yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ошактылар

Ошактылар (каз. ошақты) — казахтар Улахан жустарын биир биис уустара. Кинилэр Талас өрүс аллараа тардыытынан, Каратау хайа соҕуруулуу арҕаа өттүгэр көһө сылдьан олорбуттара. XIX үйэ бүтүүтүгэр ахсааннара 20 тыһ . киһиэхэ тиийэ сылдьыбыта. М. Т. Тынышпаева учуонай этэринэн, ошактылар ахсааннара 1917 сыллаахха 70 тыһ. киһиэхэ тиийбитэ Ураннара: «Бахтияр» диэн.

# Ошактылар
## Шежире

Г. Н. Потанин шежиретин быһыытынан, Уйсун икки уоллаах этэ — Абак уонна Тарак. Тарактан жалаирдар үөскээбиттэр, Абактан — Дулаттан, Албаннар, Суаннар (сорох сибидиэнньэлэринэн онно өссө Сары Уйсуну эбэллэр), Токалтан (иккис ойоҕуттан) — Шапыраштылар, Ошакттар, Ыстылар, Сыргелар, оттон Канлылар уонна Шанышкылылар кэлии дьон, кирме буолаллар.
З. Садибеков шежиретинэн: Майк Бахтияр диэн уоллааҕа, кини икки уоллааҕа — Ойсыл уонна Уйсил. Ойсыл үс уллааҕа: Жалмамбет (Ошакты аҕата), Жарымбет (Шапырашты аҕата), Жарас (Ысты аҕата). Уйсил Абак диэн уоллааҕа (Аксакал), кини уола Караш-би. Кини Байдибек уонна Байдуыл диэн уолаттардааҕа. Байдуыла — уола Шакшам, Байдибек — уола Сары Уйсун (Байбишеттэн — улахан ойоҕо) уонна Жарыкшак (Домалак анаттан). Жарыкшака — уолаттара Албан, Суан, Дулат.

# Ошактылар
## Иһинээҕи арахсыылара

Ошакты биис уустара казахтар төрүччүлэрин быһыытынан 4 сүрүн салааҕа арахсаллар. Олор бэйэ бэйэлэрин истэригэр эмиэ арахсаллар.
* Байлы (эбэтэр Байназар): Сүзік (Созақ), Байсары, Қасқа, Қабыл.
* Қоңыр (Қойназар): Шуылдақ, Алдатаңатар, Жамантымақ, Түлкіші.
* Аталық (Бекназар): Жолымбет (Көбек, Төбет, Бердісүгір), Келімбет (Құрман), Әлімбет (Бидалы, Биғұлы)
* Тасжүрек (Ақназар): Қосан, Солағай, Сейіт, Тоқтыауыл, Қараман, Келменбет, Бөлек, Тас, Тілеу, Қайқы, Таз, Кенже.

# Ошактылар
## Литэрэтиирэ

* Востров В.В., Муканов М.С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX – начало XX в.в.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.

# Ошактылар
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Ошакты(суох сигэ — история). Тургутулунна 27 Тохсунньу 2013. Төрүт сириттэн архыыптанна 6 Олунньу 2013.
# Саха валерианата

Саха валерианата (нууч. Валериана якутская), Саха сиригэр эмтээх отунан биллэр. Кини үксэ Алдан, Ленск куораттарыгар үүнэр. Дьокуускайга М.Н Карпаев көрдөрөрүнэн 5 араас көрүҥэ баар.(головчатая, лекарственная, даурская, очереднометная, якутская).Сииктээх, оттоох, бадарааннаах, кэрдилээх уонна тииттээх сирдэргэ үүнэр эбит.

# Саха валерианата
## Морфологическай ойуута

Силиһэ синньигэс 1мм суоннаах.Умнаһа 55-90см уһуннаах, олус кылааккай, тумугэ 3-5см, үүнээйитин аһа төкүнүк уонна киэҥ 3-4дм. Сибэкки бөлөҕө хомуллаҕас лаглаҕар соҕус буолар эбит.

# Саха валерианата
## Туһаныллар органа

Силис умнаһа. Күһүн умнаһа хаппытын кэннэ силиргэҕи силистэрин кытта түөрэн ылаллар. Ыраастаан баран хас да суукка күн уотугар уураллар, онтон оһох үрдүгэр куурдуллар. Силистэрэ хатан хараҥа кугас өҥнөнөллөр.

