yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Николай Коперник

Николай Коперник (пол. Mikołaj Kopernik, ниэм. Nikolas Koppernigk, лат. Nicolaus Copernicus; олунньу 19, 1473, Торунь — ыам ыйын 24, 1543, Фромборк) — Польша астронома, математига. Аан дойду күнү тула эргийиитин туһунан түөрүйэ ааптара.
Птолемей оҥорбут аан дойду тиһилигин көрө-көрө Коперник кини наһаа уустугун сөҕөр эбит, онтон былыргы бөлөһүөктэр айымньыларын үөрэтэн баран (Никита Сиракуз уонна Филолай) арааһа Сир буолбакка Күн аан дойду хамсаабат киинэ буолар диэн түмүккэ кэлбит. Бу барылга олоҕуран планеталар хамсааһыннарын сүрдээх судургутук быһааран биэрэр.
Коперник сүрүн уонна соҕотох кэриэтэ айымньыта — De revolutionibus orbium coelestium («Халлаан эргимтэлэрин хамсааһына»). Бу айымньы Нюрнберга 1543 сыллаахха тахсыбыта; 6 чаастаах (кинигэлээх), Ретик диэн Коперник саамай уһулуччу үөрэнээччитэ көрөн таһаартарбыта.
# Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Хадаар нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үрүҥ Күөл.
Улууһун кииниттэн 40 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 614 киһи (2010 сыл), ол иһигэр Үрүҥ Күөл — 564, Уорҕа — 50 киһи.
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ.

# Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Диодоров Иван Николаевич (1918—1992), Кыайыы парадын кыттыылааҕа.
# Жирков Дмитрий Софронович

Жирков Дмитрий Софронович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ-туга чуолкай биллибэт. «Кыым» хаһыакка 1943 сыллаахха ахсынньы 15 күнүгэр сурук суруйбут. Онно чаастарыгар сахалар элбэхтэрин, кинилэри кытта сахалыы бэсиэдэлэри ыытарын суруйбут, сахалыы бэчээт суох буолан уонна нууччалыы дьон билбэтинэн олохтон хаалабыт диэбит, хаһыат ыытарга көрдөспүт.
«Уруккута учуутал, билиҥҥитэ Кыһыл Аармыйа байыаһа ефрейтор Жирков Дмитрий Софронович (бойобуой уонна политическай бэлэмнэнии туйгуна)» диэн илии баттаабыт. Бу сурук Нац. архыып филиалыгар харалла сытар 3ф., 41., 145 дь. 13 л.
# Нарвааллыҥылар кэргэннэрэ

Нарвааллыҥылар кэргэннэрэ (лат. Monodontidae, нууч. Семейство Нарваловые) - Кииттиҥилэр аймахтарыгар киирэр ууга үөскүүр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сирин ууларыгар икки уус бэрэстэбиитэллэрэ көстөллөр: Бөлүүгэлэр уустара уонна Үҥүү тумустар уустара.

# Нарвааллыҥылар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Гренландия кииттэрин ууһа
# Тимофеев Никандр Прокопьевич

Тимофеев Никандр Прокопьевич (1934 с. муус устар 6 күнэ, Кутана нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна.

# Тимофеев Никандр Прокопьевич
## Олоҕун олуктара

· Сунтаар улууһун Кутана нэһилигэр 1934 с. муус устар 6 күнүгэр төрөөбүтэ
· 1956-1957сс. - Элгээйитээҕи МТС тракториһа
· 1959-1961 сс. - Миирнэй к. штукатур-маляра
· 1970 с. -Бүлүүтээҕи педагогическай училищетыгар үөрэнэн «алын кылаас учуутала” идэни ылар
· 1961-2000 сс. - Кутана орто оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлиир
· 2000-2005 сс. - Күүкэй оскуолатыгар учуутал, куруһуок салайааччыта
· 2005-2016 сс. - Сунтаардааҕы оҕо дьоҕурун сайыннарар кииҥҥэ фольклор куруһуогун салайааччыта
· 2017 с. билиҥҥэ диэри Олоҥхо тыйаатырын уһуйааччыта

