yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Прокопьев Семен Иванович

Прокопьев Семен Иванович — саха сэдэх дьылҕалаах дьонноруттан биирдэстэрэ. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр хорсун быһыыытын уонна батальону табыгастаахтык салайбытын иһин Богдан Хмельницкэй орден III степенинэн наҕараадаламмыт, Верховнай Кылаабынай Командующай И. В. Сталин Махтал суругун туппут, Аҕа дойду сэриитин I уонна II степеннээх орденнарынан, Кыһыл Сулус орденынан, уопсайа 21 мэтээлинэн наҕараадаламмыт киһи.
1922 сыллаахха, билиҥҥи Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэгин Буотама үрэҕин үрдүгэр олохтоох Иван Федорович, Дария Дмитриевна Прокопьевтар диэн ыалга төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүттэр төрдүө эбиттэр. "Дьоммут сарсыарда эрдэттэн ыкса киэһээҥҥэ диэри колхоз үлэтит-тэн ордубакка умса-төннө түһэллэрэ" - диэн ахтар бэтэрээн.
# Бендеры

Бендеры — Приднестровье куората.
1992 сыллаахха бэс ыйын 19-22 күннэригэр Молдавияҕа Бендеры куорат иһин кыргыһыы саҕаламмыт. Биир өттүттэн Приднестровьены тутулуга суох гына сатыыр күүстэр, иккис өттүттэн Молдавия бүтүн буоларын туруулаһааччылар кыргыспыттар. Приднестровье өттүттэн генерал Лебедь салайааччылаах ССРС 14-с аармыйатын чаастара кыттыбыттара. Бу баччааҥҥа диэри сүгүн чинчиллибэтэх кыргыһыы кэмигэр Лебедь өстөөҕө Костенко диэн, кинини кытта Афганистааҥҥа сулууспалаабыт эппиһиэр, биллибэт быһыыга-майгыга өлбүтэ (Лебедь Афганистааҥҥа "договорной" кишлак дьонун ытыалаабытын иһин Костенко кинини кырбаабыта биллэр).
# «Аҕа дойду сэриитин бартыһааныгар» мэтээл

«Аҕа дойду сэриитин бартыһааныгар» мэтээл - Олунньу 2 күнүгэр 1943 с. олохтоммута. Бу мэтээлинэн сэрии кэмигэр тулуурдарын, хорсун быһыыларын көрдөрбүт бартыһаан байыастар, бартыһаан хамсааһынын тэрийбит салайааччылар наҕараадаланаллара.
Икки истиэпэннээх. 1 истиэпэннээх мэтээлинэн 56883 киһи, отгон 2 истиэпэннээх мэтээлинэн 70992 киһи наҕараадаламмыта. Мэтээл 1974 с. диэри 2 истиэпэннээх суос соҕотох мэтээл этэ.
# Ксилит

Ксилит диэн фрукта, оҕуруот аһын, хатыҥ уутун саахара. Сахар оннугар туттуллар. Хос амтана суох.
# Ох саа

