yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Фолклэнд арыылара

Фолклэнд арыылара (ааҥыллыы Falkland Islands, испанныы Islas Malvinas} диэн Атлантик океан соҕуруу өттүгэр баар архипелаг, Аргентина кытылыттан 480 км баар. Архипелаг икки сүрүн арыылаах, Илин Фолклэнд уонна Арҕаа Фолклэнд, ону таһынан 776 кыра арыылардаах. Киин куората Стэнли Илин Фолклэҥҥа баар. Арыылар Холбоhуктаах Хоруоллук бэйэ салалталаах байҕал уҥуордааҕы сирдэрэ буолаллар. Балыктааhын уонна туризм индустриялара сайдыылаахтар.
* L.L. Ivanov et al. The Future of the Falkland Islands and Its People. Sofia: Manfred Wörner Foundation, 2003. 96 pp. ISBN 954-91503-1-3 (Capítulo principal en español)
* Carlos Escudé y Andrés Cisneros, dir. Historia general de las relaciones exteriores de la República Argentina. Obra desarrollada y publicada bajo los auspicios del Consejo Argentino para las Relaciones Internacionales (CARI). Buenos Aires: GEL/Nuevohacer, 2000. ISBN 950-694-546-2 (en castellano)
* D.W. Greig, Sovereignty and the Falkland Islands Crisis. Austrialian Year Book of International Law. Vol. 8 (1983). pp. 20-70. ISSN: 0084-7658
# Лаайда

Лаайда (нууч. киирбит лайда) - 1) муора уута түлүннэҕинэ муораны кытта холбоһор, муора намыһах кытылынааҕы күөллүҥү чычаас уу; 2) муора уута уостуутугар уутун үксэ баран хаалар кытыл таһынааҕы бадарааннаах чычаас муора эҥэрэ.

# Лаайда
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Сордоҥ

Сордоҥ (лат. Esox lucius, нууч. обыкновенная щука) — уһун суптугур эттээх, үксүгэр күөхтүҥү көҕөччөр өҥнөөх, элбэх салыҥнаах бөдөҥ балык.
Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт балык. Өрүстэргэ уонна күөллэргэ үөскүүр, Хотугу муустаах байҕал чугаһыгар киирбэт. Сүүрбэччэ сыл олорор. Искэҕин 3-5 сааһыттан ыыр.

# Сордоҥ
## Аһылыга

Сиэмэх. Искэхтэн саҥа тахсыбыт ыамалара араактыҥыларынан аһыдыктаналлар. 2-3 см улаатан баран сордоҥ оҕото балык ыамаларын туппутунан барар. Улахан сордоҥнор ардыгар кутуйахтары, кус уонна бадараан көтөрдөрүн оҕолорун бултаһаллар.

# Сордоҥ
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
* ↑ Булчут кинигэтэ. В.Н. Сивцев. Дь. Бичик, 2017, С.67
# Брүс Лабрүс

Брүс Лабрүс (нууч. Брюс Лабрюс, ааҥл. Bruce LaBruce, дьиҥнээх аата нууч. Дьастин Стүарт, баск. Justin Stewart), тохсунньу 3 күнүгэр 1964 сыллаахха төрөөбүт, Саутгемптон куоратка, Канаадаҕа. Канаада журналиһа, порноактёра уонна режиссёра буолар. Сүрүннээн гей боотурдар уонна гей скинхедтары устарын сөбүлүүр. Бэйэтэ гей буолар.

# Брүс Лабрүс
## Өссө маны көр

* Гей скинһеад
# Таксон

Таксо́н (лат. taxon, элб. ахс. taxa) — таксономия элэмиэнэ, классификация бөлөҕө. Үксүн биология систематикатыгар туттуллар, манна таксон диэн ханнык баҕарар рангалаах бөлөҕү ааттыыллар.
Билиҥҥи биология классификациятыгар таксоннар иерархиялаахтар. Ол аата таксо иһигэр хас да таксон аннынааҕы таксон киирэр, оттон таксон бэйэтэ атын үрдүкү таксоҥҥа элэмиэн быһыытынан киирэр. Холобур ууска хас да көрүҥ киирэр, оттон уус бэйэтэ атын уустары кытта ханнык эрэ кэргэҥҥэ киирэр.

