yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт (киинэ)

Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт (нууч. Надо мною солнце не садится) — Николай Лугинов "Таас Тумус" айымньытыгар олоҕуран Любовь Борисова туруоруутугар сахалыы уус-уран киинэ. Премьерата 2019 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр буолбута. Киинэҕэ сүрүн оруоллары "Тойон кыыл" киинэнэн киэҥ биллиини ылбыт Степан Петров уонна эдэр, саҥа тахсан эрэр артыыс Иван Константинов оонньообуттар. Киинэ "Государственная национальная кинокомпания "Сахафильм" АУ оҥорон таһаарбыт.

# Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт (киинэ)
## Сюжет

Алтан диэн сүүрбэтин тахсыбыт уол дьонугар убайа кэлэн чэйдии олорон уолларын Алтаны Лаптев муораҕа баар звероферматыгар биир ый үлэҕэ кэпсэтэр. Алтан куорат олоҕор үөрэммит буолан ыраах барыан сөбүлээбэт, эрээри ордук дьиэ иһинээҕи сыһыаннарыгар бүүрүүкээбит, аҕатын бырастыы гыммат санаата ордук баһыйар буолан барсар.
Зверофермаҕа Гоша диэн үлэһит баар, уруу киэһэтин тэрийээри биир ыйга көҥүллэппит. Убайа хас биирдии хамсаныытын төлөппүөн нөҥүө көрө-истэ сылдьар курдук модьуйан Алтаны соҕотох хаалларан бараллар. Сарсыныгар Гоша доҕотторо "мальчишниктыы" кэлэллэр. Доҕордоро суоҕун иһин төлөппүөн нөҥүө кэпсэтэн бэлиэтииллэр. Звероферматтан тэйиччи турар үүтээн абааһылааҕын туһунан кэпсииллэр. Онтон сылтаан Алтан сүгүн-саҕын буолбакка үүтээни чинчийэр. Кэлин биллибитэ, Байбал диэн кырдьаҕас киһи олорор эбит.
Байбал бүтэһик күннэрин олоро арыыга кэлэн олохсуйбут, кэргэнэ Маайыс көмүллүбүт сирин аттыгар хараллыан баҕарар. Алтантан ити бүтэһик баҕа санаатын толороругар көрдөһөр. Алтан бастаан буолуммат, кэлин сөбүлэһэр, эрээри, өлүөн иннинэ күн аайы хас биирдии баҕа санаатын толорорунан дьарыктанар. "Хаһан да туолбат баҕа санаатын" - байҕалга тыы түҥнэстиитигэр сүтэрбит үс саастаах кыыһа көстөн, тиийэн кэлиэҕин баҕарарын толорорго күһэллэллэр. Ютубка канал арыйаллар, элбэх көрөөччүлэр интэриэстэрин тардаары вайнары (быстах киинэлэри) усталлар.
Биирдэ "канал14" суруналыыһа "Байбал кыыһа көһүннэ" диэн биллэрэр да, атын, 16 саастаах тулаайах кыыс буолан хаалар...

# Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт (киинэ)
## Оруолларга

Степан Петров, Иван Константинов.

# Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт (киинэ)
## Рейтинг

Москубатааҕы киинэ бэстибээлигэр икки бирииһи ылбыта.

# Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт (киинэ)
## Кириитикэ

Кириитикэ үксүгэр хайгыыр. Киинэҕэ олох уонна өлүү охсуһуута, уустук өйдөбүллэр бэрт кэбэҕэс, сырдык тылынан этиллибиттэрин бэлиэтииллэр. Оператор Семен Аманатов бу сырыыга бэйэтин саҥа өрүтүн арыйбыта ахтыллар. Киинэ продюсердааһын өттүнэн эмиэ чопчу табыллыбытын, үчүгэйдик толкуйдаммытын ахталлар. Режиссер дебюта дииллэр эрээри, Любовь Борисова уһуннук бу киинэ эйгэтигэр эриллэ сылдьыбыт сиппит-хоппут киһи, онон киинэтэ да оннук буолбут диэн этэллэр.
Ол да буоллар атын санаалаах дьон эмиэ бааллар. Бэстибээлгэ анаан уһуллубут киинэ да дииллэр. Оннооҕор намыһах таһымнаах диэччилэр бааллар. Холобур, оннук дьон этиитин киновед Александр Шпагин бэйэтин интервьютугар эппит. Кини санаатыгар киинэ соцреализм халыыбынан уһуллубут "мүөттээх оҕонньор сыыһын" туһунан. Аһара позитивнай буолбут, онон үрдүк таһымҥа тахсар кыаҕа суох диир.
# Хары

Хары - киһи илиитин сорҕото, бэгэччэктэн тоҥолоххо дылы.
# Васильев Константин Дмитриевич

Васильев Константин Дмитриевич — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, танковай взвод командира.
1922 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
Аһыыкай оскуолатын бүтэрэн Майаҕа 1938 с. VII кылааһы үөрэнэн бүтэрбитэ. Нэһилиэгэр ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыт.
1939 сылтан Молотов аатынан колхозка счетоводунан үлэлии олорон 1941 с. атырдьах ыйын 3 күнүгэр Аҕа дойду сэриитигэр ыҥырыллан барбыт. Новосибирскай куоракка Белоруссияттан көһөрүллэн кэлбит байыаннай собуот станоктарын туруортааһыҥҥа күннэри-түүннэри үлэлээбиттэрэ. Онтон 53-с армия 135-с дивизиятын 801-с СП сатаабыгар киирэн Арҕааҥы-Хотугу фронт инники линиятыгар түбэһэн бойобуой сүрэхтэниитин ааспыта.
Константин Дмитриевич дойдутугар кэлэригэр Аҕа дойду сэриитин I степенэ орденнаах эргиллибитэ.
1993 с. өлбүт.
# Аппааны (Нам улууһа)

Аппааны — Нам улууһун Хатыҥ-Арыы нэһилиэгин киинэ.

# Аппааны (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэ (Нам улууһа)
# CNN

Cable News Network (CNN) диэн АХШ телекомпанията. 1980 сыллаахха Тед Төрнер тэрийбитэ. АХШ бастакы күҥҥэ 24 чаас устата сонуннар биэриилэрин көрдөрөр буолбут телеханаала.
# Иенгра

Иенгра нэһилиэк. Нүөрүҥгүрү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иенгра.
Улуус кииниттэн 65 км. соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1236 киһи (2007 сыл).

# Иенгра
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# .ua

.ua диэн Украина үрдүк таhымнаах ил домена.
# Бээди (Уус-Алдан улууһа)

Бээди — Уус-Алдан улууһун Дүпсүн нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Бээди (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Дүпсүн нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Тегла Лорупе

Тегла Чепките Лорупе — уһун дистанцияҕа биллэр сүүрүк.
Билигин 20 000, 25 000, уонна 30 000 миэтирэҕэ сүүрү рекорд хаһаайката. Марафоҥҥа урукку рекорду туруора сылдьыбыта. 3 Олимпия оонньууларын кыттыылааҕа. 1992 сыллаахха Барселонаҕа 10 00 миэтирэҕэ 17-с миэстэни ылбыта, 1996 сыл Атланта Олимпия оонньууларыгар 6-с миэстэни ылбыта, 2000 сылга Сиднейга 10 000 миэтэрэҕэ 5-с буолбута. 1994 уонна 1998 сылларга Париж полумарафонугар кыайбта, Лиссабон полумарафонун 6 төгүллээх кыайыылааҕа.

