yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мүөт

Мүөт (сахалыы Бал) диэн убаҕас эбэтэр кытаанах тигээйи оҥорбут сүмэһинэ. Минньигэс амтаннаах буолан сорох дьон саахар оннугар тутталлар. Киһиэхэ уруккуттан биллэр, Библияҕа баар Барыы битигэр суруллубут.
Алтан 13-22% уу, фрукта, сахоза) 75-80% углеводтары (глюкоза, фрукта, сахафа), онтон кыра витаминнар ахсааннарыгар В1, В2, В, К, К, каротин (витамин А), фолийнай кислотаны тутталлар.
Тостниковай уонна сүбүөкүлэ саахара тахсыар диэри, медүлэһиттэр нуучча, европейскай уонна да атын кухнялар сүрүн бас билиилэрэ буолбута, онон минньигэс минньигэс амтаны (холобур, пиибэни уонна варяганы) оҥорорго мэлдьи туһаммыттара.
Билиҥҥитэ медиктэр туһалаах уонна наадалаах бородууктанан хаалыахтара. Ол гынан баран, бу үрдүк хаачыстыбалаах үрдүк хаачыстыбалаах сирэйдэртэн биирдэстэрэ аллергиянан, мүөттэнэн, мүөттэнэн тахсар. Маны таһынан сымыйа (хаачыстыбата суох) куотуохха сөп, тоҕо диэтэххэ, бу бородуукта подделката киэҥник тарҕаммыт.

# Мүөт
## Сортировка

Биир көрүҥнээх алтан, биир көрүҥнээх, туспа тупсаҕай оҥоһуулаах, үчүгэй сыттаах.
Сезон устата пааспардарга мүөт хас да суорду ылаллар, холобур, ылыы саҕаланыытыгар белоклевернай, оттон бүтэһигэр липа, гречиха, подсолнечниковай. Бу суортары булкуйбакка араас табаардарга кутуохха сөп. Мүөттээх өҥнөөх, арыт уонна консистенция ылан, сороҕор ону сэргэ, улахан соҕотуопкалыыр пууннарга мүөттээх улахан баартыйалары атыылыырга бэлэмнэнэр мүөттэри, ол эбэтэр биирдиилээн суортары булкуйуу диэн ааттыыллар.
Уус мүөттэрин атыылаһан товароведтары-билээччи мүөт. Мүөт хаачыстыбатын тупсарбакка эрэ, төттөрүтүн, ыарырҕатыахха сөп. Онон кэккэ пааспарга итинэн дьарыктанар табыллыбат. Туһанааччы үксэ Светлэй суортары ордорор. Онон мүөттэри буккуйан буолбакка, үрүҥ, сырдык уонна хараҥа суортары араарыахха наада.
Брожение (закисание) позволяется тэллэйками. Сүнньүнэн көрбөт мүөт, улахаммыт сииктээх. Алтан гигроскопичнай, ол аата тулалыыр салгынтан ууну оборор дьоҕурдаах буолан, сииктээх алтан дьиэ иһигэр дьөлө хаһан киирэн тахсыан сөп. Тымныы уораҕайдарга, ону таһынан кыһын мүөт харбаабат.
Инчэҕэй хоско сотору- сотору сүүрэр, бэчээттээх алтан хаппаҕа онуоха күрдьэҕинэн оргуйан, бытаан сүүрэн ылар. Маннык мүөттэри аһатар сатаммат. Эмсэҕэлээбит медиктэр сыаналаах хаачыстыбаларын сүтэрэллэр уонна барыллаан термическай (итиини) барыһа суох туһанарга табыгаһа суох буолар. Саҕаламмыт халаан уута 30 мүнүүтэ иһигэр температураҕа 60°үрдээбэт диэн тохтотуохха сөп. Ол эрээри, ити урукку мүөттэрин чөлүгэр түһэрбэт.

# Мүөт
## Оҥоһук бал

Искусственнай медиа сахоза кислотнай гидролиза ньыматынан ылыллыбыт инвертнэй саахар концентрацияламмыт раствортан турар. Тулаайах хаалбыт Консистенция. Баҕар, бу процесс үүнээйи кристалларыттан эбэтэр саахар дьиҥнээх мүөттэриттэн түргэтиэн сөп. Нафтолу кырааскалыырга туһаналлар. Синтетическэй эссенциянан эбэтэр ыҥырыа мүөтүнэн дыргыыллар. Искусственнай медалга уу 22 %- тан тахса буолбатах, сахафильтар 30 %- тан тахса %- на баар.
# 1725

1725 сыл.

