yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Очукуо

Очукуо (нууч. Очко) - хаарты оонньуута, 36 хаартылаах холуоданан оонньуурга анаммыт блэк-джек.
Блэк-джеги 52 эбэтэр 54 хаартылаах холуоданан оонньууллар, онон онно иккиттэн биэскэ дылы харахтаах хаартылар бааллар. Бу итэҕэһи туоратаары очукуоҕа кулут, хотун уонна тойон суолталара 10 буолбакка, 2, 3 уонна 4 гыммыттар.
# Каженкин Рустам Николаевич

Каженкин Рустам Николаевич — бэйиэт, оскуола учуутала, Саха сирин суруйааччыларын сойууһун эдэр литератордарын сүбэтин салайааччыта.
good

# Каженкин Рустам Николаевич
## Олоҕун олуктара

1985 сыллаахха олунньу 6 күнүгэр Булуҥ улууһугар Күһүүргэ төрөөбүтэ.
Саха судаарыстыбаннай университетын бүтэрбитэ, идэтинэн филолог, литэрэтиирэ кириитигэ уонна эрэдээктэр.
2007 сыллаахха Адыаччы орто оскуолатыгар саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэтин саҕалаабыта. Билигин Дьокуускайга “Айыы Кыhата” оскуола учуутала. Үрдүк категориялаах педагог.
Уопсастыбаннай үлэтэ: Саха сирин суруйааччыларын сойууһун эдэр литератордарын сүбэтин салайааччыта, "Сайдыы" төрөөбүт тыл уонна литэрэтиирэ учууталларын ассоциациятын хос бэрэстээтэлэ, СӨ Норуот педагогигатын ассоциациятын бырабылыанньатын чилиэнэ.
Бэйиэт, 2013 сыллаахтан Арассыыйа суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Хоһооннорун “Олук тыл” диэн бастакы хомуурунньуга 2007 сыллаахха, иккис “Таас тойуга” диэн хомуурунньуга 2015 сыллаахха, үсүһэ "Үс кустук" 2018, төрдүһэ "Сааһа суох сүрэх ырыата" 2022 сыллаахха тахсыталаабыттара. Саха сирин элбэх сурунаалларыгар уонна хаһыаттарыгар айымньылара бэчээттэнэллэр.
# Степанов Николай Иванович - Ноорой

Степанов Николай Иванович — Ноорой (08.05.1897—1975) — олоҥхоһут, ырыаһыт, ССРС суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.

# Степанов Николай Иванович - Ноорой
## Олоҕун олуктара

1897 сыл ыам ыйын 20 күнүгэр (эргэ халандаарынан ыам ыйын 8) Мэҥэ улууһун (билигин Мэҥэ-Хаҥалас) Мөҥүрүөн (Матта) нэһилиэгэр уус ыалыгар төрөөбүтэ.
Николай Иванович Степанов А5а дойду Улуу сэриитин кыттыылаа5а этэ. 1942 с. бэс ыйын 22 күнүгэр 44 саастааҕар армияҕа ыҥырыллыбыта. Ийэ дойдутугар ытык иэһин чиэстээхтик толорбута. Хорсун саллаат хаста да ыараханнык бааһыран, инбэлиит буолан, «Хорсунун иһин» мэтээллээх 1943 с. бэс ыйыгар, дойдутугар ытык иэһин чиэстээхтик толорбута.
1975 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр өлбүтэ.