# Саха валерианата
## Химическай састааба

Силистээх умнаһа 0,5-1,4% эфирнай арыылаах,валериановай аһыылаах, уустук эфирдаах, терпеноллаах, камфеннаах, сахардаах, валеридтаах уо.д.а

# Саха валерианата
## Эмтэнэргэ туһаныы

Силис умнаһынан, валериана көөнньөһүгэ эбэтэр эфирно-валериановай көөнньөһүк, хойуу экстракт оҥороҕун.Иһиэххэ сөп ууҥ кэлбэккэ эрэйдэн сытар буоллаххына, ньиэрбэн мөлтөөтөҕүнэ, сурэҕин ыалдьаары гыннаҕына, хараҕын былчыҥа спазмнаатаҕына, эпилепсиялаатахха.

# Саха валерианата
## Бэлэмнээһин ньымата

Уулаах ыстакаанҥа көөнньөһүк оҥороҕун, 1-2 чаайнай ньуоска валериана силиһин уонна умнаһын кутаҕын, 1ч курдук туруоран баран куҥҥэ 1 остолобуой ньуоска сөрү-сөп буола-буола иһэҕин.
# 3G

3G диэн мобил ситим теле стандартарын уонна технологияларын үһүс көлүөнэлэрэ. Билиҥҥи үйэҕэ сайдыылаах ситим көрүҥүнэн буолар. International Telecommunication Union (ITU) стандартарыгар олохтонор.
Уhүс көлүөнэ мобильнай ситимэ информацияны пакетнай технологиянан ыытар. Ону олохтуурга туспа сир үрдүнэн барытынан унифицированнай стандартарга эппиэттиригэр маннык рекомендациялары айбыттара:
* Киhи саҥатын мобильнай ситимнэринэн ыытыыны Интернет/Компьютернай ситим көмөтүнэн ыытыллар сананы кытта тэҥниэххэ сөп гына хаачыстыбалаах буолуохтаах.
* 3G-нан информацияны уороуохтара диэн куттала суох ыытыахха сөп.
* Национальнай уонна международнай роумиҥы поддержкалыахтаах.
* Хас да маннааҕы уонна международнай оператордары поддержкалыахтаах.
* Бэриллибит частотааларын толору туттуохтаах.
* Пакетнай уонна канальнай коммутация.
* Хас да уровеннаах сотовай ситимнэри поддержкалыахтаах.
* Спутниковай сибээhи кытары бииргэ үлэлиэхтээх.
Телекоммуникация индустрията сүрүн сыала биир сир үрдүнэн үлэлиир мобильнай тулалыыры оноророоhун, ол да эрээри, бастааҥҥыттан хас да стандарт олохтонуо диэн сэрэйбиттэр эбит. Оператор биир эбэтэр хас да стандарка бырааптаах эрэ буолуон сөп, онон сороҕор телефон таларга таарыйа итини кытта наадалаах операторы талыахха наада буолар.
Билигин сир үрдүнэн сүрүн тар5аммыт стандартарынан UMTS (W-CDMA), CDMA2000 уонна CDMA450. 2006 сыллаахха Ахсынньы бүтүүтүгэр барыта 364 мол 3G абоненнара бааллара.

# 3G
## Арассыыйаҕа

3G Билайн компаниятыгар киэҥник туттуллар. 2009-10 сс - МТС уонна МЕГАФОН киллэриэхтээхтэр.
# Mallinckrodt Pharmaceuticals

Mallinckrodt Pharmaceuticals (Маллинкродт Фармасьютикалс), Ирландия фармацевтической тэрилтэтэ, дженериктары уонна опиум наркотиктартан эмнэри оҥорор. АХШ, Канаада уонна Кытай 70% наркотическай эмтэрин оҥорор. 2017 сыллаахха АХШ уонна Кытай Mallinckrodt Pharmaceuticals тэрилтэни дьону наркотикка олордор диэн суудка биэрбиттэрэ, ол кэнниттэн тэрилтэ 1 ый иһигэр акциалара 98% түспүтэ. Билиҥҥи кэмҥэ акцияларын ылар сүбэлэммэт , инвестициа оҥорор кутталлаах, тэрилтэ эстэр куттала баар, ол эбэтэр банкрот (Атырдьах ыйын 4 чыыһылатын 2020 кэмигэр).
# Нахимов уордьана