Ох саа - оноҕоһунан, оҕунан ытарга аналлаах саа. Сэриигэ уонна булка туттуллар. Билигин күрэххэ эмиэ тутталлар.
Сахалар Орто азия омуктарыттан атын ох саалаахтар эбит. Оҕу оҥороллоругар хатыҥ уонна тиит маһын тутталлар эбит. Ол мастарын хатыыс кутунан силим оҥорон силимниилэр эбит. Бүтүннү оҥоһуллан бэлэм буолбутун кэннэ тас өттүн бүтүннүү туоһунан бүрүйэллэр, сиик тардыбатын диэн.
Ох саа ортото, тутар сирэ тутаах дэнэр, иэҕиллэн токуруйар сирэ чаачар дэнэр, төттөрү токуруйар сирдэрэ кураах диэн дэниллэр, уонна ону нөҥүө муос дэнэр. Ох саа быата кирис диэн дэнэр.
Ох саа киһи төһө күүстээх соччоннон кытаанах гыналлар эбит. Онон күүстээх киһи оҕо ордук күүскэ тэбэр эбит. Күүстээх охтон ытар киһини "Күүстээх эрбэхтээх" дииллэр эбит. Холобура, үүнэн турар тиит маһы дьөлө ытар дьон бааллар эбит.
Бэгэччэхтэрин кирис охсоруттан харыстаан оҕу тутар илии улахан тарбаҕар дапсы диэн муостан оҥоһуллубут тэрили кэтэллэр эбит.
Ох сааннан ытарга икки ньыма баара биллэр, биирэ ыйар тарбаҕынан уонна эрбэҕинэн оҕу кыбытан ыталлар, биирэ ыйар уонна ортоку тарбаҕынан кириһи тиэрэ тутан (спортивнай ытааччылар туталларын курдук гынан баран тиэрэ) ыталлар эбит. Иккис ньыманан ытарга оноҕоско, оххо кирис киирэр олугун биир өттө уһун буолар, ытаргар тарбаххынан туора эһэн кэбиспэт гына.
Ону таһынан ох сааннан кыҥаан ытарга холо диэн тэрили тутталлар эбит. холо бэлэнчигэ туттарыллар кэрдиистээх чараас мас. Бултуур булдуҥ ырааҕыттан көрөн холо кэрдииһинэн ыйдаран ох сааҥ туһаайыытын туруораҕын. Холобура бинтиэпкэҕэ миэтирэтин туруорар курдук.
Ох сааны куонньалыкка илдьэ сылдьаллар эбит. Куонньалык икки аҥаардаах, аллараа өттүгэр ох саа угуллар, үөһээ өттүн ардахха эбэтэр ууралларыгар кэтэрдэллэр.
Ох сааны оҥороллоругар ох саа кыһыаҕа диэн тэрили тутталлар эбит. Ох сааны оҥорор туһунан уустар бааллар эбит, холобур үчүгэй ох сааҕа сылгы үөрүн биэрэллэр эбит.
Атын чугастааҕы омуктарга быһаҕы, батаһы кытта тэҥҥэ саха ох саата эмиэ атыылана сылдьыбыт буолуохтаах.
# Ширина Данара Антоновна

Ширина Данара Антоновна — история билимин доктора, профессор, Саха Республикатын билимин үтүөлээх үлэһитэ, Россия билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх ветерана.

# Ширина Данара Антоновна
## Олоҕун олуктара

* 1935 сыллаахха от ыйын 6 күнүгэр Ленинград уобалаһын Кировск куоратыгар төрөөбүтэ.
* 1960 с. — Москватааҕы государственнай университеты бүтэрбитэ.
* 1960—1974 сс. — ССРС билимин Академиятын ССРИ историятын Институтын научно-техническэй, старшай научно-техническэй, младшай үлэһитэ.
* 1974 сылтан — ССРС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар младшай научнай үлэһит.
* 1978 с. — история билимин кандидатыгар «Борьба идейных направлений в отечественной историографии истории русского средневекового города (вторая половина XIX - первая треть XX вв.» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1985 сылтан — старшай научнай үлэһит.
* 1995 с. — история билимин докторыгар «Роль Академии наук в изучении Северо-Востока России XVIII - начала XX в.» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1996 сылтан — ведущай научнай үлэһит.
* 2000 сылтан — главнай научнай үлэһит.

# Ширина Данара Антоновна
## Сүрүн үлэлэрэ

* Летопись экспедиций Академии наук на Северо-Восток Азии в дореволюционный период. - Монография.
* Экспедиционная деятельность Академии наук на Севере-Востоке Азии. 1861 - 1917 гг. - Монография.
* Петербургская Академия наук и Северо-Восток. 1725 - 1917 гг. - Монография.
* Россия: научное исследование Арктики. XVIII в. - 1917 г. - Монография.
# Тыа бытаһыттара

Тыа бытаһыттара (лат. Clethrionomys, нууч. Род Лесные полевки) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр икки көрүҥ - Кытархай бытаһыт уонна Кыһыл бытаһыт киирэр.

# Тыа бытаһыттара
## Өссө маны көр

* Күтэрдэр
* Таас бытаһыттар
* Туйахтаах кутуйахтар
* Кырса кутуйахтара
* Бытаһыттар
* Чыҥырыкааннар
* Андаатардар
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
# Никифор Семенов

Никифор Семенов (1962—2000 сс.) — сахалыы рок музыка хайысхатын биир бөдөҥ бэрэстэбиитэлэ.
1962 с. Ньурба улууһун Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2000 с. Дьокуускайга өлбүтэ.

