yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ыам ыйа

Ыам ыйа - сааскы ый, 5 ый.
Ыам ыйа — сааскы тиһэх ый. Айылҕа бүтүннүүтэ, көтөрдүүн-сүүрэрдиин, оттуун-мастыын барыта тиллэр, сэргэхсийэр. Үрэхтэр, өрүстэр быйаҥнаах ууларынан сири-дойдуну угуттууллар. Мутукча тыллар, ойуур иһэ минньигэс сытынан туолар. Хал-дьаайыга ньургуһун тахсар. Хонууга, ойуурга, күндү күөмэйдээх чыычаах эгэлгэтэ ырыатын тардар, күн сирин көҥүлүгэр көөчөөн көрүн түһэрэр, сааскы оонньуутун оонньуур.
Ыам ыйа — үөскүүр-төрүүр кэм. Көтөр бары кэриэтэ уйатын оҥостор, сымыыт баттыыр түбүккэ түһэр. Кыыллар оҕолорун бүөбэйдииллэр. Күн-дьыл сайыҥҥылыы итийэр, күөл мууһа сайар, ый бүтүүтүгэр балык ыары күөл кытыытыгар тахсар.
Бу кэмҥэ саха киһитин үлэтин-хамнаһын үгэнэ. Сүөһүлэр мэччирэҥҥэ тахсаллар. Мутукча тыллыытыттан көрөн сааскы ыһыы саҕаланар. Бурдук ыһаллар, ойуур көҕөрдөҕүнэ хортуоппуй олордоллор.

# Ыам ыйа
## Ыам ыйын күнүн-дьылын билгэтэ

Тыаллаах саас сайынын ардахтаах буолар. Хатыҥ уута элбэхтик сүүрдэҕинэ — ардах-таах сайын.
Саас ооҕуй ситимэ элбэхтик көттөҕүнэ — кураан сайын. Тымныы сайыҥҥа көтөр уйатын саас тиит күннээх өттүгэр, оттон ичигэс сайыҥҥа күлүк өттүгэр туттар.
Уһун курааҥҥа көтөрдөр уйаларын саас уу чугаһыгар тутталлар. Ыам ыйын 6-с күнүгэр тымҥыы буоллаҕына, сүөһү өссө икки нэдиэлэ кыһыҥҥылыы аһыыр.

# Ыам ыйа
## Түөлбэ тылыгар

бииринньик; сымыыт ыйа; сынньалаҥ ыйа; тиргэ ыйа; тугут төрүүр ыйа; хаас кэлэр ыйа.
# Харыйа чыычааҕа

Харыйа чыычааҕа (нуучч. вьюрок)
# Vivendi

Vivendi — Франция биир саамай улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн медиаконгломерат буолар. Аан Дойдуга биир сүрүн интернет, телевидение, радио, ырыа, тойук, аудио уонна видео студия, гейминг студия, стриминг лидера буолар. Сир шаарын 25% аудио, 32% видео рыногын тутар. 207 омук сиригэр , 5 континеҥҥа үлэлиир.
Конгломерат буоларын быһыытынан аатырбыт баай элитнай тэрилтэлэр Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Салалтата Парижка баар.
90% акциятын бэйэтэ тутар, 6% көҥүл эргийэр, 2% акциятын BlackRock, 2% акциятын финансовай империя Mitsui Group тутар.
# Сэргэ

Сэргэ — былыргыттан сахаларга аты баайарга туттуллара, ону тэҥэ сиргэ хаһаайын баарын биллэрэрэ. Сахаларга сэргэ — дьол уонна үтүө турук бэлиэтэ буолар. Ыһыах кэмигэр, уонна улахан бырааһынньыктарга, юбилейдарга туруоруааччылара.

# Сэргэ
## Сэргэни туруоруу

Сэргэ үйэлээх буоллун диэн былыр төрдүн бастаан уҥуох сыатынан оҕунуохтуллар, онтон уотунан сиэтэллэр эбит. Сэргэ туруоруохтаах сирдэригэр оҥхой хаһан баран, буорун үс гына чөмөхтүүллэр: үрүт буора, ийэ буора, алын буора. Сэргэни туруоралларыгар бастаан алын буорун, онтон ийэ буорун, тиһэҕэр үрүт буорун куталлар. Хас биирдии араҥаны модьу маһынан ыга симэллэр. Үрүт буорун атахтарынан оҥхойуор диэри тэпсэллэр, онтон сир кырсын сэргэ төрдүгэр быыһа суох гына тэлгииллэр.
# Арассыыйа субъектарын иэннэрэ

Иэнинэн наардаммыт Арассыыйа субъектарын тиһигэ. Иэнэ км² ыйыллар.