Нахимов уордьана - Уордьан кулун тутар 3 күнүгэр 1944 с. Ушаков уордьанын кыта тэҥҥэ олохтоммуга. 2 истиэпэннээх. Бу уордьан кыра сүтүктээх тахсан өстөөх улахан күүһүн, эбэтэр кинини бүүс-бүтүннүү эспит, ситиһиилээх кыргыһыыны (операцияны) ыыппыт, базаны уонна коммуникацияны сатаан көмүскээбит, өстөөх кимэн киириитин самнарбыт флот саллааттарыгар, эписиэрдэригэр, хамандыырдарыгар бэриллэрэ.
# Лидокаин

Лидокаин (Ледокаин), анестетик, синтетическай төрүттээх эмп, күүскэ ниэрбэни утутарынан биллэр. Наркотиктан уонна гидрохлорид убатыллыбыт састаабыттан оҥоһуллар, ультракаин аймаҕа буолар, ол эрэн киниттэн күүһүнэн 4 төгүл мөлтөх. Стоматологияҕа туттуллар. Новокаиннааҕар кини күүстээх буолар. Стоматологияттан ураты өссө сүрэх ыарыыларыгар туттуллар.
# Избекова Евдокия Игнатьевна

Избекова Евдокия Игнатьевна — олоҥхону чинчийэр учуонай, суруналыыс, элбэх документальнай киинэлэр ааптардара, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.

# Избекова Евдокия Игнатьевна
## Олоҕун олуктара

* 1960 сыллаахха муус устар 28 күнүгэр Саха АССР Сунтаар улууһун Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1982 с. — Саха государственнай университет физикаҕа факультетын бүтэрбит.
* 1982—1983 сс. — Саха государственнай университетын сир хамсааһыны чинчийэр лабораториятын лаборана (Нерюнгри оройуонун Золотинка бөһүөлэгэр).
* 1983—1987 сс. — ЫБСЛКС Дьокуускайдааҕы обкомун учуокка уонна статистикаҕа салаатын статиһа.
* 1987—1990 сс. — Өлүөхүмэ оройуонугар «Димитровский» совхозка босхоломмут секретарь.
* 1990—1992 сс. — Амма улууһун үөрэҕириитин салалтатыгар методкабинет методиһа.
* 1992—1994 сс. — тылы үөрэтии салаа младшай научнай үлэһитэ.
* 1994 с. — Саха государственнай университет саха филологиятыгар факультетын бүтэрбит.
* 1994—1999 сс. — Дьокуускайдааҕы билим Киинигэр аспирант.
* 1996 с. — НВК «Саха» биэрии ыытааччытынан үлэлээбит.
* 2000 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидатыгар «Числительные Олонхо. Структура и семантика» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 2000 сылтан — гуманитарнай чинчийии Институт олоҥхоҕо салаатын научнай үлэһитэ.
Е. И. Избекова республика культуратын уонна искусствотын үлэһиттэрин туһунан үгүс документальнай киинэлэр ааптардара («Слово о Кулаковском» (2001), «Айыы сыдьаайа» — саха норуодунай суруйааччыта Сэмэн Данилов олоҕун уонна айар үлэтин туһунан (2002), «Далан Дархан» (2003), «Эрэнэбин-итэҕэйэбин» — П. А. Ойуунускай олоҕун бүтэһик сылларын туһунан (2003), «Киhи килбиэннээх аата» — фольклору хомуйааччы И. В. Пухов туһунан (2004)).

# Избекова Евдокия Игнатьевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Числительные, употребляемые в олонхо».
* «Функционирование числительных в эпических традициях народов».
* «Эпические габариты персонажей олонхо».
* «Сакральные числа в описании ритуальных предметов (на материалах олонхо)».

