yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# ASEAN

Соҕуруулуу илин Азия иллэрин ассоциацията (ааҥл. Association of Southeast Asian Nations, ASEAN) диэн Соҕуруулуу-илин Азияҕа баар 10 дойду геополитика уонна экономика тэрилтэтэ. 1967 c. атырдьах ыйын 8 тэриллибитэ. Тэрийээччилэрэ Индонезия, Малайзия, Пилипиин, Сингапур уонна Тайлаан. Кэлин Бруней, Бирма, Камбодьа, Лаос уонна Вьетнам кыттыспыттара. Тэрилтэ сүрүн соруктара — кыттааччы дойдулар сайдыыларыгар сабыдыаллааhын, региоҥҥа эйэни уонна бигэ туругу харыстааhын.
ASEAN кыттааччы дойдуларын бүтүн иэннэрэ 4.46 млн км2, олохтоохторун ахсаана 580 млн киhи (аан дойду дьонун 8.7%).
# Николаев Игнат Алексеевич

Николаев Игнат Алексеевич — хапсаҕай тустууга Саха АССР спордун маастара, саахыматчыт, нуучча дуобатыгар маастарга кандидат.
# Элэктроннай кэрдиис

* 1 ЭВМ 1-го поколения - вакунай лампа
* 2 ЭВМ 2-го поколения - транзистор
* 3 ЭВМ 3-го поколения - микросхема
* 4 ЭВМ 4-го поколения - процессор

# Элэктроннай кэрдиис
## Өссө маны көр

* Вычислиитэлнай тиэхника сайдыытын кэрдиистэрэ
# Новосибирскай

Новосибирскай, Арассыыйа куората, Новосибирскай уобалаһын киинэ, нэhэлиэннийэтэ - 1 523 801 киhи.
Сибиир федеральнай уокуругун, Новосибирскай уобалас уонна Новосибирскай оройуонун административнай киинэ (тиһэх састаапка киирбэт), Арҕаа Сибиир- Тиихэй акыйаан оройуонун киинэ. Уобалас суолталаах куората, муниципальнай тэриллии дойдуга саамай олохтоох муниципальнай тэриллии буолар куорат уокуругун статустаах Новосибирскай куораты үөскэтэр. Ону тэҥэ Новосибирскайга Арҕаа Сибиирдээҕи тимир суол управлениета, РФ Президенин Сибиирдээҕи федеральнай уокурукка бэрэстэбиитэлэ, Россия Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи отделениетын Президиума уонна Российскай Федерация кассационнай байыаннай суутугар бааллар.
Куорат Новосибирскай агломерациятын киинэ буолар. Саамай улахан эргиэн, дьыалабыай, култуура, транспорт, үөрэх уонна Сибиир научнай киинэ. Үксүн «Сибиир киин куората»диэн ааттыыллар.
Новосибирскайга 1893 сыллаахха төрүттэммитэ, куорат статуһун ахсынньы 28 күнүгэр 1903 (тохсунньу 10 күнүгэр 1904) ылбыта. Олохтоох дьонун ахсаана — 1 625 631 киһи (2020 с.), ол көмөтүнэн Россия саамай элбэх ахсааннаах Азия куората уонна Арассыыйаҕа саамай улахан муниципальнай тэриллии-Российскай Федерация субъегын статуһа суох куорат буолар.
Куорат Обь өрүс икки кытылыгар Новосибирскайдааҕы водохранилищены кытта сэргэстэһэ Новосибирскайдааҕы ГЭС- кэ көһө сылдьар. Куорат территорията 502,7 км2.
Куорат баһылыга (мэр) куорат олохтоохторун бүттүүнүн куоластааһынынан талыллар. Бу дуоһунаска муус устар 23 күнүттэн 2014 с. Анатолий Локолев (КПРФ) ылар.
Российскай Федерация Президенин ыйааҕынан 2 июля 2020 сылга «үлэ килбиэннээх куората»аат иҥэриллибитэ.