# Никифор Семенов
### Ситиһиилэрэ

* 1988-89 cc. Сунтаарга тэриллибит «Ай-тал» бөлөххө солистаабыт. Красноярскайга ыытыллыбыт «Юрмала-89» ырыа күрэҕэр бастакы тур дипломана.
* 1989 с. «Табык» фестиваль лауреата.
* 1989-90 сс. «Чолбон» рок бөлөҕөр солистаабыта. Барнаул куоракка буолбут «Рок-Азия» аан дойдутааҕы фестивалыгар Гран-при хаһаайына, Краснодарга «Сырок» фестиваль лауреата.
* 1989 c. Нижнэй Новгородка «Взгляд», «А» программаларга буолбут рок ырыаһыттар күрэхтэрин кыайыылааҕа.
* 1990 с. «Аргыс» бөлөҕү тэриммиттэрэ, салайааччынан Эдуард Слепцов, онтон Илья Тимофеев буолбуттара.
* 1992-93 сс. Ньурба улууһугар ыытыллыбыт «Көмүс дорҕоон» фестиваль бочуоттаах ыалдьыта.
* 1994 с. Бүлүү улууһугар Тыымпы бөһүөлэгэр Степан Семенов кэриэһигэр ыытыллыбыт Гран-при хаһаайына.
* 1994 с. Үөһээ Бүлүүгэ буолбут «Хотун Бүлүү» фестиваль кыайыылааҕа.
* 1996 с. «Туой Хайа» ырыа күрэҕэр дьоһуннаах ырыаһыт аатын ылбыта.
* 1997 с. Орто Халыма улууһугар ыҥырыллан олохтоохтор, улуус баһылыгын махталларын ылбыта.
* 1998 с. Амма улууһугар, 1999 с. Муома улууһугар ыытыллыбыт күрэхтэргэ дьоһун ыалдьыт буолан ырыа күрэҕин киэргэппитэ.
* 1999 с. Мирнэй куорат күнүгэр ыалдьыт быһыытынан кыттыбыта. Онно «Тет-а-тет» группа ырыаһыттара көрөннөр бэркэ диэн сөхпүттэрэ.
* Бэйэтин улууһугар, Чурапчы, Мэҥэ-Хаҥалас, Горнай, Сунтаар, Бүлүү улуустарыгар элбэхтик гастроллаабыта.
# Ороссолуода нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Рассолода нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ороссолуода.
Маайаттан 47 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 537 киһи (2007 сыл).
# Үүт

Үүт диэн кыыллар тыhыларын эмиийдэригэр оҥоһуллар иҥэмтэлээх убаҕас. Саҥа төрөөбүт оҕолоро, улаатан атын аhы сиир буолуохтарыгар дылы, үүтүнэн эрэ аhыыллар. Хайа баҕар сиикэй үүт элбэх хойуу сыалаах, протеиннаах уонна кальцийдаах.

# Үүт
## Үүтү харайыы

Тымныы сиргэ харайыллыбытаҕана, үүт сотору буолан баран аһыйар. Сылытыллаҕына эмиэ аһыйыан сөп. Лактобактерия ферментациятын түмүгэ буолар. Лактобактериялар үүккэ баар саахары молочнай кислотаҕа кубулатар. Сорох үрүҥ аһы оҥорорго ферментация сорук оҥостон оҥороллор.
Үүтү харайарга атыыга барыан иннинэ пастеризациялааччылар.

# Үүт
## Састааба

Киһи толору баланстаах диетатыгар үүт олус улахан суолталаах. Киһи унуоҕа үүнэригэр элбэх кальцийдаах. Ону тэҥэ белоктардаах, уонна араас битэмииннэр элбэхтэр. Үүт биир ыстакаана киһиэхэ күҥҥэ наадалаах битэмииннэри 44% биэрэр. Сорох үрүҥ аска кальций олус кыра эбэтэр суох, ол курдук мороженайга, сырга уонна сүөгэйгэ.

