yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Федоров Валерий Васильевич

Федоров Валерий Васильевич (Кыайыы Махсыым) — хапсаҕайга САССР спордун маастара (1976 с.)
1955 с. от ыйын 21 к. Оҥхой нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. 1973 с. 18 саастаах Валерий Федоров хапсаҕайга оройуон чемпионун аатын ылбыта. Дойду араас муннуктарыгар Валерий Федоров аата кыайыы кынаттаммыта, ол курдук Усть-Ордаҕа, Горно-Алтайскайга о.д.а. Дальнай Восток күрэхтэһиилэригэр бириистээх миэстэттэн түспэт этэ. 1982 с. Үөһээ Бүлүү оройуонун үбүлүөйдээх ыһыаҕар абсолютнай чемпионакка Валерий монгол аатырбыт бөҕөһүн Зевгийн Дубчины кыайбыта. Кыайыы Махсыым анал тренерэ суох, бэйэтин бэйэтэ дьарыктаан, итинник аакка-суолга тиксибитэ. Кини бирииһигэр нэһилиэгэр тустуу бырааһынньыктара буолара үгэскэ кубулуйда. /Убайа Федоров В. В. ахтыыта
# Тойон ыҥырыа

Тойон ыҥырыалар (лат. Bombus) — тигээйилэр кэргэннэригэр (Apidae) киирэр перепонкалаах кынаттаах үөннэр уустара. 300-чэ тойон ыҥырыа көрүҥэ Хотугу Евразияҕа, Хотугу Америкаҕа, Хотугу Африкаҕа, уонна атын сирдэргэ бааллара биллэр.
Атын тигээйилэртэн уратыта: тыһытын кэлин атаҕын сотото кылабачыгас, кырыытынан уһун баттахтардаах, атыырын тэрилин хитиинэ күүскэ сайдыбыт, хараҥа өҥнөөх.

# Тойон ыҥырыа
## Оҥоһуута

Перепонка кынаттаахтартан орто уонна бөдөҥ кээмэйдээххэ киирэрэ. Тыһытын кээмэйэ 13 - 28 мм, оттон атыыра — 7 - 24 мм.
# Семенов Валерий Николаевич

Семенов Валерий Николаевич — көҥүл тустууга, хапсаҕайга спорт маастара, Украина, Саха сирин чемпиона.
1953 с. от ыйын 6 к. Далыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1976 с. Киевтээҕи Физкультурнай институту кыһыл дипломунан үөрэнэн бүтэрбитэ. Ыалдьан тустар быраабын быспатахтара буоллар, улахан тустуук тахсар чинчилээҕэ. Тренеринэн үлэлээбитэ 30-ча сыл буолла, ол устата бэрт элбэх тустуугу иитэн таһаарда. Союз, Россия көҥүл тустууга уонтан тахса маастарын, хапсаҕайга 20-чэ маастары үүннэрдэ. Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Нам нэһилиэгин Бочуоттаах гражданина, СР үөрэҕириитин туйгуна.
# Б. э. инн. II үйэ

б. э. инн. 1 тыһыынча сыл :
[[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — [[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — [[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — I үйэ — II үйэ :
Хронология таабыла :
Биһиги эрабыт иннинэ II үйэ
# Ксенон

Ксенон (Xenon) диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ Xe , атом нүөмэрэ 54. Периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр мааны гаас. Өҥө сыта суох хойуу гаас. Ксенону 1898 сылга Англияҕа Уиллиам Рэмзи уонна Морис Трэверс химиктар булбуттара. Ксенон лаампаларга, наркозка, лазерга туттуллар.
# Tencent

Tencent (Тенсент), Кытай биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан венчурнай, инновационнай стартаптары төрүттүүр уонна оонньуулары оҥорор конгломерат. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Аан Дойдуга биир саамай сыаналаах уонна элбэх хапытааллаах тэрилтэ буолар.
Салалтата — Шэньчжэнь (Кытай).
# 1912 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

X Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1912 сыллаахха Швеция Стокhольм куоратыгар буолан ааспыттара.
# Поль Гоген

