yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Говоров Иннокентий Степанович

Говоров Иннокентий Степанович (1856—1925) — Саха Сиригэр XX үйэ саҥатын биллэр-көстөр уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, муосчут.
Бороҕон улууһун Иккис Өлтөх нэһилиэгиттэн төрүттээх. Кини эһэтэ Михаил Говоров улуус кулубата, Степной Дума чилиэнэ буола сылдьыбыт.
И. С. Говоров 13 саастааҕытган куоракка киирэн олохсуйар. 1871 с. уобаластааҕы саламтаҕа суруксутунан улэлиир. 1876—1878 сс. Бороҕоҥҥо баран учууталлыыр, онтон 1880—1890 сс. улуус суруксутунан улэлиир. 1890 с. куоракка киирэн духовнай консисторияҕа суруксутунан, уобаластааҕы саламтаҕа тылбаасчыт уонна канцелярия үлэһитэ буолар.
1874 с. 18 саастаах И. Говоров Курбуһахтан төрүттээх 14 саастаах Пелагея Аммосованы кэргэн ылан, 50-ча сыл ыал буолан олорон, 10 оҕону атахтарыгар туруораллар.
И. С. Говоров сааһын тухары куорат уонна улуустар общественнай олохторугар көхтөөхтүк кыттара. Кини В. В. Никифоровы кытта «Сахалар сойуустара» диэн уопсастыбаны төрүттэспитэ, Киин комитетын чилиэнэ. Сүүрбэттэн тахса сыл Бороҕон улууһун бастайааннай бэрэстэбиитэлэ буолан улуус интэриэһин көмүскэспипэ. 1912 с. буолбут сахалар сийиэстэригэр көхтөөхтүк кыттыбыта, хаста да тыл эппитэ. 1916 с. ыҥырыллыбыт улуустар бэрэстэбиитэллэрин мунньахтарыгар бэрэстээтэллээбитэ. Саха сиригэр “Сырдатыы уопсастыбатын” (“Общество просвещения”) тэрийсибитэ, бу уопсастыба бастакы председателэ этэ. 1923 с."буолбут Саха сирин Сэбиэттэрин тэрийэр сийиэстэригэр СсКСК (ЯЦИК) секретарынан талыллыбыта.
И. С. Говоров Саха Сирин историятын туһунан хас да үлэни суруйбуттаах. Сахалартан биир маҥнайгы муосчут уонна ити идэни пропагандатааччы этэ.
# Аксаков Иван Сергеевич

Аксаков Иван Сергеевич — XIX үйэтээҕи нуучча уопсастыбаннай диэйэтэлэ, поэт, славянофил.
Уфа губерниятын Белебей уеһын Надеждин диэн сэлиэнньэтигэр балаҕан ыйын 26 күнүгэр 1823 сыллаахха Сергей Тимофеевич Аксаков дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүт убайа — Константин Сергеевич Аксаков. Петербуурдааҕы правоведение институутун 1842 сыллаахха бүтэрбит.
# Погребище

Погребище (укр. Погребище, пол. Pohrebyszcze, Pogrebischtsche, Pogrebishchye, идиш פרהאבישטא «Prhobisht») диэн Украина Винница уобалаһын куората, Погребищенскэй оройуон киинэ. Рось өрүс үрдүгэр турар. Дьонун ахсаана 9 898 (2013).

# Погребище
## Историята

Урукку аата — Рокитня.
XIII үйэ саҕаланыытыгар моҕуоллар ааспыттарын кэннэ олохтоохтор уҥкучахтарга олорон хаалбыттар. Сабаҕалааһын быһыытынан куорат билиҥҥи аата онтон тахсыбыт.
XVII үйэ бастакы аҥаарыгар дьэбириэйдэр олохсуйбуттар, синагога туттубуттар. 1648 сыллаахха Богдан Хмельницкэй сэриитин Максим Кривонос салайааччылаах бөлөҕө Погребище дьэбириэйдэрин өлөртөөбүттэр. 1653 сыллаахха Вишневецкэй кинээс сэриилэрэ Хмельницкэйтэн чугуйан иһэн Погребищены сир ньууруттан суох гыммыттар.
XVIII үйэ саҕаланыытыгар дьэбириэйдэн хос олохсуйбуттар, 1765 сыллаахха 664 дьэбириэй баар буолбут. Бу кэмҥэ атыы-эргиэн киининэн биллибит.
1736 уонна 1768 сылларга Погребищеҕа өрө турбут гайдамаактар тохтуу сылдьыбыттар. XVIII—XIX үйэлэргэ Польша биллэр Ржевускайдар уустарын биир салаата олохсуйбут. Манна Адам Ржевускай суруйааччы дьиэ кэргэнигэр икки аатырбыт кыыс төрөөбүттэрэ — Мицкевич уонна Пушкин таптаабыт Каролиналара уонна Эвелина, Бальзак кэргэнэ.
# Шапиро Петр Александрович