# Арассыыйа субъектарын иэннэрэ
## Примечания

* ↑ Административно-территориальное деление по субъектам Российской Федерации на 1 января 2010 года. Росстат (14 июля 2010).xls
* ↑ Ханты-Мансийскай автономнай уокуругу - Юграны уонна Ямало-Ненецкай автономнай уокуругу киллэрэн туран, автономнай уокуруктара суох иэнэ 160122 кв. км.
* ↑ Ненецкай автономнай уокуругу киллэрэн туран, Ненецкай автономнай уокуруга суох иэнэ 413103 кв. км.
* ↑ Саҥа кыраныыссаларынан иэнэ быһа холоон ыйыллыбыт (2012 сыл от ыйын 1 күнүнэн Москваҕа холбоммут сирдэри көҕүрэтэн туран: көр: О совместных предложениях Правительства Москвы и Правительства Московской области по изменению границ столицы Российской Федерации — города Москвы Архыыптаммыт 2015, Алтынньы 16 күнүгэр.. Урукку, 2012 сыл от ыйын 1 күнүн иннинээҕи, кыраныыссатынан — 45799 км² (см. Архыыптаммыт 2018, Ахсынньы 25 күнүгэр.)
* ↑ Атын көрдөрүүлэринэн —  16300 км² (Общая информация о Чеченской Республике и г.Грозном на сайте Представительства МИД России в городе Грозном Архыыптаммыт 2013, Муус устар 12 күнүгэр.)
* ↑ Көр: О совместных предложениях Правительства Москвы и Правительства Московской области по изменению границ столицы Российской Федерации — города Москвы Архыыптаммыт 2015, Алтынньы 16 күнүгэр.. Урукку, 2012 сыл от ыйын 1 күнүн иннинээҕи, кыраныыссатынан — 1091 км² (см. Архыыптаммыт 2018, Ахсынньы 25 күнүгэр.)

# Арассыыйа субъектарын иэннэрэ
## Ссылки

* Данные Федеральной службы геодезии и картографии России по состоянию на 01.01.1986 г. Архыыптаммыт 2018, Ахсынньы 25 күнүгэр.
# Компакт-диискэ

Компакт-диискэ (ол эбэтэр Си-Ди) (ааҥл. Compact disc ол эбэтэр CD) диэн Philips уонна Sony хампаанньалар айбыт оптическай диискэ көрүҥэ. Хаптаҕай уонна төкүнүк, цифровой информацияны харыйарга туттуллар. Бастаан ырыалары уонна атын тыаһы харайарга туттуллара.
Кэнники компакт-диискэлэр компьютер файлларын харыйарга туттуллар буолбут, CD-ROM ааҕар тэрил көмөтүнэн ааҕыллар.
Үксүгэр компакт-диискэ диаметра 120 миллиметр буолар. Ортотугар 1,5 сантиметрдаах үүттээх.

# Компакт-диискэ
## Атын сигэлэр

* CD-R
* CD-RW
* Video CD or VCD
* DVD
* Blue Ray
# Богатырев Афанасий Данилович

Богатырев Афанасий Данилович (1882—11.09.1952) — сахалартан бастакы капитан, Өлүөнэ өрүс пароходствотын үтүөлээх воднига.

