yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мыреев Егор Иванович

Мыреев Егор Иванович (1920, Бэтинчэ, Ленскэй улууһа, Саха уобалаһа — 10.02.1942) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, 213-с СП (56-с СД) бэргэн ытааччыта. Кыдыйбыт өстөөх саллааттарын ахсаана, бигэргэтиллибитинэн, — 65. Старшай сержант.

# Мыреев Егор Иванович
## Олоҕун олуктара

1920 сыллаахха Бэтинчэҕэ төрөөбүт. 1937 сыллаахха толорута суох орто оскуоланы бүтэрбит. Оскуола кэнниттэн Дьокуускайга рыбнай техникумҥа үөрэххэ киирбит. Техникумҥа үөрэнэ сылдьан, доҕотторун сүбэлэринэн, Саха театр иһинэн студияҕа дьарыктаммыт. 1940 сыл сайыныгар театр салалтата Егор Мыреевы А. Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы театральнай институтка үөрэттэрэ ыыппыт. Ленинградка 1940 сыл күһүнүгэр тиийэн, Е. К. Лепковскаяҕа, А. И. Авербухха, Л. Ф. Макаровка о. д. а. үөрэммит.
1941 сыл от ыйыгар Ленинград уобалаһын Дзержинскэй оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. От ыйын 12 күнүттэн Порхов-Псков туһайыы диэки, Пулково анныгар кыргыһыыларга кыттыбыт. Бэргэн ытааччылар ыккардыларыгар куоталаһыы хамсааһынын биир саҕалааччылара буолбута. Бөлөх тэрийэн бэргэн ытааччылары үөрэппит.
1942 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Ижорскай завод көмүскээһинигэр Колпино куорат таһыгар өлбүт.
Колпино (Ленинград уобалаһа) кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
Өлбүтүн кэннэ, 1942 сыл олунньу 22 күнүнээҕи бирикээһинэн, Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт (наҕараада лииһигэр олоҕуран, Ленин уордьаныгар түһэриллибит).

# Мыреев Егор Иванович
## Үйэлээх аата

* Егор Мыреев аата Бэтинчэ оскуолатыгар, уулуссатыгар иҥэриллибит.
* Колпино куоракка (Ленинград уобалаһа) обелиск туруоруллубут, Ленинград көмүскэлигэр өлбүт байыастар ааттара көмүс бичигинэн быһыллыбыт, олор быыстарыгар Егор Мыреев аата баар.
* Бэтинчэ ытык киһитэ.
# Брацлав

Брацлав (укр. Брацлав) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 643 (2011).
# Күөх сиик тэллэйэ

Күөх сиик тэллэйэ (лат. Russula cyanoxanta, нууч. Сыроежка сине-желтая) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Хатыҥ үүнэр ннньэлээх ойуурдарыгар Саха сирин үгүс улуустарыгар үүнэр.

# Күөх сиик тэллэйэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 8-15 см. Бастаан көппөҕөр, онтон хаптаҕай, ортотугар кыра боруонка курдуктаах. Күрэҥ уонна чээл күөх ыккардынан өҥнөөх, хатырыктардаах. Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ, чараас. Этэ: үрүҥ, субатын анныгар кытархай. Үүтэ суох. Атаҕа: 5-12 см дылы. Кэпсөркөй, маҥан..

# Күөх сиик тэллэйэ
## Туттуллуута

Бэс ыйа – балаҕан ыйа. 3-с категорияҕа киирэр. Араас бүлүүдэ оҥороллор.
# Уитни Хьюстон

Whitney Elizabeth Houston ( 1963 Атырдьах ыйын 9 күнэ - 2012 Олунньу12,) Америка поп уонна R&B стилларга ырыаһыта. Кыраһыабай уонна күүстээх куолаһынан биллэр. Саамай биллэр ырыалара - 'I Will Always Love You' уонна 'I Wanna Dance with Somebody (Who Loves Me)'. Америка өрөгөй ырыатын The Star Spangled Banner', Super Bowl XXVҕа ыллаабыта уонна туспа диска таһаарбытын хит-парадтарга бастаабыта. Онон, Америка историятыгар Америка өрөгөй ырыатын ситиһиилээхтик атыылаабыт соҕотох артыыс буолар. Саамай ситиһиилээх дьахталлар быыстарыгар баар. Саамай биллэр уонна ситиһиилээх альбома - The Bodyguard' (Телохранитель) уонна "Whitney" альбомнара буолаллар. Ону тэҥэ "Священник кэргэнэ" (Жена Священника) киинэҕэ кыттыбыта. Өлүөн иннинэ наркотигы уонна арыгыны кытта үөрүйэх буолбут.