# Үүт
## Үүт тымныйыыттан эмтэнэргэ көмөтө

Тымныйа сылдьар кэмнигэр үүтү элбэхтэ иһэр сүбэлэнэр. Тоҕо диэтэххэ үүккэ чэпчэкитик киһи организымыгар иҥэримтиэ белоктаах. Онтон белок иммуноглобулины оҥорорго көмөлөһөр. Ол эрэн белогу үүттэн эрэ буолбахха, атын астартан эмиэ ылыахха сөп. Ол иһин үүт ыалдьыбыт киһи организымыгар тугу гынарын ырытыахха. Бастатан туран, гириибинэн ыалдьа сылдьар киьиэхэ үүт лактаза фермиэнин оҥоһулларыгар мэһэйдиир уонна ахсаанын кыччатар. Онтон сылтаан киһи үүтү истэҕинэ организыма үүтү тулуйуо суоҕун сөп. Онтон ыалдьа сылдьар киһи састайаанньата хайдах да тупсар кыаҕа суох. Иккиһинэн, ыалдьыбыт киһи үүтү истэҕинэ сыраана-сыына элбиир, ыарыыта бэргээн биэрэр. Өйдөөн көрдөххө киһи учугэй аһынан аһаатаҕына доруобуйата тупсар. Үсүһүнэн, киһи үүттэн сылтаан күөмэйэ иһиэн сөп. Ол иьин быраастар оҕуруот аьын сүбэлииллэр. Түмүктээн эттэххэ, үксүн туох да улахан туһатын аҕалбакка эрэ, ыалдьа сылдьар киьи састайаанньатын бэргэтиннэрэр диэххэ сөп.
# Дыргыл

Дыргыл (лат. Oríganum, нууч. Души́ца) — от үүнэйилэр уустара, лат. Lamiaceae кэргэҥҥэ киирэр, ууска 55 көрүҥ баара биллэр.

# Дыргыл
## Ботаническай ойуулааһын

Элбэх сыллаах от үүнээйи, 30—75 см үрдүктээх сэппэрээк.
* ↑ The Plant List Origanum
# Иванов Никифор Никифорович

Иванов Никифор Никифорович — атах оонньуутугар САССР спордун маастара, өрөспүүбүлүкэ рекордсмена.
1962 с. Саха АССР норуоттарын 4-с спартакиадатыгар республика рекордун 17 см аһарбыта, ол эбэтэр 36 м. 53 см түспүтэ. 5-с спартакиадаҕа 36 м. 70 см. / В. А. Федоров
# Сири кыттыгас таҥастыыр табаарыстыба

Сири кыттыгас таҥастыыр табаарыстыба, эбэтэр Туос (нууч. Товарищество по совместной обработке земли, кылгатан ТОЗ эбэтэр ТСОЗ) — XX үйэ 20-с сылларыгар Арассыыйаҕа баар буола сылдьыбыт кыттыгас хаһаайыстыба көрүҥэ, кэлин 30-с сылларга холкуостарынан солбуллубуттара. Сэбиэскэй Сойууска (Сэбиэскэй Арассыыйаҕа) коллективизация түмүктэниэр диэри баар буола сылдьыбыт тэрилтэ көрүҥэ.
Артыаллартан уонна хомууналартан СТТ уратыта оҥорон таһаарар тэриллэри бииргэ бас билии таһымыгар сытар. СТТ-га тыа хаһаайыстыбатын массыыналарын (булууктарын, боронолорун, сыарҕаларын), атын тэриллэрин, көлөлөрүн биирдиилээн киһи, ыал бэйэтэ бас билэрэ, туһаныыта эрэ кыттыгас этэ. Сирдэрин (мэччирэҥнэри, бааһыналары, сайылыктары) эрэ холбуур этилэр. СТТ чилиэнэ ыһыы иҥин курдук күүстээх үлэ кэмигэр бэйэтин бас билэр тэриллэрин, көлөтүн (атын, оҕуһун, сыарҕатын уо.д.а.) уопсай туһаныыга уларсар эбээһинэстээҕэ.
Бастакы СТТ-лар НЭП-кэ көһүү кэмигэр үөскээбиттэрэ, оттон хаһаайыстыба биир көрүҥүн быһыытынан арыый хойутуу билиниллибиттэрэ — 1924 сыллаахха РСФСР Наркомзема СТТ типовой балаһыанньатын таһаарбыта.
1928-29 сылларга күүскэ сайдыбыттара.
1929 сыллаахха СТТ бары кыттыгас хаһаайыстыбалартан 60 % ылар этэ.

# Сири кыттыгас таҥастыыр табаарыстыба
## Эбии көр

* Холкуос
* Тыа хаһаайыстыбатын артыала
* Тыа хаһаайыстыбатын хомууната
# Саха долгуна

Саха долгуна (Якутская волна), термин, широко используемый в обществе, главным образом внутри Якутии. Якутская волна ассоциируется массовыми экспансиями якутской музыки, кино, культуру за пределами Якутии, а также за пределами России. Якутская музыка, особенно якутский рок с использованием хомуса стала завоевать солидную нишу в Американском, Корейском, Китайском, Немецком рынке в начале 2000х. Сейчас активно проникает и в культуре России, увеличивая географическую экспансию. Якутская культура активно развивается в Германии, Великобритании, США и России. А в Монголии, Киргизии якутская музыка стала доминирующим элементов в молодёжной среде.
Сейчас наблюдается процесс взаимопроникновение якутской культуры с культурами США и России.
# Үстээх

Үстээх (лат. Trinitas) диэн Христиан итэҕэлин киин догмата. Биир Таҥара үс тэҥ, мэҥэ, бииргэ баар сирэйдээх - Аҕа Таҥара, Уол Таҥара, Ытык Тыын Таҥара. Бу үс ураты сирэй бары биир бүтүн Таҥара буолаллар. «Үстээх» термин Эргэ уонна Саҥа Ыйаах битиктэрин суруктарыгар суох. Үстээх үөрэҕин эрдэтээҥҥи христианнар Таҥара Исустуун сыһыанын туһунан толкуйдаан ырытан сыыйа айан таһаарбыттар диэххэ сөп. Бу термины аан бастаан 2 үйэҕэ Антиохиятааҕы Теофил "Автоликка сурук" диэн айымньытыгар туттубута. Үстээх догматын Никея (325) уонна Константинополь (381) мунньахтара бигэргэппиттэрэ. Үстээх үөрэҕин бүгүн үгүс Христиан салаалара билинэллэр. Үстээҕи утарааччылар эмиэ бааллар.
# Сибаай

Сибаай куорат (башк. Сибай ) — Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Башкортостаан өрөспүүбүлүкэтин куората. Дьаһалта өттүнэн бэйэни салайаныы тэриллиитэ Сибаай куорат уокуруга диэн ааттанар.
Аатын Эргэ Сибаай диэн дэриэбинэни олохтообут Сибаай диэн киһиттэн утумнуур.

# Сибаай
## Физико-географическая характеристика
### Географияҕа туруга

Башкир Илин Ураалыгар баар, Ирендык сис-хайа тэллэҕэр. Каартаҕа буларга: Магнитогорскайтан соҕуруу 100 км көрөҕүн, Өфөттөн соҕуруулуу-илин 400 км, Белорецкайтан соҕуруулуу-илин 173 км.

# Сибаай
## Физико-географическая характеристика
### Килиимэтэ

Килиимэтэ континенныҥы. Сайына куйаас, кураанныыр, кыһына тымныы, хаара аҕыйах.
* Салгын сыллааҕы орто температуурата: +3,3 °C
* Салгын тэҥнэбил сиигэ: 66,8 %
* Тыалын орто түргэнэ: 4,1 м/с
Сибаайга сууккаҕа орто температуура (NASA билэринэн) :
| Тхс | Олн | Клт | Мсу | Ыам | Бэс | Оты | Атр | Блҕ | Алт | Сэт | Ахс | Сыл |
| −13,0 °C | −13,0 °C | −8,0 °C | 3,0 °C | 14,0 °C | 20,0 °C | 21,0 °C | 19,0 °C | 12,0 °C | 3,6 °C | −6,0 °C | −12,0 °C | 3,0 °C |

# Сибаай
## Физико-географическая характеристика
### Кэмин курдааһына

* МСК+2 (екатеринбург кэмэ)
* Сибаай МСК+2 (екатеринбург кэмэ) кэм курдааһыныгар баар. UTC кэмигэр тэҥнээтэххэ сыҕарыйыыта +5:00 чааска тэҥ.

# Сибаай
## Устуоруйата

Куорат бурзяннар диэн башкиир бииһин-ууһун олорбут сирдэригэр турар.
XX үйэ саҕаланыытыгар Эргэ Сибаай олохтооҕо солоҥдо хороонун хаһа сылдьан килэбэчигэс пирииттээх кыһыл туойу булбута ахтыллар, бу кэннэ 1912 сыллаахха Саҥа Сибаай дэриэбинэ олохтооҕо Амир Абдулкасимович Худайбердин ол сиртэн хас да куулга ол туойу хаалаан Баймакка ЮУГАО салайар дириэктэригэр А. Ф. Кабановка илдьэн биэрбит. Анаалыс көрдөрбүтүнэн туой көмүс уонна үрүҥ көмүс булкаастаах железняктаах эбит. Администрация ЮУГАО приступила к разведке месторождения.
Гражданскай сэрии кэмигэр бөһүөлэккэ баар шаахтаҕа уу киллэрбиттэр, 1925 сыллаахха эрэ шаахтаны сөргүтүүнү саҕалаабыттар. Сэбиэскэй кэмҥэ элбэх эбийиэк үлэҕэ киирбит. 1938 сыллаахха Ю. А. Болотин Сибаайдааҕы алтан-сыыҥка-колчедаан хостонор сир арыйбытынан ситимнээн, Сибаай оробуочай бөһүөлэк ыстаатыһын ылбыта.
1939 сыллаахха И. Ф. Мутаев Саҥа-Сибаайдааҕы диэн ааттаммыт хостонор сири арыйбыта, бу кэннэ РСФСР Үрдүкү Сэбиэтэ 1955 сэтинньи 21 күнүгэр бөһүөлэги өрөспүүбүлүкэ таһыма ыстаатыстаах куорат аатын иҥэрбитэ..
1972 сыллаахха Сибаайга Өфөттөн бастакы дьон тиэйэр пуойас кэлбитэ. Пуойас билиҥҥи суола Инзери уонна Белорецкайы таарыйан 1979 сыллаахтан сылдьар.

# Сибаай
## Нэһилиэнньэтэ

2017 сыл тохсунньу 1 күнүгэр куорат олохтоохторун ахсаанынан Арассыыйа куораттарын испииһэгэр 1112 куораттан 271 миэстэҕэ турара..

# Сибаай
## Нэһилиэнньэтэ
### Омугунан

Арассыыйа үрдүнэн 2010 сыллааҕы биэрэпис көрдөрбүтүнэн: башкирдар — 53 %, нууччалар — 35,6 %, татаардар — 8,3 %, атын омуктар — 3,1 %.
# Бюрократия

Бюрократия диэн ил биилигин салайар аппарата. Бюрократия ханнык баҕар улахан институт тэрилтэ кини салайар тутумтата буолар. Бюрократия аппаратын үлэһиттэрэ бюрократтар дэнэллэр. Бюрократ ананар (талыллыбат) сорумдьут. Бюрократ халыыптаах сиэрдэри тутуһан үлэлиир.
# 361

361 сыл.

# 361
## Туох буолбута

* Ахсынньы 11 — Юлиан ыраахтааҕы Константинопольга Риим импиэрийэтин соҕотох ыраахтааҕыта быһыытынан киирбит.
# Чэҥкээйи

Чэҥкээйи — сүөһүгэ, ыкка, табаҕа күрүөһүлээбэтин эбэтэр уччуйбатын, куоппатын диэн, моонньугар биитэр муоһугар баайар мас. Сороҕор көспүт суолтаҕа мэһэй, боҕуу диэн суолтаҕа туттуллар.

# Чэҥкээйи
## Өссө маны көр

* Адаҕа
# Петропавловскай (нэһилиэк)

Петропавловскай нэһилиэк. Уус-Маайа улууһун нэһилиэгэ, киинэ Петропавловскай.
Улуус кииниттэн 8 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1024 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Петропавловскай - 908 уонна Троицкай - 116 киһи.

