yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сугулаан

Сугулаан — аҕа ууһа, нэһилиэк түмсэр мунньаҕа; оннук мунньах дьиэтэ.

# Сугулаан
## Тиэрмин устуоруйатыттан

Кэнники кэмҥэ саха норуота сайдан-үүнэн иһэр. Сүүрбэһис үйэҕэ сахалар сайдыы хас даҕаны үрдүк таһымнарыгар өрө тахсары ситистилэр. Сайдыы бу таһымнарын биир-биир ааҕыталаатахпытына манныктар:
1. В.И.Ленин салалтатынан Улуу Октябрьскай революция Арассыыйа импиэрийэтин суулларан ыраахтааҕы былааһын батталыттан уонна православнай таҥара дьиэтэ албынныырыттан саха дьонун босхолообута.
2. Гражданскай сэрии кэнниттэн Саха сиригэр Автономнай республика тэриллэн сахалар бэйэлэрэ республикалаах буолбуттара.
3. Перестройка кэмигэр ССРС үрэллиитигэр Автономнай республикалар статустарын өссө үрдэтэннэр Сувереннай диэн ааттаммыттара уонна туһанар бырааптара балачча кэҥээбитэ.
Саха норуотун перестройка кэминээҕи улууканнаах кыайыытынан Саха республиката сокуоннары ылынар кыахтаммыта. Сокуоннары ылынарга аналлаах Государственнай мунньах тэриллибитэ. Государственнай мунньаҕы сахалыы «Ил Түмэн» диэн ааттааһын ылыныллыбыта. Итинник ааттаан саха омуга бэйэтэ туспа государстволааҕын атын омуктарга биллэриитин уонна иһитиннэриитин бэлиэтинэн буолбута.
Урукку кэмҥэ саха норуота улахан государствота суох этэ. Ол иһин республика сокуоннары таһаартыыр Государственнай мунньаҕын сахалыы аатын аан маҥнай ылыныы буолбута. Бу икки биллэр-көстөр тус-туһунан тыллары холбуу туттан саха тылын үрдэтэн атын омуктар билиилэригэр таhаарылынна.
Ити гынан баран төһө эмэ бириэмэ ааспытын кэннэ толкуйдаан көрдөххө, Ил Түмэн диэн тыллар республика улахан мунньаҕын кыайан атын дьоҥҥо өйдөппөт эбиттэр. Ордук атын омук тылыгар сыhыаран холбуу саҥарыллыылара уонна сөпкө өйдөнөллөрө табыллыбат. Бу тыллар хос быһаарыылара суох буоллаҕына, ханнык да демократияҕа сыһыаннаах улахан мунньаҕы кыайан өйдөппөттөр эбит.
Бу икки тыллары тус-туhунан ыллахха биирдии бэйэлэрэ ураты биллэр ытыктанар тыллар. Чугастааҕы омуктар бары ити тыллары бэйэлэрин дьиҥнээх суолталарынан билинэллэр, ол иhин ити тыллары бииргэ холбоотоххо даҕаны бэйэлэрин суолталара кыайан уларыйбат эбиттэр. Итини тэҥэ туспа суолталаах тыллары холбоон саҥа атын өйдөбүлү иҥэрэн туhаныы, бу аһара биллиилээх тылларга кыайан табыллыа суох. Ханнык да кумааҕыга суруйдахха эбэтэр сүүстэ да хатылаатахха тыл өр кэмнэргэ олохсуйбут суолтата кыайан уларыйбат. Ити иhин бу икки тыл, саха дьонугар уонна атын да омуктарга мунньаҕы буолбакка, атын түмсүүнү өйдөтөллөр.
Кэнники бириэмэҕэ умнулла сыспыт да буоллар улахан дьон мунньахтарын көрдөрөр тыл сахаларга былыр-былыргыттан баар. Бу тыл «СУГУЛААН»,- диэн тыл буолар. Ол курдук «Саха тылын быhаарыылаах кылгас тылдьытыгар»: - СУГУЛААН - аат.(эргэр.) Аҕа ууhа, нэhилиэк түмсэр мунньаҕа; оннук мунньах дьиэтэ,- диэн быhаарыылаах киллэриллэ сылдьар. Бу тыл саха дьоно былыр-былыргыттан бары түмсэн, мунньахтаан уопсай быһаарыныыны ылыналларын билигин даҕаны дьоҥҥо өйдөтө сылдьар.
Итини тэҥэ тыа дьоно бу соторутааҕы кэмҥэ диэри сугулаан диэн тылы, мунньах диэни кытта бииргэ тутта сылдьыбыттара киэҥник биллэр.
# EDVAC