# Уитни Хьюстон
## Дискографията

* Whitney Houston (1985)
* Whitney (1987)
* I'm Your Baby Tonight (1990)
* My Love Is Your Love (1998)
* Just Whitney (2002)
* One Wish: The Holiday Album (2003)
* I Look to You (2009)
# Зарайскай

Координаталара: 54°45′55″ с. ш. 38°53′01″ в. д.﻿ / ﻿54.76528° с. ш. 38.88361° в. д.﻿ / 54.76528; 38.88361
Зарайскай (нууч. Зарайск) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Зарайскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 154 км сиргэ. Осетр өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 23 998 киһи этэ, иэнэ — 20,5 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 1170,63 киһи.
Олохтоммут сыла — 1146, 1776 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Александр Сафронов (2005 сылтан).
Почтатын индэксэ — 140600, төлөппүөнүн куода — +7 49666, ОКАТО куода — 46 216.

# Зарайскай
## Тас сигэлэр

* Оройуон официал саайта
# Павлов Василий Семенович I

Павлов Василий Семенович I - Аҕа улуу дойду сэриитин кыттыылааҕа, минометчик, батарея хамандыыра, лейтенент, мэтэдиис учуутал, оскуола дириэктэрэ.
1917 сыл муус устар 20 күнүгэр Ньурба улууһун I Бордоҥун нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1949 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институт историческай отделениетын үчүгэйдик үөрэнэ бүтэрбитэ. 1936 сыллаахха Куочай начальнай оскуолатын бүтэрэн баран бастаан Үөдэй начальнай, онтон Марха ситэтэ суох орто оскуолатыгар, 1938-42 сылларга Куочай ситэтэ суох орто, Ньурба орто оскуолаларыгар учууталлаабыта.
1942 сыллаахха армияҕа ыҥырыллыбыта, В.И.Ленин аатынан Москватааҕы байыаннай-политическай училищены бүтэрбитэ. 1944 сыл алтынньытыттан Прибалтийскай фронт иккис ударнай корпуһун 28-с артиллерийскай минометнай бригадатын составыгар огневой взвод, батарея командирын быһыытынан Прибалтиканы босхолооһуҥҥа, өстөөх Курляндскай группировкатын урусхаллааһыҥҥа геройдуу охсуспута, икки төгүл ыараханнык бааһырбыта, улахан контузияны ылбыта, Аҕа дойду сэриитин инвалида буолан дойдутугар этэҥҥэ эргиллибитэ.
Сэрии кэнниттэн лейтенант В.С.Павлов Ньурба бастакы нүөмэрдээх оскуолатыгар учууталынан, Маалыкай орто оскуолатыгар, Күндээдэ сэттэ кылаастаах оскуолатыгар директорынан үлэлэтэлээбитэ.
Кини бэртээхэй методист-педагог, бастыҥ педагогическай уопуту киэҥник тарҕатааччы этэ, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала буолбута, Улуу Кыайыы 20 сылынан Аҕа дойду көмүскэлигэр үтүөлэрин уонна сэрии кэнниттэн эйэлээх олоҕу тутууга активнай кыттыытын учуоттаан Василий Семенович Павлов Ньурба улууһун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Кини хорсун быһыыта, үлэҕэ сыһыана Советскай правительствонан үрдүктүк сыаналаммыта: Аҕа дойду сэриитин II степеннээх уордьанынан, «Германияны кыайыы иһин», «1941-1945 сылларга Аҕа дойду сэриитин бириэмэтигэр килбиэннээх үлэтин иһин», «В.И.Ленин 100 сааһа туоларынан килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта; Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун, РСФСР уонна Саха АССР үөрэҕин министиэристибэлэрин Бочуоттаах грамоталарынан бэлиэтэммитэ.
Василий Семенович Павлов 1976 сыл кулун тутар 9 күнүгэр 59 сааһыгар сылдьан ыалдьан өлбүтэ.
# Васильева Надежда Николаевна

Васильева Надежда Николаевна — тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.

