yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Стручков Степан Никифорович

Стручков Степан Никифорович (1913 с. сэтинньи 24 күнэ - 1981 с. ахсынньы 11 күнэ) — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дьабыыл нэһилиэгэр бастакынан комбайны, локомотивы, электрическэй мотуордаах миэлиҥсэни үлэлэппит туруу улэһит, бастакы тракторист, электрик уонна рационализатор.
Төрөппүттэрэ Стручков Никифор Константинович уонна Дьяконова Анна Михайловна. Кэргэнэ Лыткина Татьяна Алексеевна (1924 -1980) Чурапчы оройуонун Чаачыгыйыттан төрүттээҕэ. Оҕолоро: Варвара (1948), Степан (1950), Алексей (1951-2008), Гаврил (1954), Анастасия (1959).
1940-1941 сс. Төҥүлүгэ саҥа тэриллибит МТС директорынан Украинаттан кэлбит Сергей Викентьевич Король анаммыта. Оччолорго Дьабыыл 4 колхоһун биир "ХТЗ-2" тракторын, булуугун, сеялкатын, от охсор массыынатын, бурдук быһар жнейкатын өрөмүөннүүргэ Степан Никифорович быраатынаан Александрдыын туруулаһан үлэлээбиттэрэ. Хаста да Степан Никифоровиһы фроҥҥа ыытаары гыммыттарын, Сергей Викентьевич көрдөһүүтүнэн, бронь бэрдэрэн хаалларбыттара. Ол курдук кинини солбуйар киһи суоҕа.
Степан Никифорович Дьабыыл 4 колхоһунан тракторист куурсун үөрэнэн бутэрбит эдэркээн кыргыттары сменщигынан илдьэ сылдьан тракторист идэтигэр уһуйбута. Кинилэр сэрии сылларыттан хойуккаанна диэри үлэлээн, МТС киэн туттар трактористара буолбуттара. Марфа Яковлевна Баишева Саха АССР Верховнай Советыгар депутаттаабыта. "Степан Никифорович төһө да тэҥҥэ улэлээтэр, эдэр кыргыттары харыстаан, күнүһүн солбуһуннара сылдьан сменщик оҥосторо, түүнүн бэйэтэ улэлиирэ", - диэн ахтар тыыл, улэ ветерана Прасковья Борисова.
Кини чахчы да айылҕаттан айдарыылаах мындыр киһи этэ. Дьабыыл нэһилиэгин үгүс тутуутугар кини айбыт "көтөҕөр кыраана" туһаныллыбыта. Илии ыарахан үлэтин чэпчэтэр бары оҥоһуктарын муспута буоллар, бэйэтэ туспа, сыаналаах рационализаторскай материал буолуо хааллаҕа. 1967 с. оройуоҥҥа бастыҥ рационализатор аатын ылбытын туоһулуур сибидиэтилистибэлээҕэ. Сэрии кэмигэр "ХТЗ" тракторынан саас "көрүүчэй" лэкээ эрбэтэрэ, сайынын сиилэс уксуһара, сааскы ыһыы, паар үлэтэ, күһүҥҥү бурдук хомуура барыта кини салайыытынан барара.
Степан Никифорович сэрииттэн төннөн кэлбит уолаттары трактор уонна комбайн ыытарга үөрэтэлээбитэ. Колхоз, совхоз саамай киэн туттар механизатордара киниттэн үөрэммиттэрэ. Үгүстэрэ пенсияҕа тахсан баран слесарь, токарь буолбуттара. Бастакы комбайны үлэлэппит киһинэн кини буолар. Давид Миронович Борисовтыын бастакы локомотивы таҥаннар, 1957 с. сэтинньи 7 күнүгэр Дьабыылга электро-уоту аан маҥнай кинилэр биэрбиттэрэ. Бастакы миэлиҥсэни станция олоҕор таҥан, үлэлэтэн, мээккэ бурдугу ылбыта. 1963 с. саҕалаан, ыаллар телевизор атыылаһан, оҥорон көрөр буолбуттара. Онно маастар эмиэ кини этэ, ыҥырыыга сылдьара. Остуол, олоппос, тимир ылтаһынтан "чох хабаала", күлүүккэ, килиэп буһарар лиис оҥортообута билиҥҥэ дылы сайылыкка туһалыы сылдьаллар.
Кэлин МТС-тар эстэннэр, автопаркаларга кубулутуллубуттарыгар, Степан Никифорович, төһө да сааһырдар, кадровай булчут буолбута.
Стручковтар 5 оҕолонон, элбэх сиэннэнэн утумнара салҕанар.
# Электрокардиограмма

Электрокардиограмма (ЭКГ) диэн сүрэх үлэтин электричество көмөтүнэн суруйан ылыы. ЭКГ сүрэх тэбиитин тургэнин уонна тэбиитин туругун көрдөрөр.

