yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чаҕылҕан (айылҕа көстүүтэ)

Чаҕылҕан — этиҥ этиэн иннинэ халлааҥҥа олус кылгас кэмҥэ сурааһын курдук буолан көстөр уот чаҕыла, күлүмэ.
# Жаргон

Жаргон (жаргуон диэн ааҕыллар, фр. jargon — алдьаммыт, өйдөммөт буолбут тыл) — кыараҕас эйгэҕэ туттуллар тыл-өс, биир интэриэстээх дьон бөлөҕө эрэ өйдүүр, туттар тыла-өһө. Дьон сорох бөлөхтөрө «бэйэ дьонун» бу тылы туттуунан эндэппэккэ билэллэр. Холобур жаргону идэлээх дьон (артыыстар, суруналыыстар, шахтердар, моряктар, учуонайдар, быраастар, атыыһыттар), тугунан эрэ үлүһүйэн дьарыктанар дьон (филателистар, балыксыттар, спорду ыалдьааччылар, рокердар, театраллар), саастарынан бөлөхтөр (оскуола оҕолоро, устудьуоннар), уопсастыба араҥалара (аристокрааттар, итэҕэл үлэһиттэрэ, атыыһыттар), эбэтэр «түспүт» дьон (уоруйахтар, быралгылар, умнаһыттар) тутталлар.
Үгүс үөрэхтээхтэр жаргону уопсастыба олоҕор омсолоох, сөптөөх литэрэтиирэлии тыл тарҕанарын харгыстыыр, тылы киртитэр көстүү быһыытынан сыаналыыллар. Ол эрээри, жаргон тыл-өс култууратын төһө да намтатарын үрдүнэн, кэпсэтэр тыл, саҥарар саҥа биир араҥата буолар.
# Бюракааннааҕы астрофизика обсерваторията

В. А. Амбарцумян аатынан Бюракааннааҕы астрофизика обсерваторията — Армения Национальнай билим академиятын биир сүрүн тэрилтэтэ. Обсерватория Армения Арагацотн уобалаһыгар Арагац соҕуруу эниэтигэр 1490 м үрдүккэ Бюракан сэлиэнньэ кырыытыгар баар. Обсерватория дьиэлэрин комплексы архитектуура мэҥэтин быһыытытнан биллэр.

# Бюракааннааҕы астрофизика обсерваторията
## Обсерватория салайааччылара

* 1946—1988 — Амбарцумян Виктор Амазаспович — обсерваторияны олохтообут киһи, бастакы дириэктэр
* 1988—1993 — Хачикян Эдуард Ефимович
* 1993—1994 — Арутюнян Айк Авакович (дириэктэр э.т.)
* 1994—1999 — Петросян Арташес Рубенович
* 1999—2003 — Хачикян Эдуард Ефимович (иккис болдьох)
* c 2003 — Арутюнян, Айк Авакович

# Бюракааннааҕы астрофизика обсерваторията
## Устуоруйата

Бюракааннааҕы обсерватория 1946 сыллаахха ол саҕана ССРС НА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ Виктор Амбарцумян көҕүлээһининэн олохтоммута. Кини өр сылларга обсерватория дириэктэрэ этэ. Комплексын тутуу ол сыл сааһыгар саҕаламмыта, тутууну Самвел Сафарян салайбыта. Ол сыл «Сообщения Бюраканской обсерватории» диэн сурунаал олохтоммута. 1998 сыллаахтан обсерватория В. А. Амбарцумян аатын сүгэр. Ол эрээри обсерватория официальнай арыллыыта 1956 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр эрэ буолбута. Обсерватория сиригэр 1961 сыллаахха Соболев В.В. аатынан Астрономический институт (ол иннинэ АО ЛГУ) станцията аһыллыбыта. Станция сүрүн тэриллэрэ: [АЗТ-3]] уонна АЗТ-14 (D=48см). 1988 сыллаахха Карабаахха сэрии буолбута, онон ЛГУ астроном-устудьуоннара сайыҥҥы практикаарыгар барбатахтара. 1993 сыл сэтинньититтэн АО ЛГУ станцията консервацияланан турар.
1980-с сылларга Бюракааннааҕы обсерваторияны ордук үчүгэй астрокилиимэттээх сиргэ көһөрөр былаан баара. Армения илин өттүгэр баар Караглух хайаҕа 2800 м үрдүктээх сири талбыттара.

