yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Окраинный

Окраинный сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илин өртүнээҕи систэриттэн биирдэстэрэ.
Туостаах өрүс уҥа кытылын устун 80 км. усталаах. Туостаах салаата Солонньа быһа охсон ааһар.
Чыпчаала муора таһымыттан 1791 м. үрдүккэ тиийэр.

# Окраинный
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Бүлүүчинскэй

Халыып:Infobox Russian inhabited locality
Бүлүүчинскэй (нучч. Вилючинск) - Камчаатка кыраайыгар баар улахан куорат, үһүс миэстэ улаханынан кыраайга. Нэһилиэнньэтэ 37 тыһ киһи, үксэ байыаннайдар. Куоратка улахан атомнай буомбаны оҥорор һобуот баар, ону таһынан ядернай крейсердэри оҥорор улахан цехтар бааллар. Байыаннай куорат быһыытынан улаханнык көмүскэнэр, НАТО радиолакациятыттан биллибэт салгын баар. Улахханнык нано сайдыбыт сирэ. Син элбэх саха уолаттара сулуусбалыыллар.
# Алексеев Анатолий Николаевич

Алексеев Анатолий Николаевич — устуоруйа билимин дуоктара, профессор, М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет ректора (1998 сылтан).

# Алексеев Анатолий Николаевич
## Олоҕун олуктара

1946 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр Саха АССР Бүлүү куоратыгар учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Бүлүү орто оскуолатын бүтэрбит.
1972 с. — СГУ историко-филологическай факультетын бүтэрбит.
1972—1976 сс. — аспирантураҕа «археология» идэтигэр үөрэммит.
1977—1982 сс. — СГУ археологияҕа уонна этнографияҕа түмэлин директора.
1981 с. — «Каменный век Нижней Олекмы» диэн тиэмэҕэ история билимнэригэр кандидат диссертациятын көмүскээбит (салайааччыта Г. П. Башарин).
1986—1990 сс. — Россия историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ.
1991 сылтан — СГУ проректора.
1994 с. — история билимнэрин доктора.
1995—2000 сс. — Дьокуускай депутаттарын куораттааҕы Мунньахтарын депутата.
1999 сылтан — археология уонна Саха Сирин историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ.
1998 сылтан — СГУ ректора.
2002 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай депутата.

# Алексеев Анатолий Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (2000)
* Бочуот уордьана
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ
# Аудиовизуальнай наследие күнэ

Аудиовизуальнай наследие күнэ — ЮНЕСКО быһаарыытынан бэлиэтэнэр күн. Бу XIX—XXI үйэлэргэ буолбут түбэлтэлэр тустарынан киинэлэр, араадьыйа уонна теле бырагырааммалар, аудио- уонна видео- суруйуулар инники көлүөнэлэргэ чөл туруктаах хаалалларыгар болҕомто уурар күн. Бу матырыйааллар тыл уонна култуура атынын нөҥүөлээн, харахха уонна кулгаахха быһа киирэн, сатаан ааҕар-аахпат дьоҥҥо барыларыгар өйдөнөр буолан уопсастыбаны уларыппыттара, сурукка-бичиккэ сүҥкэн көмө, самалык буолбуттара.
Ол да буоллар бу матырыйааллар наһаа улгумнук буортуйар, суох буолар кыахтаахтар. Аудиовизуальнай суруллуулары 10-15 сылынан сыыппараҕа көһөрбөтөххө, сүтэн-симэлийэн бараллар. Элбэх маннык матырыйаал бэлиэр суох буолла, ол бар-дьон култууратын дьадаппыта саарбаҕа суох. Өскө аан дойду барыта турунан туран биир дьаһаныыны ылымматаҕына бу сүтүү-дьадайыы салҕанан бара туруо. Ол иһин ЮНЕСКО 33-с Генеральнай конференцията 2005 сыллаахха бу күнү анаан-минээн бэлиэтииргэ уурбута.
Аан бастаан 2007 сыллаахха бэлиэтэммитэ.

