yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Опатия

ОПАТИЯ эбэтэр Опэтия (хорв. Opatija) диэн Хорватия дойдутугар баар курортнай куората буолар, манна элбэх (уопсайа 300 тахса) лааҕырдар, отельлар бааллар. Уопсай дьонун ахсаана 9,1 тыһ. Адриатика муоратын кытылыгар сытар. Бу куорат биир Европаҕа биллэр модернебэй стииллээх дьиэлэрдээҕинэн биллэр куорат буолар.
# Чилинар

Чилинар (исп. Chilenos) диэн Чиилигэ олорор омук.
# Аммосов (суолталара)

Бу тын хас да суолталаах
* Аммосов Максим Кирович
* Аммосов Петр Васильевич
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Taco Bell

Taco Bell, Америка уонна Мексика рестораннара, мексиканскай кухняны оҥорор. Сир шаарын үрдүнэн биир бөдөҥ тэрилтэ. 20000 ресторан 80 омук дойдуларынан ыһыллан сытар. 100% акциата Yum! Brands тэрилтэ бас билиитигэр киирэр.
# Бууктаах сон

Бууктаах (бууттаах) сон – былыргы саха дьахтарын киэргэлгэ кэтэр мааны таҥаһа.
Бууктаах сон - кылааннаах түү кытыылаах сон. Киис, бэдэр, бөрө түүтүн сон тэллэҕэр, эҥэригэр, сиэҕэр, оноотугар (тыыраҕаһыгар) тигэллэрэ. Былыргы сон дьогдьуурдаах, кэннигэр биилин аллара өттүнэн тыыраҕастаах буолара. Бу ат миинэргэ табыгастаах эбит. Иннин-кэннин өҥнөөх сукунанан сирийэллэрэ. Биир соҥҥо дьүөрэлэнэр өҥнөр - кыһыл от күөҕү кытта эбэтэр хара кыһылы кытта.
Сону үрүҥ көмүһүнэн, оҕуруонан киэргэтэллэрэ. Сүрүн сииктэрин синньигэс үрүҥ көмүс пластинкаларынан саба баттатан киэргэтэ, сороҕор ойуу гына тигэллэрэ. Сон түү истээх буолар. Былыр баай дьахтар таҥаһа.
Нууччалыыта: шуба с буерами.

# Бууктаах сон
## Литература

* С.Р. Иванова. Саха таҥаһа. Учууталга көмө. Якутская одежда. В помощь учителю. Якутск 1993. 5-85841-023-5

# Бууктаах сон
## Ыйынньыктар

* Старинная одежда якутов Архыыптаммыт 2011, Алтынньы 29 күнүгэр.
# Дунаев Александр Григорьевич

Дунаев Александр Григорьевич — бэйиэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, тыа литературнай тумсуулэрин уонна айар үлэҕэ холонор ааптардарын кытта үлэҕэ хамыыьыйа бэрэстээтэлэ, Хамаҕатта нэһилиэгин баһылыга.
1953 с. Хамаҕатта нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Александр Дунаев "Эйэ, дьол туһугар", "Хамаҕатта - мин дойдум", "Суруйда комус куорсун", "Иккиэн ыллыыбыт", "Кун сиригэр уол о5о тороон","Уу уонна тиит" уо.д.а поэтическай хомуурунньуктар, ырыанньыктар ааптардара.
Александр Григорьевич Нам педагогическай училищетын бутэрэн баран Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта. Кэлин Хабаровскайдаагы государственнай педагогическай институт художественнай-графическай отделениетын бутэрбитэ. Хама5атта орто оскуолатын дириэктэринэн, торообут нэьилиэгин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн, ороспуублукэтээ5и норуот Айар дьиэтин фольклорга отделын сэбиэдиссэйинэн, Ил Тумэн Государственнай Мунньа5ын хонтуруоллуур кэмитиэтин сурун специалиьынан улэлээбитэ.
Билигин Хама5атта нэьилиэгин баьылыгынан талыллан, нэьилиэнньэни араас уопсастыбаннай үлэҕэ-хамнаска сатаан ко5улуур,тэриэйэр,олохтоохторго оруу субэ-ама буоларынан ытыктанар салайааччынан биллэр. «Эҥсиэли» хаьыат общественнай корреспондена.
# 813

Сүрүн ыстатыйа: 813 сыл (өссө көр: 810-с IX / 9 үйэлэр).
Онтон 1211 сыл ааста.
813 сыл Биики хааһахха ?

