yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Давид Рикардо

Давид Рикардо (ааҥл. David Ricardo) диэн Британия экономиhа. Политика экономиятын классига. Классик экономика биир тутаах киhитэ буолар, Томас Малтуhу уонна Адам Смиты кытта. Тэҥнии барыс теориятын таhаарбыта. Бу теория дойдулар икки ардыларынааҕы көҥүл эргиэн сайдыытыгар улахан дьайыыны оҥорбута.

# Давид Рикардо
## Үлэлэрэ

Рикардо суруйуулара:
* The High Price of Bullion, a Proof of the Depreciation of Bank Notes (1810)
* Essay on the Influence of a Low Price of Corn on the Profits of Stock (1815)
* On the Principles of Political Economy and Taxation (1817)
Суруйууларын хомуурдара:
* The Works and Correspondence of David Ricardo, ed. Piero Sraffa with the Collaboration of M.H. Dobb (Indianapolis: Liberty Fund, 2005), 11 туомнаах. Ис тутула:
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 1 Principles of Political Economy and Taxation
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 2 Notes on Malthus
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 3 Pamphlets and Papers 1809-1811
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 4 Pamphlets and Papers 1815-1823
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 5 Speeches and Evidence
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 6 Letters 1810-1815
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 7 Letters 1816-1818
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 8 Letters 1819-June 1821
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 9 Letters 1821-1823
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 10 Biographical Miscellany
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 11 General Index
# Орулуостар уустара

Орулуостар уустара (лат. Bucephala, нууч. Род Гоголи) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Орулуос.

# Орулуостар уустара
## Өссө маны көр

* Хаастар уустара
* Хардырҕастар уустара
* Үрүҥ хаастар уустара
* Үрүҥ моойдоох хаастар уустара
* Сухоностар уустара
* Кубалар уустара
* Кыһыл кустар уустара
* Өрүс кустарын ууһа
* Умсаахтар уустара
* Уораныкылар уустара
* Ээбиллэлэр уустара
# Гоголев Василий Николаевич

Гоголев Василий Николаевич — саха биллиилээх тустууга, ССРС спордун үтүөлээх маастара

# Гоголев Василий Николаевич
## Олоҕун олуктара

* 1957 сыл алтынньы 9 күнүгэр Саха АССР Чурапчы оройуонугар төрөөбүт.
Тренердэрэ — Д. П. Коркин, Р. М. Дмитриев.

# Гоголев Василий Николаевич
## Спортка ситиһиилэрэ

* ССРС үс төгүллээх чемпиона (1984, 1985, 1986)
* Европа икки төгүллээх чемпиона (1985, 1988)
* Европа чемпионатын үрүҥ көмүс призера (1982)
* Аан дойду кубогар үрүҥ көмүс призер (1983)
* Аан дойду чемпионатын боруонса призера (1985)
* Үтүө Дьулуур оонньууларын кыайыылааҕа (1986)
* РСФСР биэс төгүллээх чемпиона (1981, 1987, 1989, 1990, 1991)
* Бурятияҕа, Монголияҕа (иккитэ), Ираҥҥа, Канадаҕа, ФРГ-га, ГДР-га, Венгрияҕа буолбут норуоттар ыккардыларынааҕы күрэстэр кыайыылаахтара

# Гоголев Василий Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* ССРС спордун үтүөлээх маастара
* Чурапчы улууһун Ытык олохтооҕо
# Таһаҕас

Таһаҕас диэн тиэйиллэр мал. Таһаҕаһы биир сиртэн атын сиргэ илдьэллэр, эбэтэр үөһээ-аллараа тиэйэллэр. Таһаҕас былыр киһи уонна харамай күүһүнэн тиэйиллэрэ, билигин таһаҕас тиэйэргэ аналлаах көлөлөр туттуллаллар. Таһаҕас тиэйиитинэн дьарыктанар киһи таһаҕасчыт дэнэр.
Таһаҕасчыт харамайдар:
* Сылгы
* Эһэх
* Хачыр
* Таба
* Ыт
* Сэлии
Таһаҕас көлөлөрө:
* Таһаҕас массыына
* Таһаҕас суксурҕа
* Таһаҕас аал
* Таһаҕас тайаара
# China Mobile

