yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чарлз Дикенс

Чарлз Дьон Хаффам Дикенс (ааҥл. Charles John Huffam Dickens [ˈtʃɑrlz ˈdɪkɪnz]; 1812, олунньу 7 – 1870, бэс ыйын 9 ) диэн Виктория кэминээҕи биллиилээх Англия суруйааччыта, новелиhа. Тыыннаах эрдэҕинэ ааҥыл тыллаах суруйааччылартан саамай ааҕыллар суруйааччы буолбута. Аан дойду литэрэтиирэтин классига, XIX үйэ бөдөҥ прозаиктарыттан биирдэстэрэ. Диккенс айар үлэтин реализм чыпчаалынан ааҕаллар, ол эрээри кини айымньыларыгар ап-хомуһун, остуоруйа эмиэ көстөр.
Портсмут куоракка төрөөбүтэ. Хайэм диэн сиргэ өлбүтэ.
Ордук биллэр арамааннара: «Посмертные записки Пиквикского клуба», «Оливер Твист», «Николас Никльби», «Дэвид Копперфилд», «Холодный дом», «Повесть о двух городах», «Наш общий друг», «Тайна Эдвина Друда».

# Чарлз Дикенс
## Библиографията

* Sketches by Boz (1836)
* The Pickwick Papers (1836)
* Oliver Twist (1837-1839)
* Nicholas Nickleby (1838-1839)
* The Old Curiosity Shop (1840-1841)
* Barnaby Rudge (1841)
* American Notes (1842)
* A Christmas Carol (1843)
* Martin Chuzzlewit (1843-1844)
* Dombey and Son (1846-1848)
* David Copperfield (boek)|David Copperfield (1849-1850)
* A Child's History of England (1851-1853)
* Bleak House (1852-1853)
* Hard Times (1854)
* Little Dorrit (1855-1857)
* A Tale of Two Cities (1859)
* Great Expectations (1860-1861)
* Our Mutual Friend (1864-1865)
* The Mystery of Edwin Drood (бүтүүтэ суох, 1870)
# Зигмунд Фрейд

Зигмунд Фрейд (Фройд) (ниэм. Sigmund Freud, толору аата: Сигизмунд Шломо Фрейд; 1856 сыл, ыам ыйын 6 күнэ, Фрайберг (билиҥҥитэ Пршибор), Чехия — 1939 сыл, балаҕан ыйын 23 күнэ, Лондон) — Аустрия неуролога, психоанализ туһунан үөрэҕи олохтообут киһи. Психологияҕа терапия ньымаларын сайыннарбыта. Фрейд этэринэн, киһи ньиэрбэтин ыарыылара барыта кини өйүгэр-санаатыгар буола турар уустук хардарыта дьайсыылартан тахсаллар.
# Үөһээ Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Үөһээ Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Үөһээ Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ

* 10 №-дээх Идэлээх лицей (Үөһээ Бүлүү).

# Үөһээ Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Өргүөт орто оскуолата;
* Сургулуук орто оскуолата;
* Тамалакаан орто оскуолата;
* Ороһу орто оскуолата;
* Н.Г.Золотарев-Якутскай аатынан Хаpбалаах орто оскуолата;
* Далыр орто оскуолата;
* Хоpо Чиряев Г.Н. аатынан Хоро орто оскуолата
* Кырыкый төрүт оскуолата;
* Дүллүкү орто оскуолата;
* Оҥхой төрүт оскуолата;
* Маҕаас орто оскуолата;
* Балаҕаннаах төрүт оскуолата;
* Быракаан төрүт оскуолата;
* Үөһээ Бүлүү Барахов И.Н. аатынан 1 №-дээх орто оскуолата;
* Боотулу орто оскуолата;
* Нам Романов Н.С. аатынан орто оскуолата;
* Кэнтик орто оскуолата;
* Мэйик төрүт оскуолата;
* Туобуйа орто оскуолата;

# Үөһээ Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# 814

Сүрүн ыстатыйа: 814 сыл (өссө көр: 810-с IX / 9 үйэлэр).
Онтон 1210 сыл ааста.
814 сыл Биики хааһахха ?

