yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Илим (сулустар бөлөхтөрө)

Илим (лат. Reticulum, Ret) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 113,9 квадрат кыраадыс иэннээх, 22 харахха көстөр сулустардаах.

# Илим (сулустар бөлөхтөрө)
## Көстөр кэмэ

Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. 23° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр. Ахсынньыга ордук көстөр.

# Илим (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха аата суох киллэбитэ, 1756 сыллаахха «Ромб быһыылаах илим» диэн ааттаммыта, телескоп окулярыгар баар илими маарыҥнатар. 1763 сыллаахха латыынныы ааттаммыта.
Ол гынан баран өссө 1621 сыллаахха манна Исаак Хабрехт «Ромб» диэн ааттаах түөрт эрэ сулустаах бөлөҕү уруһуйдаабыт.

# Илим (сулустар бөлөхтөрө)
## Илим ζ-та (дзетата)

Бу бөлөххө 35 уот сыл ыраах ζ Reticuli диэн ааттаах икки сулус системата баар. Интириэһиргэтэрэ диэн бу сулустар F8 спектр класстаахтар, ол аата биһиги Күммүтүгэр маарыҥныыллар.
# Форт Уэрт

Форт Уэрт (ааҥл. Fort Worth), Техас штатыгар баар АХШ куората. Нэһилиэнньэтэ 599,8 тыһ. киһи (2004). Куоракка авиарактернай, ас, химия, ниэби таҥастыыр уонна массыына тутар промышлееность баар.
# Сапфир

Сапфир — күндү таас, корунд көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ. Сүрдээх кытаанах, Моос шкалатынан — 9,0.
(гириектии ζαφείρως — sappheiros, күөх таас, баҕар дьэбириэйдии ספּיר Sapir эбэтэр персиялыы сити суолталаах). Химия формулата Al₂O₃ — алюминиум оксида. Оттон ити тыл бэйэтэ былыргы дьэбириэй sappir диэн тылыттан, эбэтэр былыргы индия sanipriya диэн тыллыттан тахсыбыт буолуон сөп, ол тыллар суолталара — «Сатурн таптала». Аат үөскээһиинин иккис барыла маннык: вавилон «сипру» диэн тылыттан тахсыбыт буолуон сөп, бу тыл суолтата «тырыыппайдыыр, суол хаалларар».

# Сапфир
## Холлороон

Сапфир ордук биллэр сирдэрэ пегматиттарга эбэтэр Арассыыйаҕа сыьыаннаах уонна АХШ территорияларыгар, Австралияҕа, Мадагаскарга, Индияҕа, Вьетнамҥа, Бирмаҕа, Таиланд уонна Кытай территорияларыгар бааллар. Арассыыйаҕа саппфир промышленнай масштабтарга хостонор кыахтаах бөдөҥ сирдэр суохтар: кини булумньулара күөх корунд көстүүлэригэр сөп түбэһэр, ол иһигэр тааһы кырыылааһыҥҥа туһалаах курдуктар. Күөх саппфир Уралга уонна Кольскай арыыга (Хибиннар) көстөр. Урал саппфира, быраабыла курдук, сериантнай дэгэттээх, Кольскай саппфирдар бэрт сэргэх, кэрэчээн больше васильево- күөх кырааска тэҥнээх күөх Толбонноох.
Айылҕаҕа бултаммыт саамай бөдөҥ сапфирынан 1960- с сыллар ортолоругар АХШ- ка рентгенолог Стивын булбут тааһа буолбута[5]:102. Быраҕыллыбыт карьеры Кантон куорат таһыгар (Северная Каролина штата) сылдьан чинчийэн, холууп Горнай хрусталынааҕар бөдөҥ уобараһын арыйбыта. Майер пресс- папье быһыытынан туһанар үлэҕэ тааһы аҕалла. Хас да ый буолан баран биир ыарыһах болҕомтотун тааска ууран, Майаҕа геммологка эбэтэр ювелирга көрдөрөргө сүбэлээбитэ. Дьиктитэ диэн, рентгенолог, испэсэлиистэр «куска хрустал» диэн боростуой " Кристалл сапфира 3500 карат арыый улахан эбит диэн быһаарбыттар.
# Васильев Эдуард Иосифович

Васильев Эдуард Иосифович — саха живописеһа,

# Васильев Эдуард Иосифович
## Олоҕун олуктара

1943 с. тохсунньу 12 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
1963 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1975 с. Ленинградтааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ.
1977 с. — Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
Искусство уонна культура Арктическай государственнай институт живописька кафедратын доцена.

