yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ноҕай тыла

Ноҕай тыла (ногай тили, ногайша) — Дагестааҥҥа, Карачай-Черкес Өрөспүүбүлүкэтигэр, Чечняҕа, Кырыымҥа, Ставрополь кыраайыгар, Астрахан уобалаһыгар олорор ноҕай омук төрөөбүт тыла. 2010 сыллаах биэрэпиһинэн Арассыыйаҕа 87,1 тыһыынча ноҕай тыллаах баар, олортон 81851 ноҕайдар бэйэлэрэ.
Ноҕай тылынан "Шоьл тавысы" уонна "Ногай давысы" диэн хаһыаттар тахсаллар. "Турция саҥата" диэн радио татаар салаата ноҕайдыы "Nuğayça näsixätlär" ("Ноҕайдыы үөрэтии") диэн биэриилээх. Ноҕай тыла Дагестаан уонна Карачай-Черкес Өрөспүүбүлүкэлэригэр судаарыстыбаннай тыл буолар.
Ноҕай тыла Кырыым татаардарын тылларын степной диалега буолар. Ол иһин сорох чинчийээччилэр саныылларынан татаар тылын йуртов, алабуҕа уонна кундров диалектара ноҕай тылыгар киирэллэр.
Ноҕай тылым литературнай көрүҥэ караногай диалегар олоҕуран оҥоһуллубута.

# Ноҕай тыла
## Диалектар

Ноҕай тыла түүр тыллар кыпчак-ноҕай бөлөҕөр киирэр. Арассыыйаҕа үс ноҕай диалега баар (Кырыым уонна Добрудь ноҕайдарын диалега туспа аахсыллар):
* ногай (Ставрополь кыраайыгар),
* караногай (Дагестааҥҥа),
* акногай (Карачай-Черкес сиригэр).

# Ноҕай тыла
## Сурук-бичик

1928 сылга диэри ноҕай тыла арааб суруктаах этэ, ол кэннэ латыын алпабыыта туттуллар буолбута:
| A a | B в | Ç ç | D d | E e | Ә ә | G g | Ƣ ƣ |
| I i | K k | L l | M m | N n | N̡ ᶇ | O o | Ө ө |
| P p | Q q | R r | S s | Ş ş | T t | U u | Y y |
| J j | Ь ь | Z z | V v | | | | |
1938 сылтан кирилл суруга туттуллар. Билиҥҥи ноҕай тылын алпабыыта 1950 сыллаахха ылыммыта:

# Ноҕай тыла
## Морфология

Ноҕай тылыгар саҥа чаастара үс бөлөххө арахсаллар: 1) ааттар (аат тыл, даҕааһыннар, сыһыаттар, ахсаан ааттар, солбуйар ааттар); 2) туохтуурдар; 3) көмө тыллар.

# Ноҕай тыла
## Морфология
### Солбуйар ааттар

Ноҕай тылын солбуйар ааттара:
мен (мин), сен (эн), ол (ол, кини), биз (биһиги), сиз (эһиги), олар (олор, кинилэр).

# Ноҕай тыла
## Морфология
### Ахсаан ааттар

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | |
| ноль | бир | эки | уьш | доьрт | бес | алты | ети | сегиз | тогыз | он | |
| | 11 | 20 | 30 | 40 | 50 | 60 | 70 | 80 | 90 | 100 | 1000 |
| | он бир | йырма | отыз | кырк | элли | алпыс | етпис | сексен | токсан | юз | мынъ |

# Ноҕай тыла
## Эбии көр

* Ноҕайдар
* Түүр тыллара
# Валиди-Тоҕан Ахмад-Заки

Ахметзаки́ Валиди́ Тога́н (башк. Әхмәтзәки Вәлиди Туған Zeki Velidi Togan 1938 с. дылы — Ахмет-Заки́ Валиди́ (Вали́дов) (башк. Әхмәтзәки Вәлиди (Вәлидов); 1890 сыл ахсыньы 10 күнэ, Арассыыйа импиэритэ, Стерлитамаак уйуоһун Ильчик Тимир буолаһын Кузяново дэриэбинэтэ, билигин Ишимбай оройуона Республики Башкортостан — 1970 сыл от ыйын 26 күнэ, Стамбул, Турция) — бэлиитикэ диэйэтэлэ, башкиир омугун босхолонор хамсааһын баһылыга (1917—1920 сс.); публицист; историк, востоковед-тюрколог, бөлөһүөпүйэ дуоктара (1935), профессор, Манчестер университетын бочуоттаах дуоктара (1967).