# Васильева Надежда Николаевна
## Олоҕун олуктара

* 1958 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр Саха АССР Таатта улууһун Чөркөөх нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1981 с. — Саха государственнай университетытын бүтэрбит.
* 1981 с. — лексикология уонна лексикография секторын стажер-чинчийээччитэ.
* 1983 с. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын аспирана.
* 1986—1989 сс. — тыл үөрэҕин салаатын старшай лаборана.
* 1989—1994 — младшай научнай үлэһит.
* 1993 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидатыгар «Лексические синонимы языка саха» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1994—1997 сс. — научнай үлэһит.
* 1997 сылтан — Саха Республикатын НА гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт старшай научнай үлэһитэ.

# Васильева Надежда Николаевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Лексические синонимы языка саха» - монография.
* Пособие «Изучающим якутский язык» (Якутск, 1990) - соавтор.
* Толковый словарь якутского языка = Саха тылын быhаарыылаах тылдьыта: Т. II. / Под ред. П.А. Слепцова. - Новосибирск: Наука, 2005. - 912 с. (Буква Б) - в соавторстве, словарные статьи на букву Б (болдьох - буокса).
* Толковый словарь якутского языка = Саха тылын быhаарыылаах тылдьыта: Т. III. / Под ред. П.А. Слепцова. - Новосибирск: Наука, 2006. - 844 с. (Буквы Г, Д, Дь, И) - в соавторстве, словарные статьи на букву Дь (Дь - дьикти, дьэллэркэй - дьээлтиирдээ).
* Большой толковый словарь якутского языка = Саха тылын быhаарыылаах улахан тылдьыта: Т. V. / Под ред. П.А.Слепцова. - Новосибирск: Наука, 2008. - 616 с. - в соавторстве, словарные статьи на букву К (кытар - кэрбээччилэр).
* Краткий толковый словарь якутского языка = Саха тылын быhаарыылаах кылгас тылдьыта. - Якутск: Бичик, 2008. - 680 с. (2-е изд., доп., испр.) - в соавторстве.
* Лексическэй синонимнары таба туттуу. // Төрөөбүт тыл уонна литература (Родной язык и литература): научно-метод. журнал. - 2006, № 3. - С. 4-7.
# Албания лиэка

Лиэк — 1947 сылтан Албаниа харчыта. Ол иннинэ албан франкатын кытта туттуллара. 100 киндаркаттан турар (qindarka). Lek диэн Улуу Александр аатын кылгатыллыбыта (алб. Leka i Madh). Qindarka — албанныы сүүс (qind) Аан дойдутаа5ы бэлиэтэ — ALL ( ISO 4217) Тимир харчынан — 1,2,5,10,20,50 уонна 100 лиэк баар.
Кумаа5ы харчынан — 100,200,500,1000 уонна 5000 лиэк.
1912 сылга диэри Албаниа бэйэтин харчыта суох этэ, онтон сирэ Осман империятын сорҕото этэ. Онтон түрк лииратын оннугар австро-венгер кроната, Италия лирата, Грек драхмата уонна Франция франката кэлбиттэрэ. 1926 сылга тутулуга суох Албаниа бэйэтэ харчыламмыта - көмүс франк.
# Тулалыыр эйгэ күнэ

Тулалыыр эйгэ күнэ (ХНТ тылларынан: ааҥл. World Environment Day, араб. اليوم العالمي للبيئة, ‎исп. Día mundial del medio ambiente, нууч. Всемирный день окружающей среды, фр. Journée mondiale de l'environnement).
Сыл аайы бэс ыйын 5 күнүгэр бэлиэтэнэр.

