yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тииҥ

Тииҥ (лат. Sciurus vulgaris) — аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт мастаах сиргэ үөскүүр кыра кыыл. Мас туорааҕын, оту, тэллэйи, үөнү-көйүүрү сиир. Аһылыгын кыһыҥҥытыгар хаһаанарынан биллэр.

# Тииҥ
## Суолтата

Айылҕаҕа тыҥырахтаах кыылларга уонна көтөрдөргө аһылык буолар, үүнээйилэр тарҕанан үүнэллэригэр туһалыыр. Бултанар көрүҥҥэ киирэр. Кыһыҥҥы тириитэ былыр үрдүктүк сыаналанара. Билигин да бэргэһэ, оҕо таҥаһа тиктэргэ суолтата улахан. Этин сорох гурмааннар сөбүлээн сииллэр.
# Холмы

Холмы (укр. Холми) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 892 (2011).
# Аватар (итэҕэл)

Аватар — Ииндийэ омуктарын үһүйээннэригэр киһи көрүҥүнэн сиргэ түспүт таҥара. Кэлиҥҥи тэнийбит киэҥ өйдөбүлгэ — киһи буолбут таҥара.
# Генетика

Гене́тика (гир. γενητως — кимтэн эрэ үөскүүр) — тыыннаах харамайдар утумнааһыннарын уонна уларыйыыларын туһунан биология салаата.

# Генетика
## Генетика салаалара

* Классическай генетика
* Популяция генетиката
* Археогенетика
* Молекулярнай генетика
* Геномика
* Медицинскэй генетика
* Ген инженерията
* Спорт генетиката
* Судебнай мэдиссиинэ генетиката
* Криминалистическэй генетика
* Биохимия генетиката
* Киһи генетиката
* Генетика микроорганизмов
* Үүнээйи генетикта
* Эволюция генетиката
* Биометрическэй генетика
* Экологическэй генетика
* Генетика количественных признаков
* Физиологическэй генетика
* Психиатрия генетиката
* Генетика соматических клеток
* Виирустар генетикалара
* Генетика пола
* Радиация генетиката
* Сайдыы генетиката
* Функциональнай генетика
* Генетика генеалогията
# Таҥара

Таҥара диэн итэҕэллэр бастыҥ эбэтэр соҕотох сүгүрүйүү тыыннара. Монотеист итэҕэллэргэ биир Таҥара баар, политеист итэҕэллэргэ бииртэн элбэх. Таҥара бүтүн аан дойдуну уонна тыынар тыннааҕы айбыта дэнэр.

# Таҥара
## Этимологията

"Таҥара" тыл "Тэҥри" диэн түүр тылыттан төрүттээх. Тэҥри диэн былыргы түүрдэргэ Күөх халлаан аата.
Таҥара диэн саха тыла. Таҥ, хомуй диэн суолталаах. Өй-санаа тус-туспа үгэстэртэн хомуллан куттарга мунньулларын биллэрэр.
Таҥара — бу түүрдэргэ киирии тыл. Былыргы Индияҕа танраа — переплетение, проявленный мир. Хотугу буддизмҥа тантризм дэнэр. Таҥара сүрүн канона дууһа.
# Рига

Рига (латыш. Rīga) диэн Латвия киин уонна ордук улахан куората. Балтия регионун сүрүн индустрия, эргиэн, култуура уонна үп киинэ, суолталаах порт, Даугава өрүс төрдүгэр турар. Олохтоохторун ахсаана 627,487 (2020).
# VK Музыка

VK Музыка — Вконтакте тэрилтэ ырыа иһитиннэрэр стриминг сервиһэ.
2018 сылга Сурутааччылар ахсааннара 1,2 мөлүйүөн этэ[4]. Өссө 303 тыһ. киһи боробулуоханан туһанар. Иһитиннэрэринэн vc.ru, «ВКонтакте» бэрэстэбиитэллэрэ социальнай ситимнэргэ төлөбүрдээх сурутууну төһө туһанааччылары социальнай ситимнэргэ сервиһи туһаналларын, онтон төһөнү «Мегафон» тарифтарынан ылбыттарын, бу социальнай ситимнэргэ плимитнай музыка киллэрбитин ыйытыыга хоруйдуур кыахтара суох. Mail.ru группа[5]. Ол сыл түмүгүнэн чинчийэр тэрилтэ Үлэни- хамнаһы үлтүрүтэн биэрэр.
* ↑ Николаев Вячеслав Константинович: биография (lenta.co)
* ↑ Вячеслав Константинович Николаев: биография и развитие карьеры (stories-of-success.ru)
# Васильева Татьяна Лукинична
## Олоҕун кэрчиктэрэ

Таатта улууһугар Ытык-Күөл нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Г.Н. Чиряев аатынан Хоро орто оскуолатыгар 35-с сылын химия учууталынан үлэлиир.

