yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1806

1806 сыл.

# 1806
## Туох буолбута

* Селенга полкатыттан аҕыс рота Дьокуускайдааҕы уонна Охуоскайдааҕы мушкетердар полкаларын тэрийэргэ араарыллыбыттар.

# 1806
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 8 — Африка соҕуруу тумулугар баар стратегическэй суолталаах Голландия Кап (Тумул) холуонньатын Улуу Британия былдьаан ылбыт.

# 1806
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 10 — Веллор өрө туруута — Ииндийэҕэ сипайдар (олохтоох саллааттар) Ост-Ииндийэ хамапаанньатын утары бастакы өрө туруулара.

# 1806
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 6 — Ытык Рим импиэрийэтэ суох буолбутун туһунан импэрээтэрэ Франциск II биллэрбит. Ол эрээри Франциск II Австрия импиэрийэтигэр ыраахтааҕынан хаалбыта, кэлин Наполеоннуун сэриилэспитэ, ол эрээри хотторон кыыһын киниэхэ ойох биэрэргэ күһэллибитэ, хойут Наполеон хотторбутун кэннэ Франция дьылҕатын быһаарсыыга сүрүн оруолу оонньообута.

# 1806
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 14 — Йена-Ауэрштедт кыргыһыытыгар Наполеон Улуу Аармыйата Пруссия аармыйатын урусхаллаабыт.
* Алтынньы 15 — Арассыыйа-Персия сэриитин кэмигэр Баку ханлыга Арассыыйа импиэрийэтин састаабыгар киллэриллибит.
* Алтынньы 27 — Наполеон Пруссияны кыайан Берлиҥҥэ киирбит.

# 1806
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 30 — Туурсуйа Арассыыйаҕа сэриини биллэрбит. Арассыыйа сэриилэрэ Баку куораты ылбыттар.

# 1806
## Төрөөбүттэр

* Ыам ыйын 20 — Дьон Стюарт Милл, Британия филосова
# Боотулу (тыл суолтата)

Боотулу (тыл суолтата) – Хардарыта анньыллыбыт мас тоһоҕоҕо ууруллубут сүһүөхтэрдээх бүтэй.

# Боотулу (тыл суолтата)
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
# Билха

Билха (ивр. בִּלְהָה‎ ‎) диэн Рахил дьиэтээҕи нүһэйэ. Рахил Дьаакыпка кэргэн тахсан баран бастакы сылларга сатаан хат буолбатаҕа, ол иһин Билханы Дьаакыпка ойох курдук биэрбитэ. Билха Дьаакыптан Дан уонна Нафтали диэн уолаттары төрөппүтэ.
# Сыалыһардаһыы (оонньуу)

Сыалыһардаһыы — саха оонньуута.
Икки оонньооччу сиргэ тиэрэ түһэн атахтаһа сыталлар. Уҥа илиилэринэн тоҥолохтоһоллор, уҥа атахтарын өрө тэбэн хатыйсаллар. Төбөлөрүн уонна хаҥас атахтарын өндөппөккө эрэ уҥа атахтарын баттаһа сатыыллар.
# М.И. Адамс экспедицията (1806 - 1807)

М.И. Адамс экспедицията (1806 - 1807).
Санкт-Петербург Наукаларын Академиялара 1805 сыллаахха Кытайга Ю.А. Головкин посольствотын кытта барсыахтаах учуонайдар этэрээттэрин тэрийэр.
Этэрээт састаабыгар киирдилэр: Ф.И. Шуберт — астроном, М.И. Адамс — натуралист, И.И. Редовскай - ботаник, уо.д.а.
Кытайдар Цин ыраахтааҕылара чэрчи туһунан кэпсэтиини уһатаары посольствоны туоратта.
От түмүгэр учуонайдар бэйэлэрэ сөбүлээбит сирдэригэр тус туһунан экспедициялары тэрийэн чинчийбиттэрэ.
Адамс Өлүөнэ өрүһү баһыттан төрдүгэр диэри чинчийэр.

# М.И. Адамс экспедицията (1806 - 1807)
## Экспедиция түмүктэрэ

* "Коллекция по трем царствам природы" диэн үлэ.
* Р. Болтунов атыыһыт булбут уу кыылын дьардьамата, кэнники Петербургка тириэрдиллэн баран Зоология музейыгар турбута.
* Хоту океан туһунан матарыйаал.

