yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 711
## Туох буолбута

* Муус устар 27 — Омейядтар Испанияҕа аан бастаан саба түспүттэр: Тарик ибн Зияд баһылыктаах сэрии Гибралтарга устан тиийбит. Элбэх сыллаах сэрии түмүгэр Иберия (Пиреней) тумул арыы улахан аҥаара мусульманнар салайыыларыгар XV үйэ бүтүүтүгэр диэри (сэттэ үйэ тухары) олорбута.
* От ыйын 19 — Вестготтар уонна Омейядтар аармыйаларын ыккардыгар Гвадалета таһыгар кыргыһыы буолбут. Бу кыргыһыыга араабтар кыайбыттар. Бу кэнниттэн вестготтар государстволара эстибит, Пиреней тумул арыытын араабтар сэриилээбиттэр уонна 800-чэ сыл тухары барбыт реконкиста саҕаламмыт.
# Үрүҥ хаас

Үрүҥ хаас (нууч. Белый гусь, лат. Chen caerulescens hyperboreus) — Саха сиригэр Хотугу муустаах байҕал таһынааҕы туундараҕа уонна арыыларга уйаланар сэдэхтик көстөр көтөр. Хаастыҥылар этэрээттэрин Кустар семействоларыгар Үрүҥ хаастар биистэрин ууһугар киирэр.
Аһын сүнньэ — кэнчээри. Атын хаастартан уратылара — уйаларыгар киһи чугаһаатаҕына көппөттөр, туора хааман биэрэллэр уонна киһи барарын кэтэһэллэр. Арааһа маннык майгылара түргэнник аҕыйыылларыгар тиэрдибит буолуон сөп диэн чинчийээччилэр сабаҕалыыллар.
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр I категорияҕа киирэ сылдьар, Арассыыйа Кыһыл кинигэтигэр — III категория.

# Үрүҥ хаас
## Өссө маны көр

Хаас

# Үрүҥ хаас
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
# Короп

Короп (укр. Короп) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 735 (2024).
# Никитин Никандр Гаврильевич

Никитин Никандр Гаврильевич, (1944с. олунньу 2 күнэ - 2012с. атырдьах ыйын 31 күнэ) РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.

# Никитин Никандр Гаврильевич
## Олоҕун олуктара

* 1974с. - Саха государственнай университетын биолого-географическай факультетын бүтэрэн Бордоҥ орто оскуолатыгар биология, химия учууталынан 35 сыл үлэлээбитэ, кэлин лабораннаабыта
* Бастыҥ үлэлээх химия кабинетын тэрийэн үлэлэппитэ

# Никитин Никандр Гаврильевич
## Наҕараадалара

- РСФСР үөрэҕириитин туйгуна
- Норуоттар икки ардыларынааҕы "Азия оҕолоро" фонда стипендията
- “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ
- "XXI -с үйэ учуутала" бэлиэ
- Педагогическай үлэ Бочуоттаах ветерана
- Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо
# Голубев Александр Ефимович

Голубев Александр Ефимович — медицина доктора, гистология профессора, Саха сиригэр XIX үйэҕэ быраастаабыт киһи.
1836 сыллаахха Нижнэй Ломов диэн Пенза губерниятыгар баар куоракка төрөөбүт. 1852 сыллаахха Пензатааҕы гимназияны бүтэрэн баран, Казаннааҕы университет быраас факультетыгар киирбит. 1857 сыллаахха бүтэрэн баран уезд бырааһа аатын ылбыт уонна ол сыл Саха сиригэр үлэлии кэлбит. Ол кэлиитин кыраныысса таһыгар салгыы үөрэнэр харчыта суоҕунан быһаараллар, Саха сиригэр ийэтэ ииппит киһитэ А. Семеняев көмүс хостуура.
8 сыл Өлүөхүмэ уокуругун бириискэлэригэр бырааһынан үлэлээбит, бииргэ иитиллибит убайын тэрилтэтигэр ону таһынан бирикээсчиктээбит курдук. Онтон, убайа өлбүтүн кэннэ нэстилиэнньик буолбут, «Голубев и Ко» диэн табаарыстыба тэрийбит. 1865 сыллаахтан Петербурга үлэлиир, онтон 1867 сыллаахха Австрияҕа Грац университетыгар стажировкаланар.
Ол кэмҥэ кэлин ойоҕо буолбут нуучча бастакы дьахтар бырааһа Надежда Суслованы кытта билсэр. Өр сылларга науканнан уонна студеннары үөрэтииннэн дьарыктанан баран 1879 сыллаахха астаапкаҕа тахсан Кырыымҥа олохсуйбут.
1926 сыллаахха 90 сааһыгар өлбүт. Алуштаҕа олорон кэргэнниилэр бэйэлэрин харчыларынан гимназия, дьадаҥыларга санаторий туттарбыттара, бэйэлэрин именияларыгар дьадаҥы оҕолорго оскуола арыйан үлэлэппиттэрэ. Надежда Прокофьевна олохтоох татаар дьахталларын босхо эмтиир этэ.

