yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйа Краснодар куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

1920 с.төрүттэммит. 1925 с.бастакы выпуһун таһаарбыт. 1925 с. Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института буолбут. 1943 с. Краснодардааҕы салааҕа устудьуоннар салҕыы үөрэнэр кыахтаммыттар. 1960-ус сылларга институт бэйэтин профилын биллэрдик кэҥэппит, ол курдук, 1963 с. Хотугу Кавкаһы уонна Ростов уобалаһын стоматолог-быраастарынан хааччыйарга анаан стоматологическай факультет арыллыбыт. 1966 сылтан элбэх тиражтаах "Медик Кубани" хаһыат тахсар. 1969 с.педиатрическай факультет арыллыбыт. 1961 с.бастакы омук устудьуоннара үөрэнэ кэлбиттэр. 1982 с.институтка быраастар квалификацияларын үрдэтэр факультет төрүттэммит. 1992 с. - кэлин, сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин института буолан, акадьыамыйаттан туспа барбыт сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета арыллыбыт. 1998 с.эбии икки факультет, медико-профилактическай уонна фармацевтическай арыллыбыттар. 2005 сылтан Кубаньнааҕы судаарыстыбаннай медакадьыамыйа университет статустаммыт. Университет ректора:Алексеенко С. Н.

# Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Факультеттара

1. Лечебнай 2. Педиатрическай 3. Стоматологическай 4. Фармацевтическай 5. Медико-профилактическай 6. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии идэҕэ бэлэмнэнии 7. Үрдүк үөрэх иннинээҕи бэлэмнэнии
КубСМУ Арассыыйаҕа биологическай матырыйаалы кытта үлэлиир 5 үрдүк үөрэх тэрилтэтин иһигэр баар. Ону кытта, фантомнай үөрэтиини сайыннара сылдьар. 2009 с.кафедралар ыккардыларынааҕы фантомнай кылааска олоҕуран Арассыыйа доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк профүөрэх тэрилтэтэ КубСМУ практическай навыктар Кииннэрэ төрүттэммитэ. Киин практическай дьарыктары, аттестациялары устудьуоннар уонна квалификацияны үрдэтэр уонна эбии профессияҕа бэлэмниир факультет истээччилэрин практическай профессиональнай навыктарын таһымын госаттестациятын ыытарга үлэлиир.

# Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

КубСМУ Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 9-с миэстэлээх. Краснодар куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с, Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 188-с Краснодарскай кыраай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с миэстэлэрдээх.

# Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Ссылкалара

http://youstudynew.com/obrazovatelnye-uchrezhdeniya-v-krasnodare/kubgmu-kubanskiy-gosudarstvennyi-medicinskiy-universitet.html https://cyberleninka.ru/article/n/istoriya-osnovaniya-stanovleniya-i-perspektivy-razvitiya-stomatologicheskogo-fakulteta-kubanskogo-gosudarstvennogo-meditsinskogo https://vuzopedia.ru/vuz/2642 http://www.ksma.ru/
# Макаров Олег Григорьевич

Оле́г Григо́рьевич Мака́ров (тохсунньу 6, 1933, Удомля, Тверь уобалаһа (ол саҕана — Москуба уобалаһа), ССРС — ыам ыйын 28, 2003) — сэбиэскэй космонавт, икки төгүллээх Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа.

# Макаров Олег Григорьевич
## Олоҕо

Удомля сэлиэнньэҕэ (билигин Тверь уобалаһын куората) тохсунньу 6 күнүгэр 1933 сыллаахха байыаннай кэргэнигэр төрөөбүт. Нуучча.
1957 сыллаахха Москубатааҕы Н. Э. Бауман үрдүкү техника училищетын бүтэрбит, Королев конструктор бюротугар — ОКБ-1 үлэлээбит, бастакы киһилээх хараабыллары айарга кыттыбыт.
1966 сыллаахтан космонаавтар этэрээттэригэр киирбит, космоска көтүү уопсай кууруһун, Сойуус хараабылларынан көтүү уонна Ыйга көтүү куурустарын бүтэрбит.
1961 сыллаахтан ССКП чилиэнэ. ССКП XXVI сийиэһин дэлэгээтэ.
Ыам ыйын 28 күнүгэр 2003 сыллаахха сүрэҕинэн ыалдьан өлбүт. Москубаҕа Останкинотааҕы кылабыыһаҕа көмүллүбүт.

