yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Горохов Василий Алексеевич

Василий Алексеевич Горохов — Усуйаана улууһун Силээннээх нэһилиэк кулубата. 1958 сыл тохсунньу 21 Сайылык сэлиэнньэҕэ төрөөбүт.
СГУну 1980 сыллаахха бүтэрбит, идэтинэн физик. 1988 сылтан 1990 сылга диэри Силээннээх совхоз киин уһаайбатын салайааччытынан үлэлээбитэ. 1990—1992 сылга диэри орто оскуола дириэктэрэ. Силээннээх оскуолатыгар учууталлаабыта, дириэктирдээбитэ.80-нус сыллар бүтүүлэриттэн нэһилиэгин салайар. Усуйаана улууһун Силээннээх нэһилиэгин баһылыга, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Биир ньыгыл Россия» партия актыыбынай чилиэнэ, улуус мунньаҕын депутата.
# Турмалиин

Турмалиин — силикаат көрүҥэ, састаабыгар алюминий, бор, марганец уонна магний киирэллэр. Өҥнөрө араас буолар, араас оттеноктара тус туспа ааттаахтар. Рубин курдук кыһыл таастары рубеллит эбэтэр малиновай шерл дииллэр, хараҥа малина уонна лиловай-кыһыл таастары сибирит дииллэр, от күөхтүҥү турмалиин — верделит, халлаан күөх — индиголит. Саһарахайдыҥы хоҥор таастары дравит дииллэр. Сэдэхтик көстөр өҥө суох таастары ахроит дииллэр. Хара турмалиин шерл диэн ааттанар. Бразилияҕа хостонор чаҕылхай от уонна халлаан күөҕэ таастары параиба дииллэр.

# Турмалиин
## Сыаната

Наһаа үрдүк буолбатах. Биир караата 20-50 дуоллар. Саамай сыаналаах роза өҥнөөх, кыһыл уонна от күөҕэ турмалииннар. Параиба сыаната 4-6 тыһыынча дуолларга тиийэр, сороҕор 20 тыһыынча кытта буолар.
# Beaujolais nouveau

Божоле нуво (фр. Beaujolais nouveau — саҥа божоле) диэн Франция Божоле улууһугар гаме виноградтан оҥоhуллар кыhыл арыгы. Сэтинньи ый төрдүс чэппиэригэр үөрүүлээхтик фестивальга иһэн саҕалыыллар.
# Лос Аламостааҕы билим лабораторията

АХШ энергия чинчийиилэрин киинэ. 1943 сыллахха Калифорния университетын төрүтүгэр тэриллибитэ. Манна ядернай физика, биология, химия уонна да атын уобаластарга сүнньүнэн ядернай энергия туттуутун проблематикатыгар чинчийиилэр ыытыллыбыттара. Хас даҕаны ускоритель, ол курдук мезоннай фабрика бааллар. Бастакы АХШ атомнай буомбатын үлэлэрэ бу лабораторияҕа ыытыллыбыттара.
# Budvanska Rijvera

Budvanska Rijvera, Хара Хайа тэрилтэтэ.
# Acura

Acura — Дьоппуон тэрилтэтэ, массыына уонна мотоцикл оҥорор тэрилтэ. Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар. Honda тэрилтэ 100% акциятын тутар, онон теоретически кини бас билиитигэр киирэр.
Acura премиум класс кроссовердары оҥорунан биллэр.
# Дегтяри

Дегтяри (укр. Дігтярі) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 242 (2011).
# Удмуурт тылын аан дойдутааҕы күнэ

Удмуурт тылын аан дойдутааҕы күнэ — удмуурт тылын кыһалҕаларыгар болҕомто тардаары бэлиэтэнэр күн. Түмэччилэр (уопсастыбанньыктар) көҕүлээһиннэринэн 2018 сыллаахтан бэлиэтэнэр.

