yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сплин

«Сплин» (от ааҥл. spleen) — Россия Санкт-Петербургтан сылдьар рок-группата. Уларыйбат лидера — Александр Васильев. Бөлөх 1994 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр үөскээбитэ.

# Сплин
## Дискография
### Нүөмэрдээх альбомнар

* 1994 — Пыльная быль
* 1996 — Коллекционер оружия
* 1997 — Фонарь под глазом
* 1998 — Гранатовый альбом
* 1999 — Альтависта
* 2001 — 25-й кадр
* 2003 — Новые люди
* 2004 — Реверсивная хроника событий
* 2007 — Раздвоение личности
* 2009 — Сигнал из космоса

# Сплин
## Дискография
### Кэнсиэртэн оҥоруллубут альбомнар

* 2000 — Альтависта live (2CD)
* 2001 — Fellini Tour (совместный альбом с БИ-2 и группой Томас)
* 2002 — Акустика (2CD)

# Сплин
## Дискография
### Компилциялар

* 2000 — Зн@менатель
* 2007 — 13 лет в Рок-н-Ролле (сборник лучших песен)

# Сплин
## Дискография
### Сингллар

* 2002 — Гандбол
* 2004 — Романс
# Астероид

Астероид диэн комета буолбатах, планетаттан кыра, ол гынан баран метеороидтан улахан халлаан эттигэ.
# Дьо Байден

Дьо Байден (ааҥл. Joe Biden, оригинал аата Joseph Robinette Biden) (1942–), АХШ 46 президенэ, Скрантон куоратка, Пенсильвания штатка төрөөбүтэ, Сэтинньи 20 күнүгэр 1942 төрөөбүтэ.
# Гондвана

Гондвана - былыр, палеозой уонна мезозой саҕана Соҕуруу полушариеҕа баар буола сылдьыбыта сабаҕаланар материк. Иһигэр билиҥҥи Австралия, Индия, Африка, Соҕуруу Америка уонна Антарктида киирэллэр этэ дииллэр.
# Бороҕон (Булуҥ)

Бороҕон. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ. Киинэ Намыы сэлиэнньэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 507 киһи (2007 сыл). Омолой өрүскэ турар улуус кииниттэн 250 км. сиргэ. Олохтоохтор дьарыктара сүрүннэн таба иитиитэ уонна балыктааһын. Улуус киинигэр диэри көтөр аал сылдьар.

# Бороҕон (Булуҥ)
## Ылыллыбыт сирэ

Республика Саха (Якутия), Административно-территориальное устройство. 2007 г.
# Венесуэла боливара

Боливар — Венесуэла бастаан эбии (1871–1879), онтон сүрүн (1879 сылтан) харчыта.
1871 сылга боливар дойду сүрүн харчытыгар — венесолана5а -эбии, бөдөҥүтэр харчы быhыытынан киллэриллибитэ (20 венесолано =1 боливар).
1879 сылтан дойду сүрүн харчытынан Франция франкатыгар тэннэммит уонна 100 сентимоттан турар боливар биллэриллибитэ. 2008 сыл тохсунньу 1 күнүттэн, деноминация (1000:1) кэннэ, саҥа ааттаммыта - боливар фуэрте (исп. bolívar fuerte — күүстээх боливар). 2012 сыл атырдьах ыйыттан синньэ "боливар" диэн аата төннөрүллүбүтэ.
ISO 4217 стандартыгар бэлиэтэ: VEF (2008 сылтан) - VEF, сыыппаранан - 937.
# Белгород уобалаһа

Белгород уобалаhа :
| Белгород уобалаhын былааҕа Белгород уобалаhын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Белгород |
| Иэнэ | 27 134 км² км² |
| Дьонун ахсаана | ▲1 540 985 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Киин |
| Экономическай оройуона | Киин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Евгений Степанович Савченко |
| Белгород уобалаһын Думатын бэрэсэдээтэлэ | |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Белгород уобалаhа (нууч. Белгородская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Белгород.

# Белгород уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 540 985 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 56,79 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 66,61% (2013).

# Белгород уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ
### Национальный состав населения

| Биэрэпис сыла | 1989 | 2002 | 2010 |
| Национальностарын ыйбыт дьон | 1378287 (100 %) | ▲ 1504701 (100 %) | ▼ 1488514 (100 %) |
| Нууччалар | 1280457 (92,9 %) | ▲ 1403977 (93,3 %) | ▲ 1404653 (94,4 %) |
| Украиннар | 75145 (5,5 %) | ▼ 57846 (3,8 %) | ▼ 41914 (2,8 %) |
| Эрмээннэр | 1490 (0,1 %) | ▲ 4999 (0,3 %) | ▲ 7588 (0,5 %) |
| Туроктар | 10 (0,0 %) | ▲ 3984 (0,3 %) | ▲ 4665 (0,3 %) |
| Азербайдьаннар | 1911 (0,1 %) | ▲ 4531 (0,3 %) | ▲ 4621 (0,3 %) |
| Атын национальностар | 19276 (1,4 %) | ▲ 26539 (1,8 %) | ▼ 25073 (1,7 %) |

# Белгород уобалаһа
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 397,1 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 4,2% эбит, ол эбэтэр 32,2 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Владимир уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 7 миэстэни ылан олорбут.
# Санникова Яна Михайловна

Санникова Яна Михайловна — Саха Сирин сайдыытын үөрэтэр чинчийээччи, история билимнэрин кандидата.

# Санникова Яна Михайловна
## Олоҕун олуктара

* 1973 сыллаахха кулун тутар 11 күнүгэр Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Бэдьимэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1995 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1995—1996 сс. — Саха республикатын Ил Түмэнин Хонтуруоллуур комитетын ведущай специалиһа.
* 1996—1998 сс. — Саха Сирин эдэр ыччакка уонна физическэй культуураҕа Министерствотын иһинэн идэҕэ хайысхалааһын уонна тэрийии Киинин специалиһа.
* 1995—1998 сс. Саха республикатын НА аспирана.
* 1999 г. — младшай научнай үлэһит.
* 1999 с. — история билимин кандидатыгар «Коллективизация сельского хозяйства в Якутии (1929—1940 гг.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 2000—2006 сс. — Саха республикатын НА гуманитарнай чинчийии Институтун научнай үлэһитэ.

# Санникова Яна Михайловна
## Сүрүн үлэлэрэ

«Коллективизация сельского хозяйства в Центральной Якутии (1929—1940)», монография. «Изменения в социальном развитии» (Сб.: Народ саха от века к веку: очерк истории. — Новосибирск, 2003). «Проблемы развития традиционного хозяйства Арктики в новейший период (на примере РС(Я)» (Сб.: Материалы региональной научной конференции студентов, аспирантов и молодых ученых «Наука. Техника. Инновации». - Ч.5. — Новосибирск, 2002).
# Кемерово уобалаһа

Кемерово уобалаһа :
| Кемерово уобалаһын былааҕа Кемерово уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Кемерово |
| Иэнэ | 95 500 км² |
| Дьонун ахсаана | 2 821 900 (2009) |
| Федеральнай уокуруга | Сибиир |
| Экономическай оройуона | Арҕаа-Сибиир |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Аман Тулеев |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+3 |
Кемерово уобалаһа, (Нууччалыы: Кемеровская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Кемерово.

# Кемерово уобалаһа
## География

Хоту өттө дэхси сир, онтон соҕурууҥҥута хайалаах дойду, Алтаай уонна Сайаан хайа системаларын кытыыларыгар сытар, уобалас иһигэр Кузнецкай хайалара, Салаир хайалара уонна Шория хайалара бааллар. Уобалас кэтитэ: хотуттан соҕурууга: 500 км, арҕааттан илиҥҥэ: 300 км.

# Кемерово уобалаһа
## Климат

Клиимата континентаальнай - уһун, тымныы кыһын уонна кылгас сылаас сайын. Орто температууралар: тохсунньуга −17 … −20 °C, от ыйыгар +17 … +18 °C. Халлаан уутун түһуүүтэ, сылга: дэхси сиргэ 300 мм, хайаларга 1000 (сороҕор үрдүк) мм.

