yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Попов Владислав Гаврилович

Попов Владислав Гаврилович, (1927 с. Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1971 с.). РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала.

# Попов Владислав Гаврилович
## Оло5ун олуктара

Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ньурба орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэн, Дьокуускайга педагогическай институкка киирбитэ. Физико-математическай факультеты бүтэрэн, физик-математик идэтин ылбыта. Бастаан Бүлүүчээн сэттэ кылаастаах оскуолатыгар, онтон Сунтаар бастакы нүөмэрдээх оскуолатыгар физика, математика учууталынан үлэлээбитэ. Владислав Гаврильевич уруоктара наука төрүттэригэр олоҕурбут, программалаах матырыйаалы дириҥэтэн үөрэтиигэ, үөрэнээччилэр теоретическай, практическай билиилэрин ситимнээн, эргиччи сайдыыларыгар туһуланар буолан, оҕо толкуйдуур, арааран өйдүүр дьоҕурдарын сайыннарара, үөрэтии учебник араамкатынан хаайтарарын учуутал төрүт ылыммата.
Владислав Гаврильевиһы райОНО систиэмэтигэр ылан, методист-инспекторынан анаабыттара. Владислав Гаврильевич инициативатын Сунтаарга, Тойбохойго, Бүлүүчээҥҥэ математиканы үөрэтии тирэх пууннара тэриллэн үлэлээбиттэрэ.

# Попов Владислав Гаврилович
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
# Солуур

Солуур (аакайдыыр сахалар салыыр дииллэр этэ) — тимир (алтан) иһит. Кээмэйинэн син ыаҕас саҕа, убаҕас аһы тутарга аналлаах.

# Солуур
## Тыл туттуллуута
#### Таабырыннар

* Ойуурга солуур оргуйар үһү (Кымырдаҕас уйата)
* Ампаарга алтан солуур кытара сытар үһү (Күн)

# Солуур
## Тыл туттуллуута
#### Тыл номохторо

* Солуттаҕына солуур да кэһиэҕирбэт
# Соххор

Соххор — икки хараҕыттан биирэ көрбөт, аҥаар харахтаах, үксүгэр киһи, кыыл-сүөл.
# Уруу-аймах

Уруу-аймах — биир өбүгэлээх эбэтэр холбоспут дьон ыккардыгар сыһыан уонна оннук сыһыаннаах дьон бөлөхтөрө.

# Уруу-аймах
## Хаан уруулар

Балыс - бииргэ төрөөбүттэртэн сааһынан кырата.
Аҕа, оҕолоох эр киһи (оҕотугар, оҕолоругар сыһыаннаан этиигэ) Аҕа баһылык – былыргы аҕа-ийэ ууһун баһылыга
# Луи Армстроҥ

Луи Дэниэл Армстроҥ (Louis Daniel Armstrong) (Атырдьах ыйын 4, 1901 – От ыйын 6, 1971) диэн Америка дьаз турбасчыта уонна ырыаhыта. Хос ааттара Satchmo уонна Pops.

# Луи Армстроҥ
## Альбомнара

* American Freedom
* The Complete Ella Fitzgerald & Louis Armstrong on Verve
* Ella and Louis
* Ella and Louis Again
* High Society
* Louis Armstrong Meets Oscar Peterson
* Louis Armstrong Plays W. C. Handy
* Porgy and Bess
* The Real Ambassadors
# 250-с

250-c cыллар.
Рим Месопотамия иһин Персияны кытта сэриитэ. Сүнньүнэн Персия ордук ситиһиилэниитэ.
# Мүрү нэһилиэгин өрөгөйүн ырыата

«Сарыал тахсар саргы сирэ» — Уус-Алдан улууһун Мүрү нэһилиэгин өрөгөйүн ырыата, нэһилиэк ытык бэлиэтэ. 2010 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр Мүрү нэһилиэгин Сүбэтин Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

# Мүрү нэһилиэгин өрөгөйүн ырыата
## Ырыа ааптардара

Ырыа тылын Галина Иванова — Айтыына суруйбут, музыкатын — Василий Парников.
# Сент Дьонс