# Удмуурт тылын аан дойдутааҕы күнэ
## Устуоруйата

2018 сыллаахха саас удмуурт түмэччилэрин биир мунньаҕар уран кириитик Александр Шкляев этиитинэн маннык күнү бэлиэтиэххэ диэн быһаарыы ылыныллыбыт, ол эрээри олоххо киирбэккэ сылдьыбыт. Ол сыл балаҕан ыйыгар түмэччилэр Артем Малых, Алексей Шкляев уонна Ольга Урасинова бу күнү сэтинньи 27 күнүгэр бэлиэтиэххэ диэн санааны тарҕаппыттар. Күнү талбыт төрүөттэрэ — сэтинньи 27 күнүгэр 2001 сыллаахха Удмурт Өрөспүүбүлүкэтигэр аналлаах сокуонунан удмурт тыла судаарыстыба тылын статуһун ылбыт.
Ол сыл көҕүлээччилэр Москубаҕа тэрээһини былааннаабыттар, уонна атыттартан эмиэ туохта эмэ тэрийиҥ диэн көрдөспүттэр. Ижевскайга уонна Венгрияҕа олорор удмууртар тута өйөөбүттэр, онон бырааһынньык аан дойду таһымыгар тахсыбыт.
Удмуртияҕа үлэлиир Namero диэн дизайн-студия күн фирма истиилин оҥорбут, онно пустары туһаммыт — удмуурт былыргы суругун-бичигин. Сотору кэминэн күнү бэлиэтиири "Удмурт Кенеш" ассоциация өйөөбүт. 2020 сыллаахтан Удмурт Өрөспүүбүлүкэтин бырааһынньыгын күнүнэн биллэриллибит.

# Удмуурт тылын аан дойдутааҕы күнэ
## Хайдах бэлиэтэнэрэ

Учуонайдар удмуурт тылын туһунан лиэксийэ ааҕаллар, түмэччилэр удмуурт хоһоонун ааҕыылары тэрийэллэр.
* ↑ Зачем нужен День удмуртского языка — интервью с Артемом Малых
# Микроорганизм

Микроорганизм диэн олус кыра организм. Микроорганизмнары микробиология үөрэтэр. Аан бастаан микроорганизмнары микроскобунан көрбүтэ Antonie van Leeuwenhoek.
# Саха Сирэ уонна Арассыыйа сэриитэ

Саха Сирэ уонна Арассыыйа сэриитэ (нууч. русско-якутская война, ааҥл. sakha-russian war, нууч. оккупация Якутии в состав России, ааҥл. Russian occupation of the Republic of Sakha), 11 бэс ыйын 1632 сыллаахха саҕаламмыта интервенция Саха Сиригэр.
Аныгы историяҕа национальнай айдаан таһаарымаарылар Добровольная вхождения Якутии в состав России дииллэр.
Араас историктар чинчийэн үөрэтэллэринэн сүрүннээн 97 000 сахалар өлбүт буолуохтарын сөп.
Төлөй боотур таҥнарыахсыт буолан (Уус Алдан) нууччалар Саха Сирин оккупациялара түргэнник барбыта. Тоҕо диэтэххэ оччолорго Уус Алдан Республиката диэн туспа государство курдук үөскээн Хаҥаластары кытта сэриилэһэ сылдьыбыта.
Сэрии кэмигэр Уус Алдан Республикатын принцессата Абакайаада Семен Дежнев нуучча үспүйүөнүгэр холбоһон ыал буолбуттара. Сураҕа Төлөй боотур кыыһа буолар уонна нууччалары Хаҥаластары утары ыытаары союз төрүттээри диэн политиката буолар.
Сураҕа, Абакайаада күүһүлэнэн кырбанан олорбут сурахтааҕа.

# Саха Сирэ уонна Арассыыйа сэриитэ
## Өссө маны көр

* Саха Сирэ уонна Арассыыйа сыһыана
# Николаева Мария Егоровна

Николаева Мария Егоровна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.

# Николаева Мария Егоровна
## Олоҕун олуктара

* 1943 сыллаахха олунньу 18 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Үөһээ Бүлүү с. төрөөбүт.
* 1966 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын бүтэрбит.
* 1966—1972 сс. — Ньурба норуодунай театрын артыыһа.
* 1972 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

# Николаева Мария Егоровна
## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара

* Еремеевна («Недоросль», Д. Фонвизин)
* Тыаһааны («Дыгын Дархан», И. Гоголев)
* Сыкына («Күкүр Уус», Суорун Омоллоон)
* Анна Егоровна («Тонем», С. Ермолаев)
* Мать («Оһуордаах ураһа», Сиэн Чолбодук)
* Марыына («Куһаҕан тыын», Н. Неустроев)
* Нанди («Көҥүл итии күнэ», Суорун Омоллоон)
* Пруденсия («Деревья умирают стоя», А. Касон)
* Матайар («Оҕустар забастовкалара» Д. Наумов)

