yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет

Ошибка Lua в Модуль:WikidataCoords на строке 63: attempt to call field 'formatProperty' (a nil value).
Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет (ПСУ) — Арассыыйа Пенза куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. 1943 сыллаахха олохтоммут. 8 институттаах, 8 факультеттаах.

# Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет
## Устуоруйата

1943 с. Пензаҕа эвакуацияламмыт Одессатааҕы индустриальнай институт базатыгар тэриллибит. 1943 с.от ыйын 3 күнүгэр ССРС НКС үрдүкү оскуола Бүттүүн Сойуустааҕы Кэмитиэтин таһаарбыт бирикээһигэр олоҕуран арыллыбыт уонна Пензатааҕы индустриальнай институт диэн ааттаммыт. 1959 с.үрдүк үөрэх миниистирин бирикээһинэн Пензатааҕы политехническай институт буолбут. 1993 с.от ыйын 5 күнүгэр АБ үрдүк үөрэҕин Судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин бирикээһинэн - Пензатааҕы судаарыстыбаннай техническай университет. 1998 с.тохсунньу 22 күнүгэр АБ уопсай уонна профессиональнай үөрэх миниистирин бирикээһинэн, ПензатааН университет диэн ааттаммыт.

# Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет
## Институттара

1. Байыаннай үөрэх института
2. Физическэй култуура уонна успуорт институтШ
3. Мэдиссиинэ института
4. Тохтоло суох үөрэх института
5. В. Г. Белинскай аатынан педагогическай институт
6. Политехническай институт
7. Экэниэмикэ уонна салайыы института
8. Юридическай институт
Факультеттара
-ааҕар-суоттуур техника факультета
-устуоруйа уонна филология факультета
-лечебнай факультет
-промышленнай технология, электроэнергетика уонна транспорт факультета
-педагогика, психология уонна социальнай наукалар факультета
-информационнай технология уонна электроника факультета
-стоматология факультета
-физика, математика уонна естественнай наука факультета
Филиаллара
1. Кузнецкайдааҕы информация уонна салайыы технологиятын института
2. Нижнеломовскайдааҕы филиал
3. Сердобскай филиал.

# Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет
## Рейтиннэрэ

Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет
1. Пена куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
2. Пензенскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтлэрин рейтинтгэр 73-с миэстэ.
4. Норуоттар ыккардыларынааҕы Вебометрикс рейтиҥҥэ 52-с миэстэ
5. Аан дойдутааҕы рейтиҥҥэ 2949-с миэстэ
# .mw

.mw диэн Малауи үрдүк таhымнаах ил домена.
# Саввинов Дмитрий Иванович

Саввинов Дмитрий Иванович — архитектор.

# Саввинов Дмитрий Иванович
## Олоҕун олуктара

* 1939 сыл ахсынньы 24 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүтэ.
* 1963 сыллаахха Ленинград куоракка тутуу институтун бүтэрбитэ.

# Саввинов Дмитрий Иванович
## Айымньылара

* ЛОРП дьиэтэ;
* «Якутгражданпроект» дьиэтэ (билигин АЛРОСА уонна Тутуу министерствота);
* «Лена» гостиница, 1972;
* Өксөкүлээх Киинэ;
* СГУ Медицина института;
* Чернышевскай уулуссаҕа 12 мэндиэмэннээх олорор дьиэлэр;
* Дьокуускай куорат мэрията;
* 1 №-дээх Правительство дьиэтэ;
* Мирнэй куоракка Оҕо күөн-күрэс комплекса;
* Ньурба куоракка култуура киинэ;
* «Полярная звезда» гостиница;
* Саха театр дьиэтэ

# Саввинов Дмитрий Иванович
## Үлэлэрэ

* Дьокуускай куорат гербэтэ
* Ньурба улууһун гербэтэ

# Саввинов Дмитрий Иванович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1995)
# Ц

Ц - Саха алпабыытын 31-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Поликарпова Евдокия Михайловна

