yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Свердловскай уобалас

Свердловскай уобалас :
| Свердловскай уобалас былааҕа Свердловскай уобалас гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Екатеринбург |
| Иэнэ | 194 300 км² |
| Дьонун ахсаана | 4 394 600 (2009) |
| Федеральнай уокуруга | Ураал |
| Экономическай оройуона | Ураал |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Эдуард Россель |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | Виктор Кокшаров |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+2 |
Свердловскай уобалас, (Нууччалыы: Свердловская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Екатеринбург.
Тэриллиитэ: Тохсунньу 17-гэр, 1934 сыллаахха.

# Свердловскай уобалас
## География

Кирбиилэһэр — Пермь кыраайын, Коми, Башкортостан республикалары, Тюмень уобалаһын, Курган уобалаһын, Челябинскай уобалаһын уонна ХМАУ-ны кытта.
Свердловскай уобалас — Ураал саамай улахан региона. Уобалас ортоку уонна хотугу Ураал хайаларга, уонна Аргаа-Сибиир дэхси сирин арҕаатыгар сытар. Саамай үрдүк үрдэлэ — Конжаковскай таас хайа (1569 м).
Климата континентаальнай, тохсунньу орто температуурата −16, −20 °C , от ыйын киэнэ +16, +19 °C. Халлаан уутун түһэрэ, сылга — 500 мм.

# Свердловскай уобалас
## География
### Сир баайа

Сиртэн хостонор баайдарынан уобалас баай — кыһыл көмүс, платина, асбест, бокситтар. Тимир, никель, хром, марганец уонна алтан рудаалара.

# Свердловскай уобалас
## Экономика

Хара уонна өҥнөөх металлургия баһылыыллар, (31 % уонна 19 % уобалас уопсай промышленнай оҥорон таһаарыытыттан). Ураан уонна тимир руудаларын уоҕурдааһын байытааһын.
Сэрии сэбтэрин, ытар тэриллэри, тааҥкалары (Уралвагонзавод) оҥороллор.
# Ньокоокуй

Ньокоокуй (лат. Garrulus glandarius, нуучч. Сойка) — кукаакыттан бөдөҥ үрдүк мастаах ойуур көтөрө. Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа кытыытыгар уйаланар. Арҕаа уонна киин улуустарга отой сэдэхтик көстөр. Кыһын соҕуруу барар, ардыгар кыстыыр. Аһылыга араас: үөннэр-көйүүрдэр, кутуйахтар, кыыллар өлүктэрэ, отоннор. Аһын саппаас уурар үгэстээх.
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр. III категориялаах.

# Ньокоокуй
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
# Кучу

Кучу (латыынныы Chamerion angustifolium) (нууччалыы Иван-Чай) Өр сыллаах оттуҥу үүнээйи. Уһун дьылыгырас умнастаах, уһунун кээмэйэ 50-150 (200) дылы тиийиэҕин сөп, уһун синньигэс туурааҕа олорор ланцетка маарынныыр сэбирдэхтээх, умнаһа көнө, судургу, төгурук, тарҕай, уонна сэбирдэхтэрэ хойуутук уунэр. Тэтэркэй сибэккилэрэ умнас төбөтүгэр үүнэллэр. Сибэккитэ сыттаах, онон киниэхэ ыҥырыалар сөбүлээн мусталлар.

# Кучу
## Үүнэр сирэ
### туттуллуута

Кучу сэбирдэҕиттэн былыргыттан чэй оҥороллор эбит. Сэбирдэҕин салгыҥҥа хатараллар уонна чиҥ гына дьаптайанбаран сииктээх таҥаһынан сабаллар. 8-9 чаас буолан баран таҥаһын аһан күн уотугар эбэтэр сылаас оһох үрдүгэр чараас гына тарҕатан хатараллар. Кучу ньиирээйи сэбирдэҕиттэн салаакка туттуллуон сөп. Хаппыт силистэрин мэлийэн килиэп, алаадьы, лэпиэскэ оҥоруохха сөп. Сибиэһэй силистэри ыьаарылаан кофе бэлэмнэнэр. Кучу от ынах-сүөһү аьыгар барсар. Брожение түмүгэр аьыы утах буолуон сөп.

