yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Арассыыйа сэриитин Сирияҕа киллэриитэ

Арассыыйа сэриитин Сирияҕа киллэриитэ, ол эбэтэр Арассыыйа Балаҕан ыйын 30 күнүгэр 2015 сыллаахха Сир ийэ (Сирия) Республикатыгар сэриитин сэбин киллэриитэ уонна байыаннай операцияҕа кыттыыта. Ол эбэтэр, Сирияҕа гражданскай сэрии 2011 сылтан ыла уонна Арабскай револүциялар бара турар конфликка официально киирдэ.

# Арассыыйа сэриитин Сирияҕа киллэриитэ
## Конфликт өттүлэрэ

2011 сыллаахха Сирия республикатыгар гражданскай сэрии тахсар, демократтар (Көҥүл Сирия Аармыйата, ол эбэтэр повстанецтар) уонна Башар Асад режимын өрө тутааччылар икки ардыларыгар. Үһүс күүс конфликка Курдистан конфлига буолар, сэриини туһанан өрө туруулара. Ону таһынан төрдүс күүс буолар Ислам дойдута Ирак уонна Ливан (ИИЛ) диэн Аан Дойдуга биллэр террористическай организация, бэһис күүс буолар Аль Каида террористическай организацията.
2012 сылтан ыла ити биэс тус туһунан конфликтыыр өттүлэргэ Саудовскай Аравия, Турция, Катар буоланнар Сирия көҥүл аармыйатын-повстанецтары финансируйдаар күүһүрдэллэр.
2013 сылтан ыла повстанецтары финансированияҕа АХШ, Канаада, Германия, Франция уонна Дьоппуон кыттар. Башар Асад режима мөлтүүр.
2014 сылтан ыла Ирак, Иран Башар Асад режимыгар көмө буолаллар.
2015 сылтан ыла Арассыыйа Башар Асадка көмө буолар. Таарыччы ИИЛ террористарын суох оҥортуур.

# Арассыыйа сэриитин Сирияҕа киллэриитэ
## Өссө маны көр

* Бастакы тымныы сэрии
* Иккис тымныы сэрии
# Степанов Прокопий Егорович

Степанов Прокопий Егорович - СНГ суруйаачыларын бөлөҕүн чилиэнэ.
Кэбээйигэ Тыайа нэһилиэгэр 1932 сыллаахха төрөөбүтэ. Пединституту бүтэрбитэ, учууталлаабыта, өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар кэрэспэдьиэннээбитэ.
Мин төрөөбүт алааһым диэн 1956 сыллаахха оройуон хаһыатыгар бастакы хоһооно тахсбыта. мантан ыла бэчээккэ хоһоонноро, кэпсээннэрэ уонна художественнай очеркалара тахсан буолбуттара. Хорсун, бэйэлэрин умнар дьоннор тустарынан суруйар.
Тылбаастаммыт айымньылара "Современная литература народов России" хомуурунньукка тахсыбыта.
# Берингия

Берингия — урут сиринэн холбоһо сыппыттара диэн ааҕыллар Сибиир хотугулуу-илин өттүн, Чукотканы уонна Алясканы бу тиэрмининэн ааттыыллар. Беринг силбэһиитин аатынан ааттаммыт.
Бу сир нөҥүө Американы индеецтар өбүгэлэрэ иччилээбиттэр.
# Бүөтүр Попов

Бүөтүр Попов - баай Поповтартан күүстээхтэрэ. Нэһилиэгэр кинээстээбит, Манчаарыттан сэрэнэн харабыл вышкалаах ампаар туттубут киһи. Хамначчыта Ичээлиин холоһор эбит. Биирдэ ууга түһэн өлбүт тыйы ампаар үрдүгэр быраҕа оонньообуттар. Ампаар чарапчыта мэһэйдээн эрэ тириэрдибэтэх. Сибиэһэй симиллибит баҕаналары атынан сүүрдэн иһэн ытыһын кырыытынан охсоро үһү. Онно аппайбыт остоолболору иккистээн симтэрэр эбит. Кырдьар сааһыгар бөкчөгөр буолбут, оҕото суох.
# Ыарыһах күнэ

Ыарыһах аан дойдутааҕы күнэ (нууч. Всемирный день больного, ааҥл. World Day of the Sick) — Аан дойдуга бэлиэтэнэр, ыарыһахтар кыһалҕаларыгар дьон болҕомтотун тардаары олохтоммут күн. Сылын ахсын олунньу 11 күнүгэр бэлиэтэнэр.

