yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ма Цзюнь

Ма Цзюнь (кит. суд. 马军, пиньинь: Mǎ Jūn, төр. 1968 сыл) — Кытай суруналыыһа, суруйааччы, түмэт үлэһитэ, айылҕаны көмүскээччи, түмэт урбаанньыта, Бээдьин айылҕа уонна түмэт дьыалаларын Институтун тэрийээччитэ уонна салайааччыта.
Ма Цзюнь 1968 сыллаахха Циндао куоракка төрүүр, сотору буолан баран ийэтин дойдутугар Бээдьиҥҥэ көһөллөр. Ма 1993 сыллаахха South China Morning Post диэн Хоҥ Коҥ хаһыатыгар үлэҕэ киирэр уонна Кытай үрдүнэн айылҕа туһунан суруйар бастакы суруналыыс быһыытынан түргэнник биллэр. Ма, төрөөбүт дойдутун араас сирдэринэн айаннаан, 1999 сыллаахха «Кытай уунан быстарыыта» (China's Water Crisis, Zhongguo shui weiji) диэн Кытай айылҕатын туругун туһунан бастакы улахан суолталаах кинигэтин таһааттарар (Рэйчел Карсон «Саҥата суох саас» диэн кинигэтин кытта элбэхтэ тэҥнээбиттэрэ).
Ма 2004 с. Yale World Fellow быһыытынан АХШга айылҕаҕа сыһыаннаах сокуоннары уонна чугас дьиссипилиинэлэри үөрэтэр. 2006 сыллаахха Бээдьиҥҥэ эргиэнэ суох Айылҕа уонна түмэт дьыалаларын Институтун тэрийэр. Ол сыл Time Маны Аан Дойду сүүс саамай кыахтаах дьон ахсааныгар кииллэрэр (кини туһунан ыстатыйаны Эдвард Нортон суруйар). Ма Цзюнь 2007 сыллаахха уу киртийиитин хаартатын үлэҕэ кииллэрэр (кэлин кини института сир уонна салгын киртийиитин хаартыларын кииллэрэр). 2008 сыллаахха Эмиэрикэ Wal-Mart Stores диэн улахан хампаанньа маҕаһыыннара Институт дааннайдарыгар киирэллэр.
Ма 2009 саллаахха улахан ааттаах Ramon Magsaysay Award диэн премияны ылар (Нобель премиятын кытта тэҥниэххэ сөп). 2010 сыллаахха Ма көҕүлээһининэн Кытайга айылҕаны киртитэр улахан технологическай хампаанньалары тутууну утары хамсааһын саҕаланар. 2011 сыллаахха Институт бэйэтин отчетугар Apple Кытайга үлэтин туһунан сырдатар. 2012 сыллаахха Ма Goldman Environmental Prize кыайыылааҕа буолар.
2015 сыллаахха түмэт урбааныгар Сколл Пуондатын премиятын ылар.
# Табатыҥылар кэргэннэрэ

Табатыҥылар (лат. Cervidae) - ыыраахтаах туйахтаахтар кэргэннэрэ.