# Тегла Лорупе
## Ситиһиилэрэ

* Нью-Йорк 1994 сыллаах марафонун кыайыылааҕа — 2:27.37
* Нью-Йорк 1995 сыллаах марафонун кыайыылааҕа — 2:28.06
* Бостон 1996 сыллаах марафонун иккис миэстэтэ — 2:28.37
* Роттердам 1997 сыллаах марафонун кыайыылааҕа — 2:22.07
* Роттердам 1998 сыллаах марафонун кыайыылааҕа — 2:20.47
* Нью-Йорк 1998 сыллаах марафонун үһүс миэстэтэ — 2:30.28
* Берлин 1998 сыллаах марафонун кыайыылааҕа — 2:20.43
* Осака 1999 сыллаах марафонун иккис миэстэтэ — 2:23.46
* Лондон 2000 сыллаах марафонун кыайыылааҕа — 2:24.33
* Рим 2000 сыллаах марафонун кыайыылааҕа — 2:32.04
* Бостон 2001 сыллаах марафонун иккис миэстэтэ — 2:28.03

# Тегла Лорупе
## Тас сигэлэр

* Справка IAAF (ааҥл.)
* marathoninfo (фр.)
# Сарата

Сарата (укр. Сарата) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 550 (2011).
# Охлопков Егор Герасимович

Охлопков Егор Герасимович (1897.01.05 — 1974) — олоҥхоһут. 1939 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Нам улууһугар төрөөбүт. 1919—21 сс. — Нам улууһун ревкомитет чилиэнэ. 1925—27 сс. — нэһилиэк Сүбэтин тойоно. Үүт-табаар пиэрмэтин салайааччыта, биригэдьиир, уус уонна колхоз тойоно этэ. Аҕа Дойду Улуу сэриитин кэмигэр үлэ фронугар үлэлээбитэ.
Кини "Сир үрдүттэн сидьиҥнэри сиппийиэҕиҥ!" айымньыта 1938 с. тахсыбыта. Киниттэн "Алантай Боотур" уонна "Үрүҥ Уолан бухатыыр" олоҥхолору суруйан ылбыттар.
# Абстракционизм

Абстракционизм (лат. abstractio — тугу эрэ туохтан эрэ араарыы) — живопись уонна скульптура көрүҥэ, ускуустуба дьиҥнээҕи ойуулууруттан батынар хайысхата. Эгэлгэ өҥү уонна геометрия формаларын туһаныы түмүгэр көрөөччүгэ эгэлгэ ассоциация үөскүөхтээх. Абстракционизм сүрүн бэрэстэбиитэллэринэн В. В. Кандинскай (1866—1944) уонна П. Пикассо (1881—1973) билиниллэллэр.

# Абстракционизм
## Эбии көр

* Абстрактнай экспрессионизм
# Бабаарына

Бабаарына - түөртэн элбэх муннуктаах, эркиннээх тутуу.

# Бабаарына
## Өссө маны көр

* Балаҕан
* Ураһа
* Холомо
# Степанова Капитолина Хрисанфовна

Степанова Капитолина Хрисанфовна (ыам ыйын 3 күнэ 1934 - 2009 с.) РФ үөрэҕириитин туйгуна, « ССРС чулуу баһаатайа», «Учууталлар учууталлара» бэлиэлэр хаһаайыннара, үрдүк категориялаах Старшай учуутал, Сунтаар улууһун Бочуоттаах гражданина, СӨ суруналыыстарын союһун чилиэнэ.

# Степанова Капитолина Хрисанфовна
## Олоҕун олуктара

Степанова К.Х. ыам ыйын 3 күнүгэр 1934 сыллаахха Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Педагогическай үлэтин 1954 сылтан Элгээйи уонна Дьаархан орто оскуолатыгар ыстаарсай пионербаһаатайынан саҕалаабыта. 1959-1961 сылларга Күндэйэ нэһилиэгин сэбиэтигэр исполком председателинэн үлэлээбитэ. 1961-2009 сылларга Күндэйэ орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ 12 сыл үөрэх завуһунан үлэлээбитэ. Бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Степанова Дария Хрисанфовналыын көҕүлээһиннэринэн 1963 сыллаахха Күндэйэ 8 кылаастаах оскуолата тутуллан үлэҕэ киирбитэ. 2009 сыллаахха соһуччу ыалдьан күн сириттэн күрэммитэ.