# Николаева Мария Егоровна
## Айар үлэтэ
#### Театрга туруоруулара

* «Ньургуһун иккистээн тылыннар» (Ф. Буляков)
* «Сайсары күөлгэ түбэлтэ» (Е. Неймохов)

# Николаева Мария Егоровна
## Айар үлэтэ
#### Киинэҕэ оонньообут оруоллара

* «Утро долгого дня» (1968, Рига киностудията)

# Николаева Мария Егоровна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* ЫБСЛКС КК Ытык грамотата (1968)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1993)
# Воинов Михаил Васильевич

Воинов Михаил Васильевич - секунд-майор, 1773 сыл кулун тутар 13 күнүттэн 1774 сыл тохсунньу 17 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Малтефельцей Петр Михайлович олорбут. Воинов кэнниттэн бойобуоданан Черемисинов Ларион Михайлович анаммыт.

# Воинов Михаил Васильевич
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# BHP Billiton

BHP Billiton — Аустралиа уонна Улуу Британия саамай бөдөҥ таас чоҕу, кумаҕы, араас айылҕа баайын хостуур тэрилтэтэ. Сүрүн айылҕа баайын хостооһуна Аустралияҕа, Канаадаҕа, Индияҕа, Бразилияҕа, Арассыыйаҕа, Саха Сиригэр, Индонезияҕа, Америкаҕа баар.
Салалтата — Мельбурн (Аустралиа).
BHP Billiton тэрилтэ 98% (почти барытын) акциятын Mitsui Group бас билэр.
BHP Billiton аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Эритрея

Эритрея (араб. إرتريا Iritriya) диэн хотугулуу илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Судан арҕаа, Этиопия соҕуруу уонна Дьибути соҕуруулуу илин. Илин уонна хотугулуу илин Кыhыл байҕал баар. Иэнэ 118,000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 4,400,000. Киин куорат Асмара.
# Анаабыр национальнай (долгаан-эбэҥки) улууһун үтүөлээх дьоно

Бу тиһиликкэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.

# Анаабыр национальнай (долгаан-эбэҥки) улууһун үтүөлээх дьоно
## Тиһилик

Андреев Петр Петрович Андросов Иван Васильевич Кылтасов Егор Гаврильевич Туприн Алексей Иванович Туприн Дмитрий Саввич Туприн Степан Федорович
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

# Анаабыр национальнай (долгаан-эбэҥки) улууһун үтүөлээх дьоно
## Өссө маны көр

Анаабыр национальнай (долгаан-эбэҥки) улууһун Ытык гражданнара
# Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит сыылааччылар тиһиктэрэ

Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр (2000 с.) киирбит сэдэх ахсааннаах сыылааччылар икки көрүҥнэрин тиһигэ.
| Ойуу | Аат | Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр харыстанар туруктара |
| Хатырыктаахтар этэрээттэрэ (Squamata) |||||
| | Живородящая ящерица Lacerta vivipara (Jacquin, 1787) Живородящая ящерица | Сэдэх көрүҥнэр (III). Аҕыйах ахсааннаахтар, хааччахтаах эбэтэр дэҥ сирдэргэ тарҕаммыттар |
| | Обыкновенная гадюка Vipera berus (Linnaeus, 1758) Обыкновенная гадюка | Сэдэх көрүҥнэр (III). Аҕыйах ахсааннаахтар, хааччахтаах эбэтэр дэҥ сирдэргэ тарҕаммыттар |

# Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит сыылааччылар тиһиктэрэ
## Өссө маны көр

* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит тымырдаах үүнээйилэр тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит муохтар тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит лабыкталар тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит тэллэйдэр тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит үөннэр-көйүүрдэр тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит балыктар тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит уу-хонуу харамайдарын тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит көтөрдөр тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит үүтүнэн иитээччилэр тиһиктэрэ
# Чурапчылары көһөрүү

Чурапчылары көһөрүү (Чурапчы трагедията) — Чурапчы колхуостарын Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр хоту балыктааһыҥҥа күүс өттүнэн көһөрүү..

