yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Байаҕантай (Томпо)

Байаҕантай нэһилиэгэ. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кириэс Халдьаайы.
Улуус кииниттэн 90 км арҕаа диэкки Алдан өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 713 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Кириэс Халдьаайы — 1 415, Арыы Толоон — 159 уонна Ударник — 139 киһи.

# Байаҕантай (Томпо)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Охлопков Фёдор Матвеевич (02.03.1908—28.05.1968) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа.
* 1907 сыл ахсынньы 3 күнүгэр төрөөбүтэ Ефимов Николай Ефимович (1907—1999), «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан кавалера, үлэ, тыыл бэтэрээнэ.
* 1911 сыл олунньу 19 күнүгэр төрөөбүтэ Винокуров Федор Григорьевич — Даадар (19.02.1911—12.06.1949) — саха поэта.
* 1926 сыл ыам ыйын 5 күнүгэр төрөөбүтэ Сыромятников Георгий Саввич (05.05.1926—02.02.1991) — литературовед, литератураны ырытааччы.
* 1927 сыллаахха төрөөбүтэ Охлопкова Александра Федоровна, үтүөлээх учуутал.
* Мөкүрдээнэп Лаврентий Иннокентьевич (10.08.1927—23.04.1997) — балет артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
* 1931 сыллаахха төрөөбүтэ Охлопков Василий Егорович — сүүрүк, Саха Сирин рекордсмена
* 1950 сыл сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүтэ Степанов Ефим Николаевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.

# Байаҕантай (Томпо)
## Бэлиэ сирдэр

* Ихинэ үрэх Алдаҥҥа түһэр сиригэр Ихинэ 1 уонна Ихинэ 2 диэн былыргы дьоннор тохтоон олоро сылдьыбыт сирдэрэ (палеолит).
* Ливадин уонна Щепанскай политссыльнайдар олоро сылдьыбыт дьиэлэрэ.
* Томтор диэн сиргэ Охлопков Федор Матвеевич уҥуоҕа.

# Байаҕантай (Томпо)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Иккис Малдьаҕар нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Улахан-Аан.
Улуус кииниттэн 67 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 104 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Улахан-Аан — 1 097, Еланка — 7 киһи.

# Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

Бөртө. Улахан Аан. Урут Арҕаа Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Бэстээх аҕа ууһа, Бурҕаһын аҕа ууһа, Мочорууска аҕа ууһа, Ойуун ууһа, Дьаарын аҕа ууһа

# Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Григорьев Спиридон Алексеевич (12.12.1910—1986) — саха бастакы театральнай режиссера, РСФСР норуодунай артыыһа.
    Ильин Дмитрий Иванович (17.10.1914—04.02.1985) — саха биллиилээх муосчута.
    Семенов Михаил Егорович (1943 с. төр.) — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
    Александр Иннокентьевич Самсонов — Айыы Уола (07.01.1978—12.10.1998) — саха эстрадатын ырыаһыта.
    Сивцева Наталья Александровна (1981 с. сэтинньи 12 к. төр.) — филология билимнэрин кандидата.

# Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* Улахан-Аантан 10 км ыраах «Кубалаах» диэн сиргэ XIX үйэҕэ тутуллубут икки мэндиэмэннээх ампаар.
# Мастаах улууһа

Мастаах улууһа — Саха сиригэр Бүлүү өрүс тардыытынан баар буола сылдьыбыт улуус. 1929 сыллаахха алтынньы 14 күнүгэр тахсыбыт ЦИК уурааҕынан Бүлүү уокуругун улуустарын бөдөҥсүтэргэ Бүлүү улууһугар холбоммута.
Билигин сирдэрэ Бүлүү улуугар киирэллэр, нэһилиэктэрэ Бүлүү улууһун хотугу өттүгэр бааллар.
1927 сыллааҕы биэрэпис дааннайыгар маннык нэһилиэктэрдээх диэн суруллубут:
* Дьооху (Жахутский)
* Бастакы Күүлэт
* Иккис Күүлэт
* Кыргыдай
* Модут
* Иккис Тоҕус
* Төрдүс Тоҕус
* Төҥүргэстээх
* Хагырский
* Халбаакы

# Мастаах улууһа
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Багдарыын Сүлбэ, Топонимика, Дьокуускай, 2004.
# Лебедин

Лебедин (укр. Лебедин) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 26 158 (2012).
# Саха сирин улуустарын (оройуоннарын) хаһыаттара

Испииһэк
Улуус (оройуон) хаһыаттарын испииһэгэ :
| Нүөмэр | Хаһыат аата | Улуус (оройуон) | Тахсыбыт |
| 1 | Хотугу Кыым | Абый улууһа | 1953 с. |
| 2 | Алданский рабочий | Алдан улууһа | 1928 с. |
| 3 | Путь развития / Сайдыы суола | Аллайыаха улууһа | 1954 бэс ыйын 1 |
| 4 | Амма олоҕо / по пятницам приложение на русском "Амга вчера, сегодня, завтра" | Амма улууһа | 1933 с., муус устар 5 |
| 5 | Анаабыр уоттара | Анаабыр улууһа | 1954, алтынньы 5 |
| 6 | Маяк Арктики | Булуҥ улууһа | 1938, муус устар 21 |
| 7 | Олох суола | Бүлүү улууһа | 1931, кулун тутар |
| 8 | Үөһээ Бүлүү | Үөһээ Бүлүү улууһа | 1943, атырдьах ыйын 29 |
| 9 | Колымские новости | Үөһээ Халыма улууһа | 1954 |
| 10 | Вести Верхоянья / Дьааҥы аартыга | Үөһээ Дьааҥы улууһа | "Вести Верхоянья" 1939, атырдьах ыйын 18, "Дьааҥы аартыга" 2003, сэтинньи 7 |
| 11 | Үлэ күүһэ | Горнай улууһа | 1950, тохсунньу |
| 12 | Эдьигээн сонуннара / Новости Жиганска | Эдьигээн улууһа | 1952, сэтинньи |
| 13 | Дабаан / Кобяйский вестник | Кэбээйи улууһа | 1944, ыам ыйын 16 |
| 14 | Ленский вестник | Ленскэй улууһа | 1940, алтынньы |
| 15 | Мирнинский рабочий | Мииринэй оройуона | 1960 |
| 16 | Эркээйи | Мэҥэ Хаҥалас | 1937, ахсынньы 5 |
| 17 | Индигиир уоттара | Муома улууһа | 1953 |
| 18 | Эҥсиэли | Нам улууһа | 1935, алтынньы 5 |
| 19 | Индустрия Севера | Нүөрүҥгүрү | 1976, олунньу 3 |
| 20 | Колымская правда | Аллараа Халыма, Черскэй | 1953, тохсунньу 7 |
| 21 | Ньурба / Огни Ньурбы | Ньурба | 1937, нууччалыыта 2012 с. кулун тутар 19 күнүттэн |
| 22 | Хотугу Сардаҥа / Северная Заря | Өймөкөөн улууһа | 1991, бэс ыйын 29, нууччалыыта 1945, ыам ыйын 1 күнүттэн |
| 23 | Олекма | Өлүөхүмэ улууһа | 1933, кулун тутар 20 |
| 24 | Сардаҥа | Өлөөн улууһа | 1954, ыам ыйын 22 |
| 25 | Халыма долгуннара | Орто халыма улууһа | 1942, от ыйын 16 |
| 26 | Сунтаар сонуннара | Сунтаар | 1938, муус устар |
| 27 | Таатта | Таатта улууһа | 1939, муус устар 22 |
| 28 | Томпонский вестник / Томпо илдьитэ | Томпо улууһа, Хаандыга | 1954, муус устар 22 |
| 29 | Мүрү саһарҕата | Уус-Алдан | 1935, муус устар 4 |
| 30 | Усть-Майский вестник | Уус Майа улууһа | 1937, ыам ыйа |
| 31 | Заря Яны | Усуйаана улууһа, Депутатскай | 1943, балаҕан ыйын 1 |
| 32 | Хаҥалас | Хаҥалас улууһа | 1940, сэтинньи 7 |
| 33 | Саҥа олох | Чурапчы улууһа | 1931, алтынньы 15 |
| 34 | Бытантай уоттара | Эбээн Бытантай улууһа | 1990 |
| 35 | | | |
| 36 | | | |
# Герасимов Иннокентий Гаврильевич

Герасимов Иннокентий Гаврильевич — учуутал, саха тылын үөрэхтээҕэ, суруйааччы.

# Герасимов Иннокентий Гаврильевич
## Олоҕун олуктара

1938 с. Бүлүү Халбаакытыгар булчут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Бүлүү училищетыгар үөрэммит. Билигин Сунтаарга Устье сэлиэнньэ баһылыга.

# Герасимов Иннокентий Гаврильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ

# Герасимов Иннокентий Гаврильевич
## Кинигэлэрэ

* Олох чөмчүүгэ. — Дь.: Сайдам, 2009. — 160 с.
* Саха ытык аман өһө. Олоҥхоттон дьүһүлгэн. — Дь.: Сайдам, 2010 — 64 с.
# Адаҕа

Адаҕа — сылгыны ырааппатын диэн, атаҕар кэтэрдиллэр модьу боҕуу мас.Иккис өйдөбүлэ: ыар баттык, харгыс, мэһэй, кыаһыланыы. Айаха адаҕата диэн тугу да гыммакка босхо иитиллээччини этэллэр.

# Адаҕа
## Өссө маны көр

* Чэҥкээйи
# Дуксуур

ДУКСУУР даҕ. 1. Сытыы, өтөрү-батары көрөр уоттаах (харах). 2. көсп. Өтөрү-батары киирэр гына чочуйуллубут, сытыы синньигэс уһуктаах (тумус, батыйа).
# Хэрсиэн

Херсон, Хэрсиэн (укр. Херсон) диэн Украина соҕуруу өттүгэр баар куорат. Херсон уобалаһын дьаһайар киинэ. Украина Бэрэсидьиэнин Кырыым аптаныамыйалаах өрөспүүбүлүкэтигэр бэрэстэбиитэлистибэтин быстах кэмҥэ баар сирэ. Куорат Днепр уҥа кытылыгар турар. Мантан чугас Днепр Хара байҕалга түһэр, онон Херсон муора уонна өрүс пуорда.
2015 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр 292 559 куруук олорор киһи эбэтэр баар дьону барытын аахтахха 296 161 киһи баар эбит[4], оттон горсовет сирдэрин барытын аахтахха — 330 026 уонна 334 570 киһи[4].
Киевкэ диэри тимир суол устата 648 км (Знаменка, Николаев куораттары нөҥүөлээн). Бөдөҥ тимир суол түммүгэ (Николаев, Снигирёвка, Джанкой лиинньийэлэрэ), Херсоннааҕы муора уонна өрүс эргиэн пуорда, тимир суол, өрүс баксааллара, оптуобус баксааллара бааллар.
# Эркин

Эркин диэн тутуу тутаах ууһуга. Эркин дьиэ иһин таһырдьаттан араарар. Дьиэ иһинээҕи эркин хостору араарар. Эркин тутуу материаллара - мас этэ, таас, кирпииччэ, бетон, болот-бетон, сэндвич-панель.

# Эркин
## Эбии маны көр

* Хото эркинэ
# Genshin Impact

Genshin Impact (Гейщит Импэкт), оонньуу, секс Навальный Моргенштерн бомба көмпүүтэргэ, PS4, PS5, Nintendo, Android платформаларга тарҕанар. 2020 саамай популярнай оонньуута буолар. Немного спермы надо
# Эбир Таас

Эбир Таас, хайа. Индигир өрүс хаҥас кытылыгар сытар хайа массивын чыпчаала.
Хоту өртүттэн Сүүрүктээх үрэх чэрчилиир, соҕуруу уонна илин өртүлэртэн Муома - Силээннээх намтал чэрчилиир.
Муора таһымыттан 1118 м үрдүктээх.

# Эбир Таас
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник. Якутск, 1980.
# 1879

1879 сыл.

# 1879
## Туох буолбута

* Муус устар 28 — Тырнов куоракка буолбут тэрийэр мунньах Болгария Конституциятын ылыммыт.
* Ыам ыйын 31 — Берлиҥҥэ бастакы электрическэй тимир суол аһыллыбыт уонна бастакы электрическэй пуойас көрдөрүллүбүт.
* Атырдьах ыйын 4 — Эльзас уонна Лотарингия диэн ньиэмэстэр олорор эрэгийиэннэрин Германия Францияттан былдьаан ылбыт. Кэлин Франция бу сирдэри төннөрөөрү, "реванш" ылаары, сэриигэ бэлэмнэммитэ, ону көрөн Германия эмиэ сэриигэ бэлэмнэнэн барбыта. Түмүгэр Аан дойду бастакы сэриитэ өрө күүдэпчилэммитэ.
* Алтынньы 21 — АХШ айааччыта Томас Эдисон бастакы чох утахтаах электрическэй лаампаны үлэлэппит.

# 1879
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 16 — Драверт Петр Людовикович — Сибиири чинчийээччи, поэт.
* Тохсунньу 24 — Григорий Чорос-Гуркин — Алтай уруһуйдьута, өрөбөлүүссүйэ кэмигэр алтай омук хамсааһынын салайааччыларыттан биирдэстэрэ. Омугунан телеут, Чорос ууһуттан төрүттээх.
* Олунньу 25 — Федор Корнилов — бастакы саха идэтийбит музыкааннарыттан биирдэстэрэ, самодеятельнай композитор, хормейстер, саха норуотун музыкатын чинчийээччи, педагог.
* Кулун тутар 14 — Альберт Эйнштейн
* Бэс ыйын 3 — "Абый улуу кырдьаҕаһа", "Эһэккэ" диэн ааттаабыт киһилэрэ ойуун Константин Чирков (1974 өлб.)
* Сэтинньи 7 — Лев Давидович Троцкай (дьиҥнээх араспаанньата Бронштейн) - аан дойду коммунистическай революционнай хамсааһынан диэйэтэлэ, марксист, марксизм биир салаатын саҕалааччыта (троцкизм).

# 1879
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 7 — Шарль Теодор Анри де Костер (1827 төр.), Бельгия суруйааччыта.
* Алтынньы 16 — Сергей Соловьёв (1820 төр.), устуорук, «Арассыыйа устуоруйата былыр-былыргыттан» (История России с древнейших времён) ааптара.
# Иванов Валентин Капитонович

Иванов Валентин Капитонович — полковник, байыаннай билим хандьыдаата, космонавтика эйгэтигэр үлэлээбит киһи.
Ньурбаҕа 1945 муус устар 10 күнүгэр төрөөбүтэ. Кыра эрдэҕиттэн убайа лүөччүк-испытатель Иннокентий холобурун батыһан лүөччүк буолуон баҕарар этэ, 1963 сыллаахха Ньурба №1 оскуолатын бүтэрэн баран Ейскайдааҕы үрдүкү авиация училищетыгар киирбитэ. Туйгуннук бүтэрэн баран Байыаннай-салгын акадьыамыйатыгар үөрэммитэ. Онно байыаннай билим хандьыдаатын диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
1968 сыыллаахха Сэбиэскэй Сойуус Космонавтары бэлэмниир киинэ истребитель-лүөччүктэртэр истэриттэн саҥа бөлөҕү талбыта. 200 киһини талбыттарыгар Валентин Иванов эмиэ баара.
Ол эрээри 1969 сыллаахха сверхзвуковой сөмүлүөтүнэн көтөн иһэн саахалга түбэспитэ, кыл мүччү тыыннаах хаалбыта, хаҥас илиитин эчэппитэ.
Төһө да тарбахтара суох буоллар, отставкаҕа ыыппатахтара, байыаннай сулууспаҕа хаалбыта. 1984 сылтан ВВС Сүрүн ыстаабыгар сулууспалаабыта. Сулууспатын «Аэронавигация» НИИ гендириэктэрин солбуйааччытынан сылдьан түмүктээбитэ.
Ол кэнниттэн академияҕа «Управление войсками» хаапыдыраҕа преподавателлээбитэ. 1992 сылтан 2000 сыллаахха диэри Арассыыйа обуруонатын министиэристибэтин СӨ толору боломуучуйалаах бэрэстэбиитэлэ, СӨ салгын көлөтүн тэрийиигэ хамыыһыйа чилиэнэ этэ.
Труды Иванова отмечены высоким званием «Заслуженный военный специалист России», орденом «За службу Родине в Вооруженных Силах СССР», знаком отличия Республики Саха (Якутия) «Гражданская доблесть». Он также является почетным гражданином Нюрбинского района.
Билигин дьиэ кэргэнин кытта Москубаҕа олорор. Уола быраас.
# Гаврильев Иван Иванович

Гаврильев Иван Иванович — Саха өрөспүүбүлүкэтин бастакы үтүөлээх суруналыыһа, биллиилээх публицист уонна уопсастыбаннай диэйэтэл, «Кыым» хаһыат сүрүн эрэдээктэрэ (2008 сылтан).
1966 сыллаахха олунньу 21 күнүгэр Бүлүү улууһун Баппаҕаайытыгар төрөөбүтэ. Аармыйаҕа Монголияҕа сулууспалаабыта. Ол кэннэ Дьокуускайга СГУ-га саха салаатыгар үөрэммитэ. Онтон ыал буолан баран Ленскэй улууһун Бэтинчэтигэр баран учууталлаабыта. Аҕыйах сылынан куоракка көһөн кэлэн «Ил Түмэн» хаһыакка, СӨ Култуура министиэристибэтигэр сүрүннүүр исписэлииһинэн үлэлээбитэ. Онтон «Саха Сирэ» хаһыакка көспүтэ. Ити кэннэ «Ситим» медиа бөлөх, «Кыым» хаһыат хаттаан тэриллибитигэр икки сыл буолан баран 2004 сыллаахха онно көспүтэ.
# ЭПЛ Даймонд

ЭПЛ Даймонд — Саха сиригэр биллэр алмааһы кырыылыыр, ювелирнай оҥоһуктары оҥорор уонна атыылыыр тэрилтэ.

# ЭПЛ Даймонд
## Историята

1994 сыллаахха Петр Степанович Федоров эксперимент быһыытынан олус уустук алмаастары чочуйар лабораториятын арыйбытыттан саҕаланар. 1997 сыллаахха Россия хампаанньаларыттын Израиль аан дойдутааҕы алмаас бииржатыгар бастакы хампаанньа буолар. Бриллианнар бастакы паартията 50 тыһ долларга сыаналаммыт буоллаҕына билигин сыл аайы 80 мөл долларга бриллианнары батарар. 2006 сыллаахтан бэйэтин атыылыыр хампаанньатый арыйбыта уонна сайыннарар.

# ЭПЛ Даймонд
## Хампаанньа структурата

«ЭПЛ Даймонд» бөлөх үс сүрүн тэрилтэттэн турар:
* ХЭТ НПК «ЭПЛ Даймонд» (кырыылыыр собуот);
* ХЭТ «ЭПЛ Ювелир» (ювелирнай собуот);
* ХЭТ "Ювелирная сеть «ЭПЛ Даймонд» (батарар ситим).
Ювелирнай уонна кырыылыыр собуоттара Дьокуускайга бааллар. Ювелирнай оҥоһуктары атыылыыр тэрилтэлэр Саха сиригэр эрэ буолбакка, Арассыыйаҕа уонна кыраныысса таһыгар бааллар.
Кыраныысса таһыгар «ЭПЛ Даймонд» бөлөҕөр «Mercury Ltd» (Рамат-Ган к., Израиль), «ЭПЛ Америка» (Сан-Франциско к., АХШ) уонна «ЭПЛ Шанхай» (КНР) киирэллэр.

# ЭПЛ Даймонд
## Алмааһы кырылыыта

Алмааһы кырыылырыгар «MEGASCOPE», «OGI», «SARIN» диэн технологиялар тутталлар. Россия уонна Аан дойду кэнники чинчийиилэринэн бастакынан тутталлар.

# ЭПЛ Даймонд
## Ювелирнай оҥоһуктары оҥоруу

2006 сыллаахтан Саха бриллианнарыттан ювелирнай оҥоһуктары оҥоруутун сайыннарбыт. Билигин «ЭПЛ Даймонд» үлэһиттэрэ киэҥ ассортименнаах араас технологияларынан оҥохуллубут бородууксуйаны таһаараллар, ол курдук туттар технологиялар прототип системата «Solidscape», 3D-моделирование онороро литейнай тэрил «Jewelcad» уонна да атыттар. . Бастакы сылыгар «ЭПЛ Даймонд» 20 мөл солкуобайга бородууксуйаны таһаарбыт буоллаҕына, номнуо энигиски сылыгар 2007 сыллаахха - таһаарыыта 120 мөл солк. дылы улааппыт. 2010 сыл бүтэһигинэн «ЭПЛ Даймонд» Саха Сирин ювелирнай оҥоһуктар барыларыттан аҥаарыттан элбэх оҥоһугу таһаарбыт 912 мөл. солк буолар.

# ЭПЛ Даймонд
## Батарар ситим

«ЭПЛ Даймонд» компаниятыгар чочуйуллубут бриллианнар араас дойдуларга, ол курдук Израильга, Бельгияҕа, АХШга уонна Кытайга атыыланаллар.
# 1266

1266 сыл.

# 1266
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 1 — "Диван луҕат ат-Турк" диэн Маһмуд ал-Кашгари учуонай түүр тылын тылдьытын суруллубута 150-ча сыл буолан баран хос суруттарбыттар.
# Путунхуа

Путунхуá (кыт. трад. 普通話, упр. 普通话, пиньинь: Pǔtōnghuà) — Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтигэр официальнай тыл. Бу өйдөбүл саҥаҕа сыһыаннаах, сурук ыстандаара байхуа дэнэр.
Путунхуа фонетиката уонна лиэксикэтэ хотугу түөлбэ тылларыгар киирэр Пекин диалегын саҥарар нуорматыгар олоҕурар. Путунхуа грамматиката аныгы кытай тылынан (байхуа) суруллубут айымньыларга сөп түбэһэр уонна эмиэ хотугу түөлбэ тылларга чугас.

# Путунхуа
## Туттуллар сирэ

Былыргы гуаньхуа диэнинэн биллэр кытай тылын саҥарар нуормата (бырабыыталыстыба бигэргэппэтэх да буоллар) хотугу түөлбэ тылларыгар олоҕуран аан бастаан Кытай киин куората 1266 сыллаахха билиҥҥи Пекин оннугар көһүүтүттэн саҕаламмыта буолуо диэн сабаҕаланар. XX үйэ саҕаланыытыттан официальнай стандарт суругунан эрэ буолбакка саҥарар нуорманы эмиэ киллэрбитэ. 1909 сыллаахха бу нуорма «гоюй» (дьоппуон «кокуго» ‘судаарыстыба тыла’ диэн тиэрминиттэн) диэн ааттаммыта, кэлин путунхуа дэммитэ.

# Путунхуа
## Ойуулааһын
### Фонетика уонна фонология

Путунхуа — изоляциялыыр туоннуҥу тыл. Бүтэй уонна аһаҕас дорҕоонноро туоннаммыт уларыйбат сүһүөхтэри үөскэтэллэр (туону аахпатахха путунхуа 414 сүһүөхтээх, туону аахтахха — 1324). Тыл сүһүөҕэ үксүн морфема буолар (ардыгар көстер мантан туорааһыннар этимология өттүнэн араарыллыбат тылларга эрэ көстөр). Сүһүөхтэн кылгас морфема путунхуа тылга суох (туорааһын биир эрэ - суффикс 儿 «er», кини туспа сүһүөх буолбат).
# Николаев Михаил Егорович

Николаев Михаил Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Чурапчы улууһугар (Кыһыл Партизан колхоз) төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Маҥнай кавалерияҕа, онтон пехаотаҕа пулеметчигынан сулууспалаабыт. Иккитэ бааһыран 1942 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр госпитальга өлбүт. Өлүөн икки хонук иннинэ иһигэр уонна атаҕар улаханнык бааһырбытын суруйбут, быраһаайдаспыт.
Көмүллүбүт сирэ: Воронеж уобалаһа, Бобровскай оройуон, Верхний Икорец сэлиэнньэ.
# Тэҥнээх тылбаас

ТЭҤНЭЭХ ТЫЛБААС (Эквивалентный перевод)
1. Тиэкси араас өттүнэн ырытыахха сөп:
а) анала (функцията): иһитиннэрэр, билиини кэҥэтэр; итэҕэтэр, ылыннарар; долгутар, үөрдэр-хомотор о.д.а.;
б) ис хоһооно (денотативное содержание) - туох туһунан кэпсиирэ;
г) тыла-өһө, формата (структура): хоһоон строката, сүһүөҕэ, рифмата ("ЕО" онегинская строфа: 14 строка, кириэстии+кэккэлэһэ+куустарыы+кэлимсэ рифма; Шота Руставели: 15 сүһүөхтээх кэлимсэ рифма);
ҕ) дорҕоону үтүктүү (звукозапись): М. Горькай "Барабыай оҕото", ар-ар, чик-чик; С. Омоллоон "Чычып-чаап", чы-ча, чып-чап чап-чараас кынаттаах, үчүгэй да чыычаах; П. Тобуруокап "Кырдал кыыһа", рд-рд кырдал-кырдал, бардым ыраах-ыраах, үөрдэ-көттө сүрэх; В. Маяковскай, ст-сп кымньыы тыаһа молоткастый, серпастый советский паспорт).
2. Тылбаас оригиналын кытта тэҥэ:
а) муҥутуур тэҥ тылбаас (максимальный эквивалент) - үс өттүнэн тэҥ;
б) сөбүгэр тэҥ тылбаас (оптимальный эквивалент) - сорох өттүнэн тэҥ;
г) барбах тэҥ (минимальный эквивалент) - биир эмэ өттүнэн тэҥ.
3. Тиэрмин омук тылыгар тылбааһа:
Нуучча тылыгар: буквальный, точный, равный, соответствующий, тождественный, полноценный П;
Омук тылыгар: идентичный, адекватный, эквивалентный П;
Саха тылыгар: туруору, үүт-үкчү, толору, сөптөөх, дьүөрэ, тэҥнээх Т.
4. Тылбаас сайдан истэҕин ахсын көрүгэ эмиэ уларыйан испит:
а) тылыттан-тылыгар, туруору тылбаас, сүһэн ылыы (концепция формального соответствия) - библия, марк.-лен. литература, билигин Президент этиитин тылбааһа, СИА матырыйаала;
б) ис хоһоонун+тыл нуорматын тутуһар тылбаас (концепция нормативно-содержательного соответствия), сөптөөх тылбаас;
г) ис хоһооно+туттар ньымата тэҥ тылбаас;
ҕ) ис хоһооно+формата+дьайыыта тэҥ тылбаас (концепция функциональнодинамической эквивалентности; эквивалентность реакции читателя), тэҥнээх тылбаас (Латышев). Тиэримини араас ааптар араастык туттара эмиэ баар.
Тэҥнээх тылбаас судургу тиэкискэ ордук кыаллар. Тылбаас функцията төһө киэҥ да, тэҥнээх тылбаас ыараан иһэр.
# Дудкин Петр Иванович

Дудкин Петр Иванович (04.01.1910—1973) — Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, полковник, Өрөспүүбүлүкэ сибээһин өр сылларга салайбыт киһи, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

# Дудкин Петр Иванович
## Олоҕун олуктара

1910 сыллаахха тохсунньу 4 күнүгэр Өлүөхүмэ Нохтуйа сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
1923 сыллаахха 13 саастааҕар телеграфка үлэлии киирбит.
1941 сылтан 1946 сыллаахха диэри аармыйаҕа сулууспалаабыт. II Ударнай Аармыйа парторга буолбут, сэриини полковник сыбаанньалаах түмүктээбит.
Сэрииттэн кэлэн баран Саха АССР сибээһин управлениетыгар начаалынньыгынан анаммыт уонна 1951 сыллаахха диэри үлэлээбит. Онтон Саха АССР Миниистирдэрин сэбиэтин бэрэстээтэлин солбуйааччытынан анаммыт.
1955 сылтан урукку үлэтигэр төннөн 1973 сыллаахха өлүөр диэри өрөспүүбүлүкэ сибээһин салайбыт.

# Дудкин Петр Иванович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* 1964 сыллаахха «САССР сибээһин үтүөлээх үлэһитэ» буолар, сыл буолан баран - «САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ». 1966 с. Ленин уордьанынан наҕараадаламмыт.
* Социалистическай Үлэ Дьоруойа аат 1971 сыллаахха иҥэриллибит, иккис Ленин уордьанын ылбыт (1971)
1944 сыллаахха «Аҕа дойду сэриитин» 2 истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.
Дудкиҥҥа анаммыт өйдөбүнньүк «Сахателеком» сүрүн офиһын дьиэтигэр ыйанан турар. Ааптар – биллиилээх скульптор Егор Оготоев.

# Дудкин Петр Иванович
## Эбии маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Terra Nova

Терра Нова (ааҥл. Terra Nova, сах. биллибэт сир) диэн АХШ телевидениетыгар көстөр сериал (2011).
# 1233

1233 сыл.

# 1233
## Туох буолбута

* Олунньу 26 — Чыҥыс Хаан сэриитэ Хотугу Кытайдааҕы Цзинь илин киин куоратын Кайфэны хас даҕаны ыйдаах төгүрүктээһин кэнниттэн ылбыттар.
* Ыам ыйын 29 — монгуол сэриитэ кытай Цзинь саарыстыбатын киин куоратын ылбыт.
# Лютециум

Лютециум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Lu уонна атом нүөмэрэ 71.
# Уолан Гимназия

Уолан Гимназия (Мүрү уолаттар гимназийалара, нууч. Мюрюнская юношеская гимназия, ааҥл. Uolan Boys Grammar School эбэтэр Uolan Boys Gymnasium), аатырбыт уолаттары үөрэтэр үөрэх кыһата, гимназия статустаах үрдүк орто үөрэх кыһата, президент сетевой оскуолаларыттан биирдэстэрэ,сыала соруга — Саха Сирин элитатын иитэн таһаарыы. Математическай уонна IT охтуулаах.
Салалтата уонна базированията — Бороҕон.
Официал сайта: http://myryuolan.ru/
# Дьуон Дьаҥылы

Макаров Гавриил Иванович (Дьуон Дьаҥылы) (27.02.1914, Кындал, Болтоҥо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха уобалаһа — 06.03.1956) — поэт уонна тылбаасчыт, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1945).

# Дьуон Дьаҥылы
## Олоҕун олуктара

* 1914 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэр Кындалга төрөөбүт.
* 1932 сылтан бэчээттэнэн барбыт.
* 1936 с. — Бастакы хомуурунньуга «Төрөөбүт күүлэбэр» күн сирин көрбүт.
* 1943 сыллаахха Чурапчы оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Забайкальскай фроҥҥа 152-с СП, 94-с СД сулууспалаабыт, красноармеец. ССРС—Япония сэриитигэр кыттан «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (11.09.1945).
* 1946 с. — «Уйбаанчык» диэн гражданскай сэрии туһунан хоһоонунан роман бастакы чааһын таһаарбыт. Хоту дойду табаһыттарын уонна булчуттарын туһунан хоһоон циклын суруйбут.
* 1949 с. — Дьокуускайдааҕы учуутал институтун бүтэрээт, орто оскуолаҕа учууталлаабыт.
* 1955 с. — М. Горькай аатынан Литературнай институту бүтэрбит.
Дьуон Дьаҥылы — биир саамай биллиилээх нуучча поэзиятын тылбаасчыта. Кини А. Пушкин «Сказка о попе и его работнике Балде», М. Лермонтов «Мцыри» уонна «Узник», Н. Некрасов «Княгиня Трубецкая» айымньыларын тылбаастаабыт. Саха литератууратыгар биллэр көстүүнэн буолбута А. Пушкин «Евгений Онегин» айымньытын тылбааһа. Олоҕун бүтэһик сылларыгар А. Твардовскай «Василий Тёркин» поэматын тылбааһынан дьарыктаммыт.

# Дьуон Дьаҥылы
## Библиография

* Төрөөбүт күүлэбэр. Хоhооннор. — Дь., 1936.
* Хоhооннор. — Дь., 1940.
* Кыайдыбыт. — Дь., 1946.
* Хоhооннор, поэмалар. — Дь., 1958.
* Сахам сиригэр саас иhэр. Хоhооннор, поэмалар. — Дь., 1962.
* Хоhооннор, поэмалар. — Дь., 1974; 1985.
* Хотугу хоһууттар. — Дь.: «Бичик», 2004. — ISBN 978-5-7696-1585-0

# Дьуон Дьаҥылы
## Ырыа буолбут айымньылара

* Ол мин дойдум Чурапчы.
* Сылгыһыт.

# Дьуон Дьаҥылы
## Аймахтара

* Макаров Гаврил Георгиевич — быраата, история билимнэрин кандидата.
* Саввин Степан Афанасьевич — кэргэнин бииргэ төрөөбүт убайа, суруйааччы.
# Маалтааны нэһилиэгэ

Маалтааны нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэптин.
Нэһилиэнньэ ахсаана 650 киһи (2007 сыл).
Улуус кииниттэн 188 км ыраах сытар арҕаа диэкки Сиинэ өрүс хаҥас салаата Мэкэлэ тардыытыгар. Мэлдьи сырыылаах суол.

# Маалтааны нэһилиэгэ
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Павлов Николай Николаевич, Тыаһыт (1904—1974) — саха суруйааччыта.
* Павлов Алексей Гаврилович (1948 төр.) — учуонай, суруйааччы.
* Алексеев Семен Михайлович — «Горнай улууһа» муниципальнай оройуон Ытык олохтооҕо.

# Маалтааны нэһилиэгэ
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000.