yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Корнилова Феодора Федоровна

Корнилова Феодора Федоровна — ССРС Үрдүкү Суутун чилиэнэ, Суут уонна борокуратуура идэлээх сойуустарын Киин управлениетын эппиэттээх бэрэстээтэлэ, Коминтерн үлэһитэ, саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Венгрия салайааччыта Матьяш Ракоши кэргэнэ.
Өлүөхүмэ Кыыллааҕар төрөөбүтэ, аҕата норуот ырыатын хомуйааччы, саха бастакы музыкааннарыттан, самодеятельнай композитордарыттан биирдэстэрэ Федор Корнилов. Ийэтэ - Александра Грязнухина.
Кыыллаахха улаатан иһэн онно лөчүөктээбит Винокуровы кытта билсэр. Суруйааччы Харысхал суруйарынан, эдэр Винокуров кыыска анаан хоһоон суруйбут кэмнээх эбит.
1918 сыллаахха 15 саастаах кыыс дьонун кытта Дьокуускайга көһөр. Аҕатыгар хуор тэрийэригэр көмөлөһөр, култуура пропагандатынан дьарыктанар.
1923 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы олимпиадаҕа (?) Москубаҕа кыттар. Улахан тыйаатырга буолбут үөрүүлээх киэһэҕэ Алампа "Күһүҥҥү түүн" хоһоонун аахпытын туһунан кэлин суруйааччы Сэмэн Даниловка бэйэтэ кэпсээбит. Ол киэһэни Луначарскай бэйэтинэн ыыппыт эбит.
1928 сыллаахха баартыйаҕа киирэр. Былатыан Ойуунускайдыын уонна Максим Аммосовтыын доҕордоһор. Бу сылларга кинини кытта Михаил Винокуров диэн оччотооҕуга таҥараһыт, кэлин АХШ Кэнгириэһин бибилитиэкэтигэр үлэлээбит, сахаҕа сүҥкэн сыаналаах архыып хаалларбыт киһи билсэр.
Андрей Пахомов диэн баартыйа үлэһитин кытта ыал буолан Ли диэн уолу төрөтөллөр. Кэлин Москубаҕа олорон өссө сэрии иннинэ арахсаллар.
1940 сыллаахха ССРС Үрдүкү Суутун чилиэнэ Феодора Федоровна Барвихаҕа сынньана сылдьан Венгрия хаайыытыгар 16 сыл сыппыт революционер хомуньуус Матьяш Ракошины көрсөр. 1943 сыллаахха ыал буолаллар.
Сэрии кэнниттэн Ракоши Венгрияҕа баран Үлэ баартыйатын салайааччыта буолар. Феодора кэргэнин кытта барсар, ол гынан баран политиканан дьарыктаммат. Туой оҥоһуктарынан, хартыына суруйуутунан, скульптууранан үлүһүйэр, прикладной ускуустуба институутун бүтэрэр. Хас да тылы билэрэ, музыкальнай үнүстрүрүмүөннэргэ оонньуура.
Хрущев саҕана 1956 сыллаахха Венгрияҕа былаас уларыйар, онон Ракошины усталлар. Ракошилар Москубаҕа олохсуйаллар. Онтон аҕыйах ый буолан баран Будапешка бастаанньа буолар, элбэх хаан тохтор. Ол кэнниттэн Венгрия салалтатын күһэйиитинэн Ракошины Москубаттан тэйитэн бастаан Краснодаарга онтон Токмаакка, Арзамааска, Горькайга олордоллор. Феодора Федоровна Краснодаар борокуратууратыгар үлэлээн баран 1958 с. пенсияҕа тахсар.
Бастакы кэргэниттэн уола Ли Андреевич өр сылларга Москубаҕа олорбута, Плеханов аатынан Норуот хаһаайыстыбатын институутун проректора этэ. Иккис кэргэниттэн оҕото суох. Балта Любовь Ленинграакка үөрэнэн баран Дьокуускайга педтехникумҥа 1931 с. дошкольнай салааны олохтообута, Амма Аччыгыйын кэргэнэ этэ.
# Йохимбин

Йохимбин, афродизиак көрүҥэ, эр киһи буччатын уонна көҕүйүү процеһын күүһүрдэр. Йохимбе мастан ылыллар.
Сыаны уулларар, онон дьон ырарагар эмиэ туттуллар. Тренболону кытта сибээстээн тутуннахха дьон этэринэн бучча иирэр үһү.
Либидо күүһүрдэр
# Казахстан теҥгета

Казахстан теҥгета (каз. Қазақстан теңгесі)— Казахстаан национальнай валютатын аата. Сэтинньи ый 12 күнүгэр 1993 сыллаахха Казахстан Президенин «О введении национальной валюты Республики Казахстан» ыйааҕа тахсыбыта.
# Дьячковскай Петр Прокопьевич

Дьячковскай Петр Прокопьевич (1912—1983) — Кыайыы парадын кыттыылааҕа. Чыамайыкы, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа.