# Валиди-Тоҕан Ахмад-Заки
## Ааттаныыта

Арааб графикатынан суруллубут Арассыыйаҕа тахсыбыт үлэлэрин Ахметзаки, Ахметзаки Валиди, А. Валиди диэн илии баттаабыт. Нууччалыы тахсыбыт үлэлэрин А.-З. Валидов, Ахмет Закий Валидов диэн баттыыр эбит. Европаҕа тахсыбыт үлэлэрэ А. Зеки Валиди диэн баттаммыттар. Соклыкайоглу, А. Т. Кахъяоглу, Сюяргул диэн ааттары эмиэ.
# Күп

Күп нэһилиэк. Уус-Маайа улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күп.
Улуус кииниттэн 74 км. хотугулуу-илин диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 657 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Күп - 575 уонна Тумул - 82 киһи.

# Күп
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1929 сыл кулун тутар 10 күнүгэр төрөөбүтэ Апросимов Дмитрий Нестерович (10.03.1929—29.01.1983) — биллиилээх эбэҥки поэта, худуоһунньук.
* 1938 сыл бэс ыйын 17 күнүгэр төрөөбүтэ Атласов Семен Владимирович (17.06.1938—20.10.2002) — историческай билим кандидата.

# Күп
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# V үйэ

1 -c тыһыынча сыл :
III үйэ — IV үйэ — V үйэ — VI үйэ — VII үйэ :
Хронология таабыла :
V үйэ
# Джеймс сильвестр

Джеймс Джо́зеф Сильве́стр (ааҥл. James Joseph Sylvester, Балаҕан ыйын 3, 1814 – Кулун тутар 15, 1897) — биллиилээх Англия математига. Теория матриц (ааҥл. matrix theory), теория чисел, уонна комбинаториканы оҥорбутунан биллэр.
# Метал

Метал диэн материал, химия ууһуктарын бөлөҕө. Метал сүрүн саҥнара - чаҕылыманы уонна сылааһы ыытааһын, килбэйии, кумуктуйуу, охсуллуу. Бу саҥнар метал атомнарын уонна молекулаларын метал ситимиттэн тутулуктаахтар. Металлар көрүҥнэрэ - химия ууһуга (тимир), уһаарык (дьэбиннирбэт болот), молекула холбоһуга (политиазил). Физика быһаарыытынан, метал диэн тамты нуул температураҕа чаҕылыманы ыытар кыахтаах сэк. Үрдүк батталга элбэх ууһуктар уонна холбоһуктар метал буолаллар. Холобур, метал буолбатах йод 40-170 мыҥ төгүл атмосфера батталыгар сыыйа метал буолар. Төттөрүтүн, сорох метал дэнэр материаллар метал буолбатахтарга кубулуйуохтарын сөп. Холобур, натриум 2 мөлүйүөн төгүл атмосфера батталыгар метал буолбатахха кубулуйар. Химия периодтаах таабылыгар баар 118 ууһуктан 95 металлар. 6 ууһук металлоид бөлөҕөр киирэр. Металлоидтар химия тутуллара металлар уонна метал буолбатахтар икки ардыларыгар баар. Металлоид холобурдара - күһэл уонна сүрмэ. Астрофизикаҕа метал диэн сулус иһигэр баар гелийтан ыарахан химия ууһуктара буолаллар. Бу курдук сулус үөскэҕэр баар түөрт бастакы металлар - харыалык, азот, абалык, неон. Химияҕа бу ууһуктар метал буолбатахтар. Сулус үөскүүр кэмин тухары чэпчэки атомнары (үксэ уулук уонна гелий) ыарахан атомнарга уһааран кубулутар. Метал химия ууһуктара Сир хаҕын 25% буолаллар. Дьон металлары олох-дьаһах араас эйгэлэригэр киэҥник туһаналлар - тутуу, көлө, дьиэ тэриллэрэ, сэптэр. Күндү металлартан манньыат оҥороллор.

