yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ

Олунньу 13 күнэ — Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ.
Саха Сирин бастакы Президена М.Е. Николаев 1996 сыл олунньу 9 күнүнээҕи 1294 №-дээх «Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн биллэрии туһунан» Ыйааҕыгар олоҕуран, С.А. Новгородов төрөөбүт күнэ — олунньу 13 күнэ — Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүнэн биллэриллибитэ.
Бу Күн олохтонуута Саха Сирин төрүт олохтоохторун төрөөбүт тылларын сайыннарыыга, бастакы саха суругун-бичигин олохтообут саха лингвист-учуонайа, бастакы саха үөрэҕин кинигэлэрин таһаарааччы Семен Андреевич Новгородов сырдык кэриэһин үйэтитэр, аатын ытыктатар соруктаах.
Бу Күн араас үөрэх кыһаларыгар, культура кииннэригэр төрөөбүт тылга аналлаах араас тэрээһиннэр ыытыллаллар. Оскуолаларга Саха суруйаачыларын, поэттарын кытта көрсуhуулэр ыытыллаллар, араас күрэхтэр, көрүүлэр тэриллэллэр. Республика үрдунэн саха тылыгар анаммыт араас тэрээһиннэр, көрсүhүүлэр киэҥ хабааннаахтык ыытыллаллар. Олунньу 13 күнүгэр, үгэс быһыытынан, Санкт-Петербург куоракка Саха Сирин делегацията Смоленскай кладбищеҕа биллиилээх учуонай С.А. Новгородов, кини кыыһа Е.С. Новгородова уонна саха тылдьытын оҥорооччута Э.К. Пекарскай көмүс уҥуохтарыгар сүгүрүйүөхтэрэ, сибэкки веноктарын ууруохтара.

# Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ
## Өссө маны көр

* http://sah.wikisource.org/wiki/Төрөөбүт_тыл_(Күндэ)
* «Об объявлении Дня родного языка и письменности». Указ Президента РС (Я) от 9 февр. 1996 г. N 1294 // Респ. Саха. - 1996. - 10 февр.
* 13 февраля - День родного языка и письменности Якутии
* http://www.sakha.spb.ru/news/1454.html
# Спиридонов Михаил Федорович

Спиридонов Михаил Федорович — ЛОРП «Юпитер» теплоходун хапытаана, Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1971).

# Спиридонов Михаил Федорович
## Олоҕун олуктара

1930 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр Кэбээйи улууһугар Хатырык-Хомоҕо (II Лүүчүн) төрөөбүт. Сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрэн баран Хотугу байҕал суолун Саха сиринээҕи Хотугу өрүс пароходствотыгар суол сулууспатын катерыгар мотуруостаабыт, 1946 сыллаахтан — «Пётр Ширшов» пароход мотуруоһа.
Дьокуускайдааҕы өрүс техникумун уонна Благовещенскайдааҕы өрүс училищетын бүтэрбит.
1954 сыллаахха «Генерал Ватутин» теплоход хапытаана буолбут.
60-ча сыл өрүс флотугар үлэлээбит.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан иккитэ талылла сылдьыбыт.
2018 сыллаахха өлбүт.

# Спиридонов Михаил Федорович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1971)
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Арассыыйа Федерациятын транспорын үтүөлээх үлэһитэ.

# Спиридонов Михаил Федорович
## Өссө маны көр

Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)
# Баски омук

Баски омук эбэтэр баск омук (баск. Euskaldunak, исп. (los) vascos, фр. Basques, ааҥл. Basques /bɑːsks/ or /bæsks/;) — Баски дойдута диэн ааттанар (Euskadi) Испания хоту уонна Франция соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр тайаан сытар сиргэ былыргыттан олохсуйбут омук. Литэрэтиирэлии тыллара Euskara Batua диэн ааттанар (гипускоан түөлбэ тылыгар 1980 сыллаахтан олоҕурар).
# Кыргыһыы