# Богатырев Афанасий Данилович
## Олоҕун олуктара

1882 сыллаахха Боотур Уус улууһун Таатта нэһилиэгин Харбалаах диэн сиригэр төрөөбүт. 1901 с. Громовтар "Лена" борокуоттарыгар мотуруоһунан киирбит. Хас да сылынан штурвальнай, онтон лоцман буолар. Саха Сиригэр сэбиэскэй былаас олохтонор кэмигэр ЯЦИК боломуочунайа буола сылдьыбыта. 1924 сылтан 1936 сыллаахха дылы пароходствоҕа үлэлиир, бастаан лоцманынан, онтон «Лена» уонна «Пропагандист» борокуоттар капитаннарынан.
1936 с. партия обкома быһаарыытынан Главсевморпуть Дьокуускайдааҕы салаатыгар көһөрүллэр. «Саха омук» уопсатыбаҕа киирэрин иһин омугумсуйууга буруйданан 1938 сыллаахха ууратыллар. Онтон биир сыл буолан баран дьоҕус «Тикси» пароходка Өлөөн өрүскэ ыытыллар.
Саха АССР уонна РСФСР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыта.
Балаҕан ыйын 11 күнүгэр 1952 сыллаахха өлбүтэ.

# Богатырев Афанасий Данилович
## Наҕараадалара

* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* «Бочуот Знага» уордьан
# Джеймс Бонсак

Джеймс Бонсак (ааҥл. James Albert Bonsack, алтынньы 9, 1859, – бэс ыйын 1, 1924) — 1880 сыллаахха бастакы табах оҥорор массыынаны айбыт киһи, АХШ-ка олорбута.
* Бонсак массыынатын мадьыала
* Бонсак хаартыската
# Калкин Алексей Григорьевич
## Олоҕун олуктара

1925 с. муус устар 3 к. Ойратскай автономнай уобаласка (билигин Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ) Улаганскай оройуоҥҥа Паспарта сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Оҕо эрдэҕиттэн хараҕыттан инбэлиит этэ. Үөрэҕэ суох да буоллар, эһэтэ уонна аҕата Горнай Алтаай биллиилээх кайчылара буолан, кыра эрдэҕиттэн бэйэ норуотун баатырдыы эпос эйгэтигэр үөрэммитэ, олорбута.
1978 сыллаахха ССРС суруйааччыларын Сойуустарын чилиэнэ буолбута. Онтон 1995 сыллаахха Доҕордоһуу уордьанынан наҕараадаламмыта.
Алексей Григорьевич алтайскай норуоднай айымньылары, чуолаан, "Маадай-Кара" баатырдыы эпоһын дэҥҥэ көстөр толорооччу быһыытынан «Народный сказитель-кайчы Республики Алтай» аатынан наҕараадаламмыта.
1998 с. атырдьах ый 18 к. Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр Ябоган с. олохтон туораабыта.

# Калкин Алексей Григорьевич
## Айар үлэтэ

Алексей Григорьевич оҕо эрдэҕиттэн биллиилээх кайчылары истэр кыахтаах этэ (О. Чолтукова, Д. Тобокова, Т. Токтогулова). Калкин бастакы учуутала кини аҕата буолар. 22 сааһыгар Алтаай бастыҥ кайчита буолбута, оттон 23 сааһыгар Москуба к. билиниллибитэ. Ол онно, "Маадай-Кара" алтаай баатырдыы эпоһа бастакыннан суруллуммута. «Маадай-Кара» аан-дойду пааматынньыктарын айымньытынан билиммитэ. Эпос нуучча, саха, тыва, монгуол, киргиз тылларыгар тылбаастаммыта.
Калкин репертуарыгар 30-тан тахса баатырдыы айымньылар бааллар (остуоруйалар, сэһэннэр, номохтор, кэпсээннэр, ырыалар). Хас биирдии айымньы кээмэйэ 1000-10000 устуруокалаах. 1997 с. «Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока» кинигэ 15 томугар «Очи-Бала» эпос бүтэһик версията бэчээттэммитэ. Бу эпос 1987 с. Новосибирскайга суруллубута.
Калкин былыргы эпос толороччутунан эрэ буолбакка, норуот бэйиэтинэн эмиэ биллэр.

# Калкин Алексей Григорьевич
## Наҕараадалара

* Орден Дружбы (1995)
* Народный сказитель-кайчи Республики Алтай

# Калкин Алексей Григорьевич
## Библиография

* Очы-Бала (Сказки): алтай чорчоктор. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. обл. нац. изд-во, 1951. — 36 с.
* Маадай-Кара: алт. героич. эпос. — Горно-Алтайск: Алт. кн. изд-во. Горно-Алт. отд-ние, 1979. — 272 с.
* Маадай-Кара. Очы-Бала : Алтайские героические сказания / Сказитель Алексей Калкин; Поэтич. пер. с алт. А. Плитченко; Вступ. ст. А. Адарова; Рецензенты: А. Преловский, В. Ларичев, А. Романов. — М.: Современник, 1983. — 288 с. — 50 000 экз. (в пер.)
* Ай-Сологой ло Кун-Сологой: алтайские героические сказания. — Горно-Алтайск: Алт. кн. изд-во. Горно-Алт. отд-ние, 1989. — 352 с.