# Ыарыһах күнэ
## Устуоруйта

«Ыарыһах аан дойдутааҕы күнэ» 1993 сыллаахтан бэлиэтэнэр. Бу күнү бэлиэтиир туһунан Риим паапата Иоанн Павел II 1992 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр эппитэ.

# Ыарыһах күнэ
## Өссө көр

* Чэгиэн буолуу күнэ
* СПИДи кытта охсуһуу күнэ
* Гемофилия аан дойдутааҕы күнэ
* Көрбөттөр аан дойдутааҕы күннэрэ
* Дьүлэйдэр аан дойдутааҕы күннэрэ
# Км²

Квадратнай километр (км², km², кв.км) — иэн кээмэйэ, квадратнай миэтэрэҕэ кратнай.
1 км² тэҥ:
* 1 километр өрүттээх квадрат иэнигэр;
* 1 000 000 м²;
* 100 гектарга;
* 0,386 102 квадратнай миляҕа;
* 247,105 381 акрга.
Төттөрү:
* 1 м² = 0,000 001 км²
* 1 гектар = 0,01 км²
* 1 квадратнай миля = 2,589 988 км²
* 1 акр = 0,004 047 км²
гектар << квадратнай километр
Сөп түбэһии:
Египет сирин иэнэ 1,00·10⁶ км²

# Км²
## Өссө көр

* СИ системата
* Километр
# Захаров Виктор Николаевич

Захаров Виктор Николаевич (07.02.1901, Чекунда с. —16.08.1981, Томмот, Алдан улууһа, Саха АССР) — Эмэлдьээктээҕи сүлүүдэлээх сир бастакы арыйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Захаров Виктор Николаевич
## Олоҕун олуктара

Дьоно Аммалар. Амырга эргиммиттэр. 1901 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр Чекунда сэлиэнньэҕэ төрөөбүт. Алдаҥҥа 1924 сыллаахха кэлбиттэр. Дьонун кулаак оҥорбуттар. Булдунан дьарыктаммыт.
1940 сыл алтынньытыгар, бултуу сылдьан, өлөрбүт эһэтин арҕаһыгар сүлүүдэ булан, Эмэлдьээктээҕи сүлүүдэлээх сир бастакы арыйааччытынан буолбут.

# Захаров Виктор Николаевич
## Олоҕун олуктара
#### Аҕа дойду Улуу сэриитигэр

Кыһыл Аармыйаҕа 1943 сыллаахха бэс ыйыгар Алдан оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сылтан Волховскай, Ленинградскай, Карельскай фроннарга сэриилэспит. Сапер.
Наҕараадаҕа түһэриллибит докумуонуттан:
   8 октября 1944 г. действуя в штурмовой группе лейтенанта Журавлева т. Захаров участвовал в штурме укрепленного рубежа на высоте 373.1. Ефрейтор Захаров, рискуя жизнью, под шквальным огнем противника подобралмя к ДОТу, из которого противник вел пулеметный огонь по нашей пехоте. Пехота залегла и штурм опорного пункта срывался. Т. Захаров броском 2х противотанковых гранат заставил замолчать огневую точку противника.
   С уничтожением ДОТа стрелки 60 с.п. заняли высоту и закрепились на ней.
   За проявленные храбрость и отвагу ефрейтор Захаров достоин награждения высшей правительственной наградой - присвоения звания Героя Советского Союза.
   Командир батальона майор Жданов. 18 октября 1944.

# Захаров Виктор Николаевич
## Олоҕун олуктара
#### Сэрии кэннэ

Аармыйаттан 1946 сыллаахха кэлбит. 1950 сыллаахха Ыллымахха (Эмэлдьээк базатыгар) олорбут. «Алданслюда» Тимптон уонна Эмэлдьээк рудниктарыгар үлэлээбит.
Биэнсийэҕэ тахсан баран, Томмокко олорбут. 1981 сыл атырдьах ыйын 16 күнүгэр өлбүт, Томмокко көмүллүбүт.