Кыргыһыы (нууч. сражение, битва) — утарыта көрсөн сэриилэһии, кыдыйсыы. Сэрии кэмигэр өстөөхтөр бөлөхтөрүн ыккардыларыгар буолар. Биирдиилээн да бухатыырдар, боотурдар улахан охсуһууларын кыргыһыы дииллэр (холобур олоҥхоҕо).
# Тарагаев Иван Данилович

Тарагаев Иван Данилович — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
1897 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ Кэнтик нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ, партия чилиэнэ. 1922 сыл атырдьах ыйыгар диэри Пясталов этэрээтин байыаһынан сылдьыбыта. 1925 сыллаахха Павлов Андрей Петрович командалааһынынаи Артемьев этэрээтин утары сэриилэспитэ..
# Дьүһүннүүр тыл

Дьүһүннүүр тыл (нууч. образное слово) - саҥа ирээтэ.
# Матвеев Тихон Афанасьевич

Матвеев Тихон Афанасьевич - подводник эппиһиэр, Петропавловскай-Камчатскай куоракка бөдөҥ собуот дириэктэрэ.
Амма улууһун Лээги нэһилиэгиттэн төрүттээх (1950, ахсынньы). Болугур оскуолатын бүтэрбитэ. Ооккону кытта Дьокуускайга мас тардыспыта биллэр.
# Хадаранньа

Хадаранньа сис. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүнээҕи сис.
Муома - Силээннээх намтал хотугу кытыыта буолар. Хотуттан Олдьо өрүс чэрчилиир, соҕурууттан Силээннээх уонна Олдьо салаата Нэннэли өрүстэр билирдэрэ буолар.
Устата 170 км. кэриҥэ. Чыпчаала муора таһымыттан 2185 м. үрдүккэ тиийэр.

# Хадаранньа
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Гуляев Прокопий Васильевич

Гуляев Прокопий Васильевич (05.07.1910—1978) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, горняк.

# Гуляев Прокопий Васильевич
## Олоҕун олуктара

1910 сыллаахха от ыйын 5 күнүгэр Бүлүүчээн нэһилиэгэр (билигин Сунтаар улууһугар киирэр) төрөөбүт. Алдаҥҥа 1931 сыллаахха, Чурапчыттан 60 буолан комсомол ыҥырыытынан, кэлбиттэр. Ленинскэй шахтаҕа үлэлээбит. Ол кэннэ А. Косарев аатынан шахтаҕа саха биригээдэтигэр инструктор-забойщигынан үлэлээбит. Горняк идэлэрин барытын баһылаабыта. Хойут Алдаҥҥа кыһыл көмүһү хостуур тэрилтэлэргэ үлэлээбит.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан иккитэ талыллан үлэлээбит. 1950 сыллаахха ССРС Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талыллыбыта. 1968 сыллааххха пенсияҕа тахсыбыт. 1978 сыллаахха күн сириттэн барбыт. Армавир куоракка көмүллүбүт.

# Гуляев Прокопий Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1966)
* Ленин уордьана
* «Бочуот Знага» уордьан
* Мэтээллэр
* Чурапчы Ытык олохтооҕо
* Алдан Ытык олохтооҕо

# Гуляев Прокопий Васильевич
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Киин баан

Киин баан (КБ) диэн ил харчы уонна валюта бэлиитикэтин ыытар тэрилтэ. КБ дойду валютатын таhаарар уонна хааччыйар ураты кыахтаах (монополиялаах). КБ дойду атын бааннарын харчынан хааччыйар (холобур, кириисис кэмигэр).
КБ көннөрү баан да уонна ил салайар уорган функцияларын холбуур тэрилтэ буолар.
Үгүс дойдуларга киин бааннар илтэн тутулуга суохтар. Холобур, Дьобуруопа киин баана уонна АХШ Федеральнай эрэсиэрбэ тиһигэ. Сорох дойдуларга киин баан ил толору бас билиитигэр баар, сорох дойдуларга быстах чааhынай статустаах буолуон да сөп.
КБ сүрүн функциялара:
* харчы бэлиитикэтин ыытар
* интэриэс таhымнарын быhаарар
* ил бүтүн харчы маассатын хонтуруоллуур
* дьаhалта «банкира» уонна бааннар бааннара буолар
* дойду форексын уонна көмүс резервтарын салайар
* баан индустриятын регуляциялыыр уонна дьаhайар
# Уон үс олох