# Калкин Алексей Григорьевич
## Ссылки

* Официальный интернет-портал «Республика Алтай»: Известные люди
* «Наука в Сибири» № 37—38 (2173—2174) 9 октября 1998 г.: Памяти кайчи Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 9 күнүгэр.
* Журнальный зал: Литературный календарь
* ↑ «Наука в Сибири» № 37—38 (2173—2174) 9 октября 1998 г.: Памяти кайчи Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 9 күнүгэр.
# Саппыйаан этэрбэс

Саппыйаан этэрбэс - тириини саппыйаанныыр буолуохтарыттан тигиллэр синньигэс, кыараҕас остоох этэрбэс.

# Саппыйаан этэрбэс
## Өссө маны көр

* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
# Биллингс И.И. география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)

И.И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795).
Наукалар Академията уонна Адмиралтейство тэрийбит экспедицията.

# Биллингс И.И. география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)
## Соруктара

* Хоту океан кытылын Халыма төрдүттэн Беринг силбэһиитигэр диэри чинчийии. Экспедиция Эһэлээх арыылар хоту өттүнэн сылдьыахтаах этэ.
* Ону таһынан Чуумпу океан хоту өттүнээҕи саҥа көстүбүт сирдэри Арассыыйаҕа сыһыарарга диэн политика өттүнэн сыаллаах соруктаах этэ.
* Олохтоох омуктар тустарынан сибидэнньэлэри хомуйуу.

# Биллингс И.И. география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)
## Байҕал этэрээтин чинчийиилэрэ

* Хоту океан Халыматтан Айон арыыга дылы.
* Лаамы байҕал Охотскайтан Алдома өрүс төрдүгэр диэри.
* Курил арыылар.
* Беринг силбэһиитэ, Беринг байҕала.
* Алеут арыылар.

# Биллингс И.И. география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)
## Сиринэн сылдьар этэрээт чинчийиилэрэ

* Верхоянскай сис.
* Кэнники Черскэй аатынан ааттаммыт хайалар.
* Дьааҥы хаптал хайалара.
* Таас Хайахтаах, Улахан Бам уонна Юдома - Маайа систэр.
* Өймөкөөн үрдэлэ, Индигир намтала.

# Биллингс И.И. география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)
## Экспедиция матарыйааллара

* 57 каартаны оҥорбут,
* 42 сырыппыт сирдэрин туһунан сурунаал.
* И.И. Биллингс, Г.А. Сарычев уонна К. Мерк дневниктара.

# Биллингс И.И. география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)
## Өссө маны көр

* Алексеев А.И. Гавриил Андреевич Сарычев. М., 1966.
* Ширина Д.А. Летопись экспедиций Академии наук на Северо-Востток Азии в дореволюционный период. Новосибирск, 1983.

# Биллингс И.И. география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Cellcom

Cellcom — Висконсин уонна Мичиган штатыгар үлэлиир сотовай сибээс, 5G өҥөнү тарҕатар.
# Бараах саһархайа

Бараах саһархайа (лат. Suillus granulatus, нууч. Масленок зернистый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Бэс, тиит ойуурдарга, ырааһыйаларга көстөр.

# Бараах саһархайа
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 10 см дылы, көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө бастаан кытархайдыҥы, онтон араҕастыйар. Туруупкалаах араҥата: чараас, саһархайдыҥы Этэ: саһархай, кытаанах, өҥө алдьаттахха уларыйбат. Атаҕа: кытаанах, 4-8 см уһуннаах, 2 см дылы модьулаах.

# Бараах саһархайа
## Хомуллар кэмэ

Ыам ыйа — сэтинньи.
# Игнатьев Георгий Гаврилович

Игнатьев Георгий Гаврилович — Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха театрын дириэктэрэ.
1916 с. кулун тутар 27 төрөөбүт.
# Сиик күѳх тэллэйэ

Сиик күѳх тэллэйэ (лат. Russula cyanoxanta, нууч. Сыроежка сине-желтая).