# Петропавловскай (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Тамма тимири уһаарар завода

Тамма тимири уһаарар завода. 1731 сыллаахха Дьокуускайтан 30 биэрэстэ соҕуруу диэкки Тамма үрэххэ Иккис Камчатка экспедициятын (1733 - 1743) хааччыйар сыалтан тимири уһаарар завод аһыллыбыта.
Хараабылларга аналлаах дьаакырдары уонна да атын туһалаах тимир малы оҥорор этэ. Сайын Өлүөнэ очуостарынтан тимирдээх буору аалынан таһар этилэр. 200 киһи үлэлээбитэ.
Экспедиция бүппүтүн кэннэ 1744 сыллаахха завод сабыллыбыта 1748 сыллаахха заводтан хаалбыт дьиэлэри халаан уута илдьэ барбыта.
1750 - 1760 сыллардаахха заводу сөргүтэ сатаабыттара да кыаллыбатаҕа.

# Тамма тимири уһаарар завода
## Өссө маны көр

* Иккис Камчатка экспедицията (1733 - 1743)

# Тамма тимири уһаарар завода
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. М., 2000 г.
# Чыбаҕалаах

Чыбаҕалаах сис. Черскэй хайаларын систематыгар баар сис. Сис эниэлэригэр 32,6 км² уопсай иэннээх 96 тарыҥ баар.
Ол аата Черскэй хайаларыгар мууһуруу үөскээбит иккис сиринэн буолар. Сис уһуна 200 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 2500 м. тиийэр.

# Чыбаҕалаах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Гумилёв Лев Николаевич

Гумилёв Лев Николаевич — былыргы түүрдэр, хунну, хазар уо.д.а. истиэп омуктарын устуоруйаларын чинчийбит учуонай, устуорук, этнолог, археолог, географ, бөлүһүөк, бэйиэт. Устуоруйа уонна география билимнэрин дуоктара. Этногенез пассионарнай түөрүйэтин төрүттээччитэ. Кини аатынан Казахстан Астанаатыгар универститет ааттаммыта.
1912 сыллааха урукку истиилиэн балаҕан ыйын 18, саҥа ааҕыынан алтынньы 1 күнүгэр Санкт- Петербуурга төрөөбүтэ. Аҕата Арассыыйа бэйиэсийэҕэ Үрүҥ көмүс үйэтин чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ Николай Гумилев. Ийэтэ аатырбыт бэйиэт Анна Ахматова.
Түөртэ хаайылла сылдьыбыта, ол быыһыгар Аан дойду иккис сэриитигэр рядовойунан сэриилэспитэ, Берлини босхолоспута. Бастаан 1933 сыллаахха тутулла сылдьыбыта, ол эрээри буруга тардыбакка 9 хоннорон баран таһаарбыттара. 1934 сыллаахха Санкт-Петербуурга университет устуоруйа факультетыгар киирбитэ. Эһиилигэр 1935 с. эмиэ хаацыллыбыта, ол эрээри биллиилээх дьон көмүскэһэннэр, сууттаммакка тахсыбыта. Үһүстээн 1938 сыллаахха тутуллубута, 5 сыл болдьохтоммута. Норильскайга хаайыыга олорбута. Сэриигэ 1944 с. Туруханскай военкамаатынан Игарка куораттан ыҥырыллыбыта. Сэрии кэнниттэн устуоруйа факультетын экстернинэн бүтэрбитэ. 1948 с. устуоруйа билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэ көмүскээбитэ. 1949 сыллаахха эмиэ тутуллубута, 10 болдьоххо хаайыллыбыта. Казахстааҥҥа, Алтаайга, Сибииргэ хаацыыга олорбута. 1956 с. босхоломмута, реабилитацияламмыта. Эрмитаажка хас да сыл үлэлээбитэ. Онтон 1962 сылтан 1987 сыллаахха биэнсийэҕэ тахсыар диэри ЛГУ географиятын факультетын иһинэн билим-чинчийэр институукка үлэлээбитэ.
1992 сыллаахха бэс ыйын 15 күнүгэр Санкт-Петербуурга өлбүтэ.
# Silicon Valley Bank