# Макаров Олег Григорьевич
## Олоҕо
### Дьиэ кэргэнэ

* Аҕата — Макаров Григорий Васильевич.
* Ийэтэ — Макарова (Зверева) Ольга Степановна.
* Балта — Бундзен (Макарова) Нинель Григорьевна.
* Ойоҕо — Макарова (Солдатова) Валентина Ивановна.
* Уола — Макаров Леонид Олегович.
* Уола — Макаров Константин Олегович.

# Макаров Олег Григорьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Иккитэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун «Кыһыл Көмүс Сулус» мэтээлинэн.
* Түөртэ Ленин уордьанынан.
* «Күөх Ниил» уордьан (Эфиопия).
* ССРС лүөччүк-космонааба.
* Джезказган (Казахстан), Ровно (Украина), Дьокуускай (Арассыыйа) куораттар ытык олохтоохторо.
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (1977)

# Макаров Олег Григорьевич
## Мэҥэ

* Сэбиэскэй Сойуус икки төгүллээх дьоруойа Макаров О. Г. боруонса бүүһэ дойдутугар Удомля куоракка туруоруллубута.

# Макаров Олег Григорьевич
## Классноһа

* 3-с кылаастаах Космонавт-испытатель (сэтинньи 29, 1973).
* 2-с кылаастаах Космонавт-испытатель (тохсунньу 2, 1976).
* 1-кы кылаастаах Космонавт-испытатель (муус устар 28, 1979).
# Булуус

Булуус диэн хаар чиҥ араҥаларыттан үөскээбит улахан муус маассата.
Географияҕа: 1) үйэттэн үйэҕэ сир анныгар, сир хайа тоҥмутугар уу киирэн тоҥон, үллэн, хайа тэбэн, элбии, улаата турарыттан үөскүүр, өрүс, үрэх, аппа, күөл, муора биэрэктэрэ быстан түстэҕинэ көстөн кэлэр сир мууһа; 2) сир ирбэт тоҥо.
# Дмитровка

Дмитровка (укр. Дмитрівка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 471 (2011).
# Айыым

Айыым. Хабаровскай кыраай Айаан - Маайа оройуонугар баар сэлиэнньэ.
Оройуон кииниттэн 400 км. сиргэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 280 киһи (2006 сыл), нууччалар уонна эбэҥкилэр.
# Орест

Орест (лат. Orestes, 400 сыл саҕаттан – 476 сыллаахха диэри олорбута) - Аттила генерала уонна министра, олоҕун бүтүүтэ Арҕааҥҥы Рим империятын салайааччыта, оҕо саастаах император Ромулус Августулус аҕата.

# Орест
## Орест олоҕун сорох түгэннэрэ

434 сыллаахха гуннарга үчүгэй Маргум эйэтин түһэрсиигэ Аттилаҕа көмөлөһөр.
441-447 сыллардаахха Илиҥҥи Рим империятын утары сэриигэ гуннар биир армияларын баһылыга буолан кыттар.
449-449 сыллардаахха Илиҥҥи Рим империятын кытта кэпсэтиилэргэ кыттар.
451 сыллаахха Аттила Галлияҕа (билиҥҥи Францияҕа) Орлеан куоракка диэри кимэн киириитиэр кыттар.
452 сыллаахха Аттила Италияҕа кимэн киириитиэр кыттар.
453 сыллаахха армиятын кытта Уралга уонна Балтикаҕа тиийэ бара сылдьар.
Гуннар империялара ыһыллыбытын кэннэ Италияҕа төннөр.
461 сыл саҕана Ромулус диэн уолланар.
474 сыллаахха Арҕааҥҥы Рим империятын армияларын баһылык генерала буолар.
475 сыллаахха уолун Ромулуһу император оҥорор.
476 сыллаахха Орест өлөр.