# Кемерово уобалаһа
## Сир баайа

Таас уонна буурай чохтор хостоноллор (аатырбыт КУЗБАСС), тимир уонна полиметаал уруудалар, кыһыл көмүс, фосфориттар уонна араас тутуу материаллара.

# Кемерово уобалаһа
## История

Уруук сүрүн нэһилиэнньэтэ шор уонна телеут омуктар эбиттэр. 1618 сылтан нууччалар олохсуйан саҕалаабыттара. Уобалас бэйэто 1943-үс сылга тэриллибитэ, ССРС Үрдүк Сэбиэтин Президиумун уурааҕынан.

# Кемерово уобалаһа
## Экономика

Уобаласка улаханнык сайдыыллыбыт таас чох хостуур промышленнастаах. Сылга 150 мөл. туонна таас чох сиртэн хостонор. Тимиир ууллары (өҥнөөх уонна хара), машиностроение, химия.

# Кемерово уобалаһа
## Демография

Алта саамай элбэх ахсааннаах омуктар, 2002 сыллах биэрэпис көрдөрүүтүнэн:
* Нууччалар — 2664816
* Татаардар — 51030
* Украинестар — 37622
* Ниэмэстэр — 35965
* Чуваштар — 15480
* Шордар — 11554
# Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм акадьыамыйата

Координаталара: 55°38′21″ с. ш. 38°00′50″ в. д.﻿ / ﻿55.639361° с. ш. 38.014000° в. д.﻿ / 55.639361; 38.014000 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм (ССФКУТ) - Арассыыйаҕа Смоленскай куоракка баар судаарыстыбаннай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм акадьыамыйата
## Устуоруйата

1929 с. Смоленскайдааҕы физическэй култуура техникума; 1950 с. Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура института; 2005 с. Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм акадьыамыйата; Акадьыамыйаҕа 600-тэн тахса успуорт маастара, МКСМ уонна успуорт үтүөлээх маастара үөрэммит. Үгүс выпускниктара аан дойдуга биллиилээх дьон буолбуттар.
Бэс ыйын 22 күнүгэр 1941 сыллаахха, техникум преподавателэ, успуорт маастара Иван Шкодин сэрии бастакы күнүгэр спортивнай хаамыыга 3 км олохтообут аан дойдутааҕы рекорда, киһи санаатын модун күүһүн, дьулуурун, уоҕун уонна кыаҕын туоһулуур сүҥкэн суолталаах, ураты көстүү буолар.
Акадьыамыйаны бүтэрбиттэртэн 75-тэн тахса киһи АБ үтүөлээх тренера буолбуттар.

# Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм акадьыамыйата
## Структурата

Акадьыамыйа структуратыгар киирэллэр:
1. Физическэй култуура уонна успуорт факультета. Икки салаалаах.
2. Физическэй култуура уонна чөл туруктуур технологиялар факультета
3. Заочнай үөрэх факультета
4. Эбии үөрэх факультета
Институкка үөрэҕи ыыталлар:
-19 кафедра;
-Учебнай-методическай отдел;
-Үөрэх хаачыстыбатын отдела;
-Практика уонна үлэнэн хааччыйыы отдела.
Акадьыамыйаҕа 2000-тан тахса устудьуон, аспиран уонна истээччи дьарыктанар. 170-тан тахса преподаватель үлэлиир, ол иһигэр бэрэпиэссэрдэр, наука дуоктардара, наука хандьыдааттара бааллар. Акадьыамыйаҕа 15 испэссээлинэскэ үөрэтэллэр.

# Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм акадьыамыйата
## Рейтиннэрэ

Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм акадьыамыйата
1. Смоленскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ
2. Смоленскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 324-с миэстэ.
# Заболоцкай Климент Дмитриевич

Заболоцкай Климент Дмитриевич — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1908 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1916 с. Аһыыкайга үөрэнэн баран 1920 с. 4 кылааһы бүтэрэн салгыы Ороссолуодаҕа оскуоланы бүтэрбит.
Алданнаҕы Горнай техникумҥа үөрэнэн геолог идэтин ылан хоту оройуоннарга үлэлээбитэ.
1937 с. Дьокуускайга Геологическай управлениеҕа уонна идэлээх союзтар уобаластааҕы комитеттарыгар үлэлээбитэ.
1941 с. сэриигэ барбыт, батальон политругунан сылдьыбыт.
1943-1944 сс. В.И.Ленин аатынан Москватааҕы байыаннай полтическай училищены үөрэнэн бүтэрбит уонна 118-с Мелитопольскай СД 463-с СП партийнай тэрилтэтин секретарынан сулууспалаабыт. 1945 с. ыраханнык бааһыран төннөн кэлбитэ.
Кыһыл Сулус, Аҕа дойду сэриитэ I степенэ орденынан наҕраадаламмыта.
1970 с. өлбүт.
# Опишня

Опишня (укр. Опішня) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 410 (2015).
# Кириллин Николай Дмитриевич

Кириллин Николай Дмитриевич - Саха сирин уопсастыбаннай диэйэтэлэ, геология-минералогия ноуукаларын хандьыдаата, СӨ үтүөлээх геолога.
1973 сыллаахха геолог идэтин Саха судаарыстыбаннай университетыгар ылбыта, 1997 сыллаахха экономист-менеджер үөрэҕин Арассыыйа судаарыстыбаннай сулууспатын академиятыгар бүтэрбитэ.
Үөһээ Дьааҥыга, Өлүөнэ Алдан ыккардыларыгар (Алдан антиклизата), Приморскай хапталга уонна Халыматааҕы көтөҕүүгэ (поднятие) сүүрбэ сыл устата геология чинчийиитин ыыппыта. 1991 сыллаахтан геологияны, промышленноһьы салайар үлэҕэ сылдьар. СӨ Геологияҕа судаарыстыбаннай кэмитиэтин тэрийиини 1993 сыллаахха көҕүлээччи уонна тэрийсээччи.
"Аллараа-Өлүөнэтээҕи" (1994) уонна "Анаабыр Алмаастара" (1997) кыырпах алмаас хостуур хампаанньалары тэрийиигэ кыттыбыта. Хас да сокуон бырайыактарын суруйсубута, ол иһигэр Саха ССР "О недрах и недропользовании" (1991) уонна СӨ "О регулировании пользования и распоряжения особым природным ресурсом - ископаемыми остатками мамонтовой фауны" (2005) уонна да атын СӨ уонна кини олохтоохторун сиртэн хостонор баайыгар бырааптарын көмүскүүр сокуоннар уонна нормативнай аакталар ааптардара.
1994 сылтан "О недрах" РФ сокуонун Госудуумаҕа ырытааччы уонна эспиэр. Геологияҕа уонна айылҕа баайын туһаныыга элбэх ноуучунай ыстатыйалары суруйбута.
Саха омугун кэнгириэһин уонна Саха уопсастыбаннай Киин Сүрүннүүр Сүбэлэригэр киирэр.
"Ископаемая мамонтовая кость-особый природный ресурс Севера России: проблемы права, экономики и организация рационального пользования" (2011), "Федерализм и недра"(2012) кинигэлэр ааптардара.
# Ватт

Ватт (бэлиэтэ W) диэн кыамта кээмэйин биирдигэ. Формулата 1 kg⋅m²⋅s⁻³, ол эбэтэр 1 сөкүүндэҕэ 1 джоульга тэҥнээх. Ватт үлэ тэтимин ааҕарга туттуллар. Биирдик Джеймс Уатт (1736–1819) диэн Шотландия билимдьитин аатынан ааттаммыта.
# Литке Федор Петрович