# Избекова Евдокия Игнатьевна
## Е. И. Избекова туһунан

* Борис Павлов. Новые имена // Вся республика — 2000 — 15 дек. (на як. яз.).
* Маркова Т. Пусть всегда преобладает добро! // Якутия. — 2002 — 6 апр.
* Матвеева Г. Мы должны помнить прошлое // Моя квартира — 2003 — 14 нояб.
* Иванов А. Продолжение связи на заре // Ил Тумэн — 2003 — 19 нояб.
* Нельбисова Г. Уран тылга умсугуйан. // Далбар Хотун. — 2003. — № 2. — С. 14—15
* Харлампьева Н. Личность на экране // 40 лет Якутскому телевидению. — Якутск, 2003. — С. 81—83.
# Тумул (суолталара)

Тумул хас да суолталаах тыл.
* Тумул — ойуур, кытыл, арыы, эниэ, хайа, туруук таас улаханнык чорбойон, урутаан, инники киирэн турара.
* Тумул — Нам улууһун Модут нэһилиэгин киинэ.
* Тумул — Сунтаар улууһугар Кутана нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
* Тумул — Уус-Алдан улууһун Бороҕон нэһилиэгин киинэ.
* Тумул — Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ.
* Тумул — Хаҥалас улууһугар Тумул нэһилиэк киинэ.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Йонгстаун

Йонгстаун (Янгстаун, Youngstown), АХШ хотугулуу-илин өттүгэр Огайо штаатыгар баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 78,8 тыһ. киһи (2004), Уоррен куораты кытта уонна пригородтары аахтахха 614 тыһ киһи (2004). Хара уонна өҥнөөх тимири таҥастааһын, ыарахан машиностроение, автомобильнай, электротехническэй, химическэй, ас оҥорор промышленность. Университет.
# М.Видео

М.Видео — Арассыыйа биир улахан ритейл тэрилтэтэ. Салалтата — Москва.
M.video (MCX: MVID, MICEX: MVID) Россияҕа электрониканы атыылыыр хампаанньалартан биир бөдөҥ буолар. Акциялара РТСка уонна ММВБга атыыланаллар.
1993 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта. Билигин 71 куораттарга 177 маҕаһыннаах. 2 интернет маҕаһыннаах. Маҕаһыннарын уопсай иэнэ 467 000 кв. метра.
Билигин маҕаһыыҥҥа 20 000 табаар арааһын атыылаһахха сөп.
# Кнопка жизни

Кно́пка жи́зни — 2005 сыллаахха тэриллибит Арассыыйа стартааба, Арассыыйаҕа бастакы медициина сигнализаациятын өҥөтүн (кырдьа барбыт саастаах уонна инбэлиит дьоҥҥо суһал көмөнү ыҥырыы) оҥорор.

# Кнопка жизни
## Салалтата

Хампаанньаны тэрийсээччилэр Ирина Линник (ком. дириэктэр) уонна Сергей Купцов (гендириэктор; «Ринтех» дириэктэрэ) салайаллар.
2014 сылга хампаанньа хаппытаалын 43 % Дмитрий Юрченко (бу иннинэ «Кнопка» ген. дириэктэрэ) тэрийбит «А-Клевер» хампаанньатыгар, Ирина Линникка уонна Александр Мусиенкоҕа; 57 % «Ринтех» (АйТи) тиксэрэ.

# Кнопка жизни
## Үлэтэ

Стартап суукканы төгүрүччү үлэлиир Көмө киинин кытта сибээстэһэргэ аналлаах SOS кунуопканы баттыырга табыгастаах төлөпүөннэри, кулуоннары, браслеттары о.д.а. тэриллэри тарҕатар.
Call-киин идэтийбит үлэһиттэрэ киһи туругуттан көрөн суһал көмөнү, МЧС эбэтэр полицияны ыҥыраллар, биитэр ыаллыы олорор дьоҥҥо уонна аймахтарыгар биллэрэллэр.
Түрбүөннээх кунуопкаттан ураты «Кнопка жизни» кэтиир дьонун туһунан араас көрдөрүүлэрин мониторинныырга өҥө оҥорор.
Дохуот тэриллэри атыылааһынтан (2 000-10 000 солк.) уонна тэриллээх дьон ыйдааҕы төлөбүрдэриттэн киирэр, ыйга 200—600 солкуобай (2014 сыл ортотугар).
«Кнопка жизни» үлэлэһэр тэрилтэлэрэ: «АйТи», МТС, «Альцстор» маҕаһыын уо.д.а. хампаанньалар.
Бастакы тургутар ыйга МТС салуоннарыгар «Кнопка жизни» атыыта 11 тэрил буолбут (былаан 150 устуука), саайт нөҥүө атыы күүтүллүбүттэн 15 төгүл намыһах буолбут.
«Ринтех»-тан инвестиция ылан, «Кнопка жизни» түмэт тэрилтэлэригэр кырата түөрт бэйэтин гааджеттарын атыылыырга уонна тустаах өҥөлөрү оҥорорго 31 мөл. солкуобайдаах судаарыстыба тиэндэригэр кыттан кыайбыт.

# Кнопка жизни
## Үлэтин көрдөрүүлэрэ

2014 сыл бэс ыйынааҕы туругунан, систиэмэни 10 тыһыынча кэриҥэ киһи туһанар эбит.
2014 сыллаахха бэс ыйыгар хампаанньа биллэриитинэн, бырайыак ороскуокка тэппэт, дохуоту ылыыга икки сыл иһинэн былааннанар.

# Кнопка жизни
## Остуоруйата

Бырайыагы 2010 сыллаахха сэтинньиттэнИрина Линник уонна Дмитрий Юрченко үлэлэппиттэр.
2012 сыллаахха от ыйыгар Арассыыйа «АйТи» систиэмэлээх интегратор бөлөҕөр киирэр «Ринтех» хампаанньа стартапка 35 мөлүйүөн солкуобайы инвестициялаабыта.
CNews дааннайдарынан, ити рааунд кэнниттэн «Ринтех» «Кнопке жизни» хампаанньаттан 57 % бас билбит, онон хампаанньа 61 мөл. солкуобайтан ордук сыаналаммыт.
2014 сыллаахха бэс ыйыгар Интернет-инициативалары сайыннарар пуонда «Кнопка жизни» бырайыакка 45 мөл. солкуобайы укпута.

# Кнопка жизни
## Наградалара

Бырайыак хаста да араас куонкурустарга кыайыылаҕынан ааҕыллыбыт.
2011 сыллаахха, Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын версиятынан, хампаанньа «Сыл стартааба — 2011» награаданы («Бастыҥ түмэт суолталаах стартаап» номинация) ылбыта, «БИТ-2011» куонкурус кыайыылаахтарын ахсааннарыгар киирбитэ уонна Forbes сурунаал куонкуруһугар иккис миэстэлэммитэ.
2013 сыллаахха «Секрет фирмы» сурунаал хампаанньаны кэскиллээх венчур бырайыактарын эриэйтинигэр бастакы миэстэҕэ туруорбута.
# Сиинэ нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Сиинэ нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сиинэ.
Улуус кииниттэн 157 км арҕаа диэкки Сиинэ өрүс Өлүөнэҕэ түһэр сиригэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 982 киһи (2007 сыл).

# Сиинэ нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* «Сиинэ» диэн былыргы неолит уонна буруонса үйэлэрин дьонноро тохтоон олоро сылдьыбыт сирдэрэ.
* Сиинэ өрүскэ суруктаах хайалар.
* С. Орджоникидзеҕа өйдөбүнньүк. Железобетон. 1970 сыл. Скульптор Пшенников К. Н.
* 1922 сыл атырдьах ыйын 12 күнүгэр буолбут кыргыһыыга өлбүт Кыһыл этэрээт саллааттарын уҥуохтара.
# Иванов Ньургун Михайлович

Багдарыын Ньургун Сүлбэ уола (урукку аата Иванов Ньургун Михайлович) — Саха Сирин топонимнарын (сирдэр, уулар ааттарын) үөрэтэр чинчийээччи, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.

# Иванов Ньургун Михайлович
## Олоҕун олуктара

* 1958 сыллаахха балаҕан ыйын 8 күнүгэр Бүлүүгэ төрөөбүт. Аҕата, биллиилээх саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, топонимист чинчийээччитэ Багдарыын Сүлбэ ол саҕана Бүлүү училищетыгар үлэлии сылдьыбыт.
* 1985 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1985—1990 сс. — оскуолаҕа учууталлаабыт.
* 1990—1993 сс. — РНА СС Дьокуускайдааҕы билим Киинин аспирана.
* 1993 сылтан — младшай научнай үлэһит, научнай үлэһит.
* 1997 с. — тыл билимнэрин кандидатыгар «Монголизмы в топонимии Якутии» тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбит.
Нь. М. Иванов — Саха Сирин топонимикатын чинчийэр.

# Иванов Ньургун Михайлович
## Сүрүн үлэлэрэ

* "Сир аатын электроннай каталогын тэрийэргэ сүрүн ирдэбиллэр" //Саха тылын үйэлээх үгэһэ: уруккута, билиҥҥитэ уонна кэнэҕэски кэскилэ. — Дь.: ИГИ СО РАН, 2008. — 86—87 c.
* Топонимическая картотека Багдарыына Сюлбэ и электронный каталог географических названий Республики Саха // Материалы 2-й Байкальской международной ономастической конференции <Имя. Социум. Культура> г. Улан-Удэ 4—6 сентября 2008 г.
* Микротопонимия региона как объект этнолингвистических исследований (по картотеке Багдарыына Сюлбэ) // Материалы 3-й международной научно-практической конференции <Актуальные проблемы изучения языка и литературы: языковое развитие и языковое образование Юга Сибири и сопредельных территорий> г. Абакан, 23—25 октября 2008 г.
* Лингвистический аспект топонимического каталога Республики Саха // "Сохранение и развитие родных языков в условиях многонационального государства: проблемы и перспективы". II Международная научно-практическая конференция (Казань, 18—20 июня 2009 г.) Труды и материалы /Под общ.ред. Р. Р. Замалетдинова. — Казань: ТГГПУ, 2009. — с. 99—102.
* "Создание топонимического электронного каталога Республики Саха" — Материалы межд. конф. по ономастике. — 15—17 сентября 2009, Острава, Республика Чехия.
* "Морфологически однокоренные топонимы (по материалам топонимической картотеки Багдарыына Сюлбэ)" в сборнике "Проблемы монголоведных и алтаистических исследований" материалы международной научной конференции (2009; Элиста). — Элиста: Изд-во КУ, 2009. — 98—100с.
* Топонимическая картотека Багдарыына Сюлбэ как источник изучения этнокультуры региона // Научные труды 2-й всероссийской научной конференции "Социальная география регионов России и сопредельных территорий: фундаментальные и прикладные исследования" г. Иркутск, 8—10 октября 2008 г.

# Иванов Ньургун Михайлович
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

Аҕата — Иванов Михаил Спиридонович — Багдарыын Сүлбэ, топонимиканы чинчийээччи, кыраайы үөрэтээччи.
# Быллаар

Быллаар — сир булууһа (ирбэт тоҥ) үрдүттэн ирэригэр бастаан утаа сир ньуура алдьанан оллур-боллур көрүҥнэммитэ.

# Быллаар
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Гранаада (суолталара)

Гранаада (исп. Granada):
* Гранаада — Испания соҕуруу өттүгэр баар куорат
* Гранаада — Испания соҕуруу провинцията
* Гранаада — Никарагуа үһүс куората
* Гранаада — Никарагуа дэпэртээмэнэ
* Гранаада — Колумбияҕа муниципалитет уонна куорат, Антьокия дэпэртээмэн
* Гранаада — Испания футболга кулууба
* Саҥа Гранаада — Соҕуруу Америкаҕа Испания вицие-королевствота
* Гранаада эмираата — Европаҕа баар буола сылдьыбыт арааб судаарыстыбаларыттан бүтэһиктэрэ.
* Гранаада — Агустина Лара ырыата

# Гранаада (суолталара)
## Эбии көр

* Гренада (суолталара)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Төрүт

Төрүт нэһилиэк. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Төрүт.
Улуус кииниттэн 630 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 409 киһи (2007 сыл).

# Төрүт
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Першотравневое

Першотравневое (укр. Першотравневе) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2517 (2011).
# Лыахтар

?Лыахтар :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Членистоногие |
| Кылаас: | Үөҥ-көйүүр |
| Аймах: | Чешуекрылые |
Латыынныы аата :
Lepidoptera Linnaeus, 1758 :
Подотряды :
Халыып:Bt-ruslat
Халыып:Bt-ruslat
Халыып:Bt-ruslat
Халыып:Bt-ruslat :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | Ойуулар Биики ыскылаакка | ITIS 117232 NCBI 7088 |
Сайын ойуур, хонуу сибэккитигэр араас өҥнөөх лыахтар тэлээрэ көтөллөр. Аан дойдуга сабаҕалаан лыах 50 ты һыынча араас көрүҥэ баар. Олортон 20 тыһыынчата күнүскүлэр, онтон атыттара — түүҥҥүлэр. Саха сирин энтомолог учуонайдара күнүскү лыах (үрүмэччи) биэс көрүҥүн булан тураллар.
Биир саамай кыраһыабай үрүмэччи — Ынах лыах (Аполлон Эверсмана). Атыы-ра чаҕылхай араҕас, тыһыла-ра үп-үрүҥ улахан кыһыл бээтинэлэринэн киэргэтилли-бит кынаттаахтар. Хайалаах туундараҕа уонна Алдан, Сун-таар хайаларыгар үөскүүр, сэбирдэҕинэн аһылыктанар.
Долохунаһыт (Боярышница). Бу буортулааччы. Кини гусе-ницата сугун угун алдьатар, боярышник сэппэрээгин сиир. Ол иһин боярышница (доло-хунаһыт) дэнэр. Долохунаһыт ооҕуй ситиминэн эриллэн, хол-буу тутуллубут мас сэбирдэхтэ-ригэр кыстыыр. Сэппэрээк тө-бөтүгэр сытар хаар кинини тымныыттан харыстыыр.
Маар Дьэргэлдьээнэтэ (Перламутровка сфагновая) дьэ-бэрэ, намыһах сиргэ уонна туундараҕа үөскүүр. Отону-нан аһылыктанар.
Илин-Сибиир Сахаайата (Апол-лон Восточно-Сибирская). Бу дьик-ти лыах Саха сиригэр саас атын үрүмэччилэртэн урут уһуктар. Ки-нини Дьокуускай куорат таһыгар көрүөххэ сөп.

# Лыахтар
## Саха сирин эндемик лыахтара

Эндемик — Саха сиригэр эрэ баар лыахтар. Аммосов тэлээрбэтэ (Парусник Аммосова). Сунтаар хайатын тэллэҕэр үөскүүр. Аммосов энеиһэ (Энеис Аммосова). Мэҥэ-Хаҥаласка Хаптаҕай нэһилиэгэр көрүөххэ сөп. Саха кыымата (Голубянка якутская). Туймаада, Эркээни хочолоругар үөскүүр.

# Лыахтар
## Лыахтар биис уустара (семейство)

Насекомые Якутии. Бабочки. кинигэттэн ылылынна.
Быычыкайкаан симэхситтэр Долгунчалар Дьиҥнээх симхситтэр Дьэҥкирдьэлэр Кэрэчээнэлэр Көҕүллээйилэр Кээмэйдьиттэр Лаппаҕар кынаттаах уоттаайылар Павлин харахтар Саллааскылар Сирдьигинэлэр Сиэрнэ кынат симхситтэр Сиэрпэ кынаттар Сылгы лыахтара Туналыҥсалар Түлүрбэлэр Түрдэстэлэр Түүлээйиктэр Уус кыымнара Хаппахчылаах симэхситтэр Харакааннар Чочуйуустар Эһэйдээнэлэр
# Егоров Алексей Васильевич

Егоров Алексей Васильевич — ырыаһыт, саха норуодунай артыыһа (2010).

# Егоров Алексей Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2010)
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ
# UzCard

UzCard — Узбекистан национальнай харчы эргитэр уонна төлөбүр системата буолар, дойду 31 баанын холбуур уонна МИР төлөбүр систематын кытта интегрированнай.
# Рибофлавин В2

Рибофлавин В₂ — түргэнник иҥэримтиэ.
Көмөтө:
* липиднэй уонна углеводнай атастаһыыга
* ньиэрбэ, былчыҥ, сүрэх систиэмэтигэр
* харах сытыытык көрөрүгэр
* тирии, тыҥырах, баттах доруобуйатыгар
* антителалары оҥорон таһаарарга.

# Рибофлавин В2
## Өссө маны көр

* битэмин
# Жюль Борде

Жюль Борде (фр. Jules Jean-Baptiste Vincent Bordet) — Бельгия бактериолога уонна иммунолога. Нобель бириэмийэтин физиологияҕа уонна медицинаҕа 1919 сыллааҕы лауреаата.
1870 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт.
Брюссель университетын бүтэрбит, 1892 с. мэдиссиинэ дуоктарын истиэпэнин ылбыт. 1894—1901 сс. Парижка Пастер иституутугар И. И. Мечников лабораториятыгар үлэлээбит. 1901 с. Брюссельга Пастер институтун тэрийбит, кини дириэктэринэн 1940 с. дылы олорбут. Кини аатынан билигин бордетелла диэн бактерия ааттанар. 1961 сыллаахха муус устар 6 күнүгэр өлбүт.
# Маайа (өрүс)

Маайа (Майда). Өрүс, Хабаровскай кыраайынан уонна Саха сиринэн устар, Алдан уҥа салаата.
Баһа Юдома - Маайа хаптал хайалаах сиргэ баар.
Уһуна 1053 км, тардыытын иэнэ 171 000 кв. км. Уу ороскуота сөкүүндэҕэ 1180 куб. м.
Үөһээ уонна орто сүүрүгэр хочото киэҥ, маардаах, алараа сүүрүгэр турук хайалаах. Уута ардахтан уонна муус ууллуутуттан кэлэр.
Халаан уута ыам ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри.
Алтынньы иккис аҥарыгар тоҥор, мууһа ыам ыйыгар эстэр.
Аал сырыыта төрдүттэн 547 км.

# Маайа (өрүс)
## Остуоруйаттан

XXVII үйэттэн XX үйэ ортотун диэри Маайа хочотунан Дьокуускайтан Лаамы байҕалга диэри суол ааһар этэ.
Өрүскэ баар нэһилиэнньэлээх пууннар: Нелькаан, Дьигдэ, Айыым, Уус Юдома.
# Инженерия

Инженерия диэн ууруулаах билим биир дисциплината. Инженерия билимнэр билиилэрин айар тутар оҥорор үлэҕэ туһанар. Холобур, сэп, массыына, дьиэ, күргэ, туннель, суол тутуута уонна дизайна. Инженериянан дьарыктанар киһи инженер дэнэр.

# Инженерия
## Салаалара

* Аэрокосмос техниката
* Биомедицина инженерията
* Керамика инженерията
* Химия инженерията
* Куомун тутуу
* Көмпүүтэр инженерията
* Электротехника
* Электроника инженерията
* Тула эйгэ инженерията
* Массыыналааһын
* Мехатроника
* Байҕал инженерията
* Нанотехнология
* Үөскэх инженерията
* Тутул инженерията
* Программалыыр инженерия
* Тутумта инженерията
* Генетика инженерията
* Биоинженерия
* Архитектура инженерията
* Транспорт инженерията
# Туһаан

Туһаан — ким, туох туһунан этиллэрин бэлиэтиир этии тутаах чилиэнэ.

# Туһаан
## Эбии маны көр

* Кэпсиирэ
* Этии ойоҕос чилиэнэ
# Олевск

Олевск (укр. Олевськ) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 229 (2011).
# Хаһыҥ

Хаһыҥ — саас уонна күһүн хотуттан тымныы тыал үрэн, түүн от-мас кырыа буолуор, уу тоҥуор диэри салгын тымныйыыта.
Хаһыҥнаатаҕына хаһыҥ түстэ дииллэр. Күһүн, сороҕор күһүөрү сайын наһаа эрдэ хаһыҥ түстэҕинэ дьон үүннэрбит үүнээйилэрэ хагдарыйан, астара сиппэккэ хаалыан сөп.

# Хаһыҥ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# 2 б. э. инн. тыһыынча сыл

б. э. инн. 5 тыһыынча сыл — б. э. инн. 4 тыһыынча сыл — б. э. инн. 3 тыһыынча сыл — б. э. инн. 2 тыһыынча сыл — б. э. инн. 1 тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
2 б. э. инн. тыһыынча сыл