# М.И. Адамс экспедицията (1806 - 1807)
## Өссө маны көр

* И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)
* Ширина Д.А. Летопись экспедиций Академии наук на Северо-Восток Азии в дореволюционный период. Новосибирск, 1983.

# М.И. Адамс экспедицията (1806 - 1807)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Алексаандр мартыынап

Алексаандр Мартыынап (1990 сыллаахха алтынньы 13 күнүгэр ханна эрэ төрөөбүт) — Россияҕа биллибэт баскетболист, программист.
Школа хз какая.
Даже цитаата суох.
Дьэ оннук
# Boost Mobile

Boost Mobile - АХШ тэрилтэтэ, телекоммуникационнай тэрилтэ. 4G, 5G сибээс өҥөтүн тарҕатар.
# 1760

1760 сыл.

# 1760
## Төрөөбүттэр

* Алтынньы 31 — Хокусай, Дьоппуон уруhуйдьута
# Үөнү Сүгээччи (сулустар бөлөхтөрө)

Үөнү Сүгээччи (лат. Ophiuchus) — улахан буолан баран өлбөөркөй сулустар бөлөхтөрө.

# Үөнү Сүгээччи (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар уонна объектар

* Иоганн Кеплер 1604 сыллаахха бу бөлөххө саҥа сулус кылбайыытын көрбүтэ.
* Үөнү Сүгээччи RS-та, 1898, 1933, 1958, 1967, 1985 уонна 2006 сыллардаахха кылбайбыта
* Барнард сулуһа — кыһыл карлик, Күнтэн 5,98 сырдык сыла ыраах.
* Сфера халыыптаах галактикалар мустуулара М9, М10, М12, М14, М19 уонна М62.

# Үөнү Сүгээччи (сулустар бөлөхтөрө)
## Кэтээн көрүү

Үөнү Сүгээччи зодиак бөлөхтөрүгэр киирбэт да буоллар Күн манна 21 күн баар сэтинньи 27 ахсынньы 17 диэри. Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыгар ордук уонна толору көстөр.
Астрономнар саҥа тоҕус сулус тула планеталар системалар үөскүүллэрин чинчийбиттэр..

# Үөнү Сүгээччи (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Гириэктэр номохторунан Асклепий эмпчит таҥараны кытта сибээстээх.
# Чиряев Валерий Георгиевич

Чиряев Валерий Георгиевич (19.12.1911—01.02.1989) — саха поэта, тылбаасчыт, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1944).

# Чиряев Валерий Георгиевич
## Олоҕун олуктара

1911 сылллаахха ахсынньы 19 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ Хоро нэһилиэгэр Тыымпы алааска төрөөбүтэ. Аҕата Георгий Николаевич Чиряев сэниэ ыал этэ, барыта биэс оҕолооҕо.
В. Чиряев Дьокуускайдааҕы учуутал институтун Тыл уонна литература факультетын бүтэрбитэ, «Кыһыл ыллык» диэн сурунаал эрэдээксийэтигэр 8 сыл устата үлэлээбитэ. Нам, Уус Алдан, Бүлүү, Үөһээ Бүлүү оскуолаларыгар отуттан тахса сыл учууталлаабыта.

# Чиряев Валерий Георгиевич
## Айар үлэтэ

Бастакы «Самыыр» диэн хоһооно 1927 с. «Чолбон» сурунаалга бэчээттэммитэ. 1930 с. «Саһыл Сыһыы» диэн пьесата тахсыбыта.
Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Колхозтаах хоhооно» 1932 с. тахсыбыта. Сорох хоһоонноро ырыа буолбуттара.
В. Чиряев С. Михалков «Особое задание», Б. Лавренев «Разлом» пьесаларын, К. Симонов «Сын артиллериста» поэматын, А. Пушкин остуоруйаларын, С. Есенин, А. Блок хоһооннорун уонна поэмаларын тылбаастаабыта.