# Тулалыыр эйгэ күнэ
## Устуоруйата

ХНТ Генеральнай ассамблеятын 27-с сиэссийэтигэр 1972 сыл ахсынньы 15 күнүгэр быһаарыы (№ A/RES/2994 (XXVII) резолюцията) ылыллыбыта.
Бэс ыйын 5 күнэ — 1972 сыллаахха бу күн Стокгольмҥа буолбут тулалыыр эйгэ кыһалҕаларын кэмпириэнсийэтэ аһыллыбыта.
Генеральнай Ассамблея резолюциятыгар дойдулары уонна ХНТ тэрилтэлэрин бу күн тулалыыр эйгэни харыстыырга уонна тупсарарга тэрээһиннэри ыытарга ыҥырар.
Бу 27-с сиэссийэҕэ ХНТ саҥа тэрилтэтэ — Тулалыыр эйгэҕэ ХНТ Программата (ЮНЕП) олохтоммута. Бу ЮНЕП эгиидэтынан Тулалыыр эйгэ күнэ бэлиэтэнэр.
# Омолой (өрүс)

Омолой өрүс. Уһуна 593 км., тардыытын иэнэ 38900 км². Баһа Сиэтэндэ сискэ баар, Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотугар түһэр.
Дьааҥы - Индигир намталынан устар. Тардыытыгар 14000 күөл уонна 302 км² уопсай иэннээх 108 тарыҥ баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥастан Бухурук (138 км), Сиэтиндьэ (98 км.), Кураанах Үрэх (203 км.), Арҕаа Үрэх (264 км.); уҥаттан Улахан Күөгүлүүр (187 км.) салаалардаах.

# Омолой (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Насретдин Ходжа

Насредтин Ходжа (Ходьаа диэн ааҕыллар) — Сахаларга Наара Суох, Нууччаларга Вовочка курдук, түүр омуктарыгар күлүүлээх киһи уобараһа. Үксүгэр күллэринньиктэргэ кэпсэнэр кыра, тэттик айымньы дьоруойа.
# Овчинников Яков Захарович

Овчинников Яков Захарович — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыаһа.
Тверскэй күбүөрүнэ дьадаҥы бааһынайын уола. 1906 сыллаахха Саха уобалаһыгар хаатыргаҕа ыытыллыбыта. 1914 сыллаахха Ньурбаҕа, онтон 1918 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар Кэнтиккэ кэлбитэ. Овчинников Я.З. кыһыл дружинаны тэрийсибитэ, милиция начальнигынан үлэлээбитэ. 1937 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ өлбүтэ.
# Мазина Инна Николаевна

Мазина Инна Николаевна (1941 с. ахсынньы 26 күнэ, Ньурба оройуона, Саха АССР) — РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.

# Мазина Инна Николаевна
## Олоҕун олуктара

1941 с. Ньурба оройуонугар төрөөбүтэ. 1967 с. Саха государственнай университетын физико-математическай факультетын бүтэрэн, математика учуутала буолбута. Бастаан Амма орто оскуолатыгар математика уонна физика учууталынан үлэлээбитэ. Ол кэнниттэн Сунтаар 1 №-дээх орто оскуолаҕа, онтон Сунтаардааҕы политехническай лицейгэ дириэктэри үөрэх чааһыгар солбуйааччынан үлэлиир. Инна Николаевна лицейгэ үлэлээбит сылларыгар лицейи 20 оҕо кыһыл, 55 оҕо үрүҥ көмүс мэтээллэринэн бүтэрбиттэрэ. Бу Инна Николаевна саабыс быһыытынан лицейгэ үөрэтэр үлэни саҥа ирдэбиллэр таһымнарыгар туруоран, преподавателлэр үрдүк эппиэтинэстээхтик үлэлиир усулуобуйаларын тэрийиигэ үлэтин түмүгүнэн ааҕабыт. Оҕолор үрдүк үөрэх кыһаларыгар ыгар киириилэрин орто көрдөрүүтэ 95-95 быраһыан буолара.
Выпускниктар ортолоругар Аан дойдутааҕы, Бүтүн Россиятааҕы Олимпиадалар хас да лауреаттара бааллар. 14 выпускник наука кандидаттарынан уонна доктордарынан буоллулар.

# Мазина Инна Николаевна
## Наҕараадалара, ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала
* Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо
* Саха -Азия оҕолоро пуонда стипендиата

# Мазина Инна Николаевна
## Кини туһунан

- Рахлеев Ф. Ф., Политехнизация прогресс пульса. [Сунтаардааҕы политехническай лицей директорын солбуйааччы Инна Николаевна Мазина туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1998. - Кулун тутар 26 күнэ-С. 1;
# Ботаника

Ботаника диэн биология үүнээйилэри үөрэтэр салаата. Биология салаата, сороҕор үүнээйи биологията диэн ааттааччылар. Атын аата өссө фитология. Ботаниканы үөрэтэр чинчийээччилэри ботаник диэн аатыыллар.