# Степанов Николай Иванович - Ноорой
## Олоҕун олуктара
### Айар үлэтэ

Николай оҕо сааһыттан кыһыҥҥы уһун түүнү кылгатар улахан олоҥхоһуттары, ырыаһыттары батыһа сылдьан кэрэхсээн истэрэ. Онтон сыыйа кинилэри үтүктэн олоҥхолуу, ыллыы, уран тылы наардаан кэпсии үөрэммитэ. Кини онуоха эбии айылҕаттан ураты куоластааҕа. Онон сыыйа дьоҥҥо-сэргэҕэ биһирэтэр олоҥхоһут, тойуксут буолан барбыта. Бэйэтэ да ахтарынан, кинини кытта алтыһан үлэлээбит дьоннор бэлиэтииллэринэн, ордук таптаан, умсугуйан биир дойдулааҕа аатырбыт Бөтүрүүскэ Наһаарап олоҥхолуурун үгүстүк истибит, олоҥхолуур идэҕэ уһуллубут учууталынан ааҕар эбит. Николай 18-19 саастааҕар «Күн Эрили», «Түҥнэри Холорук» диэн олоҥхолору сайылык ыалларыгар олоҥхолоон бэркэ астыннарар буолбут. Николай Иванович олоҥхоһут быһыытынан 30-40 сылларга дойдутугар, республикаҕа тиийэ аатырбыта-сураҕарбыта. Ол курдук «Ала Туйгун», «Оҕо Ньургун», «Сабыйа Баай Тойон, Сабыйа Хотун» диэн олоҥхолорун холкуос кулууптарыгар туруортаабыта, Дьокуускайга драмтеатрга эмиэ туруора сылдьыбыттара. Маныаха бэйэтэ сүрүн оруолларга оонньуура уонна туруорааччы режиссер быһыытынан кыттара. 9 олоҥхону оҥорбут: «Оҕо Ньургун», «Ала Туйгун», «Күн Эрили», «Бэриэт Бэргэн», «Улдьаа Боотур», «Түҥнэри Холорук», «Айталы Куо», «Одунча Бөҕө», «Сабыйа Баай, Айыы Салаҕай».
Норуот ырыаһытын быһыытынан бэрт таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Уопсайа 80-ча ырыаны-тойугу айбыта.

# Степанов Николай Иванович - Ноорой
## Айымньылара

* Дьол суола. — Дьокуускай, 1953.
* Хомус ырыата. — Дьокуускай, 1964.
* Ырыалар-тойуктар. — Дьокуускай, 1968.
* Уһун уйгу. - Дьокуускай, 1947.

# Степанов Николай Иванович - Ноорой
## Сигэлэр көр

* Илларионов В.В. «Олоҥхо алыптаах эйгэтэ» Дьокуускай “Бичик” 2006 с. Аан тыл 3-4 сирэй., “Норуот ырыаһыта Ноорой” 112-115с (1992 с.)
* Шерхунаев Р. А. Певцов благородное племя. — Иркутск, 1977.
* Илларионов В. В. Искусство якутских олонхосутов. — Якутск, 1982.
# Лукин Тимофей Спиридонович

Лукин Тимофей Спиридонович (1914, Сатаҕай нэһилиэгэ, Амма улууһа, Саха уобалаһа — 15.04.1980) — биллиилээх сылгыһыт, Социалистическай Үлэ Дьоруойа.

# Лукин Тимофей Спиридонович
## Олоҕун олуктара

    1914 сыллаахха Амма улууһун Сатаҕай нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
    1931 сыллаахха саҥа тэриллибит «Саҥа дэриэбинэ» холкуоска киирбит. Сотору кэминэн биригэдьииринэн, салалта чилиэнинэн талыллыбыт.
    1942—1946 сс. — Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
    1946 сыллаахха «Саҥа дэриэбинэ» колхоз сылгы ферматын сэбиэдиссэйинэн анаммыт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин 1949 сыл бэс ыйын 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан сүөһү иитиитигэр үрдүк көрдөрүүлэрин иһин Тимофей Спиридонович Лукиҥҥа Социалистическай Үлэ Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.
    Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин III уонна IV ыҥырыыларын дьокутаатынан талылла сылдьыбыт.

# Лукин Тимофей Спиридонович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Дьоруойа (1949)
* Ленин уордьана (1949)
* Амма улууһун ытык киһитэ

# Лукин Тимофей Спиридонович
## Аатын үйэтитии

* Биллиилээх сылгыһыт таһаарыылаах үлэтин туһунан суруйааччы Күннүк Уурастыырап суруйбут.
* Сатаҕай нэһилиэгин Тыа хаһаайыстыбатын кооператива Т.С. Лукин аатын сүгэр.
* Т.С. Лукин аатынан Сатаҕайга уулусса ааттаммыт.

