yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Эчэйии

Эчэйии — хамсыыр харамай этэ-сиинэ тас дьайыы түмүгэр алдьаныыта, эмсэҕэлээһинэ.
Үлэҕэ эчэйии (производственный травматизм).
Саахалланар фактор көрүҥнэриттэн көрөн араас механическай (ушибалар, тосту уларыйыылар уонна т. п.), термическай (ожогалар, обможения), химическэй эчэйиилэр, барравмалар (действия резких атмосфералаах баттааһын дьайыытынан), электротравмалар уонна да атын, комбинированнай эчэйиилэр бааллар. Тэрилтэ олоҕор бытовой, спортивнай, производственнай, бойобуой эчэйиилэри уонна ол курдук тус- туһунан быһыыны- майгыны ылаллар.клиническэй медицинаҕа анал раздел - травматология, кинилэр биричиинэлэрин, көрүҥнэрин, сүүрүүлэри, эмтээһин ньымалара бааллар. Суут- медицинскэй экспертиза эчэйии төрүөтүн уонна алдьаныы кээмэйин чопчу олохтооһуну кытта сибээстээх атын соруктары быһаарар.
Итиэннэ араас эчэйиини, холобур, электрическэй токи уонна механическай күүс дьайыыларын араарар. Онно сөп түбэһиннэрэн биир эчэйиилээх фактор араас уобаластарга, холобур, уҥуоҕун уонна ис уорганнарын алдьатыылара тахсаллар. Маннык түгэннэргэ организмҥа эмсэҕэлээһинтэн үксүн эмсэҕэлээччи өлүүтүнэн түмүктэнэр.
Психологическай эчэйии, психическай эчэйии — бу буортулааһын, киһи доруобуйатыгар буортулааһын содулугар куһаҕан сабыдыаллааһын түмүгэр буортулааһын. Кэккэ түгэннэргэ ол-куттал суох буолуутун уйгутун аймаабыт эбэтэр киһи психикатыгар өр кэмҥэ сабыдыаллаабыт сытыы, ыарахан түгэннэр. Психологическай эчэйии физическэй эчэйиини, чөл олоҕу кытта элбэхтик сибээстэнэр, эбэтэр эмоциональнай хамсааһыннары арыаллыыр.
Ыарыы-куһаҕан эбэтэр эрэйдээх иэйии,эт- хаан, эт- хаан ыарыыта. Дьиҥнээх эбэтэр эрдэттэн сэрэйиллэр этиини «медицина өттүттэн ыарыы» эбэтэр «сүрэх ыарыыта» разделга барар; ону тэҥэ ыарыы «Нейропатическай ыарыы» салаа үлэтигэр кэһиилэр тахсыахтарын сөп. Кэккэ ыарыылар симпоттарыттан биирдэстэрэ буолар.
# 1260

1260 сыл.

# 1260
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 5 — Чыҥыс Хаан сиэнэ (Бөртөттөн кыра уолун Толуй уола) Хубилай Моҕуол импиэрийэтин Улуу хаана буолар. Бу хаан саҕана Моҕуол импиэрийэтэ муҥутуурдук кэҥии, сайда сылдьыбыта.
* От ыйын 13 — Ливон уордьана XIII үйэҕэ саамай бөдөҥ хотторуута буолбут — Дурба аттынааҕы кыргыһыыга Литва Улуу княжествотын сэжриилэрэ үлтүрүппүттэр.
# Башарин Илья Никифорович

Башарин Илья Никифорович (1873—1928) — суруксут, нэһилиэк кинээһэ. Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар» диэн улахан үлэтигэр сирэй аадырыстаабыт биэс киһититтэн биирдэстэрэ буолар.