# 814
## Буолбут

* Тохсунньу 28 — Франктар ыраахтааҕылара Улуу Карл, Ытык Рим импиэрийэтин (Франктар импиэрийэлэрин) бастакы импэрээтэрэ. Бүрүстүөлгэ кини уола Людовик Благочестивай олорбут.
* Муус устар 13 — Крум, болгаардар хааннара (802 сылтан), Византияны төгүрүктээн олорон эмискэ өлбүт. Аваардар каганааттарын үлтүрүппүт, Византияны кытта ситиһиилээхтик сэриилэспит киһи.
# CGES

Crnogorski Elektroprenosni Sistem — Хара Хайа биир улахан тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн уонна 50 омук сиригэр элетричество остуолбаларын бас билээччи, уонна уоту оҥорооччу. Биир барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Аатырбыт элитнай Terna компоненыгар киирэр.
# Күргэ

Күргэ диэн мэһэйи туоратар суол тутула. Суол уонна тимир суол үрдүнэн барар күргэ аастарар дэнэр. Аппа уонна хапчаҕай үрдүнэн барар күргэ виадук дэнэр.
Күргэ сүрүн көрүҥнэрэ:
* өһүө күргэ
* консоль күргэ
* аарка күргэ
* ыйаныы күргэ
* баанта күргэ
# Ыраахтааҕы Хахай 3: Хакуна Матата

Ыраахтааҕы Хахай 3: Хакуна Матата (ааҥл. The Lion King 1½) диэн Walt Disney толору анимационнай мультига, аатырбыт Ыраахтааҕы Хахай үһүс чааһа буолар. Сүрүн оруолларга Тимон уонна Пумба. Ыраахтааҕы Симба уонна Киара туораттан көстөллөр.
# Макконахи Мэттью

Мэттью Дэвид Макконахи (ааҥл. Matthew David McConaughey; төр. Сэтинньи 4 күнэ 1969, Ювалд, Техас, АХШ) — Америка артыыһа уонна продюсер. Бастаан кэмиэдьийэ артыыһын быһыытынан биллэн баран, кэлин XXI үйэ иккис уон сылыгар Макконахи бөдөҥ драматическай оруоллары толорор буолбута, киинэ наҕараадаларынан бу киинэлэрин иһин наҕараадаламмыта: «Линкольн для адвоката», «Мад», «Киллер Джо», «Далласский клуб покупателей», «Супер Майк», «Интерстеллар» уонна «Джентльменнар».
# Хоро нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Хоро нэһилиэгэ. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хоро.
Улуус кииниттэн 68 км. хоту диэкки сытар, Элгээйиттэн 20 км илин диэкки.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 319 киһи (2007 сыл). Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү.
Урут Элгээйи нэһилиэгэр киирэр этэ.

# Хоро нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Иванов Петр Михайлович (1938 с. балаҕан ыйын 10 к. төр.) — медицина доктора, профессор.
# Константинова Мария Игнатьевна

Константинова Мария Игнатьевна (1928 с.т.) — саха биллиилээх ырыа айааччыта, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
1928 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1957 сыллаахха Дьокуускайдааҕы муусука училищетыгар түөрүйэ-композиция кылааһыгар Грант Григоряҥҥа үөрэммитэ. Ол сылдьан бастакы "Өрүүнэлиир ыанньыксыт" ырыатын айбыта. Үөһээ Бүлүүгэ култуура салаатын сэбиэдиссэйинэн, кулууп сэбиэдиссэйинэн, Бүлүү куоратыгар оҕо муусукаҕа оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ.
Ырыаларын хомуурунньуга "Кылы-кылы кылыбырай, көмүс тимэх баяным" 2000 сыллаахха тахсыбыта.
# Сир Банк

Сир Банк (ааҥл. Bank of Sir, Bank of Earth), Саха Сирин биир бөдөҥ баана этэ, банкротства барбыта.
10.06.1992 Дьокуускай куоратка төрүттэммитэ.
24.07.2014 банкротства уонна ликвидация.
# 1741

1741 сыл.

# 1741
## Туох буолбута

* Нууччалар уонна шведтар ыккардыларыгар сэрии саҕаламмыт (1741—1743)
* Джунгаардар Орто уонна Кыра жузтар сирдэрин сэриилииллэр, Сырдарья орто тардыытын былдьыыллар.