Поликарпова Евдокия Михайловна — саха литэрэтиирэтин орто оскуолаҕа үөрэтиигэ мэтэдиис учуонай, педагогика билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ.
1950 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр Ньурба улууһун Акана нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
СГУ устуоруйа-филология факультетын саха салаатын 1976 сыллаахха бүтэрбитэ. 1980 сыллаахтан балыс билим үлэһитинэн РСФСР олохтоох оскуолаларын НИИ-тин Саха сиринээҕи филиалыгар үлэлээбитэ.
2000 сыллаахха Москубатааҕы педагогика университетын анал сэбиэтигэр дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
Саха литэрэтиирэтин орто оскуолаҕа үөрэтии программаларын, учуобунньуктары суруйбута уонна хрестоматиялары бэлэмнээбитэ, үрдүк үөрэххэ саха литэрэтиирэтин учуобунньуктарын ааптара.
Кини салалтатынан саха литэрэтиирэтин үөрэтиигэ хандьыдаат диссэртээссийэлэрэ көмүскэнэллэр. ХИФУ-га Саха тылын, литэрэтиирэтин уонна саха култууратын үөрэтии мэтиэдикэтин үөрэтии хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ
# Арыылаах (Үөһээ Дьааҥы)

Арыылаах нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улуһун нэһилиэгэ, киинэ Бала.
Улуус кииниттэн 142 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Сартаҥ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 536 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бала - 502 уонна Мэтээки - 34 киһи.

# Арыылаах (Үөһээ Дьааҥы)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Сивцев Иннокентий Иванович - Мытыйыкы

Сивцев Иннокентий Иванович — Мытыйыкы (1870—1928) — XIX бүтүүтүгэр, XX үйэ саҥатыгар үөскүү сылдьыбыт дэгиттэр талааннаах саха киһитэ. Ордук худуоһунньук, иконописец, таҥара дьиэтин тутааччы быһыытынан биллэр, географияҕа уонна краеведениеҕа сыһыаннаах чинчийиилэрэ сыдьааннарын архыыбыгар харалла сыталлар.
1870 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр (эргэ истиилинэн алтынньы 10) Боотуруус улууһугар Сылаҥ нэһилиэгэр (билигин Чурапчы улууһун сирэ), Ньургун диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата уола икки саастааҕар өлбүт буолан, оҕону ийэтэ, Алаҕар нэһилиэгиттэн төрүттээх Татьяна Давыдовна Сивцева (Попова) соҕотоҕун улаатыннарбыта. Уол ааҕарга-суруйарга үөрэммитэ (көскө кэлбит дьон биитэр нэһилиэк суруксутугар буолуо диир, чинчийээччи Панкратий Дмитриевич Петров).
Иннокентий Сивцев 1886 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр (эргэ истиилинэн муус устар 23 күнүгэр) 16 саастааҕар Парсковья Исааковна диэн кыыһы кэргэн ылар. Ол сыл Сылаҥҥа Михаил Архангел сыаркабын тутуутун саҕалыыллар (сыаркабы 1893 сыллаахха епископ Мелетий арыйбыта). Тутууну Иркутскайтан сылдьар Владимир Никандрович Моравскай диэн архитектор-худуоһунньук салайбыта. Мытыйыкы кыра кыыһа А.И. Сивцева ахтарынан, эдэр киһи ол худуоһунньукка босхо көмөлөһөр эбит - кырааска оҥорорго, илии-атах буолан, кэлин сыыйа уруһуйдуур буолбут. Сотору кэминэн бастыҥ көмөлөһөөччү буолан, иконостааһы оҥорорго кытта көмөлөспүт. В.Н. Моравскай эдэр киһи талаанын таба көрөн Иркутскайга илдьэ сатаабыт, Художестволар Академияларыгар киллэриэх буолбут. Барарыгар үөрэнээччитигэр киистэлэрин, кырааскаларын, кинигэлэрин уонна иконалар репродукцияларын хаалларбыт.
1896 сыллаахха Мытыйыкы Иркутскай епархиятыттан икона суруйарга көҥүл ылбыт.
Худуоһунньук кэлин тыыннаах дьону эмиэ суруйар буолбут. Оннук, холобур, саха бастакы бырааһын Прокопий Сокольниковы, Н.Д. Субуруусскайы оҥорбута.
Лев Толстой мэтириэтин оҥорбутун туһунан "Голос Москвы" хаһыат 291№ 1912 сыллаахха ахсынньы 18 күнүгэр маннык суруйбута:
   И.И. Сивцев является поистине якутским самородком... Портретом Л.Н. Толстого художник заставит, безусловно, о себе заговорить.
1923 сыллаахха уолаттарын уонна күтүөттэрин салайан Сылаҥҥа ат миэлиҥсэтин тутан бүтэрбитэ. Ол миэлиҥсэ бастаан Бэрэ диэн сиргэ турбута, онтон 1952 сыллаахха Уһун Күөл диэн сиргэ көһөрүллэн 1954 сыллаахха диэри үлэлээбитэ. Үсүһүн Арыылаах диэн сиргэ көкөрбүттэрэ. Онтон 1977 сыллаахха Суорун Омоллоон көрдөһүүтүнэн Чөркөөх түмэлигэр биэрбиттэрэ.
Мытыйыкы 1928 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр өлбүтэ, төрөөбүт сиригэр Ньургуҥҥа көмүллүбүтэ.
Кыра кыыһа (ыал 15-с оҕото) Анастасия Саха сиригэр географияҕа анал үөрэхтээхтэртэн биирдэстэрэ буолбута.

