yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Араҕас тэтиҥээйи

Араҕас тэтиҥээйи (лат. Leccinum testaceascabium (Secr.) Sing., нууч. Осиновик желтый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

# Араҕас тэтиҥээйи
## Морфологията

Сэлээппэтэ араҕас, күрэҥ араҕас, тэтэркэй араҕас, томтоҕор, атаҕа холбоһор өттө оҥкуллаҕас, сороҕор кытыытынан сэлээппэтин хаҕа намылыйа сылдьар буолар. Ситтэҕинэ кэтитэ 25 см тиийэр.
Сэлээппэтин алын өттө: туруупката капроновай губкаҕа маарынныыр, хайаҕастара иннинэн тэһитэ кэйбит курдук кып-кыралар, өҥө бастаан үрүҥ, ситтэҕинэ кирдээх үрүҥ.
Хайа туттахха этэ кытаанах, үрүҥ, салгыҥҥа сотору буолан баран тэтэрэр, ол кэнниттэн көҕөрөн, онтон харааран хаалар. Сыта да, амтана да суох.
Атаҕа суон, үрдүк, алларанан соҥуур, иһэ бүтэй, үрүҥ, ол гынан баран хара дьураалаах. Тэллэй сэлээппэтинээҕэр атаҕа түргэнник үүнэр - иккис күнүгэр 4 см кэриҥэ сиртэн өндөйөр, ити кэмҥэ сэлээппэтэ атаҕар хаппах курдук сыста сылдьар.
Споратын өҥө бороҥҥуҥу.

# Араҕас тэтиҥээйи
## Үүнэр кэмэ

бэс ыйыттан күһүн хойукка диэри баар буолар.

# Араҕас тэтиҥээйи
## Үүнэр сирэ

Булкаастаах тиит, бэс, харыйа ойуур. Тэтиҥэ да суох сиргэ үүнүөн сөп. Кураанах соҕус сири сөбүлүүр. Саха сирин бары оруйуоннарыгар үүнэр.

# Араҕас тэтиҥээйи
## Аска туттуу

Бэрт үчүгэй амтаннаах, иккис категорияҕа киирэр тэллэй. Сибиэһэйдии даҕаны (буһаран, ыһаарылаан, миин оҥорон), хатаран, маринуйдаан да баран сиэниллэр. Хатарар, маринуйдуур кыах суох буоллаҕына, сороҕор, тууһууллар. Астыырга өҥө уларыйар. Атын маарыннаһар сүлүһүннээх даҕаны, сиэммэт даҕаны тэллэйэ суох.

# Араҕас тэтиҥээйи
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 25 см тиийэр, көппөҕөр, көнө ньуурдаах, өҥө араҕас, кытархайдыҥы араҕас. Туруупкалаах араҥата: үрүҥ. Этэ: үрүҥ, кытаанах, алдьаттахха хараарар. Атаҕа: модьу-таҕа, көҥдөй; үрүҥ өҥнөөх, хара сурааһыннардаах
# 1391

1391 сыл.

# 1391
## Туох буолбута

* От ыйын 18 — Кондурчатааҕы кыргыһыы. Билиҥҥи Самаара уобалаһыгар баар сиргэ (уруккута Алтан Ордуу сирэ) Кондурча өрүскэ Тамерлан сэриитэ Тохтамыш сэриитин үлтүрүппүт. Бу иннинэ 1978 сыллаахха Тамерлан Тохтамыш Үрүҥ Ордуу баһылыга буоларыгар көмөлөспүтэ, онтон икки баһылык кыаҕыран баран сири былдьаспыттара: Тамерлан билиҥҥи Азербайджан сирин сэриилээбитэ, ону Тохтамыш бэйэтин сиринэн ааҕынар буолан Тамерлааҥҥа сэриинэн барбыта, Самаркаанд куораты сэриилии сатаабыта да, табыллыбакка чугуйан иһэн, бу Кондурчаҕа кыргыспыттара.
# Onkyo