# Дьячковскай Петр Прокопьевич
## Олоҕун олуктара

Сэриигэ 1943 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Украинаны, Румынияны, Венгрияны, Австрияны босхолоспут.

# Дьячковскай Петр Прокопьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Хорсунун иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* «Будапеһы ылыы иһин» мэтээл
# Туос иhит

Холбуон (уопсайынан) саха туос иhиттэрин бё5ёргётуулэринэн кёрён ус кёруццэ араараллара:
1/ уёhээ -аллараа иилээх (урут, алын курдаах) кыра кээмэйдээх туос иhиттэр (тууйас, чабычах)
2/ уёhээ-аллараа (уонна ортоку) иилэргэ кэтэрдэ сиэл ситиинэн ууйуллубут тымтыктардаах орто бё5ёргётуулээх иhиттэр. (тымтай).
3/ уёhээ -аллараа (уонна ортоку) иилэргэ кэтэрдэ сиэл ситиинэн ууйуллубут эркиннэрдээх (кэтит тымтыгы инньэ диэн ааттыыллара.) лаппа бё5ё туос иhиттэр (холло5ос).
Туос туёрт муннуктарын буурэ тутан маhынан тоhо5олоон быстах кэмцэ туhанарга тордуйа оцостоллоро.
# Бурбон

Бурбоннар, Бурбоннар дьиэлэрэ (фр. (Maison de) Bourbon), исп. (Casa de) Borbón) — Европа ыраахтааҕылыыр сүрүн дьиэ кэргэннэриттэн биирдэстэрэ. Бу дьиэ кэргэн сыдьааннара Франция хоруолун Людовик IX сиэниттэн Людовик I, герцог де Бурбон (Бурбоннааҕы герцог, 1327-1342) диэн киһиттэн тахсаллар.
Францияҕа 1589-1792, 1814-48 сылларга, Испанияҕа 1700-1868, 1870-73, 1874-1931 сылларга уонна 1975 сылтан билиҥҥээҥҥэ дылы, Неапольга уонна Сицилияҕа 1735-1861 сылларга ыраахтааҕылаабыттара.
Бу дьиэ ордук биллибит хоруоллара Генрих IV, Людовик XIII, Людовик XIV, Людовик XV, Людовик XVI, Филипп V.
# Борисов Иван Васильевич

Борисов Иван Васильевич — суруналыыс, 2001—2008 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.

# Борисов Иван Васильевич
## Олоҕун олуктара

1939 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонугар Дүллүкү с. төрөөбүт. Өр кэм «Якутский университет» хаһыакка үлэлээбит. 1976—1984 сс. — Саха АССР Гостелерадио редактора, старшай редактора. 1984 сылтан — Саха Сирин суруналыыстарын Сойууһугар үлэлээбит, эппиэттинэстээх секретарь. 1992 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта. 2001—2008 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ. ССРС суруналыыстарын Сойууһун VI, VII съезтэрин үлэтигэр кыттыбыт, ол кэннинээҕи аҕыс съезтэргэ делегатынан талыллан кыттыбыт.

# Борисов Иван Васильевич
## Айар үлэтэ

Бастакы ыстатыйалара 1957 сыллаахха «Кыым», «Эдэр коммунист», «Социалистическая Якутия» уонна «Молодой коммунист» хаһыаттарга бэчээттэммиттэр. Ол кэннэ «Советская Россия», «Красная звезда», «Советская торговля», «Советский спорт», «Пионерская правда» о. д. а. киин хаһыаттарга бэчээттэммит.