Сент Дьонс (St John's) диэн Антигуа уонна Барбуда киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 24,226 (2000). Сент Дьонс дойду эргиэн киинэ уонна Антигуа арыы сүрүн порда.
# Техника

Техника (гир. τέχνη - дьоҕур, сатабыл) диэн киһи оҥорбут сэптэрин, тэриллэрин, массыыналарын, механизмнарын бары араастарын холбуур аат.
# Ярославскай уобалас

Ярославскай уобалас :
| Ярославскай уобалаһын былааҕа Ярославскай уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Ярославль |
| Иэнэ | 36 177 км² |
| Дьонун ахсаана | ▲1 271 672 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Киин |
| Экономическай оройуона | Киин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Сергей Ястребов |
| Уобалас Дууматын бэрэсэдээтэлэ | Илья Осипов |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Ярославскай уобалаhа эбэтэр Ярославль уобалаһа (Нууччалыы: Ярославская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Киин федеральнай уокуругар киирэр. 1936 сыл кулун тутар 11 күнүгэр төрүттэммитэ.

# Ярославскай уобалас
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 271 672 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 35,15 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 81,9% (2013).

# Ярославскай уобалас
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 234,2 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 4,7% эбит, ол эбэтэр 32,8 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Ярославль уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 10 миэстэни ылан олорбут Архыыптаммыт 2013, Балаҕан ыйын 19 күнүгэр..
# Белвьү

Белвьү (ааҥл. Bellevue) — АХШ куората, Уашингтон штатка бэһис улахан куорат.
# Куско

Ку́ско (исп. Cuzco, кечуа Qusqu, Qosqo) — Перу соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр баар куорат, Куско регионун административнай киинэ уонна итинник аатта провинция. Олорор дьонун ахсаана — 319,4 тыс. киһи (2002).
# Корнилова Александра Тихоновна

Корнилова Александра Тихоновна — Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ, РСФСР Үтүөлээх экэнэмииһэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.

# Корнилова Александра Тихоновна
## Олоҕун олуктара

* Өлүөхүмэ оройуонугар Кыыллаах нэһилиэгэр ыам ыйын 3 күнүгэр 1914 сыллаахха төрөөбүтэ.
* 1937-1960 сылларга "Холбос" респотребсоюз ситимигэр үлэлээбитэ.
* 1960 сылтан Мииринэй куоракка "Якуталмаз" трест УРС-гар продснаб начальнигынан үлэлээбитэ.
* 1967-1972 сылларга Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин Председателин солбуйааччынан үлэлээбитэ.
* 1972-1984 сылларга Саха АССР Статистическай управлениетын салайбыта.
* 1958-1959, 1967-1972 сылларга Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтигэр дьокутаатынан талыллыбыта.
* Кулун тутар 9 күнүгэр 1985 сыллаахха олохтон туораабыта.

# Корнилова Александра Тихоновна
## Ылыллыбыт сирэ

* http://sakhagov.ykt.ru/main.asp?c=5731
* Энциклопедия Якутии. том 1. М., 2000
# Остуол тенниһэ

Остуол тенниһэ — күөн-күрэс көрүҥэ.

# Остуол тенниһэ
## Остуол тенниһэ Саха Сиригэр

Остуол тенниһэ 1950 сс. Усть Нераҕа тэнийбитэ. Республикаҕа бу көрүҥ сайдыытыгар театр артыыстара, Усть Нератааҕы геология салаатын үлэһиттэрэ төһүү күүс буолбуттара.
Онтон 1950 с. Чурапчы улууһугар тэнийбитэ. Оччотооҕу кэмҥэ Б. Тытыгынаев, А. Собакин, Л. Барашкова-Попова, К. Оконешникова утумнаахтык дьарыктанан, Бүтүн Россиятааҕы зонатааҕы күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик кыттыбыттара.
1960-70 сс. эстафетаны бырааттыы Станислав, Александр, Михаил Доҕордуураптар, П.Оконешников, А. Поисеева (Чурапчы), Л.Попова (Дьокуускай), А. Осипов (Гор-най), Д. Максимов (Уус Алдан), Е. Шулыкина (Мииринэй), Р.Шварц (Өймөкөөн), А.Алексеев (Дьокуускай), Е. Таран (Томпо), О. Жуков (Дьокуускай) уо.д.а. туппуттара.
Чурапчы улууһун сүүмэрдэммит хамаандата хас да сыл устата Дальнай Восток зонатааҕы күрэхтэһиитигэр кыайан, «Урожай» общество Россиятааҕы көрсүһүүлэригэр бириистээх миэстэлэргэ тиксэн, кыайыы өрөгөйүн билбитэ.
# Литинскай Генрих Ильич

