yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Модьугу

Модьугу, куобахсыт эбэтэр бөҕө модьу атах (лат. Bubo bubo, нууч. филин) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, модьугулар уустарыгар киирэр бөдөҥ тыҥырахтаах көтөр.

# Модьугу
## Өссө маны көр

* Хаххан
* Куйбаҥкы — бородатая неясыть
* Өллүргэлээх
# Эһээхэй

Эһээхэй, эмиий эмэр оҕо — төрүөҕүттэн биир сааһыгар дылы. Саҥа төрөөбүт оҕо диэн маҥнайгы 4 нэдиэлэтэ, оттон эмииҋ эмэр кэмэ түөрт нэдиэлэтиттэн сааһыгар дылы. Ыарыыларга ыалдьымтыа, онон үчүгэй бүөбэҋдээһин наада.
Эмиий эмэр кэмигэр оҕо үксүн улаатар уонна сайдар. Биириттэн үс ыйыгар дылы ый аайы 3түү сантымыатыр улаатар, 4-6 ыйыгар дылы 2,5 см, 7-9 ыйыгар 1,5 -2 см, оттон 10 ыйыттан сааһыгар дылы биирдии сантымыатыр улаатар.

# Эһээхэй
## Эһээхэй аһа

ВОЗ сүбэтинэн оҕо алта ыйыгар дылы эмиий эмиэхтээх. Ийэ үүтэ оҕоҕо наадалаахтары алта ыйыттан сааһыгар дылы аҥаарын курдугу хаарчыйар, биир сааһыттан икки сааһыгар дылы үс гыммыт биир курдугу хаарчыйар. Алта ыйыттан эбии ас көрүллэр.

# Эһээхэй
## Тиис тахсыыта

Оҕо оҕоҕо атын атын кэмҥэ тахсар. Үксүн алта ыйдарын кэнниттэн тахсан саҕаланар, сорохторго түөрт ыйдарын кэнниттэн тахсар, оттон биирдэ эмит тиистээх оҕолор төрүүллэр. Аллараа инники тиистэрэ үксүн бастакы тахсар, биэс - сэттэ ыйдарыгар, үөһээҥҥилэрэ тоҕус - уон биир ыйдаахтарыгар, икки саастарын туолууларыгар, 10-12 ыйдарыгар аллараа ойоҕос тиистэрэ тахсар. Барыта икки аҥаар саастарыгар тахсар.
Тиис тахсар кэмигэр оҕо температурата тахсыан сөп, хаппырыыстыыр, аһаабат буолар, силэ тахсар, кытаанаҕы ыстыан баҕарар.
Төрөппүттэр уонна быраастар тиис тахсыытыгар атын ыарыы эмиэ кэлэр дииллэр. Тиис тахсыыта тумууну, хотуону хайдах даҕаны кыайан ыҥырбат. Итинтэн оҕо диагноһа сыыһа туруон сөп.

# Эһээхэй
## Литература

* Орлова, Елена. Книга детского врача, написанная для родителей. Как правильно лечить ребенка и заботиться о его здоровье. — М. : Издательство АСТ, 2019. — 224 с. — ISBN 978-5-17-110671-3.
* Николай Евгеньевич Веракса. Познавательное развитие в дошкольном детстве: учебное пособие. — МОЗАИКА-СИНТЕЗ, 2012. — 338 с. — ISBN 9785431500978.
* Департамент здравоохранения города Москвы. Часть 1. Морфометрическое и психомоторное развитие ребёнка первого года жизни. — М., 2014. — 24 с.
* Департамент здравоохранения города Москвы. Часть 2. Психомоторное развитие детей первого года жизни. — М., 2014. — 28 с.
* Алимова Ю., Гордиенко И., Зайченко А., Кравцова А., Ковтун О., Кукуруза А., Хворостенко А. Раннее развитие ребёнка / под ред. А. Кравцовой, А. Кукурузы. — К.: БФ «Институт раннего вмешательства», 2015. — 72 с. — ISBN 9786177239122
# Соҕуруу полюс эргимтэтэ

Соҕуруу полюс эргимтэтэ, Сир биэс сүрүн параллельлартан биирдэстэрэ
Кэтирээһинэ 66° 33′39″ (66.56083°) экватортан соҕуруу диэкки. Бу эргимтэттэн соҕуруу сытар сир Антарктида диэн ааттаах.
Соҕуруу полюс эргимтэтэ полюс күнүн уонна полюс түүнүн буолар сири хоту өттүнэн чэрчилиир.
Климата тыйыс буолан нэһилиэнньэ манна суох. Манна олохтоохтор наука станцияларын үлэһиттэрэ.