# Чиряев Валерий Георгиевич
## Кинигэлэрэ

* Саһыл-Сыһыы: Пьеса. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1930. — 38 с.
* Ала соболоох: Очерк. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1932. — 29 с.
* Колхозтаах хоһооно. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1932. — 97 с.
* Лирика: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1934. — 59 с.
* Атастарбар: Талыллыбыт айымньылар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1960. — 56 с.
* Чысхаан: Хоһооннор. Орто уонна улахан саастаах оскуола оҕолоругар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1963. — 50 с.
* Дьоллоох оҕо сааска: Оҕолорго хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1966. — 16 с.
* Ырыалар, хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1971. — 96 с.
* Билэр дьонум: Кэпсээн, очерк, публицистика. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1973. — 128 с.
* Тыыннаах тыл: Хоһооннор, үгэлэр, тылбаастар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1978. — 112 с.
* Олоҕум сыдьаайа: Хоһооннор, тылбаастар, кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1981. — 176 с.
# Васильева Пелагея Васильевна

Васильева Пелагея Васильевна — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, тыыл уонна педагогика үлэтин бэтэрээнэ.
1933 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүт. 1956 сылтан 1963 сылга дылы Бүлүү орто оскуолатын уонна Бүлүү училищетын историяҕа учуутала. 1963 с. Алдан улууһун Ыллымах бөһүөлэгин оробуочай ыччатын оскуолатыгар учууталлыыр, онтон Эмельджак бөһүөлэккэ саабыстыыр, 1966 с. Ыллымахха история учуутала.
Алдан улууһун учууталларын Ытык кинигэтигэр киллэриллибитэ. "Аҕа дойду Сэриитигэр үлэҕэ килбиэнин иһин" мэтээлинэн бэлиэтэммитэ.
# Вешников Гаврил Григорьевич - Баал Хабырыыс

Вешников Гаврил Григорьевич — Баал Хабырыыс (15.04.1918—22.04.1969) — бэйиэт, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1949).

# Вешников Гаврил Григорьевич - Баал Хабырыыс
## Олоҕун олуктара

* 1918 сыллаахха муус устар 15 күнүгэр Курбуһахха Бороҕон улууһугар (билигин Уус-Алдан улууһугар) төрөөбүт.
* Дьокуускайдааҕы педтехникуму, Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэрбит.
* Орто оскуолаларга уонна педучилищеларга учууталлаабыт.
* 1969 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр күн сириттэн барбыт.

# Вешников Гаврил Григорьевич - Баал Хабырыыс
## Айар үлэтэ

Бастакы хоһооннорун уонна поэмаларын хомуурунньуга 1945 сыллаахха күн сирин көрбүт. Сорох айымньылара сэриини күөттээччилэри утарыы уонна Аан дойдуга эйэни олохтуурга ыҥырыы ис хоһоонноохтор. Поэт тас дойдулар оччотооҕу кэм Поль Робсон, Раймонд Дьен, Назым Хикмет курдук сирдээччилэригэр хоһооннорун анаабыттаах. Ааҕааччылар биһирэбиллэрин 1954 сыллаахха тахсыбыт «Доҕордоһуу тойуга» хомуурунньуга ылбыта, чуолаан Юлиус Фучик хорсун быһыытыгар анаммыт «Песнь бессмертия» поэмата. Оҕолорго анаан араас хоһооннору суруйбут.

# Вешников Гаврил Григорьевич - Баал Хабырыыс
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Бочуот Знага» уордьан

# Вешников Гаврил Григорьевич - Баал Хабырыыс
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
### Дьиэ кэргэнэ

Кэргэнэ скульптор Ольга Степановна Скубченко (1921-2012). Төрөппүт оҕолоро суох. Ииппит кыыһа эмиэ Ольга Скубченко диэн ааттаах скульптор (кэргэнин племянницатын ииттэ ылбыттар), Москубаҕа олорор.

# Вешников Гаврил Григорьевич - Баал Хабырыыс
## Библиография

* Талыллыбыт айымньылар: Хоһооннор, поэмалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1968. — 464 с.
* Өлбөт мэҥэ: Хоһооннор, поэмалар (1941—1944 сс. ) — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1945. — 74 с.
* Кэрэ киэһэлэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1947. — 30 с.
* Аччыгый атастарбар: Кыра саастаах оҕолорго. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1949. — 24 с., ил.
* Мин аны улааттым: Кыра саастаах оҕолорго хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1951. — 34 с.
* Мин көлүөнэм: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1951. — 95 с.
* Доҕордоһуу тойуктара: Хоһооннор, поэмалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1954. — 56 с.
* Лирика: Хоһооннор, ырыалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1958. — 120 с.
* Хоһооннор, остуоруйалар: Кыра саастаах оҕолорго. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1958. — 28 с.
* Туох диирий сүрэҕим: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1961. — 52 с.
* Тыатааҕы: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1962. — 24 с.
* Мин аргыстарым: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1964. — 112 с.
* Киһи тахсар дьоно: Оҕолорго хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1966. — 52 с.
* Туһа киһитэ: Кыра саастаах оскуола оҕолоругар хоһооннор уонна остуоруйалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1968. — 36 с.
* Үчүгэй оҕо: Оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолорго хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1968. — 28 с.
# Хатанга