Петр Александрович Шапиро – түмэт урбаанньыт, “Забота” диэн кырдьаҕас уонна кыаммат буолбут аҕам саастаах дьону көрөр-харайар, эмтиир-томтур пансионаттар ситимнэрин тэрийээччилэртэн уонна дириэктэрдэриттэн биирдэстэрэ (http://www.pansion-zabota.ru).
Итини таһынан Петр Шапиро “Мир старшего поколения” диэн аҕам саастаах уонна кырдьаҕас-кыаммат дьону көрөр-харайар, эмтиир-томтуур, олохторун-дьаһахтарын тупсарар хайысхалаах кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ бырабылыанньатын чилиэнэ буолар.
Петр Шапиро Москуба куоракка төрөөбүт. Кини 1997 сыллаахха Москубатааҕы судаарыстыбаннай Аһаҕас үнүбэрсиэти инженер идэлээх бүтэрбитэ.
Шапиро үөрэҕин бүтэрэн баран 1998 сыллаахха “ЭнергоРемСтрой” диэн дьиэни-уоту тутар чааһынай хампаанньаҕа кылаабынай инженеринэн ананан үлэлээбитэ. Кини Москуба куоракка Подмосковьеҕва социальнай суолталаах хас даҕаны улахан эбийиэктэри тутууга, оҥорон таһаарыыга үлэлэспитэ.
Оттон 2006 сыллаахтан 2009 сыллаахха диэри потранажнай сулууспаҕа салайааччы быһыытынан үлэлээбитэ.
Петр Шапиро 2010 сыллаахха ахсынньы 27 күнүгэр “Забота” диэн хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыбаны тэриммитэ. Бу уопсастыба иһигэр кырдьаҕас дьону көрөр-харайар, кинилэргэ мэдэссиинискэй уонна сонотуорунай өҥөнү оҥорор 10 анал дьиэ киирэр. Манна бэйэлэрин сатаан көрүнэн буолан баран дьон син биир болҕомтотун эрэйэр да, букатын сытар да кырдьаҕас дьон киирэн көрдөрүнэллэр, сынньанан тахсаллар. Эбиитин альцгеймер ыарыытынан ыалдьааччылар эмтэнэллэр.
Петр Шапиро кэргэнэ суох, 15 саастаах кыыс оҕолоох.
# Антонов Валентин Дмитриевич (1926-2014)

Антонов Валентин Дмитриевич — СӨ Нуучча тыйаатырын артыыһа, преподаватель, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа, «Хотугу Сулус» уордьан кавалаера (2001). Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1926 с. балаҕан ыйын 24 күнүгэр Симбирскэй күбүөрүнэ (билигин Ульяновскай уобалас) Сара сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1948 сыллаахха Свердловскайдааҕы тыйаатыр институтугар үөрэнэ киирбит. 1950 сыллаахха Ленинградтааҕы тыйаатыр А. Н. Островскай аатынан интситуукка көспүт, ол сыл туйгуннук бүтэрбит.
1952—1954 сыллардаахха Чебоксар куоракка Нуучча тыйаатыгар үлэлээбит, 1954—1966 сылларга — Дьокуускайга Нуучча драма тыйаатырыгар. Онтон Орел, Семипалатинскай, Чебоксар тыйаатырдарыгар үлэлээбитэ. 1971 сыллаахха Дьокуускайга төннүбүт, Нуучча тыйаатырыгар артыыһынан үлэлээн бүтүөр диэри үлэлээбит.
1983—1987 сс. тыйаатыр дириэктэрэ буола сылдьыбыт. 1992 сыллаахтан сыана ускуустубатын устудьуоннарга үөрэппит, МХАТ оскуола-устуудьуйатын актердарын икки кууруһун уонна АГИКиИ биир кууруһун бэлэмнээбит.
1996 сыллаахха "Ол сайын…" (Прошлым летом) диэн өрөдьүссүөр Вячеслав Семёнов киинэтигэр уһуллубута. Күрүөйэх хаайыылаахтар баһылыктарын оонньообута.
2014 сыл муус устар 22 күнүгэр уһун ыарахан ыарыттан Дьокуускайга өлбүт.
# Тиһуана