# Табатыҥылар кэргэннэрэ
## Классификация
### Кэргэн үөдүҥнэрэ, уустар уонна көрүҥнэр

* Уу табалара (Hydropotinae) кэргэн үөдүҥэ
** Hydropotes уус
*** Уу табата (Hydropotes inermis)
* Мунтжактыҥылар (Muntiacinae) кэргэн үөдүҥэ
** Мунтжактар (Muntiacus) уус
*** Мунтжак (Muntiacus muntjac)
*** Кытай мунтжага (Muntiacus reevesi)
*** Хара мунтжак (Muntiacus crinifrons)
*** Мунтжак Феа (Muntiacus feae)
*** Muntiacus atherodes
*** Рузвельт мунтжага (Muntiacus rooseveltorum)
*** Muntiacus gongshanensis
*** Muntiacus vuquangensis
*** Muntiacus truongsonensis
*** Muntiacus putaoensis
*** Muntiacus montanum
*** Muntiacus puhoatensis
** Elaphodus уус
*** Хохлатый олень (Elaphodus cephalophus)
* Подсемейство Дьиҥнээх табалар
** Табалар уустара
*** Кулааһай (Cervus elaphus)
*** Cervus wallichi
*** Вапити (Cervus canadensis)
*** Беломордый олень (Cervus albirostris)
*** Пятнистый олень (Cervus nippon)
*** Барасинга (Cervus duvaucelii)
*** Шормбургк табата (Cervus schomburgki) (вымер, 1938)
*** Лира-таба (Cervus eldii)
*** Индия замбара (Cervus unicolor)
*** Гривистый замбар (Cervus timorensis)
*** Филиппин замбара (Cervus mariannus)
*** Пятнистый филиппинский замбар (Cervus alfredi)
** Аксистар (Axis) уус
*** Аксис (Axis axis)
*** Сибиинньэ табата (Axis porcinus)
*** Каламианский олень (Axis calamianensis)
*** Кули таба (Axis kuhlii)
** Уус Давид табалара (Elaphurus)
*** Давид табата (Elaphurus davidianus)
** Dama уус
*** Европейская лань (Dama dama)
*** Иранская лань (Dama mesopotamica)
*** Dama carburangelensis †
** Megaloceros уус
*** Большерогий олень (Megaloceros giganteus) †
*** Megaloceros cazioti †
* Подсемейство Халыып:Bt-ruslat
** Американские олени (Odocoileus) уус
*** Белохвостый олень (Odocoileus virginianus)
*** Чернохвостый олень (Odocoileus hemionus)
** Болотные олени (Blastocerus) уус
*** Болотный олень (Blastocerus dichotomus)
** Пампасные олени (Ozotoceros) уус
*** Пампасный олень (Ozotoceros bezoarticus)
** Мазамы (Mazama) уус
*** Большой мазама (Mazama americana)
*** Mazama bricenii
*** Карликовый мазама (Mazama chunyi)
*** Серый мазама (Mazama gouazoubira)
*** Малый мазама (Mazama nana)
*** Mazama pandora
*** Рыжий мазама (Mazama rufina)
** Пуду (Pudu) уус
*** Хотугу пуду (Pudu mephistophiles)
*** Соҕуруу пуду (Pudu pudu)
** Гуемалы (Hippocamelus) уус
*** Перу табата (Hippocamelus antisensis)
*** Соҕуруу Аанда табата (Hippocamelus bisulcus)
** Туртастар (Capreolus) уус
*** Туртас (Capreolus capreolus)
*** Сибиир туртаһа (Capreolus pygargus)
** Хотугу табалар (Rangifer) уус
*** Хотугу таба (Rangifer tarandus)
** Тайахтар (Alces) уус
*** Тайах (Alces alces)
** Cervalces уус
*** Cervalces scotti †
# Coco Bello (тэрилтэ, Арассыыйа)

Cocco Bello — Арассыыйа фиирмата. Салаалара — Cocco Bello Bow Ties, таҥас оҥоруутунан дтарыктанар уонна Cocco Bello Honey, аһылык бородууксуйатын таһаарар.

# Coco Bello (тэрилтэ, Арассыыйа)
## Остуоруйата

Cocco Bello бырайыак 2012 сыллаахха IT-сфера үлэһитэ Гузель Санжапова уонна дизайнер Наталья Александрова тахсыбыта. Хампаанньа үлэтин лыах-галстуктары оҥорууттан саҕалаабыта. Хампаанньа ырыынак сүрүн чааһын толорон, 2013 сыл сааһыттан дьахтар ырбаахыларын тигиини саҕалаабыта.
Итини кытта Гузель мүөт-крем оҥорон таһаарыы бырайыагын бэлэмнээбитэ. Гузель аҕата, Равиль Санжапов, Сверловскай уобаласка Малый Турышка 69 мүөттээх ыҥырыа уйалаах паасекалаах. Паасеката таһаарар мүөтэ дьон туһанарыттан аһары элбэх, онтон кууһунан атыылааһын барыыһы киллэрбэт эбит. Бу мүөтү Cocco Bello бэйэтин бородууксуйатын таһаарарга туһаммыта. Улахан болҕомто түмэккэ ууруллубут — бырайыак кэхтэн-эстэн эрэр дэриэбинэлэри чөлүгэр түһэриигэ көмөлөһүөхтээх эбитэ үһү. Крем-мүөтү отонунан киэргэтэргэ ол отону хомуйууга олохтоох биэнсийэлээх дьахталлар өҥөлөрүнэн туһаналлар. Хомуллар отонтон хампаанньа чэйгэ кутуллар эбииликтэри ооҥорорго былаанныыр, ол туһуттан краудфандинг былассааккатыгар харчы хомуйбута.
# Дьуукуннар уустара