# Орест
## Сигэ

Орест - друг Аттилы Архыыптаммыт 2008, Кулун тутар 18 күнүгэр.

# Орест
## Өссө көрүҥ

* Аттила
* Аэций
* Пеллерин
# Кулгаахтаах мэкчиргэ

Кулгаахтаах мэкчиргэ (нуучч. ушастая сова)
# Лиссабон

Лиссабон (Lisboa) диэн Португалия киин уонна ордук улахан куората.
# Лавернова Раиса Еремеевна

Лавернова Раиса Еремеевна - Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ култууратын туйгуна.
1965 сылллаахха сэтинньи 18 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһун Кыыллаах арыы нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Кыыллаах оскуолатын иитэр үлэҕэ дириэктэри солбуйааччы, муусука учуутала, кылаас салайааччыларын мэтиэдикэҕэ түмсүүлэрин салайааччыта, «Симэх» муода тыйаатырын салайааччыта, «Тэтим» саха муусука үстүрүмүөннэрин оркестрын салайааччыта. Үрдүкү квалификациялыыр категориялаах.
2013 сыллаахха нэһилиэк дьокутаатынан талыллыбыт. 2017 сыл күһүнүгэр нэһилиэк баһылыгынан талыллыбыт.

# Лавернова Раиса Еремеевна
## Наҕараадалара

«Өлүөхүмэ оройуонун сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ, «Өлүөхүмэ улууһун туйгун учуутала», Ил Түмэн Бочуоттаах суруга.
* ↑ https://candidates.golosinfo.org/p/8247-lavernova-raisa-eremeevna
# Берклиум

Халыып:Infobox berkelium Беркелиум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Bk уонна атом нүөмэрэ 97.
# Ракитное

Ракитное (укр. Рокитне) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 11 371 (2014).
# Никифоров Семен Осипович

Никифоров Семен Осипович (27.08.1923, Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа, Саха АССР — 15.08.1980) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.

# Никифоров Семен Осипович
## Олоҕун олуктара

* 1923 сыллаахха атырдьах ыйын 27 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Иккис Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1942 с. Дьокуускайдааҕы культурнай-сырдатар оскуоланы бүтэрэн Кыһыл чуум сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
* 1943 с. бэс ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1944 сыл муус устарыттан сэрии бүтүөр диэри фронт инники кирбиитигэр Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспит. Гвардия старшай сержана.
* Дойдутугар 1947 сыллаахха эргиллибит.
* Оройуон хаһыатын редакторынан, ЫБСЛКС райкомун бастакы секретарынан, ССКП райкомун салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
* Дьокуускайга уобаластааҕы партийнай оскуоланы бүтэрбит.
* «Хотугу сулус» сурунаал редакциятыгар о. д. а. тэрилтэлэргэ үлэлээбит.
* 1950 сылтан ССКП чилиэнэ.
* 1965 сылтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Никифоров Семен Осипович
## Айар үлэтэ

1961 сыллаахха кэпсээннэрин бастакы хомуурунньуга бэчээттэммит.1969 с.кэпсээннэрин, сэһэннэрин түмэн «Дойдум дьоно» кинигэтин таһааттарбыт. «Туркулаах кистэлэҥнэрэ» сэһэни суруйбут.
Сэбиэскэй саллааттар сэрии уоттаах толоонугар бойобуой, хорсун быһыыларын «Саллаат дьылҕата» кинигэтигэр суруйбут.
Суруйааччы айымньыларын геройдарынан Хоту дойду тулуурдаах дьоно, тыа хаһаайыстыбатын туруу үлэһиттэрэ, учууталлар, суруналыыстар, хорсун-хоодуот саллааттар, эйэлээх олоҕу тутааччылар буолаллар.

