yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Быртакыыс

Быртакыыс (лат. Calcarius lapponicus, нууч. Подорожник) — Саха сирин хотутугар олохтоох чыычаах. Быртакыыстар уустарыгар киирэр.
Атыыра хара төбөлөөх уонна түөстээх. Көхсө уонна кутуругун үрдэ хоҥордуҥу бороҥнор. Тыһыта оройугар сырдык сурааһыннаах.
Дулҕалаах туундараҕа олохсуйар, мастаах туундараҕа уонна Хотугу муустаах байҕал арыыларыгар уйаланар.

# Быртакыыс
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
# Огрызко Иосафат Петрович

Иосафат Петрович Огрызко (пол. Jozafat Ohryzko; белор. Іасафат Пятровіч Агрызка) (1826 — 1890), биллиилээх Польша көҥүл иһин охсуһуутун деятелэ, Белоруссия дворянина, Петербурга польскай хаһыат таһаарааччыта. Бэйэтин кэмигэр өрөбөлүүссүйэ оҥорооччуларга улаханнык ытыктанар киһи эбит. 1865 сыллааха Сибииргэ хаатыргаҕа ыытыллыбыт (олунньу 1866 күнүгэр Тобольскай этаабыгар ыалдьан биир нэдиэлэ сыппыт). Нууччалар уонна поляктар бастаанньаларын тэрийбит дьон кинини Свободаславия диэн ааттаныахтаах Сибиир өрөспүүбүлүкэтин салайааччытынан буолуо диэн бүк эрэнэллэр эбит. 4 сыл суос-соҕотох киниэхэ анаан тутуллубут хаайыыга Бүлүү куоратыгар сыппыта. Ол сытаргыра аата да ааттаммат этэ, аҥардас нүөмэрэ эрэ - № 11 - биллэр этэ. 1871 сылтан Дьокуускайга көскө олорбута. Онно тыа хаһаайыстыбатынан сүөһү иитиитэн дьарыктанар этэ, олохтоохтор биһирэбиллэрин ылбыта. Бу кэннэ Огрызко көскө Верхоленскайга уонна Иркутскайга сылдьыбыта, көмүс хостооһунунан дьарыктаммыта уонна көмүс хостооччуларга адбакаат быһыытынан сылдьыбыта.
1890 сыллааха Иркутскайга өлбүтэ.
И. Огрызко туһунан матырыйааллар Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтии музейыгар харалла сыталлар.
# Ойуулаах хатыҥаайы

Ойуулаах хатыҥаайы (лат. Leccinum oxydabile, нууч. Березовик розовеющий) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сирин бары улуустарыгар үүнэр. Маардарга уонна сииктээх хатыҥ ойуурдарга көстөр.

# Ойуулаах хатыҥаайы
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 5-10 см, көппөҕөр, өҥө хараҥа хоҥор. Туруупкалаах араҥата: бастаан үрүҥ, онтон хоҥордуҥу Этэ: үрүҥ, кытаанах, өҥө алдьатахха кытарар. Атаҕа: төкүнүк, уһуна 9-12 см.

# Ойуулаах хатыҥаайы
## Хомуллар кэмэ

От ыйа — балаҕан ыйа
# Солбук (лингвистика)

Транскрипция тыл үөрэҕэр — тыл дорҕооннорун (фонема, аллофон, дорҕоон) анал бэлиэлэринэн (фонетическэй алфавитынан) чопчу көрдөрөн туран сурукка суруйуу. Лингвистика түөрүйэтигэр уонна быраактыкатыгар солбук араастык туттуллар.