# 813
## Буолбут

* Бэс ыйын 22 — Версиникия аттынааҕы кыргыһыы: Крум баһылыктаах булгардар Византия аармыйатын үлтүрүппүттэр. Импэрээтэр Михаил I бөрөстүөлтэн батыммыт, Лев V Армянин импэрээтэр буолбут.
# Суунурҕан

Суунурҕан (нууч. баня) диэн, сылаас салгын уонна уу холбоһууларын түмүгэр киһи суунар сирэ.
Үгэс буолбут нуучча өйдөбүлүгэр-киһи сылаас (итии) суунар баанньык (техническэй форматыгар) ууну уонна итии салгын биир дьайыылаах (туроктар уонна Рим бааннарыгар) эбэтэр уу уонна паара (нууччалар паровой уонна финскэй бааннарыгар) оҥоһуллубут дьиэ. Сотору кэминэн баанньык өйдөбүлэ бүтүн комплексы (сороҕор ууну кытта быһаччы сибээстээх), киһини эмтиир- сэрэтэр, реабилитационнай, аралдьытар- чэбдигирдэр, культурнай (ритуальнай) уонна сынньатар сыалга туһаныллар.

# Суунурҕан
## Бандьыыттар уонна этикет

Аан дойду араас омуктарыгар баанньыктарга сылдьан этикет баар. Холобур, былыргы гректэргэ баанньык күнүнэн арыы, иһит, сыа туойунан, таҥаһы, сотторунан уонна щетканан уган баран, итии ваннаны төгүрүк чааҥҥа ылбыттара, онтон тымныы ууга сиэтэллэрэ. Дьон итэҕэйэринэн, баанньыкка баанньык тыына олорор.
Дэриэбинэлэргэ сыбаайба иннинэ кийиит уонна күтүөт ийэтин кытары бииргэ пааралаһар үгэстээх этэ (баҕар, атын улахан дьахтары кытары күтүөт буолаарай). Ол көрбүтэ кэскиллээх кийиит төһө доруобай сылдьарын көрбүтэ. Биир кинигэҕэ ахтыллар: «Костя широкой. Оннук үс төрөппүт көҕө-көҕүрээбэт!»
Тыа сиригэр, уматык хара, баанньык баар буоллаҕына, аҕа уустарга саамай стерильнай уонна сөптөөх миэстэлэрдээх.
Славянскай уонна финальнай- угор омуктарыгар баанньык сиэр-майгы, өй-санаа, сиэр-майгы төрүтэ буолбут. Баанньыктарга төрөөбүттэр, баанньыктарга саҥа төрөөбүт ньирэйдэр олороллор. Бааннарга араас ыарыылар баар буоланнар норуот уонна колдовскай средстволарынан эмтииргэ кыһаммыттара. Баанньыктар оҕо төрүүр сиригэр өлбүт эбэтэр өлбүт киһи өлбүтүн курдук туһаналлара. Баанньыктар ыарыһахтарга уонна өлбүт дьоҥҥо анаан туспа хоско үлэлээбиттэрэ. «Баанньыктарга» умайбыт кырдьаҕастар, итии пааранан эбэтэр буруйу оҥорооччулар көмөлөрүнэн өлөрбүттэр. Омук дьоно баанньыкка сууһарыллыар диэри «сиэртибэ биэриэхтэрин» сөп.
# .om

.om диэн Оман үрдүк таhымнаах ил домена.
# Киһилээх

Киһилээх сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-арҕаа өртүгэр баар сис.
Аадыча өрус уҥа кытылын устун төрдүн диэкки 80 км. усталаах.
Чыпчаала муора таһымыттан 1548 м. үрдүккэ тиийэр.

# Киһилээх
## Үөскээһинэ

ууллаҕас хайа боруодата (магма) сир хайдыбытынан тахсан сойбута тулалыыр буора үрэллэн, суураллан аҕыйаабытыгар чорбойтолоон тахсан, ыраахтан көрдөххө, дьон субуруһан баран эрэрин курдук көрүҥнээх буолбут туруук таас бөлөҕө.