# Голубев Александр Ефимович
## Литература

* Первая русская женщина врач, "Медицинская газета" 18.01.2008, В. Христофоров

# Голубев Александр Ефимович
## Ыйынньыктар

* Профессор А.Е. Голубев и его окружение. Таврия университетын научнай библиотекатын саайта.
# Манчаары (уобсастыба)

«Манчаары» — култуура уонна сырдатыы уобсастыба.
1921 сыл ахсынньы 23 күнүгэр РКП(б) губбюротун иһинээҕи саха секциятын иһинэн тэриллибитэ.

# Манчаары (уобсастыба)
## Сыала-соруга

* Духуобунай уонна култуура өттүнэн сайдыы.
* Саха норуотугар классабай өй-санааны тарҕатыы.
Уобсастыбаҕа 74 чилиэн баара.

# Манчаары (уобсастыба)
## Секциялара

* Театр.
* Бэчээттээн таһаарыы.
* Агитациялыыр.
* Литэрэтиирэ уонна тылбаас.
* Норуот уус-уран айымньыларын үөрэтии
* Үөрэҕэ суох буолууну туоратыы.
Уобсастыба «Манчаары» диэн хаһыат таһаарар этэ. 1921 — 1922 сылларга барыта 13 нүөмэр тахсыбыта.
1922 сыл балаҕан ыйын 5 күнүгэр «Саха омук» уобсастыба үлэтэ сөргүтүллүбүтүн иһин уобсастыба үлэтэ тохтообута.

# Манчаары (уобсастыба)
## Өссө маны көр

* Культурная революция в Якутии (1917—1937 гг.) // Сборник документов и материалов, Якутск, 1968.
# Алока Банк

Алока Банк — Узбекистаан биир бөдөҥ чааһынай баана.
# Рауховка

Рауховка (укр. Раухівка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 603 (2011).
# Коннектикут

Коннектикут (Connecticut), АХШ биир штата, Саҥа Англиа биир штата, киин куората - Һартфорд. Улахан куораттара - Бридгепорт, Нью Һайвен, Waterbury, Stamford.
# Пеледуй

Пеледуй бөһүөлэк. Ленскэй улууска баар бөһүөлэк.
Улуус кииниттэн 199 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4667 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Пеледуй 4600, Крестовскай - 67 киһи.

# Пеледуй
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Парников Василий Семенович

Парников Василий Семенович (Сэксэй) (15.03.1935—2000) — саха худуоһунньуга, график, Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ.

# Парников Василий Семенович
## Олоҕун олуктара

* 1935 сыллаахха кулун тутар 15 күнүгэр Нам оройуонун Көбөкөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1955 сыллаахха Рига художественнай-ремесленнай училищетын бүтэрбитэ.
* 1967 сыллаахха Москватааҕы полиграфическай институту бүтэрбитэ.
* 1970 с. — Российскай Федерация худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

# Парников Василий Семенович
## Айар үлэтэ

1970 сылтан араас художественнай быыстапкаларга кыттыбыта. ВДНХ мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин гербэтин ааптардарыттан биирдэстэр.