# Аудиовизуальнай наследие күнэ
## Туһаныллыбыт сирдэр

* ЮНЕСКО саайта
# Кочнев Николай Иннокентьевич

Кочнев Николай Иннокентьевич (1905-1970) — мелодист, учуутал. Саха АССР үтүөлээх учуутала.
Бүлүү уокуругар Аммосовка сэлиэнньэҕэ (билигин Ньурба улууһун сирэ) 1905 сыллаахха төрөөбүтэ. Өр кэмҥэ үөрэх салаатыгар үлэлээбитэ.
бастакы ырыалара "Тапталлаах куоратым Дьокуускай" уонна "Комбайнер кыыс ырыата". Салгыы оҕолорго аналлаах ыралары суруйбута. "Туймаада эҕэрдэтэ" диэн балалайкаҕа анаан сахалыы ырыалар хомуурунньуктарын 1963 с. таһаарбыта.
"Бочуот знаага" уордьан кавалера.
1970 сыллаахха өлбүтэ.
# Актөбе

Актөбе (казах. Ақтөбе) диэн Казахстан куората. Актөбе улууhун киин куората. Олохтоохторун ахсаана 387,945 (01.01.2015).
Биллэр уруулар
Аврамкин, Олег Егорович
Адилов, Асет Серикович
Азимов, Алишер Муратович
Акимов, Федор Филиппович
Алтынбекова, Сабина Абаевна
Железко Олег Викторович
# 1526

1526 сыл.

# 1526
## Туох буолбута

* Муус устар 21 — Хотугу Ииндийэҕэ узбек бэйиэтэ, Улуу Моҕуоллар династияларын бастакы ыраахтааҕыта Бабуур Дели султаанын Ибрахим-шааҕы үлтүрүппүт.
# Чехия хоккейнай хамаандата

Чехия хоккейга сүүмэрдэммит хамаандата — Чехияны аан дойдутааҕы таһымнаах турнирдарга ааттатар национальнай хамаанда. Чехия хоккейнай ассоциациятын хонтуруолугар сылдьар.
Чехия хоккейга сүүмэрдэммит хамаандата аан дойду алта төгүллээх чөмпүйүөнэ, 1988 сыллаахха буолбут олимпийскай оонньуулар чөмпүйүөннэрэ (Канада, Калгари). 1993 сыллаахха Чехословакия республиката үрэллибитин кэннэ сүүмэрдэммит хамаанда. Ол эрэн урукку Чехословакия хоккейга ситиһиилэрин, утумнааччы быһыытынан, илдьэ сылдьар. Чехия хоккейга сүүмэрдэммит хамаандата аан дойду бастыҥ национальнай сэттэ хамаандатын иһигэр киирэр (Арассыыйа, Канада, Швеция, Словакия, Финляндия, АХШ).
| Сыла | Ыытыллыбыт дойдута | Ситиһиитэ |
| 1996 | Австрия (Вена) | Кыһыл көмүс |
| 1999 | Норвегия (Хамар, Лиллехаммер, Осло) | Кыһыл көмүс |
| 2000 | Арассыыйа (Санкт-Петербург) | Кыһыл көмүс |
| 2001 | Германия (Нюрнберг, Кёльн, Ганновер) | Кыһыл көмүс |
| 2005 | Австрия (Вена, Инсбрук) | Кыһыл көмүс |
| 2010 | Германия (Кёльн, Гельзенкирхен, Мангейм)) | Кыһыл көмүс |
# Sumitomo Forestry

Sumitomo Forestry — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ тыа маһын кэрдэр конгломерат (конгломератка 97 туспа тэрилтэ 174 омук сиригэр киирэр). Канаадаҕа, Саха Сиригэр, Финляндияҕа, Швецияҕа, Аляскаҕа (АХШ), Бразилияҕа бастыҥ буолар араас дочерняй тэрилтэлэр нөҥүө.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Sumitomo Group бизнес салаатыгар холбонор.
# Аргунов Федот Семенович

Аргунов Федот Семенович (1928-2008) — теоретик-музиковед, саха муусукатын култууратын тарҕатааччы.
Тааттаҕа Бастакы Игидэй нэһилиэгэр 1928 сылллаахха төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы учуутула институтун уонна музыка училищетын түөрүйэҕэ салаатын Грант Григорян кылааһын бүтэрбитэ.
"Музыкальнай грамота" диэн 1960 сыллаахха сахалыы тылынан бэчээттэнэн тахсыбыт кинигэ ааптара. "Саха бастакы ырыалара" (1969). "Саха сирэ ыллыыр" (1956), Эдэр саас ырыалара" (1965) нуоталаах хомуурунньукатры хомуйан таһаартаабыта. Саха муусукатын култууратын сайыннарыыга аналлаах. түөрүйэҕэ да, мэтиэдикэҕэ да сыһыаннаах үгүс ыстатыйалары өрөспүүбүлүкэ уонна дойду үрдүнэн бэчээттэппитэ. ССРС Композитордарын сойууһун чилиэнэ.
РСФСР уонна Саза АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
# .tm

