yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Фэйсбук

Facebook, АХШ саамай улахан интернет сайтарыттан биир саамай улахан тэрилтэтэ буолар, аҥардас АХШ-ка — 175 млн, Европа дойдуларыгар — 210 млн, Азия уонна Аустралия5а — 210 млн, атын сирдэртэн — 68 млн. Олортон Саха Сириттэн — 377 тыс. Төрүттээччитэ — Марк Цукерберг. 2009 сыл ахсынньы 7 күннээҕи туругунан 350 миллионтан тахса сурутаччылаах эбит.
Facebookole аан дойду биэс саамай улахан веб- сайтын ахсааныгар киирэр. 2017 сыл муус устарыгар 1,968 миллиард киһи олорор. 2017 сыл бэс ыйыгар аудитория аудиторията 2 миллиард туһанааччы баар буолла — бу сайтка саатар ыйга биирдэ эбэтэр лоокуука быыс булан кнопка кнопка киирэн кэлээччилэр. Кулун тутар ыйга 720 мөлүйүөнү тэптэрэр — маннык хабааннаах Ил Түмэн күннээҕи бэбиэскэтэ олохтонор. Атырдьах ыйын 24 күнүгэр 2015 сылга Facebooka социальнай ситимин киириилэрин ахсаана биир миллиард киһи барда. Ыйга 1,03 млрд. киһи мобильнай сыһыаны Facebook. Күн аайы социальнай ситимнэргэ 6 миллиард «лайкалар», комментарийдар хааллараллар уонна 300 мөлүйүөн хаартыскалары таһаараллар. Сайтка 200 миллиард «доҕордуу сибээс»бэлиэтэммит. 2011 сыл алтынньытыгар 1 триллион, видеонан көрүү ахсаана 2015 сылга 8 миллиард тиийбит.
Бу сайты тарҕатан Марк Цукерберг 23 саастааҕыгар ордук эдэр миллиардер буолбут.
2009 сыллаахха от ыйын 20 күнүгэр саайт нуучча тылынан эмиэ тахсар буолбут.
# Са Андре

Андре Резенде Са (порт. André Rezende Sá; 1977 с. ыам ыйын 6 күнүгэр Бразилия Белу-Оризонтитыгар төрөөбүт) — Бразилия профессиональнай тиэннисчитэ; "Большой шлем" турнир пааранан киирсиигэ күрэҕин полуфиналиһа (Уимблдон-2007); бааранан киирсиигэ АТР уон турнирын кыайыылааҕа; Панамериканскай оонньуулар тиэннискэ турнирдарынан чөмпүйүөнэ.

# Са Андре
## Уопсай информация

Андре тиэннискэ убайа Винисиуһу батыһан аҕыс сааһыгар кэлбит. Андре менеджеринэн аҕата Жозе үлэлиир.
Андре оҕо сылдьан тиэнниһи сэргэ Ник Боллетьери академиятыгар баскетболунан дьарыктаммыт.

# Са Андре
## Успуорка карьерата

Профессиональнай карьератын 1996 сыллаахан саҕалаабыт. 1997 сыллаахха Мексикаҕа ыытыллыбыт АТР турнирыгар финал чиэппэригэр тиийбит. 1998 сыллаахха ATP Challenger Series үс турнирыгар кыайбыт уонна "Большой шлем" чөмпүйэнээт иһинэн киирэр Уимблдон күрэхтэһиитин сүрүн сеткатыгар хапсан аан бастакытын оонньообут. 1998 сыллаахха Сан-Хосеҕа ыытыллыбыт АТР турнирыгар аан бастакытын пааранан киирсиигэ финалга киирэр. 1999 сыллаахха Challenger сиэрийэ үс турнирын кыайар. 2000 сыллаахха Мемфискэ ыытыллыбыт АТР турнирыгар полифиналга хапсар. 2001 сыллаахха Гонкоҥҥа ыытыллыбыт турнирга Карстен Браһы кытта пааранан киирсиигэ кыайар. 2002 сыллаахха Уимблдон турнирыгар финал чиэппэригэр тахсан улахан ситиһиилэнэр.
2004 сыллаахха Флавио Сареттаны кытары Австралия аһаҕас чөмпүйэнээтигэр финал чиэппэригэр тахсар. 2007 сыллаахха Марсело Мелоны кытары Эшторилга ыытыллыбыт турнирга бастыыр. Эмиэ ити сыл Уимблдон турнирын полуфиналыгар уонна АХШ чөмпүйэнээтин финалын чиэппэригэр тахсар. 2008-2009 сс. Марсело Мелоны ытары түөрт турнирга бастыыр: Коста-де-Супка, Пёрчах-ам-Вёртерзегэ, Кицбюэлгэ уонна Ниццеҕэ.  2016 сыл сайыныгар Бразилия тиэннискэ сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн, Рио-де-Жанейроҕа ыытыллар Олимпиадаҕа киирсэр.