# Новосибирскай
## Этимология

1893 сыллаахха саҥа дэриэбинэ (официальнайа суох аата — Гусевка) тимир суол муостатын тутууга Обь өрүс Транссибирскай магистралын ыытыыга кытта сибээстээх. 1894 сыллаахха Александровскай бөһүөлэгэр, император Александр III, Транссибы тутуу инициатора, онтон 1895 сыллаахха Новоникола император Николай II император аатынан ааттаммыта. 1903 с. Новониколаевскай куоракка кэлбэт куоратыгар уларыппыта. Саҥа компонент компонена-ол саҕана икки атын баар ааттартан уратыта диэн ааттанар: устье Амур (1926 сылтан-Николаев-на-Амурга) уонна Заволье (1918 сылтан — Пугачев). 1926 сыллаахха Новониколаев Новосибирскайга Новосибирскайга аатын ылбыттара.
# Наара Суох

Охлопков Петр Аммосович - Наара Суох (1858–1942) — Саха Сиригэр киэҥник биллибит олоҥхоһут, сэһэнньит. Суотту нэһилиэгиттэн төрүттээх. 1858 сыллаахха төрөөбүт.
Эдэригэр Бодойбонон, Булуҥунан, Дьааҥынан, Дьокуускайынан тэлэһийэн сылдьыбыт. Уонтан тахса олоҥхолоох. “Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн” олоҥхото 1906 с. Дьокуускайга бирикээсчиктэр кулууптарыгар испэктээх быһыытынан оонньоммут. Ааптар ити туруорууга артыыс быһыытынан кыттыыны ылбыта. Норуокка кини туһунан киэҥник тарҕаммыт кэпсээннэргэ олоҕуран Кындыл Уйбаан “Наара Суох” кэмиэдьийэни суруйбута.
1942 сыллаахха өлбүт.

# Наара Суох
## Өссө маны көр

* Насретдин Ходжа
# Ульм

Ульм (ниэм. Ulm) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар кыра куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 119 тыс.
# Энди Уорхол

Энди Уорхол (Andrew Warhola; 1928 сыл атырдьах ыйын 6 – 1987 сыл олунньу 22 күнэ) диэн XX үйэ иккис аҥарыгар ордук биллэр Америка худуоһунньуга.
Уорхол төрүүрүгэр Эндрю Уорхол диэн аттаммыта, 1928 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр Пенсильвания штатыгар Питтсбург куоракка төрөөбүтэ. Нью-Йоркка көһүөн иннинэ Карнеги университетын бүтэрбитэ. Бастакы улахан ситиһиитэ Гламур сурунаалга ыстатыйаҕа уруһуй сакааһа буолбута. Онно араспаанньатын уларытан суруйбута, уонна "Эндрю Уорхол уруһуйа" диэн илии баттаабыта. Уорхол ону тэҥэ биллэр үлэлэрэ - Кэмпбелл уонна Уэттис миин кэнсиэрбэтин уруһуйдара. 300 уруһуй кэриҥэ хартыыналары уруһуйдаабыта. Бастаан реклама уруһуйдьутунан үлэлиир этэ, ол кэнниттэн араас маҕаһыыннарга витринаны оҥороро. Ол кэнниттэн Поп-арт хамсаныыга биллэр буолбута, онно олох-дьаһах малларын уруһуйдуура. Биир ордук биллэр уруһуйунан Мэрилин Монро өҥнөөх уруһуйа буолбута.
1968 сыллаахха Валери Соланас диэн киһи Уорхолы ыппыта.
1987 сыллаахха Нью-Йорк куоракка балыыһаҕа үөһүн эпэрээсийэнэ сылдьан соһүмардыы тахсыбыт аритмияттан 58 саастааҕар өлбүтэ..
# Угут Күөл

Угут Күөл (нууч. озеро с обильной водой) — Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгэр баар киэҥник биллэр сыһыы (62°29'48.5"N 117°37'24.3"E). Элгээйи нэһилиэнньэлээх пуунуттан 5 км. тэйиччи сытар. Угут Күөлгэ ыһыахтыыр паарка, оҕо сынньалаҥ лааҕыра, сайылыктар бааллар.