Литинскай Генрих Ильич, композитор, Саха АССР Норуот артыыһа, РСФСР Үтүөлээх искусство диэйэтэлэ, Чуваш АССР Үтүөлээх скусство диэйэтэлэ, Татар АССР Норуот артыыһа.

# Литинскай Генрих Ильич
## Олоҕун олуктара

* 1901 сыл кулун тутар 17 күнүгэр Киев губерниятыгар Липовец диэн куоракка (билигин Винница уобалаһа) төрөөбүтэ.
* 1928 сыллаахха Москва куорат консерваториятын Р.М. Глиэр композиция клааһын бүтэрбитэ.
* 1928 сылтан Москва куорат конскрваториятын педагога
* 1933 сылтан профессор
* 1932 — 1937 уонна 1939 — 1943 сылларга композиция кафедратын сэбиэдиссэйэ уонна композитор факультетын декана.
* 1947 Гнесиннар ааттарынан Институт полифония уонна композиция профессора.
* 1949 сылтан биир кэмҥэ Казан куорат консерваториятыгар композицияны биэрбитэ.
* 1944 — 1947 сылларга ССРС Композитордарын союзтарын консультациялыыр кииҥҥэ.
* 1985 сылга өлбүтэ.

# Литинскай Генрих Ильич
## Айымньылара

опералар
* "Олонхо" (Нюргун Боотур, М. Жирковтыын, Дьокуускай, 1947; Иккис редакцията, Дьокуускай, 1955),
* "Сыгый Кырынаастыр" (М. Жирковтыын, Дьокуускай, 1947, концерт толорууга),
* "Кыһыл Ойуун" (Дьокуускай, 1967);
балеттар
* "Сир Симэҕэ (М. Жирковтыын, Дьокуускай, 1947; Иккис редакцията, Дьокуускай, 1960),
* "Алтан Дьоло" (Дьокуускай, 1963),
* "Ньургуйаана" (Алый платочек, М. Жирковтыын, Дьокуускай, 1968).
* "Здравствуй, университет" (1970);
симфония оркестрыгар
* "Симфония" (1928),
* "Дагестанская сюита" (1931),
* "Сюита" (1941),
* "Марш украинских партизан" (1942),
* "Тема с вариациями" (1943),
* "Якутская танцевальная сюита" (1957),
* "Ысыах", саха рапсодията (Праздник весны, 1966),
* "Айхал", саха рапсодията (Здравица, 1972),
* "Праздничная увертюра" (1972);
фортепьяноҕа уонна симфония оркестрыгар
* "Концертино" (1945);
скрипкаҕа уонна симфония оркестрыгар
* "Поэма и скерцо" (1933),
* "Поэма" (1959);
трубаҕа уонна симфония оркестрыгар
* "Концерт" (1934);
струннай оркестрга
* "Концерт" (1961);
* "Струнный октет" (1944);
* струнай квартеттар I (1923), II (1924), III (1925), IV (1926),V (1930), VI (1933), VII (1939), VIII (1941), IX (1942), X (1942), XI (1946), XII (1961);
скрипкаҕа уонна фортепьяноҕа
* "Легенда-рапсодия" (1971);
икки скрипкаҕа
* "дуэттар";
виолончельга уонна контрабаска
* "Соната" (1974);
икки виолончельга
* сонаталар (1975, 1976);
* сонаталар, этюдтар, фантазиялар уонна да атыттар;
куоласка уонна фортепьяноҕа
* Аҕа Дойду улуу сэриитин тематыгар (тыллара В. Сосюр, В. Стельмах, А. Малышко, С. Щипачев, 1942—1943),
* "Край алмазный, край родной" ырыа цикла (Р. Роммныын, тыла Мирнэй куорат алмаас хостоочулара, 1960);
* чукчалар, эскимостар норуот ырыаларын тупсарыы;
методика уонна чинчийии үлэлэр:
* "Полифоническая композиция" (М., 1951),
* "Советское полифоническое искусство" (М., 1952—1954),
* "Задачи по полифонии для композиторов". Учебник, ч. 1—3. (М., 1965—1967),
* "Образование имитаций строгого письма" (М., 1969).