# Солбук (лингвистика)
## Ааҕааччы төрүт тылыгар сахатытан собук иһиллиитэ

Сахатытан солбук ханнык эмэ алфавиттан ылыллыбыт эмиэ оннук тыллаах бөлөх саҥатыттан (бу алфавитынан туттар этнос, субэтнос, ханнык-эмэ уобалас эбэтэр сэлиэнньэ олохтоохторо) анал бэлиэлэринэн тириэрдиэн сөп, атыннык эттэххэ тылы туттааччыга биитэр кини көрүҥүгэр (түөлбэ тылга, идиолектка) төрөөбүт тылын иһиллиитин сурунуу.
Ол курдук кириллица нууччалыы көрүҥэ (сороҕор ордук чуолкайдык тыаһы тириэрдэр сыаллаах элбэхтиктик көрүҥүгэр уларытыллыбыт) нуучча тылын учебниктарыгар, тыл үөрэҕэр (нууччалыы матырыйаалга олоҕуран), нуучча тылын тылдьыттарыгар ордук туттуллар. Маннык суруйуу көмөтүнэн ааҕааччылары сөптөөхтүк саҥарыы уопсай быраабылаларын (литературнай саҥа нуорматын) кытта билиһиннэрэллэр, маны тэҥэ иһитиннэрии уратыларын кытта 1) туспа тыллары, тыл ситимнэрин, буукуба, дорҕоон дьүөрэлэһиилэрин 2) территория олохтоохторун, төрөөбүт тыл уонна/эбэтэр түөлбэ тылы, сааһынан уо.д.а..
Атын тылынан саҥарааччыларга (туох ханнык иннинэ алфавитно-фонетическай систиэмэ суругунан) маны таһынан саҥарыыны кытта билсиһэллэригэр табыгастаах, төрүт тылларын бэлиэлэрин көмөтүнэн суруллуутунан, Великобритания уонна США үөрэнээччилэрин уонна устудьуоннарын англискай тылынан суруллубут үөрэх тылдьытыгар солбук үксүгэр латыын (английскай) тупсарыллыбыт алфавитын көмөтүнэн, эбии устуруока үрдүнээҕи уонна уструока аннынааҕы охсуу уонна аһаҕас дорҕоон уһаабыт бэлиэлэринэн бэриллэр.
Тыл үөрэхтээхтэринэн элбэх солбук арааһа бэлиэтэнэр. Төрүт өйдөбүлү араарар бэлиэлээх саҥарыы ураты суолтата, дорҕооннору утарыта туруортаан көрүүнү фонематическэй солбук холобурдуур. Кини муҥутуур аҕыйах дорҕоон хомуурун дорҕоон холбоһугунан араарар бэлиэлээх, оннук нуучча тылтан пал [пал] уонна пол [пол], пат [пат] уонна падь [пат'] (бүтэһигэ — бүтэйдиҥи уонна бүтэһик дорҕоон сымнатыллан көрдөрүллэр) эбэтэр араастаан булочная диэн тылы саҥарыы [чн] уонна [шн]. Мөлтөх быһыыга фонематическай солбук кинилэргэ буолар дорҕооннор утарыта турсууларын учуоттуур. Ньиргиэрдээх-ньиргиэрэ суох пааралаах нуучча бүтэй дорҕоонноругар бу быһыы букатын тыл бүтэһигэр: маннык чад уонна чат атыылыы төрүт түһүккэ турар уонна кини солбуга [чат] көрүҥү ылынан сөп түбэһэр буолар.
# Уоспа

Уоспа, эбэтэр натуральнай уоспа (саха литературатыгар Аран ыарыы диэнинэн биллэр, былыр сахалар 80% ыалдьыбыт ыарыылара нууччалартан сыстан) диэн вирус айылҕалаах олус элбэх өлүүлээх ыарыы. Икки арааһа баар - Variola major уонна Variola minor
Киһи эрэ ыалдьар. Variola major ыалдьыбыт дьонтон 20%тан 40%ҥҥа дылы өлөрөр. Variola minor быһа холоон 1% ыалдьыбыт дьону өлөрөр. Ыалдьан баран эмтэммит дьон үксүгэр хараҕа суох хааллар, тоҕо диэн вирус харахха улахан урусхалы оҥорор.
XX үйэ бастакы аҥарыгар уоспаттан 300 мөлүйүөнтэн 500 мөлүйүөҥҥэ дылы киһи өлбүт. Оннооҕор 1967 сыллаахха 15 мөлүйүөн киһи ыалдьыбыт, онтон Аан дойду доруобуйа тэрилтэтин этэринэн икки мөлүйүөн өлбүт.
Бастакы быһыыны Эдвард Дженнер арыйбыт. Ону ынах уоспатын ыарыытын үөрэтиитин түмүктэриттэн ылбыт. Аан дойду доруобуйа тэрилтэтэ уоспаны утары охсуһар быһыыны тарҕатарга соруйбут уонна 1963 сыллаахха суох оҥорор былаан үлэтин саҕалаабыт, уонна 1980 сыллаахха уоспанан дьон ыалдьыбат буолбуттар диэн иһитиннэрбит., ол кэнниттэн биир да киһи ыалдьа илик. Ол гынан баран уоспа кыра холобурдара аҕыйах олус харыстабыллаах лабораторияларга сыталлар. Билигин быһыыны номнуо тарҕаппат буолбуттара, ол гынан баран олус кырдьаҕас дьоҥҥо наада буолуон сөп.
Сорох дьон уоспа сэриилэргэ биологическай оружие быһыытынан туттуллуон сөп дии саныыллар.
# Panda Electronics