# Угут Күөл
## Географията

Бүлүү өрүс сүнньүтүгэр хочотуҥу сыһыы. Иэнэ 998 га. Урукку кэмнэргэ ситимниир уу тымырдара суох буолан бэйэтэ бэйэтигэр күөлүн уута элбиир уонна аҕыйыыр этэ. 2017 сылтан хоруу хаһыллан толору ууланнаҕына Харыйалаах үрэххэ түһэр. Угут Күөл түөлбэ сыһыылартан (хонуулартан) турар: Батакай - (арҕаалыы-соҕуруу), Силип Солооһуна (арҕаа), Турку - (хотугулуу-арҕаа), Уһун Атах (хотугулуу-арҕаа), Харба (хоту) Көлүйэ (хотугулуу-илин), Дьөссөк (илин), Мэчэкэ (соҕуруулу илин), Торулуур (соҕуруу), Бэрэ. Соҕуруу сытар тиит, бэс уонна хатыҥ булкаастаах арыы ойуур ыһыахтыыр сиргэ кубулуйбут. Урут-уруккуттан биэс күөллээх: "Билии", "Угут Күөл", "Турку", "Харба", "Көлүйэ", угут дьылларга бу күөллэр бэйэ-бэйэлэрин кытта силбэһэллэр. Күөллэригэр собо балык сөбүлээн үөскүүр, кус-хаас түһэн ааһар, кураанах кустар үөскүүр сирдэрэ.

# Угут Күөл
## Историята

Угут Күөл дириҥ историялаах, былыр-былыргыттан сахалар үөскээн олорбут түөлбэлэрэ, Угут Күөл сыһыыларын тула хас да өтөх онно бааллара туоһулууллар. Ситэ чинчийиллэ-үөрэтиллэ илик. Киэҥник биллиитин Сергей Афанасьевич Зверев - Кыыл Уола уонна Семен Максимович Журавлев, Элгээйи совхоһун бастакы директора Угут Күөлү ыһыахтыыр сир оҥостоллоруттан саҕаланар.
Совхоз саҕана Мэчэкэ фермата, Көлүйэ диэн сайылык, Угут Күөл диэн нэһилиэнньэлээх пуун бааллара биллэр.
Билигин Угут Күөлгэ 50-тан тахса сири туһанааччы оттуур сирдээх.
# Афанасьев Петр Васильевич

Афанасьев Петр Васильевич - Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
П.В.Афанасьев 1893 с. Чычымахха төрөөбүтэ. Хотолдьуга, Кырынньыкыга олорбута. 1905 - 1910 сс. Чычымах оскуолатыгар үөрэммитэ. Онтон 1914 с. Дьокуускай түөрт кылаастаах училищетфгар үөрэммитэ.
П.В.Афанасьев учительскай семинарияҕа үөрэнэр сыллара Дьокуускай куорат революция буурҕатыгар олорор кэмигэр түбэспитэ. Кини манна П.А.Ойуунускайы кытта биир кылааска үөрэммитэ. Онтон биир паартаҕа олорбут истиҥ доҕоро Шергин этэ.
Петр Васильевич семинарияны 1917 с. бүтэрбитэ. Биир сыл манна учууталлаан баран көрдөһөн Чөркөөх оскуолатыга анаппыта.
Кини 1921 - 22 сс. Чычымах оскуолатыгар сэбиэдиссэйдии олордоҕуна, бииргэ үлэлиир учууталлара бандьыыт буолан күрүүллэригэр, кини Дьокуускайга киирбитэ. Онно норуот үөрэҕириитин Саха күбүөрүнэтээҕи аппараатыгар, киэһээҥҥи оскуолаҕа учууталынан үлэлээбитэ. Сотору төрөөбүт улууһугар Тааттаҕа тахсан советскай былааһы олохтоспута. Петр Васильевич 1922 сылтан 1957 сылга диэри тохтоло суох Чычымах, Чөркөөх, Баайаҕа, Ытык Күөл, Чурапчытааҕы педучилище учууталынан үлэлээбитэ. Итиэннэ өссө Дьокуускай уокурук, Бүлүү, Таатта улуустарыгар үөрэх салаатын инспекторынан сылдьыбыта. Ити иһиттэн 19 сылыгар норуот үөрэҕириитин салайар үлэтигэр сыратын, билиитин биэрбитэ.
П.В.Афанасьев 1939 с. учительскай институкка кэтэхтэн үөрэнэ киирэн, 1942 с. бүтэрбитэ. Онтон аны салгыы СГУ-га үөрэгэг 1945 с. бүтэрбитэ.
Кини РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, "Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала" үрдүк аатын ылбыта.
Онтон 1952 с. Ленин орденынан наҕараадаламмыта. Чычымах оскуолатын үөрэнээччитэ уонна учуутала. 1958 с., 65 сааһыгар, олохтон туораабыта.