# Васильев Эдуард Иосифович
## Айар үлэтэ

Эдуард Васильев айымньылара чуолкай пластическай тутуллаахтар. Худуоһунньук бэйэтэ "абстрактнай реализм" хайысхатын тутуһабын дэнэр эбит. Үлэлэрэ
* Суруйааччы Анемподист Софронов аҕатын кытта. 1912 сыл (1977)
* Кырдьаҕас Дьокуускай (1990)

# Васильев Эдуард Иосифович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «За строительство Байкало-Амурской магистрали» (1986)
* РСФСР государственнай бириэмийэтин лауреата (1990)
* Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1982)
* Российскай Федерация үтүөлээх худуоһунньуга (2002)
# От

От (нууч. трава, сено) — кыылга, сүөһүгэ аһылык буолар сүмэһиннээх, сороҕор эмтээх, сүлүһүннээх даҕаны намыһах, сымнаҕас, имигэс үүнээйи.

# От
## История

Кылгас оттоох газоннар Европа XVIII үйэҕэ баай- дуол символа буолбут, 1800- с сылларга Америкаҕа эмиэ итинник албын ааты ылбыттар. Дьиэлэр тулалыыр кураанах учаастактарыгар от- мас тэлгэнэ сытара, онно саҥа көмө тутуулар тутуулара кэҥээн, буору, үөнү- көйүүрү, буору- сыыһы алдьаппакка, саппаҕырбыт үүнээйилэртэн өрүһүйэрэ былааннанар. Баай сири бас билээччилэр дьиэ- уот кэҥииригэр, ону тэҥэ чэпчэки сыалга туһаныллар сири туһаҕа таһаарарга, холобур, оонньууларга, бырааһынньыктарга эбэтэр спортивнай площадкалары олохтуурга атын дьону наймылаһан көҥүллүүр кыахтаахтарын көрдөрдүлэр. ХХ үйэ ортотугар гаһы оттуур массыыналар уонна пестицидалар киэҥник тарҕаммыттара уонна АХШ- гар чааһынай дьиэ номнуо орто дохуоттаах дьоҥҥо табыллыы бэлиэтэ буолар. Билигин АХШ- гар партийнай газоннар (гаһы туһаҕа таһаарыы уонна куорат таһынааҕы ландшафт, куорат уонна куорат таһынааҕы ландшафтарын учуоттууллар, ороскуоттарын уонна экологическай проблемаларын быһаараллар.

# От
## Газоннарга сааныы

Сөптөөх көрүү- истии (кэмигэр кыргыы, аэрация, мультчирование, полива уонна уо.Д. А) газ түргэнник кэлэр.
Газка харамайдар олохторун- дьаһахтарын бородуукталара химическэй уматыктан көөнньөрөн, от бүрүөһүнүн алдьаталлар.
Тутуу уобалаһыгар бэрт элбэх итэҕэстэр, газ тула бордюр таастара суох буолан, тулалыыр асфалы оҥоруу, сатыы дьон сылдьар суолларын сатаан сууйууга эбэтэр кыһарыйыыга кыһарыйыыга тириэрдэллэр.

# От
## Гаһы оҥоруу

Гаһы оҥоруу хас да ньымата баар:
* Сиэмэ элбэх сыллаах оту ыһыы. Ол иһигэр гидропосева ньыматынан ыһыы: уу сүүрүгэ, газ оттоох сиэмэтэ, клейкина, гидрогель, өҥнөөх пигмент, стартовай уоҕурдуу эбэтэр органика бааллар.
* Бэлэм рулон гаһын ууруу.
* Сэмэн уонна силистээх — мутуктаах атын сиртэн аҕалыы.