# Метал
## Кылаастааһын
### Металлар Сир хаҕын тутулугар

| Метал | Сир хаҕын маассатыттан % |
| Алюминий | 8,8 |
| Тимир | 5,1 |
| Калсиум | 3,6 |
| Натриум | 2,6 |
| Калиум | 2,6 |
| Магний | 2,1 |
| Титаниум | 0,6 |
| Марганец | 0,09 |
| Алтан | 0,01 |
Атын металлар холбоон өлүүлэрэ 2% тахсыбат.

# Метал
## Кылаастааһын
### Металлар алтык салааларыгар

Алтык (индустрия) салааларыгар туттуллар металлары маннык бөлөхтөргө араараллар:
* хара металлар — тимир, марганец, хром — хара металлургия оҥорооһунугар туттуллаллар, кинилэр уһаарыктара массыыналааһыҥҥа киэҥник туттуллаллар;
* күндү металлар — көмүс, үрүҥ көмүс, платина — ювелир оҥорооһунугар, электроникаҕа, электротехникаҕа, химия алтыгар туттуллаллар;
* ыарахан металлар — алтан, сыынка, хорҕолдьун, хорҕос — массыыналааһыҥҥа, электротехникаҕа, энергетикаҕа туттуллаллар;
** дэҥ ыарахан металлар — никель, кадмиум, вольфрам, молибден, марганец, кобальт, ванадиум, бисмут — ууллугуһа суох тутуу материала уонна хара металлардыын уһаарыктарга чэпчэтэр ууһук курдук туттуллаллар;
* чэпчэки металлар — алюминий, титаниум, магний — авиацияҕа, космос алтыгар, көлө оҥорооһунугар туттуллаллар;
* солох металлар — калиум, натриум, литиум — холбоһуктарга туус уонна электролит курдук туттуллаллар;
* солох сир металлар — калсиум, бариум, стронсиум — химия алтыгар туттуллаллар.
# Эмии

Эмии, ол эбэтэр эмээһин (Минет диэн латыын тылыттан Саха тылыгар киирбит, ол эбэтэр өссө Фелляция дэнэр), үксүгэр дьахтар эбэтэр эр киһи, эр киһи буччатын айаҕынан эмээһинэ буолар, тылынан, тииһинэр уонна күөмэйинэр мускуйан эр киһиэхэ дуоһуйуу, оргазм оҥоруу биир көрүҥэ. Эмээһин былыр былыргаттан бары кыылларга уонна дьоннорго баар, айылҕаттан. Эмээһин хартыыната порно киинэлэргэ көстөөччү, сүрүннээн улахан макро устуунан.
Эмээһин түргэнник эр киһини көҕүйүүгэ тиэрдэр, эр киһи астынар уонна дуоһуйар, эр киһи буччатыттан араас сүмэһин түһэр (сыраан) эмтэрэргэ эбэтэр анньыһарга сымнаҕас буоларын курдук. Оргазм кэмэ саҕаланар.
Урут былыр гректарга эдэр уолаттар күүстээх боотурдары эмиэхтээхтэр эбит, ол аата убаастааһын биир көрүҥэ эбит.
# Түбэ нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Түбэ нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Булуус.
Улуус кииниттэн 77 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 425 киһи (2007 сыл).

# Түбэ нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Михалев Петр Иванович ( 1889—1944) — гражданскай сэрии геройа.
    Дьяконов Николай Викторович (1977 с. сэтинньи 5 к. төр.) — мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара.
    Григорьева Ульяна Николаевна (1958 с. ыам ыйын 26 к. тер) - Саха Республикатын чемпион доярката, "До5ордоьуу" Орденын кавалера.
# Тимир суол транспорта

Тимир суол транспорта диэн тимир суол ситимнэринэн айаннааччылары уонна таһаҕаһы таһар транспорт көрүҥэ. Тимир суол транспорта иллэрдээҕи эргиэн уонна экономика үүнүүтүн биир тутаах сороҕо буолар.
Араас дойдулар тимир суолларын ситимнэрин устата :
| № | Дойду | Тимир суолларын устата (км) |
| × | аан дойду | 1 122 650 |
| 1 | АХШ | 194 731 |
| 2 | Арассыыйа | 87 157 |
| 3 | Кытай | 71 600 |
| 4 | Индия | 63 518 |
| 5 | Канада | 49 422 |
| 6 | Германия | 45 514 |
| 7 | Аустралия | 41 588 |
| 8 | Аргентина | 34 463 |
| 9 | Франция | 32 682 |
| 10 | Бразилия | 31 543 |
| 11 | Польша | 23 420 |
| 12 | Дьоппуон | 23 168 |
| 13 | Украина | 22 473 |
| 14 | Соҕуруу Африка | 22 298 |
| 15 | Мексика | 19 510 |
| 16 | Италия | 19 493 |
| 17 | Холбоһуктаах Хоруоллук | 16 893 |
| 18 | Испания | 14 189 |
| 19 | Казахстан | 13 601 |
| 20 | Швеция | 11 481 |
| 21 | Румыния | 11 385 |
# Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ

Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ (кыт. 中華民國, судургулуу 中华民国, пиньинь Zhōnghuá Mínguó, ааҥл. Republic of China), ол эбэтэр Тайбаан (кытайдыы 台湾, пиньинь Тàiwān) - Илин Азияҕа баар республика. Тайбаан суверенитетын аан дойдуга билиҥҥи кэмҥэ 23 дойду билинэр. Кытай Республиката Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин олохтообут дойдуларыттан биирдэстэрэ.
Кытай Республиката 1912 с. төрүттэмитэ. Ол кэмҥэ бүтүн Кытайы уонна Монголияны баһылыыр этэ. 1949 с. гражданскай сэрии кэнниттэн, Кытайга коммунистар былааска кэлбиттэрин кэннэ, урукку дьаhалта - Гоминьдан партията Тайбааҥҥа көспүтэ. Кытай Республикатын хонтуруолугар Тайбаан арыыны кытта Пэнху, Кинмень, Мацу уо.д.а. кыракый арыылар киирэллэр.
Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ Тайбааны бэйэтин провинциятынан ааҕынар (台湾省，tàiwānshěng). Онон Кытай Өрөспүүбүлүкэтын ыйытыыта ситэ быһаарылла илик.
# Рейганомика

Рейганомика (ааҥл. Reaganomics) диэн АХШ президенэ Рональд Рейган ыыппыт экономика политикатын ааттыыллар (1980-с сыллар).
Рейган экономика политикатын түөрт олоҕо:
* Дьаhалта хоромньуларын көҕүрэтии,
* Уhук түһээн күөннэрин аччатыы,
* Дьаhалта экономика салайыытын аччатыы,
* Инфляцияны аччатарга харчы маассатын хонтуруоллааhын

# Рейганомика
## Литература

* Bienkowski Wojciech, Brada Josef, Radlo Mariusz-Jan eds. (2006) Reaganomics Goes Global. What Can the EU, Russia and Transition Countries Learn from the USA?, Palgrave Macmillan.
* Boskin Michael J. (1987) Reagan and the US Economy. The Successes, Failures, and Unfinished Agenda, ICEG.
* Niskanen, William A. (1988) Reaganomics: An Insider's Account of the Policies and the People, Oxford University Press, Oxford.
* Meeropol, Michael (2000) "Surrender: How the Clinton Administration Completed the Reagan Revolution." (Ann Arbor: University of Michigan Press, 2000 pbk edition) ISBN 0-472-08676-6
* Sill, Igor (2009) "Looking at Reaganomics, Yet One More Time" (Topix)
* Bartlett, Bruce R. (1981) "Reaganomics: supply side economics in action." ISBN 0-870-00505-7
# ТИГР

ТИГР (Товарищество Инициативных Граждан России), диэн былааһы утарыы улахан акция протеста. Кини идиэйэтэ 1) Арассыыйа дойдутун сайыннарыы 2) Демократияны дьиннээхтик киллэрии 3) "Отставка самого Путина" 4) "Отставка Медведя" 5) "Гражданская общество" 6) Эйэ олохтооһун. Итинник пуннарынан үлэлиир.
Билиҥҥи кэмҥэ Арассыыйа үрдүнэн киэнник биллэн эрэр уонна улахан политическай характердаах буолан эрэр. Итинтэн Кремльга улаханнык куттаналлар уонна саллаллар. Сорохтор этэллэринэр Арассыыйа Дальнай Востога олохчу Арассыыйаттан арахсан туспа судаарыстыба буолаары гынар.

