yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мокшалар

Мокшалар (мокш. Мокшет, mokšet) диэн Мордовияҕа (Мокша аймак) олохтоох фиин-угор тыллаах омук. 1989 сыллааҕы микроперепись көрдөрүүтүнэн Мордовия өрөспүүбүлүкэҕэ 180 тыһ. мокшалар олороллор эбит, атыттара Поволжье уонна Сибиир атын өрөспүүбулүкэлэригэр уонна уобаластарыгар тарҕанан олороллор. Мокшалар бөдөҥ диаспоралара Эстонияҕа, Австралияҕа, Америка Холбоһуктаах Штааттарыгар бааллара биллэр. Ураал кэргэнин фиин-угор тыллар бөлөхтөрүгэр киирэр мокша тылынан кэпсэтэллэр. Мокшалар үксүлэрэ православнайдар, өссө лютерааннар уонна былыргы үгэс итэҕэли (мокшень кой) тутуһар дьон бааллар. Баҕар мокшаларга Татарстаан Камскай-Устьинскай оройуонугар олорор каратаайдар киирэллэрэ буолуо диэн сабаҕалааһын баар. Кинилэр мокша тыллара булкаастаах татаар түөлбэ тылынан саҥараллар.

# Мокшалар
#### Сигэлэр

* Мокшень айнемат
* Вайгяль радива Архыыптаммыт 2019, Балаҕан ыйын 11 күнүгэр.
# Кычкина-Борисова Альбина Михайловна

Кычкина-Борисова Альбина Михайловна — опера ырыаһыта.

# Кычкина-Борисова Альбина Михайловна
## Олоҕун олуктара

* 1957 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Павловскай сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.
* 1979 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкальнай училище соло ырыаһыт кылааһын бүтэрэр.
* 1985 сыллаахха Свердловскай куоракка Урал Мусоргскай аатынан ил консерваториятын бүтэрэр.
Опера репертуара аан дойдуга аатырбыт опера партияларын толорор: Розина («Севильский цирюльник» Дж.Россини), Виолетта («Травиата» Дж.Верди), Джильда («Риголетто» Дж. Верди), Марфа («Царская невеста»), Розалинда («Летучая мышь» И. Штраус).
Арассыйаҕа уонна аан дойдуга 20-н тахса соло концертары толордо.
Дискографията икки компакт-дискалаах.

# Кычкина-Борисова Альбина Михайловна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (1995)
* Российскай Федерация норуодунай артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-07

От ыйын 1—9 күннэрэ
* Илларионов Василий Васильевич кинигэлэригэр саха араас олоҥхолорун кылгас ис хоһоонноро бэриллэр.
* Куртуйах атыыра хас да тыһылаах буолар.
* Иван Ефимов диэн 1820 сыллаахха төрөөбүт саха киһитэ Петербурдааҕы университеты бүтэрэн баран Сибиир биир бөдөҥ туус собуоттарыттан биирдэстэрин олохтуур, киэҥ сиринэн тайаан эргинэр, табаарыстыбалары тэрийэр, маҕаһыыннары аһар. Салгыы 10-тан тахса сыл устата хайа дьыалатыгар исправнигынан Енисей, Томскай, Иркутскай күбүөрүнэлэригэр үлэлиир.
* Исландия киин куората Рейкьявик 100 тыһыынчаттан эрэ тахса олохтоохтоох. Ол да буоллар түүҥҥү олоҕо оргуйан олорор.
# Кэлтэр

Кэлтэр сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Алдан өрүс салаата Батамай баһын диэкки сытар.
Устата 150 км. Чыпчаала муора таһымыттан 2002 м. үрдүккэ тиийэр.

# Кэлтэр
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үөдэй.
Улуус кииниттэн 185 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 363 киһи (2007 сыл).

# Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Соломонов Никита Гаврилович (1929 с. төр.) — саха учуонайа, биология билимнэрин доктора, профессор.
    Емельянов Степан Иннокентьевич (1935 с. сэтинньи 29 к. төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
    Филиппов Степан Егорович (1936—2005) — Социалистическай Үлэ Геройа.
    Самсонова Тамара Петровна (1959 с. төр.) — филология билимнэрин кандидата.
# Үс Түмсүү

Үс Түмсүү (былыргы саха тылыттан Üs Tümsüü), саха эр дьон патриотическай уонна саха итэҕэлин өрө тутар түмсүү (тэриллии) буолар. Сүрүннээн — Арчы дьиэтэ сиригэр өрөбүлгэ күнүс 12:00 кэмҥэ түмсэллэр, Аар Айыы Итэҕэлин тутуһаллар.
Толору аата - АВТОНОМНАЯ НЕКОММЕРЧЕСКАЯ ОРГАНИЗАЦИЯ "ЦЕНТР ГРАЖДАНСКО-ПАТРИОТИЧЕСКОГО ВОСПИТАНИЯ МОЛОДЕЖИ РЕСПУБЛИКИ САХА (ЯКУТИЯ) "ТРИ" 16 февраля 2018 с. тэриллибит. Сүрүннээн эдэр ыччаты патриотическай иитиинэн, төрүт үгэстэри сөргүтүүнэн, чөл олоҕу пропагандалааһынынан, Аар Айыы Итэҕэлин тарҕатыынан дьарыктанар
# Сар элиэ

Сар элиэ (лат. Buteo buteo, нууч. обыкновенный канюк) — сардар биис уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр. Өҥө араас буолар. Үксүн хараҥа. Аллараа өттө көхсүтүнээҕэр сырдык соҕус. Кутуруга балаһалардаах, кыратык төгүрүтүллүбүт. Атаҕа араҕас, цевката 80 мм кылгас, аҥаара түүлээх.

# Сар элиэ
## Өссө маны көр

* Үрүҥ сар
* Улахан сар
# Лүүчүн (суолталара)

Бу аат суолталара:
* Бастакы Лүүчүн
* Иккис Лүүчүн
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Аметист

Аметист — кварц көрүҥэ. Уратыта — фиолет өҥнөөх, онто хараҥа пурпуртан роза өҥүгэр тиийэ буолуон сөп. Айылҕаҕа аметистар кристаал уонна друза быһыытынан көстөллөр.
Былыргыттан Бразилия, Уругвай, Шри-Ланка аметистара аатыраллара. АХШ-ка уонна Мадагаскаарга эмиэ көстөллөр. Цейлон арыы аметистара фиолет өҥнөөхтөр, Бразилия киэннэрэ — кыа-хаан уонна пурпуур өҥнөөхтөр, Кольскай арыы аметистара — халлаан күөхтүҥү сирень өҥнөөхтөр.
# Математика константата

Математика константата диэн суолтата уларыйбат кэриҥ. Үксүн реальнай ахсаан буолар.
# Иоанн Липперсгей

Иоанн Липперсгей (нидерл. Hans Lipperhey эбэтэр Johann Lippershey, 1570–1619) — ниэмэс төрүттээх Голландияҕа олорбут ачыкы маастара. Телескобу айбыт киһиннэн биллэр.
Кини Везель (ниэм. Wesel) диэн куоракка 1570 сыллаахха төрөөбүтэ уонна 1619 сыллаахха Мидделбург (нидерл. Middelburg) диэн куоракка тыына быстыбыта.
# Долгура

ДОЛГУРА аат тыл. Тыала суох биир кэм чуумпу диэн өйдөбүллээх.

# Долгура
## Өссө маны көр

* Добун (тыл)
# 224

224 сыл.

# 224
## Туох буолбута

* Муус устар 28 — Хормоздган аттынааҕы кыргыһыы. Ардашир I ыраахтааҕы Артабан V ыраахтааҕыны кыайбыт уонна өлөрбүт, онон биэс үйэ тухары билиҥҥи Ираан сирдэригэр баһылаан олорбут (б.э.и. 247 сылтан) Парфия импиэрийэтэ сууллубут. Аршакидтар оннуларыгар Сасанидтар династиялара кэлбит, бу саҥа династия 427 сыл тухары Ирааны салайбыта.
# Ибрай Алтынсарин

Ибрай Алтынсарин (каз. Ыбырай Алтынсарин) (20 алтынньы (1 сэтинньи) 1841(18411101), Арагай волоһа, Николаев уезд, Турскай уобалас, Арассыыйа империята — 17 от ыйа (29 от ыйа) 1889) — казах педагог-сырдатааччыта, суруйааччы, фольклорист, общественнай деятель, учуонай-этнограф. Казах учебниктарын ааптара, холобур, «Казахская хрестоматия» (1879; 1906) уонна «Начальное руководство к обучению казахов русскому языку» (1879).
Нуучча алпабыытыгар олоҕуран казах тылын алпабыытын оҥорбута уонна ол алпабыытынан бэйэтин тиэкэстэрин суруйбута.
Алтынсарин түөрт икки кылаастаах нуучча-казах училищатын, биир ремесленнэй училище, биир казах дьахтар училищетын, биэс буолас оскуолатын, икки нуучча оҕолорун училищеты арыйбыта.