# Электрокардиограмма
## Сурун соруга

ЭКГ сурэх быччыҥын электрическэй активноһын быһаарар. Кини электрическэй потенциаллара аналлаах электродтары бэлиэтиир. Тумук кордоруутэ мониторга костор ол эбэтэр кумааҕыга бэчээттэнэн таьаарыллар.

# Электрокардиограмма
## ЭКГ туохха нааданый

* Сурэх быччынын ьарыытын уонна тоьо тургэнник тэбэрин бэлиэтиир
* Сурэх ытарҕатын (предсердие) уонна кутуйатын (желудочек) кээмэйин кордорор
* Электрическэй кууруутун долгунун кэьиллибитин
* Миокард хаан хааччыйар таьымын

# Электрокардиограмма
## ЭКГ Элэмиэннэрэ

* Тиистэр (Зубцы) P,Q,R,S,T,U cороҕор U тиис костооччу суоҕа, ол иьин 5 тиис баар буолар.
* Арыттара(Интервалы) PQ,QT,RR,ST
* Бэйэ-бэйэлэрин кытта ыкса сибээстээх (Комплекс) тиистэр QRST

# Электрокардиограмма
## ЭКГ Элэмиэннэрэ
### Үлэтэ

* Р тиис сурэх ытарҕатын хайдах куурдуурун кордорор
* QRST -сурэх кутуйатын электрическэй систолатын
* ST уонна T тиис сурэх кутуйатын улэлиирин быьаарар

# Электрокардиограмма
## Туттуллубут литература

* https://yandex.ru/turbo?text=https%3A%2F%2Fru.wikipedia.org%2Fwiki%2F%25D0%25AD%25D0%25BB%25D0%25B5%25D0%25BA%25D1%2582%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B4%25D0%25B8%25D0%25BE%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%25D1%258F
# Чыҥыс Хаан көмүллүбүт Ытык сирэ

Чыҥыс Хаан 65 сааhыгар, аттан дэлби түспүтүн уйуммакка 1227 сылга бэс ыйын 12 күнүгэр, тангуттар судаарыстыбалара Си Ся утары поход кэмигэр анараа дойдуга аттаммыта. Бэйэтин тиhэх этиитинэн, кини уҤуоҕа Хэнтий хайатыгар аҕалыллан, төрөөбүт-үөскээбит Бурхан-Халдун хайатын тэллэҕэр көмүллүбүт. Эдэр сылдьан манна кини элбэхтэ баай аймахтарыттан тайджиуттартан уонна меркиттартан быыhанан элбэхтэ саспыт, куоппут сирэ.
XVII үйэҕэ Тибет уонна Монголия ламаистара Чингисхан көмүллүбүт сиринэн Ордоска баар Ихи-Эджен-Хоро (Хоро ыраахтааҕыта диэн) диэн сири биллэрбиттэр. Нуучча айанньыта Потанин манна Чингисхан ытык уӨуоҕун көрдүм диэн суруйбута, бу сири көлүөнэттэн көлүөнэҕэ ураанхай бииhин гвардеецтара харабыллыыллара үhү. Сылга биир күҥҥэ ытык сылгыны сиэртибэлииллэрэ үhү, онтон былыр дьону кытта сиэртибэлииллэр эбит. 1939 сыллаахха, Чан Кайши уурааҕынан, японецтартан күрэтэн бу ытык маллары Тибекка биир манастыырга көhөрбүттэр. Онтон кэлин Ордоска төнүннэрбиттэр. Кытайдар этиилэринэн өссө 1950 сыллаахха Чингисхан уҥуоҕа Цинхай провинцияҕа булуллан, мавзолей тутуллубут үhү. Ол эрээри доктор этэринэн, бу Чингисхан уҥуоҕа буолуон сатаммат. Кытай бэйэтин инник Чингисханы арбаан, Улуу Кытай норуотун киhитэ этэ дии сатыыр.
Марко Поло суруйбутунан, Чингисхан көмүллүбүт сирэ Алтай буолар эбит. Улуу ханнары онно көмө илдьэ иhэн, суолларыгар көрсүбүт дьоннорун барытын анараа дойдуга тойоҥҥо сулууспалыы бар диэн өлөрөн иhэллэр эбит. Эмиэ бу үйэҕэ киирэн баран, Пекинтан Чингисхан көмүллүбүт сирин буллубут диэн иhитиннэрии баар буола сылдьыбыта. Синьцзянь провинциятыгар (Уйгурия) монгол-китай кыраныыссатын икки ардыгар, Алтай хайатын тэллэҕэр көhүннэ диэн буолбута. Кытай ученайдара Чингисхан уҥуоҕа бу сир диэки сытар буолуон сөп диэн ыйаллар. Кырдьык кини армията бу сирдэринэн сүгүн кыаттарбатах меркиттары эккирэтэн элбэхтэ айаннаабыта. Чингисхан туохтан өлбүтүн туhунан хас эмэ версия баар. Дьиикэй аттары күрэтэ сылдьан, ата эмискэ туохтан эрэ соhуйан туора ыстаммытыгар, бырахтаран онтон мөлтөөн Орто дойдуттан арахсыбыт. Марко Поло суруйарынан, охтон бааhыран өлбүт, монгол номоҕунан уола Джучи кистэлэҥ өлөрүөхсүттэри ыыппыт буолуон сөп. Плано Карпини суруйарынан үөhээ халлаантан чаҕылҕан түhэн Улуу сирдьити илдьэ барбыт. Онтон монгол номоҕунан, тангут ханшата, кырасаабысса Күрбэлдьин-хотун түүн тииhинэн хабарҕатын быhа ытыран бааhырдыбыт, онтон хаана баран өлбүт. Оннук тангут кыыhа имири кыргыллыбыт норуотун иhин ситиспит.
# Траурнихт Дорофей Афанасьевич