.tm диэн Түркменистан үрдүк таhымнаах ил домена.
# Саха АССР

Саха автономнай сэбиэскэй социалистическэй республиката — РСФСР иһигэр киирэр XX үйэҕэ баар буола сылдьыбыт судаарыстыбаннай тэриллии.
Сэбиэскэй историографияҕа 1922 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр төрүттэммитинэн ааҕыллар. Илин Сибиир хоту өттугэр тайаан сытар, Өлүөнэ, Дьааҥы, Индигиир өрүстэр уонн Халыма алын сүүрүгэр баар сирдэри ылар эбит. Хоту өттүттэн Лаптевтар уонна Илин Сибиир муоралара сыталлар. Саха АССР-га Саҥа Сибиир арыылара эмиэ киирэллэр эбит. Иэнэ 3103,2 тыһ. км2. Олохтоохторун ахсаана 842 тыс. человек (1978 сыл тохсунньу 1 күнүгэр). САССР 32 оройуоннаах, 10 куораттаах, 59 куорат тииптээх бөһүөлэктээх эбит. Киин куората — Якутскай.

# Саха АССР
## Судаарыстыбаннай тутула

Саха АССР-Социалистическай Советскай Социалистическай республика. Билигин конституция Саха АССР Верховнай Советын уочараттаах 8- с сессиятыгар ыам ыйын 31 күнүгэр 1978 сыллаахха ылылынна. Государственнай былаас үрдүкү органнара-Саха АССР быыбардыыр уокуруктарыгар тэҥ ахсааннаах нэһилиэнньэлээх, кини Президиумун быыбардыыр уокуруктарынан талыллар Үрдүкү Сэбиэт. Үрдүкү Сэбиэт республика Правительствота — министрдэр Сэбиэттэрин тэрийэр. Саха АССР Верховнай Советын национальностарын Сэбиэтигэр 11 депутат көрүллэр. Государственнай былаас олохтоох органнара-оройуоннааҕы, куорат, бөһүөлэктэр уонна тыа (нэһилиэк) 2,5 сылга нэһилиэнньэни быыбардыыр норуот депутаттарын сэбиэттэрэ. Верховный Совет Якутской АССР Верховный Суда республики В составе 2 судебных коллегий (по холуобунай и по гражданском деле) и Верховный суда. Саха АССР прокурора 5 сылга ССРС генеральнай прокурора ананар.

# Саха АССР
## Олохтоохторо

Өрөспүүбүлүкэҕэ 1970 сыллааҕы биэрэпиһинэн: 285,7 тыһ. сахалар, 314,3 тыһ. нууччалар, 20,3 украинетар, 9,1 эбэҥкилэр, 7,7 татаардар, 6,5 эбээннэр, 0,4 тыһ. юкагиирдар, чукчалар, белорустар уо.д.а. олорбуттар.
1939 сыллаахха САССР олохтоохторун ахсаана 413,8 тыһ. киһи эбит, 1959 — 487,3 тыһ. киһи, 1970 — 664,1 тыһ. киһи. Средняя плотность населения 0,3 человек на 1 км2, в северных районах республики около 1 человек на 100 км2. Куорат олохтоохторун ахсаана 1939 сыллаахха 27% (111,5 тыһ. киһи) буоллаҕына, 1978 сылга 65 бырыһыаҥҥа (550 тыһ. киһи) дылы улааппыт. Куораттара: Дьокуускай, Мирнэй, Нерюнгри, Алдан, Уөһээ Дьааҥы, Бүлүү, Ленскэй, Өлүөхүмэ, Орто Халыма, Томмот.

# Саха АССР
## Туттуллубут литератуура

Улахан сэбиэскэй энциклопедия, 30 туомнаах.
# Фибоначчи

Леонардо Пизано Бийоло (c. 1170-1250), Фибоначчи диэн киэҥник биллэр Италия Пизатыттан сылдьар математик.,

# Фибоначчи
## Фибоначчи чыыһылаларын эрээттэрэ

Фибоначчины дьон Фибоначчи чыыһылаларын эрээттэрин оҥорбутунан биллэр. Ол эрээт тохтообот, ол гынан баран маннык саҕаланар:
Ол чыыһылалар эрээттэригэр кэнники икки сыыппараны эптэххэ табыллар, ол курдук:
Бу эрээт интириэһинэйэ диэн икки сыыппаралар эбиллиилэрэ золотой сечение буолар
# AB InBev

