yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Миронов Алексей Афанасьевич

Миронов Алексей Афанасьевич (11.04.1912, Кэнтик нэһилиэгэ, Үөһээ Бүлүү улууһа, Саха уобалаһа — 30.03.1945, Венгрия) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1990).

# Миронов Алексей Афанасьевич
## Олоҕун олуктара

1912 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар Кэнтик нэһилиэгэр төрөөбүт.
Сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрэн, 1929 с. нэһилиэк Сэбиэтин сэкиритээринэн, Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн, сэриигэ барыар дылы оройуон статистикатын учаастактааҕы инспекторынан үлэлээбит.

# Миронов Алексей Афанасьевич
## Олоҕун олуктара
#### Аҕа дойду Улуу сэриитигэр

Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 2-с Украинскай фронт 84-с стрелковай дивизиятын 1291-с стрелковай полкатын снайпера, гвардия сержана. Игумново, Рожково, Степаники, Холм куораттар аттыларынааҕы кыргыһыыларга кыттыбыт.
1943 сыл кулун тутарыгар Ермолинка дэриэбинэ аттынааҕы кыргыһыыга 15 өстөөҕү кыдыйбыт. 1943 с. бэс ыйыгар гвардия сержана Миронов бойобуой ахсааныгар 123 өстөөх суруллубут, полк байыастарыттан 13 бэргэн ытааччыны бэлэмнээбит. 1943 с. бэс ыйын 26 күнүгэр 247-с ГСП хамандыыра Василенко Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэрбит. Аармыйа байыаннай Сүбэтэ «Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьанынан наҕараадалыырга» диэн түмүктээбит.
Гвардия старшай сержана Алексей Миронов 1945 сыллаахха кулун тутар 28 күнүгэр Венгрия сиригэр сэрии хонуутугар бааһырыыны ылан, кулун тутар 30 күнүгэр 758-с МСБ өлбүт. Венгрия Ваш уобалаһын Немешкерестур (мадь. Nemeskeresztúr) нэһилиэнньэлээх пуунун кылабыыһатыгар кулун тутар 30 күнүгэр көмүллүбүт.
1990 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр Алексей Мироновка ССРС Геройун аата иҥэриллибитэ (өлбүтүн кэннэ). Ленин уордьана уонна 11619 №-дээх «Кыһыл Сулус» мэтээл Герой аймахтарыгар туттарыллыбыт.

# Миронов Алексей Афанасьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (05.05.1990)
* Ленин уордьана (05.05.1990)
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (30.06.1943; Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибит)
* Кыһыл Сулус уордьана (23.01.1943)
* «Хорсунун иһин» мэтээл
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (22.05.1942)
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ

# Миронов Алексей Афанасьевич
## Үйэлээх аата

* А. А. Миронов аата Мастаах орто оскуолатыгар иҥэриллибит.
* Герой аатынан Бүлүү куоратын уулуссата ааттаммыт.
* Балаҕаччыга бүүһэ туруоруллубут.
* Кыайыы 60 сылыгар, Дьокуускай куорат Новопортовскай оройуонун биир уулуссатыгар Герой аата иҥэриллибит (2005).
* 2009 сыллаахха Бүлүү куорат олохтоохторо биир дойдулаахтарын кэриэстээн, Сэбиэскэй Сойуус үс Геройугар: Н. А. Кондаковка, А. А. Мироновка, Н. С. Степановка, өйдөбүнньүк туруорбуттар.
# Линдсэй Лоһан

Линдсэй Лоһан (Линси Лохан, Линдсей Лохан) (ааҥл. Lindsay Lohan), АХШ улахан народнай фотомодель, артыыс уонна ырыаһыт, биир супер-баай чүөчэ, төрөөбүт күнэ 1986 от ыйа 2 күнэ Нью Йорк куоракка.
# Үөдэн