# Степанова Капитолина Хрисанфовна
## Наҕараадалара, ааттара

* 1958 – «ССРС чулуу баһаатайа».
* 1984 – Ыстаарсай учуутал.
* 1993 – РФ үөрэҕириитин туйгуна.
* 1994 – «Учууталлар учууталлара».
* 1999 – Сунтаар улууһун Бочуоттаах гражданина.

# Степанова Капитолина Хрисанфовна
## Аатын үйэтитии

* 2015 с. – Учууталлыы Ивановтар ааттарынан стипендия.
* 2023 с. – Күндэйэ нэһилиэгэр Үлэ албан аатын скверигэр стелата турда.

# Степанова Капитолина Хрисанфовна
## Кинигэлэрэ

1. Степанова, К.Х. Үтүөкэн дойдубут Үс Күндэйэ / К,Х. Степанова – Дьокуускай.: ИП Троев Ю.А., 2017. – 292 с.
# Балык сыттаах сиик тэллэйэ

Балык сыттаах сиик тэллэйэ (лат. Russula xerampelina, нууч. Сыроежка буреющая, эбэтэр селедочная) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сэбирдэхтээх уонна инньэлээх ойуурдарга Саха сиригэр тарҕанан үүнэр.

# Балык сыттаах сиик тэллэйэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 5-12 см. Бастаан көппөҕөр, онтон хаптаҕай, ортотугар кыра боруонка курдуктаах. хараҥа-кыһыл, килэбэчийбэт. Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ, онтон араҕас. Баттаатахха олива өҥнөнөр, чараас. Этэ: үрүҥ, селедка сыттаах. Өҥө алдьаттахха хараҥарар, үүтэ суох.

# Балык сыттаах сиик тэллэйэ
## Туттуллуута

Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Наһаа минньигэс тэллэй. Араас бүлүүдэ оҥороллор.
# 1703

1703 сыл.

# 1703
## Туох буолбута

* Тохсунньу 2 — Россия бастакы бэчээттэнэр хаһыата «Ведомости» күн сирин көрбүт.
* Тохсунньу 13 — Петр I ыйааҕынан нуучча бастакы хаһыата «Ведомости» тахсыбыт.
* Тохсунньу 30 — Оиси Кураносукэ баһылыктаах 47 ронин иччилэрин самураайы өлөрбүтүн иһин иэс баайан Киру Ёсинаку диэн чунуобунньугу өлөрбүттэр. Бу түбэлтэ бусидо диэн самураай кодексын кытаанахтык тутуһуу холобура буолан дьоппуон номоҕор киирбитэ.
* Ыам ыйын 27 — Ыраахтааҕы Бүөтүр I Санкт-Петербург куоратын олохтообут.

# 1703
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 16 — Шарль Перро (1628 төр.), француз остуоруйаһыт суруйааччыта, бэйиэт, кириитик, Франция академиятын чилиэнэ.
# .tk

.tk диэн Токелау үрдүк таhымнаах ил домена.
# Дьаам

Дьаам (монг. Өртөө, нууч. Ям) — Арассыыйаҕа XII – XVIII үйэлэргэ почта станцията. Бу станцияларга аттары уларытарга анаан тутар этилэр, ыал олороро. Дьаамнар сынньанар сирдээх уонна көньүүһүнэлээх буолаллара.