# Ботаника
## Ботаника салаалара

* Агрономия—Ботаниканы үүнээйини үүннэрэри үөрэтэр
* Бриология—Муоҕу үөрэтэр
* Лесоводство—Тыаны үөрэтэр, тыа сайдыытын
* Микропалеонтология—Споралары үөрэтэр
* Микология—Тэллэйдэри үөрэтэр
* Палеоботаника—Урут буола сылдьыбыт үүнээйилэри үөрэтэр
* Фикология—уу үүнээйилэрин үөрэтэр
* Фитохимия—Үүнээйи химиятын уонна химия процесстарын үөрэтэр
* Фитопатология—Үүнээйи ыарыыларын үөрэтэр
* Үүнээйи анатомията—Клетка структуратын үөрэтэр
* Үүнээйи экологията—Экологияҕа оруолун үөрэтэр
* Үүнээйи генетиката—Үүнэйи генетикатын үөрэтэр
* Үүнээйи морфологията—Структуратын уонна олоҕун структуратын үөрэтэр
* Үүнээйи физиологията—Үүнээйи олоҕун уонна тарҕаныытын үөрэтэр
* Үүнээйи таксономията—Классификациятын уонна аатын үөрэтэр
# Азербайджанскай ССР

Азербайджанскай ССР (азерб. Азəрбаjҹан ССР / Azərbaycan SSR), официаллык Азербайджан Сэбиэскэй Социалистическэй Республиката (азерб. Азəрбаjҹан Совет Социалист Республикасы / Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası) — урут баар буола сылдьыбыт ССРС-ка киирэр сойуустуу өрөспүүбүлүкэ, квазисудаарыстыба. Билигин кини утумнааччытынан тутулуга суох Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтэ буолар.
# Саха саҥата (сурунаал)

Саха саҥата — 1912—1913 сс. тахса сылдьыбыт бастакы сахалыы тыллаах сурунаал.

# Саха саҥата (сурунаал)
## Сурунаал айыллыбыт историята

1912 сыл балаҕан ыйыттан 1913 сыл кулун тутарыгар диэри сурунаал 7 нүөмэрэ 500-түү экземплярынан тахсыбыта. Сурунаал үксүн босхо тарҕанара. 1913 с. кулун тутартан сурунаал үбэ суох ааттанан тахсыбат буолбута. Сурунаал редактордара Д. М. Никифоров — Дабайааҥкы (Никифоров дьиэтигэр олорбут), Н. Г. Соловьев диэн суруллаллар эрээри, тэрийээччинэн, редакторынан В. В. Никифоров — Күлүмнүүр буолбут.

# Саха саҥата (сурунаал)
## Сурунаал айыллыбыт историята
##### Соруга

«Саха саҥатын» тэрийэн таһаарааччылар сурунаал иннигэр туох сыалы-соругу туруоралларын туһунан 1912 с. 1—2 №-гэр суруйбуттар:
Сурунаал таһыгар суруллубут:

# Саха саҥата (сурунаал)
## Сурунаал нүөмэрдэрин ис хоһооно
##### 1912 сыл, №№ 1—2

«Саха саҥата» сурунаал 1912 сыллаахха холбуу тахсыбыт 1—2 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.

# Саха саҥата (сурунаал)
## Сурунаал нүөмэрдэрин ис хоһооно
##### 1912 сыл, № 3

«Саха саҥата» сурунаал 1912 сыллаахха тахсыбыт 3 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.

# Саха саҥата (сурунаал)
## Сурунаал нүөмэрдэрин ис хоһооно
##### 1912 сыл, № 4

«Саха саҥата» сурунаал 1912 сыллаахха тахсыбыт 4 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.

# Саха саҥата (сурунаал)
## Сурунаал нүөмэрдэрин ис хоһооно
##### 1913 сыл, № 1

«Саха саҥата» сурунаал 1913 сыллаахха тахсыбыт 1 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.

# Саха саҥата (сурунаал)
## Сурунаал нүөмэрдэрин ис хоһооно
##### 1913 сыл, № 2

«Саха саҥата» сурунаал 1913 сыллаахха тахсыбыт 2 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.