# Киһилээх
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Канзас

Канзас (State of Kansas) диэн АХШ киин штата. Канзас өрүс аатынан ааттаммыт.
# Мэник мэнигийээннэр

Мэник мэнигийээннэр (нууч. Ох уж эти детки, ааҥл. Rugrats) — араас телеканалларга көстөн ааспыт АХШ мультик сериала, 1991 — 2004 сыллаахха көстүбүтэ нууччалыы, сахалыы уонна ааҥл тылынан элбэх араас телеканалларга. 2021 сыллаахха ремейк тахсыбыта. Класки Чупо студио айымньыта буолар.
# .bb

.bb диэн Барбадос үрдүк таhымнаах ил домена.
# Хаһаас

Хаһаас (элб. суолт.) — сүөһүнү арендаҕа биэрии. Пекарскай Э.К. тылдьытыгар маннык быһаарыылар бааллар: особая форма эксплуатации дойного скота, причем единицею расчета служит пуд масла и 10 пудов тара; вид обязательств, состоящий в том, что богач одну или несколько коров отдает бедняку с 9 мая по 1 октября с тем, чтобы он осенью доставил ему с каждой коровы определенное количество топленого масла и скопленного за лето кислого молока. Хаһаас ынах - корова, предназначенная для сдачи в аренду (обыкновенно корова средних лет и среднего достоинства).
# Зоя Трофимүк

Зоя Трофимүк (ааҥл. Zoja Trofimiuk), Аустралия биллэр скульптора, Чехияттан төрүттээх. Кини оҕото Збых Трофимүк.
# Томпо

Томпо өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 570 км., тардыытын иэнэ 42700 км².
Баһа Сунтаар Хайата диэн сискэ баар. Тардыытыгар 1000 күөл уонна 78 тарыҥ (уопсай иэннэрэ 169 км²) баар.
Уу орто ороскуоту сөкүүндэҕэ 254 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас өртүттэн Томпорук (186 км.) уонна Маҥкүлэ (225 км.), уҥа өртүттэн Дэлинньэ (357 км.) уонна Хунхада (189 км.) диэн салаалардаах

# Томпо
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Розинская Полина Константиновна

Розинская Полина Константиновна (28.08.1912—2010) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин музыкальнай культуратын биллиилээх концертмейстерэ, тас дойдулар, нуучча, сэбиэскэй уонна саха музыкальнай классикаларын тарҕатааччы, педагог, Саха АССР норуодунай артыыһа (1972).

# Розинская Полина Константиновна
## Олоҕун олуктара

* 1912 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнүгэр Украина Херсон уобалаһын Большая Лепотиха сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
* 1926—1930 сс. — Херсон музыкально-профсоюзнай оскуолатыгар үөрэммит.
* 1931 с. — П. И. Чайковскай аатынан Москватааҕы государственнай консерватория рабфагар В. И. Брюханов кылааһыгар үөрэнэ киирбит.
* 1934 с. — Консерваторияны туйгуннук үөрэнэн бүтэрбит.
* 1934—1940 сс. — П. И. Чайковскай аатынан Москватааҕы государственнай консерватория фортепиано факультетыгар В. А. Шацкес кылааһыгар үөрэммит.
* Үөрэҕин бүтэрэн, Саха национальнай драма тыйаатырыгар концертмейстерынан анаммыт. Бу кэмтэн ыла культура араас тэрилтэлэригэр үлэлээбит — тыйаатырдар, телерадиокомитет, музыка училищета, өрөспүүбүлүкэтээҕи оҕо музыкальнай оскуолата.
* 1964 сылтан — бэтэрээннэр хуордарын уонна уус-уран коллективтар концертмейстерэ.
2008 сыллаахха оҕолоругар Израильга көспүтэ.
2010 сыллаахха өлбүтэ.

# Розинская Полина Константиновна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР норуодунай артыыһа (1962)
* Бочуот Знага уордьан (1965)
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (1972)