# Олоҕун олуктара

Башарин Илья Никифорович 1873 с. от ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ эрдэ өлөннөр, кыра эрлэҕиттэн тулаайах оҕо кыһалҕатын билэн улааппыт. Үөрэхтээх таайдара Лысковтар кинини ааҕарга, суруйарга үөрэппиттэр. Онтон Баайка Баһылай пансиоҥҥа олордон Чурапчы народнай оскуолатыгар үөрэттэрбит. Үөрэнэн үчүгэйдик ааҕар, суруйар буолбут, онон бастаан Сылаҥ, Кытаанах нэһилиэктэригэр суруксуттаабыт. 1903 с. быыбарынай кинээһинэн, 1908 с. дьоно итэҕэйэн быыбардаан 1912 с. диэри кинээстээбит. 1912 с. Романовтар династиялара 300 с. юбилейыгар аналлаах саха аймах съеһигэр Ылдьаа Баһаарын ыҥырыылаах ыалдьыт быһыытынан кыттыыны ылбыт. 1913 с. бу үбүлүөй чиэһигэр оҥоһуллубут мэтээлинэн наҕараадаламмыт. 1917 сылга диэри нэһилиэгэр суруксутунан үлэлиир. Бу сыл олунньутааҕы революция кэнниттэн тута Чурапчы иһигэр «Уопсастыбаҕа куттал суох буолуутун» комитета диэн тэрилтэни Чурапчы үөрэхтээхтэрэ мунньахтаан тэрийбиттэрэ, председателинэн И. Н. Башарин талыллыбыта. Саха сиригэр повстанчество (бандьыыттааһын) саҕаламмыта, Ылдьаа Баһаарын дойдутугар Кытаанахха көһөн тахсыбыта. Дьон өйө-санаата буккуллар, бэйэ-бэйэни үҥсүгэр, кыа хаан тоҕуллар кэмнэрэ буолбута. Башарин И. Н. Айыы киһитэ Ылдьаа Баһаарын буолара бу кэмнэргэ ырылыччы көстүбүтэ. Ол курдук элбэх киһини өлөр өлүүттэн мүччү туттаран быһаан ылбыта. 1922 с. бандьыыттар Чурапчыттан бараллар, Ылдьаа Баһаарын аны потребкооперациянан күүскэ дьарыктанар.
Ылдьаа Баһаарын биир кэскиллээх үлэтинэн чөл олох туһугар охсуһуута буолар. 1904 с. улуус оччотооҕу үөрэхтээх дьоно мустан Боотуруускай улуус киинигэр Чурапчыга «Чөл олоххо тардыһааччылар» обществоларын тэрийбиттэрэ. Бу общество устаабын бырайыагыгар илии баттаабыт дьон ортотугар Чурапчы инороднай управатын быыбарынайа Илья Башарин баар. Кинилэр саҕалаабыт үлэлэрэ күн бүгүн салҕанар.
А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар» диэн улахан үлэтигэр сирэй аадырыстаабыт биэс киһититтэн иккитэ Кытаанах дьоно Ылдьаа Баһаарын уонна Савва Собакин буолаллар.
# Lockheed Martin

Lockheed Martin — АХШ байыаннай тэриллэри оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ милитари тэрилтэ. Сүрүн үбүлээһинэ DARPA программатынан барар.
Lockheed Martin 70% акциятын японскай Mitsubishi Electric Corporation тэрилтэ бас билэр, 25% Америка былааһа, 5% акцията көҥүл эргийэр (сахалар Тинькофф Инвестиции нөҥүө ылаллар).
Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр.
# Көмүс

Көмүс эбэтэр кыһыл көмүс (лат. aurum) — араҕас өҥнөөх күндү метал. Химия ууһуга, периодтаах таабылга бэлиэтэ: Au, нүөмэрэ: 79-с.
Киһи көмүһү хас да тыһыынча сыл туттар, ювелирнай оҥоһуктарга, киэргэллэргэ уонна харчы быһыытынан. Кыһыл көмүс дэҥҥэ көстөр буолан тутаах матырыйаал этэ, уонна атын металлартан туттуута судургу буолар. Киһи тииһин эмтииригэр, уонна компьютердар чиптарыгар эмиэ туттуллар. Өҥүн кыһыл көмүс диэн ааттыыллар.
Көмүс хостооһуна атын металлары хостуур ньыматыттан уратыта суох. Кыһыл көмүс сыаната улахан буолан булуллуннаҕына сороҕор Көмүс титириирэ диэн быһыы тахсыан сөп.
Ыраас кыһыл көмүс-сымнаҕас металл, электроннаах саһархай өҥнөөх. Кыһыллыҥы кыһыл көмүс оҥоһуктарга, холобур, монголларга, атын металлары, чуолаан, медиа- бөлөх булкаастара кэлэллэр.

