yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 2021 сыл

3 -c тыһыынча сыл :
XIX үйэ — XX үйэ — XXI үйэ — XXII үйэ — XXIII үйэ :
Хронология таабыла :
2021 сыл

# 2021 сыл
## Туох буолбута

Холобоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрэ 2021 сылы манныкка анаабыта:
* Бигэтик сайдыы туһугар айымньылаах экэниэмикэ сыла;
* Оҕуруот аһын уонна фрукта сыла;
* Эйэ уонна итэҕэйсии сыла;
* Оҕо үлэлиирин суох гыныы сыла.

# 2021 сыл
## Түбэлтэлэр
### Тохсунньу

* Тохсунньу 6 — Быыбар түмүгүн билиммэтэх АХШ бэрэсидьиэнэ Дональд Трамп диэки буолааччылар АХШ Капитолийыгар саба түһүүлэрэ. Биэс киһи өлбүт, Конгресс чилиэттэрэ эвакуацияламмыттар
* Тохсунньу 27 — "Ойуун Сааска" ("Шаман") диэн дьон ааттыыр киһилэрин Александр Габышевы 50 Росгвардеец (ол иһигэр МВД миниистирин солбуйааччы) дьиэтиттэн тутан психдиспансерга иккистээн эмтэтэ илдьибиттэр. Тутуу кэмигэр былаас бэрэстэбиитэлин батаһынан бааһырдыбытын иһин холуобунай дьыала тэрийбиттэр.

# 2021 сыл
## Түбэлтэлэр
### Олунньу

* Олунньу 1 — Мьянмаҕа байыаннайдар Аун Сан Су Чжини былаастан туораппыттар уонна байыаннай салалтаны олохтообуттар.
* Олунньу 10 — Үгэс курдук сылын ахсын ыытыллар Рио-де-Жанейро карнаваала (Бразилия) COVID-19 хамсыгыттан сылтаан буолбат буолбут.
* Олунньу 18 — Perseverance марсоход Марска Джезеро кратерга этэҥҥэ түспүт.

# 2021 сыл
## Түбэлтэлэр
### Кулун тутар

* Кулун тутар 5 — Папа Франциск COVID-19 пандемиятын кэмигэр Ираакка сырыытын саҕалаабыт.
* Муус устар 7 — COVID-19 хамсыга: СиДиСи биллэрбитинэн SARS-CoV-2 Alpha вирус АХШ-ка COVID-19 саамай тарҕаммыт көрүҥүнэн буолбут.

# 2021 сыл
## Түбэлтэлэр
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 22 — Кытай Ганьсу провинциятыгар 21 сүүрүк спортсмен 100 килэмиэтирдээх ультрамарафон кэмигэр тымныы тыал түһэн тоҥон өлбүттэр. Чжу Кэмин диэн хой көрөөччү элбэх тоҥон нэһиилэ хамсыыр буолбут сүүрүгү өлөр өлүүттэн быыһаабыт, 6 өйүн сүтэрбит киһини хайа хаспаҕар илдьэн ириэрбит.

# 2021 сыл
## Түбэлтэлэр
### От ыйа

* От ыйын 11 — Ричард Брэнсон аан бастакыннан бэйэтин хараабылынан космоска тахсыбыт көннөрү киһи буолбут.
* От ыйын 12 — Европаҕа ардахтан сылтаан халааннар саҕаламмыттар, 190 киһи өлбүт, ол иһигэр 150 киһи Германияҕа.

# 2021 сыл
## Түбэлтэлэр
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 7 — улахан уот Горнай улууһун Бэс Күөлүгэр суоһаабыт. 33 олорор дьиэ, 8 тутуу уокка былдьаммыт.