# От
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Гильом де Рубрук

Гильом де Рубрук, ону таһынан маннык ааттарынан литэрэтиирэҕэ биллэр: Виллем (Вильгельм) Рубрук (Guillaume de Rubrouck, туруору тылб. «Рубруктан сылдьар Гильом»; 1220 с. эргин — 1293 сыл эргин) — Фламандия францисканец манааҕа, айанньыт.
# Саха сирин күбүрүнээтэрдэрин испииһэгэ (1852-1917)

1852 сылтан 1917 сыллаахха диэри күбүөрүнэ бырааптаах Саха уобалаһыгар 13 күбүрүнээтэр ананан үлэлээбитэ:
* 1852—1856 — Григорьев Константин Никифорович
* 1856—1864 — Штубендорф Юлий Иванович
* 1865—1868 — Лохвицкай Аполлон Давыдович
* 1868—1869 — Бодиско Василий Константинович
* 1869—1876 — Витте Виктор Павлович
* 1876—1885 — Черняев Георгий Федорович
* 1885—1889 — Светлицкай Константин Николаевич
* 1889—1892 — Коленко Владимир Захарович
* 1892—1903 — Скрипицын Владимир Николаевич
* 1903—1906 — Булатов Виктор Николаевич
* 1906—1913 — Крафт Иван Иванович
* 1913 (балаҕан ыйа)—1913 (ахсынньы) — Пономарев Михаил Александрович
* 1914—1917 — Витте Рудольф Эвальдович
* 1917 — Иконников Иван Софронович (анаммыт, ол эрээри кэлбэтэх)
# Кытай сахалара

Кытай сахалара диэн Кытайга олорор сахалар. Бүтүн ахсааннара 1 тыһ. курдук (кэлии туристары уонна студеннары аахпакка аата). Кытай сахалара дойду араас куораттарыгар барытыгар олороллор.
Холобур:
* Пекин - 276
* Харбин - 387
* Шанхай - 642
* Цицикар - 128
* Гуанчжоу - 213
* Урумчи - 318
* Хэйхэ - 41
* Хоҥ Коҥ - 11
# Десна (Чернигов уобалас)

Десна (укр. Десна) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 562 (2011).
# Анамы

Анамы нэһилиэк. Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кутана.
Улуус кииниттэн 580 км. илин диэкки Алдан өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 653 киһи (2007 сыл).

# Анамы
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Тегеран

Тегеран диэн Иран киин уонна ордук улахан куората.
* ↑ Statistical Center of Iran 2006 Census website
* ↑ Tehran Municipality, Atlas of Tehran Metropolis
# Б.э.и. 753
## Туох буолбута

* Муус устар 21 — Рим куорат тутуллуута саҕаламмыт (бу күнү-дьылы өссө I үйэҕэ устуоруктар ааҕан таһаарбыттара).
# Бүөтүр I

Бүөтүр I ыраахтааҕы (нууч. Пётр I Вели́кий, Пётр Алексе́евич, ыам ыйын (бэс ыйын 9 к.) 1672 с. — тохсунньу (олунньу 8 к.) 1725 с.) — Арассыыйа Илин (импиэрийэтин) баһылыга. Романовтар династияларын бэрэстэбиитэлэ.
1682 сылтан Москуба судаарыстыбатын ыраахтааҕыта, 1721 сылтан — Арассыыйа импиэрийэтин бастакы импераатора. Арассыыйа историографиятыгар сүҥкэн оруоллаах диэйэтэл быһыытынан биллэр.
Romanowtar dinastiye berestiebitile. Uon saastach ıraachtaaghı Sofia Alexeyewnagha billeribitile, 1689 sıltan beyete salaybıta. Byötür Yegorowitz biirge törööbüt bıraata Uybaan
# Уэльс

Уэльс (уэл. Cymru; ааҥ. Wales) — Улуу Британия холбоһуктаах чааһа. Уэльс Улуу Британия соҕуруу-арҕаа чааһыгар турар. Илин өттүттэн Ааҥылыйа, соҕуруу өттүнэн Бристоль хомото, арҕаа өттүнэн Ытык Георг силбэһиитэ, хоту өттүнэн Ирлаан байҕала.