# Розинская Полина Константиновна
## Өссө маны көр

* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
# Дугда, оонньуу

Дугда — остуол оонньуута.
Оонньуур дьон хас биирдиитэ 10-нуу мэһээл мастаах. Дугда күөрчэххэ маарын-ныыр. Атына диэн төгүрүк тымтык оннугар куб. Куб түөрт ойоҕоһо анал ааттаах, ойуу-лаах. Биир эркин ортотугар 1 үүттээх (ойбон дэнэр), иккис — икки муннугар биирдии үүттээх (икки оҥой), үһүс — муннугуттан муннугар диэри кириэстии сурааһыннаах (халлаан), төрдүс — үөһэттэн аллара уонна туора ыытыллыбыт сурааһыннардаах (баай).
Дугданы бастаан эргитээччи мэһээл маһыттан күөн диэн уурар. Кини хас маһы уурар да, атыттар эмиэ оччолуу маһы уураллар Күөнү кыра иһиккэ мунньаллар.
Күөрчэҕи ытыйар курдук ытыйаллар уонна ыһыктан кэбиһэллэр. Дугда, эргийэн баран, хайа эрэ ойоҕоһо үөһэ буолар гыш охтор. «Ойбон» түстэҕинэ, ытыйбыт киһи биир маһы, «икки оҥой» түстэҕинэ — ик кини, «баайга» — барытын ылар. «Халлаан» түстэҕинэ ылбат.
Оонньооччулар уочаратынан эргитэллэр Ким эмэ «баайы» түһэрэн, күөнү барытын хомуйдакьша, кини кэнниттэн оонньооччу күөн уурар. Маһын эрдэ бүтэрбит киһи элбэх мастаах оонньооччуттан иэс ылар. Оонньуу бүттэҕинэ ким төһө маһы ылбытын аахсаллар.
# Солуна Самай

Солуна Самай (даан. Soluna Samay) (Гватемала куоракка, 1990 сыл Атырдьах ыйын 27 төр.) Дания ырыаһыта уонна ырыаны суруйаччы.

# Солуна Самай
## Альбомнара

* Sing Out Loud (2011)
# 1968 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

X Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1968 сыллаахха Франция Гренобль куоратыгар буолан ааспыттара.
# Эһирдэр уустара

Эһирдэр уустара (лат. Ciconia, нууч. Род Аисты) — Эһирдиҥилэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 2 көрүҥ үөскүүр: Хара эһир, Үрүҥ эһир.
# Грегори Диз

Грегори Диз (1950 сыллаахха төрөөбүт – ахсынньы 20 күнүгэр 2013 сыллахха АХШ Хотугу Каролина штатыгар Дарем куоракка өлбүт) – Эмиэрикэ биллииллээх учуонайа, бэрэпиэссэр, Дьюк үнүбэрсиэтин иһинэн үлэлиир Түмэт урбаанын сайдыытын киинин төрүттээччи, дириэктэрэ.
Грегори Диз 1990-с сыллар бүтүүлэригэр түмэт урбаанын аан бастакынан идэ быһыытынан билиһиннэрбит уонна билим диссипилиинэтин быһыытынан үөрэтэн, чинчийэн саҕалаабыт.
Гергори Диз икки кинигэ (ааҥл. “Enterprising Nonprofits” уонна ааҥл. “Strategic Tools for Social Entrepreneurs”) уонна 60-ча билим ыстатыйатын ааптара. Кини элбэх чинчийии, үөрэтии көмөтүнэн урбаан уонна инновация холбостохторуна үгүс социальнай кыһалҕаны, ол иһигэр олох-дьаһах туругун тупсарыыны, тулалыыр эйгэ киртийиитин, быһаарыахха сөп диэн дакаастаабыта.
Грегори Диз билиминэн дьарыктанарын таһынан, The Bridgespan Group, Inc. Кэтээн көрөр сэбиэтигэр уонна да атын онуоха ханыылыы тэрилтэлэргэ үлэлээбитэ; Аан дойдутааҕы экэнэмиичэскэй форумун социальнай инновацияҕа салаатыгар бэрэссэдээтэллээбитэ; Journal of Social Entrepreneurship уонна Social Enterprise Journal сурунааллар эрэдээктэрдэрин сэбиэтигэр киирбитэ; Kauffman Foundation тэрилтэҕэ үлэлээбитэ.

# Грегори Диз
## Биографията

Грегори Диз 1950 сыллаахха төрөөбүтэ. Диз Цинциннати үнүбэрсиэтин бакалавриатын бүтэрбитэ. Йель үнэбэрсиэтигэр магистр, оттон Джонс Хопкинс үнүбэрсиэтигэр дуоктар истиэпэнин көмүскээбитэ. Үөрэҕин бүтэрэн баран McKinsey & Company хампаанньаҕа консультатынан үлэлээбитэ.
Диз билимҥэ карьератын Йель менеджмеҥҥэ оскуотатыттан саҕалаабыта. Кэлин Гарвардтааҕы биисинэс оскуолаҕа преподователлээбитэ. Онно үлэлии сылдьан түмэт эйгэтигэр урбааны киллэрэр туһунан анал куурус аһылларын туруорсубута. 1995 сыллаахха Harvard’s Apgar Award for Innovation in Teaching наҕарадатын туппута.
Диз ити курдук кэккэ сылларга урбаан сайдыытыгар үлэлэһэн баран, Стэнфорд үнэбэрсиэтин Биисинэс оскуолатыгар көһөн кэлэн, Түмэт инновацияларын киинин тэрийбитэ, онно бакалавриат, магистратура уонна биисинэс анал куурустарын арыйбыта.
1998 сыллаахха “Түмэт урбаанын быһаарыы” диэн ыстатыйаны таһаарбыта (аангылыйа тылынан). 2001 сыллаахха Диз Фукуа биисинэс оскуолатыгар көспүтэ. Ол экннэ Дьюк үнүбэрсиэтигэр Бес Анресоны кытары Түмэт урбаанын сайдыытын киинин тэрийбитэ.
2007 сыллаахха Аспен үнүстүүтэ уонна “Ашок” пуондата Грегори Диһи түмэт урбааныгар ситиһиилэрин иһин анал бирииһинэн наҕараадалаабыта. 2012 сыллаахха АХШ норуоттар икки ардыларынааҕы сайдыыга аҕыныстыбата Түмэт урбаанын сайдыытын киинин наҕараадалаабыта уонна киин садарыгар анаан 10 мөлүйүөн АХШ дуолларын гран быһыытынан көрбүтэ.
Грегори Диз ахсынньы 20 күнүгэр 2013 сыллаахха, 63 сааһыгар олорон, Дьюк үнүбэрсиэтин балыыһатыгар өлбүтэ.
# Копетдаг

Копетда́г (тюрк. «арҕас хайалар»; перс. کپه‌داغ‎, туркм. Köpetdag) — Иран уонна Туркмения быысаһыыларыгар сытар сис хайа. Устата 650 биэрэстэ кэриҥэ, үрдүгэ 3117 м тиийэр. Бу биир кэлим сис хайа буолбатах. хочолорунан араарыллыбыт кылгас-кылгас сис хайалар систиэмэлэрэ. Копетдаг хотугу эниэлэрэ туруорулар, соҕуруу эниэлэрэ сытыарылар. Сирин рельебин көрөн Копетдаг бэйэтэ үс часка араарыллар: Арҕааҥы, Киин уонна Илиҥҥи.Саамай үрдүк хайалар Киин Копетдагка бааллар – Чопан хайа (2889 м), Душакэрекдаг (2482 м), Маркау (1530 м). Арҕааҥы Копетдагка Хасардаг хайа (1637 м), Сюнт хайа (1567 м). Илиҥҥи Копетдаг саамай үрдүк точката – Далибулаг хайа (1123 м). Хайалартан отуттан тахса өрүстэр уонна үрэхтэр сүүрүгүрэллэр: Сумбар, Секиз-яб, Гёкдере, Арчабил о.д.а. Туркменистан Республикатын баар айылҕа кэрэ көстүүлээх пааматынньыктара бу манна бааллар. Холобур, сир анныгар баар сероводородтаах уулаах күөллээх Коват хаспаҕа. Бу хайа хаспаҕын уһуна 230 м, үрдүгэ 26 м тиийэр. Күөлүн 72 м, кэтитэ 30 м. Копетдагка сүүнэ күрүлгэннэр бааллар. Олортон саамай улаханнара Нохур күрүлгэнэ. Күрүлгэн 30 м үрдүктэн курулуу-күрүлүү тохтор. Сир хамсааһына бу эргин күүскэ бэлиэтэнэр. 1948 сыллаахха Ашхабад куоракка буолбут сир хамсааһыныгар куорат олохтооҕун үс гыммыт иккитин кэриҥэ киһи өлбүтэ биллэр.

# Копетдаг
### Айылҕата

Сис хайалар хаптаҕай, сыгынньах арҕастарыгар хаар да, муус да суох. Манна хайа сөҥүү боруодалара - кумах, таас, туой, испиэскэ таас баһыйаллар. Хайалар эниэлэрэ хайыттыбыт сирдэринэн итии уу паара, гаас тахсаллар. Сайына хайаларга сөрүүн, сөҥүү кураайы куйаардааҕар эрэ элбэх түһэр, ол иһин арҕастарга, чыпчаалларга хайа истиэптэрэ үөскээбиттэр. Ол эрээри хотуттан хаххалаах: уһун синньигэс итии хочолорго чэлгийэ көҕөрөр оазистар бааллар.
# PlayStation 2

Sony PlayStation 2 (дьоп. プレイステーション 2, Сони Плэйстэйшн 2), Sony аттырбыт оонньуу приставка буолар. Конкурена — Xbox 360.
# Аврелий Августин

Аврелий Августин (латыынныы Aurelius Augustinus Hipponensis), сороҕор сибэтиэй Августин диэн ааттааччылар (354 сыл сэтинньи 13 – 430 сыл атырдьах ыйын 28 күнэ) диэн Хоту Африкаҕа баар Гиппон диэн куоракка олоро сылдьыбыт философ, теолог уонна аҕабыыт. Арҕаа христианство сайдыытыгар олус улахан оруолу оонньообут киһи, уонна кинини таҥара дьиэтин биир аҕатынан ааҕаллар. Кини анньыы уонна сэрии өйдөбүллэрин чопчулаабыт киһи буолар.
Рим Католицизмыгар уонна Англиканскай таҥара дьиэтигэр сибэтиэй киһинэн ааҕыллар Августиан уордьаныгар Таҥара дьиэтин Дуоктара уонна Патрона буолар. Протестаннар, чопчулаан Кальвинисттар кинини Реформация аҕатынан ааҕаллар. Провославие таҥара дьиэтигэр эмиэ Сибэтиэй уонна Алгыстаммыт Августин диэн ааттааччылар.
# Еропкин Уар Иванович

Еропкин Уар Иванович - коллежскай асессор, 1752 сыл атырдьах ыйын 29 күнүттэн 1754 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Иркутскайга барбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Замощиков Иван Иванович олорбут. Замощиков кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Лесли Иван Васильевич анаммыт.

# Еропкин Уар Иванович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# .dm

.dm диэн Доминика үрдүк таhымнаах ил домена.
# Иллинойс

Иллинойс (Illinois) — АХШ биир экономически күүскэ сайдыбыт штата буолар, киин куората — Спрингфиелд. Онтон штат сиригэр дойду үһүс улахан гигант-куората Чикаго баар.
# Уранография

Уранография («Сулустардаах халааны ырытыы») (лат. Uranographia: totum caelum stellatum) — Ян Гевелий оҥорбут сулустар атлаһа.
1690 сыллаахха Гевелий өлбүтүн кэнниттэн огдообото Эльжбета таһаарбыта.
Атласка 56 каарталаах: 49 туспа сулустар бөлөхтөрүн каарталара, 4 — икиилии биир графикалаах бөлөхтөр, 3 соҕуруу полюс чугаһынааҕы бөлөхтөр. Каарталарга олус точнайдык 1564 сулус киирбит.
Атласка бөлөхтөр персрнажтарын уруһуйдара бааллар. Хомойуох иһин, координаталар илимнэрэ алҕастардаах.
# Атласов Семен Владимирович

Атласов Семен Владимирович (17.06.1938—20.10.2002) — Саха сиригэр сүөһү иитиитин чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.

# Атласов Семен Владимирович
## Олоҕун олуктара

* 1938 сыллаахха бэс ыйын 17 күнүгэр Саха АССР Уус-Маайа улууһугар Күп нэһилиэккэ төрөөбүт.
* 1967 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1967—1969 сс. — Саха государственнай университетын ССРС историятын кафедратыгар ассистент, младшай научнай үлэһит.
* 1969—1972 сс. — Саха государственнай университетын аспирана.
* 1973—1983 сс. — бүтүн история кафедратыгар ассистент, старшай преподаватель.
* 1979 с. — историческай билим кандидатыгар «История развития животноводства в Якутии» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1983—1988 сс. — Саха государственнай университет доцена.
* 1988-1991 сс. — РНА СС ТЛИ Институт Хотугу норуоттар гуманитарнай проблемаларыгар салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1991—1992 сс. — РНА СС ТЛИ Институт история салаатын старшай научнай үлэһитэ.
* 1993—1995 сс. — Саха государственнай университет историко-юридическай факультетын декана.
* 1996—2002 сс. — Саха государственнай университет историческай факультетын бүтүн история кафедратыгар преподаватель.
* 2002 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр олохтон туораабыт.
С.В. Атласов — Саха Сиригэр аграрнай сыһыаннарга специалист быһыытынан биллэр.

# Атласов Семен Владимирович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Вопросы животноводства в трудах Г.П. Башарина». - Якутск, 1991.
* «Концепция возрождения традиционных отраслей хозяйства». - Якутск, 1991.
* «История развития скотоводства и коневодства в Якутии» (1917—1928 гг.) (Якутск, 1992) - монография.
* «Традиционные отрасли хозяйства в Эвено-Бытантайском районе» (1991).
# Гольман Вольдемар Густавович

Гольман Вольдемар Густавович — Саха сиригэр үлэлээбит бастакы үөрэхтээх бэтэринээр. Дерпт университетын бэтэринээрийэ факультетын бүтэрээт, 1853 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр Саха уобалаһын ис дьыалаҕа управлениетын мэдиссиинэҕэ отделениетын бэтэринээр бырааһынан анаммыт. Дьокуускайга 1854 сыллаахха кэлбит. В. Г. Гольман 31 сыл тухары Саха сиригэр соҕотох бэтэринээр этэ.
1871 сыллаахтан сотуун өлүү утары году сэрэтэр үлэни саҕалаабыт.
Бэйэтэ элбэх сүөһүлээх эбит. Онтун отунан хааччыйаары Хатыыстаах, Нэлэгэр арыыларга ходуһа ылар эбит. Өрүс кытылыгар манастыыр аттыгар сайылык туттубут. Онно ат сүүрдүүтэ тэрийэр идэлээх эбит. Ол сайылык турбут билиитин Гольманка диэн ааттаабыттар, кэлин сэбиэскэй кэмҥэ арыый уларыйан Гольминка буолбут. Билии аатынан ол эргин баар уулусса ааттаммыт.

# Гольман Вольдемар Густавович
### Ыстатыйалара

* Заметки о коневодстве в Якутской области (1877)
* О болезнях домашних в Якутской области
* Сведения о падеже лошадей и рогатого скота в Вилюйском улусе
# Ленскэй нэһилиэк (Нам улууһа)

Өлүөнэ нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Нам — улуус киинэ. Өлүөнэ өрүһүн уҥа өттүгэр Эҥсиэли хочотугар турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 9 тыһыынча киһи (2007 сыл). Педучилище баар. Төрүттэммит сыла -

# Ленскэй нэһилиэк (Нам улууһа)
## Устуоруйата

Урукку аата Куһаҕан ыал.

# Ленскэй нэһилиэк (Нам улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Бураһаай аҕа ууһа, Көдөх аҕа ууһа, Холчут аҕа ууһа, Алаас Ууһа

# Ленскэй нэһилиэк (Нам улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Баишев Геннадий Семенович (1946 с. төр.) — РФ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
    Винокурова Декабрина Михайловна (1955 с. төр.) — социология билимнэрин кандидата, доцент.
# Африка сэлиилэрэ

Африка сэлиилэрэ (лат. Loxodonta) диэн сэлиилэр кэргэннэригэр киирэр уус. Уус билигин икки көрүҥнээх - саванна сэлиитэ уонна ойуур сэлиитэ. Иккиэн эстэр кутталга сылдьаллар.
# Иккис Кытай-Дьоппуон сэриитэ

Дьоппуон-кытай сэриитэ (1937, от ыйын 7 – 1945), балаҕан ыйын 9 — Кытай Өрөспүүбүлүкэтин уонна Дьоппуон импиэрийэтин ыккардыларыгар буолбут сэрии, Аан дойду Иккис сэриитин иннинэ саҕаланан баран, кини бүтүөр дылы буолбута.
Икки дойду 1931 сыллаахтан төһө да субу-субу кыргысталлар, толору сэрии 1937 сыллаахха саҕаламмыта, уонна Япония 1945 сыллаахха капитуляциялаабытынан түмүктэммитэ.
# Ыстатыйа

Ыстатыйа — туох эмэ түбэлтэ туһунан сиһилии сырдатар сэһэргиир тиэкис ыстатыйа дэнэр. Ыстатыйа киэҥ ис хоһоонноох, киһиэхэ тиийимтиэ тыллаах-өстөөх суруйуу буолар. Хаһыакка, сурунаалга элбэхтик бэчээттэнэр. Ыстатыйаны араадьыйанан, тэлэбиидэнньэнэн биэриэххэ эмиэ сөп.

# Ыстатыйа
## Туһаныллыбыт сир

* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
# Эбээннэр

Эбээннэр (урукку ааттара илиҥҥи тоҥустар, ламууттар) — Арассыыйа хотугулуу илин өттүгэр тарҕанан олорор эбэҥкилэргэ чугас омуктар.
Эбээн диэн тыл икки суолталаах буолуон сөп, бастакыта хайаттан түһээччи, иккиһэ - маннааҕы, олохтоох киһи диэн. Ольскай түөлбэ уонна Камчааткаҕа баар Быстринскай оройуон эбээннэр бэйэлэрин орочел дииллэр — табалаах, табаһыт (орон — таба). Ольскай оройуон икки сэлиэнньэтигэр (Армань уонна Ола) олохтоох эбээннэр бэйэлэрин мэнэ, мэнэл дииллэр, ол аата биир сиргэ олорооччу диэн. Аллараа Халыма эбээннэрэ бэйэлэрин иилкан дииллэр — дьиҥнээх, оттон эвын диэн кинилэр хайаҕа уонна тайҕаҕа олорор эбээннэри ааттыыллар.
Этнолингвистическэй классификацияннан эбээннэр тыллара тоҥус-мондьуур бөлөх хотугу тоҥус салаатыгар киирэр.
Бүтүн Арассыыйатааҕы 2002 с. биэрэпис түмүгүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 11 657 эбээн олорор эбит, Магадаан уобалаһыгар — 2527, Камчааткаҕа — 1779, Чукотскай автономиялаах уокурукка — 1407, Хабаровскай кыраайга — 1272, Кэрээк автономиялаах уокуругар — 751.
Саха Сиригэр эбээннэр бу улуустарга түөлбэлээн олороллор — Эбээн-Бытантай, Уус-Дьааҥы, Муома, Кэбээйи, Томпо, Булуҥ, Үөһээ Дьааҥы, Аллараа Халыма, Орто Халыма, Үөһээ Халыма, Алайыаха, Өймөкөөн, Абый; Магадаан уобалаһыгар маннык оройуоннарга — Ольскай, Хотугу-Эбээн, Орто-Канскай; Хабаровскай кыраайга маннык оройоуннарга — Охуоскай, Үөһээ-Бурея; Камчаатка Быстринскай оройоунугар.

# Эбээннэр
## Өссө маны көр

* Мома - колыбель эвенской литературы и культуры
# Днепропетровскай уобалас

Днепропетровскай уобалас (укр. Дніпропетровська область) — Украина субъега. Киин куората — Днипро. Дьонун ахсаана 3 292 400 (2014).
# Сахателеком

Сахателеком, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бөдөҥ тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. Кини хас да сфера5а улэлиир, олортон улаханнара — интэриниэт, сотовай сибээс, сибээс, интэриниэт технологията, ТВ уонна Радио. Салалтата Дьокуускайга баар.

# Сахателеком
## Историята

* 1884 сыллахха Саха сиригэр бастакы Жигалово станциятыгар телеграфнай сибээс станцията арыллар.
* 1911 сыллахха Дьокуускай куорат 50 нүэмэрдээх телефоннай станция үлэтин саҕалыыр.
* 1937 сыллахха Москваны кытта холбуур телефоннай сибээс үлэтин саҕалыыр.
* 1967 сыллахха "Орбита" станция үлэтин саҕалыыр - Москваны кытта спутник нөҥүө элбэх киһи кэпсэтэр станцията арыллар.
* 1983 сыллахха ирбэт тоҥугар бастакы 241 миэтирэ улахан телевизионнай вышка үлэтин саҕалыыр.
* 1994 сыллахха Россия куораттарыттан бастакылартан биирдэстэринэн - GSM 900 стандарттаах 1000 нүөмэрдээх сотовай сибээс үлэтин саҕалыыр.
* 1997 сыллахха Интернетка холбуур ханаал арыллар.
* 2006 сыллахха "Дальсвязь" "Сахателеком" хампаанньаны 51% атыылаһар, 2009 сыллахха ону 100% тиэрдэр.
* 2011 сыллахха Ростелеком хампаанньа Дальний Восток филиала буолар.