# Быһаарыылар

* Сүгүрүйэр сырдык кыһабыт / [хомуйан оҥордо Г.П.Бястинов]. - Бичик: Дьокуускай, 2006. - 320 с.
# Параллелограмм

Параллелограмм (был.-гириэк. παραλληλόγραμμον, παράλληλος - сэргэ барар уонна γραμμή - сурааhын) - бу түөрт муннук, утары сытар өттүлэрэ бэйэ-бэйэлэригэр пааранан сэргэлэһэллэр, ол аата сэргэ көнө сурааһыннарга сыталлар. Чааһынай түбэлтэннэн параллелограм киэнэ буолар - көнө муннук, квадрат уонна ромб.

# Параллелограмм
## Свойствота

* Параллелограмм утары-таары сытар өттүлэрэ тэҥнэр.
* Параллелограмм утары-таары сытар муннуктара тэҥнэр.
* Биир өттугэтэ сытар муннуктар суумалара 180° тэҥ.
* Параллелограмм диагоналлара быһыта охсуһаллар, уонна быһа охсуһар чоптор икки гына араар.
* Диагоналлар быһа охсуһар чоптор параллелограмм симметрия киинэ буолар.
* Параллелограмм диагоналынан икки тэн үс муннукка арахсар.
* Параллелограмм орто сурааһыннара диагоналлар быһа охсуһар чоптор быһа охсуһаллар. Ити чопко параллелограмм икки диагонала уонна икки орто сурааһына тэҥ.
* чаастарга арахсаллар.
* Параллелограмм тождествота: параллелограмм диагоналларын квадраттарын суумата тэҥнэһэр быысаһа сытар өттулэрин икки гыммыт квадраттарын суумаларыгар:
* Холобур а - AB өттү уһуна, b - BC өттү уһуна.

# Параллелограмм
## Параллелограмм бэлиэлэрэ

Параллелограмм түөрт муннук ABCD буолар, мантан биир эмит тутаах туолар буоллаҕына: ∠A = ∠C, ∠B = ∠D.
* Түөрт муннука бэйэ бэйэтигэр быһа охсуһат икки утары-таары сытар өттулэрэ тэн уонна сэргэ барар буоллаҕына.
* Утары-таары сытар муннуктара пааранан тэннэр:
* Түөрт муннука бэйэ бэйэтигэр быһа охсуһат икки утары-таары сытар өттүлэрэ пааранан тэҥ: AB = CD, BC = DA.
* Икки утары-таары сытар өттулэрэ пааранан сэргэлэһэллэр: AB || CD, BC || DA.
* Диагоналлар тэн чааска арахсаллар быһа охсуһар чопко: AO = OC, BO = OD.
* Чугас сытар муннуктар суумалара 180°.
* Лоппоҕор түөрт муннук утары таары сытар өттулэрин ортолорун ырааҕын суумата кини полупериметрыгар тэн.
* Диагоналлар квадраттарын суумата тэннэһэр лоппоҕор түөрт муннук өттүлэрин квадраттарын сууматыгар.

# Параллелограмм
## Параллелограмм иэнэ

Бу формулалар параллелограммна эрэ тутталлар.
Параллелограм иэнэ тэннэһэр уһуну олоҕко төгуллээбиккэ.
$S=ah$, ханна $a$ - өттү уонна $h$ - a өттүгэ уһуну тардылыбыкка.
Параллелограм иэнэ тэннэһэр икки быысаһа сытар өттулэрин муннук синусугар төгүллээбиккэ.
$S=a\cdot b\cdot sin(C)$, ханна a b - параллелограмм өттүлэрэ, С - ити икки өттү икки ардыгар сытар муннук.
$S=2{\sqrt {p(p-a)(p-b)(p-d)}}$, ханна $p=(a+b+d)/2.$

# Параллелограмм
## Туттулубут литературата

* нууччалыы бикипиэдьийэттэн матырыйаала

# Параллелограмм
## Эбии корун

* Параллелепипед
# Хопто

Хопто (нуучч. серебристая чайка)