Траурнихт Дорофей Афанасьевич - стольник, 1698 - 1705 сс. уонна 1709 - 1712 сс. Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу киһи иннинэ бойобуодаларынан Арсеньев Михаил Афанасьевич уолунаан Арсеньев Андрей Михайловичтыын олорбуттар. Иккитэ бойобуодалаабыт буолан быыһыгар Шишкин Юрий Федорович уолунаан Михаиллыын олорбуттар. Кини кэнниттэн бойобуоданан Ельчин Яков Агеевич анаммыт.

# Траурнихт Дорофей Афанасьевич
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Новогородов Иннокентий Афанасьевич

Иннокентий Афанасьевич Новгородов — Верхоянскай уокурук XIX үйэтинээҕи үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ. Үөһээ Дьааҥы улууһун IV Юсальскэй нэһилиэгин сахатын уола Иркутскайдааҕы учуутал семинариятын 1881 с. бүтэрбит. Верхоянскайдааҕы икки кылаастаах оскуолаҕа учууталлаабыт, уокуруктааҕы полиция управлениетын уонна инороднай управатын суруксутунан үлэлээбит.
Көскө сылдьар бэлитиичэскэй сыылынайдары дьиэтигэр мунньар буолан полицияҕа кистэлэҥ надзорга турбут (1904 сыл алтынньы 8 күнүнээҕи МВД Полиция департаменын дириэктэрин дьаһалынан).
Төрөппүт уола Афанасий Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, политрук, кэлин бөдөҥ устуорук учуонай уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ.
# Толоон (Чакыр нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)

Толоон — Чурапчы улууһун Чакыр нэһилиэгин киинэ.

# Толоон (Чакыр нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# 1529

1529 сыл.

# 1529
## Туох буолбута

* Муус устар 22 — Сарагосатааҕы сөбүлэҥинэн Испания уонна Португалия илиҥҥи эҥэлэйи икки аҥыы хайыппыттар: Молук арыыларыттан 297,5 лиига (1250 км эбэтэр 780 миилэ) илин сытар дьураанан.
* Алтынньы 15 — Үтүөкэн Сулейман салалталаах осмааннар Венаны бастакы төгүрүктээһиннэрэ ситиһиитэ суох түмүктэммит.
# Уон түөрт (ахсаан)

14 (уон түөрт) — дьиҥ ахсаан, 13 уонна 15 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# Уон түөрт (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Математикаҕа

