yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Винокуров Артур Ильич

Винокуров Артур Ильич — кыраайы үөрэтэр худуоһунньук-фотограф.

# Винокуров Артур Ильич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

    Аҕата — Винокуров Илья Дорофеевич (Чаҕылҕан) (31.07.1914—09.09.1952) — саха биллиилээх поэта, суруйааччыта, тылбаасчыта.
    Ийэтэ — Петровская Ольга Францевна.

# Винокуров Артур Ильич
## Айар олоҕо

Хаартысканан үлүһүйүүтэ 1952 сылтан саҕаламмыт. Аҕата, Илья Чаҕылҕан, өлбүтүн кэннэ аҕатын хаартыскаларын хомуйбут. Библиотекаҕа үлэлиир сылларыгар фоторепродукциянан дьарыктаммыт. Ол сыллартан элбэх историяҕа сыһыаннаах хаартыскалары, матырыйааллары муспут. Билиҥҥи кэмҥэ аҕатын архыыба, бэйэтэ түһэрбит хаартыскалара, репродукциялара мунньуллан — историяҕа улахан суолталаах, өрөспүүбүлүкэ Госархивын баһыйар кэриэтэ, сүҥкэн мунньуу буолбут. Кэлин Госархивка саха суруйааччыларыгар аналлаах «Винокуров фондата» тэриллибит.
90-с сыллар саҕаланыыларыгар «Илин» сурунаал бастакы нүөмэрдэригэр Артур Ильич саха биллиилээх суруйааччыта Иван Арбита уруһуйдарын репродукцияларын, Лепчиковтар аҕа уустарын хаартыскаларын бэчээттэппитэ. Бу сурунаалы кытта ыкса үлэлэһэн, кини көмөтүнэн Саха Сирин XX үйэтин уһулуччулаах дьонугар анаммыт халандаар оҥоһуллубута.
П. А. Ойуунускай аатынан литература түмэлигэр «Суруйааччылар — Артур Винокуров фотообъективыгар» диэн быыстапка тэриллибит. Үлэлэрэ учебниктарга, история уонна литература кинигэлэригэр, өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар уонна сурунаалларагыр бэчээттэнэллэр, түмэллэр быыстапкаларыгар туһаныллаллар.

# Винокуров Артур Ильич
## Өссө маны көр

Винокуров Илья Дорофеевич (Чаҕылҕан)
# Чукотка автономиялаах уокуруга

Чукотскай автономнай уокурук :
| Чукотскай автономнай уокурук былааҕа Чукотскай автономнай уокурук гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Анаадырь |
| Иэнэ | 721 481 км² км² |
| Дьонун ахсаана | ▼50 555 (2014) |
| Федеральнай уокуруга | Уһук Илин |
| Экономическай оройуона | Уһук Илин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Роман Валентинович Копин |
| Кэм зоната | MSK+8 (UTC+11, сайын UTC+12) |
Чукотскай автономнай уокурук — Арассыыйа уһук илин өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Уһук Илин федеральнай уокурукка киирэр.
Республикалар: Адыгея | Алтай | Башкортостан | Бүрээтийэ | Дагестан | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачай-Черкесия | Карелия | Коми | Марий Эл | Мордовия | Саха Сирэ | Татарстан | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Хотугу Осетия | Чечня | Чувашия |
Кыраайдар: Алтай | Забайкалье | Камчаатка | Краснодар | Красноярскай | Пермь | Приморье | Ставрополь | Хабаровскай
Уобаластар: Амур | Архангельскай | Астрахан | Белгород | Брянскай | Владимир | Волгоград | Вологда | Воронеж | Иваново | Иркутскай | Калининград | Калууга | Кемерово | Кировскай | Кострома | Курган | Курскай | Ленинград | Липецкай | Магадаан | Москва | Мурманскай | Нижнэй Новгород | Новгород | Новосибирскай | Омскай | Оренбург | Орел | Пенза | Псков | Ростов | Рязань | Самаара | Саратов | Сахалиин | Свердловскай | Смоленскай | Тамбов | Тверь | Томскай | Туула | Тюмень | Ульяновскай | Челябинскай | Ярославскай
Федеральнай суолталаах куораттар: Москва | Санкт-Петербург
Автономиялаах уобалас: Дьэбириэй
Автономиялаах уокуруктар: Ненецтэр | Ханты-Манси — Югра | Чукотка | Ямал-Ненец
# Кычкин Егор Дмитриевич