# Сиик күѳх тэллэйэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ 8-15 см кэтиттээх, бастаан томтоҕор, кэлин хаптаҕай, ортотунан кимистигэстээх, кытыы ѳттѳ сиэрэйдиҥи от күѳҕэ ѳҥ баhыйар. Yрдүгэр сыста үүммүт сарадахтыы утахтардаах, кытыыта эрэдэhиннээх. Сэлээппэтин алын ѳттѳ үрүҥ дьүhүннээх намчы таҥалайдардаах. Хайа туттахха этэ үрүҥ, үѳhээ хаҕын аннынан кытархайдыҥы, симэhинэ суох, амтана ньулуун. Атаҕа 5-12 см үрдүктээх, үрүҥ, суона 2,5 см тиийэр, иhэ баатаны симпит курдук. Споратын ѳҥѳ маҥан.

# Сиик күѳх тэллэйэ
## Yүнэр кэмэ

Бэс ыйыттан ыкса күhүҥҥэ диэри кѳстѳр.

# Сиик күѳх тэллэйэ
## Yүнэр сирэ

Хатыҥ быластаах бэс ойуурга үүнэр. Саха сиригэр бэс үүнэр оройуоннарыгар барыларыгар баар.

# Сиик күѳх тэллэйэ
## Аска туттуу

3-с категорияҕа киирэр, ол гынан баран амтана олус үчүгэй. Ханнык баҕарар бүлүүдэни бэлэмнииргэ барар. Атын маарыннаhар сүлүhүннээх да, сиэммэт да тэллэйэ суох.
# Ньурбачаан (Ньурба улууһа)

Ньурбачаан — Ньурба улууһун Ньурбачаан нэһилиэгин киинэ.

# Ньурбачаан (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Ньурбачаан нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# Лөгөй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Лөгөй нэһилиэгэ. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэптэни.
Улуус кииниттэн 36 км. хотугулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 490 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Кэптэни — 1 189, Хомустаах — 339 уонна Даалы — 62 киһи.

# Лөгөй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Бурнашев Николай Петрович — Боодоҕос (1846—1950) — олоҥхоһут.
    Никифоров Дмитрий Михайлович (30.10.1883—1965) — муосчут.
    Аммосов Петр Васильевич (10.06.1907—1977) — партия уонна сэбиэт үлэһитэ.
    Дьяконов Степан Константинович (1913—1966) — фольклорист, журналист.
    Борисов Николай Федорович (1917—1989) — изобретатель, рационализатор, тимир-мас ууһа. 1960-с сыллар бүтэһиктэригэр кэлтэй бүтэйи айбыта.
    Антипина Наталья Васильевна (1953 с. алтынньы 11 к. төр.) — история билимнорин кандидата.
    Мигалкин Николай Николаевич (1956 с. төр.) — биллиилээх сири олохтооччу.
    Бурнашев Иван Иванович
# Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок)

Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок) (22.05.1906–17.03.1938) — бастакы дьүкээгир суруйааччыта, учуонайа.

# Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок)
## Олоҕун олуктара

* 1906 сыллаахха ыам ыйын 22 күнүгэр Үөһээ Халымаҕа Нелемнэй ст. аттынааҕы Оттуур-Күөл диэн сиргэ төрөөбүт.
* Кыратыгар төрөппүттэрэ, аччыктаан өлбөтүн диэн, туора ыалга иитиигэ биэрбиттэр.
* 1921 с. — комсомолга киирбит. Дьокуускайга сэбиэскэй-партийнай оскуолаҕа үөрэххэ ыыппыттар.
* 1925 с. — бассабыыктар партияларыгар киирбит. Ленинград университетыгар туһаайыынан үөрэнэ барбыт. Университетка биллиилээх учуонай, этнограф, Хоту дойду чинчийээччитэ В. Богораз-Тан салайыытынан дьарыктаммыт.
* 1931 с. — Университеты бүтэрэн. В. Богораз-Тан сүбэтинэн Ленинградтааҕы Хотугу омуктар Институттарыгар аспирантураҕа киирбит. Ол кэмҥэ Чукотскай национальнай уокуругу тэрийэр комитеты кытта Чукоткаҕа баран, онно 7 ый олорор, үлэлиир.
* 1934 с. ыам ыйыгар, аспирантураны бүтэрээт, экономика билимнэрин кандидатыгар «Торговая эксплуатация юкагиров в дореволюционное время» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1934–1936 сс. — партия Аяно-Майскай райкомугар секретарынан үлэлээбит, ол кэннэ ССРС суруйааччыларын Хабаровскайдааҕы салаатыгар национальнай секторга сэбиэдиссэйдээбит.
* 1936 с. — Ленинградка доктор диссертациятын көмүскүү төннүбүт. Кэргэнэ Ольга Николаевна этэринэн, дисертациятын көмүскээбит эрээри, ону бигэргэтэр докумуоннара сүппүттэр.
* 1936 сыл бэс ыйыттан — суруйааччылар Сойуустарын Ленинградтааҕы салаатыгар Детгизка үлэлээбит.
* ССРС-ка 30-с сыллар иккис аҥаарыттан сталинскай репрессиялар саҕаламмыттара. 1937 сыллаахха Тэки Одулок уонна Хотугу Институт 9 биллэр учуонайдара «Япония туһугар үлэлээбиттэр» диэн «буруйданан» хаайыллыбыттар. 1938 сыл кулун тутар 17 күнүгэр суут бириигэбэринэн Тэки Одулок уонна атын сууттаммыттары ытан өлөрбүттэр. Өлбүтүн кэннэ, 1955 сыллаахха реабилитацияммыт.
Тэки Одулок 32 сааһын ситэ туолбакка, дьылҕата хомолтолоохтук быстыбыта. Кыра да кэм буоллар, бэйэтин талааннаах суруйааччы уонна учуонай, Хоту дойдуну чинчийээччи, общественнай деятель быһыытынан көрдөрбүтэ.

# Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок)
## Айымньылара, үлэлэрэ

* «Юкагиры», «Юкагирский язык», БСЭ бастакы таһаарыытыгар анаан ыстатыйалар
* «На Крайнем Севере», очерк (1933)
* «Одулы (юкагиры) Колымского округа» (1930 с. «Советский Север» сурунаалга бэчээттэмит)
* «Жизнь Имтеургина-старшего», сэһэн (1934)

# Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок)
## Аатын үйэтитии

* Тэки Одулок аата Дьокуускай куорат, Зырянка бөһ., Нелемное с. уулуссаларыгар иҥэриллибит
* Өлүөнэ уонна Халыма өрүстэргэ теплоходтар ааттаммыттар
* Тэки Одулок аатын төрөөбүт дойдутугар Нелемнэй с. бастакы дьүкэгиир национальнай оскуолатыгар сүктэриллибит (1996)
# Kawasaki Heavy Industries

Kawasaki Heavy Industries (Кавасаки Хьүви Индастриз), Дьоппуон биир биллэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ үрдүк технологиянан двигательлары, байыаннай, IT быһаарылаары оҥорор конгломерат, ону таһынан элитнай мотоцикллары уонна мотовездеходтары.
Кавасаки Индастриз сүрүн запчастары уонна компоненнары NASAҕа оҥорор. Ону таһынан бэйэтэ куйаары үөрэтэр лабораториялаах.
Салалтата — Кобе (Дьоппуон).
Кавасаки Индастриз тэрилтэ аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, онно сүрүн оруолу оонньуур.
Акциялара көҥүл эргийэр, ол эрэн сүрүн тутааччылар:
* Дьоппуон былааһа - 34%
* Mitsui Group - 21%
* BlackRock - 12%
* The Vanguard Group - 6%
* Уоннааҕыта көҥүл эргийэр.
# Чиксулуб

Чиксулуб (Чикшулуб, исп. Cráter de Chicxulub), Үкатан (Юкатан) кытыл арыытыгар баар кратер. Бу кратер 65 миллион сыл аннараа өттүгэр астероид түһүүтүттэн үөскээбит, именно ол кэмнэ динозавр төрүтэ имири эстибит.
# Күрдьүгэс эриэн