# Көмүс
## Химия саҥнара

Химияҕа көмүс химия ууһугун нүөмэрэ 79, 11-с көһөр металлар бөлөхтөрүгэр сытар, атом маассата 199.96 моль. Бэлиэтэ Au латыын тылыттан aurum диэн өстөн тахсар. Көмүс "күндү металларга" киирсэр, тоҕо диэн химия хардаларга кыттыһыыта намыһах.
Көмүс олус сымнаҕас метал буолар. Чараас лиис гына оҥоһуллуон сөп, эбэтэр уһун сап курдук тардыллыан сөп. Харчы быһыытынан уонна киэргэл оҥоһуктарга атын металлары кытта булкуллааччы, чуолаан үрүҥ көмүһү кытта, бөҕө буоларын курдук.
# Ыһыах күнэ

Ыһыах күнэ (нууч. День национального праздника «Ысыах») — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр бэс ыйын 21 күнүгэр бэлиэтэнэр күн.
2018 сыл муус устар 26 күнүгэр ылыныллыбыт «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр эбии өрүүр күннэр тустарынан» 1993-З № 1545-V нүөмэрдээх СӨ сокуонунан өрөбүл күн буолбута.
# Арктика Records

Арктика Records — Саха Сирэ биир бөдөҥ медия тэрилтэтэ этэ, 1999–2014 сыллардаахха үлэлээбитэ. Сүрүннээн элбэх саха ырыаһыттарын таһаарара, раскруткалыыра. 2015 сылтан ыла Sony Music Publishing тэрилтэҕэ холбонор, туох баар юридическай бырааптара эмиэ.
# Mitsui & Co.

Mitsui & Co. (Мицуи Буссан), Дьоппуон 12 улаханынан тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга капитализациятынан 23 буолар. Тэрилтэ 53 бизнес секторга үлэлиир, сүрүннээн энергетика, атомнай промышленность, продуктовай гипермаркеттар, нефтехимия.
Mitsui & Co. 80% өлүүтүн Mitsui Group конгломерат бас билэр (онно кини 743 тэрилтэлэртэн биирдэстэрэ эрэ буолар глобальнай конгломератка).
Mitsui & Co. бэйэтэ Nasdaq үрдүкү хаачыстыбалаах тэрилтэлэр компонеҥҥа холбонор, Fortuna 500 компонеҥҥа эмиэ холбонор.
# Павлов Василий Семенович

Павлов Василий Семенович (19.04.1936—03.02.1982) — бөлүһүөпүйэ билимин хандьыдаата.

# Павлов Василий Семенович
## Олоҕун олуктара

* 1936 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр Саха АССР Горнай улууһугар Маҕаны нэһилиэккэ төрөөбүтэ.
* 1954—1961 сс. — комсомол үлэһитэ.
* 1965 с. — Новосибирскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбитэ.
* 1965—1968 сс. — партия үлэһитэ.
* 1971 с. — ССКП КК иһинэн общественнай билимнэр Академияларын бүтэрбитэ.
* 1971—1973 сс. — партия үлэһитэ.
* 1971 с. — философия билимин кандидатыгар «Формирование и развитие социалистической интеллигенции на советском Севере (на материалах Якутской АССР и Чукотского национального округа)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1973—1982 сс. — тыл, литература уонна история Институтун младшай научнай үлэһитэ.
* 1982 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр күн сириттэн барбыта.
В. С. Павлов — философ—социолог. П. И. Докторов уонна П. Т. Тумусов кыттыгастаах «Комплексный план социально-экономического развития Верхневилюйского района» (Верхневилюйск, 1978) бэчээттэппитэ. Тыа эдэр ыччата уонна куорат нэһилиэннэтэ общественнай-политическай олоххо кыттыыларын туһунан хас да ыстатыйаны суруйбута.
# Анаабыр хомото

Анаабыр хомото. Лаптевтар байҕалларын соҕуруулуу арҕаа өртүгэр материк уонна Нордвик тумул арыы икки ардынан сытар. Материкка 67 км. киирэр. Дьириҥэ 7 - 9 м. Соҕуруу өртүгэр Анаабыр тамаҕар кубулуйар. Алтынньыттан от ыйыгар диэри тоҥ.