Onkyo (Онкио, Онкйо), Дьоппуон тэрилтэтэ, сир шаарыгар саамай үрдүк хаачыстыбалаах динамиктары уонна аудио системалары оҥорон таһаарар, дьиэ театрдарын оҥорор ресивердары.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Mitsui Group бизнес эйгэтигэр сыһыаннаах.
# Костромыкин Николай Егорович

Костромыкин (Кострамыкин) Николай Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Бастакы Наахара нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1942 с. ыҥырыллыбыт. Рядовой 1012-с СП, 288-с СД. 1944 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр кыргыһыы хонуутугар өлбүт..
Көмүллүбүт сирэ: Псков уобалаһа, Островскай оройуон, Воронцово дэриэбинэ.
# Швейцер Александр Давыдович

Швейцер Александр Давыдович — (1923—2002) тыл билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, аатырбыт лингвист, уһуйааччы уонна ааҥыл тылын тылбаасчыта.
Аҕа дойдутааҕы тылбаас түөрүйэтин, тута тылбаас сэбиэскэй оскуолатын төрүттэспит дьонтон биирдэстэрэ. А. Д. Швейцер тута тылбаасчыттар икки ардыларынааҕы түмсүүлэрин маҥнайгы көлүөнэтигэр киирсэр. Кини омук тыллаах Байыаннай үнүстүүткэ уһуйааччынан, ол кэнниттэн, Москубатааҕы омук тылын Судаарыстыбаннай Педогогическай үнүстүүтүгэр өр кэмҥэ үлэлээбитэ, онно тылынан тылбаас хаапыдыратын салайара. Кэнники сылларга Арассыыйатааҕы билим акадьыамыйатын (РАН)Тыл үөрэҕин үнүстүүтүгэр билимҥэ сүрүн үлэһитинэн үлэлээбитэ.
Монографиялара:
* "Литературный английский язык в США и Англии" (1971),
* "Перевод и лингвистика" (1973),
* "Современная социолингвистика. Теория, проблемы, методы"(1977)
# Хатат

Хатат диэн — чокууру саҕан уот ыларга туттуллар анал оҥоһуулаах, элбэх углеродтаах хатарыылаах тимир.
Дьобуруопа омуктара хататы араас быһыылаан-таһаалаан, туспа мал курдук оҥорон, анал тирии эбэтэр таҥас саппыйаҕа укталлар. Саха хатата оннук буолбатах. Сахалар хататы кыалыгы кытта биир мал курдук оҥороллор. Хатат кыалык таһыгар буолар. Оччоҕуна кини чокууру аалан тыаһыы-ууһуу сылдьыбат, чокуур туттуллар кырыыта мүлүрүйбэт. Маннык көстүүлээх хатат Сахалары таһынан өссө монголларга, бүрээттэргэ, кытайдарга, тувиннарга, калмыктарга уо.д.а Азия атын омуктарыгар баара биллэр. Дьэ бу баар, Арҕаа уонна Илин уратыта!
# Гаврилова Мария Кузьминична

Гаврилова Мария Кузьминична (07.12.1928—06.11.2010) — география билимин доктора, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимнэрин Академиятын академига.

# Гаврилова Мария Кузьминична
## Олоҕун олуктара

* 1928 сыл ахсынньы 7 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. Саха норуотун чулуу уола, өрөбөлүүссүйэ иннинэ «Холбос» кэпэрэтиибинэй эргиэни тэрийбит уонна 1938 с. репрессияҕа түбэспит Гаврилов Кузьма Осипович кыыһа. Аҕата Кузьма Осипович Гаврилов Москваҕа «Союззолото» тэрилтэ экономиһа этэ, ол иһин оҕо сааһа Москваҕа ааспыта.
* 1947 сыллаахха Дьокуускай 2 №-дээх оскуолатын кыһыл көмүс мэтээллээх бүтэрбитэ. «Норуот өстөөҕүн» кыыһа буолан мэдээлин 1989 сыллаахха эрэ туттарбыттара.
* 1954 сыллаахха Ломоносов аатынан Москва Ил университетын геграфия факультетын бүтэрбитэ. Идэтэ «климатология уонна метеорология»
* 1960 сыллаахха Ленинград куоракка гидрометеорология институгар кандидат диссертацияны көмүскүүр. Темата «Радиационный климат Арктики». Бу диссертация туспа кинигэнэн тахсыбыта уонна АХШка англ тылынан эмиэ тахсыбыта.
* 1958 сыллаахха Дьокуускайга Ирбэт тоҥу чинчийэр Институтка үлэҕэ киирэр.
* 1985 сыллаахха География Институтугар доктор диссертациятын көмүскүүр.
* 2010 сыл сэтинньи 6 күнүгэр өлбүтэ.

