yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Николаева Нина Васильевна

Николаева Нина Васильевна, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала

# Николаева Нина Васильевна
## Олоҕун олуктара

1934 с. атырдьых ыйын 2 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ
1953 с. Сунтаар орто оскуолатын бутэрэн, салгыы 1958 с. Саха судаарыстыбаннай университетын үөрэнэн нуучча тылын уонна литературатын салаатын бутэрбитэ.
1990 сылтан олоҕун тиһэх күннэригэр диэри Элгээйи орто оскуолатыгар нуучча тылын учууталынан ситиһиилээхтик улэлээн ааста. Оскуола саҥалыы хайысхаҕа — ноосфернай экологическай уерэхтээһиҥҥэ учительскай корпуһу түмэ тардыыга Нина Васильевна уопуттаах уонна методист учуутал баһылыыр-салайар педагог быһыытынан бэйэтин көрдөрбүтэ. Нуучча тылыгар, литературатыгар үөрэтии ньымаларын көрдөөн булан үөрэтиигэ уонунан методический улэлэри онортообута Дьокуускайга учууталлар билиилэрин урдэтэр институт рекомендациятынан өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тарҕатыыга көмөлөспүтэ. Нина Васильевна дириҥ билиилээх, саҥалыы толкуйдаах, үрдүк квалификациялаах педагог, лектор, нэһилиэнньэ ортотугар үөрэтии-иитии боппуруостарыгар бэсиэдэлэри, лекциялары дириҥ ис хоһоонноохтук, олус интэриэһинэйдик тириэрдэрэ.

# Николаева Нина Васильевна
## Наҕараадалара уонна ааттара

· РСФСР үөрэҕириитин туйгуна
· Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
· Үлэ бэтэрээнэ
· Методист – учуутал
· “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ.
· Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
# Туустаныы

Туустаныы диэн ууга баар туус концентрацията. Аан дойду океанын уутун орто туустаныыта 35%.
# Ружин

Ружин (укр. Ружин) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 712 (2011).
# Род Серлинг

Родман Эдуард Серлинг (Rodman Edward Serling) диэн АХШ сценариһа, драматурга, телевидение продюсера, ыытааччыта, кэпсээнньитэ. Род Серлинг (Rod Serling) диэн аатынан биллэр. 1950-c сылларга телевидение драмаларынан аатырбыта. Ордук уһулуччулаах үлэтэ Барык түөлбэ телесериал буолар. Серлинг политиканан көхтөөхтүк дьарыктанара, телевидение халыыптарын бодолуурга көмөлөспүтэ. Кини Холливуд "кыыһырымтаҕай ыччата" диэн биллэрэ. Телевидение тойотторун уонна үбүлээччилэрин кытта араас мөккүөрдээх ыйытыктар тула харсыһара, олор ахсааннарыгар цензура, расизм, сэрии. Род Серлинг Emmy Awards бириэмийэ алта төгүллээх кыайыылааҕа, Барык түөлбэ телесериал иһин 1962 сыллааҕы Golden Globe Awards бириэмийэ кыайыылааҕа.

# Род Серлинг
## Фильмографията

* 1953: Old MacDonald Had a Curve (Kraft Television Theatre)
* 1955: Patterns (Kraft Television Theatre)
* 1955: The Rack (The U.S. Steel Hour)
* 1956: Patterns (киинэ)
* 1956: The Arena (Studio One)
* 1956: Requiem for a Heavyweight (Playhouse 90)
* 1957: The Comedian (Playhouse 90)
* 1958: Bomber's Moon (Playhouse 90)
* 1958: A Town Has Turned to Dust
* 1958: Saddle the Wind
* 1958: The Velvet Alley
* 1959–64: The Twilight Zone (телесериал)
* 1960: The Man in the Funny Suit
* 1962: Ichabod and Me (актер, "The Celebrity" эпизод)
* 1962: Requiem for a Heavyweight (киинэ адаптация)
* 1963: The Yellow Canary
* 1964: Seven Days in May
* 1964: A Carol for Another Christmas (телефильм)
* 1965–66: The Loner (телесериал)
* 1966: The Doomsday Flight (телефильм)
* 1968: Planet of the Apes (Майкл Уилсоннуун сценаристар)
* 1968–75: The Undersea World of Jacques Cousteau (телесериал; кэпсээнньит)
* 1970–73: Night Gallery (телесериал)
* 1972: The Man (сценарист)
* 1972: Ironside (актер, "Bubble, Bubble, Toil, and Murder" эпизод)
* 1973: Encounter with the Unknown (кэпсээнньит)
* 1974: UFOs: Past, Present, and Future (документал киинэ)
* 1974: Phantom of the Paradise (кэпсээнньит)
* 1994: Rod Serling's Lost Classics (өлбүтүн кэннэ тахсыбыт телефильм)
* 2000: A Storm in Summer (1970 сыллааҕы сценарийынан)