# ТИГР
## ТИГР куораттара

* Артём
* Благовещенск
* Владивосток
* Владимир
* Екатеринбург
* Иркутск
* Калининград
* Комсомольск-на-Амуре
* Москва
* Находка
* Новосибирск
* Санкт-Петербург
* Уссурийск
* Хабаровск
* Южно-Сахалинск
Былааҥҥа Дьокуускай куорат эмиэ баар.
# Radio Televizija Crne Gore

Radio Televizija Crne Gore (Радио и Телевизија Црне Горе) диэн Хара Хайа уонна аан-дойду биир саамай улахан телевиденията буолар. Уопсай аудиторията 1 миллиард 775 мөллүйүөн киһи, онно өссө эбии 2009 сылга балаҕан ыйын 10-25 чыыһылатыгар. Салалтата: Подгорица, Хара Хайа уонна дойдуларыгар эмиэ трансляциятын эмиэ биэриэхтээх. Оччоҕо аудиторията өссө эбии 300 мөллүйүөн киһинэн эбиллиэ.
# Шараборин Софрон Афанасьевич

Шараборин Софрон Афанасьевич (1884-1952) - 1912 сыллааҕы Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Өлүөхүмэ уокуругун I Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүт, дьоно Кыыллаахтан төрүттээхтэр эбит. Родовой упрааваҕа суруксуттаабыт.
1928 сыллаахха Павел Ксенофонтов өрө туруутугар кыттыста диэн үс сылга Турухаан кыраайыгар көскө ыытыллыбыт.
Көстөн төннөн кэлэн баран биир дойдулааҕа А. Бахсыров көмөтүнэн Уус Куутка хас да сыл "Холбос" ситимигэр үлэлээбит. Онтон "Краснай Якутия" санаторийга, онтон минздраавка булгаахтырдаабыт.
1952 сыллаахха өлбүт.
# 1675

1675 сыл.

# 1675
## Туох буолбута

* Алтынньы 13 — Нидерланды физигэ Христиан Гюйгенс сиэп чаһытын патеннаабыт. Маннык чаһыны кинини кытта тэҥҥэ Англия учуонайа Роберт Гук айбыта.
# Саалыр

Саалыр — сылгы уопсай өҥө соломо эбэтэр кумах курдук араҕас уонна олор икки ардыларынан араас эгэлгэлэрэ (сырдык тураҕастыҥыттан үүт кэрэни майгынныырга диэри); сиэлэ, кутуруга, тыстара харааран көстөллөр. Орохтоох систээх буолуон син. Сырдык, хараҥа саалыр диэҥҥэ арахсар.
# Одьуогун

Одьуогун өрүс. Халыма хаҥас салаата. Уһуна 523 км., тардыытын иэнэ 24300 км². Муома сискэ бастаах Сулуккан уонна Дөлькү үрэхтэр холбоһууларыттан саҕаланар.
Тардыытыгар 908 км² уопсай иэннээх 2800 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: уҥаттан Дойду, Хуоска; хаҥастан Бургалыы, Арҕаа Кыҥырайдаах, Чөчөлүгүн уонна Силэп.

# Одьуогун
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Blumhouse Productions

Blumhouse Productions — Америка киинэ уонна мультик уһулар тэрилтэтэ, 2000 сыллаахха төрүттэммит тэрилтэтэ. Тэрилтэ сүрүннээн кыра бүджеттээх киинэлэри устарынан биллэр, онтуктара элбэх харчыны оҥорорунан биллэр.
# Варанаси

Координаталара: 25°16′55″ с. ш. 82°57′23″ в. д.﻿ / ﻿25.282° с. ш. 82.9563° в. д.﻿ / 25.282; 82.9563
Варанаси ( Varanasi (санскр. वाराणसी Vārāṇasī, Халыып:IPA-hns), also commonly known as Benares or Banaras (хинди बनारस, Халыып:Lang-ur, Banāras Халыып:IPA-hns) and Kashi (хинди काशी, Халыып:Lang-ur, Kāśī Халыып:IPA-hns), ) - Индия дойдутугар баар Уттар Прадеш штатыгар улахан куорат, иудаизм итэҕэллээхтэргэ улахан болҕомтону уурар куорат. Аан Дойду итэҕэлин киинэ буолар (Ватикан тэҥэ). Нэһилиэнньэтэ 2 мөллүйүөн, эргинниин 9 мөллүйүөн курдук (2009). Улахан транспортнай узел. Элбэх университеттар.