Panda Electronics — Кытай биир саҥа атаҕар туран эрэр тэрилтэ. Араас сотовай телефоннары оҥорон таһаарар. Дойду биир телекоммуникационнай центра. Салалтата — Нанкин.
# Археоциааттар

Археоциаттар (лат. Archaeocyathi) — суох буолбут эрдэтээҥҥи кембрий саҕана үөскүү сылдьыбыт байҕал харамайдара. Уу түгэҕэр хамсаабакка туттарыллан олороллор эбит. Аһыыр ньымалара — фильтратордар, ол аата ууну сиидэлээн аһыыллар.
Аан бастаан кырамталарын Саха сиригэр Өлүөнэ тардыытыгар 1850 сыллаахха булбуттар. Н.Меглицкэй ону 1851 сыллаахха былыргы үүнээйи быһыытынан ойуулаабыта. Бу алҕаһы 1928 с. Р. Ф. Геккер көннөрбүтэ.
# Слепцов Николай Васильевич - Абыйчанин

Слепцов Николай Васильевич (Николай Абыйчанин) (13.05.1925—14.07.1997) — суруйааччы, суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, Арассыыйа уонна Саха Сирин суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ.

# Слепцов Николай Васильевич - Абыйчанин
## Олоҕун олуктара

* 1925 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр Абый улууһун Кириэс-Майыар нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
* 1941 сыллаахха, Дружина орто оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, аҕата өлөн, үөрэҕиттэн уурайан, колхозка үлэлээбит.
* 1944 сыллаахха, бултуу сылдьан, очуостан охтубут, ол сылыгар аны күүскэ тымныйан ыалдьан, бастакы группалаах инбэлиит буолар.
* Культура тэрилтэлэригэр үлэлээбитэ.
* 1949 сыллаахха, эмиэ ыараханнык ыалдьан, истибэт уонна биир хараҕынан көрбөт буолбут.
* Ыарахан ыарыыттан санаатын булгуруппакка, күүстээх санаалаах буолан, фольклор хомуйуутунан, суруйуутунан дьарыктаммыт.

# Слепцов Николай Васильевич - Абыйчанин
## Айар үлэтэ

Саха Сирин хаһыаттарыгар 1951 сылтан бэчээттэнэр.
Айылҕаттан талаана, күүстээх санаата кинини республикаҕа биллэр журналист, суруйааччы оҥорбуттара.

# Слепцов Николай Васильевич - Абыйчанин
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Абый улууһун Ытык олохтооҕо (1990)

# Слепцов Николай Васильевич - Абыйчанин
## Айымньылара
#### Кинигэлэрэ

* Индигииргэ. — Якутскай, 1960
* Хотугу муора хонноҕор. — Якутскай, 1965
* Хотугу кэпсээннэр. — Якутскай, 1968
* Таптал чараҥа. — Якутскай, 1976
* Чучунаа уонна Суланньа. — Якутскай, 1984
* Быданнааҕыта. — Якутскай, 1994

# Слепцов Николай Васильевич - Абыйчанин
## Айымньылара
#### Саха Сирин сурунаалларыгар уонна хаһыаттарыгар бэчээттэммит айымньылара