# Род Серлинг
## Литэрэтиирэ

* Parisi, Nicholas. (2018) Rod Serling: His Life, Work, and Imagination. University Press of Mississippi.
* DeVoe, Bill. (2008) Trivia from The Twilight Zone. Albany, GA: Bear Manor Media.
* Engel, Joel. (1989) Rod Serling: The Dreams and Nightmares of Life In the Twilight Zone. Contemporary Books.
* Grams, Martin. (2008) The Twilight Zone: Unlocking the Door to a Television Classic. Churchville, MD: OTR Publishing.
* Nicholls, Peter (1979) Encyclopedia of Science Fiction Granada.
* Zicree, Marc Scott. (1992) Twilight Zone Companion Silman-James Press.
# Чанчык

Чанчык — киһи хараҕын уонна кулгааҕын ыккарда, чэчэгэй эбэтэр онно үүнэр баттах.
# Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна

Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын артыыһа.

# Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна
## Олоҕун олуктара

* 1960 сыллаахха муус устар 23 күнүгэр төрөөбүт.
* 1983 с. — Илин-Сибиирдээҕи (Улан-Удэ к.) култуура Институтун бүтэрбит, норуот тыйаатырын режиссера диэн идэни ылбыт (педагог - Тришкин В.А.).
Үлэлиир амплуата - трагедия дьоруойа, лирика дьоруойа.

# Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна
## Олоҕун олуктара
### Сүрүн оруоллара

Луиза ("Аҕыс таптыыр дьахтар" - Тома Р.); Маша ("Чайка" - Чехов А.П.); Фалина ("Бэмби" - Зальтен Ф.).
Маны таһынан тэлэбиидэнньэҕэ балет туһунан биэриилэргэ кыттыбыта, "Ыаллыылар" (реж. Л.М. Васильева) телесэрийээлгэ уһуллубута, "Бэйэ дьоно" (реж. А. Васильев) киинэҕэ уһуллубута, постановщиктаабыта, продюсердаабыта.

# Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Аҕата — Христофоров Иннокентий Дмитриевич, саха бастакы балетмейстера, артыыс, саха балетын төрүттээччи.

# Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна, испэктээх туруоруутун иһин бириэмийэ (2000), аһымал кэнсиэр иһин махтал (1998).
# Дьячковская Валерия Анатольевна

Дьячковская Валерия Анатольевна — М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай унубэрситиэт туризм салаатын 2 куурус устудьуона. Валерия Анатольевна от ыйын 10 кунугэр 2001 сылга Дьокуускай куоракка торообутэ. 2007 сылга Нам улууьун уьус нуомэрдээх начальнай оскуола5а киирбитэ. Бэьис кылаастан Валерия Нам улууьун гимназиятыгар уорэммитэ уонна 2018 сылга туйгуннук бутэрбитэ.
Валерия сакааска мэтириэт уруьуйдуур. 100 тахса мэтириэт уруьуйдаан атыылаабыта уона билигин да5аны ис сурэ5иттэн уруьуйдаан сакаастаабын дьонун уордэр.
# Колумбия