Кычкин Егор Дмитриевич (06.03.1929—15.06.1999) — государственнай тутуу бэтэрээнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Кычкин Егор Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

* 1929 сыллаахха кулун тутар 6 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Бастакы Мөҥүрүөн нэһилиэгэр (уруккунан Дойдуунускай нэһилиэгэ) дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
* 1950 с. — Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэрбит.
* ЫБСЛКС чилиэнэ (1948), ССКП чилиэнэ (1951).
* 1950 сс. — марксизм-ленинизм төрүттэрин кафедратын ассистена, пединститут ЫБСЛКС комитета (секретарь).
* 1952—1955 сс. — Дьокуускай горкома (бастакы секретарь), ЫБСЛКС обкома (иккис секретарь).
* 1956 кулун тутар — 1959 ахсынньы — ЫБСЛКС Саха Сиринээҕи обкома (бастакы секретарь).
* 1959 с. ахсынньыттан — ССКП Уус-Маайатааҕы райкома (бастакы секретарь).
* 1961 с. от ыйыттан — ССКП обкомун парторганнарга салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1962—1963 сс. — Колымо-Индигирскэй терр. произв. управление (парторг).
* 1963—1965 сс. — Индигир, Томпо произв. салалталар (партком, секретарь).
* 1965—1980 сс. — ССКП Томпо оройуонунааҕы райкома, бастакы секретарь.
* 1980 атырдьах ыйа — «Якутгазстрой» трест дьаһайааччытын солбуйааччыта.
* 20-чэ сыл «Якутгазпромҥа» үлэлээбит.

# Кычкин Егор Дмитриевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* Үс «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (1998)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Томпо улууһун ытык киһитэ
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ

# Кычкин Егор Дмитриевич
## Үйэлээх өйдөбүл

Е. Д. Кычкин аата Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Матта орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ
# Васильев Валериан Романович

Васильев Валериан Романович — саха графига, Саха Өрөспүүбүлүкэтин литератураҕа, искусствоҕа уонна архитектураҕа бириэмийэтин лауреата.

# Васильев Валериан Романович
## Олоҕун олуктара

1938 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. 1962 сыллаахха Москубатааҕы үрдүкү уус-уран бырамыысыланнас училищетын бүтэрбитэ. Б. Н. Лангеҕа уонна В. Е. Егоровка уонна үөрэммитэ.
Саха Сиригэр кинигэ графикатын олоҕун уурбут дьоннортон биирдэстэрэ.

# Васильев Валериан Романович
## Айымньылара

«Саҥа уонна эргэ» (1965—1966), линогравюралар сиэрийэлэрэ «Саха былыргы уустара» (1967), линогравюралар сиэрийэлэрэ «Кинигэ ааҕа олорон» (1970) «Дьулуруйар Ньургун Боотур» (1969), триптих
# Азизов Сайфутдин