# Кучу
## Үүнэр сирэ
### туттуллуута
#### Химическэй састааба

Кучу отугар да, сибэккитигэр да тэҥник эфирдээх арыы 0,12-1,2% баарыгар фенол, тимол уонна да атыттар холбоһуктар киирэллэриттэн күүстээх дыргыл сыттаах. Итинтэн ураты отугар 10%-20% дубильнай веществолар, сэбирдэҕэр 15% тиийэ чалахай, С битэмиин, целлюлоза,лектиннар, саахыр, медь, железо, марганец курдук иҥэмтэлээх элэмиэннэр бааллар.

# Кучу
## Үүнэр сирэ
### Литература

Саха Сирин от үүнээйилэрэ, Лопатина Галина Владимировна хомуйбут материалларыттан
# Ужгород

Ужгород (укр. Ужгород) диэн Украина куората. Закарпатье уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 116 304 (2013).
# Ушницкай Михаил Петрович

Ушницкай Михаил Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
I Өспөх нэһилиэгэр Кэлэдимэ диэн сиргэ 1905 сыллаахха орто бааһынай кэргэҥҥэ төрөөбүт. 1930 сыллаахха «Саҥа хардыы» холкуоска киирбит. Бу холкуос пиэрмэтин сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьан 1941 сыллаахха атырдьах ыйын 11 күнүгэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыт.
Мальта станцияҕа хас да ый үөрэнэн баран Москуба көмүскэлигэр сэриилэспит. Бэс ыйын 5 күнүгэр илиитигэр бааһыран госпитальга 23 хонук сыппыт. Онтон Волга таһыгар ыытыллыбыт. Онно уоттаах сэриигэ сылдьыбыт, ыстыыгынан атаакаларга сылдьыталаабыт. Биир дойдулааҕа Семенов Максим диэн киһи баар этэ диэн ахтыытыгар суруйар. Бу кыргыһыыга төбөтүгэр уонна атахтарыгар бааһыран 3 ый госпитальга эмтэммит, онтон 1943 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр дойдутугар ыыппытар. Кэлэрин кытта үс хоннороот Кэбээйигэ сүөһү биригэдьииринэн ыыппыттар. «Мин төһө да төбөм ыарыйдар, үлэлииргэ тиийбитим,» - диэн суруйар ахтыытыгар.
1969 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар элбэх оҕолоохпун, кэргэни ыанньыксыттыыр диэбит..
# Егасов Елпидифор Михайлович

Егасов Елпидифор Михайлович (1882-22.02.1921) — саха сырдатааччыта, учуутал, 1907-09 сс. "Саха дойдута" (Якутский край) уонна "Саха олоҕо" (Якутская жизнь) социал-демокрааттыы хаһыаттар эрэдээктэрдэрэ, 1918 сыллаахтан Саха уобалаһын земскай быраабатын чилиэнэ, 1919 сыл атырдьах ыйыттан ВКП (б) чилиэнэ, Саха сирин губревкомун норуот үөрэҕириитин отделын сэбиэдиссэйэ. "Олунньутааҕы саагыбарга" буруйданан суута суох, Губревтройка 20.02.1921 күнүнээҕи уураҕынан 22.02.1921 күнүгэр ытыллыбыт.

# Егасов Елпидифор Михайлович
## Олоҕо

Боотур уус улууһугар (билигин Таатта) 3-с Дьохсоҕон нэһилиэгэр Күнээйи ууһугар 1882 сыллаахха төрөөбүт. Аҕата Егасов (Эгасов) Михаил Алексеев, Чалбах диэн сахалыы ааттааҕа 1895 сыллааҕы биэрэпискэ бэлиэтэммит, сүөһү иитээччи, сир хорутааччы (землепашец) дэммит. Ийэтэ Ульяна Иванова. Елпидифор ыалга соҕотох уол (улахан оҕо?), кини кэнниттэн аҕыс кыыс төрөөбүт курдук, үс кыыс улаатан оҕо-уруу тэниппит курдуктар.
Дьокуускайдааҕы реальнай учуулуссаны бүтэрбит. Баайаҕа, Нам, Өлүөхүмэ, Чурапчы оскуолаларыгар учууталлаабыт. Дьокуускайга түөрт кылаастаах оскуолаҕа преподавателлээбит.
П. Ойуунускай бэйэтин ахтыытыгар "Егасов учуутал куукунатыгар олорон үөрэммитим" диэбиттээх.
1921 сылаахха олунньу 20 күнүгэр Губчека быһаарыытынан хаайыллыбыт. Губревтройка 1921 с. олунньу 20 күнүнээҕи уурааҕынан ытан өлөрүүгэ ууруллубут, 22-скэ ытыллыбыт.
1989 сыллаахха атырдьах ыйын 9 күнүгэр Саха АССР Урдүкү суутун бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан реабилитацияламмыт.

