yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Пейви Шафак

Шафак Пейви (1976 с. от ыйын 10 күнүгэр төрөөбүт) — туурак дипломата, публицист уонна бэлиитик. Кини Турция Улуу Национальнай мунньаҕар Стамбул провинцияларын интэриэстэрин көмүскүүр Норуодунай-Өрөспүүбүлүкэтээҕи баартыйаттан дьокутаат. Турция парламеныгар талыллыбыт бастакы инбэлиит дьахтар, Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин Инбэлииттэр бырааптарыгар кэмитиэтин чилиэнэ. 2012 сыллаахха Павей АХШ Судаарыстыбаннай департаменын дьахталларга бэриллэр Эрдээх буолуу бириэмийэтинэн наҕараадаламмыта.

# Пейви Шафак
## Биографията

Пейви 1976 сыллаахха от ыйын 10 күнүгэр Анкараҕа төрөөбүт. Кини төрөппүттэрэ -- Сахин уонна Айше Өнел биллиилээх суруналыыстаах суруйааччылар. 1994 сыллаахха кини ускуустубаны уонна киинэ устуустубатын үөрэтээри эрин кытта Швейцарияҕа көһөн барар. 1996 сыллаахха Цюрихха буолбут буойас саахалын түмүгэр, хаҥас илиитин уонна атаҕын сүтэрэр. Эһиилигэр үөрэҕин салгыыр былааннаах Лондоҥҥа көһөр. Онно олорон Пейви Вестминстер университетыгар норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыылары үөрэтэр, Лондоннааҕы экэниэмикэ оскуолатыгар аспирантураны бүтэрэр.

# Пейви Шафак
## Карьерата

Үөрэҕин бүтэрэн баран Пейви Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин Үрдүкү хамыһаарын кэнсэлээрийэтигэр үлэҕэ киирэр. Алжир, Египет, Иран, Ливан уонна Сирия курдук дойдуларга норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыаҥҥа уонна гуманитарнай көмөҕө эппиэттээх буолар. Итини сэргэ Пейви киин Дьобуруопаҕа Венгрияҕа ХНТ UNHCR тэрилтэтигэр пресс-сэкирэтээринэн, кэлин ХНТ Үрдүкү хамыһаарын Киһи быраабыгар департаменын салайааччытынан үлэлээбитэ.
Итини сэргэ Пейви Стамбулга «Агос» диэн нэдиэлэ ахсын тахсар эрмээннии-туурактыы хаһыат обозревателинан үлэлээбитэ, үс кинигэни суруйбута. Гарвард университетын, Лондоннааҕы Уран королевскай академиятын уонна Норвегия дизайнердарын сэбиэтин кытары араас кыттыгас бырайыактары олоххо киллэрсибитэ. Кини "3 Numarali Peron" ("13 нүөмэрдээх платформа") диэн ийэтинээн Айше Өналлыын суруйбут тимир суол саахалын туһунан кинигэлэрэ Турцияҕа бестселлер буолбута. "Права беженцев в Иране" диэн кинигэтин Нобель бириэмийэтин лауреата Ширин Эбадины кытары суруйбута.
Пейви 15 сыл устата кыраныысса таһыгар олорон баран, 2011 сыллаахха Турцияҕа төннөн кэлэн, парламент дьокутаатыгар хандьыдаатынан турбута. Ол түмүгэр, 2012 сыллаахха ХНТтан уурайан, Стамбул провинциятыттан Турция парламенын бастакы инбэлиит дьахтар дьокутаата буолбута.

# Пейви Шафак
## Наҕараадалара

* АХШ Госдепартаменын Эрдээх буолуу Норуоттар икки ардыларынааҕы бириэмийэтэ
* Ыччат Норуоттар икки ардыларынааҕы Эйэ бириэмийэтэ
* Британия национальнай светскэй уопсастыбатын бириэмийэтэ (2014)

# Пейви Шафак
## Примечания

* ↑ «Safak Pavey bio».
* ↑ «Secularist of the Year awarded to Turkish MP, Safak Pavey».
# Кыабакы