EDVAC (Electronic Discrete Variable Automatic Computer) — бастакы ааҕар-суоттуур электрон массыыналартан биирдэстэрэ. Кини иннинэ тахсыбыт ЭНИАК-тан уратыта диэн ааҕыы десятичнай тиһигэр буолбакка ааҕыы двоичнай тиһигэр олоҕурара. Эмиэ ЭНИАК курдук, EDVAC Пенсильвания университетын Мур Институтугар АХШ аармыйатын Баллистиканы чинчийэр лабораториятыгар (Ballistic Research Laboratory) анаан оҥоһуллубута. Оҥорооччулары Эккерт Джон Преспер уонна Мокли, Джон Уильям салайбыттара, математиктар фон Нейман, Герман Голдстайн уонна Гарри Хаски көхтөөх кыттыыны ылбыттара.
# Таҥалайдаах чабычах

Таҥалайдаах чабычах — таҥалайдыы анньыы иилээх сабарай чабычах көрүҥэ. Олус улахан кээмэйдээх элбэх ыанньыктаах баай ыал үүт туруорар киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах туос иһитэ.
65 см тиийэр айахтаах, 30 см тиийэр үрдүктээх.

# Таҥалайдаах чабычах
## Өссө маны көр

* Далбар чабычах
* Сабарай чабычах
* Сылгы чабычаҕа (саар чабычах)
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа
# Michelin

Michelin (толору аата Compagnie Générale des Établissements Michelin), Франция массыына уонна мото шиналарын оҥорор тэрилтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар. Sumitomo Rubber Industries бас билиитигэр киирэр.
# 1774

1774 сыл.

# 1774
## Туох буолбута

* Тохсунньу 17 — Саха сирин бойобуодатынан Ларион Черемисинов анаммыт. Кини бу солоҕо бэс ыйын 15 күнүгэр диэри сыл аҥаара сулууспалаабыт.
* Муус устар 2 — 1773—1775 сс. Бааһынай сэриитин кэмигэр Татищева кириэппэс аттынааҕы кыргыһыыга Емельян Пугачёв сэриилэрэ аан бастаан бөдөҥнүк хотторбуттар.
* Муус устар 12 — Сакмарскай аттыгар буолбут кыргыһыыга генерал Петр Голицын сэриитэ Емельян Пугачёв сэриитин үлтүрүппүт.
* Бэс ыйын 15 — аҕыйах ый (1774 сыл тохсунньу 17 күнүттэн) Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи Ларион Черемисинов дуоһунаһыттан уурайбыт.
* От ыйын 21 — Арассыыйа уонна Осмаан импиэрийэтэ Күчүк-Кайнардьатааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаан 1768—1774 сс. Нуучча-туурак сэриитин түмүктээбиттэр. Кырыым тутулуга суох дойду быһыытынан билиниллибит.
* От ыйын 26 — Емельян Пугачёв сэриилэрэ Казань аттыгар үс хонуктаах кыргыһыыга Иван Михельсон хамаандалаах сэриититтэн бүтэһиктээхтик хоттороллор.
* Атырдьах ыйын 1 — Англия учуонайа Джозеф Пристли кислороду арыйбыт.
* Атырдьах ыйын 11 — Емельян Пугачев крепостной бааһынайдары босхолуур туһунан манифеһа Пензаҕа ааҕыллыбыт.
* Ахсынньы 14 — Cекунд-майор Степан Шатилов Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Кини бу солоҕо 1778 сыллаахха дылы сулууспалаабыт.