Үөдэн диэн аньыыһыттар өлбүттэрин кэннэ куттара кэлэр сирэ. Манна кэлэн аньыыһыттар куттара мэҥэ эрэйдээһини көрөллөр. Үөдэҥҥэ абааһылар уонна демоннар олороллор. Үөдэн баар орунун араас итэҕэллэр араастык быһаараллар. Аллараа дойду эбэтэр атын куйаар буолуон сөп. Абыраам итэҕэллэригэр Үөдэн Ырайга утарылаһыннарыллар.
# Тараяров Василий Георгиевич

Тараяров Василий Георгиевич — Сунтаар улууһугар Сиэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Хохочойго комсомолецтары кыргыбыт үрүҥ бастаанньыттары урусхаллааһыҥҥа уонна Бүлүү куоратын оборонатыгар команднай дуоһунаска сылдьыбыта. Гражданскай сэрии кэнниттэн Үөһээ Бүлүү улууһун исполкомун председателинэн үлэлээбитэ. Онтон кэлин учууталлаабыта. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Фронтан дойдутугар эргиллэн кэлэн баран өлбутэ.
# Атрофия

Атрофия (лат. atrophia от был.-гириэк. ἀτροφία — ас суоҕа, хоргуйуу) — аһааһын кэһиллиитэ, уорган эбэтэр ткань кээмэйэ кыччыыра. Мантан сылтаан уорган үлэтэ кэһиллэр эбэтэр тохтуур, киһи эбэтэр кыыл-сүөл ыйааһына түһэр.
Атрофия уһун кэмҥэ уорган үлэлээбэт буоллаҕына, иҥэмтэлээх эттиктэр тиийбэт буоллахтарына, эбэтэр тас дьайыыттан (тымныы, сүлүһүн уо.д.а.) сылтаан буолар.
# Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһа

Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһа — Арассыыйа худуоһунньуктарын интэриэстэрин көмүскүүр, кинилэри түмэр, чилиэннэрдээх тэрилтэ.
# Кириллин Петр Дмитриевич II

Кириллин Петр Дмитриевич II — Саха АССР уон биирис ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.
1939 сыллаахха Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр Улахан Күөл учаастагар колхозтаахтар кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
Маалыкай сэттэ кылаастаах, Ньурба орто оскуолатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, үрдүк үөрэххэ киирэн хайа инженерин-маркшейдерин идэтин баһылаабыта. 1961 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн кэлэн, бастаан старшай, онтон кылаабынай маркшейдерынан, сотору буолаат алмаастаах «Айхал» трубкатын карьерыгар производственнай-техническэй отдел начальнигынан ананан үлэлээбитэ.
Онтон кинини 1975 сыллаахха партия уобаластааҕы комитетын промышленнай отделын инструкторынан сыҕарыппыттара. 1980 сыллаахха П.Д. Кириллини партия Алдан оройуонунааҕы комитетын иккис секретарынан, сотору буолаат ССКП Мирнэй куораттааҕы комитетын иккис секретарынан, онтон салгыы үлэһиттэр депутаттарын Мирнэй куораттааҕы Советын ситэриилээх комитетын председателинэн талан үлэлэппиттэрэ. 1997 сыллаахха «АЛРОСА-Нюрба» ААО директордарын Советын председателинэн талбыттара, кини бу үлэҕэ пенсияҕа тахсыар диэри үлэлээбитэ. Үөһэ ааттаммыт улахан эппиэттээх үлэлэргэ Петр Дмитриевич Кириллин билиитин-көрүүтүн толору биэрэн, олус бэриниилээхтик, тахсыылаахтык үлэлээбитэ.
Кини Саха АССР уон биирис ыҥырыылаах үрдүкү Советын депутатынан талыллыбыта, 1994 сыл сэтинньитигэр Информатизация Аан дойдутааҕы академиятын дьиҥнээх чилиэнинэн буолбута. Кини ситиһиилээх үлэтэ «Килбиэннээх үлэтин иһин», «Защитнику свободной России» диэн медалларынан, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун Бочуотунай грамоталарынан бэлиэтэммитэ. Кириллин Петр Дмитриевич Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Мирнэй куорат уонна Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
# 110-с