# 1725
## Өлбүттэр

* Олунньу 8 — Бүөтүр I — Арассыыйа бастакы импэрээтэрэ, дойду олоҕун-дьаһаҕын уларыппыт улуу реформатор.
# Иттербиум

Иттербиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Yb уонна атом нүөмэрэ 70.
# 1555

1555 сыл.

# 1555
## Туох буолбута

* Олунньу 9 — Ааҥылыйаҕа Глостер эпиискэбин Джон Хуперы Мария I ыраахтааҕы саҕана уматан өлөрбүттэр. Киристийээннэр сыаркаптара ис хайдыыны утары охсуһуутун уонна дойдуга былаас былдьаһыытын түмүгэ.
# Хотугу Мариан Арыылара

Хотугу Мариан Арыылара (ааҥл. Northern Mariana Islands), официально Хотугу Мариан Арыыларын Холбоһуктара (чаморро Sankattan Siha Na Islas Mariånas) — АХШ-ка киирэр гынан баран тутулуга суох дойду. Чуумпу байҕал арҕаа өттүгэр Мариан архипелаагын арыыларын сорҕотун ылар.
Сирин иэнэ — 463,63 км². Киинэ — Сайпан (оннук ааттаах арыыга). Барыта 14 арыы, бөдөҥнөрө — Сайпан, Тиниан, Рота.
Олохтоохторун ахсаана 53 883 киһи (2010). Омуктара: үксэ филиппиннар, кытайдар уонна чаморро.
Судаарыстыба тыла — ааҥыл.
Итэҕэллэрэ: католицизм сабырыйар.
Былаах 1989 сыллаахха ылыныллыбыт.
# Айылгы

Айылгы (географияҕа) сир-дойду, ландшафт, түөлбэ сир, кыыл-сүөл айылҕаттан айыллыбыт ис туруга.

# Айылгы
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Куросава Акира

Куросава Акира (дьоп. 黒澤明; 1910 сыл кулун тутар 23 — 1998 сыл балаҕан ыйын 6) — Дьоппуон киинэ режжисера. Куросава киинэлэрин ДЬоппуон сиригэр олус таптыыллар. Атын даҕаны дойдуга сөбүлүүллэр. 50 сыл устата 30 киинэни устан ааспыта. Кинини билигин биир улахан сабыдыаллаах режжисер быһыытынан билэллэр.
Биллэр киинэлэригэр, ол иһигэр Рашомон уонна Сэттэ Самурайга кини Тоширо Мифуне диэн актеры кытта үлэлээбитэ.
Дьоппуон киинэ оҥоруутугар 1936 сылга үлэтин саҕалаабыта. Ол иннинэ худуоһунньугунан үлэлиир этэ. Режиссер ассистена быһыытынан уһуннук үлэлээн баран 1943 сыллахха режиссер буолбута.
Расемон диэн киинэтэ бастаан Токио куоракка 1950 атырдьах ыйыгар көрдөрүллүбүтэ. Онтон 1951 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр кини Вена киинэ фестиваалыгар Золотой лев бириэмийэ лауреата буолбута. Ол кэнниттэн киинэни Европаҕа уонна Хоту Америкаҕа прокатка таһаарыллыбыта. Дьон сөбүлээн көрбүттэр, ол кэнниттэн Дьоппуон киинэлэрин көрөрүн саҕалаабыттара. Ол кэнниттэн Дьоппуон киинэлэрэ ситиһиилээх буолаллара саҕаламмыт. 1950 уонна 1960 сыллар икки ардыларыгар Куросава сылга биир киинэни режиссер быһыытынан таһаарар этэ.
1990 сыллаахха Олох ситиһиитэ диэн номинацияҕа Америка киинэлэрин Академиятын бириэмийэтин ылбыта. Кини өлбүтүн кэннэ AsianWeek сурунаал уонна CNN ханаал кинини Литература уонна искусство категориятыгар Үйэ Азия олохтооҕо диэн ааттаабыта.
# Эвфемизм

Эвфемизм (нууч. эвфемизм) — туох эрэ сэби-сэбиргэли, кыылы-сүөлү, киһи ууһуур уорганнарын ытыктаан, харыстаан эбэтэр кыбыстан атын тылынан ааттааһын.
Холобур, эһэни ытыктаан тыатааҕы дииллэр.