Silicon Valley Bank — АХШ биир бөдөҥ баана этэ, 2021 капитализациата түргэнник үрдүүрүнэн. Сүрүннээн IT (информация технологията) стартаптары үбүлүүр этэ.
Кулун тутар 11 күнүгэр 2023 сыллаахха Калифорния суудун уурааҕынан банкрот буолбута, 2008 сыл кэнниттэн биир бөдөҥ баан сууллуута.
# Былчыҥ

Былчыҥ диэн эт кылгыыр сиинэ. Үөскэх араҥа сааныктарыттан турар. Былчыҥ сааныктара кылгыыр утаhыннаахтар, кинилэр бэйэ бэйэлэрин солбуйаллар уонна саанык кээмэйин уларыталлар. Дьардьама уонна сүрэх гиэннэригэр арахсаллар. Былчыҥнар күүһү уонна хамсааhыны оҥороллор.

# Былчыҥ
## Өссө маны көр

* Өрөһө (анатомия)
# Колесов Гавриил Гаврилович

Колесов Гавриил Гаврилович (08.03.1932—1997) — саха суруйааччыта, Саха АССР норуодунай артыыһа.

# Колесов Гавриил Гаврилович
## Олоҕун олуктара

1932 сыллаахха кулун тутар 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Иккис Баатара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрыгар үлэлээбитэ.

# Колесов Гавриил Гаврилович
## Айар үлэтэ

Айымньылара 1961 сыллаахтан бэчээттэнэллэр. Бастакы кинигэтэ «Булчут сиэнэ» 1964 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.

# Колесов Гавриил Гаврилович
## Кинигэлэрэ

* «Кэскил»
* «Yc аҕыраабат абылаҥнарым»

# Колесов Гавриил Гаврилович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР норуодунай артыыстара
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа
* «Бочуот Знага» уордьан (1975)
* «За трудовую доблесть» мэтээл (1958)
* «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина» мэтээл

# Колесов Гавриил Гаврилович
## Аатын үйэтитии

Г. Г. Колесов аатын Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Сымах с. тыа культуратын Дьиэтэ сүгэр.

# Колесов Гавриил Гаврилович
## Өссө маны көр

* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
# Илин Эҥэр

Илин Эҥэр (Саха латыын алпабыыта: İlin Eñer), Саха Сирин биир улахан региона, бүтүннүүтэ 5 улуус киирэр: Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Амма, Таатта, Уус Алдан улуустара. Илин Эҥэр олохтоохторун ахсаана 120 тыыһынча курдук (Саха омугуттан 34%), олортон сахалара - 114 тыыһынча. Илин Эҥэр олохтоохторун «Илин Эҥээрдэр» дииллэр.

# Илин Эҥэр
## Экономиката

Илин Эҥэр экономикатынан улахан сайдыыта суох регион, 85% тыа хаһаайыстыбата буолар. Дьон орто хамнаһа 8 тыыһынча солкуобайга тэҥнэспит, ол иһин бу регион Ил Түмэн дьокутааттарыгар улахан кутталы суоһатар, Илин Эҥэр оппозиционнай регион буолар. Ону таһынан Илин Эҥэр улахан депопуляция сирэ буолар, Дьокуускай куорат сахаларыттан 40% Илин Эҥээрдэр буолаллар.
# Midea

Midea Group (Мидеа Групп, Майдиа Групп), Кытай биир улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн кондиционер уонна араас холодильник оҥорор тэрилтэ буолар. 30% акцията BlackRock бас билиитигэр киирэр, 30% тойон бэйэтин киэнигэр, 40% акцията Кытай былааһа тутар. Онтон тэрилтэ бэйэтэ 100% KUKA тэрилтэ акциятын бас билэр. Тэрилтэ баайынан элитнай аатырбыт Fortuna 500 клубугар киирэр.
# Дьибэр

Дьибэр (былыргы саха өйдөбүлүнэн Дьиибэ диэнтэн тахсыбыт буолуон сөп), иччи биир көрүҥэ, сүрүннээн сахаларга уонна ниэмэстэр фольклордарыгар баар.
Үчүгэй дьибэр — дьибэр диэн буолар, куһаҕан дьибэр - чөчүөккэ буолар.