# Литинскай Генрих Ильич
## Ылыллыбыт сирэ

Биография.ру
# Тиксии аэропорда

Тиксии аэропорда (аэродрома) (IATA: IKS, ICAO: UEST) Тиксииттэн биир километр хотугулуу илин баар. 1950с сыллардаахха сэбиэскэй бомбалааччылар баазаларын быhыытынан тутуллубута. Тиксии аэродрома Ту-95 көтөр ааллар сэрии эрчиллиилэригэр туттуллар. Тиксии Хоту уонна Тиксии Арҕаа диэн икки атын аэродромнар, аргыс ойуулааhынынан, билигин суохтар быhыылаах.
Farecompare.com сайт билиитинэн, Тиксии аэропордунан күҥҥэ 50 киhи көтөр. Сылга 18,250 киhи көтөр кыахтаах, ол гынан баран дьиҥинэн көтөр ааллар 70% эрэ туолаллар, ол иhин аэропорт сылга 12,775 кэриэтэ пассажиры ылар диэххэ син.

# Тиксии аэропорда
## Авиакомпаниялар уонна сырыылар

* Якутия - Дьокуускай (Ан-24)
# 1843

1843 сыл.

# 1843
## Туох буолбута

* Муус устар 4 — Гонконг Британия бас билиитигэр киирбит.
* Бэс ыйын 17 — Вайрау кыргыһыыта — Саҥа Зеландияҕа маорилар уонна Британияттан төрүттээх көһөн кэлээччилэр ыккардыларыгар бастакы бөдөҥ утарыта туруу.
* Бэс ыйын 26 — Нанкин дуогабара Кытай уонна Улуу Британия ыккардыларыгар буолбут Бастакы Опиум сэриитин түмүктээбит. Кытай соҕуруу кытылыгар баар Гонг Конг арыыта Британияҕа бэриллибит.
* Сэтинньи 11 — Данияҕа Ганс Кристиан Андерсен «Куһаҕан кусчаан» остуоруйата аан бастаан бэчээттэммит.

# 1843
## Төрөөбүттэр

* Странден Николай Павлович (1843 — ?), революционер.
* Балаҕан ыйын 13 — Надежда Суслова (1918 өлб.) — нуучча дьахталларыттан бастакыннан быраас буолбут киһи. Кини иккис эрэ Александр Голубев эдэр сылдьан Өлүөхүмэҕэ 8 сыл бириискэлэргэ быраастаабыта.
# Владимир II Всеволодович Рюрикович (Мономах)

Владимир II Всеволодович Рюрикович биллэр аата Владимир Мономах (кириэстэммит аата Василий) - Русь 19-с салайааччыта. Святополк II өлбүтүн кэннэ Киев олохтоохторо кинээс быһыытынан талбыттар. Ыалдьан өлбүт.
Кини кэнниттэн уола Мстислав I Владимирович ыраахтааҕы буолбут.
# Толоон (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах.

# Толоон (суолталара)
#### Сир-дойду ааттара

* Толоон — Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгин киинэ.
* Толоон — Чурапчы улууһун Чакыр нэһилиэгин киинэ.
* Толоон — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ.
* Толоон — Сунтаар улууһугар Толоон нэһилиэк киинэ.
* Толоон — Ленскэй улуус нэһилиэгэ.
* Толоон — Ленскэй улууһугар Толоон нэһилиэк киинэ.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# ABS-CBN

ABS-CBN диэн Пилипиин телекомпанията. 1946 сыллаахха Джеймс Линденберг тэрийбитэ.
# Түүҥҥү чыычаах