Тиһуана (нууч. Тихуана, исп. Tijuana) — Мексика арҕаа хоту өттүгэр, АХШ границатын таһыгар баар улахан куорат. 2022–2023 сыл иһигэр бу куорат нөҥүө 300 тахса саха ыала АХШ политическай куотуу көрдөөн киирбиттэрэ. Уопсай миграннар нөҥүө 1 мөллүйүөн киһи Тихуана нөҥүө Арассыыйаттан куоппут 2022 сыл иһигэр Америкаҕа куотуу.
# Ушаков уордьана

Ушаков уордьана — Кулун тутар 3 күнүгэр 1944 с. ол охтоммута. Ушаков уордьанынан кыргыһыы үчүгэй тэрээһиннээхтик барарыгар үлэлэспит флот эписиэрдэрэ наҕараадаланаллара. Икки истиэпэннээх. 1 истиэпэнэ -платина, 2 истиэпэнэ - көмүс. Нахимов уордьаныттан үрдүк суолталаах.
# Догдоҥо нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Догдоҥо нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бөкө.
Улуус кииниттэн 8 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 428 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бөкө — 410 уонна Сото — 18 киһи.

# Догдоҥо нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

1822 с. Нөөрүктээйиттэн арахсар. Урут Илин Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Догдоҥо нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Өрсүк аҕа ууһа, Өргүөт аҕа ууһа, Ньоҕой аҕа ууһа, Хоҥор аҕа ууһа

# Догдоҥо нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Захаров Петр Илларионович (1847—1903) — иккис гильдия атыыһыта
    Манчаары Баһылай (1805-1870) - Саха норуотун национальнай дьоруойа, баайдары кытта утары охсуһан, дьадаҥы дьоннору көмүскүүр этэ.
# Дьаархан оскуолата

Дьаархан оскуолата - Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгин оскуолата.

# Дьаархан оскуолата
## Устуоруйата

1936 сыллаахха Тээттиир диэн сиргэ аһыллыбыта. Оскуолаҕа Чуукаартан, Маар-Күөлтэн, Аччыгый Торбостон, куоһаантан, Оҕус Арыылааҕыттан уонна да атын сирдэртэн оҕолор кэлэн үөрэнэллэрэ. Тэрийээччи учуутал Афанасий А. Лазаревнэһилиэк онон-манан бытанан олорор ыалларын сатыы кэрийэн маҥнайгы кылааска 42 оҕону ылбыта. Бастакы выпуск 1943 с. буолбута, онно 7-с кылааһы 23 оҕо бүтэрбитэ. Бастакы учуутал уонна дириэктэр А.А. Лазарев уонна өссө 5 учуутал Аҕа дойду сэриитигэр баран өлбүттэрэ, барбыттартан соҕотох А.Е. Макаров тыыннаах эргийэн кэлбитэ.
1954 с. бытархай түөлбэлэр холбоһууларыгар оскуоланы Оҕус Арыылааҕар Дьаархаҥҥа көһөрбүттэрэ.
1971-2001 сылларга оскуоланы Степанов Виктор Семенович диэн дириэктэр салайбыта. Бу саҕана икки мэндиэмэннээх оскуола, алын сүһүөх кылаастар үөрэнэр дьиэлэрэ, мастарыскыай уонна энтузиаст учуутал А.Д. Неустроев көҕүлээһининэн чэпчэки атлетика манеһа тутуллубуттара.

# Дьаархан оскуолата
## Бу оскуоланы бүтэрбит биллиилээх дьон

* Аммосов Алексей А. - Саха АССР үтүөлээх геолога, Мииринэй куорат Ытык олохтооҕо, 58 карааттаах алмааска аата иҥэриллибит киһи
* Яковлева Е.Н. - алмаас бырамыысыланнаһын бэтэрээнэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан 2 төгүл талыллыбыт киһи, Мииринэй куорат Ытык олохтооҕо
* Тимофеев Н.Г. - РСФСР үтүөлэх юрииһа
* Тихонова О.Д. - Саха АССР үтүөлээх бырааһа.
# Татнефть

«Татнефть» биир улахан Арассыыйа ниэп уоннна гааз хостуур, оҥоһукка кубулутар, батарар хампаанньата, 2022 сыл саҕаланыытыгар капитализацията 1.1 трлн солкуобайтан тахсар.. 2021 сыллахха Форбс сурунаал рейтиҥыгар сэттис миэстэни ылбыта.
Forbes Global 2000 биллэриитинэн, 2020 сыллахха Татнефть Аан дойду хампаанньаларыттан листиҥ кэриҥин аахтахха 539-с миэстэни туппута.
# 842

842 сыл.