Дьуукуннар уустара - Солоҥдотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр биир көрүҥ - дьуукун киирэр.
# Саха сирин хаһыаттара

Манна Саха сиригэр араас кэмҥэ тахса сылдьыбыт периодическэй таһаарыылар испииһэктэрэ көстөр.
* Автономное строительсво - САССР НКВД-тын сурунаала, бастакы нүөмэрэ 1923 сыллаахха тахсыбыт. Икки нүөмэр бэчээттэммит. Нууччалыы. Тирээһин ахсаана 500 экз.
* Аҕабыт-Поп - 1919 сыллаахха алтынньыга уонна сэтинньигэ икки нүөмэр тахсыбыт.
* Агитатор блокнота - сурунаал, 1945 сыл атырдьах ыйыттан сахалыы тахсыбыта, 1956 с. икки тылынан.
* Айыы суола
* Активный бизнес - 29.04.2010 - 2015
* Алданский рабочий
* Алтан сэргэ - 2013 сыллаахтан тахсар
* Байанай (сурунаал)
* Бизнес-клуб Якутии
* Бэлэм буол!
* Бэлэм буол+
* Бюллетень временного комитета по охране г. Якутска
* Бюллетень губсоюза "Холбос"
* Бюллетень исполнительного комитета земских и городского самоуправлений
* Бюллетень наркомздрава ЯАССР
* Бюллетень наркомпроса ЯАССР
* Бюллетень наркомпросздрва ЯАССР
* Бюллетень совета рабочих депутатов
* Бюллетень стачечного комитета г. Якутска
* Бюллетень Якутского областного продовольственного комитета
* Бюллетень Якутского совета народных депутатов
* Вести Якутии - 2013 сылтан Дьокуускайга тахсар хаһыат
* Вестник Арктического государственного института искусств и культуры
* Вестник Арктического инновационного центра СВФУ им. М.К. Аммосова
* Вестник красного фронта - 19.10.1922 - 26.12.1922
* Вестник Национальной библиотеки РС(Я) - 2003 сылтан тахсар
* Вестник Республиканского хореографического училища
* Вестник Северо-Восточного федерального университета
* Вестник якутского агитатора - сурунаал
* Вестник Якутского комитета общественной безопасности
* Взгляд и нечто - 1916 сыллаахха көскө ыытыллыбыттар таһаара сылдьыбыт көрдөөх сурунааллара, 3 нүөмэр тахсыбыт.
* Власть советов - аҕытаассыйалыыр хаһыат, 1920 сыл алтынньы 4 күнүгэр тахсыбыт
* Голос социалиста - Дьокуускай эсердэрин хаһыата, "Голос труда" сабыллыбытын кэннэ тахсар буолбута, 1919 сыллаахха тахса сылдьыбыта
* Голос труда - Дьокуускай эсердэрин хаһыата, 1917-20 сс. тахса сылдьыбыта.
* Голос якутской церкви - сурунаал, 1918-20 сс. Дьокуускайга тахса сылдьыбыта
* Дьулурҕан, хаһыат
* Ил Түмэн (хаһыат)
* Индигир уоттара
* Кыым (хаһыат)
* Кыһыл табаһыт (хаһыат)
* Кэскил - Юность Севера
* Мирнинский рабочий
* Республика бүттүүнэ, Вся республика
* Саха Сирэ (хаһыат)
* Саха уобалаһын биэдэмэстэрэ
* Саҥа олох
* Туймаада уоттара (хаһыат)
* Эдэр коммунист (хаһыат)
* Якутия (хаһыат)
* Якутск Вечерний
* Үлэ күүһэ

# Саха сирин хаһыаттара
## Эбии маны көр

* Саха сирин улуустарын хаһыаттара
* Сахалыы хаһыаттар уонна сурунааллар тиһиликтэрэ
# 1190

1190 сыл — XII үйэ сыла.