# Никифоров Семен Осипович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Албан аат III ст. уордьана (28.06.1945)
* Бойобуой мэтээллэр: «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.», «Берлины ылыы иһин»
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ

# Никифоров Семен Осипович
## Библиография

* Соргучаан үрэҕэр. — Дь., 1965;
* Дойдум дьоно. — Дь., 1969;
* Туркулаах кистэлэҥнэрэ. — Дь., 1971;
* Олох суолугар. — Дь., 1973;
* Өлөрү кыайбыттар. — Дь., 1975;
* Саллаат доҕотторум. — Дь., 1980;
* Саллаат дьылҕата. — Дь., 1983;
* Ытык хайа ыаллара. — Дь., 1988.
# Мүнхэн

Мүнхэн (сороҕор Мүниҕ, ниэм. München) — Германия үһүс улахан куората, Бавария киинэ. Нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөн 677 тыыһынча 878 киһи, эргинниин 3 мөллүйүөн. Мүнхэн куорат Эуропаҕа биир саамай биллэр аныгы аирпордаах уонна транспортнай системалаах. Куорат интернациональнай. Төрүт олохтооҕо баара суоҕа 44 % эрэ ылар, манна элбэх кытайдар уонна туроктар олороллор. Куоратка сылын ахсын аан дойдуга киэҥник биллэр бырааһынньык буолар — өктөбэфест.
Манна элбэх сахалар олороллор, тас сахалартан биир бөдөҥ диаспора баар.
# InDrive

InDrive (ИнДрайв) — Синет бөлөҕөр сыһыаннаах американскай IT быһаарылары оҥорор тэрилтэ. InDrive тэрилтэ иһигэр InDriver такси өҥөтө киирэр.
# Хоту Уолан

Хоту Уолан (DJ Уолан, Xotu Uolan), дьиннээх аата Василий Татаринов, Саха Сирин биир биллэр ырыаһыта, 2010 сыллаахха киэҥник биллибитэ.

# Хоту Уолан
## Биллэр ырыалара

* DJ Уолан - Кыһыл көмүс ыччат (киэнник тарҕаммыт, 27 дойду олохтоохторугар иһиллэр ырыа)
* DJ Уолан - Биир түгэн (Алик Григорьев кытта), саҥа ырыа
# Федорова Елена Петровна

Федорова Елена Петровна, (1951 с. ыам ыйын 30 күнэ, Абаҕа нэһилиэгэ, Өлүөхүмэ оройуона, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Федорова Елена Петровна
## Олоҕун олуктара

1951 с. ыам ыйын 30 күнүгэр Өлүөхүмэ оройуонун Абаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1975 с. Саха государственнай университетын математическай факультетын үөрэнэн бүтэриэҕиттэн үөрэхтээһин эйгэтигэр үлэлиир

# Федорова Елена Петровна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
* РФ президенин Гранын хаһаайына
# Иванова Нина Иннокентьевна

Иванова Нина Иннокентьевна — филология билимин хандьыдаата.

# Иванова Нина Иннокентьевна
## Олоҕун олуктара

* 1967 сыллаахха олунньу 28 күнүгэр Саха АССР Бүлүү улууһун Бороҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1997 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1997—2002 сс. — ассистент.
* 2002 с. — филология кандидатыгар «Интерферентные явления в устной речи билингвов-саха (на материале телевизионной речи представителей гуманитарной интеллигенции)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2002—2004 сс. — Саха государственнай университетыгар филология факультетыгар тыл үөрэҕин уонна риторика кафедратыгар старшай преподаватель.
* 2002—2004 сс. — старшай научнай үлэһит.
* 2004—2008 сс. — тыл политикатын салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 2008—2009 сс. — социолингвистикаҕа чинчийии салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 2009 сылтан — гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт грамматикаҕа уонна диалектологияҕа салаатын старшай научнай үлэһитэ.