# Соҕуруу полюс эргимтэтэ
## Өссө маны көр

* Хотугу полюс эргимтэтэ
# Аймах (биология)

Аймах (сорох источниктарга Этэрээт, лат. ordo, элб.ахс. Халыып:Lang-la2) — таксономияҕа туттуллар хаттыгастартан биир сүрүннэрэ.
Бу хаттыгас бэйэтэ кылааска киирэр, иһигэр кэргэн киирэр. Холобур Саха сиригэр баар үүтүнэн иитиллээччилэр (үүттэнээччилэр) маннык этэрээттэргэ арахсаллар: үөннэри сиэччилэр, илии-кынаттар, сиэмэх кыыллар, лаапчаан атахтаахтар, кииттиҥилэр, ыыраахтаах туйахтаахтар, кэрбээччилэр, куобахтыҥылар.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2009-05

Ыам ыйын 1—31 күннэрэ
* Хаҥалас улууһугар олохтоохторун ахсааннарыттан нууччалар 33%, атын омуктар 7% ылаллар.
* Уус-Маайа улууһугар 1939 сыллаахха 20 552 киһи олорор эбит буоллаҕына былырыын 2007 сылга 10 638 эрэ киһи олорор буолбут. Манна сахалар олохтоохтор ахсааннарыттан 10 эрэ бырыһыанын ылаллар. Эбэҥкилэр өлүүлэрэ манна 16% тиийэр эбит.
* Үөһээ Бүлүү уонна Сунтаар улуустарыгар сахалар 97-98% ылаллар, Ньурбаҕа - 92%, Бүлүүгэ - 83%.
* Нам улууһугар 1939 сыллаахха 11 тыһыынчаттан эрэ тахса олохтоох баар эбит буоллаҕына, 2007 сылга бу сыыппара икки төгүл үрдээбит.
* Анаабыр улууһугар долгааннар олохтоох нэһилиэнньэ түөрт гыммыт биирин ылаллар.
# Square, Inc.

Square, Inc. (Сквуэр Инкорпорейтед), АХШ саҥа тэрилтэтэ, электроннай уонна интернет нөҥүө харчы төлөбүрүн оҥорор тэрилтэ. 2021 сылтан биткоин атыыласпыта.
# Акапулько

Акапулько толору аата — Акапулько-де-Хуарес (исп. Acapulco de Juarez) — Мексика арҕаа өттүгэр Чуумпу далай кытылыгар турар, Гереро штаакка баар порт куорат, туристыыр киин. Акапулько-де-Хуарес диэн муниципалитет киинэ. Мехикоттан 300 км соҕуруулуу-арҕаа турар. Олохтоохторун ахсаана, 2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн, 673 479 киһи.
# Фэрбенкс

Фэрбенкс — АХШ-ка баар куорат, Аляска биир улахан куората.
Дьонун ахсаана — 47 тыс. (2008). Бу куоратка Университет баар. Улахан пааркалар. Сыырка. Ньиэп собуоттара.
# Харитонов Николай Иванович

Харитонов Николай Иванович (Чуор) (02.06.1935—08.09.2010) — поэт, литератураны ырытааччы.

# Харитонов Николай Иванович
## Олоҕун олуктара

* 1935 сыллаахха бэс ыйын 2 күнүгэр Ньурба улууһун Куочай сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
* Төгүрүк сулаайах хаалан, Ньурба оройуонугар Араҥастаах оҕо дьиэтигэр иитиллибитэ.
* 1954 с. — Дьокуускайдааҕы педагогическай училищены бүтэрбитэ.
* 1959 с. — Благовещенскайдааҕы пединституту география учууталын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1982 с. — Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.
* 1995 с. — Саза Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын чилиэнэ.
* «Ил Түмэн» хаһыат собкоррынан үлэлээбитэ.