# Захаров Виктор Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык аттара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (28.11.1944; Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибит)
* Кыһыл Сулус уордьана (28.06.1944)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (06.09.1945; аан бастааҥҥыта — Кыһыл Сулус уордьаныгар түһэриллибит)
* «Сэбиэскэй Заполярье көмүскэлин иһин» мэтээл (1945)
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан (1957)
* Алдан улууһун ытык киһитэ (1967)
# Щукин Владимир Николаевич

Щукин Владимир Николаевич (1929—2017) — геолог, Ленин бириэмийэтин лауреата, Удачнай уонна Сытыкаан кимберлит туруубкалары, Инаглиннааҕы платина хостонор сирин арыйааччылартан биирдэстэрэ.
Ураалга Коми-Пермяк уокуругар Кудымкарга 1929 сыллаахха ыам ыйын 28 күнүгэр төрөөбүт.
Урааллааҕы университеты 1952 сыллаахха бүтэрбит. Устудьуоннуу сылдьан геологияҕа практикатын икки сыл устата Саха сиригэр алмааһы көрдүүр баартыйаларга барбыт. Үөрэҕин бүтэрэн баран Чита геологияҕа управлениетыгар ыытыллыбыт, онно сылдьан Алдаҥҥа уонна Соҕуруу Саха сиригэр алмаас көрдөөбүт. 1954 сыллаахха Бүлүүгэ көспүт. 1955 сыл олунньутуттан "Зарница" туруупкаҕа Амакинскай эспэдииссийэ №167 баартыйатыгар үлэлээбит.
2017 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр Иркутскайга өлбүт.

# Щукин Владимир Николаевич
### Аатын үйэтитии

2009 сыллаахха Ирина Пантелеева уонна Нинель Гусева таһаарбыт «Амакинская экспедиция: живая легенда» кинигэлэригэр Щукин туһунан түһүмэх баар.
# Эр киһи түнэ этэрбэһэ

Эр киһи түнэ этэрбэһэ. Маннык этэрбэһи 1939 с. Орджоникидзевскай оройуонун Өктөмүттэн булбуттара. 1662-1703 сылларга олорон ааспыт Маһары Безеков кинээс Taҥaһa дииллэр. Xapaҥa кугас дьүһүннээх, хара кыбытыылаах умнастаах, тумса суох, быалаах. Үрдүгэ тобугар тиийбэт. Кэрдиистии быһыллыбыт синньигэс быалаах.

# Эр киһи түнэ этэрбэһэ
## Эбии маны көр

Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
# Каср ал-Йахуд

Каср ал-Йахуд (Арааб тыла: قصر اليهود‎; ону тэҥэ Кассер аль-Йахуд/Йехуд уо.д.а..; Лит. «Дьэбириэйдэр заамоктара», Hebrew: קאסר אל יהוד‎) — Иордаан өрүс кытылыгар баар сир, үһүйээннэр этэллэринэн бу сир эргин Исус Киристиэһи Иоанн Креститель сүрэхтээбит ([[[:Халыып:Bibleref2/url]] Matthew 3:13-17]), ону тэҥэ дьэбириэйдэр Иордааны манан туораабыттар диэн ааҕыллар уонна Ылдьаа бороруок халлааҥҥа көппүт сирин быһыытынан биллэр.
Бу сири Палестина уонна Израиль былдьаһаллар, Иордаан арҕаа кытылын билигин Израиль салайар, Каср ал-Йахуд сирин Туризм министиэристиэбэтэ салайар, Израиль наассыйа пааркатын иһигэр киирэр.
# Дарии

Дарии (دری дари; фарси́-кабули́, кабули́, афган-перс тыла) — Афганистаан таддьыыктарын Афганистаан таддьыыктарын, хазараалар, чараймаактар уонна да атын омуктар тыллара. Афганистаан икки судаарыстыбаннай тылыттан биирдэстэрэ. Дойду хоту уонна киин өттүгэр ордук тарҕаммыт, ону таһынан хотугу Пакистааҥҥа, уонна илин Ирааҥҥа туттуллар. Афганистааҥҥа омуктар ыккардыларынааҕы тыл суолталаах. Саҥарар дьон ахсаана 12 мөлүйүөнтэн тахса (2011, сыанабылынан). Афганистаан олохтоохторун 50 % бу тылы төрөөбүт тылынан билинэр.
Тыл үөрэхтээхтэрин үксэ таддьыык, перс тылын Афганистааннааҕы көрүҥүн курдук көрөллөр. Перс тылын ирааннааҕы барылыттан сүнньүнэн дорҕоонун тутулунан (вокализмынан), кыратык лиэксикэтинэн уонна кырамаатыкатынан уратылаах. Таддьыык тылын кытта толору сөп түбэһэрин кэриэтэ, суруга-бичигэ эрэ уратылаах, таддьыык тыла кириллицаны туһанар буоллаҕына, дарии бэйэтин суругун-бичигин туһанар (араап-перс суругуттан кыра уратылаах). Дарии, перс уонна таддьыык тылын билээччилэр бэйэ-бэйэлэрин судургутук өйдүүллэр.