# Борисов Иван Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэчээтин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* И. А. Аргунов аатынан бириэмийэ лауреата
* Дүллүкү нэһилиэгин Ытык олохтооҕо
# Алиса аптаах кэрэ дойдуга (киинэ, 2010)

Алиса аптаах кэрэ дойдуга (ааҥл. Alice in Wonderland) — Walt Disney уһулбут киинэтэ, 2010 сыллаахха. Дьиҥнээхтии олоххо олоро сылдьыбыт Алиса олоҕор анаммыт.
Иккис чааһа Алиса сиэркилэҕэ.
# Дыдаев Дмитрий Герасимович

Дыдаев Дмитрий Герасимович (1935—1974) — сылларга олорон ааспыт саха бэйиэтэ, тылбаасчыта.
Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр алтынньы 10 күнүгэр 1935 сыллаахха төрөөбүтэ. Олох кыра сааһыгар ийэтэ өлөн, тулаайах хаалбыта. Интэринээккэ олорон үөрэммитэ, сайынын үлэ булунан айаҕын ииттэрэ.
1957 сыллаахтан төрөөбүт нэһилиэгэр библиотекарынан үлэлээн баран, уонча сыл "Эдэр коммунист" диэн ыччат хаһыатыгар, "Хотугу сулус" сурунаал редакциятыгар редактор эбээһинэһин толорбута. Саха университетыгар 1960-63 сылларга үөрэнэ сылдьыбыта, ол эрээри бүтэрбэтэҕэ.
1965 сыллаахтан кэргэнин Татьяна Петровна Слепцова дойдутугар Дьааҥыга олохсуйбута. Манна Арыылаах оскуолатыгар идэтинэн саха тылын учууталынан үлэлээбитэ

# Дыдаев Дмитрий Герасимович
## Айар үлэтэ

Бастакы хоһооно 1954 сыллаахха "Эдэр коммунист" хааһыакка бэчээттэммитэ. 1968 сыллаахха бастакы хоһоонорун хомуурунньуга тахсыбыта "Ыллыгым ыллыкчааным". 1971 сыллаахха "Тыһыынча туруйа" диэн дьоҕус хомуурунньуга тахсыбыта. Оччотооҕу саха суруйааччыларын сойууһун салайар Сэмэн Данилов кинини үрдүктүк сыаналыыра күннүгүттэн көстөр: "Саха поэзиятын биир бухатыыра буолар киһи бу сылдьар" — диэн суруйбуттаах эбит. Ол эрээри сойууска тоҕо эрэ киирбэтэҕэ, Данилов онтон кэлин кэмсинэрин туһунан Наталья Харлампьева кинигэтигэр суруйар: "Сойууска ылбыппыт буоллар үөрдүө этибит, баҕар барыа суох этэ..."
Маны таһынан бэйиэт тылбаастарынан дьарыктанар. Оннук Фадеев "Эдэр гвардиятын" тылбаастыыр, Эжен Потье хоһооннорун кинигэтин сахалыы таһаарар, Ньурба тыйаатырыгар анаан пьесалары тылбаастыыр (холобур Уборевич "Брест кириэппэһин").
Расул Гамзатов, Роберт Рождественскай уонна казаах бэйиэтэ Абай хоһоонорун тылбаастаабыта. Расул Гамзатовтыын биир кэмҥэ суруйса сылдьыбыта, улахан уолун Расул диэн ааттаабыта.
1974 сыллаахха өлбүтүн кэннэ бэйиэт бэйэтэ бэлэмнээбит "Өр сыллаах ахтылҕаным" диэн хоһооннорун хомуурунньуга тахсыбыта. Бу хомуурунньукка киирбит "Хара быраат хара убайыгар суруйбут суруга" диэн хоһоону сэбиэскэй былааһы холуннарыыга буруйдаан бу кинигэни боппуттара, Саха сиринээҕи кинигэ кыһатын дириэктэрин уонна кинигэни эрэдээксийэлээбит Михаил Тимофеевы үлэлэриттэн уһулбуттара.
# Күөрэгэй (Аргунова Александра Гаврильевна)

Күөрэгэй (Аргунова Александра Гаврильевна) — Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх 1966 сылтан кэргэнин дойдутугар Исландияҕа олорор саха дьахтара, тыйаатыр үлэһитэ, худуоһунньук, түмэт дьайыксыт.
Тыйаатыр артыыһа (ГИТИС, 1961-66), худуоһунньук (Барселонатааҕы Ускуустуба акадьыамыйата, 1993-94), түмэт-дьайыксыт 1966 сылтан кэргэнин дойдутугар Исландияҕа олорор.
Саха култууратын олохсуйбут дойдутугар билиһиннэрэр, холобур, 2008 сыллаахха саха туруорбах дьиэтин туттарбыта, Арассыыйа уонна Исландия ыккардыларыгар ситимнэри бөҕөргөтүү иһин элбэхтик бэлиэтэммитэ.
1938 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр төрөөбүтэ. Кини уонна кэргэнин туһунан 2008 сыллаахха документальнай киинэ уһуллубута (режиссер-документалист Юрий Сальников, «Магнус и Кюрегей»).
# Альфа-6