# 1190
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 10 — Үһүс кириэстээх бохуот: Фридрих I Барбаросса аармыйатын Иерусалимҥа илдьэн иһэн Салеф үрүскэ тимирэн өлбүт.
* Сэтинньи 19 — Тевтон уордьана олохтоммут.
# Тыа кутуйаҕа

Тыа кутуйаҕа (лат. Apodemus peninsulae, нууч. Корейская мышь эбэтэр нууч. Восточноазиатская мышь) — Ойуур кутуйахтарын ууһугар киирэр Саха сиригэр соҕотох көрүҥ. Илин Азия кутуйаҕа диэн аатынан биллэр. Кыра кутуйах. Төбөтө этигэр холоотоххо бөдөҥ, тумса сытыы. Кулгааҕа улахан. Кутуругунан тугу да туппат. Көхсө кытархайдыҥы бороҥ, өрөҕөтө — сырдык бороҥ. Тыһыта атыыра өҥнөрө биир.
Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа уонна киин өттүлэригэр үөскүүр. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Үксүн ойуур саҕатыгар, хонууга үөскүүр. Инньэлээх үүнээйилэр туораахтарынан аһылыктанар, эбии сэппэрээктэр астарын сиир. Кыһын аһын хороонугар хаһаанар.
Ыам ыйын саҥатыттан атырдьах ыйын бүтүөр дылы 2-3 оҕолонор. Биирдэ оҕолонуутугар 3-8 (ортотунан 5-7) оҕолоох буолар.

# Тыа кутуйаҕа
## Атын кутуйахтартан уратыта

* Бытаһыттартан уратыта — кутуруга уһун.
* Дьиэ кутуйаҕыттан уратыта — көхсө кытархайдыҥы бороҥ, үөһээ аһыытын кэлин өттүгэр тордуога суох
* Кырачаан кутуйахтан уратыта — бөдөҥ кээмэйдээх.

# Тыа кутуйаҕа
## Өссө маны көр

Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
* Кырачаан кутуйахтар
* Кутуйахтар
* Кырыысалар
# 1018

1018 сыл.

# 1018
## Туох буолбута

* Тохсунньу 30 — Польша уонна Ытык Рим импиэрийэтэ (франктар) Баутцен эйэ сөбүлэҥин түһэрсибиттэр.
# Морганьи, Джованни Баттиста

Джованни Баттиста Морганьи (ит. Giovanni-Battista Morgagni; 25 олунньу 1682(16820225), Форли — 6 ахсынньы 1771, Падуя) — Италия бырааһа, паталогия анатомиятын төрүттээччи. Араас ыарыыттан өлбүт дьон истэрин хайытан көрөн, мэдиссиинэ устуоруйатыгар аан бастакынан бэйэтин кэтээн көрүүлэрин сурукка тиспитэ, ыарыы төрүөттэрин ойуулаабыта; ол кэтээн көрүүлэр кэлин киһи иһин хайытыыга көстөр ыарыылары чопчу билэргэ уонна тыыннаах киһи ыарыытан кытта тэҥнээн көрөргө төһүү буолбуттара. Падуеҕа 59 сыл устата анатомия бэрэпиэссэринэн үлэлээбитэ. Ол кэмүэ кэлин Италия бастыҥ анатомнара буолбут дьону иитэн-үөрэтэн таһаарбыта.

# Морганьи, Джованни Баттиста
## Айымньылара

* «Adversaria anatomica» (Болонья, 1706—1719),
* «De sedibus et causis morborum per anatomen indagatis libri V» 1761; новейшее изд. 1827—29, переведена на яз. франц., нем. и англ.),
* «Opera» (1765).

# Морганьи, Джованни Баттиста
## Литэрэтиирэ

* Саркисов Д.С. Дж.Б. Морганьи: (К 300-летию со дня рождения) // Клиническая медицина. 1983. Т.61. № 1. С.110-114.
* Androutsos, G (2006). "Giovanni-Battista Morgagni (1682–1773): creator of pathological anatomy". Journal of B.U.ON. : official journal of the Balkan Union of Oncology 11 (1): 95–101. PMID 17318961.
* Ventura, H O (October 2000). "Giovanni Battista Morgagni and the foundation of modern medicine". Clinical Cardiology 23 (10): 792–4. doi:10.1002/clc.4960231021. PMID 11061062.
* Tedeschi, C G (September 1961). "Giovanni Battista Morgagni, the founder of pathologic anatomy. A biographic sketh, on the occasion of the 200th anniversary of the publication of his "De sedibus et causis morborum per anatomen indagatis"". Boston Medical Quarterly 12: 112–25. PMID 14037836.
# Кулин, Айше

Кулин, Айше
Айше Кулин(Ayse Kulin төр.1941 с.атырдьах ыйын 26 күнүгэр Стамбулга Турция) - туурак дьахтара. Прозаик, новеллист уонна сценарист. Кулин, 1941 с. Стамбулга төрөөбүт. Аҕата - Боснияттан төрүттээх, Мухиттин Кулин, Стамбул бастакы инженер-тутааччыларыттан биирдэстэрэ, Судаарыстыбаннай гидравлическай собуоту(DSI) олохтообут уонна ити собуот бастакы дириэктэринэн үлэлээбит киһи. Ийэтэ - Ситаре Ханым черкеска, Осман импиэрийэтин экэниэмикэтин миниистирин сиэнэ. Кулин, Стамбулга, кыргыттар үөрэнэр Америка кэллиэһин бүтэрбитэ. 1984 с.кэпсээннэрин бастакы хомуурунньугун таһаарбыта. Gulizar диэн кэпсээнинэн, 1986 с. "Kirik Bebek" диэн ааттаах киинэ уһуллубута. Ити киинэ сценарийын иһин, культура уонна туризм Министиэристибэтиттэн наҕараада ылбыта. Кулин элбэх киинэлэр, телесериаллар уонна эрэкилээмэ роликтарын сценариһа, кинематографиһа, продюсера буолбута. 1986 с. Ayasli ve Kiracilari телесериалга үлэтин иһин, тыйаатыр суруйааччыларын Ассоциациятыттан "Лучший кинематографист" бириэмийэни ылбыта. 1996 с. Bir tatli Huzur диэн ааттаан Мунир Нуреттин Сельчук биографиятын суруйбута. Foto Saban Resimleri диэн кэпсээнинэн эмиэ, ол сыл "Приз Haldun Taner Short Story", аныгыскы сылыгар "Sait Falk Short Story Award" бириистэри ылбыта. 1997 с. Стамбулга сибээс факультета киниэхэ, Ада Айлин биографическай арамаанын иһин "Писатель года" ааты иҥэрбитэ. 1998 с.итинник наҕарааданы Гениш Заманлар кэпсээнин иһин ылбыта. 1999 с.сэтинньигэ, боснияҕа буолбут сэрии туһунан "Севдалинка" диэн арамааны суруйбута. Ол кэнниттэн, 2000 с. "Фюрейя" диэн биографическай арамааны суруйан бүтэрбитэ. 2001 с.бэс ыйыгар Турция илиҥҥи провинцияларыгар республика эрдэтээҥҥи устуоруйатын хайдах оҥорбуттарын дырааматын туһунан "Kopru" диэн арамаанын таһаарбыта. 2002 с. ыам ыйыгар, Nefes Nefes'е диэн, турция дипломаттара, Иккис Аан дойду сэриитигэр, Холокост дьэбириэйдэрин быыһабыттарын туһунан арамааны суруйбута. Айше Кулин иккитэ ыал буола сылдьыбыт. "Хаят" уонна "Хюзюн" арамааннара кини кэргэттэрэ Мехмет Сарперы уонна Эрен Камалины(иккиэннэринээн арахсыбыт) кытта олоҕун кэпсииллэр. Иккитэ кэргэн тахса сылдьыбытыттан 4 уол оҕолордоох. https://en.m.wikipedia.org/wiki/Ay%C5%9Fe_Kulin https://ru.qwe.wiki/wiki/Ay%C5%9Fe_Kulin https://fem-books.livejournal.com/858515.html
# Пушкин Василий Никитич