110-c сыллар.
Рим империята муҥутуур күүһүгэр киирэр.
# Үрүҥ Аар тойон таҥара

Үрүҥ Аар тойон таҥара диэн сахалар киһи таҥаралара ааттанар.
Сахалар киһи таҥараларын аата Үрүҥ Аар тойон диэн ааттанар. Олус былыргы кэмнэргэ сахалар аардары, арийдары кытта бииргэ олоро сылдьыбыттара билигин науканан дакаастана сылдьар.
Ол былыргы кэмнэргэ Аар тойон салайар кэмигэр сахалар таҥараны итэҕэйэр, киһи буолуу үөрэҕин оҕону иитиигэ туһанар буолбуттар. Нууччалар кэлиэхтэрин инниттэн таҥара итэҕэлин билэр буоланнар, маарынныыр өрүттэрин арыйаннар "бог" үөрэҕин таҥара үөрэҕэ диэн ааттаабыттар.
Үчүгэй быһыылар үгэс буолбуттара таҥараны үөскэтэр. Киһи үчүгэй үгэстэргэ үөрэнээри үчүгэй киһини таҥара оҥостон үтүктэр. Үтүктэр, батыһар, үчүгэйгэ үөрэнэр киһибит Үрүҥ Аар тойон таҥара буолар. (1,51).
Таҥарабыт аатын үрүҥ диэн быһаарыыта бу тойон киһи оҥорбут элбэх араас быһыыларыттан үрүҥүн, үчүгэйин эрэ талан ылан үтүгүн диэн таҥарабыт аата бэйэтэ биллэрэр.

# Үрүҥ Аар тойон таҥара
## Туһаныллыбыт литература.

1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.

# Үрүҥ Аар тойон таҥара
## Өссө маны көр

* Үрүҥ Аар тойон таҥара үөскээһинэ
# Бородянка

Бородянка (укр. Бородянка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 11 500.
# Софтуэр

Софтуэр (ааҥл. software) диэн көмпүүтэр систематыгар сорудахтары толорор көмпүүтэр программаларын, процедуралар уонна документациялар хомуурунньуктарын аата.
# Луганскай уобалас

Луганскай уобалас (укр. Луганська область) — Украина субъега. Киин куората — Луганскай. Дьонун ахсаана 2 239 500 (2014).
# Аркуша Иоаким Дмитриевич

Аркуша Иоаким Дмитриевич — XX үйэ саҕаланыытыгар Дьокуускай реальнай училищетыгар уруһуй уруоктарын биэрбит худуоһунньук, хас да Дьокуускай куораты ойуулаабыт пейзаажтара Саха национальнай уус-уран музейыгар харалла сыталлар.
Кини 1869 сыллахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр Киев губерниятын Липовецкэй уеһын Андрушевка сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Петербуурдааҕы Художестволар Академияларын Үрдүкү уус-уран училищетын вольнослушателэ буола сылдьыбыт. Үөрэҕин кинини бас билэр помещик үбүлээбит курдук. Үөрэнэн бүтээт тута Саха сиригэр кэлбит.
1919 сыл кэнниттэн ханна барбыта биллибэт.

# Аркуша Иоаким Дмитриевич
## Хартыыналара

Маганка (1897) Сэргэлээх даачата (1919 с. дылы) Сэргэлээх киэһэтэ (1919 с. дылы) Собуор уонна башня (1907)
# Дьаакы

Дьаакы — салгыҥҥа оҕустаран эбэтэр үтэһэҕэ үөлэн уокка хатарыллан баран үлтү сынньыллыбыт өрүс балыгын кырата эбэтэр бөдөҥ мунду.
# Колесов Гаврил Гаврильевич

Гаврил Колесов — дуобатчыт, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах гроссмейстер.