# Сивцев Иннокентий Иванович - Мытыйыкы
## Мытыйыкы туһунан бэчээккэ

* Клиорина И.Л. Л.Н. Толстой мэтириэтин көрдөөһүн. Кыым, 1962, муус устар 20.
* Клиорина И. путешествие в страну моего детства. Полярная звезда. 1973. 12№, 112-113 сир.
* Макаров Д.Н. Худуоһунньук И.И.Сивцев туһунан. Хотугу сулус. 1973, 12№
* Макарова Н. Дэгиттэр талааннаах Мытыйыкы. Илин. 1998, 2№
* Доосо-Федосеев И. Братья. М. "Детская литература", 1976.
# Адьырҕа

Адьырҕа (ааҥл. Predator, нууч. Хищник) диэн 1987 сыл бэс ыйын 12-гэр тахсыбыт эмэрикээн билимнээх ыра, охсуһуулаах, абааһылаах киинэ. Бу киинэни Дьон Мактыырдан устубут, Дьим Туомас уонна Дьон Туомас ини-биилэр суруйбуттар. Сүрүн оруолу Ардалт Бэрсэнэгэр толорбут.
Кэлин Адьырҕа 2 (1990), Таһырах адьырҕаны утары (2004), Таһырахтар адьырҕаны утары: Кутурҕан (2007), Адьырҕалар (2010), Адьырҕа (2018) диэн салгыыр киинэлэр тахсыбыттара.
# Күндүлүн

Күндүлүн, Попов Николай Иннокентьевич - кыраайы үөрэтээччи, суруналыыс, Усуйаана улууһун устуоруйатын үөрэтээччи.
Күндүлүн 3 дөкүмүөҥҥэ олоҕурбут публицистика кинигэтин ааптара. Ону таһынан уонтан тахса кинигэ тахсарыгар кыттыспыта, икки сүүс кэриҥэ ыстатыйаны өрөспүүбүлүкэ хаһыттарыгар таһаартарбыта.
# Анимация

Анимация (латинскайтан animātiō «дьиҥнээн көрдөрүү» ← anima «кут») эбэтэр мультипликация (латинскайтан multiplicātiō «улаатыы, эбии, элбээһин» ← multī «элбэх») техническай приём хамсыы сылдьар хаартыскалар иллюзиятын кынарга (объект хамсыырын эбэтэр уларыйарын) уларыйа сылдьар кадрдарынан улахан частоталаах (уруһуйдаммыт буоллаҕына 12, уонна 30 дылы компьютерынан.

# Анимация
## Остуоруйата

Мультипликацияҕа бастакы хардыылары Люмьер бырааттыларынан (Auguste уонна Louis Lumière) кинематограф айыахтарыгар дылы. Хамсааһыны уруйдааһын көрдөрө сатааһын өссө первобытнай эпохаҕа саҕаламмыттара, античнай кэмҥэ салҕаммыттара уонна мультипликация XIX бастакы аҥарыгар үөскээбитэ. Жозеф Плато, Симон фон Штампфер уонна да атын учёнайдар хамсааһыны көрдөрөөрү эргийэр диск ду уруһуйдардаах лента туттубуттара. Ити технология сайдарыгар хаартыска туттулубута уонна киноаппарат үөскэппитэ. Уонна кинематограф кынарга Люмьер бырааттыларыгар основа кэлбитэ.