# Эвфемизм
## Өссө маны көр

* Харыс тыл
# Салахайдар

Салахайдар (лат. Algae) - араас организмнары киллэрэр экологическэй бөлөх, улахан анаара ууга олорор уонна фотосинтезтыыр. Биир килиэккэлээх, элбэх килиэккэлээх буолуохтарын сөп. Тэллэйдэри кытары симбиоз оҥорон саҥа тыынар тыыннах көрүнэ буолбуттар - лабыкталар. Салахайдары үөрэтэр уөрэх - альгология.
# Ингуштар

ИНГУШТАР (бэйэлэрин - галгай дэнэллэр), Арассыыйа биир улахан норуота буолар

# Ингуштар
## Ингуштар Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр Ингуштар ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| | | | 59 | 279 | 594 | 1 000 |
# Сьерра Невада сиһэ

Сьерра-Невада (ааҥл. Sierra Nevada), Хотугу Америкаҕа баар Кордильер хайаларын сиһэ, АХШ соҕуруулуу-арҕаа эҥэригэр баар. Устата 750 км, үрдүгэ 4418 м (Уитни хайа). Бадарааннаах вулкааннар, итии уу дьүүктэлэрэ бааллар. Инньэлээх мастаах, куруук күөх сэппэрээктээх. Национальнай пааркалар: Йосемит, Кингс-Каньон, «Секвойя», «Джошуа-Три».
# Ефремов Семен Михайлович

Ефремов Семен Михайлович — учуутал, баартыйа үлэһитэ, Ньурба улууһун Ытык киһитэ.
1935 сыллаахха Ньурба оройуонун Кукаакы нэһилиэгэр колхозтаах кэргэнигэр тө­рөөбүтэ.
Орто үөрэҕи Марха оскуолатыгар бүтэрэн баран, 1963 сыллаахха Дьокуус­кайдааҕы государственнай университеты, 1972 сыллаахха Ха­ба­ров­скайдааҕы үрдүкү партийнай оскуоланы бутэрбитэ.
Үлэтин 1956 сыллаахха интернат воспитателинэн саҕалаабыта, Өҥөлдьө ос­куо­латыгар учууталлаабыта. Университеты бүтэрэн баран. Чукаар оскуолатыгар учуу­таллаабыта, «Знание», общество оройуоннааҕы тэрилтэтин эппиэттээх сек­ре­тара буолбута. 1965-1970 сылларга комсомол Ленинскэйдээҕи райкомун сек­ре­та­ра, онтон бастакы секретара буолбута.
1972-1978 сылларга бастаан Анаабыр райсоветын председателин солбуйааччы, он­тон ССКП Анаабырдааҕы райкомун иккис, сотору буолаат, бастакы секретарынан та­лыллан үлэлээбитэ. Ити кэнниттэн Семен Михайлович дойдутугар төннөн кэлэн, 1984-1991 сылларга райком тэрийэр отделын сэбиэдиссэйинэн, 1991-1995 сылларга улуус администраниятын кылаабынай специалиһынан, тэрийэр уонна кадры кытта үлэ­ҕэ отдел сэбиэдиссэйинэн, 1996 сылтан Ньурбатааҕы алмааһы кырыылыыр со­буот кадрга отделын инспекторынан, собуот директорын уопсай боппуруостарга сол­буйааччыннан үлэлээбитэ.
С. М. Ефремов оройуоҥҥа ыччат-комсомольскай коллективтарын олохтооһуҥҥа, «Оскуола-производство-үрдүк үөрэх», «Ыччакка механизатор үөрэ­ҕин» - диэн девизтээх хамсааһыны, үөрэнээччилэр производственнай биригээдэ­лэ­рин тэрийиигэ хайысхаллаах үлэни ыыппыта.
Кини Анаабыр уонна Ньурба улуустарын социальнай-экономическай сайдыы­ла­рыгар боччумнаах кылааты киллэрбитэ. Кини экономика, производство боп­пу­руос­тарын ымпыгын-чымпыгын үчүгэйдик билэрэ, үлэһит дьоҥҥо, салайар кадр­дар­га болҕомтолоохтук, харысхаллаахтык сыһыаннаһара, кинилэр уөрэх­тэнэл­лэ­ри­гэр, үүнэн-сайдан иһэллэригэр күннэтэ кыһамньытын уурара.
Семен Михайлович «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн. Килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» медалларынан, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта, «Комсомолга ак­тив­най үлэтин иһин», «Эйэ Советскай фондатын активиһа», «1973 сыллаах со­ци­а­листическай куоталаһыы кыайыылааҕа» знактарынан, партия Обкомун, Комсомол Киин уонна уобаластааҕы комитетын бочуотунай грамоталарынан бэлиэтэммитэ.
Ефремов С. М. активнай общественник - элбэх төгүллээх партия райкомун бю­ро­тун чилиэнинэн, райсовет депутатынан, Саха Сирин Үрдүкү суутун сэтээ­тэ­ли­нэн, сэрии уонна үлэ ветераннарын советын чилиэнинэн талылла сылдьы­быта.
Ыччаты иитиигэ уонна оройуон социальнай-экономическай сайдыытыгар өр сыл­лаах үтүө тускуллаах улэтин сыаналаан Улуус мунньаҕын Президиумун 1998 сыл алтынньы 23 күнүнээҕи уурааҕынан киннэхэ Ньурба улууһун бочуоттаах гражданинын аата иҥэриллибитэ.
# Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ

Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэрэ, кылгастык ХНТ (United Nations) диэн иллэр ыккардыларынааҕы сыһыаннары тупсарарга, аан дойдуга эйэни тутуһарга уонна сэриини суох оҥорууну ситиһэргэ олохтоммут омуктар ыккардыларынааҕы тэрилтэ. Салаллар тосхоллорун уонна ис тутулун Гитлеры утары коалиция сүрүн дойдулара Иккис аан дойдутааҕы сэрии кэмигэр быһаарбыттара.

# Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ
## ХНТ устуоруйата

Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэрин иннигэр манна майгынныыр 1919 сыллаахха тэриллибит Нациялар Лигалара диэн баара.
Бастаан Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ диэн ааты АХШ Президена Франклин Д. Рузвельт 1942 сыллаахха туттубута.

# Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ
## Устааба

ХНТ Устааба историяҕа аан маҥнай киһи бырааптарын көмүскүүр норуоттар ыккардыларынааҕы договорунан буолбута.

# Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ
## ХНТ декларациялара уонна конвенциялара

Конвенцията Устааптан уратыта диэн бу дөкүмүөнү кыттааччы дойдулар ылынар эбэтэр ылыммат бырааптаахтара буолар.

# Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ
## Ис тутула

* Генеральнай Ассамблея
* Куттал суох буолуутун Сүбэтэ
* Экономика уонна социальнай Сүбэ
* ХНТ Суута
* Секретариат

# Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ
## ХНТ дьарыга

ХНТ аан дойду иллэригэр, омуктарыгар суолталаах тиэмэлэргэ араас конференциялары уонна форумнары ыытар.

# Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ
## ХНТ кыттааччылара

Бастаан 50 дойду киирэрэ, билигин 141 дойду.

# Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ
## Сибээстэһэр аадырыстар

ХНТ генеральнай сэкиритээрэ: Бан Ки-мун
Штаб-квартира: First Avenue at 46th Street, New York, NY 10017
E-mail: inquiries@un.org Internet: www.un.org/russian/

# Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ
## Эбии көр

ЮНЕСКО, ЮНИСЕФ, МАГАТЭ, ВОЗ.
# Дьокуускайдааҕы 2 №-дээх педагогика училищета

Дьокуускайдааҕы 2 №-дээх педагогика училищета (ЯПУ-2), оскуола иннинээҕи иитээччилэри бэлэмниир орто анал үөрэх тэрилтэтэ.
1931 сыллаахха Педтехникум иһинэн оскуола иннинээҕи иитии отделение тэриллибитэ. Корнилов Л.Ф. тэрийбитэ.
1937 - 1966 сыллардаахха отделение 1051 специалиһы бэлэмнээн таһааран баран 1966 сылллаахха туспа Педучилище буолбута.
Маҥнайгы дириэктэринэн 1985 сылга диэри Макарова Г.Ф. этэ.
Училищеҕа үлэлээбиттэрэ педагогика кандидата Глезер В.А., үтүөлээх учууталлар Слепцов Г.И., Винокурова Л.В., Платонова С.И., Потапов К.Д., Слепцова К.Н., Филиппова К.Н., Чарина М.Е. уонна да атыттар.
ЯПУ-2 икки отделениелаах Оскуола иннинээҕи иитии уонна муусука.
1991 сыллаахха муусука отделениетыгар ыольклор группата аһыллыбыта.
Училищеҕа 141 учуутал үлэлиир. Макаренко А.С. аатынан музейдаах.
Билигин 2 №-дээх Педколледж диэн ааттанар.

# Дьокуускайдааҕы 2 №-дээх педагогика училищета
## Өссө маны көр

* 2 №-дээх Педколледж саайта

# Дьокуускайдааҕы 2 №-дээх педагогика училищета
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Бэрт-Уус нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Бэрт Уус нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыырдаах.
Улуус кииниттэн 28 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 908 киһи (2007 сыл).
# Ниигата

Ниигата (Niigata) — Япония порт куората. Хонсю арыы арҕаа кытылыгар Синано өрүс байҕалга түһэр сиригэр сытар. Ниигата префектуратын киинэ. Олохтоохторун ахсаана 504 тыһ. киһи (2004).
# Өньүүй

Өньүүй өрүс. Халыма өрүс уҥа салаата. Чукотка автономиялаах уокурукка бастаах Кыра Өньүүй уонна Улахан Өньүүй өрүстэр холбоһууларыттан саҕаланар.
Уһуна 8 км, тардыытын иэнэ 107000 км². Тардыытыгар 705 км² уопсай иэннээх 7000 күөл баар
Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 650 м³. Аал сырыыта баар.

# Өньүүй
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# ITunes Store

Халыып:Infobox online music service
iTunes Store — Apple хампаанньаттан ырыалары, видеоны уонна араас оонььулары атыылыыр онлайн-маҕаһыын. Хампаанньа оҥорбут тэриллэригэр оонньонуллуон сөп.
Маҕаһыын презентацията 2003 сыл муус устар 28 күнүгэр ааспыта, онно хампааньа тойоно Стив Джобс сүрэхтээбитэ.

# ITunes Store
## Историята

iPod плеер атыыта үчүгэйдик барарын иһиттэн Apple хампаанньа музыканы атыылылыыр бэйэтин маҕаһыынын арыйарга бэлэмнээбитэ. 2003 сыл муус устар 28 күнүгэр Сан-Франциско куоратыгар iTunes Store маҕаһыыны көрдөрбүтэ. Ол иннинэ уһун бириэмэ устатыгар музыка индустриятын гиганнарын кытары дуогабардаспыта. Маҕаһыыҥҥа ырыалар альбомунан буолбакка ырыаларынан атыыланарга модьуһан ситиспитэ. Оннук ньыма ырыаны суруйар хампаанньаларга наһаа сөбүлээбэтэхтэрэ, тоҕо диэн дьон икки-үс ырыаны истиэхтэрин баҕараннар бүтүн альбому атыылаһаллар. Ол гынан баран Стив Джобс ону : "пиратство уонна интернет альбом идеятын суох оҥорбуттар. Пиратствоны кытары биирдии ырыаны атыылаабатахха охсуһар кыах суох диэн" утарсыбыта. Джобс iTunes маҕаһыын пока Mac компьютер туһанааччылара эрэ атыылаһар кыахтаныахтара диэн эрэннэрбитэ, онтуката рыноктан 5% эрэ этэ. Музыкальнай хампаанньалар маннык кутталлаах хардыыны оҥорорго быһаарбыттар, тоҕо диэн пиратствоттан сүтэр харчы улааттар улаатан эрэр эбит.
   Биһиги 80% ырыалары уарар дьоннор бэйэлэрин санааларынан уораллар дии санаабаппыт - кинилэргэ талыы суох. Ол иһин биһиги легальнай альтернатива оҥорорго быһаарбыппыт. Оччоҕуна бары сүүйүөхтэрэ - ырыаны суруйар хампаанньалар, ырыаһыттар, Apple, уонна туттар дьон эмиэ - тоҕо диэн кинилэр туйгуй сервиһы ылыахтара, ол сервис уорартан быыһыыр
   — Стив Джобс
iTunes Store салайаччыта Эдди Кью маҕаһыын арыллыан иннинэ биир мөлүҋүөнү 6 ый устата атыылыахпыт диэн билгэлээбит, ол гынан баран 6 күн устата биир мөлүйүөн ырыаны атыылаабытттар. Apple хампаанньата чуолкайдык саҥа рынокка киирбит, уонна 2011 сыллахха номнуо 15 миллиардтааҕы ырыаны атыылабыттар. Билигин маҕаһыын нөҥүө киинэлэр, телепередачалар, кинигэлэр, уонна да атын медиаконтент атыыланар. Конкуреннар майгынныр сервистары оҥорбуттара ситиһиитэ суох үлэлии сылдьаллар.