# Тимофеев Никандр Прокопьевич
## Наҕараадалара

1. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
2. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
3. “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара” бэлиэ
4. Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна
5. Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун бэтэрээнэ
6. «Урожай» уопсастыба бочуоттаах үлэһитэ
7. Кутана нэһилиэгин, Сунтаар улууһун бочуоттаах бэтэрээнэ
8. Үлэ, тыыл бэтэрээнэ
# Шибан улууһа

Шибан улууһа – Алтан Ордуу биир улууһа, Бату хаан Дьүчи улууһун биистэринэн араартаабытыгар үөскээбитэ. Алтан Ордуу Улуу Кэхтиитин кэмигэр (нууч.: Великая Замятня) Шибан улууһа киин былаастан тутулуга суох буолбута.

# Шибан улууһа
## Улуус сирэ

Шибан улууһун сирэ билиҥҥи Казахстаан илиҥҥи өттүгэр уонна Арҕаа Сибииргэ баар этэ. Арҕаа Сибииргэ Тайбуҕа сурда диэн ааттаах кэрэиттэр дойдулара үөскээбитэ. Шибан улууһун киин куората Сарайчик этэ. Шибан улууһа уонна ону тэҥэ Орда-Ежэн улууһа Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара буолаллар.
Алтан Ордуу илиҥҥи аҥарын өссө Күөх Ордуу диэн ааттыллар, ол эрээри былыргы суруктарга Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн өйдөбүллэр буккуллар буоланнар, билиҥҥи чинчийээччилэр бу икки дойду бэйэ-бэйэлэриттэн уратыларын чопчу кыайан быһаарар кыахтара суох. Арассыыйа чинчийээччилэрэ үгэс быһыытынан былыргы нуучча сурукатыргар олоҕураллар. Ол кинигэлэргэ Күөх Ордуу (Көк Орда) диэн Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара ааттанар. Б. Д. Греков, А. Ю. Якубовскай уонна Г. А. Федоров-Давыдов саныылларынан Күөх Ордуу Маҥан Ордууттан (Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара) тутулуктаах этэ, тоҕо диэтэр Маҥан Ордуу хааннара Бату убайын Орда Ежэн сыдьааннара этилэр.

# Шибан улууһа
## Улуус баһылыктара

Абулҕази Шибан улууһун баһылыктарын уонна баһылыктаабыт сылларын суруйан хаалларбыт:
* Шибан (1243 сылтан ылата)
* Бахадур-оглан (1266—1280 сылларга)
* Дьучи-Бука (1280—1310 сылларга)
* Бадакул-оҕлан (1310 сыл кэнниттэн)
* Менгу-Тимур (до 1359 сылгар диэри)
* Пулад-Тимур (1359—1367 сылларга)
* Ибраһим уонна Арааб-шаһ тэҥҥэ
* Туглук-хадьи
* Тимур-шейх
* Ядигер

# Шибан улууһа
## Эбии көр

* Алтан Ордуу
* Сибиир ханствота
# Яковлев Василий Васильевич

Яковлев Василий Васильевич (22.08.1934—26.01.1994) — бэйиэт, суруйааччы, тылбаасчыт. Кини «Кытта кырдьыбыт тэҥкэ тиит» кэпсээнинэн аан дойдуга аатырбыт «Тойон кыыл» киинэ уһуллубута.

# Яковлев Василий Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1934 сыллаахха атырдьах ыйын 22 күнүгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүтэ.
* 1958 с. — С. М. Киров аатынан Омскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун «инженер-гидротехник» идэтин бүтэрбитэ.
* 1970 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* 1973 с. — М. Горькай аатынан литература институтун иһинэн Үрдүкү литература курстарын бүтэрбитэ.
* 1994 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр күн сириттэн барбыт.