* Битээтилиир Охонооhой; Амтаhыйбыт кыыс астыммыт ырыата; Албыннаппыт кыыс абаламмыт ырыата: [Былыргы ырыалартан айан суруйуу] // «Чолбон». — 1995. — № 10. — С. 136—140.
* Мин доҕотторум — сэрии кэмин оҕолоро; Ураты олоҕум, уот оҕо (Олоҕум кэрчиктэриттэн ахтыылар) // «Хотугу кыым». — Абый, 1995. — Ыам ыйын 27 к. — С. 2,3.
* Тобулбакка аалларбытым Сэттэ уон сааспар: [Хоhооннор] // «Сахаада». — 1995. — Ыам ыйын 25 к.
* Биэлэй Бааска: Үhүйээн // «Чолбон». — 1994. — № 10. — С. 82—84.
* Талааннаах табаhыт: [“Майыар” совхоз 2 №—дээх ыстаадатын биригэдьиирэ, эбээн С. И. Никулин — 70 сааhа] // «Саха Сирэ». — 1994. — Тохсунньу 29 к.
* Омук ойууна: Кэпсээн // «Чолбон». — 1993. — № 12. — С. 68—73.
* 36 сыл суруйсубуппут: [Суруйааччылар тустарынан] // «Саха Сирэ». — 1993. — Тохсунньу 12, 13 к., балаҕан ыйын 28, 29 к.
* «Хотугу кыым» сыдьаайа турдун (Ахтыы) // «Кыым». — 1993. — Ыам ыйын 5 к. — С. 3.
* Сүрэхчээним, тэтимир! Туундара тиитэ: [Хоhооннор] // «Чолбон». — 1991. — № 5. — С. 38.
* Чолойо маныыhыт: Номох // «Чолбон». — 1990. — № 6. — С. 74—75.
* Пегас атым барахсан: Хоhоон // «Хотугу сулус». — 1987. — № 2. — С. 75.
* Үс оройуон түөлбэтинэн // «Хотугу сулус». — 1984. — № 12. — С. 63—81.
# Кирнасовка

Кирнасовка (укр. Кирнасівка) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 334 (2011).
# Бестинова Мария Васильевна

Бестинова Мария Васильевна — Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, РФ уопсай Үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ.

# Бестинова Мария Васильевна
## Олоҕун кэрчиктэрэ

1954 сыллаахха Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕыс кылаас кэннэ ЯПУ-2 үөрэнэн бүтэрэн баран Хороҕо оҕо саадыгар иитээччинэн үлэлээбитэ. 1982 сыллаахха СГУ историческай факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Ити кэмтэн Хоро орто оскуолатыгар история учууталынан үлэлиир.
# Избеков Иннокентий Георгиевич

Избеков Иннокентий Георгиевич (07.11.1917—13.09.1986) — саха худуоһунньуга.

# Избеков Иннокентий Георгиевич
## Олоҕун олуктара

* 1917 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас II Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1936—1939 сс. Иркутскайдааҕы уус-уран училищеҕа үөрэммитэ.
* Дипломун 1952 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищеҕа көмүскээбитэ.
* 1986 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

# Избеков Иннокентий Георгиевич
## Айар үлэтэ

Төрөөбүт дойдутун олоҕун-дьаһаҕын хоһуйбута. Тыа дьонун олоҕун, сиргэ сыһыанын, сүөһү иитэр дьарыгын көрдөрбүтэ. Бэртээхэй анималист худуоһунньук быһыытынан биллибитэ.
# 1839

1839 сыл.

# 1839
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 19 — Британия Ост-Ииндийэ хампаанньата Адены баһылаабыт.

# 1839
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 18 — Кытай ыраахтааҕыта дойдуга опиуму киллэрэн атыылыыры боппут. Мантан сылтаан Британия Кытайга саба түспүтэ, Бастакы Опиум сэриитэ саҕаламмыта.

# 1839
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 17 — Киин Америка өрөспүүбүлүкэлэрин федерацията суох буолбутун кэннэ Гватемала өрөспүүбүлүкэтэ тэриллибит.

# 1839
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 3 — Кытайга Улуу Британия атыыһыттарыттан былдьаммыт 1,2 мөлүйүөн киилэ опиуму суох гыммыттар. Онтон сылтаан Улуу Британия Кытайга сэрии биллэрбит, устуоруйаҕа бы сэрии Опиум Бастакы сэриитэ диэн ааттаммыта. Бу сэриигэ Кытай кыайтарбыт, атын сайдыылаах дойдулартан "атаҕастаныы үйэтэ" саҕаламмыт.
* Бэс ыйын 22 — АХШ бырабыыталыстыбатын кытта черокилары арҕаа көһөрөр Саҥа Эхота сөбүлэҥэр илии баттаабыттарын иһин Майор Ридж, Джон Ридж уонна Элиас Будино диэн биис уустарын баһылыктарын черокилар бэйэлэрэ өлөрбүттэр. Бу көһөрүү кэлин Харах уулаах суол диэн ааттаммыта. "Харах уулаах суол" билиҥҥи тоҕус штаат сирдэринэн ааһар, устата 2200 миилэ (3500 км). Черокилары күүһүнэн көһөрүүгэ буруйу АХШ Кэнгириэһэ 1987 сыллаахха билиммитэ, АХШ Сената 2008 сыллаахха индеецтэртэн "АХШ салалтатын толкуйдамматах бэлиитикэтин" иһин бырастыы гыналларыгар көрдөспүтэ.