Сайфутдин Азизов (Азизи́; Халыып:Lang-ug2, кыт. 赛福鼎·艾则孜; 1915—2003) — Кытай судаарыстыбаннай уонна политическай диэйэтэлэ. КНР Синьцзян-Уйгурскай автономнай оройуонун бастакы бэрэссэдээтэлэ этэ.
1915 с. кулун тутар 12 күнүгэр, Кытайга Синьцзяҥҥа (1955 сыллаахтан Синьцзян-Уйгурскай автономнай оройуон) Артуш диэн уездка төрөөбүтэ.
Синьцзяҥҥа оскуолаҕа үөрэнэн баран, Сэбиэскэй Сойууска көспүт. Онно ССКП чилиэнэ буолбут уонна Ташкент куоракка баар Киин Азия политическай үнүстүүтүгэр салгыы үөрэммит. Онтон, дьиэтигэр төннүбүт.
Илиҥҥи Туркестан Революционнай Өрөспүүбүлүкэтигэр үөрэх миниистиринэн, Чжан Чжичжун правительствотыгар үөрэҕирии боппуруостарыгар боломуочунайынан (1945-1948сс.) үлэлээбитэ. 1949 сыл сайын Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ олохтоммутун иһитиннэрэр соруктаах Пекин куоракка тэриллибит Норуодунай политическай консультативнай сэбиэтин мунньаҕар Илиҥҥи Туркестан Революционнай Өрөспүүбүлүкэтин иккис дэлэгээссийэтин салайан илдьэ сылдьыбыта.
Үкчү итинник соруктаах барбыт бастакы дэлэгээссийэ чилиэннэрэ, официальнай иһитиннэрии быһыытынан, сөмөлүөт саахалыгар түбэһэн өлбүттэрэ. Бастакы дэлэгээссийэ салайааччыта Ахметжан Касыми эрэгийиэн Кытайга холбоһорун дьаарай утарсааччыта эрдэттэн биллэрин быһыытынан, сөмөлүөт саахалын И.В. Сталин уонна Мао Цзэдун куомуннаһан сэбиэскэй спецслужба көмөтүнэн соруйан оҥорбуттар диэн биэрсийэ баара биллэр. Ону тэҥэ, Иркутскай куоракка сөмөлүөт быстах кэмҥэ түспүтүгэр дэлэгээссийэни онно туппуттар, лааҕырга укпуттар, биитэр, өлөрбүттэр, онтон сөмөлүөт саахала, дьиҥэ, - инсценировка диэн биэрсийэ эмиэ баар.
Сайфутдин Азизов салайааччылаах саҥа дэлэгээссийэ Илиҥҥи Туркестан Өрөспүүбүлүкэтэ саҥа олохтоммут Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин састаабыгар киирэригэр сөбүлэспитэ.
1949 с. балаҕан ыйыгар Сайфутдин ККП (Кытай Коммунистическай Партията) сөбүлэҥинэн Кытай Норуодунай политическай консультативнай сэбиэтигэр киирэн, үргүлдьү, саҥа коммунистическай бырабыыталыстыба чилиэнэ буолбута. Ити сыл алтынньы ыйыттан саҕалаан, КНР олохтоммутун кэннэ, Сайфутдин саҥа бырабыытадыстыбаҕа национальностар дьыалаларын, политическай уонна правовой дьыалалар отделларыгар араас дуоһунастарга үлэлээбитэ. 1949 с.ахсынньы ыйтан, 1950 с. тохсунньу ыйыгар диэри Мао Цзэдуну Москуба куоракка, Кытай уонна СССР иккин ардыларыгар доҕордуу сыһыан олохтонуутун дуогабарын түһэрсэр кэпсэтиитигэр арыаллаабыта.
Политическай үлэнэн 1998 с. диэри дьарыктаммыта.
2003 с. сэтинньи 24 күнүгэр өлбүтэ уонна Пекиҥҥэ, "Бабаошань" диэн революционнай кылабыыһаҕа көмүллүбүтэ.
# Гаршнептар уустара

Гаршнептар уустара (лат. Lymnocryptes, нууч. Род Гаршнепы) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 5 көрүҥ баар: Кыра үгүрүө.

# Гаршнептар уустара
## Өссө маны көр

* Чөкчөҥөөлөр уустара
* Уу ойууннарын ууһа
* Куллурууттар уустара
* Чырыттар уустара
* Бараахтар уустара
* Иһиирэмнэр уустара
* Чорууттар уустара
* Таас лоокууттарын ууһа
* Үгүрүөлэр уустара
* Обот үгүрүөлэр уустара
* Дьиэрэҥнэр уустара
* Кураҕаччылар уустара
* Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара
# ByteDance

ByteDance (БайтДэнс, ол эбэтэр Beijing ByteDance Technology Co., Ltd курдук биллэр), Кытай бэһис улахан технологическай сайдыбыт тэрилтэтэ, улахан холдиҥ, элбэх киэҥник биллэр проектара бас билээччи (холобура TikTok уонна Тоутяо). Сүрүннээн Кытай, Америка, Индия уонна Франция рыногар күүскэ үлэлиир, ол эрэн Саха Сиригэр TikTok дьон үксэ туттар буолбут.
2020 сыл түмүгүнэн БайтДэнс тэрилтэ капитализациата рекорд улааппыт.
# Слепцов Марк Дмитриевич

Марк Дмитриевич Слепцов (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.