# Анимация
## Терминологията

«Анимация» диэн термин өссө быһа туттуллар буоллар, нуучча тылыгар, СССР да Россия бириэмэтигэр, «мультипликация» диэни өр туттар этилэр. Биллэр мультипликатор Фёдор Хитрук толкуйунан СССР кэмигэр «мультипликация» уонна «мультипликатор» диэн классическай уруһуйдаммыт мультипликация кэлиэр дылы - персонажтары илиискэ ууран кадр уруйдааһын, билигин аппликация диэн ааттанар.
# Гильотинирование

Гильотинирование диэн гильотинанан киһини өлөрүү.
Гильотина диэн төбөнү быһар оҥоһуу.
# Nintendo

Nintendo (дьоп. 任天堂, толору аата: 任天堂株式会社) диэн видео ооннньуулары уонна ооннььуу консолларын оҥорор хампаанньа. Бастаан оонньуур хаарталары уонна атын оонньуурдары оҥорорунан саҕалаабыт. Штаб-квартирата Дьоппуон Киото куоратыгар баар.Атын дойдуларга эмиэ офистаахтар, ол курдук Америкаҕа уонна Европаҕа бааллар. Ордук биллэр оонньуурдара - Марио сериялара.

# Nintendo
## Историята

Нинтендо 1889 сыллаахха балаҕан ыйын 23 күнүгэр олохтоммута, бастаан ооннььур хаарталары оҥорор эбит. 1960ус сылларга атын дьарыгы саҕалаабыт - ол курдук гостиницалары игин атыыласпыт. 1970 сыллаахха видео оонньуулары оҥорорун саҕалаабыт. 1980 сыллаахха сиэпкэ угуллар ооннььуну айбыт Гэйм энд Уатч диэн, Бастакы оонньуутун аата Фамиком диэн бит. Ол оонньуу Дьоппуоҥҥа эрэ тарҕаммыт, ол гынан баран сотору Америкаҕа игин тарҕаммыт. Америкаҕа тахсарыгар аатын уларыппыт - Нинтендо Энтертейнмент систем, кылгатыллыбыта NES. Ону тэҥэ араас соҕотохтуу оонньуулары атыылыыр буолбут, ордук биллэр ооньуулар аатттара Donkey Kong, Super Mario Bros., Duck Hunt, The Legend of Zelda. Кэнники хампаанньа араас консоллары атыылыыр буолбут - Game Boy уонна Nintendo 64, GameCube уонна Wii.

# Nintendo
## Нинтендо консолларын тиһигэ

* Nintendo Entertainment System (NES)
* Game Boy
* Super Nintendo Entertainment System (Super NES)
* Virtual Boy
* Game Boy Color
* Nintendo 64 (N64)
* Game Boy Advance (GBA)
* GameCube (GCN)
* Game Boy Micro
* Nintendo DS (NDS)
* Nintendo DS Lite
* Wii
* Nintendo DSi
* Nintendo DSi XL
* Nintendo 3DS
* Wii U

# Nintendo
## Билигин

Билигин Нинтендо хампаанньа араас биллэр оонньуулардаах, ол курдук Марион уонна Зелда легендалара. Билигин Нинтендо 3DS, Wii уонна Nintendo DS консолларын атыылыыр.
2011 сыллаахха Нинтендо сиэп консолын атыыга таһаарбыта - Nintendo 3DS. Специальнай ачыкыта суох 3D хартыынаны көрүөххэ сөптөөх бастакы видео консола буолар.

# Nintendo
## Other websites

* Nintendo's American Website (Note: needs Adobe Flash)
* Nintendo's Japanese Website
* Nintendo's European Website
# Дьаакып