# Таксон
## Биологияҕа таксоннар ааттара

XX үйэ саҕаланыытыгар 7 сүрүн таксономическэй хаттыгас баар буолбута:
* саарыстыба — regnum
* кэлим (нууч. тип) — phylum (үүнээйилэргэ салаа нууч. отдел — divisio)
* кылаас — classis
* аймах (нууч. отряд) (үүнээйилэргэ порядок) — ordo
* кэргэн (нууч. семейство) — familia
* уус (нууч. род) — genus
* көрүҥ (нууч. вид) — species
Ханнык баҕарар үүнээйи эбэтэр харамай бу сэттэ хаттыгаска киириэхтээх.
Маны таһынан өссө биир элбэхтик туттуллар хаттыгас баар — этэрээт (кэргэн үрдүнэн). Холобур Саха сиригэр баар үүтүнэн иитиллээччилэр маннык этэрээттэргэ арахсаллар: үөннэри сиэччилэр, илии-кынаттар, сиэмэх кыыллар, лаапчаан атахтаахтар, кииттиҥилэр, паара туйахтаахтар, кэрбээччилэр, куобахтыҥылар.
Эбии Көрүҥ үөдүҥэ (подвид), көрүҥ эгэлгэтэ (разновидность), уонна да атын эбии сыһыарыылаах хаттыгастары туһаналлар. Холобур мэҥэ диэн тылы туһанан ханнык баҕарар таксон үрдүнэн турар эбии таксон оҥоруохха сөп: мэҥэ аймах (надсемейство).

# Таксон
## Туһаныллыбыт сирдэр

Русско-якутский словарь биологических терминов, Угаров Г. С., Дьокуускай, 1993
# Скотс Валли

СКОТС ВАЛЛИ, Калифорния штатыгар баар кыра куорат. Манна Seagate уонна Maxtor тэрилтэлэрин салалталара бааллар.
# Симэлийээһин

Симэлийээһин хас да өйдөбүлгэ хайдар:
* Омук симэлийиитэ - Этнографиаҕа
* Тыл симэлийиитэ - Лингвистикаҕа
* Анаболизм - Биологияҕа
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Ангус МакЛарен

Ангус Макларен (ааҥл. Angus McLaren), Аустралия эдэр ыччатын дьоруойа, улахан артыыһа. Биир саамай биллэн эрэр артыыс буолар. H2O: Just Add Water диэн сериалга уһуллан биллибитэ.
# Сент Дьордьес

Сент Дьордьес (St. George's) диэн Гренада киин куората. Олохтоохторун ахсаана 7,500 (1999), агломерацияҕа 33,000.
# Арассыыйа бырааһынньыктара

Манна Арассыыйа бырабыыталыстыбата билиммит дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр бырааһынньыктарын испииһэгэ суруллуо. Ол күннэргэ административнай офистар, посольстволар уонна атын тэрилтэлэр үлэлээбэттэр. Субуотаҕа эбэтэр баскыһыанньаҕа түбэстэҕинэ бэнидиэнньиккэ көһөр.

# Арассыыйа бырааһынньыктара
## Официальнай бырааһынньыктар
### Саҥа дьыл

Саҥа Дьыл буолбутун кэннэ Тохсунньу 2-5 күннэрэ эмиэ бырааһынньык күннэринэн ааҕыллаллар. 2005 сылга дылы дьон тохсунньу 1 уонна 2 күнүгэр сынньаналлара.

# Арассыыйа бырааһынньыктара
## Официальнай бырааһынньыктар
### Ороһуоспа

Ороһуоспа русскай православнай таҥара дьиэтэ туттар юлиан халандаарынан тохсунньу 7 күнүгэр түһэр. 1991 сыллаахха бырааһынньык төнүммүтэ, ол иннинэ ССРС бириэмэтигэр государственнай атеизм бириэмэтигэр үлэ күнэ этэ.

# Арассыыйа бырааһынньыктара
## Официальнай бырааһынньыктар
### Аҕа дойду көмүскээччитин күнэ

Аҕа дойду көмүскээччитин күнэ олунньу 23 күнүгэр бэлиэтэнэр. Россия армиятын күнэ. Бырааһынньык 1918 сыллаахтан баар.

# Арассыыйа бырааһынньыктара
## Официальнай бырааһынньыктар
### Аан дойду дьахталларын күнэ

Аан дойду дьахталларын күнэ кулун тутар 8 күнүгэр бэлиэтэнэр.