Түүҥҥү чыычаах (нууч. соловей-красношейка, лат. Luscinia megarhynchos).
# Г

Г - Саха, нуучча алпабыыттарын 4-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# 1976 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

XII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1976 сыллаахха Аустрия Иннсбрук куоратыгар буолан ааспыттара.
# Саһыл уонна ыт 2

«Саһыл уонна ыт 2» (ааҥл. The Fox and the Hound 2) диэн Америка мультига. 2006 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Тахсаатын кытта 180 государстволарга (ол ахсааннарыгар Саха Сиригэр) уонна 5 континеннарга прокатка уонна дьиэҕэ көрөргө көҥүл тахсар. Урукку версиятыттан чэпчэки буолар, драматическай сценария минимальнай уровень буолар.

# Саһыл уонна ыт 2
## Сүжета

Дэриэбинэҕэ буолар. Саһыл Тод уонна кини доҕоро ыт Куппер буолан көрдөрүнньүк куонкурсугар бараллар, онно ырыаһыт ыттары көрсөллөр.
# Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ

Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ (нууч. Почетный гражданин Мегино-Кангаласского улуса)

# Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ
## Өссө маны көр

Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык дьоно
# ICANN

Домен ааттары уонна IP-аадырыстары дьаһайар корпорация (ааҥл. Internet Corporation for Assigned Names and Numbers), кылгатан ICANN — Интэриниэт ситимин технология уонна стандаарт өттүнэн дьаһаныытын салайар уопсастыбаннай тэрилтэ.
1998 сыллаахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр тэриллибит. Салалтата АХШ Лос Андьелес куоратыгар баар.
# Жанна д’Арк

Жанна д’Арк (фр. Jeanne d`Arc) (1412, Домреми, Франция – ыам ыйын 30, 1431, Руан) — Франция национальнай дьоруойа, католицизмҥа сибэтиэй быһыытынан билиниллэр.
Бааһынай кыыһа кыра эрдэҕиттэн сибэтиэйдэр саҥаларын истэрин кэпсиир эбит. 16 сааһын туолуута ол куоластар Франция дофиныгар (принц) Англияны утары сэриилэһэригэр көмөлөһүөхтээххин "диэбиттэр".
Жанна эр киһи таҥаһын таҥнан баран дофины кытта көрсөр уонна кинини, кини сүбэһиттэрин уонна таҥара үлэһиттэрин бэйэтин өйүүргэ күһэйэр. Француз сэриилэрин бэйэтин тула түмэр, сүргэлэрин көтөҕөр, Орлеан осаадатын суох оҥорор (1429). Онтон французтар сэриилэрэ Реймс диэн куораты босхолууллар, ол куоракка Карл VII хоруол Жанна баарыгар коронацияланар.
Бу кэннэ французтар Парииһы осаадалаабыттара сатаммат, 1430 с. Жанна бургууннарга билиэн түбэһэр, бургууннар кинини англичааннарга биэрэллэр. Карл Жаннаҕа көмөлөһөртөн аккаастанар. Руаҥҥа илдьэннэр англичааннары кытта сойуустаах француз таҥаратын үлэһиттэрэ (духовенство) Жаннаны инквизиция суутугар биэрэллэр.
Дьахтары таҥара дьиэтин утарыыга уонна колдовствоҕа буруйдууллар (1431). Күүһэ кыайарынан көмүскэнэр, ол эрэн пыытканы тулуйбакка билинэргэ күһэллэр. Суут урааҕынан олоҕун тухары хаайыыга сытарга ууруллар. Бу кэннэ Жанна буруйун билининиититтэн аккаастанар, Таҥара санаатын этэр киһибин дэнэр. Ол иһин инквизиция хат сууттаан уматарга уураахтыыр.
# Ходуу

Ходуу — күһүн хойут күөл тоҥмутун кэннэ, хаар өлгөмнүк түһэ илигинэ муус үрдүнэн охсуллубут уу ото.