Дьаакып (ивр. יַעֲקֹב‏‎‎) диэн Ыһыраайыл үһүс аҕа баһылыга. Аанньалы кытта тустан баран Ыһыраайыл диэн ааттаммыта. Ысхаак уонна Ребекка уола. Ыһыраайыл уон икки биистэрин төрүттээччитэ. Абыраам итэҕэллэрин биир тутаах киһитэ.
Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Ысхаак уонна Ребекка холбоһон баран сүүрбэ сылынан Дьаакып уонна Ысаап диэн икки игирэ уолаттары төрөппүттэр. Ребекка хат сылдьан ыалдьан муҥнанар эбит. Ребекка Таҥараттан ыйыппыт - мин туох иһин маннык эрэйдэнним? Таҥара киниэхэ биллэрбит - эн искэр баар игирэ уолаттар бэйэ бэйэлэрин кытта охсуһаллар; төрөөн да баран олохторун тухары охсуһуохтара; игирэлэртэн икки туспа омук төрүттэниэҕэ; кинилэр эмиэ бэйэ бэйэлэрин кытта охсуһуохтара; кэмниэ кэнэҕэс ини игирэттэн төрүттээхтэр күүһүрэннэр бии игирэттэн төрүттээхтэри бас билиэхтэрэ. Ребекка сотору Таҥара эппитин курдук икки игирэ уолу төрөппүт. Уолаттар майгыларынан да дьарыктарынан да атын-атын буолан улааппыттар. Ысаап сатабыллаах булчут хонуу киһитэ буолбут; онтон Дьаакып көрсүө майгылаах отуу киһитэ буолбут. Ысхаак Ысаабы ордук таптыыра, Ысаап бултаабыт таба этинэн аҕатын аһатара; Ребекка буоллаҕына Дьаакыбы ордук таптыыр эбит. Дьаакып ийэтин сүбэтинэн Ысааптан бастаан төрөөһүн төрүнүн "кыһыл симэһиннээх аска" атастаһан ылбыт. Уонна Ысаап буолан кубулунан өлөөрү сытар көрбөт аҕатыттан алҕааһынын ылан дьэбэриэй омугун төрүттээччитэ буолбут. Ысаап албыннаппытын билэн баран кыыһыран Дьаакыбы өлөрүөм диэн сааммыт. Дьаакып Харран диэн хотоҕо куотан барар. Харраҥҥа Ребекка суруһа Лабаан олорор эбит. Дьаакып кини дьиэтигэр кэлбит. Лабаан элбэх сүөһүлээх эбит. Дьаакып киниэхэ маныыһыт буолбут. Лабаан икки кыыстааҕа - аҕаһа Лиэйэ, балыһа Рахил. Дьаакып Рахилы таптыы көрбүт уонна Лабааҥҥа эппит - мин эйиэхэ сэттэ сыл үлэлээтэхпинэ Рахилы миэхэ ойох биэр. Лабаан сөбүлэспит. Ол эрэн сэттэ сылынан эппит тылыгар турбакка Рахил оннугар Лиэйэни биэрбит. Хорум сэттэ сыл үлэлээтэххинэ Рахилы биирдэ биэриэм диэбит. Сэттэ сылынан Дьаакып Рахилы дьэ ойох ылбыт уонна дойдутугар Ханааҥҥа төннүөн баҕарбыт. Ону Лабаан кинини ыыппатах. Онон Дьаакып Харраҥҥа хорум алта сыл олорбут. Бу кэннэ Дьаакып Лабаанныын этиһэн баран ойохторун оҕолорун ылан Ханааҥҥа төннүбүт. Хас да сыл ааспытын кэннэ Дьаакып Бэт-Эл диэн сиргэ барар. Арай биир түүн айан суолугар киниэхэ Аанньал көстүүлээх Таҥара кэлбит. Дьаакып киниттэн алҕааһын көрдьөөн халлаан сырдыар дылы тустубуттар. Таҥара Дьаакып дьулуурун билинэн кинини алҕаабыт уонна "Ыһыраайыл" (Таҥаралыын тустааччы) диэн саҥа аат биэрбит. Кэлин Ханаан сиригэр сэттэ дьыллаах улуу кураан буолар. Дьаакып дьонун кытта Эгиипэккэ көһөн бараллар. Манна 147 сааһыгар өлбүт.

# Дьаакып
## Дьаакып удьуордара

Дьаакып түөрт дьахтартан уон икки уолламмыт. Ойохторо Лиэйэ уонна Рахил. Нүһэйдэрэ Билха уонна Зилпа. Лиэйэттэн Дина диэн биир соҕотох кыыстаммыт.
* Лиэйэ уолаттара: Рувим, Симеон, Леви, Иуда, Иссахар, Забулон.
* Рахил уолаттара: Дьуоһуп, Биньямин; Рахил Биньямины төрөтөн баран өлбүтэ.
* Билха уолаттара: Дан, Нафтали.
* Зилпа уолаттара: Гад, Ашер.
Бу Дьаакып уон икки уолун удьуор биистэриттэн дьэбэриэй омуга үөскүүр.
# Томтор

Томтор - 1) сир ньуурун үрдүк бөгдьөгөрө, ойдом турар үрдэл; 2) булгунньах.
Өссө көр: Томтор (нэһилиэк)

# Томтор
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Куду (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Куду — Үөһээ Бүлүү улууһун Үөдүгэй нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Куду (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Үөдүгэй нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Тюркияҕа 2016 сыллааҕы от ыйынааҕы байыаннай путч