# Гаврилова Мария Кузьминична
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Аҕата — Гаврилов Кузьма Осипович (01.12.1890—1938), 1920-с сылларга «Саха омук» уонна «Саха кэскилэ» түмсүүлэр төрүттээччидэртэн биирдэстэрэ, саха суругун-бичигин комитетыгар дьарыктаммыта. 1918 сыллаахха «Холбос» потребществоны тэрийбит. 1938 сыллаахха, кулун тутар 5 түүнүгэр, репрессияҕа түбэһэн, хаайыллыбыт. Алта ыйынан 15 мүнүүтэлээх суута буолбут; «ытарга» диэн уураахтанан, ол күҥҥэ уураах толоруллан, күн сириттэн 48 сааһыгар хомолтолоохтук барбыт. Төрөөбүт дойдутугар, Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар, Бүтэйдээх орто оскуолатыгар кини сырдык аата сүктэриллибит.
* Ийэтэ - Харитонова Мария Федоровна, Улуу Сыһыыга бастакы оскуоланы арыттарбыт Харитонов Федор Иванович кыра кыыһа, Хатырыкка ликбез арыйбыт дьахтар. Кини бастакы кэргэнэ Охлопков Игнатий Игнатьевич Максим Аммосов бииргэ үөскээбит атаһа эбит. Кини өлбүтүн кэннэ, иккис кэргэнинээн кэлин, оттутарын ааһан баран холбоспуттар.
* Кэргэнэ — Босиков Василий Афанасьевич, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үэһитэ, П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина, музыка Үрдүкү оскуолатын ректора.

# Гаврилова Мария Кузьминична
## Айымньылара

250 наука үлэлээх, ол иһигэр 14 монография.
* «Климат и многолетнее промерзание горных пород», 1978.
* «Современный климат и вечная мерзлота на континентах», 1985.
* «Климаты холодных регионов Земли», 1998, 2003.
* Аан Дойду метеорология тэрилтэтин «Климат уонна криосфера» диэн проблема эксперта.

# Гаврилова Мария Кузьминична
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР билимин үтүөлээх деятелэ
* Российскай Федерация билимин үтүөлээх деятелэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин Академиятын академига
* Россия естественнай билимнэрин Академиятын академига
* Россия гидрометеосулууспатын ытык үлэһитэ

# Гаврилова Мария Кузьминична
## Өссө маны көр

Гаврилов Кузьма Осипович
# Шадринов Николай Васильевич

Шадринов Николай Васильевич (төр. 1927, Элгээйи нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Субэтин бэрэссэдээтэлэ (2000—2008). Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Шадринов Николай Васильевич
## Олоҕун олуктара

Николай Васильевич 1927 сыллаахха ыам ыйын 14 күнүгэр Сунтаар оройуонун Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүт.
1955 с. Москватааҕы Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбит. Уус-Алдан улууһугар Дүпсүн МТС-гар сүрүн агрономунан үлэлээбит.
1958 сыллаахха Сунтаар оройуонун Сталин аатынан колхуос бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт.
1961 сыллаахха Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын миниистиринэн анаммыт.
1962 сылтан — Миниистирдэр Сүбэлэрин Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта, Саха АССР оҥорон таһаарыыга уонна тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын бэлэмнээһин миниистирэ.
1966—1970 сс. — партия обкомун тыа хаһаайыстыбатыгар салаатын сэбиэдиссэйэ.
1970—1979 сс. — тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ.
1979—1990 сс. — тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын бэлэмнээһиҥҥэ уонна хаачыстыбатыгар сүрүн государственнай инспектор.
Ити кэннэ Госзаготинспекция уонна Минсельхоза тутаах үлэһитинэн, АПК салайыы оскуолатын директора.
1996—1997 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн Общественнай хонтуруол сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.
2000—2008 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Субэтин бэрэссэдээтэлэ.