# Арассыыйа бырааһынньыктара
## Официальнай бырааһынньыктар
### Саас уонна үлэ күнэ

ССРС бириэмэтигэр Аан дойдутааҕы үлэһит күнэ бэлиэтэнэр этэ уонна бары куораттарга парад, кэнсиэр ыытыллар этэ.

# Арассыыйа бырааһынньыктара
## Официальнай бырааһынньыктар
### Кыайыы күнэ

Ыам ыйын 9 күнүгэр Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыайыыны бэлиэтиир бырааһынньык. Куораттарга байыаннай параад ааһар.

# Арассыыйа бырааһынньыктара
## Официальнай бырааһынньыктар
### Арассыыйа күнэ

Россия күнэ диэн бэс ыйын 12 күнүгэр бэлиэтэнэр. 1991 сыллаахха бу күн Арассыыйа ССРС-тан туспа барар суверенитетын биллэрбитэ.

# Арассыыйа бырааһынньыктара
## Официальнай бырааһынньыктар
### Норуот сомоҕолоһуутун күнэ

Норуот сомоҕолоһуутун күнэ - сэтинньи 4 күнэ. 1612 сыллаахха бу күн Дмитрий Пожарскай уонна Кузьма Минин салайыылаах норуот ополчениета Москуба Китай-Городын поляктартан штурмнаан ылбыта. Поляктар Кремльгэ чугуйбуттара эрээри, сотору кэминэн бэриммиттэрэ. Манан дьалхааннаах кэм (Смутное время) сүрүннээн түмүктэммитэ. 1613 олунньутугар саҥа ыраахтааҕынан Михаил Романов талыллыбыта.
# Cher

Cher (Шер), АХШ биир бастыҥ ырыаһыта, 2020 сыл түмүгүнэн планета үрдүнэн соҕотох дьахталлартан медия бизнеһы салайааччы (эр дьону тэҥэ), соҕотох контральто куоластаах, элбэх Грэмми уонна Оскар премия тутааччы, элбэх сылларга ордук үчүгэй ырыаһытынан 153 омук сиригэр биллэр. Толору аата Ше́рилин Саркися́н (англ. Cherilyn Sarkisian), эрмээн төрдүлээх американка ырыаһыта. Төрөөбүт күнэ Ыам ыйын 20, 1946 сыл - Эль Сентро, Калифорния, АХШ.
1998 сылтан ыла ЛГБТ түмсүү бырааптарын көмүскэһэр.
Саха Сиригэр 1995-2014 ырыалара бастыҥ топ-10 иһигэр киирэр этэ.
# Чокуурдаах аэропорда

Чокуурдаах аэропорда (IATA: CKH, ICAO: UESO) Чокуурдаахтан биир километр хоту баар. Кыра кээмэйдээх көтөр ааллары ылар биир сүрүн аэропорт. Google Earth ойуулааhынынан көрдөххө, аэропорт хоту өттүгэр баар туоруур суол ситимэ Арассыыйа дьону тиэйэр аэропордарын гиэннэригэр майгыннаабат. Арассыыйа салгын күүстэригэр туох эрэ оруоллааҕа буолуо диэн сабаҕалыахха сөп.
Чокуурдаах аэропордунан күҥҥэ 50 киhи көтөр. Сылга 18,250 киhи көтөр кыахтаах, ол гынан баран дьиҥинэн көтөр ааллар 70% эрэ туолаллар, ол иhин аэропорт сылга 12,775 кэриэтэ пассажиры ылар диэххэ син.
# Нордвик хомото

Нордвик хомото. Лаптевтар байҕалларын соҕуруулуу-арҕаа муннугар баар хомо.
Биир өртүнэн Хара Тумус тумул арыы, иккис өртүнэн Нордвик тумул арыы. Материкка 37 км. киирэр.
Кэтитэ 39 км., дьириҥэ 9 м. Сыл улахан аҕаарыгар муустаах.
1739 сыллаахха Улуу Хотугу экспедиция Өлүөнэ-Хатанга этэрээтэ арыйбыта. Нордвик диэн аат скандинавия тыллырыгар Хотугу хомо диэн тьылбаастанар.
Аан маҥнай каартаҕа киллэрбит киһиннэн буолар геодезист Н. Чекин.

# Нордвик хомото
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# 1310-с

1310-с сыллар.