# Слепцов Марк Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

1914 сыллаахха сэтинньи 28 күнүгэр Саха АССР Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгэр төрөөбүт.
1932-34 сылларга Саха тыйаатыырын устуудьуйатыгар үөрэммитэ. 1934-36 сылларга Луначарскай аатынан Москубатааҕы тыйаатыр ускуустубатын институтуугар (ГИТИС) үөрэммитэ.
1936 сылтан Саха тыйаатырын артыыһа. 1940 сыллаахха Ньурбаҕа Иккис судаарыстыбаннай холкуос тыйаатырын арыйбыта, кылаабынай режиссердаабыта. Олоҕун тухары сүүстэн тахса оруолга ооньообута.
Дьокуускай дьокутааттарын сэбиэтин 8-с ыҥырыытыгар талыллан үлэлээбитэ.
1989 сыллаахха өлбүтэ.

# Слепцов Марк Дмитриевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Кэргэнэ — Слепцова Матрёна Васильевна (11.04.1916), РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа.
* Уола — Слепцов Марк Маркович, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

# Слепцов Марк Дмитриевич
## Айар үлэтэ
##### Оруоллара:

* Дикой («Гроза»)
* Осип («Ревизор»)
* Романюк («Калиновая роща»)
* Нагульнов (Шолохов «Поднятая целина» романынан)
* Шадрин («Человек с ружьём»)
* Сырбай («Разрыв сетей» Амма Аччыгыйа)
* Тарабукин («Семья Тарабукиных» Заболоцкай)
* Ошуков («Попутчики» Семёнов)

# Слепцов Марк Дмитриевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1947)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1955)
* РСФСР үтүөлээх артыыһа (1957)
* РСФСР норуодунай артыыһа (1972)
* «Бочуот Знага» уордьан (1981)
* «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг». мэтээл
* «30 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» мэтээл
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
# Рентген сардаҥалара

Рентген сардаҥалара — электромагниит долгуннар электроннарын энергията. Электромагниит долгуннар шкалааларыгар ультрафиолет сардаҥалар уонна гамма-сардаҥалар ыккардыларыгар сытар, ол аата 10⁻² - 10³ Å (10⁻¹² - 10⁻⁷ м уһуннаахтар).

# Рентген сардаҥалара
## Историята

Бастаан рентген сардаҥаларын Вильгельм Конрад Рентген диэн ниэмэс чинчийээччитэ булбута. 1895 с. «Сардаҥа саҥа көрүҥүн туһунан» диэн ыстатыйатыгар суруйбута уонна Х-сардаҥалара диэн ааттаабыта. 1901 с. ити арыйыытын иһин Рентген маҥнайгы физикаҕа аналлаах Нобель бирииһин ылбыта.
# Ойуун лыаҕа

Ойуун лыаҕа (нууч. бабочка-белянка, лат. ) - үрүҥ лыахref>Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта.VI туом, Новосибирскай, Наука, 2009</ref>.
# .sk

.sk диэн Словакия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Амедичи

Амедичи өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 313 км., тардыытын иэнэ 6000 км².
Алдан үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 300 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тарыҥнардаах. Хаҥас өртүттэн Алдакай (79 км.) уонна Дьарогу (87 км.) диэн бөдөҥ салаалардаах.

# Амедичи
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Sharp

Sharp (дьоп. シャープ株式会社, Шарп, Шерп), Дьоппуон биир улахан конгломерата, Аан Дойдуга биир сүрүн биллэр техника, сотовой телефон, принтер, аудио видео система оҥорооччу, үрдүк хаачыстыбалаах микросхемалары оҥорооччу, Аан Дойдуга биир бастыҥ самолёт двигательларын запчастарын оҥорооччу, биир сүрүн лазернай технологияны баһылааччы, араас программа кодтарын айааччы. Тэрилтэ аата Sharp — Аан Дойдуга биир биллэр, бренд аатын сүгэр.
Салалтата — Сакаи (Дьоппуон).
Аатырбыт Мицуи самурайдар империаларыгар сыһыаннаах - сиһилии Mitsui Group.
Аатырбыт Foxconn тэрилтэни кытта бииргэ үлэлиир уонна биир компоненнары оҥороллор.
# Кыһыл оҕону көрүү
## ОҔо

Күн сирин саңа кɵрбут кыһыл оҔо доруобай туруктаах улаатарын туһугар кэмин тутуһан аһатыы, таңаһын-сабын, туттуллар малы-салы ыраастык тутуу улахан суолталаах.