# Иванова Нина Иннокентьевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* Культура русской устной речи ведущих теле-радиоэфира в условиях якутско-русского двуязычия. - Якутск: ИИА <Триада>, 2005. - 120 с.
* Языковая политика и языковое строительство в Республике Саха (Якутия): состояние и перспективы // Якутия в российском научном пространстве XX - нач. XXI вв.: гуманитарные исследования. - Якутск: Изд-во ЯНЦ СО РАН, 2005. - С. 238-261.
* Современный якутский риторический идеал // Вестник ЯГУ. - №2. - 2007. - Т.4. - С. 71-77. (в соавт.с Семёновой Л.Н.).
* Проблемные зоны в овладении русским языком: предупреждение и преодоление интерферентных явлений. - Якутск, 2007. - 168 с. - соавтор.
* Функционирование государственных языков РС (Я) в СМИ: научно-практическое пособие. - Якутск, 2007. - 72 с. - соавтор.
* Республиканское телевидение: состояние, проблемы, тенденции // Проблемы родного языка в условиях глобализации и интеграции современного общества: Сб. науч. статей. - Якутск: ИГИ АН РС (Я), 2007. - С.77-85.
* Ориентиры языковой политики в Республике Саха (Якутия) в условиях современной социолингвистической ситуации // Россия и Якутия: сквозь призму истории: Сб. науч. статей. - Якутск: ИГИ АН РС (Я), 2007. - С. 323-342.
# Нээлэмнэй (нэһилиэк)

Нээлэмнэй нэһилиэк. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Нээлэмнэй.
Улуус кииниттэн 46 км. соҕуруу диэкки Дьаһаак өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 280 киһи (2007 сыл), үгүстэрэ дьүкээбиллэр.

# Нээлэмнэй (нэһилиэк)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1906 сыл ыам ыйын 22 күнүгэр төрөөбүтэ Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок) (22.05.1906—17.03.1938) — бастакы дьүкээгир суруйааччыта, учуонайа.
* 1971 сыл ыам ыйын 30 күнүгэр төрөөбүтэ Прокопьева Прасковья Егоровна - педагогическай билим кандидата

# Нээлэмнэй (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Бах Йоhанн Себастиан

Йоhанн Себастиан Бах (Johann Sebastian Bach, Кулун тутар 31, 1685 — От ыйын 28, 1750) диэн Германия композитора уонна органиhа.
# Концепт

Концепт — диэн тыл бэлиэтин ис өйдөбүлэ. Омук ураты култууратын кэрэһилиир сүрүн өйдөбүллэр. Бу өйдөбүллэр омук-омук аайы уратытык өйдөнөллөр.
# Дьаар

Дьаар (нууч. яр) — быстыы, эмпэрэ, үрдүк туруору кытыл, аппа үрдүк сыыра.
Тэҥнээ: йар (был. түүр.) — аппа; джар, жар, чар (түүр.) — үрдүк туруору сыыр, аппа; чар (хакас.) — аппа, туруук таас; джер, джар (перс.) — хоруу, аппа, быстыы, хапчаан, туруору кытыл, туруук таас.

# Дьаар
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Кычкин Яков Прокопьевич

Яков Прокопьевич Кычкин — дыраама тыйаатырын артыыһа.

# Кычкин Яков Прокопьевич
## Олоҕун олуктара

Саха АССР үтүөлээх артыыһа Кычкин Яков Прокопьевич 1918 с. ахсынньы 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1937 с. Төҥүлү ситэтэ суох орто оскуолатын бутэрбитэ. 1940 с. П.А.Ойуунускай аатынан Саха драматическай театргыгар артыыс быһыытынан киирбитэ. Актерскай биографиятын Суорун Омоллоон “Айаал” трагедиятыгар кинээс уобараһыттан саҕалаабыта. Ол кэмтэн олоҕун саха театральнай искусствотын кытта ситимнээбитэ. Я.П.Кычкин 1981 с. олунньу 6 күнүгэр ыарахан ыарыыттан олохтон туораабыта. Билигин кини үтүө аата дойдутугар, Матта кулуубугар иҥэриллэн турар.

