yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тимири уһаарыы

Тимири уһаарыы (нууч. металлургия) — металы промышленноска ылыы ньымаларын туһунан наука. Аан дойду үрдүнэн билиҥҥи кэмҥэ металлары хара уонна өҥнөөх металлар диэн араараллар.

# Тимири уһаарыы
## Хара металлар

Тимир уонна кини уһаарбаларын киллэрэллэр. Тимир сүрүн уһаарбалара чугуун уонна ыстаал.
Чугуун — 1,7% углеродтаах, кремнийи, марганеһы таһынан дуона суох сиэрэлээх уонна фосфордаах тимир уһаарбата.
Ыстаал — 0,1-2% углеродтаах, дуона суох кремний, марганец, фосфор уонна сиэрэ булкаастаах тимир уһаарбата.

# Тимири уһаарыы
## Өҥнөөх металлар

Тимир уонна кини уһаарбаларыттан ураты металлар уонна ол металлар уһаарбалара киирэллэр. Өҥнөөх металлартан оҥоһуллуутунан, туттуллуутунан бастакы миэстэҕэ алюминий уонна кини уһаарбалара, иккискэ алтан турар. Алтан электричествоны аһарымтыата үрдүгүнэн, коррозияҕа бэриммэтинэн, үчүгэйдик уулларан кутуу ньымата туттулларынан электропровод, электротехника уонна химия араас аппаратуратын оҥорорго туһаныллар. Өҥнөөх металлар: алтан, свинец, цинк, хорҕолдьун, никель, алюминий, титан, магний.

# Тимири уһаарыы
## Металлолом

Металлолом (тимир лом) - араас тимир бөҕү түмэр уопсай аата (тимир оҥоһук туһатыгар кэлбит) иккис металлургическай циклгэ утилизацияламмакка турар. Үксүн металл көмүһэ аналлаах сиригэр оҥоһуллубут тимир бөҕү утилизациялыыр эбэтэр утилизациялыыр анал концентрацияланар.
Металлому переработкалааһын олус экономическай уонна экологическай суолталаах. Тоҕо диэтэххэ, аан дойду индустриальнай сайдыыта уонна металл промышленность эйгэтигэр тардыллыбыт металл кээмэйин учуоттаатахха, металл кээмэйэ сыыһа- халты элбээбитэ ырылыччы көстөр. Бу балаһыанньаттан сиэттэрэн үгүс дойдуларга металы переработкалыыр кыамталар бааллар.
Металлолому барытын туһаҕа таһаарыы сүрүн стимула уонна барыһа:
* металларга нагрузкалары аҕыйатыы (билиҥҥи кэмҥэ күүскэ бараммыт);
* экологическай быһыы- майгы тупсуута;
* уматык кээмэйин аҕыйатыы;
* глобальнай кээмэйгэ металл аралдьыйыыта уонна тарҕаныыта аҕыйааһына.
# Мордьолор уустара

Мордьолор уустара (лат. Odobenus, нууч. Род Моржи) - Мордьотуҥулар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - Мордьо киирэр.

# Мордьолор уустара
## Өссө маны көр

Харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар өссө Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ киирэр.
# Industrial Light & Magic

Industrial Light & Magic (ILM) — АХШ тэрилтэтэ, араас визуальнай эффектары оҥорон таһаарар, холобура Юрскай Парк диэн киинэҕэ.
# Чучунаах

Чучунаах - хонууга үүнэр, аһыы амтаннаах киһи сиир ото (нуч. Лук).
# Хинди

Хинди (хинди हिंदी) — Индия дойдутун биир сүрүн омуга буолар, ону таһынан Пакистаҥҥа (10 млн), Афганистаҥҥа (1 млн) олороллор...
# Күтэрдэр

Күтэрдэр (лат. Arvicola, нууч. Род Водяные полевки) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр биир көрүҥ - күтэр киирэр.