Кыабакы (нууч. горец, лат. Polýgonum) - төрдүттэн лабааланар умнастаах, кэтит ньолбоҕор сэбирдэхтэрин хоонньугар үрүҥ эбэтэр кыһыл сибэккилэрдээх суол кытыытыгар, оҕуруокка үүнэр сыыс от.
# Мельбурн

Мельбурн (ааҥл. Melbourne) диэн соҕуруу Аустралия куората. Иккис миэстэни ылар Аустралияҕа дьонун ахсаанынан. Дьонун ахсаана 2008 сыллаахха - 3 974 402. Бу куорат Виктория штатын киин уонна саамай улахан куората буолар. Улахан экономически мощно сайдыбыт куорат буолар - 45% дойду экономикатын салайар. Бу куорат сылын ахсын элбэх иммиграннар олохсуйа кэлэллэр.
# Ил

Ил диэн биир сиргэ олорор дьону холбуур суверенитеттаах политика үлэҕэ. Ил үөскээhинин уонна суолтатын туhунан элбэх санаалар бааллар. Ол аата үөрэххэ да, омуктар икки ардыларынааҕы бырааптарыгар да биир ылыллыбыт быhаарыы билигин суох. Сороҕор дойду диэн өйдөбүллүүн быhыылаhар. Билигин социологтар угустэрэ «ил» диэн билинни ойдобулун маннык быhаараллар: ил — дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта дуогабар туhэрсэн, салайааччылары талан, харчынан бырахсан (нолуок) олорор эйгэлэрин олорорго соптоох онорорго, тупсарарга соруктаах тумсуулэрэ.
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата

Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата Саха Өрөспүүбүлүкэтин ил бэлиэтэ. 2004 c. от ыйын 15 Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сокуонунан ылыныллыбыта.
С. И. Тарасов уонна М. Е. Тимофеев тыллара. Композитор — Кирилл Герасимов.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата
## Тыллара

Сахам сирэ дьоллоох тускуга
Саһарҕалыы ыҥыра ыллыыр.
Илинтэн арҕаа ол кустуга
Алмаас таас курдук сандаара сырдыыр. :
* Хос ырыата |
* Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута
* Модун Россия киэн туттуута,
* Өркөн өрөгөй тойугун туойдун,
* Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!
* Үллэр үөстээх Өлүөнэ Эбэ
* Өлбөт мэҥэ угуттуур уулаах.
* Элбэх омукка эрчим эбэр,
* Или-эйэни олохтуур уохтаах.
* Хос ырыата |
* Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута
* Модун Россия киэн туттуута,
* Өркөн өрөгөй тойугун туойдун,
* Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!
* Ааспыт кэммит айхаллаах суола
* Арчылыыр аар алгыһын биэрдэ.
* Сахабыт сирэ дьоһун, дуолан
* Сайдыы аартыгар түөрэҕэ түстэ.
* Хос ырыата |
* Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута
* Модун Россия киэн туттуута,
* Өркөн өрөгөй тойугун туойдун,
* Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата
## Өссө маны көр

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга
# Tata Group

TATA Group (Тата Групп), Индия улахан финансовай уонна промыышленнай улахан мощнай конгломерата, 700 тахса бизнес направленияҕа улэлиир группа. Биир бөдөн салаата - Tata Motors.
# Франц Кафка

Франц Кафка (Franz Kafka; От ыйын 3, 1883 – Бэс ыйын 3, 1924) диэн XX үйэ сүрүн уус-уран суруйааччыларыттан биирдэстэрэ.