# Кычкин Яков Прокопьевич
## Айар үлэтэ

Сэрии сылларыгар Ньурба театрыгар үлэлээн баран, Яков Покопьевич 1948-1949 cc. кэргэнинээн Мария Петровна Бубякиналыын Маттаҕа кыстаан олорон оскуолаҕа үлэлээбиттэрэ. Манна драматическай куруһуок тэрийэн кэнсиэрдэри, испиктээкиллэри туруораллара. “Ньургун Боотур” олоҥхоттон быһа тардыыны оонньоон туруоран нэһилиэнньэ биһирэбилин ылаллара эбитэ үһү. Ону таһынан, Яков Прокопьевич сценкаттан быһа тардан бэйэтэ оонньуура, “Лоокуут уонна Ньургуһун” испиктээкилтэн Күһэҥэй оруолун, Алексей Елисеевич Кулаковскай “Итирик бурсуй” хоһоонунан сценка уо.д.а. Кэлин Яков Кычкин Саха драматическай-музыкальнай театрын артыыһынан пенсияҕа тахсыар диэри үлэлээбитэ.
Яков Прокопьевич М.Горькай 100 сааһыгар анаммыт “Түгэххэ” испэктээкилгэ бүтүн Россиятааҕы драма уонна оҕо театрдарын фестивалыгар Бубнов оруолун толоруутун иһин 1 степеннээх дипломунан, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.

# Кычкин Яков Прокопьевич
## Наҕараадалара

1968 с. Саха АССР үтүөлээх артыыһын Бочуоттаах аата иҥэриллибитэ.
# Атласов Александр Павлович

Атласов Александр Павлович (05.06.1965) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын министерствотын министрэ (2018 сыл муус устар 25-с күнүттэн).

# Атласов Александр Павлович
## Олоҕун олуктара

* 1965 сыллаахха бэс ыйын 6 күнүгэр Нам улууһун 1 Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбут
* 1982 с. – «Намский» совхоз үүнээйи ууннэриитин сыаҕар үлэлээбит.
* 1984-1985 сс. - Советскай армияҕа сулууспалаабыт.
* 1986 с. - «Намский» совхозка ЖКХа үлэһитинэн үлэлээбит.
* 1987-1992 сс. - Иркутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтыгар уерэммит.
* 1992-1995 сс. - «Нам» учебно-производственнай хаһаайыстыба үлэһитэ.
* 1995-1998 сс. - Нам улууһун тыа хаһаайыстыбатын салалтатын, сир оҥоруутугар сүрүн специалиһынан улэлээбит.
* 1998-1999 сс. - Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыа хаһаайыстыбатын уонна соҕотуопка министерствотын сүрүн специалиһа.
* 1999-2005 сс. - Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыа хаһаайыстыбатын министерствотын үүнээйи үүннэрии салалтатын начальнигын солбуйаачыта.
* 2005-2013 сс. - Нам улууһун 1 Хомустаах нэьилиэгин баһылыгынан талыллыбыта.
* 2013 с. - Нам улууһун муниципальнай районун баһылыгынан талыллыбыта.
* 2018 c. - Кулун тутар 24-с күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыа хаһаайыстыбатын уонна продовольстввеннай политика министрын эбээһэнэһин толорооччутунан ананар.
* 2018 c. - Муус устар 25-с күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыа хаһаайыстыбатын уонна продовольстввеннай политика министерынан ананар.

# Атласов Александр Павлович
## Ытык ааттара

* Саха республикатын народнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
* Саха сирин культуратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ.
* Нам улууһун ытык олохтооҕо.
# Дирхам

Дирха́м эбэтэр дирхе́м (араб. درهم‎) — араб тыллаах сорох дойдулар билиҥҥи валюталара:
* Марокко дирхама
* ХАЭ дирхама
* 1/1000 Ливия динара
* 1/100 Катар риала
* 1/10 Иордания динара