# 1774
## Төрөөбүттэр

* Муус устар 18 — Григорий Лангсдорф (Георг Генрих фон Лангсдорф, 1774–1852), айылҕаны чинчийээччи, этнограф, Бөтөрбүүрдээҕи НА акадьыамыга. 1807 с. Охуоскайтан Дьокуускайга аттаммыт уонна аара Өлүөхүмэҕэ, Битиимҥэ, Киренскэйгэ, Верхоленскайга уо.д.а. чинчийиилэри ыыппыт.
# Киото боротокуола

Киото боротокуола — Киото куоракка (Дьоппуон) 1997 ахсынньытыгар ылыныллыбыт аан дойду дөкүмүөнэ. Сайдыылаах уонна сайдан эрэр экономикалаах дойдулар парниковай эффегы биэрэр гаастары кыччаталарын эбэтэр улаатыннарбаттарын мэктиэлиир. Боротокуолга илии баттааһын 1998 сыл кулун тутар 16 күнүттэн 1999 сыл кулун тутар 16 күнүгэр дылы буолбута.
2006 олунньу 14 күнүнээҕи туругунан Боротокуолу 161 дойду ратификациялаабыт (холбоон аан дойду атмосфератыгар быраҕыллар куһаҕан гаастан 61% быраҕар дойдулар). Биллэр-көстөр бу тиһиккэ киирбэтэх дойдуннан АХШ буолар. Боротокуол бастакы толоруута 2008 сыл тохсунньу 1 күнүттэн саҕаламмыта уонна бис устата барыахтаах - 2012 сыл ахсынньы 31 дылы, ол кэнниттэн кинини атын сөбүлэһии солбуйуохтаах. Саҥа сөбүлэһии 2009 сыл ахсынньытыгар ХНТ конференциятыгар Копенгаген куоракка бигэргэтиллибитэ.
# Шостка

Шостка (укр. Шостка) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 77 847 (2015).
# Нарниа үһүйээнэ: Хахай, ойуун уонна аптаах ыскаап

Нарниа үһүйээнэ: Хахай, ойуун уонна аптаах ыскаап (ааҥл. The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe) — киинэ, остуоруйа. Уиллиам Моузли сүрүн оруолга кыттан биллибитэ.
# Подольскай

Подольскай (нууч. Подо́льск) — Арассыыйа куората, Москуба уобалаһын Подольскай оройуонун киинэ, Москуба өрүс салаата Пахраа өрүс үрдүгэр турар. Москуба кииниттэн 36 км оттон МКАД-тан 15 км ыраах турар. Хоту өттүнэн Щербинкалыын, соҕуруу — Климовскайдыын быысаһар. Куорат иэнэ — 40,04 км², нэһилиэнньэтэ — 183,1 тыһ. киһи (2010).
Подол диэн XVIII үйэҕэ Москуба Данилов монастыырын дэриэбинэтиттэн үөскээбитэ. Куорат статуһун 1781 сылтан сүгэр. 1971 сыллаахха Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанынан наҕараадаламмыта. 2004 сылтан куорат уокуруга диэн стаатустаах.
# Akon

Аляун Бадара Эйкон Тиам (Aliaune Badara Akon Thiam), Akon диэн сцена аатынан ордук биллэр, АХШ R&B ырыаhыта уонна ырыа суруйааччыта, музыка продюсера, эргиэмсигэ уонна филантроба. Дьоно Сенегалтан төрүттээхтэр. Akon биллиитэ 2004 "Locked Up” диэн сингла (Trouble диэн дебютнай альбомыгар киирэр) тахсыбытын кэнниттэн саҕаланар. Konvicted диэн иккис альбомын "Smack That" диэн сингла киниэхэ Grammy Award номинациятын аҕалар. Akon бэйэтэ тэрийбит икки рекорд лейбллаах, Konvict Muzik уонна Kon Live Distribution.
Akon атын ырыаhыттары кытта элбэхтэ бииргэ ылласпыта. Billboard Hot 100 чартка киирсибит 32 ырыалаах.

# Akon
## Дискографията

    Сүрүн ыстатыйа: Akon дискографията
* Trouble (2004)
* Konvicted (2006)
* Freedom (2008)
* El Negreeto (2019)
# 1742

1742 сыл.

# 1742
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 8 — Уруккута Арассыыйа ис дьыалаҕа вице-канцлера уонна Манньыат кутар тэлгэһэ салайааччыта граф Михаил Головкин ойоҕунаан Орто Халымаҕа көскө кэлбиттэр. Арассыыйа ыраахтааҕыларынан Анна Иоанновна уонна Иван VI олордохторуна Михаил Головкин Арассыыйа биир саамай кыахтаах киһитэ эбит, онтон судаарыстыбаннай переворот кэннитэн Елизавета Петровна былааска кэлбитигэр көскө ыытыллыбыт.
# Өҥнөөх өҥөр

Өҥнөөх өҥөр (лат. Dianthus versicolor, нууч. Гвоздика разноцветная) - өҥөрдүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр оччо үрдүгэ суох элбэх сыллаах от үүнээйи. Умнаһа 15-22 см буолар. Сибэккилэрин эминньэҕэ 5-8 мм усталаах. Эминньэхтэрэ тиистэрдээх. Сибэккитэ бэс ыйын бүтэһигэр тахсар, ыйы быһа сибккилэнэр.
Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ Халыма улуустарыттан ураты үүнэр. Хочо хонууларыгар, кураанах инньэлээх уонна хатыҥ ойуурдарга, хайа эниэлэригэр, өрүстэр кытылларыгар үүнэр.