Тюркияҕа от ыйын 15–16 күннэригэр буолбута. Түрк сорох байыаннайдара байыаннай переворот оҥорон Анкараҕа, Стамбулга, Мармариска уонна Малатьеҕа хонтуруолу ыларга соруммуттара. Быһылаан от ыйын 15 күнүгэр, киэһээ саҕаламмыта, бу кэмҥэ Тюркия президена Реджеп Тайип Эрдоган дьиэ кэргэнин кытта Мармариска отельга сынньана сыппыт. Эрдоган отельга саба түһүөхтэрин иннинэ куотан биэрэн от ыйын 16 күнүгэр Стамбулга, өрө туруу хам баттаммытын кэннэ кэлбитэ.
От ыйын 16-гар түүн уонна күнүс Анкараҕа F-16 истребителлэр президент дыбарыаһын уонна парламент дьиэтин буомбалаабыттара. Сарсыарда өттүгэр ити объектары таанкалар штурмалаабыттара. Ону тэҥэ путчистар Стамбуллааҕы, Анкаратааҕы международнай аэропортары, Стамбулга Босфорскай пролив нөҥүө күргэлэри, Анкараҕа бас партия дьиэтин, араас судаарыстыбаннай сулууспа дьиэлэрин, телекомпаниялар офистарын бас билбиттэрэ. Национальнай чуҥнуур тэрилтэ дьиэтигэр уот турбутун туһунан биллибитэ. Сотору кэминэн путчистар телевидение нөҥүө армия Генштаба дойдуга былааһы ылбытын, байыаннай балаһыанньа уонна комендантскай чаас киллэриллэрин эппиттэрэ. Эрдоган ол кэмҥэ былдьамматах телекомпания нөҥүө путч сокуоннайа суоҕун эппитэ, кинини өйөөччүлэри барыларын уулуссаҕа тахсалларыгар ыҥырбыта. Дьон ону истэн уулуссаҕа тахсан путчистарга былааһы ылалларыгар туорайдаһан барбыта. Путч кэмигэр дойду кыраныыссалара сабыллыбыттара, Греция армиятын толору байыаннай бэлэмҥэ киллэрбитэ, бу НАТО историятыгар аан бастаан биир чилиэн атын чилиэни утары дьааххаммыта, армиятын сэриилэһэргэ бэлэмнээбитэ. Аан дойду салалталара путч дойдуга былааһы былдьыырга соруммутун утарарын биллэрбитэ. Дойду полицията, армиятын сороҕо, будун уонна духовенство Эрдоган диэки буолан путчистар былааһы кыайан туппатахтара, авиациялара суулларыллыбыта, сорохторун миэстэлэригэр өлөртөөбүттэрэ, аҕыйах киһи вертолетка олорон Грецияҕа куоппута. Ол кэннэ 9 тыһыынча киһини былаас путчка кыттыбыттарыгар уорбалаан тутуталаабыта. Путч кэмигэр үс сүүсчэкэ киһи өлбүтэ, балтараа тыһыынча бааһырбыта, куораттар уулуссалара саахалламмыттара.
# Буукуба

Буукуба — алпаабыт туспа бэлиэтэ, графема.
Үксүн ханнык эмит саҥа дорҕоонугар сөп түбэһэр, ол эрэн булгуччу буолбатах.
Биир буукуба хас да ойуулаах, көрүҥнээх буолуон сөп.
# Dialogue Social Enterprise

Dialogue Social Enterprise GmbH (DSE; ниэм. Consens Ausstellungs GmbH) — кырдьаҕас уонна инбэлиит дьонугар анаммыт түмэт урбаан ниэмэс хампаанньата. Хампаанньа инбэлииттэр билиилэрин көмөтүнэн семинардары уонна трениҥнары ыытар..

# Dialogue Social Enterprise
## Тэрилтэ

Dialogue Social Enterprise GmbH хампаанньаны 2008 сыллаахха Андреас Хайнеке уонна кини кэргэнэ Орна Коэн (ааҥл. Orna Cohen) тэрийбиттэрэ. Хампаанньа ол кэмҥэ кинилэргэ баар бырайыактары барытын биир түмсүүгэ түмпүтэ. Кэлин саҥа хайысхаларга да үлэлиир буолбуттара.
Хампаанньаны Андреас Хайнеке салайар.
Хампаанньа киинэ Гамбург куоракка (Ньиэмэс сирэ) баар.
Хампаанньа Manpower Inc, Ашок Пуондатын, Шваб Түмэт урбаан Пуондатын, Bain & Company, McKinsey & Company, Lovells Corporate уонна Springer and Jacoby Group курдук тэрилтэлэри кытта тэҥҥэ үлэлиир.