# 842
## Туох буолбута

* Олунньу 14 — Людовик II Ньиэмэс уонна Карл II Тараҕай Страсбургтааҕы андаҕардарын икки тылынан эппиттэр: романныы (эргэ боронсуустуу) уонна ньиэмэстии. Бу күн боронсуус тыла билиниллибит күнүнэн ааҕыллар.
# Пабло Пикассо

Пабло Руис Пикассо (исп. Pablo Ruiz Picasso, алтынньы 25, 1881 – муус устар 8, 1973), толору аата Пабло Диего Хосе Франсиско де Паула Хуан Непомусено Мариа де лос Ремедиос Киприано де ла Сантисима Тринидад Мартир Патрисио Клито Руис и Пикассо (исп. Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Mártir Patricio Clito Ruíz y Picasso) диэн Испания ойуулааччыта, уруhуйдьута уонна скульптора. Андалусияттан төрүттээх. XX үйэ искусствотын билиниллибит дьонуттан уонна кубизм хамсааhын тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ. Бэйэтин үлэлэригэр араас истииллэри туттара. Пикассо саамай аатырбыт үлэлэрэ: Les Demoiselles d'Avignon (1907) уонна Guernica (1937).
# Соҕуруу Кириэс (сулустар бөлөхтөрө)

Соҕуруу Кириэс (лат. Crux) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө.
Түөрт чаҕылхай сулустара кириэс курдук көстөллөр, бу сулустар навигацияҕа туһаныллаллар: γ уонна α сулустары холбуур линияны 4,5 төгүл салҕаатахха Аан дойду соҕуруу полюһун ((Октант σ-та) булуохха сөп.
Ити суолтата улахан, тоҕо диэтэххэ соҕуруу полюс зенитыгар чаҕылхай сулус суох.

# Соҕуруу Кириэс (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объект

Бөлөххө Чохтоох Мөһөөччүк диэн былыт көстөр - Халлаан Сиигэр хараҥа объект.

# Соҕуруу Кириэс (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Кириэскэ маарыҥныыр астеризм былыргыттан биллэр. Ром астрономнара «Ыраахтааҕы Трона» диэн Август чиэһигэр ааттыыр этилэр. Арааб астрономнара эмиэ билэр этилэр, ол туһунан Данте XIV үйэҕэ суруйбута. Саҥа Кэм европаттан төрүттэх бу бөлөҕү ырыппыт киһинэн буолар Америго Веспуччи, 1501 кини «Миндаль» (ит. Il Mandorla) диэн ааттаабыт. Петер Планциус 1589 сыллаахха туспа бөлөх курдук киллэрбит.
Классик номохтор суохтар, ол гынан баран Аустралия олохтоох норуоттара икки какадуну көрөллөр, эбэтэр хараҥа тыынтар куотан маскэ тахсыбыт опоссум.

# Соҕуруу Кириэс (сулустар бөлөхтөрө)
## Бөлөх Ил символикаҕа

Биэс чаҕылхай сулустара (α, β, γ, δ уонна ε) Аустралия, Бразилия, Саҥа Зеландия, онтон ε сулуһа суох Папуа - Саҥа Гуинея, Самоа былаахтарыгар баар.
# Аньыы

Аньыы — таҥараҕа буруйу оҥоруу, сиэртэн туораан куһаҕаннык быһыыланыы.
# Хоптотуҥулар кэргэннэрэ

Хоптотуҥулар кэргэннэрэ (лат. Laridae, нууч. Семейство Чайковые) — бу Чуускуннуҥулар аймахтарыгар киирэр кэргэҥҥэ 7 уус киирэр: Хоптолор уустара, Ачаахтаах хоптолор уустара, Моевкалар уустара, Тэкэ хоптолор уустара, Үрүҥ хоптолор уустара, Хара тыыраахылар уустара, Тыыраахылар уустара.