# ITunes Store
## Маҕаһыын туһунан

* iTunes Store Apple хампаанньа киэнэ буолар. iTunes браузер оболочкатыттан эбэтэр iPod, iPad, iPhone программаларыттан киириэххэ сөп.
* iTunes Store маҕаһыына подкасттар олус улахан директориятынан буолар.
* 2006 сыл балаҕан ыйын 12 күнүгэр дылы iTunes Music Store эбэтэр iTMS диэн ааттанар этэ.

# ITunes Store
## iTunes Россияҕа

2012 сыл ахсынньы ыйыттан iTunes store Россияҕа үлэтин саҕалаабыта. Бастакы күнүгэр араас Россияҕа оҥоһуллубут контена баарынан сөхтөппүтэ.
# Мамонтов Константин Меркурьевич

Мамонтов Константин Меркурьевич (1949–2022) — муосчут, педагог, СӨ народнай худуоһунньуга, РФ үтүөлээх худуоһунньуга, СӨ үтүөлээх дьайыксыта, Бүлүү уонна Сунтаар улуустарын Ытык киһитэ.
1949 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр Сунтаар оруйуонун Сиэйэ сэлиэнньэтигэр элбэх оҕолоох ыалга 15-с оҕонон төрөөбүт.
1975 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбит. Уһуйааччылара биллэр муосчуттар С. Н. Пестерев уонна Н. Д. Амыдаев.
Училище кэнниттэн Дьокуускайга «Сардаана» фабрикаҕа, онтон Магадааҥҥа сувенир фабрикатыгар үлэлээбит.
Уруһуй, черчение уонна туруут учууталынан өрөспүүбүлүкэ элбэх оскуолаларыгар үлэлии сылдьыбыта. Бүлүү куоракка оҕо уус-уран оскуолатын арыйбыта. 1991 сыллаахха Новосибирскайдааҕы пединиститут художественно-графическай факультетын бүтэрбитэ.
1992–1994 сс. Красноярскайга Художество акадьыамыйатын салаатын скульптура мастерскойугар стажировка барбыта. Уһуйааччылара профессордар Л.Н. Головницкай уонна Ю. П. Ишханов.
АГИКИ-га муостан уус-уран кыһыы куурсун ыытар этэ. 2005 сыллаахха Финляндия Саами эрэгийиэнин ыҥырыытынан кэргэнинээн Л. Н. Мамонтовалыын фиин уһуйааччыларын уонна устудуьоннарын декоративно-прикладной ускуустубаҕа үөрэппиттэрэ.
2022 сыллаахха ыам ыйын 24 күнүгэр уһун ыарахан ыарыыттан өлбүт.
# Олох суола (хаһыат)

Олох суола — Бүлүү улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1931 сыллаахха кулун тутарга, саха сирин улуус хаһыаттарыттан бастакынан тахсыбыт.
# Дивриги куорат