Хатанга биитэр Хаатыҥка. (Нууччалыы: Хатанга) Сэлиэнньэ, Красноярскай кыраайга, Хатанга оройуонун киинэ.
2006 сылга диэри Таймыыр (долгааннар уонна ненецтар) автономиялаах уокуруктарыгар киирэр этэ.
Хатанга өрүскэ турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 3 тыһ. киһи. Оройуоҥҥа үксүн долгааннар олороллор, Новая диэн сэлиэнньэҕэ нганасаннар.
Хатанга эбэҥкилии «элбэх уу» диэн тылбаастанар. Аэропорт, 2006 сылга сабыллыбыта сертификат суох буолан.
Нуучча таҥаратын дьэтэ.

# Хатанга
## Остуоруйаттан

* Хатанга 1626 сыллаахха дьаһаах хомууругар аналлаах пуун курдук төрүттэммтитэ. Ити сылларга Таймыыр Россияҕа холбоммута.
* XVII үйэ иккис аҥаарыгар судаарыстыба дьаһаах хомуур кыстыга буолбута.
* XX үйэҕэ сайдыы барбыта Хотугу Муора суола төрүттэммитин кэннэ.

# Хатанга
## Бэлиэ сирдэр

* Сир аннынааҕы уу кыылын музейа.
* "Кладбище кораблей"
# Вилюйский округ Якутской области (кинигэ)

"Вилюйский округ Якутской области" диэн Ричард Маак сүрүн кинигэтэ. Кини экспедицията буолбута 30 тахса сыл буолан баран 1883–1887 сыллардаахха үс томнаах бэчээттэнэн тахсыбыта.
Маҥнайгы томугар метеорология көрдөрүүлэрэ, өрүстэр уонна күөллэр чинчийиилэрэ, салгын сиигэ уо.д.а. сибидэнньэлэр киирбиттэрэ.
Иккис томугар флора, фауна, минералогия уонна геология өртүнэн сибидэнньэлэр.
Үһүс том бүттүн Бүлүү сахаларын туһунан суруллубут. Демография туһунан, олорор дьэлэр, таҥас. ыал буолуу сиэр-туом ырытыллыбыт, итэҕэл туһунан, фольклор.
Сахалар хаһаайыстыбалара киэҥник ырытыллар, ынах-сүөһү, оттооһун, аты иитии. Ону таһынан бултааһын уонна балыктааһын туһунан эмиэ баар.
Эргиэн, бурдук ыһыы эмиэ киэҥник сырдатыллыбыт. XIX үйэтээҕи сахалар социальнай уонна экономика сыһаннара эмиэ киэҥник көстүбүт.
Кинигэ тахсаатын кытта интириэһи тардыбыта. 1996 сыллаахха Алроса хампааньыйа үбүлээһининэн ити кинигэ иккистээн тупсаҕай оҥоһуулаах тахсыбыта.

# Вилюйский округ Якутской области (кинигэ)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Гвинея хомото

Гвинея хомото (ааҥл. Gulf of Guinea, фр. golfe de Guinée, исп. Golfo de Guinea, порт. Golfo da Guiné) — Атлантика Далайыгар Африкаҕа Гвинея кытылыгар өтөн киирэр хомо.
Хотугулуу-арҕаа Пальмас тумулун (Либерия) уонна Соҕуруулуу илин Лопес тумулун ыккардыларынан сиргэ өтөн киирэр. Иэнэ 1533 тыһ. км². Дириҥэ 6363 м тиийэр, аан дойдуга саамай дириҥ сирдэртэн биирдэстэрэ. Уутун сылааһа 25-27 °C; тууһа — 34-35 ‰.
# Ханс Кристиан Андерсон