# Са Андре
## Сыл түмүгүнэн рейтинэ

| Сыла | Биирдиилээн рейтинэ | Кыттыгас рейтинэ |
| 2015 | 42 |
| 2014 | 73 |
| 2013 | 65 |
| 2012 | 57 |
| 2011 | 55 |
| 2010 | 71 |
| 2009 | 44 |
| 2008 | 20 |
| 2007 | 536 | 28 |
| 2006 | 179 | 69 |
| 2005 | 179 | 170 |
| 2004 | 181 | 76 |
| 2003 | 209 | 72 |
| 2002 | 66 | 69 |
| 2001 | 85 | 75 |
| 2000 | 106 | 239 |
| 1999 | 122 | 192 |
| 1998 | 127 | 129 |
| 1997 | 169 | 125 |
| 1996 | 586 | 930 |
| 1995 | 804 | 1 177 |
| 1994 | 968 | 1 170 |
| 1993 | 1 178 |
# Бэдэр

?Бэдэр :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Кылаас: | Кыыллар |
| Аймах: | Carnivora |
| Кэргэн: | Felidae |
| Подсемейство: | Felinae |
| Уус: | Lynx |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Харамайдар алпаабытынан]]
Бэдэр (лат. Lynx) диэн сиэмэх кыыл, куоска бииһин-ууһугар киирсэр. Соҕотоҕун сылдьан бултуур. Атыыр бэдэр ыйааһына 18-30 киилэ буолар. Бэйэтин уһуна 80-130 см, үрдүгэ арҕаһыгар 70 см тиийэр.
# Тимэх от

Тимэх от (лат. Tanacétum) (нууч. пижма) ходуһаҕа, быраҕыллыбыт бааһынаҕа, тыа, суол кытыытыгар, өтөххө сөбүлээн үүнэр. Умнаһын үрдүгэ 40—100 см тиийэр, уустук оҥоһуулаах куорсуннуҥу тырыттаҕас сэбирдэхтээх. Аатын курдук, тимэххэ маарынныыр араҕас өҥнөөх сибэккилэрдээх. От ыйыттан күһүҥҥээҥҥэ диэри сибэккилэнэр.

# Тимэх от
## Туттуллуута

Тимэх от көөнньөһүгүн быар, оһоҕос араас ыарыытыгар, лиистигинэн сутуллууга, үөһүрүүгэ тутуннахха, үчүгэйдик көмөлөһөр. Бу от сибэккилэринэн оҥоһуллубут эмп сүрэх үлэтин тупсарар, хаан баттааһынын үрдэтэр, үөс тахсыытын күүһүрдэр дьайыылаах, ас буһарар уорган үлэтигэр туһалаах.
Бу үүнээйини кыра саастаах оҕоҕо, ыарахан дьахтарга туттар көҥүллэммэт. Өр кэмҥэ эмтэннэххэ, тимэх оттон сүһүрүөххүн сөп. Онон быраас сүбэтэ хайаан да наада.

# Тимэх от
## Туһаныллыбыт сирдэр

* К. Токумова, П. Токумов, Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
# Raytheon Company

Raytheon Company (Рэйтеон), АХШ биир бөдөҥ байыаннай тэрилтэтэ, байыаннай армияҕа сыһыаннаах сэрии сэптэрин барытын оҥорор.
# Аллараа Саксонийа

Аллараа Саксонийа (Niedersachsen), Германия хотугу сирин аата, киин куората - Ганновэр. Өссө атын улахан куораттара - Бремен (Брэмэн) уонна Гамбург (Һамбург). Нэһилиэнньэтэ 9 мөллүйүөн.
# Эбиэн (хаарты)

Эбиэн (нуучч. пики, ви́ны, ви́ни) — хаарты хара мааһа.

