yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иккис тымныы сэрии

Иккис тымныы сэрии (Улуу иккис утары туруу, Улуу иккис конфронтация), диэн кэнники биллэр термин буолар. Учуонайдар уонна экспердэр (политиктар) этэллэринэн 2013 сыллаахха саҕаламмыта. Конфронтация урукку Бастакы тымныы сэрииттэн атына диэн АХШ кытта буотах, билиҥҥитэ Украина уонна кини диэки буолар доҕордуу блок дойдулары (АХШ, Өбрүөпэ Сойууһа, Канаада, Дьоппуон уонна атыттар...) кытта.
Иккис тымныы сэрии икки блоктар икки ардыларыгар информационнай, экономическай, байыаннай, культурнай, демографическай эйгэлэргэ сэрии барар.

# Иккис тымныы сэрии
## Төрүөтэ

* Украина Арассыыйа дьайар орбитатыттан тахсыыта, Эуромайдан түмүгэр. Ону Арассыыйа орбитаҕа төҥнөрөөрү Кырыым холбуура уонна Донбасс территорияларыгар сэрии саҕаланыыта. Онтон ыла Украина Арасыыйаны "өстөөх №1" курдук көрүүтэ. Украинаны кытта Арассыыйа улахан глобальнай конфронтацияҕа үктэниитэ.
* Германия уонна кини доҕордуу дойдулара (27 дойду) Еврозона сирэйинэн Украина диэки буолаллара уонна Арассыыйаны утары барыылара. Устунан Арассыыйа уонна Еврозона икки ардыгар конфронтация барыыта.
* АХШ, Дьоппуон уонна өссө 65 дойду Украина диэки буолуулара уонна Арассыыйаны утары барыылара.
* Кытай уонна сорох дойдулар Арассыыйа диэки буолуулара, уонна Украинаны утары барыылара. Устунан Кытай уонна АХШ икки ардыгар конфронтация тахсыыта.
* Арассыыйа уонна кини союзниктара, биир өттүттэн, Украины уонна кини союзниктара атын өттүттэн Сирия конфлигар оруоллара. Салҕыы Сирия кризиһэ, Сирияҕа гражданскай сэрии, Орто Азия кризиһэ.

# Иккис тымныы сэрии
## Тугунан диэлийбитэ

* Экономическай кризис Аан Дойдуга, Экономическай кризис Арассыыйаҕа, Санкциялар, Эмбарго.
* Славянскай (Нууччалар уонна Украиннар икки ардыларыгар хайдыы) уонна тюркскай (Турция уонна остальной тюрк омуктар икки ардыларыгар хайдыы) цивилизациялар хайдыылара. Украиннар уонна туроктар Арҕааҥҥы цивилизация дьайыытыгар толору киириилэрэ. Ону таһынан Арабскай цивилизация хайдыыта.
* Кытай оруола күүһүрүүтэ.
* Ниэп сыаната түһүүтэ.
* Экономическай уонна информационнай сэрии барыыта.
* Доллар уонна атын валюталар тахсыылара, солкуобай сууллуута.

# Иккис тымныы сэрии
## Куттала

* Аан Дойду үһүс сэриитэ буолар шанса улаатта.
* Цивилизациялар хайдыылара улаатыах курдук.
* Еврозона организация быһыытынан эстэр куттала, Германия лидер позициятын сүтэриэн сөп.
* Сирия уонна Украина дойду быһыытынан политическай картаттан сүтэр кутталлара баар.
* Иккис тымныы сэрии острай фазатыгар атомнай буомбаны туттуохтарын сөп.
# Harmony OS

Harmony OS — Linux төрдүлээх операционнай система, Android кодунан айыллыбыт, ол эрэн Android даҕаны, Linux даҕаны сыһыана суох, олох туспа сайдар экосистема буолар. 2020 сылтан ыла Huawei тэрилтэтинэн айыллар.
# Кийиит

Кийиит - ким эрэ уолун эбэтэр бэйэтиттэн балыс аймаҕын (быраатын, сиэнин) кэргэнэ. Иккис суолтата - кэргэн тахсан, сүктэн эрэр кыыс.

# Кийиит
## Өссө маны көр

* Түҥүр
* Ходоҕой
# Эра (геология)

Геология эрата. Геохронология шкалатын кээмэйэ, Эону батарытар, холобура Фанерозой үс аҥыы арахсар: Палеозой, Мезозой уонна Кайнозой. Эралар чэрчилэринэн буолаллар улахан түгэннэр, катастрофалар, ханнык эмэ харамай эбэтэр кыыл олохтон туоруура. Метеорииттар сиргэ түһэллэрэ эмиэ чэрчи буолуохтарын сөп.
Катархей, Архей уонна Протерозой бары бииргэ Кембрий иннинээҕи эра диэн ааттаах этэ. Кини устата 4 млрд. сыл этэ, сиргэ моллюскалар үөскүөхтэригэр диэри.
# Мостахов Семен Егорович