# Дьаам
## Остуоруйаттан

Бастакы дьаамнар Көмүс Ордааҕа тэриллибиттэрэ. Ыраах сытар уһук сирдэри сибээстээри.
Көмүс Орда ыһыллыбытын кэнниттэн дьаам Арассыйаҕа сайдыбыта эмиэ ыраах сытар куораттары уонна сирдэри сибээстээри.
Дьаам станциялара бэйэ бэйэлэриттэн 40–50 биэрэстэ ол аата 43–53 км сытар этилэр.
Москваны кытта дьаамынан холбообуттара Архангельскай, Новгород, Псков, Смоленскай, Нижний Новгород уонна хоту куораттар, арыый хойут Украина куораттара.
Саха сиригэр XVIII үйэттэн XX үйэ саҥатыгар диэри Өлүөнэ устун Дьокуускайы Иркутскайы кытта сибээстиир дьаам тракта баар этэ.
Ону таһынан Дьокуускайы Лаамы байҕалга баар Охотскай уонна Айаан куораттары кытта холбуур этилэр.
Дьаам бэбииннэһэ олохтоох нэһилиэнньэҕэ тарҕанар этэ. Олохтоохтор эбээһинэстэринэн буолар этэ атынан уонна сирдиттэринэн хааччыйыы.
Сокуон өртүнэн дьаам дьыалата 1516 сыллааҕы Дьаам пирикээһэ диэн уурааҕынан хааччыллар этэ.

# Дьаам
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Арассыыйа Архангельскай куоратыгар баар мэдиссиинэ үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

1931 с. НКС уурааҕынан Архангельскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института төрүттэммит (АСМИ). 1994 с. АСМИ Архангельскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут. 2000 с. АСМА - Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета диэн статустаммыт (ХСМУ). Ректор - Горбатова Л. Н.

# Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Факультеттара

ХСМУга үөрэхтээһин орто үөрэххэ-5, үрдүк үөрэххэ-18, аспирантураҕа-35, интернатураҕа-28, ординатураҕа-66 испэссээлинэскэ ыытыллар
11 факультет, 61 кафедра баар
1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Стоматологическай факультет 4. Фармацевтическай факультет 5. Международнай факультет 6.Медико-профилактика уонна медбиохимия факультета 7. Клиническай психология, социальнай үлэ уонна адаптивнай физкультура факультета 8. Экэниэмикэ уонна салайыы факультета 9. Ментальнай доруобуйа факультета 10. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмнэнии факультета 11. Сиэстэрэ үөрэҕин факультета
Дуоктар уонна хандьыдаат диссертациятын көмүскүүргэ икки Сэбиэт баар. Научнай үлэ хайысхалара: -киһи экологията -ментальнай экология -ментальнай мэдиссиинэ -арктическай уонна муоратааҕы мэдиссиинэ -уопсастыба доруобуйатын ситимнээх мониторинга -кутталлаах ситуацияларга сэрэхтээх(бэлэмнээх) буолуу. ХСМУ баһыйар үгүс научнай-чинчийэр үлэлэрэ, эрэгийиэннээҕи научнай-тиэхиниичэскэй программа "Здоровье населения Европейского Севера" сүрүн чэрчитинэн ыытыллар. Программа 23 ордук суолталаах хайысханы тутуһар. Сыл аайы, университет базатыгар 30-тан тахса научнай-практическай уонна методическай конференциялар уонна семинардар, ол иһигэр, 20-тэн тахса норуоттар ыккардыларынааҕылар,эмиэ, буолаллар.

# Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

"Национальное признание"-2019 Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 24-с миэстэ. Арассыыйа университеттэрин Уопсай Национальнай 2020с. ыам ыйын 19 күнүгэр тахсыбыт рейтинигэр ХСМУ бастакы лигаҕа киирбит. Уопсай Национальнай рейтинг Арассыыйа университеттарын аҕыс рейтинэ холбоспута.

# Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Ссылкалара

http://www.nsmu.ru/news/index.php?ID=50919 Архыыптаммыт 2021, Тохсунньу 19 күнүгэр. http://www.nsmu.ru/ Архыыптаммыт 2012, Муус устар 15 күнүгэр. https://univer.expert/akademicheskiye-reytingi/rejting-medicinskih-vuzov-2019/ https://studyinrussiaportal.com/severnyj-gosudarstvennyj-meditsinskij-universitet
# Слепцов Петр Алексеевич

Слепцов Петр Алексеевич — Саха тылын улахан быһаарыылаах тылдьытын сүрүн эрэдээктэрэ, тыл үөрэҕин билимин дуоктара, профессор, академик, Арассыыйа уонна CӨ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, наука Нью-Йорктааҕы академиятын академига, ССРС НА СС үтүөлээх бэтэрээнэ, CӨ Государственнай бириэмийэтин лауреата.

# Слепцов Петр Алексеевич
## Олоҕун олуктара

1929 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Үөһээ Халыма улууһугар Таала-Күөл нэһилиэгэр төрөөбүт. 1956 с. Дьокуускайдааҕы пединституту кыһыл дипломнаах бүтэрбит.
1956-1960 сс. Үөһээ-Халыма улууһун оскуолаларыгар учуутал, завуч, дириэктэр, оройуоннааҕы норуот үөрэҕириитин отделыгар педкабинет сэбиэдиссэйэ.
1963с. аспирантураны бүтэрбитэ, онтон ыла ТЛИНЧИ (ИГИ) научнай сотруднига, отделын сэбиэдиссэйэ.
1965 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
1990 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин доктора.
CP президенигэр Тыл бэлиитикэтин сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
# Кугас чаччыгыныар

Кугас чаччыгыныар эбэтэр кугас чаччыгы (дрозд Науманна) - лат. Turdus naumanni.

# Кугас чаччыгыныар
## Өссө маны көр

Хара чаччыгы
# Сидоров Егор Сидорович

Сидоров Егор Сидорович — тыл үөрэхтээх устуорук учуонай, илиҥҥи тылларга специалист, тылбаасчыт, филология билимин хандьыдаата. Литэрэтиирэни ырытыыга, фольклорга, итэҕэлгэ үлэлэрдээх. Тыыл бэтэрээнэ, үлэ бэтэрээнэ.
Бастаан Ташкент университетыгар үөрэнэ сылдьан тюркологиянан, кытай, перс уонна араб тылларынан үлүһүйбүтэ, онтон икки сыл буолан баран Ленинград судаарыстыбаннай университетыгар көспүтэ. Онно үөрэнэ сылдьан дьоппуон, ааҥыл, ньиэмэс тылларын үөрэппитэ, 1962 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.
Өксөкүлээх «Ойуун түүлүн» нууччалыы тылбаастаабыта, устуоруйа уонна тыл өттүттэн ырытыы оҥорбута, Кындыл Уйбаан айымньыларын, олоҥхолору тылбаастаабыта.
# Харабаев Иван Егорович (Муос Хараабай)

Харабаев Иван Егорович (Муос Хараабай) — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
1897 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар III Үөдүгэй нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэнтэн төрөөбутэ. 1918 сыллаахха Бүлүү куоратыгар милиционер. Снитко этэрээтин бастыҥ саллаата. Кини Павлов Федор Федоровиһы (Болтуону) кытта Үөһээ Бүлүүтгэн Булуү уокуругунааҕы байыаннай штабка 1922 сыллаахха өрүс мууһа уста турдаҕына мууһу кытта, арбадынан хаххаланан, айаннаан улахан суолталаах тыллабыры киллэрбитэ. Итини И. Я. Строд бэйэтин «Тайҕаҕа» диэн кинигэтигэр дьиҥнээх героизм быһыытынан сыаналаабыта. Кини холобура суох хорсун, куттанар диэни билбэтэх сэрииһит.
Дүллүкү нэһилиэгэр пенсияҕа олорон өлбүтэ.
# Киэли

1) брюхо, утроба; туолбат киэли ненасытное брюхо; 2) анат. матка; 3) разг. вместилище; киэҥ киэли большая ёмкость чего-л.
# Ларионов Егор Михайлович

Ларионов Егор Михайлович — политик, 1993—1998 сс. Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин Палататын бэрэссэдээтэлэ.