# Анаабыр хомото
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Парсек

Парсек (кылгатыллыбыт пк, pc) — астрономияҥа киэҥник тарҕаммыт система таһынааҕы ырааҕы кээмэйдиир кээмэй. Аата муннук сөкүүндэтин параллаксата диэн уонна объект сыллааҕы тригонометрия параллакса биир муннук сөкүүндэтигэр тэҥнээх.
Атын быһаарыынан: парсек — Сир орбитатын радиуһа биир муннук сөкүүндэ курдук көстөр ыраах (1″).
1 пк = ${\frac {360\cdot 60\cdot 60}{2\pi }}$ а. к. ≈ 206 265 а. к. = 3,08568×10¹⁶ метр = 30,8568 Пм (петаметр) = 3,2616 сырдык сыла.
Төгүллээх кээмэйдэр эмиэ туһаныллаллар: килопарсек (кпк, тыһыынча), мегапарсек (Мпк, мөлүйүөн), гигапарсек (Гпк, миллиард).

# Парсек
## Сорох парсегынан кээмэйдэммит ыраахтар

* 1 астроном кээмэйэ = 4,85×10⁻⁶ парсек;
* 2008 сыл балаҕан ыйын 26 күнүнээҕи туругунан, АХШ Вояджер-1 аппарата Күнтэн 0,000521763 пк (107.58 а.к.);
* Оорт былытын диаметра = 0,62 пк;
* Күнтэн ордук чугас сулуска (Кентавр Проксимата) 1,3 парсек кэриҥэ;
* Биһиги Галактикабыт киинигэр диэри — 8 килопарсек кэриҥэ;
* Биһиги Галактикабыт диаметра 30,7 кпк кэриҥэ;
* Андромеда галактиката биһгиттэн 0,77 мегапарсек ыраах;
* Кыыс галактикалар иунньустуутугар диэри 18 Мпк;
* Көстөр Куйаар кытыытыгар диэри 4 Гпк кэриҥэ;
* 10 парсегы сырдык отут икки сир сылынан, сэттэ ыйынан уонна алта күнүнэн барар.
# Тымырдарынын

Тымыр диэн киһи хаана организм иһигэр устар сирэ.
# Харитонов Савва Прокопьевич

Харитонов Савва Прокопьевич — Саха АССР үтүөлээх учуутала, тылбаасчыт, эрэдээктэр.

# Харитонов Савва Прокопьевич
## Олоҕун олуктара

1901 с. атырдьах ыйын 6 (19) к. Томпо оройуонун III Байаҕантай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1909-1912 сс. Кириэс-Халдьаайы оскуолатыгар үөрэммит, икки сыл Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа үөрэммит. 1923-1927 сс. учууталлаабыт. 1925 с. Кириэс-Халдьаайы орто оскуолатыгар бастакы комсомольскай ячейканы тэрийэр. 1927-1928 сс. Дьокуускай уобаластааҕы сэбиэскэй партийнай оскуолаҕа үлэлиир. 1928 с. бжс ыйыттан ЯЦМК комиссариатын чилиэн-сэкирэтээрэ. 1929-1932 сс. "Кыым"хаһыат эрэдээктэринэн, онтон сүрүн эрэдээктэринэн үлэлиир. 1938 с. А.С.Пушкин аатынан Дьокуускай судаарыстыбыннай бибэлэтиэкэҕэ библиографтыыр. 1937-1938 сс. Мэҥэ-Хаҥалас Хаптаҕай сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлыыр. 1940-1943 сс. Дьокуускай госиздатыгар эрэдээктэрдиир. Ону таһынан, нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлиир, 1961 с. биэнсийэҕэ тахсар.

# Харитонов Савва Прокопьевич
## Айар үлэтэ

М.Е.Салтыков-Щедрин "Бэрт муударай ылбай", А.П.Чехов "Эһэ", марксизм-ленинизм айымньыларын тылбаастаабыт
Г.С.Тарскайдыын, П.А.Ойуунускайдыын "Русско-якутский термино-орфографический словарь" диэн бөдөҥ научнай үлэни суруйсубута.

# Харитонов Савва Прокопьевич
## Наҕараадалара

"За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг." мэдээл
# Тоҥсоҕой

Тоҥсоҕой эбэтэр тиит тоҥсоҕойо (нууч. трехпалый дятел, лат. Picoides tridactylus) - үс тарбахтаах тоҥсоҕойдор уустарыгар киирэр Саха сиригэр үөскүүр көтөр.

# Тоҥсоҕой
## Өссө маны көр

* Киргил
* Бэс тоҥсоҕойо
* Үөт тоҥсоҕойо
* Абааһы чыычааҕа
# Мин дьолум

Мин дьолум (нууч. Счастье моё) диэн Сергей Лозница киинэтэ. Алтан пальма бириэмийэҕэ таласпыт Украина бастакы киинэтэ.

