yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Солнечнай

Солнечнай бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1178 киһи (2009 сыл).

# Солнечнай
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Туурактар

Туурактар (Туроктар, Түрктэр, туур. Türkler), түүр омуктартан биирдэстэрэ, Турция сүрүн уонна төрүт олохтоохторо. Элбэх турок мигрант быһыытынан Германияҕа, АХШка, Францияҕа, Швецияҕа, Японияҕа уонна Аустралияҕа олорор. Германияҕа 10 миллион курдук ол эбэтэр дойду 15% дьоно. Итэҕэллэрэ - Ислам (Суннизм).
# Оhоҕос

Оhоҕос диэн ас буhарар система сороҕо. Куртахтан ануска дылы баар. Кыыллар оһоҕосторо икки ирээттээх: кыра оhоҕос уонна улахан оhоҕос. Бүтүннүүтэ 4 м уhуннаах.

# Оhоҕос
## Өссө маны көр

* Оһоҕос
* Оһоҕос палочката
# Фондовай биржата NEX

фондовай биржата NEX — Хара Хайа уонна да атын омук дойдуларын уопсай фондовай биржата, Аан Дойду саамай улахан биржата буолар. Салалтата — Подгорица, Хара Хайа куоратка Уолл Стрит уулуссаҕа баар.
Планета, ол эбэтэр сир шаарын экономикатын көрдөрөр биир глобальнай индекс буолар.
# Ангелла Попова

Ангелла Попова - поэт. "Тыыннаахтарга", "Сиэркилэ.Мааска.Харах" хоһоон хомурунньуктарын ааптара. Саха тыйаатырын литературнай салаатын сэбиэдиссэйэ, тылбаасчыт.
Саха тыйаатырыгар
П.А. Ойуунускай кэпсээннэринэн "Сүрэх" (режиссер Сергей Потапов) испиктээк инсценировкатын ааптара.
Н.Лугинов "Хуннские повести" испиктээк инсценировкатын ааптара.
"Мой друг Гамлет" (режиссер Сергей Потапов) испиктээк инсценировкатын ааптара
"Туйаара" (режиссер Сергей Потапов) кылгас киинэ сценарийын ааптара
Павел Морозов "Ассоль"пьесатын "Таптал долгунугар уйдаран" (Сергей Потапов) инсценировкаҕа кубулутан тылбаас ааптара
"Үс түүннээх кэпсэтии" (режиссер Роман Дорофеев) испиктээк инсценировкатын тылбаасчыта
"Мария - кыайыы саллаата" (режиссер Алгыс Макаров, Ньурба тыйаатыра) пьеса Софья Баранова- Сергучевалыын соавтора
Эстрада тыйаатырыгар
"Чудный костюм" Р.Брэдбери испиктээк идеятын уонна инсценировкатын, ырыаларын хоһооннорун ааптара
# Табык холорук

Табык холорук (нууч. Смерчь, Торнадо), сүүнэ улахан аан холорук, итии уонна тымныы охсуһуутуттан үөскүүр, сиик уонна кураан. Кэтитэ 300-400 миэтэрэ буолуон сөп, уһуна төһө баҕарар.
Табыктар Саха Сиригэр үйэҕэ биирдэ көстөн ааһаллар, сүрүннээн Алдан улууһун сис тыаларынан ааһаллар.
Элбэх табык АХШ сиригэр сыл аайы Оклахома штатыгар үөскүүр.
Табык туһунан киинэ баар — Табык (киинэ).
Табык оҕотун холорук дииллэр.
# Кысылбаиков Гавриил Давыдович

Кысылбаиков Гавриил Давыдович (1924-1979) — ырыа айааччы, учуутал.
Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгэр 1924 сыллаахха төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы учуутал институутун, Хабаровскайдааҕы баянист-хормейстер кууруһун бүтэрбитэ. Эдьигээн, Үөһээ Бүлүү оройуоннарыгар учууталлаабыта. Өрөспүүбүлүкэтээҕи уус-уран самодеятельность бэстибээлин лауреата. "1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
1955 сыллаахха "Отчут кыыс хоргуппут ырыата" диэн бастакы ырыатын айбыта. "Күн тааһа" балеты, "Уот туһунан тойук" ораторияны (С. Дадаскинов либреттотынан) туруорууга көмөлөспүтэ.
# Шведтар