# Франц Кафка
## Үлэлэрэ
### Кэпсээннэрэ

* Кыргыhыы дьүһүннээhинэ (Beschreibung eines Kampfes, 1904-1905)
* Уруу бэлэмнэниилэрэ тыаҕа (Hochzeitsvorbereitungen auf dem Lande, 1907-1908)
* Сананыы (Betrachtung, 1904-1912)
* Быhаарыы (Das Urteil - 22-23 балаҕан ыйа 1912)
* Охсооччу
* Ыстарааптыыр колонияҕа (In der Strafkolonie, October 1914)
* Тыа оскуолаhыта (Баараҕай мэҥ) (Der Dorfschullehrer эбэтэр Der Riesenmaulwurf, 1914-1915)
* Блумфелд, саастаах сулумах (Blumfeld, ein älterer Junggeselle, 1915)
* Иин көрөөччү (Der Gruftwächter, 1916-1917)
* Грахус булчут (Der Jäger Gracchus, 1917)
* Кытай улуу эркинэ (Beim Bau der Chinesischen Mauer, 1917)
* Академияҕа биллэрии (Ein Bericht für eine Akademie, 1917)
* Шакаллар уонна арабтар (Schakale und Araber, 1917)
* Тыа эмчитэ (Ein Landarzt, 1919)
* Император суруга (Eine kaiserliche Botschaft, 1919)
* Эргэ сэбирдэх (Ein altes Blatt, 1919)
* Бат (Die Abweisung, 1920)
* Аччык дьүһүннээччи (Ein Hungerkünstler, 1924)
* Ыт чинчийиитэ (Forschungen eines Hundes, 1922)
* Кыра дьахтар (Eine kleine Frau, 1923)
* Бастакы санаарҕааһын (Erstes Leid, 1921-1922)
* Хороон (Der Bau, 1923-1924)
* Жозефин ырыаhыт, эбэтэр Кутуйах дьон (Josephine, die Sängerin, oder Das Volk der Mäuse, 1924)

# Франц Кафка
## Үлэлэрэ
### Новеллалара

* Кубулуйуу (Die Verwandlung - сэтинньи-ахсынньы 1915)

# Франц Кафка
## Үлэлэрэ
### Романнара

* Бырассыас (Der Prozeß - 1925)
* Хала (Das Schloß - 1926)
* Америка (Amerika - 1927)
Дьон алпаабытынан
# Пермь кыраайа

Пермь кыраайа :
| Пермь кыраайын былааҕа Пермь кыраайын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Пермь |
| Иэнэ | 160 236 км² км² |
| Дьонун ахсаана | 2 634 461 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Приволжскай |
| Экономическай оройуона | Ураал |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Виктор Басаргин |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+2 |
Пермь кыраайа — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Пермь.
2003 сыл ахсынньы 7 күнүгэр үөскээбитэ.

# Пермь кыраайа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат даннайынан 2 634 461 киһи олорор. Дьон чиҥэтэ 16,44 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 75,1 % (2012). Нэһилиэнньэ 2012 сыллаахха 1570 киһинэн улааппыт.

# Пермь кыраайа
## Нэһилиэнньэтэ
### Национальнай састааба

2010 сыллаах Россия биэрэпиһин түмүгүнэн Пермь кыраайыгар маннык национальностаах дьон олорор эбит:
* Нууччалар — 2 191 423 (87,1 %)
* Татардар — 115 544 (4,6 %)
* Коми-пермяктар — 81 084 (3,2 %)
* Башкирдар — 32 730 (1,3 %)
* Удмурттар — 20 819 (0,8 %)
* Украинецтар — 16 269 (0,6 %)
* Белорустар — 6 570 (0,3 %)
* Ниэмэстэр — 6 252 (0,3 %)
* Чуваштар — 4 715 (0,2 %)
* Марийдар — 4 121 (0,2 %)
Барытын аахтахха Пермь кыраайыгар 125 национальность баар эбит
# Франсиско Гойа

Франсиско Хосе де Гойа и Лусиентес (Francisco José de Goya y Lucientes, Кулун тутар 30 1746 – Муус устар 16 1828), Испания уруhуйдьута.
# Аксиология

Аксиология диэн күндүлүгү үөрэтэр философия биир салаата.
# Саһыллар уустара

Саһыллар уустара (лат. Vulpes, нууч. Род Лисицы) Бөрөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ саһыл баар.

# Саһыллар уустара
## Өссө маны көр

* Кырсалар уустара
* Бөрөлөр уустара
# Хайа хараҥаччыта

Хайа хараҥаччыта (нууч. стриж белопоясный, лат. Apus pacificus).
# Муксунуоха (хайа)

Муксунуоха Таас хайа - Усуйаана улууһугар Сиэллээх тамах илин кытылыттан 35 км сиргэ турар хайа.
Муора таһымыттан 406 м үрдүктээх.