# Мин дьолум
## Сюжета

Киинэ сүрүн дьоруойа Георгий диэн тиэйээччи көлөлөөх эдэр суоппар. Кини тыа сиринээҕи Арассыыйа суолларын устун айаннаан араас дьону көрсөр. Сэрии бэтэрээнэ, проститутка кыыс, сыгаан дьахтара, полициялар, байыаннайдар, талаанньыттар, бандьыыттар, көннөрү тыа сирин олохтоохторо. Киинэ кэпсээнэ араас кэмнэргэ буолар - сайын уонна кыһын, билигин уонна былыр.

# Мин дьолум
## Оруолларга

* Виктор Немец — Георгий
* Владимир Головин — аргыс оҕонньор
* Ольга Шувалова — проститутка кыыс
* Дмитрий Готсдинер — вокзал комендана
* Мария Варсами — сыгаан дьахтара
* Влад Иванов — Москваттан сылдьар майор

# Мин дьолум
## Ылыныы

Арассыыйа үгүс медиалара "Мин дьолум" киинэ нууччалары хараардар диэн улутаабыттара. Карен Шахназаров режиссер "Лозница санаатынан, Арассыыйа олохтоохторун барыларын ытыалаан кээһиэххэ кэрэх" диэбитэ. Андрей Звягинцев режиссер буоллаҕына "Мин дьолум" уон сыл бастыҥ нуучча тыллаах киинэтэ буолар диэбитэ.
Киинэ критиктара киинэни хайҕаабыттара. Rotten Tomatoes сайт 20 көрүүтүнэн 90% хайҕабыллаах, орто рейтинга 7.10/10. Metacritic сайт 8 көрүүтүнэн 81/100 рейтиннаах.
# 1473

1473 сыл.

# 1473
## Төрөөбүттэр

* Ньукулай Коперник
# Фоника

Фоника — тыл иһиллэр уратытын, кэрэтин үөрэтэр истилиистикэ биир салаата. Наука об искусстве звуковой организации речи. Фоника тыл кэрэтик иһиллэр дэгэтин биэрэр стилистическэй ньыма арааһын, сөпкө саҥарыы нуорматын үөрэтэр.
# Тамалакаан (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Тамалакаан — Үөһээ Бүлүү улууһун Тамалакаан нэһилиэгин киинэ.

# Тамалакаан (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Тамалакаан нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Б.э.и. 1183 сыл
## Туох буолбута

* Муус устар 24 — Троя куораты өстөөхтөр ылбыттар. Троя сэриитэ түмүктэммит.
# Чирэпчи (Уус-Алдан улууһа)

Чирэпчи — Уус-Алдан улууһун Бэрт-Уус нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Чирэпчи (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Бэрт-Уус нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Биирдэм тыас туохтуурдара

Биирдэм тыас туохтуурдара (нууч. глаголы однократного звучания) — туохтуур көрүҥнэрэ.
Холобур — лис гын, даах диэ, лыҥкыр гын.

# Биирдэм тыас туохтуурдара
## Эбии маны көр

* Арыттаахтык хатыланар тыас туохтуурдара
* Биир күрүс уһуннук иһиллэр тыас туохтуурдара
# Хомустаах (Нам нэһилиэгэ, Үөһээ Бүлүү улууһа)

Хомустаах — Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгин киинэ.

# Хомустаах (Нам нэһилиэгэ, Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Нам нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# 1831

1831 сыл.

# 1831
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 9 — Алжирга Франция Омук легиона тэриллибит. Алжир тутулуга суох буолбутун кэнниттэн (1962) ыстаап-кыбартыырата Парижка көспүтэ.
* Кулун тутар 18 — АХШ Үрдүкү суута индеецтэр федеральнай суукка үҥсүү киллэрэр бырааптара суоҕун туһунан быһаарыы ылбыт.

# 1831
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 27 — Чарльз Дарвин «Бигль» хараабылга олорон Эволюция түөрүйэтин айбыт айанын саҕалаабыт.

# 1831
## Төрөөбүттэр

* Олунньу 16 — Николай Лесков (1895 өлб.), нуучча тылын сыыһырдар киирии тыллар утары охсуспут биллиилээх нуучча суруйааччыта. "Левша" туһунан айымньы ааптара.
# Маврин Алексей Анатольевич

Алексей Анатольевич Маврин – (тохсунньу 22 күнүгэр 1981 сыллаахха Ленинград куоракка төрөөбүт) түмэт урбаанньыт, “Опека” гериатрия социальнай киинин тэрийээччи.
Алексей Маврин 2004 сыллаахха Байҕал Санк-Петербурдааҕы тэхиниичэскэй судаарыстыбаннай үнүбэрсиэтин Хараабылы тутууга уонна далай тиэхиньикэтигэр факультетын “хараабылы тутааччы” идэлээх бүтэрбитэ. Саппаас лейтенана.
Маврин урбаанынан 2006 сыллаахтан саҕалаан дьарыктанан барбыта. Ол гынан баран 2008 сыллаахтан ыла Арассыыйа урбаан саҥа көрүҥүнэн – түмэт урбаанынан дьарыктанар. Кини “Опека” гериатрия социальнай киинэ” тэрилтэ төрүттээччитэ уонна тэрийээччитэ. Бу тэрилтэ куруук киһи көрүүтүгэр наадыйар кырдьаҕас дьону эмтииргэ туһуламмыт анал пансионаттары тутуунан уонна сайыннарыынан дьарыктанар. Оннук дьону көрөр-харайар, эмтиир.
Алексей Маврин – Паллиативнай мэдэссиинэ Арассыыйатааҕы ассоциациятын уонна Арассыыйа наукаларын акадьыамыйатын Геронтологияҕа уопсастыбатын чилиэнэ; Вагил Алекперов тэрийбит “Биһиги кэскилбит” пуонда олохтообут сыллата туттарыллар “Үтүө импульса” бириэмийэти 2014 сыллаах лауреата (“Түмэт урбаанын сайдыытыгар тус кылатын иһин” номанация Бастакы миэстэлээҕэ); икки төгүллээх (2012, 2013 сс.) “Шеф года” сыллата туттарыллар тутулуга суох биисинэс-бириэмийэ 2014 сыллаах лауреата; “Мир старшего поколения” кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ бырабылыанньатын чилиэнэ.
# Саввин Василий Егорович

Саввин Василий Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Чакыр нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт.
Аармыйаҕа 1942 с. атырдьах ыйын 21 күнүгэр ыҥырыллыбыт.
Чехословкияҕа Карпаат хайатыгар сэриилэһэ сылдьан санныгар бааһырбытын туһунан табаарыһыгар Сивцев Иван Ильичкэ 1945 с. тохсунньу 20 күнүгэр суруйбута баар. Бу суругар «мин суруйбут ырыаларбын булан аах» диэбит. «Тойбохой дойдубар», «Гитлер киэбэ» диэн ырыалары сэтинньигэ ыыппытым диэбит.
1943 сыллаахха ахсынньы 16 күнүгэр 1692 №-дээх госпитальга ыалдьан өлбүт. Курскай куоракка мемориальнай кылабыыһаҕа (Карл Маркс аатынан уулусса) 4-с кургааҥҥа (58-с №) көмүллүбүт.
# Спорт суруналыыстарын аан дойдутааҕы ассоциацията

Спорт суруналыыстарын аан дойдутааҕы ассоциацията (нууч. Международная ассоциация спортивной прессы, ааҥл. International Sports Press Association, AIPS) — 1924 сыллаахха от ыйын 2 күнүгэр Парижка олохтоммут тэрилтэ.
Тэрилтэ олохтоммут күнэ билигин Спорт суруналыыһын аан дойдутааҕы күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр.
# 1794

1794 сыл.

# 1794
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 14 — АХШ айааччыта Эли Уитни хлопогы ыраастыыр массыынаҕа патент ылбыт.
* Кулун тутар 24 — Речь Посполита сиригэр Тадеуш Костюшко өрө туруута саҕаламмыт: Костюшко Краков куоракка Арассыыйа импиэрийэтин уонна Пруссияны утары сэриилэһэрин туһунан биллэрбит.

# 1794
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 8 — Францияҕа улахан террор кэмигэр нолуок хомуйааччынан үлэлээбит айылҕаны чинчийэр учуонай Антуан Лавуазье таҥнарыахсыт аатыран Парижка сууттаммыт уонна гильотиналаммыт. Лавуазье аныгы химия төрүттээччитинэн ааҕыллар.

# 1794
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 23 — Екатерина II ыраахтааҕы дьэбириэйдэр Киевкэ олохсуйалларын көҥүллээбит.