Колумбия (исп. Colombia) диэн Соҕуруу Америка хотугулуу арҕаатыгар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Венесуэла уонна Бразилия илин, Экуадор уонна Перу соҕуруу, Кариб байҕала хоту, Панама хотугулуу арҕаа уонна Чуумпу океан арҕаа. Колумбия иэнэ 1,141,748 км2, Соҕуруу Америкаҕа улаханынан төрдүс (Бразилия, Аргентина уонна Перу кэннилэриттэн). Олохтоохторун ахсаана 45,644,023, Соҕуруу Америкаҕа улаханынан иккис (Бразилия кэнниттэн).
# Dolby

Dolby Laboratories — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ аудио система оҥорооччу. Mitsui Group аудиосистемалары салайар салаатыгар сыһыаннаах.
# Кыл

Кыл — сылгы сиэлин уонна кутуругун биир утаһына. Кылтан туттар маллары, таҥаһы өрөн оҥороллор. Ону тэҥэ араас быалары, туһахтары хаталлар, туос иһиттэри оҥорорго тутталлар.
Тыһы кыл — синньигэс кыл.
# Попов Андрей Александрович (этнолог)

Андрей Александрович Попов (1902 сыл, Үгүлээт, Бүлүү уокуруга, Саха уобалаһа — 1960 сыл) - сэбиэскэй этнограф, этнолог, Сибииргэ ойууннааһыны үөрэппит киһи.

# Попов Андрей Александрович (этнолог)
## Биография

Саха уобалаһын Бүлүү уокуругар Үгүлээт сэлиэнньэтигэр тыа аҕабыытын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Саха тылын үчүгэйдик билэрэ. Дьокуускай 2 ступеннаах оскуолатын бүтэрэн баран төрөөбүт улууһугар учууталынан үлэлээбит (1922-1924).
Дулгааннарга уонна нганасааннарга ойууннааһы уонна олохторун-дьаһахтарын үөрэппитэ. Нганасааннар олохторунан олорбута.
1928-1960 сс. Сибиир уонна Хоту сир аҕыйах ахсааннаах норуоттарын этнографияларыгар 36 ыстатыйаны уонна кинигэни бэчээттэппитэ.
1930-с сылларга Таймыр арыытын олохтоохторугар чинчийиилэри ыыппыта. Кини информаннарын быыһыгар нганасаан ойууннара буоланнар, хас да автобиографияны суруйбута (бэйэтэ инньэ диэн ааттаабыта). Үс автобиографияҕа ойуун ыарыытын кэмигэр араас көрүүлэрэ, сиэр-туом, ким кимтэн төрүттээҕэ, сиэри-туому быһаарыы, космогонияҕа экскурстар уо. д. а. бааллар.
ССРС НА Этнографиятын институтун Сибиир сиэктэригэр билим үлэһитинэн үлэлээбитэ. 1940–52 сс. (сэрии сылларыгар тохтооһуннаах) ЛГУ-га дассыан быһыытынан сахалар уонна дулгааннар этнографияларыгар лиэксийэ аахпыта. Саха сиригэр хас да эспэдииссийэ кыттыылааҕа, саха уонна дулгаан уос номохторун хомуйбута. Дулгааннар уос номохторун бастакы классификациятын оҥорбута. Дулгаан омугуттан хомуйбут айымньылара бэчээккэ дулгаанныы тахсыбатахтара, сорҕото нууччалыы тахсыбыта.
# Иордания

Иордания (араб. الأردنّ‎al-Urdunn) диэн СоҔуруулуу-арҕаа Азия араб дойдута, Сирия кумах куйаарын соҕуруу өттүгэр баар. Кирбиилэhэр Сириялыын хоту, Ирактыын хотугулуу-илин, Исраиллыын арҕаа уонна Сауд Арабиятыныын соҕуруу уонна илин.
Иордания Хашемит Хоруоллуга конституция монархията уонна репрезентатив дьаhалталаах. Хоруол ил уонна сэбилэниилээх күүстэр баhылыктара.
# Нотурууска