Шведтар (швед. svenskar) диэн Швеция төрүттээх омук.
# Улахан убай 1984

Улахан убай 1984 (сороҕор боростуойдук 1984), роман, үһүйээн, кэпсээн, антиутопическай көрүүлээх, инники ыччакка көлүөнэҕэ ананар, улахан айымньы. Сүрүн айааччыта Дьордь Оруэлл.
Айымньы ис хоһоонугар сүрүннээн дьон сэргэ улахан убай кэтэбилигэр олорор, фашизм форматыгар маарынныыр кэм.
# Хоһуласпыт тыл

Хоһуласпыт тыл - (хатылааһын) тыл төрдө хатыланар.Саха тылын эриэккэс кэрэ этигэн ньымата тыл бутуннуутэ эбэтэр тыл хайа эмэ суьуо5э хоьулаьара буолар. Саха тылыгар тылы хоьулаан туттуу баарын аан маннай О.Н Бетлинг бэлиэтээбитэ. Оттон тыл оло5о хатыланыытын Е.И Убрятова чинчийбитэ хоьуласпыт тыл суолтатын уонна этиигэ хайдах туттулларын ырыппыта.
Хоьуласпыт тыл дэгэт суолтата олус киэн предмет бэлиэтэ улаханын-кыратын толорутун-быhа5аhын кордорор бэлиэни кууhурдэр-сымнатар хайааьын араас тэтимин биэрэр иэйии эгэлгэ дэгэтин арыйар кыахтаах. Тылы хоһулаан туттуу кэпсэтии тылыгар уонна уус-уран истиилгэ туттуллар лингвистическэй бэлиэ буолар.
Хоһуласпыт тылы араас формаҕа туттан тыл этигэн кэрэтин оҥорор. Уус-уран айымньыга тылы хоһулаан туттуу эпическэй айымньы тылын байытар, экспрессиятын күүһүрдэр. Тус-туспа аат тыл паараласта5ына ордук киэн суолтаны биэрэр. Бу саха тылын биир бэлиэ уратыта олус этигэн ньымата буолар. Икки толору суолаталаах эбэтэр биирэ толору суолталаах, биирэ туспа туттуллубат аат тыл пааралаһыан сөп.Ити курдук паараласпыт тыллар суолталара аҥардыыларын суолталарыттан үксүгэр киэҥ буолар. Ол паара аҥара туспа суолтата да суох буоллаҕына, уларыйбат.Пааралаһар тыллар дорҕоонноро силлиспэттэр, ол иһин сурукка дефиһинэн холбоноллор. Лексикологияҕа паараласпыт тыллары куруук биир тыл курдук көрүллүөхтээх, тус-туһунан компоненнарга араартаан көрөр табыллыбат.

# Хоһуласпыт тыл
### Хоһуласпыт тыл көрүҥнэрэ

1 Тыл уларыйыыта суох хоһуллар
2 Хоһуласпыт тыл иккис компонена уларыйар
3 Туохтуур буолар-буолбат формата хоһулаһар: Көстөр-көстүбэт
4 Хоһуласпыт тыл икки компонена иккиэннэрэ уларыйаллар: икки атахтаах уоhax мэйиитигэр санаабатах санаатын санаатын санаата өйдуобэтэх өйун ойдуотэдьиибэни тэриннэ дьиктини сананна тааьы тааьынан охсуолаан эрэр курдук чабыр5атан барбыт
5 Хоһуласпыт тылга күүһүрэр эбиискэ эбиллэр
6 Хоһуласпыт тылга аат сыһыат суолтатыгар: куустээх өйдөөх модун санаалах биир-биир туран оло5у уларытыы улуу мөккүөрү мөккуһэн сорох өлбүт сорох кыайбыт
7 Хоһуласпыт тыл хайааьын бэлиэни биэрэр: Дөрун-дөрун буола-буол $^{Устуруокаүрдүнээҕибичик}$ Бөдөҥ бичик
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ
1 Н.К Антонов Саха билиҥҥи тылын лиэксикэтэ 1976
2 П.С Афанасьев. Саха билиҥҥи тыла Лексикология
# Тыайа

Тыайа нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тыайа.
Улуус кииниттэн 155 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 504 киһи (2007 сыл).