# 2021 сыл
## Өлбүттэр

* Бэс ыйын 7 — Нелунов Анатолий Гаврильевич (1943 с.т.) — саха сомоҕо домоҕун чинчийбит учуонай, лексиколог, лексикограф, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата, С.А. Новгородов аатынан Бириэмийэ лауреата, РНА СС үтүөлээх бэтэрээнэ, Таатта улууһун ытык киһитэ.
* Бэс ыйын 8 — Саха сирин уонна Сибиир омуктарын литэрэтиирэлэрин чинчийбит учуонай Николай Тобуроков (1933 с.т.)
* От ыйын 1 — Муттуххай Бороҥ — суруйааччы, бэйиэт, суруналыыс, Үөһээ Бүлүү улууһун "Үөдүгэй нэһилиэгэ" муниципальнай тэриллии баһылыга.
* От ыйын 5 — Рафаэлла Карра (1943 төр.), Италия ырыаһыта, үҥкүүһүт, тэлэбиидэнньэ ыытааччыта, артыыс.
* Атырдьах ыйын 30 — Карпов Вячеслав Павлович (1947 с.т.) — саха биллииллээх тустууга, успуорт үлэтин тэрийээччи, Дмитрий Коркин аатынан Государственнай бириэмиэйэ лауреата, Чурапчы улууһун ытык киһитэ.
# Горгиппия

Горгиппия (был.-гириэк. Γοργιππία) — Хара байҕалҕа кытылыгар турар былыргы куорат. Кини б.э.инн. VI үйэттэн — б. э. III үйэтигэр дылы Боспуор саарыстыбатын састаабыгар баар буола сылдьыбыта.

# Горгиппия
## Өссө маны көр

* Анаапа
# Ыыс-араҕас өҥ

Ыыс-араҕас өҥ (нууч. оранжевый) — араҕас өҥ кыһылы кытта буккуспута.

# Ыыс-араҕас өҥ
## Өссө маны көр

* Дабархай өҥ
* Сырдык дабархай өҥ
* Солоҥу өҥ
# Wells Fargo

Wells Fargo диэн Америка биир бөдөҥ финансовай конгломерата буолар. Бу финансовай структураҕа араас холдиҥнар киирэллэр, холобур араас страхованийа, кредитной системалар, бааннар.
Америкаҕа улаханынан 4 миэстэ, сир шаарын үрдүнэн 12 миэстэ.
# 7 -c тыһыынча сыл

5-c тыһыынча сыл — 6-c тыһыынча сыл — 7-c тыһыынча сыл — 8-c тыһыынча сыл — 9-c тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
7 -c тыһыынча сыл
# Алексеев Николай Гаврилович

Алексеев Николай Гаврилович, (1935 с. ахсынньы 15 күнэ – 2018 с от ыйын 7 күнэ) Россия суруналыыстарын союһун чилиэнэ, спорт ветерана, кыраайы үөрэтээччи, селькор, педагогическай үлэ ветерана, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, методист-учуутал, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала, тыыл бэтэрээнэ, Бордоҥ нэһилиэгин, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо

# Алексеев Николай Гаврилович
## Олоҕун олуктара

1966c. – Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатын отделениетын бүтэрэн, Бордоҥ орто оскуолатыгар анаммыта
1966 - 1995с.с. – Бордоҥ орто оскуолатын саха тылын уонна литературатын учуутала. 1974c. “Ыллык” юнкоровскай поһу, 1977с. “Сардаҥа кыымнара» литературнай куруһуогу тэрийбитэ. Саха национальнай концепцията олоххо кииириитигэр биир бастакынан олук оҥорсубута, ол курдук 1990 с. оскуолаҕа саха балаҕана тутуутун көҕүлээбитэ, үүнэр көлүөнэҕэ саха омук төрүт үгэһин үөрэтэр-иитэр киин буолбута, манна араас таһымнаах конференциялар, аһаҕас уруоктар, семинардар ситиһиилээхтик ыытыллаллара. Кыраайы үөрэтиигэ анаммыт 12 кинигэ автора, улуус таһымнаах «Сайылык оонньуулара» бырайыак төрүттээччитэ

# Алексеев Николай Гаврилович
## Наҕараадалара

· РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
· Россия суруналыыстарын союһун чилиэнэ
· Методист-учуутал
· Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала
· Спорт ветерана
· Педагогическай үлэ ветерана
· Тыыл бэтэрээнэ,
· Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо
· Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо
# Соколов Эдуард Дмитриевич

Соколов Эдуард Дмитриевич (Тулусхан) (03.07.1944, Маар-Күөл, Сунтаар улууһа — 05.08.1996) — суруйааччы, суруналыыс, учуутал, түмэлдьит, Бүлүү өрүс чөл туругун турууласпыт түмэт дьайыксыт, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Сунтаар улууһун ытык киһитэ.