# Харитонов Николай Иванович
## Айар үлэтэ

Литература эйгэтигэр айар үлэтин 1970-с сыллартан саҕалаабыта. Чуор айар дьоҕура ордук таптал иэйиитин дьүһүйүүгэ арыллыбыта. Элбэх хоһоонноро дьон таптыыр ырыалара буолан ылланаллар.

# Харитонов Николай Иванович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Россия суруналыыстарын бириэмийэтин лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ (2003)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна
* Сунтаар улууһун Ытык олохтооҕо
* Ньурба улууһун Ытык олохтооҕо (1998)

# Харитонов Николай Иванович
## Кинигэлэрэ

* Таптал ырыалара. — Сунтаар, 1992. — 62 с.
* Таптал тыыннаах номоҕо: Хоһооннор. — Дьокуускай, 1992. — 61 с.
* Ытык алаһам: Хоһооннор. — Дьокуускай: «Бичик», 1995. — 110 с.
* Эйигин таптыыбын: Лирика кинигэтэ. — Дьокуускай: «Кудук», 1998. — 55 с.
# Далан "До5оруом дабай куех сыырдарбын"

Yрдyк уөрэх кыhaтын устудьуоннарын оло5о.
# Rise Asset Development

Rise Asset Development — Канада түмэт урбаан микрофинансовай тэрилтэтэ, психикаларыгар кэһиллиилээх уонна наркотиктан тутулуктарын эмтэммит дьоҥҥо бэйэлэрин биизинэстэрин арыйалларыгар кредит биэрэр.

# Rise Asset Development
## Остуоруйата

Онтарио биэс олохтооҕуттан хас биирдиитэ психикаларыгар кэһиллиилээхтэр эбэтэр наркотиктан тутулуктана сылдьыбыт опыттаахтар. Оннук дьон үлэни бэрт эрэйинэн булаллар уонна кредит историялара куһаҕан буолан заайым ылар кыахтара суох. 2009 сыллаахха Ротман биизинэс-оскуолата уонна Centre for Addiction and Mental Health клииника кыттыыларынан Сандра Ротман Rise Asset Development диэн хампаанньаны арыйбыта. Хампаанньа үс сылга болдьохтоон биизинэс арыналларыгар эбэтэр баар биизинэстэрин өйүүллэригэр кредит биэрэр (ортотунан үстэн биэс тыһыынча дуолларга дылы). Rise Asset Development итини таһынан эдэр урбаанньыттарга анаан бизнес-тренингтары ыытар.
2013 сылга Rise Asset Development 200 тыһыынча дуоллар сууммалаах кредиты биэрбит. 2012 сыллаахха Оттаваҕа, сыл буолан баран Лондоҥҥа хампаанньа бэрэстэбиитэлистибэлэрэ аһыллыбыттара. Rise Asset Development психикаларыгар кэһиллиилэрдээх дьоҥҥо тэҥ усулуобуйаны оҥорор туһугар һлэлиир түмэт тэрилтэтэ буоларын быһыытынан Social Entrepreneurship in Mental Health Equity Award наҕараадатынан бэлиэтэммитэ.
# Сэппэрээк

Сэппэрээк (нууч. Куста́рник) — үүнээйилэр таһааларын көрүҥэ, мастыҥы элбэх сыллаах 0,8–6 миэтэрэлээх үүнээйилэр. Мастан уратыта биир сүрүн умнаһа суох, ол оннугар хас да эбэтэр элбэх бэйэ-бэйэлэрин солбуйсар умнастаах.
Үксүгэр ойуур саҕатыгар, ойуурдаах туундараҕа үүнэр. Сорохторо, холобур, долохуна, биэ эмиийэ киһиэхэ хаһаайыстыбаннай суолталаахтар.
# Россия Билимин Академията