Күрдьүгэс эриэн — кытархай дьураалардаах күрүҥ өҥ (сүөһүгэ сыһыаннаах).
Тараах күрдьүгэс — үрүҥ дьураалардаах хараҥа кыһыл.
# Изяслав II Мстиславич

Изяслав II Мстиславич Владимир-Волынскай - Русь 25-с салайааччыта. 1146 сыллаахха тастыҥ убайыттан бөрөстүөлү күүһүнэн былдьаан баран Киев олохтоохторун көрдөһүүтүнэн былааһы Георгий I Владимирович Рюриковичка биэрбит.
# Уйус

Уйус эбэтэр даарда көҕөн (нууч. косатка, лат. Anas falcata Georgi) — кус бииһин ууһугар киирэр көтөр. Орто кус.
Тас көстүүтугэр харрахха быраҕыллар уратылара: тоботугэр кэтит көҕүллээх, сиэрпэ курдук өҕүллүбүт олордоҕуна көстөр куорсуннардаах.
Төбөтүн үрдэ сүүһуттэн кэтэҕэр дылы хараҥа хоҥор, сорох сиринэн хара да диэххэ сөп, төбөтүн икки өттө уонна моонньун кэннэ хараҥа от күөҕэ. Көхсө хараҥа, долгулдьуйар сурааһыннардаах. Сыҥааҕа хабарҕата үрүҥнэр, моонньун аллаараа өттүгэр от күөхтүҥү хара моойторуктаах. Түөһэ хараҥа долгулдьуйар ойуулаах. Ойоҕосторо сиэрэйдэр, кутуругун аанна хара. тумса ахара, атахтара ссиэрэйдэр.
Уйус Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Хотугу кыраныыссата хотугулуу кэтирээһин 64 кыраадыһгар дылы тиийэр. Наһаа элбэҕэ суох көтөр. Өрөспүүбулүкэ таһыгар Карсноярскай кыраай соҕуруулуу-илинигэр, Камчааткаҕа, Амур өрүс тардыытыгар, Приморьеҕа, илин Монголияҕа, Забайкальеҕа, Байкаалга, Сахалииҥҥа уонна Дьоппуон арыыларыгар уйаланар. Сүрүн кыстыктара - Япония уонна Соҕуруу Кытай. Сорҕото Вьетнамҥа кыстыыр.
Туймаада хочотугар ыам ыйын иккис декаадатыгар көтөн кэлэр. Тыһыта уйатын ыам ыйын иккис аҥаарыгар оҥостор. Сүрүн өттө ыам ыйын бүтэһигэр, бэс ыйын саҥатыгар сымыыттыыр. Уйата сиргэ хойуу от, сэппэрээк эбэтэр кыра мастар быыстарыгар буолар, Биир уйаҕа 8-10 сымыыт баар буолар. Сымыытын өҥө саһархайдыҥы маҥан. Оҕолоро бэс ыйын бүтэһик декадатыттан тахсан бараллар, атырдьах ыйын ортотугар көтөллөр. Балаҕан ыйыгар кыстыктарыгар көтөллөр.
Аһылыгар үүнээйи ас баһылыыр. Саас уонна күһүн боруу от үнүгэстэрин уонна астарын сиир. Сайын ону кытта хомустар, туораахтаах үүнээйилэр, тиит туораахтарын сиир. Хамсыыр-харамайы (уу үөннэрэ, личинкалара, ракообразнайдар, кыыкы) аҕыйахтык сиир.

# Уйус
## Өссө маны көр

* Дьаҕыл уйус

# Уйус
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# Моhандас Карамчанд Ганди

Моhандас Карамчанд Ганди (гудьарати: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી) (алтынньы 2, 1869 — тохсунньу 30, 1948) диэн Индия тутулуга суох буолуутун хамсааhынын тутаах басхана. Кини сатьяграhа диэн тиранияны күргүөмнээх олохтоох бас бэринимиинэн утарылаhыы философиятын айааччыта. Сатьяграhа Индия тутулуга суох буолуутун туhугар охсуhууга улахан оруоллааҕа уонна аан дойду үрдүнэн олохтоох бырааптар уонна көҥүл иhин хамсааhыннары көҕүлээбитэ. Кини аан дойдуга Маhатма Ганди (санскрит: महात्मा — "Улуу кут") диэн ордук биллэр.
# Сахалыы-нууччалыы кылгас кэпсэтинньик
## Приветствие

Дорообо. Здравствуйте.
Үтүө сарсыарданан. Доброе утро.
Үтүө күнүнэн. Добрый день.
Үтүө киэһэнэн. Добрый вечер.