# Соколов Эдуард Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

1944 сыллаахха от ыйын 3 күнүгэр Сунтаар улууһун Маар-Күөл сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
1962 с. — Тойбохой орто оскуолатын бүтэрбит.
1982 с. — Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатынсалаатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбит.
Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.

# Соколов Эдуард Дмитриевич
## Олоҕун олуктара
##### Үлэлээбит сирдэрэ:

    Тырахтарыыс, болуотунньук, столяр;
    Оскуола, учуутал;
    Оройуон спорткомитета, бэрэссэдээтэл;
    С. А. Зверев аатынан түмэл, директор;
    Сунтаар улууһун культуратын салаатын сэбиэдиссэйэ;
    «Саха Сирэ» хаһыат, собкорр.
1991 с. — Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
1996 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр өлбүт.

# Соколов Эдуард Дмитриевич
## Айар үлэтэ

Айымньылара 1975 сылтан «Хотугу сулус» сурунаалтан саҕалаан бэчээттэнэллэр. Бастакы кинигэтэ «Арахсыспат аргыстарым» 1980 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.

# Соколов Эдуард Дмитриевич
## Айымньылара

* Арахсыспат аргыстарым: Сэһэн. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1980. — 191 с.
* Дьол: Сэһэн. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1985. — 174 с.
* Кэпсиэхпин баҕарабын: Сэһэннэр.— Дь.: Кинигэ кыһата, 1987. — 95 с.
* Хампа: Роман. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1992. — 1998. 1-гы кинигэ. — 216 с.; 2-с кинигэ — 196 с.
* Буруйдаах: Сэһэннэр. — Дь.: Бичик, 1994. — 176 с.

# Соколов Эдуард Дмитриевич
## Кини туһунан

* Зверев И. Кудуччу, суһаллык суруйар // «Хотугу сулус». — 1988. — № 8. — с. 98—99.
* Левин И. Уйуо дуо «Далаһа» // «Чолбон». — 1990. — № 8. — с. 92—95
* Тобуруокап Н. Огдолуйбут олохтоох көлүөнэ // Тулусхан. Буруйдаах. — Дь., 1994. — с. 5—11.
* Урсун. Эрэл доҕор Эдуард // «Чолбон». — 1999. — № 7. — с. 68—69.
# Чайнатаун

Чайнатаун (ааҥл. Chinatown) — Кытай куораттарыттан ураты сирдэргэ кытайдар түөлбэлээн олорор сирдэрэ. Чайна диэн кытайдары аҥылычаанныы ааттааһынатна, уонна аҥылычаанныы куорат диэн тылтан төрүттэммит тиэрмин. Бу сирдэргэ кытайдар бэйэлэрин култуураларын тутан, бэйэлэрин сиэрдэрин-майгыларын тутуһан олороллор. Холобур, Арассыыйа дойдутугар 32 Чайнатаун квартаала баар диэн ааҕаллар — Арассыыйа 12 куоратыгар, олор ахсааннарыгар Москва, Санкт-Петербург уонна Новосибирскай курдук улахан куораттар киирэллэр. Ити куораттарга сорох сабаҕалааһынан 100 тыһ. кытай олорор, кэнники кэмҥэ Владивосток уонна Хабаровскай куораттарга эмиэ кытай элбээн эрэр.

# Чайнатаун
## Чайнаун Саха сиригэр

Саха сиригэр кытай омуга элбээн эрэр чинчилээх, ол курдук:
* 1999 — 1178 киһи
* 2002 — 4879 киһи
* 2005 — 23098 киһи (элбэх нелегальнай миграннар)
* 2007 — 19998 киһи (арыый кыччыыллар)
* 2009 — 28140 киһи (элбээн эрэллэр уонна Арассыыйа гражданина буоларга дьулуһуу, олохтоох дьону кытта ыал буолуу, оҕо төрөтүү улам элбэхтик көстөр буолан эрэр)
Кытайдар үгүстэрэ Нүөрүҥгүрү куоракка уонна Туймаада хочотугар олохсуйаллар.

