yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аргунова Любовь Семеновна

Аргунова Любовь Семеновна

# Аргунова Любовь Семеновна
## Олоҕун олуктара

Муус устар 1 күнүгэр Төҥүлүгэ төрөөбүтэ. 1949 с. Дьааҥы оройуонун Табалааҕар оскуолаҕа үөрэнэ киирэр. 1960 с. Төҥүлү орто оскуолатын бүтэрээт, педагогическай үлэтин саҕалаабыта. 1967 с. Саха Судаарыстыбыннай үнүбүрсүтүөтүн филологическай бакылтыатын үөрэнэн бүтэрээт, Хаптаҕайга нуучча тылын учууталынан ананар. 1970 с. Төҥүлүгэ кылаас таһынан үлэни тэрийээччинэн үлэлиир. 1980-83 сс. райно инспиэктэрэ. 1983-93 сс. Дьокуускайдааҕы тыллара ситэри сайдыбатах оҕолор оскуолаларыгар дириэктэри иитэр үлэҕэ солбуйааччыта. 1993 с. дьиэ кэргэн педагогикатынан дьарыктанар.

# Аргунова Любовь Семеновна
## Айар үлэтэ

«Мин ыалга ананар суруйууларбын үйэ чиэппэрин анараа өттүгэр биэнсийэҕэ тахсан баран, “Олох ситимнэрэ” диэн ийэбэр анаммыт ыстатыйаттан саҕалаабытым» (Л.С.Аргунова) Кини “Ыал култууратын киинин тэрийээччи” бырайыак ааптара. 2003 с. “В. С. Яковлев – Далан “Тыгын Дархан” романа оҕо иитиитигэр”, 2004 с. “Айылҕа – дьоһун педагог”, 2005 с. “Эдэр ыалга сүбэлэр”, 2007, 2015 сс. “Искусство быть родителем”, “Ыал дьонун араҥаччылаан”, 2018 с. “Киһи, ыал, удьуор утума”, “Оҕо сааһы одуулуубун” уо.д.а. кинигэлэри суруйбута.

# Аргунова Любовь Семеновна
## Наҕараадалара

ССРС, Норуот, СӨ үөрэҕириилэрин уонна Саха сиринээҕи уопсастыбаннай инициативатын туйгуна. Учууталлар учууталлара, Саха сиринээҕи норуот педагогикатын ассоциациятын чилиэнэ, Арассыыйа уонна Саха сирин суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, педагогичекай үлэ бочуоттаах бэтэрээнэ, Дьиэ кэргэн педагога, социальнай эколог, дьиэ кэргэҥҥэ оҕону иитиигэ 10-тан тахса кинигэ ааптара. Төҥүлү, Мэҥэ Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо. Саха сирин үөрэҕириитин ситимин бочуоттаах Попечителя, “Гражданскай килбиэн”, “Мэҥэ ааттар” бэлиэлэрин хаһаайына.
# Корякин Климент Кириллович

Корякин Климент Кириллович — СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай Бириэмийэ Лауреата, Нам улууһун Ытык киһитэ.
1937 с. төрөөбүт.
Учуутал, комсомольскай, партийнай үлэһит. Нам оройуонугар комсомол райкомун, комсомол уобаластааҕы комитетыгар секретарынан, Дьокуускайдааҕы госудаственнай университетка, Томпо оройуонугар ССКП райкомун секретарынан, СӨ Правительствотын председателин солбуйааччынан, 2002 с. Респблика президенин сүбэһитинэн үлэлээбитэ.
1993 с. сэрии сылларыгар Саха сириттэн ыҥырыллыбыттар уонна тыылга үлэлээбиттэр тустарынан «Өйдөбүнньүк» кинигэ тахсарын салайсыбыта.
СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай Бириэмийэ Лауреата, Нам улууһун Бочуоттаах гржданина.
# Быраҥаатта

Быраҥаатта (лат. Coregonus peled, нууч. Пелядь) — күөлгэ үөскүүр орто үрүҥ балык.
Саха сиригэр 53 см уонна 5 киилэҕэ дылы улаатара биллэр.
# Хатас

Хатас нэһилиэк. Дьокуускай куорат уокурук нэһилиэгэ, киинэ Хатас.
Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылыгар (Табаҕа салаатыгар), Дьокуускай куораттан 15 км соҕуруу турар.
Олохтоохторун ахсаана 5951 киhи (2007 сыл), ол иһигэр Хатас - 4504, Пригороднай - 1341 уонна Владимировка - 106 киһи.

# Хатас
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1930 сыл тохсунньу 31 күнүгэр төрөөбүтэ Карамзин Владимир Семенович - саха графига,
* Оскуола аатырбыт педагогтар Самсоновтар ааттарын сугэр.

# Хатас
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Оллонов Николай Данилович

Оллонов Николай Данилович (1912-1986) – Уус Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгиттэн сэриигэ сылдьыбыт бииргэ тɵрɵɵбүт түɵрт бырааттыы Оллооноптортон биирдэстэрэ.
1912 с. Түүлээх нэhилиэгэр тɵрɵɵбʏтэ.
Кенигсберг куоракка диэри сэриилэспитэ. Ленинград оборонатын босхолуур кыргыhыы кыттыылааҕа. Албан аат III Аҕа дойду Улуу сэриитин I степеннээх орденнарынан, «Ленинград обороната», «Германияны кыайыы иhин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
1986 с. ɵлбүтэ.

# Оллонов Николай Данилович
## Дьиэ кэргэнэ
#### Бииргэ төрөөбүттэрэ

* Оллонов Дмитрий Данилович
* Оллонов Прокопий Данилович (1919-1942)
* Оллонов Федор Данилович
* Оллонов Гаврил Данилович
# Евгений Пригожин

Евгений Пригожин (толору аата Евгений Викторович Пригожин), Санкт-Петербург куоратка бэс ыйын 1 күнүгэр 1961-2023 сыллаахха төрөөбүт, Wagner Group диэн дьону өлөрөр байыаннай чааһынай тэрилтэлээх, 80-90 сыллардаахха Африка дойдуларыгар бэйэтэ сэриигэ сылдьыбытынан биллэр, бэйэтэ этэринэн "резал там многих негров".
Владимир Путин оҕо саас доҕоро, онон сибээстээн Путин өйөөһүнүнэн элбэх тэрилтэлэри хонтуруоллуур. 2000 сыллардаахха Госдума депутаттарыгар ас бэлэмнии сылдьыбыта, онон хос аат иҥпитэ "Повар Путина". Биллэр олигарх.
84 омук сиригэр санкцияларга түбэспит, Сирияҕа, Украинаҕа уонна Африка дойдуларыгар байыаннай буруйу оҥорбутунан биллэр.
2022 сыллаахха АХШ, Дьоппуон, Германия, Украина дойдулара бултууллар кинини.
Уопсайынан куһаҕан киһинэн биллэр киһи, моральнай хаачыстыбата суоҕунан. 2022 сыллаахтан хаайыылаахтара Украинаҕа сэриигэ ыытарынан биллэр.
Атырдьах ыйын 23 күнүгэр 2023 сыл, оруобуна икки ыйынан Тверской уобаласка авиакодромҥа өлбүтэ.
# Орион (сулустар бөлөхтөрө)

Орион (гир. Ὠρίων) — экватор сулустарын бөлөҕө. Ордук чаҕылхай сулустар Ригель, Бетельгейзе уонна Беллатрикс.

# Орион (сулустар бөлөхтөрө)
## Бетельгейзе

Кыһыл супергигант Бетельгейзе (Орион α-та), араабтыы «хоноҥсо» — уларыйа турар сулус, Улахана 0,2 - 1,2 ыккардынан, ортотунан 0,7ᵐ. 650 сырдык сыла ыраах. Ордук улахан сулустартан биирдэстэрэ: Күммүт оннугар турдаҕына Марс орбитатыгар диэри толоруо этэ.

# Орион (сулустар бөлөхтөрө)
## Ригель

Күөх супергигант Ригель (Орион β-та), араабтыы «атах», Улахана 0,18. 1100 сырдык сыла ыраах. Температурата 11 200 К, диаметра Күннээҕэр 68 төгүл улахан Былыргы Египекка сулустар ыраахтааҕылара дииллэр этэ уонна Осирис таҥараны кытта сибээстиилэр этэ.

# Орион (сулустар бөлөхтөрө)
## Атын объектар

* Орион θ-та, түөрт муннукка маарыҥныыр түөрт компоненнаах — Орион Трапецията.
* Ат Баһа, хараҥа туман курдук көстөр, Орион ζ-та сулустан 0,5° соҕуруу баар.

# Орион (сулустар бөлөхтөрө)
## Астеризмнар

* Сноп, — α (Бетельгейзе), β (Ригель), γ (Беллатрикс), ζ (Альнитак), η (Минтака) уонна κ (Саиф). Атын аата — Лыах.
* Орион Кура (Эҥэр сулус) — Минтака, Альнилам уонна Альнитак (эбэтэр δ, ε и ζ). Атын ааттара Үс хоруол, Кыраабыл.
* Орион Батаһа — θ ι сулустар уонна Орион тумана.
* Орион Куйаҕа — π¹, π², π³, π⁴, π⁵ уонна π⁶.

# Орион (сулустар бөлөхтөрө)
## Кэтээн көрүү

Арассыыйа территориятыттан сайын ордук көстөр.

# Орион (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Сулустар киһи халыыбыгар маарыҥныыллар. Былыргы Египекка Орион бөлөҕү «сулустар ыраахтааҕыта» дииллэрэ, Вавилоҥҥа — «Халлаан маныыһыта». Иудеяҕа уонна Библияҕа Орион бөлөххө Кесиль (дьэбириэйдии כסיל, «акаары») диэн бөлөх сөп түбэһэрэ.
Гириэктэр Орион булчуту көрөллөр этэ. Артемида оҕо өлөрбүтүн кэннэ халлааҥҥа тиийбитэ. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.
# Аттила

Аттила (395 сыл саҕаттан — 453 сыллаахха диэри олорбута) Гунн тыгына, 434 сылтан ыла гуннар улуу хааннара, Хотугу ыраахтааҕы. Кини олоҕун Европа ученайдара дьаныhан туран чинчийбиттэрин түмүгүн Франция академига Марсель Брион (фр. Marcel Brion, 1895–1984) маннык суруйар: «Аан дойду историятыгар биллэр саамай улахан салайааччыларыттан биирдэстэринэн буолар Аттила баҕа санаатынан Европаны биир сомоҕо оҥорбутун бүгүн ханнык даҕаны омук государственнай деятеллара мэлдьэhэр кыахтара суox».

# Аттила
## Аттила олоҕун сүрүн түгэннэрэ

    408-411 сыллардаахха Римҥа уонна Реавеннаҕа үөрэммитэ.
    413 сыллааха Энганы (Эн-куону) кэргэн ылбыта.
    415 сыллаахха бастакы уола Эллак (Эллээх) төрөөбүтэ.
    421 сыллаахтан хан диэн сололоммута уонна абаҕатыгар гуннар улуу хааннара Роас (Оруос) бастакы көмөлөhөөччүиэ буолбута. Бу сылтан ыла бастакы кэргэнэ Керка (Кэрэ-куо) буолбута.
    432 сыл саҕана Сибииргэ уонна Кытайга тиийэ өбүгэлэрин олорбут-сылдьыбыт дойдуларын көрө кэлэ сылдьыбыта.
    434 сыллаахха Оруос уола Бледаны кытта гуннар улуу ханнара буолбута уонна Илиҥҥи Рим империятын кытта гуннарга үчүгэй эйэ договорын баттаабыта.
    438 сыллаахтан Бледа өлбүтүн кэннэ Европа уонна Орто Азия гуннарын (Дунайтан Араалга диэри) соҕотоҕун салайбыта, Хотугу Европа дьиҥнээх императора буолбута.
    441-447 сыллардаахха Илиҥҥи Рим империятын хампарыппыта.
    450 сыллаахха кинини таптаабыт уонна биhилэҕин ыыппыт Арҕааҥҥы Рим империятын августата принцесса Гонорияны кытта холбоhорго сөбүлэспитэ.
    451 сыллаахха Галлияҕа (билиҥҥи Францияҕа) Орлеан куоракка диэри кимэн киирбитэ, Каталаун хонууларыгар кыргыспыта.
    452 сыллаахха Италияҕа кимэн киирэн римляннары кыайбыта, ол гынан баран Рим папатын Леону кытта кэпсэтии кэнниттэн дойдутугар төннүбүтэ. Бу түгэн история биир улуу кистэлэҥинэн ааҕыллар.
    453 сыллаах кулун тутар ыйыгар Илдиго (Илди-куо) принцессаны кэргэн ылбыта уонна уруу түүнүгэр муннуттан кэлбит хааныгар чачайан өлбүтэ (үһүйээн).

# Аттила
## Аттила туhунан айымньылар

Аттила туhунан Европа омуктарыгар элбэх кэпсээннэр, номохтор (Нибелуннар тустарынан ырыалар уо.д.а.), романнар, пьесалар (олор быыстарыгар улуу Корней пьесата) уонна опералар бааллар. Сахалартан профессор Григорий В. Томскай (Түргэн), Франция суруйааччыларын союhун (SGDL, фр. Société des gens de lettres) чилиэнэ, «Аттила доҕотторo» диэн романы 2001 сыллаахха французтуу тылынан суруйбута, кылгатыллан нууччалыы тылбааhа 2001 сыллаахха тахсыбыта, оттон 2005 сыллаахха толору вариана Стамбулга туроктыы тылынан тахсыбыта, ол кэнниттэн, 2007 сыллаахха, Улан-Баторга монголлуу эмиэ бэчээттэммитэ. Ол романын бэйэтэ сахалыы тупсаран тылбаастаата. Ону таhынан Түргэн «Орест — друг Аттиллы» диэн сценарийы уонна «Аттила и Аэций» диэн пьесаны суруйбута.
# .ng

.ng диэн Нигерия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Болденон

Болденон — синтетическай гормон, стероид буолар, анаболиктар бөлөхтөрүгэр киирэр. Дьоҥҥо уонна кыылларга быччыҥ үлүннэрэргэ, ону таһынан сыа уулларарга туттуллар.
Сыаны уулларыыта — 4 кг ыйга, нэдиэлэҕэ биирдэ уколланаҕын.
Химическай төрүөтэ нандролонҥа майгынныыр, ол эрэн ароматизация барбат, т.е. эстроген үөскэппэт.
Аһары элбэх туттууга либидо үөскээһинин баттыан сөп, ол эрэн бучча туруутугар уонна сперма үөскээһинигэр охсубат.
Тестостерон саҕа күүстээх, ол иһин тренболону эбэтэр сустанону кытта туттуллар.
# Охсуһуу түмэлэ

Охсуһуу түмэлэ (ааҥл. Fight Club) — Чак Паланик (ааҥл. Chuck Palahniuk) романа, сүрүннээн эр дьон охсуһар сирдэрин ааттыыр. Быһа холоон тестостерон аһары көтөн дьон иирбитин.
Дьиҥнээн олоххо ол курдук охсуһуу түмэллэрэ бааллар.
# Борисов Тихон Петрович

Борисов Тихон Петрович — Ырыа Тиихэн (1863—1917) — аатырбыт олоҥхоһут.
1863 сыллаахха Боотур Уус улууһун Дьүлэй нэһилиэгэр (билигин Таатта улууһа) төрөөбүтэ.
Оҕо сылдьан оспаннан ыалдьан хараҕа суох буола сыспыта. Эдэр сааһыттан олоҥхоһуттары сэҕээрэн истээччи: И. Винокуров-Табахыырабы, Кээмпэһи, Бабыата Мохоробу, Ырыа Киргиэлэйи уонна да атыттары.
Кини толоруутугар «Мачайар Баһылай», «Чабычах Ырыата» уонна «Суор Ырыата» олоҥхолор бааллара.
1913 сыллаахха кини тылыттан С. А. Новгородов «Байанай Алгыһын» суруйан хаалларбыта.

# Борисов Тихон Петрович
## Айымньылар

* Живая старина. Вып. 3—4. — Петроград, 1914.
# Бөрө отунан

Бөрө ото диэн эмтээх үүнээйи.
# Черновцы

Черновцы (укр. Чернівці) диэн Украина куората. Черновцы уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 262 130 (2014).
# Удьуор харалы

Удьуор харалы — төрүт-уус халыҥ аймах төрүттээх киһи.

# Удьуор харалы
## Туһаныллыбыт сирдэр

Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
# Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ

| | | Үлэлээбит сыллара |
| 1 | Ойуунускай Платон Алексеевич | (1923—1926) |
| 2 | Аммосов Максим Кирович | (1927—1928) |
| 3 | Бубякин Николай Васильевич | (1928 —1929) |
| 4 | Андреев Ананий Кононович | (1929 —1931) |
| 5 | Емельянов Николай Семенович | (1931—1934) |
| 6 | Габышев Александр Гаврилович | (1934—1938) |
| 7 | Сидорова Софья Петровна | (1938—1947) |
| 8 | Протодьяконов Василий Андреевич | (1947—1951) |
| 9 | Аммосов Петр Васильевич | (1951—1954) |
| 10 | Нартахова Мария Дмитриевна | (1954—1963) |
| 11 | Овчинникова Александра Яковлевна | (1963—1980) |
| 12 | Горохова Евдокия Николаевна | (1980—1985) |
| 13 | Григорьева Люлия Николаевна | (1985—1989) |
| 14 | Николаев Михаил Ефимович | (1989—1991) |

# Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутия, хроника, факты, события. — Якутск, 2004.
# Таас чох

Таас чох эбэтэр хостонор чох (лат. carbō) — былыргы үүнээйилэр дьапталҕаларыттан үөскээбит хостонор оттук.
Таас чоҕу (хостонор чоҕу) киһи минеральнай оттуктартан бастакынан туттар буолбута. Өссө таас үйэҕэ дьон чоҕу өрүстэр кытылларыгар таас чох дьапталҕата тахсар сириттэн хомуйаллара. Маннык тахсар сирдэри билигин Саха сиригэр, холобур, Дьокуускайтан чугас Кангалаас бөһүөлэгин аттынааҕы өрүс кытылыгар көрүөххэ сөп.
Хомуйбут чохторун дьиэлэрин ититэргэ тутталлара. Ол гынан баран 3 тыһыынча сыл ынараа өттүгэр Кытайга тимири уһаарарга туттан барбыттара биллэр. XX үйэ саҕаланыытыгар таас чох аан дойдуга итиини уонна энергияны биэрэр сүрүн оттук буолбута. Ол гынан баран XX үйэҕэ чэпчэкитик ылыллар уонна таҥастанар оттуктар үөдүйэннэр (ньиэп, гаас, атомнай энергия) таас чох туттуллуута улам намтаан испитэ.

# Таас чох
## Хостонор чох үөскээһинэ

300—400 мөлүйүөн сыл ынараа өттүгэр былыргы ойуурдар ууга баран, күөллэр анныларыгар түһүүлэрин түмүгэр элбэх үүнээйи кислород тиийбэт сиригэр дьапталҕаламмыта. Онон ситэ сытыйбакка торфа буолан хаалбыта. Ол торфа үөһэттэн баттааһын түмүгэр буурай чоххо кубулуйар. Оттон ол чох таас чоххо. Оттон таас чох антрациит диэн саамай сыаналанар хостонор чоххо кубулуон сөп.

# Таас чох
## Саха сирин хостонор чоҕо

Саха сирин чоҕо үксэ үрдүкү үүнээйилэр кырамталарыттан үөскээбитэ — мастартан, сэппэрээктэртэн уонна оттортон. Ол гынан баран, сорох чох күөл салахайыттан үөскээбит. Оннук чоҕу богхед диэн ааттыыллар. Саха сиригэр айылҕаҕа баар хостонор чох бары көрүҥнэрэ көстөллөр. Саамай элбэх чохтооҕунан өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттүнээҕи Элгэ, Нүөрүҥгүрү сирдэрэ, Өлүөнэ өрүс икки өттүгэр баар сирдэр (Өлүөнэ чохтоох бассейна), Алдан, Бүлүү өрүстэр тардыылара, уонна Халымаҕа Зырянка үрэх тардыыта буолаллар. Өлүөнэ чохтоох бассейныгар 1,7 триллион тонна чох баар диэн биллэр.
# Попов Петр Васильевич

Попов Петр Васильевич, (1943 с атырдьах ыйын 26 күнэ Агдары нэһилиэгэ Сунтаар улууһа, Саха АССР), учуутал.

# Попов Петр Васильевич
## Олоҕун олуктара

1943 с. атырдьах ыйын 26 күнүгэр Сунтаар улууһугар Агдары нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1962 с. Магаданнааҕы государственнай педагогическай институту бүтэрэн «физика уонна математика учуутала” идэтин ылбыта.
1962 с. үлэтин Хадан аҕыс кылаастаах оскуолатыгар физика уонна математика учууталынан саҕалаабыта.
1994-2000 сс. Хадан оскуолатыгар директорынан үлэлээбитэ
# Байтэрэк

Байтэрэк (Байтерек) — Казахстаан харчы уонна промышленность конгломерата, дойдуга саамай бөдөҥ буолар капитализациятынан. Байтэрэк конгломератка элбэх бааннар, медия империялар, үп кииннэрэ, һобуоттар киирэллэр.
# Ренат Хойбергер

Ренат Хойбергер (ааҥл. Renat Heuberger; төр. ахсынньы 18 күнэ 1976 сыл, Цюрих, Швейцария) — Швейцария урбаанньыта уонна менеджерэ, South Pole Group тэрийсээччитэ уонна салайааччыта; Австрия Climate Friendly Pty хампаанньатын уонна Вьетнам VNEEC дириэктэрдэрин Сэбиэтин чилиэнэ; парник гаазтарыгар эксперт.

# Ренат Хойбергер
## Биографията

Ренат Хойбергер 1976 сыллаахха ахсынньы 18 күнүгэр Цюрихха (Швейцария) төрөөбүтэ.
Оҕо сааһыттан суруналыыс буолар баҕалаах эбит.
Уон алта сааһыгар, Индонезияҕа Swisscontact Швейцария техника кооперациятын пуондатыгар үлэлээн баран, Ренат ааҥл. World Student Community on Sustainable Development тэрийсээччитэ буолбут, ааҥл. Seed Sustainability платформа оҥоһуллуутугар кыттыбыта.
Хойбергер Цюрихха Швейцария үрдүкү техниическэй оскуолатыгар тулалыыр эйгэни харыстааһын уобалаһыгар номуука магиистирэ буолбута.
Ол кэннэ Франция INSEAD биизинэс-оскуолатыгар түмэт урбаан (фр. Social Entrepreneur Programme, Халыып:Lang-fr2) куурустарыгар үөрэммитэ.
2002 сыллаахха Хойбергер (CEO) myclimate коммерцията суох тэрилтэ тэрийсээччитинэн уонна салайааччытынан буолбута, бу тэрилтэ килиимэт уларыйыытын уобалаһыгар методтары уонна ыстандаартары оҥорор.
Myclimate тэриллиэҕиттэн ыла Хойбергер ООН раамочнай кэнбиэнсийэтин иһинэн ыытыллар тэрээһиннэри актыыбынайдык өйүүр, бастайааннай кыттааччы уонна спикер буолар. Ити тиэмэни сайыннаран, 2013 сыллаахха Давоска Бүтүн аан дойду экэниэмикэтин фуорумугар дакылаат аахпыта (ааҥл. Shifting Fortunes: Towards a New Climate Framework?).
2006 сыллаахха, Патрик Бюрги (ниэм. Patrick Bürgi), Томас Камерата (ааҥл. Thomas Camerata) уонна Кристоф Саттер буолан, South Pole Carbon Asset Management, Ltd. (билигин South Pole Group) хампаанньаны тэрийэр уонна салайсар, хампаанньа парниик гаазтара тахсыыларын аччатыы, эмииссия квоталарын атыылааһын уонна бэйэтин уобалаһыгар консаалтинг өҥөлөрүн бырайыактарынан дьарыктанар.
2012 сыллаахха CEO хампаанньа буолбут.

# Ренат Хойбергер
## Награадалара уонна премиялара

2011 сыл ахсынньы 13 күнүгэр Ренат Хойбергер Кристоф Саттеры кытта, Шваб Пуондатынан, South Pole Carbon Asset Management хампаанньаҕа үлэтин иһин, сыл түмэт урбаанньытынан ааттаммыта.

# Ренат Хойбергер
## Библиография

* Renat Heuberger, Alan Brent, Luis Santos, Christoph Sutter, Dieter Imboden, «Evaluating projects that are potentially eligible for Clean Development Mechanism (CDM) funding in the South African context: A case study to establish weighting values for sustainable development criteria», ETH, doi:10.3929/ethz-a-004498711, 2003.
* Heuberger R, Thomas F, «Quality standards for micro-climate protection projects»"Qualitäts-Standards für Mikro-Klimaschutz-Projekte", Umwelt-Fokus, 2004.
* Heuberger Renat, Brent Alan, Santos, Luis, Sutter Christoph, Imboden Dieter, «CDM Projects under the Kyoto Protocol: A Methodology for Sustainability Assessment — Experiences from South Africa and Uruguay», «Environment, development and sustainability : a multidisciplinary approach to the theory and practice of sustainable development», Springer, doi:10.1007/s10668-005-9002-7, 2007.
# Слепцов Анатолий Игнатьевич

Слепцов Анатолий Игнатьевич — быраас идэлээх саха суруйааччыта, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, эдэр суруйааччылар XVII сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа, нууччалыы уонна сахалыы суруйар.

# Слепцов Анатолий Игнатьевич
## Олоҕун кэпсээнэ

Таатта улууһун Ытык Күөл нэһилиэгэр сэтинньи 25 күнүгэр 1968 с. төрөөбүт. Биллиилээх мелодист Игнатий Слепцов сэттэ оҕотуттан саамай кыралара.
11-с №-дээх СПТУ-ну бүтэрэн баран армияҕа сылдьыбыта.
1986 с. Алданнааҕы медицинскэй училищены,
1999 с. мединституту иккиэннэрин кыһыл дипломнарынан бүтэрбитэ.
Ординатура кэнниттэн хирург идэлэммитэ.
2001 сыллаахтан улуус балыыһатын хирургическай отделениетын сэбиэдиссэйэ.

# Слепцов Анатолий Игнатьевич
## Айар үлэтэ

Кэпсээннэрэ "Чолбон" сурунаалга 2010 сыллаахха бэчээттэммитэ.
Сорох айымньыларын кытта Бикитиэкэҕэ билсиэххэ сөп.
# Попов Фёдор Кузьмич

Попов Фёдор Кузьмич (08.12.1921, Сыымах, Иккис Баатара нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа, Саха уобалаһа — 13.10.1943, Лоевскай оройуон, Белоруссия) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сахалартан бастакы Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).

# Попов Фёдор Кузьмич
## Олоҕун олуктара

Федор Кузьмич Попов 1921 сыл ахсынньы 8 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһугар Иккис Баатара нэһилиэгэр Поповтар дьиэ кэргэннэригэр сэттэ оҕоттон алтыс соҕотох уол оҕонон күн сирин көрбүтэ. Аҕата Кузьма Самсонович оҕолорун кыра эрдэхтэринэ үлэҕэ-хамнаска үөрэтэн-такайан улаатыннарбыта. 1930 сыллаахха «Октябрь» колхуоска дьиэ кэргэнинээн үлэлии киирбиттэрэ, Сүөдэр 9 саастаа5ар улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлиир буолбута.
1931 сыллаахха, 10 саастаа5ар оскуолаҕа киирбитэ. Алааһыттан 9 километр ыраах сиргэ сатыы баран үөрэнэн кэлэрэ. Үөрэҕин таһынан Сүөдэр дьиэ ис-тас үлэтигэр дьонугар илии-атах буолара. Кыһынын үөрэнэн, сайынын колхуоска үлэлиирэ.
1936 сыллаахха 5 кылааһы бүтэрэн баран аҕата ыараханнык ыалдьан оскуолатыттан тохтообута, уонна колхуоска күүстээх үлэтин саҕалаабыта. 1937 сыл кыһыныгар Сүөдэр үлэтин таһынан бииргэ үлэлиир дьонун сүүрбэ киһини ахсаан ааҕарга уонна суруйарга үөрэппитэ.
19 сааһын туолбутун кэннэ 1940 сыллааха ѳр сылларга үлэлээбит «Октябрь» колхуоһугар биригэдьииринэн талыллар. Сүөдэр наһаа ирдэбиллээх, эппиэтинэстээх, үлэһиттэрин кытта өрүү тэҥҥэ сылдьар буолан, үчүгэй салайааччы хайҕабылын ылбыта.

# Попов Фёдор Кузьмич
## Олоҕун олуктара
#### Сэриигэ кыттыыта

1941—42 сыллар кыһын аармыйаҕа барар саастаах уолаттар военкомат иһинэн тэриллибит куруһуокка нуучча кэпсэтэр тылын үөрэппиттэрэ. Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйыгар Мэҥэ-Хаҥалас оройуоннааҕы военкоматынан ыҥырыллан барбыта. Хонуу биригээдэтин салайааччытынан кини быраата Петр хаалбыта.
Пермь куорат аттыгар кылгас кэмнээх автоматчиктар куурустарын үөрэнэн бүтэрбитэ. Сэриилэһэр аармыйаҕа тиийэн 61-с аармыйа 81-с стрелковай дивизиятын 467-с стрелковай полкатын 1-кы батальонун 3-с ротатын байыаһа буолбут.
1943 с. алтынньы 1 күнүгэр Глушец диэн дэриэбинэ аттыгар биир бастакыннан Днепр өрүһү туораан тахсар. Өстөөх траншеяларыгар бастакынан ыстанан тиийэн илиинэн охсуһуу кэмигэр пулеметтарын былдьыыр. Бу охсуһууга 23 ниэмэс саллаатын уонна офицеры охторор. Уонунан ааҕыллар өстөөхтөр хос атаакаларын төттөрү охсор. Бэйэтин подразделениетын өрүһү туоруурун хааччыйар. Бу кэнниттэн уонча күн буолбут быыстала суох кыдыйсыыларга 70 ниэмэһи өлөрбүт.
Бу сылдьан ыараханнык бааһырар уонна 1943 сыл алтынньы 13 күнүгэр госпитальга өлбүт. Белоруссия Гомель уобалаһын Лоев оройуонун Дерожичи дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин кыһыл армеец Попов Фёдор Кузьмичка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.

# Попов Фёдор Кузьмич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (15.01.1944)
* Ленин уордьана (15.01.1944)
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ (1985)
# Еланка (Хаҥалас улууһа)

Еланка — Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Еланка (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Корякина Тамара Васильевна

Корякина Тамара Васильевна — СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
1941с I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1965 с. СГУ бүтэрэн, учуутал идэлээх. Идэтинэн 10 сыл үлэлээбитэ. 1975 с. ыла журналист быһыытынан Томпо оройуонугар «Кыһыл Знамя» хаһыат редакторын солбуйааччынан, республикатааҕы «Кыым», кэлин «Саха сирэ» хаһыаттарга идеологическай, общественно-политическай отделларга редакторынан үлэлээтэ.
1983 с. ССРС, РФ, СӨ журналистарын союһун чилиэнэ. Республикаҕа ыытыллар «Көмүс бөрүө», «Сыл бастыҥ журналиһа» конкурстар лауреата.
1996 с. СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
# Zetflix

Zetflix (Зетфликс) — Zona ресурсун туһанар туспа интернет ситимигэр босхо киинэ көрдөрөр сайт, регистрациата суох. Нелегальнай сайт буолар, пиратскай киинэлэри мунньар, сүрүннээн Prime Video уонна Netflix оҥоһуктарыттан.
Саайта: https://zetfix(точка)online/ уонна https://zetflix24.app/
VPN нөҥүө туттарга сөбүлэнэр, интернет провайдер билбэтин курдук.
# Кутэр кололоммутэ (угэ)

Куйаас, кумаар саҕана Кутаҕа соруукуу сыттаҕына, Кутэр, Тайах урдугэр ыттан, Күнүс утуйан буккуратта. Уһуктан кэллэ – уолуйда, Олус куттанна: Уой-да! Сыҥынах диэбитэ сытар кыыл эбит.   Тайах туран сири кэрийбит Оо, дьалкытан, айана алдьайрхай! Туҥкэр-таҥхар туһэрэн истэ. Аастылар араас аппа-аҥхай, Тугэх тубэлэр, урдук систэр. Сотору күтэр кохсо кэҥээтэ, Сонун сирдэри корутэлээтэ; Көлөлөннум диэн, өссө уордэ, Көтөхтөрөн-сүктэрэн көнньүөрдэ. Хата, хайыы-сах ырыата ыраатта: «Хаҥалас, Танда, Амма, Таатта –
Олорчу билэр бэйэм дойдуларым, Өрөх тэппит муҥур ордууларым. Төҥүлү хонуутугар үөскээбитим. Төрүкүттэн мааны төрүттээх этим, Төккүккэ, ньымаакка сылдьар этим, «Туулээх Сыа Маттаҕа дуо» дэппитим. Мордьооску Боотур диэн ааттаахпын. Кэтит сибиирдэри кэрийтэлиэм. Саргы-дьаалы, дьол-туску тосхойдо. Һай, һаат!» - диэтэ. Буур ойдо. Мордьооску мэйиитэ эргийдэ, Туу мээчикии сиргэ төкүнүйдэ, Өлө сыста иэнинэн таһыллан, Оор-ор сыта уҥан нараллан.     Биһи сэһэммит манан бүтэр. Билбэппит ханна тиийтин Күтэр. Кэлэйэ саныыбыт арай бииртэн –
Кирис быстыар диэри киһиргииртэн.