yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Форман Милош

Ми́лош Фо́рман (чх Miloš Forman; дьиҥнээх аата: Ян Томаш Форман, чх Jan Tomáš Forman 18 олунньу 1932(19320218), Часлав, Чехословакия) — чиэх уонна Америка киинэ режиссера уонна сценарииһэ.
«Оскар» бириэмийэ икки төгүллээх лауреата, ол иһигэр режиссер быһыытынан. Маннык аатырбыт киинэлэри туруорбута: «Кэҕэ уйатын үрдүнэн көтөн иһэн», «Амадей», «Вальмон» и другие.

# Форман Милош
## Олоҕо

Чехословакия Часлав куоратыгар төрөөбүт. Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр аҕата бобуулаах кинигэни тарҕаппытын иһин нациистар тутана Бухенвальд лааҕырыгар өлөрбүттэрэ. Ийэтэ Освенцимҥэ өлбүтэ. Бэйэтин туһунан суруйбут «Тиэрэ эргийии» (Turnaround) диэн кинигэтигэр Форман дьиҥнээх аҕам дьэбириэй архитектора Отто Кон (1887—1965) эбит диэн суруйар, ол киһи 1940-с сылларга АХШ-ка көспүт эбит.
Форман Подебради интэринээтигэр кэлин Чиэхийэ бастакы бэрэсидьиэнэ буолбут Вацлав Гавеллыын уонна Машиновтары кытта үөрэммит. Аан дойдуга бастаан «Хара Пётр» (1963) диэн киинэтинэн билолибитэ, ол киинэтэ Локарноҕа буолар киинэ бэстибээлигэр көстүбүтэ. Сытыы сатииралаах «Бал пожарных» («Горит, моя барышня», 1967) киинэтэ Прага сааһын өтө көрүү курдук буолбута. Сэбиэскэй сэриилэр Чехословакияҕа 1968 сыллаахха киирбиттэриттэн сылтаан АХШ-ка көспүтэ.
Яна Брейхова диэн чиэх актрисатын ойох ыла сылдьыбыта. Милош Форман абаҕата (төрөппүт аҕатын бииргэ төрөөбүтэ) — архитектор Карл Кон (1894—1979). Аҕатынан бииргэ төрөөбүтэ — Джозеф Кон (Joseph J. Kohn, род. 1932) Америка математига.

# Форман Милош
## Олоҕо
### Эмиграция

Америкаҕа бастакы киинэлэрэ — «Отрыв» (1971; Гран-при Кааннааҕы киинэ бэстибээлэ) уонна «Баттах» (1979).
# Scarlett

Scarlett уонна Scarlett for The Hive (Скарлетт), Арассыыйа уонна Англия бииргэ төрүттээбит компаниялара, улахан холдинг. 90% оҥорон таһаарар заводтара Кытайга бааллар. Саха Сиригэр киэнник биллэр марка буолар.
# Васильева Дария Николаевна

Васильева Дария Николаевна — I Тыыллыма нэһилиэгин уһун үйэлээх кырдьаҕас олохтооҕо.
1894 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
Эдэригэр колхоз ыарахан үлэтигэр сүөһү иитиитигэр, хонуу үлэтигэр үлэлээбитэ.
Уһун үйэлэммитин үрүҥ аһынан, күөл соботунан аһыырын уонна үлэни ааҕар.
2002 с. күн сириттэн барбыта.
# Араҥас (суолталара)

Араҥас - хас да суолталаах тыл.
* Араҥас (нэһилиэк)
* Араҥас (тутуу)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Самохин Фёдор Иванович

Самохин Фёдор Иванович (1918–1992) — Советскай суруйааччы, ССРС Суруйааччыларын союһун чилиэнэ.
Аҕа дойду улуу сэриитин туһунан кэккэ уус- уран айымньылар автордара, кинилэр ортолоругар «Чолпонбай» Советскай Союз Геройа Тулебердиев хорсун быһыытын туһунан сэһэни ылбыта, хас да хос хатылааһыны тулуйбута. Киргизскай Советскай литератураны пропагандалааһыҥҥа уонна сайыннарыыга актыыбынай кыттыыны ылбытын иһин Киргизия Верховнай Советын Президиумун үс Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта.

# Самохин Фёдор Иванович
## Туһаныллыбыт литература

Самаганов Дженбай. Писатели Советского Киргизстана (биобиблиографический справочник) / под ред. Жиркова А. В. — Фрунзе: Кыргызстан, 1969. — С. 386. — 644 с. — 24 000 экз.
# Кыһыл Үрүйэ (Хаҥалас улууһа)

Кыһыл Үрүйэ — Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Кыһыл Үрүйэ (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Хачыкаат нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Кубрат (хаан)

Кубрат хаан (болг. Кубрат, гир. Χουβρατις), Кробат (болг. Кробат), Курбат, Курт (болг. Куртъ) — уногундур диэн булҕар бииһин баһылыга.
Кубрат хаан Дуло диэн аҕа уустан төрүттээх буолуон сөп.
Чинчийээччилэр үксүлэрэ саныылларынан Кубрат хаан VIII–IX үйэлэргэ булҕар биистэрин түмпүт уонна Византия былыргы кинигэлэригэр Улуу Болҕар (Булҕар) сирэ дэнэр саҥа дойдуну тэрийбит.
И. О. Гавритухин диэн археолог этэринэн Улуу Болҕар сирин хаана Кроват өлбүтүн кэннэ (641 уонна 668 сыллар ыккардыгар) болҕардар ыһыллыбыттар уонна сорохторо хазардарга бас бэриммиттэр, атыттар буоллаҕына куоппуттар. Ол эрээри бу этиллибит Кроват уонна Кубрат биир киһи буолаллара мөккүөрдээх.

# Кубрат (хаан)
## Олоҕо
### Былыргы кинигэлэргэ ахтыы

Кубрат (гир. Куврат, Коврат, Кроват; былыргы эрмээннии Хубраат, Худбадр; болгардыы Курт да дииллэр) Константинопольдааҕы Никифор суруйбут "Бревиариятыгар" (быһа холоон 780–790 сыллар), Феофан Исповедник "Хронографыгар" (810 уонна 814 сыллар ыккарда), "Эрмээн географиятыгар" (680-с сыллар), "Именник" (IX үйэ бүтүүтэ) диэн Дунайдааҕы Болҕар сирин баһылыктарын испииһэгэр ахтыллар

# Кубрат (хаан)
## Олоҕо
### Олоҕун туһунан

Кубрат хаан төрөөбүт уонна өлбүт сыллара чопчу биллибэттэр.
634 уонна 640 сыллар ыккардаларыгар Кубрат хаан авардар былаастарыттан босхоломмут.
Ол кэннэ кини булҕар биистэрин түмпүт уонна Византия былыргы кинигэлэригэр Улуу Болҕар (Булҕар) сирэ дэнэр саҥа дойдуну тэрийбит.
Кубрат хаан өлбүтүн кэннэ Улуу Болҕар сирэ ыһыллыбыт. Номоххо этиллэринэн Улуу Болҕар сирин Кубрат хаан биэс уолаттара, чуолаан Батбайан, Котраг, Аспарух, Күбэр уонна Альцэк бэйэлэрин ыккардаларыгар үллэстибиттэр, хас биирдии бэйэтин ордуутун салайбыт. Бу ордуулар сомоҕолоһуута суох буоланнар хазардар сэриилэригэр кыайан утарсыбатахтар. 660-с сылларга хазардар Улуу Болҕар сирин сэриилээн ылбыттара..

# Кубрат (хаан)
## Кубрат хаан уолаттара

Феофан Исповедник диэн Византия историга суруйарынан Кубрат 5 уоллаах эбит.
* Кубрат хаан улахан уола Батбайан (Безмер) дойдутугар хаалбыт уонна хазардарга бас бэриммит. Кинилэри кэлин "хара болҕардар" диэн ааттаабыттара.
* Кубрат иккис уола Котраг Дон өрүһү туораабыт уонна Батбайан сирин утары олохсуйбут. Бу булҕардар холбоһуулара кэлин хоту диэки көһөн Волгатааҕы Булҕар сирин тэрийбит буолуом сөп.
* Кубрат үһүс уола Аспарух дьонун кытта Дунай диэки көспүт уонна быһа холоон 680 сыллаахха Болҕар дойдутун тэрийбит. Олохтоох славян тыллаах биистэр болҕардарга бас бэриммиттэрэ, ол эрээри кэлин болҕардар славяннары кытта булкуһан кинилэр тылларын ылыммыттар. Ол курдук билиҥҥи болгардар үөскээбиттэр.
* Кубрат төрдүс уола Күбэр Улуу Болҕар сирин хотугулуу арҕааҥы улууһун баһылыга этэ. Феофан Исповедник этэринэн кини авардарга бас бэриммитэ.
* Кубрат бэһис уонна саамай кыра уола Альцэк диэн ааттаах. Феофан Исповедник этэринэн кини билиҥҥи Италия сиригэр диэри тиийбит уонна лангобард ыраахтааҕытын былааһын ылыммыт.

# Кубрат (хаан)
## Эбии көр

* Улуу Булҕар сирэ
* Булҕардар
* Волгатааҕы Булҕар сирэ
# Бастакы Өспөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Маҥнайгы Өспөх нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уһун Күөл.
Улуус кииниттэн 45 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 510 киһи (2007 сыл).
Стрекаловскай Михаил Михайлович — Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Бастакы Өспөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

    Стрекаловскай Михаил Михайлович (1914—1989) — Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа.
    Тарскай Григорий Семенович (30.01.1908—08.09.1982) — тылбаасчыт уонна библиограф.
    Березкин Иван Георгиевич (17.01.1915) — фольклору, кыраайы үөрэтээччи, түмэл үлэһитэ.
# Кураҕаччылар уустара

Кураҕаччылар уустара (лат. Limosa, нууч. Род Веретенники) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар: Кураҕаччы, Кыра кураҕаччы.

# Кураҕаччылар уустара
## Өссө маны көр

* Чөкчөҥөөлөр уустара
* Уу ойууннарын ууһа
* Куллурууттар уустара
* Чырыттар уустара
* Бараахтар уустара
* Иһиирэмнэр уустара
* Чорууттар уустара
* Гаршнептар уустара
* Үгүрүөлэр уустара
* Обот үгүрүөлэр уустара
* Дьиэрэҥнэр уустара
* Таас лоокууттарын ууһа
* Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара
# SSN

Social Security Number (кыччатан SSN, сах. Социальнай харыстабыл нүөмэрэ) — АХШ биир тутаах докумуона, хас биирдии Америка олохтооҕо төрүөҕүттэн бэриллэр докумуона. Сүрүннээн SSN 9 сыыппараттан турар.
SSN киһиэхэ биирдэ эрэ бэриллэр, төрүөххүттэн өлүөххэр дылы.
SSN туохха наадалааҕый?
* Социальнай төлөбүр судаарыстыба оҥороругар, киһини харыстабылга ылара.
* Кредит уонна ипотека ыларга
* Налог төлүүргэ
* Уопсай олох хамсааһына барыта SSN нөҥүө барар.
Кимиэхэ бэриллэрий?
* Америкаҕа төрөөбүттэргэ
* Гринкарта уонна гражданство ылбыттарга.
* Политическай куотуу ылбыттарга эбэтэр ону күүтээччилэргэ (i-765 ыыппыттарын кэннэ).
* Араас специальнай визанан кэлбиттэргэ, холобур Work&Travel.
PS: Арассыыйаҕа СНИЛС аналога буолар.
# Чыыбыс

Чыыбыс эбэтэр чиибис — Чыыбыстар уустарыгар киирэр сииктээх сирдэргэ олохсуйар дьоҕус көтөр. Саха Сиригэр 1980-с сыллартан киэҥник олохсуйар буолла.
Көхсүн түүтэ кытарымтыйар толбонноох от күөҕэ, төбөтө, моонньо көҕөрүмтүйэн көстөр хара өҥнөөх, кынатын аннынан маҕаннаах, төбөтүгэр уһун сохсоҕор көҕүллээх.
# Хамсык

Туох эмэ инфекцияттан, вирустан сылтаан үөскүүр киһи уонна кыыл-сүөл маассабай ыарыыта, дьаҥа. Нуччалыыта — эпидемия, пандемия. Бүрээт, монгуол тыллаах омуктарга "хамшаг" — эпидемия.
# Үөдүгэй нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Үөдүгэй нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Андреевскай.
Улуус киинин кытта холбоһон турар. Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэ соҕуруу өртүн ылар уонна 30 км ыраах Куду диэн сэлиэнньэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2092 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Андреевскай — 2015 уонна Куду — 77 киһи.

# Үөдүгэй нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Устуоруйата

Үһүйээннэр уонна сурукка тиһиллибит ахтыылар кэпсииллэринэн Үөдүгэй дьоно билиҥҥи Үөһээ Бүлүү улууһун сирдэригэр XVII үйэ ортотун диэки кэлбиттэр. Бу дьон биир уус дьоно олоччу көһөн кэлбиттэр курдук, ол аата урукку олорбут сирдэригэр, Өлүөнэ өрүс хаҥас өттүгэр, ким да хаалбатах. Краеведтар этэллэринэн Саха сиригэр итинник бүтүннүү ууһунан көҥүлү батыспыт уус суох. Көспүт төрүөттэрэ - нуучча кэлиитигэр бэйэлэрин-бэйэлэрэ дьаһанан олороору.
Үөдүгэйдэр Үөһээ Бүлүү сирин булалларыгар онно эрдэ кэлэн өргүөттэр уонна Көбдө баһылыктаах Нам дьоно олохсуйбуттар эбит. Өргүөттэр арааһа булду батыһар табалаах дьон буоллалларын быһыытынан сискэ, үрэх баһыгар олохсуйбуттар. Оттон намнар сүөһүлээх, сылгылаах дьон буоланнар Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар дьоһун сирдэри булан, билиҥҥи Намы төрүттээбиттэр. Үөдүгэйдэр кэргэн-чаҕар дьоннорун илдьэ барыта 18 ыал күһүн кэлбит. Өрүс уҥа өттүгэр Күҥкү баһылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Күүлэ, Халбаакы хаалаллар. Оттон өрүс хаҥас өттүгэр Наакаан баһылыктаах Дэди, Мотуруос, Лүһүрүкээн, Асхабыл, Эгэй, Өбүкэ, Суор Ойуун, Түүлээх Түлэҕэй тахсаллар.
Наакаан дьоно Куорамыкы аннынан өрүһү туораан тэҥкэ иһигэр үс биэрэстэ киирэн Хатар Балаҕаннааҕа диэн сиргэ, уһун элгээн кытылыгар олохсуйаллар. Манна турбут 9 ураһа олоҕо хойукка дылы баара үһү.
Күҥкү ураһатын олоҕо Күүлэҕэ турбут. Кини Күүлэнэн, Боруу Көлүйэнэн олорбут. Чочу, Быйакы, Бакы олохсуйбут алаастара билигин кинилэр ааттарынан ааттанан сыталлар.
Чап Куорамыкыттан көс кэриҥнээх сиргэ, Кэнтиккэ олохсуйбут. Халбаакы бастаан билиҥҥи Ороһу сиригэр өрүс арыытыгар олохсуйан иһэн куду буордаах сиргэ Кудуга тахсыбыт.
Быыгынас Ороһуну төрүттээбит.
II Үөдүгэй баһылыктара

# Үөдүгэй нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Александр Георгиевич Потапов (1891 с. төр.) — биллиилээх быраас.
    Егоров Николай Васильевич (1903—1982) — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
    Васильева Пелагея Васильевна (төр. 1933) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, тыыл уонна педагогика үлэтин бэтэрээнэ.
    Иванов Валерий Иосифович (төр. 1942) — техническай билимнэр кандидаттара.
    Тумусов Федот Семенович (төр. 1955) — политик.
# Үрүҥ тумустаах куоҕас

Үрүҥ тумустаах куоҕас (лат. Gavia adamsii, нууч. Белоклювая гагара) - Куоҕастар уустарыгар киирэр көтөр.
Бөдөҥ куоҕас. Ыйааһына: 4050-6400 г. Саха сиригэр туундараҕа үөскүүр сэдэхтик көстөр кус. Балыгынан аһылыктанар. Үс сааһыгар сымыыттыыр кыахтанар. Уйатын күөллэргэ туттар, уйаламмат кэмигэр байҕал кытылыгар эмиэ сылдьар. Уйатын уу кытыытыгар сиргэ туттар. 1-2 сымыыттаах буолар.
Саха сирин уонна Арассыыйа Кыһыл кинигэлэригэр, иккиэннэригэр III хаттыгаска, киирэр.

# Үрүҥ тумустаах куоҕас
## Өссө маны көр

* Быытта куоҕас
* Үрүҥ моойдоох куоҕас
* Даллан куоҕас
# Замощиков Иван Иванович

Замощиков Иван Иванович - Дьокуускай полкатын порутчига, 1745 сыл ыам ыйын 26 күнүттэн 1752 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. 1754 сыллаахха атырдьах ыйын 19 күнүгэр Дьокуускайга силиэстийэ кэмигэр өлбүт.
Кини иннинэ бойобуоданан Жеребятников Иван Петрович олорбут. Замощиков кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Еропкин Уар Иванович анаммыт.

# Замощиков Иван Иванович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Дэви Гемфри

Дэви Гемфри (ааҥл. Humphry Davy; 1778—1929) — Англия учуонайа, химик, физик. 1808 сыллаахха туустары, солохтору электролизтаан, калийы, натрийы, барийы, кальцийы, стронций, магний амальгаматын ылбыта.

# Дэви Гемфри
## Олоҕун олуктара

* 1778 сыллаахха ахсыньы ый 17 күнүгэр Пензанс куоракка Англияҕа төрөөбүтэ.
* 1801 с. Королевскай институт ассистена, 1802 сылтан профессор.
* 1815 с. сир анныгар хаһыыларга туттарга куттала суох сырдатар лаампаны айан баронет солотун туппута.
* 1826 с. охсор ыарыы буолан суорҕаннаах тэллэххэ сыппыта.
* 1827 с. Лондонтан Европаҕа барар.
* 1829 с. ыарыыта иккистээн охсон Женева куоракка өлөр.
Лондон Королевскай обществота кини аатын үйэтитэн учуонайдарга Дэви аатынан мэтээли олохтообута.
# Тороху

Тороху эбэтэр хабаан (лат. Sus scrofa, нууч. вепрь, ди́кая свинья́) — чооскулар кэргэннэрин торохулар уустарыгар киирэр кыыл. Дьиэ чооскутун өбүгэтэ. Былыр сахалар кинини арааһа хахай дииллэр эбит диэн баар. Улахан хабаан атыыра баабыры, эһэни, бөрөнү кытта туруулаһарын туһунан булчуттар суруйбуттара баар буолааччы.
# Икки (ахсаан)

2 (икки) — дьиҥ ахсаан, 1 уонна 3 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# Икки (ахсаан)
## Математикаҕа

* 2 — судургу ахсааннартан аччыгыйдара
* 2 факториала: 2! = 2

# Икки (ахсаан)
## Билимҥэ

* Гелий атомнай нүөмэрэ.
* Венера — Күнтэн иккис планета буолар

# Икки (ахсаан)
## Историяҕа

* Иккис Аан дойду сэриитэ (1939—1945)

# Икки (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* Башкортостан кода
* Вячеслав Штыров — Саха Өрөспүүбүлүкэтин иккис президенэ
* Олунньу — сыл иккис ыйа
* 2 харчы, ССРС 1933 сыл
* 2 харчы, ССРС 1988 сыл

# Икки (ахсаан)
## Саха фольклоругар
#### Таабырыннар

* Икки хайа икки ардыгар көмүс кытах эргийэр үһү (күн)
# Леонтьев Василий Никанорович

Леонтьев Василий Никанорович (05.03.1895—22.01.1932) — литератураны ырытааччы, уопсастыба диэйэтэлэ.

# Леонтьев Василий Никанорович
## Олоҕун олуктара

* 1895 сыл кулун тутар 5 күнүгэр Бороҕон улууһун Иккис Лөгөй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1917 сыллаахха Дьокуускайга духуобунай семинарияны бүтэрбитэ, уонна Томскай университетыгар киирэр. Юридическэй факультеты бүтэрбит.
* 1920 сыллаахха дойдутугар төннөн баран Губкоммун хаһаайыстыбаҕа үлэлиир.
* «Саха омук» уонна «Саха кэскилэ» уобсастыбалар чилиэнэ.
* 1925 сыллаахха "Якутские зарницы" диэн өрөспүүбүлүкэҕэ аан бастакы уус-уран литературнай сурунаалы нууччалыы тылынан хас да сыл субуруччу таһаарар. 1926 сыллаахха "Чолбон" сурунаалы олохтоһор.
* 1929 сыллаахха репрессияланар. Сэтинньи 6 күнүгэр тутуллар. 1930 сыл муус устар 11 тройка «суут» бириигэбэринэн 3 сыл концлааҕырга угуллар. УК РСФСР Холуобунай кодексатын 17-с уонна 52-2 ыстатыйаларынан буруйданар.
* 1932 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Иркутскайга ытан өлөрүллүбүтэ. Сорох сибидиэнньэннэн Сибиир лааҕырыгар ыалдьан өлбүт.

# Леонтьев Василий Никанорович
## Айымньылара

* Революция иннинээҕи саха художественнай литературата. — Сб. трудов о-ва «Саха омук», 1926, вып. 3, с. 95.
* Вопросы литературные. — «Автономная Якутия», 1927, 15 июля.
* Вопросы литературные. — «Автономная Якутия», 1927, 17 июля.
* Поэт ли Кулаковский? — «Якутские зарницы», 1926, № 3, с. 21.
* Ойуунускай «Кыыл Ойууна» — «Чолбон», 1923, № 3-4, с. 40—63.
* «Чолбон» аныгы олоҕу көрдөрөрүн туһунан. — «Чолбон», 1927, № 7, с. 23—24.
* Саха художественнай литературата, кини сайдыытын туһунан. — «Чолбон», 1927, № 5 — 6, с. 36—37.

# Леонтьев Василий Никанорович
## Ылыллыбыт сирэ

* Илин 1995 Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 6 күнүгэр.
* ↑ Жертвы политического террора в СССР, 4-ое издание
# Октябрьскай нэһилиэгэ (Горнай улууһа)

Октябрь нэһилиэгэ. Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күөрэлээх.
Нэһилиэнньэ ахсаана 552 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 68 км. хоту диэкки Сииттэ үрэх тардыытыгар сытар.
Мэлдьи сырыылаах суол.

# Октябрьскай нэһилиэгэ (Горнай улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Васильев Виталий
## Өссө маны көр

* {{салааҕа источниктара суох}}
Виталий Васильев — ыстаҥаҕа, куобахха өрөспүүбүлүкэ хас да төгүллээх абсолютнай чөмпүйүөнэ.

# Васильев Виталий
## Олоҕун олуктара

1983 с. Ньурбаҕа төрөөбүтэ. Ньурба орто оскуолатын, СГУ физкультурнай институтун бүтэрэн, билигин преподавателинэн үлэлиир. Виталий бастакы тренерэ Чумпуров Г. Д, СГУ-га үөрэнэр кэмигэр Прокопьев А. Т, билигин норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастарыгар В. В. Соковка эрчиллэр.

# Васильев Виталий
## Спортка ситиһиилэрэ

* Сахалыы ыстаныыларга Россия спордун маастара. Куобахха өрөспүүбүлүкэ рекордсмена — 40 м 71 см (2008 с).
* 2000 с. ыытыллыбыт «Аҕия оҕолоро» оонньууга куобахха бастаабыта. Хандыгаҕа ыытыллыбыт Саха Сирин норуоттарын III спортивнай оонньууларын үстэ ыстаныыга чемпиона.
* 2005 с. Майаҕа ыытыллыбыт Манчаары оонньууларын спартакиадатыгар «УАЗ» массыына хаһаайына буолбута.
* 2008 с. (Москва) Россияҕа куобахха бастакы, троеборьеҕа үһүс миэстэни ылары ситиспитэ (132 м 82 см).
# Габышев Лев Михайлович

Габышев Лев Михайлович (01.04.1923—25.11.1975) — саха живописеһа, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ.

# Габышев Лев Михайлович
## Олоҕун олуктара

1923 с. муус устар 1 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
1939—1941 сс. Москуба уус-уран училищетыгар В. Н. Бакшеевка уонна П. И. Петровичевка үөрэммитэ.
1944—1947 сс. Москубатааҕы судаарыстыбаннай уус-уран институт живописнай салаатыгар үөрэммитэ.

# Габышев Лев Михайлович
## Айар үлэтэ

Айар үлэтин сүнньэ — пейзаж. Холобур, «Өлүөнэ дуола» (1947) хартыынатыгар күһүҥҥү ыраас салгын, өрүс ньуура көстөллөр.
1952 сыллаахтан Лев Габышев Саха Сиринээҕи уус-уран искусство түмэлин салайбыта. Аҕата профессор М. Ф. Габышев мунньубут Арҕаа Европа маастардарын айымньыларын кэлиэксийэтин Саха Сиригэр бэлэхтээн хаалларбыт сүдү өҥөлөөх.
1975 с. сэтинньи 25 күнүгэр өлбүтэ. Москубаҕа көмүллүбутэ.
# Кривошапко Галина Михайловна

Кривошапко Галина Михайловна (1916 бэс ыйын 17 — 2013 олунньу 6) — дирижер.

# Кривошапко Галина Михайловна
## Олоҕун олуктара уонна айар үлэтэ

* 1916 сыл бэс ыйын 17 күнүгэр Омскай куоракка төрөөбүтэ.
* Омскайга музыка техникум фортепьяно отделениетын уонна Москва куоракка консерваторияны опера уонна симфония отделениетын бүтэрбитэ.
* 1941 сыл олунньутугар Дьокуускайга кэлэр, радиоҕа пианистканнан үлэлиир.
* 1945 сылтан хормейстер.
* 1948 сылтан хас да уон сыл Саха радиотын уонна телевидениетын симфония оркестрын салайбыта.
* 1949 сылга А. С. Пушкин 150 сылыгар П. И. Чайковскай «Евгений Онегин» оператын сахалыы (И. Чаҕылҕан тылбааһа) концерт толоруутун бэлэмнээн туруорбута.
* 1952 сыллаахха Саха АССР 30 сылыгар С. Рахманинов «Алеко» оператын нууччалыы уонна сахалыы туруорбута.
* 1957 сылга саас Москва куоракка буолар Саха Сирин күннэрин художественнай салайааччытынан уонна сүрүн дирижерынан ананар.
Ол сыл ахсынньы 11—12 олус ситиһиилээхтих түмүктэммиттэрэ. Москвичтары ордук М. Н. Жирков уонна – Г. И. Литинскай «Ньургун Боотур» операта сөхтөрбүтэ.
* 1960 сылтан П. А. Ойуунускай аатынан музыка уонна драма театрын сүрүн дирижерынан ананар.
* 1961 сыллаахха Саха Сиригэр маҥнай П. И. Чайковскай «Кубалаах күөл» балетын туруорар.
* 1964 сыллаахха П. А. Ойуунускай аатынан музыка уонна драма театр сценатыгар Ж. Батуев саха норуотун суруйааччытын Эллэй айымньытынан «Чурумчуку» балет туруоруллар .
* 1965 сыллааахха Г. Григорян «Лоокуут уонна Ньургуһун» операта туруоруллар.
* 1964 сыл бэс ыйыгар Дьокуускайга буолбут нуучча литературатын Күннэригэр «Евгений Онегины» Нуучча драма театрыгар туруорар.
* 2013 сыл олунньу 6 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

# Кривошапко Галина Михайловна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР үтүөлээх артыыһа
* Саха АССР норуодунай артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина (2002)
* «Хотугу сулус» уордьан (2011)
# Бондарь Александр Васильевич

Бондарь Александр Васильевич (06.09.1952 — 20.11.2021) — Социалистическай Үлэ Геройа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ. Бондарь А. В. биригээдэтэ И. Н. Варшавскай биригээдэтин кытта 1984 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр БАМ тимир суолун Байкал уонна Амур силбэһиитигэр (Чита уобалаһын Балбухта арахсыыта) кыһыл көмүс звенону уурууга кыттыбыта.

# Бондарь Александр Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1952 сыллаахха балаҕан ыйын 6 күнүгэр Украинаҕа Липовец бөһүөлэккэ төрөөбүт.
* 1971 сыллаахха Винницаҕа тимир суол транспорын техникумун бүтэрэн баран, Забайкалье Нижнеудинск куоратыгар үлэҕэ анаммыт.
* 1971 сыл ыам ыйыттан Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулуспалаабыт. Сулууспатын кэнниттэн, 1973 сыл ыам ыйыттан дойдутугар тимир суол тэрилтэтигэр
маастарынан үлэлээбит. 1974 сыл муус устар 26 күнүгэр ЫБСЛКС XVII съеһигэр БАМ бүтүн Сойуустааҕы күргүөмнээх комсомол тутуутунан биллэриллибитэ. Съезд ЫБСЛКС XVII съеһин аатынан Бүтүн Сойуустааҕы этэрээти тэрийэргэ быһаарыы ылыммыта. Ол сыл муус устар 27 күнүгэр БАМ-ҥа этэрээт бастакы десана тиийбитэ. Ыам ыйын 2 күнүгэр П. П. Сахно баһылыктаах этэрээт бөлөҕө вертолетунан Усть-Кут куораттан билиҥҥи Таюра станция турар сиригэр түспүтэ. Бу бөлөҕү кытта Бондарь барсыбыта. Александр Бондарь биригээдэтэ үлэтинэн Бүтүн Сойууска биллибитэ. БАМ-ҥа үлэлэрин тимир суола ааһыахтаах сиригэр ойуур кэрдиититтэн, мас муосталары уонна уу ааһар турбаларын тутууттан саҕалаабыттара. 1983 сыллаахха Иркутскайдааҕы тимир суол транспорын инжннердарын институтун кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбит. 1984 сыл атырдьах ыйыгар Бондарь биригээдэтэ Таксимо-Витим учаастакка биир суукка иһигэр 5400 м тимир суолун арҕаһын ууран аан дойду рекордун туруорбуттар. 1984 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр Москва кэминэн 10 ч. 10 мүн. Александр Бондарь уонна Иван Варшавскай биригээдэлэрэ Чита уобалаһын Балбухта арахсыытыгар көрсөн, уон сыл тутуллубут БАМ тимир суолун ситимин холбууллар (БАМ тутуута 1989 сыллаахха бүтэн, магистраль толору туһаныыга киирбитэ). Ити кэннэ А. В. Бондарь БАМ-ҥа салгыы тутуу маастарынан, «Нижнеангарсктрансстрой» СМП-581 тэрилтэтигэр прорабынан, СМП-607 начальнигын солбуйааччытынан үлэлээбитэ. 1986—1989 сс. — Забайкальеҕа Дорпрофсож бэрэссээдэтэлэ. 1993 сылтан Саха Сиригэр — Алдаҥҥа тутуу учаастагын прорабынан, Улак-Эльга суолун тутуутугар бөлөх начальнигынан, Балтийскай тутуу компаниятыгар генеральнай директорынан уонна «ТрансСтройВосток» инжиниринговай корпорация сүрүн специалиһынан үлэлээбит. 2011 сыл сэтинньи 15 күнүгэр Бондарь салайыытынан Аллараа Бэстээххэ АЯМ тимир суолун кыһыл көмүс звенота ууруллубута.

# Бондарь Александр Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1984)
* Ленин уордьана (1984)
* «За строительство Байкало-Амурской магистрали» мэтээл;
* «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл;
* Премии Ленинскэй комсомол бириэмийэтин лауреата (1979);
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина (2011)

# Бондарь Александр Васильевич
## Өссө маны көр

* Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)