yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1626

1626 сыл.

# 1626
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 6 — Голландия колониһа Питер Минуит индеецтэртэн Манхэттен арыыны атыыласпыт. 1664 сыллаахха арыыны англичаннар баһылаабыттара, манна тутуллубут дьиэлэртэн саҕалаан Нью-Йорк куорат төрүттэммитэ.
* Ыам ыйын 24 — Саҥа Нидерланды дириэктэрэ Петер Минёйт индеецтэртэн Манхэттен арыыны атыыласпыт.

# 1626
## Өлбүттэр

* Муус устар 9 — Фрэнсис Бэкон (1561 төр.), Аангылыйа бөлүһүөгэ, устуорук, бэлиитикэ дьайыксыта(диэйэтэлэ).
# М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория

М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория(акадьыамыйа) - Арассыыйаҕа Магнитогорскай куоракка баар судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Устуоруйата

1939 с. М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы музыкальнай учуулуссаны арыйбыт. 1993 с.балаҕан ыйын 15 күнүгэр Челябинскай уобалас салалтатын 335 нүөмэрдээх уурааҕынан музыкальнай учуулусса М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай музыкальнай-педагогическай институт буолбут. 1996 с. университет, онтон акадьыамыйа статуһун ылбыт.

# М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Структурата

М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы консерватория - профессиональнай музыкальнай үөрэх үс таһымын холбообут саҥа тииптээх комплекснай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Үөрэх үс таһыма бэйэ бэйэлэриттэн ситимнээхтэр. Консерватория састаабыгар хореографическай училище киирэр.
Үөрэх факультеттара
1. Музыковедческай уонна толоруу
2. Тыйаатыр, хореография, уонна музыка үөрэҕин факультета
Салаалара
1. Омук устудьуоннарын салаата
2. Кэтэхтэн үөрэнии салаата
Кафедралара:
-специальнай фортепиано
-концертмейстер маастарыстыбата уонна камернай ансаамбыл
-оркестровай устурууналаах үнстүрүмүөннэр
-оркестровай духовой уонна охсор үнстүрүмүөннэр
-оркестровай норуодунай үнстүрүмүөннэр
-хоровой дирижирование
-академическай ырыа толоруута
-музыка устуоруйата уонна түөрүйэтэ
-фортепиано
-эстрада музыкальнай ускуустубата
-музыкальнай педагогика уонна толоруу ускуустубатын устуоруйата уонна түөрүйэтэ
-актёр маастарыстыбатын
-хореографическай ускуустуба
-музыкальнай үөрэх
-философия, гуманитарнай уонна социальнай-экэниэмиичэскэй дисциплиналар.
Консерваторияҕа 1998 сылтан "Музыкальное искусство" диэн научнай испэссээлинэскэ искусствоведение дуоктарын истиэпэнин ыларга диссертацияны көмүскүүргэ Холбоһуктаах сэбиэт тэриллэн үлэлиир. Сэбиэккэ Ураллааҕы консерватория, Уфатааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба акадьыамыйата уонна Магнитогорскайдааҕы консерватория киирэллэр.

# М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Рейтиннэрэ

М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
1. Магнитогорскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ.
2. Челябинскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 9-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүкүөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 407-с миэстэ.

# М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Ссылкалара

http://www.magkmusic.com/ Архыыптаммыт 2011, От ыйын 14 күнүгэр. https://cultureural.ru/ https://akvobr.ru/laboratoria_innovacii_v_tvorcheskom_vuze.html
# Цянь Сюэсэнь

Цянь Сюэсэнь (кыт. 钱学森 (Qián Xuésēn), латыын транскрипциятынан Chien Hsüeh-sen) (1911, Ахсынньы 11, Ханчжоу, Кытай — 2009, Алтынньы 31, Пекин, КНР) — кытай учуонайа, чинчийээччитэ, Кытай халлаан куйаарын (космос) программатын төрүттээччитэ, АХШ космос программатын кыттыылааҕа, кытай баллистическай ракеталарын оҥорбут киһи. АХШка олорон үлэлэрин Hsue-shen Tsien (аата араспаанньатын иннигэр) диэн илии баттыыр эбит, ол иһин НАСА докумуоннарыгар кини аата H.S. Tsien диэн суруллар.