# Варанаси
## Варанаси - дьон өлөр сирэ

Манна күн аайы 300 киһи (90% курат бэйэтин олохтооҕо) бэйэтигэр тиийинэр, сыл аайы 1 мөллүйүөн киһи уотка умайар, оччо же киһи улуу Ганга өрүскэ ууга быраҕыллан өлөр. Бу барыта сокуоннай уонна итэҕэл тутуһуутунан барар.

# Варанаси
## Үөрэх төрүтэ

Варанаси - Үөрэх төрүтэ буолар. Куораттан элбэх улуу учуонайдар тахсыбыттара. Манна бастакы киһи өлүүтүн үөрэтэр институт баар буолбута. Манна бастакы санскрит суруйбуттара.
# Абаҕа (Амма улууһа)

Абаҕа — Амма улууһун Абаҕа нэһилиэгин киинэ.

# Абаҕа (Амма улууһа)
## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

Харама хайата

# Абаҕа (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Абаҕа нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Папуа Саҥа Гвинея

Папуа Саҥа Гуинея (ааҥл. Papua New Guinea, Ток писин: Papua Niugini) диэн Океания дойдута. Саҥа Гуинея арыы илин аҥарыгар баар.
# Вышгород

Вышгород (укр. Вишгород) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 26 866 (2014).
# Лейтмотив

Лейтмотив, эбэтэр сүрүн матыып – айымньыны бүтүннүү курдат барар, автор хатылаан бигэргэтэр сүрүн санаата, идиэйэтэ.
# Саха сиригэр национальнай бэчээт күнэ

Саха сиригэр национальнай бэчээт күнэ – олунньу 13 күнүгэр 2020 с. Саха сирин баһылыгын Айсен Николаев 1007 ньүөмэрдээх ыйааҕынынан бэлиэтэммит бырааһынньык. Бу күҥҥэ 1907 с. бастакы сахалыы политическай, общественнай уонна литературнай “Саха дойдута” (“Якутский край”) хаһыат бэчээттэммитэ. Бу хаһыат оччотооҕу ссыльнай-народоволецтар уонна интеллигенция көҕүлээһиннэринэн тахсыбыт.
Бу бырааһынньык Саха республикатын государственнай уонна официальнай тылларын киэҥник тарҕатарга, национальнай бэчээт эйгэтин уонна маассабай информация средстволарын үлэһиттэрин престиһин үрдэтиигэ ыҥырылынна. Ыйаах олоххо киириитэ элбэх национальностаах Саха сиригэр бэчээт опытын уонна үгэстэрин сөргүтүүгэ, тыл политикатын көдьүүһүн үрдэтиигэ көмөлөһөр сыаллаах.
“Саха дойдута” тахсыан инниннэ Саха сиригэр нууччалыы “Якутские епархиальные ведомости”, “Якутские областные ведомости” хаһыаттар бэчээттэнэр этилэр. “Саха дойдута” бастакы саха тылынан бэчээттэммит чааһынай хаһыат буолбута Саха Өрөспүүбүлүкэ уонна бүтүн Арассыйа судаарыстыбатын суруналыыстыкатыгар олус улахан оруолу оонньуур.
Хаһыакка аҥардас сонуннар эрэ буолбакка литература бэчээттэнэрэ. Оннук гынан бэчээккэ художественай публицистическай ыстатыйалар, очерктар, кириитикэ, сатира уонна литературнай жанрдар тахсар буолбуттара. “Саха дойдута” кини кэнниттэн тахсыбыт “Саха олоҕо” уонна “Саха саҥата” хаһыаттарга суолу арыйбыта. Бу манна Анемподист Софронов, Алексей Кулаковскай, Николай Неустроев уонна атыттар үлэлээбиттэрэ, бэчээттэммиттэрэ.
# Фролов Игорь Александрович

Игорь Александрович Фролов — Саха сиригэр төрөөбүт суруйааччы.
1963 с. ыам ыйын 30 күнүгэр төрөөбүт. Уфаатаҕы авиация институтун бүтэрбит. Афганистааҥҥа сулууспалаабыт. «Перед снегом» диэн бастакы кэпсээнэ критик Александр Касымов көмөтүнэн 1996 сыллаахха «Вечерняя Уфа» хаһыакка бэчээттэммитэ.
Москубаҕа кини талаанын «Знамя» сурунаал сыаналаабыта.
2007 сыллаахха Фролов Москубаҕа «Вертолётчик» диэн кинигэни таһаартарбыта. 2008 сыллаахха Фролов «Ничья» диэн сэһэнэ Иван Петрович Белкин аатынан литература бириэмийэтин шорт-лииһигэр киирбитэ.
Суруйааччы Уфа куоракка олорор.
# Астрономия