# Өҥнөөх өҥөр
## Өссө маны көр

Өҥөр
# Уһун тумус

Уһун тумус (лат. Sorex tundrensis, нууч. Тундровая бурозубка) — күүдээхтэр уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар атын күүдээхтэргэ тэҥнээтэххэ саллаҕар төбөлөөх, кылгас уонна кэтит тумустаах күүдээх. Атын күүдээхтэртэн көхсүгэр хара эбэтэр буурай чаппараахтааҕынан уратылаах.
Саха сирин барытыгар тарҕаммыт көрүҥ. Сүрүн олохсуйар сирдэрэ - тиит уонна сэбирдэхтээх ойуурдар, оттонор ходуһалар уонна бааһыналар. Элбэхтик көстөр көрүҥ. Кыһын утуйбат. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Үөнүнэн-көйүүрүнэн, ооҕуйдарынан, ардах чиэрбэлэринэн аһылыктанар. Сууккаҕа бэйэтин ыйааһыныттан 170% элбэх аһы сиир.
Сүрүн өстөөхтөрө кыра тыҥырахтаах көтөрдөр.

# Уһун тумус
## Өссө маны көр

* Орто күүдээх,
* Бөдөҥ тиистээх күүдээх,
* Тэҥ тиистээх күүдээх,
* Аччыгый күүдээх,
* Кыракый күүдээх,
* Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх
* Куторалар уустара
# Эдит Пиаф

Эдит Пиаф (өссө."Кыра Пиаф") (ахсынньы 19, 1915 – алтынньы 11, 1963) Франция биир саамай таптыыр ырыаһыта этэ. Кини дьиҥнээх аата этэ Эдит Джованна Гассион. Национальнай буолбут символ. Кини музыката трагическай олоҕун сырдатара. Пиаф ырыалара аймалҕаннаах куолаһынан ылламмыт балладалар этилэр.

# Эдит Пиаф
## Олоҕо уонна карьерата

Нормандияҕа олорор эбэтин оҕото этэ, кератиттан эрэйдэнэрэ, ол гынан баран Нормандияҕа баар Лизьё Сибэтиэй Тереза / (Святая Терза де лу ' Энфан-Жесус) сыаркабыгар айаннар дьиктитик үтүөрбүтэ диэн Эдит кэпсээбитэ.
1930 – 15 саастааҕар кини менеджерэ "la môme Piaf", "барабыай", Эдит Пиаф эбэтэр көннөрү Пиаф сценическэй псевдонимы биэрбитэ. Кини үрдүгэ баара суоҕа 1.47 м этэ, барабыай курдук куччугуй, ол гынан баран сэргэх . Сценаҕа кини куруутун хара былааччыйалаах этэ.
Бастаан Пигаль куоракка ыллыыра, онтон Лэ Жерни диэн ааттаах Елисей хонуутун аттыгар баар кулуупка ыллыыра.
Кини Раймонд Ассо (1901-1968) уонна Маргарита Моно (1903-1961) кытта билсибитэ, кини бастыҥ ырыаларын суруйтарбыта; Морис Шевалье артыыс уонна ырыаһыты кытта билсибитэ .
1948 – 32 саастааҕар Пиаф олоҕун таптала, Сердан Марсель диэн ааттаах орто ыйааһыҥҥа аан дойду чемпиона боксер, Парижтан Нью Йоркка кинини көрсөөрү көтөн иһэн самолет катастрофатыгар өлбүтэ.
1952 – 36 саастааҕар Пиаф Жак Пиллс кэргэн тахсыбыт (сыбаайбатыгар Марлен Дитрих туоһу ыалдьыт этэ). Кинилэр 1956 сыллаахха арахсыбыттара.1962 сыллаахха Тео Сарпо (Теофаниса Ламбукаса) грек парикмахерыгар киниттэн 20 саастааҕар эдэр кэргэн тахсыбыта.,
Олоҕун устатыгар араас ыарыылартан, ордук хас да массыына саахал кэнниттэн эрэйдэммитэ.
1963 – 47 саастааҕар 1963 сыл алтынньы 10 күнүгэр быар рагыттан Пласкассье куоратыгар өлбүтэ.
Кини саамай биллэр ырыалара -"Mon légionnaire" (1936), "Le fanion de la Légion" (1936), "La vie en rose" (1946), "Hymne à l'amour" (1949), "Padam... Padam..." (1951), "l'Accordéoniste" (1955), "Les amants d'un jour" (1956),"La foule" (1957), "Milord" (1959) and "Non, je ne regrette rien" (1960).
Төһө да улахан панхиданы ыытарга аккаастаммытын иһин, көмүү процеһа Ланн бульварга Париж уулуссатыгар уонча тыһыынча киһини атааран таһаарбыта, улахан мэһэйи үөскэппитэ. Ле Пер-Лашез кылабыыһатыгар буолбут көмүүтүгэр 100 000 тахса фанат сылдьыбыта.
# Нубар-паша