# Дирхам
## Араб дирхема

Араб дирхема — араб үрүҥ көмүс манньыата, эргииргэ VII үйэ бүтүүтүгэр (~ 692—696 сс.) киирбитэ, аан бастааҥҥы ыйааһына 3,9 г уонна сыаната 1/10 динар. Аатын төрүтэ арабтаҥытыллыбыт грек «драхма» диэн тыла. Орто үйэлэргэ манньыаттар «Улуу Солко суолун» бөдөҥ куораттарыгар быһыллыбыттара, холобур, Алматуга (билиҥҥи Алма-Ата). Мусульманнар религияларыгар олоҕуран, манньыаттарга ойуу суоҕа. Бастаан манньыаттарга баар бичиктэр: Коран этиилэрэ, сыл (мусульманнар ааҕыыларынан) уонна манньыат быһыллыбыт сирэ ыйыллара, хойут — баһылыктар ааттарын быһар буолбуттара.
Дирхем бүтүн Араб халифатыгар (Бактрияттан Испанияҕа дылы) түргэнник тарҕаммыта. Тэнийбит сирэ киэҥ, быһыллыбыт кэмэ өр буолан, бу манньыат элбэх (бэйэ бэйэлэриттэн халыыптарынан, ойууларынан, ыйааһыннарынан уонна металл пробатынан уратылаах) көрүҥнээх этэ. X үйэҕэ дирхем үксэ орто ыйааһына барыллаан 3 г этэ. Бөдөҥ дирхемнар, холобур «тохаристан» ыйааһына 11 г элбэх этэ, 38—45 мм диаметрдааҕа.
800—1012 сылларга дирхем киэҥник тарҕаммыта. Бу кэмҥэ дирхем атыы-эргиэн манньыатын быһыытынан Илин уонна Хоту Европаҕа, Англияҕа тиийэ киирбитэ.
XI үйэ саҕаланыытыгар араб дойдуларыгар үрүҥ көмүс аҕыйаан, дирхем хаачыстыбата мөлтөөбүтэ. Ол түмүгэр билоннай уонна алтан дирхемнар үөдүйбүттэрэ, холобур алтан караханид уонна хорезм манньыаттар (итилэртэн бөдөҥнөрө 43 мм диаметрдаах этэ).
XIII үйэттэн Азияҕа үрүҥ көмүс дирхемнары (холобур, Хулагуиды дирхемнарын) быһыы саҕаламмыта, манньыаттар бастаан 2,5 г ыйааһыннаах этилэр, онтон 1,4 г кэриҥэ ыйааһыннаммытара. XIV үйэ саҕаланыытыгар саҥа үрүҥ көмүс манньыат «тенка» үөдүйэр, ону кытта «дирхем» диэн аат сүтэн барар.

# Дирхам
## Татар уонна крым дирхемнара

Татар дирхема — Кыһыл көмүс Орда үрүҥ көмүс манньыата, аҕыйах ахсаанынан илиҥҥи славян сирдэригэр биллибит, холобур, Украинаҕа, XIII үйэ бүтүүлэриттэн XV үйэ бастакы уоннарыгар дылы. Ыйааһына 1,4—1,5 г этэ.
Крым дирхема (гиреевскай дирхем) — XV үйэҕэ Хоту Хара муора таһынааҕы сирдэргэ харчы эргииригэр быһаарар оруоллааҕа.

# Дирхам
## Өссө маны көр

* Валюта
* Валюта бэлиэтэ
# Ньуоҕу

Ньуоҕу — сыарҕалаах табаны салайар уһун быа. Ньуоҕу табата, ньуоҕуһут — наартаҕа инники иһэр сирдьит таба.
# Килиманджаро

Килиманджаро (эбэтэр Килима Ндьаро, ол аата Суахили тылыгар "сырдатар хайа"), Танзания хотугулуу-илин өттүгэр баар хайа. Килиманджаро аан дойдага соҕотох турар хайалартан ордук үрдүӄ буолар - 4600 миэтирэ. Аттыгар баар дэхси сирдэртэн ордук кыраһыабай көстүүнү оҥорор. Килиманджаро хайаны тоҕо ыhан таhаарыы докумуонна киирбэтэх эрээри, бу хайа 150-200 сылы быhа турбут диэн номох баар.
# Хайа