# Васильева Татьяна Лукинична
## Дьиэ кэргэнэ

Васильев Савва Васильевичтыын ыал буолан үс оҕолоохтор.

# Васильева Татьяна Лукинична
## Наҕараадалара

* Российскай Федерация Үөрэҕириитин туйгуна (1994)
* Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо (2005)
* Учууталлар учууталлара (2006)
* Улуус бастыҥ Учуутала (2006)
* Саха сирин методист-учуутала (2009)
* "Үөрэнээччилэр биһирэбиллэрэ" интернет-конкурс лауреата (2010)
* Сыл бастыҥ Учуутала (2011)
# Deutsche Welle

Deutsche Welle (Дойче Велле) (буквально, «Немецкэй Долгун», аббр. DW) — Германия судаарыстыбаннай телерадиокомпанията, биир улахан медия конгломерат. 84 омук тылынан 215 омук дойдуларыгар көрдөрөр иһитиннэрэр.
Салалтата — Бонн.
# Домодедово (Аирпорт)

Домодедово интернациональнай Аирпорта — Арассыыйа иккис улахан аирпорда, Москва куоратка базаланар (Шереметьево кэнниттэн). S7 Airlines уонна Oneworld дьиэтэ буолар.
# Будда

Будда диэн Буддизмҥа олус айыы киһини ааттыылар. Санскрит тылыттан тылбаастаатахха "сырдатыллыбыт" диэн буолар. Бастакы Будда төрөөбүт ааты Сидхарта Гаутама диэн этэ. Кини буддизм диэн итэҕэли саҕалаабыта. Сорох дьон бэйэлэрин Будда диэн ааттыыллар. Ол дьон "сырдатыыны" булбуттар диэн этэллэр.
Буддизм саҕаланыытыгар Будданан Сидхарта Гаутама диэн киһини ааттыыллар. Кэлин хас да Будда баар буолуон сөп диэн өйдөөһүн тарҕатыллыбыта.
Будданы эҥкилэ суох киһини ааттыыллар, билигин 36 эҥкилэ суох Будда баар. Будда сорох статуя\ларыгар ону көрдөрөөччүлэр.
Буддистар Будда сырдталлыбытын, ол аата кини хайдах бу олоххо олорон аныгыскы олоххо хайдах бэлэмнэнэргэ уонна олорору билэрэ диэн итэҕэйэллэр. Кини хаһан даҕаны хомойбот, соһуйбат киһи буолар диэн итэҕэйэллэр. Атын дьону кытары хаһан да мөккүспэт, уонна буолан дьиҥи эрэ этэр диэн.
# Кэс тыл

Кэс тыл (кэриэс, кэриэс-хомуруос тыл) — киһи өлөрүгэр этэр баҕа санаата, кырдьаҕас киһи эдэрдэргэ кичэлээх истиҥ санаатын, үтүө сүбэтин этиитэ.

# Кэс тыл
## Эбии көр

* Кэс
# Уон икки (ахсаан)

12 (уон икки) — дьиҥ ахсаан, 11 уонна 13 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# Уон икки (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Математикаҕа

* 2¹² = 4096
* $\operatorname {sf} (3)=1!\times 2!\times 3!=12\,$ — Үс ахсаан суперфакториала

# Уон икки (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Геометрияҕа

* Египет 3:4:5 өрүттэрдээх үс муннугун периметрэ
* Икосаэдр оройдорун ахсаана
* Додекаэдр ньуурдарын ахсаана
* Куб уонна октаэдр кытыыларын ахсаана

# Уон икки (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Химияҕа

* Магний атомнай нүөмэрэ

# Уон икки (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Астрономияҕа

* Марс — Күнтэн төрдүс планета
* Лиситея (Лизистея) — Юпитер 12-с аргыһа

# Уон икки (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* Марий Эл кода
* Ахсынньы — сыл уон иккис ыйа
* Сулустар зодиактарын ахсаана, 12-с зодиак бэлиэтэ — Балыктар
* Сыл ыйдарын ахсаана
* Биир футка 12 дюйм баар
* Европа былааҕа, 12 сулустаах
* Узбекистан былааҕа, 12 сулустаах
* Адыгея былааҕа, 12 сулустаах