Эжен Анри Поль Гоге́н (фр. Eugène Henri Paul Gauguin; бэс ыйын 7, 1848 — ыам ыйын 8, 1903) — французскай живописец, скульптор-керамист уонна график.
Париж куоракка төрөөбүт. 1865 сыллаахха атыыһыт хараабыл хамаандатыгар киирэн хас да уһун айаннарга сылдьыбыт. 23 сааһыгар Парижка кылгас ол гынан баран байарга тиэрдибит урбаан үлэтин саҕалаабыт. Харчыта хаҥаан импрессионистар хартыыналарын коллекциялааһынынан дьарыктаммыт. 1883 сыллаахха эргиэнтэн тэйэр уонна худуоһунньук буолар. Онтон сылтаан дьадайар уонна дьиэ кэргэниттэн арахсар. 1887 сыллаахха Гоген Мартиника арыыга айанныыр; ол сылдьан үлэтэ таһаарыылаах буоларын наадатыгар айылҕаҕа чугас, дьонтон ойуччу сылдьара ордугун өйдүүр. 1888 с. кылгас кэмҥэ Бретань диэн сиргэ сылдьар. Манна олорон суруйбут хартыыналарыгар импрессионистар чаҕылхай үлэлэриттэн атын, Бретань тыйыс айылҕатын кэрэтин, бааһынайдар олохторун ойуулуур. Бу сылларга Гоген синтетизм диэн ааттаммыт саҥа сүүрээн салайааччыта буолар. Бу сүүрээн батыһааччылара өҥү уонна дьүһүнү саҥатык туһаналлар.
1888 сыл бүтүүтүгэр Гоген хас да ый Арле диэн сиргэ Ван Гогу кытта алтыһар.
1891 сыл саҥатыгар Гоген үлэлэрин аукциоҥҥа атыылаан баран Таити арыыга барар. Манна айылҕаны кытта дьүөрэлэһэн олорор дьон уобарастарын айар, сиргэ баар ырай олоҕун көрдөрөр, бар дьон көмүс үйэлэрин ойуулуур (холобур, "Манао Тупапау - Следящий Дух мертвого" (1892) уонна "Таитянские пасторали" (1893, Санкт-Петербург, Эрмитаж).
Ыарыы уонна дьадайыы күһэйэннэр 1893 с. Гоген Парижка төннөр. Икки сылынан эмиэ Гаитига кэлэр. Манна айбыт үлэтэ - панно "Откуда мы? Кто мы? Куда мы идем?" (1898, Бостон, Музей изящных искусств) - киһи олоҕун кэрдиистэрин аллегорията.
1898 сыллаахха быста дьадайан ыксаан Гоген бэйэтигэр тиийинэ сатыыр. 1901 с. Доминик арыыга көһөр (Маркиз арыылара), онно соҕотох, ыарыһах сытан ыам ыйын 8 күнүгэр 1903 сыллаахха өлөр.
* Иистэнэр дьахтар (1880)
* Сибэккилээх дьахтар (1891)
* Өлбүттэр куттара утуйбат (1892)
* А, эн күнүүлүүгүн? (1892)
* Куһаҕан тыын оонньуута (1894)Куһаҕан тыын оонньуута (1894)
* Хантан кэлбиппитий? Кимнээхтэрбитий? Ханна баран иһэбитий? (1897—1898)
# Toys "R" Us

Toys "R" Us — АХШ улахан ас атыылыыр ретейла оонньуур тэрилтэтэ.
# Солох метал

Алкали металлар диэн периодик табыл 1 бөлөҕүн химия элеменнара: литиум (Li), натриум (Na), калиум (K), рубидиум (Rb), сезиум (Cs) уонна франсиум (Fr).
# Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета(ДГМУ)
Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Махачкала куоракка баар, мэдиссиинэ уонна фармацевтика уобаластарыгар испэссэлиистэри бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