# Лукин Тимофей Спиридонович
## Литература

Герои Социалистического Труда Якутской АССР: Биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 93—94.
# Осман султанаатын эһии

1922 сыллаахха сэтинньи 1 күнүгэр буолбут Туурсуйа улуу национальнай мунньаҕынан Осман султанатын эһиититтэн 1299 сыллаахха тэриллибит Осман империята мэлийэр. 1922 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр Лозаннаҕа буолбут мунньахха Анкараҕа Правительстволаах Туурсуйа улуу национальнай мунньаҕын Туурсуйа сирин үрдүнэн суверенитета бигэргэтиллибитэ. 1922 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр, Туурсуйа тиһэх султана, Мехмед VI Осман киин куоратыттан, Стамбултан, тахсар. Правовой позициялар Лозанскай дуогабар илии баттааһын кэнниттэн 1923 сыллаахха от ыйын 24 күнүгэр бигэргэнэллэр.
# Толль Эдуард Васильевич

Барон Эдуа́рд Васи́льевич Толль (ниэм. Eduard Gustav von Toll; 1858, Ревель, — 1902, сураҕа суох сүппүт) — нуучча геолога, Арктика чинчийээччитэ.

# Толль Эдуард Васильевич
## Олоҕун олуктара

Остзей ниэмэстэриттэн төрүттээх, барон титуллаах этэ. Ревель (билигин Таллинн) куоракка төрөөбүтэ. Онно оскуоланы бүтэрбитэ. Дьиэ кэргэн аҕалара өлбүтүн кэннэ 1872 сыллаахха Дерпт (билигин Тарту куоракка) көспүтэ, Эдуард онно Дерпт университетын естественно-историческай факультетыгар киирбитэ. Минералогияны, геологияны, ботаниканы, зоологияны, медицинэни үөрэппитэ.
Бастакы эспэдииссийэтигэр Хотугу Африка кытылын таһыгар сылдьыбыта. Алжиир уонна Балеар арыыларын фаунатын, флоратын, геологиятын үөрэппитэ. Төннөн баран Дерптка зоологияҕа кандидат диссертациятын көмүскээбитэ, университекка хаалларыллыбыта.
Толль үлэтин аатырбыт полярник А. А. Бунге сэргээбитэ. Саҥа Сибиир арыыларыгар эспэдииссийэҕэ ыҥырбыта. 1885 сыл кулун тутарыгар уонна муус устарыгар Дьааҥы өрүс устун 400 километры устан Толль Верхоянскайга кэлбитэ. Матырыйаал хомуйан баран Хаһаачыйаҕа төннүбүтэ онтон Саҥа Сибиир арыыларыгар тиийбитэ.
# Central African CFA franc

Киин Африка судаарыстыбаларын фраанката (фр. Franc CFA BEAC, Franc de la Coopération Financière en Afrique centrale, Киин Африка Үпкэ кооперациятын фраанката) — Киин Африка алта судаарыстыбатын валютата.
КФА франката Габон, Камерун, Конго, КАР, Чад уонна кэнники холбоспут Экваториальнай Гвинея дойдуларыгар туттуллар. 100 сантимтан турар.
Бэлиэтэ - ₣ • CFA • BEAC • FCFA.

# Central African CFA franc
## Устуоруйата

Франция правительствотын декретынан 1945 сыл ахсынньы 26 кунугэр Ар5аа уонна Киин Африка5а Франция бас билэр сирдэригэр КФА франката диэн харчы киллэриллибитэ. Бу харчыны Муора Унуордааны Франция Киин Кассата бэчээттиирэ. Кэнники, 1973 сылтан, ол уларыйан Экваториальнай Африка уонна Камерун бааныгар уларыйбыта.
# InDriver

InDriver — бүтүн аан дойдутааҕы пассажирдары таhар сервис. Бу сервис сүрүн ордугунан айан усулуобуйатын суоппар уонна пассажир бэйэлэрэ быhaaрсаллара буолар.
Араас смартфон платформаларыгар үлэлиир (Android, iOS). Бу сервиhынан аан дойду 32 дойдутугар туhаначчылар ахсаана 50 мөлүйүөҥҥэ тиийэр.