# Уэльс
## Устуоруйа

Дьон аныгы Уэльс сиригэр муустаах период бүтүүтүгэр кэлбитэ. Риим култууратын кэмигэр, сорох бритт биистэр Уэльс сиригэр олохсуйбут этилэр. IV үйэҕэ,Риим тутуллуутун кэмигэр, Уэльс христианствоны ылыммыта.
1066-с сылга, Нормандия Ааҥылыйаҕа саба түспүтүн кэннэ, Уэльс хоруоллуктарын илиҥҥи кэккэлэһэр дойдулар сабыдыаллаабыттара. Вильгельм I Сыһытааччы, күүстээх феодал тутулуктарын олохтоон, уэльстары сабыдыаллыы сатаабыта. Ол эрээри XVI үйэҕэ диэри тутулуга суох этилэр.
Уэльс Ааҥылыйа састаабыгар киирэн баран былыргы бэрээдэк уонна үгэстэр алдьанан саҥалаабыттара. Элбэх уэльс дворяннара ааҥыл култууратын ылан саҥалаабыттара, элбэх уэльс дьоно Лондоҥҥа уонна атын Ааҥылыйа куораттарыгар көһөн барбыттара. Ааҥыл тыла уэльс тылын судаарыстыба дьыалаларыгар уонна суукка солбуйбута.
Бырамыысылынас улаатара үлэһиттэр хамсааһыннарын төрүттэммитин салтаан сибээстииллэр. Ол кэмҥэ өссө соҕуруу Уэльска нэһилиэнньэ улаатар этэ. Ол кэмҥэ национализм санаалара уэльстарга улаатар этэ, дьон уэльс култууратыгар уонна устуоруйатыгар интириһиргиир саҥалаабыттара.
XX-XXI үйэлэр икки ардынааҕы Уэльс автономия быраабтара улаатар этилэр. 1993 сылга, Уэльс сиригэр уэльс тыла уонна ааҥыл тыла тэҥ стаатустаах буолбуттара. Ол кэмҥэ Уэльс автономияны ылыммыта.

# Уэльс
## География

Уэльс Улуу Британия арыы арҕаатыгар турар. Дойду иэнэ — 20 779 км². Уэльс илиҥҥэ Ааҥылыйаны кытта холбонор, атын үс өттүттэн ууну кытта кэккэлэһэр. Рельева үксүн хайалаах, саамай элбэх хайа Уэльс ортотугар уонна хотутугар баар. Саамай үрдүк хайа — Сноудон (байҕал үрдүнэн 1085 м.).
Нэһилиэнньэ үксүн Уэльс соҕуруу чааһыгар олорор, итиннэ саамай улахан куораттар бааллар уонна киин куорат — Кардифф.

# Уэльс
## География
### Клиимат

Уэльс атлантика далайыгар тыалларыгар аһаҕас, ол иһин клиимата үксүн далай.

# Уэльс
## Олохтоохторо

Олохтоохтор ахсааннара :
| 1971 | 2001 | 2011 | 2012 |
| ▲ 2 731 204 | ▲ 2 903 085 | ▲ 3 063 456 | ▲ 3 074 067 |
| 2016 | 2022 | | |
| ▲ 3 113 000 | ▲ 3 131 640 | | |
Сүрүн Уэльс норуоттара — уэльстар уонна ааҥыллар. Сүрүн Уэльс тыллара — Уэльс тыла уонна Ааҥыл тыла.

# Уэльс
## Спорт

Уэльс национальнай спорда — регби уонна Уэльс олохтоохторугар сүрдээх улахан суолтаны оонньуур. Уэльс регби комаандалара национальнай уонна аан дойдутааҕы күрэхтэргэ оонньуулар.
Уэльска өссө улахан суолтаны буутбал оонньуур. Уэльс буутбал хомуһулуннуллубут хамаандата UEFA күрэхтэригэр оонньуур.
# Овруч

Овруч (укр. Овруч) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 681 (2011).
# Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Болугур нэһилиэгэ. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мындаҕаайы. Амма өрүс кытыытыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 116 киһи (2007 сыл), ол иһинэн Мындаҕаайыга — 1 106, Кыстык-Кугдаҕа — 11 киһи.
Улуус кииниттэн илин диэкки 70 км Амма өрүскэ сытар. 1963 сыллаахха Болугур нэһилиэк диэн аата төннөрүллүбүт. Онтон "Мындаҕаайы" диэн аата аттыгар баар күөлтэн тахсыбыт. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ сынньалаҥҥа сөбүлүүр сирэ, сайын аайы Чурапчы улууһун бары нэһилиэктэриттэн оҕолор лааҕырдарга сынньана кэлэллэр, уонна дьон өрөбүллэргэ игин Чурапчыттан сөтүөлүү уонна кыраһыабай сиргэ салгын сии Мындаҕаайыга кэлэр.

# Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Историята

1930 сыллаахха Чурапчы оройуонугар киирии туһунан боппуруос турбут, онно нэһилиэк главата Х. И. Егоров, уонна Н. О. Босиков уонна Д. Г. Аверинскай аккастаабыттар, ол иһин Дьокуускайга хаайыыга ыыппыттар. Ол кэнниттэн 1932 сыллаахха Чурапчы улууһугар холбоммут. 1932 сыллаахха бастакы оскуола арыллыбыт. 1937 сыллаахха бастакы медпункт үлэтин саҕалаабыт (фельдшер А. Д. Морозов эбит). 1940 сыллаахха өрүһүнэн ыытар таһаҕаһы ылар пристань тутуллубут. Онтон 1942 сыллаахха бастакы самолет сиргэ олорон ааспыт.
Сэрии бириэмэтигэр Болугур нэһилиэгиттэн 104 киһи сэриигэ барбыт. 47 киһи төннүбэтэх. Сорох дьон орденнаах төннүбүттэр, ол курдук С. Ф. Абрамов, Г. Я. Попов, М. Г. Васильев уонна да атыттар.

# Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Экономиката

Болугур нэһилиэгин олохтоохторо сүнньүнэн сүөһүнү иитиитигэр, оҕуруот, туорах аһын үүннэриитигэр үлэлиир. Нэһилиэккэ кэлин кэмҥэ спортивнай саала, пекарня, оскуола мастерскойа, оҕо сэллиги эмтиир санаторийа, 150 киһиэхэ анаммыт культура дьиэтэ уонна сайын үлэлиир уу системата тутуллубуттар.

# Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Саввин Иосиф Моисеевич — Кыппыайап — XX-с үйэ саҕаланыытыгар аатырбыт Саха Сиригэр Сэбиэскэй былааһы утары охсуспут киһи.
* Сэһэн Боло (дьиҥнээх аата Дьячковскай Дмитрий Иванович) (1905—1948), биллиилээх фольклорист.
* Кузьмин Николай Фомич «Фрунзе» колхозка бэрэссэдээтэллиир сылларыгар (1948) Саха Сиригэр бастакы Үлэ Геройа Константинов Роман Иннокентьевич үүммүтэ.

# Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Нэһилиэк ытыктабыллаах дьонноро

    Константинов Роман Иннокентьевич (1896—1994) — Социалистическай үлэ Геройа, Фрунзе аатынан колхоз сылгыһыта.
    Павлов Иван Михайлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
    В. А. Абрамов — «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан кавалера.
    В. Н. Диодорова — Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанын кавалера.
    А. В. Кожурова — «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан кавалера.
    М. Г. Сивцева — «Үлэ Албан Аата» III ст. уордьан кавалера.
    М. М. Павлов — «Үлэ Албан Аата» III ст. уордьан кавалера.
    Д. М. Ноев — Саха Өрөспүүбүлүкэтин государственнай бириэмийэтин лауреата.
# The Wall Street Journal

The Wall Street Journal (Зи Уолл Стрит Дьорнал) — АХШ, Канаада уонна Дьоппуон дойдутун биир бастыҥ хаһыата буолар. Международнай статустаах хаһыат: Уашингтон (АХШ) баар салалтата — Икки Америка континеннарын бас билэр, Токио (Дьоппуон) баар офис Азия уонна Океания бас билэр, Париж (Франция) баар офис Европейскай рынокка тахсар. Бу журнал үксүн бизнескэ уонна харчыга сыһыаннаах сонуннары кэпсиир. Хаһыат аата Нью Йорк куоратка баар финансовай уулусса аатынан ааттаммыт.
# Инфляция