# Dialogue Social Enterprise
## Дьарыга

Dialogue Social Enterprise GmbH хампаанньа инбэлииттэр уонна көннөрү дьон икки ардыларыгар баар мэһэйи суох оҥорорго уонна инбэлииттэр көннөрү олоххо туһанар дьоҕурдарын доруобай дьоҥҥо тириэрдэр туһугар үлэлиир.
Ол туһугар эҥин араас түмэллэри, көрүлтэлэри (быыстапкалары) уонна семинардары тэрийэллэр, ыыталлар.
Хампаанньа сүрүн бырайыактара:
* Хараҥаҕа кэпэстии (ааҥл. Dialogue in the Dark) — Гамбург куоракка баар хараҕа суохтарга анаммыт түмэл, көрүлтэлэр уонна семинардар.
* Уу чумпуга кэпсэтии (ааҥл. Dialogue in Silence) — дьүлэй уонна куһаҕаннык истэр дьоҥҥо анаммыт көрүлтэлэр уонна семинардар.
* Кэми кытта кэпсэтии (ааҥл. Dialogue with Time) — экспериментальнай хайысха — кырдьаҕастар ыытар көрүлтэлэрэ уонна оонньуулара.
Ону таһынан тэрилтэ кэлиилэр (миграннар) уонна хаайыыттан тахсыбыт дьон билиилэрин ылыы бырайыактарын оҥорор.
Хампаанньа лицензияларын атыылаан харчы оҥорор. Ылбыт харчыларынан DSE оросхуоттарын сабаллар уонна сайдарга ыыталлар.
2010 сыллаахха хампаанньа 5,5 мөл доллар харчылаах этэ.
# Сойот тыла

Сойот тыла эбэтэр сойот-цаатан тыла (сойоттуу: сойыт тыл) – Бүрээт сирин Ахын аймаҕар уонна Моҕол сирин Дархат аймаҕар олорор аҕыйах ахсааннаах сойот омугун тыла. Сойот тыла түүр тылларын ахсааннарыгар киирэр уонна тыва, тофа тылларыгар майгынныыр.

# Сойот тыла
## Сойот уонна түүрдэр тыллара

Сойоттор бэйэлэрин сойыт дэнэллэр, ол иһин төрөөбүт тылларын сойыт тыл дииллэр. Ыаллыы олорор бүрээттэр кинилэрин һоёд, тофалар һаазууд диэн ааттыыллар. Сойот тыла түүр тылларыгар киирсэр уонна тофа тылыгар чугас. Ол иһин сойот тыла түүр тылларын Сайаан бөлөҕөр киирэр.
Аатырбыт түүр тылларын чинчийээччи Н.А. Баскаков этэринэн сойот тыла түүр тыллар уйгуур-оҕус бөлөҕүн уйгуур-түкү салаатыгар киириэхтээх.

# Сойот тыла
## Тарҕаныыта

Сойот тыла икки улахан бөлөххө арахсар: Бүрээт сирин Ахын аймаҕар тарҕаммыт сойыт тыла уонна Моҕол сирин Дархат аймаҕар тарҕаммыт цаатан (туъһа) тыла. Бу бүтэһик эмиэ икки салаалаах: цаатан-уйгуур уонна уйгуур-урааҥхай.
1930-с сылга диэри сойот тыллаахтар сүрүннээн Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр Ильчик диэн сиргэ олорбуттара уонна таба иитээһининэн дьарыктанар этилэр. Ол кэннэ сойоттор биир сиргэ олорорго күһэллибиттэрэ уонна Сорок, Боксон, Хурга, Орлик диэн бөһүөлэктэргэ олохсуйбуттар. 1993-с сылга диэри сойоттору бүрээт омугун биир бөлөҕө дии саныыллара, ол иһин сойоттор уонна кинилэр тыллара туспа статуһа суох этэ (ол кэмҥэ сойоппун дэнээччи ахсаана 500 киһи кэриҥэ этэ). 1993 с. Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүк Сүбэтэ сойоттору туспа омук быһыытынан билинэр уонна Сорок бөһүөлэккэ кииннээх Сойот омук тыа сүбэтин тэрийэр. 2010 сыллаах биэрэпис көрдөрбүтүнэн сойоттор ахсааннара элбээн 3608 буолут.