# 1839
## Төрөөбүттэр

* От ыйын 18 — Иван Куратов (1875 өлб.), коми бэйиэтэ, лингвист, тылбаасчыт, коми литэрэтиирэтин олохтооччу.
# Ньамах

Ньамах — сүүрүгэ суох эбэтэр биллэр-биллибэт сүүрүктээх ууга уста сылдьан үүнэ, сытыйа сытар бытархай уу үүнээйитэ мунньуллубута, күөх салахай хойуу араҥата.

# Ньамах
## Өссө маны көр

Ньалбах

# Ньамах
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
# Чолбон (сурунаал)

Чолбон — саха тылынан тахсар уус-уран литэрэтиирэ сурунаала.

# Чолбон (сурунаал)
## Сурунаал историята

Сурунаал бастакы нүөмэрэ 1926 сыллаахха алтынньы 2 күнүгэр, Саха АССР ВКП(б) обкуомун бүрүөтүн 107 нүөмэрдээх боротокуолугар олоҕуран "Саха омук" култуура-сырдатар уопсастыба уонна Үөрэҕирии, доруобуйа харыстыабылын наркоматын кыттыгас таһаарыыларын быһыытынан олохтоммута. Төрүттээччилэринэн суруйааччы Алампа (сурунаал бастакы эрэдээктэрэ), литэрэтиирэ кириитигэ Василий Леонтьев, тылбаасчыт Алексей Бояров буолбуттара. Бастакы нүөмэргэ ону таһынан А. А. Иванов — Күндэ үлэлээбитэ.
Сурунаал сүрүн эрэдээктэрдэринэн биллиилээх суруйааччылар, суруналыыстар А. И. Софронов, Н. Е. Мординов — Амма Аччыгыйа, В. М. Новиков — Күннүк Уурастыырап, С. Р. Кулачиков — Эллэй, Н. Г. Золотарев — Николай Якутскай, В. С. Яковлев — Далан, Д. В. Кириллин, А. А. Егоров, С. Н. Горохов, П. П. Никитин, П. Д. Аввакумов (1996-2005), Н.Е.Винокуров-Урсун, Макеев Данил Николаевич (2015 сылтан) үлэлээбиттэрэ.
Билигин сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ — Гаврил Андросов.
# Линовица

Линовица (укр. Линовиця) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 984 (2013).
# Көрүҥ (биология)

Биологияҕа, көрүҥ диэн биология классификациятын уонна таксон төрүт биирдигэ. Бэйэ бэйэлэриниин булкуhан салҕыы ууhуур кыахтаах удьуору үөскэтэр организмнар бөлөхтөрө көрүҥ дэнэллэр. Онтон таhынан ДНА уонна морфологияларын сөп түбэhиилэрэ. Араас араас сирдэргэ өр кэм устата тус-туспа сайдыбыт көрүҥнэр көрүҥ үөдүҥнэригэр арахсаллар.
# 1450

1450 сыл.

# 1450
## Туох буолбута

* Суздаль Москуба княжествотыгар киирбит.
* Венеция атыыһыта Иосафат Барбаро Тана факторияҕа (билиҥҥи Азов) сылдьыбытын туһунан кинигэ суруйбут.
* Кытайга Тай-цзун (1450—1456) ыраахтааҕы буолбут.
* Быһа холоон бу сылга Зимбабвеҕа (Африка) Мунумутапа ууһуттан бастакы хоруол бөрөстүөлгэ олорбут (1450—1629 сс.)
* Маайа омугар киирэр уастектары Монтесума I баһылыктаах ацтектар аармыйалара сэриилээн ылбыт.
* Быһа барыллаан Мачу-Пикчу тутуллубут.
* Муус устар 15 — Сүүс сыллаах сэрии түмүгэ: Форминьи аттынааҕы кыргыһыыга французтар Англия сэриилэрин урусхаллаабыттар, Хотугу Францияҕа баһылаан олорбут аҥылычаааннары үүрбүттэр.
# 1494

1494 сыл.

