yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ашина

Ашина (кыт.: 阿史那, пиньинь: Āshǐnà) — VI–IX үйэлэргэ былыргы түүр хаҕаннарын аҕа ууһа.

# Ашина
## Ашина төрүтэ

Үгүс чинчийээччилэр, холобур, Х.В. Хауссиг, А.Н. Бернштам, Ю.А. Зуев, Д.Г. Савинов, С.П. Гущин, Рон-Таш, Р.Н. Фрай, Финдли, В.У. Махпиров сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһа сака-усунь төрүттээх. Картер Финдли этэринэн "Ашина" аҕа ууһун аата Орто Азиятааҕы Ираанныы төрүттээх тылларга "күөх" диэн суолталаах.
Х.В. Хауссиг уонна С.Г. Кляшторнай сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһун аата былыргы перстии ахşаẽnа "халлаан күөх" диэн тылтан үөскээбит буолуон сөп, онтон бу аат "гөк-түрк", ол эбэтэр "күөх түүр" диэҥҥэ кубулуйбут. Ону таһынан С.Г. Кляшторнай "Ашина" аат сакалыы asana "аар, үтүө" диэнтэн үөскүөн сөп диир.
Дьоппуон чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан "Ашина" аат дьиҥэ "Ашинас" диэн уонна хайа эрэ түүр аҕа ууһун аата буолуохтаах. Онно эбии бу чинчийээччилэр этэллэринэн Ашиналар тоҥус төрүттээх буолуохтарын сөптөр.
Л.Н. Гумилев, Н.Я. Бичурин уонна М.И. Артамонов чинчийиилэрин түмүктэригэр Ашиналар моҕол төрүттээхтэр диэн санааҕа кэлбиттэр.

# Ашина
## Ашина төрүтэ
### Ашина хаҕаннарын хааннарын чинчийии

Генетиктар Бумын-хаҕан сыдьааннарын хааннарын үөрэтэннэр Ашиналар R1a гаплогруппа Z93, Z94+, Z2123-, Y2632 салааларыгар сыһыаннаахтар диэн түмүккэ кэлбиттэр.

# Ашина
## Ашина бэлиэтэ

Ашина аҕа ууһун бэлиэтэ судургутуллубут чубуку уруһуйа этэ.

# Ашина
## Ашина удьуора

Ашина аҕа ууһун төрүттээччилэрэ Бумын (илиҥҥи салаа) уонна Истэми (арҕааҥҥы салаа) хаҕаннар буолаллар. Бу аҕа ууһун дьоно үрдүк сололордоох этилэр, холобур йабҕу — хаҕан кэнниттэн бастакы соло, тыгын – хаҕан нэһилиэнньигэ. Хаҕан солотун Ашина аҕа ууһун дьоно эрэ ылар кыахтаах этилэр.

# Ашина
## Ашина удьуора
### Илиҥҥи салаа

* Бумын хаҕан — 542–552 сс., 551 сылтан хаҕан.
* Хара Иссик хаҕан — 553–554 сс.
* Муҕан хаҕан — 554–572 сс.
* Татпар хаҕан — 572–581 сс.
* Амрах хаҕан — 581 с.
* Ышбара хаҕан — 581–587 сс.
* Баҕа хаҕан — 587–588 сс.
* Тулан хаҕан — 588–599 сс.
* Тарду — 599–603 сс.

# Ашина
## Ашина удьуора
### Арҕааҥҥы салаа
#### Түүр хаҕанат арҕааҥҥы салаатын салайааччылара

* Истэми — 554—576 сс.
* Тарду — 576—599 сс.
* Нири — 599—603 сс.

# Ашина
## Ашина удьуора
### Арҕааҥҥы салаа
#### Арҕааҥҥы Түүр хаҕанатын хаҕаннара

* Нири хаҕан — 603–604 сс.
* Басыл тыгын — 604 с.
* Таман хаҕан — 604–612 сс.
* Шэгуй хаҕан — 612–618 сс.
* Тоҥ Йабҕу хаҕан — 618–630 сс.
* Күлүг Сибир хаҕан — 630–631 сс.
* Сы Йабҕу хаҕан — 631–633 сс.
* Дуолу хаҕан — 633–634 сс.
* Ышбара Толис хаҕан — 634–639 сс.
* Ышбара хаҕан (Ашина Хэлү) — 653–657 сс.
* Ашина Дужи — 676–679 сс.
* Ашина Хусэлуо (Бөри шад) — 693–704 сс.