Хайа диэн киэҥ өйдобүлэ Сир ньуурун көрүҥэ, туhааннаах иэҥҥэ аттынааҕы сир ньууруттан үрдүк баар уонна чыпчааллаах. Уустук өйдөбүллэрэ: 1) үрдүк буор эбэтэр таас арҕас; 2) очуос таас, турук таас; 3) сис таас; 4) үрдүк туруору эниэ.
Хайалар Азия иэнин 64%, Хоту Америка 36%, Эуропа 25%, Соҕуруу Америка 22%, Аустралия 17% уонна Африка 3%. Cир бүтүн ньуурун 24% хайалаах сирдэр, дьон 10% хайалаах сирдэргэ олорор. Аан дойду үгүс өрүстэрин бастара хайаларга бааллар.
Т.к.: кая, гая, хая (түүр.) — таас хайа, очуос; кая (турок., болг.), коя (узб.) — таас хая; кая (перс, түүр. киирии) — таас хайа, очуос, хайа эниэтэ, томтор.

# Хайа
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Егоров Прокопий Иванович

Егоров Прокопий Иванович (1928 с. олунньу 5 күнэ, Наахара нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Педагогическай наука кандидата, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.

# Егоров Прокопий Иванович
## Олоҕун олуктара

Сунтаар оройуонун Кириэстээх нэһилиэгин Наахаратыгар төрөөбүтэ. 1946 с. орто оскуоланы бүтэрбитин кэннэ, кинини Тойбохойдооҕу Оҕо дьиэтигэр иитээччинэн анаабыттара. Онтон оскуолаҕа нуучча тылын, литературатын учууталынан, салгыы завуһунан үлэлээбитэ. Үлэлии сылдьан, Прокопий Иванович Дьокуускайдааҕы пединститут нуучча тылыгар, литературатыгар отделениетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Ити кэнниттэн кинини үөрэх оройуоннааҕы салаатын инспекторынан анаабыттара.
1960-1968 сс. Өрөспүүбүлүкэтээҕи учууталлар билиилэрин үрдэтэр институттарыгар дириэктэринэн ыҥыраллар. Ити бириэмэҕэ Прокопий Иванович Москватааҕы В.И. Ленин аатынан пединститут аспирантуратын бүтэрэн, педагогическай наука кандидатын степенин көмүскүүр.
Учууталлар билиилэрин үрдэтэр институт дириэктэринэн олорон, 8 уонна 11 кылаастаах оскуолаларга үлэ уруоктарын, ону ааһан, производственннай үөрэхтээһин акылаатын түһэрсибитэ, оскуолаларга үлэ уруоктарын, массыынаны, тракторы ыытыы уруоктара оскуолаларга киллэриллибиттэрэ. Ыытыллыбыт үлэлэр уопуттарын түмэн «Орто оскуолаларга үлэ уруоктарын тэрийии» диэн Прокопий Иванович редакциялааһынынан хомуурунньук бэчээттэнэн тарҕаммыта. Институт иһинэн бэйэ билиитин үрдэтиниигэ сыллата ортотунан 600-700 учуутал үөрэнэн ааһар буолбута. 113 оскуола бастыҥ уопуттарын арыйан көрдөрөр «Педагогическай үлэ маастардара» диэн улахан хомуурунньук бэчээттэнэн тахсыбыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ киэн туттар учууталлара Г.Е. Бессонов, М.А. Алескеев, В.П. Рыжов, Д.М. Чумаченко, М.П. Дьяконова, Б.Н. Андреев о.д.а үлэлэрин туһунан матырыйаал элбэх тираһынан Өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар тарҕатыллыбыта

# Егоров Прокопий Иванович
## Наҕараадалара, ытык ааттара

- Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала
- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
# Чонхоҕор (иһит)

Чонхоҕор — үрдүк иһит.