# Яковлев Василий Васильевич
## Айар үлэтэ

Айымньылара 1956 сылтан бэчээттэнэллэр. Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Навстречу алеет заря» 1963 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. 1967 сыллаахха «Хотугу сулус» сурунаалга «Өрүстэр кирбиилэригэр» романа бэчээттэммитэ. Саха тылыгар Борис Лунин «Смерть ойуна» кинигэтин тылбаастаабыта.

# Яковлев Василий Васильевич
## Библиография

* Өрүстэр кирбиилэригэр. Роман. — Якутскай, 1969;
* Тыа салгына. Кэпсээннэр. — Якутскай, 1984;
* Кэрэхтээххэ. Роман. — Якутскай, 1994.
# NationalGrid

NationalGrid — Улуу Британия энергетическай тэрилтэтэ, гааһынан уотунан Лондон куораты уонна Нью Йорк (АХШ) куораты хааччыйар.
Нью Йорк куоратка ConEdison конкурена буолар.
# Моонньоҕон ууһа

Моонньоҕон ууһа — Крыжовниктыҥылар кэргэннэригэр киирэр улахан уус. Ууска 150-ча көрүҥ киирэр. 0,5 миэтэрэттэн 2,5-га дылы улаатар сайын көҕөрөр сэппэрээктэр. Астара хара эбэтэр кыһыл.
Моонньоҕон Уохта Сыттаах моонньоҕон Сытааччы моонньоҕон Хаптаҕас Пальчевскай хаптаҕаһа Санньыйбыт хаптаҕас
# Холокост

Холокост, сороҕор Шоа (ивр. השואה‎) — диэн ааттанар, Нацистскай Германия Аан Дойду иккис сэриитигэр дьону өлөрөр бириэмэтигэр буолбута. Быһа холоон алта мөлүйүон дьэбириэйдэри өлөрбүттэрэ, ол курдук араас биричиинэнэн өлөрбүттэрэ эмиэ киириллэр, ол курдук цыганнар, гомосексуаллар, Иегова итэҕэйэччилэрэ). Элбэх өттө геттоҕа ууруллубуттара, концентрационнай лааҕырдарга өлэлэтиллибиттэрэ уонна ол кэнниттэн газовай каамераҕа өлөрүллүбүттэрэ.

# Холокост
## Тоҕо дьэбириэйдэри өлөрбүттэрэй

Европаҕа дьэбириэдэр утары абааһы көрөллөрө урут уруккаттан баар этэ Элбэх киһи дьэбириэйдэр бары наһаа баайдар, дьоҥҥо сыһыаннара куһаҕан уонна атын омуктары кытта сатаан олорботтор диэн толкуйдууллара. Маннык боростуой идеялар Германияҕа 1800-с сылларга олус популярнай этэ уонна атын дойдуларга эмиэ. Гитлер Австрияҕа ол бириэмэҕэ төрөөбүтэ уонна ол идеялары ылбыта, уонна экономическай проблемалары уонна Германия уонна Австрия Аан дойду бастакы сэриитигэр хотторуутугар дьэбириэйдэри буруйдуура. Элбэх дьон ону кытта сөбүлэһэрэ, уонна нацистары өйүүрдэрэ.

# Холокост
## Өлүүлэр

Бу аллараа суруллубут сыыппаралар толорутук биллибэттэр, тоҕо диэн үксүгэр ким да ханна да суруйбат этэ. Элбэх учуонайдар сөбүлэспит сыыппаралар маннык:
* Дьэбириэйдэрs (5.1–6 мөл), ол иһигэр:
** Польша Дьэбириэйдэрэ (3–3.5 мөл.)
* Поляктар (1.8-2 мөл)
* Цыганнар (200,000–800,000 ),
* Инбэлииттэр (200,000–250,000),
* Гомосексуалkfh (22,000–25,000 ),
* Иегова итэҕэйээччилэрэ (950–2500)
Дьэбириэйдэр Давид сулуһун көстөр сиргэ кэтэ сылдьыахтаах этилэр, Саба түһэннэр поеһынан концентрационнай лааҕырдарга ыытыллыбыттара. Дьэбириэйдэр үксүлэрэ Польшаттан уонна ССРС сириттэн сылдьаллар этэ.
Мөлүйүөнүнэн дьэбириэйдэри газовай каамераларга өлөрөллөрө, сорохтору тыыннаахтыы уматаллара, уонна мээнээх ытан өлөрөллөрө.
Атын өттүттэн дьон баара, дьэбириэйдэри саһыарар уонна Холокост утары охсуһар