# Бюракааннааҕы астрофизика обсерваторията
## Обсерватория тэриллэрэ

Билигин обсерватория биэс тэриллээх. Улахан телескоптара: 1976 сыллаахха тутуллубут 2,65-миэтэрэлээх рефлектор телескоп уонна аан дойду саамай улахан телескоптартан биирдэстэрэ 1-миэтэрэлээх Шмидт телескоба. Атын тэриллэр — 53-см Шмидт телескоба (аналог ВАУ), 50 уонна 40-см рефлектор телескоптар (электрофотометрдаах уонна электрополяриметрдаах). 1950 сыллаахтан радиотелескоп тутуутунан дьарыктаммыттара. 4,2 м уһуннаах долгуҥҥа үлэлиир 2 синфазнай антенна, уонна 1,5 м уһуннаах долгуҥҥа үлэлиир эмиэ 2 синфазнай антенна тутуллубуттара. КМЗ урукку филиала эмиэ обсерватория састаабыгар киирэр.

# Бюракааннааҕы астрофизика обсерваторията
## Обсерватория салаалара

* атмосфера таһынааҕы астрономия лабораторията (1988 с. баара)
* 1-м телескоп лабораторията
* 2,6-м телескоп лабораторията
* Бюракааннааҕы оптико-механическай лаборатория
    Чинчийэр бөлөхтөр
   * Сулустуҥу эдэр эбийиэктэр
   * Переменнай сулустар
   * Активнай галактикалар
   * Эрмээн Виртуальнай Обсерваторията
# В. Н. Протодьяконов

В.Н. Протодьяконов “Сайдыы төрдө – төрүт үгэс”
Василий Никитич Протодьяконов бу ыстатыйатын “Айар тыл уоттаннын!!! Тыл илбиһэ төлөннөннүн!!!”: Кэм – Литература – Төрүт үгэс туһунан санаалар” диэн кинигэтиттэн булан аахтым. Ааптар бу ыстатыйатыгар 9 источникка олоҕуран бэйэтин санаатын ааҕааччыларага ылы-чып тириэрдэр. В.Н. Протодьяконов бу ыстатыйатыгар ХХ үйэни, ол кэминээҕи суруйааччылары, үлэһиттэри сүөргүлээн, сэмэлээн суруйар. Хаһан баҕарар бэйэтин суруйааччы (айааччы) дэнэр киһи төрүт үгэскэ, ол эбэтэр норуот тылынан уус-уран айымньыга (фольклорга) олоҕуран саҥаны үөскэтиэхтээх диэн этэр. Саха литературатын төрүттээбит А.Е. Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөйү, А.И. Софронов – Алампаны, П.А. Ойуунускайы өрө тутара тута харахха быраҕыллар. Саха олоҕун, литературатын, историятын баһааҕырдыбыт, фольклору хаалынньаҥ оҥорон “дьаамаҕа көмө сатаабыт”дьону – Эллэйи, Күндэни, Батаакабы, Ефремовы, Канаевы, Тихоновы, Г. Эргиһи, Г.М. Васильевы, В.Т. Петрову ааттаталыыр. Кини бу дьон төрүт үгэһи суох гына сатаабыттарыттан
Бу ыстатыйа сүрүн санаатын, В.Н. Протодьяконов бэйэтэ суруйбутун курдук, тугу да уларыппакка киллэрэбин: “Баары атынынан солбуйуу – саҥаны киллэрии (новаторство) буолбат. Саҥа эргэттэн (урут баартан) төрүүр, эргэ саҥардыллыыта (саҥаттан тиллиитэ) новаторство диэн – ол буолар. Сайдыы төрдө – төрүт үгэс диэн ол аатырар” [273].
Бу ыстатыйа саха литературатын, историятын дириҥэтэн үөрэтэр эрэ дьоҥҥо буолбакка, билигин айа-тута сылдьар прозаиктарга, поэттарга, оскуола оҕолоругар, учууталларга олус суолталаах. Мин санаабар, ыстатыйаны, төһө да ааптар хос быһаарбытын үрдүнэн, киһи ылла да өйдүү охсубат. Ити кини дириҥ философскай ис хоһооннооҕун этэр. Саха сахалыы сайдыахтаах диэн олус сөпкө эппит дии санаатым. Ханнык баҕарар омук бэйэтин төрүт үгэстэрин умнуо суохтаах.
# Asahi Glass