# Чайнатаун
## Чайнаун Туймаада хочотугар

Дьокуускай куоракка кытайдар ахсааннара:
* 1999 — 998 киһи
* 2002 — 4446 киһи
* 2007 — 22878 киһи (үгүстэрэ 17 кыбаарталга олороллор)

# Чайнатаун
## Чайнатаун омук дойдуларыгар

Саамай улахан Кытай диаспората АХШ-ка баар (19-30 мөл) уонна өссө 200 араас омук сирдэригэр.
# Бериллиум

Паар баттааhына :
| 4 литиум ← бериллиум → бор - ↑ Be ↓ Mg Бериллиум in the periodic table of the elements Периодик табыл ||
| Бүтүн билиилэрэ ||
| Аата, бэлиэтэ, нүөмэрэ | бериллиум, Be, 4 |
| Элемент категорията | алкалин сир метал |
| Бөлөҕө, периода, блога | 2, 2, s |
| Өҥө | үрүҥ-бороҥ металлик |
| Атом маассата | 9.012182(3) g·mol⁻¹ |
| Электрон конфигурацията | 1s² 2s² |
| Электрон хахха | 2, 2 (Image) |
| Физик характеристикалара ||
| Фазата | solid |
| Чиҥэ | 1.85 g·cm⁻³ |
| Убаҕас чиҥэ уулларыгар | 1.690 g·cm⁻³ |
| Ууллуу кэрдииhэ | 1560 K (1278 °C, 2349 °F) |
| Оргуйуу кэрдииhэ | 2742 K (2469 °C, 4476 °F) |
| Ууллуу итиитэ | 7.895 kJ·mol⁻¹ |
| Уостуу итиитэ | 297 kJ·mol⁻¹ |
| Итиини иҥэримтиэтэ | (25 °C) 16.443 J·mol⁻¹·K⁻¹ |
| Паар баттааhына P/Pa1101001 k10 k100 k at T/K146216081791202323272742 ||
| Атом характеристикалара ||
| Кристал тутула | hexagonal |
| Аhыйыы нүөмэрэ | 3 (amphoteric oxide) |
| Электромэлдьэhиитэ | 1.57 (Pauling scale) |
| Ионизация энергиялара | | 1st: 899.5 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 2nd: 1757.1 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 3rd: 14848.7 kJ·mol⁻¹ |
| Атом радиуhа | 105 pm |
| Атом радиуhа (calc.) | 112 pm |
| Ковалент радиус | 90 pm |
| Атын билиилэрэ ||
| Магнетизма | diamagnetic |
| Итиини ыытыы | (300 K) 200 W·m⁻¹·K⁻¹ |
| Итии кэҥээhинэ | (25 °C) 11.3 µm·m⁻¹·K⁻¹ |
| Тыас түргэнэ (thin rod) | (r.t.) 12870 m·s⁻¹ |
| Юҥ модула | 287 GPa |
| Кытаанах модула | 132 GPa |
| Сабардам модула | 130 GPa |
| Пуассон коэффициена | 0.032 |
| Мос скалата | 5.5 |
| Виккерс кытаанаҕа | 1670 MPa |
| Бринелл скалата | 600 MPa |
| CAS регистрация нүөмэрэ | 7440-41-7 |
| Халыып: Көрүү • Ырытыы • Уларыт ||
Бериллиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Be уонна атом нүөмэрэ 4.
# Procter and Gamble

