yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Уус-Алдан улууһун былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Уус-Алдан улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.

# Уус-Алдан улууһун былааҕа
## Дьүһүнэ

Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар. Хонуутун өҥө — халлаан күөх, ортотугар хаҥас диэки хайыспыт маҥан өҥнөөх Сылгы турар.

# Уус-Алдан улууһун былааҕа
## Ытык бэлиэ олоҕо

Саха дьонун номоҕор Уордаах Дьөһөгөй оҕото — Сылгы, Уус Алдан улууһун дьонун төрүтүнэн, араҥаччылыыр Ийэ кыылын быһыытынан биллэр. Сэргэ — олох им бэлиэтэ, улуус дьоно-сэргэтэ биир санааланыыларын, түмсүүлэрин көрдөрөр.

# Уус-Алдан улууһун былааҕа
## Былаах ааптардара

* Уус-Алдан улууһун олохтоох тэриллиилэрин былаахтара
* Мүрү нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
* Өнөр нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Аан дойдутааҕы гайд уонна скаут кыргыттар ассоциациялара

Аан дойдутааҕы гайд уонна скаут кыргыттар ассоциациялара (ааҥл. World Association of Girl Guides and Girl Scouts, WAGGGS /wæɡz/) кыргыттарга анаммыт скауттар хамсааһыннарын иилиир-саҕалыыр, 152 дойдуга баар тэрилтэлэри түмэр тэрилтэ. 1928 сыллаахха Венгрияҕа аан бастаан тэриллибитэ, штаб-квартирата билигин Лондоҥҥа (Улуу Британия) баар. World Organization of the Scout Movement (WOSM) аналога. WAGGGS биэс эрэгийиэннээх. Европа ыччатын форумун толору бырааптаах чилиэнэ.
# 1707

1707 сыл.

# 1707
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 1 — Шотландия уонна Англия холбоспуттар (уния), Улуу Британия үөскээбит.
* Ахсынньы 16 — Дьоппуоҥҥа Фудзи вулканын бүтэһик бэлиэтэммит эстиитэ саҕаламмыт.

# 1707
## Төрөөбүттэр

* Ыам ыйын 23 — Карл Линней (1707 — 10.1.1778), швед естествоиспытателэ, үүнээйилэр уонна хамсыыр харамайдар систематикаларын айбыт киһи.
# Кавасаки (куорат)

Кавасаки — Дьоппуон дойдутугар баар улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар. Улахан мощнай индустриальнай эйгэлээх куорат. Токио кытылыгар сытар куорат, канто киэн хочотугар баар.
# Үс (ахсаан)

3 (үс) — дьиҥ ахсаан, 2 уонна 4 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# Үс (ахсаан)
## Математикаҕа

* 2-с судургу ахсаан
* Фибоначчи 4-с ахсаана
* 10³ — тыһыынча
* 2³ = 8
* 3³ = 27
* 1/3 — үс гыммыт биирэ
* 13 — уон үс
* 30 — отут
* 300 — үс сүүс
* Үс муннук — геометрия эттигэ
* Биир көнө сурааһыҥҥа сыппат үс чоп нөҥүө биир эрэ хапталы ыытыахха сөп
* Ахсаан үскэ түҥэтиллэр сибикитэ: ханнык баҕар ахсаан үскэ түҥэтиллэр, өскөтүн кини сыыппараларын суумата үскэ түҥэтиллэр буоллаҕына

# Үс (ахсаан)
## Билимҥэ

* Литий атомнай нүөмэрэ.
* Сир — Күнтэн үһүс планета буолар.

# Үс (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* Бурятия кода.
* Егор Борисов — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үһүс президенэ.
* Кулун тутар — сыл үһүс ыйа.
* Багдарыын Сүлбэ «Үс… Сэттэ… Тоҕус…» диэн кинигэлээх.
* Чурапчы улууһун дьаралыга, үс хатыҥ сэбирдэҕэ
* 3 харчы, ССРС 1930 сыл
* 3 солкуобай, ССРС 1961 сыл
* 3 харчы, ССРС 1977 сыл

# Үс (ахсаан)
## Саха фольклоругар
### Таабырыннар

* Биир сүүрэр, атын сытар, үһүс тоҥхолдьуйар баар үһү (өрүс, кытыл, хомус).
# Кайаак

Кайаак (Гренланныы qajaq) — муораҕа бултуурга аналлаах тирии тыы. Киһи олорор сириттэн ураты барыта уу кирбэтин диэн тириинэн бүрүллүбүт буолар. Тирии илийбэтин диэн сыаннан оҕунуохтанар. Эрдиитэ соҕотох, икки өттүнэн салбахтаах, онтуларын эрдинэр киһи утуу-субуу ууга уган эрдинэр.
# Болгаар тыла

Болгаар тыла (български език, bălgarski ezyk, ааҕыллара [ˈbɤ̞lɡɐrski ɛˈzik]) — болгаардар тыллара, соҕуруу славян тылларыгар киирсэр. Билигин сүнньүнэн Болгарияҕа саҥараллар. Македонияны кытта ыкса сибээстэһэн (Илиҥҥи-соҕуруу славян тыллара), Балкаан тыллар дьиэ кэргэнин чилиэнэ буолар. Бу икки тыл атын славянскай тыллартан уратылаахтар: уларыйыылар падежтара суохтар, суффикс тубэлтэтин сайыннарбыттар уонна туохтуур инфинитивтара суох буолууларын ситиспиттэр, ол гынан баран кини салгыы боротокуол систиэмэтин сайыннарарбыттар. Маннык биир дьоһун ситиһиитинэн информация кодексатын дакаастыыр туохтуур форматын иһитиннэрии буолар: туоһу, түмүк эбэтэр иһитиннэрии.
Билигин Болгария официальнай тыла, 2007 сылтан Эуропа Холбоһугун официальнай тылларын ахсааныгар киирэр. Уонна атын дойдуларга тарҕаммыт.

# Болгаар тыла
## Сурук-бичик

Болгаар алпабыыта (българска азбука) олоҕуран кириллица сытар, 30 буукубаттан турар:
| буукуба болгаар аата дорҕоон (IPA) атын дорҕоон А аа[a] Б ббъ[b] В ввъ[v] Г ггъ[g] Д ддъ[d] Е ее[ɛ] Ж жжъ[ʒ] З ззъ[z] И ии[i] Й йи кратко[j] К ккъ[k] Л ллъ[l] М ммъ[m] Н ннъ[n] О оо[ɔ][о] | буукуба болгаар аата дорҕоон (IPA) атын дорҕооно П ппъ[p] Р рръ[r] С ссъ[s] Т ттъ[t] У уу[u] Ф ффъ[f] Х ххъ[x] Ц ццъ[t͡s] Ч ччъ[ʧ] Ш шшъ[ʃ] Щ щштъ[ʃt] Ъ ъер голям[ɤ̞][ə] Ь ьер малък- Ю юйу[ju][u] Я яйа[ja][jɐ] |