# Саха саҥата (сурунаал)
## Сурунаал нүөмэрдэрин ис хоһооно
##### 1913 сыл, № 3

«Саха саҥата» сурунаал 1913 сыллаахха тахсыбыт 3 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
# Иванов Иван Еремеевич - Уйбаан Ороһуунускай

Иванов Иван Еремеевич (Уйбаан Ороhуунускай) — саха биллиилээх ырыа суруйааччыта, поэт, публицист, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Иванов Иван Еремеевич - Уйбаан Ороһуунускай
## Олоҕун олуктара

* 1945 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгэр колхуостаах ыалыгар төрөөбүтэ.
* 1971 сыллаахха Саха государственнай университетын ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.
* 1988 с. — Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.
* 1999 с. — Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Иванов Иван Еремеевич - Уйбаан Ороһуунускай
## Айар үлэтэ

Айар үлэтэ 1959 сылтан саҕаламмыт. Ол кэмтэн ыла 30-н тахса кинигэни таһаарбыта. Ырыа тылын суруйааччы быһыытынан 3 хомуурунньугу бэчээттэппит.

# Иванов Иван Еремеевич - Уйбаан Ороһуунускай
## Айымньылара

* «Биһиги Исидорбыт», пьеса
* «Олох биирдэ бэриллэр», пьеса
* «Саллаат сиппэтэх суола» / И. Ороһуунускай, И. Васильев. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1972. — 40с.
* «Кэрэчээнэ: Ырыанньык». — Дьокуускай, 1992. — 52 с.
* «Үөһээ Бүлүүм үрдээтин». — Үөһээ Бүлүү, 1992. — 45 с
* «Дьикти капкаан»; Оҕолорго аналлаах кэпсээннэр, зарисовкалар. — Бүлүү, 1993. — 32 с.
* «Дьөһөгөй дьоруота этэ» / И. Ороһуунускай, И. Васильев. — Покровскай, 1993. — 43 с,
* «Үөрдүн Хотун Бүлүүм»: Хоһооннор. — Бүлүү, 1993. — 64 с.
* «Бүлүүнү өрүһүйүөҕүҥ»: Хоһооннор. — Дьокуускай: Ситим, 1994. — 63 с.
* «Бүлүү эбэм тилиннин»: Хоһооннор. — Бүлүү, 1994. — 84 с.
* «Айхаллан кыайыы күнэ»: Хоһооннор. — Бүлүү, 1995 — 80 с.
* «Туобуйа геройдара»: Очеркалар. — Покровскай, 1995. — 68 с.
* «Улуу кыайыыны уһансыбыттара»; Ыстатыйалар, ахтыылар. — Дьокуускай: Ситим, 1995. — 35 с.
* «Уруйдан улуу кыайыы»: Ахтыылар, ыстатыйалар. — Бүлүү, 1995. — 64 с.
* «Айхаллан улуу кыайыы»: Очеркалар, ахтыылар, хоһооннор. — Дьокуускай: Бичик, 2000. — 24 с.
* «Үөһээ Бүлүү улууһун топонимиката» — Дьокуускай: Кудук, 2000. — 118 с.
* «Биhиги Бараахаппыт»: пьеса, ахтыылар, ыстатыйалар. — Дьокуускай : Бичик, 1998. — 50 с.
* «Учууталлар барахсаттар»: очеркалар, ыстатыйалар. — Дьокуускай : Кудук, 1998. — 46 с.
* «Учууталбар барҕа махтал»: ыстатыйалар, хоhооннор. — Yөһээ Бүлүү, 2001. — 83 с.
* «Дойдум миэнэ, Ороhум». — Yөhээ Бүлүү, 2002. — 60 с.
* Бүлүү эбэм кыыhыгар; Yөрүүттэн сылластахха: хоhооннор // «Саха Сирэ». — 1999. — Атырдьах ыйын 24 к.
* "Ураанхай саха" диэн этноним туhунан // «Чолбон». — 2001. — № 8. — С. 82—85.
* «Сир быйанын көтөҕөр туhугар» // «Чолбон». — 2002. — № 5. — С. 64-65.
* «Кэрэ кэпсээннэри хаалларбыта» // «Чолбон». — 2003. — № 10. — С. 74—75.
* «Ойуунускайга»: хоhооннор // «Чолбон». – 2003. — № 10. — С. 6.