China Mobile Communications Corporation (Кытайдыы: 中国移动通信, Hanyu Pinyin: Zhōngguó Yídòng Tōngxìn) (SEHK: 0941, NYSE: CHL), өссө China Mobile эбэтэр CMCC диэн биллэр, диэн Кытай ордук улахан мобил телефон оператора. Туттааччыларын ахсаанынан (415 млн) ордук улахан мобил телефон оператора (бэс ыйын 30, 2008). Үп эргийиитинэн Vodafone кэнниттэн иккис.
# Дьөккөн нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Дьөккөн нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Эбэ.
Улуус кииниттэн 106 км илин диэкки Бүлүү суолга сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 512 киһи (2007 сыл).

# Дьөккөн нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

Черканов Алексей Николаевич (1910—1967) — Социалистическай Үлэ Геройа, шахтер. Кондаков Николай Алексеевич (1920—1979) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Гоголев Степан Филиппович (1896—1933) — саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, бөдөҥ сэбиэскэй салайааччы.
Кондаков Владимир Алексеевич (1939 төр.) — эмчит, суруйааччы.
# Кудряшов Николай Петрович

Кудряшов Николай Петрович (07.04.1922, Черемхово — 23.03.1973, Ньурба, Саха АССР) — лейтенант, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944). Буруйдааһыҥҥа түбэһэн, Герой аата уонна бары наҕараадалара быһыллыбыт (1953). 2013 сыллаахха бары бырааптара чөлүгэр түспүт.

# Кудряшов Николай Петрович
## Олоҕун олуктара

1922 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр Черемхово бөһүөлэккэ шахтёр дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кыра сааһыттан, төрөппүттэрэ өлөн, Тулуҥҥа (Иркутскай уобалас) оҕо дьиэтигэр иитиллибит, кэлин эдьиийигэр олорбут. 17 сааһыттан Черемховоҕа Киров аатынан шахтаҕа үлэлээбит.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Арҕаа, Воронежскай, Брянскай, 1-кы, 2-с уонна 4-с Украинскай фроннарга сэриилэспит. Сэрии толоонугар түөртэ бааһыра сылдьыбыт. 1943 сыл сэтинньитигэр Киевы босхолооһун кыргыһыыларыгар старшай сержант Кудряшов хорсуннук сэриилэспитэ бэлиэтэммит. Кудряшов взвода Пуща-Водица аттынааҕы кыргыһыыга 150-ча, Киевка Крещатик, кинофабрика оройуоннарыгар буолбут кыргыһыыларга 80-ча өстөөх саллаатын кыдыйбыт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 10 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин старшай сержант Кудряшов Николай Петровичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибит.
Сэрии кэнниттэн дойдутугар шахтаҕа үлэлээбит. 1952 сыл кулун тутарыгар, буруйданан, 6 сылга дьүүллэммит. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1953 сыл тохсунньу 2 күнүнээҕи Ыйааҕынан Герой аата уонна бары наҕараадалара быһыллыбыт. 1954 сыл кулун тутарыгар болдьоҕун иннинэ босхолонон баран, шахтаҕа, онтон артыалга үлэлээбит.
1956 сыл күһүнүгэр Саха Сиригэр көспүт. Өлөөн улууһугар Амакинскай экспедицияҕа, 1964 сылтан Ньурбатааҕы авиаотрядка суоппарынан үлэлээбит.
Ньурбаҕа олорбут. 1973 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр өлбүт, Ньурба кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
Николай Петрович Кудряшовка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата, наҕараадалара 2013 сыллаахха төннөрүллүбүт.

# Кудряшов Николай Петрович
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл № 2446 (10.01.1944)
* Ленин уордьана (10.01.1944)
* Албан аат III ст. уордьана (16.12.1943)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (20.01.1943)
# 1431

1431 сыл.