# 1494
## Туох буолбута

* Олунньу 5 — Литва улуу кинээһэ Александр уонна Москуба улуу кинээһэ Иван III эйэ дуогабарын түһэрсэн, 1487—1494 сс. сэриини түмүктээбиттэр.
* Ыам ыйын 3 — Испания айанньыта Христофор Колумб Ямайканы "арыйбыт".
* Ыам ыйын 5 — Колумб Ямайка арыыны арыйбыт.
* Бэс ыйын 7 — Испания уонна Португалия Тордесильяс дуогабарын түһэрсэн аан дойдуну барытын икки аҥы үллэстибиттэр. Испания арҕааҥы эҥэлэйи (полушариены) ылбыт, онтон Португалия — илиҥҥини.

# 1494
## Төрөөбүттэр

* Сэтинньи 6 — Үтүөкэн Сулейман — Осмаан Импиэрийэтин онус султаана (1520—1566), кини салайар кэмигэр Осмаан Импиэрийэтэ сайдыы муҥутуур чыпчаалыгар тахсыбыта.
# Ной

Ной (ивр. נח‎) диэн Улуу халаан иннинээҕи онус бүтэһик аҕа баһылык. Адам уолун Сет удьуора. Энох хос сиэнэ, Матыһаал сиэнэ, Ламех уола. Ной кырдьыксыт олоҕун иһин Таҥара кинини уонна дьиэ кэргэнин халаантан быыһаабыт. Таҥара Нойга Хоппо тут диэн дьаһаллаабыт. Бу хоппоҕо Ной дьонун уонна хас биирдии харамай атыырыттан-тыhытыттан ылбыт. Халаан бүппүтүн кэннэ хоппо Арарат хайатыгар иҥнибит. Манна Ной Таҥараҕа кэрэх бэлэхтэрин биэрбит. Таҥара Ной ууһун алҕаабыт уонна Ыйааҕын биэрбит. Бу курдук Ной дьон-аймах ууһун салҕааччыта буолар.
# .coop

.coop диэн кооперативтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
# Leica

Leica Camera — Германия биир биллэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр смартфоннарга анаан оҥорор үрдүк хаачыстыбалаах линзалары оҥорооччу. Mitsui Group линзалары салайар салаатыгар холбонор.
2021 сылтан Xiaomi тэрилтэни кытта доҕордоһоллор (Мицуи уурааҕынан). 2018 сылтан ыла Huawei тэрилтэни кытта.
Кытай хампаанньатын сүүмэрдээн таһаарар фотоаппараттар.
Маҥнайгы эргиэн мааркатын Мэҥэ-Хаҥаластан саҕаланар.
Бүгүҥҥү күҥҥэ түөрт компания баар:
* Автоаппараты түһэрэр, объективнай турбалары, ону тэҥэ биноклы, көрөөччү турбаларын, прилеллэри уонна дальшеры таһаарар;
* Геодезическай оборудованиены таһаарар киһини тыырыы;
* Түү Микроскоптары оҥорон таһаарар.;
* Гистологическай оборудованиены таһаарар.
* Атыы- эргиэн маарката билигин да элбэх.