# Егасов Елпидифор Михайлович
## Олоҕо
### Дьиэ кэргэнэ

Бииргэ төрөөбүт балтылара Капитолина Михайловна (Тыараһаҕа Кангаласов Киргиэлэй кэргэнэ буолбут), Мотрена Михайловна (Чөркөөххө Лазарев Василий кэргэнэ буолбут) уонна Прасковья Михайловна (1933 с. 43 сааһыгар өлбүт) Егасовтар.
Кэргэнэ сүөһүнэн байбыт Нестор Слепцов кыыһа Мария Нестеровна Слепцова (Маайа).
Кыыһа Зинаида Елпидифоровна, учуутал идэлээҕэ, бэйэтэ оҕото суох, биир уолу ииттибит (Жерготов Егор Егорович), 77 сааһыгар өлбүт.
# Интернационал куораттар

Интернационал куораттар (ааҥл. international city эбэтэр global city) диэн өйдөбүл, ханнык эмит куорат элбэх омуктан турар буоллаҕына. Итинник куоратка уопсай төрүт олохтоох омук ахсаана 60% кыра буоллаҕына киирэр. Дьокуускай куорат - интернационал куораттартан биирдэстэрэ, төрүт олохтоох сахалар куорат 47% эрэ ылаллар, онтон кэлиилэр (харалар, нууччалар) 42% ылаллар. Итинник куораттарга өссө маннык куораттар киирэллэр:
* Сидней , Аустралия
* Москуба , Арассыыйа
* Мельбурн , Аустралия
* Нью Йорк , АХШ
* Лос Анджелес , АХШ
* Торонто , Канаада
* Ванкувер , Канаада
* Дьокуускай , Саха Сирэ
* Париж , Франция
* Милан , Италиа
* Берлин , Германия
* Шанхай , Кытай
* Токио , Дьоппуон
* Лондон , Улуу Британия
# 1888

1888 сыл.

# 1888
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 20
** Москубаҕа сыгаан тылынан аан дойдуга бастакы оперетта премьерата буолбут. Опереттаны Н. Шишкин салайааччылаах бастакы идэтийбит сыгаан тыйаатырын турууппата туруорбут.
** Бөтөрбүүргэ «Балалаайкаҕа оонньууру сөбүлээччилэр куруһуоктарын» бастакы кэнсиэрэ буолбут (билигин ол куруһуок — Андреев аатынан Академическай нуучча народнай оркестра).
* Кулун тутар 23 – Англияҕа Футбол лиигата үөскээбит, аан дойдуга бастакы идэтийбит лиига.

# 1888
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 15 — Дьокуускайга хаайыылаахтар уонна көскө ыытыллыбыттар оҕолоругар анаан приют аһыллыбыт. 1889 сыллаахха онно 42 оҕо баар эбит.

# 1888
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 13 — Бразилияҕа Lei Áurea («Көмүс сокуон») ыланнар кулуттааһыны суох оҥорбуттар.

# 1888
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 29 — Харьков анныгар ыраахтааҕы Александр III дьиэ кэргэнинээн Кырыымтан Петербуурга айаннаан испит пуойаһа саахалга түбэспит. 21 киһи тута өлбүт, икки киһи кэлин ылбыт эчэйиилэриттэн быстыбыттар, ыраахтааҕы бэйэтэ да, кэлин ыраахтааҕы буолбут цесаревич Николай да улаханнык эмсэҕэлээбэтэхтэр.

# 1888
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 12 — Франция Лилль куоратыгар бэчээт үлэһиттэрин бырааһынньыгар «Интернационал» диэн кэлин аатырбыт ырыаны аан бастаан ыллаабыттар.