# Хопто
## Өссө маны көр

* Хара баттах
* Оччугуй хара баттах
* Тыыраахы
# Хараҥаччы

?Хараҥаччылар :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Кылаас: | Көтөрдөр |
| Аймах: | Passeriformes |
| Халыып:Taxobox subordo: | Passeri |
| Кэргэн: | Hirundinidae |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Харамайдар алпаабытынан]]
Хараҥаччылар эбэтэр Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ (нууч. Семейство Ласточковые, лат. Hirundinidae) (лат. Hirundinidae) диэн барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. 19 ууска, ол эбэтэр 83 көрүҥҥэ арахсаллар. Антарктикаттан ураты аан дойду бары сирдэригэр олороллор. Хараҥаччы ордук элбэх арааhа Африкаҕа баар.
Хараҥаччылар бытархай үөнү-көйүүрү (сахсырҕаны, бырдаҕы, кырдаайыны) эккирэтиһэн, күннэрин үгүс өттүн салгыҥҥа атаараллар. Кынаттара уһун уонна чылбыгыр буолан, көтөллөрө түргэн, чэпчэки уонна сымсаҕай. Кылгас атахтаах буолан сиргэ көнтөрүктүк хаамаллар уонна хаһан эмэ түһэллэр.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 3 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Уу хараҥаччыларын ууһа, Дэриэбинэ хараҥаччыларын ууһа, Куорат хараҥаччыларын ууһа.

# Хараҥаччы
## Өссө маны көр

* Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Далланыҥылар кэргэннэрэ
* Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
* Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
* Свиристелевые
* Оляпковые
* Крапивниковые
* Завирушковые
* Славковые
* Мухоловки
* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
* Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
* Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Чооруостуҥулар кэргэннэрэ
# Степанов Захар Константинович

Захар Константинович Степанов — композитор, педагог.

# Степанов Захар Константинович
## Олоҕун олуктара

* 1932 сыл алтынньы 22 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1957—1964 сыллардаахха Кэбээйи орто оскуолатыгар муусука уонна ырыа учуутала.
* 1972 сылтан М. Н. Жирков аатынан муусука училищетыгар учуутал.
* Новосибирскай М. И. Глинка аатынан Ил консерваториятын бүтэрбитэ,
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин композитордарын Түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ.

# Степанов Захар Константинович
## Айымнылара

* "Колыбельная", опера (1985)
* "Сказки старика Сээркээнэ", мюзикл (1987),
* "Ярхадана", дьүкээгир эпос матыыбынан муусука спектаклэ (2001),
* "Волшебный олень", оҕолого балет (В. Федоров либреттота, 2001).
* "Славься, земля олонхо", оратория (1972)
* "Встреча с Ойунским", кантата (1976).
* Түөрт симфония концера (1973, 1979, 1980, 1992),
* оркестрдаах тромбонҥа концерт (1977).
* фортепьянолаах флейтаҕа, гобойга, контрабаска, хомуска инструмент пьесалар.
* 260 ырыалар.
* эбэҥки ырыата "Олененок" В. Кейментинов тылыгар
* Дьүкээгир ырыата "Юкагирская торжественная" Г. Курилов тыллара
* Дьүкээрир үҥкүүтэ "Лондол".
* Чыычаахтар бары ыллыыллар: Ырыа хомуурунньуга. - Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 2000.
* Чуопчаарар чоруостар: Ырыа хомуурунньуга. - Дьокуускай: Ситим, 1993.
* Сайылык буруота: Ырыа хомуурунньуга. - Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1977.

# Степанов Захар Константинович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Кэбээйи улууһун ытык олохтооҕо

# Степанов Захар Константинович
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Бөтөҥкөс

Бөтөҥкөс — Дьааҥы улууһун Адыаччы нэһилиэгин киинэ. Географическай балаһыанньатынан, балай даҕаны сайдыан сөптөөх бөһүөлэк буолар. Кэлиҥҥи кэмҥэ, туризм сайдан иһэр.
Адыаччы нэһилиэгэр Бөтөҥкөстөн ураты Алыһардаах, Эҥэ-Сайылыга диэн сирдэр киирэллэр.