# Хоптотуҥулар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Курахаллыҥылар кэргэннэрэ
* Чыыстыктыҥылар кэргэннэрэ
# Цзянсу

Цзянсу улууһа, Кытай илин өттүгэр баар улуус. Дьонун ахсаана - 109 млн. Киин куората - Нанкин.
# Тыс бэргэһэ

Тыс бэргэһэ - куобах, бэдэр, бөрө, о.д.а. кыыл тыһыттан тигиллэр кыһыҥҥы мааны бэргэһэ. Саамай күндүлэрэ саһыл тыһа бэргэһэ буолара үһү.

# Тыс бэргэһэ
## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

* Хороох бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Хабах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
# Мирнэй

Мииринэй диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин куората. Мииринэй улууhун киинэ. Олохтоохторун ахсаана 37,5 тыh. киhи (2008). Иирэлээх өрүскэ турар (Бүлүү бассейна).
1955 сыл бэс ыйын 13 күнэ Миирнэй куорат олохтоммут күнүнэн ааҕыллар, бу күн Саха Сирин арҕаа өттүгэр, билиҥҥи Мииринэй куорат аттыгар, геологтар этэрээттэрэ (Юрий Хабардин, Екатерина Елагина, Владимир Авдеенко, оробуочайдар Серафим Жуков, Григорий Герасимов, каюр Иннокентий Иевлев) алмаас таас үөскээбит сирин булбут — «Мир» диэн ааттаммыт кимбэрилиит туруупкатын. Бу күнтэн Арассыыйа алмааһы хостуур бырамыысыланнаһа сайдан барар. Санаттахха "Зарница" диэн ааттаммыт бастакы туруупканы билиҥҥи Удачнай куорат аттыгар биир сылынан эрдэ булбуттара, ол эрээри бастаан оччо перспективата суох дии санаан алмааһын хойут хостуур буолбуттара.
1956 с. сэтинньи 30 күнүгэр оробуочай бөһүөлэк статуһун ылбыт; 1959 с. муус устар 3 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ иһинээҕи куорат буолбут; 1965 с. Миирнэй оройуонун киинэ буолбут.
Административнай киинэ: Дьокуускай
Алдан | Бүлүү | Верхоянскай | Ленскэй | Мирнэй | Нүөрүҥгүрү | Ньурба | Орто Халыма | Өлүөхүмэ | Покровскай | Томмот | Удачнай
# Мохсоҕол

Мохсоҕол (нуучч. сокол-сапсан лат. Falco peregrinus) — тыҥырахтаах көтөр. Саха Сирин барытыгар (Хотугу муустаах байҕал арыыларыгар тиийэ) үөскүүр. Сэдэхтик көстөр, ахсаана улам аҕыйаан иһэр, ДДТ дьааты туттуу кэнниттэн аҕыйаабыта дииллэр.
Сүнньүнэн көтөрдөрүнэн аһылыктанар. Бултууругар көтөн иһэр сиэртибэтигэр 300 км/ч түргэннээхтик көтөн түһэн тыҥыраҕынан сиирэ-халты саайар үгэстээх.
ССРС, РСФСР, РФ, Саха АССР Кыһыл кинигэлэригэр II категорияҕа киирэр.

# Мохсоҕол
## Тыл туттуллуута
#### Тыл номохторо

Ыытар кыырт, тэбэр мохсоҕол

# Мохсоҕол
## Өссө маны көр

* Харылыыр
* Тыытыкы
* Хардааччы
* Хара кырбый
* Кугас кырбый
* Мохсоҕоллуҥулар

# Мохсоҕол
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Б. И. Сидоров. «Знаете ли вы птиц Якутии». — Дьокуускай: Бичик, 1999. — ISBN 5-7696-0956-7
# Филателия

Филателия диэн почта мааркаларын үөрэтэр билим. Үксүгэр филателист диэн маркалары хомуйар киһини ааттыллар, ол гынан баран маркалары хомуйбакка даҕаны филателиянан интириэһиргиир буоллаҕына филателист буолуон сөп.