# 1888
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 23 — Николай Глотов, Нижнеудинскай атыыһыта "Өлүөнэҕэ буостаны уонна айанньыттары таһар хампаанньаны олохтуохха" диэн хааһына тэрилтэлэригэр этии киллэрбит.

# 1888
## Төрөөбүттэр

* Герценберг Константин Рудольфович, 1923 сыллаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ.
* Корнилов Михаил Федорович (Мээнчэ уола), Соловки хаайыыга сытан Финляндияҕа күрээбит киһи.
* Малгина Феврония Николаевна (1888 - 1978)
* Тохсунньу 4 — Ксенофонтов Гаврил Васильевич, саха учуонайа, политическай, общественнай диэйэтэл.
* Тохсунньу 16 — Гавриил Ксенофонтов — саха учуонайа, биллиилээх устуорук, этнограф, бэлиитикэ, түмэт дьайыксыта. Кини "Эллэйаада" диэн ааттаан таһаарбыт саха үһүйээннэрин хомуурунньуга саха биибилийэтин быһыытынан билиниллэр.
* От ыйын 29 — Владимир Зворыкин (1982 өлб.), нуучча инженерэ, телевидениены айааччылартан биирдэстэрэ. Муром куорат атыыһытын уола. Аан дойду бастакы сэриитигэр сибээскэ сулууспалаабыта. Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Сибииргэ үрүҥнэр баһылаан олордохторуна онно араадьыйаны хааччыйыыга үлэлээбитэ, тас дойдуларга сылдьан араадьыйа саппаас чаастарын атыылаһара. 1919 сыллаахха АХШ-ка командировкаҕа сылдьар кэмигэр Колчак хотторон, Арассыыйаҕа төннөр кыаҕа суох буолбута, онон онно олохсуйа хаалбыта. 1929 сыллаахха кинескобу, 40-с сылларга өҥнөөх тэлэбиисэри оҥорбута.
* Сэтинньи — Артемьев Михаил Константинович (1888 — 1928) — XX үйэ саҕаланыытыгар үлэлии-хамныы сылдьыбыт Саха сирин политическэй диэйэтэлэ. Аатырбыт конфедералистар бастаанньаларын салайааччыларыттан биирдэстэрэ.
* Сэтинньи 7 — Нестор Махно — Украина анархо-коммуниһа, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
# Нахот

Нахот, Саха сирин соҕуруу өттүгэр Нүөрүҥгүрү улууһугар Чульман өрүс уҥа салаата Горбыллаах үрэх тардыытыгар Чульман бөһүөлэктэн тыа суолунан 23 км соҕуруу-илин диэкки баар дьүүктэ.
Минерал уонна геотермал уулаах. 7Гн скважинаттан минерал ууну иһиккэ куталлар. Дьүүктэ аттыгар Нахот диэн сынньанар бааза тутуллубута. База икки бассейнаах. Уу температурата сайыннары — кыһыннары +34 °C.

# Нахот
## Уутун састааба

Томскай куорат курортология уонна физиотерапия наука чинчийэр институтун аналиһынан уута термал, алкалин, барбах минерализациялаах, сульфат-натрий-цинк буккаастаах.
Элеменнэр буккаастара 13273-88 №-дээх ГОСТка сөп түбэһэр уонна көҥүллэнэр таһымтан тахсыбат. 32,2 мг/л. Ууну быар, урология уонна бүөр ыарыыларын эмтииргэ сөптөөх.
Бу ууга маарыҥныыр уулаах курордунан буолар Трускавец.
# Эуропиум

Эуропиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Eu уонна атом нүөмэрэ 63.
# Тэҥэли

Тэҥэли биитэр тэҥили (лат. Leuciscus idus, нууч. Язь) — орто балык. Күстэхтэр уустарыгар киирэр. Собоҕо майгынныыр, ол гынан баран сырдык өҥнөөх.
Саха сиригэр Өлүөнэ орто сүүрүгэр үөскүүр. Сэдэхтик көстөр.

# Тэҥэли
## Өссө маны көр

* Күстэх
* Саха сирин балыктара
# Сулҕаччы нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Сулҕаччы нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сулҕаччы.
Улуус кииниттэн хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 713 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сулҕаччы — 448, Сэргэ Бэс — 265 киһи.