# Цянь Сюэсэнь
## Биографията
### Төрдө

Цянь Сюэсэнь Цянь (кыт. 钱, иероглиф суолтата — «харчы») диэн дьиэ кэргэнтэн төрүттээх.
Сун империя суруллуутунан, Цянь диэн араспаанньа бэйэтин аатын Цзи Чжуань Сюй диэн киһиттэн тэнийбит, ол киһи Биэс императордартан биирдэрэ (25000 б.э.и.), кини хос-хос сиэнэ Пэн Цзу Шан династия кэмигэр Пэн диэн ил төрүттээбит. Фу диэн араспаанньалаах Чжоу династия биир сановнига Пэн Цзу удьуора Цяньфу («Харчы тэрилтэтэ») ыраахтааҕы казначействотыгар үлэлээбит. Кини удьуордара «Цянь» диэн араспаанньаны ылбыттар, ол аата «харчы» диэн. Цянь Сюэсэнь аҕата Гоминьдан бырабыыталстыбыгар Үөрэх министиэристибэтин тойоно эбит.

# Цянь Сюэсэнь
## Биографията
### Эдэр сааһа уонна үөрэҕэ

Цянь Сюэсэнь бастакы үрдүк үөрэҕинэн (Шанхайдааҕы транспорт университета) — тимир суол инженера. 1934 Нанкин университетыгар туттарсан киирэр, онно үөрэнэ сылдьан АХШка үөрэнэр быраабы ылбыт. Массачусетстааҕы технологиялар институтун бүтэрбит, магистр званиетын ылбыт, ол кэннэ Калифорниятааҕы технологиялар институтугар аэронавтика докторын стиэпэнин ылбыт.

# Цянь Сюэсэнь
## Биографията
### АХШка карьерата

1940 сыллардаахха Цянь реактивнай хамсааһын лабораториятын төрүттээчилэриттэн биирдэстэрэ. Авиация ядернай двигателин, космоска киһи салайыылах көтүүлэри, түргэн таһынан (нууч. сверсхскоростные) дьону таһар көтөр ааллар идеялар автордарыттан биирдэстэрэ.
1950 сыллардаахха АХШ коммунистары кытта охсуһуу кэмигэр ФБР 1938 АХШ компартиятын докумуоннарыгар олоҕуран Цянь Сюэсэни «коммунистарга куомуннаспыккын» диэн буруйдаабыт. Цяни ракеталар тематикатын кистэлэҥ үлэлэриттэн туораппыттар уонна чахчытынан дьиэтигэр хаайыллыбыт. Икки нэдиэлэнэн учуонай Кытайга төннөрүн туһунан биллэрбит уонна оччотооҕу КНР Госсоветын премьерыгар Чжоу Эньлайга сурук суруйбут. 1955, балаҕан ыйын 17 дойдутугар төннүбүт.

# Цянь Сюэсэнь
## Биографията
### Кытайга төннүү

Кытайга төннөөт Цянь кытай бэйэтин ракеталарын оҥоруутун саҕалааччытынан буолбут. Кини кытайдааҕы космос программатын баһылаабыт уонна «кытай космонавтикатын аҕата» аатын сүкпүт. Кытай учуонайдарын бэлэмнээбит, олор көмөлөрүнэн Кытай халлаан куйаарын чинчийиитигэр үрдүк ситиһиилэммиттэр. КНРга улахан обществаннай оруолу оонньообут, ЦК бэрэсэдээтэлин солбуйааччытынан уонна ЦК бочуоттаах бэрэсэдээтэлинэн буола сылдьыбыт.
Пекиҥҥа «Бабаошань» кылабыыһаҕа көмүллүбүт.

# Цянь Сюэсэнь
## Өйдөбүл

Кини аатынан 1980, алтынньы 14 арыллыбыт «3763 Цяньсюэсэнь» астероид ааттаммыт. «Цянь» диэн ааттаах кытай космос хараабыла Артур Кларк «2010: Одиссея Два» романыгар ахтыллар.
# Ладыженскай Михаил Семенович

Ладыженскай Михаил Семенович - 1653 сылтан 1660 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Алексей Михайлович ыраахтааҕы тус харабыла буола сылдьыбыт. Дьокуускайтан Москубалаан иһэн Маковскай остуруокка өлбүт.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Акинфов Иван Павлович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуода Голенищев-Кутузов Иван Федорович анаммыт.

# Ладыженскай Михаил Семенович
## Өссө маны көр

Бойобуода
# Дорофеев Роман Романович

Роман Романович Дорофеев (09.02.1985) — Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, режиссер.