Халыып:Infobox Institute
Россия Билимин Академията - (нууч. Росси́йская акаде́мия нау́к), Россия национальнай академията, чинчийэччилэр институттарын ситимнэрин уонна араас билим уонна социальнай тэриллиилэри: библиотекалары, издательстволары уонна балыыһалары сүрүннүүр тэрилтэ.1725 сыллаахха Академия наук и художеств диэн ааттанан тэриллибитэ.
Бастакы бэрэсидьиэнэ уонна тэрийээччитэ — Лаврентий Блюментрост. Академияны тэрийии Бүөтүр I ыраахтааҕы судаарыстыбаны уларыта тутуутун биир хайысхатынан буолбута. Тута Европаттан биллиилээх учуонайдары ыҥырбыттара. Бастаан утаа олохтоох дьон академияҕа суох буолан 1746 эрэ сыллаахха академия бэһис бэрэсидьиэнэ нуучча Кирилл Разумовскай буолбута. Бу киһи Войско Запорожское тиһэх гетмана, фелдьмаршал сыбаанньалаах байыаннай киһи этэ. Москва куораттан салайыллар. Россия правительствота тутан олорор.

# Россия Билимин Академията
## Устуоруйата

Халыып:История академии наук в России
* 1724 — Петербуурдааҕы билим академията Арҕаа Европа академияларын үтүктэн Санкт-Петербург куоракка Петр I укааһынан арыллыбыта.
* 1747 — 'Императордааҕы билим уонна художества Академията.
* 1803 — Императордааҕы билим академията.
* 1836 — Императордааҕы Санкт-Петербуургтааҕы билим академията.
* 1917 — Россия Билимин Академията.
* 1925 сыл от ыйын 25 күнүттэн — ССРС Билимин Академията.
* 1934 — Москва куоракка көһөр.
* Россияҕа отделенияларан арыйар.
* 1991 сыл сэтинньи 21 күнүттэн — Россия билимин академията.
* ↑ ПОСТАНОВЛЕНИЕ ЦИК СССР, СНК СССР ОТ 27.07.1925 О ПРИЗНАНИИ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК ВЫСШИМ УЧЕНЫМ УЧРЕЖДЕНИЕМ СОЮЗА ССР.
# Альфред Нобель

Альфред Нобель(1833 сыл алтынньы 21 – 1896 сыл ахсынньы 10) Швеция учуонайа, инженера, сэрии сэбин оҥорооччута. Динамиты айбытынан уонна Нобель бирииһин олохтообутунан киэҥник биллэр.
Альфред Нобель 1833 сыл алтынньы 21 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата, Иммануэль Нобель инженер уонна саҥаны айааччы киһи этэ. Ийэтэ Андриет Ахлсел Нобель. Альфред Нобель 1833 сыллахха дьиэ тутар хампаанньа харчыта аҕыйаан банкрот буола сылдьыбыта.$^{:9}$
Франция хаһыатыгар өлбүтүн кэнниттэн динамиты айбытынан уонна өссө элбэх киһини өлөрүөххэ сөп буолбутунан историяҕа хаалыаҕа уонна "өлүү атыылааччыта" диэн аттаабытын ааҕан быран кэриэс тылыгар харчытын барытынан Нобель бирииһин олохтуурга ыйаахтаабыта. 1896 сыл ахсынньы 10 күнүгэр өлбүтүн кэннэ 31 мөл. Швеция кронатын Нобель бирииһин пуондатыгар хаалларбыта
# Курдаах конвеер

Курдаах конвеер (ааҥл. Conveyor belt) диэн таһар механизм. Конвеер курун үөһээ өттүгэр таһаҕас таһыллар, аллараа өттө эргийэн кэлэр. Куру искиип тардар уонна хамсатар. Искиип ахсаана икки эбэтэр иккиттэн элбэх буолуохтаах. Курдаах конвеерынан улахан кэлимнээх материаллары уонна даркы таһаҕастары таһаллар. Холобур: туорах, туус, кыаҥ, кумах, бөх таас.
* Конвеер кура
* Чох шахтатын курдаах конвеера
* Курдаах конвеер
* Аэропортка багаж таһар курдаах конвеер
# Энох (суолталара)

* Энох, Сет удьуора
* Энох (Каин уола)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Сарсыардааҥҥы аһылык түмсүүтэ

Сарсыардааҥҥы аһылык түмсүүтэ (ааҥл. The Breakfast Club) — 80 сыллардаахха уһуллубут АХШ киинэтэ, эдэр дьон проблемаларынан көрдөрөр драма буолар. A&M Records тэрилтэ устубут.
# Оскар (бириэмийэ)

Академия Биhирэбилэ (Academy Awards) эбэтэр Оскар (Oscars) диэн АХШ Киинэ дьоҕурдарын уонна үөрэхтэрин академиятын (Academy of Motion Picture Arts and Sciences) биhирэбилэ. Киинэ индустриятын үлэhиттэрин үрдүк ситиhиилэрин бэлиэтиир. Сыл аайы тэриллэр. Бастакы церемонията 1929 ыам ыйын 16 буолбута.

