yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Абакан

Абака́н (хак. Ағбан) — Арассыыйа куората. Хакаас өрөспүүбүлүкэтин киин куората.
Аадминистративнай территориальнай биирдэм быһыытынан өрөспүүбүлүкэ суолталаах куорат буолар, эмиэ оннук ааттаах, Абакан куорат диэн, муниципальнай тэриллиини үөскэтэр. Атын самалык бөһүөлэктэрэ куораттара суох. Куорат уокуругар киирэр соҕотох куорат буолар.
Абакан Хакаас өрөспүүбүлүкэтин бэлитиичэскэй, бырамыысыланнай, үп харчы, научнай уонна култуурунай киинэ. Манна Хакаас өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтин 35 бырыһыана олорор. ОЛ элбэх үп харчы, тэрилтэтэ, үөрэх кыһата, уонна култуура дьиэтэ баар.

# Абакан
## Этимологията

Абакан куорат 1780 сыллардаахха аан бастаан Уус Абакан диэн бөһүөлэк быһыытынан үөскээбит. Уус Абакан Абакан өрүс төрүгэр турар буолан итинник ааттаммыт. Гидроним. Абакан диэн гидроним икки компонентан турар:-аба уонна -кан. -аба компонент, сүрүнннээн, түүр тылларыгар аба — «аҕа» диэн тылбаастанар. Ол гынан баран, ардыгар «эһэ» (кыыл) харыс аатын быһыытынан туттуллар; Сорох учуонайдар этэллэринэн, -кан сыһыары Соҕуруу уонна Киин Азия омуктарыгар «өрүс» диэн суолталаах дииллэр.

# Абакан
## Этимологията
### Абакан билиҥҥитэ

Абакан аныгылыы тииптээх куорат. Куорат уокуругун уопсай иэнэ — 112,4 км² (ол эбэтэр өрөспүүбүлүкэ сирин уотун 0,2 % ылар).
2020 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, Абакан куоракка 186 827 киһи олорор (өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин үс гыммыт биирэ -- 35 % -на). Куорат нэһилиэнньэтин плотнаһа — 1 662 киһи ./км².
Абакан куорат бэйэтэ туспа былаахтаа уонна гиэрбэлээх.
Lua алҕаһа: expandTemplate: template "Нэһилиэнньэ/STA-056" does not exist.Абакан куорат нэһилиэнньэтэ Норисльскайтан көһөн кэлии түмүгэр эбиллэ турар.

# Абакан
## Этимологията
### Абакан билиҥҥитэ
#### Мобильнай сибээс

Абакаҥҥа суотабай сибээс 5 оператаро баар (4G):
* «Tele2 Россия»,
* «Билайн»,
* «МТС»,
* «Мегафон»
* Yota.

# Абакан
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Об административно-территориальном устройстве Республики Хакасия (с изменениями на 13 мая 2019 года), Закон Республики Хакасия от 05 мая 2004 года № 20. docs.cntd.ru. Тургутулунна 4 Ахсынньы 2019.
* ↑ Мэрия Абакана / Устав города Абакана. xn--h1ahm5cm.xn--80aaac0ct.xn--p1ai. Тургутулунна 4 Ахсынньы 2019.
* ↑ Поспелов, 2002, с. 21

# Абакан
## Литэрэтиирэ

* Анненко, А. Н. Предпочитаю Абакан (неопр.) (недоступная ссылка). Архивировано 21 сентября 2016 года. — Второе издание / Алексей Анненко. — Абакан: Бригантина, 2016. — 240 с., илл. ISBN 978-5-904239-3.
* Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов. — М.: Мысль, 1984. — 653 с.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2
* Торосов, В. М. Абакан / В. М. Торосов. — 2-е изд. — М.: Цицеро, 1994. — 208 с., илл. ISBN 5-8286-0042-7
# Орой

Орой — үрүт, чыпчаал, туох эмэ төбөтүн бүтэр уһуга.

# Орой
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Хонуу өтөҕүн тэллэйэ

Хонуу өтөҕүн тэллэйэ (лат. Agaricus arvensis Fr., нууч. Шампиньон полевой) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Үүнэр сирдэрэ: хонуу, ойуур ырааһыйалара, суол кытыыта, өрүстэр кытыллара, мэччирэҥнэр.