# 1310-с
## Түбэлтэлэр

* 1313 — Узбек хаан Алтан Ордууга ыраахтааҕы буолуута.
# Г.А. Эрман экспедицията (1828 - 1830)

Г.А. Эрман экспедицията (1828 - 1830).
Сири эргийэр экспедиция этэ. География өттүнэн широтаны уонна сир магнетизмын чинчийиилээх. Он таһынан геология уонна этнография матарыйааларын эмиэ хомуйбута.
1828 сыллаахха Тюмень куораттан саҕаламмыта.
Маршрута 1828 сыллаахха Березово - Обдорскай - Тара - Томскай - Красноярскай - Иркутскай, онтон 1829 сыллаахха Верхнеудинскай - Селенгинскай - Кяхта. Иркутскайга төннөн баран кыһыҥҥы суолунан Дьокуускайдаабыта, саас Охотскайга тиийэр.
Охотскайтан Камчатка, онтот Ситха уонна Калифорния.
Германияҕа төннөн баран 1833 - 1848 сылладаахха отчет таһаарбыта. Кини чинчийиилэрэ К. Гаусска сир магнетизмын теориятын олохтуурга көмө буолбута.
Сахалар тустарынан ахтыытыгар эмиэ кылгастык суруйан аһарбыт.
Дьокуускайга көскө олорор А.А Бестужев-Марлинскайы кытта көрсүбүт эбит.

# Г.А. Эрман экспедицията (1828 - 1830)
## Өссө маны көр

* Путешествия Г. Эрмана по северу Азии (из Якутска в Охотск). — "Северная пчела" хаһыат. 1830. № 149 - 150 .
* Обручев В.А. Избранные труды. Т. 6. М., 1964.

# Г.А. Эрман экспедицията (1828 - 1830)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Чуукаар (Ньурба улууһа)

Чуукаар — Ньурба улууһун Чуукаар нэһилиэгин киинэ.

# Чуукаар (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Чуукаар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# .cn

.cn диэн Кытай үрдүк таhымнаах ил домена.
# 1571

1571 сыл.

# 1571
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 24 — Кырыым хаана Девлет-Гирей Москуба кириэмилин төгүрүктээбит. Тулалыыр дьиэлэр барыта урусхалланаллар.
* Бэс ыйын 2 — Хаан Гирей Москуба куоракка 40 тыһыынча киһилээх сэриилээх кэлбит.
* Бэс ыйын 3 — Кырыым хаана Девлет I Гирей оччотооҕу кэминэн кыра ахсаннаах (40-ча тыһыынча киһилээх) сэриитэ Москубаны уоттаабыт. Сылтаҕа — Москуба уонна Вильно өр кэмҥэ түһээн төлөөбөтөхтөрө. Ыраахтааҕы Уордаах Уйбаан Ростовка күрээбитэ. Москубаны уоттаан баран хаан сэриилэрэ Рязань сирдэринэн төннүбүттэрэ. Араас сыанабылынан бу бохуот түмүгэр 60 — 150 тыһыынча киһи кулут буолбута, 10 — 120 тыһыынча нуучча өлбүтэ.
# Украина харыстабылын тэриллиитэ

Украина харыстабылын тэриллиитэ (укр. СБУ, Служба безпеки України), Украина дойду быһыытынан көҥүл буоларын туһугар охсуһар уонна Украина интириэһин көмүскүүр специализированнай тэрилтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн кэтиир маныыр тэрилтэ буолар.
Сүрүн саайта: https://ssu.gov.ua
Сибээстэһэр электроннай почтата: callcenter@ssu.gov.ua
Салалтата — Киев.
# Төрдүнньүк

Төрдүнньүк (чэппиэр) диэн чук биир хонуга. Үһүнньүк уонна бэһинньик икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун төрдүс күнэ. Христиан халандаарынан чук бэһис күнэ.
Былыргы аата Мас хонуга. Сэндэли одону кытта ситимнээх.
# Саха сирин балыктара
## Саха сирин балыктара

Саха сиригэр балыктар Лаптевтар уонна Илин Сибиирдээҕи байҕалларга уонна ис ууларга (300 тыһыынчаттан тахса өрүс, үрэх, 709 тыһыынча биир гааттан улахан иэннээх күөл, Бүлүү уу харайар сирэ). Байҕаллааҕы промысловай балыктааһын билигин суох, олохтоох суолталаах балыктааһын араас ууларга ыытыллар.
Билигин Саха сирин балыктара 93 көрүҥтэн уонна көрүҥ үөдүҥүттэн тураллар. Олортон тууһа суох ууга сылдьааччылара ааһар балыктары кытта аахтахха 2 кылааска, 8 этэрээккэ, 15 кэргэҥҥэ, 28 ууска киирэр 42 көрүҥ (олортон көрүҥ үөдүҥүнэн — 12) буолар. Өлүөнэ ууларыгар 38, Дьааҥы — 31, Халыма — 30, Индигир — 29, Анаабыр — 26, Алаһыай — 22 көрүҥ уонна көрүҥ үөдүҥэ үөскүүр.
Байҕал балыктарыттан Саха сиригэр 51 көрүҥ уонна көрүҥ үөдүҥэ бааллара биллэр. Бу балыктар Саха сиринээҕи биологиялара уонна экологиялара өссө да ситэри үөрэтиллэ илик.

# Саха сирин балыктара
## Өссө маны көр

* Саха сирин балыктарын тиһигэ
* Дьарҕаа
# Конгрегация (католицизм)

Конгрегация (лат. congregatio — түмсүү) католиктарга биир устаабынан олорор манастыырдар түмсүүлэрэ; Сороҕор манаах уордьанын синонимын курдук туттуллар. Сороҕор епископ эбэтэр папа бигэргэппит манаахтарга майгынныыр түмсүүлэри ааттыыллар, уратылара диэн андаҕардарын судургутук биэрэллэр.
# Уон сүппүт биис

Уон сүппүт биис диэн Ассирия империята б.э.и. 722 сылга Хоту Ыһыраайыл хаанылыгын баһылаабытын кэннэ былдьаныыга түбэһэн көһөрүллүбүт дьэбэриэй биистэрэ. Бу уон Рувим, Симеон, Дан, Нафтали, Гад, Ашер, Иссахар, Забулон, Манасия, Эфраим биистэрэ буолаллар. Иуда уонна Биньямин биистэрэ Иудеяҕа хаалбыттара. Сирэ суох Леви бииһин дьоно сорохторо хаалбыттара, сорохторо көһөрүллүбүттэрэ. Көһөрүллүбүт дьэбэриэйдэр сыыйа Ассирия омуктарын кытта симэлиһэн сүппүттэрэ. Сүппүт биистэр кэлин дьылҕаларын тустарынан араас буолар-буолбат дойҕохтор үксээбиттэрэ. Билигин аан дойду араас уһуктарыгар олорор омуктар бэйэлэрин сүппүт биистэр удьуордара буолабыт дэнэллэр.
# Тэҥкэ

Тэҥкэ — үрдүк, кураанах, ыраас сиргэ үүммүт көнө, бөдөҥ мастаах тиит ойуур. Т. к.: тэн, тенки (эбэҥк.) — өрүс тардыытын хаптаҕай кирбиитигэр үүнэр ойуур; тэнгк (эбээн.) — хойуу мастаах мутукчалаах ойуур; тэнг (негид.) — халаан уутугар ылларар намыһах кытыл.

# Тэҥкэ
## Өссө маны көр

Тэҥкэ нэһилиэк

# Тэҥкэ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Бахмач

Бахмач (укр. Бахмач) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 18 798 (2011).
# Haanja

Haanja ниэм. Hahnshof (Хаанья эбэтэр Ханья), Эстония дойдутугар баар кыра дэриэбинэ, Эстония соҕуруулуу-илин өттүгэр баар. Чугас турар улахан куората - Вору, 16 километр ыраах. Район административнай центра. Дэриэбинэҕэ 191 киһи олорор (2004) Аттыгар хаптал баар, уһуна 318 миэтэрэ. Бу сир улахан туристическай тыатынан биллэр, сылга сэттэ миллион турист кэлэн барар.
Суур Мунамьяги - Эстония уонна Балтия олус үрдүк сирэ, муора уровеныттан 318 миэтирэ үрдүк сытар, Хааньяҕа баар.

# Haanja
## References

* 1 2 Haanja valla arengukava 2005–2014 (Estonian) 6. Haanja vald.

# Haanja
## External links

* Haanja Parish Архыыптаммыт 2011, Ыам ыйын 6 күнүгэр.
# 25

25 сыл.