AB InBev (толору аата Anheuser-Busch InBev), Бельгия арыгы уонна пиибэ оҥорор тэрилтэтэ, 2023 сылга сир шаарын үрдүнэн саамай бөдөҥ тэрилтэ буолар алкоһольнай утахтары оҥорорунан. Планета үрдүнэн 18% водка уонна 79% пиибэ рынога тиксэр.
Салалтата — Брүссель.
# Мичиган

Мичиган, (ааҥл. Michigan) диэн АХШ хоту өттүгэр сытар улуус буолар. Киин куората — Лансинг. Улахан куората — Детройт, Гранд-Рапидс, Анн-Арбор уонна Ливония. Саамай кыра куората — Флинт.
Бу улуус АХШ-ка улахан промышленно-сайдыбытынан биллэр. Бу улууска планета5а иккис улаханынан биллэр GM тэрилтэтэ баар ону таһынан өссө 250 араас кыра-улахан тэрилтэлэр бааллар.
# Кондратьев Алексей Семенович

Кондратьев Алексей Семенович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Сэттэ кылаас үөрэхтээх, нолуогабай ааҕынынан үлэлээбит. Аармыйаҕа 1942 с. ыҥырыллыбыт. Калинин куорат таһыгар сэриилэспит. 1943 сыл от ыйын 7 күнүгэр суруйбут суруктарыттан көрдөххө бииргэ төрөөбүт убайын Сэмэни кытта бастаан утаа биир сиргэ сылдьыбыттар. Ол дьонугар ыыппыт суруктарыгар Эдьигээн оройуонун Хатылы нэһилиэгэр көһөрүллүбүккүтүн истибиппит диэбиттэр (Чурапчылары көһөрүү).
1943 сыллаахха ахсынньы 5 күнүгэр бааһырыытыттан өлбүт. Псков уобалаһыгар, Пустошкинскай оройуон Святец дэриэбинэтигэр көмүллүбүт. 1955 сыллаахха Гультяи дэриэбинэҕэ буойуннар кылабыыһаларыгар көмүллүбүт.
# Саһыл кэрэ

Саһыл кэрэ — саһархайдыҥы маҥан, үүт кэрэтээҕэр саһархай (сылгы).
# Диссертация

Диссертация (ааҥл. dissertation) — учёнай степени ылар аһаҕас көмүскээһиҥҥэ анаммыт научнай чинчийии.
# Бастакы Хомустаах нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Бастакы Хомустаах нэһилиэгэ. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кыһыл Сыыр.
Улуус кииниттэн 22 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 392 киһи (2007 сыл).
# Марина Арзамасова

Марина Александровна Арзамасова (белор. Марына Аляксандраўна Арзамасава, төрөөбүтүнэн Котович (белор. Катовіч); 1987 с. ахсынньы 17 күнүгэр Минскэй куоракка төрөөбүт) — белорусския чэпчэки атлетикаҕа спортсмена, Аан дойду 2015 сыллааҕы, Дьобуруопа 2014 сыллаахха 800 миэтэрэҕэ сүүрүүгэ чөмпүйүөнэ. «Белоруссия спортивнай Олимпа» бириэмийэ лауреата (2014), Беларусь Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх маастара (2016).

# Марина Арзамасова
## Күрэхтэһиилэр
### Лондон 2012

Лондоннааҕы Олимпиадаҕа 800 миэтэрэҕэ сүүрүүгэ кыттыбыта. Бэһис барыллааһын сүүрүүгэ 4-с миэстэ буолбута. Онон полуфиналга кыайан киирбэтэҕэ (хас биирдии сүүрүүттэн үс бастыҥ эрэ талыллара). Ол гынан барана Марина бастаабыт кыыстан баара-суоҕа 0,10 сөк, оттон үһүстээбит Кения кыыһа Чероно Коэчтан 0,02 сөк хаалбыта. Ити сүүрүүгэ иккис миэстэни кэлин, 2013 с., күрэхтэһииттэн туоратыллыбыт, Лондоннааҕы түмүктэрэ сотуллубут Арассыыйа атлета Елена Аржакова ылбыта.

# Марина Арзамасова
## Күрэхтэһиилэр
### 2014 с. Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр

Дьобуруопа чэпчэки атлетикаҕа чөмпүйэнээтигэр Марина Арзамасова икки эргиири 1.58,15, сүүрэн кэлэн, Британия уонна Польша спортсменнарын кыайан, Дьобуруопа ити дьыллааҕы бастыҥ бириэмэтин көрдөрбүтэ.