Уон үс олох (ааҥл. Thirteen Lives) — Аустралия, Улуу Британия, Тайлаан бииргэ кыттыһан уһулбут киинэлэрэ, 2018 сылга буолбут түбэлтэҕэ олоҕуран.
Киинэни Prime Video дистрибьютор курдук стриминг нөҥүө тарҕатар.
Сүжетка 13 киһи пещераҕа (хайа хаспаҕар) хаайтаран хаалалларын туһунан уонна 18 күн аһылыга суох тыыннаах хаалбыттарын туһунан.
# Эклиптика

Экли́птика (от лат. (linea) ecliptica, был.-гириэк. ἔκλειψις — Күн өлүүтэ), халлааҥҥа Күн сыллааҕы эргийиитин суола. Аныгы быһаарыы — халлааны быһа охсор Сир—Ый барицентрын хаптала.
Эклиптика зодиак сулустарын бөлөҕүнэн уонна Змееносец сулус бөлөҕүнэн ааһар.
# Chuwi

Chuwi, улахан Кытай тэрилтэтэ, ноутбуктары, планшеттары, компьютердары оҥорон таһаарар. Бастакы табаарa mp3 плеер этэ. Chuwi тэрилтэ AliExpress интернет маҕаһыыны кытта доҕордоһон бииргэ үлэлииллэр.
# Саха суруйааччыларын сойууһа

Саха суруйааччыларын сойууһа — Саха АССР, Саха ССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр суруйааччылары түмпүт уонна түмэр түмэт тэрилтэлэр ааттара.

# Саха суруйааччыларын сойууһа
## Сойуус төрүттэниитэ

Бастакы Саха сирин суруйааччыларын сойууһа 1934 сыл ахсынньы ыйыгар, Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференцияларын кэмигэр төрүттэммитэ.
Онно бырабылыанньа талыллыбыта, бырабылыанньа бастакы бэрэссэдээтэлинэн Платон Алексеевич Ойуунускай буолбута.
1991 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус үрэллибитин кэннэ Суруйааччылар сойуустара икки аҥыы хайдан, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр икки сойуус үөскээбитэ: Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа уонна Саха сирин суруйааччыларын сойууһа.
2015 сыллаахха оччотооҕу СӨ бэрэсидьиэнэ Егор Борисов көҕүлээһининэн бэс ыйын 5 күнүттэн бу икки сойууһу бииргэ үлэлэтэр, кинилэр үлэлэрин сүрүннүүр соруктаах "Саха сирин суруйааччылара" диэн ассоциация (Ассоциация "Писатели Якутии") үөскээбитэ. Бэрэстээтэл Олег Амгин. Маны таһынан суруйааччылар атын да түмсүүлэрэ (улуустарынан, эбэтэр атын бэлиэнэн) кэмиттэн кэмигэр үөскүүллэр, үлэлииллэр.

# Саха суруйааччыларын сойууһа
## Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ

1934-1938 - Платон Алексеевич Ойуунускай;
1939-1948 - Серафим Романович Кулачиков-Эллэй;
1948-1953 - Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай;
1953-1958 - Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай;
1958-1961 - Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай;
1961-1979 - Семен Петрович Данилов;
1979-1993 - Софрон Петрович Данилов;

# Саха суруйааччыларын сойууһа
## Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ

I сийиэс - 1939 сыл от ыйын 1-5 күннэрэ;
II сийиэс - 1948 сыл бэс ыйын 28 - от ыйын 1 күннэрэ;
III сийиэс - 1953 сыл ол ыйын 30-31 күннэрэ;
IV сийиэс - 1958 сыл алтынньы 23-25 күннэрэ;
V сийиэс - 1963 сыл муус устар 3-4 күннэрэ;
VI сийиэс - 1965 сыл тохсунньу 12-13 күннэрэ;
VII сийиэс - 1968 сыл кулун тутар 5-6 күннэрэ;
VIII сийиэс - 1973 сыл бэс ыйын 5-6 күннэрэ;
IX сийиэс - 1978 сыл алтынньы 19 күнэ;
X сийиэс - 1983 сыл алтынньы 25 күнэ;
XI сийиэс - 1988 сыл балаҕан ыйын 15-16 күннэрэ.