Пушкин Василий Никитич (1596-1649) — 1646 сылтан 1649 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Ол саҕана икки бойобуоданы аныыллар эбит, онон кинини кытта Супонев Кирилл Осипович сулууспалаабыт.
Былыргы дворян төрүттээх бойобуода Никита Пушкин түөрт уолуттан кыралара эбит. Никита Пушкин Уордаах Уйбаан саҕана сулууспатын саҕалаабыта биллэр, Тобольскайга, Вологдаҕа, Холмогорга уонна Владимирга бойобуодалаабыт. 1601 сыллаахха ыраахтааҕы Борис Годунов Романовтар уустарын көскө ыыппыта, олору кытта ыраахтааҕы стольнига Евстафий Михайлович Пушкин (Василий Пушкин таайа дуу, абаҕата дуу) көскө барбыта. Годунов өлбүтүн кэннэ Лжедмитрий саҕана Романовтар, кинилэр чаҕардара, олор истэригэр Василий Пушкин көстөн төннөрүллүбүттэрэ.
1625 сыл ыам ыйын 17 күнүгэр ыраахтааҕы Михаил Федорович Персия посуолун көрсөрүгэр Василий утах, арыгы таһааччы стольнигынан сылдьыбыта биллэр. 1927 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Кырыым ханствотын кытта кыраныыссаҕа Пронскайга "улахан бойобуоданнан" анаммыт. 1636-1637 сс. Чебоксаарга бойобуодалаабыт. 1638 сыллаахха Вязмаҕа иккис бойобуоданан анаммыт. 1639 сыллаахха ыам ыйыгар Преяславль-Рязанскай куорат иккис бойобуодатынан анаммыт. 1642 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр кырыым татаардара саба түһэллэрин кэтэһэн олорор Венев куоракка эмиэ иккис бойобуоданнан анаммыт. Ол эрээри от ыйын 23 күнүгэр ыраахтааҕы төттөрү Москубаҕа ыҥыттарбыт - ойоҕо Анна Григорьевна Ржевская өлбүтүнэн.
Онтон 1643 сыл ыам ыйыгар Дьокуускайга бастакы бойобуоданан анаммыт. Ол эрээри куоракка икки аҥаар сылынан биирдэ кэлбит.
Бу бойобуода саҕана Халымаҕа уонна Чукоткаҕа бастакы остуруоктар тутуллубуттар, Дежнев Азияны уонна Американы араарар силбэһииннэн устан ааспыт. Пушкин аҕыйах сыл иһигэр хаһаахтар сулууспаларын бэрээдэктээбит, дьаһааҕы хомуйууну тупсарбыт, 35 буоласка барытыгар биир кээмэйдээх дьаһаах хомулларын ситиспит
Пушкин Дьокуускайга 1646 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр 53 сааһыгар өлбүт. Кыыһа Мария 1673 сыллаахха Рюрик сыдьааныгар кинээс Владимир Дмитриевич Долгоруковка кэргэн тахсыбыт.
Пушикн уонна Супонев иннилэринэ эмиэ икки бойобуода Глебов Матвей Богданович, Головин Петр Петрович олорбуттар. Кинилэр кэннилэриттэн соҕотох бойобуода Францбеков Дмитрий Андреевич анаммыт.

# Пушкин Василий Никитич
## Өссө маны көр

Бойобуода
# Муус хоккей

Муус хоккей диэн мууска оонньонор хамаанда спорда. Хамаанда спордарыттан ордук түргэн. Сүрүннээн хоту дойдуларга тарҕаныылаах (Канада, АХШ, Россия, Скандинавия дойдулара). Кажне командыште шке капкам аралыше капкаорол уло шке командыж, пасу да икмыняр модмаш. Хоккей шуко видше уло, шайбе дене хоккей кузе тыге, мече дене хоккей, шудо хоккей да молат.
Шуко эл тӱняште терминлан «хоккей» дене рашемдаш шудо хоккей деч посна, тудо жапыште кузе уашыште, канадыште, Россий ден Эрвел Европысо шуко эл Йӱдвел да шукыж годым тиде мут-шайбан хоккейлан. В частности, шайбе дене хоккей российысе реестрыш пуртымо спорт тӱрлык лӱм дене хоккей, посна рашемдыш.
Хоккей оонньуулара (швед. Beijer Hilds) - Швецияҕа ыытыллар хоккей турнира. 1991 сылтан ыытыллар. 1997 сыллаахтан турнир Чехия, Финляндия, Россия уонна Швеция сүүмэрдэммит хамаандалара кыттыылаах Еврохокейтура буолар. Канада турнирыгар 1992-2003 сс. Швейцария сүүмэрдэммит хамаандата Россия сезонугар 2021/2022 сс. 2015 уонна 2016 сылларга турнир ыытыллыбатаҕа.

# Муус хоккей
## История

Токур палаткалаах уонна мээчиктээх оонньуулар үгүс култуура историятыгар булуохха сөп. Египеккэ палаткалаах, снарядтаах хамаандалары ойуулуур 4000 сыллаах эрэһиинэ үлэ булулунна. Б.э. ИНН. 1272 сыллаахха диэри ити көрдөрүү 600- тэн тахса сыл буолбут. Ис Монголияҕа бейкоу оонньуур[en], аныгы хоккейга маарынныыр оонньуу 1000- чэкэ сыл буолла.
Хоккей оонньууларын үксэ орто үйэҕэ спорт уонна оонньуу сыһыаннаах сокуоннарынан булуохха сөп. Голуэй Статута 1527 с.Ирландияҕа мээчиктээх оонньуур сорох көрүҥнэрин боппута, ол иһигэр «hooky» («hooky») палокаҕа маарынныыр «крючковай» ("hooky"). XIX үйэҕэ араас форумнар уонна историческай оонньуулар көрүҥнэрэ дифференциацияланан, спорт биирдиилээн көрүҥнэригэр холбонон барбыттара. Быраабылалар уонна балаһыанньалар кодификацияларынан дьарыктанар, ону тэҥэ национальнай уонна аан дойдутааҕы органнар ис уонна аан дойдутааҕы конкуренцияны салайар тэрилтэлэр тэриллэн барбыттара.

# Муус хоккей
## Важ-влак

* ↑ Beijer 2022 с. швед оонньуулара
# Дьаарысса

Дьаарысса эбэтэр дьаарыҥса (нууч. ярица, лат. ) — саас ыһыллан баран күһүн хомуллар, мээккэтиттэн хара килиэп оҥоһуллар бурдук үүнээйи, оруос.
# Углевод

Углевод — карбонильнай уонна хас да гидроксильнай группаттан турар органичэскэй вещество. Сибээс кылааhын аата “углерод гидраттара” диэн тыллартан тахсар, кини 1844 сыллаахха ниэмэс уонна балтия омук торуттээх арассыыйа хиимигэ К.Шмид ааттаабыта. Углевод киhи этигэр сиинигэр энергия источнигынан туттуллар. Өскөтүн 1грамм углевод окисляйся гыннаҕына кини 4,1 ккал энергияны уонна 0,4 г ууну таhаарар. Углевод диэн органичэскай мөлүөкүлэ, кини углерод аатамын араас тэнийбэтэх сыаптарыттан, гидроксильнай уонна карбонильнай группалартан турар сибээс буолар. Бастатан туран углевод энэргэтиичэскэй үлэни онорор.Ону таhынан кини инэмтэлээх веществолары хаhаанар үлэлээх. Полисахарид клеткага наада эрэ буоллагына хаhаанар уонна ороскуоттанар.