«ПРОКТЕР ЭНД ГЭМБЛ» (ааҥл. Procter and Gamble, P&G) — олоххо-дьаһахха туттуллар химияны уонна эми-тому оҥорон таһаарар тэрилтэ. Салалтата Цинциннати куоракка (Огайо) баар. 1837 сыллаахха Уильям Проктер уонна Джеймс Гэмбл мыыла, чүмэчи, арыы, глицерин оҥорор дьоҕус дьиэ кэргэн фиирматын тэрийбиттэр. Аата «Проктер энд Гэмбл оф Цинциннати». 1882 сыллаахха Харли Проктер (Уильяма уола) «Айвори» диэн ууга тимирбэт мыыланы арбаан дойдуга киэҥник биллибит. 1926 сыллаахха, үчүгэй сыттаах суунар сириэстибэлэр муодаҕа киирбит кэмнэригэр хампаанньа «Камей» мыыланы таһаарбыт. 1933 сыллаахха «Проктер энд Гэмбл» таҥас сууйар Oxydol бороһуогу «Ма Перкинс» диэн ааттаах радиосериал кэмигэр арбаан «мыыла операта» диэн жаанры төрүттээччинэн буолбут. 1930-с сылларга Dreft диэн ааттаах синтетика сууйар сириэстибэни таһааран сууйар-ырастыыр технологияларга улахан уларытыыны онорбута.
Аан дойду иккис сэриитин бүтүүтүгэр Tide диэн таҥас сууйар бороһуогу таһааран 1950 сыллаахха бэйэтин үлэлиир рыынагар бастакы хампаанньа буолбут. Бу бороһуок «Тайд» диэн нууччалыы суруктаах Сэбиэскэй Сойууска эмиэ атыылана сылдьыбыта. 1961 сыллаахха «Памперс» бастакы баартыйатын таһаарбыттара. Бу подгузниктар кыра оҕону көрүүнү-харайыыны биллэрдик чэпчэппиттэрэ. 1983 сыллаахха хампаанньа дьахтар гигиенатыгар туттуллар проклаадкаларын Always диэн ааттаан таһаарбыттара.
XX үйэ бүтэһигэр аан дойду ырыынагар мыыла, таҥас сууйар бороһуок, тиис сууйар пааста, дезодорант, шампуун ырыынактарын биир күүстээх кыттааччыта буолбут. Оҥорор табаардарын 140 дойдуга 300 ааттаах брендтарынан атыылыыр. Хампаанньаҕа сир үрдүнэн 98 тыыһ киһи үлэлиир эбит. 2004 сыл түмүгүнэн хампаанньа сыаната 133,92 млрд долл, онтон барыһа 6,94 млрд доллар эбит.
# Буркина Фасо

Буркина Фасо (Burkina Faso) диэн Арҕаа Африка дойдута. Алта дойдулуун кирбиилэhэр: Малилыын хоту, Нигердыын илин, Бенинныын соҕуруулуу-илин, Тоголыын уонна Ганалыын соҕуруу уонна Кот д'Ивуардыын соҕуруулуу-арҕаа. Иэнэ 274,000 км², олохтоохторун ахсаана 13,200,000. Урукку аата Үөһээ Вольта Республиката (атырдьах ыйын 4 1984 дылы). Буркина Фасо олохтоохторо Burkinabè дэнэллэр.
Киин куората Куагадугу. Францияттан 1960 сыллаахха тутулуга суох буолбута.
# Кентукки сиригэр Ахсынньы 11 күнүгэр 2021 Торнадо түһүүтэ

Кентукки сиригэр Ахсынньы 11 күнүгэр 2021 Торнадо түһүүтэ — Ахсынньы 10–11–12 күннэригэр 2021 сыллаахха улахан торнадо Мэйфилд куораты сири кытта тэҥнээн 100 киһини өлөрдө. Бу Кентукки штатыгар саамай улахан холоруктар түһүүлэрэ.
# Сэп

Сэп диэн үлэни чэпчэтэргэ туттуллар барамай. Бастакы сэптэри Таас үйэ саҕана оҥорор буолбуттара. Сыыйа сэп арааһа элбээн уонна оҥоһуута уустугуран барбыта.
Сэп холобурдара:
* быһах
* өтүйэ
* күрдьэх
* баһымньы
* тарыыр
* эрбии
# Диэрби түмэлэ уонна уус-уран галереята

Диэрби түмэлэ уонна уус-уран галереята (ааҥл. Derby Museum and Art Gallery) — 1879 сыллаахха бибилитиэкэни кытта олохтоммут Диэрби куорат түмэлэ. Куорат Кафедра кыбартаала диэн ааттанар оройуонугар кыһыл киппииччэттэн Ричард Нилл Фримен бырайыагынан Майкл Басс-кыра диэн киһи үбүнэн тутуллубут дьиэ.
1863 сыллаахха Александр Кроолл диэн ботаник бибилитиэкэринэн анаммыт, нөҥүө сылыгар бибилитиэкэ түмэли кытта холбоспут.
Түмэлгэ Джозеф Райт элбэх хартыыналара бааллар (300-тэн тахса эскиистэрэ, 34 арыы-кыраасканан суруллубут хартыыната уонна дөкүмүөннэрэ харалла сыталлар). Маны таһынан түмэлгэ археологияҕа, айылҕа көстүүлэригэр, геологияҕа, байыаннай дьыалаҕа сыһыаннаах экспонааттар бааллар. Диэрби куораттан уонна таһынааҕы сирдэртэн хомуллубут фарфор оҥоһуктар көрдөрүүгэ тураллар.
# Биохимия

Биохимия диэн тыыннаах организмнарга буолар процесстары чинчийэр үөрэх. Клетка биологиятыгар уонна физиологияҕа улахан суолталаах. Биохимия үөрэҕэ энзимнары, нуклеокислоталары, углеводтары, саахардары, белоктары уонна сыа араас көрүҥнэрин уонна ыккырдалыргар барар процесстары үөрэтэр.

# Биохимия
## Макромолекулалар

Биология молекуларарыттан түөрт улахан тииптара манныктар:

# Биохимия
## Макромолекулалар
### Нуклеокислоталар

Нуклеокислоталар диэн ДНКны уонна РНКҕа баар уһуннук холбоммут углерод молекулаларыттан турар. ДНК диэн дизоксинуклеиновая кислота диэн кылгатыллыбыта, ол аата икки спираллар холбоммут тарҕаммыт нуклекислота буолар. Бары тыыннаах эттик генетическай информациятын суруйар уонна көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдэр. РНК диэн атын нуклекислота буолар. ДНКттан ылыллыбыт информацияны дьиҥ оҥорор. РНК араас тииптара элбэх, бэйэтэ араас-араас суолталаах.

# Биохимия
## Макромолекулалар
### Белоктар

Белоктар аминокислотаттан оҥоһуллубут полимердара буолаллар. Белок икки көрүҥнээх: эттиккэ баар, ол курдук киһи былчыҥар баар протеинтан турар. Иккис араас энзим, араас ко-энзимтартан туруон сөп. Энзим диэн араас белок көрүҥэ, химческай реакция буоларын олустук түргэтэллэр.

# Биохимия
## Макромолекулалар
### Углеводородтар

Углеводородтар араас саахардары уонна клечатканы холбуур. Ордук боростуой углеводородунан моносахарид буолар, ол аата биир саахар молекулата диэн. Моносахаридтар холобурдарынан глюкозаны уонна фруктозаны ааҕыахха сөп. Полисахаридтар диэн элбэх молекулалар холбоһуллубуттара, ол курдук гликоген эбэтэр целлюлоза. Углеводородтар араас суолталаахтар, ол гынан ордук биллэрэ метаболизм буоларыгар биир улахан энергияны аҕалар уматык буолар. Углеводородтар химия сибээстэрин алдьатыллыытыгар энергия тахсар, ону киһи этэ-сиинэ туттар.

# Биохимия
## Макромолекулалар
### Липидтар

Липидтар диэн сыа уонна буоска араастара буолар. Ыраастаныллыбыт липидттар биир химия ситимнээх буоллар, ону сибиинньы сыатыгар эбэтэр арыыга булуохха сөп. Ыраастаныллыбытах липидтар диэн хас даҕаны химическай сибээтээх буоллаллар. Киһи этэ липидтары энергияны харайыгар туттар. Элбэх энергия наада буоллаҕына липид молекулалара энергияны таһаарарга алдьатыллаллар.
# Олгуйдаах

Олгуйдаах өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаатын Ахтаранда салаата. Уһуна 191 км., тардыытын иэнэ 5450 км².
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар Тоймоку күөлгэ баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар Ааллаах (80 км.)

# Олгуйдаах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Муостаах күөрэгэй

Муостаах күөрэгэй эбэтэр Хаас чыычааҕа (лат. Eremophila alpestris, нууч. полярный жаворонок, рогатый жаворонок, рюм) — туундараҕа, ойуурдаах туундараҕа уонна сорох сирдэринэн тайҕа зонатыгар баар хайаларга сэдэхтик көстөр чыычаах. Атыыра төбөтүгэр уһун хара куорсуннардаах — «муостаах». Хабарҕата араҕас. Тыһыта «муоһа» кылгас. Ыйааһына 31-43 г.

# Муостаах күөрэгэй
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
# Жак Картье

Жак Картье (фр. Jacques Cartier, Ахсынньы 31, 1491 – Балаҕан ыйын 1, 1557) диэн билиҥҥи Канада сирин Францияҕа бас билиннэрбит француз чинчийээччитэ. Сен Лоренс хомотун уонна Сент Лоренс өрүс кытылларын хаартаҕа бэлиэтээбитэ.
# Бэлиитикэ

Бэлиитикэ, эбэтэр Политика диэн или уонна дьону-сэргэни салайыы ааттанар. Дьон ыккардыгар алтыһыыга барытыгар баар көстүү (ол иһигэр куомун дьаһалта, тэрилтэ, академия, итэҕэл институттарын кытта). Бэлиитикэни үөрэтии политология (политика билимэ) дэнэр.

# Бэлиитикэ
## Бэлиитикэ сүрүн өйдөбүллэрэ

* Биилик
* Аптарытыат
* Дьаһах
* Суверенитет

# Бэлиитикэ
## Бэлиитикэ бөлөһүөктэрэ

* Конфуций
* Платон
* Аристотель
* Никколо Макиавелли
* Томас Хоббс
* Джон Локк
* Жан-Жак Руссо
* Дьон Стюарт Милл
* Карл Маркс

# Бэлиитикэ
## Бэлиитикэ систиэмэлэрэ уонна идеологиялара

* Аутократия
* Ауторитаризм
* Анархизм
* Демократия
* Диктатура
* Консерватизм
* Коммунизм
* Либерализм
* Марксизм
* Милитаризм
* Нацизм
* Национализм
* Пацифизм
* Плутократия
* Социализм
* Теократия
* Тоталитаризм
* Тимократия
* Фашизм

# Бэлиитикэ
## Атын өйдөбүллэр

* Аан дойдутааҕы бэлиитикэ баартыйалара
* Ас политиката
* Активизм
* Коррупция
* Политика критиката
* Политика партията
* Политика психологията
* Политика симуляцията
* Политика социологията
* Политика спектра
* Политика экономията
* Политика хамсааhына
* Политика философията
* Политология
* Сорумдьу статистика
# Кумахыны утары охсуһуу күнэ

Кумахыны утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ (нууч. Всемирный день борьбы с малярией, ХНТ атын тылларынан: араб. اليوم العالمي للملاريا, ‎исп. Día Mundial del Paludismo, фр. Journée mondiale du paludisme) сылын ахсын муус устар 25 күнүгэр 2008 сылтан бэлиэтэнэр. 2007 сыллаахха ВОЗ ассамблеята төрүттээбитэ.
Бу күн 2001 сыллаахтан бэлиэтэнэр «Африкаҕа кумахыны утары охсуһуу күнүгэр» эбии олохтоммута.
Кумахы эмтэнэрин уонна кинини утары профилактика үлэтэ дьайыылааҕын дьоҥҥо тарҕатарга анаан олохтоммута.

# Кумахыны утары охсуһуу күнэ
## Тиэмэлэрэ

* 2018 сыл — «Кумахыны кыайар кыах»
* 2017 сыл — «Кумахыны букатыннаахтык кыайыахха»
* 2016 сыл — «Кумахыны отой суох гыныахха»
* 2015 сыл — «Инникини үбүлээһин. Кумахыны кыайыы»
* 2014 сыл — «Инникини үбүлээһин. Кумахыны кыайыы»
* 2013 сыл — «Инникини үбүлээһин. Кумахыны кыайыы»
# Керамика

Керамика (был.-гириэк. κέραμος — туой) диэн ититэн оҥоруллар материал. Керамика химия тутулунан инорганик сэк буолар. Керамика төрүкү туойтан оҥоһуллара. Урут керамиканан иһит уонна кирпииччэ оҥорооччулар. 20 үйэттэн саҕалаан атын материаллары кытта булкаастаах керамиканы оҥорор буолбуттара. Аныгы керамика материаллара тутуу, индустрия, медицина, билим эйгэлэригэр киэҥник туттуллаллар. Керамика биллэр холобурдара - фарфор, фаянс, шамот, майолика, туой оҥоһуктар.
# Тоһоҕо

Тоһоҕо диэн сэлээппэ төбөлөөх уонна сытыы уһуктаах туттарар метал тэрил. Өтүйэнэн охсуллан маска киирэр.
# Стручков Кирилл Намсараевич

Стручков Кирилл Намсараевич — филологическай билим кандидата.