# InDriver
## Cервис төрүттэниитэ

Кыhын 2012 сылга Дьокуускай куоракка саҥа дьыл бырааhынньыктарын кэмигэр -45°C кыраадыска дылы тымныйан, суоппардар бары тэҥҥэ айан сыанатын икки төгүл үрдэппиттэрэ. Ону утаран, олохтоох дьон "Вконтакте" социальнай ситимҥэ "Независимые водители" диэн бөлөх оҥорбуттара. Бу бөлөх кыттааччылара айан сайаапкаларын уонна бэйэлэрин сыаналарын хааллараллара. Ол сайаапкалары суоппардар көрөн ылаллара. Сыл аҥаарын иhигэр бу бөлөххө 60 тыыьынча кыттааччы киирбитэ.

# InDriver
## Сервис сайдыыта

2013 сылга сакаастары тэрийэр мобильнай сыhыарыы оҥоруута саҕаламмыта. 2017–2018 сыл кыhыныгар сервиса хабыыта 70 куорттан 120 дылы тиийбитэ. 2018 сылга оҥоhуллубут айан уопсай харчытын эргиирэ 300 мөлүйүөн дуолларга тиийбитэ. 2018 сыл муус устар ыйыгар InDriver аан дойду ырыынагыгар тахсыбыта - бу сыhыарыынан Ортоку уонна Соҕуруу Америка дойдулара туттан саҕалаабыттара. 2018 сыл от ыйыгар бастыҥ офистара Нью-Йорк куоракка көспүтэ. Итиэннэ бу ыйга мал таhар сакаастары Арассыыйа 18 куораттарыгар ылар буолбуттара. Тэрилтэ этиитинэн, 2019 сыл бүтүөҕэр дылы бу сервиhы өссө да 300 куоракка киллэрэр былааннаахтар этэ. 2018 сыл сэтинньи ыйыгар InDriver Африка ырыынагыгар тахсыбыта - Танзания уонна ЮАР дойдуларга үлэтин саҕалаабыта. 2018 ахсынньытыгар АХШ ырыынагыгар тахсыбыта. Бастакы куоратынан Нью-Йорк буолбута, ол эрээри 2020 сылга бу куоракка үлэтин тохтоппута. Итиэннэ бу ыйга сервис Бразилияҕа уонна Эквадорга үлэтин саҕалаабыта. 2019 сылга элбэх дойдуга InDriver сыhыарыыны туттар буолбуттара, ол иьигэр киирбиттэрэ: Коста-Рика, Панама, Гондурас, Боливия, Ииндийэ, Индонезия, Никарагуа уонна Тайлаан.
COVID-19 пандемиятыттан сылтаан 2020 сыл сааhыгар тэрилтэ саҥа дойдуларга тахсыы былаанын тохтоппута. Итиэннэ пандемия кэмигэр «Медработник в пути» диэн программа тэрийбиттэрэ, аан дойду быраастарыгар анаан. Карантин кэмигэр, 2020 сыл бэс ыйыгар InDriver туhанааччытын ахсаана 50 мөлүйүөҥҥэ тиийбитэ.

# InDriver
## Наҕараадалара

2019 сылга InDriver Бразилияҕа бастыҥ сыhыарыы аатын ылбыта.

# InDriver
## Сыылкалар

* indriver.ru
* indriver.com — InDriver официальнай саайта

# InDriver
## Өссө маны көр

* Арсен Томский
# 1320

1320 сыл.

# 1320
## Туох буолбута

* Тохсунньу 20 — Владислав I Локетек Польша хоруола буолбут, дойдуну Тевтон уордьанын утары түмпүт киһиннэн биллэр.

# 1320
## Төрөөбүттэр

* Ыам ыйын 25 — Тогон Темур (Ухагату Хаан), Кытайга олорбут монгуол 15-с импэрээтэрэ (1370 өлб.).
# Олоҥхоһут

Олоҥхоһут — олоҥхону кэпсиир киһи.
# Чуваш тыла

Чуваш тыла (Чăваш чĕлхи) диэн түүр тылларын бөлөҕөр киирэр тыл. Бу тылынан барыта 1.3 млн кэриэтэ киhи кэпсэтэр. Чуваш омук тыла. Чуваш Республикатын ил тыла.

# Чуваш тыла
## Чуваш алпабыыта

| А а | Ӑ ӑ | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ӗ ӗ | Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м |
| Н н | О о | П п | Р р | С с | Ҫ ҫ | Т т | У у |
| Ӳ ӳ | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ |
| Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
* Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.
* Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»
* Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии
* Пикет в защиту чувашскогоязыка в Чебоксарах
* Виталий Станьял: На чувашском конь еще не валялся...
* Виталий Станьял: Решение Совета Аксакалов ЧНК
* Прощай, исчезающий чувашский язык?
* Раҫҫей Федерацийӗн вӗренӳ министерстви чӑваш халӑхӗ хӑйӗн чӗлхишӗн пӑшӑрханнине пӗлмест
* Чăваш чĕлхине Страсбургра хӳтĕлĕç
* Тутарстанра чӗлхе пирки сӑмахларӗҫ
* Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту
Бикипиэдьийэҕэ
чувааш тылынан
салаа баар: cv:Тĕп страница
# Бадьараах

Бадьараах (нууч. байджарах, байджерах) сир булууһун мууһа ирбититтэн муора, арыт күөл, өрүс кытылыгар сир үрүт араҥата алдьаммыта (хоту дойдуга сир мууһа үөскээбитин уонна сиҥнибитин бата хас да кэрискэнэн сытар буолар).

# Бадьараах
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Тэһэҕэс уола

Тэһэҕэс уола - булумньу уол, көрсүү уола.
# Убсу Нуур күөлэ

Убсу Нуур (монг. Увс Нур) - Моҕол Уус саамай улахан күөлэ, теория быһыытынан астероид түһүүтүттэн үөскээбит буолуон сөп.
Чугас куорат - Улаангом.
# Аан дойдутааҕы харчы пуондата

Аан дойдутааҕы харчы пуондата (ааҥл. International Monetary Fund, нууч. Междунаро́дный валютный фонд) - ХНТ иһинэн үлэлиир үп тэрилтэтэ.
Бу тэрилтэни тэрийэр туһунан этии 44 дойду бэрэстэбиитэллэрэ сүбэлэһэр Бреттон-Вудтааҕы 1944 сыллаахха от ыйыгар буолбут кэмпириэнсийэлэригэр киирбитэ. Этии сүрүн соруга валюта куурсун өйүүргэ туһаайыллыбыт этэ. Онон этиини олохтооҕунан ааҕаннар тэрилтэ 1945 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр олохтоммута. ССРС бу кэмпириэнсийэҕэ кыттыбыта эрээри бу докумуону ратификациялаабатаҕа.
Билигин МВФ чилиэннэринэн 180-тан тахса дойду буолаллар.

# Аан дойдутааҕы харчы пуондата
## Сүрүн соруктара

* Валюталар куурустарын бигэ туруктаах оҥоруу
* Дойдулар төлөбүрдэрин балаансын дэписсиитин быстах кэмҥэ үбүлээһин
* Дойдуларга үп-харчы эйгэтигэр сүбэ биэрии
* Техническэй өттүнэн көмөлөһүү.
МВФ чилиэннэрэ пуондаҕа усунуос киллэрэллэр. Куоластыырга аан дойду эргиэнигэр дойду ирээтэ, дойду дохуота уонна төһө харчыны резерваҕа биэрбитэ ааҕыллар. АХШ куолаһа, холобур, ханнык да дойдуттан 2 төгүл ордук.
МВФ дойдулары дьаһайар кыаҕа суох, ол эрээри иэс харчы биэриэ суоҕун сөп.

# Аан дойдутааҕы харчы пуондата
## Өссө маны көр

Аан дойду Баана
# Тумустаах сарыы этэрбэс

Тумустаах сарыы этэрбэс - дьахтар, кыыс оҕо сайын мааныга кэтэр этэрбэстэрин көрүҥэ. Этэрбэс эрэ барыта тумустаммат, тумус анньыытын мындыр эрэ иистэнньэҥ сатыыра үһү.

# Тумустаах сарыы этэрбэс
## Өссө маны көр

* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
# Эден

Эден (ивр. גַּן־עֵדֶן‎) диэн Биибилийэҕэ кэпсэнэр ырай чэчирэҥэ. Таҥара Адамы уонна Еваны айан баран кинилэри манна олордубута. Эдеҥҥа Олох уонна Үчүгэйи-куһаҕаны билии мастара үүнэллэр. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Эден баар сирэ түөрт сүүрээн төрдө буолар. Сорох үөрэтээччилэр сабаҕаларынан, бу сир Месопотамия эбэтэр Хапхаас хайаларын ойууларыгар олоҕурар буолуон сөп.
# Дээнискэ

Дээнискэ өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 3320 км., тардыытын иэнэ 13300 кв.км. Баһа Эчий массивка сытар, Орулҕан сиһи быһа охсон ааһар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тардыытыгар 40 тарыҥ баар, уопсай иэннэрэ 28 кв.км.
Сүрүн салаата хаҥас өртүттэн Саҕандьа (179 км.).

# Дээнискэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Хатырыктаах бөх тэллэйэ

Хатырыктаах бөх тэллэйэ (лат. Coprinus comatus (Vill.:Fr.) S.F. Gray, нууч. Навозник белый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Үүнэр сирдэрэ: сыалаах кунуска үүнэр, саҥа балбаахха үүммэт.

# Хатырыктаах бөх тэллэйэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Диаметра 10 см дылы, үрдүгэ 5-12 см. Сымыыттыҥы онтон чуораан курдук, түүлээх, хатырыктара түһэ сылдьар буолар. Таҥалайдаах араҥата: Бастаан үрүҥ өҥнөөх, онтон кытарар, бүтэһигэр хараарар. Этэ: Үрүҥ, Чараас. Минньигэс сыттаах. Атаҕа: Үрүҥ. Аллара модьуруур. 10-15 см дылы уһуннаах. Тиэрбэһэ үрүҥ. Көҥдөй..

# Хатырыктаах бөх тэллэйэ
## Туттуллуута

Таҥалайдаах араҥата үрүҥ эрдэҕинэ эрэ сиэнэр. Арыгыны кытта сиэниллибэт.

# Хатырыктаах бөх тэллэйэ
## Өссө маны көр

* Балбаах тэллэйэ
* Өтөх тэллэйэ
# Аҕалар күннэрэ

Муус устар ый бастакы өрөбүлэ — Аҕалар күннэрэ.
Саха Сирин бастакы Президена М.Е. Николаев 1999 сыл олунньу 15 күнүнээҕи 685 №-дээх «Аҕалар күннэрин олохтооһун туһунан» Ыйааҕыгар олоҕуран, муус устар бастакы өрөбүлэ Аҕалар күннэринэн биллэриллибитэ.
Бу бырааһынньык олохтонуута дьиэ кэргэн уонна уопсастыба иннигэр аҕа суолтатын үрдэтии, кини дьиэ кэргэн олоҕор, тускутугар уонна үүнэр кэнчээри ыччакка дьоһунун, сүдү оруоллааҕын туоһута буолар.
Аҕалар күннэрин кэрэһилээн, Саха Республикатын Вице-президенын 2002 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи 30—ВП №-дээх Дьаһалынан «Ытык аҕа» Бэлиэ олохтоммута. Бу Бэлиэнэн хас сыл аайы, муус устарга, үс элбэх оҕолоох аҕалар кэнчээри ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ ситиһиилэрин, дьиэ кэргэн тутулун бөҕөргөтүүтүн уонна аҕа оруолун уопсастыбаҕа үрдэтиитин иһин наҕараадаланаллар.
Бу Күн бүтүн республика үрдүнэн араас спортивнай күрэхтэһиилэр, аҕаларга анаммыт тэрээһиннэр ыытыллаллар.
# Анастасия Нукзариевна Шевченко

Анастасия Нукзариевна Шевченко, Арассыыйа уопсастыбатын уонна политическай хамсааһынын тэрийээччи, политическай хаайыылаах, суобас сүгээччитэ. Алтынньы 23 күнүгэр 1979 сыллаахха Джида куоратка Бүрээтийэ республикатыгар төрөөбүтэ, билигин Ростов Доҥҥа куоратыгар хаайыыга сытар, политическай көрүүннэн.
# Сайылык (Ньурба улууһа)

Сайылык — Ньурба улууһун Хорула нэһилиэгин киинэ.

# Сайылык (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Хорула нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# Амарах

Амарах (даҕааһын) — аһыныгас үтүө санаалаах, аһыныгас сүрэхтээх (киһи туһунан).

# Амарах
## Устуоруйата

Амарах диэн тыл Саха тылыгар монгуол-бүрээт тыллаах омуктартан киирбитэ сабаҕаланар. Ол курдук Монгуол тылыгар «Амраг» — любимый, милый, дорогой, любящий.

# Амарах
## Туһаныллыбыт литэрэтиирэ

П. С. Афанасьев, П. А. Слепцов, А. Г. Нелунов. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта // «Бичик», 2008
# Людвиг ван Бетховен

Людвиг ван Бетховен (ниэм. Ludwig van Beethoven; 1770—1827) — ниэмэс композитора, дирижер, пианист. Бары жанрга үлэлиир аан дойду биир саамай аатырыт мусукаана. Классическай муусуканы пианоҕа, оркестрга уонна араас инструменнарга суруйбута. Ордук биллэр үлэлэрэ үһүс (Эроика), бэһис, алтыс (Пастораль) уонна тохсус (Хораль) Симфониялара, ахсыс (Патетикалаах) уонна уон төрдүс (Ый уота) пиано сонталара, кэнники олоҕор айбыт икки пиано кэнсиэрдэрэ, "Фиделио" операта уонна "К Элизе" пиано ырыата. Эдэр эрдэҕинэ талааннаах пианоҕо ооннььооччу эбит. Венаҕа биллэр дьон быыһыгар олус биллэр эбит.
1801 сыллаахха дьүлэй буолара саҕаламмыт. Дьүлэйэ олус куһаҕан буолбут, уонна 1817 сыллахха толору дьүлэй буолбут. Кэнсиэрдэргэ ооннььообот да буоллар, ырыалары айарын салҕаабыт. Ол бириэмэҕэ чулуу үлэлэрин айбыт. Классика композитордарыттан биир чулуу композиторынан ааҕыллар. 1792 сыллаахха Венаҕа көһөн баран онно олоҕун тухары олорбут. Кэргэн ылбатах.
# Чыаппара (Чурапчы улууһа)

Чыаппара — Чурапчы улууһун Алаҕар нэһилиэгин киинэ.

# Чыаппара (Чурапчы улууһа)
## Биллиилээх дьоно

* Олоҥхо тыйаатырын артыыһа, ырыаһыт Ырыа Саарын

# Чыаппара (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Приштина университета

Приштина университета (алб. Universiteti I Prishtinës) — судаарыстыба үрдүк үөрэх кыһата, Приштина куоракка, Косовоҕа баар. Устудьуоннарын ахсаана — 41 833 (2009—2010 үөрэх сылыгар).
Аан бастаан Приштина университета 1969-1970 үөрэх сылыгар аһыллыбыта. Бу университет 1999 сыллаахха диэри үлэлээбитэ. Онтон бэлиитикэттэн сылтаан, уларыйыылар буолбуттара. Билигин 1999 сыллаахтан саҥаттан үлэлиир университет курдук ааҕыллар.

# Приштина университета
## Факультеттара

* бөлөһүөпүйэ факультета
* математика уонна айылҕа билимин факультета
* филология факультета
* юридическэй факультет
* экэниэмикэ факультета
* тутуу уонна архитектура факультета
* Электртоехника уонна ааҕар-суоттуур тиэхиньикэ факультета
* Механика, массыына оҥоруу факультета
* Медицина факультета
* Гуманитарнай уонна математика билимнэрин салаата
* Тыа хаһаайыстыбатын уонна ветеринария факультета
* Сир туһунан билимнэр уонна технология факультета
* Спорт билимин факультета
* Педагогика факультета
* Прикладной билим уонна урбаан факультета, Печ
* Прикладной билим уонна урбаан факультета, Косово Митровицата
* Прикладной билим уонна урбаан факультета, Урошевац
# 3 б. э. инн. тыһыынча сыл

б. э. инн. 6 тыһыынча сыл — б. э. инн. 5 тыһыынча сыл — б. э. инн. 4 тыһыынча сыл — б. э. инн. 3 тыһыынча сыл — б. э. инн. 2 тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
3 б. э. инн. тыһыынча сыл
# Минданао

Минданао (Mindanao) - Филиппин арыыларын соҕуруу өттүгэр сытар Лусон кэнниттэн иккис улахан арыы, Филиппин сирэ. Иэнэ 94,6 тыһ. км². Үрдүк туочката — Апо вулкаан (2954 м, Филиппин саамай үрдүк туочката).
В рельефе чередуются горные вулканические массивы и низменности. Остров имеет сложную конфигурацию, изобилует крупными заливами и узкими, далеко выступающими в океан полуостровами. Сложен сланцами, песчаниками, известняками, базальтами. Сейсмичен, имеются действующие вулканы (Апо и др.). Прибрежные низменности и крупные межгорные долины часто заболочены. Месторождения угля, руд железа и цветных металлов.
Климат субэкваториальный, муссонный, на юге — экваториальный. Температура воздуха в течение года на равнинах колеблется от +25 до +28 °С. Осадков от 1000 до 4000 мм в год. Основные реки — Минданао с притоком Пуланги (длина около 550 км) и Агусан. Много озер (крупнейшее — Ланао). Тропические вечнозеленые и листопадные (муссонные) леса (из диптерокарповых, панданусов, пальмы нипа и др.). Вдоль побережий местами мангровые леса. Плантации кокосовой пальмы; возделывание риса, манильской пеньки, ананасов.
На Минданао — города Давао, Замбоанга.
# Чярева Татьяна Афанасьевна

Чярева Татьяна Афанасьевна — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1912 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1943—1951 сс. партийнай курстары бүтэрбитэ.
1930—1938 сс. Хара сельсоветын исполкомун председателэ.
1938 с. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутата.
1940—1955 сс. Мэҥэ-Хаҥалас райсоветын исполкомун председателин солбуйааччы.
1955—1973 сс. Мэҥэ-Хаҥалас партия оройуонннааҕы комитетыгар сектетарынан, статистигынан үлэлээбитэ.
Үлэ бэтээрээнэ.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1999 с. өлбүт.
# Михайлов Николай Тимофеевич

Михайлов Николай Тимофеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыгар төрөөбүт. Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Орловка диэн сир хоту өттүгэр кыргыһыы хонуутугар атырдьах ыйын 27 күнүгэр охтубут. Бу сир аттыгар Чаппандаттан сылдьар өссө Остосов Михаил Кириллович, Тартакынов Петр Федотович, Баттахов Петр Акимович уонна Токусаров Петр Дмитриевич диэн дьон эмиэ бааһырбыттар эбит.
# Арҕаа Таас

Арҕаа Таас сис. Черскэй хайаларын систематын илин өртүгэр кытыы сиһэ.
Халыма өрус салаата Дьаһаак өрүс тардыытыгар сытар. Устата 100 км. Чыпчааллара муора таһымыттан 2219 -2391 м. үрдүккэ тиийэллэр.

# Арҕаа Таас
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Салбаҥ нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Салбаҥ нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хоҥор Биэ.
Улуус кииниттэн 72 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 321 киһи (2007 сыл).

# Салбаҥ нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1940 сыл ахсынньы 4 күнүгэр төрөөбүтэ Ларионов Егор Михайлович, политик.

# Салбаҥ нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Котельники

Координаталара: 55°39′ с. ш. 37°52′ в. д.﻿ / ﻿55.650° с. ш. 37.867° в. д.﻿ / 55.650; 37.867
Котельники (нууч. Котельники) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 19 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 140 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 20 364 киһи этэ, иэнэ — 3 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 6788 киһи.
1938 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 2004 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Алексей Седзеневскай (2000 сылтан).
ОКАТО куода — 46 231 513.

# Котельники
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
# Чакыр таас

Чакыр таас — сүүрүк охсуутугар уһуга, кырыыта суох буола мүлүрүйбүт, бытархай өрүс тааһа.
# Түнэ баһарҕас

Түнэ баһарҕас - намыһах остоох, арыт холуоһа курдук быһыылаах этэрбэс.

# Түнэ баһарҕас
## Өссө маны көр

* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ этэрбэс
# Б.э.и. 53 сыл

Халыып:Саҕаланар сыл

# Б.э.и. 53 сыл
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 9 — Рим полководеһа Красс сэриитин Парфия сэриитэ Карр куорат анныгар үлтүрүппүт. Красс бэйэтэ кыргыһыыга охтубут.
# .gd

.gd диэн Гренада үрдүк таhымнаах ил домена.