# 1431
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 30 — Руаҥҥа Жанна д’Аркы уматан өлөрбүттэр.

# 1431
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 30 — Жанна д’Арк, Англия бас билиитин утары охсуспут Франция национальнай дьоруойа.
# НТВ

НТВ — 1993 сыллахха үлэтин саҕалаабыт Россия үрдүнэн көрдөрөр телебиизар ханаала. Телеканалы көрөөччү ахсаана 120 мөлүйүөнтэн тахсар. Москва куораттан, Останкино телецентртан үлэлиир.
Россияттан атын да дойдуларга көрдөрөр. НТВ-Мир ханаал СНГ дойдуларыгар, Балтикаҕа, Арҕаа Европаҕа уонна АХШгар, Канадаҕа, Исраилга, Австралия уонна Саҥа Зеландия спутник нөҥүө сигналын ыытар. Россия иһигэр хас даҕаны бириэмэнэн арахсар дубльдаах.
# .se

.se диэн Швеция үрдүк таhымнаах ил домена.
# Краснокутскай Семён Григорьевич

Семён Григорьевич Красноку́тскай (1787 сыл — 1840 сыл олунньу 3 күнэ) — Действительнай статскай советник, Сенат 3 департаменын 1 отделениетын обер-прокурора, Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт декабрист, масон.

# Краснокутскай Семён Григорьевич
## Дьиэ кэргэнэ

Киев күбүөрүнэтигэр дворяннар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Аҕата — Краснокутскай Григорий Иванович (1813 өлб.), статскай советник, Киев күбүөрүнэтин прокурора.
Ийэтэ — Томара, Софья Степановна.
Бииргэ төрөөбүттэрэ:
Александр — генерал-майор; Николай — майор; Балта — Надежда Григорьевна, кэргэн тахсан баран Лукашевич.

# Краснокутскай Семён Григорьевич
## Көскө ыытыллыы

1826 сыллаахха Саха уобалаһын Верхоянскайыгар ыытыллыбыт. Ол эрээри, көскө сылдьыахтаах сирэ бастаан Дьокуускайга, онтон Битиим сэлиэнньэтигэр уларытыллыбыт. Декабристартан бастакыннан 1826 сыл ахсынньытыгар Битиимҥэ кэлбит. Саха сиригэр көскө сылдьыбыт декабристартан саамай саастаахтара этэ. Аймахтарын көрдөһүүтүнэн 1827 сыллаахха Битиимтэн Минусинскайга көһөрүллүбүт, онно 1927 сыл күһүнүгэр тиийбит.
1831 сыл от ыйын 9 күнүгэр арамачыыһын эмтэтэ барарыгар көҥүллээбиттэр. 1831 сыллаахха Красноярскайга тиийбит, атаҕа босхоҥ баран салгыы барбатах.
Балтын Надежда Григорьевна Лукашевич көрдөһүүтүнэн 1837 сэтинньи 26 күнүгэр Тобольскайга барарын көүллээбиттэр. Красноярскайтан 1838 сыллаахха бэс ыйын 8 күнүгэр айаҥҥа туруммут. Тобольскайга от ыйын 7 күнүгэр тиийбит.
Аймахтара хаста да эмтэтэ Хапхааска ыытыҥ диэн көрдөспүттэрэ да, сырыы аайы батыныы ылбыттара.
Тобольскайга 1840 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр өлбүт. Завальнай кылабыыһатыгар көмүллүбүт.