# Марина Арзамасова
## Күрэхтэһиилэр
### Рио 2016

Риотааҕы Олимпиада 800 миэтэрэҕэ барыллааһын сүүрүүтүгэр Арзамасова 1:58.44 кэлбитэ. Полуфинал сүүрүүтүгэр бириэмэтэ -- 1:58.87. Ол гынан баран финал киирсиитигэр (800 м) 1:59.10. бириэмэлээх баара-суоҕа сэттиһинэн кэлбитэ. Бастакы -- Кастер Семеня (1:55.28), иккис -- Франсина Нийонсаба (1:56.49), үһүс -- Маргарет Вамбуи (1:56.89) буолбуттара.
# Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэрэ

Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэрэ — Санкт-Петербуурга 1876 сыллаахха буолбут илиҥҥи дойдулары уонна омуктары үөрэтэр чинчийээччилэр мунньахтара. Бастакы кэҥгириэстэр Парижка уонна Лондоҥҥа буолбуттар.
Ол саҕана арҕаа дойдулар өттүлэриттэн илиҥҥи дойдуларга интэриэс наһаа үрдээн турар кэмэ этэ. Парижка Азия уопсастыбата, Лондоҥҥа Хоруоллук Азия уопсастыбата, Лейпциг куоракка Германия Илини үөрэтэр уопсастыбата бааллара. Ону таһынан үөрэтэр кыһалар эмиэ бааллара, холобур, Венаҕа Илиҥҥи тыллар академиялара, Парижка Тыыннаах илиҥҥи тыллар оскуолалара. Арассыыйа импиэрийэтигэр Москубаҕа 1827 сыллаахха Илиҥҥи дойдулар үнүстүүттэрэ аһыллыбыта, кэлин 1948 уонна 1971 сыллардаахха үрдүкү үөрэх кыһаларыгар уонна академияларга тэҥнэммитэ.
Кэҥгириэс 1876 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр Петербургтааҕы үнүбэрсиэт аактабай саалатыгар аһыллыбыта. Кэҥгириэс бэрэсидьиэнинэн В. В. Григорьев, генераль­най сэкирэтээринэн - Ф. Р. Остен-Сакен, генеральнай сэкирэтээр көмөлөһөөччүтүнэн - В. Р. Розен талыллыбыттара. Кэҥгириэс салааларын (сиэскийэлэрин) үлэтин Ш. Шефер, В. Васильев, К. Патканов, Ж. Опперт, Р. Дуглас уо.д.а. салайбыттара. Мунньаҕы кытта тэҥҥэ быыстапка аһыллыбыта, онно Сибиир, Орто Азия, Хапхаас киэҥник көрдөрүллүбүттэрэ. Ш. Шефер Илин Азия мусульмаан ускуустубатын хомуурунньугун аҕалан көрдөрбүтэ. Публичнай бибилэтиэкэ илиҥҥи дойдулар рукопистарын көрдөрүүгэ туруорбута. Билим академията түмэллэригэр босхо киирэри мэктилээбитэ. Быыстапкаларга, түмэллэргэ сылдьарга туспа күннэри анаабыттара.
Бу мунньахха Саха сириттэн дэлэгээссийэ кыттыбыта, быыстапкаҕа Саха уобалаһын төрүт олохтоохторун олоҕун-дьаһаҕын көрдөрбүтэ. Арҕаа Хаҥалас улууһун олохтоохторо дэлэгээттэргэ айаҥҥа харчы хомуйбуттара биллэр. Ити улуустан барсыбыт Бүөтүр Боппосов тылбаасчытынан алта кылаас үөрэхтээх Георгий Слепцов барбыт. Слепцов онно хаалан, Байыаннай мэдиссиинэ академиятыгар үөрэнэн, сахалартан бастакыннан үрдүк үөрэхтээх быраас, хирург буолбута.

# Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэрэ
## Төрүт

Арассыыйа судаарыстыбыннай публичнай устуоруйа бибилэтиэкэтигэр кэҥгириэскэ аналлаах пуондалар
# Фундаментализм

Фундаментализм (лат. Fundamentum - олоҕуруу) диэн муҥутуур консерватив итэҕэл санааны тутуhуу. Сүрүн илгэлэринэн буолар ытык суруйуулар дьаhалларын булгуччу тутуhуу, уонна олору сэмэлээhини эбэтэр либераллык тойоннооhуну утарыы.
Фундаментализм аныгы дьоҥҥо-сэргэҕэ бара турар секуляризацияҕа хардарыы буолар уонна итэҕэл институттарыгар дьоҥҥо-сэргэҕэ бастыҥ туруктарын төннөрөр сүрүн сорудахтаах.
Фундаменталистар итэҕэл аан бастакы, төрүкү сиэрдэригэр төннөрүн ситиhэллэр уонна кэлин буолбут уларыйыылары иэрэс быhыытынан көрөллөр.
# 1481

1481 сыл.

