yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шаки-Зинда

Шахи-Зинда (узб. Shohizinda, перс. "тыыннаах ыраахтааҕы") — Самарканд куоракка баар (Узбекистан) орто үйэлэр архитектураларын пааматынньыга. Караханиттар уонна Тимуриттар биллиилээх дьоннорун мавзолейдара. Билиҥҥи кэмҥэ тиийбит комплекска, 14-15 үйэлэргэ бэйэ бэйэлэригэр салгыы тутуллан испит 11 мавзолей баар.
2001 с. Шахи-Зинда мавзолейдар ансаамбыллара, Самарканд куорат былыргы тутууларын кытта, Аан дойду баайа диэн ЮНЕСКО испииһэгэр киирбитэ. Шахи Зинда ансаамбылы, Караханидтар диэн түүрдэр династиялара саҕалаабыта, 9 үйэни быһа салҕанан тутулла турбута, XI-XIV уонна XlX үйэлэрдээҕи сүүрбэттэн тахса тутуулардаах. 16 үйэҕэ диэри Шах(Кусам ибн Аббас) Мазара диэн ааттаах этэ. ХVl үйэттэн Шох-и Зинда - "тыыннаах шах" диэн аатынан биллибитэ. Номох кэпсииринэн, Кусам ибн Аббас, пророк Мухаммед тастыҥ быраата, ислам итэҕэлин Самаркаҥҥа олохтуу кэлэн баран бааһырбыт эрээри, холуодьаска(хайа хаспаҕар) саспыт уонна күн бүгүнүгэр диэри тыыннаах диэн эбит. Ансаамбыл былыргы мавзолейдарыттан, акылааттара, биитэр, суруктаах таастара эрэ ордон хаалбыттара, Караханидтар түүр династияларын саҕанааҕы(Xl-Xll) буолаллар. Тутуулар баһыйар үгүс өттүлэрэ, Тимуридтар кэмнэринээҕилэр((XlV-XVүү.), оттон XVl-ХlX үйэлэлдээҕи уларыта тутуулар комплекс композициятыгар уонна тас көстүүтүгэр сабыдыаллаабатахтар. Мавзолейдар бирюзовай өҥүнэн сирэйдэммиттэр уонна цветочнай орнаменнаах хараҥа күөх өҥнөөх плиткаларынан бүрүллүбүттэр.
Шахи-Зинда, Самарканд, Афросиаб култууратын араҥаларын киллэрэн туран, куорат 25 үйэлээх устуоруйатын кэрэһэлиир соҕотох археолого-архитектурнай пааматынньык. 1945 с.кулун тутар 27 күнүгэр, Орто Азия уонна Казахстан мусульманнарын Духуобунай салалтатыгар итэҕэллээхтэр саамай сылдьар сэттэ мазардара бэриллибитэ, ол иһигэр, Шахи-Зинда ансаамбыл эмиэ баар этэ. 1977 сылтан комплекс территориятыгар саҥа көмүүлэр буолбаттар.

# Шаки-Зинда
## Мавзолейдар:

* Кусама ибн Аббасс(1334), XV үйэ декордаах.
* Баай хотун мавзолейа, (1360/61 с.
* Шади-мульк-ака мавзолейа("Туркан ака" 1371/1372 с. маастардар Шамседдин, Бареддин, Зайнуддин Бухари),
* Ширин-бика-ака киэнэ, 1385/86.
* Эмир-заде киэнэ, 1386 с.
* Ходжа-Ахмад киэнэ 14 үйэ.
* Икки куупаллаах мавзолей, (XV үйэ бастакы 30 сыла).
* Туглу-Текин киэнэ(1376).
* Аҕыс кырыылаах мавзолей(XV үйэ, бастакы 30 сыла).
* Аата суох, №1 мавзолей(Али Несефи)(XIV үйэ иккис аҥаара).
* Эмир Бурундук киэнэ(XlV үйэ 80-ус сыллыра).
* Туман-ака мавзолейа уонна мэчиэтэ(1405с.).
* Атын тутуулар:
* Чартак Абдал-Азис(1434/35 с.).
* Давлет Кушбеги медресета(1813 с.).
* Сайыҥҥы мэчиэт(1909/1910 с.).
* Үөһээҥҥи чартак(1405 с.диэки)
# Наакаан

Наакаан - XVII үйэҕэ Үөдүгэй дьонун баһылыктарыттан биирдэстэрэ. Үһүйээннэр уонна сурукка тиһиллибит ахтыылар кэпсииллэринэн үөдүгэйдэр билиҥҥи Үөһээ Бүлүү улууһун сирдэригэр кини олорбутун саҕана Күҥкү баһылыктаах кэлбиттэр.
Үөдүгэйдэр кэргэн-чаҕар дьоннорун илдьэ барыта 18 ыал күһүн кэлбит. Өрүс уҥа өттүгэр Күҥкү баһылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Күүлэ, Халбаакы хаалаллар. Оттон өрүс хаҥас өттүгэр Наакаан баһылыктаах Дэди, Мотуруос, Лүһүрүкээн, Асхабыл, Эгэй, Өбүкэ, Суор Ойуун, Түүлээх Түлэҕэй тахсаллар.
Наакаан дьоно Куорамыкы аннынан өрүһү туораан тэҥкэ иһигэр үс биэрэстэ киирэн Хатар Балаҕаннааҕа диэн сиргэ, уһун элгээн кытылыгар олохсуйаллар. Манна турбут 9 ураһа олоҕо хойукка дылы баара үһү.
# Кочнев

Кочнев (Кочнева) — араспаанньа.

# Кочнев
## Биллэр дьон

* Кочнев Валерий Пантелеймонович (төр. 1931) — педагогика билимнэрин доктора, Аан дойдутааҕы педагогическай академия академига. М. К. Аммосов аатынан ХИФУ профессора.
* Кочнев Михаил Пантелеймонович (1928—2002) — Саха АССР олоххо-дьаһахха миниистирэ (1983—1987), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
* Кочнев Пантелеймон Иннокентьевич (1898—1973) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, Ленин уордьанын кавалера.
* Кочнев Пётр Павлович — Социалистическай Үлэ Геройа (1971).
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Доллонов Владислав Семенович

Доллонов Владислав Семенович — суруйааччы, суруналыыс.

# Доллонов Владислав Семенович
## Олоҕун олуктара

1959 сыллаахха тохсунньу 3 күнүгэр Таатта улууһугар Ытык Күөлгэ төрөөбүтэ.
1976 сыллаахха Уус-Алдан улууһугар Бороҕоҥҥо Мүрү орто оскуолатын бүтэрбитэ. Саха государственнай университетын омук тылын факультетын (1986), Москубаҕа РФ Президенин Государственнай сулууспаҕа академиятын (1997) бүтэртээбитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (2008), Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ (1998).
# Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Профессор В. Ф. Войно-Ясенецкай аатынан Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйа Красноярскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ, Сибиир уонна Уһук Илин мэдиссиинэ профиллаах кырдьаҕас үөрэх тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ.

# Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

КСМИ 1942 с.сэтинньи 21 күнүгэр ССРС НКС Үрдүкү оскуола дьыалатын Бүттүүн Сойуустааҕы Кэмитиэтин уонна ССРС доруобуйа харыстабылын наркомун быһаарыытынан түөрт эвакуированнай мединституту холбоон төрүттэммит. Институт бастакы таһаарыытыгар 51 баар эбит. 1961 с.педиатрическай, 1978 с. стоматологическай факультеттар арыллыбыттар. 1992-2013 сс. сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета үлэлээбит. 1995 с.институт Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут(КрасСМА). 2006 с.фармацевтическай, 2010 с.клиническай психология, 2011 с.мэдиссиинискэй кибернетика факультеттара арыллыбыттар.
2007 с.мэдиссиинэ акадьыамыйатыгар профессор Валентин Феликсович Войно-Ясенецкай аата, 2008 с. университет статуһа иҥэриллибиттэр.

# Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Структурата

1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Стоматология института 4. Фармацевтическай факультет 5. Клиническай психология факультета 6. Психологическай киин. 7. Мэдиссиинискэй кибернетика уонна доруобуйа харыстабылын салайыы факультета 8. Үөрэххэ киириэх иннинээҕи уонна тиһигэ быстыбат профүөрэхтээһин факультета 9. Бэлэмнэнии факультета 10. Социальнай үлэ факультета 11. Медфармкэллиэс 12. Диплом кэнниттэн үөрэхтээһин института 13. Профилактическай уонна лечебнай аһылык института 14. Стоматологическай поликлиника 15. Научнай-чинчийэр лабораторнай киин 16. Молекулярнай мэдиссиинэ уонна патобиохимия Научнай-Чинчийэр Института 17. Кафедралар ыккардыларынааҕы лаборатория 18. Научнай уонна тренинговай киин 19. Профессорскай клиника 20. Университетскай клиника 66 кафедра үлэлиир.
Университетка 5500 устудьуон үөрэнэр, онтон 2% тас дойдуттан кэлэн үөрэнэллэр. 130 аспирант, клинич.ординатор уонна интерн дьарыктаналлар. 700 педагог баар

# Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үөрэх уонна наука министиэристибэтин дааннайдарынан 2006 с. КрасСМУ Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 12-с миэстэлээх. 2007 с - 24 миэстэ 2008 с. 17 миэстэ
2008 с. КрасСМУ Сибиир уонна Уһук Илин мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэлээх.

# Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Ссылкалара

https://krasgmu.ru/index.php?page%5Bcommon%5D=org&id=1&cat=history http://my.krskstate.ru/docs/universities/krasnoyarskiy-meditsinskiy-universitet/ Архыыптаммыт 2020, Алтынньы 20 күнүгэр. https://vuzopedia.ru/vuz/2525 https://www.syktsu.ru/edu/if/mi/history/ Архыыптаммыт 2020, Сэтинньи 24 күнүгэр.
# Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ

Тулагы-Киллэм нэһилиэк. Дьокуускай куорат уокуругун нэһилиэгэ, киинэ Тулагы.
Дьокуускайтан 26 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2 220 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Тулагы — 1 362, Сыырдаах — 1 021, Капитоновка — 614 уонна Киллэм — 323 киһи.

# Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ
## Устуоруйата

Урут Илин Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Мэкчиргэ аҕа ууһа, Нуучча аҕа ууһа, Боотулу аҕа ууһа, Бытах аҕа ууһа

# Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Татаринов Владимир Семенович (1954 с. төр.) — саха эстрадатын ырыаһыта, биллиилээх мелодист.
    Владимиров Леонид Николаевич (1959 с. төр.) — биология билимнэрин доктора, профессор, Ил Түмэн дьокутаата.
    Оглезнева Татьяна Николаевна (1963 с. төр.) — история билимнэрин кандидата.
# .pa

.pa диэн Панама үрдүк таhымнаах ил домена.
# Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата

Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата
Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата - Арассыыйаҕа Хабаровскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата
## Устуоруйата

1967 с. муус устар 21 күнүгэр ССРС МС уурааҕынан Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай физичэскэй култуура института төрүттэммит.

# Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата
## Факультеттара

1. Тренерскай факультет
2. Педагогическай факультет
3. Физкультурнай-оздоровительнай факультет
4. Заочнай үөрэх факультета
5. Квалификацияны үрдэтии уонна хос идэҕэ бэлэмнэнии факультета.
Акадьыамыйаҕа Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй уокурук физичэскэй култууратын эйгэтигэр, успуортугар уонна туризымыгар анаан үрдүк квалификациялаах үлэһиттэри бэлэмнииллэр. Акадьыамыйаҕа 106 преподаватель үлэлиир, ол иһигэр, 18 наука дуоктара уонна бэрэпиэссэр, 53 дассыан уонна наука хандьыдаата, 4 Арассыыйа үтүөлээх тренера, 3 АБ физичэскэй култууратын үтүөлээх үлэһитэ, 2 АБ үрдүкү оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ бааллар. 1200 устудьуон дьарыктанар. Үрдүк үөрэх тэрилтэтин базатыгар Олимпийскай акадьыамыйа үлэлиир. Акадьыамыйа бэрэстэбиитэлистибэтэ Петроваловскай-Камчатскайга, Спасск-Дальняйга, Магадаҥҥа, Биробиджаҥҥа, Артемҥа бааллар. 45 сыл үлэлээбитин устата, 8000 үрдүк үөрэхтээх, 400-тэн тахса орто анал үөрэхтээх уонна 150-тан тахса научнай-педагогическай үлэһиттэри бэлэмнээбит. Акадьыамыйа нэһилиэнньэ олоҕо чөл буолуутугар успуорт үрдүк ситиһиилэрин аныгы технологияларын тарҕатар наука, успуорт уонна култуура эрэгийиэннээҕи киинэ буолар.

# Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата
## Рейтиннэрэ

Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата
1. Хабаровскай куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 7-с миэстэ
2. Хабаровскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 9-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 849-с миэстэ.

# Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата
## Ссылкалара

https://eduscan.net/colleges/dvgafk Архыыптаммыт 2021, Кулун тутар 5 күнүгэр. https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%94%D0%92%D0%93%D0%90%D0%A4%D0%9A https://vuzopedia.ru/vuz/3267/spec
# Тиит Арыы нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Тиит Арыы нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тиит Арыы.
Улуус кииниттэн 60 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 308 киһи (2007 сыл).
Устуоруйатыттан:
Урукку аата Байа5антай улууһун 2-с Байаҕантай нэһилиэгэ.
# Лак тыла

Лак тыла — лактар тыллара.
Лак алпаабыта:
| А а | Аь аь | Б б | В в | Г г | Гъ гъ | Гь гь | Д д |
| Е е | Ё ё | Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Къ къ |
| Кк кк | Кь кь | КӀ кӀ | Л л | М м | Н н | О о | Оь оь |
| П п | Пп пп | ПӀ пӀ | Р р | С с | Сс сс | Т т | Тт тт |
| ТӀ тӀ | У у | Ф ф | Х х | Хх хх | Хьхь хьхь | Хъ хъ | Хь хь |
| ХӀ хӀ | Ц ц | Цц цц | ЦӀ цӀ | Ч ч | Чч чч | ЧӀ чӀ | Ш ш |
| Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
# Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ

Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ Сиэмэх кыыллар аймахтарыгар киирэр. Саха сиригэр 6 ууска киирэр көрүҥ баар:
* Калааннар
* Сиэгэннэр
* Дьуукуннар
* Киистэр
* Барсууктар
* Солоҥдолор уонна муҥурдар

# Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ
* Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ
* Куоскатыҥылар кэргэннэрэ
# Агул тыла

Агул тыла — агуллар тыллара. Нах-дагестан тылларын лезгин бөлөҕөр киирэр. Хас да түөлбэ барыллардаах: тпиг, (агуллар), керен (ричин), кошан (кушан), буркихан (кекхюн) уонна фитин (биир аулга эрэ баар). Дагестаан Агул уонна Курах оройуоннарыгар тарҕаммыт. Агул тылынан 29,4 тыһ. киһи саҥарар (2002). 1990 сыллаахха нуучча алпабыытыгар олоҕуран алпабыыт оҥоһуллубута.
Агул алпабыыта:
А а Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь Гl гl Д д Дж дж Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Кк кк Къ къ Кь кь Кl кl
Л л М м Н н П п Пп пп Пl пl Р р С с Т т Тт тт Тl тl У у Уь Уь Ф ф Х х Хъ хъ Хь хь Хl хl Ц ц
Цl цl Ч ч Чч чч Чl чl Ш ш Щ щ ъ l ы ь Э э Ю ю Я я
# Григорьев Семен Никонович

Григорьев Семен Никонович — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1930 с. төрөөбүт. Омскай куоракка икки сыллаах үөрэх кэнниттэн үүтү астыыр производство I кылаастаах специалиһа буолан оройуон бу салаа үлэтигэр үйэтин анаабыта. Төҥүлү, Балыктаах, Ороссолуода, Төхтүр маслозаводтарыгар маастарынан үрдүк таһаарыылахтык үлэлээбитэ. Төхтүргэ кини салайар маслозаводун коллектива «Коммунистическай үлэ биригээдэтин» аатын ылбыта. Ыччат наставнига.
«Бочуот Знага» орден кавалера. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
# Ставище

Ставище (укр. Ставище) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 932 (2012).
# Попов Леонид Андреевич

Попов Леонид Андреевич (14.08.1919, Арыылаах нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 01.04.1990) — саха норуодунай бэйиэтэ (1989), ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1944).

# Попов Леонид Андреевич
## Олоҕун олуктара

1919 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр Сунтаар улууһун Арыылаах нэһилиэгэр төрөөбүт. Саха педагогическэй институтун Тыл уонна литератуура факультетын уонна М. Горькай аатынан Литературнай институт Үрдүкү литература куурустарын бүтэрбит. Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар эрэдээктэрдээбит, «Хотугу сулус» сурунаал салаатын сэбиэдиссэйэ буола сылдьыбыт.
1990 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр өлбүт. Дьокуускай кылабыыһатыгар көмүллүбүт.

# Попов Леонид Андреевич
## Айар үлэтэ

1937 с. бэчээттэммит. 1943 с. бастакы хомуурунньуга тахсыбыт. Хоһооннору, поэмалары, очеркалары, сэһэннэри, романнары, пьесалары суруйбут. Элбэх айымньыта нуучча уонна ССРС омуктарын тылларынан тылбаастаммыттар. Тылбаасчыт быһыытынан эмиэ биллэр: Б. Полевой «Повесть о настоящем человеке», Н. Гоголь «Тарас Бульбатын» уонна А. Фадеев «Молодая гвардия» романын тылбаастаан таһаартарбыт. Тыыннааҕар нуучча тылыгар кини үгүс айымньылара тылбаастаммыттара. Ол курдук 1948 сыллаахха «Жизнь, ставшая песней» хомуурунньук тахсыбыта, 1953 сыллаахха – хоһооннорун уонна поэмаларын икки хомуурунньуга : «Утро над Леной» и «Свет над тайгой", 1979 сыллаахха – «От океана до океана», 1986 сыллаахха – «Зову май» уо.д.а..
Кини хоһоонорун А. Ахматова, В. Бугаевскай, Р. Казакова, А. Лаврик, А. Преловскай, Ю. Разумовскай, В. Рябцев, В. Тушнова, Л. Черноморцев, М. Шехтер, В. Щепотев уо.д.а тылбаастаабыттара.

# Попов Леонид Андреевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха норуодунай поэта (Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Президиумун ыйааҕа, 11.08.1989)
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан

# Попов Леонид Андреевич
## Библиография
##### Айымньылара

* Талыллыбыт айымньылар. — Дь., 1969
* Близкое солнце. Стихи и поэмы. — М., 1900
* Тоҕой Сэлэ. Роман. / Пер. А. Гурулев. — М, 1981
* Күннээх таас. Кэпсээннэр, сэһэн. — Дь., 1982
* Зову май. Стихи. — М., 1986
* Кынаккын уун миэхэ, кыталык. — Дь., 1989

# Попов Леонид Андреевич
## Үйэлээх аата

Л. А. Попов аата Арыылаах орто оскуолатыгар иҥэриллибит.
# Габышев Лев Львович

Габышев Лев Львович (10.11.1920 – 11.11.1994) — нууччалыы уонна сахалыы икки тылынан суруйбут драматург, сэһэнньит, тылбаасчыт, сахалартан бастакы киносценарист, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
1920 сыллаахха сэтинньи ый 10 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһугар Түбэ сэлиэнньэҕэ элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүтэ. Ийэтэ - Матрена Григорьевна, аҕата - Лев Егорович Габышев.
1934 с. Өлүөхүмэ тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэнэ киирбит. Агроном идэтин ылан баран Бэрдьигэстээххэ анаммыт. 1942 с. буржуазнай-омугумсуйар тэрилтэҕэ кыттыбытын иһин диэн сымыйаннан буруйданан НКВД уорганнара тутан хаайбыттар. Сылтаҕынан соҕотох ынахтаах эмээхсин ынаҕын былдьыы кэлбиттэригэр көмүскэспитэ буолбут. Көмүскэспитин нөҥүө күнүгэр муус устар 10 хаайбыттар. Япония туһатыгар үспүйүөннээбит диэн буруйдаабыттар. Ол дьыалаҕа эриллибит 9 киһиттэн суут буолуон иннинэ үһэ силиэстийэ ньымаларын тулуйбакка өлөн хаалбыттар. Лааҕырга 3 сыл олорбута. 1956 с. атырдьах ыйын 28 күнүгэр буруйа суоҕа толору дакаастанан реабилитацияламмыта. Республика араас улуустарыгар, Тыа хаһаайыстыбатын Министерствотыгар идэтинэн
үлэлээбитэ. «Хотугу сулус» сурунаалга ("Чолбон") редакторынан, «Полярная звезда» сурунаалга сэһэн отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1938 сылтан айар үлэнэн дьарыктанар. Сэрии сылларын кэмигэр саха колхуостаахтарын олоҕун, хорсун үлэлэрин туһунан «Дьол төрдө» диэн сэһэни суруйбута. «Абаҕа сулустара» диэн драмата Саха театрын сценатыгар туруоруллубута. Лев Габышев сценарийынан «Таджикфильм» киностудия «Көмүстээх үрүйэ» диэн Николай Якутскай сэһэнинэн «Тайна предков» диэн ааттаах уус-уран киинэни устубута.
Лев Габышев М. Рыльскай, А. Мицкевич, В. Сосюра, К.Федин, С.Шипачев, Э. Межелайтис, М. Исаковскай хоһооннорун сахалыы тылбаастаабыта. Сэмэн Тумат «Дьол төрдө-үлэҕэ» ыстатыйатыгар суруйан турардаах: «Бу курдук бары наукаларга күлүүс буолар, аан дойдулуун билиһиннэрэр кыахтаах нуучча тылыгар биһиги талааннаах прозаиктарбыт, драматурдарбыт айымньыларын дьиҥ-чахчы уус-ураннык тылбаастыыр саха киһитэ, оо, үгүһэ буоллар ньии! Лев Габышев нууччалыы тылга тылбаастыыра биһиги сахабыт норуота
культурнай, интеллектуальнай таһыма үүммүтүн, үрдээбитин кэрэһэлиир диэтэххэ омун буолуо суоҕа». Саха фольклорун уонна олонхо тылбааһыгар биллэр-көстөр кылааты киллэрбит. П. А. Ойуунускай "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олонхотун тылбаастаабыта.

# Габышев Лев Львович
## Айымньылара

* Дьол төрдө: Сэһэн. - Дьокуускай, 1959
* Иллэҥ киэһэлэргэ: Пьесалар, сценкалар, интермедиялар, конферанстар. - Дьокуускай, 1959
* Сулустар: Пьесалар. - Дьокуускай, 1965
* Ыаллыылар: Пьесалар. - Дьокуускай, 1971
* Пьесалар, кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1991
* Серебряные рога. - М., 1965
# Эриэн эмчиирэ

Эриэн эмчиирэ - эмчиирэ көрүҥэ. Этэрбэс сототун икки аҥыы өҥнөөх түүлээх тириилэри туруору аттаран, иннэ-кэннэ биир, икки ойоҕоһо биир өҥнөөх гына тигэллэр.

# Эриэн эмчиирэ
## Өссө маны көр

* Эриэн эмчиирэ
* Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс
* Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс
* Ойуулаах сарыы этэрбэс
* Алтан тыллаах сарыы этэрбэс
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
# Ла Пренса

Ла Пренса (исп. La Prensa) — Аргентина күн аайы тахсар хаһыата. Испаан тылынан тахсар хаһыаттартан ордук үчүгэйинэн ааҕыллар.
Буэнос-Айреска 1869 сыллаахха олохтоммут. Х.Перон режимин саҕана бырабыыталыстыба баттыы сатаабыта эрээри киһи быраабын турууласпыта (1940-с сылларга). 1951 сыллаахха бырабыыталыстыбаттан тутулуктаммыта, онтон Перону охторбуттарын кэннэ 1956 сыллаахха тутулуга суоҕун төннөрбүтэ.
# Танатос

Та́натос, Та́нат, Фа́нат (был.-гириэк. Θάνατος, «өлүү») — грэктэр мифологиялатыгар өлүүнү көрдөрөр, Нюкта уонна Эреб оҕото , Гипнос игэрэ аҥаара.
Танатос тимир сүрэхтээх. Кини атын таҥаралартан уратыта бэлэҕи-туһаҕы сөбүлээбэт. Танатос культа Спартаҕа баар этэ.
Танатос үксүн кынаттаах уонна умуллубут факеллаах уол курдук ойууланар.
# Халанников Василий Васильевич

Халанников Василий Васильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Ньурба улууһугар Бэстээх нэһилиэгэр төрөөбүт. Кыһыл Аармыйаҕа 1943 сыл от ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
«Кыым» хаһыат эрэдээксийэтигэр алтынньы 10 күнүгэр 1944 с. сурук суруйбут 4 саха саллааттарыттан биирдэстэрэ. Сурукка в/ч пп 18132 мл.л-т Егоров С. (Депутат Верховного Совета), П. Д. Попов, Эляков Афанасий Филиппович уонна Халанников Василий диэн илии баттаабыттар.
1945 сыллаахха ыам ыйын 8 күнүгэр Латвия сиригэр 84.5 оройуоҥҥа кыргыһыыга 6-с стрелковай рота ытааччыта красноармеец Халанников икки ниэмэс саллаатын билиэҥҥэ ылбыт. «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
# Ренессанс Капитал

Ренессанс Капитал (ааҥл. Renaissance Capital) — Арассыыйа инвестиционнай баана, ОНЭКСИМ конгломератка киирэр.
# Чернигов уобалаһа

Чернигов уобалас (укр. Чернігівська область) — Украина субъега. Киин куората — Чернигов. Дьонун ахсаана 1 065 826 (2014).
# Кылбар

Кылбар диэн сырдыгынан тыгар тала. Кылбар уота байҕалга устар аалларга бэлиэ көмө буолар. Кылбар аалларга кытыл сурааһынын, кутталлаах уу таастарын, чаардары, харгылары сырдатар, хаабаҥҥа киирэр суолу ыйан биэрэр.
* Херкулес талата, Ла Корунья, Испания
* Прайа да Барра талата, Португалия
* Хавана кылбара, Куба
* Kjeungskjær кылбар, Норвегия
* "Noord Hinder" устар кылбар
# Романова Евдокия Петровна

Романова Евдокия Петровна — саха живописеһа .
1960 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүт. 1982 сыллаахха Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены. 1988 сыллаахха Уһук Илиннээҕи уус-уран инстутууту бүтэрбит.
# Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ

Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ (нууч. Семейство Воробьиные, лат. Passeridae) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Дьиҥнээх барабыайдар уустара.

# Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Далланыҥылар кэргэннэрэ
* Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
* Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
* Свиристелевые
* Оляпковые
* Крапивниковые
* Завирушковые
* Славковые
* Мухоловки
* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
* Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
* Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
* Чооруостуҥулар кэргэннэрэ
# Караель Ойкю

Ойкю́ Карае́ль (туур. Öykü Karayel; 1990 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр күн сирин көрбүт, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — турок норуотун биир саамай биллиилээх, элбэх хамнастаах артыыүа уонна модела.

# Караель Ойкю
## Биографията уонна карьерата

Ойкю Карайель 1990 сыллаахха Турция өрөспүүбүлүкэтин биир саамай кырдьаҕас, дириҥ устуоруйалаах улахан куоратыгар -- Стамбул куоракка күн сирин көрбүт, күөх окко түспүтэ. Ойкю Карайель «Çemberlitaş» диэн ааттаах, кыргыттарга аналлаах орто оскуоланы ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Кентера тыйаатырын үөрэнэн бүтэрбитэ уонна 2007 сыллаахха Ойкю Стамбуллааөы Судаарыстыбаннай университет иһинэн үлэлиир тыйаатыр консерваториятыгар туттарсан үөрэххэ киирбитэ. Университекка үөрэнэр сылларыгар тыйаатыр кириитиктэрин эдэр талааннарга аналлаах бириэмийэтин ылбыта. Ити кэннэ «Кузей Гюней» диэн киинэ сэрийээлигэр Джемре оруолугар оонньоон, биллэр көстөр буолан киирэн барбыта. 2016 сыллаахха Ойкю Карайель «Великолепный век: Кёсем Султан» диэн ааттаах, эмиэ элбэ сиэрийэлээх киинэҕэ Дильрубу султаан улахан эрдэҕинээҕитин оонньообута.
Ойкю бииргэ төрөөбүт игирэ аҥаара Эзги диэн балтылаах.

# Караель Ойкю
## Тус олоҕо

Ойкю аан бастаан «Карадай» диэн ааттаах элбэх сиэрийэлээх киинэ артыыһа Улаш Тюна Астептиин уонна Эдип Тепелини кытта доҕордоһо сылдьыбыта. Ол кэннэ сотору буолан баран 2016 сыллаахха «Великолепный век: Кёсем Султан» сэрийээлгэ бииргэ оонньообут кэллиэгэтэ Танер Олмеһы кытта сылдьыбыта. Танер ол иннинэ өссө "Прилив" диэн биллиилээх киинэ сэрийээлигэр Мерта диэн оруолу оонньообута. Ол гынан баран кинилэр доҕордуу сыһыаннара арахсыбыта.
Күн бүгүн Ойкю Карайель Джан Бономо диэн Турцияҕа биллэр ырыаһыкка ойох тахсан олорор.
# Биһиги кэскилбит (Пуонда)

"Биһиги кэскилбит" Пуонда (Фонд региональных социальных программ «Наше будущее») — Арассыыйаҕа түмэт урбааны сайыннарар кэммиэрчэскэйэ суох тэрилтэ. Үп-харчы өттүнэн көмөлөрүн үрдүнэн түмэт урбаанньыттарга быраап, сүбэ-ама өттүнэн көмөлөһөр. Штаб-квартирата Москубаҕа баар. Пуонда дириэктэрэ Наталия Зверева.

# Биһиги кэскилбит (Пуонда)
## Үлэтин хайысхалара

* Түмэт урбаан
* Консалтинг уонна аутсорсинг киинэ «Наше будущее»
* Үтүө оҥоруу бырайыактар

# Биһиги кэскилбит (Пуонда)
## Устуоруйата

Пуонда 2007 сыллаахха Вагит Алекперов инициативатынан тэриллибит. Декларируемые цели — реализация долгосрочных социально значимых программ и проектов, работающих на принципах социального предпринимательства. Фонд «Наше будущее» стал одним из первых частных фондов в России, помогающих в создании собственного бизнеса инвалидам, многодетным семьям, воспитанникам детских домов и тем, кто в гражданской жизни часто остается невостребованным.