Система Альфа-6 — представляет собой оптимизирующий транслятор, работающий на ЭВМ БЭСМ-6 в рамках монитор- ной системы Дубна. Входной язык системы Альфа-6 (в даль­ нейшем упоминаемый как язык альфа-6) является расширением алгоритмического языка алгол-60 и по силе своих выразитель­ ных средств занимает промежуточное место между языком алгол-60 и языками программирования следующего поколения, такими как алгол-68 и PL/1. Основной областью применения языка альфа-6 являются научные и инженерные расчеты, хотя он может быть использован и в других областях, связанных с применением ЭВМ.
# .ci

.ci диэн Кот'д'Ивуар үрдүк таhымнаах ил домена.
# Егоров Николай Николаевич - Нукутта

Егоров Николай Николаевич — Нукутта — оһуокайдьыт, тойуксут, норуот ырыаһыта.
1921 сыллаахха ыам ыйын 22 күнүгэр Сэргэй Эбэтэ сиргэ диэн Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кыра сааһыттан олоҥхону тойугу сэргээн истэ улаппыт. Аан бастаан Оҥхой ыһыаҕар 15 саастааҕар үҥкүү тылын эппит. Кырдьаҕас саастаах өттө биһирээн Тойон Айаҕы (чороону) көтөхтөрбүттэр. Үҥкүүһүт быһыытынан Бүлүү бөлөх улуустарыгар аата-суола киэҥник биллэрэ. Хас да төгүл Бүлүү түбэтин оһуокайдьыттарын күрэҕэр 1-2 миэстэлэри ылбыта. Ньурба улууһун хас да төгүллээх лауреата, С.А. Зверев-Кыыл Уолун аатынан бириис 4 төгүллээх хаһаайына.
1991 сыллаахха Ыччат республикатааҕы ыһыаҕар бастакы миэстэҕэ тиксибитэ. Ити сыл Сибиир норуоттарын фольклорун сериятыгар тахсыбыт кинигэҕэ Нукутта хас да тойуга суруллан тахсыбыта.

# Егоров Николай Николаевич - Нукутта
## Ылыллыбыт сирэ

* Лосотов В.С. Айылҕаттан айыллыбыт талааннар. 1 чааһа — Оҥхой нэһилиэгэ. 2007
# София

София, Болгария киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 1.4 мөлүйүөн киhи. Болгария арҕаа өттүгэр, Витоша хайа алыныгар баар. Дойду политика, култуура, экономика уонна үөрэх киинэ.
# Сылгы ньургуһуна

Сылгы ньургуһуна эбэтэр Куба кулгааҕа (лат. Anemone, нууч. ветреница лесная)
Биэс эминньэхтээх, үрүҥ сибэккилээх, туурата суох тула өттүгэр сарайбыт биир сиртэн тахсар сэбирдэхтэрдээх. Алааска, кураанах сиргэ, тыа саҕатыгар, үрэх кытыытыгар үүнэр. Бэс-от ыйдарыгар сибэккилэнэр.

# Сылгы ньургуһуна
## Туттуллуута

Бу үүнээйи дьааттаах, куурдаҕына дьаатын сүтэрэр. Көөнньөһүгүнэн невралгия, радикулит, ишиас, остеохондроз, артрит, ревматизм курдук дьарҕа буолбут ыарыылартан соттон эмтэниллэр. Сибэккитэ тыллыбыт кэмигэр үргээн, күлүк, салгыннаах сиргэ хатарыллар. Хаппыт отун ууга көөнньөрөн эбэтэр оргутан тымныйыыга, утуйбат буолууга, сүрэх ыарыытыгар, көрөр-истэр уорган үлэтэ мөлтөөһүнүгэр иһиллэр. Кутургуйа, түөллүгэн таҕыстаҕына, бастаан отун оргутан угуттууллар, оттон тэһиннэҕинэ, сайҕыыллар, оччоҕо түргэнник оһор. Итини таһынан тирии ыарыытыгар (парша, рожа) эмиэ ити курдук туһаныахха сөп.
# Хамсаныы тыла