# Парников Василий Семенович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ
* «Бочуот Знага» уордьан кавалера

# Парников Василий Семенович
## Кини туһунан

* Багдарыын, Сүлбэ. Сэксэйи ааҕа олорон : [Сэксэй диэн аат туохтан үөскээбитэй? Сахалыы ааттар] / Багадарыын Сјлбэ // «Саха Сирэ». — 1995. — От ыйын 20 к.
* Голокова, Марина. Ушел из жизни Сэксэй Парников : [о якут. художнике С. Парникове] / Марина Голокова // «Наше время». — 2000. — 20 октября. — С.19.
* Дмитриева Наталья. Открылась выставка Сэксэя…: [выст. памяти засл. деятеля искусств РС(Я) Сэксэя — Сэмэна Парникова] / Наталья Дмитриева // «Якутия». — 2001. — 16 октября. — С. 5.
* Дунаев, А. Сэксэйбит: [хоһоон] / А. Дунаев // «Эҥсиэли». — 2004. — Атырдьах ыйын 19 к.
* Карпов Е. Выставка художника Сэксэй Сэмэна / Е. Карпов // «Эхо столицы». — 2001. — 11 октября. — С. 4.
* Кирюхова Елена. Вечер памяти Сэксея Парникова / Елена Кирюхова // «Наше время». — 2001. — 12 октября. — С. 19.
* Павлов, Б. Сэксэй Парников : [Матыйыкыттан хааннаахтар. Худуоһунньук] / Б. Павлов // «Республика бүттүүнэ». — 2000. — Олунньу 11 к. — С. 6.
* Памяти художника : [вечер памяти засл. деятеля искусств РС(Я), художника-графика Сэксэя Сэмэна Парникова] // «Якутия». — 2001. — 20 октября. — С. 18.
* Парников Василий Семенович — Сэксэй. Сэксэй и его сын Бэргэн: [Интервью с В. С. Парниковым художником-графиком и его сыном Б. В. Парниковым художником-сценографом / Беседу вела Л. Павлова] // «Полярная звезда». — 1996. — N 4. — C. 42—44.
* Потапов И. Совершенство простых линий / И. Потапов // «Республика Саха». — 1995. — 13 мая.
* Тимофеева В. Традиции и новаторство в искусстве Сэксэя / В. Тимофеева // «Полярная звезда», 2002. — № 2. — С. 35—38.
# Рожин тумула

Рожин тумула. Саҥа Сибиир арыы арҕаа өртүгэр баар тумус. XIX үйэ бастакы аҥарыгар уу кыылын муоһунан эргинэр саха промышленнига Рожин аатынан ааттааммыта.

# Рожин тумула
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, яловарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Попов

* Попов Михаил Трофимович
* Попов Фёдор Кузьмич
* Попов Василий Николаевич
* Попов Гавриил Васильевич
* Попов Дмитриан
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Рубидиум

Рубидиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Rb уонна атом нүөмэрэ 37.
# Burger Hit

Burger Hit (Бургер Хит), Саха Сирин сетевой ресторана, сүрүн астара гамбургер, хотдог, араас бургердар, картофель фри.
Салалтата — Дьокуускай (Саха Сирэ).
# Бэһиэйэх

Бэһиэйэх (биһиэйэх, бэлиэр, билиир) — көөнньө турар кымыска ыаммытынан үүтү уонна оргуйбут ууну кутан баран, булкуйар тэрил баар буолар этэ, ытык оннугар.
# Питаайа

Питаайа, фрукта питахайя, (ааҥл. Pitaya, нууч. Питайя, үгүс омукка Дракон хараҕа диэн ааттанар "дракон фруктата" диэн курдук киэҥник биллэр - киин Америкаҕа, Соҕуруу Америкаҕа уонна Азияҕа тарҕаммыт фрукта буолар. Киви уонна яблоко икки ардыларыгар амтаннаах. Ону таһынан чэбдигирдэр, араас аһылыктаах атын да тутаах минераллар бааллар.
# Булумэндьэ

Булумэндьэ хайа диэн Кондаков хаптал хайалаах сир хоту өртүгэр Индигир уҥа кытылыттан 12 км. турар хайа.
Муора таһымыттан 371 м. үрдүктээх.

# Булумэндьэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Күһүн

Күһүн — сыл кэмэ, сайын уонна кыһын ыккарда, быыһа.
Дьыл утумун туёрт тэттик кэмнэриттэн биирдэстэрэ. Саха ёйдёбулунэн: Ньалыар уу тоцор буолуо5уттан кыстык хаара туhуёр дылы кэм.Ёссё кёр: кэм.
# Атласова Екатерина Петровна