# Саха суруйааччыларын сойууһа
## Эбии көр

* Саха АССР суруйааччыларын сойууһа
* Саха сирин суруйааччыларын сойууһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа
# Панфилова Фаина Владимировна

Панфилова Фаина Владимировна (1945 с. балаҕан ыйын 30 күнэ, Гусь-Хрустальный куорат, Владимирскай уобалас), Саха АССР үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.

# Панфилова Фаина Владимировна
## Олоҕун олуктара

· 1967 сыллаахха Владимирскай куорат пединститутун нуучча тылын уонна литературатын бүтэрэр
· 1975-2000 сс. Саха Сиригэр, Сунтаар улууһун Кутана орто оскуолатыгар кэлэн нуучча тылын уонна литературатын учууталынан, дириэктэри үөрэтэр-иитэр үлэҕэ солбуйааччынан, педагог-тэрийээччинэн үлэлээбитэ.
· 2001-2006 сс. Сербия Белград куоратыгар нуучча оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын үөрэтэ сылдьыбыта.
· Билигин төрөөбүт дойдутугар, Гусь-Хрустальный куорат 2 нүөмэрдээх орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлии сылдьар.

# Панфилова Фаина Владимировна
## Наҕараадалара

- Саха АССР үтүөлээх учуутала,
- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
- Норуоттар икки ардыларынааҕы «Дети Азии» фонда стипендиата.
# Гаспринскай Исмаил

Исмаил Гаспринскай (крым. İsmail Gasprinskiy (Gaspıralı), Исмаил Гаспринский (Гаспыралы), اسماعيل غصپرينسكى‎; 1851 сыл кулун тутар 8 [20] күнэ — 1914 сыл балаҕан ыйын 11 [24] күнэ) — Кырыым татаардарыттан төрүттээх сырдатааччы, политик уонна сурунаалы таһаарааччы, Арассыыйа мусульманнарын лиидэрэ, дьадид хамсааһынын төрүттээччи.

# Гаспринскай Исмаил
## Олоҕо

Исмаил Гаспринскай 1851 сыл кулун тутар 8 [20] күнүгэр Таврическэй губерния Ялтинскай уеһын (билигин Кырыым Бахчисарай оройуона) Авдьикөй дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. Кини аҕата Мустафа Али-оҕлу Гаспринскай Арассыыйа сэриитин аппыһыара уонна ийэтэ Фатма-Султан Тэмир-Гази-кызы этилэр. Мустафа Али-оҕлу Кырыым соҕуруу кытылыгар баар Гаспра диэн аултан төрүттээх этэ, ол иһин Гаспринскай диэн араспаанньаны ылбыт. 1854 сыл муус устар 19 күнүгэр Гаспринскайдар Арассыыйа империятын дворяннара буолбуттара. Исмаил Гаспринскай Симферопольдааҕы казённай эр дьон гимназиятыгар, онтон Воронежтааҕы кадет корпуһугар уонна Иккис Москватааҕы байыаннай гимназияҕа үөрэммитэ. 1871 сыллаахха Францияҕа барбыта уонна Сорбоннаҕа үөрэммитэ. 1874–1875 сылларга Турцияҕа олорбута. Кырыымҥа төннөн баран Бахчисарай куорат Думатын дьокутаата буолбута. 1879 сыл олунньу 13 күнүттэн 1884 сыл кулун тутар 5 күнүгэр диэри Бахчисарай кулубата этэ.
1879 сылтан ылата Исмаил Гаспринскай түүрдүү тылынан сурунааллары таһаара сатаабыт: "Файдалы эглэндьэ" (1879–1880), "Закон" (1881). 1883 сыл муус устар 10 күнүгэр түүрдүү тыллаах "Тардьуман" ("Тылбаасчыт") диэн сурунаалы таһаарарга көҥүл ылбыт. Бу сурунаал өр кэмҥэ соҕотох түүрдүү тыллаах сурунаал этэ. "Тардьуман" 35 сыл устата тахсан баран 1918 сыл олунньу 23 күнүгэр сабыллыбыта.
"Тардьуман" сурунаал көмөтүнэн Исмаил Гаспринскай идеялара Кырыымҥа, Идэл-Уралга, Хиваҕа, Бухараҕа тарҕаммыттара. Ону таһынан сурунаал Ирааҥҥа, Кытайга, Турцияҕа, Египеккэ, Болгарияҕа, Францияҕа, Швейцарияҕа, АХШга тарҕанар этэ.
1907–1908 сылларга Исмаил Гаспринскай Египеккэ араабтыы үс нүөмэрдээх "Ал-Наһд" ("Тиллии") сурунаалы таһаартарбыта.
Исмаил Гаспринскай дьадид хамсааһынын төрүттээччитэ буолар. Бу хамсааһын сүрүн сыала-соруга ислам үөрэхтээһинин уларытыы, сайыннарыы, саҥардыы этэ. Дьадидтар үөрэхтээһиҥҥэ ньымалара Татаар, Каһаах, Башкир, Туркмен, Тадьик, Узбек, Кыргыс сирдэригэр, Азербайдьааҥҥа, Турцияҕа, Ирааҥҥа уонна Кытайга тарҕаммыттара.
1905 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Исмаил Гаспринскай уонна дьадид хамсааһынын өйөөччүлэрэ Иттифак ал-Муслимин (اتفاق المسلمين: Мусульманнар холбоһуктара) диэн баартыйаны тэрийбиттэрэ уонна 150 дьокутааттаах бастакы мунньаҕы Алын Новгорокка ыыппыттара. Бу дьокутааттар Кырыымтан, Соҕуруу Кавказтан, Уралтан, Түркистантан уонна Сибииртэн мустубуттара. Иттифак ал-Муслимин баартыйа дьокутааттара Гос. Думаҕа хас да миэстэлээх этилэр.
1907 сыллаахха Исмаил Гаспринскай Каирга Аан Дойду Мусульманнарын кэнгириэһин тэрийэргэ этии киллэрбитэ.
Ону таһынан Исмаил Гаспринскай хас да уус-уран айымньы ааптара: "Франциятааҕы суруктар" роман, "Африкатааҕы суруктар – Амазонкалар дойдулара" сэһэн, "Арслан Кыз" кэпсээн уо.д.а.

# Гаспринскай Исмаил
## Эбии көр

* Дьадид хамсааһына
# Виктория Ланд

Виктория Ланд (ааҥл. Victoria Land) - Антарктида уобалас Дальнай Востокка Россия уонна Россия ледникомунан, Арҕаа-УКС Ланд хааччахтаммыт. Сахалыы Виктория королевтарын аатынан ааттаммыта.
# Куба (суолталара)

* Куба (көтөр)
* Куба (дойду)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Оҥололор уустара

Оҥололор уустара (лат. Nucifraga, нууч. Род Кедровки) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 көрүҥ баар: Оҥоло.

# Оҥололор уустара
## Өссө маны көр

* Кукаакылар уустара,
* Күөх соруокалар уустара,
* Соруокалар уустара,
* Ньокоокуйдар уустара,
* Тураахтар уустара
# Хотугу Форум

Хотугу Форум (нууч. Северный Форум) — хотугу регионнары түмэр аан дойдутааҕы уопсастыбаннай тэрилтэ. 1991 сыллаахха Хоккайдо провинция (Япония), Аляска штаат (АХШ), Магадаан уонна Камчатка уобаластарын (ССРС) Анкориджка буолбут мунньахтарыгар тэриллибитэ.
1992 сыллаахха Хотугу Форум ХНТ-га аккредиатцияламмыта уонна Арктика Сэбиэтигэр кэтиир стаатуһу ылбыта.
# Кутана (Сунтаар улууһа)

Кутана — Сунтаар улууһун Кутана нэһилиэгин киинэ.