# Краснокутскай Семён Григорьевич
## Литэрэтиирэ

* Мемуары декабристов. Северное общество, М.: Издательство МГУ, 1981, с.327
# Далыр нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Далыр нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Далыр.
Улуус кииниттэн 75 км хоту диэкки сытар
Нэһилиэнньэтин ахсаана 931 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Далыр — 816, Быччагдаан — 101 уонна Кулуһуннаах — 14 киһи.
1861 сыллаахха чочуобуна тутуллубута. 1879 сыллаахха кини оннугар Далырдааҕы Иннокентьевскай таҥара дьиэтэ тутуллубута. 1880 с. муус устар 20 күнүгэр Дьокуускай уонна Бүлүү епискоба Дионисий кэлэн сибэтии гыммыт. Далыр приходугар 1913 с. I уонна III Үөдүгэй нэһилиэктэрэ, Мэйик, Нам, Кырыкый, I уонна II Хоро нэһилиэктэрэ, II Боотулуу нэһилиэгэ киирэллэр эбит. Онно 1913 с. 4 049 олохтоох баара диэн Национальнай архыып 226-с фондатыгар харалла сытар таҥара дьиэтин дөкүмүөннэрэ туоһулууллар.
1911—1912 сылларга Бүлүү өрүс хаҥас өттүнээҕи нэһилиэктэрэ Арҕаа Бүлүү (сороҕор Үөдүгэй диэн ааттанар) улууһа буола сылдьыбыттара. Ол улуус киинэ Далыр этэ.

# Далыр нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
### Оскуолата

2007 сыллаахха сэтинньи 30 күнүгэр 162 миэстэлээх оскуола саҥа дьиэтэ үлэҕэ киирбит (тутааччы «Тоһоҕолоох» ХЭТ, ген. директор А.М.Петров).

# Далыр нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Багынанова Зоя Петровна (1942 с. муус устар 22 к. төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
    Ксенофонтов Владимир Васильевич (1947 с. от ыйын 5 к. төр.) — композитор.
    Еремисов Михаил Николаевич (1961 с. тохсунньу 10 к. төр.) — сүүрүк-спортсмен, марафонец.
    Дакаяров Иннокентий Иннокентьевич (1967 с. сэтинньи 19 к. төр.) — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.
# Босния уонна Херцеговина былааҕа

Босния уонна Херцеговина былааҕа халлаан күөх полотноттан уонна араҥас треугольниктан турар. Сэттэ маҥан сулус ол треугольник аттыгар уруһуйдаммыт, уонна икки сулус аҥардарара треугольник анныгар уонна үрдүгэр көстөллөр.
Треугольник Босния уонна Херцоговина үс норуотун көрдөрөр: босниецтары, хорвааттары уонна сербтары. Ону тэҥэ Босния уонна Херцоговина территорията треугольнигы майгыннатар.
# Астрахань

Астархаан (нучч. Астрахань), куорат, Астархаан уобалаһа киин куората буолар. Түүрк омуктар (олор ахсааннарыгар сахалар) олохтообут куораттара.
Баһа Үөһээ Бүлүүгэ, Өлүөнэ өрүс дельтатын 11 арыытыгар баар. Москваҕа диэри 1550 км. куорат 4 административнай оройуонунан арахсар: Кировскай, Советскай, Ленскэй уонна Трусовскай. Олохтоохторун ахсаана: 524 371 киһи ((2021). Иэнэ: 208,70 км. Астраханияҕа 200 национальностаах, 19 конференция, 170- тан тахса национальнай культура обществолара үлэлииллэр.