# Кыһыл оҕону көрүү
## Ийэ

Ийэ о5отунаан төруур дьиэттэн тахсарыгар дьиэ сууйуллубут, салгылатыллыбыт буолуохтаах. ОҔо сытар ороно ыраас салгыннаах сырдык хоско туруохтаах. Манна элбэх мал-сал, тээбирин туруо суохтаах. Таңас-сап сууйар-сахсыйар, табах тардар, элбэх дьону мунньар сатаммат. Хоһу куңңэ хаста да салгылатар ордук. Саңа төрөөбут оҔо таңаһа: 15-20 чараас, 5-6 халын суу, 15 чараас уонна халың ырбаахы, чараас уонна истээх суорҔан, бырастыына. Таңаһы туттуох иннинэ сууйан өтүүктэниллиэхтээх. Бастакы күнүттэн ыла илиитин босхо сырытыннарар үчүгэй, оччоҔо кини илиитин хамсатан аралдьыйар. ОҔо ороно оһох, батарея, түннүк аттыгар туруо суохтаах.

# Кыһыл оҕону көрүү
## Көрүү-харайыы

Орон икки өртүнэн аһа5ас буолара ордук. ОччоҔо ыраас салгын, сырдык оҔоҔо киирэр. ОҔо киинин бааһа бастакы икки нэдиэлэ устата оһор. Бу кэмңэ оҔону сууннарбаккын. Киинэ оһо илик оҔо таңаһа ыраас, өтүүктээх буолуохтаах. Бааһы дириңник хаһан ыраастыыр, хаҔылыыр сатаммат. Инфекция киириэн сөп. Өскөтүн сиигирэр, симэһиннирэр буоллаҔына булгуччу бырааска көрдөрүөхтээххин. ОҔо тэллэҔэ кытаанах, сыттыга чараас буолуохтаах. Бу уңуо5а көнөтук, сөпкө улаатарыгар туһалаах. ОҔо илиитин мыыланан сууйаллар, тыңыра5ын сотору-сотору кырыйар ордук. Итии дьиэҔэ оҔоҔо бэргэһэ кэтэрдиллибэт, дьиэ 20 кыраадыстан тымныы буоллаҔына эрэ кэтэрдиэххэ сөп. ОҔо сөптөөхтук сайдарыгар оонньуур улахан суолталаах. Тутарыгар-хабарыгар чэпчэки, тупсаҔай дьүһүннээх оонньуур ордук. ОҔо кулэрэ-уөрэрэ кини учугэйдик аһыырыгар, ыарыыга утарылаһарыгар улахан тирэх буолар. Онон оҔону бастакы күннүттэн саҔалаан кэми тутуһан аһатыы, сөптөөх имэрийии, гимнастика оңоруу, гигиена ирдэбилин тутуһуу кини чөл туруктаах, чэгиэн доруобуйалаах буоларыгар туһалаах.
# Ситим тыл

Этии биир уустаах чилиэннэрин, икки этиини эбэтэр санаа кэрчиктэрин ситимнииргэ идэтийбит тылы ситим тыл дэнэр.
# Тулаһа

Тулаһа - сурт килбэйэр киинэ, тойон сэргэ тула биэрэстэ кэриҥэ төгүрүмтэлээх сири ааттыыллар.

# Тулаһа
## Өссө маны көр

* Тэлгэһэ
* Тиэргэн
* Өтөх
# Клакинова Августина Федоровна

- О5о уонна о5о спордун сылын стипендиата (2000 с.) - СӨ Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирин солбуйааччыта Н.М.Зайковаттан бочуотунай грамота, 2004 с. - СӨ Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистириттэн А.С.Борисовтан бочуотунай грамота, 2004 с. - "Бар5арыы - 2004" фонда стипендиата - СӨ вице-президенэ А.К.Акимовтан махтал сурук, 2006 с. - Сунтаар улууһун култууратын управлениетыттан бочуотунай грамоталар, 2008 с. - Анал кемус чаһыылаах СӨ президенэ В.А.Штыровтан грамота, 2008 с. - Кельце махтал суруга, Польша, 2011 с. - Пекин махтал суруга, Кытай, 2014 с. - ЮНЕСКО дойду ыккардыларыгар уҥкуу Субэтин махтал суруга, 2015 с. - "Алгыстаах уҥкуу хотуна" номинация хаһаайката, "Саха НКиК" уонна ДТРК "Хотугу сулус - 2016", Сунтаар - "Сунтаар улууһа МТ" "Утуе суобастаах, өр сыллаах улэтин иһин" уруҥ кемус туескэ иилиллэр бэлиэлээх бочуотунай грамотата, 2017 с. - "Гордость Якутии" буттуун норуот бириэмийэтин "Култуура деятелэ" номинация кыайыылаа5а, 2018 с. - Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирэ В.И.Тихоновтан "СӨ култууратын уонна искусствотын сайдыытыгар суҥкэн кылаатын иһин" Махтал сурук, 2018 с. - РФ култууратын миниистирэ В.Р.Мединскайтан "Култуура сайдыытыгар улахан кылаатын, өр сыллаах таһаарыылаах улэтин иһин" Махтал сурук, 2018 с.
# Конергенция