# Колесов Гаврил Гаврильевич
## Олоҕун олуктара

1979 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Чурапчы оройуонун Одьулуун нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Дуобатынан 5 сааһыттан дьарыктаммыта. Биирдэ дойдуларыгар ыытыллыбыт дуобат сеансыгар соҕурууттан кэлэ сылдьар маастар Андрей Филины хотон кэбиһэр. Итинтэн сиэттэрэн төрөппүттэрэ уолларын Ытык Күөлгэ ыыталлар. Аймахтарыгар олорон Кычкин Николай Николаевичка, Куприянов Василий Васильевичка дьарыктанан барар. 1995 сыллаахха Коркин Д. П. аатынан спортивнай оскуоланы бутэрбитэ.
1996 сыллаахха Аан дойду чемпионунан буолбута уонна сахалартан бастакынан международнай гроссмейстер аатын ылбыта. 2001 сыллаахха Ягу-ну социальнай педагог специальностаах бутэрбитэ. Россия Европа Аан дойду 7 тегуллээх чемпиона.Кини саамай себулуурэ 64 харахтаах дуобат буолар. Кэргэнэ Колесова Екатериналыын икки кыыс оголоохтор Айта уонна Алина.
Тренерэ — Александр Азаров. «АЛРОСА» культурнай-спортивнай комплексын дуобат-саахымат кулуубун директора.

# Колесов Гаврил Гаврильевич
## Спорка ситиһиилэрэ

Дуобакка Аан дойду сэттэ төгүллээх чемпиона
* 100 харахтаах дуобакка биирдиилээн (Сочи) уонна хамаанданан (Ижевскэй) күрэхтэһиилэргэ Россия чемпиона
* кулуубунан Европа (Крым) уонна биирдиилээн нуучча дуобатыгар Арассыыйа (Сочи) үрүҥ көмүс призера.
* Самарканд куоракка 1996 сыллаахха кыьыл кемус мэтээл.
* Минскэй куоракка 1997 с. кыьыл кемус мэтээл.
* Одесса куоратка 2000 с. кыьыл кемус мэтээл.
* Сан-Паулу куоратка 2002 с. Бразильскай дуобатка 2 кыьыл кемус .
* Мирнэй куоратка 2004 кыьыл кемус.
* Дьокуускай куоратка 2006 с. кыьыл кемус. Ресифе 2008 с. кыьыл кемус.
* Челябинскай 2009 с. кыьыл кемус.
* Лилль 2012 с.Бразильскай дуобат кыьыл кемус.
* Одесса 1998 с. урун кемус.
* Одесса 2000 с. урун кемус.
* Симферополь 2003 с. урун кемус.
* Симферополь 2003 с. урун кемус.
* Санкт-Петербург 2013 с. урун кемус.
* Лиль 2012 с. Бразильскай дуобат боруонса.
* Санкт-Петербург 2013 с. 2 боруонса.
* Европпа чемпионата Солнечный берег 2010 с. кыьыл кемус.
* Европпа чемпионата Днепропетровскай 2007 с. урун кемус.
# Кэрэ

Кэрэ диэн киhини, сири, сээкэйи эбэтэр санааны астына уонна сөбүлүү көрөн характеристика. Кэрэ өйдөбүлэ эстетика, социология, социал психология уонна култуура нөҥүө үөрэтиллэр.

# Кэрэ
## Өссө маны көр

* Кэрэ уратыта
# Новая Каховка

Новая Каховка (укр. Нова Каховка) диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 46 469 (2017).
# Юта

Юта (ааҥл. Utah) диэн АХШ арҕаа штата. Холбоhуктаах Штаттарга 45-с кыттыспыт штат (тохсунньу 4 1896). Олохтоохторун ахсаана 2,736,424, олортон 80% кэриэтэ Солт Лэйк Сити киин куоракка уонна кини тулалыыр эйгэтигэр олороллор. "Юта" аат юте индианнар тылларыттан "хайа дьоно" диэн тылбаастанар.
Юта Америка биир таҥарамсыт штата буоларынан биллэр, ол курдук олохтоохторун 58% Тиhэх күн Ытыктарын Исус Христос Таҥара дьиэтин (атын аата Мормон Таҥара дьиэтэ) сүгүрүйээччилэрэ буолаллар.
Штат транспорт, информация технологиятын уонна чинчийиитин, дьаhалта сервистарын, хостооhун уонна туризм кииннэрэ буолар. Холбоhуктаах Штаттар 2008 c. олохтоохторун ахсаана элбииринэн бастыҥ штат буолбут.