Хамсаныы тыла (нууч. Же́стовый язы́к) — дьүлэйдэр кэпсэтэр туспа тылллара, информация илии уонна сирэй хамсаныыларын көмөтүнэн бэриллэр. Истэр дьон эмиэ бу тылы дьүлэйдэри уонна куһаҕаннык истэр дьону кытта кэпсэтээри үөрэтэллэр, туһаналлар, маны таһынан анал идэтийбит тылбаасчыттар бааллар.
# TSMC

TSMC — Тайвань биир саамай улахан тэрилтэтэ, Аан Дойду саамай сүрүн процессордары оҥорооччу (планета 56%) смартфоннарга, компьютердарга. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
# Daikin

Daikin (Дайкин), Дьоппуон элбэх профильга бастаан иһэр промышленнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга лидер промышленнай отопления, кондиционирования, турбина оҥорорунан, ону таһынан топ-10 электроника оҥорооччуларга киирэр Аан Дойдуга, топ-10 аудио система эйгэтигэр киирэр.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, онно сүрүн оруолу оонньуур.
Mitsui Group промышленнай доминированиятыгар салаатыгар сыһыаннаах.
2022 сылга роботтору оҥорор былааннаах.
# Һанна (Канаада)

Һанна - Альберта сиригэр баар кыракый куорат, Канаада. Мантан Nickelback үөскээбитэ.
# 1256

1256 сыл.

# 1256
## Туох буолбута

* Ахсынньы 15 — Монгол Илин Хулагу баһылыктаах сэриитэ низарит исмаилиттарын (ассасиннар) Аламут кириэппэстэрин (аныгы Ираан сирэ) ылбыт уонна урусхаллаабыт.
# Кыайбыт көҥүлэ

Кыайбыт көҥүлэ диэн этии "Кыайбыттары сууттаабаттар" диэн нууччалыы этии быдан иннинэ үөскээбит.
Кыа диэн уоту уматарга туттуллар оттон оҥоруллар баата ааттанар. Кыа диэҥҥэ "й" диэн хамсааһыны үөскэтэр дорҕоон холбоһуута кыай диэн баҕа санааны үөскэтэр.
Кыа хааны тоҕон кыайыы сэрииттэн кэлэр. Сэриигэ кыайыы ураты үөрүүнү, өрө көтөҕүллүүнү, ханнык эрэ хааччахтан босхолонууну, кыайбыт көҥүлүнэн барыытын үөскэтэр. Ол иһин олус уһун үйэлээх сахабыт дьоно тылларыгар «Кыайбыт көҥүлэ» диэн этиини үөскэппиттэр. Бу этии сахалар былыргы кэмнэргэ элбэх кыайыыны ситиһэннэр кыайыыттан үөскээн тахсар өй-санаа өйдөбүллэрин табатык быһаарбыттарын уонна туһана сылдьалларын биллэрэр.
Кэлин, олох сайдан суут-сокуон баар буолбутун кэнниттэн «Кыайбыттары сууттаабаттар» диэн эмиэ итинник өйдөбүллээх, суолталаах этии нууччаларга баар буолбут.
Былыргы кэмнэргэ сэриигэ кыайыыны ситиһии кэнниттэн кыайбыттар, тойоттор талбыттарынан баһылыылларын уонна атын ким да ордон хаалан тугу да оҥордохторуна сууттуу сатаабаттарын бу этии биллэрэр. (1,121).
2014 сыллаахха Крым Украинаттан ситиһиилээхтик былдьаан ылыы кэнниттэн кыайбыттар көҥүлүнэн барыылара саҥаланан Донбаһы сэриилээбиттэрэ. Экономиката сайдыбат буолууга тиийбит Россия байыаннай күүһүнэн киэптээн Аан дойдуга биллэр кыахтанна. Атын дойдулар бары Россияттан куттананнар сэриилэрин сэбин тупсарарга туруннулар.
Билигин Сиирийэҕэ гражданскай сэрии 2011 сыллаахтан ыла бара турар. Олус уһуннук олорбут Асад диктаторы уларытаары оппозиция сэриилэһэр. 2015 сыллаахха балаҕан ыйын 30 күнүгэр бу сэриигэ Россия сэриилэрэ Асад диктаторы көмүскээн кыттыстылар. Элбэх саҥа сэрии сэптэринэн көмөлөһөллөр, салгынтан күүскэ буомбалыыллар.
Бу сэриигэ кыайыыны ситистэхтэринэ Россия салайааччылара кыайыыттан төбөлөрө эргийиитэ үөскүөн сөп. Сэриигэ кыайыыны ситиһии кыайбыттар санааларын аһара көтөҕөн аны атын дойдулары сэриилииллэригэр тириэрдиэн сөп. Кыайыы дьайыыта оннук. Кыайыыттан кыайыыга ыҥырар уратылаах.
Кыайыы киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор улахан сабыдыалын «Тутуллубатах уоруйах өссө уорар» диэн этии биллэрэр. Уоруу куһаҕан да буоллар киһи оҥорор быһыыта буоларынан барыһы киллэрдэҕинэ өссө угуйар сабыдыаллаах. Уоруйах өссө уорар.
Ааспыт 20-с үйэҕэ коммунистар Аан дойдуну баһылыылларыттан куттанар дойдулар Гитлер нацистарын тэптэрэн биэрэллэриттэн, бииртэн биир кыайыыны ситиһэн Европа дойдуларын сэриилээн ылан иһэллэриттэн төбөлөрө эргийэн Аан дойдуну кытта баһылыыр санааламмыттара, улахан сэриини саҕалаабыттара.
Россия сэриитин сэбин аһара сайыннаран кыра сэриилэргэ кыайыылары ситиһиитэ уһуннук олорбут салайааччылар төбөлөрүн эргитэн саҥа сэриилэри саҕалыылларыгар кыах биэриэн сөп.
Сэриигэ кыайыыны үчүгэй диэн эттэхтэринэ элбэх батыһааччылар бу үчүгэйи эккирэтэннэр саҥа кыайыылары ситиһиигэ элбэх буолан турунуохтарын сөп.