Конергенция (лат. convergo «чугаһатабын») — чугаһатыы, холбуу (араас өйдөбүллээх), компромисс; дивергенцияҕа утары. Термин араас айылҕаҕа сыһыаннаах уонна гуманитарнай наукаларга туттуллар.

# Конергенция
## Өссө маны көр

* Конвергенционнай
# Мин Тывабын

"Мин Тывабын" (тыв. Мен Тыва мен) — 2011 сылаахтан ыла Тыва республикатын өрөгөйүн ырыата.

# Мин Тывабын
## Тыллара

| Тывалыы | Сахалыы тылбаас |
| Арт-арттың оваазынга Дажын салып чалбарган Таңды, Саян дыдынга Агын өргээн тыва мен. Мен — тыва мен, Мөңге харлыг дагның оглу мен. Мен — тыва мен, Мөңгүн суглуг чурттуң төлү мен. Өгбелерим чурттунда Өлчей тарып иженген, Өткүт хөөмей ырынга Өөрүп таалан тыва мен. Мен — тыва мен, Мөңге харлыг дагның оглу мен. Мен — тыва мен, Мөңгүн суглуг чурттуң төлү мен. Аймак чоннар бүлези Акы-дуңма найыралдыг, Депшилгеже чүткүлдүг Демниг чурттуг тыва мен. Мен — тыва мен, Мөңге харлыг дагның оглу мен. Мен — тыва мен, Мөңгүн суглуг чурттуң төлү мен. | Ытык аартык оватыгар Үңэн баран таас уурдум Таҥды, Сайаан ытык чыпчаалыгар Үрүҥ үүтү ыстым, мин - тывабын Мин тывабын Мэҥэ хаардаах хайалар уолларабын Мин тывабын Үрүҥ көмүс өрүстэрдээх дойду кыыһабын Өбүгэлэрим дойдуларыгар Дьол быатын баайан Күөмэй чуор ырыатынан Өрүкүйдүм, мин - тывабын Мин тывабын Мэҥэ хаардаах хайалар уолларабын Мин тывабын Үрүҥ көмүс өрүстэрдээх дойду кыыһабын Аймах-дьоннор биир дьиэ кэргэн Убай-ини курдук эйэлээхтик Сайдыыга дьулуруйан Сомоҕо дойдулаах тывабын Мин тывабын Мэҥэ хаардаах хайалар уолларабын Мин тывабын Үрүҥ көмүс өрүстэрдээх дойду кыыһабын |
# Брисбен

Брисбен, Брисбэн (ааҥл. Brisbane) диэн Куинслэнд диэн Аустралия сиригэр баар куорат. Дойду биир аныгы, экономически-сайдыбыт уонна улахан туризм сайдыбыт сирэ. Дьонун ахсаана — 2 мөл.
Аан-Дойду биир мультинациональнай куората буолар.

# Брисбен
## Транспорт

Дьокуускай куорат илин уһугар турар, аэропорда Сидней уонна Мельбурна аэропортарын кэнниттэн үһүс пассажирынан буолар. Аэропорка ис уонна аан дойдутааҕы терминаллар, ону тэҥэ таһаҕас тиэрмин уонна икки ППП үлэлииллэр.
1885 сылтан 1969 сылга диэри трамвай ситим тутуллубута. Ситимнэр муҥутаан сайдыыларын саҕана (1952 сыл) суол уһуна 109 км буолбута, оттон саамай элбэх пассажирдары 1944-1945 сс. тиэйбиттэрэ. В 160 миллионов человек.