# Ашина
## Литература

* Гумилёв Л.Н. Древние тюрки. М.-Л., Наука, 1967.
* Кляшторный С.Г. Древнетюркская надпись на каменном изваянии из Чойрэна // СНВ. Вып. XXII. М.: 1980. С. 90–102.
* Кляшторный С.Г. Версия древнетюркской генеалогической легенды у Ал-Бируни // Среднеколетный Восток. История. Культура. Источниковедение. М., 1980.
* Савинов Д.Г. Антропоморфные изваяния и вопрос о ранних тюрко-кыргызских связях // Тюркологический сборник 1977. М., 1981.
* Кляшторный С.Г., Савинов Д.Г. Степные империи древней Евразии. СПб., 2005.
# Сөкү

Сөкү — уулаах, дулҕалаах, дулҕа сиэлэ оттоох ходуһа.

# Сөкү
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Сулбурутуу ыстаан

Сулбурутуу ыстаан. Былыргылар ыстааннара тыраҕаһа, тимэҕэ суох тирбэҕэ быанан иҥиннэриллэр эбит. Ол иһин сулбурутуу ыстаан диэн ааттаныллара үһү, Дьиэҕэ, улэҕэ кэтэр ыстааннарын сарыынан, cүөһү тириитинэн тигэллэрэ. Мааныга кэтэр ыстаан бэйбэриэт буолара. Бөҕөргөтөөрү, ыстааннарын ьҥыырга олорор өттүн 25 см кэриҥэ кэтиттээх сарыынан сирийэллэрэ үһү. Ыстаан биир сиэптээх буолар эбит, онтуката ыстаан тас өртүгэр, аллара, тобуктарын эрэ үөһэ буолара yhy.Былыргы сахалар ыстааннарын көрүҥнэрэ
# Макромолекула

Макромолекула диэн элбэх атомнардаах молекула. Макромолекула диэн үксүн полимердары ааттыыллар. Полимер диэн кыракый молекулалартан (мономердартан) турар молекула. Бары органик макромолекулалар харыалыктаах мономердарга олохтоноллор.
Холобурдар:
* Үрүҥэс — амин аһыыбалартан турар
* Нуклеин аһыыбалар
** ДНА — нуклеотидтартан турар
** РНА — эмиэ нуклеотидтартан турар, тутула атын
* Чоҕуу — моносахаридтартан турар
* Липид — сыалаах аһыыбалартан турар
* Нейлон — полиамидтартан турар
* Политиазил — полимер күкэр нитридыттан (SN)ₓ турар
# 1619

1619 сыл.

# 1619
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 16 — Пекинтэн Томскайга биир сыл буолан баран 11 киһилээх нуучча мииссийэтэ төннөн кэлбит, бу мииссийэ салайааччыта Кытайга бастакы нуучча посола — сибиир хаһаага Иван Петлин этэ.
# Муна

Муна өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 715 км, тардыытын иэнэ 30100 кв.км. Баһа уонна сүүрээнэ Орто Сибиир хаптал хайалаах сирин хотугулуу-илин уһугар бааллар.
Тардыытыгар 2500 үрэх уонна 2460 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри муустаах сытар. Ахсынньыттан түгэҕэр дылы тоҥор.
Үс бөдөҥ салаалаах: уҥа өртүттэн Мунакаан (201 км), Хахчаан (221 км), хаҥас өртүттэн Севернай (238 км).

# Муна
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Гвинея

Гвинея Өрөспүүбүлүкэтэ (фр. République de Guinée) — Арҕаа ҕа баар дойду. Урукку аата Француз Гвинеята. Олохтоохторун ахсаана 10, мөлүйүөн 211 437 киһи, иэнэ 246 000 км².
Хоту Сенегааллыын, хоту уонна хотугулуу-илин Малины кытта, илин — Кот-д’Ивуардыын, соҕуруу — Либериялыын, соҕуруулуу-арҕаа — Сьерра-Леоне диэн дойдуну кытта, хотугулуу-арҕаа — Гвинея-Бисау дойдуну кытта быысаһар. Арҕаа өттүттэн Атлантика байҕал сытар.
Уу баайа диэн Нигер, Сенегал уонна Гамбия өрүстэр. Киин уонна ордук улахан куората Конакри.