Asahi Glass (Асаһи Гласс), Дьоппуон биир улахан тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга саамай улахан стекло (86% рыногы), хрусталь (34% рыногы, Swarovski кэнниттэн иккис), оптическай линзалары (89% рыногы), араас микрокристаллары (90% рыногы), промышленнай кристаллары (100%) оҥорон таһаарар сир шаарын үрдүнэн.
2021 сыл түмүгүнэн стекло империятын сүгэр уонна Swarovski тэҥэ биир сүрүн хрусталь оҥорооччу. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Asahi Glass тэрилтэ сүрүн акциятын (70%) Mitsubishi промышленнай империята бас билэр, BlackRock (20%), Mitsui Group (7%), 3% акцията көҥүл эргийэр.
Салалтата — Токио.
# Циркуль (сулустар бөлөхтөрө)

Циркуль (лат. Circinus) — соҕуруу халлаан сулустарын кыракый бөлөхтөрө, Кентавр α-тыттан чугас. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

# Циркуль (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар

Циркуль α-та — 3,2 көстөр улаханнаах икки сулус.

# Циркуль (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх, Никола Луи де Лакайль 1756 сыллаахха киллэрбитэ, латыынныы 1763 сыллаахха ааттаммыта.
# Саха уобалаһын фотографтара

1875-1917 сылларга Саха уобалаһыгар үлэлии сылдьыбыт фотографтар уонна фотоательелар испииһэктэрэ
1909–1911 — Дьокуускай, Соборнай уулусса
1908–1911 — Дьокуускай, Прав­ленскай уул.
1875 — Дьокуускай
1903 — Дьокуускай
1908 — Дьокуускай, Прав­ленскай улу. 1909–1911 — Дьокуускай, Прав­ленскай уул.
1899 — Дьокуускай
1882–1883 — Дьокуускай
1908–1911 — Дьокуускай, Полицейскай уул. 1913 — Дьокуускай, Большой уул.
1913 — Дьокуускай, Большой уул.
1909–1911 — Дьокуускай, Полицейскай уул.

# Саха уобалаһын фотографтара
## Өлүөхүмэ уокуруга

* ЕРЕСЬКО Ерофей — Өлүөхүмэ | 1897–1910
* ВЕРНЕР Эрнест — Тихоно-Задонскай бириискэ | 1899
* ГОРОХОВА Глафира — Бодойботооҕу резиденция | 1899
Успенский прииск / Бодойботооҕу резиденция
* ГОРОХОВА Глафира — Успенскай бириискэ уонна Бодойботооҕу резиденция | 1899
Успенскай бириискэ / Бодойботооҕу резиденция

# Саха уобалаһын фотографтара
## Атыттар

Маны таһынан хаартыскаҕа атын соруктаах эмиэ түһэрэллэрэ, холобур этнографияҕа анаан.
* Виташевскай Н.А. 1883 - 1897 сыллардаахха түһэрбит хаартыскаларын Сибиряков эспэдииссийэтин уонна Арассыыйа көмүс бырамыысыланнаһын уопсастыбатын Алланнааҕы эспэдииссийэтин альбомун быһыытынан "Якутский край" диэн ааттаан таһаартарбыта (Ярославскай аатынан холбоһуктаах түмэлгэ харалла сытар).
# Сииктээх

Сииктээх нэһилиэк. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сииктээх.
Улуус кииниттэн 230 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 303 киһи (2007 сыл).

# Сииктээх
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# 1576

1576 сыл.

# 1576
## Туох буолбута

* От ыйын 12 — Улуу Моҕуоллар импиэрийэлэрэ Раджмахал аттыгар буолбут кыргыһыыга Бенгаал султанаатын үлтүрүтэн Бенгалияны бэйэтигэр холбообут.
# Сыромятников Николай Егорович

Сыромятников Николай Егорович.
* Алтынньы 7 кунугэр 1913 сыллаахха тереебутэ
* 2- Легей нэьилиэгиттэн теруттээх
* Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа
* Байыаннай летчик
# Леоне

Леоне (ааҥл. Sierra Leonean leone) — Сьерра Леоне национальнай валютата, 100 цент 1 леоҥҥа тэҥнээх. Туттууга олунньу 4 күнүттэн 1964 сыллааха киирбитэ. Билиҥҥи кэмҥэ 1000, 2000, 5000, 10 000 номиналлаах леоннар, 10, 50, 100, 500 номиналлаах бытархай харчы туттуллар. Сьерра-Леоне Арҕаа Африкаҕа Атлантическай акыйаан кытыытыгар сытар дойду.
# Кечуа тыла