Инфляция диэн мал уонна сервис сыаналарын үрдээhинэ, харчы сыаната аччааhына, хайа эрэ кэм кэрдииhин устата. Ол аата сыана үрдээбитин кэннэ, тэҥ харчы суумматыгар аҕыйах мал уонна сервис кэлэр буолар.
Рынок экономикатыгар инфляция аһаҕас форманан — сыана үрдээһинэ көстөр. Экономикаҕа инфляция намтааһыныгар инфляция баттаабыт форманы атыылаһыан сөп: сыана үрдээбэт, ол эрээри табаарынай дефицит үөскээн тахсар.
Инфляция уһун, туруктаах процесс сыананы араастаан үрдээһиниттэн (холобур, үп- харчы реформатыттан эбэтэр политическай событиелартан) уратыта суох буолуохтаах. Инфляция экономикаҕа сыана үрдээһинин, тоҕо диэтэххэ, биирдиилээн табаардар уонна өҥөлөр сыаналара үрдүөн, намтатыллыан эбэтэр уларыйыыта суох хаалыан сөп. Сыана уопсай таһымын, ол эбэтэр ВВП дефициттэрин дефициттэрэ улахан суолталаах.
Төттөрүтүн, сыана уопсай таһымын намтатыы (отрицательный РОСТО), үгэс курдук сезон характерынан буолар. Холобур, бурдугу хомуйуу кэнниттэн бурдук сыаната эмиэ намтыыр. Аныгы экономикаҕа уһун дефляция аҕыйахтык көстөр. Уһун дефляция холобурунан (сылга -1% сиригэр- уотугар) номнуо үс уонунан сылларга буолбут Япония экономиката сулууспалыан сөп.

# Инфляция
## Инфляция сабыдыалын сыаналааһын

Инфляция үчүгэй да, куһаҕан да процесстарга куһаҕан сабыдыаллаах буолуон сөп.
Инфляция сыананы номинальнай үрдэтии суотугар эрэ буолбакка, сыана үрдээһинин кэтэһии инникитин табаары атыылааччыларга улахан сабыдыалы үөскэтэр.
Инфляция дьиҥнээх харчы ордугун державателинэн төлүүр государство дьиҥнээх нолуогун быһыытынан көрүллүөн сөп, тоҕо диэтэххэ, харчы капитала инфляция кэмигэр сыаналанар. Үп- харчы мунньуллуута, көннөрү баан бырыһыана инфляция таһымыттан намыһах буоллаҕына, экономика уйгута намыһах. Государство нолуок тиһигэр инфляцияттан эбии дохуоту ылыан сөп.
Толорута суох дьарыктаах буолуу экономикатыгар инфляция мөлтөөн, нэһилиэнньэ дьиҥнээх дохуоттара аҕыйаан, өссө күүскэ үлэлииллэригэр күһэйэр.
Америка экономиһа, 1976 сыл экономикатыгар Нобелевскай бириэмийэ лауреата Милтон Фридман саныыр: «Инфляция-сокуону биһирээһиҥҥэ наадыйбат нолуок биир формата".
Экономистар, ордук кКчДл ейнсанциялар кыра (сыылучей) уонна инфляция туруктаах буолуутугар үчүгэй өрүттэр эмиэ бааллар диэн сабаҕалыыллар. Кредит ылбыт предпринимателлэр иэстэрин чэпчэкитик төлүүллэр уонна сыана үрдээһинин чэпчэтэрин кэтэһэллэр. «Кубоктарыгар» бэйэлэрин харчыларын харыстыыр дьон бааннарга харыстыылларын, хайдах эрэ степеннээх хаһаайыстыбалартан харыстыылларын быһаараллар. Ити производствоҕа капитальнай угууну көҕүлээһиҥҥэ тириэрдэр.
# Тыл үөрүйэҕэ

Тыл үөрүйэҕэ(узус) - омук тылын үйэлээх үгэһэ

# Тыл үөрүйэҕэ
## Саха тылын үөрүйэҕэ

Хайа да омук саҥарар тыл "суруллубатах сокуона", ол аата туох дабыраабылата суох, омук саҥара үөрэммит үөрүйэҕэ (узус, речевой обычай) баар буолар. Тыл уратыта, кэрэтэ, этигэнэ ол узуска сылдьар. Узус сүнньүнэн тыл ситимигэр, этиигэ, сомоҕо тылга көстөр: араас омук биир суолталаах тылы араастык туттар, биир өйдөбүлү атын-атыннык этэр. Холобур: нууччалыы открой рот, открой глаза дэнэр, оттон саха айаххын ат, хараххын ас диир, хараххын ат диир олуона. Саха салгын сиибин диир, нуучча дышу свежим воздухом диир, ем воздух диэбэт. Нууччалыы сахсырҕа дьиэ үрдүгэр олорор, сымыыт буспут диэн, англичанин, сахсырҕа дьиэ үрдүгэр турар, сымыыт оргуйбут диир эбит Тыл үөрүйэҕин киһи кыра эрдэҕиттэн истэн билэн улаатар, хайдах саҥарарын толкуйдуу турбат. Ол иһин "төрөөбүт тыл", "ийэ тыл" диэн ааттанар. Узус тылдьыкка кыайан көстүбэт, онон атын омук тылын үөрүйэҕин ол дьону кытта олордоххо эрэ баһылыахха сөп. Тылы кыайан билбэт киһи туох ханнык иннинэ узуһу кэһэр, атын омук тылын тылбаастаан саҥарар. Онон тыла дьадаҥы, истэргэ туора буолар. Тыл үөрүйэҕэ умнуллан бардаҕына, кэрэтэ, ураты бэлиэтэ, "кырааската", "сыта-сымара" сүтэн, тылбаас тылга кубулуйар.

# Тыл үөрүйэҕэ
## Туһаныллыбыт литэрэтиирэ

Ийэ тылбыт этигэн кэрэтэ. Анал таһаарыы 7№ - Дьокуускай: Бичик,2002. - 48с. Петрова Т.И.// Саха тылын үөрүйэҕэ. - С.40.
# Аммонииттар

Аммонииттар (лат. Ammonoidea) — суох буолбут байҕал моллюскалара. Головоногайдарга киирэллэр.
Хаптаҕай ньуурга биир туочуканы тула эриллэн тахсыбыт формалаах тас раковиналаахтар эбит. Бу раковинаны өскө көннөрүөххэ сөбө буоллар конус курдук уһун туруупка буолуо этэ. Ол туруупка саҕаланар сиригэр протконх диэн камера баар буолар. Кини кэнниттэн быыстарынан арахсар фрагмокон кэлэр. Ол кэнниттэн кэтит уонна фрагмоконнааҕар кылгас олорор камера кэлэр. Бу камераҕа моллюска этэ баар буолар эбит. Кини уһуна оборуот аҥаарыттан икки оборуокка тиийэ буолар эбит. Онон моллюска этин-сиинин формата кылгас мөһөөччүктүҥү эбэтэр уһун чиэрбэтиҥи буолар эбит. Фрагмокон сорох камераларыгар салгын, сорох камераларыгар убаҕас баар буолар эбит. Туох баар камералары курдат анал туруупка барар эбит, сифон диэн ааттанар, ол көмөтүнэн моллюска дагдайар эбэтэр тимирэр кыахтанар эбит.
Сорох көрүҥнэр көнө ньуурдаах сорохтор рельефтаах ньуурдаах раковиналаахтар эбит.
Аһыыр ньымаларынан аммонииттар сиэмэхтэр, өлүгүнэн аһылыктанааччылар уонна үүнээйинэн аһылыктанааччылар эбит. Устар да, сыыллар көрүҥнэр баар буоллара эбит. Эрдэтээҥи девонтан мел бүтүөр дылы олорбуттар. Юрскай уонна меловай периодтарга сайдыыларын чыпчаала буола сылдьыбыт.
# Тыраахтар

Тыраахтар (Трактор, Traktor, Tractor), техника, тыа сирэ сүрүн туттар тэрилэ буолар. Массыынаттан атына диэн бытаан, ол оннугар тардар күүһэ улахан буолар.

# Тыраахтар
## Сүрүн тыраахтардары оҥорор дойдулар

* АХШ - 51% Аан Дойду тыраахтарын кини онорор
* Дьоппуон - 27%
* Кытай - 10-30% (2014-2016 сыллаахха АХШ ситиэхтээх)
* Белоруссия - 15%
# Эйфель талата

Эйфель талата (фр. La Tour Eiffel) — диэн Париж биллэр тутуута 1887 уонна 1889 сыллар икки ардыларыгар быыстапкаҕа киирэр аарка курдук тутуллубута. Тутуутун сыаната £35 мөл. этэ. Үрдүгэ 300 миэтэрэ, ол гынан баран 24 миэтэрэлээх антенна ааҕыллыбат. Антеннаны аахтахха 324 миэтэрэ үрдүк буолар. Үөһээ тахсарга 1655 үктэллээх, ыйааһына 10 тыһ тонна. 18,038 чаастартан турар. Сырдатарга 20,000 лаампа умайар, уонна 80 км кабеллардаах. .

# Эйфель талата
## Историята

Эйфель талатын Густав Эйфель Франция Революциятын 100 сылыгар анаан туппута. Бастаан Барселонаҕа туруохтаах этэ, ол гынан баран Барселона олохтоохторо аккаастааммыттар. 1887 сыл тохсунньу 28 күнүгэр тутуу саҕаламмыта уонна 1889 сыл кулун тутар 31 күнүгэр туттарыллыбыта. Бастаан тутуллубутун кэннэ 20 сыл эрэ туруохтаах диэн толкуйдаах оҥоһуллубута уонна Париж олохтоохторо таланы сөбүлээбэтэхтэрэ. 20 сыл кэнниттэн тала куорат баайа буолбута, ол кэмҥэ биэриигэ туттуллара саҕаламмыта.

# Эйфель талата
## Туризм

Эйфель талата аан дойду биир бастыҥ кэрэхсэбиллээх сирэ буолар. 1889 сылтан ыла 300 мөлүйүөнтэн тахса киһи манна кэлэ сылдьыбыта. Биир күҥҥэ ортолоон 25,000 турист кэлэр.

# Эйфель талата
## Биэрии

Эйфель талатыттан 1909 сылтан радио биэриитэ ыытыллар. 1957 сылтан телевидение биэриитэ саҕаламмыта.

# Эйфель талата
## Биэрии
### Радиостанциялар

* France Inter
* RFI Paris
* TSF Jazz
* Nostalgie
* Chante France

# Эйфель талата
## Биэрии
### Телеканаллар

* Canal+
* France 2
* TF1
* France 3
* France 5
* M6
# Сир ортотунааҕы байҕал

Сир ортотунааҕы байҕал диэн Атлантик океан байҕала, Эуропа, Азия уонна Африка икки ардыларыгар баар. Иэнэ 2.5 млн км².
Сир ортотунааҕы байҕал устун былыр былыргыттан эргиэн уонна култуура ситимнэрэ ааhаллара. Байҕал тула эргиннэрэ былыргы култууралар үөскээбит сирдэрэ буолаллар: Месопотамия, Былыргы Эгипет, Финикия, Картаген, Былыргы Греция, Левант, Былыргы Ром уонна Маурдар.
# Гоголь Николай Васильевич

Никола́й Васи́льевич Го́голь (төрүт дьиэ кэргэнин аата Яно́вский, 1821 сыллаахтан — Го́голь-Яно́вский; Сорочинцы, Полтавскай губернияҕа 1809 сыл муус устар 1 күнүгэр төрөөбүт - 1852 сыл кулун тутар 4 күнүгэр, Москва куоракка өлбүт) — нуучча прозаик, драматуур, поэта, критига, публицист, билигин нучча литературатын классикатынан ааҕыллар..

# Гоголь Николай Васильевич
## Айамньылара

* Өлбүт дууһалар
* Ревизор
* Сыбаайба
* Театральный разъезд
* Вечера на хуторе близ Диканьки
* Миргород
* Вий
* Повесть о том, как поссорился Иван Иванович с Иваном Никифоровичем
* Старосветские помещики
* Тарас Бульба
* Петербургские повести
* Невский проспект
* Нос
* Шинель
* Записки сумасшедшего
* Портрет
* Коляска
* Выбранные места из переписки с друзьями

# Гоголь Николай Васильевич
## Атын сигэлэр

* ↑ Гоголь, Николай Васильевич // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
* ↑ Кто есть кто в мире / Гл. редактор Г. П. Шалаева.. — М.: Филологическое общество «СЛОВО»: ОЛМА-ПРЕСС Образование. — С. 361. — ISBN 5-8123-0088-7 Энциклопедия Кольера. Открытое общество. 2000. Биографический словарь. 2000. Большая биографическая энциклопедия. 2009. Биографический словарь. 2000.
# Унтуу

Унтуу — тыстан тигиллэр халыҥ уллуҥнаах этэрбэс.