1932 с.тэриллибит Арассыыйа кырдьаҕас үөрэх тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. Төрүттэннэҕин утаата соҕотох медицинскэй факультеттаах этэ. 1964 с. лечебнэй факультетка киэһээҥҥи салаа арыллыбыта. 1965 с. - стоматологическай факультет, 1969 с. - педиатрическай факультет, 1974 с.- бэлэмнэнии салаата, 1983 с.- быраастар квалификацияларын үрдэтэргэ бэлэмниир факультет, 1986 с.- тас дойдуттан кэлэр гражданнары бэлэмниир факультет, 1987 с. - тас дойдуттан киирбит гражданнары кытта үлэлиир факультет, 1991 с. - научнай-чинчийэр киин лаборатория төрҥттэммиттэр. 1994 с. докторскай уонна кандидатскай диссертациялары көмүскүүргэ Анал испэссэлиистэр сэбиэттэрэ тэриллибит. 1976 с. институт 1 категориялаах үрдүк үөрэх тэрилтэтэ буолбут. 1982 с. Норуоттар доҕордоһууларын уордьанынан наҕараадаламмыт.
1995 с.Академия статуһун ылбыт. 2016 сылга Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета(ДСМУ) буолбут. ДСМУ арыллыаҕыттан барыта 27000 бырааһы үөрэтэн таһаарбыт.
Университетка 700-тэн тахса преподаватель үлэлиир. Ол иһигэр: Норуоттар ыккардыларынааҕы Мэдиссиинэ Академиятын уонна ДӨ Наукатын Наассыйалыы Академиятын академиктара бырааттыы Гаджимурад уонна Гаджимирза(2011 с.өлбүт) Гаджимирзаевтар, ДӨ ННА академига Шамиль Омаров, 116 наука дуоктара уонна 66 профессор, 418 наука хандьыдаата уонна 179 дассыана.

# Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Факультеттара

1. Лечебнай факультет 2. Педриатическай факультет 3. Стоматологическай факультет 4. Медико-профилактическай факультет 5. Фармацевтическай факультет Ол кэннэ, Университетка 75 кафедра баар. Онно эбии, Хайалаах сир дьонун экологиятын Научнай-чинчийэр института. Консультативнай, диагностическай поликлиника Мэдиссиинэ кэллиэһэ Университеты бүтэрбиттэри үлэнэн хааччыйар Киин Информационнай-ааҕар-суоттуур салаа Техническай хааччыллыы Киинэ Аналитическай салаа Интернет Киин Мэдиссиинэ научнай бибилэтиэкэтэ Успуорт комплекса Таҥан таһаарар-бэчээттиир Киин.

# Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Ссылкалара

https://dgmu.ru/
# Ворзель

Ворзель (укр. Ворзель) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 648 (2012).
# Лукашенканы утары протестар

Лукашенканы утары протестар, Беларуська уонна Александр Лукашенконы утары, бу атырдьах ыйыттан тохтообокко барар.
# Хомустаах (Хомустаах нэһилиэгэ, Үөһээ Бүлүү улууһа)

Хомустаах — Үөһээ Бүлүү улууһун Хомустаах нэһилиэгин киинэ.

# Хомустаах (Хомустаах нэһилиэгэ, Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Хомустаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Рифт

Рифт — сир хаҕын олус дириҥ, уһун уонна киэҥ тэйсиилээх быһыттыыта (тэҥн. Разлом). Олус улахан (холобур, байҕал ортотунааҕы сис хайаларга курдук) буоллаҕына, рифт зоната дэнэр. Итилэр бэйэлэрин истэригэр туспа грабеннар, горстар бааллар. Сорох рифтэр тиллибит (возрожденные) былыргы структураларга кураанах сиргэ үөскүүллэр (И. Африкатааҕы зона, Байкал). Рифтэргэ вулкан уонна сир хамсааһынын көстүүлэрэ элбэх.

# Рифт
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Бэс

Бэс (лат. Pinus spp., нууч. Сосна) — куруук көҕөрөр мастар бөлөхтөрө. Манна 70-ча көрүҥ киирэр. Олортон Саха сиригэр үһэ баара биллэр: Ойуур бэһэ, Сибиир сыалааҕа, Болбукта.

# Бэс
## Ойуур бэһэ

Бэс диэн тылынан саха тылыгар үксүн көннөрү эбэтэр атын аата ойуур бэһин (лат. Pinus sylvestris L.) ааттыыллар.

# Бэс
## Ойуур бэһэ
### Ойуур бэһин ареала

Бэс Саха сирин киин уонна арҕаа өттүгэр тарҕаммыт мас, Өлүөнэ-Бүлүү уонна Өлүөнэ-Алдан өрүстэр ыккардыларыгар, Өлүөнэ, Алдан хочолоругар үүнэр. Саха сирин соҕуруу өттүнээҕи хайаларыгар 800-1000 м дылы үөһэ тахсар. Ареалын хотугу кыраныыссата Бүлүү өрүс үөһээ тардыытынан, кини салаата Марха орто тардыытынан, Эдьигээн бөһүөлэгин хоту өттүнэн, онтон Өлүөнэ уҥа кытылыгар тахсан баран ону кыйа Алдан уҥа кытылын кыйа хоту барар уонна Хабааровскай кыраайга тиийэр.