Дивриги (туур. Divriği) - Туурсуйа киин өттүгэр, Анатолияҕа баар куорат. Нэһилиэнньэтин ахсаана, 2007 с. ыытыллыбыт перепись түмүгүнэн - 17176 киһи.
Б.э 850 с.Өстөөхтөргө улахан утарсыыны оҥорор кыахтаах Тефрика кириэппэс диэн тутуллубута сабаҕаланар. Кириэппэһи, павликианнар(парахристианныы итэҕэл) итэҕэллэрин диэйэтэлэ Карвей Византия да, Араб халифата да бас билиитигэр киирбэтэх сиргэ төрүттээбит. Хрисохерис салайар кэмигэр, Тефрика, павликианнар киин куораттара диэн ааттанар эбит. 870 с. Тефрикаҕа, Пётр Сицилийскай тиийэ сылдьан, эрэгийиэн устуоруйатын туһунан арыый сиһилии суруйбут. 878 с.кириэппэһи византия аарымыйата сэриилээн ылбыт, Леонтоком клисуратын салайар тэрилтэ олохтоммут, быһа холоон 940 с.фема(византия байыаннай уокуруга) административнай киининэн анаммыт. 1019 с.бүтэһик ыраахтааҕы Васпуран Сенекерим Арцруни уолун бас билэр сирдэрэ, Византия импиэрийэтин састаабыгар киирбитигэр, кини куорат баһылыгынан анаммыта. 1068 с.сельджук-туроктар илиилэригэр баар Тефриканы, импэрээтэр Роман lV салайар византия аарымыйата ылбыта. Ол эрээри, 1071 с.кыргыһыы кэнниттэн Дивриги туркменнарга, Данишмендидтар судаарыстыбаларын састаабыгар киирбитэ. Хll-Хlll ү. Дивриги куоракка бастакылартан биирдэстэринэн, осман архитектурата истииллээх дьиэлэр тутуллубуттара. Ол курдук, 1229 с.тутуллубут дьиэлэри, 1985 с. ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы баай испииһэгэр киллэрбитэ. Хlll үйэ иккис аҥаарыгар куораты, Данишмендидтар былаастарын суулларбыт монгуоллар халаабыттара. 1516 с.Дивриги Осман импиэрийэтин састаабыгар киирбитэ.
Куорат, Евфрат өрүс салаата Чалтисую өрүс оройуонугар турар. Өҥ буордаах сиргэ турар буолан араас отонноох мастар, үүнээйилэр хото үүнэллэр. Куорат соҕуруу өттүгэр, дьоҕус томторго Хlll үйэҕэ, Византия импиэрийэтэ баар эрдэҕинэ тутуллубут, бөҕө истиэнэлэрдээх ис куорат урусхала сытар.
Дивриги куоракка, Турция Өрөспүүбүлүкэтин тимир рудатын улахан аҥаара хостонор. Тимир руданы, Хара муораттан хотугулуу 900 км. тэйиччи турар, тимири уһаарыы тэрилтэлэрэ сайдыбыт Карабюк уонна Эрегли куораттарга ыыталлар.
Дивригига тимир суол Сивас-Эрзурум вокзала баар.
# Metro by T-Mobile

Metro by T-Mobile (MetroPCS) — АХШ 8 улаханынан сотовай оператора, абоненнарын ахсаана 18 мөллүйүөн. Сүрүннээн T-Mobile вышкаларынан үлэлиир.
# Зеленогорское

Зеленогорское (укр. Зеленогірське) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 627 (2011).
# .mq

.mq диэн Мартиника үрдүк таhымнаах ил домена.
# Sky City

Sky City (кытайдыы 天空城市) диэн Кытай Чанша хототугар тутуллуохтаах халлаан кирбээччи дьиэ. Былаанынан 220 этээстээх буолуохтаах. Билигин тутуута тохтоон турар. Аан дойду биир улахан халлаан кирбээччитэ буолуохтаах этэ.
# Сойутар

Сойутар эбэтэр Сөрүүкэтэр (тоҥтурар, тоҥ турар, халадыынньык, рефрижератор), сойутар тэрил, аһы тоҥорор эбэтэр сөрүүкэтэр тэрил ас астыыр хоско туттуллар. Билиҥҥи сайдыылаах дойдуларга аһы үөлү туруорар үгүстүк туттуллар тэрил буолар.
Бастакы Сойутар тэриллэр Германияҕа, Дьоппуон дойдуларыгар үөскээбиттэрэ. Билигин сайдыылаах дойдуларга барыларыгар тарҕаммыт, Саха Сиригэр эмиэ.
Сойутар тэрили үксүн Samsung, LG, Saratov Refrigerator, Haier, Gorenje, Bosch, Ariston, Electrolux, Бирюса, Stinol тэрилтэлэр оҥороллор.
Сойутар тэриллэр үксүн фреон тутталлар.
Морозильник-туспа прибор эбэтэр састааптаах чааһа. Кэнники кэмҥэ саамай элбэх камералаах холодильниктар, икки компонент киирэр буоллулар. Бастакы икки сылга холодильниктары фирмаҕа Сыыһа- халты таһаарбыттар.