# Эбиэн (хаарты)
## Атын хаартыларга атылыылара

* ниэмэс хаартытыгар: сэбирдэхтэр (ниэм. Laub).
* Таро хаартытыгар: батастар.

# Эбиэн (хаарты)
## Атын омук тылыгар

* ааҥл. Spades — күрдьэх
* ниэм. Pik — чыпчааллар (хайа чыпчааллара)
* фр. Pique, исп. Picas, ит. Picche — үҥүү (сэрии сэбэ)

# Эбиэн (хаарты)
## Маас бэлиэтин куодтара

Unicode — U+2660 уонна U+2664
HTML — &#9824; (эбэтэр &spades;) уонна &#9828;

# Эбиэн (хаарты)
## Эбиэн култуураҕа

* «Пиковая дама» — А. С. Пушкин айымньыта.
— эбиэн тууһа
* 2003 сыллаахха АХШ Ираакка саба түһүүтүгэр американецтар саамай көрдөнөр өстөөхтөрүн хаартыскатын хаарты холуодатыгар бэчээттээн тарҕаппытара. Онно Саддам Хусейн эбиэн тууһа этэ.
* «The Ace of Spades» («Эбиэн тууһа») - Motörhead бөлөх ырыата.
# Д. Н. Прянишников аатынан Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет

Ошибка Lua в Модуль:WikidataCoords на строке 63: attempt to call field 'formatProperty' (a nil value).
Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет — Арассыыйаҕа Пермь куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Д. Н. Прянишников аатынан Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет
## Устуоруйата

1918 с. от ыйын 1 күнүгэр Пермнааҕы судаарыстыбаннай университетка тыа хаһаайыстыбатын факультетын быһыытынан арыллыбыт. Онон, тыа хаһаайыстыбатын наукаларын үөрэтии ити факультеттан саҕаламмыт. 1922 с. факультет аата уларыйан агрономическай факультет буолбут. 1930 с. факультет туспа үрдүк үөрэх тэрилтэтэ буолбут - Ураллааҕы тыа хаһаайыстыбатын института. Бастакы дириэктэрэ - Бынов Ф. А. 1933 с. Пермнааҕы тыа хаһаайыстыбатын института диэн ааттанар буолбут. Киниттэн Ирбиккэ рабфак арыллыбыт. 1941 с. Молотовтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун ССРС Наркомзём салайар этэ.
1948 с. институкка учуонай-агрохимик Д. Н. Прянишников аата иҥэриллибит. 1995 с. Пермнааҕы тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйата. 2017 с. Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет статуһун ылбыт.
Билигин университекка 7 факультет, 39 кафедра баар, онно, 6000 устудьуон дьарыктанар. Үөрэх 56 бакалавриат, специалитет уонна магистр программатынан ыытыллар. Университет 25 араас испэссээлинэскэ үөрэтэр.

# Д. Н. Прянишников аатынан Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет
## Факультеттара

1. Агротехнология уонна ойуур хаһаайыстыбатын факультета
2. Почвоведение, агрохимия, экология уонна товароведение факультета
3. Архитектурнай-строительнай факультет
4. Ветеринарнай мэдиссиинэ уонна зоотехния факультета
5. Инженернай факультет
6. Землеустройство уонна кадастр факультета
7. Прикладной информатика факультета
8. Экэниэмикэ, финанса уонна кэммиэрсийэ факультета
9. Кэтэхтэн үөрэнии факультета.

# Д. Н. Прянишников аатынан Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет
## Рейтиннэрэ

Д. Н. Прянишников аатынан Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет
1. Пермь куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ
2. Пермскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 508-с миэстэ
# Азот