# Холокост
## Холокост аккастааһына

Сорох дьоннор Холокост төрүт да буолбатаҕа диэн этэллэр, эбэтэр сыыһа суруллубут диэн этэллэр. Маны Холокост аккастааһына диэн биллэр. . Европа дойдуларын үксүгэр Холокост буолбатаҕа диир сокуону кэһии буолар. .
# Губернатор

Губерна́тор (саха тылыгар нуучча тылыттан, нуучча тылыгар поляк тылын нөҥүөлээн латыын тылыттан киирбит пол. gubernator, лат. gubernator) — бөдөҥ дьаһалта-сир, федерация биирдэмин баһылыга. Аныгы Арассыыйаҕа бу аатынан кыраай уонна уобалас салайааччытын ааттыыллар (өрөспүүбүлүкэ салайааччыта губернатор диэн ааттаммат).
Арассыыйаҕа 1917 сыллаахха диэри губернатор — күбүөрүнэ үрдүкү чунуобунньуга.
Сорох дойдуларга (Улуу Британия, Дания, АХШ уо.д.а.) губернатор — дойду биирдэмин үрдүкү баһылыга, сороҕор ананар, сороҕор быыбарга талыллар.
Арассыыйаҕа субъект салайааччытын аатын субъект бэйэтэ талар, онон сорох субъектарга губернатор диэн ааттаммат, ол эрээри үгэс быһыытынан губернатор диэн Арассыыйа уобаластарын уонна кыраайдарын баһылыктарын саба быраҕан барыларын ааттыыллар. Өрөспүүбүлүкэлэр баһылыктарын губернатор диэбэттэр.
# AliExpress

AliExpress диэн интэриниэт маҕаһыын, Аан дойду биир бөдөҥ тэрилтэтэ буолар. Табаардары розницаҕа уонна дьоҕус кууһунан атыылыыр былаһаакка (улахан кууһунан атыылыыр Alibaba былаһааккатыттан уратыта).
Кытайга үлэлээбэт, онно кини оннугар Taobao баар.
AliExpress билигин нуучча, ааҥыл, испаан, нидерланд тылынан, француз, итальянскай, польскай, араб уоннаи португаал тылларынан табаар туһунан информацияны көрдөрөр (аптамаатынан тылбаастанар).
Саайт аан дойдуга дьон көрүүтүнэн 32-с миэстэни ылар (Alexa).
# Нүөрүҥгүрү улууһа

Нүөрүҥгүрү улууһа Нерюнгринский район :
| Гиэрбэтэ | Былааҕа |
| Дойду | Арассыыйа Арассыыйа |
| Регион | Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |
| Улуус киинэ | Нүөрүҥгүрү |
| Улуус баһылыга | Фитисов Андрей Владимирович |
| Улуус буолуута | 1976 с. |
| Иэнэ | 93,0 тыh. км² |
| Климата | тосту континентальнай |
| Олохтоохторун аата | нүөрүҥгүрүлэр |
| Кэм зоната | MSK+6 (UTC+9, сайын UTC+10) |
| Официальнай ситим-сир ||
Нүөрүҥгүрү диэн Саха Сирин соҕуруу өттүгэр баар улуус. Республика саамай сайдыылаах индустриальнай улууhа. Административнай киинэ — Нүөрүҥгүрү куорат.