# Дорофеев Роман Романович
## Олоҕун олуктара

* 1985 сыллаахха олунньу 9 күнүгэр Алексеевскай оруйуоҥҥа Чөркөөх нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ.
* 2007 сыллаахха Арктикатааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна искусство үнүстүүтүн бүтэрбитэ.
* 2006 сылтан Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырыгар артыыһынан үлэтин саҕалаабыта.
* 2016 с. СӨ Театральнай деятеллэрин союһа уонна Дьохсоҕон нэһилиэгэ олохтообут Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР үтүөлээх артыыһа Пантелеймон Васильев аатынан бириэмийэ» анаммыта.
* 2017 с. Хлестаков оруолун иһин «Хаарыан хампа» өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатыр бэстибээлигэр «Бастыҥ эр киһи оруола» бириис кыайыылааҕа.
* 2019 с. «Хаарыан хампа» өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатыр бэстибээлигэр А. Кулаковскай - Өксөкүлээх Өлөксөй айымньытынан Олоҥхо тыйаатырыгар туруорбут «Сэттэ мэтириэт» испэктээгэ «Бастыҥ испэктээк» аатын ылбыта.
* 2020 с. Алампа аатынан уопсастыбаннай бириэмийэ «Бастыҥ артыыс» номинацията иҥэриллиннэ.

# Дорофеев Роман Романович
## Айар үлэтэ
###### Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:

* Кириискэ – Ч.Айтматов «Хаарыан хампа күөх кытылым»,
* Гоша Чусовской – И.Гоголев «Кэрэ көмүскэлигэр»,
* Таас Уллуҥах – И.Гоголев «Дыгын Дархан»,
* Гарольд – К.Хиггинс «Ол сырдык саҕахха көрсүөхпүт»,
* Саачаан - И.Избеков «Сыгый Кырынаастыыр»,
* Өндүрүүс – А.Софронов «Үс ини-бии»,
* Манчаары Баһылай – А.Дойду «Мэҥэ халлаан оҕото Манчаары Баһылай»,
* Миисэ - А.Дойду «Ааттаах поэт Арбита»,
* Араан - У.Шекспир «Тиит»,
* Иирбит Ньукуус – П.Ойуунускай «Иирбит Ньукуус»,
* Фрост - И.Бергман «Альберти циркэтэ»,
* Омуннаах Уйбаан – Н.Неустроев «Тиэтэйбит»,
* Хлестаков – Н.Гоголь «Ревизор»,
* Дьарааһын – М.Варбут «Сэрии суруктара»,
* Аптаах киһи – П.Морозов «Таптал долгунугар уйдаран»,
* НКВД боломуочунайа - В.Харысхал «Тэпсиллибэт үтүө аат»,
* Ленин - Н.Лугинов «Максим»,
* Гамлет – У.Шекспир «Мин доҕорум Гамлет»,
* улахан уол - Л.Пиранделло «Театрга буолбут түбэлтэ…»,
* Сааба - Д.Наумов «Сандаарар сарыал саллааттара» о.д.а.
Туруорбут испэктээктэрэ: П.Ойуунускай «Ыраахтааҕы ыйааҕа», Л.Пиранделло «Театрга буолбут түбэлтэ…» уо.д.а.
Олоҥхо тыйаатырыгар туруоруулара: А.Кулаковскай «Сэттэ мэтириэт», А.Кулаковскай, А.Софронов, П.Ойуунускай «Үс күн».
Киинэҕэ оруоллара: Вера убайа – «Кэскил» 1,2, Андрей – «В поисках радости», Эльфедифор Евграфьевич –«Юбилей», Радион Варфоломеев - Таптал», ойуур киһитэ – «Көҥүл Боотурдар», Гаишник Макаров – «Эрчим», «Ким», браконьер – «Гектар», прокурор – «Дьикти саас».
Устубут киинэлэрэ: «Кэскил», «Юбилей», «Кыһын тымныы эрээри таптыыр дьоҥҥо ичигэс» (Д.Шадрины, А.Егоровы кытта), «Көҥүл Боотурдар», «Улыбнись» (Д.Шадрины кытта), «Эрчим уонна Ким», «Дьикти саас», режиссер Никита Аржаков көмөлөһөөччүтэ уо.д.а.
# Олох