Азот (Nitrogenium) диэн биир химия ууһуга. Метал буолбатах. Периодтаах таабыл 15 бөлөҕө (пниктогеннар). Химия бэлиэтэ N, атом нүөмэрэ 7. Азот икки атомнаах гаас. Өҥө, амтана, сыта суох. Кудайга уонна Сиргэ биир дэлэйдик тар5аммыт ууһук буолар. Салгын сүрүн компонена: сабардамын 78 %. Шотландия физига Дэниэл Резерфорд азоту 1772 сыллаахха булбута уонна арааран суруйбута.
Убаҕас азот тымнытааһыҥҥа туттуллар. Индустрия араас салааларыгар азоттаах холбоһуктар киэҥник туттуллаллар: аммиак, азот аһыыбата, нитраттар, органикалаах нитраттар (ытар иитик уонна эстээччи), цианидтар. Аммиак уонна нитраттар уоҕурдуу оҥорорго тутаах суолталаахтар.
Азот бары тыыннаахтарга баар. Бастатан туран амин аһыыбаларга, үрүҥэстэргэ, нуклеин аһыыбаларга (ДНА уонна РНА), аденозинтрифосфат эрчим ыытар молекулаҕа. Медицинаҕа азоттаах эмтэр киэҥник туттуллаллар: антибиотиктар, нитроглицерин, кофеин, морфин, амфетамин.
# Rio Tinto Alcan

Rio Tinto Alcan — Канаада саамай улахан тимир уһаарар тэрилтэтэ.
Салалтата — Торонто уонна Монреал.
Сүрүн акционера Rio Tinto бөлөҕө.
# Genius

GENIUS (толору аата General Electric NetWork Internet United States), ол аата Дженерал Электрическэй үлэлиир сибээс интернетын Америка Холбоспут Штата диэн. Аан Дойдуга саамай үчүгэй компьютер табаарын оҥорон таһаарар тэрилтэ буолар. Кини табаарын 180 омук дойдуларыгар (ол иһигэр Саха Сирэ уонна Арассыыйа) Табаар №1 буолла. Саамай астык компьютер кутуйахтарын оҥорон таһаарар. Тэрилтэ KYE System улахан салаата буолар GM платформатыгар. Салалтата - Тайвань (Тайбэй).

# Genius
## Улахан салаалара

* АХШ - Калифорния, Силикон хочото
* Германия - Бавария, Дингольфинг
* Аустралия - Саҥа Соҕуруу Уэльс, Сидней (олох туспа салаата Genius AU)
* Кытай - Шанхай уонна Пекин
* Саха Сирэ - Дьокуускай, торговый корпус ЭЛЬФ
* Дьоппуон - Токио силикон хочотугар
* Тайвань - Тайбэй электроннай хочотугар
Нууччалыы сирэйэ ДЖЕНИУС
# М. П. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы судаарыстыбаннай консерватория

М. П. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы судаарыстыбаннай консерватория
М. П. Мусоргскай аатынан судаарыстыбаннай консерватория - Арассыыйаҕа Екатеринбург куоракка баар бэдэрээлинэй, судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# М. П. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Устуоруйата

РСФСР Наркомпроһун 1934 с.олунньу 13 күнүнээҕи 112 нүөмэрдээх бирикээһинэн арыллыбыт Свердловскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория(ССК) Урал, Сибиир уонна Уһук Илин тайаан сытар сирдэригэр муусука үрдүк үөрэҕин бастакы тэрилтэтэ буолбут.
1934 с.специальнай фортепиано, вокальнай, оркестровай салаалар уонна кафедралар арыллыбыттар. 1945 с.бэс ыйын 26 күнүгэр ССРС Совнаркома дьаһал ылбытыгар уонна РСФСР НКС ускуустуба дьыалатын салалтата 9972 нүөмэрдээх бирикээс таһаарбытыгар олоҕуран Ураллааҕы судаарыстыбаннай консерватория диэн ааттаах буолбут.
1955 с. Монгольскай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэттэн устудьуоннар кэлэн үөрэнэр буолбуттар.
2008 с.УСКҕа толоруу түөрүйэтин уонна музыкальнай педагогика кафедрата арыллыбыт. 2013 с.этномузыкология кафедрата баар буолбут.