# 1741
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 25 — Рим паапата таҥара үлэһиттэрэ эргиэнинэн дьарыктаналларын боппут.

# 1741
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 10 — Пруссия Мольвице аттынааҕы кыргыһыыга кыайан Силезияны баһылаабыт.

# 1741
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 25 — Мария Терезия Венгрия хоруонатын кэппит.

# 1741
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 15 — Аляска соҕуруулуу-илин кытылыгар Алексей Чириков хараабыла тиксибит. Нууччалар баркааһынан кытылга тахсан Аляскаҕа сылдьыбыт бастакы европеецтар буолбуттар.
* От ыйын 27 — Нуучча чинчийээччитин Алексей Чириков хараабыла (Витус Беринг эспэдииссийэтиттэн) аан бастакынан Хотугулуу-Арҕаа Америка арыыларыгар тиксибит.

# 1741
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 23 (уруккунан а.ы. 12) — Иннокентий аҕабыыт Үөһээ Бүлүү симэбийэтигэр боярский сын диэн дуоһунастаах Дмитрий Копаевка уонна астаапкаҕа олорор сулууспалаах Лука Санниковка "со товарищи" сыаркап тутарга ыйааҕа тахсыбыт. Аҕабыыт бу кэмҥэ сыл кэриҥэ онно олорбута, уонна сыаркабы бэйэтэ көрөн-истэн туттарбыта.

# 1741
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 6 — Арассыыйаҕа дворцовай переворот түмүгэр Иоанн Антонович былаастан ууратыллыбыт, ыраахтааҕыннан Бүөтүр I кыыһа Елизавета Петровна буолбут.

# 1741
## Өлбүттэр

* Ахсынньы 19 — Витус Беринг (1681 төр.), айанньыт, Арассыыйаҕа сулууспалаабыт датчанин, кини аатынан Беринг силбэһиитэ ааттаммыта.
* ↑ Сергей Вахрин Тайны якутский фамилий. — Якутск: Якутская республиканская типография им. Гагарина, 2024. — Т. 1. — С. 713-716. — 968 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-471-00800-7
# 1673

1673 сыл.

# 1673
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 17 — Француз чинчийээччилэрэ Жак Маркетт уонна Луи Жолле Миссисипи өрүскэ тийбиттэр, уонна бу өрүһү ойууулаабыт бастакы европеецтар буолаллар.

# 1673
## Өлбүттэр

* Олунньу 17 — Мольер — Франция драмалааччыта уонна актёра, Арҕаа литература комедиятын ордук улуу уустарыттан биирдэстэрэ.
# Конфедералистар

Конфедералистар (нууч. Конфедералисты) — Павел Ксенофонтов салайан сылдьар партията этэ. Саха Сирин стаатуһун союһунай өрөспүүбүлүкэҕэ диэри үрдэтэ сатаабыттара. 1927–1928 сыллардаахха Конфедералистар өрө туруулара (нууч. Восстание Конфедералистов) буолар. 300 тахса киһи кыттыбыта.
# Моҕотой күөлэ

Моҕотой күөлэ нууч. Моготоево озеро. Дьааҥы — Индигир намталыгар Индигир төрдүттэн чугас сытар туустаах күөл. Иэнэ 323 км², тардыытын иэнэ 1170 км².
Уһуна 34 км, кэтитэ 15 км. Илин Сибиирдээҕи байҕалы кытары уонна Большое диэн күөлү кытта холбуур үөстэрдээх.
Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Балыга дэлэй (уомул, тууччах уо.д.а.). Уута туустаах.

# Моҕотой күөлэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Вектор

Вектор (лат. vector — везущий, несущий).

# Вектор
## Математикаҕа

Сүрүн ыстатыйа: Вектор (математика)
Вектор (геометрия)
Нулевой вектор
Радиус-вектор
Вектор линейнай алгебраҕа — элемент векторного пространства.
Биирдиилэн вектор
Бэйэ вектор
Аксиальнай вектор
Изотропнай вектор
Случайный вектор в теории вероятностей — случайная величина в любом измеримом пространстве.
4-вектор — вектор пространства Минковского, представляемый 4 действительными координатами

# Вектор
## Информатика5а

Вектор в программировании — одномерный массив. Vector (C++) — диэн халыып стандартнай библиотека C++, динамическай массиватары реализуйдуур (контейнер std::vector в C++).
Вектор прерывания — ячейка памяти, содержащая адрес обработчика прерывания.
Вектор-06Ц — советский персональный компьютер.

# Вектор
## Атын уобластарга

ГНЦ ВБ «Вектор» — государственный научный центр вирусологии и биотехнологии в наукограде Кольцово.
Вектор (вездеход) Вектор (завод)
Вектор СР-1 — пистолет.
Вектор — калибровочный (юстировочный) КА 11Ф633 («Тайфун-1»).
Вектор — станция радиотехнической разведки РПС-6 (1РЛ234).
Вектор — комплекс средств автоматизации зенитно-ракетной бригады Войск ПВО.
Вектор — анализатор сигналов радионавигационых станций Р-389.
Вектор — корабельный ракетный комплекс с ПКР КСС (проект).
Вектор — морской измерительно-управляюший комплекс.
Вектор — стабилизатор танкового вооружения (на об. 478).
TDI Vector — пистолет-пулемёт калибра .45 ACP.
Крокодил Вектор — персонаж игр серии Sonic the Hedgehog.
Вектор (ТМ) — торговая марка, производитель автосервисного оборудования.
Вектор — персонаж из мультфильма «Гадкий я».
Вектор — невидимая конечность у диклониусов из аниме «Эльфийская песнь».
Embraer/FMA CBA 123 Vector — аргентино-бразильский региональный пассажирский самолёт.
Vector Aeromotive Corp.(ааҥл.) — компания-производитель суперкаров из США.
Vector Informatik — немецкая компания.

# Вектор
## Өссө маны көр

* Векторение
* Векторное исчисление
* Векторная графика
* Вектор (геометрия)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Михаил Михайлович Сперанскай

Сперанскай Михаил Михайлович (тохсунньу 1 (12) 1772 сыл - олунньу 11 (23) 1839 сыл) — нуучча уопсастыбыннай уонна судаарыстыбыннай диэйэтэлэ, уларытааччы, сокуоннары айааччы.
# Бату хаан

Батый (Бату) (монг. Бат хан; 1209 с. эргин — 1255/1256) — Монгуол импиэрийэтин полководеһа уонна судаарыстыбатын диэйэтэлэ, Джучи уола, Чыҥыс Хаан сиэнэ. 1227 сыллаахха Джучи өлбүтүн кэннэ Джучи улууһун (Алтан Ордууну) баһылаабыта, эһэтэ Чыҥыс Хаан өлбүтүн кэннэ иккис сүһүөх сыдьааннарыгар аҕа быһыытынан билиниллибитэ.
1235 сыллааҕы Курултаай быһаарыытынан Батууга хотугулуу-арҕаа сытар сирдэри сэриилиир сорудах бэриллибитэ. Половецтары, Волга Булгариятын, нуучча княжестволарын, Польша хоруоллугун, Венгрия уонна Далмация хоруоллугун утары бохуоттары салайбыта.
# Улуу түөлбэлэр

Улуу түөлбэлэр (нууч. охраняемые ландшафты), Саха Cиригэр Ытык кэрэ сирдэр тиһиктэригэр киирэр араҥаччыланар сирдэр (территориялар).
| Аата | Улуус | Иэнэ (га) |
| Абалаах | Мэҥэ-Хаҥалас | |
| Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир | Мирнэй | |

# Улуу түөлбэлэр
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха Сирин Айылҕа харыстабылын министерствота
# Васильев Герасим Семенович

Васильев Герасим Семенович — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.

# Васильев Герасим Семенович
## Олоҕун олуктара

* 1949 сыллаахха атырдьах ыйын 30 күнүгэр Бүлүү оройуонун Бастакы Күүлэт нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын театр уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1974 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрыгар үлэлиир.
* Арктическай государственнай искусствоҕа уонна культураҕа Институт преподавателэ.

# Васильев Герасим Семенович
## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара

* Чайында («Суоһалдьыйа Толбонноох», И. Алексеев)
* Киис Бэргэн («Дыгын Дархан», И. Гоголев)
* Коршунов («Тихий Дон», М. Шолохов)
* Мылгун («Хаарыан хампа күөх кытылым», Ч. Айтматов)
* Махмуд («Пеший Махмуд», М. Карим)
* Пураама («Ханидуо уонна Халерхаа», С. Курилов)
* Ньукулай Дорогуунап («Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай», Ойуунускай)
* Ойуун («Ойуун түүлэ», А. Кулаковскай)
* Кент («Король Лир», В. Шекспир)
* Михаил Веселов («Сааскы кэм», Амма Аччыгыйа)
* Купец Кривошапкин («Бастыҥ хатыыта»)
* Василий Никифорович («Көмүөл», В. Васильев — Харысхал)

# Васильев Герасим Семенович
## Айар үлэтэ
#### Театр сценатыгар туруоруулара

* «Куһаҕан тыын» (Н. Неустроев)
* «Лоокуут уонна Ньургуһун» (Т. Сметанин)
* «Туйаарыма Куо» (П. Ойуунускай)
* «Ханидуо уонна Халерхаа» (С. Курилов), хос режиссер
* Олоҥхо «Кыыс Дэбилийэ», хос режиссер
* «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» (Н. Лугинов), хос режиссер

# Васильев Герасим Семенович
## Айар үлэтэ
#### Киинэҕэ оонньообут оруоллара

* «Сирдээх дьон», реж. С. Ермолаев
* «Ойуун түүлэ», реж. А. Романов
* «Манчаары Баһылай», реж. А. Гаврильева
* «Чыҥыс Хаан кистэлэҥэ», реж. А. Борисов
* «Разговор с неизвестным», реж. Пр. Бурцев
* «Волк», реж. Никола Ванье (Франция)

# Васильев Герасим Семенович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Бочуот Знага» уордьан (1986)
* ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата (1986)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1993)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2003)
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (2007)

# Васильев Герасим Семенович
## Өссө маны көр

Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
# Сиэллээх

Сиэллээх өрүс. Уһуна 352 км., тардыытын иэнэ 8700 км². Баһа уонна сүүрээнэ Дьааҥы - Индигир намталга баар, Лаптевтар байҕалларын Сиэллээх тамаҕар түһэр.
Тардыытыгар 6000 күөл баар. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥастан Сыгынастаах (90 км), уҥаттан Сүүрүктээх (235 км.) салаалардаах.

# Сиэллээх
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Үөдэй нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Үөдэй нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ымыйахтаах.
Улуус кииниттэн 32 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1134 киһи (2007 сыл).

# Үөдэй нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Гоголева (Яковлева) Евдокия Константиновна (1891 с. төр.) — Саха тыйаатырын диэйэтэлэ, Алампа кэргэнэ.
    Саввин Захар Прокопьевич (1915 с. олунньу 13 к. төр.) — үтүөлээх учуутал.
    Яковлева Виктория Дмитриевна (1980 с. төр.) — филология билимнэрин кандидата.

# Үөдэй нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* «Улахан Сатаҕай» диэн сиргэ XIX үйэ ортотун диэкки тутуллубут ампаар.
# Сүлүүдэ

Сүлүүдэлэр — слойдаах структууралаах минерааллар — гидроксиллаах уонна фтордаах алюмосиликаттар бөлөхтөрө, дьэҥкир өҥнөөхтөр, араҥаланан үөскүүллэр. Уопсай формулалара R₁R₂₋₃ [AISi₃O₁₀](OH, F)₂, манна R₁ = К, Na; R₂ = Al, Mg, Fe, Li.

# Сүлүүдэ
## Классификацията

Химиятын састаабынан маннык бөлөхтөргө арахсаллар:
1. Алюминийдаах сүлүүдэлэр:
* мусковит KAl₂[AISi₃O₁₀](OH)₂,
* парагонит NaAl₂[CAISi₃O₁₀](OH)₂,
2. магнезиально-железистай сүлүүдэлэр:
* флогопит KMg₃[AISi₃O₁₀](OH, F)₂,
* биотит K (Mg, Fe)₃ [AISi₃O₁₀](OH, F)₂,
* лепидомелан KFe₃[AlSi₃O₁₀](OH, F)₂;
3. литийдээх сүлүүдэлэр:
* лепидолит KLi₂₋ₓAl₁₊ₓ [Al₂ₓSi₄₋₂ₓO₁₀](OH, F)₂,
* циннвальдит KLiFeAl [AISi₃O₁₀](OH, F)₂
* тайниолит KLiMg₂[Si₄O₁₀](OH, F)₂
Флогопит Саха сиригэр хостонор этэ.
# Физика саҥа

Физикаҕа саҥ диэн барымта химия тутулун уларытыыта суох кээмэйдэнэр саҥнара. Ол эбэтэр сэк атомнарын молекулаларын тутуллара биир кэминэн хаалар. Физика саҥнарын холобурдара - ууллуу, оргуйуу, кумуктуйуу кыахтара.
# Физика

Физика (гир. φύσις «айылҕа») диэн энергия, күүс уонна куйаар-кэм курдук төрүт суолталаах өйдөбүллэри чинчийэр айылҕа үөрэҕэ, уонна кинилэртэн үөскээбиттэри, ол эбэтэр ыйааһын кээмэйэ, ититии күүһэ, материя уонна хамсааhын. Быдан киэҥник быhаардахха, физика диэн айылҕа сокуоннарын чинчийиитэ.

# Физика
## Олохтооhун
### Теория уонна эксперимент

* Физика теорията
* Физика эксперимена

# Физика
## Физика салаалара
### Олоҕурбут механика

* Классическай механика (мэхэникэ)

# Физика
## Физика салаалара
### Термодинамика уонна Механика статистиката

* Термодинамика
* Механика статистиката

# Физика
## Физика салаалара
### Электромагнетизм

* Электромагнетизм
* Оптика
* Классическай электродинамиката

# Физика
## Физика салаалара
### Холооннооhун теорията

* Анал холооннооhун теорията
* Бүтүн холооннооhун теорията

# Физика
## Физика салаалара
### Куонт физиката

* Куонт механиката
* Холоонноһун куонт механиката (куонт электродинамиката)
* Куонт хромодинамиката
* Куонт хонуу теорията
# Б.э.и. 747 сыл
## Туох буолбута

* Олунньу 26 — 23 сыл халдейдар баһылаан олорбуттарын кэннэ Набу-насир Вавилон ыраахтааҕыта буолбут, б.э.и. 734 сыллаахха диэри олорбута.
# Сирия лирата

Сирия лирата (Сирия фунта) (араб. الليرة السورية‎, SYP) диэн Сирия валютатын биирдигэ.
# Когалымавиа рейс 9268

Когалымавиа рейс 9268, Metrojet авиакомпаниятын көтөр аала Airbus A321 Шарм аль Шейх (Синайтан, Египет) куораттан Санкт Петербург куоратка көтөн иһэн Синай кытыл арыытын хоту өттүгэр сууллуута. Көтөр аалга 224 дьон баара, олортон 24 (25, 17) оҕо, 7 борт үлэһиттэрэ. Бары 224 дьон өлбүттэр. Араас информацианан 3 дойду гражданнара бааллар эбит: Украина, Арассыыйа, Беларуссия.

# Когалымавиа рейс 9268
## Көтөр аал

Көтөр аал 18 саастаах Airbus А321-231 этэ, серийнай нүөмэрэ 663 Бастаан Орто Азия Авиалинияларыгар 1997 сыллаахха атыыламмыта. Ол кэнниттэн Онур Аир уона Саудовскай Аравия авиахампаанньатыгар үлэлээбитэ. 2012 сыллаахха Колавиа атыыласыта. Көтөр аал икки IAE V2500 авиационнай хамсатааччылаах уонна 220 киһини таһарга таҥастаммыта. Сууллар күнүгэр Ирландияҕа базалаах АэрКэп хампаанньа үбэ-мала этэ, Колавиа хампаанньаҕа лизиҥҥа (эбэтэр куортамҥа) бэриллэ сылдьара. Көтөр аал уопсайыенан 50 тыһ. чаас көппүт устуоруйалаах уонна 21 тыһ көтүүнү оҥорбут эбит.

# Когалымавиа рейс 9268
## Исламскай террористары кытта сибээстээһин

ИГИЛ суулларбытым диэн эппиэтинэс ылар. Следствия бара турар.
# Тэргэн

Тэргэн (нууч. Артиллерийское орудие) — бөдөҥ калибрдаах уостаах сэрии сэбэ (аныгы наардааһынынан калибра 20 мм ордук).
Үксүн ыйааһына ыарахана бэрт буолан соҕотох киһи сэрии хонуутугар кыайан хамсаппат. Синэрээттэри (миинэлэри) ыраах ытан өстөөх бөҕөргөтүүлэрин, сэриитин сэбин уонна дьонун урусхаллыырга аналлаах. Сатыы сэриигэ, ууга уонна салгыҥҥа туттуллуон сөп.
# Тымныйыы

Тымныйыы (сороҕор нозофарингит, ринофарингит диллэр) түргэнник тарҕанар тыынар сисеманы дьайар сыстыган ыарыы. Сүнньүнэн мунну иһин уонна күөмэйи сабыдыаллыыр. Сибиктэринэн сөтөл, күөмэй ыарыыта, тумууланыы уонна температура буолар. Үксүгэр ол сибикилэр сэттэ күнтэн уон күҥҥэ дылы буолааччы, уһаабыта үс нэдиэлэҕэ дылы. Икки сүүстэн тахса вирус көрүҥэ тымныйыы биричиинэтэ буолар, ол гынан баран риновирус ордук тарҕаммытынан ааҕыллар.
# Каяндер Аймо

Аймо Каарло Каяндер (фин. Aimo Kaarlo Cajander; 1879 сыл муус устар 4, Ништадт, — 1943 сыл
тохсунньу 21, Хельсинки, Финляндия) — ботаник уонна политик.

# Каяндер Аймо
## Олоҕун олуктара

* Үөрэҕинэн ботаник, Финляндия ойууурун чинчийэрэ
* 1911 — 1934 сылларга Ойуур чинчийэр профессор, Саха сиригэр кэлэ сылдьан тиит маһы чинчийбитэ ол иһинэн Тиит Арыыга.
* 1934 — 1943 сылларга — Финляндия Лесопарковай сулууспа дириэктэрэ.
* политикаҕа 1922 сыллаахха кэлбитэ, президент К. Ю. Стольберг премьер-министрынын аныыр.
* 1927 сыллаахха Национальнай прогрессивнай партияҕа киирэр
* 1933 — 1943 сылларга партия бэрэссэдээтэлэ
* 1928 сыллаахха Кяндер оборона миниистиринэн ананар
* 1929 сыллаахха Парламеҥҥа талыллар
* 1937 сыллаахха Каяндер коалициялаах правительство тэрийэр.
* Сэбиэтскэй — финскай сэрии саҕаламмытын кэнниттэн отставкаҕа ыытыллыбыта

# Каяндер Аймо
## Өйдөбүл

* Каяндер аатынын тиит мас биир көрүҥэ ааттаммыт.

# Каяндер Аймо
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутия, рекорды, Якутск, 1984.
# Хаастаах

Хаастаах өрүс. Уһуна 278 км., тардыытын иэнэ 5980 км². Дьааҥы - Индигир намталынгар бастаах уонна Илин Сибиирдээҕи байҕал Хаастаах тамаҕар түһэр.
Тардыытыгар 418 км² уопсай иэннээх 3000 күөл баар. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Уҥаттан икки бөдөҥ салаалаах Мутная (110 км.) уонна Чайхана (115 км.)

# Хаастаах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Ракитин Василий Александрович

Васи́лий Алекса́ндрович Раки́тин (? — 1923) — Нуучча байыаннай салайааччыта. Аан дойду маңнайгы сэриитин, Гражданскай сэрии илиңңи фронун кыттыылаађа. Үрүң гвардеец.
1918 сыл тохсунньутугар, Иркутскайдаађы кистэлэң тэрээһин ротатын командира буолан, бассабыыктары утары охсуһууга туруммута. 1918 сыл от ыйын 1 күнүгэр, Иркутскайга Сэбиэскэй былааһы суулларалларыгар, Василий Ракитин капитан чыыныгар сылдьара. 1918 сыл күһүнүгэр 12-с Верхнеудинскайдаађы стрелковай полка хамандыырынан анаммыта. 1919 сыл тохсунньутугар В.Ракитин полковник чыыныгар таһаарыллыбыта, ол кэнниттэн 3-с Иркутскайдаађы уонна 15-с Воткинскайдаађы стрелковай дивизиялар холбоһуктарын командующайа буолбута. Тохсунньу ыйтан 1921 сыл балађан ыйын 21 күнүгэр дылы 3-с Иркутскайдаађы стрелковай дивизияны хамаандалаабыта. Ити кэмңэ кини генерал буолбута. Ол кэнниттэн Ракитин 2-с стрелковай корпус Иркутскайдаађы стрелковай полкатын хамаандалаабыта. 1921 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр диэри Приамурскайдаађы Временнэй правительство сэриилэрин дьаһайсар генералынан сылдьыбыта.
1922 сыл сайыныгар генерал Пепеляев «Татарскай проливтаађы милициятыгар» киирбитэ уонна олору кытары Саха сиригэр барсыбыта. 1922 сыллаахха балађан ыйын 6 күнүгэр Охуоскайдааҕы десаңңа кыттыбыта. Охуоскайга Ракитин генерал Саха сиригэр Амма-Охуоскай суолунан Дьокуускайга тиийэ киириэхтээх бөлөђү баһылаабыта. Ол бөлөх дьону үрүңнэр диэки эргитэн, кыһыллары утары бартыһааннааһыны тэрийиэхтээх этэ. Ракитин бэйэтин бөлөђүн хамаандалаан, тайђанан айаннаан тиийэн Чурапчыны ылбыта. Ол эрээри, олунньуга оччолорго Төҥүлүгэ баар Мэҥэ улууһун быраабатын ылаары сэриигэ хотторон Дьокуускайга тиийэр былаана тохтубута. Пепеляевка Мэҥэ быраабатыгар кыайтарбытын туһунан отчуотугар сахалары буруйдаабыт, сатаан сэриилэспэттэр, куттастар диэбит.
Ол кэнниттэн, 1923 сыл олунньу 27 күнүгэр куораттан тахсыбыт кыһыл этэрээтэ кинини Чурапчыттан үтүрүйэн, төттөрү Охуоскайга чугуйарга күһэллибитэ.
1923 сыл бэс ыйын 5 күнүгэр Владивостоктан борохуотунан Охуоскайга Степан Вострецов хамандыырдаах кыһыллар этэрээттэрэ эмискэ тиийэн кэлэн үрүҥнэри үлтүрүппүтэ. Ракитин кыһылларга бултуу сылдьан түбэспитэ уонна бэринимээри булт саатынан бэйэтин искэ ытыммыта. Ол бааһырыытыттан 1923 сыл бэс ыйын 7 күнүгэр Охуоскайга өлбүтэ.

# Ракитин Василий Александрович
## Өссө маны көр

Төңүлүтээђи кыргыһыы

# Ракитин Василий Александрович
## Туһаныллыбыт сирдэр

* ↑ НА РС(Я) ф.176 оп.3 д.72 л.258. НА РС(Я) ф.440 оп.1 д.1 л.14-17
# Гаас

Гаас (нууч. газ, нидерл. gas диэнтэн) — мөлүөкүлэлэрэ, аатомнара эбэтэр ионнара бэйэ-бэйэлэрин кытта отой мөлтөх ситимнээх бэссэстибэ агрегатнай туруга. Гаас частицалара көҥүл уонна туох да бэрээдэгэ суох хамсыы сылдьаллар.
Саха быһаарыылаах тылдьыта маннык быһаарар: көҥүл тарҕанар, көтө сылдьар чэпчэки бэссэстибэ.
Эттик убаҕас эбэтэр кытаанах эрдэҕинэ киниттэн көтөр гааһы үксүн паар диэн ааттыллар.
Оттук буолар айылҕа гааһын (метан уонна да атын углеводород гаастар булкаастара) судургутук эмиэ гаас диэн ааттыллар.