# Гвинея
## Galerie

* atlas Guinea
* Dame de Mali
* Chute de Tabouna à Kindia
* Chute de Saala Labé
* Chimpanzé de Bossou
* Plage sur les Ile de Loos
# Феллини Федерико

Феллини Федерико (1920 сыл тохсунньу 20 күнүгэр Римини сиригэр төрөөбүтэ, 1993 сыл алтынньы 31 күнүгэр Римҥа өлбүтэ) Италия киинэ оҥорооччута, режиссера. Феллини киинэлэрэ фантазияны уонна түүлү холбуур киинэлэр буолаллар.
Бастакы киинэтэ Lo Sceicco Bianco (1951) этэ, Альберто Сордины кытта бииргэ оҥорбута, сценарийын Микеланджело Антонини уонна Эннио Флайано суруйбута. Бу киинэ оҥорор бириэмэтигэр Феллини Нино Ротаны кытта көрсүспүтэ, кини музыката ситиһиилээх карьератыгар наар бииргэ үлэлииллэрэ.
Джульетта Масина диэн актрисаны кэргэн ылбыта. 1943 сыллаахтан 1992 сыллаахха өлүөн дылы бииргэ олорбуттара. Биир уолламмыттара 1945 сыллаахха, ол гынан баран икки нэдиэлэнэн ол уол өлбүт. Ол кэнниттэн оҕоломмотохтор. Масина Феллини элбэх киинэлэригэр уһуллубута. Феллини наар үлэлиир актердара Марсело Мастройанни, Альберто Сорди уонна Анита Экберг этилэр.
Киинэ оҥоруу устунан араадьыйа шоулар сценарийдарын суруйар этэ уонна комедия сценкаларын - биллэр актердарга - Алдо Фабрици игин курдук актердарга. Хас даҕаны уруһуйу уруһуйдаабыта (үксүгэр харандааһынан кумааҕыга), шарж быһыытынан. Онно ситиһиитэ диэн киинэлэр афишаларын уруһуйдуура табыллар эбит.
1944 сэрии бүппүтүн кэннэ уруһуйдарын атыылаабыта. Маҕаһыынын аата английскайдыы "The Funny Face Shop" диэн этэ уонна онно Феллини, Де Сета, Камерини, Скарпелли, Майорана, Гуаста диэн уруһуйдьуттар айамнньылара бааллара, бары Италия киинэтин индустриятыгар үлэлиир дьон.
1987 BAFTA Академиятын бириэмийэтин, онтон 1993 сыллаахха Америка киинэтин академиятын бириэмийэтин ылыбыта.

# Феллини Федерико
## Киинэлэрэ

* Luci del varietà (1950)
* Lo Sceicco Bianco (1951)
* I Vitelloni (1953)
* La Strada (1954) - Оскары ылбыт (бастыҥ омук киинэтэ)
* Le Notti di Cabiria (1957) Оскары ылбыт (бастыҥ омук киинэтэ)
* La Dolce Vita (1960) Оскары ылбыт (бастыҥ көстүүмнэр)
* 8 1/2 (1963) 2 Оскары ылбыт (бастыҥ омук киинэтэ, бастыҥ көстүүмнэр)
* Giulietta degli Spiriti (1965)
* Satyricon (1969)
* I Clowns (1970)
* Fellini's Roma|Roma (1972)
* Amarcord (1973) Oscar (best foreign movie)
* Fellini's Casanova|Casanova (1976)
* Prova d'Orchestra (1979)
* La Citta' delle Donne (1980)
* E la nave va (1983)
* Ginger and Fred (1986)
* Intervista (1987)

# Феллини Федерико
## Атын сигэлэр

* Феллини Федерико туhунан Internet Movie Database
# Каланхоэ

Каланхоэ (лат. Kalanchoe spp.) — Толстянковай семействатын суккулентнай үүнээйи уруута. Икки сүүстээх тахса араас көруҥ баар, тропическай Южнай Африка уонна Юго-Восточнай Азия, Южнай Америка тропиктарыгар үүнэллэр. Чугас уруутунан Бриофиллюм (Bryophyllum) удьуортан сороҕор Каланхоэ удьуоргэ холбонор. Сорох көруҥнэрэ киэҥник биллэр диьэ үүнээйитэ.