Ганс Христиан Андрерсен (даан. Hans Christian Andersen, муус устар 2 күнэ 1805 – атырдьах ыйын 4 күнэ 1875) — датскай суруйааччы.
Андрерсен Оденcаҕа (даан. Odense), Данияҕа төрөөбүтэ. Аҕата саппыкыһыт этэ, оттон ийэтэ таҥас сууйааччы этэ. Ыал дьадаҥы этэ. Андрерсен 11 саастаах эрдэҕинэ аҕата өлбүтэ. 14 саастааҕар Андрерсен ийэтин уонна дьиэтин хаалларан Копенгаген куоракка көспүтэ.
Король үөрэҕин бүтэрэригэр көмөлөспүтэ. Андерсен артыыс эбэтэр үҥкүүһүт буолуон баҕарара. Ол гынан баран кини иккиэннэригэр талаана суох этэ. Романнары, пьесалары, хоһооннору, кылгас кэпсээннэри уонна айан туһунан кинигэлэри суруйар буолбута. 1835 сыллаахха ааҕааччылары сөбүлээбит түөрт остуоруйаны бэчээттэппитэ. Ити ситиһии кэнниттэн өссө остуоруйалары суруйуон баҕарара улааппыта.
Андрерсен остуоруйалара Европа үрдүнэн биллэр буолбуттар. Баай уонна сабыдыаллаах дьон дьиэлэригэр ыҥырбыттара. Хас да эр киһини уонна дьахтары таптыы сылдьыбыта. Кини Дженни Линд диэн ырыаһыты уонна Харальд Шарфф диэн балеруну таптаабыы сылдьыбыта.
Анерсен дьоллоох уонна кыһалҕата суох киһи этэ. Кини Европа үрдүнэн айанныыра. Дьэҥкэтик көрөр баҕалааҕа. Өссө дьоллоох буолаары айанныан баҕарара. Кини куруутун быатын илдьэ сылдьара. Кини бу быаны баһаарынай кирилиэс быһыытынан туһанарга былааннаабыт, наада буоллаҕына. 1872 сыллаахха 70 сааһыгар Андрерсен бэйэтин оронуттан түһэн улахан эчэйиини ылбыта. Кини ол кэнниттэн үтүөрбэтэҕэ. Сотору буолаат Андрерсен быар рагын бэлиэлэрэ көстүбүттэрэ. Кини атырдьах ыйын 4 күнүгэр 1875 сыллаахха быар рагыттан өлбүтэ.

# Ханс Кристиан Андерсон
## Үлэлэрэ

* Куорат принцессата (1835)
* Трутница (1835)
* Дюймовочка (1835)
* Русалочка (1837)
* Император саҥа таҥаһа (1837)
* Бөҕө холҕолдьун солдатик (1838)
* Дьиикэй хаастар (1838)
* Оле Лукойе (1841)
* Свинопас (1841)
* Аанньал (1843)
* Соловей (1843)
* Сэрэбиэй кус (1843)
* Испиискэлээх кыра кыыс (1845)
* Кыһыл башмачкалар (1845)
* Пастухчаан уонна турба ыраастааччы (1845)
* Хаар королева (1845)
* Елка (1845)
* Күлүк (1847)
* Ийэ историята (1847)
# Заза тыла

Заза тыла (Zazaki) —Түүркүйэ ил тыла. Перс тылыгар элбэх диалект баар, димли, заза уонна димлки.
# 1642 сыллаах сахалар өрө туруулара