# Юта
## Өссө маны көр

* Саратога Спрингс, Ютаһ
# Харьков уобалас

Харьков уобалас (укр. Харківська область) — Украина субъега. Киин куората — Харьков. Дьонун ахсаана 2 736 807 (2014).
# Чиряев Константин Спиридонович

Чиряев Константин Спиридонович (19.05.1927—1997) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, Ороһутааҕы норуодунай педагогика түмэлин олохтооччута.

# Чиряев Константин Спиридонович
## Олоҕун олуктара

1927 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр Бүлүү оройуонун Кыадаҥда с. бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1946 сыллаахха Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрбитэ.
    1946 с. — Үөһээ Бүлүүтээҕи оҕо дьиэтэ, иитээччи
    1947—1950 сс. — Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу сэттэ кылаастаах оскуолата, история уонна география учуутала
    1950—1951 сс. — ЫБСЛКС Үөһээ Бүлүү райкомун салаатын сэбиэдиссэйэ
    1951—1952 сс. — Үөһээ Бүлүүтээҕи оҕо дьиэтэ, завуч
    1952—1953 сс. — Үөһээ Бүлүү орто оскуолата, история учуутала
    1953—1954 сс. — Дьокуускай 3 №-дээх киэһээҥҥи оскуолата, преподаватель
    1954 с. тохсунньу — балаҕан ыйа — Үөһээ Бүлүү орто оскуолата, учуутал
    1954—1957 сс. — Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу сэттэ кылаастаах оскуолата, директор
    1957—1959 сс. — Үөһээ Бүлүү оройуонун Далыр орто оскуолата, директор
    1959—1960 сс. — Бүлүү оройуогар үөрэҕирии салаатын сэбиэдиссэйэ
    1960—1961 сс. — Бүлүү орто оскуолата, директор
    1961—1962 сс. — Бүлүү орто оскуолата, история учуутала
    1962—1968 сс. — Бүлүүтээҕи педучилище, педагогика уонна психология преподавателэ
    1968—1969 сс. — Кэбээйи оройуонун үөрэҕириитин салаата, методкабинет сэбиэдиссэйэ
    1969—1970 сс. — Ленинскэй оройуон (билигин Ньурба улууһа) Марха орто оскуолата, директор
    1970—1975 сс. — Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу орто оскуолата, директор
    1975—1976 сс. — Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу орто оскуолата, иитээччи
    1976—1981 сс. — РСФСР Педагогическай Обществотын Саха Сиринээҕи салаата, методист
    1981—1997 сс. — Ороһутааҕы норуодунай педагогика түмэлин салайааччыта

# Чиряев Константин Спиридонович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* ЫБСЛКС КК Ытык грамотата (1948)
* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна (1965)
* В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сааһыгар мэтээл (1970)
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1990)
* «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» мэтээл (1993)
* Российскай Федерация айар педагогикаҕа Академиятын академига
* Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо (1997)
* Ороһу нэһилиэгин Ытык олохтооҕо (1997)

# Чиряев Константин Спиридонович
## Аатын үйэтитии

* К. С. Чиряев аата Норуодунай педагогика түмэлигэр иҥэриллибитэ (1998)
* Бүлүү улууһун Кыадаҥдатааҕы оскуолата К. С. Чиряева аатын сүгэр
* Үөһээ Бүлүү Ороһутугар олорбут дьиэтин уулуссатыгар кини аата иҥэриллибит

# Чиряев Константин Спиридонович
## Кинигэлэрэ

* Оҕону дьиэҕэ иитии. — Дь., 1969.
* Оҕону дьиэ кэргэҥҥэ иитии. — Дь., 1973.
* Оҕону иитии сорох түгэннэрэ. — Дь., 1977.
* Ыал ымыыта — ыччакка. — Дь., 1981.
* Аһаҕастык кэпсэттэххэ. — Дь., 1984.
* Эһээ дневнигэ. — Дь., 1986.
* Дьолуҥ — ыччаккар. — Дь., 1990.
* Дьиэ кэргэн — омук биһигэ. — Дь., 1994.
* Норуот педагогикатынан дьарыктанар хайысхалар. — Дь., 1995, 1997, 2010.
* Аляскаҕа айан. — Дь., 1995.
* Олох педагогиката. — Дь., 1998.
# Яковлева Варвара Николаевна

Яковлева Варвара Николаевна (Ая Яковлева) — РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа.