# Углевод
## Углеводтар араастара

Боростуой , ыарахан уонна волокнистай углевоттары араараллар. Боростуой углевоттарга моно- уонна дисахариттар киирсэллэр, кинилэр биир эбэтэр икки сахарнай группалаахтар (глюкоза, фруктоза, лактоза, сахароза). Ыарахан углевоттарга полисахариттар киирсэллэр, кинилэр састааптара устэн элбэх углероттан киирсэллэр (крахмал, целлюлоза).

# Углевод
## Углеводтаах астар

Крахмал сурун астара буолаллар:
* рис куруппа (73,7г.)
* сэлиэhинэй куруппа (67,1г.)
* гречневай куруппа (63,7г.)
* мокоруон (62,3г.),
* хортуоска (16,0г.) уо.д.а.
Волокнистай углевоттар боростуой пищевой клетчаткаттан турараллар, кини билэргит курдук аhы буһарыыга олус туһалаах. Хас биирдии углевод түмүгэр моносахариттага үрэллэр, кинилэр метоболизм уонна атын молекулярнай комплекстар синтезтара барарыгар энергия источнигынан туттуллуохтарын соп. Углевоттар араас киьи сиир аhылыктарыгар бааллар. Боростуой саахардары минньигэс бурдук аска, ситэ оноhулла,танастана илик оноhуктарга уонна фрукталарга булуохха соп, ол бириэмэ ыарахан углевоттар источниктара килиэп, мокоруоннай оноhуктарга уонна оҕуруот аhыгар буолаллар.

# Углевод
## Углевод тыынар тыыннаах харамайдарга араас функцияны онорор

* Структурнай уонна тирэх функция.
* Уунээйигэ харыстанар функция.
* Пластичэскэй функция.
* Энергетическэй функция.
* Осмотическай функция.
* Хаьаанар функция.
* Рецепторнай функция.

# Углевод
## Тумук

Углевод биhиги олохпутугар олус улахан суолталаах, тоҕо диэтэххэ кини гликолиз, гликогенез уонна гликонеогенез барарыгар наада. Ол курдук, углевод киhи этигэр хааныгар энергия источныгынан буолара сүрүн оруоллаах. Аска баар углеводтар энергия таhааран, крахмал, сахар уонна пищевой сибээстэри онорор тустаахтар. Биьиги эппит хааммыт, суруннээн мэйиибит бастайаанна глюкозаҕа наадыйар, кини эпэктиибнэй уонна результативнай улэни онороругар наада. Углевод киhи хaаныгар сиинигэр өр бириэмэ тиийбэт буоллаҕына кини бэйэтин белоктарыттан глюкозаны синтезируйдаан саҕалыыр, интэн сибээстээн кини таhынааҕы эйгэттэн харыстанар дьоҕура күүскэ мөлтүүр.
# Бакаайы

Бакаайы — сылгыны кэлин атаҕыттан тартаран моонньугар аҕалан баайыы. Холобур, биэни ыырга тэппэтин диэн туттуллар.
# Lunar Embassy

Lunar Embassy диэн Сиртэн ураты халлаан эттиктэригэр сир атыыта. Түөкүннээһин биир көрүҥэ. Атыылаhааччыга халлаан куйаарын хайа эмэ эттигин (холобур, Ый, Марс уо.д.а.) ньууругар сир иэнин бас билиитин туhунан сертификат бэриллэр.
# Могилёв

Могилёв (белор. Магілёў) диэн Беларусь куората. Могилёв уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 358 279 (2009).
# Сүүр

Сүүр - уу мууһун ойбонтон эбэтэр чардааттан хостуурга уонна балыгы баһарга аналлаах сиидэлээх күрдьэх курдук уһун уктаах тэрил.