Мымах аата өрө туруу кыттааччытын быһыытынан ханна да ахтан ааһыллыбат. Мымах бастакынан суруксуттары өлөрүү туһунан саҥарбыт, ол эрэн бу быһылаан кини улууһугар буолбатаҕа. Ионова этэринэн, Мымах өрө турууга кыттартан аккаастаммыт уонна ону таһынан этэн биэрэн таҥнарбыт. Кини күргүөмнээх сэбилэниилээх өрө турууну утарара, онон өрө турааччылартан тута туораабыта. Мустубут сахалар, чуолаан бөтүҥнэр, Мымаҕы сэрии баһылыга буоларга суоһаан күһэйэллэрэ. Воеводаны осада туһунан сэрэтээри Мымах уолунаан Никалыын кулун тутар 3 күнүттэн ыла остуруокка дьону ыыталлара. Хойут кинилэр туоһулуулларынан, остуруокка киирэ сатыылларын өрө турааччылар ыыппаттар үһү. Ол иһин Мымах кыырыктыйбыт хаҥаластартан уонна бөтүҥнэртэн Модут улууһугар саһара. Кини Никалыын аманаат балаһыанньатыгар сылдьаллара. (Ионова, с. 102)
Воевода Петр Головин күүһүлээһиннэрин (батталын) туһунан суруллубут атыыһыт уонна "промышленнай" дьоннор ыраахтаҕыга челобитнайдарынан быһаардахха, маннык хартыына үөскээн кэлэр. Суруксуттары өлөрүү кэнниттэн, Мымаҕы остуруокка аҕалтараары Петр Головин тыыннаах хаалбыт 40 "служилай" уонна "промышленнай" дьону кини улууһугар ыыппыт. Мымах улууһугар диэри ити дьоннор тиийбэтэхтэр. Кинилэри 700 аттаах сэрииһит көрсүбүт. Күн аҥарын тухары буолбут кыргыһыы кэнниттэн хаһаахтар бары бааһыран чугуйбуттар.
Тугу да этэр кыаҕым суох, сымыйалыахпын эрэ сөп диэн пытка кэмигэр Мымах этэрэ. Головин диэки буолааччылар киниэхэ кэлэн Матвей Глебовтааҕы буруйдаа дии сатыыллара. Мымах Никалыын эрэ көрсүүү кэнниттэн эрэйдэниэхтээҕэр сымыйалаабыт. Глебовы да буруйдаабытын кэннэ сымыйалаабытын сахаларга кэпсиэ диэн Головин Мымаҕы ыыппатах. (Ионова, с. 103) Онон, оҕонньор хаайыыга араас эрэйи-муҥу көрсөрүгэр сүрдээх дьоһуннаахтык туттубут. Головин обургу Мымах уолун Никаны эмиэ аҕаларга дьаһайбыт. Кинини икки күн аһаппакка сытыарбыт, төбөтүн сүлүгэһинэн саайталаабыт.
Ол кэмҥэ Мымах хайыы-үйэ кырдьыбыт. Онон 1642 сыллаах өрө туруунан уола Ника салайбыт. Кини воевода Головинныын билсэ сылдьыбыт, онон остуруокка саба түһүү иннинэ хамначчытынан эрдэттэн воеводаны сэрэппит.(Якутия в XVII веке)
Ионова О.В. Из истории якутского народа: (первая половина XVII в.). – Якутск: Кн. изд-во, 1950. – 112 с. Якутия в XVII веке: (Очерки) / под редакц. С.В.Бахрушина и С.А.Токарева. – Якутск: Кн. изд-во, 1953. – 438 c.
Токарев С.А. Очерк истории якутского народа. – М.: Госуд.социал-экономич. изд-во, 1940. – 248 с.
# 1890 сыл

1890 сыл.

# 1890 сыл
## Туох буолбута

* Олунньу 1 (аныгыннан олунньу 13) Дүпсүн улууһугар сыаркап приходун оскуолата аһыллыбыт.
* Олунньу 13 (урукку истиилинэн олунньу 1) — Дүпсүн улууһугар сыаркап приходун оскуолата аһыллыбыт.
* Кулун тутар 30 ‪— Иркутскайга көскө олорон Польша босхолонуутун иһин охсуспут Иосафат Огрызко өлбүт. Кини Бүлүү куоратыгар суос соҕотох киниэхэ анаан тутуллубут хаайыыга 4 сыл олоро сылдьыбыта.
* Атырдьах ыйын 7 — Дьокуускай куорат кулубатын талбыттар. Николай Брюловскай диэн киһи буолбут.
* Атырдьах ыйын 7 — Бүлүү куоратыгар балыыһа аһыллыбыт.
* Сэтинньи 4 — Лондоҥҥа бастакы сир аннынааҕы тимир суол аһыллыбыт — метро.
* Ахсынньы 11 (аныгыннан ахсынньы 23) күнүгэр Никифоров Күлүмнүүр Дүпсүн улууһун кулубатынан анаммыт.
* Ахсынньы 23 — Ахсынньы 11 (аныгыннан ахсынньы 23) күнүгэр Никифоров Күлүмнүүр Дүпсүн улууһун кулубатынан анаммыт.

# 1890 сыл
## Төрөөбүттэр

* Слепцов Семён Николаевич (1890-1950) XX үйэ саҕаланыытыгар саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
* Кулун тутар 24 — Захар Дорофеев (1952 өлб.), бэйиэт, тылбаасчыт, фольклорист, мокша литэрэтиирэтин олохтооччулартан биирдэстэрэ.
* Ыам ыйын 22 — Эдьигээн улууһун Хатыҥ нэһилиэгэр эбэҥки дьиэ кэргэнигэр 117 сааһыгар диэри олорбут уһун үйэлээх Саха сирин олохтооҕо Варвара Семенникова төрөөбүт.
* Ыам ыйын 27 — Константин Иванов (1915 өлб.), чувааш бэйиэтэ, чувааш литэрэтиирэтин классига.
* Сэтинньи 22 — Шарль де Голль — Франция аатырбыт генерала, судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бэрэсидьиэнэ (1959—1969).
* Ахсынньы 1 — Гаврилов Кузьма Осипович (01.12.1890—1938) — 1920-с сылларга «Саха омук» уонна «Саха кэскилэ» түмсүүлэри төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ
* Ахсынньы 7 — Александр Бакулев (1967 өлб.), хирург учуонай, ССРС-ка сүрэх хирургиятын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
* Ахсынньы 10 — Ахмад-Заки Валиди-Тоҕан (Валидов) — бэлиитикэ диэйэтэлэ, башкиир омугун босхолонор хамсааһын баһылыга (1917—1920 сс.); публицист; историк, востоковед-тюрколог, бөлөһүөпүйэ дуоктара (1935), профессор, Манчестер университетын бочуоттаах дуоктара (1967).

# 1890 сыл
## Өлбүттэр

* От ыйын 29 — Винсент ван Гог, Недерланд уруhуйдьута
* Ахсынньы 15 — Олорор Оҕус (1831 с. эргин төр.), АХШ сэбилэниилээх күүстэрин утары сэриини баһылаабыт индеец.
# Эр соҕотох

Эрэйдээх- буруйдаах Эр соҕотох - Сахалыы аан бастакы "Олоҥхо", айымньы А.Я.Уваровскай суруйуутунан бэчээттэммитэ. (А.Ф.Миддендорф 1848 сыл). Бастакы түhүмэххэ Эр соҕотох быhыыта- тутуута, сирэ-дойдута, олоҕо-дьаhаҕа ойууланар.
Онно этиллэр:
* Эт Мурааннаах.
* Үрүмэтийбэт үүт күөллээх
* Уhуга суох куөх далай байаҕаллаах
* Хара көмус хайалаах
* Харыаҥкы чайдаах
* Аҕырыа кумахтаах
"Балаҕанын хаба ортотугар ус эмэн дьахтар сэргэстэhэн туралларын курдук ус уөлэстээх хотун оhохтоох" эбит.
"Удаҕан дьахталлар кулуhуннаах кыырар таҥастарын кэтэн кыыраары кылыгыраhа туралларын курдук илибирэhэ турар сэбирдэхтээх тэтиҥ тумуллаах" эбит.
Салгыы, биллэ илик санаа чуҥкук мэйиитигэр эриллэн Аар маhыгар (көр: Аар Кудук Мас) көрдөhө тиийэр. Аар (Кудук) мас төҥургэс буолбут төрдуттэн Айыы хотуна Аан Алахчын куругар диэри тахсан олорон субэлиир- амалыыр: "Эйигин үһүс халлаан үрдүттэн төрөтөөт түhэрбиттэрэ бу дойдуга оҕо төрөтөн, дьон үөскэтэн киhи төрдө буол диэн. Эн мантан бар, аттан. Суолуҥ эрэйдээх буолуоҕа, тулуй. Эрэн, аналлааххын булуоҥ".
Эр соҕотох айаҥҥа турунар. Биир буомҥа кэлэн "кирситтэн ыhыктан кэбиспит оноҕоhо сыарҕалаах от тахсыах гына дьөлө көтөн тахсыбытын устун сүүрдэн тахсар". (Ситинник чахчы сахалыы куттаах эрэ киhи этиэҕэ). Бастакы түhүмэх маннык тумуктэнэр: "Бу буомҥа кэлэн ата эттэҕэ: "Иччим, эн түс мин үрдубүттэн, мин сынньана түспүтүм кэннэ холуммун-дьириммин оҥорон баран үчүгэйдик миинээр, көтөн көрүөм".
Олоҥхо иккис туhумэҕэр Хараххан тойон олоҕо кэпсэнэр. Ол олоҥхо олоҕор олордохторуна Буура Дохсун диэн абааhы баатыра буулуур. Эр соҕотох түбэhэ кэлэн охсуhан кыайар. Арай, абааhы сүрэҕин уhуга хаалан хара суорунан кубулунан "хара харгыс буоларбын кэбиhиэм суоҕа" диэн баран сири сүптү түhэн хаалар. Суор буоллаҕа эни, сири сүптү түhэн хааллаҕа эни.
Олоҥхо Хараххан Эр соҕотоҕу маанылаан-күндүлээн, ылгын кыыhын ойох биэрэн ыытыытынан бүтэр.
# Абрамова Светлана Васильевна