# Филателия
## Тыл этимологията

Поронсуус Жорж Херпин 1864 сыллаахха тарҕаппыт тыла буолар. Херпин алта-сэттэ сыл маркалары хомуйааһын уонна үөрэтии тимбромания диэн ааттыылларын сөбүлээбэт эбит Ол иһин грек тылын фил, филия диэн тугу эрэ сөбүлүүр диэн тылы ылан ателейа диэн нолуоктан уонна сбортартан босхоломмут диэн суолталаах тыллары холбообут. Ол аата хомуйар уонна үөрэтэр мааркалара номнуо почтанан ыытыллыннаҕына ол суругу тутааччы ол иһин харчы төлөөбөт диэн быһаарбыт.

# Филателия
## Тэрилтэлэр

Филателияны өйүүр элбэх тэрилтэлэр баллар. Сорох тэрилтэлэр ханнык эмит сиргэ эрэ үлэлииллэр, онтон сороҕо дойдуларынан уонна аан дойдуга үлэлиир тэрилтэлэр бааллар.
# Костас Марсан

Костас Марсан - (дьиҥ аата Константин Данилов) диэн саха режиссера. 1976 сыллаахха Бэрдьэгистээххэ төрөөбүтэ.

# Костас Марсан
## Үөрэҕэ

1998 сыллаахха Саха государственнай универистетын История факультетын бүтэрбитэ. 2005 сыллаахха Москваҕа сценаристар уонна режиссердар курстарын бүтэрбитэ.

# Костас Марсан
## Олоҕун Олуктара

Кэлэн Дьокуускайга ВГТРК телехампаанньаҕа программалар дириэктэринэн үлэлээбитэ. 2012 сыллаахтан АРТ Дойду хампаанньаҕа режиссерынан, сценариһынан үлэлии сылдьар.

# Костас Марсан
## Оҥорбут киинэлэрэ

* Айыы уола (2014)
* Сайсары күөлгэ (2016)
# Кыбытык сыһыан холбоһук

Кыбытык сыһыан холбоһук (нууч. вводно-модальное словосочетание) - саҥа ирээтэ.
# Саламат

Саламаат — Саха норуотун аhа хайатын уксун ыьыахха туьаналлар. Хас да суус рэсиэптээх даганы эрээри маннык ингридиэннары тутталлар : чочогой 600 г. ; суогэй 200 г. ; бурдук 50 г. ; уонна агыйах туус.
Бу ордук судургу рэсиэп, ол да иннээгэр дьоннор ону маны эбиллэллэр: кыыл тылын ; быары : килиэпи ; балыгы о.д.а.
Саламааты уксун ыьыах бырааьынньыгар сииллэр, уруут "урун тунах" (рус. время молочного изобилия) диэн ойдобул баар этэ. Дьоро остуолга хайаан даганы кымыс уонна ууттэн оноьоллубут аьылык баар буолуохтаах.
# Исламы ылыныы 1000 сылынан мэчиэт