# Бөтөҥкөс
## Устуоруйата

Адыаччы киин бөһүөлэгэ Бөтөҥкөс ХХ үйэҕэ, маҥнайгы оскуола 1934 сыллаахха аһыллыаҕыттан, тэтимнээхтик 1980-с сылларга дылы сайдыбыта. Кэлин ССРС салалтата Адыаччытааҕы ГЭС тутуллар диэн туох баар тутуу үлэтин тохтоппуттара. Ону, хата дьолго диэххэ дуу, Адыаччы олохтоохторо, энтузиастара, Саха сирин экологтара утаран, Туой-Хайа курус суолун батыспатаҕа.
Адыаччы ордук алдьатыылаахтык 1967, 1968, 1996 уонна 2008 сылларга улахан мотуохха ылларбыта. 2008 сыллаа5ы мотуох Адыаччы историятыгар саамай улахан мотуо5унан буолбута. Мотуох түмүгүнэн, сүөһү бөҕө өлбүтэ, эһиллибитэ эрээри, элбэх киһи Адыаччыттан көһөн барбатаҕа. Адыаччы нэһилиэгэ Дьааҥы улууһугар биир сүдү баайдаах нэһилиэгинэн буолар.
Адыаччыттан Аан дойдуга аатырар Киһилээх хайалара бэрт чугас итиэннэ олохтоох энтузиаст Михаил Александрович Слепцов 1954 сыллаахха тэрийбит, кэлин өр сылларга эколог, энтузиаст Николай Герасимович Божедонов сыа-сым курдук сыһыаннаһан үлэлээбит палеонтолого-этнографическай музейа баар.

# Бөтөҥкөс
## Географията

Бөһүөлэк Адыаччы өрүс сүнньүгэр турар.

# Бөтөҥкөс
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Солох

Солох (нуучча тылыгар «щёлок» диэн тылтан төрүттээх) диэн хидроксидтар, солох-сирдиҥи металлар уонна атын элеменнэр, холобур, таллиум. Солохторго ууга үчүгэйдик суураллар олохтор киирэллэр. Солох молекулярнай элеменнэргэ арахсалларыгар OH-анионнары уонна метал катионун үөскэтэр.
Солохторго 1а уонна 2а бөлөхтөр метал хидроксидтара киирэллэр (кальцийтан саҕалаан), холобур NaOH (хабархай натриум), KOH (хабархай калиум), Ba(OH)2 (хабархай бариум). Туорааһын курдук, солоххо эбии биир валеннаах таллиум хидроксидын TiOH киллэриэххэ сөп, ууга үчүгэйдик суураллар уонна күүстээх төрүт буолар. Хабархай солохтор литиум LiOH, натриум NaOH, калиум KOH, рубидиум PbOH уонна сезиум CsOH хидроксидтарын холбоспут ааттара. «Хабархай солох» диэн киһи тириитин уонна айах иhинээҕи чараас бүрүөнү быhа сиирин иhин ааттаммыт, кумааҕыны, атын органикалаах сэктэри эмиэ быhа сиир. Өр кэмнэ «хабархай солохтор», үрдүк дьайыылаахтарын иhин, көннөрү сэк быhыытынан аҕыллаллара. Биир бастакынан «хабархай солохтору» уустук иһиликтээхтэрин туhунан Лавуазье ахтыбыта. Бары судургу сэктэр аһыйыы барыахтарын сөп диэн теориятыгар олоҕурбута. Ол эрэн, бу теорияны 19 улэҕэ, Дэви бигэргэппитэ, электрохимияны туттан баран.

# Солох
## Физика саҥнара

Солох металлар хидроксидтара (хабархай солохтор) — кытаанахтар, маҥан өҥнөөхтөр, олус хигроскоптаах сэктэр. Солохтор — күүтээх өттүттэр, ууга олус үчүгэйдик суураллар. Төрүттэрин күүhэ уонна ууга суураллыылара, кинилэр катионнарын радиуhа хас биирдии периодтаах бөлөҕөр улааттаҕын аайы, улааталлар. Ордук күүстээх солохтор - сезиум хидроксида 1а бөлөххө уонна радиум хидроксида 2а бөлөххө. Ону таhынан, «быhа сиир» этанолга уонна метанолга суураллар.