# 1481
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 3 — Родос арыыга буолбут үс сир хамсааһыннарыттан саамай улаханнара буолбут. 30 000 кэриҥэ киһи өлбүт.
# Минньигэс сиик тэллэйэ

Минньигэс сиик тэллэйэ (лат. Russula integra, нууч. Сыроежка цельная) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Саха сирин сэбирдэхтээх, инньэлээх уонна булкаас ойуурдарыгар үүнэр.

# Минньигэс сиик тэллэйэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 5-10 см. Бастаан көппөҕөр, онтон хаптаҕай, ортотугар кыра боруонка курдуктаах. Хаан кыһыл, ортотугар олива курдук саһархай өҥнөөх, кытаанах, салахайдаах, субата чэпчэкитик арахсар. Иитэ долгун курдук, хайыта барар. Таҥалайдаах араҥата: Бастаан сырдйк олива өҥнөөх, онтон саһарар, хоҥордуҥу буолар. Этэ: үрүҥ, тостумтуо. Бастаан минньигэс, онтон аһыҥас. Үүтэ суох. Атаҕа: Модьу, диаметра 2-3 см дылы. Маҥан..

# Минньигэс сиик тэллэйэ
## Туттуллуута

От ыйа – балаҕан ыйа. Тууһуллар, маринуйдууллар, араас бүлүүдэ оҥороллор.
# Мурованые Куриловцы

Мурованые Куриловцы (укр. Муровані Курилівці) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 113 (2011).
# Чөчүөккэ

Чөчүөккэ (сороҕор Чүчүөккэ), сахалар өйдөбүллэринэн абааһы оҕото, хара кыра буолар, улахан кулгаахтаах, кыһыл баттаахтаах буолуон сөп. Сороҕор от күөх өҥнөөх буолуон сөп.
Төһө да абааһы оҕото буолбутун иһин, оҕо буоларын быһыытынан куһаҕан санаата суоҕунан биллэр. Сүрүннээн дьон оҕолорун кытта оонньуон сөп. Өйдөбүл быһыытынан уонна итэҕэл этэринэн Чөчүөккэлиин алтыспыт эбэтэр оонньообут оҕо - дьоллоох олоҕу уонна уһун олохтоох буолар.
Чөчүөккэ сылы быһа утуйар. Сылга 13 күн эрэ уһуктар - уһуктар кэмнэрэ танха кэмигэр буолар.
Чөчүөккэ дьибэр буолуон сөп.
# Малтефельцей Петр Михайлович

Малтефельцей Петр Михайлович - секунд-майор, 1771 сыл кулун тутар 11 күнүттэн 1773 сыл кулун тутар 13 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Афросимов Дмитрий Тимофеевич олорбут. Малтефельцей кэнниттэн бойобуоданан Воинов Михаил Васильевич анаммыт.

# Малтефельцей Петр Михайлович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# LiteMF

LiteMF - Арассыыйа уонна АХШ бииргэ айбыт чааһынай маҕаһыын пуочтата, 2008 сыллаахха төрүттэммит.
2022 сыллаахха Арассыыйа санкцияҕа баттаммытын кэннэ LiteMF соҕотох хаалла, Америкаттан табаар һакаастыыр кыахтаах уонна МИР карточканан төлүөххүн сөп.
Саайтара https://litemf.com/ru
# Халаабыс

Халаабыс — хаттык таҥас, эр киһи таһаҕын хаата, үксүгэр кыһын ыраах айаҥҥа кэтэллэрэ. Икки быалаах буолар, бииллэригэр баайаллар.
# Чэмэлиидэ

Чэмэлиидэ (лат. Parnassia palustris) (нууч. белозор болотный). Сииктээх, дулҕалаах от үрэхтэргэ, ойуур, талах быыһыгар сөбүлээн үүнэр. Хойуутук үүммэт. 10—15 см үрдүктээх, сытыы кырыылаах умнастаах. Төбөтүгэр биэс үрүҥ эминньэхтээх, сибэккитэ от, атырдьах ыйыгар ситэр. Угун төрдүгэр хас да туураҕа олорор сүрэххэ маарынныыр сэбирдэхтэрдээх. Умнаһын ортотугар биир туурата суох сэбирдэхтээх.