# Оскар (бириэмийэ)
## Номинация

2004 ыла, Академия Биhирэбилин номинациятын түмүктэрэ дьоҥҥо-сэргэҕэ тохсунньу бүтүүтүгэр биллэриллэллэр.

# Оскар (бириэмийэ)
## Номинация
### Талааччылар

2007 туругунан, Академияҕа 5,835 талааччы баара. Олортон 1,311 актёрдар.

# Оскар (бириэмийэ)
## Номинация
### Сиэрдэрэ

Академия Биhирэбилин 2 уонна 3 сиэрдэринэн номинацияланар киинэ Лос Андьелес эргинигэр ааспыт халандаар сылыгар (тохсунньу 1 — ахсынньы 31) көрдөрүллүбүт буолуохтаах. 2 сиэринэн киинэ уhуна аччаабыта 40 мүнүүтэ буолуохтаах. Киинэ уhуллуутун формата 35 эбэтэр 70 мм эбэтэр 1280x720 аччыгыйа суох көҥүллээх сөкүүндэҕэ 24/48 кадрдаах прогрессив сканнаах буолуохтаах.

# Оскар (бириэмийэ)
## Үтүө иhин Академия Биhирэбиллэрэ / Academy Awards of Merit

| Бастыҥ актёр: 1927 ыла Бастыҥ иккис суолталаах актёр: 1936 ыла Бастыҥ актриса: 1927 ыла Бастыҥ иккис суолталаах актриса: 1936 ыла Бастыҥ анимация киинэ: 2001 ыла Бастыҥ кылгас анимация киинэ: 1931 ыла Бастыҥ арт дирекция: 1927 ыла Бастыҥ оператор: 1927 ыла Бастыҥ көстүүм дизайна: 1948 ыла Бастыҥ режиссер: 1927 ыла Бастыҥ документал киинэ: 1943 ыла Бастыҥ кылгас документал киинэ: 1941 ыла | Бастыҥ монтаж: 1935 ыла Бастыҥ омук тыллаах киинэ: 1947 ыла Бастыҥ кылгас киинэ: 1931 ыла Бастыҥ грим: 1981 ыла Бастыҥ музыка: 1934 ыла Бастыҥ ырыа: 1934 ыла Бастыҥ киинэ: 1927 ыла Бастыҥ дорҕоон монтажа: 1963 ыла Бастыҥ дорҕоон: 1930 ыла Бастыҥ визуал эффектар: 1939 ыла Бастыҥ анаан оҥоруллубут сценарий: 1927 ыла Бастыҥ тус бэйэ сценарий: 1940 ыла |

# Оскар (бириэмийэ)
## Анал Академия Биhирэбиллэрэ

* Ытыктабыл Оскара: 1929 ыла
* Үөрэх уонна техника Оскара: 1931 ыла
* Гордон И. Сойер Биhирэбилэ 1981 ыла
* Дьин Хершолт Биhирэбилэ
* Ирвиҥ Талберг Биhирэбилэ: 1938 ыла

# Оскар (бириэмийэ)
## Тас сигэлэр

* Oscars.org (официал Академия сайта)
* Oscar.com (официал церемония сайта)
# Малгаровтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)

Малгаровтар - Бүтэйдээх ыаллара.
Биэкэнэ Харбалааҕар Кыччаанай диэн кырдьаҕас икки уолаттара Малхаараптар олорбуттара. Ноотук Уйбаан Харбалаах халдьаайытыгар, Силипиэн куулаҕа. Ноотук кэргэнэ Кэтириис Куоллара Сахаараптар-Муустайдар кыыстара эбит. Ноотуктар 5 оҕолорун сүһүөхтэригэр туруорбакка эрэ утуу-субуу эрдэ өлөннөр тулаайах хааллартаабыттар. Дьылҕа хаан өссө сэрии иннинэ Биэкэнэ биир элбэх оҕолоох ыалын ыһыллар ыйаахтаабыт.
Дьөгүөр диэн уоллара ийэтин Кэтириис № Ньукулай Захаровтаахха иитиллибит. Милиция младшай лейтенана Егор я^плаевич захаров 1943 с. Уус-Маайаҕа ураты кутталлаах баанданы тутууга өлбүт. Бу ыалтан иккис киһинэн милииссийэҕэ үлэлээбит Көстөкүүн Малгаров суолун бэйэтэ соломмут. Үс уолаттарынаан Хаҥалас Булгунньахтааҕар сис ыаллар. Көстөкүүн кэлин сүүрүк аттарынан дьарыгырбыт.
Ноотуктар кыра уоллара Бүөтүр кяэкинэҕэ Мартыын Пономаревтаахха иитиллибит. Убайын Уус-Маайаҕа үлэлии сьшдьаН' хөннөн кэлэн кэргэнин дойдутугар Тиэлигигэ, онтон Майаҕа олорбут. Уоляаах кыыс оҕолордоох.
Уоттаах сэриигэ сылдьыбыт Сэргэй Уйбаанабыс Малгаров (1920 с.т.) эдьиийигэр Кэтириискэ иитиллэн Хараҕа улааппыт. 1942 сыллаахха Кенингсбергэ гиэри сэриилэспит Кыһыл Сулус уордьаннаах хорсун буойун. Хараҕа эргиллэн кэлэн Григорьев Хабырыыс-Харалыыр диэн нэһилиэк биллиилээх киһитин шыһын Кэтирииһи кэргэн ылар. Төрүт дойдутун Бүтэйдээҕи булан тимир оуһунан биллибитэ. 1980 с. 60 сааһыгар өпбүтэ. Үс оҕотутган улахан Куолатын дьоно Бүтэйдээххэ бүтүн аймаҕы ааттаталлар.
Кыччаапай кыра уола Силипиэн Малгаров икки уола сэриигэ баран өлбүтгэр. Улахан уол Иннокентий Ксенофонтович (1915 с.т.) "Коммунар" колхоз суоччута. Ильмень күөлгэ хайыһар биригээдэтигэр сэриилэспит. 1944 с. Калининскай уобаласка өлбүт. Кэргэнэ, оҕото суох киһи. Инитэ Малгаров Моисей Ксенофонтович (1917 с.т.) колхуоска ферма сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Сатаҕай Сысыыгыннарыттан сыдьааннаах Хоборооһу кэргэн ылбыт. Кэнники кэргэниттэн Гоголева диэн араспаанньалаах Февронья Семеновна Сэмэн Окороков диэн маҥнайгы кэргэниттэн Афанасий диэн уоллаах. Кини үс сааһьптан Баҕахха Чээмпиннэргэ иитиллибит. Окороков-Чямпин-Шишигин А.С. сир түннүгэ кырдьаҕас этэ. Моисейдаах Хобороос Садот диэн уолламмыттар. Садот Моисеевич Малгаров бүтүн республикаҕа биллэр кыраайы үөрэтээччи уонна музейы тэрийээччи. Үтүө киһи ийэтин үһүс кэргэниттэн төрөөбүт икки кыыһы, балтыларын бэйэтигэр сыһыаран Өлүөхүмэ Кыыллааҕар олороллор. Малгаровтар халыҥ аймахтар.
Тврцчяцнц оцорууга А.С.Шишигин уонна С.М.Малгаров көмөлөрө баар.
# Кулун тойтоҕо

Кулун тойтоҕо - эрдээх дьахтар.
# Менингитка

Менингитка — мэйии, спинной мозг сүһүрдүүтэ.
# Аҥгун

Aҥгун (ааҥл. Anggun; 1974 сыл кулун тутар 29 күнүгэр төрөөбүт) дьиҥ аата Aҥгун Cипта Cасми (ааҥл. Anggun Cipta Sasmi) - Индонезияттан төрүттээх поп-ырыаһыт, R-n-B истииллээх ырыалар ааптардара, билигин Францияҕа олорор. Төрөөбүт тылынан, француз уонна ааҥыл тылларынан ыллыыр. Францияҕа дойдутунааҕар кырата суох кэрэхсэбили ылбыт диэн суруйаллар.
# Монгуол импиэрийэтэ