# Күтэрдэр
## Өссө маны көр

* Таас бытаһыттар
* Тыа бытаһыттара
* Туйахтаах кутуйахтар
* Кырса кутуйахтара
* Бытаһыттар
* Чыҥырыкааннар
* Андаатардар
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
# Иванова Анна Софроновна

Иванова Анна Софроновна, (1949 с. от ыйын 23 күнэ – 2021 с. ахсынньы ый 26 күнэ) Педагогическай үлэ ветерана.

# Иванова Анна Софроновна
## Олоҕун олуктара

* Бүлүү педагогическай училищетын алын кылаас учууталын салаатын бүтэрбитэ.
* Бордоҥ орто оскуолатыгар алын кылаас учууталынан 40 сыл үлэлээбитэ. 2002с. “Саха сирин суруйааччылара” кылгас библиографическай авторскай тылдьыты оҥорон таһаарбыта. 2004 сылтан доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолору дьиэтээҕи усулуобуйаҕа үөрэппитэ

# Иванова Анна Софроновна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕирии министерствотын Бочуоттаах грамотата
* Педагогическай үлэ ветерана
# 1561

1561 сыл.

# 1561
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 22 — Фрэнсис Бэкон — Англия судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бөлөһүөк, билим миэтэдин олохтообут киһи.
# Electrolux

Electrolux - Швеция элбэх профильга бастаан иһэр тэрилтэтэ, лампаттан саҕалаан медицинскай техникаларга тиийэ оҥорор эмиэ биир бастыҥ. Fortuna 500 компонеҥҥа холбоноr.
Mitsui Group уонна BlackRock инвестиционнай бөлөхтөр Electrolux 70% өлүүтүн эргитэллэр биржаҕа.
# Panasonic

Panasonic Corporation, урукку аата Matsushita Electric Industrial Co., Ltd диэн араас дойдуларга үлэлиир электроника оҥорор хампаанньа. Panasoniс хампаанньаны электрониканан киэҥник биллэр. Хампаанньа 1918 сыллаахха Коносуке Матсушита олохтообута. Билигин телевизор оҥорор хампааннаьалартан төрдүс ордук улахан хампаанньа буолар. The company was known as Matsushita Electric Industrial Co., Ltd. from 1935 to October 1, 2008.

# Panasonic
## Быһарыылар

* ↑ Халыып:Citeweb
* ↑ Халыып:Citeweb

# Panasonic
## Атын сигэлэр

* Panasonic Global website
# Тырыы

Тырыы өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 327 км., тардыытын иэнэ 14000 км².
Баһа Сунтаар Хайата сис соҕурууҥҥу эниэтигэр. Сэттэ Дабаан сиһи быһа охсор. Тардыытыгар 120 күөл уонна 30 тарыҥ (уопсай иэннэрэ 47 км²) баар.
Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 85 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас өртүттэн Халыйа (185 км.), Долгучаан (83 км.) уонна Наталья (85 км.) диэн салаалардаах, уҥа өртүттэн Дыбыы (79 км.)

# Тырыы
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Герман Холлерит

Холлерит Герман (ниэм. Herman Hollerith) (олунньу 29, 1860, Буффало (ааҥл. Buffalo), Нью-Йорк штат — сэтинньи 17, 1929, Вашингтон), Америка инженерэ, бастакы электромеханика ааҕар массыынатын айааччы (табулятор), IBM фиирмэ иннинээҕи фиирмэни төрүттээбит киһи.
# Күндүөбэй

Күндүөбэй (лат. Coregonus sardinella, нууч. Сибирская ряпушка) — орто балык.
Саха Сиригэр элбэх өрүстэргэ, халаан ылар күөллэригэр үөскүүр.

# Күндүөбэй
## Кэрэхсэбиллээх чахчылар

* Эдьигээн сэлиэнньэтигэр аэропорт вокзалын болуоссатыгар 2012 сыл сэтинньи 9 күнүгэр күндүөбэй балыкка өйдөбүнньүк туруоруллубут. Балык «илим» быыһыгар оҥоһуллубут, «илим» Эдьигээн улууһун картатыттан «хатыллыбыт». Скульптураны Б. А. Болдохонов салайыытынан ООО «Алмаз» оҥорбут.
# Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Үрдүк үөрэх тэрилтэтэ

* Чурапчытааҕы физика култуура уонна спорт института.

# Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ

* Чурапчытааҕы колледж.

# Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ

* 14 №-дээх Идэлээх лицей (Одьулуун).

# Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Амма Константинов Р.И. аатынан орто оскуолата
* Арыылаах орто оскуолата
* Болтоҥо Субурусскай Н.Д. аатынан орто оскуолата
* Дириҥ И. Е. Федосеев - Доосо аатынан орто оскуолата
* Кытаанах Яковлев - Далан В.С. аатынан уус-уран уонна эстетика оскуолата
* Мугудай Красильников Д.Д. аатынан орто оскуолата
* Одьулуун орто оскуолата
* Соловьев орто оскуолата
* Сылаҥ профессор Башарин Г.П. аатынан орто ааптар оскуолата
* Төлөй орто оскуолата
* Хадаар орто оскуолата
* Чакыр орто оскуолата
* Бахсы Барашков Д.Г. аатынан орто оскуолата
* Хахыйах алын оскуолата - оҕо саада
* Бэрэ алын оскуолата - оҕо саада
* Кындыл алын оскуолата - оҕо саада
* Түөйэ алын оскуолата -оҕо саада
* Үрэх Күөрэ алын оскуолата - оҕо саада
* Алаҕар орто оскуолата
* Хатылы Соловьев - Болот Боотур В.С. аатынан орто оскуолата
* Хайахсыт Илларионов А.П. аатынан орто оскуолата
* Улахан Күөл төрүт оскуолата
* С.А.Новгородов аатынан Чурапчы орто оскуолата
* И.М.Павлов аатынан Чурапчы орто оскуолата
* Чурапчы улууhун гимназията
* Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата

# Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
* МКУ УО уэбсайта Архыыптаммыт 2011, Ахсынньы 22 күнүгэр.
# Чаппанда (Ньурба улууһа)

Чаппанда (урут Чаппаҥда диэн саҥарыллар эбитэ үһү диэн баар) — Ньурба улууһун Чаппанда нэһилиэгин киинэ.

# Чаппанда (Ньурба улууһа)
## Устуоруйата

Нэһилиэк урут Омолдоон нэһилиэгэ диэн ааттанар эбит.

# Чаппанда (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Чаппанда нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# Кыстык-Кугда (Чурапчы улууһа)

Кыстык-Кугда — Чурапчы улууһун Болугур нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Кыстык-Кугда (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Айталын (Герасимов Николай Афанасьевич)

Герасимов Николай Афанасьевич (Айталын) — поэт, суруйааччы.

# Айталын (Герасимов Николай Афанасьевич)
## Олоҕун олуктара

* 1939 сыллаахха балаҕан ыйын 17 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Боотулуу нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
* Саха государственнай университетын үөрэммит.
* Үөһээ Бүлүү комсомолун райкомун бастакы секретарынан үлэлээбитэ.
* Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэммит.
* 1972—1983 сс. — «Эдэр коммунист» хаһыат редактора.
* 1984—1987 сс. — Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатын главнай редактора.
* 1989—1991 сс. — «Кыым» хаһыат редакторын солбуйааччыта.
* «Чуораанчык» («Колокольчик») сурунаал главнай редакторынан үлэлээбитэ.

# Айталын (Герасимов Николай Афанасьевич)
## Айар үлэтэ

Айымньылара 1957 сыллаахтан бэчээттэнэллэр. 1979 сыллаахха хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Доҕорбор сурук» күн сирин көрбүтэ.

# Айталын (Герасимов Николай Афанасьевич)
## Библиография

* Доҕорбор сурук. Хоhооннор. — Якутскай, 1979.
* Сүрэх этэринэн. Очеркалар. — Якутскай, 1982.
* Родословная. Стихи. — Якутск. 1983.
* Ийэ кутум. Хоhооннор. — Якутскай, 1984.
* Көрсүөххэ диэри. Сэhэн. — Якутскай, 1985.
* Дабааннар. Xohooнунан сэhэн. — Якутскай, 1993.