# Чурапчылары көһөрүү
## Чурапчылары көһөрүү историятын үйэтитии

2013 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр Чурапчы улууһун дьаһалтатыгар Чурапчылары көһөрүү туһунан үс кинигэ тахсыыта бэлиэтэммит. «Алдьархай ааннаабыт кэмнэрэ» уонна «Оонньооботох оҕо саас» кинигэлэри Чурапчы улууһун уонна Хатылы нэһилиэгин Ытык олохтооҕо, Хатылыга баар чурапчылары көһөрүүлэригэр анаммыт түмэл директора Дмитрий Чечебутов суруйбут. Үһүс кинигэ «Умнуллубатын, хатыламматын!» ааптара — РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, учууталлар учууталлара, Сылан нэһилиэгин Ытык олохтооҕо Клара Макарова. Ааптардар кинигэлэр суруллууларын историятын туһунан, кылгастык ис хоһооннорун билиһиннэрбиттэр.
Сиһилии нууччалыы салааҕа Чурапчы улууһун туһунан ыстатыйаҕа көр. Онно аналлаах туспа сирэйи итэҕэтиилээх источниктара суох диэн сотон кэбиспиттэрэ ru:Чурапчинская_трагедия (эбэтэр манна сотуу сурунаалын көр).
# Finex

Finex - Кипр сиригэр үлэлиир Арассыыйа инвестиционнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан ETF оҥорооччу. Арассыыйа дьоно уонна Аан Дойду харчыта үллэригэр биир улахан оруоллаах тэрилтэ.
Сайта: https://finxgroup.ru/
# Финансовай кризис

Финансовай кризис (Экономическай кризис) — аан дойду экономикатын кризистаах тутулугун ааттыылар. 2008 сыллаахтан уонна сорох экспердар этэллэринэн, билигин даҕаны чөлүгэр түһэ илик. Бастаан АХШга саҕаламмыта. Тарҕаныытынан уонна содулунан 1930-с сыллараах Улуу депрессияны кытта эрэ тэҥнэниэн сөп. 2009 сыллаахха аан дойду ВВПта Аан дойду иккис сэриитин кэннэ бастаакытын аччаабыт.
Оннук курдук аан дойду эргиэнэ 10% аччаабыт, 2011 сылга чөлүгэр түспүт, ол гынан баран син биир кризис иннинэ улатыы темпатыттан кыра.
АХШ уонна еврозона экономикатын аччааһына 2009 сыл иккис кварталыгар тохтообут, ол гынан баран 2011 сыллахха иккис рецессия саҕаламмыт уонна 2013 сыллаахха дылы буолбут - ол аата ордук уһун рецессиянан ааҕыллар.
2009 сыллаахха үлэтэ суох киһи ахсаана рекорду туруорбут - 199 мөл киһи аан дойдуга үлэтэ суох сылдьара.
# Аат туохтуур

Аат туохтуур (нууч. причастие) - даҕааһын аат уонна тус туохтуур курдук ис хоһоонноох туохтуур туттулук халыыба. Барамайы хайааһыҥҥа сыһыанынан чопчулуур аналлаах туохтуур халыыба.
# Тураҕас

Тураҕас — сылгы төбөтө уонна бары сүрүн миэстэлэрин өҥө сакалаат эбэтэр сырдык өһөх курдук; сиэлэ, кутуруга, тыстара харалар. Сырдык, хараҥа тураҕас диэҥнэ арахсар. Сырдык тураҕас хараҥа тураҕастан уратыта диэн өрөҕөтө, быттыга, хонноҕо, тумса сырдаан (туртайан) көстөллөр, атын миэстэтэ кытарымтыйан көстөр.

# Тураҕас
## Өссө маны көр

* Кугас
# Латвия лата

Латвия лата (латыш. lats, LVL) диэн Латвия валютатын биирдигэ.

# Латвия лата
## Манньыаттар

* 1 сантим
* 2 сантим
* 5 сантим
* 10 сантим
* 20 сантим
* 50 сантим
* 1 лат
* 2 лат
* 2 лат
# Тыва тыла

Тыва тыла (тыв. тыва дыл) диэн тывалар тыллара, түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Тылынан саҥараачылар ахсааннара барыллаан 283 тыһ.киһи.