Монгуол импиэрийэтэ (монг. Монголын эзэнт гүрэн; Халыып:Lang-mn2; Yeke Mongɣol ulus — «Улуу Монгуол улууһа») — XIII-XIV үйэлэргэ Чингисхан уонна кини сыдьааннара сэриилээһиннэрин түмүгэр баар буола сылдьыбыт дойду, аан дойду устуоруйатыгар саамай киэҥ сирдэринэн тайаан сыппыта. Кирбиилэрэ Илин Европаттан Дьоппуон байҕалыгар, уонна Новгородтан Соҕуруулуу-Илин Азияҕа диэри этэ (иэнин сабардама 24 млн км² эбэтэр 33 млн км²).
Муҥутаан сайдыбыт кэмигэр импиэрийэҕэ Киин Азия, Соҕуруу Сибиир, Илин Европа, Ближнэй Восток, Кытай уонна Тибиэт киирэллэрэ. XIII үйэ иккис аҥаарыгар импиэрийэ ыһыллыыта саҕаламмыта, 1269 сыллаахха улуустар хааннара (бары Чингисхан сыдьааннара) тус туһунан дойдулар баһылыктарын быһыытынан бэйэ бэйэлэрин билиммиттэрэ, (Хубулайтан уратылар, кини импиэрийэ киинин салайара). Улуу Монголия ордук бөдөҥ үлтүркэйинэн Юань импиэрийэ, Джучи улууһа (Алтан Ордуу), Хулагуидтар судаарыстыбалара (Ильханат) уонна Чагатай улууһа буолбуттара. Улуу хаан Хубилай, Юань импиэрийэ ыраахтааҕытынан буолбута (1271), киин куоратын Хаанбалыкка (Аныгы Пекин) көһөрбүтэ, уонна улуустары барытын салайара. XIV үйэ саҕалыныытыгар тутулуга суох судаарыстыбалар конфедерацияларын быһыытынан импиэрийэ сөргүтүллүбүтэ.
1368 сыллаахха Юань импиэрийэ суох буолбута, онон Монгуол импиэрийэтэ эмиэ тохтообута.
# Лыткин Николай Николаевич

Лыткин Николай Николаевич - 1931 сыллаахха Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ, үлэ, тыыл государственнай сулууспа ветерана.
1945 сыллаахха Маалыкай сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран, Кукаакы нэһилиэгин исполкомун секретарынан үлэтин саҕалаабыта. 1956 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институту бүтэрээт, учууталынан, Хатыы оскуолатын директорынан, районо сэбиэдиссэйинэн, Марха совхоз парткомун босхоломмут секретарынан, үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын исполкомун солбуйар председателинэн үлэлээбитэ.
1965 сылтан түөрт сыл устата ССКП Ньурба оройуонунааҕы комитетын иккис секретарынан, онтон олус уһуннук 14 сыл устата үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын ситэриилээх комитетын сирэй председателинэн бэрт таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Ол кэнниттэн партия Саха уобаластааҕы комитетын партийнай комиссиятын инструкторынан үлэлээн, 1989 сыллаахха пенсияҕа тахсыбыта. Саха АССР тохсус уонна онус ыҥырыылаах Үрдүкү Советын депутатынан талылла сылдьыбыта. Кини өр кэмнээх, үтүө суобастаах үлэтэ «Үлэ Кыһыл Знамята», «Бочуот бэлиэтэ» орденнарынан, хас да медалларынан сыаналаммыта, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун Бочуотунай грамотатынан бэлиэтэммитэ. Кини Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
Лыткин Н.Н. – Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо. Кини төһө да сааһырдар, пенсияҕа да таҕыстар быар куустан олорбот. Кини киэҥник биллэр журналист, республика экономикатын, культуратын сайдыытыгар аналлаах темаларга сүүһүнэн дириҥ анализтардаах, олус интэриэһинэй ыстатыйалары суруйан республика хаһыаттарыгар тиһигин быспакка бэчээттэтэр. Өссө кини художественнай литератураҕа күүһүн холонон көрөр. «Бичик» кинигэ кыһатынан «Арыылааҕым дьоно» диэн бэрт интэриэһинэй романы суруйан саха ааҕааччыларыгар үчүгэй бэлэҕи оҥордо, 2015 сылга бэйэтин олоҕун, үлэтин туһунан кэпсиир диэн кинигэтэ бэчээттэнэн таҕыста.
# Таһити