# Ходуу
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Макаров Степан Кузьмич

Макаров Степан Кузьмич (05.08.1917, Сылаҥ нэһилиэгэ, Боотур Уус улууһа, Саха уобалаһа — 12.06.1969) — РСФСР уонна Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, Чурапчы улууhун бастакы бочуоттаах гражданина, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Олоххо ураты дьулуурун иhин Саха Маресьевынан ааттаммыта.

# Макаров Степан Кузьмич
## Наҕараадалара, ытыктабыл бэлиэлэрэ

* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (30.05.1951)
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл (23.09.1946)
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл (1946)
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1962)
* РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1965)
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Ытык грамотата (1958)
* ЫБСЛКС обкомун Ытык грамотата
* Чурапчы оройуонун бастакы ытык киһитэ (1967)
* Чурапчы оройуонун ытык комсомолеһа

# Макаров Степан Кузьмич
## С. К. Макаров туһунан

* Р. М. Саввин. Улуус киэн туттар учууталлара. — Саха Маресьева (С. 36—43) — Дь., 1998.
* В. Ф. Афанасьев. Ветераны Отечественной войны и педагогического труда. — Якутск, 1983.
* И. М. Павлов, С. Г. Старостин, Р. Р. Абрамов. Чурапчытааҕы педагогическай училище (историческай очерк). — Чурапчы, 2004.
* Саха Маресьева. — «Чолбон» — 1997 — № 9.

# Макаров Степан Кузьмич
## Аатын үйэтитии

2016 с. — Чурапчы гимназиятыгар С. К. Макаров аата иҥэриллибит..

# Макаров Степан Кузьмич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Кэргэнэ — Макарова Ольга Акимовна, тыыл бэтэрээнэ, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.
оҕолоро:
* Анатолий Степанович (04.08.1945) — пенсионер, сантехник.
* Зинаида Степановна (1947) — М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илин Федеральнай университет биолого-географическай факультетка кафедра доцена.
* Татьяна Степановна (21.07.1949) — Дьокуускайдааҕы художественнай лицейга преподаватель.
* Степан Степанович (07.09.1957) — Федеральнай казначейство Саха Сиринээҕи Салалтатын информационнай технологияларга главнай специалиһа.
* Афанасий Степанович (26.12.1953) — ООО «Дисплей», специалист.
# Уокка сиэтии

Уокка сиэтии диэн организм сииннэрэ үрдүк температураттан эбэтэр химик субстанциялар дьайыыларыттан эмсэҕэлээhиннэрэ. Уокка сиэтии түөрт кэрдиистээх: тирии кытарыыта, хабаҕырыы, тирии бүтүн өлүгүрүүтэ, сиин хоруоруута. Уокка сиэтии ыарахана сиин эмсэҕэлээhинин иэниттэн уонна дириҥиттэн тутулуктаах.
# Тарасов Тарас Лукич

Тарасов Тарас Лукич — өр сылларга Саха араадьыйатын салайбыт суруналыыс, билигин Тускул диэн аатынан халлаан туругун билгэлиир. Арассыыйа суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.

# Тарасов Тарас Лукич
## Олоҕун олуктара

* 1956 сыл ыам ыйын 14 күнүгэр Чурапчы оройуонун Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1973 с. Амма орто оскуолатын (Мындаҕаайы нэһилиэгэ) бүтэрбит.
* 1975—1977 сс. — Советскай Армияҕа сулууспалаабыт.
* 1977—1979 сс. — совхозка үлэлээбит.
* 1980—1983 сс. Дьокуускайдааҕы культурнай-сырдатар училище устудьуона.
* 1985—1989 сс. РФ идэлээх сойуустарын гуманитарнай университеттара.
* 1989—1992 сс. Чурапчы улууһун дьаһалтатын культураҕа салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1994—1998 сс. Чурапчы улууһун баһылыгын солбуйааччыта.
* 1998 сылтан ыла «Саха» НКИК араадьыйаҕа дириэктэрэ.
* 2013 сыл, олунньу — «Саха» НКИК вице-президенэ.