# Брисбен
## Сайыҥҥы Олимпиада 2032

От ыйын 21 күнүгэр 2021 С. Токио куоракка МОК 138- с сессиятыгар Брсбен XXXV сайыҥҥы Олимпийскай оонньуулары ыытар миэстэтинэн безальтернативнай олоҕуран талыллыбыта.
2032 с. олимпиаданы ылынар үһүс Австралия куората буолуоҕа. Урут сайыҥҥы Олимпийскай оонньуулар Мельбурнаҕа (1956) уонна Сидне (2000) буолаллара. Эбиитин соҕуруу полушариеҕа баар буолбутуттан кыһыҥҥы олимпиадалар төрдүс киин куората буолуо, Австралияҕа Мельбурнаҕа уонна сидорнайга уонна Рио-де-Жанейроҕа ыытыллар Бразилияҕа ыытыллыбыт 2016 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпийскай оонньуулар кэннилэриттэн.

# Брисбен
## Туристарга киэҥник биллэр сир

Брисбеҥҥа сынньанар сирдэр ордук табыгастаах паркалар, чуолаан Soma Street Tha, Mont Coot-tha, Counic Gards (улахан Ботаническай сад, туспа сектордаах).
Хотугу кытылга Брисбань куоракка Брисбань диэн ааттанар буоллаҕына, элбэх ахсааннаах «бизнес- точкалар», маҕаһыыннары, бытовой уонна цифровой техниканы, автосервистэри о. д. А киллэрэн, Соҕуруу сир сынньанар сирдэрин, ол иһигэр Соҕуруу сынньанар сирдэри туһаҕа таһаарыы буолар.:
* Садан Наархан Хоохуоттарыттан үөһэ ааттаммыт,
* City Beach,
* онтон да атын.
Аквалангы кытта дьүөрэлээһин сайдыыта, ол иһигэр искусственнай уонна естественнэй рифмаларга угуллан турар.
Альберт-стритаҕа соҕурууҥҥу Альберт-паарка, Пери- хус, Альберт-стрит диэн холбоһуктаах церковь курдук биллэр пааматынньыктар бааллар.
# Абстрактнай экспрессионизм

Абстракт экспрессионизм (ааҥл. abstract expressionism) — киһи санаатын толору биэрэ сатаан, улахан болотунаҕа бөдөҥ киистэнэн быстах штрихтэри туһанан түргэнник уруһуйдуур ньыманы туһанар худуоһунньуктар оскуолалара (хамсааһыннара). Сороҕор кыраасканы соруйан таммалаталлар. Худуоһунньук соруга - бэйэтин ис эйгэтин хартыынатыгар толкуйдаабакка эрэ, хам-түм уруһуйдаан биэрии.
Аан бастаан — абстрактнай сюрреализм (abstract surrealism) быһыытынан 1940-с сылларга Андре Бретон идиэйэтинэн үөскээбитэ. Сүрүн өйөөччүлэрэ америка уруһуйдьуттара Ганс Хоффман, Аршиль Горки, Адольф Готлиб этилэр. 1950-с сылларга Джексон Поллок, Марк Ротко уонна Виллем де Кунинг салайар кэмнэригэр бу хамсааһын күүскэ сайдыбыта.

# Абстрактнай экспрессионизм
## Худуоһунньуктар

| Эд Рейнхардт Адольф Готлиб Albert Kotin Anne Ryan Аршиль Горки Барнетт Ньюман Брэдли Уолкер Томлин Charles Alston Cleve Gray Клиффорд Стилл Конрад Марка-Релли Сай Твомбли David Hare Дэвид Смит Элен Гамильтон Элен де Кунинг Emerson Woelffer Энрико Донати Ernest Briggs | Esteban Vicente Франц Клайн Friedel Dzubas Fuller Potter George Rickey Grace Hartigan Hale Woodruff Hans Burkhardt Ганс Гофман Hedda Sterne Элен Франкенталер Herbert Ferber Harold Shapinsky Ibram Lassaw Игорь Вулох Исаму Ногути Jack Bush Джек Творков Джексон Поллок Джеймс Брукс Jane Frank | Jimmy Ernst Джоан Митчелл Джон Чемберлен Jon Schueler Kenzo Okada Ли Краснер Louis Schanker Louise Nevelson Manouchehr Yektai Марк Ротко Марк Тоби Марк Ди Суверо Mercedes Matter Michael Goldberg Milton Resnick Morris Graves Морис Луис Nicholas Marsicano | Nicolas Carone Norman Bluhm Norman Lewis Paul Jenkins Филипп Густон Ray Parker Ричард Дибенкорн Richard Lippold Richard Pousette-Dart Роберт Де Ниро (старший) Роберт Мотеруэлл Сэм Фрэнсис Seymour Lipton Taro Yamamoto Theodore Roszak Теодорос Стамос Виллем де Кунинг Уильям Базиотис William Ronald Жан-Поль Риопель Роберт Московиц Чёрный Иван Иванович Солдатенков Сергей Михайлович Фищенко Наталья Ивановна |

# Абстрактнай экспрессионизм
## Эбии көр

* Абстракционизм
* Авангардизм
# Чычымах (Таатта улууһа)

Чычымах — Таатта улууһун Амма нэһилиэгин киинэ.

# Чычымах (Таатта улууһа)
## Өссө маны көр

* Таатта улууһа
* Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
# Оржыця

Оржыця (укр. Оржиця) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 600.
# Гоголев Серафим Иванович

Гоголев Серафим Иванович (1920-1997) — мелодист, үгүс талааннаах мелодистары ырыа эйгэтигэр көҕүлээбит уһуйааччы учуутал.
1920 сыллаахха Усуйаана улууһун Хаһааччыйа бөһүөлэгэр төрөөбүт.
Дьокуускайдааҕы педучилищены, учууталлар институуттарын бүтэрбит.
Үгүс оройуоннарга учууталынан, кулууп сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
С. Дадаскинов либреттотыгар "Уот туһунан тойук" Г. Никифоровы, Н. Бойлоховы кытта суруйбута.
Ырыаларын хомуурунньуктара: "Кини кырыымпата — олоҕун олуга, айанын аргыһа" (1990), "Эн бүгүн дьиэрэтэ ыллаарыый!" (1990).
# Ньурба (хаһыат)

Ньурба / Огни Ньурбы — Ньурба улууһун хаһыата.
Бастакы нүөмэрэр 1937 сыллаахха тахсыбыт, нууччалыыта 2012 с. кулун тутар 19 күнүттэн тахсар.
# Туйаара (аат)

Туйаара — сахалыы аат.
Суолтата — күөрэгэй курдук кэрэ.
# Аанньах

Аанньаах – эрг. Өлүөхүмэ куорат былыргы аата.

# Аанньах
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт” Дьокуускай, Бичик, 2004 c.
# Тонзиллитка

Тонзиллитка диэн бэлэс былчархайын сүһүрдүүтэ.
# Порядин Прокопий Филиппович

Порядин Прокопий Филиппович (1838—1884) — бастакы саха-нуучча тылдьытын ааптара.

# Порядин Прокопий Филиппович
## Олоҕун олуктара

1838 сыллаахха Мэҥэ улууһун Моорук нэһилиэгэр (билигин Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) төрөөбүтэ.
1871 сыллаахха Казан куоракка биэксэр оскуолатын бүтэрбитэ. Бүлүү улууһугар биэксэрдээбитэ.
Нуучча география уопсастыбатын этнография отделын чилиэнэ этэ.
1877 сыллаахха 7 051 тыллаах сахалыы-нууччалыы тылдьыты бүтэрбитэ, ол гынан баран бэчээккэ тахсыбатаҕа.
Э. К. Пекарскай «Словарь якутского языка» диэн үлэтигэр Порядин тылдьытыгар 2 710 сигэнии баар.
1884 сыллаахха Петербург куоракка өлбүтэ.
# Алтан нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Алтан нэһилиэгэ. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Алтан.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 925 киһи (2007 сыл).
Улуус кииниттэн 120 км хоту диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар турар. Мэлдьи сырыылаах суол.
Алтаҥҥа 5-с №-дээх ПТУ баар, суоппар, иистэнньэҥ, бухгалтер идэлэригэр үөрэтэллэр.

# Алтан нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Подбельскай Вадим Николаевич (1887—25.02.1920), революционер, Ленин Правительствотыгар почта, телеграф уонна бэчээт маҥнайгы наркома.
* Лукин Тимофей Спиридонович (1913—15.04.1980) — биллиилээх сылгыһыт, Социалистическай Үлэ Геройа.
* Афанасьева-Адамова Айталина Саввична (1969 с. бэс ыйын 4 к. төр.) — Суорун Омоллоон аатынан опера уонна балет Ил театрын опера солиста.