# Чэмэлиидэ
## Эмтэнэргэ туттуллуута

Бу үүнээйи уутун, көөнньөһүгүн ииктэтэр эмп быһыытынан туттуохха сөп. Ону тэҥэ үөһүрдэххэ, тымныйан ыарыйдахха, хаан барыытын тохтоторго иһэллэр. Сис дьарҕатыгар ванна эбэтэр угут оҥостон тутуннахха, ыарыы арыый мүлүрүйэр, ыарыһах хамсанара-имсэнэрэ чэпчиир.

# Чэмэлиидэ
## Туһаныллыбыт сирдэр

* К. Токумова, П. Токумов, Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
# Тывров

Тывров (укр. Тиврів) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 9 661 (2011). Соҕуруу Буг өрүһүгэр сытар.
# Айдар күөл

Айдар күөл
Айдаркуль(узб. Aydar koli, Айдар кули; Haydar koli, Хайдар кули) - Узбекистан хотугулуу-илин өттүгэр сытар улахан күөл. Күөллэр Арнасайскай систиэмэлэригэр, ууну мунньар улахан ускуустубаннай күөл. 1960-ус сылларга Сырдарьяны быһыттаабыттар. Ону кытта тэҥҥэ,Шардаринскай ГЭС туттуллубут. Уу таһымын хонтуруоллуурга шлюзтар оҥоһуллубуттар. Ол эрээри, 1969 с. хайаҕа хаар ууллубутуттан, күүстээх ардахтартан уу элбээбитигэр шлюзтары арыйбыттар. 1969 с олунньутуттан, 1970 сыл олунньутугар диэри Сырдарья сыл аҕайы таһаарар уутун 60%(21 куб.км.)Шардаринскай ууну мунньар сиртэн, Арсанайскмй налыыга киирбит. Ол түмүгэр күөл үөскээбит. 1969 сылтан куруук, Айдар күөлгэ, өскөтүн, Шардаринскай уу мунньар сир уута быһыты нөҥүө түстэҕинэ Сырдарьяттан уу кэлэр буолбут. Ол курдук, Арсанайскай налыы, сыыйа-баайа уунан туолан, эрэгийиэҥҥэ иккис улахан күөл баар буолбут. Бастакы - уолан эрэр Араал муората. 2005 сылга, Айдар күөлгэ, 44,3 куб.км.уу баар эбит. 2006 с. күөл иэнэ - 3478 кыб.км.буолбут, уһуна - 160 км., кэтитэ - 34,8 км. Айдар күөл уутун минерализацията - литрга 2 грамм. Муора таһыммыттан саамай үрдүгэ - 247 м. Күөлгэ, балыктар элбэх көрүҥнэрин аҕалан ыыппыттар, ол иһигэр: сазан, судак, лещ, сом, жерех, чехонь, змееголов бааллар. Ити балыктар, күөлгэ балыктааһын сайдарыгар тирэх буолбуттар. Билигин, сылга, 760-2000 тоннаҕа диэри балыктыыллар. Күөлгэ, ууга устар көтөрдөр Араал муоратыттан көтөн кэлэллэр. Айдар күөл элбэх дьон олорор сириттэн ыраах сытарынан, кытылларыгар 1760 кэриҥэ киһи олорор. Айдар күөл оройуона балыктыырга, көһө сылдьан сүөһүнү иитэргэ, туризмы тэрийэргэ табыгастаах уонна кэскиллээх сир. Күөл, кыһын тоҥмот. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C https://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/places/aydarkul
# Талахтаах ыаҕас

Талахтаах ыаҕас — киэҥ истээх, бөҕө-таҕа буоллун диэн хас да сиринэн талах иилээх (үксүгэр икки-үс) үрүҥ аһы тутарга, ардыгар балыгы кутарга аналлаах ыаҕас көрүҥэ.
# Mitsui O.S.K. Lines

Mitsui O.S.K. Lines — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан таһаҕас тиэйэр тэрилтэ.
Кытайтан - Америкаҕа, Дьоппуонтан - Европаҕа, Кытайтан - Европаҕа таһаҕас таһар көтөр аал уонна устар аал нөҥүө.
2021 сыл түмүгүнэн планета 37% атыы эргиэн таһаҕастарын төттөрү таары 180 омук сиригэр таспыт.
Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр.
Mitsui Group империяҕа сыһыаннаах.
# Dr. Dobb’s Journal