# Уон икки (ахсаан)
## Саха фольклоругар
#### Таабырыннар

* Уон икки салаалаах 365 туорахтаах аал-луук мас баар үһү (төгүрүк сыл)
# Й

Й - Саха алпабыытын буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Үп

Үп диэн харчы туттуллуутун үөрэтэр үөрэх. Харчынан хааччыйыы үбүлээhин дэнэр.
Үп диэн тылынан үксүн харчыны ааттыыллар, синоним курдук эбэтэр холбуу (үп-харчы).
Үп маннык көрүҥнэргэ үллэстэр: тэрилтэ үбэ, тус үп уонна аһаҕас үп.

# Үп
## Үп хааччыйыылара

    Сүрүн ыстатыйа: Үп хааччыйыылара

# Үп
## Тус үп

    Сүрүн ыстатыйа: Тус үп
Тус үп ыйытыылара:
* Киhиэхэ (эбэтэр ыалга) төһө харчы наада буолуо уонна хаhан?
* Ол харчы хантан уонна хайдах кэлэр?
* Дьон хайдах эрдэттэн биллибэтэх түбэлтэлэртэн харыстаныахтарын сөбүй?
* Ыал баайа (активтара) хайдах кэлэр сүһүөхтэргэ бэриллиэхтэрин сөбүй (утумнааhын)?
* Түһээн политиката тус үп быhаарыыларыгар хайдах дьайар?
* Кредит киhи харчытын илгэтигэр хайдах дьайар?
* Бигэтэ суох экономика тулалыыр эйгэтигэр хайдах үп эрэмньилээх инникитин былаанныахха сөбүй?
Тус үптэрин дьон хайдах тутталлар? Үксүн маннык: үөрэҕирии төлөбүрэ, «өр үйэлээх» маллары ылыы (холобур, хамсаабат баай уонна массыына), харыстаныыны үбүлээhин (холобур, доруобуйаны эбэтэр бас билиини харыстаныы), уурайыыга (пенсияҕа тахсыыга) анаан харчы угуу.

# Үп
## Тэрилтэ үбэ

    Сүрүн ыстатыйа: Тэрилтэ үбэ
Тэрилтэ (корпорация) үбэ диэн тэрилтэ үлэтин үбүлээhинин хааччыйар сорудах.
Уhун болдьохтоох үбүлээhин бас билиигэ кыттыынан (акция) уонна уhун болдьохтоох кредитынан бэриллэр, үксүн облигация курдук.
Үп атын бизнес быhаарыыта — инвестиция, ол эбэтэр активтарынан салайыы. Инвестиция диэн активтары ылыы. Инвестициялааччы ылар активтарын сыаналара оннунан хаалыа эбэтэр үүнүө диэн эрэнэр.
Инвестициялааhыҥҥа (бартыбыал талыытыгар) туох, төһө уонна хаһан диэн ыйытыылар быhаарыллыахтаахтар.

# Үп
## Тэрилтэ үбэ
### Капитал

    Сүрүн ыстатыйа: Капитал
Капитал диэн харчы. Капитал бизнеска малы оҥорорго (эбэтэр хааччыйыыны тэрийиигэ) анаан атын малы ылар кыаҕы биэрэр.

# Үп
## Тэрилтэ үбэ
### Бүддьүөт

    Сүрүн ыстатыйа: Бүддьүөт
Бүддьүөт диэн тэрилтэ бизнес былаанын бигэргэтэр докумуон.

# Үп
## Ил үбэ

    Сүрүн ыстатыйа: Аһаҕас үп
Ил, регион, куорат эбэтэр муниципалитет үбэ аһаҕас үп дэнэр.

# Үп
## Үп экономиката

    Сүрүн ыстатыйа: Үп экономиката
Үп экономиката диэн үп уларыйар кэриҥнэрин (сыана, өлүү сыаналааhына уонна акция) ситимнэhиилэрин үөрэтэр экономика салаата.
Үп экономиката үөрэтэр темалара:
* Сыаналааhын - актив кырдьык сыанатын билии
** Бу актив төһө кутталлаах?
** Туох харчы сүүрээнин оҥоруой?
** Баhаар сыаната маннык курдук активтардыын хайдах тэҥнэhэр?
** Харчы сүүрээннэрэ атын активтан эбэтэр түбэлтэттэн тутулуктаахтар дуо?
* Үп баhаардара уонна сэптэрэ
** Табаардар
** Хаhаастар
** Облигациялар
** Харчы баhаарын сэптэрэ
* Үп институттара уонна регуляция
Үп эконометриката диэн үп экономикатын салаата, кини экономика ньымаларын сыhыаннары чинчийиигэ туттар.