# Бэс
## Ойуур бэһэ
### Тас көстүүтэ, үүнүүтэ, сайдыыта

Бэс 20-45 м үрдүктээх, умнаһын диаметра 20-100 см. Саха сиригэр 30 м дылы үүнэр. Умнаһа толору мас (полнодревесный), аллараа өттө буровато-сиэрэй хайыттаҕас халыҥ хатырыктаах. Үөһээ өттүгэр хатырыга кыһыллыҥы оранж өҥнөөх буолар уонна чараас суба (пленка) буолан арахса турар.

# Бэс
## Ойуур бэһэ
### Экологията

Кураанах кумах, кыра туой булкаастаах кумах уонна хайалаах сиргэ таастаах буордарга үүнэр. Буор кыра тууһун тулуйар. Сырдыгы сөбүлүүр, сырдык, паарка тииптээх бэс чагдалары үөскэтэр.

# Бэс
## Ойуур бэһэ
### Суолтата

Айылҕаҕа кыра кыыллар уонна көтөрдөр олохсуйалларыгар тоҕоостоох ойуурдары үөскэтэр, манна кинилэр сайдалларыгар сөптөөх аһылыгы булаллар. Кыһын тымныы тыалтан хаххаланаллар. Бэс чагдаларга уонна бэстээх тыаларга тэллэйдэр сөбүлээн үүнэллэр.
Ойуур бэһэ кумахтары уонна алдьаммыт сирдэри мастыырга (облесение), маһынан бөҕөргөтөргө мастартан саамай табыгастаах. Силиһэ үчүгэйдик сайдар буолан кумах сири хамнаппат уонна бэйэтэ да кумахтаах буор тыйыс усулуобуйатын үчүгэйдик тулуйар. Тукулааннарга, холобур, бэс эрэ үүнэр. Атын мас кыайан тулуйан үүнэр кыаҕа суох.
Норуот хаһаайыстыбатыгар суолтата сүҥкэн.
Бэс мас үүнэр сирдэрэ (ускуобка иһигэр территория тыатын сабардамыттан бэс төһөтүн ылара көстөр) — Саха Сирэ (57 %), Канаада (75 %), АХШ (41 %), Швеция (69 %), Норвегия (17 %), Дания (11 %), Германия (7,47 %), Польша (30 %), Арассыыйа (87,9 %), Дьоппуон (0,9 %), Кытай (13,1 %).
# Орто Азия

Орто Азия (былыргы аата Түркистан) диэн Азия региона.
Арҕааттан илин — Каспий байҕалтан арҕаа Кытайга дылы, хотуттан соҕуруу — соҕуруу Россияттан хоту Пакистаҥҥа дылы сытар. Былыр Орто Азияга көс омуктар олороллоро уонна Солко суола ааhара. Бул регион Эуропа, Арҕаа, Соҕуруу уонна Илин Азия икки ардыларыгар сытар буолан араас омуктар уонна культуралар дьайыылара былыр былыргыттан баара.
Билигин Орто Азияҕа биэс дойду баар: Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан, Түркменистан уонна Тадьикистан. Сороҕор манна Афганистаны, Монголияны уонна Кытай арҕаа провинцияларын (Ис Монголия, Синдьээҥ уонна Тибет) кирет.

# Орто Азия
## Өссө маны көр

* Киин Азия
# Б. э. и. 3114 сыл

Биһиги эрабыт иннинэ 3114 сыл.

# Б. э. и. 3114 сыл
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 11 — Мезоамерика Уһун ааҕыылаах халандаарын бастакы күнэ. Бу халандаары былыргы Киин Америка култууралара туһаналлар этэ, онтон ордук биллэлэллэрэ — маайа омук култуурата. Элбэх таас мэҥэҕэ суруллан хаалбыт күн.
# Көбүөрдээх лэппиэскэ

Көбүөрдээх лэппиэскэ – саха төрүт аһа.
Туттуллар:
* Саха лэппиэскэтэ
* Үүт
* Арыы
Саха лэппиэскэтин илиибитинэн бытарытабыт. Үүтү сылытабыт. Арыыны сылааска уура түһэн баран кыра-кыра гына быһабыт. Онтон сылыйбыт үүтү көстүрүүлэҕэ кутан ытыгынан эргитэ туран арыыбытын ылан угаттыыбыт. 3 игин мүнүүтэ курдугунан ытыйа туран тымныы үүт кутабыт. Ол кэнниттэн лэппиэскэбитин кытта холбуубут.
# Маглев