# Муксунуоха (хайа)
## Өссө маны көр

Муксунуоха (үрэх)

# Муксунуоха (хайа)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Географическай балаһыанньа

Географическай балаһыанньа — Географическай балаһыанньата — сир үрдүгэр баар ханнык эмэ объект кинилиин хардарыта дьайсар, кинини кытта ханнык эмэ сибээстээх атын объектары кытта сыһыаннаһыыта. Атын объектар туһааннаах объекка куһаҕаннык да, үчүгэйдик да дьайыахтарын сөп, онтон Г. б. табыгастаах уонна табыгаһа суох диэн сыаналанар. Г. б. тулалыыр эйгэ быһыыта-майгыта уларыйарыттан тутулуктанан уларыйа туруон сөп.

# Географическай балаһыанньа
## Ылыллыбыт сирэ

География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] — Маннайгы тахсыыта. — Дьокуускай: Бичик, 1993. − 112 с. ISBN 5-7696-0229-5
# Барашков Сэмэн Петрович

Барашков Сэмэн Петрович (1876—22.02.1921) — эргинээччи, меценат.
Арҕаа Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэк олохтооҕо.
Көмүс хостуур бириискэлэри аһылыгынан хааччыйан байбыт киһи.
Нэһилиэгэр бурдук ыһар уонна ынах-сүөһүну, сылгыны, сибиинньэни иитэр этэ. Бириискэлэргэ тиийэн эргинэр этэ.
Бэйэтин хаһаайыстыбатыгар аныгылыы техниканы туттубута: ат уонна паар көлөлөөх молотилканы, тимир сири хорутар малы. Дьиэтигэр электричествоны киллэрбитэ.
Нэһилиэгэр оскуоланы уонна балыыһаны тутан биэрбитэ. 1916 сыллаахха И. А. Тимофеевы кытта улахан оскуола дьиэтин турарга соруммута, дьиэни электричествонан уонна мебелинэн хааччыйыах буолбута.
Ону таһынан Дьокуускайга икки мэндиэмэннээх дьадаҥылэр оҕолорун пансионын тутуох буолбута. Ити тутуулары 1920 сыллаахха бүтэрэргэ соруммута.
1912 сылга станиславскай лиэнтэҕэ үрүҥ көмүс мэдээлинэн наҕараадаламмыта. 1910—1912 сыллардаахха кини дьэтигэр учууталынан А. Е. Кулаковскай үлэлээбитэ.
1921 сыл олунньу 22 күнүгэр 35 киһи иһигэр «сэбиэскэй былааһы утары барбытын иһин» ытан өлөрбүттэрэ.
# Аринкин Александр Иванович

Аринкин Александр Иванович — мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара. Мас тардыһыытыгар Россия 6 төгүллээх, Саха Сирин 2 төгүллээх чемпиона. Дыгын оонньууларын кыттыылааҕа (XVIII оонньууларга — үһүс, XIX — иккис, XX — үһүс).
# Тренболон

Тренболон (глобальнай фармацевтическай аата Trenbolone), гормон, айылҕаҕа суох, лабораторияҕа учуонайдар айбыттара, тестостероннааҕар 5-6 төгүл күүстээх молекулярнай тутул эр киһини эр киһи оҥорор.
Аһары күүстээх буолан туттуллартан бобуллубута.
Фармакологическай хамсааһына: эр киһини быччыҥын үллэрэр, сыатын уулларар, буччатын 3 төгүл үлүннэрэр, сымыытын 2-3 төгүл, сперма уонна сүмэһин үөскээһинин 7 төгүл, көҕүйүү процеһын фантастически күүһүрдэр. Бодибилдиҥ (Бодибилдинг) урут туттуллар этэ, билигин бобуллан турар.
ТОҔО БОППУТТАРАЙ!? Аһары эр киһини эр киһи оҥорон доруобуйатын алдьатар, холобур инсульт , бучча хайа ыстаныыта, сымыыт аһары элбэх сүмэһин оҥорон атрофия барара, ис органнарга рак үөскэтэр.
# Кутаа

Кутаа диэн таһырдьа уматыллыбыт хараллар уот. Кутаа уотунан ас астыыллар, бөх уматаллар, үөннэри кыйдыыллар, сигнал биэрэллэр.
# 1708

1708 сыл.