Ке́чуа (өссө кечва, кичуа, кичва) (кечуа Qhichwa simi — «хайа хочолорун тыла», кечуа Runasimi — «киһи тыла») — Соҕуруу Америкаҕа олохтоох кечуа омук тыла, кечуа тылларын бөлөҕөр киирэр. Соҕуруу уонна Хоту Америкалар индеецтарын тылларыттан саамай элбэх саҥаарааччылаах. Европалар кэлиэхтэрин иннинэ бастаан Чинча судаарыстыба онтон иинкалар Тауантинсуйу судаарыстыбаларын (XII−XVI үйэлэр) тыла буола сылдьыбыт. Иинкалар саҕанааҕы суруллубут суруктар бааллар. Билигин кечуа тылынан Соҕуруу Америкаҕа 12,8 мөлүйүөн кэриҥэ киһи саҥарар. Ону таһынан лингва-франка быһыытынан Амазонияҕа туттуллар. Эквадорга уонна Аргентинаҕа, сороҕор Боливияҕа «кичуа» (Quichua, Kichwa) диэн барыла туттуллар.
Билиҥҥи литэрэтиирэ тыла латыын алпаабытын испаанныы барылын туһанар. Оскуолаларга туттуллар, ол эрэн элбэҕэ суохтук.
SIL классификациятыгар кечуа араас түөлбэ тыллара туһунан тыллар курдук көрүллэллэр. Куско куоракка баар Кечуа тылын улахан акалемията кечуа тылларын биир тыл курдук көрөр.
# Mitsui Mining & Smelting

Mitsui Mining & Smelting — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс миэстэ таас чох хостуурунан уонна төрдүс миэстэ тимир уһаарарынан. Аан Дойдуга 15% тимирин тутар.
Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр, Mitsui Group промышленнай салаатыгар киирэр.
# Энох

Энох (ивр. חֲנוֹךְ‎) диэн Улуу халаан иннинээҕи аҕа баһылык. Сет удьуора, Ной хос эһэтэ. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн Энох 365 сыл олорбут. Бэриниилээх сиэрин уонна итэҕэлин иһин Таҥара кинини сиртэн ырайга ылбыт. Битик суруйуутунан Энох "Таҥаралыын барсан суох буолбут; Таҥара кинини ылбыт" (5:21–24). Христианнар итэҕэллэринэн Энох Ылдьаа көрбүөччүлүүн Иккис кэлиигэ көстүөхтээхтэр.
# Санников силбэһиитэ

Санников силбэһиитэ. Олгуйдаах арыы уонна Ляхов кыра арыыта икки ардыларынан силбэһии. Лаптевтар байҕалларын уонна Илин Сибиирдээҕи байҕалы холбуур. Кэтитэ саамай синньигэс өртүгэр 55 км. Дириҥэ 10 — 20 м кэриҥэ. 1773 сыллаахха түүлээҕинэн эргинэр саха промышленнига Уйбаан Ляхов арыйбыта. 1809—1811 сыллардаахха силбэһии хотугу кытылын чинчийбит Дьаакып Санников аатынан ааттаммыта.

# Санников силбэһиитэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
# Боруллуо

Боруллуо эбэтэр ала тойон, (лат. Haliaeetus albicilla, нууч. орлан-белохвост) — Кыырдар кэргэннэригэр (Accipitridae) киирэр бөдөҥ тыҥырахтаах көтөр.
Этин-сиинин устата 70 - 90 см, кынаттарын далааһына — 200 - 230 см, ыйааһына — 4 - 7 киилэ. Кутуруга кылгас, үрүҥ өҥнөөх. Тумса атын тыҥырахтаах көтөрдөртөн бөдөҥ, сырдык араҕас өҥнөөх.
Евразия хоту өттүгэр уонна орто балаһатыгар, ол иһигэр Саха сиригэр, уйаланар. Кыстыыр сирдэрэ: Кэриэй тумул арыыта, Кытай, Япония, Индия.
2013 сылы Арассыыйа көтөрдөрү көмүскүүр Сойууһа Боруллуо сылынан биллэрбитэ Архыыптаммыт 2013, Атырдьах ыйын 5 күнүгэр..