# Нүөрүҥгүрү улууһа
## Администрацияларынан араарыы

Улуус иһинээҕитэ :
| Куорат, бөһүөлэктэр уонна нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Улуус кииниттэн, км | Нэһилиэнньэ ахсаана (2007 сыл) |
| Нүөрүҥгүрү куорат | улуус киинэ | 0 | 64 900 |
| Чульман бөһүөлэк | | 41 | 10 500 |
| Серебряный Бор бөһүөлэк | | 6 | 4 800 |
| Беркакит бөһүөлэк | | 7 | 4 700 |
| Хани бөһүөлэк | | 405 | 1 000 |
| Золотинка бөһүөлэк | | 73 | 600 |
| Нагорнай бөһүөлэк | | 100 | 200 |
| Иенгра | Иенгра | 65 | 1 236 |
| Улахан Хатыми | Улахан Хатыми | 99 | 324 |
| Барыта | | | 88 260 |

# Нүөрүҥгүрү улууһа
## Үөрэҕирии

    Сүрүн ыстатыйа: Нүөрүҥгүрү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Куораттааҕы уокуруктар: Дьокуускай | Жатай
Улуустар: Абый улууһа | Алдан улууһа | Аллайыаха улууһа | Аллараа Халыма улууһа | Амма улууһа | Анаабыр улууһа | Булуҥ улууһа | Бүлүү улууһа | Горнай улууһа | Кэбээйи улууһа | Ленскэй улууһа | Мирнэй улууһа | Муома улууһа | Мэҥэ-Хаҥалас улууһа | Нам улууһа | Нүөрүҥгүрү улууһа | Ньурба улууһа | Орто Халыма улууһа | Өймөкөөн улууһа | Өлөөн улууһа | Өлүөхүмэ улууһа | Сунтаар улууһа | Таатта улууһа | Томпо улууһа | Усуйаана улууһа | Уус-Алдан улууһа | Уус-Маайа улууһа | Үөһээ Бүлүү улууһа | Үөһээ Дьааҥы улууһа | Үөһээ Халыма улууһа | Хаҥалас улууһа | Чурапчы улууһа | Эбээн-Бытантай улууһа| Эдьигээн улууһа
# Отох киһи

Отох киһи диэн этэ-сиинэ улааппытын кэннэ өйө-санаата кэмигэр сайдыбакка хаалбыт киһи ааттанар.
Киһи бэйэтэ; этэ-сиинэ уонна өйө-санаата “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэллэрин төрөппүттэр билэн оҕо улаатан иһэн өйө-санаата сайдыыта этин-сиинин улаатыытыттан хаалан хаалбакка сайдан, билиитэ кэҥээн иһэрин ситиһэллэрэ эрэйиллэр.
Оҕо өйө-санаата сайдыбатаҕына, эбиллэн испэккэ сайдыыттан улаханнык хаалан хааллаҕына даҕаны этэ-сиинэ улаатан улахан киһи курдук көрүҥнээх буолан тахсарын сахалар быһааран “Киһи курдук көрүҥнээх”, эбэтэр оҥорор быһыыта киһиттэн таһынан бардаҕына “Киһи буолбатах” диэн этэллэр.
Төрөппүттэр оҕо өйө-санаата сайдыытын этэ-сиинэ улаатыытыттан хаалларан кэбиспиттэрин “Отох киһи” диэн этии баара биллэрэр.
“Отох киһи” диэн оҕо өйө-санаата сайдыыта, билиитэ-көрүүтэ этин-сиинин улаатыытыттан биллэр соҕустук хаалан хаалбыт буоллаҕына этэллэр. Улааппыт оҕону "Кыра оҕо курдук" диэтэхтэринэ өйө-санаата хаалан иһэрэ бэлиэтэнэр.
Бу хаалан хаалыы көнөр кыахтаах буоллаҕына “Отох киһи отутугар өйдөнүөҕэ” диэн этиини туһаналлар. Бу этии кыра эрдэҕиттэн өйүн-санаатын сайдыыта хойутаан хаалбытын улаатан баран бэйэтэ дьарыктанан ситиһиннэрэр кыахтааҕын биллэрэр.
Сахалар өй-санаа сайдыытын ити уратыларын билэллэриттэн оҕолорун кыра эрдэҕиттэн өйүн-санаатын сайыннарыыны, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорун модьуйан ситиһэллэр. Киһи оҥороруттан атыннык оҥоруу, айыыны оҥоруу сыыһа-халты буолан хаалара элбэҕиттэн оҕолорун харыстаан "Айыы диэмэ", “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэллэр, куһаҕан быһыылар аҕыйыылларын үөскэтэллэр.
Оҕо улаатан этэ-сиинэ ситиитигэр улахан киһи оҥорор бары быһыыларын таба оҥорорун ситиһиитэ киһи буолуу диэн ааттанар. (1,56).
Отох киһи буолбат туһугар оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй, туһалаах үгэстэргэ үөрэнэрин, киһи буолууну кэмигэр, хойутаабакка эрэ ситиһэрин төрөппүттэр хааччыйаллар. (2,50).

# Отох киһи
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
# Наукаҕа уонна техникаҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбатын бириэмийэтэ

Наукаҕа уонна техникаҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбатын бириэмийэтэ — Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин Арассыыйа уонна аан дойду таһымыгар таһаарбыт дьоҥҥо эбэтэр кэлэктииптэргэ сыл аайы бэриллэр.
Хандьыдааттары анал хамыыһыйа талар уонна өрөспүүбүлүкэ аҕа баһылыгар бигэргэтиигэ ыытар. Сылга үскэ дылы киһиэхэ эбэтэр билим кэлэктиибигэр бэриллэр. Онтон иккитэ билим уонна техника эйгэтигэр уһулуччу айымньылар эбэтэр үөрэх кинигэлэрин айыы иһин бэриллэр, үсүһэ — айымньылаах үлэҕэ эбэтэр билим эйгэтигэр үлэҕэ үрдүк ситиһиилэр иһин бэриллэр.
СӨ бырабыыталыстыбатын 1992 сыл атырдьах ыйын 3 күнүнээҕи 349 нүөмэрдээх Уурааҕынан бу бириэмийэ Балаһыанньата бигэргэммитэ.

# Наукаҕа уонна техникаҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбатын бириэмийэтэ
## Бириэмийэ лауреааттарын тиһигэ:

| Сыла | Айымньыларын иһин | Ситиһиилээх үлэтин иһин |
| 1992 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 1993 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 1994 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 1995 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 1996 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 1997 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 1998 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 1999 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 2000 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 2001 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 2002 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 2003 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 2004 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 2005 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 2006 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 2007 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 2008 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 2009 | Тиэкис хараҕа | Тиэкис хараҕа |
| 2010 | Кэлэктиип: Вахрамеева Евдокия Ивановна, Еремеева Елена Александровна, Васильева Татьяна Николаевна, Васильев Петр Петрович | Бурцев Анатолий Алексеевич |
# Даркылаах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Даркылаах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Чыамайыкы нэһилиэгин киинэ.

# Даркылаах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Чыамайыкы нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Уйбаан Горнай

Уйбаан Горнай — саха бэйээтэ, публицииһэ.
# Ньымаат (булт)

Ньымаат — бултаабыт бултан бэрсии. Ньымаат — булт бастыҥа, балык үтүөтэ, түүлээх талыыта буолар.
# Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Бастакы Малдьаҕар нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Булгунньахтаах.
Улуус кииниттэн 27 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэ ахсаана — 1 767 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Булгунньахтаах — 1 606, Тойон Арыы — 161 киһи.

# Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

Дьобулҕа. Урут Арҕаа Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Бордуолаах аҕа ууһа, Дьопутаат аҕа ууһа, Игидэй аҕа ууһа, Эмээхсин аҕа ууһа, Данилов аҕа ууһа, Корнилов аҕа ууһа, Рожин аҕа ууһа

# Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Семенов Платон Саввич (1875—1963) — олоҥхоһут.
    Ефремов Степан Павлович (06.01.1905—24.03.1983) — драматург.
    Харитонов Павел Николаевич — Ойуку (1941 с. бэс ыйын 22 к. төр.) — поэт, прозаик, литератураны ырытааччы.
    Романов Алексей Семенович (1958 с. олунньу 27 к. төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, Арассыыйа бочуоттаах кинематографиһа.
# Төһүү

Төһүү диэн тирэх чобун тула эргийэр өһүө. Төһүү биир судургу механизм буолар. Өһүө уһугуттан тирэх чобугар барар кэрдиистэрэ төһүү холо дэнэллэр. Төһүү устата ыарахан таһаҕаһы көтөҕөргө туттуллар. Бэйэҕинээҕэр ыарахан ыйааһыны көтөҕөргө төһүү холун уһун өттө эн диэки баар буолуохтаах. Төһүүгэ ууруллубут күүстэр түгэннэрэ нуулга тэҥнэстэхтэринэ төһүү тэҥнэһиккэ баар буолар.
# Societe Generale

Societe Generale (французскай тылтан Сосьете Женераль), Франция саамай улахан баана уонна KBC Groep харчы конгломерата, 67 араас омук дойдуларыгар филиаллаах (Арассыыйаҕа уонна Саха Сиригэр баар филиала Росбанк дэнэр).
2011 сылтан ыла сир шаарын үрдүнэн глобальнай системнай бааннарга киирэр.
Салалтата — Париж (Франция).
# Кэридэхчээн

Кэридэхчээн (ааҥл. The Tramp, The Little Tramp, Charlot) диэн Чарли Чаплин сүрүн хатыланар оруола. Аан дойдутааҕы кинематограф биир биллиилээх персонажа. Кэридэхчээн мэник түөкүн соҕус да буоллар ис иһинэн сымнаҕас сүрэхтээх үчүгэй киһи. Алын түмэт төрүттээх дьадаҥы эрээри майгыта сигилитэ джентльмен курдук.
Чарли Чаплин Кэридэхчээн оруолун 70 тахса кылгас уонна толору киинэлэргэ оонньообута. Бастакы киинэтэ Оҕо автосырсыылара (Kid Auto Races at Venice, 1914 сыл), бүтэһик киинэтэ Аныгы кэмнэр (Modern Times, 1936 сыл).
# Билиҥҥи кэм (телеканал)

Билиҥҥи кэм (нууч. Настоящее время) — АХШ телеканала нуучча тылынан Саха Сиригэр, Арассыыйаҕа, Украинаҕа, Болгария, Узбекистаҥҥа, Казахстаҥҥа, Кыргызстаҥҥа интернет уонна аргыс нөҥүө көрдөрөр иһитиннэрэр. Үлэтин 2017 сыллаахха саҥалаабыта.
Сыала соруга — демократия тарҕатыы, дьон зомбитыйыытын тохтотуу, уһугуннарыы.
Көҥүл араадьыйата бас билэр.
Салалтата — Прага (Чехия).
# .tl

.tl диэн Илин Тимор үрдүк таhымнаах ил домена.
# Боппосов Петр Михайлович

Боппосов Петр Михайлович — XIX үйэ бүтүүтүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһун Дьэр нэһилиэгин кинээһэ.
1876 сыллаахха атырдьах ыйыгар Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэригэр Санкт-Петербуурга барсыбыт. Онно Саха сирин дэлэгээссийэтэ Саха уобалаһын төрүт олохтоохторун олоҕун-дьаһаҕын көрдөрбүт. Улуус олохтоохторо барар дьон айаннарыгар харчы хомуйбуттар. Кинини кытта тылбаасчытынан Георгий Слепцов барсыбыт, онно хаалан, Байыаннай мэдиссиинэ академиятын бүтэрэн, кэлин сахалартан бастакыннан быраас үрдүк үөрэҕин ылбыт, бастакы хирург буолбут.
# Васильева Дария Васильевна

Васильева Дария Васильевна — СӨ үтүөлээх агронома.
1945 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1971 с. Москватааҕы К. А. Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбит агроном.
1972—1978 сс. Ленин аатынан совхозка Ороссолуода отделениетыгар оҕуруот аһын үүннэрэр биригээдэ биригэдьиирэ.
1980 сылтан Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын министерствотыгар кылаабынай агономунан үлэлиир.
1975 с. САССР Үрдүкү Сэбиэтин депутата.
1975 с. БСНХСБ үрүҥ көмүс медалиһа.
1975 с. «Бочуот Знага» орден кавалера.
2005 с. СӨ үтүөлээх агронома.
# 1000

1000 сыл.

# 1000
## Түбэлтэлэр

* Ахсынньы 25 — Иштван I Сибэтиэй Венгрия хоруола буолбут.
# Мочанов Юрий Алексеевич

Юрий Алексеевич Мочанов — археолог.
Ю. А. Мочанов салайар экспедицията 40 сыл тухары Саха сирин барытын чинчийбитэ. Былыргы палеолит (3—2,5 мөл сыл ынараа өттүттэн) археология объектарыттан саҕалаан эрдэтээҕи саха культуратыгар диэри (XVIII үйэ) 1000 тахса объект чинчийилинэ.
Билигин Ю. А. Мочанов археология уонна киһи палеоэкологиятын отделын сүрүннүүр наука специалиһа.
Кэргэнэ уонна бииргэ үлэлээччитэ, соратнига — археолог Федосеева Светлана Александровна.

# Мочанов Юрий Алексеевич
## Олоҕун олуктара

* 1934 сыл сэтинньи 8 күнүгэр Ленинград куоракка төрөөбүт.
* 1957 сыллаахха Ленинград Государственнай университетын история факультетын бүтэрбит.
* Үлэтин 1956 сыллаахха Ленинградка Арктика уонна Антарктика музейыгар саҕалыыр. Хас да экспедицияҕа кыттар.
* 1963 сылтан Дьокуускайдааҕы Тыл, литература уонна устуоруйа институтыгар үлэлиир (билигин Гуманитарнай Чинчийии института).
* 1964 сылтан билиҥҥи кэмҥэ диэри Приленскай археология экспедициятын дириэктэрэ.

# Мочанов Юрий Алексеевич
## Айымньылара

* «Многослойная стоянка Белькачи 1 и периодизация каменного века Якутии», М., Наука, 1969;
* «Древнейшие этапы заселения человеком Северо-Восточной Азии», Новосибирск, Наука, 1977;
* «Археологические памятники Якутии. Бассейны Алдана и Олекмы», Новосибирск, Наука, 1983, соавтор;
* «Древнейший палеолит Диринга (стратиграфия и геологический возраст памятника)», Якутск, 1989;
* «Археологические памятники Якутии. Бассейны Вилюя, Анабара и Оленька», М., Наука, 1991, соавтор.

# Мочанов Юрий Алексеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Хотугу сулус» уордьан (2009)
# 1960 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XVII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1960 сыллаахха Италия Ром куоратыгар буолан ааспыттара.
# Лебединай

Лебединай бөһүөлэк. Алдан улууһун нэһилиэгэ.
Улуус кииниттэн 26 км. соҕуруулуу- илин диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 144 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Лебединай - 1200 уонна Бастакы Орочоон - 32 киһи (2007 сыл).

# Лебединай
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Венесуэлалар

Венесуэлалар (исп. (los) venezolanos) диэн омук, Венесуэла төрүт уонна сүрүн омуга, уопсай ахсааннара 20 млн курдук, олортон 18 млн Венесуэлаҕа олорор. 2 млн ордубут дьоно үксэ АХШ, Канаада, Аустралиа, Германия уонна Иран дойдуларыгар олохсуйан олороллор. Саха Сиригэр 3 венесуэла омуга олорор. Саҥарар тыллара — испаан тыла.