# 1708
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 27 — Дьокуускайга Троица кафедралаах собуора тутуллубут. Манна 1859 сыл от ыйын 19 күнүгэр аан бастаан саха тылынан литургия оҥоһуллубут.
* Сэтинньи 4 — Украина гетмана Иван Мазепа Бүөтүр I ыраахтааҕыны утарарын биллэрбит уонна сэриитин швед хоруолун Карл XII сэриилэригэр холбуурдуу туруммут.
* Сэтинньи 13 — Хотугу сэрии кэмигэр Александр Меншиков салалталаах нуучча сэриилэрэ Иван Мазепа ордуутун Батурин куораты ылбыттар.
* Сэтинньи 23 — Ыраахтааҕы Бүөтүр I бирикээһинэн Нуучча православнай таҥаратын дьиэтэ Украина гетманын Мазепаны анафемаҕа биэрбит.
* Ахсынньы 18 — Бүөтүр I ыйааҕынан Арассыыйа 8 күбүөрүнэҕэ араарыллыбыт.
# Силиго

Силиго (ит. Siligo) диэн Сассари провинция (ит. provincia di Sassari), Сардиния (ит. Sardegna), Италия. Дьонун ахсаана 962 киһи.
# Шевков Сергей Дмитриевич

Шевков Сергей Дмитриевич (1931.01.11) - ньуучча хоһоонньута, тылбаасчыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуура үтүөлээх үлэһитэ. 1973 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Аллаҥҥа төрөөбүтэ. 1948 сыллаахха Дьокуускайга орто оскуоланы бүтэрэр. Дьокуускай гортопугар үлэлии сылдьыбыта, Сэбиэскэ Сэриигэ сулууспалаабыта. Слесарь, таһаҕасчыт, "Геолог Якутии" хаһыат редакциятын эппиэтнэстээх сэкэрэтээрэ, радио уонна телевидение Комитетын бэчээт программатын редактора буола сылдьыбыта. 1974 сылтан Саха Сирин суруйааччылар сойуустарын салалтатын литературнай консультана.
С. Шевков бастакы хоһоонноро 1958 сыллаахха тахсыбыттара. "Я на Лене живу" диэн бастакы хомуурунньугун 1960 сыллаахха Саха кинигэтин кыһатыгар таһаартарбыта. Кини хоһоонноругар олоҕурбут сүүрбэттэн тахса ырыа баар.

# Шевков Сергей Дмитриевич
## Кинигэлэр

* Я на Лене живу. Стихи. - Якутск, 1960.
* Земля и звезды. Стихи. - Якутск, 1962.
* Ленская землица. Стихи. - Якутск, 1968.
* На Лене-реке. Стихи. - Москва, 1974.
* Хвойный ветер. Стихи. - Якутск, 1976.
* Земля без окраин. Стихи. - Якутск, 1979.
* Крутыми путями. Стихи. - Якутск, 1981.
* Сердце нараспашку. Стихи. - Якутск, 1991.
# Оконешникова Анастасия Петровна

Оконешникова Анастасия Петровна — уйулҕа үөрэҕин билимнэрин доктора, Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай Университет профессора.

# Оконешникова Анастасия Петровна
## Олоҕун олуктара

* 1941 сыл олунньу 27 күнүгэр Чурапчы улууһугар Мугудай нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1960 сыллаахха Кытаанах орто оскуолатын бүтэрэн онно баар детсадка иитээччинэн үлэлээбит.
* 1962 сыллаахха Пермь государственнай педагогическай институтугар педагогика уонна психология факультетыгар үөрэнэ киирэр. Үөрэх сылларыгар биллэр учуонайга С. Мерлин салайыытынан дифференциальнай психология өттүнэн дьарыктаммыт.
* 1966 сыллаахха Пермь государственнай педагогическай институтугар аспирантураҕа туттарсан киирбит.
* 1972 сыллаахха Москва государственнай университетыгар кандидатскай диссертациятын көмүскээбит.
* 1970 сыллаахтан Дьокуускай ил университетыгар билиҥҥигэ дылы үлэлиир, бары кэрдиистэри ааспыт: ассистент, үрдүкү преподаватель, доцент, профессор.
* 1989 сыллаахха Москва государственнай университетыгар социальнай психология билимин докторыгар диссертациятын көмүскээбит.
* Саха университетыгар уопсай социальнай психология кафедратын арыйбыт.
200-н тахса араас дойдуларга тахсыбыт билим үлэлэрдээх. Саха Республикатын конституциятын биир улахан көхтөөх суруйааччыта буолар. Национальнай оскуолаларын концепциятын суруйуутугар кыттыбыт.
Этнология психологиятын чинчийиилэригэр Саха Сиригэр эрэ буолбакка Россияҕа биир улахан учуонай буолар.