Литке Федор Петрович (атырдьах ыйын 17 (28) күнэ, 1797, Санкт-Петербург — атырдьах ыйын 8 (20) күнэ, 1882, Санкт-Петербург) — аан дойдуга биллибит муоранан устааччы, Арассыыйа билимин академиятын бэрэсидьиэнэ.
1864 сыллаахтан 1882 сыллаахха дылы Арассыыйа билимин академиятын бэрэсидьиэнинэн олорбута. Учуонай быһыытынан аан дойдуга биллибит Академия бастакы бэрэсидьиэнэ. Камчаатка кытылын каартаҕа киллэрбитэ, хас да арыыны уонна архипелаагы арыйбыта, ол өҥөтүн иһин Нуучча географияҕа уопсастыбатын вице-бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта. Литке академия бэрэсидьиэнэ буолан олордоҕуна физика обсерваториятын, Павловскайга баар метеорология уонна магнит обсерваторияларын үбүлээһин улааппыта. Билим уонна литература айымньыларын иһин бириэмийэлэр ахсааннара элбээбитэ, түмэллэр туруктара тупсубута.
# Самара уобалаһа

Самаара уобалаһа :
| Самаара уобалаһын гиэрбэтэ Самаара уобалаһын былааҕа Самаара уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Самаара |
| Иэнэ | 53 600 км² |
| Дьонун ахсаана | 3,171 мөл. (2009) |
| Федеральнай уокуруга | Волгатааҕы |
| Экономическай оройуона | Волгатааҕы |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Владимир Артяков |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | Виктор Сазонов |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+1 |
Самаара уобалаһа (нуучч. Самарская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Самаара.

# Самара уобалаһа
## География

Уобалас сир иэнинэн Поволжьеҕа бэһис миэстэҕэ турар - 53,6 тыһ. км². Кэтитэ: хотуттан соҕуруу - 335 км, илинтэн архаа - 315 км.

# Самара уобалаһа
## География
### Сир баайа

Хостоноллор: нефть, гааз, умайар сланецтар уонна тутуу материаллара.

# Самара уобалаһа
## Экономика

Күүстээх промышленность баар, ол иһигэр, Тольятти куоракка аатырбыт "АВТОВАЗ", массыыналары оҥорор собуот.

# Самара уобалаһа
## Демография

Биэрэпис көрдөрбүтүнэн, уобаласка араас омуктар олороллор:
| Омуктар | 1970 с. | 1979 с. | 1989 с. | 2002 с. |
| Нууччалар | 2276,6 | 2587,2 | 2720,2 | 2708,5 |
| Украинестар | 66,7 | 78,6 | 81,7 | 60,7 |
| Белорустар | 16,4 | 19,2 | 19,9 | 14,1 |
| Казаахтар | 10,4 | 11,2 | 14,2 | 14,9 |
| Башкирдар | 5,8 | 6,3 | 7,5 | 7,9 |
| Марийестар | 2,9 | 3,5 | 4,4 | 3,9 |
| Мордвалар | 118,1 | 117,1 | 116,5 | 86,0 |
| Татаардар | 93,7 | 103,6 | 115,3 | 127,9 |
| Чуваштар | 113,8 | 115,8 | 117,9 | 101,4 |
| Евреидар | 18,7 | 16,7 | 13,6 | 6,4 |
| Ниэмэстэр | 8,0 | 10,1 | 10,6 | 9,6 |
| Армяннар | | | 4 162 | 21 566 |
| Азербайдьааннар | | | 6 320 | 15 046 |
| Узбектар | | | 3 831 | 5 483 |
| Цыгааннар | | | 4 981 | 5 244 |
| Таджиктар | | | 1 398 | 4 624 |
| Грузиннар | | | 1 973 | 3 518 |
| Молдаваннар | | | 2 509 | 2 364 |
| Удмурттар | | | 1 758 | 1 608 |
| Кэриэйдэр | | | 564 | 1 462 |
| Поляктар | | | 1 400 | 1 263 |
| Чэчиэннэр | | | 474 | 1 193 |
| Лезгиннар | | | 674 | 1 126 |
| Омуктарын эппэтэх дьоннор | | | 1 758 | 22 489 |
# Чочум

Чочум сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ.
Өлүөнэ уҥа кытылын аттыгар Алдан өрүс төрдүн таһыгар Лүҥкүбэй уонна Белянка үрэхтэр икки ардыларынан сытар.
Чочума өрүс хочото быһа охсор. Устата 80 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1363 м. үрдүккэ тиийэр.