# Каланхоэ
## Ис хоьооно

1. Биологическай суруйуу
2. Ыарыылар уонна буортулааччыллар
3. Көрүҥнэрэ
4. Литература

# Каланхоэ
## Биологическай суруйуу

Сыҕынньах эбитэр аллараа түспүт суккулентнай үүнээйилэр аҕыйах сантиметыртар 3-4 миэтэрэ кинилэр истэригэр эпифиты уонна лианы бааллар. Үгүс араас үүнэйилэргэ сэбирдэхтэригэр уонна үүнэллэригэр бүөр үөскүүр, итинтэн саҥа үүнээйи үүнэр. Билигин ити үүнээйилэр Бриофиллюм урууга холбоһоллор. Онтон билигин үс секция Каланхое биир курдук көрүллэр.
Сэбирдэхтэрэ араас форматах буолаллар, утары үксү үүнэллэр, сороҕор үстүү буолан үүнэллэр; Симэһиннээх, боростуой цельнокрайнай эбэтэр зубчатай, лопастнай, перистонадрезаннай эбэтэр перистораздельнай. Биир бөлөххө үүммүут сибэккилэр терминальнайдар, үксүн трехчастнай. [[Сибэккилэр түөт көрүҥнээх көнөтө турар эбэтэр санньыйбыт, син улахаттар, маҕаннар, оруосабай, чэрэниилэ өҥнөөх, күөхтээх, кыһыллыҥылар эбэтэр кыһыллар. Эминньэхтэр туруупка курдук үүнэллэр. Аҕыс бытык икки төгүрүмтэ араас туруупка кытта үүнэр.
Үүнээйи аһа - элбэх сиэмэлээх сэбирдэх.

# Каланхоэ
## Ыарыылар уонна буортулааччыллар

Каланхоэ мучительный червец өлөрүөн (ыарытыннарыан) сөп, ити ыарыны үүнээйи сэбирдэхтэриттэн маҕан клубеннартан билиэххэ сөп. Буортулаачччылары испииргэ аҕаммыт баата тампонунан ыраастыыллар. Элбэх уу Каланхое үүнээйини сытыйдар. Буортуйбут сэбирдэхтэри хомуйаллар.

# Каланхоэ
## Көрүҥнэрэ

Скороҕор икки секцияннан араараллар. Биллэр көрүҥнэр:
Каланхоэ Блоссфельда (латыынныы Kalanchoe blossfeldiana) - Мадагаскаартан төрүттээх, аҕыйах лабаалардаах сыгынньах уктаах 30 см. дылы үүнэр. Сымыыт курдук сэбирдэхтээх, от күөх кытыыларыгар кыһыл бүүрүктээх. Сибэккилэрэ биир см. дылы диаметырдаах; кыһыллар, оруосабайдар, араҕастар эбэтэр сырдык саарыллар. Сибэккилэрэ үөһээттэн үүнэллэр.
Каланхоэ Дегремона (латыынныы Kalanchoe daigremontiana) - Мадагаскаартан төрүттээх, бэйэьэ 50 см. дылы үүнэр. Сэбирдэхтэрэ 20 см. дылы үүнэллэр. Сэбирдэхтэрэ сымыыт курдук көрүҥнээхтэр. От күөх курдуктар. Зубчик икки ардыгар бүөр үүнэр, онтон кыра үүнээйилэр үүнэллэр. Европа культууратыгар 1925 баар.

# Каланхоэ
## Литература

Саха Сирин от үүнээйилэрэ, Лопатина Галина Владимировна хомуйбут материалларыттан.
Саха Сирин эмтээх уунээйилэрэ, Басыгысова А. П.
# Буссенго Жан Батист