Атласова Екатерина Петровна - "Үлэ Кыһыл Знамята" уордьан кавалера, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо.
1928 с. Ходоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Майаҕа VII кылааһы бүтэрэн баран, 1947-1948 сс. Дьокуускайдааҕы потребкооперация техникумугар суотчут үөрэҕэр үөрэммитэ.1950 с. 40-ча сыл үлэлээн, ол иһигэр 13 сыл Лоомтука маҕаһыыныгар, бэйэтин идэтин дэгиттэр баһылаабыт үлэһит буолбута. Оройуоҥҥа Екатерина Петровна потребкооперацияҕа үлэ саҥа ньымаларын, ол курдук маҕаһыыҥҥа биригээдэнэн үлэлиир ньыманы киллэрбитэ.
ССРС потребкооперациятын туйгуна.
"Үлэ Кыһыл Знамята" орденынан наҕараадаламмыта.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина.
2015 с. өлбүт.
# Самартай хочото

Самартай диэн хочо аата. Илин Хаҥалас улууһа.
# Янгантау (сэлиэнньэ)

Янгантау (башк. Янғантау) — Башкортостаан Салават оройуонугар баар сэлиэнньэ, Янгантау тыатааҕы сэбиэтин киинэ.
# Магатырова Мария Николаевна

Магатырова Мария Николаевна (22.04.1950—31.01.1992) — саха живописеһа, CӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
1950 с. муус устар 22 күнүгэр Амма улууһун Өнньүөс сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1972 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1977 с. Уһук Илиннээҕи ускуустуба инстутуутун живописнай салаатын бүтэрбитэ.

# Магатырова Мария Николаевна
## Айар үлэтэ

Мария Магатырова айар үлэтэ худуоһунньук бэйэтин киэҥ көрүүтүн туоһулууллар диэн суруйаллар. Бүтэһик үлэлэрэ "публицистыы" көнөтүк суруллубуттар дииллэр.
Үлэлэрэ
* Оһох аттыгар (1985)
1992 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр өлбүтэ. Амма Чакырыгар көмүллүбүтэ.
# Пингвин

?Пингвиннар :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалаахтар |
| Кылаас: | Чыычаахтар |
| Инфракласс: | Новонебнайдар |
| Аймах: | Sphenisciformes |
| Кэргэн: | Spheniscidae |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Харамайдар алпаабытынан]]
Пингвин - көппөт муора көтөрө.
18 көрүҥ баар. Антарктика арыыларыгар, Африка, Австралия, Саҥа Зеландия уонна Соҕуруу Америка сөрүүн кытылларыгар уйа тутталлар. Көрүҥнэрэ бэйэ бэйэлэрин ыккардыларыгар кээмэйдэринэн уонна төбөлөрүн өҥүнэн уратылаахтар.
# Гааз Фридрих Йозеф

Фридрих Йозеф Лаврентиус Гааз (ниэм. Friedrich Joseph Laurentius Haass, 1780-1853), Арассыыйаҕа Фёдор Петрович Гааз диэн аатынан биллибит филантроп быраас, Европаттан Москубаҕа көһөн олорбута, үлэлээбитэ, дьадаҥылары босхо эмтиирин, тиийиммэттэргэ көмөлөһөр амарах санаатын иһин "сибэтиэй дуоктар" диэн ааттаммыт киһи.
1780 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр Бад-Мюнстерайфель, герцогство Юлих-Берг төрөөбүт. Эһэтэ быраас эбит, аҕата Петер Гааз аптекарь этэ. Катлоиктар оскуолаларын бүтэрэн баран быраас идэтин Йен университетыгар саҕалаабыта, салгыы Кёльн куоракка (Dreikönigsgymnasium), онтон 1805 сыллаахтан Гёттинген университетыгар үөрэммитэ. Учууталлара - Иоганн Адам Шмидт уонна Карл Густав Химли. Онтон Венаҕа офтальмологияҕа үлэлии сырыттаҕына киниэхэ Арассыыйа посланнига кинээс Репнин-Волконскай хараҕын эмтэппитэ. 1806 сыллаахха кинээс ыҥырыытынан Арассыыйаҕа көспүтэ.
Гааз 1853 сыллаахха атырдьах ыйын 28 (эргэ истиилинэн 16) күнүгэр Москубаҕа өлбүт.
# Нижнеянскай

Нижнеянскай. Усуйаана улууһугар баар бөһүөлэк. Улуус кииниттэн 612 км. ыраах Дьааҥы өрүс дельтатыгар турар. 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн нэһилиэнньэтэ 3005 киһигэ тиийэ сылдьыбыта.
Билигин 386 киһи (2009 с.) олорор. Иккис Аан Дойду сэриитин кэмигэр өрүc пордунааҕы бөһүөлэк курдук тэриллибитэ. 1971 сыллаахха рабочай бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ.
Өрүс порда, автотранспортнай тэрилтэ, Аал өрөмүөннүүр сыах. Орто оскуола, кулууп, балыыһа баар.