Исламы ылыныы 1000 сылынан мэчиэт.
Закабаннай мэчиэт, Исламы ылыныы 1000 сылынан мэчиэт, Үбүлүөйүнэй мэчиэт(тат. Кабан арты мэчетэ) - Казань историческай мэчиэттэриттэн биирдэстэрэ. Закабаннай мэчиэт, Кабан күөл илин кытылыгар турар. Мэчиэттэри, мусульманнар үҥүөхтэрин иннинэ суунар ууларын дөбөҥнүк буллуннар диэн, төһө кыалларынан ыраас уулаах сирдэр аттыларыгар тутарга кыһаналлара. Кытылга, дьон уу ылан суунаат да мэчиэккэ намаас ааҕа бардын диэн анаан мас болуоттары бэлэмнииллэрэ. Волгатааҕы Булгария хана Алмуш, б.э. 922 с. исламы судаарыстыбаннай итэҕэл быһыытынан ылыммыта, 1922 сыллаахха 1000 сыла буолбут. Исламы ылыныы, мусульманнарга олус улахан суолталаах дьайыы этэ. Үбүлүөйгэ, хас да сыл инниттэн бэлэмнэнии барбыта. 1914 сылтан Закабаннай мэчиэт тутуута саҕаламмыта. Биллэрин курдук, Кабан күөл уонна Булак боротуоха куораты быыстаан икки чааска - нуучча уонна татаар өттүлэригэр араараллара. Ол быыстан арҕаа диэки татаардар, илин диэки нууччалар олохсуйаллара. Закабаннай мэчиэт илин диэки, нууччалар олохсуйар өттүлэригэр тутуллубута. Закабаннай мэчиэт комплексын тутууларын архитектор Евгений Печников бырайыактаабыта. Мэчиэт икки этээстээх, икки саалалаах этэ:эр дьон саалата бастакы этээскэ, дьахталлар саалалара иккис этээскэ Мэчиэккэ киирэр ааннар, эр дьоҥҥо уонна дьахталларга туһунан этилэр. Мэчиэт үс дьаарыстаах ханна да суох минареттаах. Үс дьаарыс - татаардар уонна булгардар олохторун үс кэмин көрдөрөрө:исламы ылыныахтарын иннинээҕи кэми, орто үйэлэри уонна аныгы кэми. Мэчиэт дьон сиэртибэлээбит үбүгэр тутуллубута. Бастакы Аан дойду сэриититтэн үтүрүттэрэн мэчиэт туөуута тохтообута. Медресе дьиэтэ эрэ тутуллубута. 1922 с. мусульманнар делегациялара Москваҕа, национальностар дьыалаларын наркомунан үлэлиир Сталиҥҥа барбыттара. Мэчиэт тутуутугар көҥүлү Сталин биэрбитэ. Ол сыл, Казань исламы ылыныы 1000 сыла буолбутун бэлиэтээбитэ. Мэчиэт арыллан баран, биир нэдиэлэ үлэлээбитин кэннэ сабан кэбиспиттэрэ. Минаретыгар кыһыл өҥнөөх сэбиэскэй былаах баар буолбута, мэчиэт дьиэтигэр рскуола, оҕо саада, ДОСААФ үлэлээбиттэрэ. 1990 с.мэчиэти мусульманнарга төннөрбүттэрэ. Эмиэ, Исламы ылыныы 1000 с.ааттаах медресе үлэлээбитэ, ону кытта, дьахталларга уонна оҕолорго өрөбүллээҕи оскуола, киэһээҥҥи куурустар баар буолбуттара. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C https://www.kazan-guide.ru/zakabannaya-mechet/
# Code Share

Code Share сөбүлэһии. (ааҥл. Codeshare agreement) — Ханнык эмэ рейсы икки эбэтэр хас да авиакомпания коммерция өртүнэн бииргэ эксплуатациялыыр туһунан сөбүлэһии.
Ол аата биир авиакомпания бэйэтин көтөр аалынан рейсы толорор, онтон атыттар ити рейска бэйэлэрин ааттарыттан билиэт атыылыыллар.
Итинник рейстар иккилии нүөмэрдээх буолаллар. Холобур Дьокуускай - Новосибирскай рейс нүөмэрэ маннык S7-3262/ЯК-3262.
# Павлова Лена Семеновна

Павлова Лена Семеновна, 2008-2017 с.с. "Мүрү нэһилиэгэ" МТ дьаһалтатын баһылыгын солбуйааччы, СӨ үөрэҕириитин,СӨ ыччакка политикатын туйгуна, улуус мунньаҕын депутата, улуус координационнай киинин салайааччыта.
Мүрү нэһилиэгэр төрөөбүт.
# Куприянова Татьяна Семеновна

Куприянова Татьяна Семеновна — Норуот үөрэҕириитин туйгуна, “Дети Саха-Азия” стипендиата, Сунтаар улууһун, Элгээйи нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

# Куприянова Татьяна Семеновна
### Олоҕун олуктара

1937 сыллаахха, от ыйын 2 күнүгэр төрөөбүтэ. Сиэйэ орто оскуолатын бүтэрэн, Элгээйи сопхуоһугар үлэлии хаалбыта. ЯГУ университетыгар кэтэхтэн үөрэнэн, 1966 сылтан үөрэтэр үлэтин Сиэйэ оскуолатыттан саҕалыыр, 1978-2003 сс. Элгээйи оскуолатыгар үлэлээбитэ.
Татьяна Семеновна – сайыҥҥы сынньалаҥ уонна үлэ лааҕырдарын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ. Биология кабинетын иһинэн элбэх көлүөнэ оҕолорун үүнээйилэри чинчийиигэ уһуйан учуонай үөрэхтээхтэри иитэлээн таһаартаабыта. Киһи олоҕун көмүс күһүнүгэр да тиийдэр, Татьяна Семеновна нэһилиэк, улуус, өрөспүүбүлүкэ уоспастыбыннай хамсааһыныттан туора турбакка сыралаах кылаатын киллэрдэ, чөл олох пропагандиһа, хас да кинигэ ааптара, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр “ЗОЖ лидерэ” (2011) 2006 сылтан “Сүүтүк” иистэнньэҥнэр, “Кулуһун” литературнай түмсүүлэрин салайааччыта, Элгээйи нэһилиэгин үс төгүлүн ыҥырыылаах депутаттар сэбиэттэрин депутата.
# Ойотуҥ

Ойотуҥ национальнай көһө сылдьар нэһилиэк. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ойотуҥ.
Улуус кииниттэн 45 км. соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 0 киһи (2007 сыл).