# Тыва тыла
## Фонология

Тыва аһаҕас дорҕооннор :
| | | Кылгас | Кылгас | Уһун | Уһун | Low pitch | Low pitch |
| | | Үрдүк | Намыһах | Үрдүк | Намыһах | Үрдүк | Намыһах |
| Инники | Unrounded | i | e | iː | eː | ì | è |
| Инники | Rounded | y | ø | yː | øː | ỳ | ø̀ |
| Кэнники | Unrounded | ɯ | a | ɯː | aː | ɯ̀ | à |
| Кэнники | Rounded | u | o | uː | oː | ù | ò |
Тыва бүтэй дорҕооннор :
| | | Labial | Alveolar | Palatal | Velar |
| Nasal | Nasal | m | n | | ŋ |
| Plosive | Lenis¹ | p | t | | ɡ |
| Plosive | Fortis¹ | pʰ | tʰ | | k |
| Affricate | Affricate | | (t͡s)² | t͡ʃ | |
| Fricative | voiceless | (f)² | s | ʃ | x |
| Fricative | voiced | | z | ʒ | |
| Flap | Flap | | ɾ | | |
| Approximant | Approximant | ʋ | l | j | |

# Тыва тыла
## Сурук-бичик
### Латыын (1930-1943)

| A a | B ʙ | C c | D d | E e | F f | G g | Ƣ ƣ |
| H h | I i | J j | Ɉ ɉ | K k | L l | M m | N n |
| Ꞑ ꞑ | O o | Ө ө | P p | R r | S s | Ş ş | T t |
| U u | V v | X x | Y y | Z z | Ƶ ƶ | Ь ь | |
Буква Ɉ ɉ исключена из алфавита в 1931 году.

# Тыва тыла
## Сурук-бичик
### Кирииллиссэ (1943 - билиҥҥи кэмэҕэ)

| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Л л | М м | Н н | Ң ң |
| О о | Ө ө | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ү ү |
| Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы |
| Ь ь | Э э | Ю ю | Я я | | | | |
* ↑ Перепись-2010
# Мальта

Мальта (мальт. Malta), официаллык Мальта Республиката (Repubblika ta' Malta) диэн Сир ортотунааҕы байҕалга, сэттэ арыылаах архипелакка баар Эуропа дойдута.
# Новогуйвинское

Новогуйвинское (укр. Новогуйвинське) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 258 (2012).
# Сакалар

Сакалар (Былыргы Иранныы Sakā; Былыргы Гректыы Σάκαι; Санскрит Śaka) — Эуразия былыргы Иран тыллаах көс омуктара (Илин Эуропаттан арҕаа Кытайга дылы көҺөллөрө). Орто Персия периодуттан ыла Түүр тыллаах омуктардыын холбоспуттара уонна буккуспуттара. Cакалар Ахеменид Империятыгар киирбиттэрэ уонна Сака диэн туспа сатрапия буолбуттара. Онтон салҕыы былыргы Иран атын провинцияларынан тарҕаммыттара.
Былыргы Гректар Cакалары "Cкиттар" диэн ааттыыллара, онуоха кинилэр бэйэлэрин "Сака" диэн ааттаналларын туhунан билэллэрэ. Романнар Сака (Sacae) да Скит (Scythae) да диэн ааттыыллара.
Орто Иран периодун бүтүүтүгэр Сакалар Сарматтары, Аланнары, Роксаланнары уонна Хуннары кытта буккуhан симэлийэн сүппүттэрэ.