Нуба́р-паша́ (тохсуньу 1825, Измир, Османскай империя — тохсунньу 14 күнэ 1899, Париж) — Эгиипэт судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, дойду бастакы премьер-министрэ.
Эрмээн дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Олоҕун устата үс төгүл премьер-министр эбээһинэһин толорбута: 1878 сыл атырдьах ыйыттан 1879 сыл олунньу 23 күнүгэр дылы, , 1884 сыл тохсунньу 10 күнүттэн 1888 сыл бэс ыйын 9 күнүгэр дылы, 1894 сыл муус устар 16 күнүттэн 1895 сыл сэтинньи 12 күнүгэр дылы.
Аҕата Мкртыч диэн атыыһыт. Уолун Тулуузаҕа иезуиттарга үөрэттэрбит, уол онно боронсуус тылын баһылаабыт. 18 сааһын туола илигинэ Эгиипэккэ үлэлии барбыт, Эгиипэт Европаҕа бэрэстэбиитэлистибэлэригэр ситиһиилээхтик үлэлээбит.

# Нубар-паша
## Библиография

* David Crystal, The Cambridge Biographical Encyclopedia, Cambridge University Press 1994, ISBN 0-521-43421-1
# Кыһыл балык

Кыһыл балык (лат. Oncorhynchus gorbuscha, нууч. Горбуша) — бөдөҥ балык.
Саха сиригэр Илин Сибиир байҕалыгар уонна илин өрүстэргэ үөскүүр. 1996 сыллаахха Өлүөнэ дельтаттыттан аан бастаан туппуттара.

# Кыһыл балык
## Аһылыга

Кыра балыктар уонна араактыҥылар.
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр. Стаатуһа: 3-с хаттыгас (категория).

# Кыһыл балык
## Өссө маны көр

* Саха сирин балыктара
* Кэтэ
# Франциска Урсула Радзивилл (Радзивилова)

Франци́ска Урсу́ла Радзиви́лл (пол. Franciszka Urszula Radziwiłłowa, белор. Францішка Уршуля Радзівіл; 1705, олунньу 13, Чарторийскай — 1753, ыам ыйын 23) — суруйааччы уонна драматург, Вишневецкэйдэр уустарын тиһэх удьуора, Польшаҕа уонна Белоруссияҕа бастакы дьахтар суруйааччы.

# Франциска Урсула Радзивилл (Радзивилова)
## Олоҕун олуктара

Краков каштелянын, Вильно бойобуодатын, Краков бойобуодатын, Пинскэй старостатын кинээс Януш Антоний Вишневецкэй (1678—1741) уонна кини ойоҕо Теофила Лещинскайа (1680—1757, хоруол подчашийин, Подлясскай бойобуодатын, Ковельскай уонна Каменецкай старостатын Вацлав кыыһа) соҕотох оҕолоро.
Дьиэтигэр үрдүк таһымнаах үөрэҕи ылбыт: хас да Европа тылын, аан дойду литэрэтиирэтин үчүгэйдик билэр эбит, хоһоон суруйар эбит. Вишневецкэйдэр дьиэлэригэр айар-тутар эйгэ баара биллэр: Франциска аҕата талааннаах тыл этээччи уонна литератор эбит, духуобунай трактааттары, панегириктары уонна итэҕэл ырыаларын суруйара биллэр. Черторыйскайга кини салайан олордоҕуна капелла баар эбит, оттон княжна абаҕата, Михал Серваций Вишневецкэй тыйаатырдаах эбит уонна онно, сабаҕалааһын быһыытынан, бэйэтэ пьеса суруйар эбит.