# Тыайа
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1919 сыл от ыйын 12 күнүгэр төрөөбүтэ Софронеев Петр Спиридонович (1919 — 1978), история кандидата.
* 1932 сыллаахха төрөөбүтэ Степанов Прокопий Егорович - СНГ суруйаачыларын бөлөҕүн чилиэнэ.
* 1932 сыл алтынньы 22 күнүгэр төрөөбүтэ Степанов Захар Константинович, композитор, педагог,
* 1933 сыл муус устар 25 күнүгэр төрөөбүтэ Захаров Петр Алексеевич — скульптор,

# Тыайа
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# .sr

.sr диэн Суринам үрдүк таhымнаах ил домена.
# «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээл

«1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээл бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 с. олохтоммута. Мэтээли быһа холоон 14933000 киһи ылбыт. Бу мэтээлинэн сэриигэ кыттыбыт, сэрии кэмигэр бааһыран, ыалдьан туораабыт, фронтан атын, ыстаап (штаб) да үлэтигэр көһөрүллүбүт, байыаннай уокуруктарга үлэлээбит үгүс байыаннай, флот, Кыһыл аармыйа байыастара, НКВД үлэһиттэрэ наҕараадаламмыттара.
# Махов, Билял Валерьевич

Биля́л Валерьевич Ма́хов (каб.-черк. Махуэ Билал Валерий и къуэ; 1987 с. балаҕан ыйын 20 к. төр. Нальчик) — Арассыыйа көҥүл уонна греко-римскай тустууга бөҕөһө. Көҥүл тустууга аан дойду үс төгүллээх чөмпүйүөнэ, көҥүл тустууга Дьобуруопа чөмпүйүөнэ, көҥүл уонна греко-римскай тустууга Арассыыйа чөмпүйүөнэ. Ырахан ыйааһыҥҥа UFC профессиональнай бөҕөһө.

# Махов, Билял Валерьевич
## Успуорка карьерата

Көҥүл тустуунан 8 сааһыттан дьарыктанар. 10 сааһыгар бастакы чөмпүйэнээтин кыайбыта. Ол кэмнэртэн греко-римскай тустуунан дьарыктанан саҕалаабыта. 14 саастааҕар кинини Гаджи Гаджиев диэн Дагестан тириэньэрэ таба көрөн, киниэхэ дьарыктанар буолар. 2005 уонна 2006 сыылардаахха юниордарга аан дойду чөмпүйэнээтин кыайар, оттон 2007 сыллаахха улахан дьон тустуутугар тахсар уонна аатырбыт Курамагомед Курамагомедовы кыайан, тута чөмпүйүөннүүр.
2007 сыллаахха Арассыыйа Олимпиадаҕа кэмитиэтэ Билял Маховы "Успуорт сайыҥҥы көрүҥнэригэр сыл бастыҥ арыйыыта" диэн билинэр.
2008 сыллаахха Красноярскайга ыытыллыбыт Иван Ярыгин аатынан көҥүл тустуу чөмпүйэнээтигэр кытта сылдьан ыалдьар. Анаалыс түмүгэ көрдөрбүтүнэн, Махов уртуутунан сүһүрбүт буолар. Онстон сылтаан кини Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр уонна Пекиннээҕи Олимпиадаҕа кыттыбатаҕа.
Ол кэннэ Махов хас да төгүллээн ЦСКА кубогын хас да төгүллээх чөмпүйүөнэ буолар.
2012 сыллаахха Лондоннааҕы сайыҥҥы Олимпиадаҕа көҥүл тустууга 120 киилэҕэ боруонса мэтээли ылар.

# Махов, Билял Валерьевич
## Тус олоҕо

2012 сыллааҕы Олимпиада кэннэ ыал буолбута. Ойоҕо — адыг (кабардинка), фортепианоҕа оонньуур

# Махов, Билял Валерьевич
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Борец Билял Махов подписан в UFC
* ↑ Билял Махов: «Я — дагестанец кабардинской национальности» Архыыптаммыт 2015, Муус устар 13 күнүгэр.
* ↑ Калорийный персонаж. Билял Махов.

# Махов, Билял Валерьевич
## Сыылкалар

* Данные с сайта Федерации спортивной борьбы России Архыыптаммыт 2018, Муус устар 20 күнүгэр.
* Вольник из Дагестана Билял Махов признан открытием года Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.
* Российский борец Билял Махов отравился ртутью перед первенством Европы
* Профиль на сайте ЦСКА
* Профиль на сайте Федерации спортивной борьбы России Архыыптаммыт 2010, Алтынньы 12 күнүгэр.
* Билял Махов
# Дьокуускайдааҕы Үп-экэниэмикэ кэллиэһэ