# Шадринов Николай Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* Мэтээллэр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)
* Сунтаар улууһун ытык киһитэ
# Федоров Афанасий Семенович

Федоров Афанасий Семенович — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.

# Федоров Афанасий Семенович
## Олоҕун олуктара

1941 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр Уус-Алдан Дүпсүн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1964 сыллаахха Дьокуускайдааҕы культпросвет училищены бүтэрэн тыйаатыр режиссера идэтин ылбыта. Онтон Үрдүкү Щепкин аатынан тыйаатыр училищетыгар үөрэммитэ, 1971 сыллаахха бүтэрбитэ.
1964 с. Кэбээйи оройуонун Сэбээн Күөл кулуубугар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1971—1992 сылларга Саха тыйаатырыгар артыыстаабыта.
1992 с. Култуура уонна искусство колледжын преподавателэ, "Төрүт культура" кафедратын сэбиэдиссэйэ.

# Федоров Афанасий Семенович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РФ культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа
* Уус Алдан улууһун Дүпсү нэһилиэгин ытык олохтооҕо
# Хорообут нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хорообут.
Маайаттан 36 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 040 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хорообут — 1 023 уонна Харба-Атах — 17 киһи.
# Цебриково

Цебриково (укр. Цебрикове) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 754 (2011).
# Филатов Владимир Петрович

Филатов Владимир Петрович (1875—1956) — Арассыыйа аатырбыт бырааһа.

# Филатов Владимир Петрович
## Олоҕун олуктара

Владимир Петрович Филатов :
| төрөөбүт сыла | олунньу ыйын 15 күнэ 1875 |
| төрөөбүт дойдута | Михайловскай сэлиэнньэ Протасовскай уобалас Саранскай оройуон |
| өлбүт сыла | алтынньы ыйын 30 күнэ 1956 с. |
| өлбүт сирэ | Одесса, Украинскай ССР, СССР |
| дойдута | Арассыыйа |
| үлэлээбит эйгэтэ | хирургия, офтальмология |
Владимир Петрович Филатов 1875 сыллаахха Михайловка диэн сэлиэнньэҕэ төрөөбүт. Филатов В. П. аҕата, Петр Федорович Филатов, улахан уөрэхтээх киһи этэ. Кини хирургия уонна харах ыарыыларын уобалаһыгар үлэлээбитэ.
1882 сыллаахха дьиэ кэргэн Симбирскэ көспүтэ. Онно Владимир Петрович гимназия оскуолатын бүтэрбитэ. Ол же сылга медицинскэй факультет Москватаа5ы университетыгар киирбитэ.
1897 сыллаахха В. П. Филатов университетын бүтэрбитэ, уонна А. А. Крюков көмөтүнэн Московскай университет харах клиникатыгар сэбиэдиссэйинэн хаалбыта. Филатов төрдүс курска сылдьан харах дьэҥкир бүрүөтүн (роговица) көһөрөөһүнүн туһунан санаа киирбитэ.
1906 сыллаахха В. П. Филатов клиника ассистена буолбута.
1903 сыллаахха Москваттан Одессаҕа көспүтэ.
1903—1911 сылларга — Одесскай унивеситет харах клиникатын үлэһитэ.
1911 сыллаахха Медицинскэй факультет харах клиникатын уонна кафедра салайааччытынан олохтоммута.
1912 сыллаахха истиҥ Баҕа санаата туолбута — харах дьэҥкир бүрүөтүн (роговица) көһөрүүтүгэр бастакы эппэрээссийэтин оҥорбута.
Наукага Саамай сыаналаах кылааты офтальмологияҕа киллэрбитэ. Кини [[ уонаа трахома эмтэниитигэр туһалаах технологияны киллэрбитэ.
Филатов Владимир Петрович 1956 сыллаахха, алтынньы ыйын 30 күнүгэр Мэйии хаана кутуллуутуттан өлбүтэ.