?Олох (Biota) :
Билим классификацията :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Олох диэн тыыннаах организмнар тыына суох эттиктэртэн эбэтэр өлбүт организмнартан атыннара. Тыыннаах организмнар үүнэллэр уонна ууhууллар.
# Абас

Абас (лат. vagina, нууч. влагалище) дьахтар Ууһуур тиһигин тас уоргана,онно киирэллэр Мотохоно сүүһэ (лобок),Мотогоно мойтохторо (большие половые губы), Муот аан (половая щель), Моттоҕойдор (малые половые губы), Моттойо (Клитор). Ууһуурун сиппит кыыс (дьахтар) абаһа түүлээх. Түү мотохоно сүүһүн, Мотохоно мойтоҕун тас өттүн бүрүйэр. Мотохоно мойтохторо Муот аан эркиннииллэр. Мотохоно мойтохторун икки ардыгар моттогойдор (малые половые губы) бааллар. Моттогойдортон Үҥүлүтэр (преддверие влагалища) саҕаланар. Моттоҕойдор икки ардыларыгар Моттойо (Клитор) диэн сүрүн уорган баар. Моттойо диэн дьахтар эр киһи Өбүһүгэр майгынныыр уоргана. .
# Васильев Юрий Алексеевич (Бахлай)

Васильев Юрий Алексеевич (Дьураай
) — Чолбон рок-бөлөх кыттыылааҕа.
1961 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүт. Ийэтэ Федора Варламовна Васильева, ҮөҺээ Бүлүү Өргүөтүттэн төрүттээх. Үс саастааҕар өлөн хаалбыт, онон оҕо дьиэтигэр иитиллибит.
# Ъ

Ъ - кытаанах бэлиэ, Саха алпабыытын 35-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Павлов Борис Иванович

Павлов Борис Иванович — бэйиэт, кэпсээнньит, суруналыыс (Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ), «Көмүөл» кинигэ кыһатын тэрийээччитэ, бас билээччитэ, салайааччыта.
Томпо улууһун Кириэс Халдьаайытыттан төрүттээх. Сэтинньи 15 күнүгэр 1959 сыллаахха төрөөбүтэ.
Дьокуускай мээрийэтин "Киин куорат (хаһыат)" диэн сахалыы хаһыатын бас эрэдээктэринэн үлэлии сылдьыбыта.

# Павлов Борис Иванович
## Кинигэлэрэ

* «Американскай дэриэбинэ туhунан трагедия» (Дьокуускай, Көмүөл, 2012)
* «Сахалар. Дьылҕа-хаан ыйааҕынан» Борис Павлов. — Дьокуускай: Көмүөл, 2013. — 256 с. Национальнай бибилэтиэкэ кинигэ туһунан маннык суруйар: «Саха биллиилээх суруналыыһа Борис Иванович Павлов 90-с сылларга бэйэтэ туспа айар суоллаах ааптар быһыытынан ааҕааччыга биллибитэ. Кини бу кинигэтигэр саха чулуу дьонун дьылҕаларынан норуотун, көлүөнэтин инникигэ дьулуурун көрдөрүөн баҕарар. Кинигэ ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр ананар.»
# Көҥүл ыытыы

Көҥүл ыытыы - буойбакка тугу тыыммытынан илдьэ сылдьыы.

# Көҥүл ыытыы
## Туттуу холобура

Көҥүл ыыппыт оҕолоро ити баар дии, талбытынан сылдьан, киһини өлөрөн, хаайыыга киирдэ... Оҕо ыраатыннаран, уһатан-кэҥэтэн өйдөөбөт, утарытынан сылдьар. Ону хайдах көҥүл ыытыаххыный?.
# Атласов Иван Паисьевич

Атласов Иван Паисьевич (25.06.1901 - ?) — геолог, геология-минералогия дуоктара.
Дьокуускайга төрөөбүт, Камчаатканы "арыйбыт" аатырбыт Атласов сыдьаана дииллэр. Өрөбөлүүссүйэ кэмигэр бастаан Колчаакка сулууспалаабыт, онтон кыһылларга. 1925 сыллаахха Томскай университетын геология салаатыгар киирбит. Кэлин туох баар үлэтин Киин Сибиир хотугу уобаластарын чинчийиигэ анаабыт: Үөһээ Дьааҥы массивын, Өлүөнэ, Халыма, Дьааҥы, Инидигир өрүстэр алын тардыыларын, бу сирдэргэ кини сабаҕалааһынынан таас чох, көмүс, хорҕолдьун уонна благороднай тимирдэр хостонор сирдэрэ аһыллыбыта.
1932 с. Дьааҥы өрүс баһыгар көмүс көрдүү сылдьан Орулган сиһи (үрдүгэ 2389 м) чинчийбит уонна үгүс өттүн каартаҕа киллэрбит, х.к. 69 кыраадыһыттан 67° диэри, устатын быһаарбыт (500 км). Омолой үрэх хаҥас кытылыгар Орулганы кытта биир хайысхалаах Сиетиндэн сис (200 км) баарын бэлиэтээбит.

# Атласов Иван Паисьевич
## Үлэлэрэ

Атласов И.П. Орулганский хребет // Геология, геоморфология, полезные ископаемые. Труды Арктич. ин-та,- 1938, т. 99.
Атласов И.П., Головачев Ф.А., Первунинский В.А. Геологическое строение и полезные ископаемые правобережной части бассейна р. Собопол // Труды НИИГА,- 1952, т. 42.
Атласов И.П. Новые данные по геологии и полезным ископаемым хребта Орулган и Приленской платообразной равнины // Труды НИИГА,- 1954, т. 43.
Атласов И.П. Геологическое строение северной части Верхоянского хребта // Геология Советской Арктики. Тр. НИИГА.- Т. 81, М.: Гос. Науч.-тех. изд-во по геологии и охране недр СССР, 1957,- С. 424-460.
* ↑ Анатолий Лайба. Золотой век НИИГА
* ↑ Научная библиотека диссертаций и авторефератов disserCat
# Колмогоров Василий Андреевич

Колмогоров Василий Андреевич — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, Нам уонна Кэбээйи улуустарын бочуоттаах гражданина.
1922 сыллаахха тохсунньу 14 кунугэр Кэбээйи оройуонугар торообутэ. Фронна 1943 сыллаахха ынырыллыбыта.
Сэрии кэнниттэн Дьокуускайдаа5ы пединституту, онтон кэлин Урдуку партийнай оскуоланы бутэрбитэ. 1961—1977 сылларга ССКП Намнаа5ы райкомун секретарынан улэлээбитэ. 1978 сылтан — Саха АССР Министрдерин Сэбиэтин тэрийэр-инструкторскай отделын сэбиэдиссэйэ. 1984—1991 сылларга Саха АССР Министрдерин Сэбиэтин Архивнай норуотун хаьаайыстыбатын утуолээх улэьитэ, доруобуйа харыстабылын тойуга, А5а дойду сэриитин иккис степеннээх, Улэ Кыьыл Знамята, «Бочуот Знага» орденнар, угус медаллар, ол иьигэр Монголия народнай республикатын медалын кавалера.
# Ржищев

Ржищев (укр. Ржищів) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 7 527 (2014).
# Кыраан

Кыраан диэн таһаҕас көтөҕөн тиэйэр массыына. Кыраан сүрүн ууһуктара - таль, трос, сыап, искиип. Кыраан үксүн тутууга уонна порт үлэтигэр туттуллар.
# Соҕуруулуу-илин Азия

Соҕуруулуу-илин Азия диэн Азия региона. Кытайтан соҕуруу, Индияттан илин уонна Аустралияттан хоту баар.

# Соҕуруулуу-илин Азия
## Дойдулар

Соҕуруулуу-илин Азия дойдулара:
* Бруней
* Вьетнам
* Камбодьа
* Илин Тимор
* Индонезия
* Лаос
* Малайзия
* Мьянмар
* Пилипиин
* Сингапур
* Тайлаан
# Боткин Сергей Петрович

Боткин Сергей Петрович (1832—1889) — Арассыыйа аатырбыт бырааһа.
Сергей Петрович Боткин 1832 сыллаахха Москубаҕа чэйинэн эргинэр дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Москубатааҕы университет медицина салаатыгар үөрэммит. Үөрэнэ сылдьан Сеченовтыын доҕордоһор эбит. 1854 сыллаахха Москубаҕа холера эпидемиятын утары охсуһууга кыттыбыт. 1855 сыллаахха университеты бүтэрбит. Кырыымҥа сэриигэ Н. И. Пирогов салалтатынан быраастаабыт, Симферополь госпиталыгар ординатордаабыт.
1860 сыллаахха Петербурга көспүт, медицина дуоктарын учуонай истиэпэнигэр диссертация көмүскээбит (тиэмэтэ: «О всасывании жира в кишках»). 1861 сыллаахха, 29 сааһыгар клиника салайааччытынан анаммыт, профессор сыбаанньатын ылбыт.
1865 сыллаахха эпидемиологтар уопсастыбаларын тэрийбит. Ол уопсастыба иһинэн чума, холера, тиф, уоспа, дифnерия уонна скарлатина эпидемиологияларын үөрэппит. Бу кэмҥэ саһарар ыарыы төрүөтүнэн инфекция буолар диэн өйдөбүлү киллэрбит. Бу ыарыы кэлин Боткин ыарыыта диэн ааттаммыта, XX үйэҕэ төрүөтэ вирус буолара дакаастаммыта, билигин гепатит А диэн аатынан биллэр.
1874 сыллаахха дьахтар биэксэллэр оскуолаларын арыттарбыт, 1876 сыллаахха — «Дьахтар быраастар куурустарын». 1866 сыллаахха Боткин ис дьыала министиэристибэтин Медицинэҕэ сэбиэтин чилиэнэ буолбут. 1878 сыллаахха Нуучча быраастарын уопсастыбатын бэрэстээтэлинэн талыллыбыт, өлүөр дылы салайбыт.
1889 сыллаахха ахсынньы 24 күнүгэр Францияҕа Ментона куруорка өлбүт. Москубаҕа Новодевичье кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
# Гринпис

Гринпис (Greenpeace - От күөх эйгэ), улахан Аан Дойдутааҕы тэрилтэ, 190 тахса судаарыстыбаларга сүрүн Айылҕаны көмүскээччи. Салалтата — Амстердам (Нидерланд), улахан локальнай офистара — Нью Йорк (АХШ), Париж (Франция), Москва (Арассыыйа), Токио (Дьоппуон), Сеул (Соҕуруу Кэриэйэ), Сидней (Аустралиа).
# Рассоха

Рассоха өрүс. Дьаһаак өрүс хаҥас салаата. Уһуна 254 км., тардыытын иэнэ 8820 км². Улахан Чиистай сис илин эниэтигэр бастаах. Гэрмычаан, Муома уонна Арҕаа Таас систэри быһа охсор.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.

# Рассоха
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Уордаах Уйбаан

Уордаах Уйбаан (Иоанн Грознай) (1530–1584) — Москуба уонна Русь Улуу кинээһэ, ыраахтааҕы. Устуоруйаҕа төрөппүт уолун өлөрбүтүнэн бигэтик киирэн сылдьар.
# 922

922 сыл.

# 922
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 13 — (быһа барыллаан) Волга Булгарията (аныгы Татарстан, Чувашия бу дойдуттан силис тардаллар) ислаамы судаарыстыбаннай итэҕэл быһыытынан ылынар сиэрэ-туома ыытыллыбыт.
# Эрбиум

Эрбиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Er уонна атом нүөмэрэ 68.
# Gorenje Group

Gorenje Group (Горенье Групп, Горенье тэрилтэлэрин бөлөҕө), Словения биир улахан финансово-промышленнай конгломерата, биир улахан баай тэрилтэ Европаҕа уонна Аан Дойдуга 30 иһигэр киирэр. Горенье Групп билиҥҥи туругунан 4000-тан тахса араас тэриллэри оҥорор, олор ахсааннарыгар маннык бреннары бас билэр Asko, Gorenje.
17% Горенье Групп тэрилтэтин дьоппуон Panasonic бас билэр уоннааҕы ордубут акциатын кытай промышленнай тэрилтэтэ
Hisense бас билэр (2018 сылтан ыла).
# Cyberpunk 2077

Cyberpunk 2077 (Киберпанк 2077), Польша оҥорон таһаарбыт саҥа оонньуута, күн сирин Ахсынньы 10 чыыһылатыгар, 2020 сыллаахха көрбүт. Оонньуу сүрүннээн Xbox One, PS4, PS5, Windows, Linux системаларга оонньонор.

# Cyberpunk 2077
## Сүжета

Оонньуу Найт Сити куоратка барар, Калифорния штатыгар.

# Cyberpunk 2077
## Көрүҥэ

Мультиплатформеннай, Steam нөҥүө атыылаһаллар. Ол эрэн тахсар күнүгэр хакердар алдьатан Torrent нөҥүө тарҕаталлар.
# Эдэр коммунист (хаһыат)

«Эдэр коммунист» — Саха АССР ыччакка аналлаах хаһыата.
1958 сыллаахха "Молодой коммунист" хаһыаты икки тус туспа хаһыакка араарыы түмүгэр тэриллибитэ. Бастакы эрэдээктэринэн Иван Спиридонов анаммыта. Сотору буолан баран кинини баартыйа үлэтигэр ылбыттара, онон иккис эрээктэринэн Степан Охлопков буолбута, кини эмиэ биир сыл буолан баран Уус-Алдаҥҥа колхуос бэрэстээтэлинэн талыллан барбыта. Үһүс эрэдээктэр Дмитрий Пухов буолбута (1960 сыл кулун тутар 13 күнүгэр). Кини эмиэ сотору 1961 балаҕан ыйыгар Үөһээ Дьааҥы оройуонугар баартыйа үлэтигэр ыыппыттара.
# Чыыбыстар уустара

Чыыбыстар уустара (лат. Vanellus, нууч. Род Чибисы) — Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха Сиригэр бу ууска 1 көрүҥ көстөр: Чыыбыс.

# Чыыбыстар уустара
## Өссө маны көр

* Лопхойууттар уустара
* Алтан түөстэр уустара
* Чуускуннар уустара
* Эриэн бараахтар уустара
# LGBT

LGBT (ол эбэтэр ЛГБТ, кылгатан лесби, гей, бисексуал, трансгендер) диэн дьон араас сексуальнай туттуутун арааһын холбоон, ааттанар Аан Дойду норуоттар икки ардылаларынааҕы хамсааһын, түмсүү.
Биология үөрэтиитинэн 23% эр дьон, 31% дьахтар айылҕаттан ЛГБТ буолаллар.
2020 сыл түмүгүнэн 96 омук сиригэр ЛГБТ дьон һокуоннар бырааптаахтар, атын гетеро дьон тэҥэ. 103 омук сиригэр ЛГБТ дьон бырааба кэһиллэр, 3 омук сиригэр өлөрөллөр (Саудовскай Аравия, Иран уонна Чечня). Улахан дойдулартан АХШ соҕотох 2005 сыллаахха ЛГБТ түмсүүнү билиммитэ, 2015 сыллаахха тэҥ быраабы биэрбитэ гетеро дьону кытта.
Нью Йорк (1,422,754 - 7%) уонна Сан Франциско (644,854 - 75%) Аан Дойдуга саамай элбэх ЛГБТ дьону түмэр куораттар буолаллар.
# Диктатор

Диктатор диэн салайааччы, диктатураны олохтооччу. Диктатор культ личности ыытар, демократияны утарар.

# Диктатор
## Билиҥҥи диктатордар испииhэктэрэ

| № | Аата | Дойду | Салайар |
| 1 | Ким Чен Ун | Халыып:Флагификация/Хоту Кэрийэ | 16 лет |
| 2 | Роберт Мугабе | Зимбабве Зимбабве | 30 лет |
| 3 | Тан Шве | Мьянма Мьянма | 18 лет |
| 4 | Омар аль-Башир | Судаан Судаан | 21 год |
| 5 | Гурбангулы Бердымухаммедов | Түркменистаан Түркменистаан | 4 года |
| 6 | Исайя Афеворк | Эритрея Эритрея | 17 лет |
| 7 | Ислам Каримов | Узбекистан Узбекистан | 20 лет |
| 8 | Махмуд Ахмадинежад | Ираан Ираан | 5 лет |
| 9 | Мелес Зенауи | Эфиопия Эфиопия | 19 лет |
| 10 | Ху Цзиньтао | Кытай Кытай | 7 лет |
| 11 | Башар аль-Асад | Сирия Сирия | 10 лет |
| 12 | Идрис Деби | Чад Чад | 20 лет |
| 13 | Теодоро Обианг Нгема Мбасого | Экватор Гвинеята Экватор Гвинеята | 31 год |
| 14 | Яйя Джамме | Гамбия Гамбия | 16 лет |
| 16 | Блез Компаоре | Буркина Фасо Буркина Фасо | 23 года |
| 17 | Йовери Мусевени | Уганда Уганда | 24 года |
| 18 | Поль Кагаме | Руанда Руанда | 10 лет |
| 19 | Рауль Кастро | Кууба (дойду) Кууба (дойду) | 2 года |
| 20 | Александр Лукашенко | Беларусь Беларусь | 17 лет |
| 21 | Поль Бийя | Камерун Камерун | 28 лет |