# Сулҕаччы нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Иванова Екатерина Егоровна (05.12.1891—1974) — олоҥхоһут.
* Максимов Христофор Трофимович (08.04.1917—23.03.1980) — Саха АССР норуодунай уонна үтүөлээх артыыһа.
* Наумов Дмитрий Федосеевич (1948 с. алтынньы 6 к. төр.) — суруйааччы, Ил Түмэн депутата, уруккута Амма улууһун кулубата, СӨ Тыа хаһаайыстыбатын миниистэрэ, СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин солбуйааччы.
# Русава (өрүс)

Русава (укр. Русава) — диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 78 км, тардыытын иэнэ 991 км². Днестр түһэр.
Салаалар: Корытна, Томашпилька.

# Русава (өрүс)
## Источниктар

* Географічна енциклопедія України : [у 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. — К., 1989—1993. — 33 000 екз. — ISBN 5-88500-015-8.
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка ; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж — Нью-Йорк : Молоде життя, 1955—1995.
# Ираан

Ираан (перс. ایران [ʔiˈɾɒn]), официаллык Ираан Ислам Республиката (перс. جمهوری اسلامی ایران — Джомхури́-йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н), 1935 с. дылы аата Персия) диэн Арҕаа Азия дойдута. Иранныын кирбиилэhэллэр: хоту Эрмээн Сирэ, Азербайдьан, Түркменистан уонна Каспий байҕал, илин Афганистан уонна Пакистан, соҕуруу Перс уонна Оман хомолоро, арҕаа Түркийэ уонна Ирак. Ираан киин куората Тегеран. Нефть уонна айылҕа гааhын элбэх хаhаастардаах буолан, Ираан аан дойду энергия харысхалыгар уонна экономикатыгар бөдөҥ сабыдыаллаах.
Ираан ХН, NAM, ИКТ уонна OPEC тэрилтэлэр тэрийээччи кыттааччылара. Ираан политикатын системата 1979 с. ылыллыбыт Конституцияҕа олохтонор.
# 1872

1872 сыл.

# 1872
## Туох буолбута

* Кулун тутар 5 — Джордж Вестингауз пневматика туормаһы патеннаабыт.
* Бэс ыйын 11 — Москубаҕа Бастакы бүтүн Арассыыйатааҕы политехническай быыстапка аһыллыбыт. Бу быыстапка матырыйааллара эмиэ бу сылга Политехническай түмэл аһылларыгар туһаныллыбыттар.

# 1872
## Төрөөбүттэр

* Черканова Дарья Сидоровна — Чааркааннаах Даарыйа (1872 - 1967), олоҥхоһут.
* Бэс ыйын 6 — ньиэмэс принцессата Аликс фон Гессен-Дармштадт, кэлин Арассыыйа ыраахтааҕытын кэргэнэ Александра Федоровна (1918 өлб.).
* От ыйын 16 — Норвегия чинчийээччитэ уонна айанньыта Руаль Амундсен (1928 өлб.).
# Wildberries

Wildberries (Вайлдберис, ол эбэтэр Дьиикэй отоннор), Арассыыйа биир улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ интернет маҕаһыын буолар, топ-100 аныгы IT проектарга киирэр Аан Дойдуга.
Салайар хотуна — Татьяна Бакальчук. Салалтата — Москуба.
# Бактериялар

?Бактериялар :
Билим классификацията :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Бактериялар - ядросу жок, цитоплазма мембрана менен бөлүнгөн микроорганизмдер.Көпчүлүк бактериялары тамактануусу гетеротрофтук (даяр азык заттар менен тамактануучу)организмдер. микробиология салаата бактериология Бактериялар - спораларды пайда кылышат жана шарты жок чөйрөдө да жашай алышат
Бактериялар фото:

# Бактериялар
## Происшествия и ранья эволюция

Аныгы бактериялар өбүгэлэрэ сиргэ олохторун бастакы форматынан буолбут биир кэмнээх микрооройуон этэ, 4 миллиард сыл анараа өттүгэр үөскээбитэ. Микроскопическай сир олоҕо үс миллиард кэриҥэ сыл буолла. Бактериялар ааттара биллэр эрээри (холобур, строматолиттар), морфология олус биир көрүҥэ, туспа идентификациялыыр кыах суох. Ол эрээри, бактериялар филологияларын чөлүгэр түһэриигэ туттуохха сөп уонна кинилэр көмөлөрүнэн архей уонна эукариот арахсаллара бэлиэтэммит. Бактериялар уонна архей уопсай көрдөрүүлэрэ, арааһа, 3-2,5 млрд сыл анараа өттүгэр олорбут гипермофил этэ.
Бактериялар эукариот киириитигэр улахан оруолу оонньоотулар. Эукариотическай клетка бактериялар эндосимбионтарын эндосимбионтара буолбуттарыгар, арааһа, аныгы археологтарга чугас буолуо дии саныыбын. Атыннык эттэххэ, боротокуол- эукариот клетка миитохондрия уонна гидрогеносомалар төрүт- Уус клеткаларын ыйыстыбыт. Билиҥҥитэ ол органнар митохондриялар уонна гидрогеносордара биллибэт эрээри, сороҕор ити органнар улаханнык редуциацияламмыттар. Кэлин митохондриялаах эмукариоттартан сорохторо клеткалары, үүнээйилэри уонна уулаах сирдэри дьапталҕалаан ыйыстыбыт.
# Нумерология

Нумерология диэн чыыһыла уонна киһи быһыытын эбэтэр киһи инникитин сибээстиирин туһунан итэҕэл, ону кытары тыл, аат, санаа буукубаларын чыыһылынан өйдөбүлүн үөрэтэр. Үксүн айылҕа кистэлэҥ көстүүтүн, астрология үөрэҕин уонна да атын таайар ньымалары кытта сибээстээх.
Нумерология уонна нумерология таайыылара былыр эрдэтээҥҥи математиктарга (пифагореецтарга) (ааҥл. (the) Pythagoreans) киэҥник биллэр этэ, билигин математика үөрэҕэр сыһыана суох диэн ааҕыллар.
Традиционнай нумерологияны тутуспакка даҕаны нумерология принцибигэр итэҕэйэр дьон бу термины тутталлар. Оннук 1997 сыллаахха «Numerology: Or What Pythagoras Wrought» диэн кинигэҕэ американскай математик Андервуд Дадли бу термины сыаналаах кумааҕы рыногын ырытыытыгар туттубута.

# Нумерология
## Кириитикэ

Наука көрүүтүнэн чыыһылалар бэйэлэрэ суолтата суохтар уонна киһи олоҕор дьайбаттар. Онон, нумерология диэн, чыыһылалары наука курдук көстөөрү туттар, сымыйа наука. Бу үөрэх сыыһатын дакаастыыр икки научнай бэрэбиэркэ ыытыллыбыта. Бастакы үлэ 1993 с. Великобританияҕа, иккис – 2012 с. Израильга ыытыллыбыта. Израиль эксперименыгар биир баһылаабыт нумеролог уонна 200 киһи кыттыбыта. Эксперимент уопсайа иккитэ ыытыллыбыта уонна иккитэ табыллыбат түмүгү көрдөрбүтэ.

# Нумерология
## Нумерология принциптара

Нумерология үөрэҕэр чыыһыла барыта, киһи төрөөбүт күнүн, ыйын, дьылын бииргэ эбэн, биир бэлиэлээх чыыһылаҕа тиэрдиллиэн сөп, ити чыыһыла киһи майгытын быһаарар диэн этиллэр. Хас биирдии чыыһыла ураты хаачыстыбаны, өйдөбүлү, дьүһүнү ойуулуур.

# Нумерология
## Чыыһылалары биир чыыһылаҕа тиэрдии

Улахан чыыһылалары судургуга тиэрдэр араас система баар. Ордук туттуллар көрүҥэ — уон иһигэр киирэр чыыһылаларын эбии, 10 эбэтэр уонтан тахса таҕыстаҕына ити чыыһылалары эбэҕэн. Маннык эбии боростуой чыыһыла (1–9) тахсыаҕар дылы салҕанар (сорох нумерология ааҕыытынан 11 уонна 22 чыыһылалар баһылыыр буолаллар уонна салҕыы эбиллибэттэр).
Бу принцибы тутуһан ханнык баҕар чыыһылалары туттуоххун сөп: төрөөбүт күнү, төлөпүөн нүөмэрин, дьиэ нүөмэрин уонна да атын чыыһылалары.
Нумерология көрүүтүнэн бириэмэ 1-9 дылы бүппэт хатыланар циклнан барар, үйэ уонна 10 сыл иһинэн хас биир кэлэр сыл саҥа чыыһыланы аҕалар. Сыл иһигэр күннэри уонна ыйдары эмиэ циклларга үллэриэххэ сөп.

# Нумерология
## Өссө маны көр

* Пифагор
# Hasselblad

Hasselblad — Швеция тэрилтэтэ, OnePlus тэрилтэ флагман төлөпүөннэригэр камера оҥорорунан биллэр.
# Идэ тыла

Идэ тыла (нууч. профессионализмы) — кыараҕас эйгэҕэ туттуллар лиэксикэ биир көрүҥэ. Ханнык эмит идэ эйгэтигэр тутуллар тыллар уонна тыллар сомоҕолоро.
Холобур, быраастар, байыаннайдар, моряктар үлэлэригэр анаан туттар тыллара. Сорох идэ тыллара билим өйдөбүллэрэ буолаллар уонна ханнык эмит билим салаатыгар тиэрмин быһыытынан туттуллаллар. Холобура юриспруденцияҕа сокуон диэн тыл — судаарыстыба үрдүкү нуормалыыр аактата.
Син жаргон курдук идэ тыла корпоративнай лиэксикэ, онон дьон бу тыллары туһаныынан «бэйэ дьонун» эндэппэккэ билэллэр.
# Ямск

Ямск диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. 1739 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 111 (2021).
Лаамы байҕал Переволочнай хомотун кытылыттан чугас Дьааҥы өрүс тамаҕар турар.
# Cisco

Cisco (Циско), АХШ биир сүрүн тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан 5G (Huawei тэҥэ) ситим оҥорооччу уонна роутердары оҥорооччу, биир топ-10 иһигэр киирэр миуросхемалары айааччы, программа кодун айааччы.
Салалтата - Сан Хосе (Калифорния, АХШ).
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, ону таһынан быһа бииргэ бизнес ситиминэн Foxconn, Mitsui Group тэрилтэлэри кытта үлэлэһэр.
CIA иһигэр Cisco эрэ роутердара үлэлииллэр.
# Пхеньян

Пхеньян (кэр. 평양 Пхөҥяҥ, Халыып:IPA-ko, туруору тылбаастаатахха: "Хаптаҕай сир" эбэтэр "Эйэлээх сир") диэн Хоту Кэриэйэ киин куората. Тэдоҥ өрүс үрдүгэр сытар. 2008 сыл биэрэпиһин түмүгүнэн олохтооҕун ахсаана 3,255,388. 1946 сылаахха соҕуруу Пхенган провинцияттан арахсыбыта уонна быһа салайыллар куорат буолбута. (chikhalsi, 직할시).
# Чех кроната

Чех кроната (чх koruna česká, CZK) диэн Чехия валютатын биирдигэ.

# Чех кроната
## Банкноталар

* 500 крона
* 500 крона
* 2000 крона

# Чех кроната
## Манньыаттар

* 10 гэллэр
* 50 гэллэр
* 1 крона
* 2 крона
* 5 крона
* 10 крона
* 20 крона
* 50 крона
* 50 крона (реверс)
# Торообут тыл кууьэ