Жан Бати́ст Буссенго́ (фр. Jean Baptiste Joseph Dieudonné Boussingault, нууч. Жан Бати́ст Жозе́ф Дьёдонне́ Буссенго́) — франция учуонайа, академик, агрохимияны төрүттээччи.
1802 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр төрөөбүт.
1822 сыллаахха Англия хайатын уопсастыбатын сорудаҕынан Александр Гумбольдт эрэкэмэндээссийэлээх Соҕуруу Америкаҕа баран хас да сыл Анда хайаларын метеорологиятын уонна геологиятын үөрэппит, Венесуэлаҕа, Колумбияҕа, Перуга, Чилигэ, Эквадорга сылдьыбыт. Симон Боливар аармыйатыгар хайа инженерын үлэтин толорбут, ол эрээри оннук дуоһунас аармыйаҕа суох буолан эппиһиэр буолбут, полковник сыбаанньатыгар дылы үүммүт.
Францияҕа 1839 сыллаахха төннөн баран Франция наукатын Академиятыгар талыллыбыт, онтон Лион куоракка химия профессора буолбут (кэлин Айылҕа наукаларын факультетыгар декан буолбут Халыып:Нп3). 1841 сыллаахха киниэхэ анаан аһыллыбыт тыа хаһаайыстыбатын кафедратыгар профессор буолан Парижка көспүт.
1887 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр өлбүт.
Наукаҕа сүрүн үлэтэ айылҕаҕа сэбдьи эргийиитигэр анаммыт. Кини бары үүнээйи почваттан азоту ыларын, оттон бобтуҥулар почваны азотунан байыталларын дакаастаабыта.
# Кантакузиннар

Кантакузиннар — аатырбыт византийскай аҕа ууһа. XI үйэ бүтүүтэ биллибиттэрэ. Кантакузиннар сабыдыаллара ХIV үйэттэн күүһүрбүтэ. Император Иоанн VI кэмигэр. XV үйэҕэ Византия сууллубутун кэннэ Кантакузиннар туроктарга сулууспалаабыттара. XIX–XX үйэ саҥатыгар Румынияҕа Кантакузиннар улахан политическай постарга тахсыбыттара.

# Кантакузиннар
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, «Илин» сурунаал, 2№-э 2006
# Акимов Василий Гаврильевич

Акимов Василий Гаврильевич, (1925 с. Бүлүү к. Саха АССР – 2009 с.), РСФСР уонна ССРС үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР уонна РСФСР үтүөлээх учуутала, Сунтаар улууһун, Бүлүүчээн нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.

# Акимов Василий Гаврильевич
## Олоҕун олуктара

Бүлүү куоратыгар төрөөбүтэ. Орто оскуоланы, салгыы Дьокуускай куорат педагогическай институтун 1950 сыллаахха бүтэрэн, Элгээйи оскуолатыгар түөрт сыл саха тылын учууталынан үлэлээбитэ. Ити кэнниттэн үүнэн иһэр, салайар, тэрийэр үлэҕэ дьоҕурдааҕын таба көрөннөр, кинини Бүлүүчээн оскуолатыгар дириэктэринэн анаан ыыталлар. Бу оскуолаҕа Василий Гаврильевич 1958-1983 сс. тохтоло суох үлэлээбитэ. Оскуола педколлектива үөрэтии процеһын олоҕу кытары ыкса сибээстиир сыалтан, кабинетнай систиэмэни киллэрэн, оскуоланы бүтэрээччилэр суоппар, тракторист, столяр, болуотунньук, слесарь, иистэнньэҥ о.д.а. идэлээх буолан тахсалларын хааччыйыы соругун туруоран, оскуола материальнай-хаһаайыстыбаннай базатын бөҕөргөтүүгэ 20-чэ объектары педколлектив, нэһилиэк олохтоохторун күүһүнэн туппуттара. Үлэ-сынньалаҥ лааҕыра оҕолор сайынын сопхуоска быһаччы үлэлэһэр усулуобуйаларын тэрийэр кыаҕы биэрбитэ.
Оскуолаҕа сөптөөх үөрэх базатын тэрийии түмүгэр, 1962 үөрэх сылыгар оҕону үөрэммит кылааһыгар иккис сыл хаалыытын муҥутуурдук кыччатыыга педколлектив оройуон оскуолаларыгар ыҥырыы таһаарбыта, киэҥ өйөбүлү ылбыта. Педколлектив аҕыйах сыллар истэригэр оскуолаҕа үөрэҕи билии хаачыстыбатын 90 бырыһыаҥҥа тиэрдибитэ. Оскуола үлэтин уопутун үөрэх министерствота Өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник тарҕаппыта. Оччолорго тэриллибит базаҕа тирэҕирэн, билигин Бүлүүчээн лицейэ ситиһиилээхтик үлэлии турар.1983 с. А.П.Павлов аатын сүгэр Сунтаар 1 №-дээх дээх орто оскуолатыгар директорынан ананар. 1983-1990 сс. оскуола саҥа таас дьиэтэ тутуллар, 15 араас варианнаах үөрэх былаана ылыллар, производственнай үөрэхтээһин күүһүрэр, оскуола материально-техническай базата бөҕөргүүр. 1990 сылтан Бүлүчээҥҥэ нэһилиэк сэбиэтигэр , оскуолаҕа үлэлиир.