# Үп
## Үп математиката

    Сүрүн ыстатыйа: Үп математиката
Үп математиката диэн туттуллар математика салаата. Математика ньымаларынан (сүрүннээн статистиканан) үп баhаардарын сыhыаннарын үөрэтэр.
# Амыдай

Амыдай — кими эмэ кытта биир ааттаах киһи.

# Амыдай
## Туһаныллыбыт сирэ.

* "Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт", Попов И.К. Бичик, 2004 с. 9 стр.
# Wendy’s

Wendy’s (Венди'с), АХШ биир улахан фастфуд ресторана, 42 омук дойдуларыгар үлэлиир, ол эрэн 80% ресторана Хоту Америка континеныгар баар (АХШ, Канаада, Мексика).
# Дуйгу Асена

Дуйгу Асена (туур. Duygu Asena, 1946 сыл, муус устар 19 күнэ, Стамбул — 2006 сыл от ыйын 30 күнэ, Стамбул) — турок журналистката, суруйааччыта, дьахтар быраабын көмүскээччи общественнай диэйэтэл.
Дуйгу Асена 1946 сыллаахха Турция Стамбул куоратыгар төрөөбүтэ. Кини эһэтэ Ататюрк личнай сэкирэтээрэ этэ.
Кадыкейга кыргыттарга аналлаах чааһынай колледжы бүтэрбитэ, онтон Стамбул университетыгар учуутал идэтин ылбыта. Онтон

# Дуйгу Асена
## Библиография

* Kadının Adı Yok (Аата суох дьахтар), 184 pp., 1987, 59th edition 2004, ISBN 975-506-122-3 (то же на греческом и итальянском языках)
* Aslında Aşk da Yok (Дьиҥэр, онно эмиэ таптыыллар), 192 pp., 1989, 40th edition 2004, ISBN 975-506-128-2
* Kahramanlar Hep Erkek (Дьоруойдар — куруук эр дьон), 160 pp., 1992, 23rd edition 2005, ISBN 975-506-108-8
* Değişen Bir Şey Yok (Онно туох да уларыйбатах), 118pp., 1994, 43rd edition 2004, ISBN 975-325-000-2
* Aynada Aşk Vardı (Онно таптал сиэркилэҕэ баара), 360 pp., 1997, 22nd edition 2004, ISBN 975-325-456-3
* Aslında Özgürsün (Дьиҥэр эһиги көҥүл дьоҥҥут), 276 pp., 2001, 21st edition 2004, ISBN 975-6612-14-2
* Aşk Gidiyorum Demez (Таптал барабын диэбэт), 208 pp., 2003, 14th edition 2003, ISBN 975-293-083-2
* Paramparça (Хайа тардылынна), 157 pp., 2004, 14th edition 2006, ISBN 975-293-205-3

# Дуйгу Асена
## Библиография
### Ниэмэс тылынан

* Die Frau hat keinen Namen (Аата суох дьахтар), 174 pp., 1992, Piper, München, ISBN 3-492-11485-7
* Meine Liebe, Deine Liebe (Мин тапталым, эн тапталыҥ), 215 pp., 1994, Piper, München, ISBN 3-492-11792-9

# Дуйгу Асена
## Библиография
### Голландия тылынан

* De vrouw heeft geen naam (Аата суох дьахтар), 219 pp., 2005, de Kern, ISBN 90-325-1011-8
* Eigenlijk ben je vrij (Дьиҥэр эһиги көҥүл дьоҥҥут), 222 pp., 2005, de Kern, ISBN 90-325-1006-1
# Вертолет киинэ кэнниттэн санаалар