Абрамова Светлана Васильевна — СӨ суверенитеты ыларыгар дьон оруолун, СӨ омугунан састаабын, өрөспүүбүлүкэҕэ урбаан үөскээһинин уонна быыбардары чинчийбит учуонай, социология билимин хандьыдаата.

# Абрамова Светлана Васильевна
## Олоҕун олуктара

* 1974 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* 1996 с. - Саха государственнай университетын историко-юридическай факультетын историческай салаатын бүтэрбитэ.
* 1996-1999 сс. - Саха Сирин НА аспирантката.
* 1999-2001 сс. - этническай уонна социальнай процесс салаатын младшай научнай үлэһитэ.
* 2001 с. - социологическай билим кандидатыгар «Предпринимательство как основа формирования среднего класса в РС(Я)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 2003-2004 сс. - Саха Сирин НА гуманитарнай чинчийиилэр Институт политологическай чинчийиилэргэ Киинин старшай научнай үлэһитэ.

# Абрамова Светлана Васильевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Республика Саха (Якутия): путь к суверенитету». (Якутск, 2000) - монография.
* «Этносоциальное развитие Республики Саха (Якутия): потенциал, тенденции, перспективы» (Новосибирск, 2000) - монография.
* «Первые шаги фермерства в Республике Саха (Якутия): социологический анализ» (Якутск, 2000) - монография.
* «Предпринимательство в Якутии: социологические аспекты (Социологическое исследование)» (Якутск, 2000) - монография.
* «Опыт и практика демократических выборов в Республике Саха (Якутия). 1990-2002 гг.» (Якутск, 2003) - монография.
* «Правовое сознание населения Республики Саха (Якутия) в социологическом измерении: Данные. Анализ. Дискуссии» (Якутск, 2004) - монография.
* «Уровень доходов и структура расходов предпринимателей» (Наука и образование. - 2000. - № 2).
* Социальная идентификация предпринимателей РС(Я) (В сб. Гуманитарная наука в трудах молодых ученых. - Якутск, 2000).
* Избирательная кампания 2001 г. в РС(Я): коммуникационные технологии и информационные ресурсы (Наука и образование. - 2003. - № 2).
# Адырҕай

Адырҕай — сааскы тоҥ окко хаар анныгар муус очур-чочур тоҥмута.

# Адырҕай
## Өссө маны көр

* Адырҕан

# Адырҕай
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Петров Степан Никифорович

Петров Степан Никифорович — саха муосчута, ССРС худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, РСФСР И.Е. Репин аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, Саха АССР ускуусутбатын үтүөлээх дьайыксыта.
Степан Никифорович Хаҥалас улууһун I Маалтааны нэһилиэгэр 1938 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр төрөөбүтэ. 1962-1963 сс. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищеҕа муосчуттар салааларыгар үөрэммитэ. 1964 сыллаахтан ССРС худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ. «Сардаана» норуот уус-уран оҥоһуктарын фабрикатыгар үлэлээбитэ. 1972 сыллаахха РСФСР худуоһунньуктарын III сийиэһин дэлгээтинэн талыллыбыта. Мэтээллэринэн, САССР Үрдүкү сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн грамотатынан наҕараадаламмыта, 1976 сыллаахха РСФСР И.Е. Репин аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин ылбыта.

# Петров Степан Никифорович
### Аатын үйэтитии

Хаҥалас улууһугар Ой сэлиэнньэҕэ кини аатын уулусса сүгэр.