# Оконешникова Анастасия Петровна
## Үлэлэрэ

* Этнопсихологические особенности народов в воспитании детей. Монография. — Пермь, 1996.
* Межэтническое восприятие и понимание людьми друг друга. Монография. — Пермь, 1999.
* Живая педагогическая ветвь А. Е. Кулаковского. — Якутск, 2002.
* От родного порога в мир общечеловеческих ценностей (программа «Эркээйи» в республике). — Якутск, 2002.
* Этнография детства. Учебное пособие. — Якутск, 2008.
* А. Е. Кулаковскай айымньыларыгар уйулҕа тутулун уонна туругун уратыларын көстүүтэ. Монография. — Якутск, 2008.
* Спортивная психология. Учебник. Под ред. А. П. Оконешниковой. — Москва, 2010.

# Оконешникова Анастасия Петровна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх деятелэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2006)
* Российскай Федерация үрдүкү оскуолатын бочуоттаах үлэһитэ
* В. И. Вернадскай аатынан «За значительный вклад в развитии отечественной науки» мэтээл
* «Гражданскай килбиэн» бэлиэ

# Оконешникова Анастасия Петровна
## Өссө маны көр

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
# Орхан Памук

Фери́т Орха́н Паму́к (туур. Ferit Orhan Pamuk; от ыйын 7 күнэ, 1952, Стамбул, Турция) — туурак билиҥҥи кэмнээх суруйааччыта, дойду иһинэн, ону таһынан аан дойду таһымынан литературнай бириэмийэлэр лауреттара. 2006 сыллаахха литератураҕа Нобелевскай бириэмийэ лауреата буолбута. Орхан Памук айымньылара биэс уонтан тахса араас омук тылыгар тылбаастаммыта.

# Орхан Памук
## Олоҕун кэпсээнэ

Орхан Памук 1952 сыллаахха от ыйын 7 күнүгэр Стамбулга төрөөбүтэ. Стамбул куоракка баар Robert College диэн эмиэрикэ коледжыгар үөрэммитэ. Бүтэрбитин кэннэ төрөппүттэрин санааларынан техническэй университекка үөрэммитэ. Үс сыл үөрэнэн баран суруйааччы буолар баҕаттан үөрэҕин бырахпыта.
1977 сыллаахха Стамбул университетын журналистика институтун бүтэрбитэ. 1985-1988 сылларга АХШ-ка Колумбийскай университекка үлэлээбитэ. 1982-2001 сылларга кэргэннэнэ сылдьыбыта, биир кыыстаах. Билигин Орхан Памук Гоаҕа Киран Десаи диэн индия суруйааччы дьахтарыныын бииргэ олорор.

# Орхан Памук
## Айымньылара

* «Джевдет-бей уонна кини уолаттара» / тур. Cevdet Bey ve Oğulları (1982, нуучч. тылбааһа 2007)
* «Чуумпу дьиэтэ» / тур. Sessiz Ev (1983, нууччалыы тылбааһыгар "Дом тишины", 2007)
* «Үрүҥ кириэппэс» / тур. Beyaz Kale (1985, нууччалыы тылбааһыгар "Белая крепость", 2004)
* «Хара кинигэ» / тур. Kara Kitap (1990, нууччалыы тылбааһыгар «Чёрная книга», 1999)
* «Скрытые лица» / тур. Gizli Yüz (1992)
* «Саҥа олох» / тур. Yeni Hayat (1994, нууччалыы тылбааһыгар «Новая жизнь», 2007)
* «Мин аатым Кыһыл» / тур. Benim adım Kırmızı (1998, нууччалыы тылбааһыгар «Меня зовут Красный», 2001)
* «Атын өҥнөр» / тур. Öteki Renkler (1999, нууччалыы тылбааһыгар «Другие цвета», 2008)
* «Хаар» / тур. Kar (2002, нууччалыы тылбааһыгар «Снег», 2006)
* «Стамбул. Город воспоминаний»[4] / тур. İstanbul: Hatıralar ve Şehir (2003, нууччалыы тылбааһыгар «Стамбул. Город воспоминаний», 2006)
* «Музей невинности» / тур. Masumiyet Müzesi (2008, нууччалыы тылбааһыгар «Музей невинности» 2009)
* «Изображения ландшафтов: жизнь, улицы, литература» / тур. Manzaradan Parçalar: Hayat, Sokaklar, Edebiyat (2010)
* «Наивный и сентиментальный романист» / тур. Saf ve Düşünceli Romancı (2011)
* «Мои странные мысли» / тур. Kafamda Bir Tuhaflık (2014).
# Орох