# Солох
## Химия саҥнара

Солохтор сүрүн саҥнара. Кытаанах солохтор салгынтан H2O сииллэр, оннук курдук CO2 (убаҕас көрүҥэр) салгынтан, сыыйа карбонаттарга кубулуйаллар. Солохтору индустрия эйгэтигэр киэнник тутталлар.
# Көмө аат (тыл)

Көмө аат (нууч. служебное имя) - саҥа ирээтэ, тардыылаах аат буолар сүрүн суолтатын сүтэрэн, тардыылаах сыһыарыы, таһаарыы, туттуу түһүк халыыбыгар туттуллан, хайысха суолталаммыт тыл ааттанар.
Төрүт түһүккэ туран, бу тыллар барамай хайа эрэ өрүтүн, чааһын көрдөрөр суолталаахтар. Холобур, дьиэ ИННЭ, дьиэ КЭННЭ, дьиэ ҮРДЭ, дьиэ ИҺЭ, дьиэ ТАҺА, дьиэ ОЙОҔОҺО. Бу тыллар чопчу барамай өрүтүн көрдөрөр суолталара көмө аат буолаллар, оттон барамай чааһын, өлүүскэтин көрдөрөр суолталара тардыылаах аат курдук ылыныллар. Холобур, дьиэ ҮРДҮН тэлгэтэр. Хайа БЫАРЫГАР хаар билигин да сытар.
Көмө ааттар хайысха суолтатын сүтэрэн, кырамаатыка сыһыанын көрдөрөр түбэлтэлэригэр дьөһүөл буола кулуйаллар. Холобур, Кини эппитин ҮРДҮНЭН, истибэккэ дойдулаабыт.
# Гурвич Илья Самуилович

Гурвич Илья Самуилович (07.07.1919—12.03.1992) — устуоруйа билимин доктора, ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата.

# Гурвич Илья Самуилович
## Олоҕун олуктара

* 1919 сыллаахха от ыйын 7 күнүгэр Минскай куоракка төрөөбүтэ.
* 1941 с. — Москватааҕы государственнай университеты бүтэрбитэ.
* 1941—1946 сс. — Саха АССР Өлөөн толорута суох орто оскуолатын директора.
* 1946—1950 сс. — ССРС НА этнографияҕа Институтын аспирана.
* 1949 с. — историческай наука кандидатыгар «Оленекские и анабарские якуты» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1950—1952 сс. — ССРС НА Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтын научнай үлэһитэ.
* 1952—1956 сс. — Миклухо-Маклай аатынан этнография Институтын старшай научнай үлэһитэ.
* 1955—1989 сс. — ССРС НА этнографияҕа Институтын Хоту уонна Сибиир салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1966 с. — историческай билим доктора аат иҥэриллэр.
* 1981 с. — «Современные этнические процессы в СССР» тиэмэҕэ коллективнай монографиятын иһин ССРС государственнай бириэмийэтинэн лауреатын аата иҥэриллэр.
* 1989—1992 сс. — ССРС НА этнографияҕа Институтын Хоту уонна Сибиир салаатыгар ведущай научнай үлэһит.
* 1992 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр олохтон туораабыта.
И.С. Гурвич — этногенез уонна Хоту норуоттар этническай устуоруйаларыгар биллиилээх чинчийээччи.

# Гурвич Илья Самуилович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «История Якутской АССР» (Т. II. – М., 1957), (гл. 10, 11, 13, 15, 19, 21)
* «Общественный строй у народов Северной Сибири» (М., 1970) ) (гл. 1, 8, 14).
* «Корякский национальный округ» (М., 1960; в соавт. с К.Г.Кузаковым).
* «Этническая история Северо-Востока Сибири» (М., 1966) - монография.
* «Современные этнические процессы в СССР» (М., 1977).
* «К вопросу о картографировании элементов духовной культуры народов Сибири» (Народы и языки Сибири: Ареальные исследования. - М., 1978).
* «Полвека автономии народностей Севера СССР» (Советская этнография. — 1980. - № 6).
* «Коллекция музеев США по народам Северо-Западной Америки и Сибири» (Советская этнография. - 1980. - № 5; в соавт. с Р.Г.Ляпуновой).
* «Основные направления этнографических исследований Сибири» (Сб. Гуманитарные исследования в Сибири: итоги и перспективы. - Новосибирск, 1984).
* «Сохранение этничности у народностей Севера СССР» (Этнические процессы в СССР и США. – М., 1986).
* «Современные этнокультурные процессы у народностей Крайнего Севера (Проблемы современного, социального развития народностей Севера)». – Новосибирск, 1987; в соавт. с Ю.В.Бромлеем).
* «Этнокультурное развитие народностей Севера в условиях научно-технического прогресса на перспективу до 2005 года» (Концепция развития. - М., 1989; участие).
# Ильина Анегина Егоровна

Ильина-Дмитриева Анегина Егоровна (1943–) — опера ырыаһыта (меццо-сопрано), ССРС народнай артыыската (1988).

# Ильина Анегина Егоровна
## Олоҕун олуктара

* 1943 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Дүллүкү нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1957 сыллаахха сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы педучилище музыкальнай салаатыгар киирбит.
* 1959 с. өрөспүүбүлүкэтээҕи ыччат бэстибээлигэр кыттыбыт. Онно кини толоруутугар хас да ырыаны истэн баран Москубатааҕы Чайковскай аатынан консерватория проректора М. Н. Анастасьев Москубалыырга сүбэлээбит. Онон 16 саастаах кыыс Москва консерваториятын музыкальнай училищетыгар педагог О. П. Померанцева вокал кылааһыгар киирбит. Түөрт сылынан туйгуннук бүтэрэн профессор А. А. Соловьеваҕа вокалга уонна пианистка В. Я. Шубинаҕа үөрэммит.
* 1967 с. Аан дойдутааҕы «Пражская весна» куонкуруска кыттан иккис истиэпэннээх диплом уонна үрүҥ көмүс мэтээл ылбыт.
* 1968 Москубатааҕы консерваторияны (Н. Л. Дорлиак кылааһа) бүтэрбит, ол сылтан Саха музыкальнай театрын солистката. 1968 с. Киев куоракка Аан дойдутааҕы камернай толорооччулар куонкурустарын лауреатын аатын ылбыт. 1971 с. Мюнхеҥҥа Аан дойдутааҕы вокалистар куонкурустарыгар бастакы бириэмийэ лауреата.
* 1969 сылтан — Саха государственнай музыкальнай-драматическай театрын прима-солистката.
* 1971 сылтан — Саха музыкальнай театрын солистката.
* 1991 сылтан — опера уонна балет Саха Государственнай театрыгар опернай сцена мастера.

# Ильина Анегина Егоровна
## Операҕа толорбут меццо-сопрано партиялара

* Ольга (дебют, А. И. Егорова)
* Туйаарыма Куо («Ньургун Боотур» М. Жирков, Г. Литинскэй)
* Кармен («Кармен» Ж. Бизе)
* Розина («Севильский цирюльник» Дж. Россини)
* Кончаковна («Князь Игорь» А. Бородин)
* Княгиня («Русалка» А. Даргомыжскай)
* Графиня («Пиковая дама» П. Чайковскай)
* Азучена («Трубадур» Дж. Верди)
* Кюбэйик («Колыбельная» З. Степанов)
* Саргы Сахадова (В. Кац монооперата «Возвращение»)
* Сардаана, Нагная, Алгыма («Лоокуут уонна Ньургуһун» Г. Григорян)

# Ильина Анегина Егоровна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх артыыската (1971)
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха АССР Государственнай бириэмийэтин лауреата (1972)
* РСФСР үтүөлээх артыыската (1977)
* М. И. Глинка аатынан РСФСР Государственнай бириэмийэтин лауреата (1977)
* РСФСР народнай артыыската (1982)
* ССРС народнай артыыската (1988)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык киһитэ (2000)
* «370 лет Якутии с Россией» ураты Бэлиэ (2002)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Ытык грамотата (2005)
* «Учитель ученических признаний» Бэлиэ (2011)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2013)

# Ильина Анегина Егоровна
## Дьиэ кэргэнэ

* Кэргэнэ — Дмитриев Петр Никифорович — Туутук — саха фольклорун чинчийээччи, оҕо суруйааччыта, тылбаасчыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
* Кыыһа — Дария Дмитриева, театр худуоһунньуга.