# Leica
## История

1849 сыллаахха «оптическай институт» диэн фирманы немецкэй инженер Карл Кельнер арыйар. Камерга диэри өссө ыраах, оттон хампаанньа аатырар оптикалаах микроскоптарынан кыайбыта.
1855 сыллаахха Кельнер өлбүт, оттон кини огдообото «оптическай институт уонна Бетле» диэн ааттаах компания үлэһиттэриттэн биирдэстэрэ Фридериан Бетлеҥҥа кэргэн тахсыбыт. Ол эрээри 1869 сыллаахха фирма хаһаайына биэстии сыл компанияҕа үлэлии кэлбит Эрнст Лейтц (ниэм. Ernst Leitz) И буолар. Аата «оптическай институкка» уларыйар.
Микроскоптары таһынан «оптическай институт» биноклы, ону таһынан фото- кинопектордары оҥорон эрэр. Онтон 1910 сыллаахха кинини хаһаайын- Эрнс Лейтц салайан иэр. Дуоһунаска киирбитин кэннэ талааннаах айымньыны Уорэтэргэ этии киллэрэр. 1904 сыллаахха компакт фотоаппараттарга аналлаах туспа шторно- щелевой затвору оҥорбута уонна РИК фотопленкаларга чахчы портативнай камераны тэрийэргэ идэ күөдьүйбүтэ.
Бу дьыалаҕа кини бастаан саҕалаабатах, ол гынан баран, түргэнэ уонна манна кыайан быһаарылла илик. Бастакы пленочнай камералар тута хомуруйдулар, хаачыстыба өттүнэн пленкаттан бэчээттэммит улахан өстүөкүлэ пластинкаларыттан улаханнык хаалсыбыттар. Барнак салгыы үлэлээн баран, 1914 с. илиинэн икки бастакы пленарнай камераны оҥорон, биирдэрин босс бэлэхтээбит.
Лейтц саҥа сонуннартан хаалбыта да, серийнэй производствоҕа ыытарга тиэтэйбэтэҕэ. Фирма тэрээһинин техническэй уустуга да, финансовай балаһыанньата да баар-бастакы аан дойду сэриитин кэнниттэн фирма быстар уһукка таҕыста. Ол гынан баран, 1924 сылга дьыала бытаарбыта, онон улахан инвестицияҕа улахан инвестицияларга быһаарыллыбыта. Дьэ, хомуйбут Барнак прототиптар кэлин «прототип» (ааҥл. prototype) диэн тылбаастаан эрэллэр эбит. Ити кэмҥэ бэйэтэ да Талыы- талыы диэн баар буолла. Лейпциональнай сааскы дьаарбаҥкаҕа 1925 сыллаахха бастакы серия моделын билиһиннэрдэ.
# Зализничное (Винница уобалас)

Зализничное (укр. Залізничне) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 998 (2011).
# Арассыыйа күнэ

Арассыыйа күнэ (нууч. День России) бэс ыйын 12 күнүгэр Арассыыйаҕа бэлиэтэнэр национальнай бырааһынньык. 1992 сыллаахтан сыл аайы бэлиэтэнэр. 1990 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын народнай дьокутааттарын сийиэһитэ суверенитет Декларациятын ылбыта.
# Капитолий

Капито́лий (Капитолий томторо; лат. Capitolium, Capitolinus mons, ит. il Campidoglio, Monte Capitolinoil Campidoglio, Monte Capitolino) — былыргы Риим үөскээбит сэттэ томтордоруттан биирдэстэрэ. Капитолийга Капитолий хараама баар этэ, ол дьиэни эмиэ Капитолий дииллэрэ.

# Капитолий
## Эбии маны көр

* Римские холмы
* Тарпейская скала
* Капитолийский храм
* Капитолийские музеи
* Статуя Марка Аврелия
* Капитолий (здание)
# Стэн Нордин

Стэн Нордин (швед. Sten Nordin) — Стокhольм куорат мээрэ.
# .lr

.lr диэн Либерия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Эриэн тоҥсоҕойдор

Эриэн тоҥсоҕойдор - тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр бу уус икки көрүҥэ: бэс тоҥсоҕойо уонна үөт тоҥсоҕойо үөскүүр.
# Төҥүлү

Төҥүлү. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар баар күөл.
Кэнники дьылларга уолан барбытын кэннигэр үс күөл холбуур аата: Улахан Төҥүлү, Сэгэлэй уонна Аччыгый Төҥүлү. Иэнэ 21 кв.км тиийэр этэ. Устата 4 км Кэтитэ 2 км. Дьириҥэ 4 м тиийэр этэ.
1961 сылтан ыла Сэгэлэй күөлгэ ууну кээмэйдиир пост үлэлиир. Алтынньыттан ыам ыйыгыр дылы тоҥ.
Күөл тула үс нэһилиэк баар: Төҥүлү, Доллу уонна Араҥас.

# Төҥүлү
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Десяткин Тарас Гаврилович (26.03.1928)— геолог идэлээх, «Якутзолото» тэрилтэни өр сылларга салайбыт киһи, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
* 1970 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр төрөөбүтэ Татьяна Жиркова — Россия спордун үтүөлээх маастара, сүүрүк.

# Төҥүлү
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, Словарь — справочник. — Якутск, 1980.

# Төҥүлү
## Өссө маны көр

Төҥүлү Эбэ
# Захарова Екатерина Афанасьевна

Захарова Екатерина Афанасьевна — ырыаһыт, саха бастакы үөрэхтээх ырыалары айааччылартан биирдэстэрэ, норуокка таптаан "Саха күөрэгэйэ" диэн ааттыыллара.