# Сакалар
## Саки омук

Македонскай сэриитэ тоҕо аацнаан киирэн Ахеменидтар кёмус ньээкэ уйаларын ыhыахтарыгар диэри (ол да кэнниттэн) Сырдарья тардыытынан Бетпат (Буппэт) даланан тайаан саки диэн ааттаах омук олорбута. Кинилэр Геродот (484-431(425)гг. доНЭ) этэринэн, инньэ Дарий 1 саҕаттан Ахеменидтар союзниктара этилэр. Империя ыhыллыбытын кэннэ сакилар бэйэлэрэ бэйэлэригэр олорон эрдэхтэринэ аны, Сыма Цянь (145-87гг. до НЭ) летописьтарыгар олоҕуран история кинигэтэ кэпсииринэн, сюн- нулар саба туспуттэрэ уонна хоппуттара. (174- 165гг. доНЭ). Итинэн саки историята бутэр диэн курдук. Ол эрээри, Кытай летописьтарыгар сигэнэн суруллар эбээт: "Сыма Цянь рассказывает, что юэчжи двинулись на запад, потерпев в 70-х г. 2 в. доНЭ поражение от племен сюн- ну. Там их и застал в 128г. доНЭ китайский путешественник разведчик Чжань Цянь. Перечислены пять "домов" на кот. разделялись юэчжи и среди них "дом" гуйшуан (Кушан). Онон, Геродот саки диэн ааттаабыт омугун Кытай летописьтарыгар юэчжи диэн суруллубут эбит. Дьэ, онон, юэчжилар сюн- нулартан хотторон икки бёлёххё арахсыбыттара. Биир бёлёх, уёhээ этиллэрин курдук биэс омуктан (пять "домов") турар холбоhук, Кушан саарыстыбатын уёскэппитэ. Онтон иккис бёлёх сюн- нуларга холбоhон Кытай истиэнэтигэр тахсыбыта. (154г. доНЭ). Салгыы сюн- нулар (олор истэригэр саки омук баара) Хань империятын хардары охсууларыттан (133- 100гг. доНЭ) Байкал эцээригэр тиийэ туцкэлийбиттэрэ. Кэлин тиhэҕэр, историяҕа суруллар: "Наиболее тяжелые поражения они (сюн- ну) понесли в войнах с сяньби в 93- 94г. нашей эры. Создатель Сяньбийской племенной империи Таньшихай (Ёксёкулээххэ, Я-79г. 28стр. абааhылар испиэhэктэригэр Талыырдаах Таан таралыы тойон диэн баар) вытеснил гуннов (сюн- ну)." Дьэ, ити ыhыллыы- урэллии саҕана саха ёбугэтэ, эрдэттэн чуцнаан билэн- кёрён баран, Чаара- Токко диэкки хайысханы тутуспут буолуохтаах.
# Туттааччы интерфейса

Туттааччы интерфейса (ааҥл. User interface) диэн көмпүүтэринэн туттааччы системалыын (көмпүүтэрдиин, девайстыын, программалыын у.д.а.) таба үлэлииригэр аналлаах сэп. Туттааччы интерфейса икки өрүттээх:
* Киирэр (ааҥл. Input) — туттааччы системаҕа хамаанда биэрэр
* Тахсар (ааҥл. Output) — система туттааччы биэрбит хамаандатын толорор
# Энньэ

Энньэ - кыыс сүктэн кэлэригэр илдьэ кэлэр бэйэтэ бас билэр баайа-дуола.
Барыта сэттэ көрүҥтэн турар:
* Энньэ бэйэтэ - сүөһү төбөтүнэн.
* Сэмсэ - энньэни үрдүнэн бэриллибит баай-дуол. Туох баҕарар буолуон сөп. Сүктэн тиийэн баран маҥнай утаа аһыыр аһыгар тиийэ.
* Симэх - араас симэх, киэргэл, таҥас-сап
* Энньэ кулут
* Энньэ сир
* Харамньы ат - киэргэллээх кыыс ата.
* Кийиит ураһата - былыр ураһа биэрэллэрэ үһү.
Энньэни тэрийиигэ кыыс чугас уруута-аймаҕа барыта кыттар. Энньэ кээмэйэ кутуллубут халыымтан кырата суох буолуохтаах.

# Энньэ
## Өссө маны көр

* Халыым
* Сулуу
* Энньэ уонна халыым
* Кыыс энньэтэ
# Баҥкок

Баҥкок диэн Тайлаан киин уонна ордук улахан куората. Атын аата Круҥ Тэп Маhа Нахон (Krung Thep Maha Nakhon) эбэтэр кылгастык Круҥ Тэп (Krung Thep). Аан бастаан, Аюттайа Хоруоллугун кэмигэр Чао Фрайа өрүс төрүтүгэр турар кыра эргиэн сирэ курдук тэриллибитэ. 1768 с. хоруоллук киинэ Аюдья умайбытын кэнниттэн, киин куорат суолтатын ылбыта.
Икки сүүстэн тахса сыл устата, Баҥкок Тайлаан эрэ буолбакка, бүтүн Индокытай уонна Соҕуруулуу-илин Азия политика уонна экономика киинэ. Азия эргиэн, үп, култуура, дьоҕур, мода, үөрэҕирии уонна аралдьыйыы кииннэрин ахсааннарыгар киирсэр буолан, Баҥкок аан дойду куората суолталаах.
Баҥкок бэлиэтэммит олохтоохторун ахсаана 8,160,522 киhи (2007 от ыйа), ол эбэтэр аан дойду 22с улахан куората. Бэлиэтэммэтэх миграннары эптэххэ 15 млн кэриэтэ буолан тахсар.
# Андромеда галактика

Андромеда галактика, галактика, биһи галактикабытыгар Уһун айанҥа саамай чугас галактика буолар. (M31, NGC 224) диэн бэлиэтэнэр. Куйаарга киһи хараҕар көстөр. Хоту диэкки баар, 15 кыраадыска сытар - Андромеда тумана диэн. Андромедаҕа 480 миллиард планета баар, элбэх улахан хара дьөлөҕөстөр бааллар. Улахан маассалаах (ыйааhыннаах) квазардар бааллар. Бу галактикаҕа юридически Саха Сирэ бас билэ сатыыр.
# Саха норуодунай суруйааччыта

Саха норуодунай суруйааччыта (поэта) - Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын сайыннарыыга суруйааччылар сүҥкэн кылааттарын судаарыстыба уонна бар дьон билиниилэрин көрдөрөр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоммут бочуоттаах сыбаанньа.

# Саха норуодунай суруйааччыта
## Саха сирин норуодунай суруйааччылара уонна бэйиэттэрэ

1. 29.11.1964 Кулачиков Серафим Романович-Эллэй;
2. 08.01.1966 Мординов Николай Егорович-Амма Аччыгыйа;
3. 14.09.1966 Сивцев Дмитрий Кононович-Суорун Омоллоон;
4. 09.05.1967 Новиков Владимир Михайлович-Күннүк Уурастыырап;
5. 20.03.1977 Данилов Семен Петрович;
6. 20.04.1982 Данилов Софрон Петрович;
7. 19.10.1988 Золотарев Николай Гаврилович-Николай Якутскай;
8. 11.08.1989 Попов Леонид Андреевич;
9. 17.01.1990 Гоголев Иван Михайлович-Кындыл;
10. 18.11.1991 Соловьев Василий Сергеевич-Болот Боотур;
11. 18.11.1991 Тобуроков Петр Николаевич;
12. 14.10.1993 Яковлев Василий Семенович-Далан;
13. 23.04.1994 Тарасов Савва Иванович;
14. 06.08.1997 Ефимов Моисей Дмитриевич;
15. 14.08.1998 Лугинов Николай Алексеевич;
16. 31.05.2001 Ермолаев Рафаэль Дмитриевич-Баҕатаайыскай;
17. 10.10.2002 Харлампьева Наталья Ивановна;
18. 10.10.2002 Руфов Семен Титович;
19. 25.02.2005 Кривошапкин Андрей Васильевич;
20. 05.06.2006 Неймохов Егор Петрович;
21. 23.04.2008 Тимофеев Михаил Елисеевич;
22. 06.05.2013 Сивцев Василий Тарасович;
23. 17.06.2014 Попов Семен Андреевич-Тумат;
24. 17.06.2014 Мигалкин Иван Васильевич;
25. 29.11.2018 Васильев Василий Егорович-Харысхал;
26. 18.12.2019 Харитонов Павел Николаевич-Ойуку.

# Саха норуодунай суруйааччыта
## Өссө маны көр

* Саха норуодунай суруйааччыларын тиһигэ
* Саха норуодунай бэйиэттэрин тиһигэ
# Зимбабве

Зимбабве (Zimbabwe - Зимбабуэ) диэн Африка соҕуруутугар, Замбези уонна Лимпопо өрүстэр ыккардыларыгар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Соҕуруу Африка соҕуруу, Ботсуана соҕуруулуу арҕаа, Замбия хотугулуу арҕаа уонна Мозамбик илин. Официаллык тыла ааҥл тыла, ол гынан баран олохтоохтор үксүлэрэ шона тылынан саҥараллар.
# Пилиппиннэр (норуот)