# Иванов Иван Еремеевич - Уйбаан Ороһуунускай
## Ырыалар (Уйбаан Ороһуунускай тыллара)

«Тохтоо, сүтэн хаалыма» (Аркадий Алексеев мелодията)

# Иванов Иван Еремеевич - Уйбаан Ороһуунускай
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин мелодиһа (1998)
* Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо
* Россия географическай обществотын чилиэнэ
* Россия норуоттар ыккардыларынааҕы «Возрождение планеты» эмчиттэрин Сойууһун чилиэнэ
# Эверест

Дьомолууҥма эбэтэр Эверест - Соҕуруу Азияҕа Гималаай хайаларыгар баар Сир ордук үрдүк чыпчаала. Үрдүгэ 8848 м. Сагармата национал пааркатыгар Кытай уонна Непал икки ардыларыгар баар. Атын ааттара: Дьомолуҥма (тибиэттии) уонна Сагарматһа (непаллыы).
1921 сылтан дьон элбэхтэ тахса сатаабыттара. 1953 с. Саҥа Зеландияттан сылдьар Э.Хиллари уонна Непаалтан сылдьар Н. Тенциҥ аан бастаан тахсыбыттара. Англия чинчийээччитэ Дьордь Маллори өссө 1924 сыллаахха тахса сылдьыбытын туһунан сабаҕалааһын баар. Бу киһи өлүгүн 1999 с. чыпчаалтан арыый аллара булбуттара, арааһа түһэн иһэн өлбүт диэбиттэрэ.
# IPO

IPO (Ай Пи О, ааҥл. Initial Public Offering), ол эбэтэр бастакы угуу дэниллэр. Ханнык эмит тэрилтэ акциатын публичнай көрдөрүүгэ угар буоллаҕына АйПиО буолла дииллэр.
# Тыҥа

Тыҥа (лат. pulmo, был.-гириэк. πνεύμων) — киһи, үүтүнэн иитиллээччилэр, көтөрдөр, сыыллааччылар, сир-уу харамайдарын үксүлэрин уонна сорох балыктар салгынынан тыынарга аналлаах уорганнара.
Тыҥаҕа салгын уонна хаан ыккардыгар эттиктэри атастаһыы (газообмен) буолар.
# Сет

Сет диэн Адам уонна Ева үһүс уоллара. Биилэрэ Каин уонна Аабыл. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Ева Сеты Каин Аабылы өлөрбүтүн кэннэ төрөппүтэ. Сет 912 сыл олорбута. Уола Энос. Энос биир удьуора Ной.
# Судан фунта

Судан фунта — Судан уонна, быстах кэмҥэ, Соҕуруу Судан харчыта.
Аан дойдутааҕы бэлиэтэниитэ — SDG. Бастакытын 1957 сылтан 1992 сылга диэри киллэриллэ сылдьыбыта. Онтон 2007 сылга диэри тохтуу сылдьан баран, эмиэ киллэриллибитэ. Египет фунтун кытта Халаиб үс муннугун бигэргэммит харчыта. 1 фунт - 100 динар. 2011 сылга, Со5уруу Судан арахсыбытын, кэннэ, сана харчы таhаарыахтаахтар этэ. Туттууга 1, 2, 5, 10, 20, 50 фунтаах кумааҕы харчы баар.
# Бырыы

Бырыы — убаҕас, сыстаҥнас, ньамахтаах, күөл былыыгын үрүт араҥата.
Саха тылыгар "Бырыы да бадараан" диэн сомоҕо домох баар.

# Бырыы
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Үрүҥ Аар Айыы Тойон

Үрүҥ Аар Айыы Тойон — айыы үөрэҕин быһыытынан сир-дойду, дьон-сэргэ үөскээ-һинин, олоҕун-дьаһаҕын, өйүн-санаатын, киһи быһыытынан иитиллэн тахсыытын көрдөрөр.
Тэрээнньит. Тэрээнньит диэн олоҕу тэрийэр киһи. Үрүҥ Айыы — тэрээнньит төрдө. Тэрийэр дьоҕуру Орто дойдуга Хотой Айыы түһэрбит. Саха тэрээһинин Эллэй Боотур оҥорбут. Бэс ыйыгар төрөөбүт киһи төлкөтө таҥха бастакы оронугар олорор. Кини аһаҕас, дьэллэм майгылаах, ылсыбытын чэпчэкитик толорор, хотуулаах санаалаах.