# 1794
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 27 — Парижка 9-с термидорга буолбутунан биллэр переворот буолбут. Бу кэнниттэн Улуу Француз өрөбөлүүссүйэтэ кэхтэн барбыт.
* От ыйын 28 — Француз өрөбөлүүссүйэтэ: Максимилиан Робеспьер уонна Луи Антуан де Сен-Жюст гильотинаҕа өлбүттэр.

# 1794
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 4 — Александр Суворов сэриилэрэ Праганы (Варшава аттынааҕы сэлиэнньэ) ылбыттар. Поляктар өрө туруулара хам баттаммыт. Бу кэнниттэн элбэх поляк дворяннара Сибииргэ көскө уонна хаатыргаҕа ыытыллыбыттара.

# 1794
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 8 — Антуан Лавуазье (1743 төр.), Франция учуонайа, аныгы химияны олохтооччу.
# Буотама

Буотама өрүс - Өлүөнэ уҥа салаата. Уһуна 418 км., тардыытын иэнэ 12600 кв.км.
Алдан үрдэлин уонна Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир икки ардынан сүүрэр.
Төрдүттэн 22 км. Бырыылаах диэн гидрология пуоһугар уу орто орскуота сөкүүндэҕэ 43 м³.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тардыытыгар 200 күөл баар. Сүрүн салаалар: хаҥас Талаалаах (57 км.), уҥа Харыйа Үрэх (60 км.).

# Буотама
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Кылаайы (Уус-Алдан улууһа)

Кылаайы — Уус-Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгин киинэ.

# Кылаайы (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Түүлээх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Сарын

1. аат. 1. Киһиэхэ көхсүн үөһээ өттө, лаппаакытын уҥуоҕа сылдьар сирэ эҥил баһын кытары; сүөһүгэ арҕаһыттан аллара лаппаакытын уҥуоҕа сылдьар сирэ. Верхняя часть туловища с лопаточной костью и мышцами от шеи до начала руки, плечо (у человека); широкая, плоская, треугольной формы кость на спине, лопатка. Санныгар сүк. Ат ыҥыырга саннын астарбыт. Кини хараҕа хап-хара, санна быгдыгыр, уҥуоҕунан кыра. Суорун Омоллоон. Соня сиилээбиттии төбөтүн санныгар кыҥначчы түһэрдэ. М. Доҕордуурап. Оҕо сиһин, иһин, саннын, түөһүн быччыҥнарын сайыннарарга сөптөөх үс-түөрт боростуой хамсаныыны оҥорторуллар. Дьиэ к.2. Таҥнар таҥас киһи ити миэстэтин сабар өттө. Часть одежды, облегающая плечи. Сон санна. Таҥас ыйыыртан санныгар икки кыракый сулустаах киитэлин ылан кэттэ. М. Попов. 3. калька. Төһүү эбэтэр туох эмэ төһүү чааһын тирэнэр сириттэн аҥаар уһугар диэритэ. Часть рычага (в технических устройствах и механизмах) от точки опоры до одного конца, плечо. Төһүү санна. Ыйааһын биир санна. Көтөҕөр кыраан саннынан Көхөҕө иилэннэрТуоннанан курууһу таһаллар. Күннүк Уурастыырап. 2. сыһ. суолт. Көлөтө, тырааныспара
суох көтөҕөн, сүгэн. Вручную, на плечах (носить, таскать чтол.). Таня, хаста да кырынан, омурҕан чэйин уутун саннынан таһар. Дьүөгэ Ааныстыырап. [Кулуба] дьиэтин суон бэрэбинэлэрин дьадаҥылар дар уҥуох сарыннарынан таспыттара. А. Сыромятникова.
# Үрүмэ (ас-үөл)

Үрүмэ - былыргы сахаларга күндү үрүҥ ас көрүҥэ.
Оҥоһуллуута олус бытаан, сыралаах буолан элбэхтэ астаабаттар эбит. Ыһыахха, уруу малааһыныгар күндүргэтэн бэлэмнииллэр.
Тус-туспа улуустарга астыыр ньымалара уратылаах. Бүлүү эҥэргэ чарча үрүмэ диэни маннык астыыллар диэн суруйар Е.Ф. Кузьмина: "Үүтү мөлтөх уокка чугуун хобордооххо оргуталлар. Күүгэнин холбуйан ылаллар. Кытыыга тардан сойуталлар. Үүт сойдоҕуна үрдүгэр бүрүөһүн үөскүүр. Ити бүрүөһүнү сэрэнэн хастаан ылан, күн уотугар тэниччи быраҕан хатараллар. Үлтү бара сылдьар гына наһаа хатарбаттар. Сорохтор үрдүгэр суорат сүүмэҕин тарҕата куталлар, оччоҕо хаппытын да иһин сүүмэх сиигиттэн уонна халыҥ буолан үлтү бара сылдьбыта. Маннык бэлэмнэммит үрүмэни кэһии, өйүө оҥостоллор. Көбүөргэ булкуйан эмиэ сииллэр..