# Ойотуҥ
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Дуткин Христофор Иннокентьевич (16.12.1939—22.12.2002) — филология билимин кандидата

# Ойотуҥ
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
# Филиппов Петр Иванович

Филиппов Петр Иванович (1915.06.25 - 1985.02.12) - прозаик, литература ырытааччыта. Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1966 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар сойуустарын) чилиэнэ.
Сунтаар улууһугар Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1932 сыллаахха Сунтаардааҕы колхоз эдэр ыччат оскуолатын, 1952 сыллаахха Дьокуускайдааҕы областной партийнай оскуоланы, 1958 сыллаахха ССКП КК Үрдүкү Партийнай оскуолатын бүтэрэр. Алын сүһүөх оскуолаҕа үөрэтээччинэн үлэлээбитэ, комсомольскай үлэҕэ сылдьыбыта, "Ленские маяки" диэн улуустар хаһыаттарыгар редактордаабыта, "Кыым" хаһыат редакторын солбуйааччыта буола сылдьыбыта, Саха АССР телевидение уонна радио Судаарыстыбаннай Комитетын литературнай-уран биэриилэр сүрүн редакторын солбуйааччыта этэ. 1942 сылтан ССКП чилиэнэ.
1937 сыллаахха бэчээттэнэн саҕалаабыта. 1961 сыллаахха "Хотугу сулус" сурунаалга М.К. Аммосов туһунан бастакы улахан очеркатын таһаарар. Филиппов очерктара уонна литературнай мэтириэттэрэ 1967 сыллааха "Дьыллар уонна дьоннор" диэн хомуурунньук буолан тахсыбыттара.

# Филиппов Петр Иванович
## Кинигэлэрэ

* Революция саллаата : М. К. Аммосов олоҕун туһунан очеркалар. - Дьокуускай, 1962. – 285 с.
* Дьыллар уонна дьоннор. Биогр. очеркалар, кэпсээн, сэhэн. - Дьокуускай, 1967, 1977. – 277 с.
* Араҥас сулус анныгар. Сэhэннэр, кэпсээннэр, очеркалар. - Дьокуускай, 1985. Е. И. Третьякова уруһуйа. – 232 с.
* Сэһэннэр, кэпсээннэр, очеркалар / П. И. Филиппов. – Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1977. – 279 с.
# Америка чырыта

Америка чырыта (лат. Phalaropus tricolor, нууч. Трёхцветный плавунчик) — Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр дьоҕус бадараан көтөрдөрүн көрүҥэ. Чырыттартан саамай бөдөҥнөрө, онон нууччалыы биир аата бөдөҥ чырыт.
Атыыра чоҕулҕан чырыкка маарынныыр гынан баран сырдык. Хараҕынан уонна моонньунан хараҥа сурааһын ааһар. Тарбаҕар кыра сарыылардаах. Тыһытын кэхсө арыый хараҥа, хараҕын үрдүнээҕи үрүҥ дьураата ордук көстөр.
Кынатын уһуна — 130—150 мм, Этин-сиинин ыйааһына — 60-90 г.
Канаада арҕаа өттүгэр уйаланар. Саха сиригэр Халыма-Алаһыай туундаратыгар 1957 сыллаахха көрбүттэрэ биллэр.

# Америка чырыта
## Эбии маны көр

* Чоҕулҕан чырыт
* Уу чырыта
# Һ

Һ - Саха алпаабытын 25-с буукубата.
h сабыылаах дорҕоон буолар. Латыннысса H буукубатыгар майгынныыр.

# Һ
## Бу алпабыыттарга туттуллар

| Алпабыыта | турар № | МФА |
| казаах | 31 | h |
| башкиир | 31 | h |
| бурят | 23 | h |
| саха | 25 | h |
| калмыык | 6 | h |
| татаар | 29 | h |
| Азербайдьан | 28 | h |
| Дулгаан | 13 | һ |
| Киллт самь | 11 | һ |
| Куурд | 31 | һ |
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я