yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кындал (Чурапчы улууһа)

Кындал — Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Кындал (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Маача

Маача нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маача. Улуус кииниттэн 205 км арҕаа диэкки Өлүөнэ уҥа кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 388 киһи (2007 сыл). Олохтоохтор дьарыктара мас кэрдии ынах-сүөһү иитиитэ уонна оҕуруот аһын үүннэрии.
Сырыылара: кыһыҥҥы суол уонна уу суола.

# Маача
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1898 сыл муус устар 9 күнүгэр төрөөбүтэ Редников Иван Петрович (1898—1974), партия уонна сэбиэт үлэһитэ.
* 1910 сыл тохсунньу 4 күнүгэр Нохтуйскайга төрөөбүтэ Дудкин Петр Иванович (1910—1973), сибээс үлэһитэ.

# Маача
## Историяттан

* XIX үйэ иккис аҥаарыттан Бодойбоҕо баар Өлүөнэ көмүс хостуур бириискэлэрин аһынан-үөлүнэн уонна маһынан хааччыйар киин этэ.
Оччотооҕу саха урбаанньыттара дьарыктанар этилэр.
* 1901 сылга нэһилиэк иһинээҕи Нохтуйскай диэн билигин эстибит сэлиэнньэҕэ телеграф кэлбитэ. Саха Сиригэр телеграфынан хааччыйыллыбыт маҥнайгы сэлиэнньэ буолбута.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-02

Олунньу 1—28 күннэрэ
* Бу дьоппуон тэрилтэтэ аан дойдуга баар собуоттарыгар 500-тэн тахса массыына көрүҥүн оҥорор.
* Гириэк бэлиитигэ, Греция премьерын күтүөтэ бикипиэдьийэни кытта сууттаспыта.
* Арассыыйа бастакы уопсастыбаннай түмсүүтүн 1845 сыллаахха географтар тэрийбиттэрэ.
# Васильева Майя Ивановна

Васильева Майя Ивановна - социология билимин кандидата.

# Васильева Майя Ивановна
## Олоҕун олуктара

* 1974 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1996 с. — Саха государственнай университетын историко-юридическай факультетын бүтэрбитэ.
* 1996—2000 сс. — Саха Республикатын билимнэрин Академиятын аспирана.
* 2000 с. — этническай уонна социальнай процесстар салааларын младшай научнай үлэһитэ.
* 2001—2004 сс. — гуманитарнай чинчийии Институтын политологияҕа чинчийиитин Киинин научнай үлэһитэ.
* 2001 с. — социология билимин кандидатыгар «Этническая идентичность современных якутов» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2005 сылтан — Саха Республикатын Президенын иһинэн иһитиннэрэр Киин салаатын начальнига.

# Васильева Майя Ивановна
## Сүрүн үлэлэр

* «Республика Саха (Якутия): путь к суверенитету». (Якутск, 2000) - соавтор. монография.
* «Опыт и практика демократических выборов в Республике Саха (Якутия). 1990—2002 гг.» (Якутск, 2003) - соавтор, монография.
* Ыстатыйалара
* Социальная идентичность в условиях общественно-политической нестабильности (В сб.: Человек и неблагоприятные условия социализации — Якутск, 1999).
* Этнические символы в самосознании современных якутов (В сб.: Гуманитарная наука в трудах молодых ученых. — Якутск, 2000).
* Знание народных традиций и обычаев якутов сегодня: социологические наблюдения (В сб.: Здоровый образ жизни: обычаи и традиции народов Якутии.— Якутск, 2001).
* Стратегии межэтнического поведения современных якутов (в журн. Наука и образование.— 2001.— № 2).
# .mv

.mv диэн Мальдивтар үрдүк таhымнаах ил домена.
# Вилькицкай арыыта

Вилькицкай арыыта. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. 1913 сыллаахха гидрографическай экспедиция арыйбыта. 1914 сыллахха биллиилээх гидрограф, геодезист, Арктиканы чинчийээччи Вилькицкай Б.А. аатынан ааттаммыта.

# Вилькицкай арыыта
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Сүтүөр

Сүтүөр — урууга-аймахха сыһыаннаах тиэрмин. Икки суолталаах:
* тастыҥ, кииринньэҥ: сүтүөр аҕа; сүтүөр ийэ; сүтүөр ойох; сүтүөр уол; сүтүөр кыыс.
* дьахтарга эрин көрсүүтэ.
# 1491

1491 сыл.

# 1491
## Төрөөбүттэр

* Ахсынньы 31 — Жак Картье — билиҥҥи Канаада сирин Францияҕа бас билиннэрбит француз чинчийээччитэ.
# Уу

Уу диэн хидроген оксида; дьэҥкир, өҥө уонна сыта суох убаҕас субстанция. Формулата: H₂O. Уу бүтүн тыынар тыыннаахха баар. Киhи этэ 78% ууттан турар. Уу убаҕас таһынан кытаанах (муус) уонна гаас (уу паара) туруктаах. Уу Сир ньуурун 71% ылар. Сир уута 97% океаннарга уонна байҕалларга баар, 2.4% булуустарга уонна полярнай муустарга, 0.6% өрүстэргэ, күөллэргэ уонна бадарааннарга.

# Уу
## Өссө маны көр

* Уу сута
# Васильев Георгий Митрофанович

Васильев Георгий Митрофанович (27.12.1908—23.09.1981) — литературовед, кириитик, тылбаасчыт, тыл үөрэҕин хандьыдаата. 1938 сылтан ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Васильев Георгий Митрофанович
## Олоҕун олуктара

Чурапчы улууһугар төрөөбүт. 1938 сыллаахха Москубатааҕы устуоруйа, бөлүһүһүөпүйэ уонна литэрэтиирэ институтун бүтэрбитэ. 1928 сылтан литэрэтиирэҕэ үлэлээн барбыта. М. Горькай "Песня о Буревестнике", М. Лермонтов "Демон", А. Грибоедов "Горе от ума", А. Пушкин "Памятник", Н. Гоголев "Ревизор", В. Шекспир "Отелло", В. Маяковскай "Хорошо" айымньыларын, Межелайтис хоһооннорун, "Слово о полку Игореве", эбээн поэта Н. Тарабукин "Күнү таптыыбын", о.д.а. айымньылары сахалыы тылбаастаабыта.
Уус-уран тылбаастан ураты Г. Васильев норуот тылынан уус-уран айымньытын хомуйуутунан уонна норуот ырыаһыттарын, талааннаахтарын айымньыларын бэчээттииргэ эмиэ үлэлээбитэ. 1957 сыллаахха С.А. Зверевтиин "айхал эйиэхэ, аар тайҕа" олоҥхо-поэманы суруйан, айан өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэскэ бастакы бириэмийэни ылбыттара. Г. Васильев кириитик быһыытынан эмиэ биллэр. Кини "Очерки истории якутской советской литературы" уонна "История многонациональной советской литературы" диэн улахан үлэлэргэ кыттыбыта.

# Васильев Георгий Митрофанович
## Айымньылара:

* Саха народун айымньыта / Хомуйан оҥорбуттара: Г.М. Васильев, Х.И. Константинов. -- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1942. -- 252 с.
* Норуот ырыаһыттара / Хомуйан оҥордо уонна редакциялаата Г.М. Васильев. -- Дьокуускай: Кинигэр изд-вота, 1997. -- 104 с.
* Айхал эйиэхэ, аар-тайҕа: поэтическай сэһэн / С.А. Зверев, Г.М. Васильев. -- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1958. -- 48 с.
* Нууччалыы-сахалыы поэтическай тылдьыт. -- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1976. -- 207 с.
* Якутское стихосложение. -- Якутск: Кн. изд-во, 1965. -- 126 с.
* Очерк истории якутской советской литературы / Г.М. Васильев, Г.У. Эргис, Н.П. Канаев. -- М.: Наука, 1955. -- 196 с.
* Очерк истории якутской советской литературы / Г.М. Васильев и др. Под ред. К.Л. Зелинского. -- М.: Наука, 1970. -- 389 с.
* Живой родник: Об устной поэзии якутов. -- Якутск: Кн. изд-во, 1973. -- 303 с.

# Васильев Георгий Митрофанович
## Кини туһунан

* Ефремов Н. Г. М. Васильев олоҥхо хоһоонунан этиитин үөрэтиитэ // Чолбон. -- 1999. -- № 7. -- С. 73-74.
* Сыромятников Г. С. Литературно-художественная критика в Якутии (1939-1975). -- Якутск, 1990. -- 358 с. (72, 76, 110, 170, 222, 249, 269, 284 с.).
* Биобиблиографический справочник Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.
# Куоскалар уустара

Куоскалар уустара (лат. Felis, нууч. Род Кошки) — Куоскатыҥылар кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ бэдэр баар.

# Куоскалар уустара
## Өссө маны көр

* Бөдөҥ куоскалар уустара
# Кызласов Леонид Романович

Леонид Романович Кызласов (24.03.1924 – 24.07.2007) — сэбиэскэй кэмнээҕи Арассыыйа археолог-востоковеда, Сибиир, Орто уонна Киин Азия устуоруйатын уонна этнографиятын анал үөрэхтээх чинчийээччитэ, үөрэтээччитэ. 1967 сыл муус устар 15 күнүттэн устуоруйа билимин дуоктара, 1969 сыл от ыйын 18 күнүттэн профессор, МГУ биллиилээх профессорын үрдүк аатын ылбыта.
«Древнейшая Хакасия», «История Хакасии с древнейших времен до 1917 года» диэн академическай монографиялара, “Древняя и средневековая история Южной Сибири”, маны таһынан оскуола, үрдүк үөрэх преподавателлэригэр аналлаах методическай разработкаларын, үөрэтэр босуобуйаларын о.д.а үгүс научнай үлэлэр ааптардара. Оччолортон Хакасия сири оҥоруунан дьарыктанара, билигин Хотугу Азияҕа сири оҥоруу култууратын үгэһин сайыннарыы үрдүк кэрдиискэ турар.
1976 сыллаахха Саха университетын саха тылыгар уонна литературатыгар салаатын устудьуоннара үөрэхтэрин практикатыгар эмиэ араас сирдэринэн : Алданынан, Бурятиянан, Иркутскайынан, Хакассиянан, Туванан эргийэн, арааһы көрөн, киинэҕэ түһэрэн, астынан, үөрэн-көтөн кэлбиттэрэ.
Абакан музейыгар тиэргэҥҥэ гранит таастан суоруллубут араас ойуулаах-бичиктээх остуолбалары, обелистары, киһилэри, иэйэхситтэри, киһигэ маарынныыр үс харахтаах туох эрэ харамайдары, быһыыта, түҥ былыргы таҥаралары, күн таҥаралары көрбүттэр, киинэҕэ түһэрбиттэр.
Олортон үксүлэрин хакастар өбүгэлэрин уонна да атын түүрдүү норуоттар үҥэр-сүктэр күн таҥараларын, ытыктыыр өбүгэлэрин ойуулаан, руническай суруктаан, суоран туруорбуттар. Сорохторун, аан маҥнайгы түҥ былыргыларын, ким хаһан суоран туруорбута өссө биллибэт. Музей иһигэр боруонса үйэтинээҕи үгүс сэптэр – кэрэ оҥоһуулаах кынчааллар, үҥүүлэр, күөстэр, көһүйэлэр элбэхтэр. Кынчааллар уктарын төбөтүгэр кыра баҕайы барааннар, козеллар туралларын оҥорбуттара көрүөххэ үчүгэйэ бэрт. Абакан аттыгар Уйбат диэн үрэх кытылыгар Москва университетын профессора Л.Р.Кызласов 50-ча студеннаах кэлэн, икки булгунньаҕы хаһа сылдьарын көрбүттэр. Ол хакастар өбүгэлэрэ IX – X үйэлэргэ кирпииччэнэн туппут дыбарыастара сууллан, көмүллэн булгунньах буолбут эбит. Хаһааччылар дыбарыас иһигэр араас иһит-хомуос, мал үлтүркэйдэрин булбуттар. Профессор Л.Р.Кызласов кэпсииринэн, былыргы хакаастар дыбарыас тулатынааҕы бааһыналарга сэлиэһинэй бурдугу Хара-Хорум куоракка тиэйэн атыылыыллара үһү.
Ити курдук сахалар Л.Р.Кызласов бэрт эйэҕэс, толору кэпсээнин дуоһуйа истибиттэр, элбэҕи билэн-көрөн төннүбүттэр.

# Кызласов Леонид Романович
## Туһаныллыбыт литература:

* Леонид Романович Кызласов олоҕун кэпсээнэ интернет ситимиттэн.
* Н.К.Антонов. Айан. Хотугу сулус.1977. № 2.
# Кумах чаhыта

Кумах чаhыта диэн кэми кээмэйдиир тэрил. Кыараҕас үөлэhинэн холбоммут икки таас иhит, биирэ иккиhин үрдүгэр баар. Атыннык чаас чаhыта диэн ааттанар, тоҕо диэтэххэ, чаhыга баар кумах сүүрэр кэмэ биир чаас.
# Кырыкивка

Кырыкивка (укр. Кириківка) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 891 (2016).
# Шавкунов Георгий Иванович

Шавкунов Георгий (Егор) Иванович (09.08.1913—23.08.1944) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа.

# Шавкунов Георгий Иванович
## Олоҕун олуктара

1913 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр Курган уобаласка Шадринскай куоракка төрөөбүтэ. Үөрэҕэ начальнай.
1932 сылтан Дьокуускайга олохсуйар, сибээс хонтуоратыгар үлэлээбитэ. Кыһыл Армияҕа 1941 атырдьах ыйыттан.
1943 сылтан сэриигэ кыттар. 195 №-дээх отделение сапера (139 №-дээх стрелковай дивизия, 50 №-дээх армия, 2-с Белорусскай фронт).
Шавкунов Могилев куорат аттыгар Днепр өрүһү туоруур күргэни тутууга хорсун быһыытын көрдөрбүтэ.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия кыһыл армеец Шавкунов Егор Ивановичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
1944 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр өлбүтэ. Уҥуоҕа Польшаҕа Белосток воеводство «Прушко-Велике» диэн дэриэбинэ аттыгар көмүллүбүтэ.

# Шавкунов Георгий Иванович
## Наҕараадалара

* Ленин уордьана
* «За отвагу» мэтээл

# Шавкунов Георгий Иванович
## Аатын үйэтитии

Дьокуускайга Герой аатынан уулусса ааттаммыта.
# Сагаипова Макка Умаровна

Макка Умаровна Сагаипова - Чечня народнай ырыаһыта, аан дойдуга киэҥник биллэр.
# Колката

Координаталара: 22°34′22″ с. ш. 88°21′50″ в. д.﻿ / ﻿22.5726723° с. ш. 88.3638815° в. д.﻿ / 22.5726723; 88.3638815
Колката (бенгал. কলকাতা), урукку аата Калькутта, диэн Индия Арҕаа Бенгал диэн илин киин куората. Дойду илинигэр, Хугли өрүс илин кытылыгар турар. Олохтоохторун ахсаана 15 млн.
# Plantaže

Vranac Plantaže, Хара Хайа вино тэрилтэтэ.
# Экосистема

Экосистема (был.-гириэк. οἶκος, «дьиэ»), Айылҕа биир сүрүн эргиирин ааттыыллар. Хас биирдии сир, алаас, күөл, дойду бары экосистема үөскэтэллэр. Хас биирдии кыыл харамай экосистема чааһа буолар. Киһи экосистема чааһа буолбат, онон айылҕа механизымын алдьатыан сөп.
# Иккис Төрүн битигэ

Иккис Төрүн битигэ (был.-гириэк. Δευτερονόμιον; ивр. דְּבָרִים‎‎, "Өстөр") диэн Тора уонна Эргэ Ыйаах бэһис бүтэһик битигэ. 34 бастаах. Инники түөрт битиктэр ис хоһооннорун хос кэпсиирин иһин Иккис Төрүн битигэ диэн ааттанар.
Иккис Төрүн битигин кэпсээнэ дьэбэриэйдэр Иордан өрүһү туораан Ханаан сирин баһылыахтарын иннинэ буолар. Моисей дьэбэриэйдэргэ тиһэх ыҥырыыларын этэр. Таҥараны уонна Кини биэрбит төрүннэрин үөрэтиилэрин тутуһарга ыҥырар. Иккис Төрүн 6:4 хоһоонугар дьэбэриэй дьонун биир суолталаах үҥээһинэ (Шема Исраэль) баар: "Ыһыраайыл иһит: Кудай биһиги Таҥарабыт, Кудай биир соҕотох".
# Сара Бернар

Сара Бернар (фр. Sarah Bernhardt) (Алтынньы 22, 1844 – Кулун тутар 26, 1923) диэн Франция актрисата. Эуропа театрдарын сыаналарыгар 1870-с сыллардаахха биллиини ылбыта, кэлин Америка дойдуларыгар биллибитэ.

# Сара Бернар
## Кинигэлэр

* Dans les Nuages, Impressions d'une Chaise Charpentier (1878)
* L'Aveu, drame en un acte en prose (1888)
* Adrienne Lecouvreur, drame en six actes (1907)
* Ma Double Vie (1907)
* Un Coeur d'Homme, pièce en quatre actes (1911)
* Petite Idole (1920)
* L'Art du Théâtre: la voix, le geste, la prononciation, etc. (1923)
* Sarah Bernhardt My Grandmother (1940)

# Сара Бернар
## Театр оруоллара

Бастыҥ оруоллара: донья Соль («Hernani», Виктор Үго), Маргарита Готье («La Dame aux Camélias», Дюма уол), Théodora (Сарду пьесата), Хамлет (Шекспир трагедията) уонна Lorenzaccio (Альфред де Мюссе пьесата). Олус элбэх драма оруолларын оонньообута.

# Сара Бернар
## Киинэ оруоллара

* 1900: Le Duel d'Hamlet
* 1908: La Tosca
* 1911: La Dame aux Camélias
* 1912: Adrienne Lecouvreur
* 1912: Elisabeth Reine d'Angleterre
* 1912: Sarah Bernhardt à Belle-Isle
* 1915: Mères Françaises
* 1915: Ceux de Chez Nous
* 1916: Jeanne Doré
* 1921: Daniel
* 1923: La Voyante
# Черных-Якутскай Петр Никодимович

Черных-Якутскай Петр Никодимович (1882 - 1933), Саха сиригэр үөскээбит нууччалыы суруйбут саха бэйиэтэ.
1882 сыл кулун тутар 26 күүгэр Лаамы байҕал кытылыгар Иня диэн сэлиэнньэҕэ төрөөбүт. Аҕата грузин, татаар уонна нуучча хааннааҕа, ийэтэ саха этэ. 1894 сыллаахха Дьокуускайга олохсуйар онно бэйэтэ кэнники суруйбутунан "ийэтинээн наһа дьадаҥытык олорбуттара".
Духуобунай семинарияҕа үөрэммитэ, ол гынан баран ыалдьан бүтэрбэтэҕэ. Сахалыы бэркэ билэрэ.
1899 - 1912 сыллардаахха суруксутунан үлэлээбит. 1907 сылтан ыла бэчээттэнэр буолбута.
1921 сыллаахха Дьокуускайга олохтоох нуучча поэттарын "Огни Севера" диэн хомуурунньк тахсыбыт. Онно кини аҕыс хоһооно киирбит.
1926 - 1933 сыллардаахха ыарытыйар поэт Москва таһыгар Загорскай диэн куоракка (билигин Сергиев Посад) эмтэнэр соруктаах олорбута. Онно олорон "Родная Якутия" диэн улахан поэманы суруйар. Ойуунускай "Кыһыл Ойуун" поэматын нууччалыы тылбаастаабыта. Кириитиктэр билинэллэринэн кини нууччалыы суруйбут айар үлэтэ дьиҥ сахалыы тыыннаах.
1933 сыл ахсынньы 22 күнүгэр дойдутугар төннөн кэлэн баран өлбүтэ.

# Черных-Якутскай Петр Никодимович
## Ылыллыбыт сирэ

"Илин" 2001 сыл №2.
# Эон

Эон (был.-гириэк. aion — эпоха) — геологияҕа Энотема халыыптаммыт геология остуоруйутын кэмэ,; Хас да эраны холбуур.
| Фанерозой | 538,8 | — | 0 мөл сыл нөҥүө |
| Протерозой | 2.500 | — | 538,8 мөл сыл нөҥүө |
| Архей | 4.031 | — | 2.500 мөл сыл нөҥүө |
| Гадей | 4.567 | — | 4.031 мөл сыл нөҥүө |
# Сокорутова Наталия Даниловна

Сокорутова Наталия Даниловна (1880—1973) — биллиилээх саха отоһута.
Өлүөхүмэ улууһун Токко сэлиэнньэтигэр олорбута. Киэҥник биллибит отоһут, илбииһит. Дьону илиитинэн илбийэн эмтиирэ.

# Сокорутова Наталия Даниловна
## Ылыллыбыт сирэ

* Макаров Д. С. Народная мудрость. Знания и представления. — Дьокуускай: Сайдам, 2009.
# Кыраһа

Кыраһа — саҥа түспүт чараас сыа хаар. Кырдал өрүс үрдүк хочотугар хотооллор, өнньүөстэр икки ардыларын батыһа барар 2—3 м үрдүктээх субурҕа сир ньуура.
Көмүк кыраһа - хойуутук, өлгөмнүк түһэр хаар. Түүмэх кыраһа - кыыдамнаан түһэр хаар. Үүт кыраһа - кыра кыырпахтаах хойуу тунаархай хаар.

# Кыраһа
## Өссө маны көр

* Кырпай
# Дьячковскай Федор Николаевич

Дьячковский Федор Николаевич — филология билимин кандидата.

# Дьячковскай Федор Николаевич
## Олоҕун олуктара

* 1965 сыл тохсунньу 8 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1983—1985 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта.
* 1990 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1990—1991 сс. — Муома улууһун оскуолатыгар немец тылын учууталынан үлэлиир.
* 1992—1993 сс. — РНА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтын младшай научнай үлэһитэ.
* 1993—1996 сс. — Саха Республикатын НА аспирана.
* 1997 с. — филологияҕа билим кандидатыгар «Лексическая полисемия непроизводных имен прилагательных в современном якутском языке (системно-семантический аспект)» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1997—2008 сс. — гуманитарнай чинчийии Институтын научнай үлэһитэ.
* 2009 сылтан — гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт лексикологияҕа секторын сэбиэдиссэйэ.

# Дьячковскай Федор Николаевич
## Сүрүн үлэлэрэ

* Большой толковый словарь якутского языка. Т.II. Буква Б — Новосибирск: Изд-во «Наука», 2005, Соавтор. (3,5 п.л.)
* Большой толковый словарь якутского языка. Т.III. Буквы Г-И. — Новосибирск: Изд-во «Наука», 2006, Соавтор.(4,44 п.л.)
* Большой толковый словарь якутского языка. Т.V. Буква К. — Новосибирск: Изд-во «Наука»2007. Соавтор. (6,8 п.л.)
* Большой толковый словарь якутского языка. Т.VI. Буквы Л-Н — Новосибирск: Изд-во «Наука», 2009. Соавтор. (8,5 п.л.)
* О диффузности лексикографической презентации основного значения слова //О. Н. Бетлингк и тюркское языкознание. — Якутск, 2005. — С.172-176;
* О видах сочетаемости слов и лексическое значение //Россия-Германия: историко-культурные контакты.- Якутск, 2006. — С.293-304.
* Структурно-семантичекая характеристика парных слов в якутском языке // Саха тыла: устуоруйата, сайдыыта, туттуллуута. — Дьокуускай, 2008. — С. 113—115.
* Е. И. Коркина лексиколог уонна лексикограф быhыытынан // Материалы круглого стола, посвященного 90-летию Е. И. Коркиной. — Якутск, 2008. (0,5 п.л.)
* «Регулярность полисемии и лексико-семантическая группа имен прилагательных в якутском языке» Сборник научных статей //Материалы международной конференции, посв. проф. Н. Д. Дьячковскому, 2009. — (1,2 п.л.).
* «Семантика прилагательного дирин 'глубокий' в современном якутском языке»// <Сравнительно-историческое языкознание. Алтаистика. Тюркология>. Материалы межд. конференции, приуроченной к юбилею члена-корреспондента РАН А. В. Дыбо. — М., 2009.
* Залоговая семантика в отглагольных именах прилагательных в современном якутском языке. //Материалы международной научной конференции <Россия и Германия: исторический опыт научного сотрудничества в Сибири и на Дальнем Востоке (к 300-летию Г. В. Стеллера). — Тюмень, 2009. Соавтор. www.library.ikz.ru/georg-steller/.
* Академик П. А. Слепцов и якутская лексикология //Материалы научно-практической конференции, посвященной 80-летию П. А. Слепцова. — Якутск, 2008.
* Лексико-семантическая группа заимствованных слов из эвенкийского языка в якутском языке //Материалы научно-практической конференции, посвященной 80-летию П. А. Слепцова. — Якутск, 2008.
# Маай (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Маай — Үөһээ Бүлүү улууһун Мэйик нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Маай (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Мэйик нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Каменка (Молдова)

Каменка (молд. Camenca/Каменка, укр. Кам'янка, нууч. Каменка) — Молдова (Приднестровье) куората. Каменскай оройуон киин куората.

# Каменка (Молдова)
## Географията

Куорат Днестр өрүс уҥа кытылыгар.

# Каменка (Молдова)
## Олохтоох дьоно

Олохтоох дьонун ахсаана, бүтэһик 2004 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн:
Омуктарынан:
* молдаваннар — 5 288 (51,23%)
* украинецтар — 3 476 (33,67%)
* нууччалар — 1 305 (12,64%)
* белорустар — 61 (0,59%)
* болгардар — 35 (0,34%)
* гагаузтар — 32 (0,31%)
* ниэмэстэр — 23 (0,22%)
* еврейдэр — 8 (0,08%)
* атын омуктар — 95 (0,92%)

# Каменка (Молдова)
## Куорат билиҥҥитэ

Олохтоохторун үгүс өттө тутууга уонна урбааҥҥа үлэлииллэр, кэтэх хаһаайыстыбалаахтар. Оҕуруот аһын кэнсиэрбэлиир собуот баар. Каменкаҕа биллэр курорт комплекса баар — «Днестр» санаторий. Экэниэмикэ сүнньэ — тыа хаһаайыстыбата, урбаан.
Устуоруйа краеведение түмэлэ үлэлиир.
3 орто уонна биир начальнай оскуола баар. Политехническэй техникум винограды үүннэрэр, сири таҥастыыр, тутуу, плодоводство уонна ойуур хаһаайыстыбатын испэсэлиистэрин үөрэтэн таһаарар.
Приднестровье атын куораттарын кытта Каменка автобус маршруттарынан ситимнээх. Билигин үлэлээбэккэ турар аэропорт баар.
2005 сыллаахтан сылын ахсын алтынньы иккис аҥарыгар Каменка санаторийга «Kam Art» диэн ааттаах худуоһунньуктар симпозиумнара ыытыллар.
# Нызы

Нызы (укр. Низи) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 849 (2016).
# RCN Televisión

RCN Televisión — Колумбия телекомпанията, салалтата — Богота.
# Сарыг йоҕыр тыла

Сарыг йоҕыр тыла (эбэтэр сары йугур, йуйгу, хара йогур тыла да дииллэр) — сарыг йоҕыр диэн Кытай Ганьсу провинциятыгар олорор омук тыла. Түүр тыллар хакас бөлөҕөр киирэр. Уйгуур, сайаан уонна былыргы түүр бичигинэн суруллубут тылларга чугас.
Билиҥҥи кэмҥэ суруга суох тыллар ахсааннарыгар киирэр, ол эрээри сорох дааннайдарынан кытай суруга туттуллар.
Сарыг йоҕырдар Сунань-Югур (Ганьсу) диэн билиҥҥи олорор сирдэригэр IX-с үйэҕэ Уйгуур хаҕаната ыһыллыбытыгар кэлбиттэр (уйгуурдар сүрүннээн Илиҥҥи Түркистаҥҥа, билиҥҥи Кытай Синдьээҥ сиригэр олохсуйбуттар). Сарыг йоҕыр тыла "з" көрүҥнээх тылларга (азак "атах", пэзик "үрдүк"), ол аата хакас уонна шор тылларыгар чугас, ол эрээри Синдьээҥтэн Ганьсуҕа көһөн кэлбин уйгуурдар дьайыылара күүстээхтик биллибит. Сарыг йоҕыр тылын дорҕоонноругар тибиэт уонна кытай тыла күүскэ дьайбыттар. Сарыг йоҕыр тыла күннээҕи олоххо туттуллар. Бу тыл XIX-с үйэ бүтүүтүттэн ылата үөрэтиллибит; чинчийээччилэр: Г.Н. Потанин, С.Г.Э. Маннергейм, С.Е. Малов, Э.Р. Тенишев.

# Сарыг йоҕыр тыла
## Тыл туһунан

Былыргы түүр тылын -d- дорҕооно -з- буолбут, ол иһин сарыг йоҕыр тыла хакас бөлөҕөр киирэр.
Хакас бөлөҕүн тылларыттан сарыг йоҕыр тыла биир саамай былыргы буолар (хакас тылларыттан XII–XIII үйэлэргэ арахсыбыт). Сарыг йоҕыр тылыгар -š- > -s- уонна -č- > -š- уларыйыылара буолбуттар. Ону таһынан j-/ʒ- > n- уларыйыыта суох. Сарыг йоҕыр тылыгар саамай майгынныыр фуйуй-кыргыс тыла буолар.

# Сарыг йоҕыр тыла
## Эбии көр:

* Сарыг йоҕырдар
* Хакас тыллара
* Түүр омуктар
* Түүр тыллара
* Уйгуур хаҕаната
# Харба-Атах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Харба-Атах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хорообут нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Харба-Атах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Хорообут нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Transsion Holdings

Transsion Holdings — Кытай улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр конгломерат процессордары, микросхемалары, смартфоннары, сетевой инфраструктуралары оҥороррунан. Сүрүн хомуйар цехтара Кытайга, Индияҕа уонна Америкаҕа баар. Transsion Holdings бас билиитигэр үс биллэр атын тэрилтэлэр киирэллэр: Itel Mobile, Tecno Mobile уонна Infinix Mobile.
Салалтата — Шэньчжэнь.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# 1444

1444 сыл.

# 1444
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 29 — Скандербег Албанияҕа саба түспүт осмааннар сэриилэрин Торвиолл хочотугар үлтүрүппүт.
* Сэтинньи 10 — Варна аттынааҕы кыргыһыы: крестоносецтары туурактар үлтү сыспыттар.
# Дьулиан Ассандьж

Дьулиан Ассандьж (ааҥл. Julian Paul Assange [əˈsɑːnʒ]; от ыйын 3, 1971, Таунсвилл (ааҥл. Townsville), Аустралиа) —- үрдүк сололоох, баай дьон, улахан тэрилтэлэр уонна судаарыстыбалар сулууспаларын тустарынан аһара элбэх кистэлэҥ сибидиэнньэлэри дьоҥҥо аһаҕастык кэпсээн биллибит, Wikileaks ситим-сири айбыт киһи.