Биьиги сахабыт тыла олус баай, дирин историялаах, атын омук тылларыгар холоотоххо олус кэрэтик иьиллэр тыл. Тылбыт суппэтин, симэлийбэтин туьугар, кэлэр кэнчээри ыччаппытын, сахалыы тыыннаан, утуо сиэргэ – майгыга угуйан, торообут тылбытын ыьыктыбакка инникигэ эрэллээхтик илдьэ сылдьыахтаахпыт.
Саха тылбытын уьуннук кэтээн корбут дьоннор этиилэринэн, сахалыы дьоьуннук толкуйдуур, санарар – инэрэр ыалга иитиллибит о5о утуо майгылаах сиэрдээх киьи буолан улаатар. Мин саныахпар ,торообут тылынан конуллук санара уорэммит о5о атын омук тылын тургэнник ылынар, иннигэ эрэлэ быдан тардыьыылаах буолар.
Оттон сахалыы тылы билбэт саха о5олорун кордоххо, куннээ5инэн толкуйдаах, уьуну – киэни ырыта барбат, быстах майгылаах буолар курдуктар. Онон сибээстээн, о5о кыра эрдэ5иттэн торообут тылынан иитиллэр эйгэтин кэнэтэн хайаан да ойтон суруйууну киллэрэр наада. Маннык тугэннэ о5о этэр санаатын сааьылана, тыл баайын эгэлгэтин туьана, толкуйдуур дьо5урун сайыннара уорэнэрин ситиьэллэр.
10-11 кылаастарга саха тылын уорэппэппит тумугэр, учуутал ба5арбата5ын да иьин, ити этэр ирдэбиллэригэр соп дииригэр тиийэр. Оччо5о торообут тылбыт суолтата намтаан, иьэрин кордорор.
Ити курдук кыра тугэннэртэн са5алаан иитиллибит ийэ тылбыт суогэйин-сумэтин инэрэн, киьилии киьини иитэргэ олук уурарга кыьаллыа5ын. Торообут тыл уорэх, иитиитин тыла буолар аналлаах.
Торообут тыл - саха киьитин оло5ор, инники кэскилигэр тэннэ кыттар иэйиитэ, тобулаан таьаарар оркон ойо, духовнаьа, торут обугэбит удьуорун, силиьин – мутугун быстыспат ситимэ.
Саргылаах сахабыт тыла сайда уунэ туруохтун!
# Багынанова Зоя Петровна

Багынанова Зоя Петровна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.

# Багынанова Зоя Петровна
## Олоҕун олуктара

* 1942 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонугар Үөдүгэй нэһилиэк Далыр сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ..
* 1961—1966 сс. — М.С. Щепкин аатынан Москватааҕы театральнай училищеҕа үөрэммитэ. Үөрэҕин бүтэрээт, Ньурбатааҕы Государственнай көһө сылдьар драматическай театрга үлэлээбитэ.
* 1969—1983 сс. — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрыгар үлэлээбитэ.
* 1983 сылтан — Ньурба драматическай театрыгар, Нерюнгри куукула театрыгар үлэлээбитэ.
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыската.

# Багынанова Зоя Петровна
## Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара

Биэс оҕолоох. Ииппит кыыһа — Потапова Елизавета Федотовна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

# Багынанова Зоя Петровна
## Айар үлэтэ

Кэргэнин Потапов Ф. Ф. кытта Нерюнгри куоракка куукула театрын, республикаҕа соҕотох оҕо театырын, иилээн-саҕалаан үлэлэппиттэрэ. Оҕолорго анаан И. Гоголев остуоруйалара, П. Ойуунускай, Н. Заболоцкай айымньыларыттан быһа тардыылар оонньоноллор.
Хойукка кэмҥэ Зоя Багынанова театр сүгүрүйээччилэригэр Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Анна Ахматова, Борис Пастернак, Өксөкүлээх Өлөксөй, Анемподист Софронов, Платон Ойуунускай, Иван Арбита, Семен Данилов, Леонид Попов, Петр Тобуроков, Иван Гоголев айымньыларыттан иһиллибит моноспектакль толорор. Итини таһынан, Зоя Багынанова толоруутугар Варвара Потапова, Наталья Харлампьева, Саргылана Гольдерова, Антонина Гаврильева, Александра Григорьева, Анна Парникова, Дархаана, Венера, Умсуура хоһоонноро театр үрдүкү сценатыттан ааҕыллаллар. Кэргэнин, Ф. Ф. Потапов, сырдык кэриэһигэр анаан «Дьээбэ» куукула театрын тэрийэн үлэлэтэр. Театр оҕо тэрилтэлэригэр, оскуолаларга оонньуур. Улуустары кэрийэн, инбэлиит-оҕолорго, тулаайах оҕолорго босхо спектакль көрдөрөр.

# Багынанова Зоя Петровна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа

# Багынанова Зоя Петровна
## Өссө маны көр

Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