# Тарасов Тарас Лукич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* ССРС культуратын туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
# Аллараа Халыма улууһа

Аллараа Халыма улууһа :
| Гиэрбэтэ ||
| Дойду | Арассыыйа |
| Статуһа | оройуон |
| Регион | Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |
| Улуус киинэ | Черскэй |
| Улуус баһылыга | Суздалов Иван Павлович |
| Улуус буолуута | 1931 с. |
| Иэнэ | 93,0 тыh. км² |
| Климата | полярнай |
| Олохтоох дьонун ахсаана • Чиҥэ • Омуктара | 5254 киһи (2007) 0,06 киһ./км² сахалар, нууччалар |
| Олохтоохторун аата | Аллараа Халымалар |
| Официальнай ситим-сир ||
Аллараа Халыма диэн Саха Сирин хотугулуу-илин өттүгэр баар улуус. Киинэ — Черскэй бөһүөлэк. Улуус үс нэhилиэккэ арахсар: Өлөрөн, Походскай уонна Халарчын. Хаhаайыстыба бас салаалара: таба уонна күндү түүлээх иитээhин, булт, балыктааhын.

# Аллараа Халыма улууһа
## Администрацияларынан араарыы

Улуус иһинээҕитэ :
| # | Бөһүөлэк уонна нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Кыра сэлиэнньэлэр | Улуус кииниттэн, км | Олохтоох ахсаана (2007 сыл) |
| 1 | Черскэй бөһүөлэк | улуус киинэ | Петушки | 0 | 3 422 |
| 2 | Өлүөрэ | Андрюшкино | | 450 | 817 |
| 3 | Халарчы | Колымскай | | 110 | 809 |
| 4 | Походскай | Походскай | | 45 | 259 |
| | Барыта | | | | 5 307 |

# Аллараа Халыма улууһа
## Үөрэҕирии

    Сүрүн ыстатыйа: Аллараа Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

# Аллараа Халыма улууһа
## Биллэр-көстөр дьонноро

* Улуро Адо — дьүкээгир омугун поэта.
Куораттааҕы уокуруктар: Дьокуускай | Жатай
Улуустар: Абый улууһа | Алдан улууһа | Аллайыаха улууһа | Аллараа Халыма улууһа | Амма улууһа | Анаабыр улууһа | Булуҥ улууһа | Бүлүү улууһа | Горнай улууһа | Кэбээйи улууһа | Ленскэй улууһа | Мирнэй улууһа | Муома улууһа | Мэҥэ-Хаҥалас улууһа | Нам улууһа | Нүөрүҥгүрү улууһа | Ньурба улууһа | Орто Халыма улууһа | Өймөкөөн улууһа | Өлөөн улууһа | Өлүөхүмэ улууһа | Сунтаар улууһа | Таатта улууһа | Томпо улууһа | Усуйаана улууһа | Уус-Алдан улууһа | Уус-Маайа улууһа | Үөһээ Бүлүү улууһа | Үөһээ Дьааҥы улууһа | Үөһээ Халыма улууһа | Хаҥалас улууһа | Чурапчы улууһа | Эбээн-Бытантай улууһа| Эдьигээн улууһа
# Тараҕайдар (ыччат хамсааһына)