Дьокуускайдааҕы үп уонна экэниэмиэкэ кэллиэһэ, үп уонна кредит тэрилтэлэригэр идэлээх ;лэһиттэри бэлэмниир анал орто үөрэх тэрилтэтэ.
Саха АССР Совнаркомун 1930 сыл атырдьах ыйын 25 күнүнээҕи уурааҕынан Дьокуускайга финансалар уонна экономика техникума аһыллар.
Маннык идэлэри бэлэмниир этэ: Ил бюджета, бюджет учуота, банк дьыалата, финансалар уонна кредит, страхование.
1949 сылга финансалар уонна кредит техникума диэн ааттаммыта.
1976 сыллаахха финансалар техникума диэн аат бэриллибит
1993 сыл олунньу 3 күнүгэр финансалар уонна экономика колледжа диэн ааттаммыт.
2005 сылтан «Академия бюджета и казначейства Министерства финансов Российской Федерации» диэн үрдүк үөрэх тэрилтэтин филиала буолбута.
Колледж тэриллиэҕиттэн ыла 6,5 тыһ. специалиһы бэлэмнээбитэ.
Олор истэригэр суруйааччы, бэйэтин кэмигэр Финансалар миниистирэ, Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Протодьяконов В.А., Саха АССР Финансаларын миниистирдэрэ Кононов В.И. уонна Алексеев И.Н., Социалист Үлэ Дьоруойа Кладкин В.М.

# Дьокуускайдааҕы Үп-экэниэмикэ кэллиэһэ
## Өссө маны көр

* Финансалар техникумун саайта

# Дьокуускайдааҕы Үп-экэниэмикэ кэллиэһэ
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# От күөх өҥ

От күөх диэн өҥ. Кустук өҥнөрүттэн биирдэстэрэ. Кустукка араҥас уонна халлаан күөх өҥнөр икки ардыгар турар. От күөх өҥү араҥас уонна халлан күөх кыраасканы булкуйдахха ылыахха сөп.
От күөх долгунун уһуна быһа холооон 550 нанометр буолар.
Үүнээйилэр сэбирдэхтэрэ үксэ от күөх буолар, тоҕо диэн онно хлорофилл диэн ааттах химия элемена баар.

# От күөх өҥ
## От күөх өҥ айылҕаҕа

* От өҥө
* Араҕас моойдоох амазон
* Мамба
* Баҕа

# От күөх өҥ
## От күөх өҥ им бэлиэлэригэр

От күөх өҥ Саудовскай Аравия былааҕар — ислам өҥө. Пакистан былааҕар от күөх өҥ дойду олохтоохторо үксүлэрэ мусульман буолалларын бэлиэтэ. Эсперантоҕа (тыл) сыһыаннаах бэлиэлэр (былаах, сулус) үгэс курдук от күөх өҥнөөхтөр. Эрэл бэлиэтэ. Сунтаар улууһун былааҕыгар от күөх өҥ — улуус кэрэ айылҕата, быйаҥ алаастара уонна хонуулара олоҕу, эрэли кытта биир ситимнээхтэрин көрдөрөр. Муома нэһилиэгин былааҕар — саҥалыы сайдыы уонна быйаҥнаах үүнүү өҥө.
* Саудовскай Аравия былааҕа
* Пакистан былааҕа
* Бразилия былааҕа
* Эсперанто былааҕа
* Норфолк арыы (Австралия) былааҕа. Былаах ортотугар — от күөх өҥнөөх бэс
* Томпо улууһун гербэтэ
* Сунтаар улууһун былааҕа
* Муома нэһилиэгин былааҕа
# Шаньдун

Шаньдун (山东, Shāndōng) — Кытай норуодунай өрөспүүбүлүкэтин провинцията.
Халыыптар бэйэ бэйэлэригэр сигэниилэрэ булулунна: Халыып:Административная единица
# 1990-с

1990-с сыллар — 1990 сылтан 1999 сыл бүтүөр диэри.
Социалистыы лааҕыр үрэллиитэ. ССРС ыһыллыыта. Арассыыйа үөскээһинэ.
# Силээннээх сиһэ

Силээннээх сиһэ. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүгэр баар сис. Силээннээх уонна Уйаандьы өрүстэр билирдэрэ буолар.
Хотуттан соҕуруу диэкки устата 200 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1461 м. Уйаандьы салаалара быһа охсоллор.
Хорҕолдьун үөскээбит сирэ.