# Хонуу өтөҕүн тэллэйэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Төгүрүктүҥү, чуораан курдук формалаах. Үрүҥ өҥнөөх, таарыйдахха саһарар.Диаметра 5-20 см. Таҥалайдаах араҥата: Бастаан үрүҥ өҥнөөх, онтон күрэҥ, буро-фиолет.
Этэ: Үрүҥ, араҕас, эттээх. Минньигэс анис сыттаах, эриэхэ амтаннаах. Атаҕа: Үрүҥ, кэлин саһарар. Аллара модьуруур. 6-10 см уһуннаах. Кэтит икки хаттыгастаах тиэрбэстээх..

# Хонуу өтөҕүн тэллэйэ
## Туттуллуута

Тута сиэнэр уонна маринуйданар.

# Хонуу өтөҕүн тэллэйэ
## Өссө маны көр

* Ойуур өтөҕүн тэллэйэ
* Өтөх тэллэйэ
# Тюмень уобалаһа

Түмэн уобалаһа (нучч. Тюменская область), Арассыыйа биир саамай сайдыылаах уобалаһа. Киин куората - Түмэн. Урал Федерал Эргимтэтэ диэн дойду эргимтэтигэр киирэр. Араас омук барыта олорор уобалаһа буолар.
# Григорьева Екатерина Степановна

Григорьева Екатерина Степановна (1939 с., муус устар 28 күнэ, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, үлэ бэтэрээнэ.

# Григорьева Екатерина Степановна
## Олоҕун олуктара

1939 с. муус устар 28 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1969 с. Хо Ши Мин аатынан Иркутскайдааҕы государственнай педагогическай институту бүтэрэн Нам оройуонун I Хомустаах орто оскуолатын француз тылын учууталынан ананар. Икки сылынан төрөөбүт оройуонугар көһөн кэлэн, Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар, онтон Сунтаар 1 №- дээх орто оскуолатыгар 35 сыл үлэлээбитэ.
1986-1989 сс. Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуола директоры иитэр-үөрэтэр чааһыгар солбуйааччытынан үлэлээбитэ.
Екатерина Степановна Григорьева тыа сирин общественнай олоҕор актыыбынай кыттыыны ылара, Сунтаардааҕы нэһилиэк Сэбиэтин XVIII-XIX ыҥырыылаах мунньаҕын депутатынан, тыа хаһаайыстыбатын бастайааннай комиссиятын үлэтин салайсыбыта. Үөрэнээччилэр V үлэ чиэппэрдэригэр үлэ уонна сынньалаҥ лааҕырдарыгар иитээччинэн үлэлээбитэ.

# Григорьева Екатерина Степановна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Сунтаар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо
* Екатерина Степановна Григорьева аата Сунтаар 1 №- дээх орто оскуолатын Бочуот кинигэтигэр киллэриллибитэ

# Григорьева Екатерина Степановна
## Кини туһунан

* Колесникова Л. , Слагаемые успеха учителя. [об учительнице французского языка ССШ N1, ветеране труда, Отличнике просвещения РФ Екатерине Степановне Григорьевой] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Ыам ыйын 1 күнэ-С. 2;
* Тимофеева М., Учитель учителей. [к 80-летию ветерана педагогического труда, отличника народного просвещения РСФСР, почетного гражданина Сунтарского наслега Екатерины Степановны Григорьевой] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2019. - Муус устар 26 күнэ (N 31)-С. 4;

# Григорьева Екатерина Степановна
## Суруйуулара, кинигэлэрэ

* Григорьева Е.С. Спасибо французскому языку! / Первая улусная школа Якутии : документы, фотографии, воспоминания о Сунтарской средней школе №1 имени А.П.Павлова (1862-2012) / МБОУ «Сунтарская СОШ№1 имени А.П.Павлова»; [сост.А.С.Матвеев]
# Анархистар

Анархистар — анархизм сүүрээнин дьонноро. Уопсастыбаҕа былаас суох буолуохтаах, уопсастыба бэйэтин бэйэтэ салайыныан сөп диир дьон.
# Танальбины

Танальбин-вяжущее средство растительногопроисхождения.Является продуктом взаимодействия дубильных веществ из листьев кустарниковых растений.
# Жаклин Новограц

Жаклин Новограц (ааҥл. Jacqueline Novogratz; род. АХШ) — Эмиэрикэ урбаанньыта, менеджер уонна суруйааччы, түмэт урбаан идеяларын олоххо кииллэрэр Acumen Fund, Inc. диэн хампаанньа тэрийээччитэ уонна салайааччыта. Новограц хас да кэтиир сүбэлэр чилиэнэ.
Foreign Policy Новограцы 100 саамай ордук глобально толкуйдуур дьон ахсааныгар, онтон The Daily Beast буоллаҕына уон сыл 25 саамай өйдөөх дьон тиһигэр кииллэрбиттэрэ

# Жаклин Новограц
## Олоҕо

Жаклин Новограц АХШга төрөөбүтэ уонна сэттэ оҕоттон улаханнара.
Вирдьиния Университетыгар экономиканы уонна Аан Дойдутааҕы сыһыаннары үөрэппитэ, онтон Стэнфорд бизнес-оскуолатыгар МВА таһымын ылбыта.
Новограц Аан Дойдутааҕы кредит аналитигын быһыытынан Chase Manhattan Bank хампаанньаҕа үлэтин саҕалаабыта.
Үс сылынан бааҥҥа үлэтин хаалларар уонна быраабы тутуһуу туһугар үлэҕэ кыттар. Ол түмүгэр кини Африкаҕа Аан Дойдутааҕы баан уонна ЮНИСЕФ үлэһитэ буолар.
ЮНИСЕФ үлэһитин быһыытынан Руандаҕа 1980-с сс. бүтүүлэригэр Duterimbere диэн дойду бастакы микрофинансовай хампаанньаны тэрийэргэ көмөлөһөр.
2000-с сс. саҕаланыыларыгар Кигалига (Руанда) сарсыарда сүүрэ сылдьан Жаклин уон сыл анараа өттүтүгэр благотворительноска биэрбит күөх сибиитирэтин биир уол кэтэ сылдьарын көрбүт. Бу алҕас көрсүһүүттэн Жаклин «Күөх сибиитирэ» (ааҥл. The Blue Sweater: Bridging the Gap Between Rich and Poor in an Interconnected World) диэн кинигэтин суруйар уонна инники дьарыгын билгэлиир.
Новограц 2001 сыд муус устар 1 к. Acumen Fund, Inc. тэрийиэн иннинэ Рокфеллер пуондатын программатын тэрийэр уонна салайар
2010 сыллаахха Жаклин Новограц Acumen-ҥа үлэтин иһин сыл түмэт урбаанньыта буолар (ааҥл. 2010 Rensselaer Entrepreneur of the Year (EOY)).
2011 сыл ахсынньытыгар Жаклин Новограц уонна Acumen Fund, Inc. Forbes сурунаал таһыгар уруһуйдаммыттара.

# Жаклин Новограц
## Тус олоҕо

Жаклин Новограц сыл ахсын буолар TED конференцияларын тэрийэр киһиэхэ - Крис Андерсоҥҥа кэргэн тахсыбыт.
Үс кыыстаахтар — Елизавета, Анна уонна Зоя (1986—2010).
Убайа Майкл Новограц Fortress Investment Group диэн хампаанньа тойоно. Атын убайа — Роберт Новограц (см. ааҥл. Robert and Cortney Novogratz) — дизайнер.
# Байкаал хайалаах систиэмэтэ

Байкаал хайалаах систиэмэтигэр Байкаал күөл арҕаа уонна илин биэрэктэрин сис хайалара (Прибайкалье), Байкаалтан соҕуруулуу-илин территория (Забайкалье) киирэллэр. Бу хайалаах систиэмэ олбоҕо хайалар байкальскай иҥээһиннэниилэрин кэмигэр протерозойскай эраҕа үөскээбит. Хайалар үөскээһиннэрин кэнники кэмнэригэр Забайкалье балачча улахан өттө тектоническай хамсааһыннартан күүскэ уларыйбыт.

# Байкаал хайалаах систиэмэтэ
## Прибайкалье

Байкаал күөлүн хотунан уонна хотугулуу-арҕаанан иилиир сис хайалар орто үрдүктээхтэр. Ити хайалар чыпчааллара хаптаҕайдар биитэр мүлүгүрдэр. Былыргы кэмҥэ үөскээбит хайалар палеозойскай эра бүтүннүүтүн, мезозойскай эра бастакы аҥарын усталарыгар үлтүрүйэн тэҥнэниллибиттэр. Ол кэнниттэн хайыттыынан, сиҥниинэн доҕуһуолламмыт уопсай өрө көтөҕүллүү буолбута. Прибайкалье сорох сирдэригэр сир хаҕын хамсааһына билигин да буолар. Сир хамсааһына манна 8 баалга тиийэ күүстээх. Прибайкалье климата тосту континентальнай, кыһына тымныы, сайына итии. Сыллааҕы сөҥүүтэ 200-400 мм. Сис хайалар арҕааҥы эниэлэрэ илиҥҥилэрдээҕэр ордук сииктээхтэр. Байкаалга, Ангараҕа түһэр үгүс өрүстэр Прибайкалье сис хайаларыттан сүүрүгүрэллэр.

# Байкаал хайалаах систиэмэтэ
## Забайкалье

Забайкальеҕа тас быһыыларынан сүүнэ улахан хопполору санатар, 1800 м диэри үрдүктээх туруору эниэлээх хайалар киэҥ хаптаҕай массивтара баһыйаллар. Сис хайалар кэккэлэһэ бараллар уонна кэтит хаптаҕай хотооллорунан араарыллыбыттар. Манна ордук улахан сис хайаларынан Яблоновай, Борщовочнай буолаллар. Арҕаа, киэҥ сири ылан, Витим хаптал хайата сытар. Забайкалье климата Соҕуруу Сибиир атын чаастарын климаттарынааҕар ордук хаҕыс уонна континентальнай. Кыһынын манна халлаан өрүү ыраас. Тохсунньу орто температурата соҕуруулуу-илин -330С тэн, тымныы арыт -580С буолар. Сайына итии, бэл куйаас даҕаны. От ыйын орто температурата +220С кэриҥэ. Куйаас арыт +400С буолар. Хайаларга сөҥүү 400 мм кэриҥэ түһэр. Хаара чараас, ортотунан 20 см. Забайкалье өрүстэрэ Лена, Амур, сорохторо Енисей тардыыларыгар киирэллэр. Өрүстэр сүнньүнэн сайыҥҥы ардахтартан ууланаллар. Селенга өрүс хочотун, Шилка, Аргунь икки ардыларын быйаҥнаах почвалаах тыа быыстаах истиэп уонна истиэп ылаллар. Манна үүнээйини үүннэриинэн дьарыктанарга климатын усулуобуйата балачча табыгастаах.
# Штефан-Водэ

Штефан-Водэ (молд. Ştefan Vodă) диэн Молдова куората, Штефан-Водскай оройуон киинэ.

# Штефан-Водэ
## Историята

1964 сыллаахха дылы бу куорат оннугар Кизил диэн хутор турбут.
1964 сылтан 1990 сылга дылы — куораттыҥы типтээх Суворово диэн ааттаах бөһүөлэк. Хойут аата уларыйбыт — Штефан-Водэ, ону кытта куорат статуһын ылбыт.

# Штефан-Водэ
## Олохтоох дьоно

Дьонун ахсаана 8 600 (2013).

# Штефан-Водэ
## Экономиката

Куоракка арыгы оҥорор завод, экспортка үлэлиир таҥаһы тигэр фабрика бааллар.
# Ладан

Ладан (укр. Ладан) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 466 (2011).
# Бороҥ

Бороҥ — хара уонна маҥан ыккардынан өҥ.
Саха таабырына: бороҥо куоппут — буруо.
# Сабарай Илгэ

Сабарай Илгэ Парникова Анна Алексеевна — бэйиэт.
1959 сыллаахха муус устар күнүгэр Уус Алдан оройуонугар Суотту нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Свердловскайдааҕы университет философскай факультетыгар уонна Ленинградтааҕы университет библиотечнай факультетыгар үөрэнэ сылдьыбыта.
1992 сыллаахха «Куйаас сайын» диэн хоһооннор хомуурунньуктарын таһаартарбыта. 1997 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
2003 сыллаахха «Күн баҕам» хомуурунньуга тахсыбыта. Онно аннотациятар маннык суруллар: «бу поэт истиҥ иэйиитин дневнигэ. Манна „күлүм“ гына түһэр түгэн өр үйэлээҕи, ааспыт кэм кэлэр кэми, истурук тас эйгэни кытта алтыһын ылар. Сабарай Илгэ поэзията — олоҕу туойуу, олоххо ода. Аахтар ааҕан бардаҕыҥ ахсын ааптар олоххо тапталыгар умсугуйаҕын. Поэт биһигини олох хас биирдии чыпчылҕаныттан таптыырга ыҥырар.»
2015 сыллаахха «Күһүҥҥү ыһыаҕым» хомуурунньуга күн сирин көрбүтэ.
2017 сыл от ыйыгар ыарахан ыарыыттан өлбүтэ.
Сабарай Илгэни Наталья Михалева - Сайа «Хоһоон хонуутун көстүбэт Хотуна» диэн ааттаабыта, чахчы да оннук этэ. Дьоннуун улаханнык алтыспат, олоҕун бүтүннүү поэзияҕа, айар үлэҕэ анаабыт «үрдүкү поэзия» уһулуччулаах бэрэстэбиитэлэ этэ.
# Че Гевара

Эрне́сто «Че» Гева́ра (исп. Ernesto «Che» Guevara [ˈtʃe ɰeˈβɑɾə], толору аата — Эрнесто Гевара, исп. Ernesto Guevara; (Бэс ыйын 14 1928, Росарио, Аргентина – Алтынньы 9 1967, Ла-Игера, Боливия) — Аргентина марксист революционера, политига, суруйааччыта, эмчитэ, сэрии теорияhыта уонна герилья басхана. Өлөн баран бүтүн аан дойдутааҕы контркултуура им бэлиэтэ буолбута.
Эдэр медик-студент буола сылдьан, Гевара Латин Америка устун айанныыр эбит уонна ол тухары көрбүт дьадайыыттан олус диэн сатарыйбыт. Бу айаннарын устата ылбыт билиилэриттэн-көрүүлэриттэн кини маннык санааҕа кэлбит: региоҥҥа олоҕурбут экономика тэҥэ суох буолуута капитализм, неоколониализм уонна империализм монополияларын түмүктэрэ буолар, ону аан дойдутааҕы революция эрэ суох оҥорор кыахтаах. Маннык санаалаах кини Гуатемалаҕа барбыт, онно президент Хакобо Арбенс Гусман социал реформалары ыытыытыгар кыттыыны ылбыт. Гусманы, Central Intelligence Agency көмөтүнэн, суулларбыттарын кэнниттэн Гевара радикал идеологиятыгар буукса охтубут.
Кэлин, Мексикаҕа, Фидель Кастроны кытта билсибит уонна От ыйын 26 хамсааhыныгар кыттыспыт. 1956 ахсынньытыгар, кини Кастро салайыылаах революционердары кытары Кубаҕа, АХШ өйүүр Фулхенсио Батиста диктаторы суулларар сыаллаах, күүһүлээн киириигэ кыттыспыта. Гевара сотору өрө турааччылар ортолоругар биллибитэ, команданте буолбута уонна икки сылынан герильялар Батистаны ситиhиилээхтик суулларыыларыгар бастыҥ оруолу оонньообута. Куба революциятын кэнниттэн, индустрия миниистиринэн уонна ил баан президенынан үлэлээбитэ, онтон дипломат быhыытынан аан дойдуну кэрийбитэ уонна элбэх дойдулар басханнарыныын көрсүспүтэ. Кини таhаарыылаах суруйааччы этэ, ол курдук герилья сэриитин теориятын уонна практикатын туhунан салалта уонна Соҕуруу Америка устун мотоссыыкылынан айанын туhунан мемуар суруйбута. Гевара Кубаттан 1965 с. революциялары тэрийэ барбыта, бастаан Конго-Киншасаҕа тэрийэ сатаабыта сатамматаҕа, онтон Боливияҕа тиийбитэ, онно кинини CIA көмөтүнэн туппуттара уонна өлөрбүттэрэ.
Гевара уустук уонна суолталаах история фигурата буолар. Бэйэтин санаатын туhугар өлүүтүн, кылаас охсуhуутугар харса суох кыттыытын уонна санаатыгар ойуулааммыт "үп-харчы" оннугар бастатан туран "майгынан-сигилинэн" олорор "саҥа киhини" үөскэтиэн баҕа санаатын иhин Гевара хаҥас идеологиялаах хамсааhыннар бастыҥ сүгүрүйэр мөрсүөннэрэ буолар. Ону тэҥэ, кини идеологиятыныын соhумардык уонна утарсыылаахтык, Че дьүһүнэ глобал маркетиҥ уонна популяр култуура биир тарҕаныылаах бэлиэлэрэ буолар. Кини туhунан элбэх, үксэ иэйиилээх, биографиялар, мемуардар, кинигэлэр, эсселар, ырыалар уонна киинэлэр тахсаллар. Time сурунаал кинини XX үйэ 100 ордук сабыдыаллаах дьонун ахсааныгар киллэрбитэ. Гевара Guerrillero Heroico диэн хаартыската (фотограф Альберто Корда) «аан дойду ордук биллиилээх хаартыската» дэнэр.
# Кооператив

Кооператив (лат. cooperatio — бииргэ үлэлэһии) — уопсай сөбүлэҥ быһыытынан, баҕа өттүнэн бииргэ кыттыһан үлэлииргэ баайы-дуолу кыттыһан тэриллибит холбоһук. Холобур, эргиэн кооперитива. Потребительскай кооперативтар эргиэнинэн, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын соҕотуопкатынан, нэһилиэнньэни араас өҥөнү оҥоруунан о.д.а. дьарыктаныахтарын сөп. Кооперативтар юридическай сирэй буолалларын быһыытынан бэйэни салайынар туспа органнаахтар, бэйэлэрэ үбүлэнэллэр. Потребительскай кооперативтары тэринии тыа сиригэр ордук табыгастаах. Потребительскай кооперация ситимигэр киирэллэр.
# Сыт

Сыт диэн сыты, сытары, сытыйары биллэрэр саха төрүт тыла.
Саха тылын иччилээх дииллэр. Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьар. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит саха тылын үөскэтэр дорҕооннорго дириҥ өй-санаа өйдөбүллэрэ иҥэн сылдьалларыттан тыл иччилэнэр. Тыл дорҕооннорун мэйиигэ дьайыыларыттан онно сөп түбэһэр өй-санаа үөскүүр.
“Ы” дорҕоон сахаларга саамай ыарахан дорҕоон. Бары ыарахан тыллар “ы” дорҕоонтон саҕаланаллар. Ыы, ыар, ынчык, ыарыы у.д.а.
“Ы” дорҕоон хатыланнаҕына “ыы” диэҥҥэ кубулуйдаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйар, ытааһыны илэ үөскэтэр. “Ыы” дорҕоонунан бүтэр иккилии сүһүөхтээх тыллар бары куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр.
Улахан кыыллар бары туохтан эрэ кутталлаахтан көмүскэнээри бэлэмнэннэхтэринэ ырдьыгынаан биллэрэллэр. “Р” дорҕоон хатыланнаҕына “рр” диэҥҥэ кубулуйдаҕына ырдьыгынааһыны үөскэтэр. Ыр-р, бар-р, тур-р диэн эттэххэ тыл ураты күүһүрэр.
Сыт диэн сыты биллэрэрин тэҥэ, эти-сиини сытыаран сынньат диэн өйдөбүллээх. Сытыы эмиэ кэмнээх-кэрдиилээх буоллаҕына табыллар. Сытыы аһара бардаҕына киһи быһыытын сүтэрэр. Аһара уһуннук сытыыттан ханнык эрэ сыт үөскээн тахсар, сытыйыы буолар.
Быһаҕы, биилээҕи, уһуктааҕы сытыы диэн этиллэр. Бу тэриллэр улахан сэрэхтээхтик илдьэ сылдьыллалларын ураты бэлиэтэнэр. Оҕо сытыыттан сэрэнэрин “Чыычый” диэн этэн кыра эрдэҕиттэн үөрэтиллэр. Сытыыттан, биилээхтэн хайаан да сэрэннэххэ уонна уһуннук сыппатахха эрэ табыллар. (1,453).
Киһи ыарыйдаҕына, мөлтөөтөҕүнэ сытар. Утуйарга сытан, сынньанан, күүс мунньунуллар. Аһара уһуннук сытыы киһи быһыыта буолбатах, киһи аһара уһуннук сыппакка туран тугу эмэ оҥордоҕуна, үлэлээтэҕинэ, хамсаатаҕына биирдэ киһи буолууну ситиһэр, киһи быһыылаахтык олоҕун олорор кыахтанар.
Уһуннук сытыыттан сытыйыы, сыт үөскээн тахсара саха тыла өйтөн-санааттан улахан тутулуктааҕын биллэрэр. Сытыйыы диэн уларыйыы тыыннаах эт-сиин атын көрүҥҥэ кубулуйуута ааттанар.

# Сыт
## Туһаныллыбыт литература

1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
# SARS-CoV-2 Дельта вариант

Дельта вариант эбэтэр Дельта штамм диэн SARS-Cov-2 саҥа көрүҥэ, билиҥҥи вакциналары тулуйар буолбут биир көрүҥэ. Учуонайдар этэллэринэн саҥа вакцина оҥорботохторуна катастрофаҕа Аан Дойду тиийиэн сөп, сүүһүнэн мөллүйүөн киһи өлүктээх. Коронавирус биир агрессивнай көрүҥэ. COVID-19 көбүтэр.
# Arirang TV

Arirang TV — Соҕуруу Корея телекомпанията, салалтата — Сеул.
# Кээнчэ

Кээнчэ — этэрбэс иһинэн кэтиллэр тирии таҥас.

# Кээнчэ
## Көрүҥнэрэ

* Сарыы кээнчэ
* Сылгы тириитэ кээнчэ
* Кулун тириитэ кээнчэ
* Торбос тириитэ кээнчэ
* Куобах кээнчэ
* Күндү түүлээх өрөҕөтө кээнчэ — мааны, баай дьахталлар тиктэр таҥастара
* Куобах тириитэ, тииҥ өрөҕөтө кулукулар

# Кээнчэ
## Өссө маны көр

Категория:Атах таҥаһа
# Гоголев Захар Васильевич

Гоголев Захар Васильевич (01.08.1911, Чэриктэй нэһилиэгэ, Дүпсүн улууһа, Саха уобалаһа — 24.12.1974) — устуоруйа билимин дуоктара.

# Гоголев Захар Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1911 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр Саха уобалаһын Дүпсүн улууһугар Чэриктэй нэһилиэккэ төрөөбүт.
* 1930-с сылларга, Дьокуускайдааҕы педагогическай техникуму бүтэрээт, Саха АССР Киин толоруулаах Комитетын уонна ЫБСЛКС обкомун аппараттарыгар үлэлээбит.
* 1940 сыллаахха Москватааҕы история, философия уонна литература Институтун бүтэрбит.
* 1940—1941 сс. — Москватааҕы история, философия уонна литература Институтун аспирана.
* 1942—1948 сс. — Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт. Киев Краснознаменнай байыаннай пехотнай училищетыгар преподаватель.
* 1948 с. — история билимнэрин кандидатыгар «Советско-турецкие отношения в 1919—1923 гг.» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын Киев государственнай университетыгар көмүскээбит.
* 1949—1963 сс. — ССРС билимин Академиятын Дьокуускайдааҕы филиалыгар Тыл, литература уонна история Институтун дириэктэринэн үлэлээбит.
* 1963 сылтан — ССРС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын история, филология уонна философия Институтугар история уопсай кыһалҕаларын үөрэтэр салаатын старшай научнай үлэһитэ, сэбиэдиссэйэ.
* 1972 с. — история билимнэрин докторыгар диссертациятын көмүскээбит; көмүскэлэ, өлбүтүн кэннэ, 1976 сыллаахха бигэргэтиллибит.
* 1974 сыллаахха ахсынньы 24 күнүгэр күн сириттэн барбыт.

# Гоголев Захар Васильевич
## З. В. Гоголев туһунан

* Башарин Г. П. Обозрение историографии дореволюционной Якутии. — Якутск, 1965. — С. 39—52, 57, 62, 63, 64.
* Демидов В. А. Гоголев З. В. «Социально-экономическое развитие Якутии (1917—июль 1941)». — Новосибирск, 1972 // Изв. Сиб. отделения АН СССР. Сер. обществ, наук. — 1973. — Вып. 2. — № 6. — С. 147—149.
* Антипин В. Н., Айкаров А. Н., Софронеев П. С. Гоголев З. В. «Социально-экономическое развитие Якутии (1917 — июль 1941)». — Новосибирск, 1972 // Вопросы истории. — 1973. — № 6. — С. 154—156.
* Башарин Г. П. Социально-экономические отношения в Якутии второй половины XIX—начала XX в. (По поводу книги З. В. Гоголева «Якутия на рубеже XIX—XX вв.). — Якутск, 1974. — 216 с.
* Памяти З. В. Гоголева // Изв. Сиб. отделения АН СССР. Сер. обществ. наук. — 1975. — Вып. 1. — № 1. — С. 155—156.
* Федоров В. Буойун-ученай (Воин-ученый) // Ленинскэй тэрийээччи (Бороҕон). — 1984. — Ахсынньы 8 к.
# Уильям Проктер бириэмийэтэ

Уильям Проктер бириэмийэтэ (ааҥл. William Procter Prize for Scientific Achievement) — научнай бириэмийэ. Үөрэх ууруутугар бэриллэр бириэмийэ. 1950 сылтан сагалаан туттарыллар. Лауреат 5 тыһынча доллар уонна чаҥ статуэтка бэриллэр.
# Амма-Наахара нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Амма Наахарата нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өнньүөс.
Улуус кииниттэн 81 км соҕуруулуу-арҕаа диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 632 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Өнньүөскэ — 599, Ефремовоҕа — 21, Төгүлтэҕэ — 19 киһи.
Мэлдьи сырыылаах суол. Олохтоохтор дьарыктара бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии.

# Амма-Наахара нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Ньырҕа аҕа ууһа, Ыйылас аҕа ууһа, Ыдьыр аҕа ууһа, Доҕолоҥ Боотур аҕа ууһа, Бэкирдээн Ойуун аҕа ууһа

# Амма-Наахара нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Устуоруйата
### Даадар кулуба

Амма-Наахараҕа, 19-ус үйэҕэ, өр кэмҥэ баһылыгынан Даадар кулуба олорбут.
Кини саҕана Наахара саамай улаата сылдьыбыт, Серошевскай «Якуты» кинигэтигэр нэһилиэктэртэн киһи ахсаанынан үһүс миэстэҕэ турар эбит.
Даадар кулуба бэйэтин кэмигэр баайдартан баайдара эбит, сүөһүтүн ахсаана 1000 наар бииринэн эрэ куоһурбат, дьон кэпсээнинэн бастакы ынахтара икки көстөөх сайылык алааһыгар киирэллэригэр бүтэһик ынахтара хотонтон саҥа тахсар эбит.
Даадар кулуба туһунан элбэх үһүйээн хаалбыт, ол курдук күһүөрү, эрэ суох дьахталлары кус сыгынньахтаан баран кыра алааска ынахтары мэччитэр курдук ыытан кэбиһэр уонна бэйэтэ атыыр оҕус буолан маҕырыы-маҕырыы алааска киирэн сырсар эбит үһү.
Хас барбыт-кэлбит киһи кини дьиэтигэр хайаан да таарыйан ааһыахтаах эбит уонна тойоҥҥо айах тутан тыл этиэхтээх эбит.
Дьиэтин таарыйбакка эрэ ааспыт дьону эдэр уолаттар атынан ситэн тиийэн кымньыынан таһыйан баран төннөрү хайыһыннараллар эбит.
Оннук хас даҕаны улахан сололоох тойоттору төннөрөн турардаах үһү.
Наахараҕа Ньукуолуҥҥа анаан таҥара дьиэтин туттарбыт (соторутааҕыта уокка былдьаммыта), ону Дьокуускайтан аркыырай бэйэтэ кэлэн аспыт.
Кини кэлэригэр Чыамайкыга дылы хара тыаны солоон саҥа суол оҥотторбут, ол суола билигин да чөл турар.
Даадар кулуба олорбут балаҕанын уһуна 22 м, кэтитэ 3 м., үрдүгэ 3 м., остуолбаларын иккилиитэ туруорбуттар эбит уонна ирбэт тоҥ мууска дылы дириҥҥэ хаһыллыбыт эбит.
7 эркиннээх, хас эркинин аайы түннүктээх эбит, балаҕан тула 1,5 м тиийэ кэтиттээх нааралар бааллар эбит.

# Амма-Наахара нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Яковлев Василий Андреевич (биллибэт — 1907) — сахалартан бастакы үрдүк үөрэхтэммит киһи.
* Александров Семен Лаврентьевич (13.09.1918—28.08.1986) — саха живописеһа.
* Магатырова Мария Николаевна (22.04.1950—31.01.1992) — саха живописеһа.

# Амма-Наахара нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Өнньүөс өйдөбүлэ

географияҕа: кырдаллар икки ардыларынааҕы дириҥэ суох инчэҕэй уһун куоһаах, хотоол, уу былыргы сүнньэ.