Маглев (ааҥл. magnetic levitation - магниттаах левитация) диэн электромагнит хонуутун күүһүнэн барар сыыдам суксурҕа. Маглев суксурҕата рельсаны таарыйбакка кини үрдүнэн дайан барар. Маглев биир ордук түргэн транспорт көрүҥэ буолар. Түргэнин рекорда 603 км/ч.
# Гватемала

Гватемала (исп. Guatemala) диэн Орто Америка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Миэксикэ хоту уонна арҕаа, Чуумпу океан соҕуруулуу арҕаа, Белиз хотугулуу илин, Хондурас уонна Эль Салвадор соҕуруулуу илин.
Киин куората Гватемала.
# Юра кэм Паарката

Юрскай Парк (ааҥл. Jurassic Park) — научно-фантастика киинэтэ 1993 сыллааҕыта. Бу киинэ аан бастакы DTS тыаһы уонна технологиятын туттубут буолар. Киинэ сир шаарын үрдүнэн 850 миллион поклонниктаах, ол сылларга саамай улахан киинэ бырайыага буолбута. Саамай улахан харчыны эргиппит киинэ буолар. Проката саамай улахан. Стивен Спилбэрг сюжетынан суруллубут киинэ буолар. Киинэ бастакы фантастическай динозаврдары көрдөрөр.

# Юра кэм Паарката
## Сүжиэтэ

Киинэ гавайи арыыларыгар буолар (АХШ) уонна кыратык Калифорния штаттарыгар уһуллар. Киинэҕэ аныгы спецтехника уонна спецэффектар бааллар, биир аныгы туох киинэ. Киинэҕэ Джон Хэммонд (Ричард Аттенборо) атын дойдулартан учёнайдар группаларын ынырар, паарканы көрдөрө. Ону биир киһи (Үлэһит) "хранилище-зародышей" диэн лабораторияттан динозавр сперма уорар. Уопсайынан киинэ улахан оруола онтон саҕаланар.

# Юра кэм Паарката
## Уопсайа

Industrial Light & Magic — бу тэрилтэ киинэни спецэффектээх оҥорбута.

# Юра кэм Паарката
## Кыттыбыт дьонноро

* Сэм Нилл
* Лора Дэрн
* Джэфф Голдблүм
* Ричард Аттенборо
* Джозеф Мацелло
* Ариана Ричардс
* Мартин Ферреро
* Боб Пек
* Сэмүэль Джексон
* Вэйн Найт
# Ороһу нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Ороһу нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ороһу.
Улуус кииниттэн 25 км илин диэкки Бүлүү федерал суолунан.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 675 киһи (2007 сыл).

# Ороһу нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээх дьонор

    Иванов Василий Ксенофонтович — Кустуктуурап (1909 с. төр.) — Аҕа дойду сэриитин иннинэ биллэн испит саха суруналыыһа уонна суруйааччыта.
    Петр Николаевич Тобуруокап (25.10.1917—06.03.2001) — саха норуодунай суруйааччыта.
    Мария Семеновна Насырова (1920 с.т.- 2000) - Саха АССР үтүөлээх учуутала.
    Гольдеров Василий Федотович (1932 с. тохсунньу 16 к. төр.) — саха поэта, суруйааччыта.
    Тобуроков Николай Николаевич (1934 с. кулун тутар 1 к. төр.) — лингвист учуонай, литератураны ырытааччы, филология билимнэрин доктара.
    Иванов Иван Еремеевич (Уйбаан Ороһуунускай) (1945 с. атырдьах ыйын 9 к. төр.) — поэт и публицист.
    Томскай Григорий Васильевич (1947 с. ахсынньы 5 к. төр.) — профессор, дипломат, суруйааччы, Жипто оонньуу автора.
# Хапчаҕай (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Хапчаҕай — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дойду нэһилиэгин киинэ.

# Хапчаҕай (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Дойду нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Далай

Далай (нууч. Океан) — аан дойду туустаах уута уонна гидросфера бастыҥ компонена. Аан дойду далайа (Аан Далай) Сир ньуурун 71% ылар. Далай атмосфераны уонна Сир тас ньуурун литосфераны кытта быстыспат ситимнээх.
Саха тылыгар далай диэн муҥура биллибэт киэҥ, дириҥ ууну (өрүс, күөл, байҕал) ааттыыллар.
Далайы үөрэтэр билими океанология дииллэр; далай фаунатын уонна флоратын далай биологията диэн бмология салаата үөрэтэр.