# Франциска Урсула Радзивилл (Радзивилова)
## Айар үлэтэ
### Поэзия

Франтишка Урсула Радзивилл 80-ча араас уһуннаах хоһоон (драманы аахпатахха) ааптара - түөрт устуруокалаахтан сүүс биэс уон устуруокалаахха тиийэ. Жанра уонна уобарастара былыргы гириэк поэзиятыгар олоҕурара (Цицерон, Овидий, Сенека), Арҕаа Европа (бастатан туран Франция) XVII үйэтээҕи поэзияҕа оскуолатыгар тирэнэрэ (Франсуа Молербо, Жан Лабрюер).
# Тыа

Тыа (ойуур, тайҕа) диэн элбэх мастаах сир. Тыалар планета кураанах сирин ньуурун 30% ылаллар.
Т.к.: тэ (эбэҥк.) — тайҕа; туу, тоо, тау (түүр.) — хайа, хайа ойуура, ойуурдаах хайа.

# Тыа
## Өссө маны көр

* Тэҥкэ
* Чагда
* Чараҥ
* Ыркый-ойуур
* Ардахтаах тыа
# Улуу Карл

Улуу Карл (лат. Carolus Magnus, ниэм. Karl der Große) (742 эбэтэр 747 сылларга – 814 сыл тохсунньу 28) Франктар хоруоллара этэ, Сибэтиэй Рим Империятын олохтообута. Кини 800 сыллаахха император буолбута. Пиппин III хоруол улахан уола этэ. Аҕата өлбүтүн кэннэ Карл уонна быраата Карломан бииргэ салайбыттара. Карломан 771 сыллахха өлбүтүн кэннэ соҕотох салайааччы буолбута. 800 сыллаахха Ороһуоспа күнүгэр Лео III Рим Паапата кинини император оҥорбута.

# Улуу Карл
## Олоҕун олуктара

Франктар — ниэмэс норуоттартан биирдэстэрэ,Рим Империятын биримэтигэр Рэйн өрүc үрдүгэр олорбуттара. Рим Империята эстибитин кэннэ Рейн өттүттэн илин өттүгэр баар Германия сирин салайаллара. Ону тэҥэ Папствоны уонна Рим Католик итэҕэлин тутуһаллара.
# Dukascopy Bank

Dukascopy Bank — Швейцария баана, биир түргэнник хапытаала үрдүүр.
# Нагоя

Нагоя (名古屋市 Nagoya-shi) диэн Дьоппуон ордук улахан куораттарыттан биирдэстэрэ уонна аан дойду биир улахан мода, шопиҥ киинэ. Токио кэнниттэн иккис киинэ буолар. Аан дойду биир улахан индустрия куората (Токио, Нью Йорк, Шанхай, Пекин, Франкфурт уонна Париж кэнниттэн). Манна бааллар Panasonic, Sony, GM-Japan, GP, Hyun, Genius курдук аан дойдуга биллэр корпорациялар. Олохтоохторун ахсаана 11 457 000 киhи.

# Нагоя
## Омуктара

Дьоппуоннар (78 %), кытайдар (10 %), негрдар (11 %). Ону таhынан 120 араас атын омук. Олор ахсааннарыгар нууччалар уонна сахалар. Саха Диаспора улэлиир «Чэчир» диэн.
# 1099

1099 сыл.

# 1099
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 7 — Бастакы кириэстээх бохуот кэмигэр Иерусалимы төгүрүктээбиттэр.
* От ыйын 22 — Крестоносецтар Иерусалим куоратын сэриилээн ылан баран манна бэйэлэрин хоруоллуктарын олохтообуттар.
* Атырдьах ыйын 12 — Бастакы кириэстээх бохуот: Аскалон аттынааҕы кыргыыһы. Готфрид Бульонскай баһылыктаах крестоносецтар Аль-Афдаль Шаханшах баһылыктаах Фатимидтэр сэриилэрин кыайбыттар. Бастакы кириэстээх бохуот тиһэх кыргыһыытынан ааҕыллар.