# Ибрай Алтынсарин
## Олоҕо

Ибрай Алтынсарин 1841 сыл алтынньы 20 күнүгэр Тургай уобалаһын Аракарагайскай буолаһыгар төрөөбүт. Кини алтыбас диэн аҕа уустан, кыпчак биистэн төрүттээх. Төрдө былыр Орто жузка олорбуттара.
Аҕата эрдэ өлөн хаалбыта, ол иһин Ибрай Алтынсарини эһэтэ Балгожи Жанбуршин ииппитэ.
Ибрай кыра эрдэҕиттэн билиигэ, үөрэххэ тардыһыылаах этэ, үөрэхтээх нуучча дьонун кытта билсэрэ.
1850 сыллаахха Оренбург куоракка үөрэммитэ. Ол саҕана учуонай-востоковеды В. В. Григорьевы кытта билсибит.
Оскуоланы 1857 сыллаахха кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрбитэ. Онтон үс сыл устата эһэтигэр суруксутунан үлэлээбитэ.
Алтынсарин биир кэмҥэ Оренбуркка тылбаасчытынан үлэлээбитэ, кини тойоно Н. И. Ильменскай этэ.
1860 сыллаахха Тургай куоракка казах оҕолоругар анаан оскуоланы арыйбыта уонна онно нуучча тылын үөрэппитэ.
1861 Тургай оскуолатын учуутала буолбута.
1864 сыллаахха бастакы народнай оскуоланы арыйбыт.
Бу кэмҥэ Ибрай Алтынсарин статскай сүбэһит солотугар тиксибитэ.
1879 сылтан уонна олоҕун тиһэх күннэригэр диэри Тургай уобалаһыгар казах оскуолаларын инспектора буолбута.
1883 сыллаахха Алтынсарин Николаевскай уездка көспүтэ. Ибрай Алтынсарин онно өлүөр диэри олорбута.
Ибрай Алтынсарин 1889 сыллаахха от ыйын 17 күнүгэр өлбүтэ.
# Кассиопея (сулустар бөлөхтөрө)

Кассиопея (лат. Cassiopeia) — Хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 598,4 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 150 харахха көстөр сулустардаах, ол иһигэр 90 сулус 6ᵐ улахантан үрдүк. Улахан аҥаара Халлаан Сиигэр сытар.

# Кассиопея (сулустар бөлөхтөрө)
## W-астеризм

Бөлөх быһыыта - харахха быраҕыллар — W-астеризм. ε (Сегин), δ (Рукбах), γ (Нави), α (Шедар) уонна β (Каф) сулустар киирэллэр.

# Кассиопея (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар

* Кассиопея γ-та, эбэтэр Нави. Улахана 1,6ᵐ - 3ᵐ уларыйар.
* Кассиопея ρ-та, супергигант, Күннээҕэр 40 төгүл ыарахан ыйааһыннаах уонна 500 000 төгүл чаҕылхай.
* Кассиопеи ε-та, эбэтэр Сегин — икки хостоох сулус. Күнтэн 20 сырдык сыла ыраах.

# Кассиопея (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объектар

* Тихо Браге. Саҥа сулус. 1572 год сыллаахха дания астронома Тихо Браге аспыта.
* Кассиопея А. Фото

# Кассиопея (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. гириэк номохторугар баар Кассиопея диэн эфиопия ыраахтааҕыта Кефей ойоҕо уонна Андромеда ийэтэ. Киһиргэс буолан Кассиопея олох маска баайыллан баран Хотугу Полюс тула эргийэргэ накаастаммыт.
Арабтар Кассиопея сорох сулустарын Үргэл илиилэрэ диэн ааттыыллара.
# Саадьаҕай түлүөн

Саадьаҕай түлүөн (лат. Pagophilis groenlandica, нууч. Гренландский тюлень, лысун) - Саадьаҕай түлүөннэр уустарыгар киирэр орто улаханнаах түлүөн.
Кырдьыбыт атыырын сирэйэ хара буолар, атын этэ маҥанныҥы-саһархай. Ойоҕосторугар быһаҕас ыйга майгынныыр харалаах.

# Саадьаҕай түлүөн
## Өссө маны көр

* Эриэн түлүөннэр уустара,
* Муора куобахтарын ууһа,
* Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара,
* Эбир түлүөннэр уустара,
* Ньиэрпэлэр уустара,
* Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.
# Үлэһит оҕо

Үлэһит оҕо диэн кыра эрдэҕиттэн кыайар үлэлэрин үлэлии үөрэнэн соннук үгэстэри үөскэтиммит оҕо ааттанар.
Дьон бары оҕолоро ханнык баҕарар үлэни кыайа-хото үлэлиир буолуоҕун олуһун баҕараллар. Ол эрээри бу баҕа санаа туолуутугар бэйэлэрэ оҥорор туһаларын туһунан умнан кэбиһэллэр. Итиннэ эбии дьон бары үөрэхтэммиттэрэ, үөрэхтэн ордугу тугу да сатаабат, кыайбат оҕолору иитэн улаатыннарар буоллулар.
Төрөппүт бэйэтэ тугу эмэ оҥоро сылдьар буоллаҕына, оҕото эмиэ кинини үтүктэн тугу эмэ оҥоро, оонньуу сылдьарга үөрэнэрин, элбэхтэ хатылаан оннук үгэһи иҥэринэр.
Оҕоҕо үлэ туох арааһын барытын аан маҥнай көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэрдэххэ эрэ оҕо тугу эмэни оҥоро үөрэнэр. Үөрэх хантан да халлаантан түспэт, оҕо бэйэтэ көрөн, оҥорорго үтүктэн үөрэннэҕинэ эрэ баар буолар, оҕо өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥнэҕинэ эрэ соннук толоруллар буолар.
«Үлэһит дьон оҕолоро – үлэһит буолар» диэн этии оҕону үлэҕэ иитиигэ бастаан иһэр. Төрөппүт бэйэтэ үлэһит буоллаҕына, оҕотугар үлэлээн көрдөрдөҕүнэ эрэ оҕото кинини көрөн, үтүктэн үлэһит буола улаатар.
Үлэ уонна үөрэх олох икки өрүтүн үөскэтэллэрин, «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэллэр.
Аһара үөрэхтээх буолуу үлэни-хамнаһы кыайан үлэлээбэт эдэрдэри элбэтэн кэбиһэр. Дьон бары үөрэҕи эккирэтиилэрэ, үөрэхтээх эрэ буола сатааһыннара илиинэн үлэлиир дьон аҕыйааһыннарыгар тириэрдибитэ кэлии үлэһиттэр элбииллэрин үөскэттэ.
Үлэлии сылдьар дьон оҕолоро бэйэлэрэ быһаарынан сылдьарга үөрэнэллэрэ түргэн, ону-маны, туһалааҕы оҥороллоро элбэх буолар. Үлэһит төрөппүт оҕотун батыһыннара сылдьан үлэ арааһыгар үөрэттэҕинэ эрэ оҕото үлэһит буола улаатар кыахтанар.
Дьахтар дьиэ иһин үлэлэрин толоро сылдьан улаатан эрэр оҕотун көрөрө ордук табыллар. Оҕо үлэлии-хамсыы сылдьар төрөппүтүн көрөн, кинини үтүктэн дьиэ иһинээҕи үлэлэри үлэлии үөрэнэр кыахтанар.
Үтүгүннэрэн, батыһыннаран эрэ үөрэтии оҕону үлэҕэ үөрэнэригэр кыах биэрэр. Оҕо урут оҥоро илик быһыытын аан бастаан кыайан оҥорбот. Кини өйүгэр-санаатыгар ону оҥорор туһунан ханнык да өйдөбүл суох буолар. Аан бастаан ону-маны оҥороругар кинини бэйэни үтүгүннэрэн, батыһыннаран биэрии хайаан да наада. (1,50).
Бэйэлэрэ үлэлээбэт төрөппүттэр оҕолоро үлэни-хамнаһы баһылыыллара олус уустук, суох да буолуо. Кыра эрдэхтэриттэн үөскээн хаалар үлэлээбэт үгэстэрэ үлэни баһылыылларын мэһэйдиир.

# Үлэһит оҕо
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
# 1051

1051 сыл.

# 1051
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 19 — Франция ыраахтааҕыта Генрих I Ярослав Муударай кыыһын Аннаны ойох ылбыт. Түөрт оҕоломмуттара, улахан уоллара Филипп I Францияны 48 сыл салайбыта.
# Хой (астрология)

Хой (лат. Aries) — Зодиак бастакы бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэниититтэн Эклиптика 0° - 30° сектора.
Күн Хойго муус устар 19 күнүттэн ыам ыйын 13 күнүгэр диэри баар, онтон астрология ааҕарынан Күн Хойго кулун тутар 21 күнүттэн муус устар 20 күнүгэр диэри баар.

# Хой (астрология)
## Бэлиэ

Хой бэлиэтэ ♈ (сорох браузердарга көстүмүөн сөп) Юникодка 9800 №-дээх, онтон 16 чыыһылалаах 2648 уонна HTML-кодугар ♈ эбэтэр ♈.

# Хой (астрология)
## Эбии маны көр

* Хой
# Хордалыктар

?Хордалаахтар :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Animalia | Подцарство: | Eumetazoa |
| Надтип: | Deuterostomia |
| Кэлим: | Chordata |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Animalia алпаабытынан]]
Хордалаахтар (Chordata) диэн тоноҕостоох харамайдар бөлөхтөрө.
# Алжир

Алжир (араб. الجزائر‎, al-Jazā’ir) диэн Хоту Африка дойдута. Иэнинэн Африка иккис улахан дойдута. Кирбиилэhэр Тунистыын хотугулуу-илин, Лиибийэлиин илин, Нигердыын соҕуруулуу-илин, Малилыын уонна Мауританиялыын соҕуруулуу-арҕаа, Марокколыын хотугулуу-арҕаа уонна Сир ортотунааҕы байҕаллыын хоту. Иэнэ 2,400,000 km² уонна олохтоохторун ахсаана 35,000,000. Киин куората Алжир.
Алжир Араб Лигатын, Холбоһуктаах Нациялар, Африка Униятын уонна OPEC кыттааччылара.
Францияттан 1962 сыллаахха тутулуга суох буолбут. Тутулуга суох буолуу күнүн от ыйын 5 күнүгэр бэлиэтииллэр.

# Алжир
## Устуоруйата

1954–62 сс. Францияттан босхолонор сэрии буолбута. 1962 сыл кулун тутар 18 күнүгэр Эвиан-ле-Бен куоракка Алжир уонна Франция ыккардыгар сэриини тохтотор сөбүлэҥ түһэрсиллибитэ.
Эвиан сөбүлэҥин ол сыл муус устар 8 күнүгэр Франция референдумумунан бигэргэппитэ (91 %). Алжирга бэйэтигэр Алжир статуһун туһунан референдум от ыйын 1 күнүгэр буолбута; алжир олохтоохторун 100 % кэриҥэ куоластаабыт киһитэ дойду тутулуга суох буолуутугар куоластаабыттара. От ыйын 3 күнүгэр Франция бу түмүгү билиммитэ, уонна от ыйын 5 күнүгэр тутулуга суох буолуу олоххо киирбитэ.

# Алжир
## Устуоруйата
### Харки хамсааһын

Алжир тутулуга суох буолуутун иһин сэрии (1957-1962) кэмигэр Франция олохтоох дьонтон (араабтартан уонна бербердартан) турар сэбилэниилээх күүстэри тэрийбитэ. Ол этэрээттэри харки диэн ааттаабыттар (фр. harki, араб. حركة‎ — Алжиирга туһаныллар арааб түөлбэ тылыгар харкаа диэн саҥарыллар, стандартнай араабтыы харака — «хамсааһын»). Франция олохтоох дьон өйөбүлүн көрдөрөөрү бу этэрээттэргэ элбэх киһи ыла сатыыра, сэриилэһэр кыахтарын иҥин көрбөттөрө, лояльнай эрэ буолууларынан салайтараллара. Сэрии бүппүтүн кэннэ олохтоох французтары уонна дьэбириэйдэри Францияҕа көһөрбүттэрэ. Оттон харкаалары, сэрии сэптэрин былдьаан баран үгүстэрин хаалларбыттара. Харкаа уопсай ахсаана сыанабылынан 200000—250000 эбит буоллаҕына Алжиртан 42500 киһи дьиэ кэргэннирээн күрээбиттэрэ. Хаалбыт дьону маассабайдык репрессиялаабыттара, сыанабылынан 10-тан 150 тыһ. диэри киһини өлөрбүттэрэ. Францияҕа эвакуацияламмыт харкаалары французтар курдук көрбөтөхтөрө, омук дойдутуттан күрээн кэлбит дьон курдук көрбүттэрэ, онон кинилэртэн куттал суоһаабатын диэн лааҕырдарга укпуттара, онно 1971-76 сыллаахха диэри сыппыттара.
Алжииргэ бэйэтигэр харкаалары коллаборааннар уонна таҥнарыахсыттан быһыытынан сыаналыыллар, абааһы көрөллөр.
2012 сыллаахха Франция бэрэсидьиэнэ Николя Саркози судаарыстыба харкилары бырахпыт буруйун билиммитэ. Ол саҕана дойдуга мөлүйүөн аҥаара харкаалар уонна кинилэр сыдьааннара олороллоро.
2021 сыл балаҕан ыйыгар Франция бэрэсидьиэнэ Эмманюэль Макрон харкаалартан уонна кинилэр сыдьааннарыттан бырастыы гынарга көрдөспүтэ, уонна хоромньуну боруостуур сокуон ылыныллыаҕын туһунан эппитэ. Балаҕан ыйын 25 күнэ Франция үрдүнэн Харкаалары чиэстиир күнүнэн биллэриллибитэ.
# .la

.la диэн Лаос үрдүк таhымнаах ил домена.
# Хичкок Альфред

Хичкок Альфред (1899 сыл атырдьах ыйын 13 — 1980 сыл муус устар 29) — Британия киинэ режиссера, кэнники АХШ гражданина буолбута, ол гынан баран син биир Британия подданствотын хаалларбатаҕа. Кини сүнньүнэн мистика уонна халбаҥа киинэлэри оҥорбутунан биллэр. Ситиһиилээх карьералаах эрээри Академия бириэмийэтин хаһан даҕаны ылбатаҕа.

# Хичкок Альфред
## Үлэтэ

Хитчкок үлэтин Англияҕа саҕалаабыта, бастаан саҥата суох киинэлэри 1920-1930 сыллардаахха ситиһиилээхтик таһаарбыта, ол курдук Наһаа элбэҕи билбит киһи (1934), 39 хардыы (1935) уонна Лэди сүтэр (1938). Ол кэнниттэн АХШга көспүтэ, уонна Голливудка үлэтин салҕаабыта. Бастакы Америкаҕа оҥоһуллубут киинэтинэн Ребекка буолар, ол киинэ Оскары ылбыта.
Сорох биллэр киинэлэринэн буолаллар:
* Абылаппыт (1945)
* Биллэр киһи (1946)
Бастакы өҥнөөх киинэлэринэн
* Быа (1948)
* Поездка биллибэт дьон(1951) Патриша Хайсмит ромаанынан
уонна да атыттар.
Киинэлэрин үксүгэр кыра да оруолга кыттан ааһара.

# Хичкок Альфред
## Чааһынай олоҕо

Хитчкок Лейтонстоун куоракка төрөөбүтэ, католик этэ. Альма Ревиль диэн дьахтары кэргэн ылбыта, Патриша диэн оҕолоох этэ. Бел Эр - Лос Анжелес аттыгар баар куоракка өлбүтэ.
# 1586

1586 сыл.

# 1586
## Туох буолбута

* Ахсынньы 3 — Англияҕа аан бастаан Колумбияттан хортуоска аҕалбыттар.
* Ыам ыйын 19 — Самаара өрүс төрдүгэр нууччалар кириэппэс тутан саҕалаабыттар. Самаара куорат олохтоммут күнэ.
* От ыйын 27 — Англия байҕалынан устааччыта Уолтер Рэли Британияҕа аан бастаан табаҕы аҕалбыт.
# Турциятааҕы тимир суол

Түркиятааҕы тимир суол (туур. Türkiye Cumhuriyeti Devlet DemiryollarıTürkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları) (TCDD) — Түркия судаарыстыбатын бас билиитигэр баар, Анкараҕа ыстаап-кыбартыыралаах, Түркия өрөспүүбүлүкэтин национальнай тимир суолларын эпэрээтэрэ. TCDD 1927 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ. Оччолорго Турция бырабыыталыстыбата Осман импиэрийэтиттэн хаалбыт бары тимир суоллары өрөспүүбүлүкэ балаансатыгар киллэрбитэ, бас билэр буолбута уонна эбии саҥа суоллары тутуунан дьарыктаммыта.
TCDD Түркия туох баары бары судаарыстыбаннай тимир суолларын бас билэр уонна салайар. Ону сэргэ Түркия бары буойастарын көрөр-истэр, өрөмүөннүүр. Ол иһигэр өрөспүүбүлүкэ иһигэр сылдьааччылары, эрэгийиэннэр икки ардыларынааҕына уонна таһаҕас таһааччылары. 2008 сыллаахха хампаанньа тимир суолларын тиһигин уопсай устата 10 991 килэмиэтир буолбута. Ол түмүгэр Түркия аан дойдуга саамай уһун тимир суоллаах дойдулар испииһэктэригэр 22-с миэстэҕэ тахсыбыта. 2009 сыллаахха TCDD уопсайа 17 105 353 туонна таһаҕаһы уонна 7 118 699 киһини тиэйбитэ. Ол түмүгэр хампаанньа аан дойду тимир суолларын хампаанньаларын ортолоругар 33-с миэстэ буолбута. 2009 сыллааҕы туругунан, TCDD хампаанньаҕа 25 593 киһи үлэлиир.
Түркиятааҕы судаарыстыбаннай тимир суол хампаанньата кэккэ тимир суол хампаанньаларын уонна тимир суол көлөтүн көрөр-истэр хампаанньалар аахсыйадарын бас билэр. Ол кини İZBAN хампаанньа 50 бырыһыан аахсыйаларын, Измир куорат куорат таһыгар сылдьар электричкаларын эпэрээтэрин бас билэр. TCDD 1994 сыллаахтан InterRail чилиэнэ.

# Турциятааҕы тимир суол
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ История TCDD — Поезда и железные дороги Турции

# Турциятааҕы тимир суол
## Сыылкалар

* Официальный сайт TCDD Архыыптаммыт 2011, Олунньу 22 күнүгэр.

# Турциятааҕы тимир суол
## Галерея

* Мост Варда в Таврских горах
* Вокзал Хайдарпаша
* Электрички İZBAN на станции Алсанджак
# «Одесса көмүскэлин иһин» мэтээл

«Одесса көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с..
Мэтээлинэн 30 тыһ. киһи наҕараадаламмыта.
# Бакаат

Бакаат — чопчу суолга лоп бааччы толорору өйдөтөн, хос-хос чиҥэтэн, лаппыйан ис сүрэхтэн ааттаһан туран көрдөһүү.

# Бакаат
## Туттуу холобура

Эһэм "убайыҥ аахтан атын ыалга бараа- йаҕын " диэн бакааттаан-бакааттаан ыыппыта, ону хайдах гыныамый.
# Петров Егор Константинович

Петров Егор Константинович - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Смоленскай, Киин, Волховскай, Ленинградскай фроҥҥа сэриилэспит сэбиэскэй снайпер (1943 сылтан - пулеметчик), снайпердыы сылдьан 240-ча өстөөҕү суох гыммыт (пулеметчиктаабыт кэмин аахсыбакка эрэ).

# Петров Егор Константинович
## Олоҕун олуктара

Петров Егор Константинович 1907 сыллаахха Бүлүү уокуругун Сунтаар улууһун Куокуну нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Ликбезкэ үөрэнэн, ааҕар суруйар буолбут. Кэргэнэ Петрова Екатерина Евсеевна, 6 оҕо аҕата.
* Сэрии саҕаланаатын кытта армияҕа ыҥырыллыбыт.
* Бастаан 379 стрелковай дивизия 1257 стрелковай полкатын 2-с стрелковай ротатыгар снайперынан сылдьыбыт, онтон 327 стрелковай дивизия 1100 стрелковай полкатыгар көһөрүллүбүт.
* 1943 сыл тохсунньутуттан Петров пулеметчик буолбут.
* 05.03.1943 Кыһыл сулус уордьанынан наҕараадаламмыт, ону таһынан араас кэмҥэ бойобуой мэтээллэринэн, Кылаабынай командующай И.В. Сталин хас даҕаны Махтал суругунан бэлиэтэммит.
* Сержант Егор Константинович 1944 сыллаахха тохсунньу 2 күнүгэр Польшаны босхолооһуҥҥа сэрии хонуутугар дьоруойдуу өлбүт. Псков уобалаһын Невельскай оройуонун Трехалево волость Светлое дэриэбинэтигэр бырааттыы уҥуохха көмүллүбүт.
* Петров снайпердаабыт кэмигэр 240 өстөөҕү өлөрбүт.
* Улуу Кыайыы үбүлүөйдээх сылларыгар Сунтаар улууһун Куокуну нэһилиэгэр Петров Егор бирииһигэр сыалы ытыыга күрэхтэһии ыытыллар.
# Культурнай революция

Советскай Россия общество культуратын, идеологиятын уларытар, үөрэхтээhини киэҥ араҥаҕа тарҕатар политиката. Аан бастаан ликбезтэр тэриллибиттэрэ, үѳрэх кыhалара арыллыбыттара: оскуолалар, учууталлары бэлэмниир курстар, училищелар.
# Моль күнэ

Моль күнэ — сорох химиктэр алтынньы 23 күнүгэр бэлиэтиир күннэрэ.
Биир мольга баар атом эбэтэр мөлүөкүлэ ахсаана (Авогадро чыыһылата) 6,02⋅10²³ тэҥ, онон онус ый 23-с күнүгэр сарсыарда алта чаас икки мүнүүтэттэн саҕалаан киэһэ алтаны икки ааһыар дылы бэлиэтэнэр. Бу күнү бэлиэтээһин химияҕа оскуола үөрэнээччилэрин болҕомтолорун тардаары тэриллибитэ.

# Моль күнэ
## Эбии маны көр

* Пи чыыһыла күнэ
# Черскэй хайалара

Черскэй хайалара. Саха Сиригэр уонна Магадан уобалаһыгар баар хайалаах дойду.
Халыма баһыттан Дьааҥыга диэри. Устата 1500 км. Ордук үрдүк хайа Улахан Чиистай сискэ баар Победа (3004 м.) Тус туһунан массивтардаах. Билиҥҥиннэн 11 сис араараллар.
Уопсайынан 372 тарыҥ баар. Индигир быһа охсор. Хайа боруодата үксүнэн палеозой известняктара, триас кумахтара уонна сланецтара.
Хайалар эниэлэрин алларааҥҥы өртүгэр тиит мас үүнэр. Муора таһымыттан 600 м. ыла хайа таастаах туундара.
Геолог уонна географ Черскэй И.Д. аатынан ааттаммыта.

# Черскэй хайалара
## Черскэй хайаларын систематыгар киирэр систэр уонна хайалар

* Күн Таас
* Нэмкучаан
* Силээннээх
* Иргичээн
* Томмот массива
* Эстэриктээх Таас
* Куйга томтороот
* Полоуснай томтороот
* Буркаат
* Хадаранньа
* Ымый томтороот
* Киһилээх
* Курундьа
* Таас Хайахтаах
* Догдо
* Андрей Таас томтороот
* Чемалҕы
* Чыбаҕалаах
* Окраинный
* Бороҥ
* Тирэхтээх
* Нэндэльгэ
* Өнөл
* Харгылаах (Порожный)
* Силэп
* Муома
* Улахан Чиистай
* Уолчаан
* Таас Кыстаабыт
* Тарыҥ массива
* Хайырҕас
* Гармычаан
* Арҕаа Таас
* Халкан
* Охондьа
* Элэкчээн
* Чербынньы
* Нэгэдьэк
* Полярнай
* Бэрэндьи
* Чэргэ
* Больших Порогов

# Черскэй хайалара
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Дьокуускай куорат Саха национальнай гимназията

Дьокуускай куорат Саха национальнай гимназията (нууч. Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение "Якутская городская национальная гимназия" городского округа "город Якутск", кылгатан МОБУ ЯГНГ)
Аадырыһа: 677000 г. Якутск, Поярков уул., 16, эл. аадырыстара: ygng@yaguo.ru, aiyykyhata@yaguo.ru Дириэктэр төлөпүөнэ: 444110
Өр сылларга дириэктэринэн Чиряев Николай Константинович үлэлээбитэ.
# Лабычча

Лабычча — хойуу күөх сэбирдэхтээх талах, хатыҥ лабаата.
# Павлин (сулустар бөлөхтөрө)

Павлин (лат. Pavo) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 377,7 квадрат кыраадыс иэннээх, 79 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +15° кэтирээһинтэн соҕуруу от ыйыгар толору көстөр.

# Павлин (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.