# Силээннээх сиһэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Кыыс тимирбит

Кыыс Тимирбит Саха Сиригэр баар, Мэнэ-Ханалас улууһугар баар син улахан күөл. Ойуун тыата диэн сиргэ киирэр. Курдар көстүүтэ 84,61%.
# Волонтер күнэ

Аан дойдуга Волонтер күнэ (ХНТ тылларынан: араб. اليوم الدولي للمتطوعين, ‎исп. Día Internacional de los Voluntarios, нууч. Международный день добровольцев во имя экономического и социального развития, фр. Journée internationale des volontaires) — сылын ахсын ахсынньы 5 күнүгэр бэлиэтэнэр.
ХНТ Генеральнай Ассамблеята 1985 сыллаахха буолбут 40-с сиэссийэтигэр олохтообута (резолюция № A/RES/47/3).
# Силээннээх (өрүс)

Силээннээх өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 796 км., тардыытын иэнэ 30800 км².
Черскэй хайаларыгар бастаах, Муома - Силээннээх уонна Абый намталларынан устар.
Тардыытыгар 537 км² уопсай иэннэх 3500 күөл, 109 км² уопсай иэннээх 48 тарыҥ баар.
Төрдүгэр уу ороскуота сөкүүндэҕэ 180 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас салаалара: Томмот (98 км.), Чубукулаах (89 км.), Тирэхтээх (87 км.). Уҥа салаалара: Чамет (99 км.), Бөрөлөөх (154 км.), Буор Үрэх (116 км.).

# Силээннээх (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Песчанка

Песчанка (укр. Піщанка) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 387 (2011).
# Баай

Баай — үп-харчы, мал-сал, ас-таҥас дэлэйэ, үгүһэ (дьоҥҥо).

# Баай
## Ылыллыбыт сирэ

Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта. II туом, Б. 2005, ISBN 5-02-032347-0

# Баай
## Өссө маны көр

* Баай уонна дьадаҥы
* Баай уонна дьадаҥы уратылара
# Олоҕос

Олоҕос (нууч. звездчатка, лат. Stellária, лaт. stella — сулус) — өтөх сирдэргэ үүнэр сибэккилээх сыыс от.
# Харлан Ольга Геннадьевна

Ольга Геннадьевна Харлан (укр. Харлан Ольга Геннадіївна, 4 Балаҕан ыйын 1990, Николаев) диэн Украина фехтованиеҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона.

# Харлан Ольга Геннадьевна
## Өссө маны көр

* Ольга Харлан сайт Архыыптаммыт 2014, От ыйын 24 күнүгэр.
* eurofencing.info профиль Архыыптаммыт 2014, Атырдьах ыйын 15 күнүгэр.
# Мармарис

Мармарис (туур. Marmaris)- Турцияҕа баар пуорт уонна курорт. Оннук ааттаах административнай киин оройуон. Турция соҕуруулуу- арҕаа Эгей муора кытылын өттүгэр, Мугла провинциятыгар баар. (Орто уонна Эгей байҕалын кирбиитэ Мармарис уонна Даламан икки ардыларыгар баар). 2014 с. туризм сезонугар аан дойдуттан 2 мөл. тахса турист кэлэ сылдьыбыта.

# Мармарис
## Географията

Мармарис хайалар тула өттүлэриттэн субус гына турар. Бухтаҕа киирии арыыны көмүскүүр, онон штормнар уонна күүстээх долгуннар биэрэккэ хаһан да тиийбэттэр.
Греция Родос арыытын кытта утумнаах паром ситимэ баар . Куоракка хас да оройуон — Сельер, Армуталан, Меркез бааллар. Меркез - киин оройуон буолар. Армуталан (туур. armut "груша») - куорат кытыытыгар турар. Ичмелер - киинтэн 15 мүнүүтэ айаҥҥа турар кыра куорат, Мармарис оройуона.
Мармарис Турция соҕуруулуу- арҕаа өттүгэр Турция Эгей байҕалын кытта холбоһон турар.

# Мармарис
## Кэрэхсэбиллээх сирдэр

* Форт Мармарис — билигин музей урукку өттүгэр баар эргэ замок.
* Баар уулуссата (бара уулуссата) - илин эҥээригэр баар уонна элбэх рестораннардаах, күүлэй зоната буолар.
* Aqua Dream аква парката-куорат илин эҥэригэр дьоҕус аквапарк.
* Мармарис национальнай паарката

# Мармарис
## Климата

Мармариска типичнэй средиземноморскай климаттаах. Тохсунньу орто температурата 7,5 кыраадыс кэриҥэ ардахтаах уонна инчэҕэй хаардаах. Абсолютнай саамай кырата -4.
Сайын температура +30 аттыгар халбаҥныыр. Ордук үрдүк температурата +52 этэ.Халыып:Климат города

# Мармарис
## Транспорт

Куорат Даламан аэропортан 95 км ыраах сытар.
Куорат устун лоскуй сибэккинэн арчыланар маршрутнай таксилар (долмуштар) сылдьаллар. Бирюза хочото куоратынан, оранжевай долмуш Ичмелер оройуоҥҥа тиийэ барар , күөх хонуу-Армуталан оройуоҥҥа.
Куорат хотугулуу- илиҥҥи өттүгэр автостанция (Отогар) баар, онно атын куораттарга барыахха сөп. Датча (Datcha), Мугла (Mugla), Кушадас (Kusadasi), Айдын (Aydi), Акция (Aykka)), Даламан (Dalaman), Дальян (Dalyan), Анталья онтон атыттар.
Куораты кытта уу биллэрии баар Датча (Datca), Ичмелер (Icmelер) уонна Дальян (Dalyan).
# Саамнар тыллара

Са́амнар тыллара — Скандинавияҕа, Финляндияҕа уонна Арассыыйа Кольскай тумул арыытыгар олорор саамнар саҥарар хас да бэйэлэригэр майгыннаһар тыллар бөлөхтөрө.
Ураал тылларын Финн-угор тылларыгар киирэллэр.
Норвегия хоту өттүгэр (27 тыһ. кэриҥэ киһи саҥарар), Швеция (17 тыһ. кэриҥэ киһи), Финляндия (4 тыһ. кэриҥэ киһи), уонна Кольскай тумул арыыга Арассыыйаҕа (2002 с. биэрэпиһинэн 787 киһи) тарҕаммыт тыл. Ол гынан баран Арассыыйаҕа саамнар ахсааннара 2 тыһ. кэриҥэ киһи эбит.
# Кумалаан (мас)

Кумалаан (мас) — көҥдөй мас эбэтэр мас көҥдөйө.
# Конституция

Конституция (Төрүт сокуон) диэн дойду дьаhалтатын тутулун, үлэтин уонна кыахтарын быhаарар сиэрдэр хомуурдара. Конституция үксүн сурук докумуон курдук кодификацияланар. Үгүс конституциялар киhи бырааптарын мэктиэлииллэр. Федерация тутуллаах дойдулар кыттааччы иллэрэ (субъектара) бэйэлэрэ конституциялаахтар.
Политика партиялара, кэрэхcэбил бөлөхтөрө, үлэ холбоhуктара, омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр (холобур, Эуропа Холбоhуга) эмиэ конституциялаахтар. Сорох политикаҕа сыhыана суох тэрилтэлэр (холобур, корпорациялар уонна ассоциациялар) конституция курдук тутуллаах, кинилэр үлэлэрин салайар сиэрдэр хомуурдарын ылыналлар.

# Конституция
## Өссө маны көр

* Саха Сирин Конституцията
# «Кенигсбери ылыы иһин» мэтээл

«Кенигсбери ылыы иһин» мэтээл - бары "Ылыы иһин" мэтээллэр курдук куораты өстөөхтөн быыһаан ылбыт, кыайбыт саллааттар, эппэрээсийэни салайбыт дьон наҕарааданаллара. Бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 сыллаахха олохтоммута. Түөс хаҥас өттүгэр кэтиллэр, ССРС атын мэтээллэрэ баар буоллахтарына Будапеһы ылыы иһин мэтээл кэнниттэн ыйанар.
Быһа холоон 760 тыһ. киһи бу мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
# Blogger

Blogger (сахалыы блоггэр диэн ааҕыллар) — аан дойдуга сэргэммит уонна киэҥник биллибит интэриниэт сиэрбистэртэн биирдэстэрэ. Pyra Labs диэн тэрилтэ 1999 сыллаахха олохтообута, 2003 сыллаахха бу сиэрбиһи Google атыыласпыт. Сулууспа бу аадырыска баар: www.blogger.com, билигин да үлэлии турар.
# Оһуохай

Оһуохай — сахалар былыргы үҥкүүлэрэ. Сиэри-туому тутуһууну кытта ситимнээх. Былыргы сахалар аан дойдуну көрүүлэрэ бу үҥкүү хамсаныыларын нөҥүө биллэр.
Элбэх киһи эргимтэҕэ туран анал хатыланар хамсаныылары оҥоро-оҥоро уонна ыллыы-ыллыы күн хоту эргийэллэр. Үс чаастан турар. Саҕалааһын - таһаарааччы дьону ыҥырар, бытаан үҥэр хамсаныылар оҥоһуллаллар. Иккис аҥаара - хаамыы үҥкүү - былыр айаны ойуулуур эбит, оһуохай саамай уһун чааһа. Манна сэниэлээх хамсаныылар баар буолаллар, дэгэрэҥ ырыа ылланар. Үҥкүүһүттэр илиилэрэ-атахтара буруһууна курдук хамсыыр. Оһуохай үһүс чааһа - көтүү. Үҥкүү чыпчаала. Саамай кылгас ол гынан баран саамай өрө көтөҕүүлээх. Дьон ойуолаһан бараллар. Көтүү үҥкүү (киэҥник ыллаахха - ыһыах) сүрүн санаатын ситиһэр - айыылары кытта биир буолуу, санаа бөҕөргөөһүнэ.
Сахалар сиэр-туом тутуһар сүрүн бырааһынньыктара — ыһыах — бу үҥкүүтэ суох былыр да быйыл да ааспат. Оһуохай битиини кытта «күн улууһун дьонун» сүрүн үҥкүүлэрэ этэ. Үҥкүү сиэригэр-туомугар киһи, айылҕа уонна куйаар (космос) биир тиһиликкэ киирэллэрэ көстөр.
2012 сыл ыһыаҕыгар ордук элбэх киһи оһуохайы үҥкүүгэ кыттааччы баарынан Гиннесс рекорда олохтоммута Рекорд буолбут ситиһии «Туймаада ыһыаҕара архитектурнай этнографическай комплекска буолбута.
# Ат

?Сылгы :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Кылаас: | Кыыллар |
| Аймах: | Бүтэй туйахтаахтар |
| Кэргэн: | Equidae |
| Уус: | Equus |
| Көрүҥ: | E. caballus |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Сылгы (лат. Equus caballus) эбэтэр ат диэн бүтэй туйахтаах кыыл, Аттар уустарыгар киирэр. Үүтүнэн иитиллээччилэргэ киирэр. Сылгы билиҥҥи тас көрүҥүгэр, тиhэх 45–55 мөл сыл устата кыра саhыл саҕа кыылтан эволюциялаан кубулуйбута. Киhи сылгыны биһиги эрабыт иннининэ 4500–3000 сыллартан ииппитэ. Б.э. 2000 и. аты Эуразия континеҥҥа бүтүннүүтүгэр ииппиттэрэ. Билигин Пржевальскай ата эрэ хаҥыл хаалбыт.

# Ат
## Сахаларга сылгыны сааһынан арааран ааттааһын

Кулун — төрүөҕүттэн 6 ыйыгар диэри. Убаһа (түөлбэ: дааҕыска) — күһүнтэн биир сааһын туолуор диэри. Тый — биир сааһыттан икки сааһыгар диэри. Эскэл тый — эмньик, ийэтин эмэн улааппыт тый. Тиҥэһэ — икки сааһыттан үһүгэр диэри. Атыыра — тицэһэ соногос, тыһыта — тинэһэ кытыт дэнэр. Кытыылыыр — үс сааһыттан түөрдүгэр диэри (түөрдүгэр үктэммит). Атыыра — кытыылыыр соноҕос, тыһыта — кытыылыыр кытыт дэнэр. Сылгыны түөрт сааһыттан биэһигэр диэри атыырын — түөртээх соноҕос, тыһытын — түөртээх кытыт дэнэр. Соноҕос — биэс сааһыттан алтатыгар диэри, тыһыта — биэстээх кытыт дэнэр. Сылгыны алта сааһыттан үөһэ арааран ааттаабакка аты — ат, биэни — биэ, атыыры — атыыр дэнэр. 14-15 сааһыттан кырдьагас ат, биэ, атыыр дэнэр. Туҥуй биэ — маннайгытын төрүүр биэ. Баайтаһын биэ — оҕото суох уойбут биэ. Миҥэ ат — көлүүр ат.

# Ат
## Сылгыга, акка сыһыаннаах тыллар

* Уурас — таһаҕаһы аанньа тарпат, туран хаалар идэлээх ат.
* Сэлээ — сиэлин кырый
* Тарай сиэлии — муҥ күүһүнэн сиэлии.
# Куһаҕан

Куһаҕан диэн үчүгэйгэ утары өйдөбүл. Куһаҕан диэн тугуй ыйытык алыс киэҥ быһаарыылаах. Киһи киһиэхэ куһаҕан сыһыана. Ил төрүнүн уонна түмэт үгэстэрин кэһии куһаҕан майгы буолар. Сэрии, айылҕа үлүгэрэ, ыарыы, өлүү эмиэ куһаҕан быһаарыытыгар киирэр. Сахалар киһи өллөҕүнэ "куһаҕан буолбут" дииллэр. Сорох итэҕэллэр куһаҕан баарын абааһы күүстэрин кытта ситимнииллэр.

# Куһаҕан
## Эбии маны көр

Үчүгэй уонна куһаҕан
# Кыһын

Кыһын — сыл 4 сүрүн кэмнэриттэн биирдэстэрэ, күһүн уонна саас ыккарда, быыһа.
Дьыл утумун түорт тэттик кэмнэриттэн биирдэстэрэ. Саха өйдөбулунэн: Кыстык хаара түһүөҕүттэн саас илдьитэ туллуктар кэлиэхтэригэр, ылаацы (сылаас, угуттуур) куннэр буолуохтарыгар дылы кэм. Өссө көр: кэм.
# Буучугурас

Буучугурас эбэтэр бочугурас (нууч. рябчик, лат. Tetrastes bonasia) — кыра, холууптааҕар эрэ улахан, мас көтөрө. Сиппит көтөр ыйааһына 330—580 грамм буолар. Уһуна — 35—37 см. Стаатуһа — уйаланар биир сиргэ олохтоох көрүҥ. Аҕыйахтык көтөр, сиринэн сүүрэрин ордорор. Көтөрүгэр тыастаахтык сапсынар, кылгастык көтөр. Үксүн пааранан сылдьар.

# Буучугурас
## Тарҕаныыта

Буучугурас Евразияҕа тарҕаммыт көтөр — арҕаа Скандинавия тумул арыытыттан уонна Пиреней хайаларыттан илин Охотскай муора ойуурун зонатынан, Сахалиҥҥа, Маньчжурияҕа, Кореяҕа уонна Хотугу Японияҕа тиийэ. Кавказ уонна Камчаатка ойуурдарыгар суох. Хоту сииктээх хойуу инньэлээх мастаах ойуурдары сөбүлүүр. Соҕуруу хатыҥнаах, ольхаалаах уонна тэтиҥнээх буккаас ойуурдарга олохсуйар.
# Сициилийэ

Сици́лия (Сициилийэ) (ит. уонна сиц. Sicilia [siˈtʃiːlja]) — Италия эрэгийиэнэ, иэнэ 25 708 км², олохтоохторун ахсаана 5 мөлүйүөн киһи. Маннык ааттаах арыыттан уонна киниэхэ чугас арыылартан турар: Липар арыылара, Эгад арыылара, Пантеллерия, Устика уонна Пелаг арыылара.
Сир Ортотунаҕы байҕалга (Средиземнэй муораҕа) баар буолан былыр-былыргыттан атыы-эргиэн суолларыгар сытара. Былыргы Греция сорҕото этэ. Цицерон манна баар Сиракузы куораты Былыргы Греция саамай бөдөҥ уонна кэрэ куоратын курдук ойуулаабыта. Биһиги ээрабыт I тыһыынча сылыгар олохтоохторун ахсаана 2 мөлүйүөнтэн тахса этэ, онон планета саамай хойуу киһилээх сиринэн биллэрэ.

# Сициилийэ
## Дьаһалталарынан тыырыллыыта

Эрэгийиэн 9 провинцияҕа арахсар:
| Провинция | Иэнэ (км²) | Олохтоохторун ахсаана | Олохтоохторун плотноһа (киһи/км²) |
| Агридженто | 3,042 | 455,288 | 149.6 |
| Кальтаниссетт | 2,128 | 272,359 | 127.9 |
| Катания | 3,552 | 1,084,674 | 305.3 |
| Энна | 2,562 | 173,558 | 67.7 |
| Мессина | 3,247 | 654,520 | 201.5 |
| Палермо | 4,992 | 1,244,012 | 249.2 |
| Рагуза | 1,614 | 313,698 | 194.3 |
| Сиракуза | 2,109 | 402,680 | 190.9 |
| Трапани | 2,460 | 435,877 | 177.1 |
# Логика

Логика диэн сөптөөх дакастааhын уонна түмүктээhин пириинсиптэрин үөрэтии. Философия салаата уонна классик тривиум ирээтэ.
Логика этии уонна аргумент тутулун көрөр. Аргумент теориятыгар киэҥник туттуллар.
# Маралаайы (Чурапчы улууһа)

Маралаайы — Чурапчы улууһун Мугудай нэһилиэгин киинэ.

# Маралаайы (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)