# Сойутар
## Холодильниктары туһаныы

Сибиэһэй аһы- үөлү харыстыырга холодильникка харайыы быраабылатын тутуһуохтаахпыт. Аныгы холодильник араас аһы- үөлү харайар аналлаах элбэх камералардаах: хас биирдии камераҕа температура, ону эбэтэр атын тииптээх бородуукта барыта сөптөөх. Ол гынан баран, сир циркуляциялаах холодильниктарга салгын температурата араастаһар, онон аһы- үөлү сөпкө түһэриэххэ наада.
Ордук тымныы (температура 0 °C) зонаҕа түргэнник буортуйар бородуукталар: сибиэһэй эт, балыгы уонна да атын. Бэлэм аһылыгы (салаты, кисели уо. д. А) төттөрүтүн үрдүк температуралаах отделениеларга (+8 °C) ууруохтаахтар. Олус сытыытык сыттаах (эт, балык, сорох фрукта), эбэтэр саппааһы (үүт, арыы) сиир бородуукталар, туспа суураллан, сабыылаах (Амма сыһыарыыта суох) табаҕа буолуохтарын сөп. Оҥоһуллубут аһы- үөлү кэмигэр өрүһүйүөххэ наада.
Ас- үөл автоматическай оттуга суох холодильник иһигэр туруоруллуо суохтаах, тоҕо диэтэххэ, дьиэ иһинээҕи температурата биллэ үрдүүрүгэр, үлэ көдьүүһэ намтыырыгар уонна электроэнергия ороскуота биллэрдик улаатарыгар көмөлөһөр. Кэнники кэмҥэ автоматическай өттүнэн холодильниктары эмиэ сыһыаннаах. Тоҥоруллубут бородуукталары холодильнай камераҕа угаллар: тымныы бириэмэттэн ордук кэмҥэ ылар эрээри, электроэнергияны кэмчилиир кыах бэриллэр.
Холодильник автотранивания ситиминэн хааччыллыбатах буоллаҕына, инеяны тутан- хабан араарарга тиһигин быспакка араарыахха наада. Ол гынан баран, бэл, автотранспорт холодильниктара куруутун сууйуохтаахтар уонна ыар сыта тахсарын быһаарарга. Холодильник арааран бүтэрдэҕинэ ааны аһан, ас ууран кэбиһиэххэ наада. Ону тэҥэ куһаҕан сытыыны- хотууну утары охсуһарга сыта эҥин барыта туһанар. Бу сыалга эмиэ активированнай чоҕу, эбэтэр норуот средствота-дьэбиннээх килиэп хас да ломтатын туһаныахха сөп.
Европейскай статистика көрдөрөрүнэн, биир киһиэхэ холодильник кээмэйэ 150 л, икки- түөрт киһиэхэ-200-280 л, биэс уонна онтон элбэх киһиэхэ — 300-320 Л тиийэр.
Кызытсе холодильник-влак тӱрлӧ продуктым аралаш ышталтше шуко камер улыт: кажне камерыште температур, оптимальный але моло продуктын типан улмыжо кучалтеш.
# Егоров Иван Яковлевич

Иван Яковлевич Егоров — Председатель государственного Комитета РС (Я) по санитарно-эпидемиологическому надзору.
Родился 24 сентября 1939 года во втором Баягантайском наслеге Усть-алданского улуса РС (Я).
В 1967 году окончил Иркутский государственный медицинский институт по специальности - санитарный врач.
# Урбаан

Урбаан — табаары эбэтэр өҥөнү оҥорон таһааран биитэр атыылаан барыс киллэринэр тиһиктээх үлэ көрүҥэ. Соругун ситээри урбаанньыт үбү-харчыны, нематериальнай активтары, бэйэтин үлэтин эбэтэр туораттан наймыласпыт үлэһиттэри туһанар. Бараабыт үбэ төннөн кэлэрин, барыс аҕаларын ким да мэктиэлээбэт. Онон урбаанньыт үбүн-харчытын сүтэрэр кутталлаах.
# Балашиха

Координаталара: 55°48′ с. ш. 37°57′ в. д.﻿ / ﻿55.800° с. ш. 37.950° в. д.﻿ / 55.800; 37.950
Балаашиха (нууч. Балашиха) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Балашиха оройуон киинэ
Уобалас кииниттэн (Москва) 21 км сиргэ. Пехорка өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 150 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 192 837 киһи этэ, иэнэ — 38,72 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4775 киһи.
Олохтоммут сыла — 1830, 1939 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Владимир Самоделов.
Почтатын индэксэ — 143900, төлөппүөнүн куода — 495, ОКАТО куода — 46 404.

# Балашиха
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта