yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Арсенал

Халыып:Биикилииргэ
Халыып:Ойуута суох
Арсенал футбол кулууба (Arsenal FC) - Англия Лондон куоратын футболун хамаандата.

# Арсенал
## Төрүттэниитэ

Бу футбол эйгэтигэр биир биллэр-көстөр ааты аҕыйах шотландец төрүттээбитэ. Давид Данскин , Вулвичтааҕы "Арсенал" сэрии сэбин собуотун улэhитэ уонна футболист Фред Бердсли үс доҕотторун кытта хамаанда тэринэр санааҕа кэлбиттэрэ. Вулвичка икки Nottingham Forest хамаанда оонньооччута кэлбитэ ол санааны өссө бөҕөргөппүтэ. Бу баҕа санаа тула 15 киhи буолбута, олор кулууп улэтин саҕалыырыгар 6-лыы пенс угарга бэлэмнэр этэ. Данскин бэйэтиттэн 3 шиллинг эбэн футбольнай мээчик атыыласпыта. Ити 1886 сыл алтынньытыгар этэ.
Кулууб бастакы оонньуутун 1886 сыл ахсынньытыгар ыыппыта эрээри, формата даҕаны, аата даҕаны, оонньуур сирэ да суох этэ. Данскин кыттыгастарын кытта “Диал Сквер” диэн ааттанан Темза нөҥүө “Ыт арыытыгар” “Илиҥҥи аптаахтары” кытта оонньуу аттаммыттара.
“Диал Сквер” 6-0 ахсаанынан кыайан баран “Король дууб” паб хамаандатын кытта 1886 сыл Ороhуоспа күнүгэр киирсибиттэрэ. Бирдсли форма көрдөөн “Ноттингэм Форест” хамаанда5а билэр дьонуттан ыйыппыта. Олор кыhыл өҥнөөх майкалары уларсыбыттара.
Дьэ дьоммут пабка олорон хамаандаларыгар аат толкуйдаабыттар, паб уонна заводтарын ааттарын холбоон "Король Арсенала" дэммиттэрэ. Бу аат 1891 сылга диэри сылдьыбыта, онтон "Вулвич Арсенал" диэн буолбуттара.

# Арсенал
## Арсенал ситиhиилэрэ

* Чөмпүйүөннэр Лиигалара 2004, 2002, 1998, 1991, 1989, 1971, 1953, 1948, 1938, 1935, 1934, 1933, 1931 сыллардааҕы кыайыылааҕа.
* Англия лиигатын кубогын (FA cup) 2005, 2003, 2002, 1998,1993,1979,1971,2-1,1950,1936,1930 кыайыылааҕа.
* 2003/2004, 2001/2002, 1997/1998, 1990/1991, 1988/1989, 1970/1971, 1952/1953, 1947/1948, 1937/1938, 1934/1935, 1933/1934, 1932/1933, 1930/1931 сезоннарга Англия чемпиона.
Араас кэмнэргэ бу хамаандаҕа Тьерри Анри (№1!!!), Николя Анелька, Франсеск Фабрегас, Фредди Льюнберг, Самир Насри, Эммануэль Адебайор, Деннис Бергкамп, Александр Хлеб, Матье Фламини, Патрик Виейра, Робер Пирес, Эшли Коул, Петит уо.д.а аатырбыт футболистар оонньуу сылдьыбыттара.

# Арсенал
## Билигин хамаандаҕа бааллар:

вратаардар: Войцех Щесны,Лукаш Фабиански, Вито Манноне;
защитниктар: Бакари Санья, Томас Вермален, Пер Мертезакер, Косельны, Йохан Дьуру, Скиллачи, Женкинсон, Киран Гиббс;
полузащита: Абу Диаби, Микель Артета, Алекс Сонг, Андрей Аршавин, Йосси Бенаюн, Томас Росиски, Аарон Рэмси, Жэк Уилшир, Эммануэль Фримпонг;
атака: Жи-юн Парк, Тео Уолкот, Жервиньо, Рио Миячи, Робин ван Перси, Алекс Окслейд-Чемберлен, Маруан Шамах.
Главнай тренер: Арсен Венгер.
# Эдьигээн улууһа

Эдьигээн улууһа — Саха Сирин улууһа. Улуус киинэ — Эдьигээн.
Эдьигээн улууһа Верхневилюйский улус :
| Гиэрбэтэ ||
| Дойду | Арассыыйа Арассыыйа |
| Регион | Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |
| Улуус киинэ | Эдьигээн |
| | Эдьигээн |
| Иһигэр киирэллэр | 21 олохтоох тэриллии |
| Улуус баһылыга | Коваль Валерий Николаевич |
| Улуус буолуута | 1930 с. |
| Урукку аата | Куорамыкы |
| Иэнэ | 4291 тыһ. км² |
| Муора таһымыттан үрдүгэ - Чыпчаала - Орто үрдүгэ - Намыһах сирэ | 400? м 200? м 100? м |
| Климата | тосту-конт |
| Олохтоох дьонун ахсаана • Омуктара • Конфессиялар | 4291 тыһ. киһи (2002) саха язычниктар |
| Олохтоохторун аата | үөһээ-бүлүүлэр |
| Яндекс.Карты ||

# Эдьигээн улууһа
## Демография

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 4273 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1445 киһи (33,51 %), эбэҥкилэр — 2046 киһи (47,45 %), нууччалар — 619 киһи (14,36 %), эбээннэр — 63 киһи (1,46 %), украйыыннар — 52 киһи (1,21 %) уонна атын омуктар — 87 киһи (2,02 %).

# Эдьигээн улууһа
## Администрацияларынан араарыы

Улуус иһинээҕитэ :
| # | Нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Кыра сэлиэнньэлэр | Улуус кииниттэн, км | Олохтоох дьон ахсаана (2007 сыл) |
| 1 | Эдьигээн нэһилиэгэ | Эдьигээн, улуус киинэ | Дьардьаан | 0 | 3349 |
| 2 | Бэстээх | Бэстээх | | 150 | 228 |
| 3 | Ленскэй | Кыстатыам | | 90 | 448 |
| 4 | Лииндэ | Баахынай | | 110 | 248 |
| | Барыта | | | | 4273 |

# Эдьигээн улууһа
## Үөрэҕирии

    Сүрүн ыстатыйа: Эдьигээн улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Куораттааҕы уокуруктар: Дьокуускай | Жатай
Улуустар: Абый улууһа | Алдан улууһа | Аллайыаха улууһа | Аллараа Халыма улууһа | Амма улууһа | Анаабыр улууһа | Булуҥ улууһа | Бүлүү улууһа | Горнай улууһа | Кэбээйи улууһа | Ленскэй улууһа | Мирнэй улууһа | Муома улууһа | Мэҥэ-Хаҥалас улууһа | Нам улууһа | Нүөрүҥгүрү улууһа | Ньурба улууһа | Орто Халыма улууһа | Өймөкөөн улууһа | Өлөөн улууһа | Өлүөхүмэ улууһа | Сунтаар улууһа | Таатта улууһа | Томпо улууһа | Усуйаана улууһа | Уус-Алдан улууһа | Уус-Маайа улууһа | Үөһээ Бүлүү улууһа | Үөһээ Дьааҥы улууһа | Үөһээ Халыма улууһа | Хаҥалас улууһа | Чурапчы улууһа | Эбээн-Бытантай улууһа| Эдьигээн улууһа
# Көбүөр от

Көбүөр от (нууч. льнянка обыкновенная, лат. Linaria vulgaris) - өр сыллаах оттуҥу үүнээйи. Кини киирэр род Льянка, семейство Подорожниковые.

# Көбүөр от
## Ботаническай описанията

Сырдык саһархай өҥнөөх, ис өттө кытархай араҕас, бытырыыс курдук сибэккилээх, синньигэс сэбирдэхтээх. Тас көрүҥэ: үрдүгэ 30-60 (90) см дылы тиийиэҕин сөп, уһун синньигэс туурааҕа олорор ланцетка маарынныыр сэбирдэхтээх, умнаһа көнө, судургу, төгурук, тарҕай, уонна сэбирдэхтэрэ хойуутук уунэр.

# Көбүөр от
## Тарҕаныыта

Томтор сиргэ, кырдалга, халдьаайы быарыгар хойуутук уунэр.
Европа: Дания, Финляндия, Ирландия, Норвегия, Швеция, Великобритания, Австрия, Бельгия, Чехословакия, Германия, Венгрия, Нидерланды, Польша, Швейцария, Албания, Болгария, Югославия, Греция, Италия, Румыния, Франция, Испания; СССР: Белоруссия, Молдавия, Европейская часть России, Украина, Западная и Восточная Сибирь, Дальний Восток; Азия: Турция, Китай.

# Көбүөр от
## Химическэй састааба

Көбүөр от химическэй састаабыгар киирэллэр: алкалоид пеганин, флавоноиднай гликозидтары (ацетилпектолинарин и линарин, линаризин, неолинарин, пектолинарин). Өссө көбүөр оттон ылаллар: фитостерины, триакантин, органическай кислоталары (лимоннай, муравьинай, фолиевай, яблочнай и уксуснаяй, сапонины, пектиновай и дубильнай веществалары, витамин С, каротин. Көбүөр от сиэмэлэрэ 32-35 % жирнай маслаттан тураллар.

# Көбүөр от
## Медицинэҕэ туттуллуута

Бу от састаабыгар токсиннар кыра дозалара баарын үөрэхтээхтэр быьаарбыттара. Онон эмтэнэргэ быраас субэтэ наада. Ииктэтэргэ, лиистиги таһаарарга, ис тэһэҕэскэ, хаан аҕыйаатаҕына , аҕылыырга, водянкаҕа, төбө ыарыытыгар, куртахха, цистиккэ, искэҥҥэ, сөтөлгө, сэлликкэ 10 г оту ыстакаан ууга көөнньөрөн, биир улахан ньуосканы куҥҥэ устэ иһэллэр. Хойуу хаайтарыыны икки-үс улахан ньуоска оту ыстакаан ууга көөнньөрөн, икки-үс кыра ньуосканы утуйуох иннинэ иһиллэр. Геморройга сибэкки маассатын икки өлүүтүн сибиинньэ уулларыллыбыт ис сыатын биэм өлүүтүгэр булкуйан, 12 чаас устата сылытыллыр. Ол кэннэ отун ыган баран, геморрой бааһын сотоллор.
# Абрамов (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
* Абрамов Алексей Федорович
* Абрамов Николай Алексеевич
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Кутуйах

Кутуйах - кутуйахтар семействолара (лат. Muridae) — үүтүнэн иитиллээччи, кирээччилэр этэрээттэригэр киирэр. Түөрт подсемействоҕа арахсар. Онтон биирдэстэрэ - эмиэ кутуйахтар диэн ааттанар. Ол подсемействоҕа 519 кутуйах көрүҥэ киирэр.
Этин уһуна 5 см (кырачаан кутуйах) 50 см диэри тиийэр, кутуруга 45 см дылы. Онно манна барытыгар бааллар, көрүҥнэрин үксэ — тропик уонна субтропик ойуурдарыгар баар.
Кутуйах халлаан хараҥарыыта уонна түүн сылдьар. Үүнээйи туораахтарынан, уонна сорохтор кыылынан аһылыктаналлар. Сорох көрүҥнэрэ киһи аттыгар олороллор (синтропнайдар) — дьиэ кутуйаҕа, сорох күтэрдэр. Сыл сылаас кэмигэр ууһууллар, киһи дьиэтигэр олорооччулар төгүрүк сыл ууһууллар.
Киhи таhыгар былыр-былыргыттан олорор кыыл.
# Садаҕа

Садаҕа - сахалар киһи өллөҕүнэ тииммэт-түгэммэт дьоҥҥо түҥэтэр астара. Манна сүөһүнү толук тутталлара.
Садаҕа баай уонна сэниэ киһи дьоҥҥо тиһэх көмөтө, көдьүүһэ курдук ааҕыллара. Садаҕа этин биири да ордорбокко дьадаҥыларга барыларыгар тиксэрэллэрэ. Онуох туттуллубут сүөһү уҥуоҕун үлтүрүппэккэ, алдьаппакка мүһэлииллэрэ. Бу үгэс дьон бэйэ-бэйэтигэр көмөлөсүһэр үтүө майгыта киһини тиһэх суолга атаарыыга кытта көстөрүн туоһулуур

# Садаҕа
## Эбии көр

* Көҥсү
* Түлэһи
* Хоолдьуга
# Хампа (Бүлүү улууһа)

Хампа — Бүлүү улууһун Арыылаах нэһилиэгин киинэ.

# Хампа (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Арыылаах нэһилиэгэ
# Саҥа Дьыллааҕы Харыйа

Саҥа Дьыллааҕы Харыйа, Сахаларга уонна аан дойду омуктарыгар барыларыгар Саҥа Дьыллааҕы уонна Ороһуоспа атрибута, үксүн харыйа уонна бэс буолар. Саҥа Дьыллааҕы харыйаны эбэтэр бэһи гирлянданан уонна араас мишуранан, оонньуурдарынан киэргэтэллэр. Кини тула эргийэллэр, ыллыыллар.
Үгэс быһыытынан Саҥа Дьыллааҕы харыйа ахсынньы 25 күнүттэн аныгы сыл тохсунньу 7 чыыһылатыгар дылы туруохтаах, үксүгэр тохсунньу 14 кэнниттэн (Эргэ Саҥа дьылы ылан баран) хомуйаллар.
# Иккис Лөгөй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Иккис Лөгөй нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тулуна.
Улуус кииниттэн 17 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 572 киһи (2007 сыл).

# Иккис Лөгөй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Леонтьев Василий Никанорович (05.03.1895—08.05.1932) — литератураны ырытааччы, уопсастыба диэйэтэлэ.
# Макроэкономика

Макроэкономика диэн экономика салаата. Дойду, регион эбэтэр бүтүн аан дойду экономикатын үлэтин, тутулун уонна майгытын үөрэтэр. Макроэкономика микроэкономикалыын экономика икки тутаах эйгэлэрэ буолаллар. Экономика бүтүннүүтэ хайдах үлэлиилирин билэргэ макроэкономистар брутто ис оҥоhук, үлэтэ суох буолуу уонна сыана индекса көрдөрүүлэрин тутталлар. Макроэкономика үөрэтэр өйдөбүллэрэ туһаныы, үлэтэ суох буолуу, инфляция, харыстааhын, инвестиция, омуктар икки ардыларынааҕы эргиэн уонна омуктар икки ардыларынааҕы үп.

# Макроэкономика
## Макроэкономика политикалара

Улуу кэхтии курдук улахан экономика сатарыйыылара буолбаттарын гына, аан дойду иллэрин дьаhалталара экономикаларын бигэргэтэр соруктаах политика уларыйыыларын киллэрэллэр. Кинилэр икки стратегиялаахтар:
* Фискал политика
* Харчы политиката

# Макроэкономика
## Литература

* Blanchard, Olivier (2000), Macroeconomics, Prentice Hall, ISBN 013013306X .
* Blaug, Mark (1986), Great Economists before Keynes , Brighton: Wheatsheaf.
* Friedman, Milton (1953), Essays in Positive Economics, London: University of Chicago Press, ISBN 0-226-26403-3 .
* Heijdra, B. J.; Ploeg, F. van der (2002), Foundations of Modern Macroeconomics, Oxford University Press, ISBN 0-19-877617-9 .
* Mishkin, Frederic S. (2004), The Economics of Money, Banking, and Financial Markets, Boston: Addison-Wesley, p. 517
* Snowdon, Brian; Vane, Howard R. (2005), Modern Macroeconomics: Its Origins, Development And Current State, Edward Elgar Publishing, ISBN 1-84376-394-X .
* Gärtner, Manfred (2006), Macroeconomics, Pearson Education Limited, ISBN 978-0-273-70460-7 .
* Warsh, David (2006), Knowledge and the Wealth of Nations, Norton, ISBN 978-0393059960 .
# Көһүйэ

Көһүйэ — күөстэнэр кыра туой иһит, кыра күөс.
Эрдэҕэс көһүйэ — кыра кээмэйдээх көһүйэ (боччуктан эрэ улахан). Ыалдьыт көһүйэтэ — биир киһи тото аһыырыгар сөп буолар аһы буһарар истээх көһүйэ.
# Горохов Никита Семенович

Горохов Никита Семенович саха бастакы учуонайынан ааҕыллар этнограф, палеонтолог.
1847 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Верхоянскайга төрөөбүт (өлбүт сыла 1895).

# Горохов Никита Семенович
## Туһаныллыбыт сир

* http://sakha.gov.ru/main.asp?c=12368
# Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тутааччыта

Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тутааччыта (урут Саха АССР үтүөлээх тутааччыта) - Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан 1961 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр олохтоммута.
Тутууга өр кэмҥэ үлэлээбит, уһулуччулаах ситиһиилээх оробуочайдарга, инженер-техника үлэһиттэригэр, билим-педагогика үлэһиттэригэр иҥэриллэр.
# Гуйва

Гуйва (укр. Гуйва) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 438 (2012).
# Lycos

Lycos (Лайкос) диэн 1994 олохтоммут интернет ситимигэр көрдүүр сайт, уонна веб-портал. Почта, вебхостинг, социальнай ситим уонна араас аралдьыйар сайт холбооһуннара буолар.
# Таарбаҕаннар уустара

Таарбаҕаннар уустара (лат. Marmota, нууч. Род Сурки) — бу Тииҥниҥилэр кэргэннэригэр киирэр ууска Саха сиригэр биир көрүҥ үөскүүр - Таарбаҕан.

# Таарбаҕаннар уустара
## Өссө маны көр

* Дьабарааскылар уустара
* Тииҥнэр уустара
* Моҕотойдор уустара
# 1594

1594 сыл.

# 1594
## Туох буолбута

* Олунньу 19 — Речь Посполита хоруола Сигизмунд III Швеция хоруола буолбут.
* От ыйын 5 — Педро Лопес де Соуз баһылыктаах Португалия сэриилэрэ Канди хоруоллукка (Шри-Ланка) саба түспүттэр, ол эрээри бартыһааннар дьайыыларыттан уонна саллааттара дезертирдээн күүскэ мөлтөөбүттэрэ, үс ый буолан баран Дантур аттынааҕы кыргыһыыга бүтүннүү урусхалламмытара. Хоруоллук бу бөдөҥ кыайыыттан сылтаан аармыйатын бөҕөргөппүтэ, эрэгийиэни баһылаабыт дойдулартан Португалияттан, Британияттан, Голландияттан өссө икки үйэттэн ордук тутулуга суох олорбута (1815 сыллаахха диэри).
# Халбаакы нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Халбаакы нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Халбаакы. Улуус кииниттэн 15 км хоту диэкки Бүлүү өрүс уҥуор «Бөргөмдө» күөл кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 813 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Халбаакы — 739, Староватово — 74 киһи.
Староватово с. урукку аэропорт оннугар турар.

# Халбаакы нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Быканов Прокопий Иннокентьевич (1938 төр.) — бульдозерист, Социалистическай Үлэ Геройа.
    Махаров Егор Михайлович (1938 төр.) — философия билимнэрин доктора.
    Махаров Дмитрий Дмитриевич (1967 төр.) — 2007—2012 сс. Бүлүү улууһун баһылыга.
* Халбаакы нэһилиэгин киинэ куйаартан көстүүтэ
# Сукуев Семён Павлович

Сукуев Семён Павлович — Муома улууһун урукку баһылыга. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Сукуев Семён Павлович
## Олоҕун олуктара

2000 сыл сэтинньи 26 күнүттэн Муома улууһун баһылыгынан талыллыбыт.

# Сукуев Семён Павлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)

# Сукуев Семён Павлович
## Өссө маны көр

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
# Нэдиэлэ

Нэдиэлэ (сахалыы Чук) диэн сэттэ хонук холбоспут кэм кээмэйэ. Сыл аайы 52 нэдиэлэ баар.
Сэттэ хонуктаах нэдиэлэ ааттара:
* Бииринньик (бэнидиэнник)
* Иккинньик (оптуорунньук)
* Үһүнньүк (сэрэдэ)
* Төрдүнньүк (чэппиэр)
* Бэһинньик (бээтинсэ)
* Быыһык (субуота)
* Өрөбүл (баскыһыанньа)
# Горохова Евдокия Николаевна

Горохова Евдокия Николаевна — Саха биллиилээх ил уонна уопсастыба диэйэтэлэ, 1980—1985 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

# Горохова Евдокия Николаевна
## Олоҕун олуктара

* 1924 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Аллайыаха улууһун Бөрөлөөх нэһилиэгэр төрөөбүт.
* Үлэтин библиотекарынан саҕалаабыта, ол кэнниттэн ВКП(б) Аллайыаха райкомун техническэй сэкэрэтээрэ.
* 1946 сыллахха Чокуурдаах орто оскуолатын учуутала, Аллайыаха ЫБСЛКС райкомун сэкэрэтээрэ.
* 1948 сыллаахха Москваҕа комсомольскай оскуолаҕа үөрэнэр.
* Үөрэҕи бүтэрээт, ЫБСЛКС Саха обкомун сэкрэтээринэн ананан үлэлиир.
* 1952 сылтан партия үлэтигэр.
* 1952—1956 сыллардаахха Эдьигээн райкомун сэкрэтээрэ.
* 1960 сыллаахха Красноярскайдааҕы Үрдүкү партия оскуолатын бүтэрэр уонна ССКП Аллайыаха райкомун сэкрэтээрэ. Бу дуоһунаска 17 сыл үлэлиир.
* 1979 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

# Горохова Евдокия Николаевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2004)
# Атласов Бустенгин Гаврильевич

Атласов Бустенгин Гаврильевич — Өймөкөөн улууһуттан төрүттээх биир дойдулаахпыт, Арассыыйа үтүөлээх геолога, Үлэ Кыһыл Знамята уордьан кавалера, Государственнай бириэмийэ лауреата, Чукоткаҕа 40-тан тахса сыл устата геологынан үлэлээбит. Манчаары сылдьыбыт сирдэринэн Нерчинскэйгэ сылдьан турардаах.
# Балхах

Балхах — үс атахтаах намыһах кыра чороон.

# Балхах
## Туһаныллыбыт сирдэр

И. К. Попов. «Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт». — Дьокуускай: «Бичик», 2004.
# Уэллингтон

Уэллингтон (ааҥл. Wellington, Халыып:Lang-mi эбэтэр Pōneke) диэн Саҥа Зеландия киин куората буолар. Дьонун ахсаана 300 тыс. (эргинниин).
# Тылбаас Аан дойдутааҕы күнэ

Тылбаас Аан дойдутааҕы күнэ (Journée mondiale de la traduction, International Translation Day) — тылбаасчыт идэлээхтэр күннэрэ. Балаҕан ыйын 30 күнүгэр бэлиэтэнэр (бу күн 419 биитэр 420 сыллаахха библияны латыынныы тылбаастаабыт Сибэтиэй Иероним өлбүтэ). Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара (FIT) 1991 олохтообута.
Күн сылын аайы ханнык эмит девизтаах ыытыллар.
2004 сыллаахха девиһа маннык этэ: «Тылбаас — элбэх тыл уонна култуура чэчирээһинин олоҕо» (ТАФ).
«Тылбаасчыттар куруук алтыһыы киинигэр сылдьаллар. Санаалары уонна дьайыылары тарҕатар дьон буолалларын быһыытынан биһиги олорор эйгэбитин уларытарга төһүү буолаллар. Онон, тылбаас элбэх тыллаах дьон алтыһыыларын хааччыйар уонна сорох өттүнэн быһаарар күүс буолар, ону тэҥэ дьоҥҥо аһаҕас буолууну уонна демократияны кэрэһэлиир.» (ТАФ пресс-релииһиттэн, 2004.)
2005 сыллаҕы девиз: «Тылбаасчыт идэ уонна уопсастыба иннигэр эппиэтинэһэ» (ТАФ).
2006: «Элбэх тыл — биир идэ».
2007: «Сорук-боллуру өлөрүмэҥ».
2008: «Терминология: тыллар суолталаахтар».
2009: «Бииргэ үлэлиибит».
2010 сыллаахха Арассыыйа тылбаасчыттара киллэрбит этиилэринэн маннык девиз ылыныллыбыта: «Эгэлгэ куоластаах аан дойдуга хаачыстыба стандаарта» (англ. Quality Standard for a Variety of Voices).
2011: «Култууралар ыккардыларынааҕы күргэлэр» (англ. Bridging Cultures).
2012 сыллаахха «Тылбаас — култууралары ситимнээччи».
2013 сыллаахха «Тылга хааччаҕа суох — биир Аан дойду» (англ. Beyond Linguistic Barriers — A United World).
# Распутин Валентин Григорьевич

Валенти́н Григо́рьевич Распу́тин (1937, Кулун тутар 15, Усть-Уда сэлиэнньэ, Восточно-Сибирская область — 2015, Кулун тутар 14, Москуба) — нуучча суруйааччыта, публицииһэ, түмэт диэйэтэлэ. «Дэриэбинэ прозатын» бэрэстэбиитэлэ.
Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1987). Икки ССРС Судаарыстыбатын бириэмийэтин (1977, 1987), Арассыыйа судаарыстыбатын бириэмийэтин (2012) уонна Арассыыйа Бырабыыталыстыбатын Бириэмийэтин лауреаттара (2010). 1967 сыллаахтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Распутин Валентин Григорьевич
## Библиография

* Собрание сочинений в 3-х томах. - М.: Молодая гвардия - Вече-АСТ, 1994., 50 000 экз.
* Избранные произведения в 2-х томах. - М.: Современник, Братск: ОАО "Братсккомплексхолдинг"., 1997
* Избранные произведения в 2-х томах. - М.: Художественная литература, 1990, 100 000 экз.
* Избранные произведения в 2-х томах. - М.: Молодая гвардия, 1984, 150 000 экз.

# Распутин Валентин Григорьевич
## Бириэмийэлэрэ

* Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Судаарыстабын бириэмийэтэ - 2012 сыллаахха киһилии сыһыаҥҥа уһулуччу ситиһиилэрин иһин (2013)
* Литэрэтиирэ уонна ускуустуба эйгэтигэр РФ Бэрэсидьиэнин бириэмийэтэ (2003),
* Арассыыйа бырабыыталыстыбатын бириэмийэтэ - култуура эйгэтигэр уһулуччу ситиһиилэрин иһин (2010),
* ССРС Государственнай бириэмийэтэ (1977, 1987),
* Иосиф Уткин аатынан Иркутскай хомсомуолун бириэмийэтэ им. (1968),
* Л. Н. Толстой аатынан бириэмийэ (1992),
* Иркутскай уобалаһын култуураҕа кэмитиэтин иһинээҕи Култуура уонна ускуустуба сайдыытын Пуондатын бириэмийэтэ (1994),
* Иркутскайдааҕы Святитель Иннокентий бириэмийэтэ (1995),
* «Сибирь» сурунаал А. В. Зверев аатынан бириэмийэтэ,
* Александр Солженицын бириэмийэтэ (2000),
* Ф. М. Достоевскай аатынан Литэрэтиирэ бириэмийэтэ (2001),
* Александр Невскэй аатынан «России верные сыны» бириэмийэ (2004),
* «Сыл бастыҥ кыраныысса таһынааҕы романа. XXI үйэ» бириэмийэ (Кытай, 2005),
* Сергей Аксаков аатынан Бүтүн Арассыыйатааҕы литэрэтиирэ бириэмийэтэ (2005),
* Православнай норуоттар бииргэ буолууларын пуондатын бириэмийэтэ (2011),
* «Ясная поляна» бириэмийэ (2012),
Иркутскай ытык олохтооҕо (1986), Иркутскай уобалас ытык олохтооҕо (1998).

# Распутин Валентин Григорьевич
## Өйдөбүнньүк

* 2015 сыл кулун тутар 19 күнүгэр Валентин Распутин аата Урюпинскайдааҕы № 5 орто оскуолаҕа иҥэриллибитэ (Волгоград уобалаһа).
* ИГУ билим бибилитиэктигэр аата иҥэриллибитэ.
* «Сибиир» сурунаал № 357/2 (2015) бүтүннүү Валентин Распутиҥҥа анаммыт.
* Усть-Уда орто оскуолатыгар аата иҥэриллиэ (Иркутская область).
* Братскай оскуолатыгар аата иҥэриллиэ.
* 2015 сыллаахха Валентин Распутин аата Байкааллааҕы научнай популярнай уонна документальнай киинэлэр аан дойдутааҕы «Киһи уонна айылҕа» бэстибээлигэр иҥэриллибитэ.
* 2017 сыллаахха Иркутскайга Валентин Распутин түмэлэ арыллыахтаах. В январе 2016 года личные вещи Валентина Распутина были переданы в Краеведческий музей, в марте 2016 года открылась выставка.
# Миопия (ырааҕы мөлтөхтүк көрүү)
## Ыарыы өйдөбүлэ

Миопия (харалҕана, ырааҕы көрбөтө) – бу харах ыарыыта, ырааҕы мөлтөхтүк көрүү, ол эрээри чугаһы быдан үчүгэйдик көрөөһүн буолар. Киһи көрөр ойуута харах сетчаткатыгар буолбакка иннигэр буолар. Ол иһин дьоннор ачыкы,линза кэтэллэр. Бу ыарыы сыыйа-баайы сайдан иһэр, эмтээбэтэххэ киһи көрбөт буолуон сөп.
Ордук миопия сайдааһына харах мөкүнүгэ олус түргэнник улаатарыттан буолар, ол иһин о5олорго 7 саастарыттан 18 саастарыгар дылы биллэр, онтон улааттахтарын аайы сайдан иһэр.

# Миопия (ырааҕы мөлтөхтүк көрүү)
## Ыарыы төрүөтэ

* Удьуорунан бэриллэр
* Кэнники ылыллыбыта:
* Чугастан олорон эрэ телевизор көрүү
* Кинигэни мөлтөх уот сырдыгар ааҕыы
* Наһаа өр компьютерга уонна суотабайга оонньооһун
* Битэмиин, минеральнай веществолар тиийбэт (кальций, цинк, селен) буолааһына
Маны таһынан дьиҥ харалҕан уонна албын харалҕан диэннэргэ арахсар.

# Миопия (ырааҕы мөлтөхтүк көрүү)
## Ыарыы истиэпэнэ

* Бастакы истиэпэнэ: 3 диоптрийга дылы;
* Иккис истиэпэнэ: 3,25 − 6 диоптрий;
* Үһүс истиэпэнэ: 6 диоптрийтан үөһээ.
Үрдүк миопия −15, −20, −30 D дылы тахсыан сөп.

# Миопия (ырааҕы мөлтөхтүк көрүү)
## Ыарыы сибикэтэ

* Ырааҕы мөлтөхтүк көрүү
* Төбө, харах мөкүнүгэ ыалдьар
* Хараҕын уута кэлэр, аһыйар

# Миопия (ырааҕы мөлтөхтүк көрүү)
## Диагностика

Харах бырааһа эбии маннык ньыманан чинчийэр:
* Сивцев таблицатын көмөтүнэн (харах кыраҕытын быһаарар );
* Периметрия (хайдах көрөрүн быһаарар);
* Тонометрия (харах иһинээҕи баттааһынын быһаарар);
* Офтальмоскопия (харах түгэҕин көрүү).

# Миопия (ырааҕы мөлтөхтүк көрүү)
## Эмтэнии

* Харах былчыҥын эрчийии
* Эмтэринээн (Тауфон, Мезатон, Ирифрин, битэмиин А, В)
* Харах кыраҕытын коррекциялыырга быраас анаабытынан линза, ачыкы кэтээһин
* Хирургическай ньыма (лазернай коррекция, склеропластика)

# Миопия (ырааҕы мөлтөхтүк көрүү)
## Сэрэтии

* Хараххытан кинигэн (монитор) ырааҕа илиин уунуутун саҕа буолуохтаах
* Уотун сырдыга уҥа өттүгэр түһүөхтээх. Кинигэни ааҕарга естественнай сырдыгы туһан эбэтэр лампан кыамтата 60 Вт буолуохтаах
* Айаҥҥа ааҕар сыыһа, сахсыйан хараҕын аккомодационнай аппараатын мөлтөтөр.
* Телевизорын ырааҕа 3 миэтэрэ буолуохтаах
* Өскөтүн үлэҕэр куруук мониторга олорор буоллаххына, хас 40 мүнүүтэ аайы хараххын эрчий
* Өскөтүн сварочнай аппараакка үлэлиир буоллаххына, анал ачыкыны эбэтэр масканы кэт
* Ханнык баҕар истиэпэннэх миопия сылга биирдэ диспансернай кэтэбилгэ туруохтаах
Ону таһынан аскар элбэх фрукта уонна оҕуруот аһын киллэр. Ретиноллаах (витамин А) и аскорбиновай аһыылаах: черника, моркуоп, шпинат, банан, цитрусовайдар, моонньоҕон, облепиха, сарбанньах уо.д.а.

# Миопия (ырааҕы мөлтөхтүк көрүү)
## Туһаныллыбыт литература

* Кузнецова М.В. Причины развития близорукости и её лечение. — М.: МЕДпресс-информ, 2004. — 176 с. — ISBN 5-98322-020-9.
* Стукалов С.Е., Фаустов А.С., Попов В.И., Щепетнева М.А., Попова И.В. Клиника различных форм близорукости, лечение и профилактика. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2007. — 128 с. — ISBN 978-5-222-10942-7.
* https://ru.wikipedia.org/wiki/близорукость
# Cathay Bank

Cathay Bank — АХШ баана, кытай эмиграннара Америкаҕа төрүттээбит баана. Билиҥҥи кэмҥэ биир түргэнник капитализациата улаатар баан.
Салалтата — Лос Анджелес (961 точка).
Улахан филиаллара — Нью Йорк (353 точка), Пекин (765 точка), Сеул (32 точка), Гонконг (639 точка), Шанхай (997 точка), араас куораттарга штат Мэриленд (1644 точка), Токио (6 точка), Тайвань (65 точка), Канаадаҕа (21 точка), Аустралиаҕа (22 точка), Мексикаҕа (1 точка).
# Уле Эйнар Бьорндален

У́ле-Эйнар Бьёрнда́лен (норв. Ole Einar Bjørndalen; род. 27 января 1974 года) — Норвегия улуу биатлониһа, 13 олимпийскай мэтээл хаһаайына(13 мэтээл , 8-кыһыл көмүс)),19 төгүллээх аан дойду чемпиона. 95 төгүллээх Аан дойду кубогын этабын кыайыылааҕа, 6 төгүл Аан дойду кубогын хаһаайына.