Нотурууска — үксүн булт тэриллэрин (холобур буорах иһитин, чокууру, буулдьа мөһөөччүктэрин) тиһэн санныга иилинэр тирии быа. Аҥар санныларыттан нөҥүө ойоҕоско түһэрэн иилинэллэр.
# Скрипицын Владимир Николаевич

Скрипицын Владимир Николаевич - Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ, Дьокуускай куорат ытык киһитэ.
Күбүрүнээтэр ыҥырыытынан 1897 сыллаахха Енисей күбүөрүнэтин Минусинскай уеһыттан хас да ыал көһөн кэлэн Владимировка сэлиэнньэни төрүттээбиттэрэ, бурдук ыһыытын саҕалаабыттара.
1898 — Саха сирин губернатора В. Н. Скрипицын ис дьыала миниистиригэр Дьокуускайдааы реальнай училищены толору сэттэ сыллаах училищеҕа кубулутар туһунан хадатаайыстыба суруйбут. Бу дьаһаныы суолтата: бу иннинэ алта кылааһы бүтэрбит оҕолор сэттис кылаастарын Томскай куоракка баран бүтэриэхтээхтэрэ. Онто суох үрдүк үөрэххэ киирэр кыахтара суоҕа.
# Пеллерин

Марк-Альфред Пеллерин (фр. Marc-Alfred Pellerin) (1936 сыллаахха төрөөбүтэ) — Франция суруйааччыта, Саха сирин туһунан икки роман автора.
Бастакы романа "Куттанары умнума" диэн ааттаах, "Галлимард" издательствоҕа тахсыбыта уонна 2001 сыллаахха французтуу суруллубут детективтар аан дойдутааҕы "Санг д'анкр" диэн күрэхтэригэр бастаабыта.
Бу айымньыга олоҕуран сценарий Архыыптаммыт 2006, Атырдьах ыйын 30 күнүгэр. суруллубута.
"Иннокентий" диэн ааттаах Саха сирин туһунан иккис романа 2004 сыллаахха "Албин Мишель" издательствоҕа тахсыбыта уонна эмиэ литературнай премия ылбыта.

# Пеллерин
## Библиография

* N'oublie pas d'avoir peur, Gallimard, 2000
* Inokenti, Аlbin Мichel, 2004
# РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала

РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала — РСФСР ытык сыбаанната. 1940 сыл тохсунньу 11 күнүгэр РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун уурааҕынан олохтоммута.

# РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала
## Устуоруйата

Аан бастаан РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун «Об установлении почетных званий РСФСР — Заслуженного учителя школы и Заслуженного врача» уурааҕынан олохтоммута.
1975 сыл кулун тутар 28 күнүгэр түөскэ кэтиллэр «РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала» бэлиэ баар буолбута.
1995 сыллаахха ахсынньы 30 күнүгэр Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕынан урукку аат оннугар «Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх учуутала» сыбаанньа баар буолбута.

# РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала
## Өссө маны көр

* РСФСР оскуолатын үтүөлээх учууталлара (тиһик)
# Городок (Житомир уобалас)

Городок (укр. Городок) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2671 (2012).
# Подольск

Подольск (укр. Подільськ) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 40 700 (2014).
# Этика

Этика диэн сөбү уонна сыыhаны, сигилини үөрэтэр философия салаата.
Этика маннык курдук боппуруостарга эппиэтиир:
* Хайдах дьайыы үчүгэйий? Хайдах дьайыы куһаҕаный?
* Туох уларытыылааҕый?
* Үчүгэй уонна куһаҕан бары дьоҥҥо тэҥ дуо?
* Атын дьоҥҥо көмөлөһөр эбэтэр куһаҕаны оҥорор ыарахан дьаһаллары хайдах ылыахха сөбүй?
* Дьон быһыылара атын дьоҥҥо дьайыыта.
# Белополье

Белополье (укр. Білопілля) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 800 (2011).
# Хоторн (Калифорния)

Хоторн (ааҥл. Hawthorne) диэн Калифорния штатын Лос Андьелес аймаҕын соҕуруулуу-арҕаатыгар баар хото. 2020 сыллааҕы сурутуунан олохтоохторун ахсаана 88,083 киһи.
# AT&T

АМЕРИКАН ТЕЛЕФОН ЭНД ТЕЛЕГРАФ (ааҥл. American Telephone and Telegraph, АТ&Т) — телекоммуникация уонна электротехника эйгэлэригэр үлэлээбит бөдөҥ хампаанньа. Сибээс уонна электротехника тэриллэрин оҥорон таһаарыыга, ситимнэри хааччыйыыга үлэлээбитэ. Бэйэтин тутулуктаах хампаанньалын нөҥүө чинчийэр үлэнэн дьарыктаммыта, АХШ-ка төлөппүөннэри оҥоруу саамай улахан өлүүтүн ылара. АТТ 1885 сыллаахха тэриллибитэ, 1877 сыллаахха А. Г. Белл тэрийбит АХШ-ка бастакы төлөппүөн хампаанньатын 1900 сыллаахха бэйэтигэр сыһыарбыта.
XX үйэ устатыгар АХШ сибээс өҥөтүн ырыынагын сиирин саҕалаабыта. Номнуо 1965 сыллаахха бары телефоннартан 85% хампаанньа хонтуруоллуур этэ. 1950ус сыллардаахтан араас континеннары кытта холбуус сибээс линияларын туппута уонна атыыласпыта. Ону тэҥэ араадьыйа уонна телевизор уобалаһыгар эмиэ үлэлиирэ.
«Уэстерн электрик» (Western Electric) диэн хампаанньа кыракый токтаах тэриллэри оҥорор эбит. Онно дьон уонна байыаннай тэриллэри оҥороро. Араас программаларга, ол курдук «Джемини» уонна «Аполлон» космос программаларыгар кыттыбыта.
1982 сыллаахха правительство ыйааҕынан хампаанньаны бытарыппыттар. Бас билэр миэстэҕэ баар хампаанньалары BellSouth, U.S. West, NYNEX, Southwestern Bell көҥүлгэ ыыппыттар. Ол гынан баран AT&T дойду икки ардыгар барар линиялары бэйэтигэр хаалларбыт. Интернет уонна мобильнай сибээс тарҕаныытын кэнниттэн AT&T суолтата кыччаабыт.
# Акида

Акида (араб. عقيدة‎ — итэҕэл, көрүү, кредо) — мусульманскай итэҕэл, ааты арыйыы формата, «итэҕэл символа». Догматтар, идеялар уонна представлениелар ураты фондалара быһыылаах. Кылгас акида үгэс буолбут мусульман үөрэхтээһинин механизмын наадалааҕынан буолар.
# Коваленнаах ситим

Коваленнаах ситим (лат. co — «бииргэ» уонна vales — «кыахтаах» диэнтэн) диэн икки атом тас электроннарын былыттара холбоһон оҥорбут ситимнэрэ. Ситим электроннаах былыттара бүтүн электроннаах паара диэн ааттанар.
# Хокусай, Кацусика

Кацушика Һокусай (葛飾北斎, Алтынньы 31 1760 – Ыам ыйын 10 1849), Дьоппуон Эдо кэминээҕи уруhуйдьута. Айар жанра укийо-э. «Фуджи хайа отут алта көстүүтэ» (富嶽三十六景) диэн маска ойууламмыт гравюралар сериялара кини саамай биллиилээх үлэтэ буолар.

# Хокусай, Кацусика
## Литература

* Lane, Richard (1989). Hokusai: Life and Work. E.P. Dutton, New York. ISBN 0-525-24455-7.
* Nagata, Seiji (1995). "Hokusai: Genius of the Japanese Ukiyo-e." Kodansha International, Tokyo.
* Smith, Henry D. II (1988). Hokusai: One Hundred Views of Mt. Fuji. George Braziller, Inc., Publishers, New York. ISBN 0-8076-1195-6.
* Weston, Mark (1999). Giants of Japan: The Lives of Japan's Most Influential Men and Women. New York: Kodansha International. ISBN 1-56836-286-2.
* Ray, Deborah Kogan (2001). "Hokusai : the man who painted a mountain" Frances Foster Books, New York. ISBN 0-374-33263-0
# Аҕарараан

Аҕарараан — кииринньэҥ аҕа, маачаха аҕа.
# MTV

MTV эбэтэр (Music Television) диэн буолар. АХШ музыкальнай канаала, 125 араас омук тылынан 98 араас омук дойдутугар улэлиир.
# Microsoft

Microsoft Corporation диэн Америка транснациональнай көмпүүтэр технологияларынан дьарыгырар корпорацията, 1980-с сс. ортолоругар MS-DOS диэн дьиэ көмпүүтэригэр аналлаах операциялыыр системаны оҥорон биллиини ылбыта, салҕыы Microsoft Windows линияны таhааран дьиэ көмпүүтэрин операциялыыр системаларын маркеттарын булгуччу баhыйбыта.
Корпорация көмпүүтэр тэриллэригэр аналлаах программа хааччыйыыларын айар, оҥорор, лицензиялыыр уонна өйүүр. Microsoft ордук атыыланар оҥоһууларынан буолаллар Microsoft Windows диэн операциялыыр система уонна киниэхэ сыhыаннаах Microsoft Office диэн программалар хомуурунньуктара.
# Көҥүл араадьыйа

Көҥүл радиота (нуучч. «Ра́дио „Свобо́да“» (толору аата — «Радио „Свободная Европа“/Радио „Свобода“» ааҥылычанныы Radio Liberty эбэтэр Radio Free, атын аата International liberty radio WorldWide) диэн аан дойдуга үлэлиир араадьыйа. АХШ Конгресса үбүлүүр. Сыалынан-соругунан демократия сыаннастарын пресса көҥүлэ суох дойдуларыгар тарҕатыыны биллэрэр.
Араадьыйа биэриитэ Илин Европа, Орто Азия уонна Илин Азия 23 дойдуларыгар 25 тылынан барар, ону тэҥэ интернекка тарҕанар. Төбө офиһа Прагаҕа баар (1995 сылга дылы Мюнхен куоракка баара).
Официал сирэйэ
# Дмитриев Роман Михайлович

Роман Михайлович Дмитриев (07.03.1949—11.02.2010) — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ.

# Дмитриев Роман Михайлович
## Олоҕун олуктара

1949 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Эдьигээн улууһун Бэстээх нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Көҥүл тустуунан 1963 с. саҕалаан дьарыктаммыта. 1967 с. спорт маастарын, 1969 с. норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастарын нуорматын толорбута. Тренердэрэ — И. П. Габышев, Д. П. Коркин, С. А. Преображенскай.
Роман Дмитриев — Олимпиада чөмпүйүөнэ (1972), Олимпийскай оонньуулар үрүҥ көмүс призера (1976), Аан дойду чемпиона (1973), Аан дойду чемпионатын үрүҥ көмүс призера (1969), Европа чемпиона 1969 с, боруонса призера 1981 с. буолуталаабьгга. Кини 11 төгүл ССРС чемпионатыгар кыттыбыта. 1969, 1971, 1973, 1976, 1980 сс. ССРС чемпиона, 1975, 1978, 1979 сс. ССРС чемпионатын үрүҥ көмүс призера, 1977 с. III призер. 1971 с. уонна 1979 с. ССРС норуоттарын Спартакиадатын чемпиона, 1975 с. үрүҥ көмүс призер. Аан дойду турнирдарын сэттэ төгүллээх кыайыылааҕа (1969—1971, 1975, 1976, 1978, 1979, 1981 сс).
2010 сыл олунньу 11 күнүгэр Москваҕа өлбүтэ.

# Дмитриев Роман Михайлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Олимпийскай оонньуулар чемпионнара (1972, Мюнхен)
* ССРС спордун үтүөлээх маастара
* Саха АССР үтүөлээх тренерэ
* ССРС үтүөлээх тренерэ
* Российскай Федерация үтүөлээх тренерэ
* Д. П. Коркин аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1969)
* «Хотугу сулус» уордьан (2006)
* Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо

# Дмитриев Роман Михайлович
## Аатын үйэтитии

* Эдьигээҥҥэ 2012 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр Р. Дмитриевка бюст туруоруллубут.
# Таастыган

Таастыган - муҥха уонна илим эркинэ ууга туруору турарын хааччыйар ыарык (ыйааһын). Былыр тааһы туоска эрийэн, эбэтэр ынах туйаҕынан оҥороллор эбит. Билигин тимир борубулуоханнан төгүрүк гына баайаллар, эбэтэр керамика цилиндрдары баайаллар.

# Таастыган
## Өссө маны көр

Хотоҕос
# Хаҥалас (суолталара)

Хаҥалас хас да суолталаах тыл.
* Хаҥалас — Дьокуускай уокуругун микрорайона.
* Хаҥалас — Саха Сирин улууһа.
* Хаҥалас — Ньурба улууһун нэһилиэгэ.

# Хаҥалас (суолталара)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас — Саха Сирин улууһа.
* Иккис Хаҥалас — Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Чэпчэки атлетика

Чэпчэки атлетика— сүүрүүлээх, хаамыылаах, ыстаҥалаах уонна быраҕыылаах спорт көрүҥнэрин бөлөҕө. Спорт саамай маассабай көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ.
Салайар тэрилтэ — Аан дойдутааҕы чэпчэки атлетика федерацияларын ассоциацията (ИААФ), 1912 сыллаахха тэриллибит, 212 дойду федерациятын түмэр (2011 сыллааҕы туругунан). ИААФ «лёгкая атлетика» диэн тиэрмини маннык быһаарар: «стадиоҥҥа күрэхтэһии, шоссеҕа сүүрүү, спортивнай хаамыы, уонна хайаҕа сүүрүү».
# Слепцов Афанасий Спиридонович

Слепцов Афанасий Спиридонович — сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, Нам улууһун Бөтүҥэр бастакы миэлиҥсэни туттарбыт, бурдугу элбэхтик ыһан байбыт киһи.
Нэчимиэни уонна сэлиэһинэйи ыһарга аттакылартан үөрэммит. Сылгыны, ынаҕы да элбэҕи тутар эбит.
Улахан уола Тараах (Тараас) Слепцов Томскайга университекка үөрэнэ сылдьан дойдутугар кэлэн куорат олоҕор көхтөөхтүк кыттар, Саха омук уопсастыба баһылыыр-көһүлүүр чилиэнэ буолар. 1921 сыллаахха өрөбөлүүссүйэни утарар саагыбарга кытынна диэн Е. М. Егасовтааҕы кытта ытыллар.
А. С. Слепцов иккис уола Баһылай уонна кыыһа Маарыйа Аҕа дойду сэриитин кыттыылаахтара. Баһылай 1944 сыллаахха полковник чыыннаах өлбүт, Мария — сержант, Берлины ылыыга кыттыспыт, Рейхстаг эркинигэр аатын суруйбут.
Өссө биир кыыһа Елизавета Афанасьевна — Алампа бастакы таптала.
# Саввинов Василий Макарович

Саввинов Василий Макарович — кіІµл тустууга СР спордун маастарыгар кандидат. Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Новиков Анатолий Георгиевич

Новиков Анатолий Георгиевич — саха бөдөҥ учуонайа, философия билимнэрин доктора.

# Новиков Анатолий Георгиевич
## Олоҕун олуктара

* 1942 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр Хаҥалас оройуонугар Өктөм нэһилиэгэр төрөөбүт.
* оскуола кэнниттэн Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
* 1969 с. — Томскайдааҕы государственнай университет мехмат факультетын бүтэрбит.
* 1975 с. — Томскайдааҕы государственнай университет аспирантуратын бүтэрбит.
* 1976 сылтан — философия уонна научнай коммунизм кафедратыгар ассистент, старшай преподаватель.
* 1982 с. — философия билимнэрин кандидатыгар диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1991 с. — философия билимнэрин докторыгар диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1993—1996 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн Аналитическай киин директора.
* М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет философияҕа кафедратын сэбиэдиссэйэ, профессор.

# Новиков Анатолий Георгиевич
## Үлэлэрэ

300-н тахса үлэни суруйбут.
* «Прерывное и непрерывное (материалистическая диалектика)», монография, Киев, 1983
* «Философские проблемы возникновения и начального этапа развития математики», монография, Красноярск, 1992
* «Н. А. Бердяев — самобытный представитель русской философии», монография, Якутск, 1994
* «О менталитете саха», монография, Якутск, 1996
* «Менталитет северян в контексте циркумполярной цивилизации» (в соавторстве), монография, Якутск, 2005
* «Менталитет японцев и техногенная цивилизация» (в соавторстве), монография, Якутск, 2008

# Новиков Анатолий Георгиевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна (2002)
* Российскай Федерация билимин үтүөлээх деятелэ (2006)
# Ымдаан

Ымдаан — аһыы утах. Суораты, тары сүөгэй уутун уулаан ытыйан (бутуйан?) оҥоһуллубут аһыы утах.
# Сахалыы хаһыаттар уонна сурунааллар тиһиликтэрэ
## хаһыаттар

* Дьулурҕан, хаһыат
* Ил Түмэн (хаһыат)
* Индигир уоттара
* Кыым
* Саха Сирэ (хаһыат)
* Туймаада уоттара (хаһыат)
* Эдэр коммунист (хаһыат)
* Якутия (хаһыат)
* Үлэ күүһэ
* Эркээйи
* Амма олоҕо

# Сахалыы хаһыаттар уонна сурунааллар тиһиликтэрэ
## сурунааллар

* Байанай

# Сахалыы хаһыаттар уонна сурунааллар тиһиликтэрэ
## См. также

* ru:Средства_массовой_информации_России#Печатные СМИ по языкам
* Саха сирин улуустарын хаһыаттара
# Р

Р - Саха алпабыытын 23-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Сүүс (ахсаан)

100 (сүүс) — дьиҥ уонна төгүрүк ахсаан, 99 уонна 101 икки ардыларыгар турар ахсаан, ааҕыы уоннуулаах систематыгар үс бэлиэлээх ахсааннартан аччыгыйдара.

# Сүүс (ахсаан)
## Математикаҕа

* 10 квадрата.
* 10¹⁰⁰ — гугол.
* Бастакы судургу тоҕус ахсаан суумалара: 100 = 2 + 3 + 5 + 7 + 11 + 13 + 17 + 19 + 23.
* Лейланд ахсаана — 2⁶ + 6² = 100.

# Сүүс (ахсаан)
## Билимҥэ

* Фермий атомнай нүөмэрэ.
* 100 °C — Цельсий шкалатынан, сөптөөх усулуобуйаҕа уу оргуйар температурата.

# Сүүс (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* 100 саас — үйэ уһуна.
* Сыл 100-с күнэ — муус устар 10 күнэ (ордук хонуктаах сылга — муус устар 9 күнэ).
* 100 солкуобай, 1992 сыл
* 100 солкуобай, 1993 сыл
* 100 солкуобай, 2014 сыл

# Сүүс (ахсаан)
## Саха фольклоругар
#### Өс хоһоонноро

* Сүрэҕэ суох сүүс сүбэлээх.
* Сүтүктээх сүүс айыылаах, оҥорбут соҕотох айыылаах.

# Сүүс (ахсаан)
## Саха фольклоругар
#### Таабырыннар

* Быыкайкаан сүөһү сүүс көмүс манньыаты сүгэ сылдьар үһү (собо).
* Сүүс сыл олорор баар үһү (тиит мас).
* Сүүнэ нүһэр тайах сүүс үрэх үрдүнэн сүүрэн лүһүгүрүүр үһү (этиҥ).