yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сафронов Федот Григорьевич

Сафронов Федот Григорьевич (22.02.1914—22.12.1995) — РСФСР и Саха АССР билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ, РАН Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, история билимин доктора.

# Сафронов Федот Григорьевич
## Олоҕун олуктара

* 1914 сыллаахха олунньу 22 күнүгэр Ньурба улууһун Иккис Маалдьаҕар нэһилиэгэр саха бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
* 1930 сыллаахха Маалдьаҕар начаалынай оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1933 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика техникумун иккис куурсун бүтэрбитэ.
* 1942 с. — Дьокуускайдааҕы педагогика институутун устуоруйа факультетын бүтэрбитэ.
* 1946—1949 сс. Москубаҕа ССРС Наукатын Академиятын Устуоруйа институтун аспирантуратыгар үөрэммитэ.
* 1950 с. хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ, тиэмэтэ: «Крестьянская колонизация бассейнов Лены и Илима в ХVII веке».
* 1963 с. — доктор диссертациятын «Русские крестьяне в Якутии (XVII–начало ХХ вв.)» диэн тиэмэҕэ көмүскээбитэ.
* 1995 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр өлбүтэ.

# Сафронов Федот Григорьевич
## Аатын үйэтитии

* М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет кини аатынан, ИФ бастыҥ студеннарыгар, стипендия олохтообут.

# Сафронов Федот Григорьевич
## Кини туһунан

* Историк русского крестьянства Якутии. Чертков А. «Илин» сурунаал, 1996. — 1—2 №№.
* Выдающийся историк северо-востока страны/ Алексеев Н. А., Петров П. П.//Избранные труды. — Новосибирск, 2010.
# Telefe

Telefe (Televisión Federal) — Аргентина телекомпанията, салалтата — Буэнос Айрес.
# Платонов Юрий Егорович

Платонов Юрий Егорович — ырыаһыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, уһуйааччы, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыстара, Мэҥэ Хаҥалас уонна Уус Майа улуустарын Ытык киһилэрэ.
1992 сыллаахха Култуура уонна ускуустуба кэллиэһигэр саҥа эстрада салаатын арыйбыта уонна онно педагогунан үлэлээбитэ.

# Платонов Юрий Егорович
## Олоҕун олуктара

1941 сыллаахха бэс ыйын 18 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар төрөөбүт. 2020 сыллаахха бэс ыйын 30 күнүгэр өлбүт.

# Платонов Юрий Егорович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (1991)
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо (1996)

# Платонов Юрий Егорович
## Өссө маны көр

Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
# Наамын

Наамын - кэргэнэ өлбүт киһи, огдообо.
# Неустроев Николай Денисович

Николай Денисович Неустроев (15.12.1895—21.07.1929) — саха литэрэтиирэтин төрүттээбит суруйааччылартан биирдэстэрэ, драматург уонна прозаик.

# Неустроев Николай Денисович
## Олоҕун олуктара

1895 сыл урукку ааҕыынан ахсынньы 3, билиҥҥи ааҕыынан ахсынньы 15 күнүгэр IV Байаҕантай нэһилиэгэр (билигин Алдан эбэтэр Уус Таатта нэһилиэгэ дэнэр) Байаҕантай улууһугар төрөөбүтэ. Нэһилиэк билигин Таатта улууhугap киирэр.
Суруйааччы Анна Неустроева бииргэ төрөөбүт убайа.
Бастакы үөрэҕин Байаганскай оскуолаҕа ылбыта. 1910-1913 сылларга түөрт кылаастаах Дьокуускай куорат училищетыгар үөрэммитэ. Платон Алексеевич Слепцовы(Ойуунскай) уонна Максим Аммосовтыын кытта үөрэммитэ. Үөрэх сылларын кэмигэр литература куруһуогун үлэтигэр көхтөөхтүк кыттар. Тыйаатырынан умсугуйар - ол бириэмэҕэ приказчиттар дьиэллэригэр уонна туспа дьэлэргэ нууча классиктарын драммаларын саха тылыгар тылбаастаан туруорааччылар.
Бастакы нууччалыы кэпсээнэ «Дикая жизнь» 1915 сыллаахха бэчээттэммитэ, комедия жанрын төрүттээбитэ.
Бастыҥ комедията «Кукаакы Кулуба» 1920 сыллаахха суруллубута. Саха драмтеатра кини суруйбут «Kyhaҕaн тыын» драматынан үлэтин саҕалаабыта (1925). «Балыксыт» кэпсээнэ саха классикaтыгаp киирэр.
Неустроев нуучча литературатын ааҕан суруйааччы буолбут. Нууччалыы кэпсээннэри суруйбутун тэҥэ, өссө революция иннинэ Платон Ойуунускайдыын Н. В. Гоголь «Ревизорун» сахалыы саҥардыспыта. Эдэр caaһыгap 1929 сыл от ыйын 21 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ. Дьокуускайга көмүллүбүтэ.
Кинини, Ойуунускайы курдук, эмиэ баһааҕырдан, буржуазнай националист диэн ааттыы сылдьыбыттара. Саха үс бастакы суруйааччыларын үтүө ааттарын төнүннэриигэ профессор Г. П. Башарин улахан өҥөлөөх.
Ю.И. Васильев суруйааччы "Прокажённые", "Факир", "Торжество смерти" кэпсээннэрин, "Доҕорбор" уонна нууччалыы суруллубут хоhооннорун дьонугар кэриэс суругун архыыптан ылан күн сирин аан бастаан көрдөрбүтэ.

# Неустроев Николай Денисович
## Бэчээттэммит кинигэлэрэ

* Талыллыбыт айымньылар. — Дьокуускай, 1947.
* Талыллыбыт аиымньылар. — Дьокуускай, 1959.
* Талыллыбыт айымньылар. — Дьокуускай, 1985.
* Пьесалар, кэпсээннэр. — Дьокуускай, 1987.
* Төрөөбүт сирбэр, тапталлаах дьоммор…: Пьесалар, кэпсээннэр, очеркалар, тылбаас, xohooннop, суруктар, бэлиэтээһиннэр, докумуоннар. — Дьокуускай, 1995.

# Неустроев Николай Денисович
## Ылыллыбыт сирэ

* «Илин» сурунаал, № 2, 2000
# Дан

Дан (ивр. דָּן‎) диэн Дьаакып уонна Билха улахан уоллара. Дан бииһин төрүттээччитэ. Хушим диэн биир уоллааҕа. Ойоҕун аата биллибэт.
# Дабаан Радио

Дабаан Радио (ааҥл: Dabaan Radio) - FM уонна интернет нөҥүө иһитиннэрэр Бэрдьигэстээх радиостанциата.
# Хонуу гербэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Муома улууһун "Хонуу" сэлиэнньэтин гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Герб «Муома национальнай нэһилиэк» олохтоох тэриллии депутаттарын Сүбэтин 2007 сыл ахсынньы 13 күнүнээҕи 8 №-дээх Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

# Хонуу гербэтэ
## Дьүһүнэ

Герб төгүрүк быһыылаах щит. От күөх өҥнөөх хонууга кыһыл көмүстүҥү өҥнөөх «Ю» бичик ойууламмыт.

# Хонуу гербэтэ
## Ытык бэлиэ олоҕо

* «Ю» бичик ойуута — Хонуу сэлиэнньэтэ Муома сис хайатын анныгар турар. Бу сис-хайаҕа, Муома өрүс төрдүгэр, Ю-Хайа диэн аатынан биллибит хайа баар. Хайа эниэтэ, ойуура суох өттө, үөһэттэн көрдөххө «Ю» бичиккэ майгынныыр буолан, Ю-Хайа диэн аат иҥэриллибит. «Ю» бичик кэрэни кэрэһилиир, Хонуу сирин ытык бэлиэтэ.
* Бичик маҥан өҥнөөх тулаалааһыннара хотугу сир нэһилиэгэ кытаанаҕын биллэрэр.
Төгүрүк от күөх өҥнөөх толон маҥан тулалааһын — Хонуу сэлиэнньэтин Хотугу полярнай эргимтэ быһыта охсон ааһарын, географияҕа ураты бэлиэлээҕин көрдөрөр.
* От күөх өҥ — саҥалыы сайдыы уонна быйаҥнаах үүнүү өҥө.
* Араҕас өҥ (кыһыл көмүс) — геральдикаҕа олох, бигэ буолуу, баай, өй уонна ытыктабыл бэлиэтэ.

# Хонуу гербэтэ
## Герб ааптара

* Шадрин А.
# Ребров Иван Климентьевич

Ребров Иван Климентьевич - биллиилээх булчут.
1931 с. Дьүкээгир нэһилиэгэр Усуйаана улууһугар удьуор булчут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ленин уонна Үлэ Кыһыл Знамятын уордьаннар кавалердара. Өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастакынан күндү түүлээҕи-маҥан кырсаны биригээдэнэн бултуурга 1968 с. саҕалаабыта. 80-с сылларга Лээхэп арыыларыгар бултааһыны тэрийсибитэ. 1971 с. Биэнгирийэҕэ Булт Аан Дойдутааҕы быыстапкатын кыттыылааҕа.
# Баба Туклес

Баба Туклес (Ибраһим Түгелі-Баба Шашлы-ұлы; Абдрахим Тукли-баба Шашлы-але; султан Бабаткуль) — ногай сибэтиэйэ, суфий. Былыр Ногай Ордатын ыраахтааҕыларын династиятын төрүттээбит уонна төрдө буолбут Едигей эмир эһэтэ. Туклес кыпчактар биис-уустарын шейхэ этэ. Туклес иччитэ (дух) кини нөҥүө Аллахха хайыһар норуоттары уонна баатырдары араҥаччылааччы, харыстааччы уонна көмүскээччи быһыытынан эмиэ билиниллэр, биллэр.
Биир барыллааһын, сабаҕа быһыытанан, сорох үөрэхтээхтэр этэллэринэн, Туклеһы Абу Бакра диэн араап халивын сыдьаана, ногайдарга ислам итэҕэлин тарҕаппыт киһи дииллэр. Арассыыйаҕа Юсуповтар бэйэлэрин удьуордарын Туклестан саҕалаан ааҕаллар, киниттэн тымыр сыдьаан тардабыт диэн билинэллэр. Туклес көмүс уҥуоҕа уҥуоҕа (зиярата) Астраханьҥа Ленинскэй оройуон Мошаик бөһүөлэгэр хараллан сытар.
Баба тукти шашты азиз - казах норуотун фольклоругар бэрт элбэхтик ахтыллар, ала-чуола, бэлиэ, биир бөдөҥ уобарас буолар. Кини норуот фольклоругар сибэтиэй быһыытынан ойууланар. Кини эпостарга сүрүн дьоруойга өйү-санааны көтөҕөөччү уонна көмөлөһөөччү быһыытынан көстөр. Холобур, Баба тукти шашты азиз сибэтиэй ”Алпамыс баатыр” айымньыга Байбори түүлүгэр киирэн уолланарын уонна кыыстанарын билгэлиир. Ол күтэн ыла кини Алпамыһы араҥаччылааччы, сахалыы эттэххэ, ахтар айыыһыта буолар.

# Баба Туклес
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Генеалогия кочевых обществ как способ преодоления кризисных ситуаций(суох сигэ — история). Тургутулунна 16 От ыйын 2008. Төрүт сириттэн архыыптанна 26 Ахсынньы 2007.

# Баба Туклес
## Литэрэтиирэ

* Орлов А.С., Казахский героический эпос, М.— Л., 1945;
* Жирмунский В.М., Тюркский героический энос, Л., 1972;
* Диваев А., Тарту, А., 1992;
* Мустафина P.M., Представления, культы, обряды у казахов, А., 1992;
* Историзм казахского фольклора, А., 1993.
* Баба Тукти Шашты Азиз // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7.
# Менопауза

Менопауза — дьахтар "ыйданар" цикла букатын тохтоон, оҕо төрөтөр кыаҕа бүтүүтэ. Менопауза үксүн 49 уонна 52 саас ыккардыгар буолар. Быраастар дьахтар менструацията биир сыл устата кэлбэтэҕинэ менопауза буолбутунан ааҕаллар. Дьахтарга үксүн килиимэкис (мүһэлгэ) кэмин кытта сыһыаннаах.
# Габышева Феодосия Васильевна

Габышева Феодосия Васильевна — Ил Түмэн наукаҕа, үөрэххэ, култуураҕа, иһитиннэрэр-биллэрэр сириэстибэлэргэ уонна түмэт тэрилтэлэр дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэстээтэлэ, Ил Түмэн дьокутаата, СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин солбуйааччы (2010-2014), СӨ үөрэҕин миниистирэ (2003-2010, 2014-2016).

# Габышева Феодосия Васильевна
## Олоҕун олуктара

Саха АССР Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтигэр 1953 сэтинньи 11 күнүгэр төрөөбүтэ.
08.1977-08.1981 – Сунтаар №2 орто оскуолатын учуутала;
08.1981-07.1991 – РСФСР Төрүт оскуолалар институттарын Саха сиринээҕи филиалын научнай үлэһитэ;
# 1215

1215 сыл.

# 1215
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 31 — Чжурчжэнь импэрээтэрэ Сюаньцзун (Цзинь) бас билэр Чжунду куоратын (билигин Пекин) Чыҥыс Хаан баһылыктаах монголллар баһылаабыттар, Чжунду анныгар кыргыһыы түмүктэммит.
* Бэс ыйын 1 — Цзинь династия импэрээтэрэ Сюаньцзун салайан олорор Чжунду куоратын (билигин Пекин) Чыҥыс Хаан сэриилэрэ ылбыттар.
* Бэс ыйын 15 — Англия хоруола Иоанн Көҥүл улуу хартиятыгар илии баттаабыт.

# 1215
## Өлбүттэр

* ↑ Harl, Kenneth W. (2023). Empires of the Steppes: A History of the Nomadic Tribes Who Shaped Civilization. Toronto: Hanover Square Press. p. 91. ISBN 9781335429278. https://books.google.com/books?id=DEtXEAAAQBAJ.
# 1696

1696 сыл.

# 1696
## Туох буолбута

Нуучча сэриитэ Азов кириэппэһи осаадалаабыт. Флот муораттан бүөлээбит. От ыйын 18 — тууроктар Азовы биэрбиттэр.

# 1696
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 10 — Сибиирдээҕи бирикээс Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарбыт.

# 1696
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 13 — Кытай манчжурдар салайар Цин импиэрийэлэрин 50 тыһыынча киһилээх аармыйата (Канси импэрээтэр бэйэтинэн салайбыта) Джунгария баһылыгын Галдан Бошогту 5 тыһыынча киһилээх аармыйатын Тэрэлж үрэх (Керулен өрүс салаата, билигин хотугу Монголия) аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Кыргыһыы кэмигэр ойрааттар хааннарын өлүүттэн ойоҕо Ану Хатын өстөөхтөрү утары кимэн киириини тэрийэн быыһаабыт, ол эрээри бэйэтэ кыргыһыыга өлбүт. Бу кыргыһыы кэнниттэн ойрааттар өрүттүбэтэхтэрэ, Халха сирин бүтүннүүтүн (Гоби кумах куйаарыттан соҕуруу сытар сирдэр, билиҥҥи Монголия) манчжуурдар баһылаабыттара.

# 1696
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 19 — Петр I салайааччылаах нуучча сэриитэ Азов диэн туурак кириэппэһин ылбыт. Арассыыйа Хара уонна Азов байҕалларыгар тахсыбыт.

# 1696
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 30 — Байаар Дуумата Бүөтүр I көҕүлээһининэн Арассыыйаҕа сэбилэниилээх байыаннай флоту тэрийэр туһунан быһаарбыт.
# Fujifilm

Fujifilm (Фуджифильм), Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ фотоаппаратура уонна фотолаборатория оҥорооччу, ону таһынан киинэ уһулар камералары айааччы (Walt Disney һакааһынан). Кэнники медицина, микросхема уонна программирования эйгэтигэр киирэн эрэр.
Химия эйгэтигэр Европаҕа уонна Америкаҕа биир бастыҥ.
Mitsui Group бизнес эйгэтигэр сыһыаннаах.
# Федоров Владимир Юрьевич

Федоров Владимир Юрьевич,Саха сирин политига.

# Федоров Владимир Юрьевич
## Олоҕун олуктара

* 1968 сыл алтынньы 29 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1994 сыллаахха Иркутскайдааҕы Норуот хайаайыстыбатын институутун бүтэрэр. Идэтинэн экономист.
* 1994 сыллаахха үлэтин "Якутскгеология" холбоһукка саҕалыыр.
* 1992 сылтан Иркутскайдааҕы маһы таҥастыыр комбинат Дьокуускайга бэрэстэбиитэл.
* 1996 сылтан "Виктория" мебель салонун дириэктэрэ
* 2001 сылтан Дьокуускай куорат дууматын дьокутаата.
* 2005 сылтан Ил Түмэн III уонна IV ыҥырыы дьокутаата.

# Федоров Владимир Юрьевич
## Ылыллыбыт сирэ

* ↑ Федоров Владимир Юрьевич
* ↑ Суд признал недействительным диплом о высшем образовании бывшего вице-мэра Якутска
# Тихонова Екатерина Васильевна

Тихонова Екатерина Васильевна, Ыам ыйын 1 күнэ 1926с. Илимниир нэһилиэгэр төрөөбүтэ. От ыйын 5 күнүгэр 1995 с. өлбүтэ. Норуот үөрэҕириитин туйгуна, Старшай учуутал бэлиэни ылбыта, Учууталлар учууталлара анал аат, педагогическай үлэ, тыыл ветерана.

# Тихонова Екатерина Васильевна
## Олоҕун олуктара

- 1942-1945с.с. Бүлүү педагогическай училищетыгар алын кылаас учууталын идэтин бүтэрэн, үлэтин Түбэй- Дьаархан начальнай оскуолатыгар учууталынан саҕалаабыта
- 1947 с. Бордоҥ сэттэ кылаастаах оскуолатыгар ананан учууталлаабыта
- 1951-1957 с.с. Дьокуускайдааҕы педагогическай институт историко-филологическай факультетыгар кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ
- 1966 с. кыраайы үөрэтэр куруһуогу салайан үлэлэтэр, икки сыл оскуола хамаандата республикаҕа туристическай кыраайы үөрэтэр күрэхтэһиигэ бастакы миэстэни ылар
- 1970 с. Ленинскэй хоһу тэрийэр
- Уопсайа үөрэх кыһатыгар 49 сыл үлэлээбитэ, итинтэн 47 сыл - Бордоҥ оскуолатыгар история учууталынан

# Тихонова Екатерина Васильевна
## Наҕараадалара

- 1976 с. Москва куоракка Бүтүн Союзтааҕы учууталлар Сүбэ мунньахтарын делегата
- Норуот үөрэҕириитин туйгуна
- Сунтаар оройуонугар бастакы Старшай учуутал бэлиэни ылбыта
- Учууталлар учууталлара анал аат
- Педагогическай үлэ ветерана
- Тыыл ветерана
# Алтан ньиирэй

Алтан ньиирэй (ивр. עֵגֶל הַזָּהָב‎) диэн Таҥараттан тэйбит дьэбэриэйдэр сүгүрүйбүт эмэгэттэрэ.
Барыы битигэ кэпсииринэн, Моисей Синай хайаҕа уон ыйыгы ыла тахсан баран түөрт уон хонукка сүтэн хаалбыт. Дьон кини төннүбэт буолла диэн долгуйан Ааронтан "биһигини батыһыннарар таҥараны оҥорон биэр" диэн көрдөспүттэр. Аарон дьонун уоскутаары барыларыттан алтан (кыһыл көмүс) ытарҕалары уонна киэргэллэри хомуйан ылан уулларан олортон Алтан ньиирэйи оҥорбут. Дьэбэриэйдэр ньиирэйгэ үҥэн барбыттар. Моисей хайаттан түһэн кэлэн дьоно эмэгэккэ үҥэллэрин көрөн ынырыктык уордайан Таҥара биэрбит Арыныы тахтайдарын алдьаппыт уонна Алтан ньиирэйи уокка бырахпыт. Алтан ньиирэйгэ Леви бииһэ эрэ сүгүрүйбэтэх. Моисей ыҥырбыт - ким Тойоммут диэки буолааччы миэхэ кэлиҥ. Леви уолаттара Моисей тула мустубуттар. Моисей кинилэргэ эппит: Ыһыраайыл Таҥарата маннык диэтэ - хас биирдиигит кылыһын буутугар тутан сурт халҕатыттан халҕатыгар диэри уонна төттөрү хааман хас биирдиигит ини-биитин, атаһын, дьукааҕын кыргыахтаах. Леви уолаттара Моисей эппитинэн гыммыттар. Ол күн үс мыҥ кэриҥэ киһи кыргыллан охтубут.
Алтан ньиирэйи Апис диэн Былыргы Египет оҕус таҥаратын кытта ситимнииллэр. Билигин Алтан ньиирэй баай уонна иҥсэ бэлиэтэ буолар.
# Бараан (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Бараан - дьиэ ис-тас тэрилэ
* Бараан (кыыл) - Хой (астрология)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Mitsui Oil Exploration

Mitsui Oil Exploration — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс энергетическай конгломерат. Африкаҕа, Азияҕа уонна Соҕуруу Америкаҕа нефть уонна гаас хостуур.
Mitsui Group промышленнай доминирования салаатыгар холбонор.
# Марс 2020

Марс 2020 (ол эбэтэр ааҥл. Mars 2020) диэн Марс планетаны үөрэтэр NASA биир сүрүн программата. Ол программанан сылтаан Персеверанс диэн кыһыл чолбону үөрэтэр тэрил айыллыбыта.
# Якутский гормолзавод

Якутский Гормолзавод (Дьокуускайдааҕы үүт һобуота), тэрилтэ, араас үрүҥ аһы: суораты, кэпиири, йогурту, үүтү уонна да атын бородууксуйаны оҥорор. Хас даҕаны ааты мааркатын уонна бириэнин бас билэр, олортон биирдэстэрэ Молочный дождик маарка 2004 сылтан ыла биллэр.
Сүрүн саайта http://ygmz.ru/
# Этэрбэс

Этэрбэс — былыргы сымнаҕас уллуҥнаах атах таҥаһа. Сарыыттан оҥоһуллар.
Ынах этэрбэс — аата этэрин курдук ынах тириититтэн тигиллэр. Саары этэрбэс — хараардыллыбыт тириититтэн тигиллэр. Түнэ этэрбэс — тайах тириититтэн, тыс этэрбэс — тайах эбэтэр таба тыһыттан. Тирэҥсэ — чараас этэрбэс («Ойуу-дьарҕаа тирэҥсэлэр оһуор үктээн киирдилэр», — «Саха үҥкүүтэ»).

# Этэрбэс
## Өссө маны көр

* Унтуу
# Кыталык (эркээйи сир)

Кыталык, эркээйи сир.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 337 №-дээх уурааҕынан 1996 сыл атырдьах ыйын 12 күнүгэр кыталык уонна да атын сайылыыр көтөрдөр сайылыыр сирин харыстыыр сыаллаах тэриллибитэ. Рамсар конвенциятын объега.
Аллайыаха улууһугар Дьааҥы уонна Индигир өрүстэр кирбиилэригэр баар. Иэнэ 2 598 595 га.

# Кыталык (эркээйи сир)
## Кыыллар

хотугу таба сайыҥҥы мэччирэҥэ, овцебык, бөрө, саһыл, кырынаас, киис, сиэгэн, тииҥ, куобах.

# Кыталык (эркээйи сир)
## Көтөрдөр

харылыыр, боруллуо, мороду уонна дыллык.

# Кыталык (эркээйи сир)
## Ылыллыбыт сирэ

* ООПТ саайта
# Көхө

Көхө
* Эркиҥҥэ эбэтэр баҕанаҕа үүттээн саайыллар тас таҥаһы эбэтэр ону-маны ыйыырга аналлаах мас.
* Кутааҕа оргутарга уулаах солууру иилэр, көлөҕө ыйаныллар тордуоктаах мас.
# Антон Лядов

Антон Вячеславович Лядов — Rutube уонна YouTube блогер, биллэр трэвел блог көрдөрөр уонна документальнай киинэ устааччы. YouTube хайҕабылынан кыһыл көмүс кнопкалаах.
Олунньу 16 күнүгэр 1991 сыллаахха Самара куоратка төрөөбүтэ. Журналистика үөрэхтээх.
# Сахалар тустарынан номохтор

Ол курдук Сэһэн Боло Омоҕой уонна Эллэй кэлиэн иннинэ саха, сахалар диэн уhун, ньолбоҕор сирэйдээх, синньигэс бииллээх, өттүгэ суох төрүт олохтоох уус дьоно бааллара диэн сэhэни суруйан хаалларбыт. Эмиэ балыктаан уонна бултаан аhаан олорбуттара ахтыллар. Онон бу сахалар сортоллору кытары маарынныыр өрүттээхтэрин бэлиэтиир тоҕоостоох. Олус элбэх ахсааннаахтара дэнэр. Хантан кэлбиттэрэ, ханна сүппүттэрэ олох сэhэн буолбат эбит. Сорох былыргы сэhэннэргэ саха төрүттэрэ соҕурууттан кэлиилэригэр, тоҥустары сэргэ сахалар диэн төрүт омук олорбута диэн кэпсэнэр. Тоҥустар халыҥ омук эбиттэр, сахалар кыра, мөлтөх уус дьоно буолаллара диэн кэпсээн буолар. Омоҕой дьонун кытта, өр кэм бииргэ олорон иhэн симэлийэн сүппүттэрэ кэпсэнэр. Эллэй соҕурууттан кэлэригэр олохтоох “ураанхай саха” омугу көрсүбүтэ диэн буолар. Омоҕой дьоно Өлүөнэҕэ кэлэн баран, урааҥхай кыргыттарын кэргэн ылан “саха ураанхай” диэн аатырбыттара диэн эмиэ баар. Хаҥалас улууhун кытыытыгар аҕыйах киhилээх туспа Сакаитская диэн буолас XVII үйэҕэ баара бэлиэтэммит. Онон саха төрүттэрэ кэлиэхтэрин иннинэ туспа саха диэн ааттаах, туора омук баар буола сылдьыбыт буолуон сөп курдук. Үс саха удьуора, түөрт саха төрдө диэн мээнэ этиллибэт буолуохтаах. Саха омук үөскээhинигэр тус-туспа сиртэн төрүттээх саха диэн ааттаах үс туспа омук кыттыспыт буолуон эмиэ син.
# Ичня

Ичня (укр. Ічня) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 781 (2011).
# Оломун билбэккэ

Оломун билбэккэ эрэ ууга кииримэ диэн киһи саҥа оҥорор быһыыларыгар барыларыгар сыһыаннаах өс хоһооно эдэрдэри үөрэтиигэ хайаан да туттулуннаҕына эрэ табыллар. Бу өс хоһооно сахалар үөрэхтэринэн “Айыыны оҥорума” диэн суолталаах. (1,28). Эрдэттэн тугу эмэ оҥоруох иннинэ дириҥник ырытан, сыаналаан көрүү, бу быһыыттан туох содул үөскүүрүн билии сыыһаны-халтыны оҥорууттан харыстыыр аналлааҕын дьоҥҥо быһааран тириэрдии буолар. Ханнык баҕарар саҥаны оҥорууттан, айыыттан туох содул үөскүүрэ уу түгэҕэ көстүбэтин курдук биллибэтиттэн эрдэттэн сэрэхтээх буолуу эрэ быыһыырын бу өс хоһооно биллэрэр.
Куйаас күн сөтүөлүү охсоору тиэтэйэн иһэр оҕо кытылтан умсаары, айыыны оҥороору ыстана охсубута чычаас буолан хаалан, уу түгэҕэр охсулуннаҕына, ыарыыланнаҕына, сыыһа, атын сиринэн, дьон ыстаммат сиринэн ыстаммыппын диэн санааҕа түһүөн сөп. Бу быһыы аһара барбатаҕына, кыратык ыарыыланан баран этэҥҥэ аастаҕына, үөрэх буолан туһалыан сөп. Онтон аһара күүскэ ыстанан, улахан дэҥнэнии, эчэйии буоллаҕына, “Буолар буолбутун кэннэ” диэн этии туттуллар кэмэ тиийэн кэлэр. Оҥоруллан хаалбыт быһыы аны төттөрү барбатынан, кыайан көммөтүнэн, урукку оннугар кыайан түспэтинэн хомолтону билинии эрэ хаалар.
Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан биллибэт уратылааҕыттан ордук улахан сэрэхтээх. Төһө эмэ кэм ааспытын кэннэ, элбэхтэ боруобаланнаҕына эрэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан биллэн тахсар. Туһалааҕа билиннэҕинэ үчүгэй эбит диэн сыаналыыллар, үрүҥ айыы диэн ааттыыллар, онтон куһаҕан буолан таҕыстаҕына хара айыы диэн ааттанар, быраҕыллар, хаалар, умнуллар. Ордук туһалаах диэн ааттыыр саҥаны айыылара, атомнай уоту биэрэр станциялар куһаҕан өрүттэрэ саҥа арыллан иһэллэриттэн, киэҥ сири-дойдуну радиациянан сутуйалларыттан сорох дойдулар аккаастанан эрэллэр.
“Оломун билбэккэ эрэ ууга кииримэ” диэн өс хоһооно билигин правительство ыган-хаайан туттара сатыыр химичэскэй заводтарыгар быһаччы сыһыаннаах. Бары химичэскэй заводтарга кыра да буоллар абаарыйалар дьон сыыһа-халты туттуналларыттан тахса тураллар.

# Оломун билбэккэ
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
# Туохтуур сыһыан тыл

Туохтуур сыһыан тыл (нууч. глагольное модальное слово) — саҥа ирээтэ, сыһыан тыл көрүҥэ.

# Туохтуур сыһыан тыл
## Эбии маны көр

* Туохтуур дьөһүөл
* Туохтуур ситим тыл
* Туохтуур эбиискэ
* Тутах туохтуур
# 1323

1323 сыл.

# 1323
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 12 — Нотеборг сөбүлэҥэ Швеция уонна Новгород өрөспүүбүлүкэтин ыккардыларыгар түһэрсиллибит, икки ыаллыы дойду ыккардыгар кирбиини чопчулуур бастакы сөбүлэҥEric Christiansen (1997). The Northern Crusades. Penguin Books Limited. pp. 159–. ISBN 978-0-14-193736-6. https://books.google.com/books?id=a1OWoMo5ZsAC&pg=PT159. </ref>.
# Фетхие Четин

Фетхие Четин (туур. Fethiye Çetin, 04.05.1950, Маден, Илиҥҥи Турция) — турок адвоката, юрист, суруйааччы уонна быраабы араҥаччылааччы.

# Фетхие Четин
## Олоҕун кэпсээнэ

Мусульман дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Ийэтин өттүттэн төрүт эбээтэ (1905—2000), оччотооҕу кэмҥэ улахан аймалҕаны таһаарбыт эрмээн омук геноцидыттан куоппут буолан, христиан эрмээн төрүттээҕин уонна дьиҥнээх аата Грануш Гадарян буоларын кэпсээбэт эбит, өр кэм устата кэпсээбэккэ сылдьыыбыт. Ол туһунан сиэнигэр кэлин 1974 сыллаахха сааһыран баран биирдэ кэпсээбит; Четин эбэтин кэпсээннэрин барытын түмэн, кыра-кыра кэпсээннэри биир улахан айымньы оҥорон, кэлин «Мин эбэм» диэн кинигэ оҥорон бэчээттэппит (2004), бу кинигэ араас омук тылыгар тылбаастаммыт, ол иһигэр эрмээн тылыгар эмиэ тылбаастаммыта биллэр.
Фехтие Четин Анкара университетын юридическай факультеты үөрэнэн бүтэбит. 1980 сыллааҕы Турцияҕа былааһы уларытыы кэмигэр тутуллан үс сыл хаайыыга сыппыт. Кэлин Грант Динк адвокатынан үлэлээбит.
2009 сыллаахха Сиэннэр диэн автобиографическай, хантан төрүттээхтэрин кистии сылдьыбыт 24 турок эрмээннэрин туһунан кэпсээннэри суруйбут; Фехтие Четин бу кинигэтэ киэҥник тарҕаммыт, дьон биһирэбилин ылбыт, эмиэ хас да тылынан тылбаастаммыт, ол иһигэр эрмээн тылынан эмиэ тылбаастаммыт.

# Фетхие Четин
## Ылыллыбыт сирдэрэ

* 1 2 Amazon.com: My Grandmother: A Memoir
* ↑ My Grandmother, by Fethiye Çetin, trans Maureen Freely / The Independent, Reviewed by Alev Adil, 20 June 2008