«Вертолет» киинэ кэнниттэн санаалар
Саха эстрадатын ырыаhыта Иннокентий Васильев-Лэгэнтэй сценарийынан уhуллубут «Вертолет» диэн киинэни көрдум. Лэгэнтэй бэйэтэ Дьааны улууhуттан төруттээх буолан, хоту сир сүрүн проблематын таарыйбыт. Ол- айан суола, транспорт. Киинэни режиссер Михаил Лукаческай уhулбут.
Хоту сир айылҕата тыйыс, ыраах, киэҥ сирдэри тайаан сытар хайалаах, үгүс күөллээх, өрустээх, уулаах-хаардаах тымныы дойду буолан, суол-иис оҥорорго уустук. Манна түн былыргыттан олохтоох омуктар, сахалар, эбээннэр, эбэнкилэр сүөhү, сылгы, таба иитэн, балыктаан, бултаан олороллор. Сэбиэскэй кэм саҕана дойдуну балыгынан, күндү түүлээҕинэн хааччыйан олорбуттара. Дьонум кэпсииллэринэн, ол 60-80-с сылларга хоту сир мунутуурдук сайдан олорбут кэмнэрэ эбит. Уларыта тутуу сыллара кэлэннэр, дойдуга ыhыллыы-тоҕуллуу 90-с, 2000 сыллар саҥаларыгар саҕаламмыт. Олохтоохтор урукку курдук аhынан-таҥаhынан хааччыллан олорбуттара мөлтөөбүт. Онон, дьон-сэргэ кииҥ сиргэ көспүт. Арай хоту сир олохтоохторо, ордук саастаах дьон дойдуларын таптаан, билигин да улэлии-хамсыы олороллор.
Мин хоту сир биир кыра бөhүөлэгэр төрөөбүт, улааппыт буоламмын киинэни чугастык ылынным. Ордук саас, күhүн айан суола сабыллар. Үрэхтэр, күөллэр уунан туолаллар. Оттон кыhалҕа тирээтэҕинэ, бу киинэ курдук оҕо ыарыйдаҕына олоҕу быыhыыр биир саамай наадалаах көлө бөртөлүөт буолар. «Санавиация» эрэ быыhыыр туруга үөскүүр. Сороҕор ол кыаллыбат. Вертолет кэлэн биэрбэт, оччоҕо аллараанан айанныырга тиийэҕин. Ирэн, устаары турар өрүhү туораабыттарын, эбэтэр хас эмэ суукка араас көлөнөн айанныылларын мин бэркэ билэбин. Онно мин аҕам курдук хорсун-хоодуот уолаттар эрэ быыhыыллар. Кинилэр хас биирдии үрэҕи, быhыыны өндөппөккө билэллэрэ наада, эрэйдээх айаны тулуйар бураннара, мотуордара, вездеходтара суох ол кыаллыбат. Итинник сырыыга хоту дойду дьоно бэйэ бэйэлэригэр көмөлөhөн олороллор. Хомойуох иhин, оннук айаннарга сороҕор киhи да олоҕо былдьанара да тахсааччы. Аны оҕо, кырдьаҕас, ыалдьыбыт киhи аллараа сиринэн айаны тулуйара, биллэн турар, ыарахан. Кэнники сылларга олох сайдан, аныгы техника элбээн эрэр. Араас оҥоhуулаах квадроциклар, вездеходтар да хоту дьон олоҕун тупсараллар. Ол эрээри ол элбэх бензини, ороскуоту эрэйэр.
Киэн Россия уhук хоту олохтоохтору сир-халлаан икки ардыгар хаалларбакка кыра авиацияны сайыннарара хайаан да наада. Бу киинэ ону толкуйдатар, улахан кыhалҕаны аhаҕастык туруорар.
# Никифоров Василий Игнатьевич

Никифоров Василий Игнатьевич (1816-1869) — Дүпсүн улууһун ыстаарыһата, Күлүмнүүр аҕата.
1816 сыллаахха Арҕаа Хаҥалас улууһун Нөмүгү нэһилиэгэр төрөөбүт.
1833 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр Саха сиринээҕи уезд училищетын 1 кылааһыгар киирбит. 1836 сыллаахха училище үс кылааһын бүтэрбит. 1844 сыллаахха Дүпсүн быраабатын суруксутунан ананан Нөмүгүттэн Дүпсүн улууһун Тэбиик нэһилиэгэр көспүт. 1846 сыллаахха Дүпсүн улууһуттан төрүттээх Елена Федоровна диэн дьахтары кытта бэргэһэлэммиттэр. 1862 сыллаахха атырдьах ыйын 26 күнүгэр бэйэтин дьиэ кэргэнинээн Тэбиик нэһилиэгэр суруйар туһунан көрдөһүү киллэрбит. Ол сыл Дүпсүн улууһун ыстаарыһата буолбут.
1866 сыллаахха ыам ыйын 6 күнүгэр (саҥа истиилинэн ыам ыйын 18 күнүгэр) кыра уоллара Баһылай (кэлин Күлүмнүүр дин аатынан биллибитэ) төрөөбүт.
Василий Игнатьевич 1869 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр 47 сааһыгар өлбүт. Дүпсүн Троицкай сыаркабын тиэргэнигэр көмүллүбүт.
# Анньа-Бөрдө

Анньа-Бөрдө - бу сайын тэлгэһэ таһыгар оонньонор оонньуу. Анньа, Бөрдө диэн биэстии киһилээх икки хамаанда баһылыктара. Бу баһылыктар бэйэлэрэ утарыта тэйиччи тус-туспа уйалаахтар. Оонньуу саҕаланарыгар Анньалаах Бөрдө уйаларыттан тэлгэһэ ортотугар утары хааман кэлэллэр уонна хаҥас сарыннарынан утары-та анньыһаллар. Ити бириэмэҕэ Анньалаах Бөрдө дьоно тэбис-тэҥҥэ уйаларыттан тахсан тэлгэһэ иһигэр сүурэ сылдьыахтаахтар. Анньалаах Бөрдө сарыннарынан анньыалаһалларын тохтотоот, Анньа Бөрдө дьонун, Бөрдө Анньа дьонун эккирэтэллэр.
Анньалаах Бөрдө дьонноро бу кэмҥэ уйаларыгар киириэ суохтаахтар. Баһылыктар эккирэтэн тиийэн, илиилэринэн таарыйдылар да, таарыллыбыт киһи баһылык уйатыгар түргэнник киириэхтээх. Холобура, Бөрдө Анньа киһитин илиитинэн таарыйда да, ол киһи Бөрдө уйатыгар барыахтаах. Ити курдук кылгас бириэмэҕэ хайа баһылык элбэх киһини тутар да, ол кыайыылааҕынан тахсар. Бу оонньуу киэҥ кулуупка, спортивнай саалаҕа оонньонуон сөп.

# Анньа-Бөрдө
## Өссө көр

* Тымтык күүгүнэй
* Кулун Куллустуур, оонньуу
* Кырынаастыыр, оонньуу
* Күөрчэх ытыйыы, оонньуу
* Тарбаҕы үтүктүһүннэрии, оонньуу
* Үтүлүк ылыы, оонньуу
# Удмурт судаарыстыбаннай университета

Удмурт судаарыстыбаннай университета
Удмурт судаарыстыбаннай университета (УдСУ) - Арассыыйаҕа Ижевскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ, Удмуртия үрдүк үөрэҕин бөдөҥсүйбүт киинэ.

# Удмурт судаарыстыбаннай университета
## Устуоруйата

1931 с.муус устар 10 күнүгэр Удмурт судаарыстыбаннай педагогическай института төрүттэммит. 1958 с. УСПИга аспирантура арыллыбыт. 1971 с.кулун тутар 5 күнүгэр ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтэ Ижевскай куоракка Удмурт судаарыстыбаннай университетын тэрийэр туһунан уураах ылбыт. 1971с.муус устар 19 күнүгэр ССРС орто уонна үрдүк анал үөрэхтээһинин министиэристибэтэ 323 нүөмэрдээх бирикээһинэн УСПИ Удмурт судаарыстыбаннай университета буолбут. 2002 с.балаҕан ыйын 20 күнүттэн университет"Судаарыстыбаннай үөрэхтиир тэрилтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтээһин"Удмурт судаарыстыбаннай университета".
2016 с.муус устар 19 күнүттэн - "Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэхтээһин тэрилтэтэ "Удмурт судаарыстыбаннай университета"

# Удмурт судаарыстыбаннай университета
## Факультеттара

История уонна социология института
Тыл уонна литература института
Удмурт филологиятын, финно-угроведение уонна журналистика института
Физическэй култуура уонна успуорт института
Педагогика, психология уонна социальнай технология института
Ускуустуба уонна дизайн института
Социальнай коммуникация института
Быраап, социальнай салайыы уонна куттал суох буолуутун института
Экэниэмикэ уонна салайыы иститута
Естественнэй наукалар института
Математика, информационнай технология уонна физика института
Гражданнар көмүскэллэрин института
М. С. Гуцериев аатынан ниэп уонна гаас института

# Удмурт судаарыстыбаннай университета
## Рейтиннэрэ

Удмурт судаарыстыбаннай университета
1. Ижевскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ
2. Удмуртия үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 197-с миэстэ.

# Удмурт судаарыстыбаннай университета
## Ссылкалара

https://udsu.ru/ https://conf.udsu.ru/ https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A3%D0%B4%D0%93%D0%A3
# Сүдү эстии

Сүдү эстии диэн галактика үөскээбитин, сулустар бөлөхтөммүттэрин туһунан теория.
Сүдү эстии теориятыгар аан дойду бастаан итии кыра уонна чиҥ этэ, туох да суох этэ, ол курдук сулустар, атомнар, араас тыннаах форма уо д.а. Онтон 13,77 ± 0,059 млрд сыл аннараа өттүгэр, космос олус түргэнник тэнийбитэ, (ол кэнниттэн "Сүдү эстии" диэн аттаммыта) ол кэнниттэн атомнар баар буолбуттар, онон сулустар уонна галактикалар үөскээбиттэр. Билигин аан дойду эмиэ тэнийэ турар, ол гынан баран сойон бытаарбыта.
Уопсайынан космос температурата түһэн иһэр уонна тэнийиитэ быттаран иһэр. Фред Хойл радиоҕа кэпсииригэр туттубута. Ону сөбүн итэҕэйбэт этэ. Учуонайдар ол аат сөп буоларын сөбүлэспэтэхтэрэ, ол гынан баран ол аат күлүүлээҕин иһин туттар санааламмытар.
Учуонайдар Сүдү эстии теориятын араас көрдөрүүлэригэн тирэхтэнэллэр. Биир ордук сүдү суолталааҕынан ыраах баар галактикалар кыһыл халбарытыытын ааттыллар. Кыһыл халбарытыытынан сырдыкка Допплер эффега тахсарын ааттыллар. Ханнык эмит объект сиртэн бардаҕына кыһыл курдук көстөр, тоҕо диэн хамсаныылара долгун волнатын уһатар. Ол кыһыл халбарытыытын суоттаатаан учуонайдар галактика тэнийэ турарын быһаарбыттар. Ону тэҥэ таҕаныы түргэнин эмиэ быһаарыахха сөп эбит. Ону быһаардахха учуонайдар бастаан чиҥ состояние хаһан баар буола сылдьбытын эмиэ быһаарбыттар - 13.8 млрд сыл аннараа өттүгэр. Туох барыта кэҥэтиллиннэҕинэ тымныйар, ол иһин бастаан олус итии этэ диэн быһаарыахха сөп эбит..
Атын Сүдү Эстиини өйүүр чинчийиилэр аан дойдуга баар химическай элеменнар ахсааннарыттан тахсар. Водород, гелий уонна литий ахсаннара Сүдү эстии теориятын кытта дьүөрэһэллэр.

# Сүдү эстии
## Аан дойду тэнийиитин графига

Бастаан олус элбэх буола сылдьыбыт:
# Хайах (үрүҥ ас)

Хайах — үрүҥ ас.
Сиикэй арыыны элбэх үүккэ, арыы уутугар эбэтэр тарга булкуйан ытыйан оҥоүуллар, тоҥорон баран сиэниллэр ас.

# Хайах (үрүҥ ас)
## Тыл туттуллуута
#### Тыл номохторо

* Саламааттаан баран хайаҕын харыстаабыт диэбиккэ дылы.
# Нуотара (өрүс)

Нуотара өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 308 км., тардыытын иэнэ 7440 км².
Өлүөнэ хаптал хайалаах сирин илиҥҥи уһугунан устар. Тардыытыгар 1200 күөл баар.
Төрдүттэн 37 км. сиргэ уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 7 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас өртүттэн Дьуха (67 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.

# Нуотара (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Спиридонов Леонид Николаевич

Леонид Спиридонов диэн көҥүл тустууга омуктар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара. XXVIII Сайыҥҥы Олимпия оонньууларын (Атина 2004) уонна ХХIХ Олимпия оонньууларын (Пекин 2008) кыттыылаахтара. Аан дойду чемпионатын боруонса призера (Дания), Казахстан сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар Аан дойду Кубогар 4-с миэстэлээх (Тегеран, Иран).
Хаҥалас улууһуттан төрүттээх. 2003 сылтан Казахстан чиэһин көмүскүүр. Бастакы тренерэ О. Д. Лебедев, билигин РФ үтүөлээх тренерэ Б. Г. Яковлев салалтатынан дьарыктанар.

# Спиридонов Леонид Николаевич
## Бастыҥ көрдөрүүлэрэ:

* 1996, 1999—2000 сс. Россия уолаттарга түһүлгэтин призера.
* 1996 с. «Азия оҕолоро» спорт оонньууларын кыайыылааҕа.
* 1999 с. эдэрдэргэ Аан дойду чемпионатын призера.
* 2000 с. студеннарга Россия уонна Аан дойду чемпиона.
* 2002 с. Россия Кубогын кыайыылааҕа.
* 2004 с. Атинаҕа ыытыллыбыт XXVIII Олимпия оонньууларыгар 4 миэстэ.
* 2006 с. Азия чемпиона. Казахстан Республикатын хас да төгүллээх чемпиона.
* 2008 с. Пекиҥҥэ (Кытай) буолбут XXIX Олимпия оонньууларыгар 4 миэстэ.
* 2009 с. Херниҥҥэ (Дания) ыытыллыбыт Аан дойду чемпионатын боруонса призера

# Спиридонов Леонид Николаевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха халандаара, 2009, Диодорова-Лаврентьева С.В. — Дь.: Бичик, 2008.
# Саха ата

Саха атаһа-Саха Өрөспүүбүлүкэтин атыыһыта. Кини монгол атын уонна аттарын кытары тэҥнээтэххэ улуу. Кини Саха сирин экстремальнай тымныы климатыгар бэйэтин адаптациятынан, ол иһигэр дириҥ хаары аннынан сытар үүнээйилэргэ бостууктары булар уонна олорго -70 °C (-94 °F) тиийэр кыахтаах.
Сылгылар, арааһа, сахалартан бу оройуоҥҥа, 13- с үйэттэн саҕалаан Чыҥыс хаан ыйааҕынан тахсыбыттарыгар, биллэрин курдук, бу оройуон нэьилиэгэр олохсуйан олорбут кыыллар удьуора буолбатахтар быһыылаах.

# Саха ата
## Уратылар уонна характеристика

Бу боруода ортотунан 140 см (13,3 илиилээх) атыыр оҕустартан 136 см (13,2 см) уонна атын хотугу боруодалартан уратылаах, шетландскай сылгы уонна Исландия сылгылаах, хойуу сиэллээх, ыарахан сиэллээх.]
Саха сылгытын хас да тииптээх баар.Хотугу тиип-ыраас Саха, сороҕор Орто Халыма эбэтэр Верхоянскай ат диэн ааттыыллар. Үксүгэр атах ойуулаах хараҥа балаһаны уонна хараҥа өҥнөөх балаһалары киллэрэн баран, тус-туспа, хараҥа эбэтэр сырдык өҥнөөх кытархай өҥнөөх. Атыыра 139 см (13,3 ч) холкуоска ортотунан 137 см (13,2 см) кээмэйдииллэр. Бу суорт саамай сыаналаах дииллэр. Иккис көрүҥэ-соҕурууҥҥу кыракый тиип, ону тэҥэ ыраас боруоданан ааҕыллар. Орто үрдүгэ 135 см (13,1 ч) атыыра 132 см (13,0 ч) биэ аттыгар баар. Үһүс суорт-Соҕурууҥҥу тиип, атын боруодалары кытта бопсуу түмүгэ уонна киин Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт. Бу тиип 141 см (14,0 ч) атыыра уонна 136 см (13,2 см) биэ аттыгар мээрэйдиир.
# Виборг

Ви́борг (дат. Viborg) — Дания куората.

# Виборг
## Географията уонна устуоруйата

Киин Ютландия, уобалас киин куората, уобалас хоту өттүгэр турар. Уруккута — Ютландия киинэ. Куорат иэнэ (коммуна сирин аахпатахха) — 1474,05 км². Куорат олохтоохторун ахсаана — 37 309 киһи (2014 сыл.).
Виборг — Дания кырдьаҕас куораттарыттан биирдэстэрэ. 1130 сыллаахха манна собуор тутуутун саҕалаабыттар. Ол собуор XII үйэтинээҕи криптата билигин да баар. Собуор тула элбэх барокко истиилигэр тутуллубут дьиэлэр тураллар. Виборг — лютераан-евангелистэр епископааттарын киинэ.

# Виборг
## Доҕордуу куораттар

* Люнебург
* Лунд
* [./Билэ:Flag_of_Iceland.svg ] Дальвик
* Хамар
* [./Билэ:Flag_of_Finland.svg ] Порвоо
* [./Билэ:Flag_of_Hungary.svg ] Кечкемет
* [./Билэ:Flag_of_Lithuania.svg ] Мариямполе
# Саал

Саал — сис сэдэх тыалаах үрдүк арҕаһа.

# Саал
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# 1840-с

1840-с cыллар — 1840 сылтан 1849 сылга диэри.