# Акимов Василий Гаврильевич
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* Саха АССР үтүөлээх учуутала,
* ССРС норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* “Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан 2 төгүллээх кавалера
* «Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл
* Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо
* Бүлүүчээн нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо

# Акимов Василий Гаврильевич
## Кини туһунан

- Акимова Н., Учуутал Династията. [учуутал, кэлэр үйэҕэ сирдээччи Василий Гаврильевич Акимов 70 сааһыгар анаан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Ахсынньы 12 күнэ-С. 5;
- Далааһыннаах салайааччы,ирдэбиллээх тэрийээччи : [Василий Гаврильевич Акимов, Бүлүүчээн] /[хомуйан оҥордо В. В. Акимов]. – Дьокуускай : Бичик, 2007. – 160 с.
- Самойлова С. , Учууталым туһунан үчүгэй өйдөбүл. [РСФСР, Саха АССР үтүөлээх учуутала, "Үлэ Кыһыл знамята" орденнар кавалердара, улуус бочуоттаах гражданина Василий Гаврильевич Акимов 70 сааһа] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Бэс ыйын 29 күнэ-С. 3
# Чомой

Чомой - кыраабыл эбэтэр атырдьах угун уһугун диэки олордуллар ачаахтыы салаа.
# Нам улууһун гимназията

Нам улууһун гимназията 1994 сыллаахха тэриллибитэ.
Гимназия директора Попов Валерий Николаевич буолар.
Арыллыаҕыттан Нам улууһун гимназията икки салааннан оҕолору үөрэтэр: политехническай уонна гуманитарнай.
# Обол

Обо́л (был.-гириэк. ὀβολός) — манньыат аата уонна ыйааһын кээмэйэ.
* манньыата ыйааһынын кээмэйэ 0,65 грамм, үрун көмүс эбэтэр алтан, боруонса манньыата.
* боруонса манньыата Византияҕа IX—X үйэлэргэ тэҥнэһэр 1/2 фоллиска.
* алтан манньыат Францияҕа IX уйэҕэ тэҥнэһэр 1/2 дениеҕа (былыргы бытархай манныат) эбэтэр 1/240 лирга XIX уйэҕэ дылы баар этэ. Үрүн көмүс манньыата 4 денье Филиппе IV (1285—1314) уонна 7 1/2 дение Карле IV (1322—1328).
* Өссө обол Орто үйэлэргэ Голландияҕа, Италияҕа, Испанияҕа уонна Португалияҕа баара.
* Спартаҕа обол уһун тимир боробулуоха курдуга (аата пеланоры), уорарга ыарахан этэ.
# Хомустаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Хомустаах нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хомустаах.
Улуус кииниттэн 55 км ыраах сытар. Хомустаах нэһилиэгэ Дүллүкү, Кырыкый нэһилиэктэрин кытта ыаллаһа сытар, Бүлүү өрүһүнэн Нам нэһилиэгин уонна Бүлүү улууһун сирдэринэн быысаһар. Сирин иэнэ – 1200 кв.км, ходуһа сирэ – 650 га, мэччирэҥ – 400 га, бааһына сирэ – 50 га.
Нэһилиэнньэтэ – 221 киһи, 64 хаһаайыстыба баар. Тэрилтэлэрэ: Н.А.Габышев аатынан оскуола-сад, 20 миэстэлээх детсад, фельшерскэй пункт, библиотека, ОДьХ филиала, ветеринарнай пункт, Культура дьиэтэ.

# Хомустаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Үһүйээннэр

Түҥ былыргыттан үйэлэри уҥуордаан өбүгэ сэһэнэ уостан уоска, киһиттэн киһиэхэ бэриллэн, ааспыт олох суола буолан Хомустаах эбэ туһунан үһүйээн күн бүгүҥҥээҥҥэ диэри тиийэн кэлбит. Түҥ былыр биир Бэти диэн киһи Бүлүү өрүһүнэн тыынан устан айаннаан иһэн, хайа үрдүнэн тыыраахылар көтөллөрүн көрөн, «манна арааһа күөл баар эбит» диэн тохтоон көрөргө санаммыт. Хайаны дабайан тахсан көрбүтэ: сүрдээх улахан күөл баар эбит. Бу билиҥҥитэ Хомустаах сирэ. Манна ураһа түһэринэн «киһи олохсуйуох бултаах-алтаах сирэ эбит» диэн сөбүлээн тохтообут. Онон бу сир дьиҥнээх аата «Ураһа Онно» диэн эбит. Кэм-кэрдии ааспытын кэннэ «Ураһа Онно» диэн аата сүтэн-симэлийэн хаалбыт. Нэһилиэк билиҥҥи аата Хомустаах. Үһүйээн кэпсииринэн, кыргыс үйэтигэр Хомустаах эбэ күөлүн тулата барыта хомуһунан саба үүнэн турара. Бу сиргэ тигиилээх сирэйдээх кыргыс дьоно кэлбиттэр уонна дьону-сэргэни барытын тута-тута өлөртөөбүттэр, арай биир эмээхсин тыһы тыһаҕаһын кытары хомус быыһыгар киирэн саһан хаалбыт, ону көрдүү сатаан баран булбатахтар. Бу күөл тоҕус тумуллаах, бу тумулларга тахсан тоҕус буойун маска олорон кукууктаан бараннар тарҕаспытар. Онтон ыла бу күөл «Хомустаах» диэн ааттаммыт.

# Хомустаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Билиҥҥи Хомустаах

Киин архыып докумуоннара көрдөрөллөрүнэн, Хомустаах 1920 сыллаахха быстах кэмҥэ нэһилиэк диэн тэриллэ сылдьыбыт эбит. 1952 сыллаахха колхозтар бөдөҥсүйүүлэринэн сибээстээн нэһилиэк биригээдэҕэ кубулуйбута. Олохтоохтор Дүллүкү нэһилиэгэр көһүтэлээн киирэн барбыттара. Арай 1986 сыллаахха хаалбыт сирдэри чөлүгэр түһэриинэн Хомустаах кэҥээн, олохтоох дьон уонна кинилэр ыччаттара төрүт сирдэригэр төннөн кэлбиттэрэ. Дьиэ-уот туттубуттара, үлэлээн-хамсаан барбыттара. Бэс ыйын 14 күнүгэр 1996 с. Хомустаахха саҥа нэһилиэк тэриллибитэ. 7 быыбардыыр уокуруктан биирдии депутат туруоруллан, сельсовет председателинэн Павел Васильевич Иннокентьев талыллыбыта.
# Сани Айлс

Сани Айлс Бич (ааҥл. Sunny Isles Beach) — Флорида штатыгар баар куорат, Атлантика океан кытылыгар сытар, Майами пригороднай зоната, аттыгар Сөрфсайд эмиэ баар.
Сани Айлс Бич куорат элбэх сахалар олороллорунан биллэр, сүрүннээн Саха Сирин тойотторо хотуттара норуоттан кистээн дьиэлэрэ, оҕолоро сиэттэрэ олороллор.
2022 сыл кэминэн сүрүннээн Сани Айлс сиригэр 297 саха олорор, сүрүннээн өссө элбэх саха кыргыттара оҕо төрөтөр сирдэрэ. Оҕолоро по праву рождения граждане США буолаллар.
Сани Айлс Бич ону таһынан элбэх нууччалар, узбектар, казахтар, украиннар олороллорунан биллэр.
Сани Айлс Майами пригорода буоларын быһыытынан сүрүннээн баайдар уонна элиталар олорор сирдэрэ.
# Планк Макс

Планк Макс Карл Эрнст Людвиг (муус устар 23, 1858 Киль — алтынньы 4, 1947, Гөттиҥен) — Германияттан сылдьар физик. Кини квантовай механиканы арыйбыта уонна ол иһин Нобель бирииһин ылбыта.