# Чочум
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Үргэл

Бу тыл хас да суолталаах
* Үргэл, сулус бөлөҕө
* Үргэл, арт-галерея
* Үргэл, продюсерскай хампаанньа
* Үргэл Сулус, музыка бөлөҕө
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Белла Ахмадулина

Бе́лла (Изабе́лла) Аха́товна Ахмаду́лина (тат. Белла Әхәт кызы Әхмәдуллина; 1937, муус устар 10, Москуба — 2010, сэтинньи 29, Переделкино, Москуба уобалаһа) — нуучча бэйиэтэ, суруйааччы, тылбаасчыт, XX үйэ иккис аҥаарыгар нууччалыы суруйбут бөдөҥ лиирик бэйиэт дьахталлартан биирдэстэрэ. ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, ПЕН-кулууп исполкомун чилиэнэ. Америка ускуустубаҕа уонна литэрэтиирэҕэ академиятын ытык чилиэнэ. ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин уонна Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

# Белла Ахмадулина
## Олоҕун олуктара

Белла Ахмадулина 1937 сыллаахха муус устар 10 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүтэ. Аҕата — Ахат Валеевич Ахмадулин (1902—1979), хомсомуол уонна баартыйа үлэһитэ, Аҕа дойду луу сэриитин кэмигэр майор, 31-го туспа зенитно-артиллерийскай дивизион политруга, кэлин ССРС Судаарыстыба таможнятын кэмитиэтин эппиэттээх үлэһитэ (кадр управлениетын начаалынньыга, председатель солбуйааччыта). Ийэтэ Надежда Макаровна Лазарева тылбаачытынан госбезопасность уорганнарыгар үлэлээбитэ ийэтинэн революционер Александр Стопани балта этэ.
# Скрябин Адам Васильевич

Скрябин Адам Васильевич (18.05.1896—1938) — саха бастакы хормейстера, саха национальнай муусукатын култууратын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, саха ырыаларын тарҕатааччы.

# Скрябин Адам Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1896 сыллаахха ыам ыйын 18 күнүгэр Нөмүгү нэһилиэгэр төрөөбүт.
* Дьокуускайдааҕы духовнай училищеҕа үөрэммитэ, 1917 сыллаахха бастакы саха хуорун уонна саха национальнай ротатын духовой оркестрын тэрийбитэ. Бу хуор кини салайыытынан 1923 сыллаахха Москубаҕа I Бүтүн Сойуустааҕы норуот хаһаайыстыбатын быыстапкатыгар сахалыы ырыалары толорон ситиһиилээхтик кыттар. 1924 сыллаахха Москуба консерваториятыгар муусука түөрүйэтин салаатыгар үөрэнэ киирбит.
* Дьокуускай оскуолаларыгар, педтехникумҥа үлэлээбит. 1927 сыллаахха Москубаҕа "Саха ырыаларын ноталара" диэн бастакы хомуурунньугу бэлэмнээн бэчээттэппит. Адам Скрябин ыллаан бирбитин мусукааннар К.П. Виноградов, Н. И. Аладов тупсаран нуотаҕа түһэрбиттэрэ.
* 1931 с. — Саха театрын иһинэн Саха Сиригэр бастакы хомус ансаамбылын тэрийбит.
* 30-с сыллар ортолоругар Дьокуускайдааҕы пединститут хормейстера.

# Скрябин Адам Васильевич
## Аатын үйэтитии

А. В. Скрябин аатынан Ой с. уулусса ааттаммыт.
# R&B

Ритм энд блюз (ааҥллыы:rhythm and blues — Ритм уонна блюз; кылгастык R&B, R'n'B эбэтэр RnB) — дьазз, госпел уонна блюз дьайыыларыттан үөскээбит биллиилээх музыка жанра.
Бу хайысха бэрэстэбиитэлинэн, холобура Грэмми бириэмийэ хаһаайына АХШ ырыаһыта Akon буолар.