# Нижнеянскай
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Шестаков Афанасий Федорович

Шестаков Афанасий Федорович (1925-1993) — биллиилээх ырыа айааччы.
Нам улууһугар Бөтүҥ нэһилиэгэр 1925 сыллаахха төрөөбүтэ. Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии кыттыылааҕа. Ем. Ярославскай аатынан Хотугу омуктар устуоруйаларын, култуураларын Саха сиринээҕи холбоһуктаах государсвтеннай түмэлин Намнааҕы филиалыгар өр сылларга сэбиэдиссэйиэн үлэлээбитэ.
С. Эльскай тылларыгар "Нам сирэ" диэн бастакы ырыатын 1957 с. айбыта. Ырыалара "Түүлэй түүнү сырдатар" диэн олоҕун уонна айар үлэтин туһунан кинигэҕэ киирбиттэрэ.
# Стоунволл өрө туруута

Стоунволл өрө туруута (ааҥл. the Stonewall riots) диэн Нью Йорк куоратка 60 сыллардаахха гейдэр уонна лесбиянкалар бэйэлэрин бырааптарын көмүскээннэр полицияны утары охсуһуулара ааттанар. Полициялар наар гейдэри уонна лесбиянкалары тута сатыыллар эбит, Нью Йорк куораты ыраастыахха диэн лозуҥнарынан. Биир күн Нью Йорк куорат мэра гейдэр уонна лесбиянкалар арыгы иһиэ суохтаахтар диэбит, арыгыны нормальнай натурал эрэ дьоннор иһиэхтээхтэр диэбит. Ол кэнниттэн гейдэр уонна лесбиянкалар полициялары саанан быһаҕынан өлөрсөн туран айдаан таһаараллар, полициялар иэстэһэн гей бардары ыһан кэбиһэллэр.
Охсуһуу түмүгүнэн боростуой дьон ЛГБТ эйгэни өйүүр. Ити айдаан кэнниттэн Америка гейдэргэ уонна лесбиларга толерантнай буолар күнэ саҕаланар.
# 1944 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

1944 Сайыҥҥы Олимпия онньуулара, ол эбэтэр XIII Олимпиада Оонньуулаара, Аан дойду иккис сэриитин иһин көтүрэн ууратыллан ыытылыбатахтара. Англия Лондонугар ыытылыахтаах этилэр. 1939 сыллаах МОК мунньаҕар Рим, Детройт, Лозанна, Афины, Будапешт, Хельсинки уонна Монреаль куораттары голосованияҕа хоппута.
# Заборовскай Алексей Еремеевич

Заборовскай Алексей Еремеевич - лейб-гвардия капитаана, 1734 сыл ахсынньытыттан 1740 сыл от ыйын 20 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Бэрик ыларын иһин ууратыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Серединин Борис олорбут. Серединин кэнниттэн бойобуоданан майор Павлуцкай Дмитрий Иванович анаммыт.

# Заборовскай Алексей Еремеевич
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Нижнекамск

НИЖНЕКАМСК, Арассыыйа дойдутугар баар куорат, Татарстан сиригэр баар. Дьонун ахсаана 220 тыс (2001). Улахан нефтехимическай центр.
# Сунтаар Хайата

Сунтаар Хайата — сис хайа. Үөһээ Дьааҥы сис хайатын соҕуруу диэкки салҕааһына буолар. Алдан, Индигир уонна Лаамы байҕалга түһэр өрүстэр билирдэрэ буолар.
Сис улахан өттө Саха Сирэ уонна Хабаровскай кыраай чэрчитэ буолар.
Устата 450 км. Ордук үрдүк чыпчаала — Муус Хайа, муора таһымыттан 2959 м. үрдүк.
Онтон Хабаровскай кыраай сиригэр ордук үрдүк чыпчаалынан Берилл хайата буолар, муора таһымыттан 2933 м. үрдүк. 1953 сыллаахха дылы бу хайа аата Берия диэн этэ.
Аныгылыы мууһуруу киинэ буолар.
800 км² уопсай иэннээх 250 тарыҥ баар. Муус 2300 м үрдүктэн саҕаланар. Сорох тарыҥнар тыллара 2000 м. үрдүккэ түһэллэр.
Онтон аллараа тиит мастаах ойуур, ойуур буккаастаах туундара уонна болбукта үүнэр.