# Стручков Кирилл Намсараевич
## Олоҕун олуктара

* 1973 с. алтынньы 15 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* 1997 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1997-2008 сс. — старшай лаборант.
* 2007 с. — филологическай билим кандидатыгар «Социолингвистические проблемы обучения эвенкийскому языку: состояние и перспективы» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2008 сыллаахтан — Россия НА Сибиирдээҕи салаатын ГИиПМНС Институтын эбэҥки филологиятын секторын научнай үлэһитэ.
К. Н. Стручков — социолингвистика эйгэтигэр идэтийэр.

# Стручков Кирилл Намсараевич
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Функционирование эвенкийского языка в сфере образования Республики Саха (Якутия)» (2009) — монография.
* «Эвенкийский язык: социолингвистическая ситуация и перспективы сохранения» // Коренные малочисленные народы Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ в условиях модернизации общества». — Новосибирск, 2005.
* «К вопросу обучения эвенкийскому языку в условиях двуязычия //Образование и устойчивое развитие коренных народов Сибири: материалы междунар. науч.-практ.конф.». — Новосибирск, 2005.
* «Языки малочисленных народов Севера в образовательном пространстве Республики Саха (Якутия) // Сборник материалов научно-практической конференции «Языки и фольклор народов Севера». — Новосибирск, 2008.
* «Взаимодействие эвенкийского и русского языков в школе с. Иенгра Нерюнгринского района РС(Я) //Языки коренных малочисленных народов Севера в начале III тысячелетия». Новосибирск, Наука, 2008.
* «The interaction of Evenki and Russian language in the school in the village of Iengra, Neryungri District, the Republic of Sakha, the Russian Federation//Proceedings of the 8 Seoul international Altaistic Conference. Methods for Researches on the Altaic Languages and Cultures. Korea, 17—20 yule», 2008.
* «О развитии лексики эвенкийского языка в советский период (функционирование русских заимствований) //Язык как национальное достояние: проблемы сохранения лингвистического разнообразия». Улан-Удэ, Изд-во БНЦ СО РАН, 2009.
* «О развитии лексики эвенкийского языка в советский период //материалы XXXYIII Международной филологической конференции». — СПб,16—21 марта 2009.
* Учебное пособие для школьников в соавт. с Захаровой Н.Е. «Эвэды турэнмэ сакэллу! Знайте эвенкийский язык!» — Якутск, «Офсет», 2007.

# Стручков Кирилл Намсараевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Г. М. Василевич аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата
# Аллараа Бавария

Аллараа Бавария — (ниэм. Niederbayern, Халыып:Lang-bar) — Бавария сэттэ уокуругуттан биирэ, ил-дойду илин өттүгэр сытар.
Киин куората: Ландсхут, Сирин иэнэ — 10329,87 кв. км. Олохтоохторун ахсаана — 1193820
Саайта: http://www.regierung.niederbayern.bayern.de regierung.niederbayern.bayern.de
# Болбукта

Болбукта эбэтэр дьанта (лат. Pinus pumila) — намыһах, бэйэ-бэйэтигэр хатыһан хойуутук үүнэр эриэхэлээх бэс бииһэ үүнээйи;
Болбукта үүнээр сирин, кылгастык эмиэ көннөрү болбукта дииллэр.
?Болбукта :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Үүнээйилэр |
| Отдел: | Инньэлээх |
| Кылаас: | Инньэлээх |
| Порядок: | Бэс |
| Кэргэн: | Бэс |
| Уус: | Бэс |
| Көрүҥ: | Болбукта |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| Викивид систематиката | Ойуулар Биики ыскылаакка | Халыып:Taxobox ITIS NCBI 71649 |

# Болбукта
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Алдан (куорат)

Алдан диэн Саха Республикатын куората, Алдан улууһун киинэ. Амур-Саха магистралын тимир суол станцията. Олохтоохторун ахсаана 23 486 (2009).
1923 с. тутуллубута. Куорат суолтатын 1932 с. ылбыта.
# 1400

1400 сыл.

# 1400
## Туох буолбута

* Кулун тутар 17 — Тимур Дамаскай куораты ылбыт уонна халаабыт.
# 313

313 сыл.

# 313
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 13 — Никомедияҕа Милааннааҕы эдикт уураахтара бэчээттэммиттэр, бу Улуу Константин уонна кинини кытта ыраахтааҕылыыр Валерий Лициний илии батааһыннаах уураахтар Рим импиэрийэтигэр итэҕэл көҥүлүн кэрэһилээбиттэрэ.