* 14 квадрата — 196
* 14 куба — 2744
* 2¹⁴ = 16 384

# Уон түөрт (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Химияҕа

* Кремний атомнай нүөмэрэ

# Уон түөрт (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин кода
* 1914 сыл
* 2014 сыл
# Гүнсүр Мехмет

Мехмет Гүнсүр (туур. Mehmet Günsür) — туурак киинэтин артыыһа.
Ыам ыйын 8 күнүгэр 1975 сыллаахха Стамбулга төрөөбүтэ. Италияҕа оскуоланы бүтэрэн баран Стамбулга үрдүк үөрэҕи ылбыта.
Аан бастаан 14 саастааҕар «Мимоза расцвела весной» диэн киинэҕэ уһуллубута. 2006 сыллаахха Катерина Монджио диэн режиссер дьахтары кэргэн ылбыта. Икки уол, биир кыыс оҕолоохтор.

# Гүнсүр Мехмет
## Киинэҕэ оонньообут оруоллара

* «Мимоза расцвела весной»
* «Турецкая баня»
* «Дон Маттео»
* «Библейские сказания: Иуда»
* «Друзья Иисуса — Фома»
* «Итальянец»
* «Добрый папа»
* «Теперь он солдат»
* «Расскажи, Стамбул!»
* «Смертельная жатва»
* «Великолепный век»
# Дубай

Дубай (Дубаи), (араб. دبيّ‎) - ХАЭ саамай улахан куората буолар, биир улахан мегапроекка киирбит куорат буолар. Нэһилиэнньэтэ ынырык түргэнник улаата турар, билиҥҥи кэмҥэ 2 мөллүйүөн киһи олохтоох. Аан Дойду биир улахан (5 бастыҥ куораттарыгар) шопинг, күүлэй уонна туризм сирэ. Биир улахан мода киинэ буолар (Париж, Токио, Лондон, Лос-Анджелес, Нью-Йорк, Сеул, Сидней тэҥэ)

# Дубай
## Экономиката

Дубай - ынырык күүскэ сайдыбыт куорат, хас 49 олохтоох миллионер, онтон хас 131 олохтооҕо миллиардер. Куоратка ынырык элбэх һобуоттар бааллар. Уопсайа куоратка 500 тахса тыһыынча тэрилтэ, 600 тахса корпорация филиала үлэлиир. 31 тыһыынча тутуунан дьарыгырар корпорациялар үлэлииллэр. Куоратка ынырык элбэх тутуу бөҕөтө бара турар. Хас күн аайы сэттэлии куартал тутуллан бүтэр, өссө ый аайы биирдии небоскрёб тутуллан бүтэр.
# Күөнэх

Күөнэх (лат. Phoxinus phoxinus, нууч. Обыкновенный гольян, речной гольян, гольян-пеструха) — кыра балык, мундуга майгынныыр, ол эрээри кыра уонна сырдык дьүһүннээх, сүрүннээн үрэх балыга. Мундуттан уратыта лаапчаана хара, хараҕа эмиэ. Көҕөрүмтүйэн көстөр.
Саха сиригэр хотугу байҕалларга түһэр өрүстэргэ барыларыгар үөһээ уонна орто сүүрүктэригэр үөскүүр. 1940—1950 сс. ахсаана биллэрдик аҕыйаабыт. Сорохтор ону курааны кытта ситимнииллэр, сорохтор — экология туруга уларыйбытынан быһаараллар.
Хаар ситэ уулла илигинэ толоон налыы уутугар баҕаны кытта биир кэмҥэ ыыр. Кыратын быһыытынан искэҕэ да аҕыйах. Баара-суоҕа 500-600. Ыан баран маары-толоону бата сылдьан аһаан уойар-тотор.
Төннүү күөнэҕэ - ыан баран от ыйыгар күөлүгэр эбэтэр үрэҕэр төттөрү устан киирэн иһэр күөнэх. Тууга ыы быччары киирэр буолар.

# Күөнэх
## Аһылыга

Сааскы күөнэх сүрүн аһылыга - собо уонна мунду искэҕэ.

# Күөнэх
## Бултааһын

Туулууллар. Ыкса күһүн муус тоҥорун саҕана үрэх элгээнигэр мууһу тоҥорбокко үөр күөнэх көбөн, күөс оргуйарын курдук өрө кыынньа турар буолар. Ону оргууй үөмэн киирэн куйуурунан баһан ылаллара үһү.

# Күөнэх
## Хаһааныы, астааһын

Мууска эбэтэр тыаҕа холболоон кутан кыһыҥҥыга хаһааналлара. Кыһын, син эмиэ мунду лыыбатын курдук үөрэҕэ булкуйан сииллэрэ.

# Күөнэх
## Эбии маны көр

* Саха сирин балыктара
* Мунду
* Чекановскай мундута
* Лаговскай мундута
# BNT162b2

BNT162b2 (сүрүн аата comirnaty), Кытай, Америка уонна Германия бары көмөлөөн кыттыһан оҥорбут коронавируһу өлөрөр вакциналара. Сүрүннээн COVID-19 ыарыыга организм бэриммэт буолуохтаах.Kıbrıs türk devleti
# Эр дьон уонна дьахтар

Таҥара эр киһини айан баран: «Мин мантан элбэххэ сатабыллаахпын» диэн баран дьахтары айбыта. Адела Сент-Джонс (Б.Роуз "Бэргэн этии кинигэтэ", 1979)*
Биир лааҕыры көрөргө-харайарга сүүс эр киһи наада, оттон биир диэни көрөргө-харайарга биир дьахтар сөп оҥорор. Роберт Ингерсолл "Дом"*
Ортоһуор эр киһини кытта тэҥнээтэххэ, дьахтар сиппит-хоппут харамай. Сирил Норткот Паркинсон "Паркинсон сокуоннара"*
Өскөтүн дьахталлар ис дууһа да, эт-хаан да өттүнэн эр дьон курдук сиримсэх эбиттэрэ буоллар, аан дойдуга киһи-аймах сүтэн симэлийиэ этэ. Бернард Шоу "Киһи уонна киһини таһынан киһи"*
Дьахтар барытыгар сатабыллаах, эр дьон онтон атыныгар Анри Ренье "Кини, эбэтэр Дьахтар уонна таптал"*
Дьахтар күүһэ барыта - эр дьон мөлтөҕөр Вольтер "Недотрога"*
Мин бу дьахтар сылааһыгар сууланан олоҕум тухары олоруом этэ. Жюль Ренар "Күннүк"*
Эр киһи дьахтары таптыыр. Дьахтар оҕотун таптыыр, оҕо кутуйаҕы таптыыр, оттон кутуйах кими да таптаабат. Эйлис Эллис Би-би-си биэриигэ "Бэлиэтинньик"*
Туохха да итэҕэйбэт киһиэхэ киниэхэ итэҕэйэр дьахтар наада. Ойген Розеншток-Хесси (У.Х.Оден."Биир эйгэ: уопсай миэстэ кинигэтэ", 1970)
Баайа барыта баар эр киһиэхэ күндү бэлэх – бу баайы туохха барыырын билэр дьахтар. Э.Маккензи "Суруйааччыларга уонна араатардарга аналлаах 14000 этии"
Биир да эр киһи хайа да дьахтары атын дьахтар билэрин курдук билбэт. Роберто Джервазо "Саҥарар чөҥчөҥө"
Хас биирдии эр киһиэхэ бу олоххо үс кэрэ аҥаар наада. Ол кини ийэтэ, ойоҕо уонна саатар биир, кинини эр киһи курдук көрөр дьахтар Габриэль Лауб "Кыйахаммыт логика: Бэргэн этиилэр"*
Эр киһинэн туох даҕаны ,дьахтар эр киһи туһугар эмсэҕэлэнэрин курдук, чэпчэкитик сыаналаммат "Таптал бэргэн этиилэрэ" (Мюнхен, 1979)
Дьахтар – эр киһиэхэ олох кумах куйаарын ааһарыгар көмөлөһөр тэбиэн. Патнем Уил "Бобуулаах кыраныысса"
Эр киһиэхэ лаампа курдук холбонор уонна арахсар дьахтар наада Ян Фленинг (Д.Пирсон "ян Фленинг олоҕо")
# Нэмия (өрүс)

Нэмия (укр. Немия, Немія) диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 64 км, тардыытын иэнэ 411 км². Днестр түһэр.
# Шепелева Надежда Семеновна

Шепелева Надежда Семеновна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2013)

# Шепелева Надежда Семеновна
## Олоҕун олуктара

* 1923 сыллаахха кулун тутар 4 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1930—1937 сс. — Табаҕа сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ.
* 1937—1941 сс. — Педагогическай рабфакка үөрэммитэ.
* 1941 с. — Саха государственнай педагогическай институтугар тыл уонна литература факультетыгар туттарсан киирэр.
* 1944 с. — радиокомитет хорун ырыаһыта.
* Төрдүс курска үөрэнэ сылдьан, Москваҕа Гнесиннар ааттарынан Музыка училищетыгар туттарса барбыта.
* Училищены бүтэриэҕиттэн, 1950 сылтан Саха музыкальнай драматическай театр ырыаһыта.
* 2020 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

# Шепелева Надежда Семеновна
## Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара

* Кэргэнэ — Сивцев Дмитрий Кононович (Суорун Омоллоон) (14.09.1906—25.06.2005), Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта.
* Уола — Сивцев Айсен Дмитриевич (Айсен Дойду), поэт, литератор.

# Шепелева Надежда Семеновна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1955)
* РСФСР үтүөлээх артыыһа (1958)
* Үлэ бэтэрээнэ
* Тыыл бэтэрээнэ
* Государственнай гражданскай сулууспа бэтэрээнэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2013)
# Лиам Хемсворт

Лиам Хемсворт (ааҥл. Liam Hemsworth), Аустралиа актёра, биллэр артыыс Аан Дойдуга. Аустралиа биир биллэр "красавчига", Майли Сайрус доҕоро. Айылҕаны көмүскээччи. Дьадаҥы дойду оҕолоругар харчы спонсордааччы. Ыам ыйын 13 күнүгэр 1990 сыллаахха күн сирин көрбүтэ, Мельбурн куоратка.
# Өймөкөөн үрдэлэ

Өймөкөөн үрдэлэ. Сунтаар Хайата сис уонна Таас Кыстаабыт сис икки ардыларынан сытар үрдэл. Иэнэ 30000 км².
Индигир салаалара быһаллар хас да туспа турар үрдэлгэ. Муора таһымыттан 1500 м. тиийэр. 1200 м диэри тиит мастаах, онтон үрдүк туундара.

# Өймөкөөн үрдэлэ
## Өссө маны көр

* И.И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)

# Өймөкөөн үрдэлэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Сарыы хаппар

Сарыы хаппар — араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах курга баана эбэтэр сүгэ сылдьыллар олус кэрэ ойуулаах-дьарҕаалаах дьоҕус, кыра хаппар.

# Сарыы хаппар
## Өссө маны көр

* Хабах хаппар
* Балык тириитэ хаппар
* Инньэлик
* Кыалык
# Шамаев Дмитрий Данилович

Шамаев Дмитрий Данилович — 1983 сыллаахха Дьокуускайга бастакы "бэйэ" ТУ-154 лайнерын аҕалбыт саха лүөччүгэ, кэлин СӨ гражданскай авиациятын салайааччыларыттан биирдэстэрэ. РФ транспорын үтүөлээх үлэһитэ, САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
1983 сыл ыам ыйын 20 күнүгэр Ту-154 лайнеры Дьокуускайга көтүтэн аҕалбыта. Сахалартан Ту-154 бастакы хамандыыра.
# Саха суругун-бичигин Кэмитиэтэ (ЯЦИК)

Саха суругун-бичигин Кэмитиэтэ — ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн иһинэн үлэлээбит, саха суругун-бичинин нуорматын олохтообут тэрилтэ.
1928 сыллахха муус устар 23 күнүгэр ЯЦИК Бөрөсүүдьүмүн иһинэн тэриллибит. Бэрэстээтэлинэн П. А. Ойуунускай анаммыт, чилиэннэринэн И. Н. Барахов, А. А. Иванов, С. Н. Донской-2, уонна К. О. Гаврилов буолбуттар.
Хамыыһыйа (кэмитиэт) түүр алфавитын кытта дьүөрэлэһиини ситиһиэхтээх, таба суруйууну (орфографияны) быһаарыахтаах уонна саҥа сурукка-бичиккэ киирии биэс сыллаах бырагыраамматын оҥоруохтаах эбит.
# Муҥур сүөм

Муҥур сүөм — эргэрбит уста кээмэйэ: эрбэҕи көнөтүк, оттон сөмүйэтин ортоку сүһүөҕүнэн токутан баран атыччы тутуллар (13 см кэриҥэ).

# Муҥур сүөм
## Өссө маны көр

* Сүөм
# Түһүү

Түһүү (ааҥл. The Descent) — Англия биир улахан абааһылаах киинэтэ, улахан Сатурн куонкурска кыайбыта. Номинациятын аата "Саамай үчүгэй абааһылаах киинэ" диэн. Киинэ сир шаарын муннугар барытыгар көстөр, уопсайа 180 араас омук тылларынан бөрөбүөттэнэр.

# Түһүү
## Сүжэта

Киинэ АХШ дойдутугар уһуллар, Аппалачи хайаларыгар. Арай биирдэ ол хайаҕа эдэр чүөчэлэр экстрималлыы сырыттахтарына, биир кыыска идиэйэ тиийэн кэлэр. Идиэйэтэ диэн ким да сылдьыбатах пещератыгар киирэн ол пещераны үөрэтэн бэйэлэрин ааттарынан ааттыах буоллаллар. Ону кыыс эппэт. Подругаларыгар сымыйалаан Бөрн пещерата диэн сымыйалыыр, онтон Бөрн пещера АХШ дойдутугар киэҥник биллибит туризм сирэ. Ону ол пещераҕа илдьибэккэ ол биллибэп көстүбэт пещераҕа илдьэр. Киинэ сүрүн сүжэта онтон ыла саҕаланар.
Онтон бары бараллар. Ким да сылдьыбатах пещератыгар тиийэллэр. Онно биирдэ билэллэр, Бөрн пещерата буотах эбит диэн. Бары паникалыыллар. Кыратык бэйэ бэйэлэрин кытта охсуһаллар. Оннук сырыттахтарына биир кыыстара киһи курдук абааһыны көрөр. Онно улаханнык аахайбаттар, галлюциянация дииллэр (ол иннинэ - ол кыыс оҕото уонна эрэ аварияҕа өлөллөр).
Абааһылары кытта охсуһаллар. Бары өлөллөр, биир кыыстан ураты, ол кыыс эмиэ ол абааһылар курдук абааһы пещера олохтооҕо буолан хаалар.

# Түһүү
## Оруолларга

* Шона Макдональд — Сара
* Натали Джексон Мендоза — Джуно
* Алекс Рейд — Бет
* Саския Малдер — Ребекка
* Мианна Баринг — Сэм
* Нора-Джейн Нун — Холли
# Гранитное

Гранитное (укр. Гранітне) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 508 (2012).
# Каримова Салима Сафиевна

Каримова Саима (Салима) Сафиевна — Саха сиригэр Нүөрүҥгүрүгэ үлэлээбит геолог, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

# Каримова Салима Сафиевна
## Олоҕун олуктара

1926 сыллаахха сэтинньи 30 күнүгэр Киргизскай ССР Фрунзе куоратыгар төрөөбүт. Ийэтэ кыргыыс, аҕата татаар. 2013 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлэкитин Нерюнгри куоратыгар өлбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1976 сыл кулун тутар 10 күнүнээҕи Ыйааҕынан Каримова Салима Сафиевнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Каримова Салима Сафиевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1976)
* РФ үтүөлээх геолога

# Каримова Салима Сафиевна
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Синиин

Синиин (кыт. трад. 西寧, судургу 西宁, пиньинь Xīníng) — Кытай биир кыракый куората буолар. Сынтай провинциятын киин уонна саамай улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 2 мөллүйүөн киһи (2009).

# Синиин
## Бырааттыы куораттар

* Ижевск, Удмуртия, Арассыыйа
# Новгородцев Павел Андреевич

Новгородцев Павел Андреевич — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

# Новгородцев Павел Андреевич
## Олоҕун олуктара

* 1926 сыллаахха Омскай уобалас Дзержинскай оройуонун Новгородцево с. элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Алта саастааҕар төрөппүттэрэ өлөн, тулаайах хаалбыт.
* 1939 сыллаахха бииргэ төрөөбүттэрин кытта Алдан куоракка көспүт.
* Томмот куорат оскуола-интернатыгар үөрэммит. 1941 сыллаахха сэттэ кылааһы бүтэрбит.
* 1941 сылтан шахтаҕа үлэлээбит. Шахтер үлэтин баһылаан, 1945 сыллаахха Алдаҥҥа алта ыйдаах экскаваторщиктар куурустарыгар үөрэммит.
* 1947 с. — Аллараа Кураанахха саҥа учаастакка үлэлээбит.
* 1954 с. — бульдозеристар куурустарыгар үөрэммит. Ол кэннэ бульдозернай биригээдэни салайбыт.
* 1957 с. — ССКП чилиэнэ.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл кулун тутар 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан Новгородцев Павел Андреевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
* 1975 с. — экскаваторщиктар инструктордарынан анаммыт.

# Новгородцев Павел Андреевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан (1966)
* Бочуоттаах горняк (1968)
* Социалистическай Үлэ Геройа (1971)

# Новгородцев Павел Андреевич
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Термокарст күөллэр

Термокарст күөл — ирбэт тоҥ ириитин түмүгэр баар буолбут күөл. Саха сирин күөллэрэ үгүстэрэ маннык айылҕалаахтар. Термокарст күөллэр үгүстэрэ голоцен термическэй оптимумун кэмигэр (ол аата 4-6 тыһ. сыл ынараа өттүгэр) сылыйыы кэмигэр үөскээбиттэр. Ол кэнниттэн бу күөллэр аа-дьуо кыччаан иһэллэр. Сорохторо уоланнар оттонор алаас хонууларыгар кубулуйбуттар. Термокарст күөллэр түгэхтэрэ үүнээйилэр сыл ахсын хагдарыйбыттарын, өлбүттэрин түмүгэр оҥоһуллан тахасар былыыгынан бүрүллүбүт буолар.

# Термокарст күөллэр
## Атын айылҕалаах күөллэр

* Тектон күөллэр
* Эол күөллэр
* Карст күөллэр

# Термокарст күөллэр
## Өссө маны көр

* Алаас
* Термокарст хаспах
* Криокарст
* Гляциокарст
* Баҕарах
* Геоморфология

# Термокарст күөллэр
## Туһаныллыбыт сирдэр

Про реки и озера Якутии. Е. Мироненко. "Якутск Вечерний" хаһыат, 2009, от ыйын 31.
# Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин судаарыстыбаннай сулууспатын күнэ

Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин судаарыстыбаннай сулууспатын күнэ (ХНТ тылларынан: араб. يوم الأمم المتحدة للخدمة العامة, ‎исп. Día de la Administración Pública de las Naciones Unidas, нууч. День государственной службы Организации Объединённых Наций, фр. Journée des Nations Unies pour la fonction publique) — сыл ахсын бэс ыйын 23 күнүгэр 2003 сыллаахтан саҕалаан бэлиэтэнэр.

# Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин судаарыстыбаннай сулууспатын күнэ
## Устуоруйата

Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин судаарыстыбаннай сулууспатын күнүн бэлиэтиир туһунан быһаарыныы ХНТ Генеральнай Ассамблеятын 57-с сиэссийэтигэр ылыныллыбыта (Резолюция № A/RES/57/277, кулун тутар 7, 2003 сыл). Бу резоляюцияҕа этиллэринэн аан дойду уонна судаарыстыбалар таһымнарыгар дьайыылаах аһаҕас салайыы соруктары ситиһэргэ сүрүн оруолу ылар.
Генеральная Ассамблея бэйэтин 60-с ссиэссийэтигэр ХНТ 60/34 резолюциятыгар бу күнү көдьүүстээхтик туһанар туһунан эппитэ. Генеральная Ассамблея ХНТ чилиэннэрэ судаарыстыбаларга ыҥырыы таһаарбыта — бу күн анаан тэрээһиннэри ыытыҥ, ХНТ салалтатын сайдыыга туһуламмыт үлэтин дьоҥҥо көрдөрүҥ диэн.

# Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин судаарыстыбаннай сулууспатын күнэ
## Эбии көр

* Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин күнэ
* Холбоһуктаах Наассыйалар эйэни хааччыйар күүстэрин күнэ
# Арҕаа Тураҕас

Арҕаа Тураҕас. Дьааҥы хаптал хайаларыттан биирдэстэрэ.
Дьааҥы уонна Боруулаах өрүстэр икки ардыларынан турар.
Муора таһымыттан 1324 м. үрдүк.

# Арҕаа Тураҕас
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Барбитураттар

Барбитураттар — аймахтыы химическай тутуллар, барбитурат кислотата туругуттан үөскэниллибит.
Барбитураттар киһиэхэ нервнай систематын баттыыллар, уоскуталлар.
Антидепрессант курдук туттуллар. Аһары элбэх туттууга киһи өлөр.
Барбитураттартан Майкл Дьексон өлбүтэ.
# Сөлөгөй

Сөлөгөй эбэтэр сөлөҥөй — остуоруйаҕа, олоҥхоҕо иҥэмтэлээх, күүс-күдэх киллэрэр сүмэ.