# Сунтаар Хайата
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Попова Марина Константиновна

Попова Марина Константиновна (Эдьиий Марыына) (24.03.1926—16.07.2014) — ырыаһыт, Саха АССР норуодунай артыыһа.

# Попова Марина Константиновна
## Олоҕун олуктара

* 1926 сыллаахха кулун тутар 24 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бастакы Холгума нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1946 сылтан музыка театр-студиятын хорун ырыаhыта.
* 1948—1951 сылларга Дьокуускай радиокомитет хорун ырыаһыта.
* 1956 сыллаахха М. П. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы консерватория опернай студиятын бүтэрбит.
* 1956 сылтан Саха государственнай музыкальнай-драматическай театрын, кэлин Суорун Омоллоон аатынан Саха государственнай опера уонна балет театрын артыыһа.
* 2014 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр Дьокуускайга ыалдьан өлбүт.

# Попова Марина Константиновна
## Айар үлэтэ
#### Театрга толорбут партиялара

* Ларина, Ольга, Няня (П. Чайковскай «Евгений Онегин» оператыгар (1949)
* Кыыс Кыскыйдаан, Аан Алахчын хотун (М. Жирков уонна Г. Литинскай «Ньургун Боотур»)
* Алгыма уонна Чычып-Чаап (Г. Григорян «Лоокуут уонна Ньургуһун»)
* Сата (Г. Комраков уонна Э. Алексеев «Манчаары туһунан ырыа»)
* Аксинья (Т. Хренников «В бурю»)

# Попова Марина Константиновна
## Айар үлэтэ
#### Ырыалара

Марыына Попова 1961 сылтан Саха Сиригэр уонна таһыгар 500-н тахса концерт биэрбит, репертуара 100-н тахса ырыалаах.
Кини Г. Григорян, Г. Комраков, П. Иванова уонна да атын ааптардар ырыаларын бастакы толорооччу.

# Попова Марина Константиновна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1965)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1972)
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин лауреата (1998)
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ (1997)
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (2003) (2002)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2012)
# Торотоев Григорий Григорьевич

Торотоев Григорий Григорьевич 1927 с. олунньу 15 күнүгэр Бүлүү оройуонун Өргүөт нэһилиэгэр (билиҥҥинэн Арыылаах нэһ.) төрөөбүтэ.
Бүлүү улууһун уонна Дьөккөн нэһилиэгин Ытык Киһитэ, Үлэ уонна Тыыл бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Учууталларын Учуутала, Арассыыйа норуотун үөрэҕириитин туйгуна. Эдэр ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ олоҕун 56 сылын анаабыта. Ол онтон 15 сылын Тааһаҕар, Лөкөчөөн, Дьөккөн оскуолаларыгар сэбиэдиссэйдээбитэ/дириэктэрдээбитэ.
«Олох суола» хаһыат уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ этэ. Элбэх хоһоону уонна тэттик кэпсээни суруйбута. «Дьөккөн икки геройдаах» ырыа (хампаһыытар Камед Мегежекскай матыыба) хоһоонун ааптара буолар. Уолун кытта кыттыһан, "Дьөккөнүм оскуолата" диэн оскуола Өрөгөй ырыатын (Уйбаан Тулааһынап матыыба) хоһоонун суруйбута.
50 сыл бииргэ олорон, 7 оҕону иитэн, үлэһит оҥорон, дьиэ кэргэн суолтатын үрдэппиттэрин иһин Торотуойаптары СӨ дьиэ кэргэн уонна оҕо аймах көмүскэллээх буолуутун Бүлүүтээҕи киинин Бочуоттаах кинигэтигэр киллэрбиттэрэ.
2010 сылтан Торотоев Г.Г. аатынан анал истипиэндьийэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Н.А. Кондаков аатынан Дьөккөн орто оскуолатын ситиһиилээх үөрэнээччитигэр туттарыллар.