# Астрахань
## Этимологү

Астрахань диэн тыл нуучча тылыгар казах тылыттан киирбит, ис хоһооно "эр хаан" диэн буолар. Казаах тылыттан сахатыттахха "Астархаан" диэн буолар. Казах тылынан куорат аата "Астархан" диэн.
Бу темаҕа былырыын икки тарҕаммыт киһи, куорат аата славянскай «страхань» диэн славянскай «ас "- воеводтан эбэтэр» тарархан «диэн скифтэр тылларыттан быһа тардан, бу көрүҥү өссө В. Н.
Куорат аата араас летописияларга ПСРЛ: Азсторокань, Азартракань, Азортракань, Азортрокань, Азорохань, Асторокань, Астрохань, Хазотокань.
Маннык олоҕо суох, Иван Грознай версия диэн ааттанар эпохатыгар аан дойду араас пропагандалааһын, бу Москуба былыргы түүрдэр омуктарыгар Москубаны сыһыарыыны олохсутар сыалтан хайа баҕарар бэлитиичэскэй интэриэскэ үөскээбитэ. Астрахан кыраайы үөрэтээччи М. любительскай үлэлэригэр хаттаан ити версия үөскээбитэ. Кононенко 1990- с сылларга (Кононенко «Аз- торок- кань» диэн быһаарбыта) бастакы засеканы «грань (бүтэр) курдук быһаарбыта, ол гынан баран, ханнык да кириитикэни тулуйбат, тоҕо диэтэххэ, ааптар монголлар Поволжьеҕа уонна Подоньеҕа (»Саарыстыба донье«).
Татаар Мишарин-Хан, Ас- хан уонна Касим- хан уолаттара олорбут сарай- Ханалас дьонун туһунан номох баар. Бу лэгэндэҕэ сарай, Астрахань уонна Касимов куораттарын ааттарын быһаарарга холонуу көстөр.
Астраханецтар ортолоругар ордук киэҥник тарҕаммыт Лэгэнтэй астр диэн сиргэ өр кэмҥэ баһылаабыт, эбэтэр кини кыыһын Астратын туһунан үһүйээн баар. Легенда ала- чуо нууччалыы тыллаах (происхождение). Кини научнай эргимтэҕэ кырдьык туһунан боппуруос хаһан да туруоруллубата.
# Дима Билан

Дима Билан дьиҥ аата Виктор Белан 1981 сыл ахсынньы 24 күнүгэр төрөөбут нучча ырыаһыта. Евровидение конкурсугар иккитэ кыттыбыта. 2006 сыллахха «Never Let You Go» диэн ырыаны ыллаан иккис миэстэ буолбут. 2008 сыллаахха «Believe» диэн ырыалаах кыайбыта.

# Дима Билан
## Альбомнара

* 2003 — Я ночной хулиган
* 2004 — На берегу неба
* 2006 — Время-река
* 2008 — Против правил
# Эбэ

Эбэ - киһи төрөппүтүн (аҕатын дуу ийэтин дуу) ийэтэ.
Сорох сиргэ эбэни кырдьаҕас ийэ, сорох сиргэ эмгэн дииллэр эбит.
# Улуу тойон таҥара

Кырыалаах кыһыннаах сахабыт сиригэр олоҕу олоруу, сайыннарыы ураты тулуурдаах буоллахха эрэ кыалларын сахаларга Улуу тойон таҥара баара биллэрэр. (1,10). Сахалары сайыннарбыт таҥара Улуу тойон таҥара буолар.
Улуу тойон таҥара дьоҥҥо сүрү, уоту уонна ойууннары биэрбит диэни саха дьоно бары билэллэр. (2,22).
Сүр диэн тулуурдаах, өһөс буолуу ааттанар.
Улуу тойон таҥара — эр дьон таҥаралара. (1,17).
Киһи олоҕун устата сыыһа-халты туттубат буоллаҕына эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. Улуу тойон таҥара киһи сыыһа-халты туттубат кыаҕын улаатыннарар, тулуурдаах буолуутун сайыннаран олоҕу киһи быһыылаахтык олорорун хааччыйар.
Улуу тойон таҥараны бэлиэтээһин, сүгүрүйүү күһүн, балаҕан ыйын 22 күнүгэр ыытыллар. Күһүҥҥү ыһыах диэн ааттанар. Тулуурдаах буолан кырыалаах кыһыны туоруурга санааны бөҕөргөтүүгэ аанаан ыытыллар.
"Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс" диэн тулуурдаах буолууга үөрэтэр Улуу тойон таҥара үөрэҕин өс хоһооно.

# Улуу тойон таҥара
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
2. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.