# Боруллуо
## Өссө маны көр

* Мохсоҕоллуҥулар
* Хара тойон
* Үрүҥ сар
* Умсан
# Федеральнай Хасыһыы Бүрота

Федеральнай Хасыһыы Бүрота (ааҥл. Federal Bureau of Investigation, FBI), АХШ биир бөдөҥ специальнай кэтэбил тэрилтэтэ. Аан Дойдуга биир улахан тэрилтэ.
Салалтата — Уашингтон.
# Аманда Байнс

Аманда Лора Байнс (ааҥл. Amanda Laura Bynes; муус устар 3 1986 төр., Саузенд-Оукс (ааҥл. Thousand Oaks), Калифорния штаат, АХШ) — киэҥник биллэр АХШ уонна Канаада киинэ артыыha. «Всё это» телешоу экс-кыттааччыта. «Она — мужчина», «Чего хочет девушка», «Лак для волос» киинэлэринэн биллэр.
# Эрмээнийэ

Эрмээнийэ, Айастаан (эрм. Հայաստան), официаллык Эрмээн Өрөспүүбүлүкэтэ (Հայաստանի Հանրապետություն) диэн Соҕуруу Хапхаас дойдута, Хара уонна Каспий байҕаллар икки ардыларыгар баар. Кирбиилэhэр Туурсуйалыын арҕаа, Грузиялыын хоту, Азербайдьанныын илин (Азербайдьан Нахчыван диэн эксклавыныын соҕуруу) уонна Ираанныын соҕуруу.

# Эрмээнийэ
## Административнай түҥэтии

Армения 10 марзы түҥэтиллибит.Соторутааҥҥа диэри Азербайджан территориятыгар хонтуруолунай Армения баар буолбута. Сэрии кэмигэр Азербайджан 2020 сыл күһүнүгэр бэйэлэрин сирдэрин төттөрү ылбыттара.
* Лори — Ванадзор
* Шырак — Гүмри
* Тавуш — Иджэван
* Арагацотн — Аштарак
* Армавир — Армавир
* Геҕаркуник — Гавар
* Арарат — Арташат
* Вайоц Дзор — Еһегнадзор
* Сүник — Капан
* Котайк — Раздон
# Тымтык күүгүнэй

Тымтык күүгүнэй - 2—3 мм халыҥнаах, 20-чэ мм кэтиттээх, 70—80 мм уһуннаах тымтыгы ортотунан туора, икки кытыытынан курдаттыы үүттүүллэр. Үүттэринэн сөбүгэр суон 50-ча см уһуннаах сабы угаллар. Сап төбөтүн холбуу баайаллар. Быа аҥаар төбөтүн хаҥас илии эрбэҕэр иилэн, иккис төбөтүн уҥа илии ортоку тарбаҕар кэтэрдэн баран, быаны мөлтөтө-мөлтөтө ууннары тардыалыыллар. Оччоҕо сап төттөрү-таары хатыллан тымтыгы эргитэр, араас дорҕоонноох тыас тахсар.
Күүгүнэйи дэбигис эргиппит уонна киһи сэргиир, араас дорҕоонун таһаарбыт оҕо хайҕанар.

# Тымтык күүгүнэй
## Өссө көр

* Анньа-Бөрдө
* Кулун Куллустуур, оонньуу
* Кырынаастыыр, оонньуу
* Күөрчэх ытыйыы, оонньуу
* Тарбаҕы үтүктүһүннэрии, оонньуу
* Үтүлүк ылыы, оонньуу

# Тымтык күүгүнэй
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха ыалын халандаара - 2009
# Honor (бренд)

Һonor — Huawei конгломератка киирэр тэрилтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ төлөпүөннэри оҥорорунан биллэр. 2021 сылтан ыла технологическай процестара Huawei төлөпүөннэргэ сыһыана суох.
# Франкфурт Аирпорт

Франкфурт Аирпорт (ниэм. Flughafen Frankfurt Main, ааҥл. Frankfurt Airport) — Германия саамай улахан аэропорда уонна сир шаарыгар биир саамай улахан аэропорт буолар. 3 км Франкфурт куораттан тэйиччи сытар.
Lufthansa, Condor, Eurowings, American Airlines дьиэлэнэр сирдэрэ.
# 1520-с

1520-с сыллар.