# Далай
## Аан Далайы араарыы

Аан Далайы түөрт эбэтэр биэс чааска араараллар. 1937 сылтан 1953 сыллаахха диэри биэс далайы араараллара: Чуумпу, Атлантика, Ииндийэ далайа, Хотугу Муустаах уонна Соҕуруу (эбэтэр Соҕуруу Муустаах) далайдарга. «Соҕуруу Далай» диэн тиэрмин өссө XVIII үйэттэн туттуллар, ол саҕана кини эргинин тиһиктээхтик чинчийиини саҕалаабыттара. Аан дойду гидрографиятын тэрилтэтэ бэйэтин бэчээккэ тахсыбыт докумуоннарыгар Соҕуруу далайы Атлантикаттан, Ииндийэ далайыттан уонна Чуумпу далайтан 1937 сыллаахха арааран туспа далай быһыытынан билиммитэ. Төрүөтэ: үс далай соҕуруу өттүгэр кирбиилэрэ чопчу олоҕо суох, ону тэҥэ Антарктиданы кытта чугас уулар бэйэлэрэ туһунан уратылаахтар, ону таһынан Антарктика циркумполяр сүүрээнэ кинилэри ситимниир. Ол эрээри, кэлин Соҕуруу далайы араарартан батыммыттара. 2000 сыллахха Аан дойду гидрографиятын тэрилтэтэ биэс далайга араарыыны ылыммыта эрээри, бу быһаарыы ратификацияны ааһа илик, онон билиҥҥи туругунан 4 далай баар диэн ааҕыллар.
| Далай | Иэнэ, млн км² | Сабардама, млн км³ | Орто дириҥэ, м | Уһулуччу дириҥэ, м | Байҕаллара |
| Атлантика далай | 91,6 | 329,7 | 3600 | 8742 (жёлоб Пуэрто-Рико) | Балтика, Хотугу, Сир ортотунааҕы байҕал, Хара, Саргасс, Кариб, Адриатика, Азов, Балеар, Иония байҕала, Ирландия байҕала, Мрамор, Тиррен, Эгей; Бискай хомото, Гвинея хомото, Миэксикэ хомото |
| Ииндийэ далайа | 73,556 | 292,1 | 3890 | 7725 (Зондский жёлоб) | Андаман, Аравия байҕала, Кыһыл, Лаккадивское, Тимор; Бенгалия хомото, Австралия Баараҕай хомото, Персия хомото |
| Хотугу Муустаах далай | 14,75 | 18,1 | 1225 | 5527 (Гренландия байҕалыгар) | Норвегия байҕала, Баренц, Үрүҥ, Кара, Лаптевтар байҕаллара, Илин Сибиирдээҕи байҕал, Чукотка байҕала, Гренландия байҕала, Бофорт, Баффин, Линкольн; Гудзон хомото |
| Чуумпу | 169,2 | 710 | 4280 | 11 022 (Марианский жёлоб) | Беринг, Лаамы, Дьоппуон, Илиҥҥи Кытай байҕала, Саһархай байҕал, Соҕуруу Кытай байҕала, Ява, Сулавеси, Сулу, Филиппин, Арафур, Коралл, Фиджи байҕала, Тасман |
| Соҕуруу | 20,327 | 723,7 | 3270 | 8264 (Соҕуруу-Сандвич жёлоб) | Лазарев байҕала, Рисер-Ларсен байҕала, Космонавтар байҕаллара, Море Содружества, Дейвис байҕала, Моусон байҕала, Дюрвиль байҕала, Сомов байҕала, Росс байҕала, Амундсен байҕала, Беллинсгаузен байҕала, Скош байҕала, Уэдделл байҕала |
# Бельцы

Бельцы (молд. Bălţi) — Молдова биир бөдөҥ куората (Кишинёв уонна Тирасполь кэнниттэн).

# Бельцы
## Олохтоох дьоно

Дьонун ахсаана — 149 200 киһи (2012).

# Бельцы
## Бырааттыы куораттар

* Стрый (Украина), 1980 с.
* Смолян (Болгария), 1985 с.
* Лариса (Греция), 1986 с.
* Меркуря-Чук (Румыния), 1993 с.
* Дьюла (Венгрия), 1995 с.
* Орша (Белоруссия), 1996 с.
* Измир (Турция), 1997 с.
* Хмельницкий (Украина), 1997 с.
* Лейкленд (АХШ, штат Флорида), 1997 с.
* Кэсон (Хоту Корея), 1997 с.
* Витебск (Белоруссия), 2002 с.
* Милиес (Греция), 2006 с.
* Тирасполь, 2013 с.