Таһити (фр. Tahiti, таит: Tahiti, нууч. Таити), саамай улахан арыы Французскай полинезиаҕа Чуумпу океанҥа.
# Сиэн

* ини эбэтэр бии оҕото;
* аҕас эбэтэр балыс оҕото;
* аҕас оҕото;
* сиэнчэр – икки омуктан төрөөбүт оҕо;
* дьахтар эрин балтын, аҕаһын дуу оҕото.
Сорох улуустарга сиэни, сороҕор сиэн кыыһы ыччат диэн ааттыыллар эбит.
# Сидней

Сидней (Sydney) диэн Аустралия ордук улахан куората. Тула эргинниин 4.34 млн олохтоохтордоох (2008). Саҥа Соҕуруу Уэльс ил киин куората.
# Кыдаана Игнатьева

Кыдаана Игнатьева - Чурапчы улууҺугар Кытаанах сэлиэнньэтигэр 1993 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Кыдаана кыра эрдэҕиттэн худуоһунньук буолуон баҕарара, сыалын-соругун ситиһээри худуоһунньуктар оскуолаларын 2010 сыллаахха туйгуннук түмүктээн «дизайнер среды» диэн идэҕэ Дьокуускайдааҕы арктическай институкка туттарсыбыта. Институтун 5 сылынан кыһыл мэдээлинэн түмүктээн архитектура салаатыгар үлэлии киирэр. Ол сылдьан элбэх быыстапка тэрийэр, Сахабыт сиригэр биллиилээх худуоһунньук аатын сүгэр. Саамай биллиилэх улэтин «Аан Алахчын Хотун» кирова 21 уулуссаҕа корүөхүтүн сөп. Онтон 2016 сыллаахха улахан бырайыак онорон, куораппыт таас дьиэлэригэр уруһуй хаалларан Сахабыт сирин дьонун-сэргэтин истинник үөрдэр. Билигин Кыдаана саамай улахан сыала - Аан дойдуга Сахабыт сирин култууратын ойуулаан сырдатан көрдөрүөн баҕарар. Бу 2019 сыл Кыдаана улахан дьоҥҥо уонна оҕолорго аналлаах сөпкө уруһуйдуурга үөрэтэр дьиэни арыйбыта. Кини үлэлэрин инстаграмҥа уонна твиттерга көрүөххүтүн сөп.
# Ынахсыт (Ньурба улууһа)

Ынахсыт — Ньурба улууһун Хаҥалас нэһилиэгин киинэ.

# Ынахсыт (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Хаҥалас нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# Docono NTT

Docono NTT — Дьоппуон дойдутун саамай улахан суотабай сибээһин тэрилтэтэ.
# Сүүрбэ төрдүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэ төрдүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Сеул куоракка (Корея)1988 сыллаахха балаҕан ыйын 17 күнүттэн алтынньы ыйын 2 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 159 дойдуттан 8465 эбит. Барыта 263 кэмпилиэк мэтээл 27 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Сибиир баҕата

Сибиир баҕата — Саха сирин киин улуустарыгар ордук элбэхтик көстөр сир-уу харамайа.
Кини уратыта — өрөҕөтүгэр кыһыл эбирдээх. Баҕалар атын көрүҥнэрэ элбэхтик саҥарар буоллахтарына бу баҕа саҥарбат.
Саас, ыам ыйыгар, кыра уулар сылыйдахтарына ыама саҕаланар. Тыһыта ууга үүнээйилэр умнастарын тула салахай курдук искэхтэрин эрийэн кэбиһэллэр. Сотору кэминэн уһун кутуруктаах, тас хайыылаах үөскэхтэр тахсаллар. Үөскэх улааттаҕын аайы кутуруга бэйэтин этигэр-сиинигэр тэҥнээтэххэ улам кыччаан иһэр, сиргэ тахсар кэмигэр отой да сүтэр.
Баҕа аһын ыйыстарыгар хараҕын халтаһатын былчыҥнара көмө буолаллар.