# Филатов Владимир Петрович
## Наҕараадалара

* Үлэ социалистическай геройа
* 4 Ленин уордьана
* 1-кы степеннээх Аҕа дойду сэриитин уордьана
* И.И.Мечников аатынан улахан кыһыл көмүс мэтээл
* Мэтээллэр
* 1-кы степеннээх Сталин бэриэмийэтэ

# Филатов Владимир Петрович
## Туһаныллыбыт литература

https://ru.wikipedia.org/wiki/
# 1973 ниэп кириизиһэ

НИЭП КИРИИЗИҺЭ 1973 сыллаахха Аан Дойдуга буолбута, 1 баррель үс күн иһигэр сыаната 3$ сыанаттан 12$ тахсыыта.

# 1973 ниэп кириизиһэ
## Биричиинэтэ

Араб дойдулара уонна сорох Африка дойдулара бары сөбүлэһэн сайдыылаах дойдуларга ниэп атыылаабаппыт диэбитэрэ. Сүрүннээн Америкаҕа, Арҕаа Эуропаҕа уонна Дьоппуоҥҥа. Ниэп сыаната үрдээһинэ улахан экономическай кризискэ тиэппитэ. Израиль уонна Сирия сэриититтэн тахсыбыта.
# Федоров Владимир Николаевич

Федоров Владимир Николаевич (1951.03.31) - ньуучча хоһоонньута, прозаик, тылбаасчыт. 1988 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Кэбээйи улууһугар Таас-Тумус диэн бөһүөлэккэ төрөөбүтэ. 1975 сыллаахха СГУ инженернай-техническай факультетын бүтэрэр. Геолог идэтин баһылыыр. Хас да сыл экспедицияларга сылдьан баран суруналыыс идэтигэр көһөр. "Молодежь Якутии" уонна "Социалистическая Якутия" хаһыаттарга суруналыыстыыр. Ону тэҥҥэ Дьокуускайга "Горизонт" диэн литературнай түмсүүнү салайар. 1983 сылтан уон сыл устата "Полярная звезда" сурунаал сүрүн редактора.
В. Федоров VIII-с Бүтүн Холбоһук эдэр суруйааччыларын сүбэлэрин кыттыылааҕа. Кини хоһоонноро өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна киин хаһыаттарга уонна сурунаалларга, "Молодая гвардия" уонна "Современник" хомуурунньуктарга бэчээттэммиттэрэ. Сорох хоһоонноро тас дойдуларга тахсыбыттара. "Звезда в снегу" диэн бастакы кинигэтин 1982 сыллаахха таһаарбыта. Кини хоһоонноругар олоҕурбут хас да биллэр ырыа баар.
Прозаҕа таһаарыылаахтык үлэлээбитэ, ону тэҥҥэ талааннаах тылбаасчыт. Ньуучча тылыгар саха, эбээн, дьүкээбил уонна эбэҥки суруйааччыларын айымньыларын тылбаастаабыта (Н. Якутскай, А. Сыромятникова, А. Старостин, А. Кривошапкин, Н. Абыйчанин, Улуро Адо, Н. Калитин уо.д.а.).

# Федоров Владимир Николаевич
## Кинигэлэр

* Звезда в снегу. Стихи. - Якутск, 1982.
* Автограф души. Стихи. - Якутск, 1986.
* Западно-германский репортаж. Путевые очерки. - Якутск, 1986.
* Осилит идущий. (О стр-ве АЯМ.) - Якутск, 1988.
* Красный ангел. Стихи. - Якутск, 1991.
* Звезда голуболикой Жаннет. Повести. - Якутск, 1993.
# Sony Music Publishing

Sony Music Publishing — Аан Дойдуга саамай бөдөҥ ырыаһыттары таһаарар уонна ырыа таһаарар медия бөлөх, Sony конгломератка холбонор уонна конгломератка киирэр Sony Music тэрилтэни кытта бииргэ үлэлииллэр, Sony медия империятын продвигайдыырга.
# .museum

.museum диэн музейдарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
# Гидрографическай ситим

Гидрографическай ситим — (ааҥл. гидрографическая сеть) ханнык эмэ территорияҕа баар сир үрдүнээҕи уу ситимэ (өрүстэр, үрэхтэр, үрүйэлэр, күөллэр, уу харайар сирдэр, билиилэр уо.д.а.). Г. с. хойуута — территория биир дьоһуннаах уратыта.