# Дарии
## Тыл аатын төрүтэ

Хас да санаа баар. Билимдьилэр үгүстэрэ перс дарбар (دربار) диэн «ыраахтааҕы тиэргэнэ» диэн өйдөбүллээх тылга сыһыараллар, тоҕо диэтэххэ Сасанид ыраахтааҕылар бу тылынан саҥараллара. Бу санаа орто үйэтээҕи төрүттэргэ уонна ислаам устуоруктарын эрдэтээҥҥи үлэлэригэр олоҕурар. Ол да буоллар «дар» диэн тыл орто үйэ саҕаланыытыгар «ил дьаһалтата, кэнсэлээрийэ» диэн суолталаах этэ, онон «дарии» диэн даҕааһын аата «дар» диэн аат тылтан тахсыбыт буоллаҕына «дьыала-куолу тыла» диэн буоларыгар тиийэр, ол аата «официальнай тыл», «ил тыла». Аныгы перс тылыгар бу өйдөбүллэр араабтан киирбит тылынан бэриллэллэр رسمی (rasmi) уонна دولتی (dowlati), бу тыллар, биллэн турар, ислаам киириэн иннинэ суох этилэр.

# Дарии
## Аһаҕас дорҕооннор

Литэрэтиирэлии тыл вокализма 8 аһаҕас дорҕоонноох. Бу дорҕоонноро уһатыылаах уонна кылгас диэн арахсар эрээри дьиҥэр бу араарыы суолтата намтаабыт. Ол оннугар аһаҕас дорҕооннор көтөҕүүлэринэн (по подъёму) арахсаллар, ону таһынан сорох дорҕооннор /ī ē ū ō ā/ олохсуйбут туруктаахтар (устойчивые), оттон сорох дорҕооннор /e o/ — халбаҥ туруктаахтар (неустойчивые).
МФА транскрипцията :
| МФА транскрипцията илин кэлин неогубл. огубл. верхние МФА [i] МФА [u] ср.-верхние МФА [ɪ] МФА [ʊ] ср.-нижние МФА [ɛ] МФА [ɔ] нижние МФА [a] МФА [ɒ] | Ираанныы транскрипция илин кэлин неогубл. огубл. верхние МФА [ī] МФА [ū] ср.-верхние МФА [e] МФА [o] ср.-нижние МФА [ē] МФА [ō] нижние МФА [a] МФА [ā] |
# Баскилар дойдулара

Баскилар дойдулара, эбэтэр Баскония, Эускади (баск. Euskadi, нууч. Страна Басков, исп. País Vasco) — былыргыттан баски омук олорбут сирэ, Испания хоту, Франция соҕуруулуу-арҕаа өттүлэригэр тайаан сытар.
Алтынньы 25 күнүгэр Баскония (Эускади) күнэ бэлиэтэнэр.
# Мара

Мара — үчүгэйэ, мааныта суох көстүүлээх, киэргэлэ, тупсарыыта суох, барбах, бүрэ.
# Көмүс Балык (сулустар бөлөхтөрө)

Көмүс Балык (латыынныы Dorado) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 179,2 квадрат кыраадыс иэннээх, 32 көстөр сулустардаах.
Бу бөлөххө эклиптика соҕуруу полюһа баар. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

# Көмүс Балык (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйа

Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. Кэнники бу сиргэ атын дьоннор атластраыгар Батас-Балык (латыынныы Xiphias) диэн бөлөх көстөр, бу ааты Иоганн Кеплер киллэрбитэ.
# Корнин

Корнин (укр. Корнин) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 283 (2014).
# Игорь I Рюрикович

Игорь I Рюрикович (хос аата Старый (Кырдьаҕас))- Русь иккис салайааччыта. 879-945 сылларга кинээстээбит, онтон бэйэтэ туспа 921 сылтан дэнэр, оҕо эрдэҕинэ Олег кинээс (Вещий) салайбыт (ол гынан баран бу дааталар чуолкайа суохтар). Киинэ: Киев, Новгород. Древляннар өлөрбүттэр (үүнэн турар мастар төбөлөрүгэр баайан баран хайа тардыбыттар). Дойдуну кини иннинэ аҕата Рюрик I, кини кэнниттэн уола Святослав I Игоревич Рюрикович салайбыттар.
# Информация технологията

Информация технологията (ааҥл. information technology, IT) диэн көмпүүтэргэ олохтонор информация системаларын үөрэтии, оҥоруу, сайыннарыы, олоххо киллэрии, өйөөһүн эбэтэр салалта.
Атын бэлиэтээһиннэр:
* ньымалара, ньымалара уонна ньымалара: хомуурунньук функцияларын толорууга, харайыыга, биэриилэри туһаныыга уонна дааннайдары туһаныыга;
* информацияны хомуйарга, харайарга уонна тарҕатарга наадалаах ресурсалар.
Информационнай система уонна технология салаатыгар специалистар үксүн ИТ- эбэтэр IT- специалистар (англ. Information technology).
Гений (джуниор эбэтэр юниор, мин билэр киһим техническэй директор) - бу бастакы позициям, Аля стажерскай өйдөбүллэргэ. Ол эрээри эрэллээхтик чугаһаабыт Джуналар баар буолаллар. Дьуниордар уустуга суох сорудахтары толорор билиилэрин- көрүүлэрин хомуурунньуктара.
Мидле (мидл) - бу программист эбэтэр оҥорон таһаарааччы, бэйэтин дьыалатыгар үчүгэйдик ырытыллар орто таһымнаах испэсэлиис. Сыл сурун сыалын- соругун толорон иһэр. Оннук туруктаах уонна күүстээх киһи!
Сэмэн (сенор- помидор) - биһиги төрөөбүт дойдубутугар тылбаастаан, быдан сайдыылаах, үлэлээх специалист буолар. Бэйэтин соруктарыгар дириҥник уонна эрэллээхтик ырытыллар, бырайыактыыр бөлөх иһинэн үлэлиир кыахтаах, кини күүстээх хонтуруол наадата суох, биир сорукка хас да быһаарыы баар.

# Информация технологията
## Информационнай технология салаата

Информация технологиялара ыҥырыллан, компьютернай техника уонна атын үрдүк технологиялар, коммуникация үптэрин, бырагырааманан хааччыйыы уонна практическай уопуту тэрийии, бириэмэ ороскуотун, үлэ, энергияны уонна материальнай ресурсалары көдьүүстээхтик тэрийии соруктарын быһаараллар. Информационнай технологиялар хардарыта бииргэ үлэлииллэрэ уонна чаастара үксүн өҥөлөр, салалта, промышленнай производство, социальнай процесстар.

# Информация технологията
## Билиҥҥи итилэр сүрүн өттүлэрэ

* Цифровой албастааһыннар структуралара;
* Компьютернай харайыыны киэҥник туһаныы уонна наадалаах көрүҥҥэ информацияны биэрии;
* Цифровой технологияларынан информацияны биэрии олох сиригэр- уотугар муҥура суох.

# Информация технологията
## Технологическай потенциал уонна үүнүү

Гильберт уонна күрдьэх экспоненнар технологическай прогресса (бэйэтин төрүт сокуона) нэһилиэнньэ дууһатыгар бары массыына кыамтатын улаатыннарыы быһыытынан хас биирдии 14 ый аайы 1986 уонна 2007 сыллар икки ардыларыгар икки төгүл икки төгүл көҕүрүүр; нэһилиэнньэ дууһатыгар туһуламмыт информация кыах хас биирдии 34 ый аайы икки төгүл көҕүрүүр; ол эбэтэр үс сыл аайы), оттон информацияны биэрии нэһилиэнньэҕэ икки төгүл икки төгүл икки төгүл эбиллэр.
# Шпинель

Шпинель — рубииҥҥа майгынныыр хаан кыһыл таас. Бу өҥө хром булкааһыттан тахсар. Химия өттүттэн бу таас магний уонна алюминий оксиидтара.

# Шпинель
## Астрологияҕа сыһыана

Хахай тааһа. Планетата — Сатурн.
# Халаан

Халаан — саас хаар ууллан өрүс, үрэх, күөл уута угуттаан халыйбыта.
1863 сыллаахха ыам ыйын 22 (эргэ истиилинэн ыам ыйын 10) күнүгэр Дьокуускайы улахан халаан уута ылбыт. Бастаан куорат соҕуруулуу-арҕаа өттө ууга барбыт. Икки хонугунан намыһах сиргэ турар дьиэлэр сарайдарыгар диэри ууга барбыттар, даллар отой көстүбэт буолбуттар.

# Халаан
## Ылыллыбыт сирэ

* ↑ География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
* ↑ Факты о городе Якутске / Facts about Yakutsk. Составители One Click Yakutsk и ТО "КИТ". 1000 экз.
# Тааҥ

Тааҥ - бу ууга сыһыаннаах география тиэрминэ икки суолталаах: 1) күһүн уонна кыһын өрүс, күөл мууһун үрдүнэн муус аннынааҕы уу ыгыллан халыйан тахсыыта (тааҥнаабыт диэн буолар); 2) оннук тахсан тоҥмут муус үрүт араҥата.
Тэҥии көр: тенг (перс), танг (тадж.); танг, тенг (азерб.); тенг, тенге (белудж., курд.) — хапчаан, куоллаҕай, хайа үрэҕэ.

# Тааҥ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Антоновка (Ньурба улууһа)

Антоновка — Ньурба улууһун Өктөөбүр нэһилиэгин киинэ.

# Антоновка (Ньурба улууһа)
## Географията

Улуус соҕуруу өттүгэр Бүлүү өрүс уҥа кытылыгар турар.

# Антоновка (Ньурба улууһа)
## Устуоруйата

Урукку аата — Александровка.

# Антоновка (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Өктөөбүр нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# Сергей Жуков

Сергей Евгеньевич Жуков — Арассыыйа биллэр бизнесмена, продүсера, ырыаһыта, Руки Вверх! бөлөх солиһа буолар.
# Былыргы нуучча тыла

Былыргы нуучча тыла — барыллаан VI үйэттэн XIII—XIV үйэлэгэ дылы илин славяннарга тарҕаммыт тыл аата, белоруус, нуучча уонна украина тылларын өбүгэтэ.

# Былыргы нуучча тыла
## Аата

Бэйэтин рѹсьскъ (-ꙑи) ꙗꙁꙑкъ диэн ааттанар эбит. «Былыргы нуучча тыла» диэн аата соҕотох билиҥҥи нуучча тылын эрэ кытта ситимнээҕин кэрэһэлээбэт, илиҥҥи славяннар бэйэлэрин ааттанар ааттарыттан тахсар. Славистикаҕа ниэм. Altrussisch, ааҥл. Old East Slavic, Old Ruthenian, Old Rus(s)ian, фр. le vieux russe, укр. давньоруська мова, белор. старажытнаруская мова диэн тиэрминнэр туттуллаллар.
# Гатауллин Рустам Шакирьянович

Гатауллин Рустам Шакирьянович (башк. Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы), Рөстәм Нурыев (атырдьах ыйын 2, 1963 төр.) — экэнэмиис, судаарыстыба сулууспалааҕа, уопсастыба диэйэтэлэ, кыраайы үөрэтээччи. Башкортостаан Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх экэнэмииһэ (2003), Арассыыйа Бэдэрээссийэтин граждааныскай сулууспатын 1 кылаастаах сэбиэтинньигэ (2005), Ыстатыыстыка туйгуна (2010).

# Гатауллин Рустам Шакирьянович
## Олоҕо

Гатауллин Рустам Шакирьянович 1963 сыллаахха атырьах ыйын 2 күнүгэр Башкир АССР-га Мэчэтлэ оройуонугар Лэмэс-Тамах ауулга төрөөбүтэ.
1970—1979 сылларга Лэмэс-Тамах орто оскуолатыгар үөрэммитэ.
1979—1983 сылларга Өфө мэхээньик техникумугар (билигин Өфө статистика, информатика техника кэллиэһэ) үөрэммитэ.
1983—1985 сылларга Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспалаабыта.
1999 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы кэтэхтэн үөрэнэр үп-харчы үнүстүүтүн бүтэрбитэ.
Билигин Өфө куоракка олорор, үлэлиир.

# Гатауллин Рустам Шакирьянович
## Үлэтэ

1985—1998 — механик, инженер-проектировщик, инженер-программист, Мэчэтлэ оройуонун статисткатын үлэһитэ.
1998—2001 йылдарҙа Мәсетле биләмәһе статистик бүлегенең етәксеһе була.
2001—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының статистика буйынса Дәүләт комитеты етәксеһе урынбаҫары.
2003—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының статистика Комитеты етәксеһенең урынбаҫары.
2005 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы буйынса Дәүләт статистикаһы Федераль хеҙмәте территориаль органы етәксеһе урынбаҫары.
18 фәнни хеҙмәте баҫылып сыҡҡан.

# Гатауллин Рустам Шакирьянович
## Түмэт үлэтэ

2005 сылтан Бикипиэдьийэҕэ кыттар. 2006 сыллаахха Башкиирдыы Бикипиэдьийэ дьаһабыла. 2014 сыллааҕы Биики-Бириэмийэ лауреаата.

# Гатауллин Рустам Шакирьянович
## Ытык ааттара уонна наҕараадалара

* Башкортостаан Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх экэнэмииһэ (2003)
* Арассыыйа Бэдэрээссийэтин граждааныскай сулууспатын 1 кылаастаах сэбиэтинньигэ (2005)
* Ыстатыыстыка туйгуна (2010).
* «Совет Армияһы алдынғыһы» билгеһе.
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса күрһәткән хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа күрһәткән хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «2002 йылда Бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа әүҙемлеге өсөн» билгеһе
* 2014 йылдың Вики-Премияһы лауреаты.
# Ефремов Прокопий Елисеевич

Ефремов Прокопий Елисеевич (22.06.1933—20.01.1992) — саха болкулуору чинчийээччитэ, дулгаан болкулуорун хомуйбут тарбахха баттанар дьонтон биирдэстэрэ, ССРС Билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.

# Ефремов Прокопий Елисеевич
## Олоҕун олуктара

* 1933 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр Саха АССР Бүлүү улууһун Үгүлээт нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1951—1955 сс. — оскуолаҕа учууталлаабыт.
* 1959 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1959—1963 сс. — ССРС Билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар аспирантураҕа үөрэммит. Салайааччыта — аатырбыт саха болкулуору хомуйааччыта Г. У. Эргис.
* 1963—1992 сс. — тыл, литература уонна история Институтугар олоҥхо салаатын младшай научнай үлэһитэ, научнай үлэһитэ. Бу сылларга эспэдииссийэ үлэтигэр көхтөөхтүк кыттыбыта, Саха сирин хотугу улуустарын барытын кэриэтэ кэрийбитэ: Анаабыр, Өлөөн, Булуҥ оройуоннарыгар уонна Бүлүү уонна Халыма сүнньүлэригэр сытар оройуоннарга, ону таһынан Красноярскай кыраай Таймыырдааҕы национальнай уокуругар сылдьыталаабыта. Таймыырга түөртэ сылдьыбыта. Ол түмүгэр «Дулгаан олоҥхото» диэн монографияны, «Дулгаан фольклора» кинигэҕэ киирбит матырыйаалы үксүн бэлэмнээн таһааттарбыта. Ону таһынан, коллегалара билэллэринэн дулгаан бастакы бэйээтэ Огдо Аксенова «Бараксан» диэн бастакы кинигэтэ 1973 с. тахсарыгар улахан көмөлөөх.
* 1965 сыллаахха Государственнай антирелигиознай издательство архивыгар (Москва к.) саха биир биллиилээх чинчийээччитэ, сахалар историяларын, этнографияларын уонна фольклордарын үөрэппит Г. В. Ксенофонтов үгүс сыралаах үлэтин түмүгүн — «Эллэйаданы» — булбута. 1977 сыллаахха булумньуну — Г. В. Ксенофонтов көстүбүт үлэтин — Николай Емельяновы кытта бэлэмнээн, Москубаҕа бэчээттэппит.
* Олоҕун тиһэх сылларыгар хоһуун эпоһын уонна хотугу сахалар олоҥхолорун чинчийбитэ. Хомойуох иһин, ол үлэлэрэ сиппэккэ хаалбыттара.
* 1992 сыллаахха тохсунньу 20 күнүгэр олохтон туораабыт.
П. Е. Ефремов саха уонна дулгаан фольклорун хомуйан күн сирин көрдөрбүтэ, фольклор айымньыларын нуучча тылыгар тылбаастаабыта.

# Ефремов Прокопий Елисеевич
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Долганское олонхо» - монография.
* «И. А. Худяков. Краткое описание Верхоянского округа» (Л., 1969; в соавт. с Н. В. Емельяновым и Г. У. Эргисом).
* «Г. У. Эргис Очерки по якутскому фольклору» (М., 1974; в соавт. с Н. В. Емельяновым и Г. У. Эргисом).
* «Родная литература. Хрестоматия для 8-го класса» (Якутск, 1972; в соавт. с Г. И. Гороховым и Г. Р. Кардашевским).
* «Сказы Таймыра. Предисловие, запись текстов, комментарии» (Красноярск, 1986).
* «Якутские сказки» (Якутск, 1981; в соавт. с Д. К. Сивцевым).
* «Якутская литература: Учебник для 8-го класса» (Якутск, 1982).
* «Киhи тыла — ох» (Якутск, 1982).

# Ефремов Прокопий Елисеевич
## П. Е. Ефремов туһунан

* Эргис Г. У. Күүтүллүбэтэх булумньу (Неожиданная находка) // Хотугу сулус — 1966. — № 1. — С. 142.
* Кузьмина А.А. Фольклорист П.Е. Ефремов туһунан //http://sakhaetigentyla.ru/фольклорист-п-е-ефремов-туһунан/
# Өльдэнбург

Өльдэнбург - Аллараа Саксонийа сиригэр баар кыракый куорат буолар. Германия биир улахан промышленнай региона буолар.
# Николаев Никита Игнатьевич

Николаев Никита Игнатьевич — Чэлэй (1910) — Баппаҕаайы нэһилиэгин Ворошилов аатынан холкуоһун бэрэстээтэлэ, сопхуос биригэдьиирэ, «1941-45 сс. Аҕа дойду сэритин кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл кавалера, тыыл бэтэрээнэ, үлэ бэтэрээнэ.
# Куньминь

Куньминь (кыт. 昆明) — Кытайга баар куорат, Юннань улууһун киин куората уонна Кытай эмиэ биир сайдыбыт улахан куората. Бу куорат улахан суол-иис сайдыбыт куората. Манна 2007 сылтан ыла — Аутобан уонна Фривэй баар. Дьонун ахсаана 1,87 мөл, оттон эргимтэтинэн — 17 мөл. буолар. Улахан дойдулар икки ардыларынаа5ы аэропордаах. Куорат Юннань хайатыгар тутуллубута, 1892 миэтэрэ үрдүккэ.
# Поликарпов Егор Михайлович

Поликарпов Егор Михайлович — саха биллиилээх мелодиһа.

# Поликарпов Егор Михайлович
## Олоҕун олуктара

1941 сыл бэс ыйыгар Ньурба оройуонун Акана нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

# Поликарпов Егор Михайлович
## Айар үлэтэ

100-н тахса ырыаны айбыт.

# Поликарпов Егор Михайлович
## Айар үлэтэ
#### Биллэр ырыалара

* «Киэҥ Ньурба» (С. Васильев тыллара)
* «Саллаат ахтылҕана»
* «Хохочой»
* «Бу мин Дьокуускайым»
* «Халыма кыыһа» (Е. Поликарпов тыллара)
* «Кыталыктар» (Е. Поликарпов тыллара)
* «Ньургуһуннар» (В. Алексеев тыллара)
* «Ньурба кыыһа»
* «Сүүрбэлээх огдообо ийэккэм» (П. Тобуруокап тыллара)
* «Таба күрэҕэ» (М. Ефимов тыллара)

# Поликарпов Егор Михайлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ

# Поликарпов Егор Михайлович
## Дьиэ кэргэнэ

Бииргэ төрөөбүт балта Поликарпова Евдокия Михайловна — саха тылын үөрэтии мэтиэдикэтигэр бөдөҥ учуонай, педагогика билимин дуоктара,