# Бельцы
## Галерея

* Василе Александри аатынан Национальнай театр
* Улуу Стефан III өйдөбүнньүк
* Куорат көстүүтэ
* Украина консульствота
* Куорат киин болуоссата
* Мэрия
# Охлопкова Полина Петровна

Охлопкова Полина Петровна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ наука уонна техника эйгэтигэр Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата, РАЕН академига, тыа хаһаайыстыбатын науукатын дуоктара.
1949 сыл ахсынньы 19 күнүгэр төрөөбүт.
1999 с. «Особенности культуры картофеля в Республике Саха» диэн дуоктар диссертациятын көмүскээбит.

# Охлопкова Полина Петровна
## Кинигэлэрэ

* Семеноводство и агротехника возделывания картофеля в Якутии. — Новосибирск, 1999. — 75 с.

# Охлопкова Полина Петровна
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. — Якутск, 2007. — Т. 2. — С. 485. — Библиогр.: 1 назв.
* Каталог диссертаций по сельскохозяйственным наукам
# Такайыы

Такайыы — туохха эмэ, батыһыннара сылдьан, көрдөрөн, үгүгүннэрэн үөрэтэр кыаҕа суох буолан эбэтэр оннук ирдэммэт суолугар хат-хат лаппыйан, сиһилии, ымпыктаан-чымпыктаан үөрэтии.
# Citigroup

Citigroup (Сити групп), улахан Аан Дойдутааҕы харчы конгломерата, итинник тэҥ ааттаах араас тэрилтэлэри бас билэр, олор ахсааннарыгар Citibank.
Citigroup харчыта ынырык элбэх, ол иһин салайар салаалара географианан арахсар:
Азиа макрорегиона — Кытай, Дьоппуон, Соҕуруу Кэриэйэ, Индия, Аустралиа, Саҥа Зеландия, Гонконг, Тайвань, Индонезия, Малайзия. Салалтата — Гонконг.
Европа макрорегиона — Германия, Недерланд, Франциа, Казахстан, Швеция, Улуу Британия, Испания, Польша, Финляндиа, Арассыыйа, Кыргызстан, Узбекистан, Таджикистан, Украина, Беларусь, Эстония, Латвиа, Литва, Румыния, Болгария, Турциа, Кипр, Италия, Марокко, Египет, Тунис, Ирландия, Соҕуруу Африка Республиката, Бельгия. Салалтата - Лондон (Улуу Британия).
Америка макрорегиона — АХШ, Канаада, Мексика, Бразилия, Аргентина, Боливия, Чили, Уругвай. Салалтата - Нью Йорк (АХШ).
# Хлопок

Хлопок диэн натуральнай сымнаҕас волокно, хлопок диэн үүнэйи сиэмэтигэр үүнэр. Хомуллубутун кэнниттэн эргитиллэн хлопчатай утум буолар. Онтон оҥоһуллубут матырыйаалтан таҥас уонна да атын маллары оҥоруохха сөп буолар. Итии кэмҥэ кэтэргэ ордук табыгастаах буолар.
Хлопок арааһынай буолун сөп. Сорох тропикка уонна субтропикка үүнэллэр. Хлопогы бары континеннарга үүннэрэллэр. Үүнээйи барыта туттуллар.
Киһи хлопогу үүннэриитин олус былыргыттан оҥорор. Сорох чинчийиилэринэн 7000 тыыһынча сыл аннараа өттүгэр үүннэрэллэрэ.