# Кутана (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Кутана нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Пекин университета

Пекин Университета (北京大學), пиньинь тылынан Běijīng Dàxué. Олохтоон дьоннор кыччатан этэллэр - Бэйда. Кытайга биир саамай улахан университеттарынан биирдэстэрэ. Манна 72% кэлии омуктар (Үксэ Аустралия уонна АХШ дойду студеннара) Кэнники кэмнэ Арассыыйа эдэр ыччата эмиэ иннэ үөрэнэр буоллулар. Улахан научнай центр. Азия Саамай улахан библиотеката баар. Аан дойду биир улахан обсерваториятын уонна химическай лабораториятын бас билэр. Элбэх учуонайдар улэлииллэр. Улахан фармация бизнеһин тэрийбит буолар. Бу Университеты бүтэрбит студеннар 99,99% бары аан-дойду араас дойдуларыгар улахан үрдүк дуоһунаска үлэлииллэр. Пекин куоратка хоту өттүгэр сытар, Пекин силиконовай хочотугар баар.
# Элгээн

Элгээн — 1) улахан өрүс тас үөһэ быстан күөллүйбүтэ; 2) кыра өрүс, үрэх сүнньэ тоҕойдоон быа тиэрбэһин курдук эргиири онорбута быстан күөл буолбута. Т. к.: элгэн (эбэҥк.) — бурулҕан, балык тохтуур уута, чүөмпэ.

# Элгээн
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Winamp

Winamp (Уинамп, Винамп), Linux уонна Windows системаларга ырыалары уонна видеолары оонньотор, иһитиннэрэр, көрдөрөр программа. 2002-2011 сыллардаахха Аан Дойдуга киэҥник биллибитэ, онтон VLC уона SMPlayer айыллыахтарыттан популярноһа түһэн барар. 2018 сыллаахха официально сабыллыбыта, ол эрэн дьон билигин сороҕор туттар.
# Обулахов Николай Семенович

Обулахов Николай Семенович — үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах гражданина, "Үлэ Кыһыл Знамята" орден кавалера, "Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар килбиэннэх үлэтин иһин" мэтээл кавалера.
1929 сыллаахха Үөһээ Бүлуу оройуонугар Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Тыымпыга начальнай оскуоланы бүтэрэн баран, сэрии сылларыгар тулаайах буолан үөрэммэтэҕэ, колхозка үлэлииргэ күһэллибитэ. 1949-1950 сс. Намҥа МТС-ка үөрэнэн тракторист идэтин ылбыта.

# Обулахов Николай Семенович
## Үлэтэ-хамнаһа

* 1950 с. дойдутугар ХТЗ тракторы аҕалар. Онтон ыла 1982 с. диэри Максим Горькай аатынан колхозка, "Үөһээ Бүлүү" совхозка ХТЗ, НАТИТ, ДТ, МТЗ, Т-16 трактордартан илиитин араарбакка бааһына сирин оҥорууга, хортуоппуйу үүннэриигэ үлэлиир.
* 1960 сылга оройуоҥҥа ыҥырыы таһааран 30 гектардаах сиргэ аан бастаан техниканан хортуоппуй олордуутун, көрүүтүн-харайыытын, хостооһунун саҕалаабыта.
* 1960-1970 сылларга хортуоппуй сирин оҥорон 30-75 гааҕа тиэрдэр. 1970-1980 сылларга 75-100 гааҕа тиэрдэр.
* 1982-1992 сылларга үрдүк үүнүү биригэдьииринэн үлэлиир. Хортуоппуй үүнүүтүн 1 гааттан 120-130 центнергэ тиэрдэ сылдьыбыта.
* 1994 сыллаахха "Алаас" бааһынай хаһаайыстыбатын тэринэр.

# Обулахов Николай Семенович
## Общественнай үлэтэ

* Үөһээ Бүлүү оройуонун Хоро сельскэй Советыгар 8 төгүл депутатынан талыллан үлэлиир, Үөһээ Бүлүү оройуонунааҕы Советыгар хас да ыҥырыкка Хороттон депутат.
* Саха АССР VII ыҥырыылаах Верховнай Советыгар 1967 с. Үөдүгэйдээҕи быыбардыыр уокуруктан депутат.
* Партия уобаластааҕы Комитетын чилиэнэ.
* 1999 сыллаахха республикаҕа аан бастаан ыытыллыбыт "Ытык Аҕа" конкурска кыттан СР Президенин иһинэн Дьиэ кэргэн уонна оҕо-аймах дьыалаларыгар комитетыттан Махтал сурук туппута.
* 2002 сыллаахха Республикаҕа аан бастаан ыытыллыбыт "Сыл бастыҥ дьиэ кэргэнэ" конкурска кэргэнэ Тимофеева Варвара Дмитриевналыын кыттан 5 бастыҥ дьиэ кэргэн ахсааныгар киирэн Республикатааҕы "Бастыҥ дьиэ кэргэн" Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибиттэрэ.

# Обулахов Николай Семенович
## Ылыллыбыт сирэ

* Олоҕун суола үтүө аата. Дьокуускай, 2005
# Омуктардааҕы биирдик тутумтата

Омуктардааҕы биирдик тутумтата (SI, ааҥл. International System of Units, фр. Système International d'unités) диэн аан дойдуга ордук киэҥник туттуллар кээмэй тутумтата. Метр тутумтатын аныгы барыла. Аан дойдутааҕы билим, технология, индустрия, эргиэн эйгэлэригэр ылыллыбыт соҕотох сорумдьу статустаах кээмэй тутумтата.

# Омуктардааҕы биирдик тутумтата
## 7 сүрүн биирдик

SI сүрүн биирдиктэрэ :
| Бэлиэтэ | Аата | Кээмэйэ |
| s | сөкүүндэ | кэм |
| m | метр | уста |
| kg | килограмм | маасса |
| A | ампер | чаҕыл сүүрээн |
| K | кельвин | термодинамик температура |
| mol | моль | сэк ахсаана |
| cd | кандела | сырдык күүһэ |

# Омуктардааҕы биирдик тутумтата
## Историята уонна туттуута

Метрическэй систиэмэ Францияҕа 1789 сыллаахха Французскай өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн оҥоһуллубута. Бастакы систиэмэ икки эрэ стандартнай биирдиилээх этэ, киилэ уонна миэтэрэ. Метрическэй систиэмэ учуонайдар ортолоругар тарҕаммыта.
1860-с сылларга Джеймс Клерк Максвелл уонна Уильям Томсон (кэлин Лорд Кельвин диэн ааттаммыта) үс сүрүн биригээдэлээх систиэмэни этии киллэрбиттэрэ – уһун, маасса уонна бириэмэ. Атын биригээдэлэр ол үс сүрүн биригээдэлэртэн тахсыахтара. Кэлин бу этии сантиметр-грамм-сөкүүндэ биригээдэ систиэмэтин (CGS) оҥорорго туһаныллыаҕа, онно сантиметр уһуна, грамм маасса сүрүн биригээдэтэ, иккис сүрүн биригээдэ быһыытынан туттуллубуттара бириэмэ. Ону тэҥэ күүс тирэх биригээдэтин быһыытынан динаны уонна энергия тирэх биригээдэтин быһыытынан эргы эбэн биэрбитэ.
Учуонайдар электричествоны уонна магнетизмы үөрэтэн баран, бу предметтэри ойуулуурга атын сүрүн биригээдэлэр наадаларын өйдөөбүттэрэ. ХХ үйэ ортотугар метрическэй систиэмэ араас варианнара туттуллар буолбуттара. Бу олус мунаарар этэ.
1954 сыллаахха ыйааһыннар уонна кээмэйдэр 9-с генеральнай конференциялара (CGPM) Аан дойдутааҕы биирдиилээн систиэмэ бастакы варианын оҥорбута. Кинилэр туһанар алта сүрүн биригээдэлэрэ: миэтэрэ, килограмм, сөкүүндэ, ампер, Кельвин уонна кандела. Сэттис сүрүн биригээдэ, моль, 1971 сыллаахха эбиллибитэ.
SI билигин аан дойдуга барытыгар кэриэтэ туттуллар, АХШ-тан, Либерияттан уонна Мьянматтан ураты, онно былыргы империя биригээдэлэрэ билигин даҕаны киэҥник туттуллар. Атын дойдулар, үксүлэрэ историческай өттүнэн Британскай империяҕа сыһыаннаахтар, урукку империя систиэмэтин метрическэй систиэмэнэн бытааннык солбуйаллар эбэтэр икки систиэмэни биир кэмҥэ тутталлар.
# Святослав II Ярославич Рюрикович

Святослав II Ярославич Рюрикович (кириэстэммит аата Николай) - Русь 14-с баһылыга. Бастаан 1073-1076 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев. Киевы быраата Всеволод көмөтүнэн Изяславтан былдьаабыт. Моонньун искэҥин ылыы кэмигэр өлбүт.
Дойдуну кини иннинэ Изяслав I Ярославич Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн кылгас кэмҥэ - Всеволод I Ярославич Рюрикович.
# Окаванго

Окава́нго (Ангола өттүгэр Куба́нго) — соҕуруулуу-арҕаа Африкаҕа баар өрүс. Соҕуруу Африка төрдүс өрүһэ. Соҕуруулуу-илин диэки устар. Устата — 1600 км. Уутун орто ороскуота — 475 м³/с. Төрдө Анголаҕа баар, онтон соҕуруу диэки Ангола уонна Намибия ыккардыларынан сүүрэр, ол кэннэ Ботсвана сиринэн барар.
Окаванго муораҕа да күөлгэ да түспэт. Ол оннугар ханаалларынан эрийэ-буруйа баран сиигин 95 % сүтэрэн тиһэх уһугар Калахари кумах куйаарын бадарааныгар уолан хаалар. Ол сири Окаванго дельтата (Окаванго бадараана) диэн ааттыыллар, аан дойдуга саамай улахан дельталарга киирсэр, иэнэ 15 000 км².
# Кропивницкай

Кропивницкай (укр. Кропивницький) диэн Украина куората. Кировоград уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 233 444 (2013).

# Кропивницкай
## Оройуонунан арахсыыта

Билигин 2 оройуон баар:
# Информатика

Информатика (фр. Informatique, ааҥл. Computer science) — дьайаан ньыматын хомуйуутун, харайыы, чочуйуу, биэрии, анализ уонна информацияны сыаналааһын билимэ, көмпүүтэр технологиятын туттуу.

# Информатика
## Өссө маны көр

* Информатика сайдыытын тенденцията
# Кыһыл панда

?Кыһыл панда :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Кылаас: | Кыыллар |
| Аймах: | Carnivora |
| Кэргэн: | Ursidae |
| Уус: | Ailurus |
| Көрүҥ: | A. fulgens |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Харамайдар алпаабытынан]]
Кыһыл панда (ааҥл. Red panda, лат. Ailurus fulgens) — Кытай соҕуруу өттүгэр тарҕаммыт кыһыл кинигэҕэ киирбит кыыл буолар.
# Зубков Владислав Владимирович

Владислав Владимирович Зубков – түмэт урбаанньыт, “МедСервис Плюс” хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыба генеральнай дириэктэрэ, “Мир старшего поколения” кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ биир төрүттээччитэ.
Владислав Владимирович Зубков Арассыыйатааҕы судаарыстыбаннай мэдэссиинискэй үнүбэрсиэт “Лечебнэй дьыала” факультетын уонна ординатуратын “ЛФК, реабилитация, спортивнай мэдэссиинэ” идэлээх бүтэрбитэ.
2002 сыллаахтан түмэккэ (социальнай) өҥөнү оҥоруу уонна ыарыһахтары көрүү-харайыы эйгэтигэр үлэлиир.
2004 сыллаахха Москубаҕа уонна Москуба уобалаһыгар аан бастакынан кырдьаҕас уонна бука бары кыаммат дьону көрөр-харайар, эмтиир-томтуур судаарыстыбаннайа суох пансиону арыйбыта. Билигин ол пансионатын салайар уонна салгыы сайыннарар.