# 25
## Туох буолбута

* Сэтинньи 27 — Лоян куорат Илин Хань импиэрийэтин киин куората буолбут.
# Гадолиниум

Гадолиниум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Gd уонна атом нүөмэрэ 64.
# Синекдоха

Метонимия (был.-гириэк. μετωνυμία) эбэтэр синекдоха (был.-гириэк. συνεκδοχή) көрүҥэ буолар. Уопсай тылтан чааһынай тылга кубулуйар, биирдэ эмитэ чааһынай тылтан уопсай тылга солбуллуон сөп. Синекдоха тыл чаҕылхайдык көстүүтүн күүһүрдэн биэрэр, уонна дириҥ ис хоһоонноох, уопсай өйдөбүллээх оҥорор. Үксүн синекдохаҕа биир ахсаан элбэх ахсаан оннугар туттуллар, холобура: “Барыта утуйбут — киһи, кыыл, көтөр”. Эбэтэр элбэх ахсаан биир ахсаан оннугар туттуллар, родовой ааттан видовой аатка солбуллар, видовой, родовойга уларыйар. Холобура оҥоойу кэлэн түстэ оннугар үөн кэлэн түстэ, ахсаан тэҥнээһинэ синекдоха сүрүн тутула буолар. Нуучча суруйааччылара “традицоннай поэтичческай синекдоханы” тутталлар эбит үксүн, холобура хараабыл, оҥочо, диэн тыллар оннуларыгар баарыс диэн солбуйан суруйаллар эбит. Нууччалыы хоһоонтон холобурдаан көрдөххө маннык буолар «белеет парус одинокий». Ону таһынан индивидуальнай синекдоха диэн эмиэ баар, индивидульнай синекдоха айымньыга суруйааччы ханнык эмитэ көстүүну эбэтэр предеты тоһоҕолоон көрдөрөөру гыннаҕына көстөр.

# Синекдоха
## Туһанылллыбыт литэритиирэ

* www.metonymia.ru/index.php/Синекдоха
* www.bibliotekar.ru/russkiy-yazik-2/11.htm
# Куобахтар уустара

Куобахтар уустара (лат. Lepus, нууч. Род Зайцы) - куобахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр биир эрэ көрүҥ - куобах - үөскүүр.
# Юникод

Юнико́д, эбэтэр Унико́д (ааҥл. Unicode) — бэлиэлэри куодтуур стандарт, кини көмөтүнэн бары суруктаах-бичиктээх тыллар бэлиэлэрин суруйуохха сөп.
1991 сыллаахха «Юникод Консорциума» (ааҥл. Unicode Consortium, Unicode Inc.) диэн уопсастыбаннай тэрилтэ оҥорбут. Бу стандарты туһанан араас суруктар бэлиэлэрин куодтуохха сөп: Unicode дөкүмүөннэргэ кытай иероглифтара, математика бэлиэлэрэ, гириэк, латыын алпабыыттарын, кириллица буукубалара тэҥҥэ туттуллуохтарын сөп. Оччоҕо аналлаах куодтар сирэйдэрэ наадата суох буоллаллар.

# Юникод
## Ссылки

* Официальный сайт Консорциума Юникода(ааҥл.)
* Халыып:Dmoz (ааҥл.)
* Что такое Unicode?
* Версии 5.0.0 и 5.1.0 стандарта Юникод (ааҥл.)
* Связь Юникода и ISO/IEC 10646 (файл PDF)(ааҥл.)
* FAQ по UTF-8 и Unicode(ааҥл.)
* Кириллица в Юникоде (файлы PDF)](ааҥл.): , , ,
* DecodeUnicode — Unicode WIKI(ааҥл.), 50 000 изображений символов
* Включение поддержки дополнительных символов Юникода в Windows(ааҥл.)
* Таблица всех символов Юникода по 64 Архыыптаммыт 2010, Тохсунньу 24 күнүгэр. и по 100 символов на страницу Архыыптаммыт 2009, Балаҕан ыйын 26 күнүгэр.
# Мадьоҥ

Мадьоҥ (mah-jongg, májiàng) — Кытай фишкаларынан сүүйсүү оонньуута, дайстар (оонньуу умуохтара) туттуллаллар. Покерга уонна доминоҕа сорох өттүнэн майгынныыр. Мадьоҥнааччы билиилээх, көрүүлээх уонна табыллыылаах буолуохтаах. Табыллыы дьайыыта оонньуу араас сиэрдэриттэн тутулуктаах. Оонньуу сыалынан буолар 14-16 фишкаттан турар саамай күндү комбинацияны хомуйуу. Оонньууга түөрт киhи кыттар (хас биирдии бэйэтин диэки). Мадьоҥ Кытайга, Дьоппуоҥҥа у.д.а. Илин уонна Соҕуруулуу-илин Азия дойдуларыгар тарҕаммыт.