Пилиппиннэр (таг. Mga Pilipino) — Пилипиин дойдутун сурун омуга - 70%. Уопсай ахсааннара 110 мөлүйүөн (2009), олортон 91 мөлүйүөнэ Пилиппииҥҥэ олороллор. Онтон ордубута - АХШ (10 мөл.), Канада (2 мөл.), Австралия (1 мөл.), Кытай (995 тыһ.), Дьоппуон (885 тыһ.), Британия (687 тыһ.), Германия (456 тыһ.), Швеция (300 тыһ.), Россия (250 тыһ.), Монголия (50 тыһ.), Нидерланды (40 тыһ.), Ирландия (30 тыһ.), Франция (20 тыһ.), Испания (20 тыһ.), Исландия (11 тыһ.). Саха Сиригэр баара суо5а - 381 Пилиппиин омуга олорор (2008).
Висайя — 40 %, тагалы −21 %, илоки — 12 %, моро −7 %, кытайдар — 1,2 %. 86 % — католики, 10 % — мусульмане, остальные - местных верований. Относятся к южномонголоидному типу с европеоидным компонентом. Языки относятся к австронезийской семье. Государственный язык Филиппинской республики — тагальский язык.
# Артыал

Артыал (элб. суолт.) —
1) Дьону үлэҕэ холбооттоһун социалистическай сүрүн форматынан буолар бэйэ туттар сүөһүтүн (аты, оҕуһу) уопсайдаан, биир хаһаайыстыба буолан үлэлээһин. Табаарыстыба чилиэннэрин кытары кэпсэтии оҥортуубут артыалга киирэллэригэр ыҥырабыт. А. Бэрияк.
2) Үлэ сорох көрүҥнэригэр (ордук күүс үлэтигэр) уопсай дохуоттаах уонна эппиэттээх буолар гына, бииргэ үлэлээһиҥҥэ дьоннор холбоһуулара. Тыал, буурҕа оонньуур, хаар саба тибэр хотугу дойдуга балыксыт артыалыгар атын сиртэн киһи кэлэрэ - сүрдээх улахан сонун. Т. Сметанин.
# Попов Константин Дмитриевич

Попов Константин Дмитриевич (1919—1943) — Дьокуускайдааҕы пионердар дыбарыыстарын дириэктэрэ, архивист, авиацияҕа сулууспалыы сылдьан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр өлбүтэ.
1919 сыллаахха Бүлүү куоратыгар төрөөбүт. 1935 с. Бүлүүтээҕи ситэтэ суох орто оскуоланы бүтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы медицина техникумугар үөрэнэ киирбит. Кэлин Дьокуускайдааҕы пионердар дыбарыастарын дириэктэринэн, Саха Сиринээҕи обком партийнай архыыбын старшай архивиһынан үлэлээбит. Дьокуускайдааҕы аэроклубка үөрэммит, Челябинскайдааҕы байыаннай авиация училищетын бүтэрбит. Сэриигэ бастакы күннэриттэн сылдьыбыт. 54-с бомбардировочнай авиаполкаҕа Москуба анныгар кыргыспыт.
Старшай сержант Попов 1943 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр өлбүт. Орел уобалаһыгар Новосильскай оройуон Верховье сэлиэнньэтигэр көмүллүбүт.
# Оллонов Федор Данилович

Оллонов Федор Данилович (1900-1981) – Уус Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгиттэн сэриигэ сылдьыбыт бииргэ тɵрɵɵбүт түɵрт бырааттыы Оллооноптортон биирдэстэрэ.
1900 с. Түүлээх нэhилиэгэр тɵрɵɵбʏтэ.
Аҕа дойду Улуу сэриитин II истиэпэннээх уордьанынан, «Германияны кыайыы иhин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
1981 с. ɵлбүтэ.

# Оллонов Федор Данилович
## Дьиэ кэргэнэ
#### Бииргэ төрөөбүттэрэ

* Оллонов Дмитрий Данилович (1907-1983)
* Оллонов Прокопий Данилович (1919-1942)
* Оллонов Николай Данилович (1912-1986)
* Оллонов Гаврил Данилович (1903-1975)
# Ньютон Исаак

Ньютон Исаак (ааҥл. Sir Isaac Newton, 1642–1727) — Англия физигэ, математига уонна астронома, классическэй физика төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.
«Айылҕа философиятын математиката» (лат. Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) диэн сүдү үлэтигэр аан дойду тардыстыытын сокуонун, уонна механика үс сокуоннарын ойуулаабыта. Дифференциал уонна интеграл суоттааһыннары олохтообута, өҥ түөрүйэтин суруйбута, өссө да элбэх математика уонна физика түөрүйэлэрин айбыта.

# Ньютон Исаак
## Өссө маны көр

* Готфрид Лейбниц
* Ньютон сокуоннара