# Үрүмэ (ас-үөл)
## Көрүҥнэрэ

* Харта үрүмэ
* Сүнньүөх үрүмэ
* Бурдуктаах үрүмэ
* Баҕарах үрүмэ
# Кыра лыглыйа

Кыра лыглыйа эбэтэр алтан харах, дыллык (нууч. пискулька, лат. ) - лыглыйаҕа майгынныыр кытархай тумустаах, харахтарын тулатынан араҕас тиэрбэс курдуктаах кыра хаас. Улахан көтөр сүүһүгэр үрүҥ туоһахталаах, онто оройугар тиийэ сыһар буолар. Этин-сиинин уһуна 53 - 66 см, кынатын даллаҕа — 120 - 135 см. Улахан көтөр ыйааһына 1,6 киилэттэн 2,5 киилэҕэ диэри.

# Кыра лыглыйа
### Тарҕаныыта

Кыра лыглыйа Евразия хотугу өттүэр туундара кирбиитигэр, ойуурдаах туундараҕа уйаланар. Арассыыйаҕа Кольскай тумул арыыттан Анаадыр хомотугар тиийэ көстөр. Скандинавия тумул арыытыгар эмиэ баар. Хара уонна Каспий байҕалларга, Венгрияҕа, Румынияҕа, Болгарияҕа, Грецияҕа, Балкаан тумул арыытыгар, Азербайджааҥҥа уонна Кытайга уйаланар.
Бөдөҥ өрүстэр хочолоругар, күөллэргэ уонна үрүйэлэргэ көстөр, хайалаах сир ордорор. Маны таһынан күөл арыыларыгар олохсуйар. Оҕотун хонууга уонна уу кытыытынааҕы сэппэрээккэ мэччитэр.

# Кыра лыглыйа
## Өссө маны көр

* Лыглыйа
# Кирис

Кирис. Кирис ох сааҕа, айаҕа туттуллар. Ох саа кириһэ ынах, сылгы тириититтэн оҥоһуллар. Икки өттө туомту баайыллар, кыратык атыннаах.
# Певзняк Павел Матвеевич

Певзняк Павел Матвеевич, 1930 - 1939 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ.
1898 сыллаахха Смоленск губерниятыгар Мстислав уеһыгар Дудино дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. 1917 сылтан РСДРП чилиэнэ.

# Певзняк Павел Матвеевич
## Олоҕун олуктара

* 1917 - 1918 сыллардаахха — Вязьма куоракка хаһыат редактора;
* 1918 - 1921 сыллардаахха — Вязьма уезд партия комитетын сэкрэтээрэ;
* 1921 - 1922 сыллардаахха — РКП(б) Смоленск губкомын оргинструктор отделын сэбиэдиссэйэ;
* 1922 - 1930 сыллардаахха — Харьков уобаласка партия уонна сэбиэт үлэтигэр;
* 1930 сыл алтынньы - 1939 сыл тохсунньу — ВКП(б) Саха обкомын бастакы сэкрэтээрэ;
* 1939 сыллаахха репрессияламмыта;
* 1942 сыллаахха Магадан уобалаһыгар "Дальстрой" хаайыытыгар өлбүтэ;
* 1956 сыллаахха реабилитацияламмыта.

# Певзняк Павел Матвеевич
## Ылыллыбыт сирэ

Саха Республикатын Национальнай Архив саайта Архыыптаммыт 2014, Кулун тутар 24 күнүгэр.
# Оротко

Оротко күөл — Дьааҥы-Индигир намтал арҕаа өттүгэр Чондоон өрүс тардыытыгар баар күөл.
Иэнэ 89,5 км², тардыытын иэнэ 791 км². Уһуна 16 км, кэтитэ 12 км.
Күөлтэн Тоҕуста үрэх бастаах. Балыга дэлэй.

# Оротко
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980.