Орох — төттөрү-таары сылдьартан тэпсиллибит, харахха тута көстөр кыыл суола.

# Орох
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# 1240-с

1240-с сыллар.

# 1240-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Ливонский поход на Русь (1240—1242). Невская битва (1240). Ледовое побоище (1242).
* Монгуоллар арҕаа бохуоттара (1236—1242; Батый).
** Даниил Галицкайы утары сэрии (1240).
** Монгуоллар Польшаҕа саба түһүүлэрэ (1241).
** Монгуоллар Венгрияҕа саба түһүүлэрэ (1241—1242).
** Русь үрдүнэн монгуол былааһа олохтонуута (1243). Отец Александра Невского князь Ярослав Всеволодович получил от хана Бату ярлык на Великое княжество Владимирское.
* Англо-французская война (1242; Saintonge War).
* Бастакы Лион собуора (1245).
* Сэттис Кириэстээх бохуот (1248—1250/1254).
* ↑ Борьба Руси с немецкими военно-религиозными орденами
# .vu

.vu диэн Вануату үрдүк таhымнаах ил домена.
# Зевс

Зевс (гир. Ζεύς) — былыргы гириэктэр итэҕэллэригэр пантеон сүрүн таҥарата, халлаан уонна күн-дьыл иччитэ. Риимҥэ Юпиитеры кытта тэҥнэһэр.
Крон (Хронос, Кронос) уонна Рея уоллара. Аан дойдуну инилэрин Посейдоннуун уонна Аидтыын түҥэттэллэр. Титааннары утары охсуһар. Олимп хайаҕа баар дьиэтиттэн дьону сууттуур уонна араҥаччылыыр. Элбэх дьахталлары уонна таҥаралары кытта таптаһыытыттан (ойоҕун Гераны кытта онтон сылтаан элбэхтэ бурайсар) элбэх оҕону төрөтөр, кинилэр истэригэр Аполлону, Ареһы, Артемиданы, Афинаны, Дионисийи, Еленаны, Гефеһи уонна Персефонаны.
Уус уран айымньыларга кинини бытыктаах, улуутумсук, сиппит-хоппут эттээх-сииннээх эр киһи курдук ойуулууллар.

# Зевс
## Античнай текстэр

Кини XXIII гомера, I гимнэ Каллимаха уонна XV орфическай гимнаст анаммыттара. Зевс төрүөхтэрин уонна куреттарын туһунан Телеста мелическай поэмата, Филискэни комедията уонна «Зевс төрөөһүнэ»трагедията ырытыллыбыттара. Гомера У «громовержец», «высокий», «былыт», «тыал үрээччи», ардах уонна дохсун ардах".

# Зевс
## Миф кириитикэтэ

Многие боги могли представлять реальные исторические личности, а исторические события в отсутствии письменности становились сюжетом мифологии. Эвгемер таҥаралар санааларынан, урут ыраахтааҕылар, геройдар, норуот махталларын ылбыт, кэлин үөскээбит дьон этилэр. Холобур, Эвгемергэ Зевс-улуу буойун, былыргы ыраахтааҕы кириитикэтэ этэ, оттон киноссеҕа дьон-сэргэ ытыктабылын көрдөрбүттэрэ диэн бигэргэтии суруллар. Бу санаа христианскай историяны хатылыыр. Дима Ростовскай: «бу Зевс дуу, Юпитер дуу Критаҕа ыраахтааҕылаах этэ (поэттар үгүһү, халлааҥҥа ыраахтааҕы дииллэр)».
# Bluetooth

Bluetooth (Блютуц, Күөх тиис) — сибээс аппарааттарын, көмпүүтэрдэри бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимниир технология (боротокуол), аппарааттар бэйэ-бэйэлэриттэн чугас буоллахтарына үлэлиир. Үксүн сотовай төлөппүөннэр ыккардыларыгар, уонна сиэп төлөппүөнүгэр көмпүүтэртэн билэлэри хачайдыырга туһаныллар.
# 1886

1886 сыл.