# 1099
## Өлбүттэр

* ↑ John France (1994). Victory in the East: A Military History of the First Crusade. Cambridge University Press. pp. 362. ISBN 978-0-521-58987-1. https://books.google.com/books?id=Exxeto51p3cC&pg=PA362.
# Renault Samsung Motors

Renault Samsung Motors – Соҕуруу Кэриэйэ биир улахан массыына онорон таһаарар тэрилтэтэ.
80% акциятын Renault бас билэр, Hyundai 50% чааһын, Kia Motors 5% көҥүл биржаҕа эргийэр.
# XIX Дыгын оонньуулара

XIX Дыгын оонньуулара 2013 сыл бэс ыйын 30 — от ыйын 1 күннэригэр «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн Дьокуускайга «Үс хатыҥҥа» ыытыллыбыт.

# XIX Дыгын оонньуулара
## Кыайыылаахтар

| Бастакы | Иккис | Үһүс |
| Любомир Николаев | Николай Николаев | Александр Аринкин |
Бастыҥ боотурдарга туттарыллыбыт наҕараадалар:
* бастакы — УАЗ «Хантер»;
* иккис — мотоцикл;
* үһүс — ?.

# XIX Дыгын оонньуулара
## Күрэхтэһии хаамыыта

Үс төгүл үс: 3 кылыы (аҥар атаҕынан үстэ ойуу), 3 ыстаҥа (икки атахха олбу-солбу түһүөлээн үстэ ойуу), 3 куобах (икки атаҕынан тэҥҥэ тирэнэн үстэ ойуу). Кылыы сүүрэн кэлэн ойууттан саҕаланар. Күрэс түмүгүн үс холонууттан биир ордук көрдөрүүтэ быһаарар.
Хапсаҕай: Бөҕөс ыйааһыныттан тутулуга суох, иккитэ хотторбуттар туораан, бастыҥнар сүүмэрдэнэн салгыы тусталлар.
Тааһы көтөҕүү: 116 кг сымара тааһы саба харбаан төһө кыалларынан ыраахха илдьии; тааһы санныга «быраҕар» көҥүллэммэт; бэлэмнэниигэ, тааһы көтөҕүүгэ 2 мүнүүтэ бэриллэр.
Оҕунан ытыы: 35 м ыраахтан оҕунан кегль ытыы сиэринэн ыытыллар; биир холонуу ытыы бэриллэр. Түмүк алтата субуруччу ытыы кэнниттэн, квадраттан уһулу ытыллыбыт кегль нүөмэрдэрин ахсаанынан тахсар (кегль нүөмэрдэрэ: 1—10).
Тутум эргиир: 2 мүнүүтэ бэриллэр, биир төхтүрүйүү. Элбэх эргиири оҥорбут хотор.
Мас тардыһыыта: Кыттааччы ыйааһыныттан тутулуга суох, иккитэ хотторбут туоруур.
Кыыһы эккирэтии: 400 м сүүрүү, түмүк биэтэккэ тиийии туругунан быһаарыллар.
Күрэхтэһиигэ 13 боотур кыттыбыт.

# XIX Дыгын оонньуулара
## Күрэхтэһии хаамыыта
### Күрэстэр түмүктэрэ

| Түмүк миэстэ | Боотур | Үс төгүл үс Көрдөрүүтэ, м | Тутум эргиир Көрдөрүүтэ | Хапсаҕай Көрдөрүүтэ | Оҕунан ытыы Көрдөрүүтэ | Мас тардыһыыта Көрдөрүүтэ | Кыыһы эккирэтии Бириэмэтэ | Тааһы көтөҕүү Көрдөрүүтэ, м | Барыта |
| 1 ! | Любомир Николаев | (4) | (2) | (2) | (5) | (3) | (1) | 72.73 (3) | 20 |
| 2 ! | Николай Николаев | (2) | (1) | (7) | (2) | (8) | (2) | 60 (6) | 28 |
| 3 ! | Александр Аринкин | (5) | (5) | (1) | (4) | (1) | (8) | 72.16 (5) | 29 |
| 4 | Виктор Докалов (Таатта улууһа) | (9) | (9) | (4) | (3) | (2) | (6) | 100 (1) | 34 |
| 5 | Алексей Иванов | (10) | (4) | (8) | (1) | (5) | (4) | (7) | 39 |
| 6 | Владимир Федоров | (3) | (3) | (3) | (10.5) | (7) | (3) | (11) | 40.5 |
| 7 | Дьулустан Ноговицын | (8) | (8) | (9) | (8) | (4) | (9) | (2) | 48 |
| 8 | Юрий Баженов | (1) | (10) | (11) | (10.5) | (6) | (7) | (9) | 54.5 |
| 9 | Антон Тойтонов (Нам улууһа) | (7) | (12) | (6) | (7) | (11) | (5) | (8) | 56 |
| 10 | Александр Семенов | (13) | (6) | (5) | (6) | (10) | (11) | (10) | 61 |
| 11 | Николай Лесовой (Эдьигээн улууһа) | (11) | (13) | (12) | (10.5) | (9) | (10) | 72.83 (4) | 69.5 |
| 12 | Виталий Данилов | (12) | (11) | (13) | (10.5) | (12) | (12) | х | |
| 13 | Егор Кудрин (Орто Халыма улууһа) | (6) | (7) | (10) | DNS (0) | DNS (0) | DNS (0) | DNS (0) | |
# Looney Tunes

Looney Tunes (сахалыы: Луни Түнс) — АХШ мультига, сүрүн геройа — Баггс Банни (ааҥл. Bugs Bunny). 1930–2022 (билиҥҥээҥҥи дылы) көстөр уонна уһуллар. Элбэх сиквеллаах.
Warner Bros медияконгломерат айымньыта буолар (сүрүннээн Walt Disney мультиктарын күлүү элэк оҥорон уонна пародиялаах оҥорбута).
# Росатом

Росатом ол эбэтэр Российский атом, ааҥл. State Atomic Energy Corporation), Арассыыйа энергетическай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ конгломерат буолар. Росатом иһинэн 400 туспа тэрилтэ киирэр, ол быыһыгар атомнай ледоколлар уонна байыаннай тэрилтэлэр.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# 862

862 сыл.

# 862
## Туох буолбута

* Балаҕан ыйын 21 — Новгород олохтоохторо бэйэлэригэр кинээһинэн Рюрик, Синеус уонна Трувор диэн варягтары ыҥырбыттар. Ладогаҕа кэлиилэрэ.
# Егоров Николай Васильевич

Егоров Николай Васильевич — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Ленин уордьанын кавалера.

# Егоров Николай Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1903 сыл ахсынньы 3 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ Куорамыкы сэлиэнньэҕэ төрөөбүт.
* 1915 сыллаахха Үөһээ Бүлүүтээҕи түөрт кылаастаах инородческай оскуоланы бүтэрбит. Ол кэнниттэн Бүлүү куоракка педагогическай хайысхалаах үрдүкү II стүпеннаах оскуоланы бүтэрбит.
* 1922 сылтан Ньурба оройуонун Үөдэй алын сүһүөх оскуолатыгар учууталлаабыт.
* 1924 сылтан Үөһээ Бүлүү сэттэ кылаастаах оскуолаҕа учууталлабыт.
* 1929 сыллаахха Таатта улууһар Э. К. Пекарскай аатынан Игидэй төрүт оскуолатыгар учууталлаабыт. Манна үлэлии сылдьан билиминэн уонна методиканан дьарыктаммыт.
* 1930 сыллаахха Г. Л. Хойутановтыын уонна Н. Е. Афанасьевтыын суруйбут «Сайдыы суола» диэн кинигэтэ тахсыбыт.
* 1932—1937 сс. Хаптаҕай оскуолатыгар учууталлаабыт.
* 1942—1945 сс. — сэриигэ кыттыбыт. Гвардия старшината.
* Сэрии кэнниттэн Дьокуускай 2 №-дээх оскуолатыгар үлэлээбит: учуутал уонна завуч.
* 1954 сылтан Дьокуускайга учууталлары үөрэтэр институтка методистаабыт.

# Егоров Николай Васильевич
## Айымньылара

* Сайдыы суола. (Ааптардар Г. Л. Хойутанов, Н. Е. Афанасьев, Н. В. Егоров).
* Книга для чтения для II класса, 1934.
* Якутский язык. Грамматика для III класса начальной школы. 1939.
* Книга для чтения для IV класса якутской начальной школы. 1939, 1940.

# Егоров Николай Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Ленин уордьана
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* Кыһыл Сулус уордьана (16.05.1945)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (12.10.1943; 13.10.1944)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (13.10.1944)
* «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ (1973)