# Планк Макс
## Олоҕо

Планк эргэ, интеллигентнай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Кини хос эһэтэ Гөттиҥен университетын теологиятын профессора этэ, аҕата Киль университетыгар юриспруденция профессора этэ, тас убайа судьуйанан үлэлиирэ.
Планк Кильга Дьулиус Вильгельм Планк уонна кини иккис кэргэнигэр Эмма Патцик дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Сүрэхтииллэргигэр Маркс диэн ааттаммыта, ол гынан баран кылгатан Макс диэни туттар этэ. Ол гынан баран, 10 саастааҕар аатын уларыппыта уонна олоҕун бүтэриэр дылы Макс буолан сылдьыбыта.
Дьиэ кэргэҥҥэ алтыс оҕо этэ, ол гынан баран бастакы икки оҕо ийэтин бастакы кэргэниттэн этилэр. Бастакы өйдүүрүттэн кинни Пруссия уонна Австрия армията Киль куоракка киириилэрин өйдүүр эт. 1867 сыллаахха Мюнхеҥҥа көспүттэр, уонна Планк гимназияҕа киирбит, онно кини учууталын Херманн Мюллеры көрсүбүт, ол учуутал эдэр оҕону астрономияҕа уонна механикаҕа уонна бэйэтин предметын - математиканы үөрэппит. Мюллертан энергия хаалар бастакы сокуонун киниттэн үөрэппит. Планк эрдэ, 17 саастааҕар оскуоланы бүтэрбит.
# Орто Азия хайалара

Орто Азия дэхси сирин соҕуруу кытыыларынан Копетдаг, Памир-Алай, Тянь-Шань хайалара субуһаллар. Орто Азия дэхси сирдэрэ ити хайалаах системалара суохтара буоллар кууруо-хатыа этилэр: үрдүктэн үрдүк сис хайалар Атлантическай акыйаантан кэлэр уонна өрүстэринэн хайалартан дэхси сирдэргэ сүүрүгүрэн түһэр сииги туталлар. Салгын Орто Азия үрдүнэн арҕааттан илин балачча үөһэнэн ааһар. Хайалар арҕаа эниэлэригэр, салгын үөһэ күөрэйэр буолан, элбэх сөҥүү түһэр (сылга 800 мм-тэн ордук). Оттон илин эниэлэргэ, хотооллорго сөҥүү аҕыйах, онон манна сотору-сотору кураанныыр. Ити араастаһыы ордук Памирга биллэр. Онно арҕаа 1500 мм тиийэ сөҥүү түһэр буоллаҕына, илин 100 мм тиийбэт. Климат усулуобуйата хайаларга үөһэ таҕыстах аайы уларыйан иһэр (турурору курдааһыннаныы). Кыһын хайаларга, ордук 3000 м-тэн үөһэ, тымныы уонна уһун. Үрдүк хайалартан ураты, хайалар бары курдааһыннарыгар тымныы ириэһини кытта солбуһар. Сайын үөһэ таҕыстах аайы температура 00С диэри, оннооҕор да ордук, сыыйа намтааһына үчүгэйдик биллэр. Улахан үрдүккэ сайына кылгас уонна тымныы. Орто Азия хайаларыгар 2000-тан тахса ледниктар бааллар (Кавказка 1400 кэриҥэ); олортон Арассыыйаҕа саамай улаханнара – Федченко леднигэ 71 биэрэстэ уһуннаах, 2-3 биэрэстэ кэтиттээх.
# Нэмкучаан

Нэмкучаан сис. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүгэр баар сис. Манна Лаптевтар байҕалларыгар түһэр Чондоон уонна Индигир салаата Уйаандьы бастаахтар.
Устата 100 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1025 м. тиийэр.

# Нэмкучаан
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Өрүс тардыыта

Өрүс тардыыта — хас биирдии өрүс уу ылынар анал сирдээх буолар. Өрүстэр тардыыларын кирбиитэ өрүс дьирбиитэ диэн ааттанар.
# Георг Фридрих Гендель

Георг Фридрих Гендель (1685-1759) - ниэмэс композитора.
Органист уонна оркестр музыкаанын быһыытынан саҕалаабыта. Библия сюжеттарыгар араас музыканы айбыта. «Мессия» диэн айымньыта ордук биллэр.
# Prolife

Prolife, Арассыыйа уонна Кытай холбоспут тэрилтэтэ буолар. Сотовай телефонна элбэх араас аныгы гарнитура иҥин онорор. Салалтата — Пекин уонна Москуба.

# Prolife
## Өссө маны көр

* {{салааҕа источниктара суох}}
# Өлөчөй (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Өлөчөй — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Алтан нэһилиэгин киинэ.

# Өлөчөй (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Алтан нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# VII үйэ

1 -c тыһыынча сыл :
V үйэ — VI үйэ — VII үйэ — VIII үйэ — IX үйэ :
Хронология таабыла :
VII үйэ