# Яковлева Варвара Николаевна
## Олоҕун олуктара

* 1935 сыл ахсынньы 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хаптаҕайыгар төрөөбүтэ.
* 1954 сыллаахха Дьокуускайдааҕы Муусука училищетын вокал салаатыгар киирбитэ. Үөрэнэ сылдьан Новосибирскай Муусука училищетыгар көһөрүллүбүтэ уонна 1959 сыллаахха бүтэрбитэ.
* 1959 сылтан Муусука уонна драма театрыгар үлэлиир
* 1961 сыллаахха Мусоргскай аатынан Ураллааҕы консерваторияҕа үөрэххэ барар.

# Яковлева Варвара Николаевна
## Толорбут оруоллара

* Мадам Баттерфляй («Чио-Чио-Сан» Дж. Пуччини)
* Марфа («Царская невеста» Римскай-Корсаков)
* Флория Тоска («Тоска» Дж. Пуччини)
* Наташа («Русалка» А. Даргомыжского)
* Ярославна («Князь Игорь» Л. Бородин)
* Земфира («Алеко» С. Рахманинов)
* Татьяна («Евгений Онегин» П. Чайковскай)
* Микаэла (Кармен Ж. Бизе)
* Иоланта («Иоланта» П. Чайковскай)
* Недда («Паяцы» Р. Леонкавалло)

# Яковлева Варвара Николаевна
## Толорбут оруоллара
### Меццо-сопрано партиялара:

* Доротея ("Доротея" Т. Хренников),
* Свояченица ("Майская ночь" Римскай-Корсаков).

# Яковлева Варвара Николаевна
## Толорбут оруоллара
### Саха драматургиятын оруоллара

* Саргы ("Манчаары туһунан ырыа" Г. Комраков, Э. Алексеев),
* Айыы Куо ("Кыһыл ойуун" Г. Литинскай),
* Ньургуһун ("Лоокут уонна Ньургуһун" Г. Григорян),
* Сардаана ("Колыбельная" З. Степанов).

# Яковлева Варвара Николаевна
## Өссө маны көр

* Баишева Ф. Необъятная гамма чувств. — «Социалистическая Якутия». — 1980. — 20 июня.
* Головнева Н. И. Варвара Яковлева Становление якутской профессиональной музыкальной культуры (1920—1985). — Новосибирск, 1994.
* Кириллина З. Когда у педагога есть пять "Т". — «Якутия». — 1999. — 9 февр.
* Кузьмина Е. Щедрость. — «Полярная звезда». — 1976. — № 2.
* Ларионова Д. Үтүөкэн киhилиин билистим. — «Саха Сирэ». — 1996. — От ыйын 16 к.
* Павлова З. И мастерство, и вдохновение. — «Социалистическая Якутия». — 1985. — 21 дек.
* Никитин П. В. Н. Яковлева. Мастера якутской сцены. — Якутск, 1985.