# Улуу тойон таҥара
## Өссө маны көр

* Улуу Тойон таҥара туһунан
* Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ
* Улуу тойон таҥара үөскээһинэ
# Микроскоп (сулустар бөлөхтөрө)

Микроскоп (латыынныы Microscopium, Mic) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Чубукуттан соҕуруу сытар. Халлааҥҥа 210 квадрат кыраадыс иэннээх, 37 харах көрөр сулустардаах. Арассыыйа соҕуруу өттүгэр от ыйыгар уонна атырдьах ыйгар үчүгэйдик көстөр.

# Микроскоп (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объекттар

2007 сыллаахха Уве Вольтер (Uwe Wolter) чинчийэр бөлөх Гамбург (Hamburger Sternwarte) обсерваториятыгар, Күҥҥэ маарыҥныыр HD 197890 сулус чаҕылхай буола түһэрин манаабыттар.

# Микроскоп (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Бөлөҕү 1754 сыллаахха Никола Луи де Лакайль киллэрбитэ. Аатын Антони ван Левенгук учуонайга анаабыт.
# Ходуһа

Ходуһа — оттуур сир.

# Ходуһа
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Марко Поло

МаркоПоло (1324). Италия атыыһыта, айанньыт. «Книга о разнообразии мира» аатырбыт үлэ ааптара. Бу кинигэ муоранан айаннааччыларга, хаарта оҥорооччуларга, XIV-XVI үйэ суруйааччыларыгар улахан дьайыыны оҥорбута. Бэл, Христофор Колумб Индияны көрдүү устарыгар илдьэ сылдьыбыта биллэр.
# Туттарар

Туттарар диэн барамайдары бэйэ бэйэлэрин кытта бииргэ холбуур тэрил.
Туттарар тэриллэр:
* буолта
* үлүк
* биинтэ
* сурууп
* дьэбдьэриэс
* дүүбэл
* суохайар
* саайба
* истиип
# Хохту

Хохту — саас, сайын сиикэйдии хатарыллыбыт мунду.
# Метрология

Метрология диэн кээмэйдээhин үөрэҕэ. Метрология кээмэйдээhин бүтүн теоретика уонна практика өрүттэрин көрөр.
# Борисов Андриан Афанасьевич

Борисов Андриан Афанасьевич — устуоруйа билимин дуоктара.

# Борисов Андриан Афанасьевич
## Олоҕун олуктара

* 1971 сыллаахха ыам ыйын 21 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1992 с. — Саха государственнай университетын историяҕа салаатын бүтэрбитэ.
* 1992 с. — РНА СС Дьокуускайдааҕы билимҥэ Киинин ТЛИ Институтын старшай лаборана.
* 1992—1995 сс. — РНА СС Дьокуускайдааҕы билимҥэ Киинин аспирана.
* 1995—1996 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1996—1997 сс. — научнай үлэһит.
* 1996 с. — историческай билим кандидатыгар «Улусная организация якутов в XVII в.» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1997—2004 сс. — этнологияҕа чинчийии Киинин старшай научнай үлэһитэ.
* 2004 с. — Саха республикатын НА гуманитарнай чинчийии Институтын салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 2004 с. — история билимин докторыгар «Социальная история якутов в XVII - 50-х гг. XIX в.: общество, право, личность в условиях российской колонизации» тиэмэҕэ диисертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр
Үлэтин хайысхалара:
* этнография;
* сахалар социальнай уонна этническай историялара.