# 1886
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 29 — Карл Бенц бензининэн үлэлиир мотуордаах бастакы массыынатын патеннаабыт.

# 1886
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 13 — Харьков университетыгар мэдиссиинэҕэ үөрэнэ сылдьыбыт устудьуон Сергей Ястремскай 1879 сылтан хаатыргаҕа сылдьыбытыттан босхолонон Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт. Көскө олорон саха тылын кырамаатыкатын чинчийбитэ, 1900 сыллаахха босхолонон Саха сириттэн барбыта, Одессаҕа олорбута.

# 1886
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 1 — Бирма Британия Ииндийэтигэр холбоммут.
* Ыам ыйын 29 — Кока-кола бастакы угуйуга (эрэкэлээмэтэ) хаһыакка тахсыбыт.

# 1886
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 3 — Ньиэмэс инженерэ Карл Бенц бастакы ис умайыылаах хамсатааччылаах (ДВС) массыынаны сүүрдүбүт.

# 1886
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 26 — Амма улууһун Абаҕатыгар оскуола аһыллыбыт. Билигин Абаҕа оскуолата аныгылыы дуальнай үөрэҕи биэрэр агрооскуола быһыытынан биллэр.
* Алтынньы 28 — Нью-Йоркка Көҥүл Мэҥэтэ аһыллыбыт, АХШ тутулуга суох буолуутун сүүс сылыгар Франция бэлэҕэ. Толору аата — "Аан дойдуну сырдатар Көҥүл".

# 1886
## Төрөөбүттэр

* Муус устар 26 — татаар уһулуччулаах бэйиэтэ Габдуллаа Тукаай.
* Алтынньы 22 - Боотуруус улууһугар Сылаҥҥа Сивцев Иннокентий Иванович - Мытыйыкы худуоһунньук, иконописец, таҥара дьиэтин тутааччы.
* Байкалов Карл Карлович (дьиҥнээх араспаанньата Некундэ) (1886 — 1950) — сэбиэттэр сэрии тойонноро. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
* Сэтинньи 14 — Алампа (Cофронов Анемподист Иванович) төрөөбүт — саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
* Ахсынньы 12 — Николай Барамыгин — Өлүөхүмэ оройуонун Энгельс аатынан холкуос биригэдьиирэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

# 1886
## Өлбүттэр

* Сэтинньи 25 — Маак Ричард Карлович (Richard Maack), Натуралист, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи, педагог.
# Sakhamusic.ru

Sakhamusic.ru — сахалыы ырыалар, саха дьүрүскэнин ситим-сирэ.
Аадырыһа: sakhamusic.ru Сахалыы ырыаны буор босхо истиэххэ эбэтэр хачайдыахха сөп. 2010 сыл олунньу ыйыгар Николай Афанасьев (DJ_Zaraza) иилээн-са5алаан арыйбыта. Тирэх оностор көмөлөһөөччүтүнэн Светлана Павлова (Чуораанчык) диэн журналист-фотограф буолар. Билинни туругунан саайтка 100 тахса толорооччу 2000 кэриҥэ сахалыы ырыалара бааллар.
# Нахимов мэтээлэ

Нахимов мэтээлэ - Мэтээлинэн сэрии, кыргыһыы кэмигэр олохторун кэрэйбэккэ кыргыспыт, эрдээх санааларын көрдөрбүт, бойобуой сорудах эҥкилэ суох толорулларыгар кылааттарын киллэрсибит флот мотуруостара, саллааттара, старшинаалара, сержааннара, мичманнара наҕараадаланаллара.
Кулун тутар 3 күнүгэр 1944 с. олохтоммута. 14 тыһ. кэриҥэ киһи наҕараадаламмыта.