Тараҕайдар (скинхедтар, скииннэр, тирии төбөлөр) - бу тэрмининэн Арассыыйаҕа үксүн XX үйэ бүтүүтүгэр син тарҕаммыт омугумсуйар ыччат хамсааһынын ааттыыллар, бэйэлэрин атыттартан ураты гынаары баттахтарын күччүччү кырыттараллар, хара тирии кууртка кэтэллэр, атын таҥастара эмиэ үксүн хараҥа өҥнөөх буолар.
Сүрүн идеологиялара омугумсуйууну күүс өттүнэн туругурдуу, дойдуга мөлтөх, аас-туор олох атын омуктар соҥооһуннарынан буолар диэн санаа. Элбэх ыччат идеологияны улаханнык ахсарбакка, бөлөх тас атрибууттарын уонна күүһүн сөбүлээн киирэр. Бу хамсааһын фашизмҥа чугас буолан атрибутикатын үксүн Германия XX үйэтин 30-с сылларынааҕы штурмовиктар атрибутикаларыттан ылар.
Ол гынан баран дьиҥнээх тирии төбөлөр хамсааһыннара политикаҕа туох да сыһыана суох этэ. 1970/80-с сылларга Англияҕа үөскээбитэ, панк-музыка биир салаатын (Oi!) умсугуйааччылар тэрийбиттэрэ. 1980-с сылларга 2-Tone ска-хамсааһыны уонна футбол ыалдьааччыларын кытта ыкса ситимнээх этэ. 1990-с сылларга кинилэргэ анаан туспа музыка айыллар буолбута, саайтар баар буолбуттара. Хард-истииллээх музыка умсугуйааччылара туспа баар буолаллар.
НС-скинхедтар (англ. Nazi skinheads эбэтэр англ. National Socialist skinheads) - бу билигин саамай биллэр скииннэр хамсааһыннара. Национал-социализм идеологиятын тутуһаллар, радикаал омугумсуктар уонна расиистар.
Онтон кинилэри утары АХШ-ка S.H.A.R.P. (англ. Skinheads Against Racial Prejudices) — «Раасаннан арахсыыны утарар скинхедтар» баар буолбуттара, ол гынан баран балар бэлиитикэҕэ киирбэтэхтэрэ.
Өссө биир салааннан R.A.S.H. (англ. Red & Anarchist Skinheads) — «Кыһыл» уонна анархо-скинхедтар хамсааһыннара буолар, балар коммунизм уонна анархизм идиэйэлэрин туттубуттара, бэлиитикэҕэ кыттыспыттара.
# Николаев Игнатий Филиппович

Николаев Игнатий Филиппович (1870-1970) — Бүлүү улууһун КОБ чилиэнэ, Баппаҕаайы нэһилиэгин кинээһэ.
1870 сыллаахха кэлин Баппаҕаайы нэһилиэгин бастакы кинээһэ буолбут Бадык Силип кэргэнигэр Билинни Илбэҥэ сиригэр тереебутэ. Бастакы ойоҕо Даарыйаттан 5 оҕоломмута: Николаев Никита Игнатьевич, Алексеев Марк Игнатьевич, Тимофеев Семен Игнатьевич, Николаев Федот Игнатьевич, Николаева Анна Игнатьевна (Ноотуун), иккис ойого Николаева Анна Петровнаттан 16 о5о тереебутуттэн 3 о5о улааппыт: Николаева Варвара Игнатьевна (1930), Николаева Евдокия Игнатьевна (1933), Николаев Василий Игнатьевич (1938).
1917 сыл кулун тутар 18 кунугэр Булуу улуусугар КОБ тэриллэр, онно Николаев Баппагаайы нэсилиэгиттэн чилиэнинэн, кэмитиэт президиумун чилиэнинэн талыллар. Онтон 7 ый буолан баран Булуу земствота тэриллэр, манна гласнайынан талыллар. Аны Баппагаайы нэсилиэгэр земство бэрэстээтэлинэн талыллыбыт.
# Сэдэх Миитэрэй

Николай Афанасьевич олох иннин биэрбэт, күтүөтүн дэлби кыынньаан, аны бэйэлэрэ тустар буолаллар. Кини педтехникумҥа үөрэнэ сылдьан ыһыахтарга тустан хапсаҕайы билэр. Дьэ, таҥастарын устан тустан бараллар. Саҥардыы тустан иһэн Николай Афанасьевич Сэдэҕи икки такымыттан өрө көтөҕөн ылан, олордуох курдук буолан истэҕинэ, киһитэ илиитин таһынан дукдук гыммыт да, хас да хаамыылаах сиргэ тэйиччи, тоҥ буорга лах гына олоро түһүөр диэри, элитэ бырахпыт. Николай Афанасьевич ыарыыта бэрдиттэн тылын быһа ыстыы сыһар. Күтүөтэ сүүрэн кэлэн кинини туруора тардар.
Биирдэ эдьиийим, Сэдэх кэргэнэ Марфа, Чачаҥдаҕа олорон эрин от түстүүр кыдамата баарын хайа эрэ ыаллар быһан, дьиэ үрдүгэр ыттар эргэнэ (кирилиэс) оҥостубуттар үһү диэн хараастан олорон кэпсээбитэ.
Николай АЛЕКСЕЕВ, көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, быраас, СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна.