yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кумахы (ыарыы)

Кумахы эбэтэр Титириир ыарыы (нууч. Малярия) диэн сыстыганнаах ыарыы, паразиттарынан тарҕанар. Киһиэхэ паразиттар хаан иһигэр киирдэхтэринэ ыалдьар. Сыл аайы 300-700 мөл. киһи кумахынан ыалдьар, уонна 1-2 мөл киһи өлөр.
Кумахыны аҕалар паразит аата Плазмодиум диэн протозоа буолар. Протозоа диэн биир эрэ клектаттан тутар организмнары аатыыллар, бактерияттан быдан кыра уонна боростуой.
Киһи сүнньүнэн Анофелес эбэтэр Кулекс диэн кымаар көрүҥнэриттэн киһини ыстаатаҕына ыалдьар. Плазмодиум диэн кымаар оһуобай силэ. Ол силин киһини ыстыырыгар ыһар, оччоҕуна ыарыы саҕаланар.
Тыһы кымаардара эрэ тарҕаталлар, тоҕо диэн атыыр кымаардара хааны хомуйбаттар. Кинилэр үүнээйи нектардарын иһэллэр. Тыһы кымаар хааны сымыыт оҥороругар туттар.
Киһи атыннык эмиэ ыалдьыан сөп. Ол курдук оҕо ийэтин иһигэр ыалдьыан сөп. Эбэтэр хаан кутуутугар эмиэ сыстыһыахха сөп. Сорох дьон шприц инньэтин ыалдьыбыт киһи кэнниттэн иккистээн туттан ыалдьыан сөп.

# Кумахы (ыарыы)
## Кумахы паразитын олоҕо

Плазмодиум хас да көрүҥэ малярияны ыҥыраллар:
* Кутталлаах:
** Plasmodium falciparum
* Орто кутталлаах:
** Plasmodium malariae
** Plasmodium ovale
** Plasmodium semiovale
** Plasmodium vivax
* Приматтан атын приматка тарҕаныан сөп:
** Plasmodium knowesli
P. vivax уонна P. falciparum малярия улахан өттүн аҕалаллар.

# Кумахы (ыарыы)
## Тарҕаныыта

Дьон нэһилиэнньэтиттэн 40% малярия баар сиригэр олорор, ол курдук:
* Африка
* Азия (сүнньүнэн Индияҕа, Орто Азияҕа уонна Соҕуруулуу Илин Азияҕа)
* Орто Америка уонна Соҕуруу Америка
* Илин Европа
* Соҕуруу Тихэй океан (Тихэй Океан экватортан соҕуруу өттө)
Өлүү 90% Афркаҕа буолар. Ыалдьыбыт дьонтон ордук өлөр категорията - оҕолор. Оҕо өлбөтөҕүнэ даҕаны мэйиитигэр улахан дьайыылаах буолар.
Өлүү кэнники бириэмэҕэ олус аччаабытын да иһин дьадаҥы дойдуларга кымаардары кытта охсуһууга эбэтэр эми ыларга харчы суох, сороҕор харчы баар да буоллаҕына медицина системата суох буолар, ол курдук Африка орто дойдуларыгар сэрии буола турар, эбэтэр соторутааҕыта бүппүтэ, ол гынан иһин медицина системата олохтоммотох.

# Кумахы (ыарыы)
## Ыарыы сибикилэрэ

Кумахы сибикилэрэ
* Артралгия (сустааптарга ыарыы)
* Төбө ыарыыта
* Сылайыы уонна утуйуохха баҕарар
* Сөтөл
* Титирии
* Үлүгүнэйии
* Кома
Кумахы бэлиэлэрэ:
* Анемия (хааҥҥа кыһын клекталар ахсааннара намыһах)
* Саһарыы (тирии уонна харах араҕас буолаллар)
* көлөһүннэнимтиэтэ
* Хотуо
* Түргэн сүрэх тэбиитэ
* Намыһах хаан баттааһына
* Уорганнар улаатыллыыта. Ол курдук быар, таал уонна атын иһинээҕи органнар
# Sum 41

Sum 41 диэн 1996 сылга Канада Аякс куоратыгар тэриллибит панк-рок бөлөх. Ол бөлөххө киирэллэр: Дерик Уибли (вокал, ритм-гитара, клавишнай), Джейсон (Кон) МакКаслин (бас-гитара, бэк-вокал, Стив уонна Дерик интервьюларыгар Джейсоны дьиннээх аатынан хаһан да ааттааман диэн сэрэтэллэр), Стив Джоз (ударнай уонна бэк-вокал), Том Такер (соло-гитара, клавишнай, бэк-вокал)
Island Records диэн лейблы кытары контракт түһэрсэн баран бөлөх 5 студийнай уонна 3 концертнай альбом уонна 15 сингл таһаарбыта. Уопсайа кинилэр альбомнара 10 мөл. экземплярынан тарҕаммыта.
# Түһүлүк

Түһүлүк (түөһүлүк) — хаттык таҥас, түөс хаххата, соҥҥо эбии кэтиллэр. Кыыс оҕо, дьахтар түһүлүгэ олус дьэрэкээн ойуулаах-дьарҕаалаах буолар.
Холо баанар түһүлүк — судургу тирии, таҥас буолар..

# Түһүлүк
## Хаттык таҥас көрүҥнэрэ

* Моойторук
* Хобо моойторук
* Сүүс таҥаһа
* Мурун сабыыта
* Эрбэх, тарбах хаалара
* Хабах таҥаһа
* Бааччы
* Бэгэччэк таҥаһа
* Бэлэпчи
# Олох оскуолата

School of Life (сах. Олох оскуолата ол эбэтэр Сыл учуутала), американскай киинэ, 2005 сыллаахха Райан Рейнольдс этиитинэн тахсыбыта уонна Аан Дойду учуутал уонна педагог профессиялаах дьонно анаммыт киинэ буолар. Киинэ айылларыгар уонна спонсорстватын ABC Family тэрилтэ уйунар, Walt Disney Company илии баттааһынынан.
# Бомонт

Бомонт (ааҥл. Beaumont), АХШ соҕуруу өттүгэр Техас штаакка баар куорат, Нечес өрүскэ турар муора порда (грузооборота сылга 50 мөл. т кэриҥэ).
Олохтоохторун ахсаана 112,7 тыһ. киһи (2004), аргыстарын кытта 360 тыһ. киһи. Ниэби таҥастыыр уонна нефтехимическэй промышленность. Судостроение. Университет.
# Актау

Актау (казах. Ақтау) диэн Казахстан Маҥҕыстау улууhун киин куората уонна Каспий байҕалга соҕотох порда.
# 1268

1268 сыл.

# 1268
## Туох буолбута

* Олунньу 18 — Эстония княжествотын, Ливон уордьанын манаахтарын, Дерпт манаахтарын уонна олохтоохтор ополчениеларын холбоһуктаах сэриитэ биир өттүттэн, Новгород кинээһин Дмитрий Переславскай (Александр Невскэй уола) уонна Псков кинээһин Даумантас (нууччаларга Довмонт диэн аатынан биллэр) холбоһуктаах сэриилэрэ иккис өттүттэн Везенберг аттыгар кыргыспыттар. Хайалара кыайбыта чопчу биллибэт. Ол эрээри саба түһээччилэр дойдуларыгар төннүбүттэриттэн уонна бу кыргыһыы кэнниттэн сотору кэминэн ливон рыцардара Изборскайга уонна Псковка хоруйдуур бохуотунан барбыттарыттан сылыктаатахха Эстония княжествотын өттүнээҕилэр кыайбыттар.
* Ыам ыйын 18 — Эгиипэт мамелюктара Антиохия куораты сэриилээн ылбыттар.
# Фо

Фо (вьет. phở) диэн Вьетнам үгэс буолбут риис лапсатыттан оҥоһуллубут миин буолар. Улахан пиалаҕа кутуллан бэриллэр. Сүнньһнэн чэйи кытта бэриллэр. Эт миинигэр риистэн оҥоһуллубут лапса уонна кырбаныллыбыт буспут эс угаллар, ону тэҥэ араас оҕуруот аһа, специялар - чили эбэтэр чили соуһа угуллар. Сороҕор баҕа атаҕа, акула иһэ, моҕой төбөтө, куурусса атаҕа уонна да атын араас эттэр угуллуон сөп.
Эттээх фо аата фо бо, онтон кууруссалаах фо аата фо га диэн буолар
Фо Вьетнамҥа олус тарҕаммыт ас, дьон күннээҕи аһа буолар. Вьетнамтан көспүт иммиграннар атын дойдуларга аҕалбыттара.
# Жале Афифе

Афифе Жале (1902, Стамбул — 1941 сыл от ыйын 24) — туурак тыйаатырын артыыһа, Туурсуйа Ислам итэҕэллээх бастакы биллэр дьахтар артыыһа.

# Жале Афифе
## Биография

Афифе Жале 1902 сыллаахха Стамбулга төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүт балыстаах уонна Беги Салах (Behiye Salâh) сурдьулаах.

# Жале Афифе
## Карьера

Афифа кыргыттарга аналлаах Стамбуллааҕы бырамыысыланнас оскуолатыгар үөрэммитэ эрээри, артыыс буолар баҕалааҕа. Оччолорго Осман импиэрийэтигэр мусульман дьахталлар сыанаҕа оонньуу бырааптара суоҕа. Сыанаҕа оонньуурга дойду Ис дьыалаҕа миниистирин ыйааҕа эрэйиллэрэ. Сыанаҕа атын итэҕэллээх грек, эрмээн эбэтэр еврей дьахталлара оонньууллара көҥүллэнэрэ.
Афифа аҕата туох да кэскилэ суох диэн кыыһа тыйаатыр артыыһа буолуон баҕарбат этэ. Ол гынан баран, Афифа аҕатын тылын истибэккэ дьиэтиттэн күрүүр уонна саҥаттан тэриллибит консерваторияҕа (осман. Darülbedayi‎) стажерунан киирэр. Ол саҕана консерваторияҕа мусульман дьахталларын артыыс идэтигэр үөрэтэр куурус аһыллыбыта. Быһааран эттэххэ, ол бэлэмнэнэн тахсыбыт артыыстар дьахталлар эрэ иннилэригэр оонньуур бырааптаахтара.
Артыыс идэтигэр үөрэнэн бүтэн баран, 1920 сыллаахха Афифа Хюсейн Суат суруйуутунан турбут «Yamalar» диэн испэктээккэ, урут бу оруолу оонньообут эрмээн артыыһа Элиза Бинемесян кыраныысса таһыгар көһөн барбытынан, «Эмель» оруолун толорор. Бу — Афифа сыанаҕа аан бастаан тахсыыта этэ. Афиаф сыанаҕа тахсарыгар Жале диэн хос ааты ылыммыта. Онтон Кадыкеяҕа баар «Апаллон тыйаатыгар» көһөн кэлэн баран, Жале Турцияҕа ислам итэҕэллээх бастакы дьахтар артыыс буолар. Ол гынан баран былаастар тыйаатыр салалтатыгар «эһиги сыанаҕытыгар мусульман дьахтар оонньуо суохтаах» диэн сэрэтэннэр, 1921 сыллаахха Афифаны үлэтиттэн уураталлар. Ол кэннэ кини араас тыйаатырдарга атын-атын аатынан хас да оруолу оонньообута.
Үлэтиттэн уураппыттарын кэннэ Жале үпкэ-харчыга ыктарар, ыарытыйар буолар. Оттон эмтиир бырааһа киниэхэ морфиннаах эмп суруйан биэрбитин кэннэ, устунан, морфиҥҥа ылларан барар.
1923 сыллаахха Турция Өрөспүүбүлүкэтин төрүттээбит Мустафа Кемаль былааска кэлэн баран мусульман-дьахтар быраабын хааччахтыыр сокуону уларытар. Инньэ гынан Афифа тыйаатырга төннөр. Ол гынан баран Жале наркотикка ылларбыта содула суох хаалбат. Кини доруобуйата өссө мөлтүүр. Онон өтөр тыйаатыртан барарга күһэллэр.

# Жале Афифе
## Дьиэ кэргэнэ

Артыыстаан бүтэн баран Афифа харчыта-хамнаһа суох хаалар, дьадайр. 1928 сыллаахха кини Пинар (Selahattin Pınar) (1902—1960) диэн мусукаанныын билсэр. Онтон 1929 сыллаахха киниэхэ ойох тахсан баран, Стамбул Фатих түөлбэтигэр Пинар кыбартыыратыгар көһөр. Ол гынан баран олохторо табыллыбакка, тапсыбаккалар 1935 сыллаахха арахсаллар. Онуоха дьахтар наркотигынан үлүһүйүүтэ кырата суох оруолланар.
Арахсан баран Жале Бакыркей психиатрическай балыыһатыгар наркотиктан эмтэнэ киирэр уонна онно олоҕун тиһэх күннэригэр диэри олорор. Афифа Жале 1941 сыллаахха от ыйын 24 күнүгэр өлбүтэ. Ханна көмүллүбүтэ биллибэт.

# Жале Афифе
## Нэһилиэстибэтэ

1987 сыллаахха Незихе Араз (1922—2009) диэн суруналыыс «Афифе Жале» диэн пийиэсэни суруйар. Бу пийиэсэни кэлин сыанаҕа туруорбуттара, киинэ уһуллубута.
# Гоголев Степан Филиппович

Гоголев Степан Филиппович (21.12.1896—1933) — саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, бөдөҥ советскай салайааччы.

# Гоголев Степан Филиппович
## Олоҕун олуктара

1896 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр Орто Бүлүү улууһун Дьөккөнүгэр төрөөбүтэ.
Орто Бүлүү начаалынай училищетын, онтон Бүлүүтээҕи үрдүкү училищены бүтэрбитэ. Дьокуускайга учуутал сэминээрийэтин бүтэрбитэ. 1917 сыллаахха Бүлүү уеһын КОБун толорор бюротун чилиэнэ буолбута. 1918 сыл от ыйыттан атырдьах ыйыгар дылы уезд дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. 1918 сыл атырдьах ыйыттан 1919 сыл кулун тутарыгар дылы хаайыыга сыппыта. Онтон 1919 сыл атырдьах ыйыттан нөҥүө сыл ыам ыйыгар дылы төрөөбүт дойдутугар Дьөккөҥҥө земскэй оскуола учууталынан үлэлээбитэ.
1920 сыллаахха буоластааҕы өрөбөлүүссүйэ кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллар, 1920—1921 сылларга норуот үөрэҕириитин участковай инструкторынан үлэлиир. Онтон 1922 сыллаахха дылы норуот үөрэҕириитин Губерниятааҕы салаатын сэбиэдиссэйэ буолар. Бу кэмҥэ ону тэҥэ политпросвет сэбиэдиссэйинэн уонна Биирдэһиллибит үлэ (Единэй трудовой) оскуолатыгар инструкторынан үлэлиир.
1922—1923 сылларга Саха АССР Ис дьыалатын наркомун солбуйааччыта. Онтон МГУ-га үөрэнэ киирэр, юридическэй факультет суут салаатын 3 куурсун бүтэрэр. Устудьуоннуу сылдьан ССРС норуоттарын Киин кинигэ кыһатын саха сиэксийэтигэр редколлегия чилиэнэ эбит. 1926 сыллаахха атырдьах ыйын 16 күнүгэр Саха Сирин юстициятын комиссара уонна борокуруора буолар.
1927 сыл сааһыгар суруйааччы Алампа кэргэнэ Евдокия Яковлева бастакы эриттэн арахсан Гоголевка ойох буолар.
1929 сыл күһүнүгэр Москубаҕа Саха бырабыыталыстыбатын бэрэстэбиитэлинэн үлэлии сылдьыбыта биллэр
1930 сыл атырдьах ыйын 2 күнүттэн 1931 сыл алтынньы 1 күнүгэр дылы үөрэҕирии уонна доруобуйа наркомунан ананан үлэлиир. Бу кэмҥэ саха тылын транскрипциятын уонна тиэрминнэрин хамыыһыйатын, Саха АССР Конституциятын хамыыһыйатын чилиэнэ эбит. 1931 сыллаахха Совнарком бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан буолар. Бу кэмҥэ Саха Сиригэр үрдүк үөрэхтээһин баар буоларыгар үлэлэһэр.
Үлэлээбит хайысхаларыгар, ордук үөрэҕирии эйгэтигэр, умнуллубат элбэх үтүөнү оҥорбута.
Кини 1933 сыллаахха 37 сааһыгар сылдьан сүрэҕинэн Москуба куоракка өлбүтэ. Огдооботун Евдокияны 1938 сыллаахха хаайа сылдьыбыттара, буруйдааһыннарыттан биирдэстэрэ өлбүт эрэ Гоголев "уҥа контреволюционнай омугумсуйар тэрилтэ чилиэнэ буоларынан" диэн этэ. Дьахтары, хата, "буруйа дакаастамматыҕынан" сотору кэминэн хаайыыттан таһаарбыттар.
# 1508

1508 сыл.

# 1508
## Туох буолбута

Норвгия5а Герлог Гудфат даттар утары туруута.
# Володимир Зеленский

Володимир Зеленский (укр. Володимир Олександрович Зеленський), Украина президента. Урут Интер телеканалга үлэлээбитэ. Тохсунньу 25 күнүгэр 1978 сыллаахха Кривой Рог куоракка төрөөбүтэ.
# Могилёв-Подольский

Могилёв-Подольскай (укр. Могилів-Подільський) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 32 099 (2012).
# Сыалаахтааҕы эрдэтээҥи неолит култуурата

Сыалаахтааҕы эрдэтээҥи неолит култуурата эбэтэр Сыалаах култуурата - эрдэтээҥи неолит саҕана (биһиги эрабыт иннинэ 6000-4900 сс.) баар буола сылдьыбыт археология култуурата. Сабаҕалааһын быһыытынан 1000 сыл тухары баар буола сылдьыбыт. Аатын Эдьигээнтэн 90 км тэйиччи сытар Сыалаах күөл аатыттан ылбыт. Ол күөл таһыгар 1945 с. А.П. Окладников былыргы дьон олохсуйа сылдьыбыт сирдэрин булбута.
Онно олоро сылдьыбыт дьоннору Сыалаахтар диэн ааттыыллар. Сыалаахтар аан бастаан таас үйэ саамай кыахтаах булдун сэбин - ох сааны, уҥуохтан оҥоһуллубут атаралары, керамиканы (уокка сиэтиллибит сиэккэ ойуулаах туой иһиттэри) туттубуттар. Тааска ойууларыгар тайах элбэхтик көстөрүн иһин тайаҕы таҥара курдук көрөллөр эбит диэн сабаҕалыыллар.
# .tj

.tj диэн Тадьикистан үрдүк таhымнаах ил домена.
# Шолдэнэшты

Шолдэнэшты (молд. Şoldăneşti) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат, Шолдэнэшты оройуонун киинэ. Дьонун ахсаана 7 500 (2013).
# Сэдэдэмэ

Сэдэдэмэ өрүс. Халыма хаҥас салаата. Уһуна 567 км., тардыытын иэнэ 18500 км². Алаһыай хаптал хайалаах сиргэ бастаах уонна Халыма намталынан устар.
Тардыытыгар 700 км² уопсай иэннээх 3000 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: уҥаттан Сыкынах, хаҥастан Кыыллаах, дьэски уонна Улахан Үрэх.

# Сэдэдэмэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Гудини Гарри

Гудини Гарри (ааҥл. Harry Houdini) — аан дойдуга биллибит фокусник. Будапешка 1874 сыллаахха төрөөбүт. Кыра эрдэҕинэ аҕата АХШ-ка көспүт. Гудини оҕо сылдьыаҕыттан трюктары көрдөрөр эбит.
Гудини бэйэтин сыабынан кэлгиттэрэн, илиитигэр наручник кэтэртэрэн баран дьааһыкка уктарар эбит, онтукатын хататтаран баран ууга бырахтарар эбит. Онтон тыыннаах тахсан кэлэр эбит.

# Гудини Гарри
## Олоҕо уонна карьерата

Будапешт куоракка дьэбэриэй дьиэ кэргэҥҥэ Эрик Вайс диэн ааттаах төрөөбүт, профессиональнак маг буоларыгар аатын уларыппыт. Бастаан өлэтэ олус улахан ситиһиитэ суох ааспыт, онтон Мартин Бек диэн киһини кытта көрсүспут, Мартин Гарри Гудини менеджера буолбут, уонна Европаттан саҕалаан көрдөрүүлэрин киэҥник тарҕаппыт.
Гарри Гудинины "Наручник тойоно" диэн ааттыыллар эбит. Кинини хайдах да баайбыттарын иһин син биир онтон тахсар эбит. Кини хаайылартан, наручниктартан, араас сыаптартан, быалартан, смирительнай рубашкалартан босхолонор эбит. 1912 сыллахха Кытай уутун пыткатын башнята диэн ааттаах ордук биллэр трюгун көрдөрбүтэ. Онно кинини таҥнары тутан уунан толоруллубут курдат көстөр таастан оҥоһуллубут ыскаапка угуллар уонна тыынын үс мүнүүтэ устата тутуон наада уонна босхолонуон наада этэ. Ол кэнниттэн ол трюгун бары шоуларыгар көрдөрөр этэ.

# Гудини Гарри
## Өлүүтэ

1926 сыллаахха Мичиган штатыгар Детройт куоракка перитониттан өлбүтэ. Аппендициттыы сылдьар бириэмэтэ этэ, ол гынан баран быраастан аккаастаммыта. Гордон Вайтхед диэн ааттаах устудьуо кинини көрө кэлэн баран Гудинины күүскэ хаста да искэ саайдахха син биир тулуйар диэн истибитэ чахчы дуо диэн ыйыппыт. Гудини тулуйабын диэн эппиэттээбит уонна иһин бэлэмниэн иннинэ ол устудьуон уол хаста да саайбыт. Ол кэнниттэн шоутугар барбыт уонна көрдөрө сырыттаҕына аппендицита хайдыбыт уонна онтон Гарри өлбүт. Сорох быраастар аппендицита син биир хайдыахтаах этэ диэн этэллэр, тоҕо диэн Гуддини быраастан аккаастаммыта. 1926 сыл сэтинньи 4 күнүгэр көмүллүбүтэ. Көмүүтүгэр 2000 тахса киһи бырастыылаһа кэлбиттэр.
# Криогений

Криогений, (гириэктии kryos — муус, genesis — төрөөһүн) — Неопротерозой иккис периода. 720 мөл сыл нөҥүө саҕаламмыта уонна 635 мөл сыл нөҥүө бүппүтэ.
Сүрүн түгэнинэн буолбута Сир остуоруйатыгар ордук улахан мууһуруу, экуаторга тиийэ (Snowball Earth гипотеза).
# 1867

1867 сыл.

# 1867
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 3 — Муцухито Япония ыраахтааҕыта буолбут (Мэйдзи импэрээтэрэ).
* Олунньу 17 — Суэц ханаалынан бастакы хараабыл ааспыт.

# 1867
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 18 — Арассыыйа уонна Япония конвенцияҕа илии баттаан, Сахалин арыыны бииргэ көрөр-истэр, салайар буолбуттар. Икки дойду олохтоохторо арыыга олохсуйар быраабы ылбыттара.
* Кулун тутар 30 — Вашингтоҥҥа Арассыыйа уонна АХШ ыккардыларыгар сөбүлэҥ түһэрсиллибит. АХШ Арассыыйаттан Алясканы уонна Алеут арыыларын 7,2 мөл. дуолларга атыыласпыт.

# 1867
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 1 — Сингапур Британия хоруонатын холуонньата буолбут.

# 1867
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 3 — Женеватааҕы конвенция ылыллыбыта үс сыл буолан баран Арассыыйаҕа Кыһыл Кириэс уопсастыбата тэриллибит.
* Ыам ыйын 29 — Австрия импиэрийэтин иһигэр Венгрия киэҥ аптаныамыйаны ылар. Мантан ыла бу импиэрийэ Австро-Венгрия диэн ааттанар.
* Ыам ыйын 29 — Арассыыйаҕа мөрөбүөй суут баар буолбут.

# 1867
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 20 — АХШ бэрэсидьиэнэ Эндрю Джонсон Арассыыйаттан Алясканы атыылаһар туһунан биллэрбит.

# 1867
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 1 күнүттэн Канаада Британия Империятыттан тахсыбакка эрэ бэйэтин бырабыыталыстыбатын бэйэтэ талар буолбут.
* От ыйын 1 — Британия Хотугу Америкатын туһунан сокуон олоххо киирбит, Канаада провинция, Нью-Брансуик уонна Саҥа Шотландия конфедерация буолбуттар, билигин баар Канаада үөскээбит. Бу күн Канаада күнүн быһыытанан сыл ахсын бэлиэтэнэр.
* От ыйын 23 — Арассыыйаҕа Туркестааннааҕы генерал-губернаторство олохтоммут.
* От ыйын 26 — Арассыыйа импиэрийэтигэр Туркестан диэн генерал-губернаторство олохтоммут.

# 1867
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 18 — Арассыыйа Алясканы АХШ-га 7,2 мөлүйүөн дуолларга атыылаабыт. Атыылааһын сүрүн төрүөтэ — салайарга күчүмүҕэйэ, байҕал уҥуор сытар сири Улуу Британия эбэтэр АХШ былдьаан ылыахтарын сөп этэ.

# 1867
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 9 — Дьоппуоҥҥа сёгун Токугава Ёсинобу дойдуга толору былааһы Муцухито императорга төннөрбүт, Токугава аҕатын ууһун 365 сыллаах дойдуну салайыыта түмүктэммит. Император былааһа сөргүтүллүүтүн утарар дьон балтараа сыллаах гражданскай сэрии саҕалаабыттара. Сэрии түмүктэммитин кэнниттэн Мейдзи саҥардыыта саҕаламмыта, Дьоппуон арҕаа дойдулары үтүктэр модернизация суолугар туруммута.
* Сэтинньи 23 — Дьокуускайдааҕы земскэй суут уонна уобаластааҕы типография дьиэтэ умайбыт. Бу баһаарга Дьокуускай уокуругар 1822-67 сылларга көскө ыытыллыбыттар дьыалалара умайбыт.
* Сэтинньи 25 — Альфред Нобель динамиты патеннаабыт.

# 1867
## Төрөөбүттэр

* Сэтинньи 7 — Мария Кюри — Польшаттан төрүттээх Франция физигэ, химигэ. 1903 сыллаахха физикаҕа уонна 1911 сыллаахха химияҕа Нобель бириэмийэлэрин ылбыта.
* Ахсынньы 5 — Юзеф Пилсудскай — Польша судаарыстыбаннай уонна политическэй диэйэтэлэ, сөргүтүтүллүбүт Польша бастакы баһылыга, Польша аармыйатын төрүттээччи.
# Тумусов Платон Терентьевич

Тумусов Платон Терентьевич — экэнэмиис, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, "Бочуот Знаага" уордьан кавалера.
1979 с. Саха сирин киинин сопхуостарыгар сүөһү иитээччилэр хамнастарын тупсарыыга хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбитэ (тиэмэтин аата нууч. Вопросы совершенствования оплаты труда в мясо-молочном скотоводстве совхозов Центральной Якутии).
# Тойон ымыы

Тойон ымыы (лат. Pinicola enucleator, нууч. обыкновенный щур).
# Бастер

Бастер (Basseterre) диэн Сент Киттс уонна Невис киин куората.
# Дьөҥкү Сээн

Дьөҥкү Сээн дьиҥ аата Прокопий Харлампьевич Андросов (1927–2008) 1927 с. Уолба нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Үрдүк үөрэхтээх. Тыыл, педагогическай үлэ ветерана. РФ Суруналыыстарын союһун чилиэнэ. Улуус кэккэ оскуолаларыгар саха тылын уоона литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
Алта кинигэ, сэттэ буклет уонна брошюра автора. “1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл кавалера. СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ. Таатта улууһун бочуоттаах гражданина.
# Донецк

Донецк (укр. Донецьк) диэн Украина куората. Донецк уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 953 217 (2013).
# Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара

Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара, ТАФ – (Federation internationale des traducteurs - FIT) 1953 сыллаахха Парижка олохтоммут тылбаасчыт идэлээхтэр холбоһуктара, кэммиэрчэскэйэ суох, бэлиитикэҕэ орооспот тэрилтэ. Пьер-Франсуа Кайе диэн киһи тэрийбитэ. Федерацияҕа 80 000 тахса тылбаасчыты түмэр 55 дойдуттан 100 тахса идэлээх холбоһуктар киирэллэр. ЮНЕСКО-ны кытта бииргэ үлэлиир.

# Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара
## Сыаллара:

Араас дойдулар тылбаасчыттарын тэрилтэлэрин түмүү, ол тэрилтэлэргэ туһалаах информацияны хомуйуу уонна тарҕатыы, тылбаасчыттар бырааптарын көмүскээһин, тылбааһы идэ уонна ускуустуба көрүҥүн быһыытынан пропагандалааһын, уопсастыбаҕа тылбаасчыт стаатуһун тупсарыы.
ТАФ BABEL диэн билим сурунаалын уонна Translatio диэн федерация олоҕун кэпсиир бюллетень таһаарар.

# Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара
## Салалтата

ТАФ үрдүкү уоргана Аан дойдутааҕы кэҥгириэс буолар. Кэҥгириэс талбыт Бюрота тэрилтэ күннээҕи кыһалҕатын быһаарар үлэни салайар. ТАФ штаб-квартирата Парижка баар.
ТАФ II кэҥгириэһигэр (Рим, 1956 сыл) тылбаасчыт ааптар быһыытынан бырааба аан бастаан ырытыллыбыта. IV кэҥгириэскэ (Дубровник, 1963 сыл) тылбаасчыттары бэлэмнээһин туһунан ыйыы-кэрдии уонна тылбаасчыттары аттестациялааһын киритиэрийдэрэ оҥоһуллубуттара, Тылбаасчыт быраабын уонна эбээһинэһин туһунан Хартия ылыныллыбыта.
XIII кэнгириэскэ (Брайтон, 1993) ТАФ Арассыыйа тылбаасчыттарын сойууһун толору бырааптаах чилиэн быһыытынан ылбыта.
XV кэҥгириэс 1999 сыл атырдьах ыйын саҥатыгар Монсе куоракка (Бельгия) буолбута. Сиэксийэлэрэ: уус-уран тылбаас; билим, техническэй уонна урбаан тылбааһа; саҥарыы тылбааһа; тылбаасчыт идэтин статуһа уонна идэ кэнэҕэскитэ; тылбаас туһунан үөрэх (переводоведение).
XVI кэҥгириэс Ванкувер куоракка үлэлээбитэ (Канаада). 2002-2005 сылларга үлэлиэхтээх ТАФ Сэбиэтин саҥа састааба уонна бэрэсидьиэнэ Бетти Коэн (Betty Cohen, Канаада) талыллыбыттара.
XVII кэҥгириэс 2005 сыллаахха атырдьах ыйын 2-10 күннэригэр Тампере куоракка (Финляндия) буолбута.
Онтон Кэҥгириэстэр Шанхаайга (2008) Сан-Францискоҕа (2011) буолбуттара. Аныгыскы ХХ кэҥгириэс Берлииҥҥэ 2014 сыллаахха атырдьах ыйын 4 - 6 күннэригэр буолуоҕа.

# Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара
## Тас сигэлэр

* Федерация ситим-сирэ (ааҥыллыы)
# Бил (балык)

Бил (лат. Hucho taimen, нууч. Обыкновенный таймень) — дүлүҥ курдук бөкүнүк эттээх олус бөдөҥ балык. Биллэр биллибэт хатырыктаах.
Саха сирин киин уонна арҕаа өрүстэригэр уонна ардыгар бөдөҥ тымныы уулаах күөллэригэр үөскүүр. Искэҕин ыам ыйыгар дьара уулаах билиилэргэ ыыр.

# Бил (балык)
## Аһылыга

Сиэмэх балык. Ордук өрүс харгыларыгар, чычаас сүүрүктээх сирдэргэ көстөр. 2 миэтэрэҕэ дылы, усуннаах буолуон сөп. Ыйааһына 100 киилэҕэ дылы. Саха сиригэр КыҺыл кинигэҕэ киирбэтэх.
Билиэйэх, дьойуо - бил оҕото, кырата.
# Audi

Audi AG — Германия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэ. Ону таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары оҥорор баайдарга уонна олигархтарга Volkswagen Group, Mitsui Group уонна Volkswagen бренын кытта биир биллэр бренд буолар Аан Дойдуга.