# Ларионов Егор Михайлович
## Олоҕун олуктара

* 1940 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр Нам оройуонун Салбаҥ с. төрөөбүт.
* Свердловскайдааҕы юридическай институту, Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит.
* 1963—1966 сс. — ЫБСЛКС оройуоннааҕы комитета, инструктор, секретарь; ЫБСЛКС Нам оройуонунааҕы комитета, иккис секретарь.
* 1966—1970 сс. — Свердловскайдааҕы юридическай институтка үөрэммит.
* 1970—1974 сс. — Саха АССР Үрдүкү Суута, консультант; Ленскэй оройуон норуодунай суутун судьуйата.
* 1974—1979 сс. — ССКП Дьокуускайдааҕы горкомун инструктора.
* 1979—1983 сс. — ССКП Саха Сиринээҕи обкомун тэрийэр салаатын инструктора.
* 1983—1988 сс. — ССКП Сунтаардааҕы райкома, иккис секретарь.
* 1988—1989 сс. — Нам райисполкомун бэрэссэдээтэлэ.
* 1989—1992 сс. — ССКП Нам оройуонунааҕы комитета, бастакы секретарь.
* 1992—1993 сс. — Нам оройуонугар норуот депутаттарын Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сүбэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 1993—1998 сс. — Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин Палататын бэрэссэдээтэлэ.
* 1996—2001 сс. — РФ Федеральнай Мунньаҕар Федерация Сүбэтин чилиэнэ.
* Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин XII ыҥырыытын депутата, Ил Түмэн I, II ыҥырыыларын депутата.

# Ларионов Егор Михайлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* А. Е. Кулаковскай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата
* Сунтаар улууһун ытык киһитэ
* Нам улууһун ытык киһитэ
# Николаев Сергей

Николаев Сергей — көҥүл тустуук, спорт үтүөлээх маастара, XXI Сурдолимпийскай Оонньуулар (Тайвань) уонна Россия чөмпүйүөннэрэ. 2009 с. Саха сирин биэс бастыҥ инбэлиит спортсменнарын ахсааныгар киирбитэ.
Тренера — Стручков Василий Егорович.
# Оргазм

Оргазм (Orgasm, orgazm, түһэрии), күүстээх секс эбэтэр абаһы буччаны стимуляциа кэнниттэн кэлэр киһи үчүгэй туругу ылар кэмэ. Оргазм бэйэтэ финальнай чааһа буолар, ол эбэтэр кульминациа. Дьахтар клитора уонна эр дьон буччалара оргазм кэмигэр араас сүмэһиннэри тоҕор (ыһар).
Оргазм араас сексуальнай турук кэмигэр буолуон сөп, холобур:
* Эмии (минет)
* Оххунуу (охсунуу)
* Анньыһыы (секс)
* Турсуҥнаһыы (Петтиҥ)
Оргазм кэнниттэн эр дьоҥҥо даҕаны, дьахтарга даҕаны сүөкээһин (эякулят) буолар, ол аата оргазм финальнай кэмигэр тиийии.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-12