# Сойот тыла
## Сойот тылын алпаабыта

Сойот тылын алпаабыта, атын Арассыыйа омуктарын суруктарын курдук, нуучча суругар олоҕурар. 2003 сылга тахсыбыт «Сойотско-бурятско-русский словарь» диэн кинигэҕэ туттуллубут алпыыбыт маннык:
| А а | Б б | В в | Г г | Ғ ғ | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | З з | И и | I i | Й й | К к | Қ қ | Һ һ |
| Л л | М м | Н н | Ң ң | О о | Ө ө | П п | Р р |
| С с | Т т | У у | Ү ү | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч |
| Ҷ ҷ | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ә ә |
| Ю ю | Я я | | | | | | |

# Сойот тыла
## Эбии көр

* Тофалар
* Тофа тыла
* Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтэ
* Түүр тыллара
# Макаров Валентин Валентинович

Макаров Валентин Валентинович — дыраама уонна киинэ артыыһа.
ыам ыйын 15 күнүгэр, 1988 сыллаахха, Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар, Майа сэлиэнньэтигэр күн сирин көрбүтэ.
1995 сыллаахха- Майатааҕы начаалынай оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ.
1999 сыллаахха- Майатааҕы гуманитарнай орто оскуолаҕа туттарсан киирбитэ.
2006 сылга- оскуолатын бүтэрэн АГИКИ-га үөрэнэ киирэр.
2010 сылга- АГИКИ-ны бүтэрэн Саха Академическай театырын артыыһа буолар.
Саха театрыгар оруоллара: Ургунньук Боотур – «Кыыс Дэбилийэ» олоҥхо; Аркадий — «Я вернусь…», Илья — «Прости отец, прости…», үөрэнээччи – «Учитель», Клара доҕоро – «Три реалиста» В. Харысхала; Петька- «В центральных районах ожидаются дожди» Сиэн Экэр; Василий I — «Сыновний колокол» С. Барановой; Садху- «Волшебное кольцо» кытай остуоруйата; Иван Арбита – «Именитый поэт Арбита» А. Дойду; Слепцов- Отоороп- «Сегодня или никогда» Д. Наумова; Деметрий — «Тиит», Эдгар – «Король Лир» В. Шекспира; Франц- «Цирк Альберти» И. Бергмана; Токарани – «Дух земли» П. Ламутского; старик- «Пробуждение» С. Барановой; эдэр Манчаары – «Манчаары» В. Никифорова- Кюлюмнююр; Инь Си –«Хунны» Н. Лугинова; Фил — «Ассоль. Алые паруса» П. Морозова; Алгысов — «Максим» С. Данилова, В. Протодьяконова. Н.Лугинова, Д. Наумова, В. Харысхала, Е. Алексеева, Граф — «Хайа аарымалара» (Гиганты горы) Л. Пиранделло.
«Поют драматические актеры» номинация кыайыылааҕа.
2011 сылтан Олоҥхо театырын артыыһа.
Олоҥхо театырыгар оруоллара: картежник — «Олох долгуннара» Ст. Борисовой; Алгысчыт – поэтичиэскэй испиктэкил «Ырыа-хоьоон» А. Кулаковский, Дыырай бухатыыр — «Сылгы уола Дыырай бухатыыр» Тон Суоруна, Кюн Эрилик — «Удаганки» Н. Абрамова; Басымньы Баатыр — «Муки любви» М. Андрсовой-Ионовой. Режиссер быһыытынан үлэлэрэ — «Игра жизни» Николая Коляд пьесатынан «Игра в фанты»(АГИИК), «Туйаарыма Куо» (Театр Олонхо). Киинэҕэ оруоллара: Айтал — «Кэрэл» реж. В. Макаров, И.Портнягин.
# Сионизм

Сионизм (ивр. צִיּוֹנוּת‎, цийону́т — Иерусалимҥа баар Сион хайа аатыттан) — дьэбириэй омук интэриэһин көмүскүүр идеология. Бу идеология иһинэн араас таһымнаах уонна хайысхалаах хамсааһыннар бааллар — социалистыыттан ортодокс итэҕэлгэ тиийэ.