# R&B
## Аныгы R&B

1980-с сылларга Джеймс Браун уонна The Sly & the Family Stone музыкаларыгар психоделическай рок уонна да атын стиллэри тутталларын саҕалаабыттара. Фанк диско- музыка улахан өттө буолбута. 1980-с сыллар саҕаланыыларыгар фанк уонна соул, Принс уонна да атыттар үлэтин-хамнаһын түмүгэр ордук тарҕанар буолбуттара. Аныгы R&B диэн Америка популярнай музыкатын сүрүн чааһа буолбута.
R&Б бүгүн африканскай музыка стилин быһаарар. Кини соул-музыка, фанк, поп-музыка уонна (1986 сыл кэнниттэн) хип-хопа билигин аныгы R&B диэн ааттаналларын ситистэ.
Кинини сороҕор "куорат аныгылыы муусуката" эбэтэр "куорат попсата" диэн ааттыыллар.

# R&B
## Аныгы R&B
### R&B 2000-с сылларга

2000--с сылларга хип-хоп пластинкаттан R&B пластинкаттан уратыта онно рэп эбэтэр ыллыырыгар сытар. R&B бөлөх толорооччулардааҕар улаханнык соло ырыаһыт фокуһа буолла. 2005 с. саамай биллэр R&B артыыстарынан Ашер, Бейонсе (уруккута Destинy Child), Ашанти уонна Мэрайя Кэри буоллулар.
Алисия Киз, Р.Кэлли, Дьон Ледженд уонна Тони Брэкстон курдук артыыстары кытта өрүү биһирэмнээхтик сылдьспыта. Сорох ырыаһыттар Кариб музыкатын чаастарын үлэтигэр туһаналлар.
# Хара байҕал

Хара байҕал диэн ис байҕал, соҕуруулуу-илин Эуропа, Хапхаас уонна Турция икки ардыларыгар баар. Элбэх улахан өрүстэр, ол курдук Дон, Дунай уонна Днепр Хара байҕалга түһэллэр. Атлантическай океаны кытта Средиземнай уонна Эгейскай байҕаллар нөҥүө холбоһуллубут. Атлантик океан бассейныгар киирсэр. Иэнэ 436,400 км², ордук дириҥэ 2,212 м уонна сабардама 547,000 км³.
Байҕал кытылларыгар Арассыыйа, Украина, Румыния, Болгария, Турция уонна Грузия сыталлар. Ледниковай период биримэтигэр Хара байҕал тууһа суох уулаах күөл этэ.
# Винокуров Василий Павлович

Винокуров Василий Павлович (1953 с. төр.) — хореограф, культура үтүөлээх үлэһитэ. "Кыталык" үҥкүү ансаамбылын салайааччыта.
# Волков Николай Николаевич

Николай Николаевич Волков — Бүлүү улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Россия суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, педагогическай наука кандидата, Россия уонна Саха сирин үтүөлээх тренерэ.
Бүлүүттэн төрүттээх. 1933 сыл кулун тутар 10 күнүгэр төрөөбүт. Мастаах сэттэ кылаастаах оскуолатын, Бүлүүтээҕи педагогическай училищены, Москватааҕы физическэй культура киин институтун иһинэн тренердэр оскуолаларын уонна СГУ историко-филологическай факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ.
Үлэтин 1959 с. Республикатааҕы спорткомитет сэбиэдиссэйинэн саҕалаабыта. Саха сиригэр көҥүл тустууну төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ. Киэҥ эйгэҕэ спортсмен, тренер, тэрийээччи, салайааччы быһыытынан биллэр. Кини иитэн-такайан таһаарбыт уолаттарыттан 15 киһи Россия уонна ССРС чемпионунан уонна призерунан буолбуттара.
Н.Н. Волков Д.П. Коркин аатынан СР Государственнай бириэмийэтин лауреата.