Астрономия (Грек тылларыттан: astron (ἄστρον) — сулус + nomos (νόμος) — сокуон) диэн халлаан куйаарын эттиктэрин чинчийэр үөрэх. Ол эттиктэр ахсааннарыгар киирэллэр: сулустар, планеталар, кометалар уонна галактикалар. Астрономия чинчийиилэригэр физикалыын, химиялыын, метеорологиялыын уонна космологиялыын холбоhор. Астрономия ордук былыргы үөрэхтэр ахсааннарыгар киирэр.
# Сан-Себастьян

Сан-Себастья́н (исп. San Sebastián, баск. Donostia) — Испания куората, Бааскалар дойдуларыгар баар Гипускоа провинция киинэ. Олохтоохторо — 182,9 тыһ. киһи (2005). Бу куорат Испания саамай фешенебельнай уонна престижтаах куруордунан Наполеон III Испании ойоҕо өҥөтүнэн буолбут - кини имератор дворун аан бастаан мантан чугас Биаррицка аҕалбыт. 1953 сыллаахтан балаҕан ыйын иккис аҥаарыгар аатырбыт Сан-Себастьян кинофестивала буолар. От ыйыгар Сан-Себастьяҥҥа Аан дойдутааҕы джааз фестиваала буолар.
# Алаас симэҕэ (Хоро орто оскуолата)

Алаас симэҕэ - Хоро орто оскуолатын үҥкүү-ырыа ансаамбыла.

# Алаас симэҕэ (Хоро орто оскуолата)
## Ансаамбыл тэриллиитэ

1990-91 с.с. үөрэх дьылыгар кулун тутар ыйга ансамблы тэрийэргэ диэн педсовет мунньаҕар быһаарыы ылыллыбыта. Ансамбылы «Алаас симэҕэ» диэн ааттыырга «Бочуот бэлиэтэ» орден кавалера, кырдьаҕас учуутал Тобуков Захар Захарович этиитэ ылыныллыбыта. Ансамблы тэрийии туһунан этиини киллэрбит дьонунан иитэр үлэни тэрийээччи Васильева Татьяна Лукинична уонна математика учуутала Догуева Александра Петровна этилэр. Алаас симэҕэ» ансамбль 100-тэн тахса оҕону түмэн 5 хайысханан үлэтин саҕалаабыта, салайааччынан үҥкүүгэ дьоҕурдаах Догуева Александра Петровна үлэлээбитэ. Ансамбль үлэтэ нэһилиэк, оройуон иһигэр биллэн-көстөн барбыта. Араас хайысхаларга салайааччыларынан учууталлар Бабаранова Е.Н., Алексеева Н.Д., Догуева А.П., иитээччилэр Евдокимова А.Д., Тимофеева А.Д. үлэлэрэ оҕолор дьоҕурдарын сайыннарыыга ураты суолталаммыта. Оскуола, нэһилиэк олохтоохторун сынньалаҥнарын тэрийиигэ оҕолор активнайдык кытталлар, сыл аайы айар отчуоттара нэһилиэнньэ иннигэр ыытыллан улахан кэрэхсэбили ылар. Ансамбль оҕолоро оройуон, нэһилиэк үөрүүлээх дьаһалларыгар ыҥырыкка сылдьан киэргэтэллэр.
# Акрон

Акрон (Akron), АХШ хотугулуу-арҕаа өттүгэр Огайо штаакка баар куората. Олохтоохторун ахсаана 211 тыһ. киһи (2004, пригородтарын кытта 690 тыһ. киһи). Машиностроительнай, тимири таҥастыыр, химическэй, шина оҥорор, бэчээт промышленноһа баар. Университеттаах.
# Шатилов Степан Михайлович

Шатилов Степан Михайлович - секунд-майор, 1774 сыл ахсынньы 14 күнүттэн 1778 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Черемисинов Ларион Михайлович олорбут. Шатилов кэнниттэн бойобуоданан Озеров Данил Петрович анаммыт.