# Хлопок
## Өссө маны аах

* Cotton -Citizendium
# Эскимостар

Эскимостар (эским.ᐃᓄᐃᑦ, юпигыт, инуит)— норуот, сүрүннээн АХШ, Канаада, Арассыыйа, Дания уонна Саха Сирэ судаарыстыбаларыгар ыһыллан олорор хотугу норуот. Уопсай ахсааннара - 300 тыһ курдук. Саҥарар тыллара - эскимос тыла (төрүт тыллара), ону таһынан маннык тылларынан чопчу үчүгэйдик саҥараллар: английскай, датскай, нууча. Итэҕэллэрэ - Айыы уонна Католицизм.
Эскимоһунан икки норуот ааҕыллар: Юпик уонна Инуит. Ону тэҥэ алеуттар эмиэ эскимос курдук биллэллэр. Юпик норуота Аляскаҕа уонна Или Сибииргэ олорор. Быһа холуйдахха 4000 сыл аннараа өттүгэр "Унангам" (Билигин Алеут курдук биллэр) норуот арахсыбыт уонна толору туска культуратын Аляскаҕа сайдыппыт. 1500-2000 сыл аннараа өттүгэр соҕуруу-арҕаа аляскатыгар икки туспа вариациялар үөскээбиттэр. Инут тыла билигин хоту Аляскаҕа, Канадаҕа уонна Гренландияҕа тарҕаммыт. Ол бириэмэҕэ Туле тыла хотугулуу-арҕаа Аляскаҕа түргэнник тарҕаммыт.

# Эскимостар
## Эскимос тыллара

Юпик тыллара
* Киин юпик тыла
* Алютик тыла
* Сибирскай юпик тыла
* Наукан тыла
Инуит тыллара
* Инупиак
* Инувиалуктун
* Инуктитут
* Гренланныы тыла
* Хойто эскимос тыла
* Илиҥҥи гренланныы тыла
* Сирээник эскимос тыла (Сирээникскэй) (былыргы)
| Саха тыла | Киин юпик тыла | Инупиак тыла | Хотугу Баhыын Инуит тыла | Гренланныы тыла |
| киhи | yuk | iñuk [iɲuk] | inuk | inuk |
| тымныы | kaneq | kaniq | kaniq | kaneq |
| өрүс | kuik | kuuk | kuuk | kuuk |
| тас өттүттэн | ellami | siḷami [siʎami] | silami | silami |
# Буруй

Буруй диэн киһи туох эрэ сыыһаны куһаҕаны гыммытын өйдөөтөҕүнэ буолар иэйии. Киһи буруйун төһө дириҥник билинэрэ ылынара араас төрүөттэртэн тутулуктаах - төй, сүрэл, дьиэ кэргэн иитиитэ, түмэт үгэстэрэ, култуура, итэҕэл. Буруй кэмсинии, хомолто, кыбыстыы курдук иэйиилэри кытта ситимнээх.
Психопатия ыарыылаахтар буруй диэни билбэттэр, куһаҕаны гыммыттарын иһин олох кэмсиммэттэр. Туохха барытыгар бэйэлэрин куотуналлар, атыттары буруйдууллар. Төттөрүтүн, бырахтарыы уонна тууйуллуу ыарыылаахтар ардыгар бэйэлэрин аһары буруйданаллар. Бырахтарыылаахтар суох буруйдарын өйдөрүгэр толкуйдаан баран онтон кэмсинэллэр. Тууйуллуулаахтар уруккуну эргитэн кэлэ-кэлэ бэйэлэрин буруйданаллар эбэтэр кимиэхэ эрэ сыыһаны гыммытым дуу диэн долгуйаллар.
# Viacom

Viacom АХШ медия конгломерата буолар, аан-дойду биир улахан тэрилтэтэ буолар. 287 тыс. киһини үлэнэн хаарчыйар. Кабельнай уонна спутниковай ТВ вещаниятын онорор, ону таһынан киинэлэри уонна мультиктары онорон таһаарар Paramount Pictures уонна Dreamworks. Маннык улахан филиаллардаах — BET уонна MTV Networks.
Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
# Васильева Олимпиада Романовна

Васильева Олимпиада Романовна — РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала. 1942 сыллаахха тохсунньу ый 21 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оҥхой начальнай оскуолатын бүтэрэн баран Далыр орто оскуолатыгар үөрэнэ барбыта.
1960 сыллаахха оскуола кэнниттэн "Оскуола - производство - үрдүк үөрэх" ыҥырыыны ылынан Оҥхой нэһилиэгэр үс сыл М. Горькай аатынан колхозка ыанньыксытынан үлэлээбитэ.
1963 сыллаахха Омскай куоракка пединститукка үөрэнэ киирбитэ. 1968 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн баран Хоро 8 кылаастаах оскуолатыгар үлэтин саҕалаабыта.
1970 сыллаахха ЫБСЛКС XVI съеһигэр делегат быһыытынан кыттыыны ылбыта.
# Ломпо

Ломпо — илии көхсүн таҥаһа. Илиигэ баайыллар быалардаах буолар.