# Айталын (Герасимов Николай Афанасьевич)
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
# Бэдьимэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Бэдьимэ — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бэдьимэ нэһилиэгин киинэ.

# Бэдьимэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Бэдьимэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# 1834

1834 сыл.

# 1834
## Төрөөбүттэр

* Олунньу 8 — Дмитрий Менделеев — нуучча улуу учуонайа, аатырбыт хиимийэ элэмиэннэрин периодтаах таабылын оҥорбут хиимик.
* От ыйын 19 — француз худуоһунньуга Эдгар Дега.

# 1834
## Өлбүттэр

* Ахсынньы 23 — Томас Роберт Малтус, Британия экономиhа
# Аһыы сиик тэллэйэ

Аһыы сиик тэллэйэ (лат. Russula emetica, нууч. Сыроежка жгучеедкая) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сэбирдэхтээх сииктээх ойуурдарга эбэтэр инньэлээх ойуурдар саҕаларыгар, маардар кытыыларыгар үүнэр.

# Аһыы сиик тэллэйэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 4-10 см. Көппөҕөр, кэлин хаптаҕай, ортотугар боруонка курдуктаах. Тириитэ үчүгэйдик арахсар, кыһыллыҥы, сырдык-кыһыл. Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ. Этэ: үрүҥ, аһыы сыттаах. Өҥө уларыйбат, үүтэ суох.

# Аһыы сиик тэллэйэ
## Туттуллуута

Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. 4-с категорияҕа киирэр. Тууһууллар уонна маринуйдууллар.
# Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ

Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ (хорв. Tvrđava Sv. Nikole) — Хорватия Адриатика кытылыгар турар Шибеник куоратыгар баар кириэппэс. ЮНЕСКО бу тутууну Аан дойду Утумун испииһэгэр «Венеция 15-17 үйэлэргэ туппут көмүскэнэр тутуулара: Stato da Terra — арҕаа Stato da mar» комплекс иһинэн 2017 сыллаахха киллэрбитэ.
Шибеник куоракка түөрт кириэппэс баар:
* Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ (Tvrđava Sv. Nikole)
* Сибэтийэ Михаил кириэппэһэ (Tvrđava Sv. Mihovila)
* Сибэтиэй Иоанн кириэппэһэ (Tvrđava Sv. Ivana)
* Шубичевац кириэппэс.
Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ Шибеник пуордугар киириигэ байҕал арыытыгар турар, атыттар кытылга бааллар.
Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ Сибэтиэй Антоний ханаалын хаҥас өттүгэр Люлевац арыыга тутуллубут. Арыы утары Джадрия кумаҕын майаага турар. Аатын бенедиктииннэр манастыырдарыттан утумнаабыт, бу манастыыры кириэппэс туталларыгар көһөрбүттэр. Олохтоох хорвааттар көрдөһүүлэринэн Алоджий де Канал хапытаан форту Люлевац арыыга тутары 1525 сыллаахха муус устар 30 күнүгэр саҕалаабыт. Кириэппэһи Венеция биллэр архитектора Hyeronimus di San Michaela туппут. Анала — туурак хараабылларын пуорка киллэрбэт буолуу. Кириэппэс 32 тэргэннээҕэ.
# Иванов Илья Семенович

Иванов Илья Семенович (1933–1993), Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо, РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.

# Иванов Илья Семенович
## Олоҕун олуктара

1933 с. тохсунньу 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ
1953 с. Элгээйигэ орто оскуоланы бүтэрээтин кытта Садын оскуолатыгар ыыппыттара.
1964 с. диэри Тойбохойго, Элгээйигэ оскуола дириэктэринэн үлэлээбитэ.
Ити кэнниттэн сүүрбэттэн тахса сыл норуот үөрэҕириитин отделын салайбыта. Бу сылга оскуолаларга кабинетнай систиэмэ күүскэ киирбитэ, сүрүн предметтэри дириҥэтэн үөрэтэр кабинеттар, туристическай үлэлэр сайдыбыттара. 1975 с. Сибиир, Уһук Илин оскуолаларын дириэктэрдэрин се­минара Тойбохойго ыытыллыбыта. 1985 с. үөрэх отделларын сэбиэдиссэйдэрин семинара эмиэ Сунтаарга барбыта. Сунтаар оройуона оскуолалары саҥа үөрэх сылын бэлэмнээһиҥҥэ хаста да бастакы миэстэлэри ылаттаабыта. Yc төгүл РСФСР Көһөрүллэ сылдьар Кыһыл Знамята Сунтаар оройуонугар туттарыллыбыта. Сунтаардааҕы 2 №-дээх оскуолаҕа Илья Семенович Иванов аатын иҥэрбиттэрэ

# Иванов Илья Семенович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо

# Иванов Илья Семенович
## Аатын үйэтитии

Сунтаар 2 №-дээх оскуолатыгар Илья Семенович Иванов аатын иҥэрбиттэрэ;
2000 с. сэтинньи 28 күнүттэн Сунтаар с. киинигэр баар А. Матросов аатынан переулок Илья Иванов аатынан уларытыллыбыта.

# Иванов Илья Семенович
## Кини туһунан суруйуулар, кинигэлэр

1. Бессонов Г. Е., Талааннаах салайааччы. [РСФСР үөрэҕин министерствотын уонна профсоюз киин комитетын Знамяларын икки төгүл ылбыт, үөрэҕирии үлэһитэ Илья Семенович Иванов туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Ахсынньы 23 күнэ-С. 3;
2. Илья Семенович Иванов: үөрэхтээһиҥҥэ анаммыт олох. Автор: [хомуйан оҥордулар: П. С. Иванов, Н. И. Алексеев, Т. Г. Иванова, 2006
3. Филиппова Г. , "РОНО сэбиэдиссэйдэрин Аксакала". [РОНО сэбиэдиссэйэ Илья Семенович Иванов туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Алтынньы 30 күнэ-С. 3;
4. Мария Доржиева. Мы бы говорили, говорили – обо всем на свете… Историко-географический, культурологический журнал Илин, № 3 (50) 2006
5. Светлана Захарова. Всегда видел в человеке личность.... Историко-географический, культурологический журнал Илин, № 3 (50) 2006
6. Сивцев-Таппа И., Улахан олох сыдьаайа. [оройуон үөрэҕин салаатыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит Илья Семенович Иванов туһунан "Үөрэҕириигэ анаммыт олох" диэн кинигэ сүрэхтэниититтэн] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2007. - Балаҕан ыйын 27 күнэ-С. 2
# Кагул

Кагул (молд. Cahul) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 41 100 (2013).
# Күөрт (тэрил)

Күөрт — тимир ууһа кыһаҕа уотаах чоҕу күөдьүтэригэр аналлаах үрдэрэр тэрил.
# Бейрут

Бейрут диэн Либан киин уонна ордук улахан куората. 2007 с. олохтоохторун ахсаана 2.1 млн тахса.
# Холгума нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Холгума нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бырама.
Майаттан 63 км илин диэки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 310 киһи (2007 сыл).

# Холгума нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

Бастакы Холгума 1710 сыллаахтан биллэр. 1836 с Иккис Холгуматтан арахсыбыт.

# Холгума нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Догнан (Дулгаан) аҕа ууһа, Дойду аҕа ууһа, Бэс аҕа ууһа, Чолдон аҕа ууһа

# Холгума нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Яковлев Иннокентий Иванович-II (1907—1976) — Кыайыы парадын кыттыылааҕа
    Романов Иван Михайлович (04.12.1909—1978) — история билимнэрин доктора, профессор.
    Попова Марина Константиновна (1926 с. төр.) — ырыаһыт, Саха АССР норуодунай артыыһа.
    Захарова Александра Егоровна (1927 с. ахсынньы 12 к. төр.) — педагогика билимнэрин кандидата, доцент.
# Британия Империята

Британия Империята диэн урукку күүстээх дойду этэ. Холбоһуктаах Хоруоллукка бас билэнэр этилэр. Устуоруйаҕа биир улахан империя этэ. Чыпчаалыгар аан дойду 23%-ын хонтуруоллуур этэ. Билигин ол империяҕа киирэ сылдьыбыт дойдулар Нациялар Доҕордоһууларыгар киирэллэр.
Англия былааһы ыларын XVII үйэҕэ саҕалаабыта, уонна Хоту Америкаҕа уонна Индияҕа колониялары олохтообута. Онтон сылтаан Голландияны уонна Францияны кытта өстөөх буолбуттар, Испания хотторбутун кэнниттэн ити дойдулар икки улахан күүстээх империялары олохтообуттара. Англо-голландскай сэрии уонна Сэттэ сыллаах сэриилэр кэнниттэн Хоту Америкаҕа уонна Азияҕа Голландия уонна Франция сирдэрин былдьаабыта. Америка тутулуга суох иһин хамсааһын баар да буоллар, империяҕа улахан дьайыыны оҥорботоҕо. 1919 сыллаахха Британия Аан дойду бастакы сэриитин кыайыылааҕынан тахсыбыта, уонна Британия ордук күүстээх периода саҕаламмыта. XIX үйэҕэ олорор дьоннор Британия империятыгар күн хаһан да олорбот диэн ааттыыллара. Ол гынан баран, Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн Британия империята суох буолбута.
Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн деколонизация саҕаламмыта. Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн былааһы миэстэҕэ баар норуоттарга биэрэр буолбута, тоҕо диэн сэрии кэнниттэн Британия банкрот этэ, уонна былааска баар дьон уларытыахтарын баҕараллара.
Империя биир кэнники чааһын - Гонкоҥу Британия Кытайга 1997 сыллаахха биэрбитэ.
# Звягель

Звягель (укр. Звягель) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 55 086 (2022).
# Төмтөөннөөҕү сыккыс

Төмтөөннөөҕү (Тимптон) сыккыс уута элбэҕинэн, күүһүнэн аан дойдуга аатырбыта (10 000 л/с, эбэтэр сууккаҕа 860 тыһ. куб. м).
Сир аннынааҕы бу дьиктилээхэй сыккыс Чульмантан хотугулуу-илин, быһа холоон 66 км. Төмтөөн орто тардыытыгар баар. Сыккыс хаһан да быстыбат, иһэргэ олус үчүгэй, онон экэниэмикэҕэ да интэриэһи балачча көбүтэр. Төмтөөннөөҕү сыккыс сууккаҕа 500 мөл. лиитирэ үрдүк хаачыстыбалаах ууну биэрэр кыахтаах. Миллиардынан солкуобайдаах барыһы аа-дьуо баһан ылыахха сөп.
Мантын хаһан да бүппэтинэн, өссө эбиллэ турарынан уратылаах. Дьэ, маннык үтүө сиргэ бөһүөлэги тутуу, бырамыысыланнас эбийиэгин дьэндэтии, о.д.а. үлэни тэнитии бобуллуох тустаах. Аан дойдуга айылҕа бэрт сэдэх эбийиэктэрин, көстүүлэрин кытта төһө баҕарар күрэстэһэр кыахтаах – бу сыккыс. Быһата, Саха сирин баар-суох чөмчүүгэ, туохха да тэҥнэммэт кылаата буолар. Маннык үтүө сири, хаһан туттулларын күүтэ хайыы барбакка, сүбүгүҥҥүттэн харыстаан, харах далыгар киллэриэххэ наада. Ол эрээри биир саамай кутталлаах суол баар – Төмтөөн өрүскэ ГЭС тутуутун бырайыага. Бу бырайыак олоххо киирдэҕинэ, били дьиктилээхэй сыккыспыт, киэн туттуубут туох да туһата суох тимирэр кутталлаах.
# AARTyk

aARTyk - Лэкиэс – Иннокентий Гаврильев салайар ырыа суруйар студията. Дьокуускайга баар.
Джида иккис альбомун ("Olokh/ostuoruyA") бу студияҕа суруйбута.
# Дьабадьы

Дьабадьы — киһи, сүөһү айаҕын икки өттүнэн үөһээ, аллараа уостара силбэһэр сирдэрэ.
# Гайспольсайм

Халыып:Infobox French commune
Гайспольсайм (фр. Geispolsheim [gaɪspɔlsaɪm]) — Франция хотугулуу-илин эҥэригэр Гранд-Эст эрэгийиэҥҥэ баар коммуна. (урукку Эльзас — Шампань — Арденны — Лотарингия), Алын Рейн дэпэртээмэн, Страсбур уокуруг, Ленгольсайм кантон. 2015 сыл кулун тутарыгар диэри коммуна Гайспольсайм кантон киинэ этэ (Страсбур-Кампань уокурук), бу кантон суох буолбута.

# Гайспольсайм
## Сытар сирэ

Коммуна Парижтан 390 км илин диэки, Страсбуртан 11 км соҕуруулуу- арҕаа сытар.
* ↑ Décret n° 2016-1262 du 28 septembre 2016 portant fixation du nom de la région Grand Est(фр.). Декрет от 28 сентября 2016 года. legifrance.gouv.fr. Тургутулунна 31 октября 2016 года. Төрүт сириттэн архыыптанна 2 октября 2016 года.
* ↑ Décret n° 2014-185 du 18 février 2014 portant délimitation des cantons dans le département du Bas-Rhin(фр.). Директива от 18 февраля 2014. legifrance.gouv.fr. Тургутулунна 9 октября 2016 года. Төрүт сириттэн архыыптанна 24 февраля 2014 года.
* ↑ Ырааҕа каартанан ааҕылынна.
# Денвер

Денвер (Denver) диэн Колорадо штатын киин куората. Дьонун ахсаана - 600 тыh. (2008).
# Гранд-Каньон

Гранд-Каньон (АХШ) (ааҥл. Grand Canyon; Улахан каньон, Улуу каньон) — аан дойдуга саамай дириҥ каньоннартан биирдэстэрэ. Колорадо платоҕа, Аризона штаакка, АХШ-ка баар. Колорадо өрүс известняктары, сланецтары уонна песчаниктары хайа сүүрэн оҥорбут. Каньон уһуна — 446 км. Кэтитэ (плато таһымынан) 6-тан 29 килэмиэтэрэҕэ дылы, түгэҕэр — килэмиэтиртэн синньигэс. Дириҥэ — 1600 м дылы. 1979 сылтан Гранд-Каньон ЮНЕСКО Аан дойду наследиетын тиһигэр киирэр.
# Елисеев Виктор Борисович

Елисеев Виктор Борисович — хапсаҕайга СР спордун маастара. Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх.
Ох саа5а Россия маастара
# Серкина Александра Васильевна

Александра Васильевна Серкина (ыам ыйын 31, 1918, Саха АССР Витим бөһүөлэгэ — алтынньы 28 2007, Иркутскай) — ангиохирург, мэдиссиинэ билимин дуоктара, профессор, Иркутскайдааҕы государственнай медицинскэй университет уопсай хирургиятын кафедратын сэбиэдиссэйэ, Иркутскай куорат Ытык гражданина.

# Серкина Александра Васильевна
## Биографията

1936 сыллаахха Дьокуускайдааҕы медициина техникуумун бүтэрэн баран Орто Халыма оройуонугар ыытыллыбыт. Онно корь ыарыы ыарахан эпидемиятын тохтотууга күүскэ үлэлээбит. Ол үлэтин иһин Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ түөскэ кэтиллэр «Саха АССР 15 сыла» диэн бэлиэнэн наҕараадалаабыт.
1944 сыллаахха Иркутскайдааҕы мединституту бүтэрбит. Иркутскай куорат № 1 клиническэй балыыһатыгар хирургия отделенитыгар ординатордаабыт.
# Танда (Уус-Алдан улууһа)

Танда — Уус-Алдан улууһун Байаҕантай нэһилиэгин киинэ.

# Танда (Уус-Алдан улууһа)
## Биллиилээх дьоно

Лонгинов Владимир Дионисьевич (1919—1943) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Танда (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Байаҕантай нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Чэнду

Чэнду (кытай. 成都) диэн Кытай соҕуруулуу арҕаа өттүгэр сытар куорат, Сычуань провинция киин куората.
# Сосин Тит Егорович

Тит Егорович Сосин (1887-1941) — мэдиссиинэ уонна санитария тэрийээччитэ, чөл олох пропагандиһа.
Моорук нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Куораттааҕы үрдүкү оскуоланы уонна биэлсэр куурсун бүтэрбитэ. Амма, Булун, Таатта, Нам, Өлүөхүмэ уонна Мэҥэ-Хаҥалас улуустарыгар үлэлээбитэ. Медицина уонна санитария тэрийии көҕүлээччитэ уонна салайааччыта. Культурнай революция буоларыгар үчүгэйдик үлэлэспитэ.
Т.Е. Сосин медицина тиэмэтигэр сахалартан бастакы суруйан саҕалаабыт киһи. 7 кинигэни таһаарбыта, онтон бастакы кинигэтэ, "Куһаҕан ымынах" 1913 сыллаахха тахсыбыта. Нууччалыы уонна сахалыы тылынан элбэх ыстатыйата бэчээттэммитэ. Тит Егорович "Толковый русско-якутский словарь малопонятных, труднопереводимых якутских образных и удвоенных слов" уонна "Словарь образных, звукоподражательных и парных слов" тылдьыттары оҥорбута. Бүтэһик тылдьыты Л.Н. Харитонов бэйэтин үөрэтиилэригэр туттубута. Ол курдук, Т.Е. Сосин саха тылын үөрэтиитигэр сыаналаах кылаат уурбута.
1918 сылтан саҕалаан Тит Егорович правительствоҕа Абалаах күөлү ыраҥалыырга сурук суруйар этэ. Бу сыалын тутуһан 1923 сыллаахха экспедиция тэрийбитэ. Экспедиция түмүгүнэн 1934 сыллаахха геолог инженердар И.С.Лорви уонна А.Д.Егорова күөл дьабаҕын бальнеологическай сыалларга туттуохха сөбүн быһаарбыттара.
1935 сыллаахха Т.Е.Сосин Абалаахха курортнай эмтэниини тэрийбитэ. Аҕыйах кэм иһигэр тыаны кэрдэн, маһы тиэйэн, эмтэнии куорпуһун оҥорорго материаллары бэлэмнээбитэ. 1935 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр Абалаах балыыһата аһыллыбыта. Т.Е. Сосин Сэбиэскэй былаас Саха сиригэр олохтоноругар улахан кылааты уурбут киһи.
[[Категория:1887 сыллаахха төрөөбүттэр]
# Гуарани (харчы)

Гуарани — Парагвай харчыта, 1944 сылтан. Бу иннинээҕи эргииргэ сылдьыбыт парагвай песотын солбуйбут, 100 песо = 1 гуарани.
Эмитент — Парагвай Киин баана.
Эргииргэ 1, 5, 10, 50, 100, 500 уонна 1000 номиналлаах гуарани манньыаттара уонна 1000 (2001 сыл тохсунньу ыйын 6 күнүттэн тахсыыта тохтотуллубут), 2000, 5000, 10 000, 20 000, 50 000 уонна 100 000 номиналлаах гуарани банкноталара бааллар.
Банкноталар сүрүн өҥнөрө — бороҥ, кытаран көстөр күөх, от күөх, араҕастыҥы сырдык өҥҥөөх…
Биир гуаранига 100 сентимо (céntimo) киирэр, ол эрэн инфляция содулугар түбэһэн билигин сентимо туһаныллыбат буолбут.
1, 5 уонна 10 номиналлаах гуарани манньыаттара бытархай уонна сыаналара кыра буолан билигин сэдэх.