# Яковлева Варвара Николаевна
## Ылыллыбыт сирэ

* Национальнай библиотека саайта Архыыптаммыт 2007, Алтынньы 12 күнүгэр.
# Лонг Бич

Лонг-Бич (ааҥл. Long Beach) — АХШ Калифорния штаатыгар баар куорат. Лос-Анджелес уокурук соҕуруу өттүгэр, Чуумпу далай кытылыгар, Лос-Анжелес дьыала-куолу кииниттэн 30 км сиргэ.сытар. Соҕуруу өттүнэн Лонг-Бич Ориндж кытта быысаһар.
АХШ-ка Лонг-Бич 38-с миэстэни ылар, Калифорнияҕа 6-с уонна Лос-Анджелес уокуругар 2-с. 2009 сыллааҕы биэрэпис этэринэн олохтоохторун ахсаана 492 682 киһи. Сигнал-Хилл диэн куорат Лонг-Бич иһигэр сытар.
АХШ Чуумпу далайыгар саамай улахан порт (грузооборота сылга 40 мөл т). Байҕаллааҕы байыаннай бааза баар. Авиа- уонна хараабыл тутар киин. Ньиэби таҥастыыр уонна ас бырамыысыланнаһа бааллар. Калифорния университетын салаата үлэлиир (1949). Куорат кэллиэһэ (1927). Далайы чинчийэр киин. Килиимэтинэн эмтиир курорт.
# Опочка

Опо́чка диэн Псков уобалаһыгар баар кыра куорат, Опоческай оройуон киинэ. 1777 сыллаахха куорат буолбут.
Дьонун ахсаана 12876 киһи (тохсунньу 1, 2009).
Псков куораттан 130 км сиргэ турар.

# Опочка
## Историята

1414 сыллааха Псков олохтоохторо Великая диэн өрүскэ кириэппэс туппуттар — Опочка диэн ааттаабыттар.
Пётр I укааһынан куорат Ингерманландия губерниятыгар 1708 сыллаахха киирбит. Онтон 1727 сыллаахха Новгород губернията тэриллиитигэр кини Псковтааҕы провинциятыгар киирбит.

# Опочка
## Тугу көрүөххэ сөбүй

В городе сохранились древние здания, представляющие историческую ценность. Так же известен Опочетский вал — остатки средневековых укреплений.

# Опочка
## Экономиката

Тэрилтэлэрэ:
* леспромхоз
* межлесхоз
* хлебокомбинат

# Опочка
## Сэргээҥ

* Опочка куорат К. Г. Паустовскай «Беглые встречи» диэн кэпсээнигэр ахтыллар.
# Туурак тыла

Туурак тыла сороҕор Түрк тыла дииллэр (Türkçe) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Бүтүн аан дойдуга бу тылынан 63 млн. тахса киhи саҥарар. Ол саҥарааччылар бастатан туран Түркийэҕэ уонна Кипрга олороллор, онтон таhынан Грецияҕа, Болгарияҕа, Македония Республикатыгар, Косоваҕа, Албанияҕа уонна Илин Эуропа атын дойдуларыгар. Хас да мөлүйүөн түрктүү саҥарар дьон Арҕаа Эуропаҕа, сүрүннээн Германияҕа олороллор.
Түрк тыла Орто Азияттан төрүттээх. Бастакы бичиктэрэ 1200 сыллааҕыта суруллубуттара.
Туурак алпабыыт:
Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Iı, İi, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz.
# Ороссолуода (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Ороссолуода — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ороссолуода нэһилиэгин киинэ. Өлүөнэ өрүс уңа биэрэгэр, Мэҥэ-Хаҥалас административнай кииниттэн Аллараа Бэстээх (рус. Нижний Бестях) нэһилиэгиттэн 40 км арҕаа сытар. Эрдэ "Россолода" диэн аттанара.

# Ороссолуода (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Ороссолуода нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Килэҥ

Килэҥ U2014 1) мууһурбут халтархай суол; 2) хаара суох күөл мууһа; 3) муус тоҥот.
Аччыктааһынтан уратыта, киин куорат сир ньууругар, суолга, тротуардарга уонна тропинкаларга эрэ көстөр. Үөскээбит голодицаны чөлүгэр түһэрии, сибиэһэй хаар бүрүөһүнүн, ардаҕы сууйуу, эбэтэр салгын температуратын тэтимнээхтик улаатыннарыы түмүгэр күн- дьыл уһаабатын тухары салҕаныан сөп.
Тыа хаһаайыстыбатыгар улахан хоромньуну оҥоруон сөп, тоҕо диэтэххэ, ыһыллар ыһыы тахсыан сөп. Эмиэ үгүс автомобильнай саахал төрүөтэ буолар.

# Килэҥ
## Суолга аччыктааһыны утары охсуһар дьаһаллар
### СНГ дойдулара

СНГ дойдуларыгар утарылаһар дьон быһыытынан техническэй туус (NaCl) туһаналлар. Бу реагент тулалыыр эйгэ туругар куһаҕан сабыдыаллыыр, куорат үүнээйилэрин алдьатар, массыыналар коррозияларын түргэтэтэр, атах таҥаһын болдьоҕун кылгатар. Европаҕа, Америкаҕа, онтон 2002 сылтан Россияҕа (Москваҕа) уонна да атын реагеннар көрүҥнэрин туһаналлар. 2000- с сыллар усталарыгар Москва былаастара араас удамыр кыамтатын көспүттэрэ уонна салгыы эксперименнээн иһэллэр. Ол кэмҥэ ордук намыһах температуралаах куораттарга сайыҥҥы кэмҥэ көдьүүстэрин сүтэрэллэр, ол иһин суол кумах эбэтэр туустаах сменанан ыһыллар. Уопсайынан, дойдуга маат- салы утары ырыынак олус сайдыбыт.

# Килэҥ
## Суолга аччыктааһыны утары охсуһар дьаһаллар
### Европа

Олохтоох былаастар бюджеттан бу сыалга олоҕуран, экологическай санаалары туһаныыга уонна туһаныыга табыгастаахтык туһаналларыгар, кыһыҥҥы суоллары хайдах быһыылаахтык тобулалларыгар быһаараллар.

# Килэҥ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Бадараан

Бадараан 1) бырыылаах, муохтаах эбэтэр оттоох, сайын 50—100 см эрэ ирэр туой буордаах сир оборчото; 2) ньаҕайдана сылдьар инчэҕэй буор.

# Бадараан
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Африка Холбоhуга

Африка Холбоhуга (АХ) диэн Африка 53 дойдутун холбуур омуктар (дьаhалталар) икки ардыларынааҕы тэрилтэ. 2002 c. от ыйын 9 олохтоммута. Кини иннинээҕи Африка биир буолуутун тэрилтэтин солбуйбута. Тэрилтэ ордук дьоһуннаах быhаарыылара сыл аҥарыгар биирдэ буолар бары кыттааччы иллэр ил уонна дьаhалта баhылыктарын мунньаҕыгар ылыныллаллар. АХ секретариата, Африка Холбоhугун Хамыыһыйата, Этиопия киин куоратыгар, Аддис Абаабаҕа баар.
Кыттааччы дойдулар:
| Алжир Ангола Арҕаа Саhаара Ботсуана Буркина Фасо Бурунди Бенин Габон Гамбия Гана Гуинея Гуинея-Биссау Дьибути Замбия | Зимбабуэ Камерун Комордар Конго Республиката Конго Демократ Республиката Кения Кот д'Ивуар Лесото Либерия Лиибийэ Мадагаскар Мали Малауи Мауритиус | Мауритания Мозамбик Намибия Нигер Нигерия Соҕуруу Африка Руанда Сомалия Сан Томе уонна Принсипе Суазилэнд Судан Сьерра Леоне Сейшеллар Сенегал | Танзания Того Тунис Уганда Орто Африка Республиката Чад Эгипет Экуатор Гуинеята Эритрея Этиопия |
Гуинеяҕа, Мауританияҕа уонна Мадагаскарга быhаарылла илик политика кризистара буолбуттарыттан сылтаан, бу дойдулар кыттыылара быстах тохтотуллан турар.
# American Express

American Express (Американ Экспресс), АХШ 20-улахан баана буолар, ону таһынан биир үс иһигэр киирэр төлөбүр систематын бас билээччи. Улахан харчы конгломерата.
Кэнники кэмҥэ кредитнай карталара Аан Дойдуга биллэр, холобур 1000$ тутуннаххына 250$ кэшбек быһыытынан төннөр.