# Кыайбыт көҥүлэ
## Туһаныллыбыт литература

* Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
# Этнохороним

Этнохороним, катойконим, демоним диэн ханнык эмит түөлбэ (сэлиэнньэ, куорат, дойду, судаарыстыба уо.д.а.) дьонун омугуттан тутулуга суох ааттааhын: Төхтүр — төхтүрдэр, Томтор — томтордор, куорат — куораттар.
# Checkers and Rally's

Checkers and Rally's — АХШ биир биллэр фастфуд сетевой кафелара уонна рестораннара. Бургензилло диэн гамбургердара минньигэһинэн биллэр.
# Туула уобалаһа

Туула уобалаһа :
| Туула уобалаһын гиэрбэтэ Туула уобалас Туула уобалас ||
| Киин куората | Туула |
| Иэнэ | 25 679 км² |
| Дьонун ахсаана | 1.553 мөл. (2005) |
| Федеральнай уокуруга | Киин |
| Экономическай оройуона | Киин экономическай район |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Вячеслав Дудка |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | Олег Татаринов |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+3 |
Туула уобалаһа — Российскай Федерация субъега. Киин куората Туула.

# Туула уобалаһа
## География

Уобалас Илин Европатааҕы дэхси ортотугар турар. Кэтитэ, хотуттан соҕурууга диэри - 200 км, архаатан илиҥҥэ - 190 км.
Клиимата сымнаһыар континтаальнай, тымныы соҕус кыһынанан уонна сылаас сайынан уратылаах. Тохсунньу орто температуурата -10, от ыйын киэнэ +20.

# Туула уобалаһа
## Демография

2009 сылга, уобаласка 1553,1 тыһ. киһи олорбут. Олортон куораттарга - 80%. 1970-ус сыллартан саҕалаан, уобалас дьонун ахсаана аччаан иһэр.
Уобалас сүрүн нэһилиэнньэтэ нууччалар.

# Туула уобалаһа
## Экономика

Күүстээх промышленностаах, ордук Туула куоракка — онно былыр былыргаттан тимиртэн сэрии сэптэрин оҥороллор. Өссө Арассыыйаҕа Туула салабаара аатырар. Бирээнньиктэрэ эмиэ биллэллэр.
# Paramount Global

Paramount Global — АХШ үһүс улахан медия империата, Аан Дойдуга топ-5 иһигэр киирэр медия конгломерат. 53 телеканалы, 74 хаһыаты, 21 интернет уонна спутник провайдеры, 4 стриминг, 73 аудио, 26 видео студиялары уонна 6 интернет СМИ бас билэр улахан медия империа. Бизнес интириэһэ 180 омук сиригэр 74 омук тылынан үлэлиир. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Mitsui Group медия интириэһигэр холбонор (сыһыаннаах).
ViacomCBS иһигэр частично аатырбыт Nickelodeon, Columbia Puctures, Paramount Puctures, MTV, Bellator MMA, UFC киирэллэр.
# Попов Илья Алексеевич