# Мадьоҥ
## Терминология туһунан бэлиэтээһин

Бу ыстатыйаҕа оонньуур элеменнэри ааттыыр туһуттан, 2006 с. аан дойдутааҕы Мадьонг тэрилтэтэ буолан ылыммыт спортивнай мадьонг быраабылатын официальнай таһаарыытын тиэрмологията туһаныллар. Атын тылларынан тиэрминнэри ыспыраапкалыырга тириэрдиэн сөп.

# Мадьоҥ
## Пасьянс Мадьонг

Хаартыскалардаах курдук, мадьонг уҥуоҕун кытта биир киһиэхэ оонньуур вариана баар — пасьянс мадьонг. Оонньуу механизмын олус маарынныыр: остуолга Алдан булкуллубут уҥуоҕуттан («классическай» раскладка хас да уонунан, үксүлэрэ элбэх). Оонньуу сыала- соруга конструкцияны толору арыйан, сыыһаны- халтыны, паараны киһи уҥуоҕун былдьаан ылыы буолар. Карточка пааспардара буолалларын курдук, варианнары барытын быһаарабыт.
Компьютернай оонньуулар бары кэриэтэ «мадьонг» диэн ааттанар киһини баьянстар мадьонг оонньууллар, утарылаһааччыларга мадьонг оонньооботтор. Онно туһанааччы бастакы усулуобуйатын (типигурация, уустук) биэрэр, программа генерациялыыр, оттон игрок кердерер, кердерер кердерер, оттон игрок кердерер, кердерер.

# Мадьоҥ
## Мадьон уҥуоҕун көмөтүнэн сэрэбиэйдээһин

Сэрэбиэй техниката (Кэскил эбэтэр кыһалҕалаах боппуруостарга эппиэтинэһи ылыы) мэҥэ- Хаҥалас уҥуоҕун көмөтүнэн баар. Хаартаҕа тиэхиньикэни сэрэтэр тиэхиньикэ тиэхиньикэтэ. Хас биирдии уҥуох-символическай суолталаах. Сэрэхэдийии боппуруоһун формулалыыр, сэрэхэдийии, киһи уҥуоҕун толору эбэтэр хааччахтаммыт быраабылатын талар, ол кэнниттэн уҥуоҕун арыйан, уҥуоҕун арыйан, уҥуоҕун, уҥуоҕун балаһыанньатынан көрөн сэрэйэр.
# Колумбус

Колумбус (ааҥл. Columbus), АХШ хотугулуу-илин өттүгэр Сайото өрүскэ турар куорат. Огайо штаат киинэ. Олохтоохторун ахсаана 730,9 тыһю киһи (2004), пригородтарын кытта 1,55 мөл. киһи (2004).
Бөдөҥ промышленнай, атыы-эргиэн уонна культурнай киин.
Важный узел железных и автомобильных дорог. Международный аэропорт. Авиакосмическая промышленность. Машиностроение, радиоэлектроника, электротехника, оборудование для ГЭС и АЭС; производство холодильников, текстильная, стекольная, пищевая (в том числе мукомольная и мясоконсервная), полиграфическая промышленность. Одна из ведущих отраслей — пивоварение. 3 университета, в том числе Университет штата Огайо (1870), различные колледжи. 5 теле- и 19 радиостанций. Музеи. Основан в 1812. Назван в честь Х. Колумба. С 1816 — столица штата. Среди достопримечательностей: Капитолий штата (1861), Исторический музей Огайо (1970).
# Fortran

Fortran (урут FORTRAN) диэн процедуралаах императив программалааhын тыла. Бастакы реализацияламмыт үрдүк таhымнаах программалааhын тыла. 1954-1957 сс. IBM корпорация программалааччыларын бөлөхтөрүнэн (салайааччылара Дьон Бэкус) айыллыбыта, үөрэх уонна инженерия эйгэлэригэр туттууга анаан.
Fortran аат The IBM Mathematical Formula Translating System (формула тылбаастыыр система) диэнтэн кылгатыы буолар.

# Fortran
## Историята

1953 с. бүтүүтүгэр, Дьон Бэкус IBM 704 мейнфрейм көмпүүтэргэ аналлаах тылы айар санаатын IBM салайааччыларыгар эппит, ол кэмҥэ IBM 704 туттуллар ассемблер тыллааҕар ордук туhалаах буоларын гына. Бэкус FORTRAN'ы айар хамаандатыгар киирбит программалааччылар: Ричард Голдберг, Шелдон Бэст, Харлан Херрик, Питер Шеридан, Рой Натт, Роберт Нельсон, Ирвиҥ Циллер, Луис Хэбт уонна Дэвид Сэйр.
The IBM Mathematical Formula Translating System айааhына 1954 с. ортотугар түмүктэммит. FORTRAN бастакы салалтата 1956 алтынньытыгар баар буолбут, бастакы кэмпилээтэрэ 1957 муус устарыгар тахсыбыт.
1960 дылы, FORTRAN IBM 709, 650, 1620 уонна 7090 көмпүүтэрдэргэ аналлаах версиялара тахсыбыттар. Тыл биллиитэ улаатыытын кытары, көмпүүтэр оҥорооччулара массыыналарыгар FORTRAN кэмпилээтэрдэрин туруорар буолбуттар. Ол курдук FORTRAN элбэх көмпүүтэр архитектураларыгар өйөбүллээх уонна киэҥник туттуллар аан бастакы программалааhын тыла буолар.
Тыл сайдыыта:
* FORTRAN
* FORTRAN II
* FORTRAN III
* FORTRAN IV
* FORTRAN 66
* FORTRAN 77
* Fortran 90
* Fortran 95
* Fortran 2003
* Fortran 2008

# Fortran
## Программа холобура

Hello World программа
Хатыылаах формат:
Көҥүл формат:
# Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйа соҕуруу өттүгэр, Ростов-на-Дону куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ, улахан научнай уонна эмтиир киин.
Ректор Сергей Владимирович Шлык.

# Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

1915 с.Варшаватааҕы нуучча университетын базатыгар мэдиссиинэ факультета төрүттэммит. 1920 с.бастакы 295 быраас үөрэнэн бүтэрбиттэр. Кэлин, Хотугу Хапкаас университетын мэдиссиинэ факультета Ростовтааҕы мэдиссиинэ институтун кытта холбоспут. 1930 с. ССРС НКС уонна КСК алтынньы 13 күнүнээҕи уурааҕынан уонна Наркомпрос дьаһалынан мэдиссиинэ института төрүттэммит. 1980 с.институт, 60-тан тахса тас дойдуга каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ үтүөлэрин иһин Норуоттар доҕордоһууларын уордьанынан наҕараадаламмыт.
1994 с. Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университетын статуһа иҥэриллибит.

# Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Структурата

Университетка
* -11 факультет уонна мэдиссиинэ кэллиэһэ
* -элбэх профиллаах клиника
* -НЧИлар
* -научнай кииннэр
* -проблемнай кииннэр бааллар.
Сыл аайы 7000 устудьуон, квалификацияны үрдэтии, эбии испэссээлинэскэ бэлэмнэнии факультетыгар 7000 истээччи, 650- тан тахса интерн, ординатор, аспиран дьарыктаналлар. 91 кафедраҕа 800 үлэһиттээх, ол иһигэр 130 наука дуоктара, бэрэпиэссэр, 500 кэриҥэ наука хандьыдаата бааллар. Университет бас билэр 860 куойкалаах, 20 анал салаалаах, 18 эмтиир-диагностыыр хос салаалаах, 17 клиническай кафедралаах мэдиссиинэ клиникалаах. Клиника үлэһиттэрэ эмтиир, үөрэтэр, консультациялыыр үлэни толороллор.

# Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Структурата
### Факультеттара

* Лечебнай факультет
* Медико-профилактическай факультет
* Педиатрическай факультет
* Стоматологическай факультет
* Фармацевтическай факультет
* Уопсай клиническай практика факультета

# Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета, " Национальное признание"диэн Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 49 тэрилтэ кыттыбытыттан 17-с миэстэлээх.