# Үрүҥ Аар Айыы Тойон
## Аар Айыы Тойон

Эбэ сууругун курдук тохтоло суох устар Кэм утумнара харыыта суох хатылана тураллар. Олох үөскүү-үөдүйэ, сайда- салҕана турар. Ону барытын көрөн-истэн дьаhайааччынан уонна сири-халлааны, Орто дойду хамныыр харатын, кынаттаах көтөрун, устар балыктарын, ону таhынан үөнү- күрдьэҕэни, үөну- көйүүрү айааччы- уөскэтээччи үүт-таас олбохтоох уус-аас бэйэлээх аар тойон буолар. Кини үрүҥ Айыы Тойон, үрүҥ Аар Тойон, Айыы Хаан диэн ааттарынан биллэр.
Аар Айыы Тойон 44 айыы тус-бас дьон арыалдьыттаах.
Айыы аймаҕа ураһаҕа уматар аал уота Айыы итэҕэлин биир сүрүн олоҕо.

# Үрүҥ Аар Айыы Тойон
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха ыалын халандаара - 2009
# 1810

1810 сыл.

# 1810
## Туох буолбута

* Олунньу 4 — Наполеон сэриилэрэ: Улуу Британия Гваделупаны баһылаабыт.
* Кулун тутар 1 — Александр I ыраахтааҕы Абхазия Арассыыйа Импиэрийэтигэр киирбитин туһунан манифест таһаарбыт.
# PepsiCo

PepsiCo (ПепсиКо), АХШ биир улахан соктары уонна астары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан Пепси сок маркатын бас билээччи уонна Lays чипсылары бас билээччи.
Улахан конгломерат буолар, 217 омук дойдуларыгар үлэлиир. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Салалтата — Нью Йорк.
# Финляндия

Финляндия (Суоми) (фин. Suomi, шв. Finland), официаллык Финляндия Республиката (фин. Suomen tasavalta, шв. Republiken Finland) диэн Хоту Эуропа дойдута. Кирбиилэhэр Швециялыын арҕаа, Россиялыын илин уонна Норвегиялыын хоту, Эстониялыын Финляндия хомотун нөҥүө. Киинэ Хельсинки куорат. Атын улахан куораттар: Тампере, Турку уонна Оулу.
Финляндия олохтооҕун ахсаана 5.3 млн. киhи.

# Финляндия
## Устуоруйаттан

Финляндия 600 сылын Швеция судаарыстыбатынан олорбут. 1809 сылтан 1917 сылга диэри Арассыыйа империятын састаабыгар киирэр Финляндия автономнай Улуу кинээстэрэ этэ. 1917 сыллаахха Финляндия тутулуга суох буолбута.
# Илиитин сууйар Аракуун

Илиитин сууйар Аракуун Ол эбэтэр Илиитин сууйар Ханат, аракуун көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ, сүрүннээн американскай Аракуун быһыытынан биллэр. Бу көрүҥ сүрүннээн антропогеннай дьайыыга түргэнник адаптацийа барар, дьоҥҥо сыстыгас, ыт уонна куоска курдук дьону кытта тэҥҥэ алтыһар, дьиэ кыылын курдук иитэ ылыахха сөп.

# Илиитин сууйар Аракуун
## Ареала

Бары атын аракууннар аймахтарын курдук, Бу көрүҥ "илиитин сууйар Аракуун" Америка Холбоһуктаах Штаттарыттан тыатыттан төрүттээх, сүрүннээн Оһайо, Мичиган, Орегон, Иллинойс уонна Британия Колумбията уонна Онтарио (Канаада).
Урут учуонайдар уонна экологтар боруобаҕа аҕыйах аракууннары Азербайджаҥҥа, Беларуссияҕа, Арассыыйаҕа, Францияҕа, Германияҕа, Дьоппуон дойдуларыгар тарҕаппыттар. Билигин сүрүннээн ити дойдулар тыаларыгар активно төрүүр ууһуур, тэнийэр. Кэнники Саха Сирин тыатыгар ыһар былаан баар.