# Волков Николай Николаевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха халандаара, 2009, Диодорова-Лаврентьева С.В., "Бичик", 2008
# Аан дойдутааҕы реконструкция уонна сайдыы баана

Аан дойдутааҕы реконструкция уонна сайдыы баана (МБРР) (ааҥл. International Bank for Reconstruction and Development, нууч. Междунаро́дный банк реконстру́кции и разви́тия) - ХНТ иһинэн тэриллибит Аан дойду Баанын салаата..

# Аан дойдутааҕы реконструкция уонна сайдыы баана
## Соруктара

* Чилиэн-дойдулар экономикаларын сайдыытыгар уонна уларыта тутуутугар көмө;
* Тас дойдулартан чааһынай инвестицияны көҕүлээһин, өйөөһүн;
* Аан дойдуга эргиэн тэҥник сайдарыгар көмө уонна төлөбүр балаансата кэһиллибэтигэр көмө;
* Статиистика хомуйуу уонна тарҕатыы
Аан бастаан МБРР Арҕаа Европа дойдуларын экономикатын Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн чааһынай инвестиция көмөтүнэн өйүүргэ туһуламмыта. 50-с сыллар ортолоругар, Арҕаа Европа дойдуларын хаһаайыстыбата сүнньүнэн чөлүгэр түспүтүн кэннэ, Азия, Африка уонна Латыын Америка дойдуларын өйүүр буолбута.

# Аан дойдутааҕы реконструкция уонна сайдыы баана
## Өссө маны көр

* Аан дойду сайдыытын Ассоциацията
* Аан дойду Үбүн корпорацията
* Инвестицияны хааччыйыы Агенствота
* Инвестицияҕа мөккүөр быһаарыытын аан дойдутааҕы киинэ.
# Куотуу дьоннор

Куотуу дьоннор диэн сэрии буолбут дойдулартан куотан атын дойдуларга олохсуйа куоталлар. Билигин сир шаарын үрдүнэн 110 миллион куота сылдьар дьон баар. Куотуу дьоннор - дьаданылар, дьиэтэ уота суох дьоннор. Киннэр үксүлэрэ баай сайдыбыт дойдуларга олохсуйа бараллар, холобура АХШ эбэтэр Дьоппуон.
# Учуутал күнэ

Учуутал күнэ — оскуолатааҕы үөрэх үлэһиттэригэр анаммыт бырааһынньык.

# Учуутал күнэ
## Бэлиэтэнэр күннэрэ

* Алтынньы 5 күнэ. ЮНЕСКО билиммит учуутал күнэ; Азербайдьан, Арассыыйа, Баҥладеш, Германия, Казахстаан, Камерун, Канаада Катар, Кувейт, Литва, Мальдивтар, Мауритиус, Мьянма, Нидерланд, Пакистаан, Пилипиин, Румыния, Улуу Британия, ХАЭ, Хотугу Македония, Эрмээнийэ, Эстония.
* Алтынньы бастакы баскыһыанньата. Беларусь, Кыргыстаан, Латвия, Украйиина.
* Олунньу 28 күнэ. Алжир, Иордания, Йиэмэн, Лиибийэ, Марокко, Сауд Арабията, Тунис, Эгиипет.
* Балаҕан ыйын 11 күнэ. Аргентина.
* Алтынньы бүтэһик бээтиниссэтэ. Аустралиа.
* Ыам ыйын бастакы толору нэдиэлэ оптуорунньугар. АХШ.
* Алтынньы 15 күнэ. Бразилия.
* Балаҕан ыйын 5 күнэ. Ииндийэ.
* Балаҕан ыйын 10 күнэ. Кытай.
* Ыам ыйын 15 күнэ. Соҕуруу Кэриэйэ.
* Сэтинньи 24 күнэ. Түүркүйэ.
# Үөлэ

Үөлэ өрүс. Уһуна 313 км., тардыытын иэнэ 19200 км². Баһа Хотугу Сибиир намталыгар баар уонна Лаптевтар байҕалларын Анаабыр тамаҕар түһэр.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: хаҥастан Хаҥалас Үөлэ (244 км.), Хатыгын Үөлэтэ (171 км.), Тиистээх Үрэх (143 км.); уҥаттан Салҕа (134 км.)

# Үөлэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.