# 1520-с
## Түбэлтэлэр

* Нуучча-Литва сэриитэ 1512-1522.
* Туурак-Персия сэриитэ (1514—1555).
# Цунами

Цунами - далайга (акыйааҥҥа) күүстээх сир хамсааһына, вулканнар эстиилэрэ, эбэтэр астероид түһүүтүн түмүгэр буолбут улахан долгуннартан тахсыбыт айылҕа быһылаана. Цунами наһаа улахан долгуннаах буолуон сөп. Сороҕор уһуна сүүһүнэн километр буолуон сөп. Үгэс курдук, цунами эмискэ саҕаланар. Долгуннар олус түргэнник тарҕаналлар энергията бытааннык кыччыыр. Сөтүөлөөр сир кумаҕын, маһы суох оҥоруон сөп, массыыналары уонна дьиэлэри хамсатан, оннооҕор бүтүн куорааттары суох оҥоруон сөп. Сэдэх да буоллар метеорит түспүттүттэн үөскүөн сөп. Цунами, быраабыла курдук, Тиихэй акыйааҥҥа үөскүүр Уот биһилэҕэ диэн аттанар сиргэ, ол гынан баран, ханнык баҕарар улахан уу баар сиригэр буолуон сөп.
Долгун охсуон иннинэ биэрэгиттэн уу бастаан чаастатык тэйэр. Кытыл туруору буолбатаҕына уу сороҕор хас да сүүс миэтирэҕэ ыраатыан сөп. Оннук кутталы билбэт дьон үгүстүк биэрэккэ хаалаллар.
Цунамины эрдэттэн тохтотор кыах суох. Ол эрээри, дьон өлөллөрүн тохтотор ньымалар бааллар. Аан дойдутааҕы уонна регионнааҕы сэрэтэр системалар, чуолаан Чуумпу Океан улахан долгуннара биэрэккэ кэлиэн иннинэ сэрэтиилэр тахсаллар. Тоҕо диэтэххэ, сир хамсааһынын киһи билиэн сөп, долгун биэрэккэ тиийиэн иннинэ, дьон куттала суох сиргэ баралларыгар сэрэтиилэр тахсаллар.
Саамай өлүүлээх цунамилар документированнай историяҕа бэлиэтэммиттэрэ 2004 сыл ахсынньы 26 күнүгэр Индейскай океаҥҥа буолбута. Ол цунами сир хамсааһынтан төрүөттэммитэ. Сир хамсааһына 9.3 баллаах кэриэтэ буолбута. Суматра, Индонезия кытылын аттыгар төрүттэммитэ. Индейскай океан кытылларыгар ол цунамиттан 215 тыһ тахса киһи өлбүтэ. Сүдү долгун олус түргэнник хамсаабыта. Индонезия, Сри-Ланка, Таиланд, Индия, оннооҕор Сомалиа дойдулар цунамиттан өлбүттэрэ эбэтэр бааһырбыттара.
# Голомарева Елена Христофоровна

Голомарева Елена Христофоровна — түмэт диэйэтэл, Ил Түмэн IV, V, VI ыҥырыыларын дьокутаата.
Кулун тутар 21 күнүгэр төрөөбүтэ.
# Ляонин

Ляонин (кытай. 辽宁省) диэн Кытай хотугулуу илинигэр баар провинция.
# Акушер күнэ

Акушер аан дойдутааҕы күнэ — 1991 сыл ыам ыйын 5 күнүттэн акушердары ахтарга уонна кинилэр үлэлэрин сүдү туһатыгар болҕомто тардаары 50-тан тахса дойдуга бэлиэтэнэр.
Аан бастаан маннык күнү бэлиэтиир туһунан санаа Нидерландаҕа буолбут Акушердар аан дойдутааҕы кэҥгириэстэригэр этиллибитэ. Бастакы бэлиэтээһин 1991 сыллаахха буолбут.

# Акушер күнэ
## Тэрээһиннэрэ

Акушер күнүгэр акушердар идэлэригэр көстөр балаһыанньаҕа болҕомто тардаллар. Холобур, Германияҕа 2010 сыллаахха акушердар Бундестаагка онлайн-петиция биэрбиттэрэ, онно фрилансер-акушердар кыһалҕаларын суруйбуттара. 2015 сыллаахха бу күн акушердар страховкаларын сыаната үрдээбитигэр болҕомто тардыбыттара.
# TDK

TDK Corporation (дьоп. TDK株式会社), Дьоппуон саамай биллэр уонна аан-дойдуга саамай улахан кассета, компакт-дискалары онорон таһаарар улахан гигант тэрилтэ.
# Борисова Степанида Ильинична

Борисова Степанида Ильинична — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, ырыаһыт, Арассыыйа Федерациятын норуодунай артыыһа.

# Борисова Степанида Ильинична
## Олоҕун олуктара

1950 сыллаахха муус устар 15 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуон Наахара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү театральнай училищены бүтэрбитэ. П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.

# Борисова Степанида Ильинична
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

Кэргэнэ — Борисов Андрей Саввич, П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр режиссера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын уонна духуобунай сайдыытын миниистирэ.

# Борисова Степанида Ильинична
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх артыыһа (1993)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2001)
* Арассыыйа Федерациятын норуодунай артыыһа (2005)
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата

# Борисова Степанида Ильинична
## Өссө маны көр

* Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ
* Борисов Андрей Саввич
# Водевиль

Водевиль – кыра формалаах, үксүн биир оонньуулаах чэпчэки, көрдөөх-күлүүлээх театральнай пьеса.
Ардыгар ылланар ырыаларынан уонна үҥкүүлэринэн доҕуhуолланар. Нуучча сиригэр XIX үйэҕэ сайда сылдьыбыта, билигин хаалбыт форма. Водевиль холобурунан А.П. Чехов «Юбилей», «Кэргэн кэпсэтии» курдук көрдөөх пьесаларын ыйыахха сөп. Хас да водевиль Н.А. Некрасов суруйбута.
Саха литературатыгар водевильга чугастар: Н.Д. Неустроев «Тиэтэйбит» диэн пьесата уонна А.И. Софронов «Нууччатымсыйбыта». Мантан кэнникитэ ордук «фарс» диэн водевиль туспа сытыы көрүҥэр сөптүҥү.
# Атынтан туһаайыы

Атынтан туһаайыы (нууч. страдательный залог) - саҥа ирээтэ.
Холобура: ыҥырылын
# 1970-с

1970-с сыллар.
"Тымныы сэрии" мөлтөөһүнэ, разрядка. Көмпүүтэр үөдүйүүтэ
# Уон ахсыс сайыҥҥы олимпийскай ооньуу

Уон ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Токио куоракка (Япония)1964 сыллаахха алтынньы ый 10 күнүттэн алтынньы ый 24 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 93 дойдуттан 5151 эбит. Барыта 163 кэмпилиэк мэтээл 19 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Кастус Калиновскай аатынан Беларусь көҥүл батальона

Кастус Калиновскай аатынан Беларусь көҥүл батальона (белор. Батальён Кастуся Каліноўскага), Беларусь дойдутун батальона, Беларусь көҥүл буоларын туһугар охсуһар. Муус устар 1 күнүттэн 2022 сылтан ыла Украина Арассыыйа сэриитэ конфлигар кыттар, Украина диэки сэриилэһэр.
# Максим Горькай

Максим Горькай (Алексей Максимович Пешков) — нуучча биир биллэр-көстөр суруйааччыта. Сэбиэскэй саҕана кини улуу пролетарскай суруйааччы быһыытынан биллэрэ.
Алексей Максимович Пешкову-Максим Горькайы саха суруйааччыта Баишев-Алтан Сарын Махсыын Куруххай диэн сахалыы ааттаныахтаах диэн сылдьыбыттаах.

# Максим Горькай
## Өссө маны көр

* Иван Иванович Кандинский
# Татьяна Бакальчук

Татьяна Владимировна Бакальчук (урукку фамилията - Ким), кэриэй төрдүлээх нуучча бизнес дьахтара, Wildberries корпорацияны төрүттээччи.
Алтынньы 16 күнүгэр 1975 сыллаахха Москваҕа төрөөбүт.
2021 елның августында Форбс Татьяна Бакалчукны Россиядә беренче хатын-кыз миллиардеры дип атады, аның байлыгын 13 миллиард доллар дип бәяләде.
# Томскай Савва Константинович

Томскай Савва Константинович (1914—1997) — суруналыыс, 1971—1981 сылларга Саха сирин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ, «Кыым» хаһыат эрэдээктэрэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.

# Томскай Савва Константинович
## Олоҕун олуктара

1914 сыллаахха төрөөбүт. 1971—1981 сс. — Саха суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ. Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин V, VI, VII, VIII, IX, X ыҥырыыларын дьокутаата.

# Томскай Савва Константинович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо
# Босиков Василий Иванович - Босяк

Босиков Василий Иванович — Босяк (07.02.1946 төр.) — бэйиэт, 1991 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үтүөлээх учуутала.
1946 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар Дүпсүн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Василий Босяк айар үлэнэн 1964 сылтан дьарыктанар. Ити сыл "Эдэр коммунист" хаһыакка кини хоһоонноро тахсыбыттара. II-с «Азия оҕолоро» спортивнай оонньуулар гимнин автора. Василий Босяк 2008 сыллаахха муус устар ый 29 күнүгэр өлбүтэ.

# Босиков Василий Иванович - Босяк
## Айымньылара

* Угуйар саҕах. - Дьокуускай, 1988
* Барыта эйиэхэ ананар: Хоһооннор. - Бороҕон, 1992
* Эн мичээриҥ = Твоя улыбка = Ton sourire: Лирические стихи. - Якутск, 1995
* Уолукпар оргуйар санаалар: Хоһооннор, поэмалар. - Дьокуускай, 1996
# Каспий байҕала

Каспий байҕала диэн Сир ордук улахан күөлэ. Иэнэ 371,000 км2 уонна сабардама 78,200 км3.
# Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ

Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ (Судургутуллубут кытайдыы: 无产阶级文化大革命, Традиционнай кытайдыы: 無產階級文化大革命, Пиньинь: Wúchǎn Jiējí Wénhuà Dà Gémìng, туруору тылбаастаатахха: Пролетариат Культурнай Улуу Революцията); кылгатыллыбыта 文化大革命 or 文革), өссө Култуура өрөбөлүүссүйэтэ диэн тарҕаммыта, Мао Дзедун саҕалаабыт Кытайга культура уларыйыытын бириэмэтин ааттыыллар. 1966 сыллаахтан 1976 сыллаахха дылы ааспыта.
Улахан Ыстаныы табыллыбатаҕын кэнниттэн саҕаламмыта. Мао Коммунистическай паартияттан капиталистары суох оҥоруон баҕарара. Ол иһин социалист үөрэхтээһин хамсааһынын саҕалаабыта. Үөрэхтээһин 1962 сыллаахха саҕаламмыта уонна 1965 сыллахха бүппүтэ. Ону кытары тэҥҥэ үөрэхтээһин систематын үлэлиир дьон үөрэнэн кыахтанар гына уларыппыттара.
Коммунист партията Мао батыһааччыларга уонна утарааччыларга хайдыбыта. Утарааччылары Дэн Сяопин салайар этэ. Мао эдэр дьон быыһыгар өйөбүлү көрдөөн Мао Дзедун цитаталдаах кинигэни (өссө Кыра кыһыл кинигэ диэн биллэр) таһаарбыта. Ол кинигэлээх эдэр дьон атын дьоннору сөбүлэспэт буоллахтарына кырбыыр этилэрэ, уонна дьиэлэри, музейдары уматар этилэрэ. Араас кыргыһыы элбээбитин кэннэ Кытайга анархия буолбут..
1967 сыллахха Культуура өрөбүлүүссүйэтэ аччаабыт, уонна 1969 сыллахха бүппүт. Тохсус Национальнай партия ассамблеятыгар Культуура өрөбүлүүссүйэтэ бүппүтүн туһунан иһитиннэрбиттэр.

# Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ
## Дьайыылара

Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ Кытайга өлбөх проблемалары аҕалбыттар, тоҕо диэн үлэһиттэр политика деятельноска бириэмэни барыыр буолбуттар. Ону таһынан собуоттары уонна фабрикалары салайаччынан туруоруллубут дьон хайдах үлэлиирин билбэт буолбуттар. Транспорт эмиэ үлэтэ мөлтөөбүт тоҕо диэн хунвейбиннары таһарга элбэх поезд наада эбит. Учуонайдары уонна инженердары тыа хаһаайыстыбатыгар үлэҕэ ыыппыттар, онно тиийэн билиилэрин сүтэрбиттэр. Онтон сылтаан Кытай ВВПта 14 % аччаабыт.
Кытай дьоно үөрэҕириитэ тохтообут уонна элбэх университетаттар уонна оскуолалар сабыллыбыттар. Үрдүк үөрэхтээх дьону тыаҕа ыытыы эмиэ үөрэҕирии таһымын аччаппыт.

# Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ
## Атын сигэлэр

* Улахан Ыстаныы