Попов Илья Алексеевич - Ылдьаа кулуба (1867-1909) - XIX үйэ бүтүүтүнээҕи XX үйэ саҥатынааҕы сырдатааччы, Сахалар Сойуустарын бырабылыанньатын чилиэнэ, Мэҥэ улууһун кулубата.
Мэҥэ улууһун Алтан нэһилиэгэр баай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Дьокуускай куоракка уолаттар прогимназияларын бүтэрбитэ. 1896 с. В.В.Никифоров-Күлүмнүүр, Илья Алексеевич Попов, Илин-Хаҥалас улууһун кулубата Прокопий Филиппович Лепчиков саха делегациятын састаабыгар киирэн, Николай II коронациятыгар Санкт-Петербурга бара сылдьыбыттара.
И.А.Попов 1898 с. Мэҥэ улууһун Бүтэйдээҕэр бэйэтин үбүгэр оскуола туттарбыта. И.А.Попов Мэҥэ улууһугар кулубанан талыллан үлэлээбитэ. 1905 с. Илья Алексеевич В.В.Никифоровтыын уонна И.С.Говоровтыын “Сырдык” диэн культурнай-сырдатар обществоны тэрийэллэр. Эмиэ ити сыл кинилэр “Общество народных чтений”, “Общество попечения о народном образовании” тэрийэллэр. И.А.Попов хоһоон суруйара, нуучча суруйааччыларын айымньыларын тылбаастыыра үһү. “Сахалар сойуустарын” Киин комитетын чилиэнин быһыытынан сууттанан, хаайыыга аҕыс ый олорор. Хаайыыттан ыалдьан тахсар уонна өрүттүбэккэ, 1909 с. 44 сааһын туолбакка да сылдьан өлөр.
# Дьулустаан Семенов

Дьулустаан Игнатьевич Семенов (10.06.1981 –) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.

# Дьулустаан Семенов
## Олоҕун олуктара

* 1981 сыл бэс ыйын 10 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Боотулуу нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ.
* 2002 сыллаахха М.С.Щепкин аатынан театральнай училищены бүтэрбитэ.
* 2002-2018 сылларга Үүнэр көлүөнэ тыйаатырын артыыһынан үлэлээбитэ.
* 2018 сылтан Саха тыйаатырын артыыһа.
Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
Үүнэр көлүөнэ тыйаатырыгар:
* Саһыл ойуун – П.Ойуунускай «Кыһыл Ойуун»,
* Макс – В.Сигарев «Пластилин»,
* Яков – С.Ефремов «Хобороос хоһооно»,
* Володя – И.Черкашин «Симэлийбэт суол»,
* Клеон – М.Булгаков «Өй аҥардаах Журден»,
* кавалер Риппофратта – К.Гольдони «Таптал таабырыннара»,
* Күөх Көппө – С.Омоллоон «Күөх Көппө» уо.д.а.
Саха тыйаатырыгар:
* П.А.Ойуунускай – Д.Наумов «Республика»,
* П.Ойуунускай – Н.Лугинов «Максим»,
* Батас, адвокад Уйбаан - Н.Якутскай «Төлкө»,
* Мылардыын - Л.Пиранделло «Хайа аарымалара»,
* Кээрэкээн ойуун – П.Ойуунускай «Кээрэкээн»,
* Суруйааччы – П.Ойуунускай «Имииһит түүлэ»,
* хайа, хараҕа суох оҕонньор, кыыл – П.Ойуунускай «Сүрэх»,
* сцена машиниһа - Л.Пиранделло «Театрга буолбут түбэлтэ…»,
* Дьэкиим - Д.Наумов «Сандаарар сарыал саллааттара» уо.д.а.
Саха киинэтигэр оруоллара: Иван - «Эргиир», М.Васильев, Ардахов – «Снайпер Саха», режиссер Н.Аржаков, Бааска – «Хаамаайы Бааска», режиссер К.Барашков, Күрүөйэх – «Күрүөйэх», режиссер С.Бурнашев уо.д.а.
# Селена Гомес

Селена Мари Гомес - (ааҥл. Selena Marie Gomez; 22.7.1992) — АХШ актрисата уонна ырыаһыта, ЮНИСЕФ үтүөҕэ дьулуур посола. Киинэҕэ «Вэйверли Плэйс аптаахтара» (2007) диэн телесериалга Алекс Руссо оруолун оонньоон биллибитэ. Ол оруолун иһин Kids' Choice Awards (2009, 2010) уонна ALMA Award (2009) бириэмиэйлэри ылбыта.
2009 сыллаахтан Селена — Selena Gomez & the Scene диэн поп-рок бөлөх вокалиската.
Селена үтүөнү оҥоруутунан эмиэ биллэр. ЮНИСЕФ үтүөҕэ дьулуур посола, 2009 сыллаахха бу Пуонда саамай эдэр посола буолбута.

# Селена Гомес
## Олоҕун олуктара

Селена Мари Гомес от ыйын 22 күнүгэр 1992 сыллаахха Техас штаакка Гранд-Прейри диэн сиргэ Мэнди Корнетт уонна Рикардо Гомес дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Аҕата — латиноамериканец, ийэтэ италия уонна англия хааннаах.
# Дьиикэй груша (киинэ)

«Дьиикэй груша» (туур. Ahlat Ağacı) — туурак режиссёра Нури Бильге Джейлана 2018 сыллаахха устубут уус-уран киинэтэ. Киин аан дойдуга бастаан 2018 сыллаахха ыам ыйын 18 күнүгэр Каннааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээлин кэмигэр сүрэхтэммитэ. Бу киинэ ити бэстибээл сүрүн куонкуруһугар кыттыбыта.

# Дьиикэй груша (киинэ)
## Сюжета

Суруйааччы буолуон олус баҕарар киһи төрөөбүт-үөскээбит уонна улааппыт дэрибинэтигэр төннөн кэлэр. Ол гынан баран, суруйааччы дойдутугар кэлэн баран билбитэ, аҕата өлүөн иннинэ олус элбэх киһиэхэ иэскэ киирбит буолар.

# Дьиикэй груша (киинэ)
## Оруолларга

* Ахмет Рыфат Шунгар — Синан
* Мурат Джемджир — Идрис
* Бенну Йылдырымлар — Асуман
* Хазар Эргючлю — Хатидже
* Эрджюмент Балакоглу — дедушка Рамазан
* Серкан Кескин — Сулейман
* Тамер Левент — дедушка Реджеп

# Дьиикэй груша (киинэ)
## Оҥорон таһаарыы

Киинэни 2016 сыл балаҕан ыйыттан саҕалаан Ениджи (Чанаккале провинцията) оройуоҥҥа устубуттара. Ити кэннэ сорох сыаналарын Торхасаҥҥа уонна Асмалыга, ол кэннэ устубуттара. Уопсайынан, киинэ устар үлэтэ үс ый устатыгар салҕаммыта..

# Дьиикэй груша (киинэ)
## Киритиикэ

Rotten Tomatoes диэн саайка киинэ 81 киһи сыанабылыгар олоҕуран, 94 % эриэйтинээх, кини орто сыанабыла 8.40/10 баал диэн. Бары кэриэтэ кириитиктэр бу киинэни маннык сыаналаабыттара: «Киинэҕэ оскуоланы бүтэрбит уонна элбэҕи толкуйдуур эдэр киһи аныгы Турция уонна аан дойду олоҕор сыһыара уопута көстөр».

# Дьиикэй груша (киинэ)
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Nuri Bilge Ceylan, Hazar Ergüçlü’yü seçti(суох сигэ — история).
* ↑ Murat Cemcir: Nuri Bilge bana iyi geldi, ben de ona(суох сигэ — история).
* ↑ The Wild Pear Tree (2018). Fandango.
# Сиик (айылҕа көстүүтэ)

Сиик (нууч. роса) — дьыл ичигэс кэмигэр түүн тымныйдаҕына, окко, сиргэ, араас эттиктэргэ уу паара эбэтэр туман сөҥөн уу таммаҕыгар кубулуйан олорон хаалара. Маннык көстүүнү сиик түспүт диэн ааттыыллар.
Ол гынан баран кэлин сиик диэн тылынан салгыҥҥа эбэтэр бүтэй туох эрэ эттиккэ уу таһымын (нууч. влажность диэн тиэрмини) эмиэ бэлиэтиир буолбуттар, холобур, салгын сиигэ 80% тэҥнэстэ, бу дьиэ сииктээх баҕайы.

# Сиик (айылҕа көстүүтэ)
## Өссө маны көр

* Сиик (иис-уус)
* Нүөл

# Сиик (айылҕа көстүүтэ)
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# 910
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 12 — Аугсбург кыргыһыыта: Соторутааҕыта Европаҕа көһөн кэлбит венгрдэр Илин Франкия (билиҥҥи Германия) сэриитин кыайбыттар. Бу кыргыһыыга аатырбыт албын чугуйуу ньыматын туһаммыттара.