# Торотоев Григорий Григорьевич
## Оскуолатааҕы үлэтэ-хамнаһа

1944-47 сс. Бүлүүтээҕи учуутал кыһатыгар үөрэнэр.
1947-1950 сс. - Сымалыыр алын сүһүөх оскуолатыгар алын кылаас учуутала.
1950-1954 сс. - Дьөккөн 7 кылаастаах оскуолатыгар ахсаан учуутала, алын кылаас учуутала.
1954-1956 сс. – Тааһаҕар начаалынай оскуолатын сэбиэдиссэйэ.
1956-1965 сс. - Лөкөчөөн начаалынай оскуолатын сэбиэдиссэйэ.
1965-1968 сс. - Дьөккөн 7 кылаастаах оскуолатын дириэктэрэ.
1968-2003 сс. - Дьөккөн 8 кылаастаах, онтон орто оскуолатыгар алын кылаас учууталынан, уһатыллыбыт күннээх бөлөх иитээччитинэн, бибилэтиэкэринэн, саахымат, дуобат, луогука учууталынан үлэлээбитэ.

# Торотоев Григорий Григорьевич
## Наҕараадата

«Үлэ бэтэрээнэ» (1982 с.), «Дьөккөн нэһилиэгин Ытык Киһитэ» (1994 с.), Арассыыйа норуотун үөрэҕириитин туйгуна (1994 с.), «Тыыл бэтэрээнэ» (1996 с.), «Бүлүү улууһун Ытык Киһитэ » (1997 с.), «Аҕа дойду Улуу Сэриитин бэтэрээнэ» (2004 с.).
Мэтээллэрэ: «1941-45 сс. Аҕа дойду Улуу Сэриитин кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин»; «Улуу Кыайыы 50 сыла»; «Сэбиэскэй Сойуус Маршала Жуков»; «1941-45 сс. Аҕа дойду Улуу Сэриитин бэтэрээнигэр», «Улуу Кыайыы 60 сыла».

# Торотоев Григорий Григорьевич
## Кини туһунан

Торотоев Г.Г. туһунан матырыйаал «Вчера и сегодня Вилюйской земли” (Якутск, 1999), «Лөкөчөөн нэһилиэгэ. Бүлүү улууһа» (Дьокуускай, 2007), «Өбүгэм үһүйээнэ сүрэхпэр сөҥнүн» (Дьокуускай, 2008), «Педагогическая энциклопедия. Т. IV» (Якутск, 2010), «Дьөккөн. Бүлүү улууһа» (Дьокуускай, 2012), о.д.а. кинигэлэргэ киирбитэ.

# Торотоев Григорий Григорьевич
## Сигэ

Педагогическая энциклопедия. Т.IV: / М-во образования Респ. Саха (Якутия) [редкол.: Ф.В. Габышева и др.]. – Якутск: ООО «ВИЗИТ КАРД», 2010. – С.398.
# Тимофеев Анисим

Тимофеев Анисим — саха норуотун дьоруойа Манчаары Баһылай Нерчинскэй хаатыргатыттан бииргэ күрээбит киһитэ.
Күрээн баран Өлүөхүмэҕэ тиийэн арахсаллар. Тимофеев дойдйтугар Сунтаарга барар, олоҕу-дьаһаҕы чүҥнуох, барыта үчүгэй буоллаҕына биллэриэх буолар. Ол гынан баран Манчаарыны ыҥырбат. Бу төрүөтүнэн Сунтаар бас кос дьоно Манчаарыны аҕалыма диэн боппуттара буолуо диэн сабаҕлааһын баар.
Бу киһи түрмэҕэ аан бастаан быраҕыллыбыт биричиинэтэ диэн маннык эбит. Кини төрөөбүт нэһилиэгэр Батыгыр Баһылай диэн киһи кэргэнин кытта көссүүлэһэр. Баһылай ону билэн аахсыбытыгар, Анисим кинини өлөрөн кэбиһэр. Онон Нерчинскэйгэ утаарыллар. Күрээн Сунтаарга кэлэн баран, эмиэ атын дьыаланы оҥорон, 1841 сыл балаҕан ыйыттан 1842 сыл ыам ыйыгар диэри Дьокуускай түрмэтигэр сытар. Ити кэмҥэ кинини Нерчинскэй хаатыргатыгар хаттаан ыытар туһунан суут уурааҕа тахсар. Ол эрээри хаатыргаҕа ыытыахтарын аҕыс күн иннинэ түрмэ балыыһатыгар сытан өлөр.
# .gm

.gm диэн Гамбия үрдүк таhымнаах ил домена.