# М. П. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Структурата

Факультеттара:
1. Инструментальнай толоруу факультета
2. Вокальнай-хоровой ускуустуба, музыковедение, композиция уонна звукорежиссура факультета
Кафедралара:
-Специальнай фортепиано кафедрата
-Струннай үнстүрүмүөннэр кафедралара
-Духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэр кафедралара
-Норуодунай үнстүрүмүөннэр кафедралара
-Камернай ансаамбыл уонна концертмейстерга бэлэмнээһин кафедрата
-Сольнай ырыа кафедрата
-Музыкальнай тыйаатыр кафедрата
-Хоровой дирижирование кафедрата
-Оркестровай дирижирование кафедрата
-Муусука түөрүйэтин кафедрата
-Муусука устуоруйатын кафедрата
-Композиция кафедрата
-Музыкальнай звукорежиссура кафедрата
-Фортепиано кафедрата
-Толорор ускуустуба устуоруйатын уонна түөрүйэтин кафедрата
-Уопсай гуманитарнай дисциплиналар кафедралара.
Ону кытта : -Аспирантура уонна ассистентура-стажировка -Эбии профүөрэхтээһин киинэ -Бибилэтиэкэ -Опернай студия -Звукозапись студията -Консерватория устуоруйатын түмэлэ -Информационнай технология салаата

# М. П. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Рейтиннэрэ

1. Ураллааҕы консерватория эффективность мониторингын рейтинигэр былырыыҥҥы 6-с лигаттан 5-с лигаҕа таҕыста. 2. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 481-с миэстэ. 3. Екатеринбург куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 13-с миэстэ.

# М. П. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Ссылкалара

https://uralconsv.org/ http://obrazovanie66.ru/school/uralskaya-gosudarstvennaya-konservatoriya-akademiya-imeni-m-p-musorgskogo/
# Ууһааһын

﻿﻿Ууһааһын — бары тыыннаах организмнарга сыһыаннаах, олоҕу утумнуур уонна быыстала суох бэйэҕэ маарынныыры оҥорон таһаарар ньыма буолар. Ууһааһын икки көрүҥҥэ арахсар: буоһаабакка ууһааһын уонна буоһатан ууһааһын. Клеткалартан турар организмнар ууһуулларыгар клетка үллэһиллиитэ төрүт буолар.

# Ууһааһын
## Буоһаабакка ууһааһын

Соматическай клеткалартан гаметалар-репродуктивнай клеткалар кыттыыта суох саҥа көлүөнэ сайдан тахсар ууһааһын көрүҥүнэн буоһаабакка ууһааһын буолар. Буоһаабакка ууһааһын биир клеткалаах организмнарга киэҥник тарҕаммыт уонна түҥ былыргы, олус судургу ууһааһын ньымата буолар.

# Ууһааһын
## Буоһатан ууһааһын

Буоһатан ууһааһыҥҥа ууһатар процесс (клеткалар холбоһуулара) үөскүүр. Каноническай түбэлтэҕэ икки бэйэ-бэйэни ситэрсэн биэрэр ууһуур хаттыгастар бииргэ тыыннаах сылдьаллар (эр киһи уонна дьахтар организмнара). Буоһатан ууһааһыҥҥа гаметалар, половой клеткалар үөскүүллэр.

# Ууһааһын
## Эволюцията

Ууһааһын тас буоһатыыттан төрүөҕүн туһугар кыһанар ис иһинээҕи буоһатыыга, ууһатыыга кыттар бары клеткалар соматическай уонна половой клеткаларга арахсыыларыгар, изогамияттан анизогамияҕа, буоһаабакка ууһааһынтан буоһатан ууһааһыҥҥа диэри сайдан кэллэ.

# Ууһааһын
## Өссө маны көр

* Секс
# Kroger

Kroger (Крогер) — Америкаҕа, Канаадаҕа, Мексикаҕа уонна Соҕуруу Кореяҕа баар улахан гипермаркеттар. Крогер уопсайа 10 тыыһынча гипермаркеттаах 20 омук дойдутугар, ол эрэн сүрүн үлэлиир сирэ Цинциннати, Огайо штата.
# 971
## Төрөөбүттэр

* Сэтинньи 2 — Махмуд Газни (1030 өлб.)
# 1900 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

II Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1900 сыллаахха Франция Париж куоратыгар буолан ааспыттара.
# Сантаев Николай Маркович

Сантаев Николай Маркович — кинодокументалист, режиссер, ССРС суруналыыстарын чилиэнэ.

# Сантаев Николай Маркович
## Олоҕун олуктара

* 1939 сыллаахха олунньу 1 күнүгэр Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгэр Бордоҥҥо төрөөбүт.
* 1959 сыллаахха Сунтаар орто оскуолатын бүтэрээт, Жданов аатынан колхозка кулууп сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
* 1967 сыллаахха Москватааҕы кинематография институтутун киинэ операторын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1967 сыллаахтан Саха Сирин телевидениетыгар, өрөспүүбүлүкэ кинематографиятын тэрилтэлэригэр үлэлиир.
* 1971 с. — Россия суруналыыстарын чилиэнэ.
* 1983 с. — Россия кинематографистарын чилиэнэ.
* 1992 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин кинематографистарын чилиэнэ.

# Сантаев Николай Маркович
## Айар үлэтэ

50-н тахса документальнай киинэни уһулбута. Үгүс киинэлэрэ үлэ дьонун, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын, геройдарын олохторун көрдөрөр. «Өрөспүүбүлүкэ биллиилээх дьоно» циклга саха биллиилээх суруйааччылара — Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон, Н. Е. Мординов — Амма Аччыгыйа уонна С. С. Васильев — Борогонскай — айар олохторун туһунан киинэ уһулбута.

# Сантаев Николай Маркович
## Айар үлэтэ
#### Устубут киинэлэрэ

. Все фильмы хранятся в Национальном кинохранилище.
    «Утро алмазного края»
    «Покоряющие Север»
    «Занавес не опускается»
    «От Лены до Волги»
    «Ырыа5а ылланар Наахарам сиригэр»

# Сантаев Николай Маркович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1989)
* Е. Ярославскай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин литератураҕа уонна искусствоҕа бириэмийэтин лауреата
* Саха суруналыыстарын «Көмүс куорсун» бириэмийэтин лауреата (1993)
* ССРС телевидениетын уонна араадьыйатын туйгуна
* Российскай Федерация ытык кинематографиһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык кинематографа
* «Отличник телевидения и радио, кинематографии СССР» Бэлиэ
* «Почетный кинематографист России» Бэлиэ (1995)
* «Ника» кинематография искусствотын Академиятын дбиҥнээх чилиэнэ (1998)
* Сунтаар улууһун Ытык олохтооҕо
# Тас хото

Тас хото диэн хото кытыытыгар баар олохтоох түөлбэ. Тас хото администрация биирдигэ быһыытынан хото сорҕото буолуон сөп, эбэтэр туспа салалталаах муниципалитет буолуон сөп. Аныгы тас хото олохтоохторо үксүн хото киинигэр үлэлииллэр. Сарсыарда үлэлэригэр бараллар, киэһэ дьиэлэригэр төннөллөр.

# Тас хото
## Эбии маны көр

* Утуйар түөлбэ
* Аргыс хото
# Hello Sunshine

Hello Sunshine — АХШ саамай эдэр уонна саҥа үөскээбит, саҥа тахсан эрэр медия компанията. 2016 сыллаахха төрүттэммит.
# Сэтинньитээҕи террористическай атака Парижка 2015

Сэтинньитээҕи террористическай атака Парижка, сэтинньи 13 күнүгэр 2015 сыллаахха Париж куоратка улахан террористическай атака. Бээтинсэ киэһээ 2015 сыл сэтинньи 13 күнүгэр хас даҕаны сиргэ биирдэ буолбут атааканы ааттыллар: ол курдук, Стад-де-Франс стадион аттыгар эстии, атын сиргэ баар рестораннарга дьону ытыы уонна Батаклан кэнсиэр саалатыгар дьону ытыы. 2015 сыл сэтинньи 20 күн туругунан 130 киһи өлбүтэ уонна 350 эчийбит биллэр. Сүнньүнэн, 20-30 саастаах дьон эмсэҕэлээччи буолбуттар.
Франция устуоруйатыгар бу ордук улахан терростистическай атака буолбут. Дойдуга чрезвычайнай положение киллэриллибит. Эмсэҕэлээччилэммит дьон ахсаанынан Европаҕа Мадрид 2004 сыллаах эстиитин кэнниттэн ордук элбэх дьон эчэйбит. Теракты ИГИЛ Аан Дойдутааҕы террористическай организация эппиэтинэс ылынна.
# Байбал Сэмэнэп

Байбал Сэмэнэп (Павел Степанович Семенов) — Саха биллэр ырыаһыта, ырыа айааччыта. СӨ үтүөлээх артыыһа.

# Байбал Сэмэнэп
## Олоҕун олуктара

1974 сыл от ыйын 2 күнүгэр Бүлүү улууһугар Тыымпыга төрөөбүт. Аныгы саха эстрадатын биир биллэр-көстөр ырыаһыттарыттан биирдэстэрэ.
* 1996 сыллаахха культура уонна искусство колледжын бүтэрбитэ.
* 2009 сыллаахха "Саха Сирин үтүөлээх артыыһа" ааты ылбыта.

# Байбал Сэмэнэп
## Айар олоҕо

«Бабочкалаах уолаттар» (салайааччылара С. уонна Е. Неустроевтар) ансаамбылга ыллыы сылдьыбыт.

# Байбал Сэмэнэп
## Айар олоҕо
#### Ситиһиилэрэ

* «Саҥа ааттар-94» конкурс, гран-при.
* «Мин ырыам бүтэһик матыыба» (Бүлүү, 1995) конкурс, гран-при.
* «Сааскы кылыһахтар» конкурс, лауреат.
* «Чуона-94».
* «Дьокуускай-97» конкурс, лауреат.
* «Этигэн хомус» конкурс (2000, 2002, 2003, 2005, 2007 сс.), «Сыл хита», «Сыл бастыҥ ырыаһыта», «Бастыҥ бөлөх» («Дапсы» бөлөҕү кытта) номинацияларга кыайбыт.

# Байбал Сэмэнэп
## Айар олоҕо
#### Ырыаларын хомууурунньуктара

* «Бар дьоммор» (1998), альбом
* «Байбал» (2005), компакт-диск
* "Таайбыт курдук" (2007), альбом
* "Ырыа хайтах үөскүүрүй?", альбом

# Байбал Сэмэнэп
## Айар олоҕо
#### Концертара

* «Бар дьоммор» (1998)
* «Миэхэ эн мэлдьитин» (2002)
* «Таайбыт курдук» (2007)
* «Мин эйгэм» (2008)
* "Сүрэхпэр тыын туолар, Ырыабар тыл туолар" (2011)
* "Оһуордаах олохпун ырыабар тиһэбин" (2011)
* "Таптал ырыа, Ырыа таптал" (2013)
* "Барасыай билгэтэ" (2013)
* "Хайыаҥ этэй?.." (2016)
* "Күһүнү таптыыбын. 20 сыл сыанаҕа" (2016)

# Байбал Сэмэнэп
## Ырыалара

Барыта 50 тахса ырыалаах. Үксүн бэйэтэ суруйар, матыыптыыр. Хит буолбут ырыалар:
* Абылаама
* Ийэбэр
* Ахтылҕан
* Оһуордаах ыйдаҥа
* Үөрүү
* Миэхэ эн мэлдьитин
* Эн эрэ
* Таммах
* Туман буолбут
* Үс хатыҥ
* Үөрүүлэр

# Байбал Сэмэнэп
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* Норуоттар ыккардыларынааҕы «Урал-Моно» конкурс (Уфа, Башкортостан, 2004), лауреат
* "Этигэн Хомус" 5 төгүллээх кыайыылааҕа

# Байбал Сэмэнэп
## Кини туһунан

* Натали. «Байбал» — Дьокуускай:«Бичик», 2005.
# Өй киирэр

Өй киирэр диэн этии киһи этиттэн-сииниттэн өйүгэр-санаатыгар киирэр уларыйыылары биллэрэр.
Эт-сиин өйү-санааны кытта тутулугунан ыарыы буолар. Ыарыы киһи өйүн-санаатын тупсарар кыахтаах. Аһара баран, аһара туттунан этин-сиинин дэҥнээн ыарыыны билии өйү-санааны уоскутан, оннугар түһэрэн биэрэр кыаҕа улахан. Бэйэтэ ыалдьыбат киһи ыарыһах киһини табан өйдүүрэ уустук, кыаллыбат да буолуон сөп.
Ыарыы киһи өйүгэр-санаатыгар ураты, сымнатар, ырааҕы толкуйдатар дьайыылаах. Хас улаханнык ыарыйдах аайы дьоҥҥо көмөлөһөр, эмтиир үтүө санаа эбиллэн иһэр. Эрэйи, ыарыыны билэр киһиэхэ «Өй киирэр» диэн сахалар этэллэр.
«Муоһа-туйаҕа туллубут» диэн этии киһи улахан кэһэйии, ыарыы кэнниттэн өйдөммүтүн, өйө-санаата тупсубутун, аһара барара, айыыны оҥороро дьэ суох буолан көрсүө, сэмэй буолбутун биллэрэр. Бу этии үгүстүк аһара туттунар киһини биллэрэр уратылаах. Ол курдук муос инники киириини биллэрэр. (1,8).
Оҕо кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитилиннэҕинэ араас сыыһа-халты туттунуулартан, «муос-туйах туллуутуттан» харысхаллаах, көмүскэллээх буоларын сахалар билэннэр көрсүө, сэмэй майгылаах дьону ордук сөбүлүүллэр.
Ыарыы киһиэхэ өй киллэрэр, тугу эмэ умнубуту, хаалларбыты санатар ураты өйдөбүллээх. Ханнык ууну иһэри, туох аһылыгы аһыыры киһи сааһыран истэҕинэ араас ыарыылар булалларыттан арааран билэр кыахтанар. Сааһыран истэҕинэ киһиэхэ этин-сиинин туругун таба сыаналыыр кыахтанарыттан өй киирэр.

# Өй киирэр
## Туһаныллыбыт литература

1. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 22.05.13.
# Арциз

Арциз (укр. Арциз) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 15 229 (2011).
# Скрябин Василий Васильевич

Скрябин Василий Васильевич — Саха Республикатын бөдөҥ государственнай уонна общественнай деятелэ, талааннаах салайааччы, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун бочуоттаах гражданина.

# Скрябин Василий Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1944 сыллаахха тохсунньу 21 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Майа сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
* 1963 с. Майа орто оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1963-1968 сс. М. Горькай аатынан совхоз комсомольскай тэрилтэтин сэкэрэтээрэ.
* 1965-1968 сс. Советскай армияҕа сулууспалаабыта.
* 1968-1973 сс. СГУ ИФФ ИО студена, СГУ комсомольскай тэрилтэтин сэкэрэтээрэ.
* 1973-1976 сс. ЫБСЛКС Мэҥэ-Хаҥаластааҕы райкомун бастакы сэкэрэтээрэ.
* 1976-1980 сс. М. Горькай аатынан совхоз парткомун сэкэрэтээрэ.
* 1980-1983 сс. Ленин аатынан совхоз директора.
* 1983 с. ССКП обкомун тыа хаһаайыстыбатыгар отделын инструктора.
* 1983-1988 сс. ССКП Орджоникидзевскайдааҕы райкомун сэкэрэтээрэ, народнай депутаттар оройуоннааҕы советтарын председателэ.
* 1988-1990 сс. ССКП Верхоянскайдааҕы райкомун бастакы сэкэрэтээрэ.
* 1990-1992 сс. ССКП обкомун сэкэрэтээрэ.
* 1992-1995 сс. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Дьаһалтатын баһылыга.
* 1995-1998 сс. Санкт-Петербург куоракка Саха Республикатын бастайааннай бэрэстэбиитэлэ.
* 1998 с. тохсунньу 21 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
* 1998 сыллаахтан Чүүйэ орто оскуолата Скрябин Василий Васильевич аатын сүгэр.

# Скрябин Василий Васильевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Үөрэх-билии аартыгынан: В.В. Скрябин аатынан Чүүйэ орто оскуолатын 60 сылыгар. - Дьокуускай, 2008
# Көҥсү

Көҥсү - сахалар киһи өллөҕүнэ аһыыр астара. Көҥсүгэ чараас алаадьы, буспут эт, араас утах уонна өлбүт киһи сөбүлүүр аһын астыыллар.
Арыгы, итирдэр утахтар муҥутуур аҕыйах буолаллар. Ким да кими да сыҥалаан аһаппат.
Көҥсү аһын сирэр-талар, сыымайдыыр табыллыбат. Мээнэ тоҕор, кыылы-сүөлү аһатар аньыы. Онон көҥсүнү сөп эрэ буолар гына бэлэмнииллэр.
Бу аһылыкка дьон тотоору буолбакка, өлбүтү кэриэстии, кини туһунан үтүө санааны үллэстэ, этэ кэлэр

# Көҥсү
## Эбии көр

* Садаҕа
* Түлэһи
* Хоолдьуга