Dr. Dobb’s Journal (кылгатан — DDJ, «Доктор Добб сурунаала») — көмпүүтэр эйгэтигэр сыһыаннааҕы суруйар ый ахсын ааҥыллыы тахсар сурунаал. АХШ CMP Technology хампаанньата (билигин United Business Media сорҕото) таһаарар.
ISSN 1044-789X, тирааһа 120 тыһ. тиийэр, бастакы нүөмэрэ 1976 сыл тохсунньутугар тахсыбыта.
# Казахтыы Бикипиэдьийэ

Казахтыы Бикипиэдьийэ (каз. Қазақша Уикипедия) диэн Бикипиэдьийэ Казах тылынан салаата. 2002 c. Бэс ыйын 03 к. олохтоммута. 2013 c. тохсунньу 20 к. туругунан, 201 723 ыстатыйалаах, ол эбэтэр ыстатыйаларын ахсаанынан Бикипиэдьийэ бары салааларыттан 26-с сылдьар

# Казахтыы Бикипиэдьийэ
## Устуоруйата

* 2007 — 1000 ыстатыйа.
* 2011 Муус устарыы 7 — 10 000 ыстатыйа.
* 2011 От ыйа 9 - 50 000 ыстатыйа.
* 2011 Алтынньы 26 - 100 000 ыстатыйа.
* 2012, муус устар – Түүр Викимедиа Кэмпириэнсийэ, Алматы (Казахстаан)
* 2012 Атырдьах ыйа 6 - 150 000 ыстатыйа.
* 2012 жыл Сэтинньи 29 - 200 000 ыстатыйа.

# Казахтыы Бикипиэдьийэ
## Логотиптер

* perrow="5"
* ресми логотиба
* 100 000 ыстатыйа
* 200 000 ыстатыйа
# Hyundai

Hyundai (Хьюндай, Хёндэ), Соҕуруу Кэриэйэ улахан финансово-промышленнай тэрилтэтэ, косметикаттан са5алаан массыыналарга тиийэ онорор улахан тэрилтэ. Сыл аайы 3 миллион аныгы иномаркалары онорор. Аан Дойду 4 улахан автомобильнай завода буолар.
# Amway

Amway (Америка олоҕунан олоруу), АХШ улахан тэрилтэтэ, биир динамично сайда турар тэрилтэ буолар. 200 араас омук дойдуларыгар стабильно үлэлиир, олор ахсааннарыгар Саха Сиригэр үлэлээбитэ 6 сылыгар барда.
# Павел монасытов

Монасы́тов Па́вел (2000 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр ханна эрэ төрөөбүт) — Россияҕа биллибэт, программист буотах, миллиардер буотах.
13 догордоох, "Никто не услышит молитвы того, кому молитс запрещено" - диэн цитаатаах.
В общем ханнык эрэ ноунейм кринжи онно манна ыытар, ахаары курдук.
# Парафиевка

Парафиевка (укр. Парафіївка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 557 (2011).
# Дуреев Козьма

Дуреев Козьма - прапорщик, 1764 сыл тохсунньу 29 күнүттэн 1764 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Тобольскайга кистэлэҥ хамыыһыйаҕа ыытыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Чередов Федор Васильевич олорбут. Чередов кэнниттэн бойобуоданан коллежскай советник Черкашенинов Мирон Мартынович анаммыт.

# Дуреев Козьма
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Ноговицына Ефросиния Семеновна

Ноговицына Ефросиния Семеновна — СӨ Былатыан Ойуунускай аатынан Литэрэтиирэ түмэлин билим үлэһитэ, Саха араадьыйатыгар "Горожане" диэн нууччалыы тахсар биэрии ааптара уонна ыытааччыта, СӨ култууратын туйгуна.
1956 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр төрөөбүтэ.
1979 сыллаахха Хабаровскайдааҕы култуура институтун бүтэрбитэ, бибилэтиэкэ-библиограф идэтин ылбыта. СӨ Уус-уран түмэлигэр архыып тэрийиитинэн дьарыктаммыта, ускуустуба диэйэтэллэрин олохторун уонна айар үлэлэрин чинчийэр тиэмэҕэ үлэлээбитэ. 2017 сыллаахтан Литэрэтиирэ түмэлигэр көспүтэ. 2011 сыллаахтан "Горожане" диэн араадьыйа биэриини таһаарар.