# Сахалыы-нууччалыы кылгас кэпсэтинньик
## Знакомство

Эн аатыҥ кимий? Как тебя зовут?
Мин аатым Сардаана. Меня зовут Сардаана.
Билсэн кэбис, бу - мин доҕорум Сандал. Познакомтесь, это мой друг Сандал.
Эн хантан сылдьаҕыный? Вы сами откуда?
Мин Дьокуускайтан сылдьабын. Я из Якутска.
Эн хаһан кэлбиккиний? Когда вы приехали?
Мин бэҕэһээ кэлбитим. Я приехал вчера.
Эн сааһыҥ хаһый? Сколько вам лет?
Мин уон алта саастаахпын. Мне шестнадцать лет.
Эн хаһыс кылааска үөрэнэҕиний? В каком классе вы учитесь?
Мин тохсус кылааска үөрэнэбин. Я учусь в девятом классе.
Эйигин Саха сиригэр ыҥырабын. Я приглашаю вас в Якутию.
Мааны ыалдьыт буолуҥ. Будьте дорогими гостями.

# Сахалыы-нууччалыы кылгас кэпсэтинньик
## Благодарность

Баһыыба. Спасибо.
Эйиэхэ махтанабын. Благодарю вас.
Бэлэҕиҥ иһин махтал. Спасибо за подарок.
Көмөҥ иһин баһыыба. Спасибо за помощь.

# Сахалыы-нууччалыы кылгас кэпсэтинньик
## Извинение

Баһаалыста, бырастыы гын. Простите меня, пожалуйста.
Хойутаабыппын бырастыы гын. Извините за опоздание.
Сыыспыппын баалаама. Простите, я ошибся.
Бука диэн кыыһырыма. Пожалуйста, не сердитесь.

# Сахалыы-нууччалыы кылгас кэпсэтинньик
## Обиходные вопросы

Бу көмпүүтэр сыаната хаһый? Сколько стоит этот компьютер?
Эн иллэҥ кэмҥэр тугу гынаҕыный? Чем ты занимаешься в свободное время?
Эн тугу интэриэһиргиигин? Чем ты интересуешься?
Эн үөрэххэр хайдаххыный? Как ты учишься?
Эн сахалыы билэҕин дуо? Говорите ли вы по-якутски?
Хас чааһый? Который час?
Хомус түмэлэ ханна баарый? Где находится Музей хомуса?
Аҕаҥ ханна үлэлиирий? Где работает ваш отец?
Бу кимнээҕий? Кто они?

# Сахалыы-нууччалыы кылгас кэпсэтинньик
## Прощание

Көрсүөххэ диэри. До свидания.
Этэҥҥэ айаннааҥ. Счастливого пути.
Дьоҥҥор эҕэрдэтэ тиэрдээр. Передавай привет своим родителям.
Өссө да көрсүөхпүт. Еще увидемся.
Тиийдэххинэ, эрийээр. Как приедешь, позвони мне.

# Сахалыы-нууччалыы кылгас кэпсэтинньик
## Өссө маны көр

* саха
* нуучча
* тылдьыт
# Хоту Америка

Хоту Америка диэн Сир аҥарын арҕаа өттүгэр баар континент. Экуатортан хоту сытар. Хоту Америкаттан хоту Хоту океан баар, арҕааттан Чуумпу океан, илинтэн Атлантик океан, соҕуруулуу-илинтэн Кариб байҕала.
Хоту Америка иинэ 24,709,000 км², дьоно 523,736,000. 23 дойду баар.

# Хоту Америка
## Хотугу Америка уонна олох

Хотугу Америка — саамай дьон олохсуйарыгар ордук континент буолар, манна олус баай дойдулар сыталлар, олортон АХШ уонна Канаада буолар.

# Хоту Америка
## Саха омуга Хотугу Америка континеныгар

Хотугу Америка - 500 миллион киhи олорор, олортон 309 миллион АХШ, Канада - 37 миллион, Мексика - 120 миллион. Олортон 2450 Саха омуга буолар.