# Гидрографическай ситим
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Sony Music Entertainment

Sony Music Entertainment (кыччатан Сони Мюзик), Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ ырыа, клип уонна шоу бизнес индустриатын бас билээччи.
Америкаҕа, Кытайга, Арассыыйаҕа, Индияҕа, Дьоппуоҥҥа бастыҥ.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Sony империатыгар киирэр.
# Астрахан уобалаhа

Астрахан уобалаhа :
| Астрахан уобалаһын былааҕа Астрахан уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Астрахань |
| Иэнэ | 49 024 км² км² |
| Дьонун ахсаана | 1 013 840 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Соҕуруу |
| Экономическай оройуона | Хоту Хапхаас |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Жилкин, Александр Александрович |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Астрахан уобалаhа эбэтэр Астраханскай уобалас — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1943 сыл ахсынньы 27 күнүгэр төрүттэммитэ. Волгоград уобалаһын, Калмыкияны уонна Казахстааны кытта кыраныыссалардаах. Административнай центра - Астрахань.

# Астрахан уобалаhа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 013 840 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 20,68 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 66,69 % (2013).

# Астрахан уобалаhа
## Нэһилиэнньэтэ
### Национальнай састааба

Нууччалар кыраайга элбэх өттүн ылаллар. Иккиһинэн казаахтар олороллор. Изменение национального состава населения области по данным всероссийских и всесоюзных переписей (1926 - 2010):
# Куорат оҕото

Куорат оҕото диэн куоракка төрөөбүт, улааппыт оҕо ааттанар.
Куорат сиргэ уонна тыаҕа оҕолору иитии уонна үөрэтии бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспат тус-туспаларын төрөппүттэр кэнники кэмҥэ бэлиэтээн эрэллэр. Тыаны кытта сибээстээх төрөппүттэр оҕолорун тыаҕа ыытан үлэҕэ-хамнаска үөрэтэ сатыыллар. Оҕолорун улааппыттарын кэннэ, хойутаан үөрэтэ сатааннар, үлэҕэ үөрэнии быдан эрэйдээхтик уонна бытааннык, саҥалыы үөрэнии курдук барар.
Куоракка даҕаны үлэһит, спордунан эрчиллэр эдэр киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннарыахха сөбүн төрөппүттэр соччо итэҕэйэ иликтэр. Кинилэр уруккулуу санааларыгар оҕолоро сылдьан эрэ бэйэлэрэ үлэлии-хамсыы, дьарыктана сылдьыахтаахтарын курдуктар. Төрөппүттэр итинник санааларын букатыннаахтык бырахтахтарына киһилии майгылаах, үлэһит кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ уонна үөрэтиигэ бэйэлэрэ ордук кыһанар буолаллар.
Оҕо хаһан баҕарар төрөппүтүн эрэ үтүктэр, аан маҥнай кинилэр курдук буолуон баҕарар. Сүрэҕэлдьээн дьыбааҥҥа сыппакка, тугу эмэ оҥоруохха, оҕону онно кыттыһыннарыахха, батыһыннарыахха, оччоҕо ханнык баҕарар үлэттэн иҥнэн, толлон турбакка оҥорбутунан барыыга, кыайарга-сатыырга үөрэнэр, оҥоруллубут үлэ түмүгүттэн үөрэр, өйө-санаата бөҕөргүүр.
«Оҕом кыра, билигин сыттын, улааттаҕына үөрэхтээх киһи буолуо» диэмиэххэ, сыта үөрэнэн хаалан букатын сүрэҕэ суох буолуоҕа. Тугу эмэ кыайар буолуоҕуттан үлэлии, дьарыктана үөрэннэҕинэ, ол үлэтэ эбэтэр дьарыга үгэс буолан умнуллубат гына ийэ кутун өйүгэр иҥнэҕинэ үйэтин тухары үлэһит киһи тахсыаҕа. Төрөппүт бэйэтэ тиритэ-хорута үлэлии сылдьарын оҕото көрөр буоллаҕына, оҕотун өйүгэр-санаатыгар кыаҕа баарынан, хайдах эрэ көмөлөһөр санаа бэйэтинэн киирэр. Маннык санаа киириитэ оҕону үлэһит киһи буола улаатарыгар көмөлөһөр. Даача хаһан да бүппэт үлэтэ-хамнаһа оҕону үлэҕэ үөрэтиигэ ылар оруола аһара үрдүгүн төрөппүттэр сыаналыа этилэр.
Төрөппүт бэйэтэ оҥоруохтаах дьыалатын оҥорбокко сытар буоллаҕына уонна оҕотун «Эн үлэлээ» диэтэҕинэ, оҕотугар тэҥнэһэ сатыыр санаата табыллыбакка сүгүн үлэлиэ суоҕа. «Бэйэтэ сытар эрээри киһини соруйар» диэн хомойо санааһына олохсуйуо. «Хамначчыт курдукпун» дии санааһына баһыйан бардаҕына кэлин тиһэҕэр төрөппүтүн итэҕэйбэт буолан хаалыан сөп.
Оҕону кыра эрдэҕинэ иитии, үөрэтии диэн төрөппүт бэйэтэ көрдөрөн биэрэр холобура буолар. Хайдах оҥорору көрдөрөн биэрэн баран, бэйэни үтүгүннэрэн оҥотторо үөрэттэххэ эрэ оҕо тугу эмэ оҥоро үөрэнэр. Үтүктэн үөрэҕэ үгэс буолан иҥнэҕинэ эрэ оҕо төрөппүтүн курдук үлэһит, өйдөөх-санаалаах киһи буола улаатар. Бу үөрэх былыр-былыргыттан уларыйбатын бэлиэтинэн сахалар киһи хайдаҕын билээрилэр кини төрүттэрин ыйыталаһаллара буолар. Төрөппүттэрин өйдөрө-санаалара, үлэҕэ-хамнаска сыһыаннара оҕолорун өйө-санаата сайдыытыгар сүрүн тирэх буоларын былыргы сахалар чуолкайдык билэллэр эбит. Киһи төрүттэрэ эһэтэ, эбэтэ, ийэтэ уонна аҕата кини өйүн-санаатын оҥкулун оҥорор дьоно, бэйэлэрин үйэлэригэр тугу үлэлээн-хамнаан ситиспиттэригэр оҕолорун кыра эрдэҕинэ батыһыннара сылдьан үөрэтэн кэбиһэллэр. (1,59).

# Куорат оҕото
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
# Буруй (суолталара)

* Буруй (иэйии)
* Буруй (төрүн)
* Буруй төрүнэ
* Буруйу оҥоруу (кылмыс)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Никитин Павел Павлович

Никитин Павел Павлович (1932—12.04.1994) — суруналыыс, Саха АССР культуратын үтүөлээх диэйэтэлэ.
1932 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһугар Хара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1954 с. Педагогическай институту бүтэрэн баран, Саккырыырга, Ньурбаҕа саха тылын учууталынан үлэлээбитэ. Ньурбаҕа райкомол бастакы сэкиритээринэн талыллан 1959 с. үлэлээбитэ. Онтон Ленинградтааҕы үрдүкү баартыйа оскуолатыгар суруналыыстыка факультетыгар ыытыллар. 1963 с. Орто Өлүөнэ холбоһуктаах оройуонугар «Ленин суола» хаһыакка ананар. Онтон 1964 с. «Кыым» хаһыакка культура салаатын салайааччытынан 1969 с. үлэлиир. Бу сылтан Саха Сиринээҕи обком куьлтуратын салаатын инструкторынан ананар. Онно тыйаатыр уонна киинэ боппуруостарынан дьарыктанар.
Кини бу дуоһунаска үлэлиир кэмигэр Дьокуускайга музыкальнай тыйаатыр (1982) уонна Литературнай музей (1981) тутуллаллар, Талааннаах ыччат айар специальностарга атын куораттарга үөрэнэр, Саха культуратын уонна ускуустубатын күннэрэ Магадаан (1965), Ульяновскай (1982) уобаластарыгар, Башкирияҕа (1972), Москубаҕа (1972, 1982), Монголияҕа (1985) ыытыллаллар.
1994 с. муус устар 12 күнүгэр өлбүтэ.

# Никитин Павел Павлович
## Кинигэлэрэ

* Петр Михайлович Решетников. (ааптардар Суорун Омоллоон, П. П. Никитин). Дьокуускай, 1973
* Якутский театр: 1925—1975. (хомуйан оҥорооччу П. Никитин). — Дьокуускай, 1975
* Мастера якутской сцены. — Дьокуускай, 1985
# Константинов Иван Васильевич

Константинов Иван Васильевич (20.08.1936—26.03.1977) — археолог, саха учуонайа, устуоруйа билимин хандьыдаата.

# Константинов Иван Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1936 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр Саха АССР Ньурба оройуонун Ньурба нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1955—1957 сс. — совхозка үлэлээбит.
* 1961 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1963—1967 сс. — лаборант.
* 1967 с. — история билимнэрин кандидатыгар «Материальная культура якутов XVIII в.» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1967—1977 сс. — тыл, литература уонна история Институтун младшай научнай үлэһитэ.
* 1977 сыллаахха кулун тутар 26 күнүгэр күн сириттэн барбыт.
Константинов историк, элбэх экспедицияларга сылдьыбыт археолог быһыытынан биллэр. Өлүөнэтээҕи археология экспедициятын кытта Алдан тардыытыгар Белькачи I, Сумнагин, Усть-Тимптон, Дюктайскай хайа хаспаҕын уо.д.а. чинчийбит. Кини салалтатынан, 1967—1968 сылларга Өлөөн, 1974 сылга Анаабыр өрүстэргэ бастакы археология барылынан чинчийии ыытыллыбыта. Бу хотугу өрүстэр тардыыларыгар, кини иннинэ биир да археолог сылдьыбатах сиригэр, кэккэ араас кэмнэрдээҕи арыйыылары, археология өйдөбүнньүктэрин булан чинчийбитэ. Экспедициялар түмүктэринэн коллективнай «Археологические памятники Якутии. Бассейна Вилюя, Анабара и Оленека» диэн монография суруллубут.

# Константинов Иван Васильевич
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Материальная культура якутов XVIII века» (Якутск, 1971) - монография.
* «Ранний железный век Якутии» (Новосибирск, 1978) - монография.
* Ыстатыйалар
* «Раскопки шаманского погребения» (Сб. научный статей Якутского республиканского краеведческого музея, 1966).
* «Они раскапывали погребения» (Полярная звезда. — 1966. — № 3).
* «Работа на Оленьке» (Сб.: По следам древних культур Якутии. — Якутск, 1970).
* «О захоронениях с конем в Якутии» (Там же).
* «Захоронения слуг у якутов» (Полярная звезда. — 1976. — № 4).
* «Старинные якутские этёхи» (В кн.: Вопросы этнографии народов Якутии. — Новосибирск, 1974).
* «Происхождение якутского народа и его культуры» и «Новые материалы о захоронении якутов XVIII в.» (Сб.: Якутия и ее соседи в древности. — Якутск, 1975).
* «Олонхо как историко-этнографический источник» (Сб.: Основоположник якутской советской литературы. — Якутск, 1974).

# Константинов Иван Васильевич
## И.В. Константинов туһунан

* Иванов В.Ф. Рец. на кн.: Константинов И.В. Материальная культура якутов XVIII в. — Якутск, 1971 // Сов. этнография. — 1973. - № 2. — С. 171—173.
* Чемезов В.Н. Научно-исследовательские учреждения и расширение подготовки кадров историков // Очерки советской этнографии. — Якутск: Кн. изд?во, 1976. — С. 161, 167—168.
* Парникова А.С. Работы по этнографии // Очерки советской историографии. — Якутск, 1976. — С. 225.
* Федосеева С.А. Исследователь древних культур и этногенеза народов Якутии // Венок памяти. — Якутск, 2001. — С. 35—41.