Ахсынньы 1—31 күннэрэ
* Counter-Strike диэн эдэр ыччакка сүрдээх сэргэнэр оонньуу сахалыы хардары охсуу диэн тылбаастанар.
* Портвейн диэн Португалия хотугу провинцияларыгар оҥоһуллар уохтаах арыгыны ааттыыллар эбит. Кэлин бу технологияннан аан дойду араас муннуктарыгар маннык ааттаах арыгылары оҥорор буолбуттар.
* Худуоһунньук Пабло Пикассо толору аата Пабло Диего Хосе Франсиско де Паула Хуан Непомусено Мариа де лос Ремедиос Киприано де ла Сантисима Тринидад Мартир Патрисио Клито Руис и Пикассо диэн эбит.
* Попов Гавриил Васильевич урут төрдө биллибэккэ сылдьыбыт саха тылларыттан түүр төрүттээҕэ - 58%, монгол төрүттээҕэ - 27%, тоҥус-манчжуур - 9%, оттон биир бырыһыана былыргы алтаай тылларыттан атын тыллартан киллэриилэр (кытай, персия, санскрит, тибет уонна да атын элбэх) эбит диэн быһаарбыта.
* Бразилия экономиката аан дойдуга биржаларын ырыынактарын көрдөрүүлэринэн онус уонна атыылаhыы кыаҕынан тохсус миэстэлэргэ турар.
# Истиэндэбэй ытыы

Истиэндэбэй ытыы — ытыы биир көрүнэ. Истиэндэбэй ытыы күрэхтэьээһинэ аһаҕас халлаан анныгар тэриллэн ыытыллар. Ытыыга доруоп эрэ саалар көҥүллэнэр, анал оҥоруулаах тэриэлкэни тоҕуда ытаҕын. Аҕыйах да доруоп таптаҕына кэбирэхтик алдьанар оҥоһуулаах тэриэлкэ. Тэриэлкэ оҥоһуллар матырыйаала битум кулэ буолар. Ол тэриэлкэни анал оноһуулаах мэхэниичискэй тэптиргэ быраҕар. Кэнники кэмҥэ саҥа технологиянан оҥоһуллар, экологияга буортута суох тэриэлкэлэр оҥоһуллар буоллулар.

# Истиэндэбэй ытыы
## История

Истиэндэбэй ыыты булчуттар курэхтэһиилэртэн саҕаланар. Бастакы курэхтэһиилэр орто уйэлэргэ Европаҕа ыытыллар эбит. XIX үйэ бүтүүтэ — XX үйэ саҕалыыта, ол иһигэр бастакы Олимпийскэй оонньууларга, ытааччылар тыыннаах холууптары халлааҥҥа быраҕан баран ыталлар, кэннинки кэмҥэ холууптары тэриэлкэлэр холбойоллор.

# Истиэндэбэй ытыы
## Сүрүн тиэрминнэр

1. Дублет (дуплет) — икки мишень тэҥҥэ биэрэллэр, утары бэйэ бэйэлэригэр (төгүрүк стенд) эбэтэр параллельнай (дубль-трап).
2. Таймер — мишеньы соруйан хойутаталлар 3 сокүүндэҕэ дылы, ытааччы хамаандатын кэнниттэн төгүрүк стендэҕэ.
Сахалыы бэкэбиэдьийэ "Маарык"
# Дьяконов Николай Гаврилович

Дьяконов Николай Гаврилович (1938 с.) — поэт, тылбаасчыт, 1992 с.Россия суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, ССРС телевидениетын уонна араадьыйатын Туйгуна.

# Дьяконов Николай Гаврилович
## Олоҕун кэрчиктэрэ

1938 сыллаахха ахсынньы ый 12 күнүгэр Горнай улууһугар Өрт нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Н.К. Крупская аатынан Ленинградтааҕы культура институтун үөрэнэн бүтэрбитэ. Культура Министерствотыгар, "Эдэр коммунист" хаһыат редакциятыгар, комсомол уобаластааҕы комитетыгар үлэлээбитэ. Бастакы хоһооннорун "Кыым" хаһыакка бэчээттэппитэ. А. Блок, А. Ахматова, Б. Пастернак, В. Саянов, Е. Евтушенко, Р. Рождественскай хоһооннорун, Н. Тихонов "Киров с нами" поэматын сахалыы тылбаастаабыта.

# Дьяконов Николай Гаврилович
## Айымньылара

* Уһуктубут чыычаахтар: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1972
* Алгыс буоллун: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1977
* Сэппэрээк сыта: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1987
* Санаа айана: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1994