yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ууһуур тиһик

Ууһуур тиһик (нууч. Репродукти́вная систéма) — уустук кыыл-сүөл, үүнээйи, тэллэй уо.д. а. хамсыыр-харамай ууһуур (бэйэтин бэйэтэ элбэтэр, хатылыыр, атыҥҥа салҕанар) уорганнарын тиһигэ.

# Ууһуур тиһик
## Тоноҕостоохтор ууһур тиһиктэрэ

Үүтүнэн иитиллээччилэр ууһуур тиһиктэрэ биир оҥоһуулаах. Ол эрээри киһи киэниттэн уратылардаах. Холобур, үгүс кыыл-сүөл атыырын ууһуур уоргана тура (эрекциялыы) илик кэмигэр этин-сиинин иһигэр сылдьар, иһигэр уҥуохтаах буолар. Аны буоһуур кыаҕа куруук бэлэм буолбат, примааттарга эрэ оннук.

# Ууһуур тиһик
## Киһи ууһуур тиһигэ

Дьахтар төрүүрэ-ууһуура кини олоҕор сүрүн суолталаах. Ол таска көстөрө ый ахсын хаанынан арахсан кэлэрэ буолар. Онтон искэ буолар хаамыылар дьахтар гормонун циклынан дьайыытыгар олоҕураллар. Сатаан оҕоломмот ыал дьахтар төрүүр-ууһуур тиһигин ымпыгын-чымпыгын билэллэрэ наада.

# Ууһуур тиһик
## Киһи ууһуур тиһигэ
### Яичник

Ньолбоҕор быһыылаах ханыылаах уорган. Оҕо үөскүүр хаатын (матка) ойоҕоһугар баар, хас биирдиитин кээмэйэ быһа барыллаан 3x2 см буолар. Сымыыкка дьүөрэ аата саҥа олох үөскүүрүн санатар. Ол чахчы даҕаны оннук: бу уоргаҥҥа яйцеклеткалар бааллар, дьахтар ууһуур килиэккэтэ манна ситэр, балар өссө ситэ иликтэр. Оҕо үөскүүрүгэр анаан ситиэхтэрин наада. Ситии уонна сиппит килиэккэ босхолонуута – сүрүн уларыйыылар яичник иһигэр буолаллар. Манна ууһуурга наадалаах гормоннар – эстроген уонна прогестерон үөскүүллэр.

# Ууһуур тиһик
## Киһи ууһуур тиһигэ
### Яичник
#### Фаллопиевай турба

Яичниктары оҕо үөскүүр хаатын кытта холбуур, хас биирдиитэ 10 см уһуннаах икки синньигэс турба. Хас ый ахсын бииригэр фолликула (убаҕаһынан туолбут хабах) тэһэ барар, ол иһиттэн сиппит яйцеклетка тахсан тута фаллопиевай турбанан оҕо үөскүүр хаатын диэки көхтөөхтүк сыҕарыйар. Чопчу ити турба иһигэр бастакы түргэн сиэмэлиин (сперматозоид) булкуһар. Балар силбэһиилэриттэн саҥа олох үөскүүр.

# Ууһуур тиһик
## Киһи ууһуур тиһигэ
### Яичник
#### Фаллопиевай турба
##### Оҕо үөскүүр хаата

Груусалыы быһыылаах, ууһатар уорган киириитин (влагалище) үөһэ салаатын кытта аллараа салаата холбоһоро шейка дэнэр. Оҕо үөскүүр хаатын иһин араҥата эндометрия диэн ааттанар. Хас ый ахсын гормон дьайыытынан бу араҥа үллэр, хаан тымырдара буоһаабыт яйцеклеткаҕа сөптөөх усулуобуйа оҥорон арахсаллар. Оҕо үөскүүр хаҕыгар төрүөх хат буолуу кэмин устата сайдар.

# Ууһуур тиһик
## Киһи ууһуур тиһигэ
### Яичник
#### Фаллопиевай турба
##### Оҕо үөскүүр хаата
###### Ууһатар уорган киириитэ (влагалище)

Бу былчыҥ көҥдөй уоргана, манна сиэмэлэр киирэн яйцеклеткаҕа дьулуһаллар. Манан ыйдааҕы хаан арахсан тахсар уонна сиэмэ яйцеклетканы буоһатар, биитэр мэһэйдэһэр кистэлэҥнээх миэстэтэ буолар.
Мантан көстөрүнэн, оҕолонор сааһыгар сылдьар дьахтар этэ-сиинэ (организм) ый ахсын хат буолар турукка бэлэмнэнэр: уочараттаах яйцеклетка буоһуурга бэлэмнэнэр, оҕо үөскүүр хаҕа эндометрия эбии араҥатын үүннэрэр, гормоннар үөскүүргэ табыгаһы оҥороллор. Өскөтүн үөскээбэтэҕинэ, ордук араҥа (эндометрия) оҕо үөскүүр хаҕыттан хоҥнон таска тахсар – ыйдааҕы хаан арахсан кэлиитэ саҕаланар. Оҕо үөскүүрүгэр дьахтар этин-сиинин тиһигин хайа баҕарар кэһиллиитэ мэһэйдиэн сөп.
# Уу чырыта

Уу чырыта (лат. Phalaropus fulicarius, нууч. Плосконосый плавунчик) — Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр дьоҕус бадараан көтөрдөрүн көрүҥэ.
Тыһыта атыырынааҕар биллэ бөдөҥ уонна дьэрэкээн. Тыһытын көхсө кытархайдыҥы-хара. Көхсө дьэбинниҥи кытархай. Иэдэһэ үрүҥ. Баттаҕа уонна моонньо хара. Кынатын уһуна — 123-132 мм, Этин-сиинин ыйааһына — 42-57 г. Тыһыта кынатын уһуна — 127-134 мм, ыйааһына — 51-64 г.
Туундараҕа үөскүүр. Саха сирин киин өттүгэр ардыгар ааһан иһэн көстөр. Туундараҕа көлүйэлэр кытылларыгар олохсуйар. Уйаланар сиригэр ыам ыйын эргэтигэр бэс ыйын саҥатыгар кэлэр. Атырдьах ыйын эргэтигэр балаҕан ыйын саҥатыгар кыстыгар барар.
* Museum specimen

# Уу чырыта
## Эбии маны көр

* Чоҕулҕан чырыт
* Америка чырыта
# Таурин

Таурин (ааҥл. Taurine), органическай төрүөттээх тутуллартан биирдэстэрэ, киһиэхэ уонна кыылга энергетическай эффект оҥорооччу, биир күүстээх тутул буолар. Таурин киһиэхэ туһалыан да сөп, буортулуон да сөп.
Таурин сахарнай диабетка тиэрдиэн сөп элбэх ахсааныгар, ол эрэн киһи хараҕар уонна быччыныгар туһалааҕынан биллэр. Эр киһи буччатыгар хааны сүүрдэринэн биллэр.
Билиҥҥи кэмҥэ элбэх таурин энергетиктарга туттуллар.
# Станозолол

Станозолол — анаболик, стероид буолар. Тестостероннааҕар 3 төгүл күүстээх, тренболонтан 3 төгүл мөлтөх, ол эрэн нандролонтан ураты атыннаах, ол эрэн күүһэ надролоны кытта тэҥ соҕус. Ароматизация барбат.
Вообще бобуллубут эмп буолар, тоҕо диэтэххэ эр киһи буччатын аһары күүһүрдэр, тестостерон үөскүүрүн күүһүрдэн дьону сексуальнай маньяк оҥоруон сөп. Ону таһынан быччыҥ үллүүтүн оҥоруон сөп.
Тренболону кытта холбоон туттууга киһи сүрэҕин былчыҥын алдьатар.
Ол эрэн дьон спортка уоран допинг курдук оҥостор.
# Def Jam: Fight for NY

Def Jam: Fight for NY (Нью Йорк иһин охсуһуу), охсуһуу оонньуута, сүрүннээн репердэр охсуһаллар.
# Carl Zeiss AG

Carl Zeiss AG (Карл Зайц) — Германия тэрилтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ оптическай линзалары оҥорор, Mitsui Group оптическай линзалары оҥорор конгломерат тэрилтэлэр бөлөхтөрүгэр киирэр, ол эрэн технологическай процестара автономнай.
Ону таһынан Карл Зайц тэрилтэ биир бөдөҥ медицинскай техникалары оҥорорунан биллэр, биолабораториялары.
Fortuna 500, Nasdaq курдук индекска акциялара холбонор.
# Аҕабыыт

Аҕабыт, аҕабыыт – (нуучч. киирбитинэн – Баачыка, Тээтэ) – православнай таҥара дьиэтин үлэһитэ: таҥараны итэҕэҕэтэргэ дьону үөрэтэр, саҥа ыал буолбуттары бэргэһэлиир, төрөөбүт оҕону сүрэхтиир, мэлиибэн ыллыыр о.д.а. оҥорор.

# Аҕабыыт
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт” Дьокуускай, Бичик, 2004 c.
# Сыыллааччылар

?Сыыллааччылар :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Подтип: | Тоноҕостоохтор |
| Кылаас: | Reptilia |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Сыыллааччылар (лат. Reptilia) диэн тымныы хааннаах тоноҕостоох харамайдар кылаастара. Сиринэн сыыллан сыҕарыйаллар. Ойуурга, сыһыыга, күөлгэ, хайаҕа олохсуйаллар. Зоологияҕа билигин сыылааччылар 6 тыһыынча кэриҥэ көрүҥнэрэ биллэр. Саха сиригэр сыылааччы икки көрүҥэ: тыыннаах оҕону төрөтөр күлгэри уонна эриэн моҕой үөскүүр. Уу бары сыылааччылара атмосфера эрэ салгынынан тыыналлар. Кинилэр ууга буолбакка, хонууга тахсан ууһууллар.
Бастакы сыылааччылар 250 мөлүйүөн кэриҥэ сыллааҕыта үөскээбиттэр. Быданнааҕыта өлөн бараммыт хонуу сыылааччыларын динозаурдар диэн ааттаабыттар.
Күлгэри. Бадарааннаах, сииктээх сири сөбүлүүр. Ууга үчүгэйдик харбыыр уонна умсар. Атырдьах ыйын бүтүүтэ кыстыгын булан утуйар. Саас хаар ууллуута уһуктар уонна ууһаабытынан барар. Улахан күлгэри 60—70 мм буолар. Сайын күлгэри тыыннаах оҕону төрөтөр. Сыылааччыларга бу сэдэх көстүү. Биир ийэ 4—8 оҕолонор.
Күлгэри күн уотугар сыламнаан сытар буоллаҕына, өтөрүнэн ардах кэлбэт.
Моҕой. Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Улахан сиппит эриэн моҕой биир метр усталаах буолар. Кини дьааттаах тииһин уһуна — 0,5 см. Киһиэхэ бэйэтэ хаһан да саба түспэт. Киһини көрдөҕүнэ да, куота сатыыр уонна саһар. Онон эриэн моҕойго тиктэрбит киһи бэйэтэ алҕаска моҕойу үктээбит, таарыйбыт буолуон сөп. Эриэн моҕой — туһалаах харамай. Кини сүлүһүнэ олус эмтээх. Моҕой элбэх буортулаах харамайы суох оҥорор. Эриэн үөн кулгааҕа суох, онон тыаһы салгынынан ылбат, сиринэн билэр.
# Марк Твен

Cэмюэл Лэҥһорн Клеменс (Samuel Langhorne Clemens) (Сэтинньи 30, 1835 – Муус устар 21, 1910), Марк Твен (Mark Twain) диэн псевдонимынан биллэр, Америка суруйааччыта. Твен Adventures of Huckleberry Finn уонна The Adventures of Tom Sawyer диэн романнара ордук биллиилээхтэр.

# Марк Твен
## Библиографията

* 1867 - The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County
* 1869 - Innocents Abroad
* 1872 - Roughing It
* 1873 - The Gilded Age: A Tale of Today
* 1876 - The Adventures of Tom Sawyer
* 1880 - A Tramp Abroad
* 1880 - 1601: Conversation, as it was by the Social Fireside, in the Time of the Tudors
* 1882 - The Prince and the Pauper
* 1883 - Life on the Mississippi
* 1884 - The Adventures of Huckleberry Finn
* 1889 - A Connecticut Yankee in King Arthur's Court
* 1894 - Tom Sawyer Abroad
* 1894 - Pudd'n'head Wilson
* 1896 - Tom Sawyer Detective
* 1897 - Following the Equator
* 1900 - The Man That Corrupted Hadleyburg
* 1905 - King Leopold's Soliloquy
* 1905 - The War Prayer
* 1906 - The $30,000 Bequest and Other Stories
* 1906 - What Is Man?
* 1907 - A Horse's Tale
* 1909 - Captain Stormfield's Visit to Heaven
* 1909 - Letters from the Earth
* 1916 - The Mysterious Stranger
* 1924 - Mark Twain's Autobiography
# Аирпорт Истамбул

Аирпорт Истамбул (туур. İstanbul Havalimanı, нууч. Аэропорт Стамбул, ааҥл. Istanbul Airport), Истамбул саамай улахан аирпорда, сир шаарыгар 2021 сыллаахха саамай улахан аирпорт буолар. Сылга 150-270 мөллүйүөн дьону эргитэр, 220 омук сирин кытта сибээстиир. Аирпортка сүрүн дьиэлээнээччи Turkish Airlines.
2018 сыллаахха саҥа тутуллан киирбитэ.
2020-2021 бу аирпорт нөҥүө USCIS этэринэн 4 мөллүйүөн Арассыыйа дьоно 173 омук сиригэр көппүттэр, олор ахсааннарыгар 17496 сахалар.
Сүрүн ыйыы (направления) аирпортка:
* Истамбул (Турция) - Саҥа Йорк (АХШ)
* Истамбул (Турция) - Париж (Франция)
* Истамбул (Турция) - Майами (АХШ)
* Истамбул (Турция) - Москуба (РФ)
* Истамбул (Турция) - Торонто (Канаада)
* Истамбул (Турция) - Атланта (АХШ)
* Истамбул (Турция) - Пекин (Кытай)
* Истамбул (Турция) - Чикаго (АХШ)
* Истамбул (Турция) - Киев (Украина)
* Истамбул (Турция) - Дубай (ХАЭ)
уонна төттөрү.
# Карасакаллар (уус)

Карасакал (каз. қарасақал) — казахтар Кыра жустарыгар Каракесектэр (алимулылар) биис уустарыгар киирэр өссө биир биис уустара буолаллар. Кинилэр бии уустара тус туһунан аҕас уустарыгар арахсар. Олор ортолоругар бааллар: Сарбас, Пусырман, Шынгир.

# Карасакаллар (уус)
## Устуоруйалара

Еримбет акын шежиретин быһыытынан, Алимулаҕа Жаманак (Шекты), Карамашак (Торткара), Айнык (Карасакал), Уланак (Каракесек), Тегинболат (Карасакал) уонна Тойкожа (Ак кете) аҕатын уустара киирсэллэр. 1748 сыллаахха М. Тевкелев диэн үөрэхтээх, чинчийээччи бу курдук суруйбута хараллан хаалбыт: «Алчын олус күүстээх аҕа ууһа, оттон алчын икки гына арахсар. Ол эбэтэр каракисяк уонна байулы диэннэргэ. Каракисяк барыларыттан саамай күүстээхтэрэ уонна кыахтаахтара. Кини иһигэр тус туспа алта аҕа ууһа киирсэр. Олор истэригэр, чуолаан, манныктар бааллар: чекли, каракисяк, чюмекей, дюрткара, каракете, карасакал…».
Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара .

# Карасакаллар (уус)
## Тарҕанан олоруулара

Карасакал бииһин ууһун дьоно былыр былыргыттан Казахстан Казалинскайм уонна Аральскай оройуоннарыгар, Актюбинскай уобалас Шелкарскай оройуонугар уонна ону тэҥэ Узбекистан Карапкалпакстан өрөспүүбүлүкэтин сиригэр уотугар, биирдиилээн дьон Казахстан бары сиригэр, территориятыгар олороллор.

# Карасакаллар (уус)
## Ахсааннара

1917 сыллааҕы Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ ахсааннара баара суоҕа 10-15 тыһыынча киһи диэн буолара.

# Карасакаллар (уус)
## Литэрэтиирэ

* ↑ М. Тевкелев Казахско-русские отношения в XVI—XVIII веках. — 1961. — С. 406.
# 1304

1304 сыл.

# 1304
## Төрөөбүттэр

* Олунньу 25 — Ибн Баттута — аатырбыт арааб айанньыта уонна атыыһыта. Оччотооҕу биллэр дойдулары үксүн кэрийбитэ, ол туһунан сүрдээх суолталаах суруйуулары хаалларбыта. Кырыымҥа, Хапхааска, Алтан Ордуу баһылыгын Узбек олорор сиригэр (аныгы Пятигорскай аттыгар) уонна Волга кытылыгар Алтан Ордуу киин куоратыгар Сарай Беркеҕэ (билигин Волгоград уобалаһын сирэ) сылдьыталаабыта. Түүр уонна моҕуол дьахталлара көҥүл майгылаахтарын сөҕөн суруйбута.
# 1419

1419 сыл.

# 1419
## Туох буолбута

* Ахсынньы 30 — Үйэлээх сэрии: Ла-Рошель кыргыһыыта.
# АФК Система

АФК Система (Ол эбэтэр ОАО "Акционерная финансовая корпорация" Система), Арассыыйа саамай улахан финансово-промышленнай уонна инвестиционнай тэрилтэтэ, биир саамай кыахтаах уонна элбэх эргинэр активтаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр планета үрдүнэн.
АФК Система бас билиитигэр элбэх сибээс уонна интернет өҥөтүн оҥорор тэрилтэлэр киирэллэр, олор ахсааннарыгар МТС. Ону таһынан тыаны кэрдэр уонна мас таһар тэрилтэлэр, олор ахсааннарыгар Segezha Group. Өссө ону таһынан элбэх лабораториалар, олор ахсааннарыгар Арассыыйа саамай улахан фармацевтическай тэрилтэтэ Биннофарм уонна Башкортостан саамай улахан нефтегазовай тэрилтэтэ Башнефть.
13 Атырдьах 2020 АФК Система акциалара үрдүүр турукка тураллар Биннофарм COVID-19 вакцинатын айарын истэн.
* ↑ Предприниматель Владимир Евтушенков – биография, карьера 2023 - 24СМИ (24smi.org)
* ↑ Евтушенков Феликс Владимирович - бизнесмен, меценат (rus.team)
* ↑ Евтушенков Владимир Петрович. Биография инвестора и мецената (fb.ru)
* ↑ Евтушенков Владимир Петрович — последние новости о персоне сегодня | newizv.ru
* ↑ Евтушенков Владимир Петрович — #СтранаБезВируса (ridus.ru)
# UTC+10

UTC+10 — олохтоох кэм:
* Аустралия
** Аустралия киин сирэ**,
** Саҥа Соҕуруу Уэльс**
** Куинслэнд,
** Тасмания**
** Виктория**
* Гуам
* Микронезия Федерал Штаттара
** Чуук,
** Яп
* Хотугу Мариан арыылара
* Папуа — Саҥа Гуинея
* Россия
** Владивосток бириэмэтэ:
*** Дьэбэриэй аутоном уобалаһа*
*** Приморье кыраайа*
*** Хабаровскай кыраайа*
*** Саха сирэ* (киин өттө, Саҥа Сибиир арыыларын кытта)
**** Үөһээ Дьааҥы улууһа
**** Өймөкөөн улууһа
**** Усуйаана улууһа
# Решетников Петр Михайлович

Решетников Петр Михайлович (24.06.1915—09.09.1960) — Саха тыйаатырын артыыһа, киинэ артыыһа.

# Решетников Петр Михайлович
## Олоҕун олуктара

* 1915 сыл бэс ыйын 11 (саҥа ааҕыынан 24) күнүгэр Мэҥэ улууһун Бахсы нэһилиэгэр (билигин Чурапчы улууһа) дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
* 1923 сыллаахха түөрт кылаастаах оскуолаҕа үөрэнэ киирэр.
* 1930 сыллаахха Дьокуускайга сибээс курсугар киирэр. Үөрэнэ сылдьан театрга сылдьар буолбута.
* 1932 сыллаахха икки сыллаах театр студиятыгар киирэн үөрэммитэ.
* 1934 сыллаахтан Саха тыйаатырын артыыһа.
* 1960 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

# Решетников Петр Михайлович
## Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара

Кыыһа — Решетникова Аиза Петровна (10.02.1945), пианист, Россия үтүөлээх артыыһа.

# Решетников Петр Михайлович
## Айар үлэтэ

Маҥнайгы оруола Алешка М. Горькай «Олох түгэҕэр» драматыгар. Петр Михайлович 28 сыл устата барытын ааҕан көрдөххө, 103 песаҕа, 130 араас оруолу оонньообута.
Ол иһинэн: сахалыы — оригинальнай 41 пьесаҕа 63 оруолу:
* Хамначчыт уол «Манчаары»
* Семенов бандьыыт «Ини-бии» (С. П. Ефремов)
* Акыым уус «Күкүр уус» (Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон)
* Хаадьаҥ Хабырыыс «Партизан Василий» (В. Севастьянов)
* Григорий «Селькор Семен» (Н. Слепцов — Туобулаахап)
* Айыы Сиэн «Айаал» (Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон)
* Сорук Боллуур «Ньургун Боотур»
* Куонаан «Куһаҕан Тыын» (Н. Д. Неустроев)
* Тайаарап «148-с үрдэл» (Л. Попов)
* Амыр Бааската «Маарыкчаан ыччаттара» (Н. Якутскай либреттота)
* Мөлчөс «Лоокуут уонна Ньургуһун» (Т. Сметанин)
Классическай (нуучча уонна да атын омуктар) — 17 пьесаҕа 21 оруолу:
* Ять-телеграфист «Сыбаайба» (А. П. Чехов)
* Алешка саппыкыһыт «Олох түгэҕэр» (М. Горькай)
* Робинзон «Энньэтэ суох» (А. Н. Островскай)
* Вральман «Төннүбүт төрүөх» (Д. Фонвизин)
* Кантаньяк «Кини ойоҕо» (А. Дюма)
* Бобчинский «Ревизор» (Н. В. Гоголь)
* Хлестаков «Ревизор» (Н. В. Гоголь)
* Скапен «Скапен албастара» (Ж. Мольер)
* Петрович «Биир да харчы суоҕар, эмискэ биэс харчы» (А. Н. Островскай)
* Нарков «Талааннар уонна сүгүрүйээччилэр» (А. Н. Островскай)
* Гофмаршал фон Кальб «Таптал уонна уодаһын» (Ф. Шиллер)
* Павлин аҕабыт «Егор Булычев уонна атыттар» (М. Горькай)
Советскай — 45 пьесаҕа 46 оруолу.
Ону таһынан сүүрбэччэ араас пьесалары режиссердаан сценаҕа туруорбута радионан биэрбитэ.
1955 сыллаахха «Ленфильмҥа» сахалартан биир бастакынан Саха Сирин туһунан, Н. Брянцев сэһэнинэн, «Следы на снегу» уус-уран киинэҕэ уһуллубута. Быкадыров диэн саха булчутун оруолун оонньообут.

# Решетников Петр Михайлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1941)
* «За трудовое отличие» мэтээл (1947)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1955)
* РСФСР үтүөлээх артыыһа (1955)
* РСФСР норуодунай артыыһа (1957)
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан (1958)

# Решетников Петр Михайлович
## Өссө маны көр

Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

# Решетников Петр Михайлович
## Ылыллыбыт сирэ

* П. Решетников — легенда якутского театра хомуурунньук. — Дьокуускай: «Бичик», 2005.
# Кириллин Афанасий Павлович

Кириллин Афанасий Павлович — контрразведчик, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык олохтооҕо, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
1944 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1973 с. Москваҕа КГБ академиятын бүтэрбитэ.
Уус Маайа оройуонугар Ис дьыала оройуоннааҕы отделын начальнигынан, Дьокуускайга экономическай контрразведка начальнигынан үлэлээбитэ.
1994—1995 сс. СӨ Ис дьыалаҕа министрэ.
Кини ааспыт үйэ 1920—1930 сылларыгар ыытыллыбыт репрессия сиэртибэлэрин сырдык, чиэһинэй ааттарын чөлүгэр түһэриигэ ыыппыт үлэтин норуот сыаналыыр, астынар.
Афанасий Павлович Кириллин Саха сирин чекистэриттэн бастакынан «СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ» ааты сүгэр.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык олохтооҕо.
# Сайылык (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Сайылык — Үөһээ Бүлүү улууһун Мэйик нэһилиэгин киинэ.

# Сайылык (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Мэйик нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Ф-1

Ф-1 — өссө «лимонка» диэн аатынан биллэр, эргэ сэбиэсскэй илии гранаатата. Ф-1 прототиптарынан, французскай F-1 уонна английскай Лемон систематын бастакы аан дойду сэрии гранааталара буолбуттар. Гранаата көмүскэнэрдэргэ киирсэр, сүрүн бытархайдарын көтөр эргимтэтэ 30-35 миэтирэ, ол гынан баран сорох бытархайдара 200 миэтирэ дылы ыраах көтүөхтэрин син.
Быһыыта ньолбуһах. Куорпүһа чугуун, таһыгар бытархайдар эстиигэ дөбөннүк үөскээтиннэр диэн кэрдиистэрдээх. Өҥө күөх хаки. Толоруута тротил. Бастаан Ф.В. Ковешников запаалынан иитиллэр эбит. 1941 сылга Е.М. Вицени уонна А.А. Бедняков УЗРГ диэн универсальнай (Ф-1 уонна РГ-41 гранааталарга сөп түбэһэр) запаалы оҥорбуттар. Сэрии кэнниттэн саҥардыллыбыт запаал УЗРГМ диэн ааттаммыт.

# Ф-1
## Туттуу

* Пласмаас бүөтүн уһулан бараҥҥын, запаалын ыга эрий.
* Гранаатаны уҥа илиигэр ылан баран, предохранительнай чека «усиктарын» токурутаҥҥын көннөр.
* Атын илиигинэн тиэрбэһин туура тардан ыл. Болҕой! Запаал төһүүтүн босхо ыытыма!
* Өстөөххө бырах уонна сас. Үс-түөрт сөкүүндэнэн гранаата эстиэҕэ.
# Винокуров И.Е. аатынан Намнааҕы педагогика кэллиэһэ

Винокуров И.Е. аатынан Намнааҕы педагогика кэллиэһэ (урукку аата Намнааҕы педагогика училищета) - үлэ уонна уруһуй учууталларын бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
1963 сыллаахха Нам улууһун Нам сэлиэнньэтигэр Намнааҕы оскуола-интэринээт оннугар аһыллыбыта. Ол туһунан РСФСР үөрэҕин миниистирин бирикээһэ 1963 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр тахсыбыта. Бастаан учуулусса начаалынай кылаас учууталларын 7 кылааһы бүтэрбит оҕолортон бэлэмниир этэ, ону тэҥэ учуутал идэлээх дьону 10 ыйдаах кууруска ылан матымаатыка учууталларын бэлэмниирэ. Бастакы сыл 60 оҕо Намҥа бэйэтигэр үөрэнэ киирбит, эбии 30 оҕо Бүлүү учуулуссатыгар эксээмэн туттаран кэлбиттэр. Физика-матымаатыка бастакы кууруһун 1964 сыллаахха 22 киһи бүтэрбит. Алын кылаастар учууталларын бэлэмниир салаа1970 сыллаахха сабыллыбыта.
2002 сыл муус устар 26 күнүгэр үөрэх кыһата СӨ бэрэсидьиэнин ыйааҕынан Нам улууһуттан төрүттээх саха уһулучулаах судаарыстыбаннай диэйэтэлэ Винокуров Илья Егорович аатын сүкпүтэ.

# Винокуров И.Е. аатынан Намнааҕы педагогика кэллиэһэ
## Училище дириэктэрдэрэ

* 1963 - 1965 Шапошников Владимир Петрович;
* 1965 - 1966 Сивцев Михаил Алексеевич;
* 1966 - 1969 Винокуров Дмитрий Иванович;
* 1969 - 1973 Гаврильев Иван Семенович;
* 1973 - 1989 Москвитин Иннокентий Романович;
* 1989 - 2003 - Иванов Василий Петрович.
* 2003 - 2005 - Местников Петр Петрович
* 2005 - билиҥҥэ диэри - Ядреева Екатерина Владимировна.
Араас сылларга училищеҕа үлэлээбиттэрэ үтүөлээх учуутал Гаврильева Р.Н., үөрэҕирии туйгуннара Азарова В.П., Шапошникова В.П., худуоһунньуктар холбоһуктарын чилиэнэ Крылов К.К. Ону таһынан Местникова К.Ф., Бережнов Н.И., Крылова В.П., Яковлева К.П. уонна да атыттар.
Билигин Намнааҕы Винокуров И.Е. ааттынан технология уонна дизайн педагогика колледжа диэн ааттаах

# Винокуров И.Е. аатынан Намнааҕы педагогика кэллиэһэ
## Өссө маны көр

* Намнааҕы технология уонна дизайн колледжын саайта

# Винокуров И.Е. аатынан Намнааҕы педагогика кэллиэһэ
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
* ↑ И.Д. Пантелеева, Н.В. Гусева. Учитель, которого ждут - Дь.: Медиа-холдинг "Якутия". 2013. - 192 сир.
# Ырыынак

Ырыынак диэн эргиэн буолар эйгэтин өйдөбүлэ. Ырыынакка маллары уонна өҥөлөрү атыылыыллар, атыылаhаллар уонна атастаhаллар. Ырыынак атыылаhааччы уонна атыылааччы сыhыаннарыттан турар. Ырыынактар кээмэйдэринэн, баар сирдэринэн, малларын уонна өҥөлөрүн көрүҥнэринэн арахсаллар.
Экономика дьорҕоһуутугар (конкуренциятыгар) бииртэн элбэх атыыһыт уонна атыылаһааччы баар буолуохтаах. Биир атыылааччы уонна элбэх атыылаһааччы баар буоллаҕына монополия туруга буолар. Онтон элбэх атыылааччы уонна биир атыылаһааччы баар буоллаҕына монопсония туруга буолар. Монополия уонна монопсония баар буоллахтарына ырыынак дьайыыта сүтэр.
# Мылаадьын (Скрябин Савва)

Сааба Скрябин-Мылаадьын - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр күүстээҕинэн биллибит, үйэлэр кирбиилэригэр олорон ааспыт киһи.
XX үйэ 20-с сылларыгар Гражданскай сэрии саҕана саха бастаанньаһыттарыгар кыттыһа сылдьыбыт, кыһыллары кытта сэриигэ Аммаҕа өлбүт. Уулуссаҥҥа олорбут, атаҕын хотуурга дэҥнээн доҕолоҥ да буоллар күүстээх киһи эбит. Күһүҥҥү муҥхаҕа инчэҕэй ньырыыны тутум-тутум тосту тутан эпчиргэлэнэр идэлээх эбит. Саһыл Сыһыыга сылдьыбыт Баһылай Сиидэрэп-Бачаачай атаҕар кыанар киһи эбит. Кыһыллар эккирэппиттэригэр талаҕы үрдүнэн ойуолаан суолун муннаран кэбиспит.