# Борисов Андриан Афанасьевич
## Cүрүн үлэлэрэ

* «Якутские улусы в эпоху Тыгына» (Якутск, 1997) - монография.
* «Якутское общество и обычное право в XVII - начале XX в.» (М., 2002) - монография.
* «Субэтнические подразделения якутов в XVII в.» (Историко-этносоциальные исследования: региональные проблемы (Сб. науч. трудов). - Новосибирск, 1998).
* «Современное состояние теории происхождения народа саха» (Археология Северо-Востока Азии: Астроархеология. Палеометрология / Отв. ред. А.Н.Алексеев. - Новосибирск, 1998).
* «Исторический фольклор саха: типология образа кланового главы» (Literatura ludova. Отв. ред. А.Кучинский. - Вроцлав, 2000. - NR6 (44) listopad-grudzen. (на польском яз.).
* «Идея власти и традиционные общественные институты саха» (Республика Саха (Якутия): путь к суверенитету; в соавт. с В.В.Ушницким. - Якутск, 2000).
* «The First Yakut law of land relations» (Indigenous Ecological Practices and Cultural traditions in Yakutia: history, ethnography, politics / Ed. By Takakura Hiroki. Center for Northeast Asian Studies. Sendai: Tohoku University, 2003. - Northeast Asian Studies Series).
* «Реформы самоуправления якутов в 1760-1830-е гг.: люди и идеи» (Азиатская Россия: люди и структуры империи. Омск, 2005).
* «Бурятский улус/ хотон и якутский ыал в сравнительном рассмотрении: социально-демографический аспект» (Сибирские чтения в РГГУ. 2009. № 4).
* «Дискуссионные проблемы исторической демографии якутов второй половины XIX в. (историографический аспект)» (Гуманитарные науки в Сибири. 2010. № 1).
* «Социальная самоорганизация якутов: от ясачной волости к наслегу» (Материалы Всероссийской научной конференции, посвященной 200-летию Н.Н.Муравьева-Амурского. Иркутск, 2010).
* «Якутские исторические этюды» (Якутск, 2003).
# Сууллар Мыраан

Сууллар Мыраан (ааҥл. Suullar Myraan), Саха Сиригэр баар мыраан, кыракый хайа буолар. Хотуттан соҕуруу диэки 81 км, Илинтэн Арҕаа 10 км. 99% барыта тыа. Мэҥэ-Хаҥалас улууһа бас билэр, Төхтүр бөһүөлэгиттэн 400 миэтэрэ тэйиччи уонна Томтор диэн дэриэбинэттэн 4 км тэйиччи сытар. Сууллар Мыраан анныгар Мэҥэ-Хаҥалас улуу үрэҕэ сытар - Суола.

# Сууллар Мыраан
## Экономиката

Улахан мас элбэтэр сир, туризм. Элбэх фермалар. Баай куорат дьоно коттедж уонна вилла ылар сирдэрэ. Улахан ытыктабыллаах сир. былыр былыргаттан элбэх улуу дьанхаады ойууттара көмүллэ сыталлар. Элбэх күндү түүлээх баар. Бултуур бобуллар. 2004-2007 сыллардаахха улахан тыа баһаара Сууллар Мыраан тыатын территориятын 40% суох оҥорбута.
# Грабцевич Василий Борисович

Грабцевич Василий Борисович — «АЛРОСА» АК вице-президенэ.

# Грабцевич Василий Борисович
## Олоҕун олуктара

* 1950 сыллаахха ыам ыйын 9 күнүгэр Гомельскай уобалас Буда-Кошелевскай оройуонугар Недойка дэриэбинэҕэ төрөөбүт.
* 1972 сыллаахха Томскайдааҕы инженерно-строительнай институту бүтэрбит.
* 1998 сыллаахха РФ Правительствотын иһинэн норуот хаһаайыстыбатын Академиятын бүтэрбит.
* 1976—1998 сс. — «Вилюйгэсстрой» Салалтатыгар уонна «Якуталмаз» Холбоһукка үлэлээбит.
* 1986—1990 сс. — Куба Республикатыгар энергетика объектарын тутууга үлэлээбит.
* 1998 сылтан 2002 сыл тохсунньу ыйыгар дылы — Мирнэй оройуонун баһылыгын бастакы солбуйааччыта.
* 2002—2007 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 15.03.2007—19.12.2009 — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта.
* 2009 сыл ахсынньы 22 күнүттэн — «АЛРОСА» АК вице-президенэ.

# Грабцевич Василий Борисович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Доҕордоһуу уордьана
# Өрүөстээх чаччыгыныар

Өрүөстээх чаччыгыныар (нууч. дрозд белобровик, лат. Turdus iliacus) — чаччыгыныардар уустарыгар киирэр кыра чаччыгыныар.
Саха Cиригэр балаһаннан үөскүүр. Ареалын хотугу кирбиитэ 70 параллелга дылы тиийэр, илин — Халымаҕа дылы, соҕуруу кирбиитэ Өлүөнэ уонна Алдан өрүстэринэн 60—61 параллеларга, Халымаҕа 68-с параллельга тиийэр. Аҕыйах ахсааннаах, сорох сиринэн сэдэх көрүҥ.

# Өрүөстээх чаччыгыныар
## Өссө маны көр

* Сир чаччыгыныардарын ууһа
** Хара чаччыгыныар
** Эриэн чаччыгыныар
* Чаччыгыныардар уустара
** Чаччыгыныар
** Бороҥ чаччыгыныар
** Кугас моойдоох чаччыгыныар
** Кугас чаччыгыныар
** Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
** Кубалаҥ чаччыгыныар
** Ырыаһыт чаччыгыныар
* Кыра чаччыгыныардар уустара
** Кыра чаччыгыныар
# Мырыла (Чурапчы улууһа)

Мырыла — Чурапчы улууһун Соловьёв нэһилиэгин киинэ.

# Мырыла (Чурапчы улууһа)
## Биллиилээх дьоно

Николаев Михаил Данилович

# Мырыла (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Ефимов (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
* Ефимов Георгий Семенович
* Ефимов Иван Владимирович
* Ефимов Моисей Дмитриевич
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Б

Б буукуба Саха уонна Нуучча алфавиттарыгар иккис миэстэнэн суруллар буукуба. Компьютерга "2" сыыппара диэн бэлиэтииллэр.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Алар

Алар диэн улахан өрүс сыҥаһалардаах, үрдээн иһэр үктэллэрдээх киэҥ хочотугар өнньүөстэри, хотооллору кытта олбук-солбук эҥэрдии уһун субурҕа эбэтэр арыы-арыы буола үүммүт булкаас ойуурдаах сир.

# Алар
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Ноев Валерий Власьевич

Валерий Власьевич Ноев — саха аатырбыт айылҕаттан айдарыылаах хампаһыытара, анал үөрэҕэ суох.

# Ноев Валерий Власьевич
## Олоҕун олуктара

Кини 1939 сыллаахха сэтинньи 20 күнүгэр Бүтэйдээх нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥаласка төрөөбүтэ. 1961 c. Улан-Үдэ куоракка Илиҥҥи Сибиир Государственнай култуура институтугар киирбитэ. Майа орто оскуолатыгар муусука учууталынан уонна тыа кулуубугар байанист быһыытынан үлэтин саҕалаабыт. Бэдьимэ нэhилиэгэр олорбута. 1975 сыллаахха өлбүтэ.

# Ноев Валерий Власьевич
## Айар үлэтэ

Бастакы ырыатын Бүөтүр Тобуруокап «Көрүмэ, доҕоруом, көрүмэ» хоһоонугар 1961 сыллаахха суруйбут. Үс баянынан доҕуһуоллаах театрализованнай кэнсиэри туруорбута, 4 сюитаны, баяҥҥа аналлаах 12 айымньыны суруйбута.
«Мелодия» фирмаҕа 4 пластинката тахсыбыта. Валерий Ноев билигин 50 тахса ырыата биллэр. Дьон-норуот уоһуттан түспэт хоһоонноро-матыыптара Саха омук баарын тухары ылланыа турдаҕа. Холобур: «Кыракый кыысчаным», «Кыракый уолчааным» (И. Сысолятин), «Күөрэгэй» (М.Куличкина), «Мин дууһам ыллыыр», «Току-току, ньээ-ньээм», «Кыыс Амма» (В.Ноев), «Хатыҥчааным барахсан» (В. Ноев), «Сардааналыын корсуhуу» (И.Гоголев) уо.д.а.

# Ноев Валерий Власьевич
## Аатын үйэтитии

Бэдьимэ нэһилиэгин сынньанар киинэ В. В. Ноев аатын 1999 сыллаахтан сүгэр.