# Шатилов Степан Михайлович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Спиридонов Матвей Яковлевич

Спиридонов Матвей Яковлевич (26.11.1912—1993) — "Якутзолото" холбоһук начаалынньыга, Социалистыы Үлэ Дьоруойа, горняк.

# Спиридонов Матвей Яковлевич
## Олоҕун олуктара

1912 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр Калууга күбүөрүнэтигэр Вавыкино дэриэбинэҕэ төрөөбүт. Иркутскайдааҕа хайа-металлургия институтун бүтэрбит. 1939-1945 сылларга Саха АССР-га НКВД Дальстройун тутаах инженерынан үлэлээбит.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл ыам ыйын 20 күнүнээҕи Ыйааҕынан Спиридонов Матвей Яковлевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Спиридонов Матвей Яковлевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1966)

# Спиридонов Матвей Яковлевич
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Маҥҕыстау улууhа

Маҥҕыстау (казах. Маңғыстау облысы) диэн Казахстан улууhа. Киин куората Актау. Улуус олохтоохторун ахсаана 373,400.
# Гопниктар

Гопниктар, Арассыыйаҕа куһаҕар уонна ыар олохтон деградациа барбыт эдэр уолаттары ааттыыллар, үксэ криминалга охтубут аҥардар. Омугунан ылан көрдөххө үксэ нууччалар буолаллар.
# Индигир уоттара

Индигир уоттара, Муома улууһун хаһыата.
1953 сылтан тахсар, формата А3, икки балаһалаах.
Хонууга сахалыы тылынан нэдиэлэҕэ иккитэ тахсар, тахсар ахсаана 1000 экземпляр.

# Индигир уоттара
## Ылыллыбыт сирэ

* Бэчээт уонна радиотелевещание Департаменын саайта
# .ba

.ba диэн Босния уонна Херцеговина үрдүк таhымнаах ил домена.
# Суоркун

Суоркун сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Өлүөнэ хочотун аттыгар Алдан өрүс төрдүтүн кэннигэр сытар.
Устата 90 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1250 м. үрдүккэ тиийэр.

# Суоркун
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Лобанов Федор Матвеевич

Лобанов Федор (15.03.1930—9.04.2009) — саха аатырбыт ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха комсомолун лауреата.

# Лобанов Федор Матвеевич
## Олоҕун олуктара

1930 сыллаахха кулун тутар 15 күнүгэр Саха АССР Амма оройуонун Покровка сэлиэнньэтигэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Амма толорута суох орто оскуолатыгар үөрэммитэ. Араас үлэҕэ үлэлии сылдьыбыт. 1948—1958 сс. — ыалдьан, өр эмтэммит. 1958—1963 сс. — Римскай-Корсаков аатынан Ленин уордьаннаах Ленинградтааҕы консерваторияны, үөрэнэн, бүтэрбитэ. 1963 сылтан — Дьокуускайдааҕы Гостелерадио солиһа.
2009 сыллаахха муус устар 9 күнүгэр өлбүтэ.

# Лобанов Федор Матвеевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

Убайа — Лобанов Матвей Матвеевич, опера ырыаһыта, Саха АССР норуодунай артыыһа.

# Лобанов Федор Матвеевич
## Айар үлэтэ

1953 сылаахха бастакы ырыатын «Наша партия» айбыта. Бу ырыаны Москваҕа буолбут Бүтүн Россиятааҕы тыа уус-уран самодеятельностарын көрүүгэ толорон. лауреат аатын ылбыта. 80-н тахса ырыа айыллыбыт, онтон 29 ырыа «Эн, комсомол — мин дьолум!» хомуурунньукка 1984 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыттара. «Эн, комсомол — мин дьолум!» ырыата, комсомол төрүттэммитэ 50 сааһыгар анаммыт, Саха Сирин комсомолун ырыаларын конкурсугар бастакы бириэмийэни ылыбта.

# Лобанов Федор Матвеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата (1976)
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1980)
* «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В.И. Ленина» мэтээл
* Үлэ бэтэрээнэ

# Лобанов Федор Матвеевич
## Өссө маны көр

Лобанов Матвей Матвеевич
# .pl

.pl диэн Польша үрдүк таhымнаах ил домена.