# Захарова Екатерина Афанасьевна
## Олоҕун олуктара

Амма улууһун Эмис нэһилиэгэр 1920 сыллаахха төрөөбүтэ. Воронеж куорака музыкальнай училищены бүтэрбитэ. Урааллааҕы консерваторияҕа үөрэнэ сылдьан. ыалдьан, дойдутугар төннүбүтэ. Саха национальнай хуоругар, Саха тыйаатырыгар солистканан үлэлээбитэ. 1939 сыллаахха Москубаҕа бастакынан сахалыы ырыалары грампластинкаларга суруттарбыта.

# Захарова Екатерина Афанасьевна
## Ырыалара

* «Бырастыы, Кавказ» (Е. А. Захарова мел., Күннүк Уурастыырап тыл.)
* «Кэҕэ» (Е. А. Захарова мел., Күннүк Уурастыырап тыл.)
* «Түүл» (Е. А. Захарова мел., Күннүк Уурастыырап тыл.)
* «Үөрэх ыҥырыыта» (Е. А. Захарова мел., Эллэй тыл.)
* «Уой да уой» (Е. А. Захарова мел., Күннүк Уурастыырап тыл.
* «Көлүкэчээн» (Е. А. Захарова мел., Күннүк Уурастыырап тыл.)
* «Ол түүн» (Е. А. Захарова мел., Эллэй тыл.)
* «Өргөскүн сытыылаа» (Е. А. Захарова мел., Алексей Бэрияк тыл.)

# Захарова Екатерина Афанасьевна
## Литература

* Саха күөрэгэйэ : уһулуччулаах ырыаһыт Екатерина Захарова туһунан ахтыылар / М. Р. Захарова. — Дь.: Бичик, 1995. — 62 с. — ISBN 5-7696-0539-1
# Өлтөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Өлтөх нэһилиэгэ. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэйдиҥэ.
Улуус кииниттэн 51 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1002 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Бэйдиҥэ — 626 уонна Арыылаах — 376 киһи.

# Өлтөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Говоров Дмитрий Михайлович (1848—1943) — олоҥхоһут.
    Говоров Иннокентий Степанович (1856—1925) — Саха Сиригэр XX үйэ саҥатын биллэр-көстөр уопсастыбаннай диэйэтэлэ.
    Желобцов Николай Евграфович (1889—1921) — техническэй хайысхаҕа саха бастакы инженера.
    Петров Афанасий Прокопьевич (1915—1998) — РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыстара.
# Алгыс

Алгыс — дьоҥҥо үтүөнү баҕаран, олох араас түбэлтэлэригэр, көстүүлэригэр үтүө түмүгү көрдөһөн айыыларга, иччилэргэ сүгүгүйэн, махтанан анал тыл этии. Былыргы итэҕэл быһыытынан, киһиэхэ хараҥа күүстэри үтэйэр, ыарыыны эмтиир-домнуур кыахтаах аптаах тыл.

# Алгыс
## Өссө маны көр

* Кырыыс
# Saab Automobile

Saab Automobile AB, биллэр аата Saab диэн Швеция аутомобил оҥорооччута уонна General Motors салаата.
# Пидгрушна Елена Михайловна

Елена Михайловна Пидгрушна (укр. Підгрушна Олена Михайлівна, 9 Тохсунньу 1987, Легница, Польша) диэн Украина биатлонҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона.

# Пидгрушна Елена Михайловна
## Өссө маны көр

* biathlonworld.com профиль
# Геван (биэрии)

Ге́ван - Саха национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньатын араадьыйаҕа уонна телевиденияҕа тахсар Саха сирин аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктарын тустарынан элбэх тылылан тахсар биэриитэ.
Ситим-сирэ: http://www.nvksakha.info/node/39 Архыыптаммыт 2012, Балаҕан ыйын 15 күнүгэр.
# Сырдык дабархай өҥ

Сырдык дабархай өҥ (нууч. цвет охра, охряный) — мас дабархайын сырдык өҥө.

# Сырдык дабархай өҥ
## Өссө маны көр

* Дабархай өҥ
* Ыыс-араҕас өҥ
* Солоҥу өҥ
# Детройт

Детройт (Detroit) диэн Мичиган штатын ордук улахан куората уонна АХШ ордук улахан аутомобил индустриятын киинэ буолар. Холобура: GM, Chrysler, Ford. Куорат дьонун ахсаана 900 000, тула эргинниин 8 млн.