Мостахов Семен Егорович (28.12.1934—1993) — география билимин хандьыдаата, саха географиятын билимигэр биллэр-көстөр суолу хаалларбыт учуонай, преподаватель, инженер-океанограф.
1934 сыл ахсынньы 28 кунугэр Ньурба оруйуонун Хатыҥ Сыһыы сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Төрөөбүтүнэн Саабынап (аҕатынан Сэмэн Иванович Саввинов), эрдэ тулаайах (ийэтэ кинини төрөөн баран өлбүт) хаалан иитиллибит дьонун араспаанньатынан Муостаахап буолбут. Иитиллибит дьоно- ийэтинэн эһэлээх эбэтэ, ийэтин бииргэ төрөөбүт таайа Дьөгүөр Муостаахаптар.
1952 сыллаахха Ньурба оскуолатын бүтэрэн баран Ленинградтааҕы гидрометеорологическай институкка "инженер-океанолог" идэтигэр үөрэнэн, 1957 с. ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. 1958 сылтан СГУ-га география кафедратыгар үлэҕэ ылыллан «Климатология уонна метеорология», «Уопсай гидрология», «География устуоруйата» диэн предметтэри уһун кэмҥэ үөрэппитэ. Бэрт уһун кэмҥэ бу кафедраны салайан, хас эмэ сүүһүнэн ахсааннаах саха географтарын бэлэмнээн таһаарбыта. Кини үгүс үөрэнээччилэрэ билигин Саха Сирин бары улуустарыгар учууталларынан ситиһиилээхтик үлэлииллэр, билимҥэ да бэрт элбэх киһи үлэлиир, олор ортолоругар уонча билим доктара, хас эмэ уонунан ааҕыллар билим хандьытааттара, учууталларын суолун батыһан ситиһиилээхтик үлэлииллэр, экономика үгүс салааларыгар эмиэ бэрт элбэх специалист үлэлиир-хамсыыр.
Сэмэн Дьөгүөрэбис ССРС географическай уопсастыбатын Саха Сиринээҕи салаатын бэрт уһун кэмҥэ ситиһиилээхтик салайбыта.
«Сподвижники путешественников и исследователей (участие местного населения в географическом изучении Северо-Востока Сибири в 17 — нач.20 вв.)» диэн саха, эбээн, дьүкээгир, чукча, кэрээк уонна эбэҥки дьоннорун билимҥэ кылааттарын туһунан бэртээхэй кинигэни суруйбута 1966 с. тахсыбыта.
Уопсайынан 89 билим үлэтин (ол иһигэр 12 кинигэ) бэчээттээбитэ маннык салааларга сыһыаннаахтар: климатология, гидрология, география арыйыыларын устуоруйата, краеведение, озероведение, айылҕаны харыстааһын, үөрэхтээһин, ресурсоведение. Олор истэригэр «География Якутии», 1968; «Река Лена», 1972; «Русские путешественники-исследователи Якутии», 1982; «География Якутской АССР», 1984; «По реке Лене», 1985.
# Кытыл

Кытыл — киэҥ, дириҥ уу (өрүс, күөл, байҕал) намыһах эҥэрэ. Т.к.: китил (эбэҥк.) — биэрэги уу охсор сирэ.

# Кытыл
## Ылыллыбыт сирэ

* География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Сүүрбэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Мюнхен куоракка (ФРГ)1972 сыллаахха атырдьах ыйын 26 күнүттэн балаҕан ыйын 10 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 121 дойдуттан 7170 эбит. Барыта 195 кэмпилиэк мэтээл 23 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Суола (Мэлдьэхси нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Суола — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мэлдьэхси нэһилиэгин киинэ.

# Суола (Мэлдьэхси нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Биллиилээх дьоно

* Чугунов Афанасий Васильевич - ученай, академик, суруйааччы, педагог.
* Шарина Елена Владиславовна - Хотугу многоборьеҕа маастарга хандьыдаат.
* Говоров Прокопий - дуобакка Европа призера.
* Плотникова Лия Петровна - чэпчэки атлетикаҕа, дьаадыраны быраҕыыга өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ.

# Суола (Мэлдьэхси нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Мэлдьэхси нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Марха улууһа

Марха улууһа. 1824 сыллаахха олохтооохтор туруорсууларынан туспа Марха улууһа тэриллибитэ. Сүрүннээн Марха өрүс устун сытар нэһилиэктэр киирбиттэрэ. Ону таһынан тоҥустар Солоҕоон, Үгүлээт уустара эмиэ киирэллэрэ.
1915 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр Марха улууһун икки улууска араарбыттар: Ньурба уонна Марха.

# Марха улууһа
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуусткай, 2004.
# Иннокентий Ильич Сыроватскай - Дүөндүн

Иннокентий Ильич Сыроватскай - Дүөндун поэт, тылбаасчыт, краевед.
Уус Алдан оройуонун Тэбиик (Дүпсүн) нэһилиэгэр 1941 с. ахсынньы 17 күнүгэр төрөөбүтэ. 2001 сылтан СӨ суруналыыстарын, 1985 сылтан ССРС (РФ) суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ. 1969 сыллаахха СГУ саха тылын уонна литературатын отделениятын бүтэрбитэ, үс поэтическай, түөрт краеведческай кинигэ автора, элбэх автор кинигэтин редактора. Сүүрбэттэн тахса лирическай хоһоонугар араас мелодистар ырыа айаллар. "Уйгу сирэ - Уус Алдан" , "Олоҥхо ыһыаҕа", "Сүгүрүй, үс саха төрүөҕэ", "Бастыҥ дьонноох Баатаҕай" гимн буолбут хоһооннордоох. Күлүмнүүр аатынан Государственнай бириэмийэ бастакы лауреата (2016). СӨ суруналыыстарын Сойууһун олохтообут Шувалов аатынан бириэмийэ иккис хаһаайына. 1973–1987, 1991–2017 сс. барыта 35 сыл "Ленинскэй тэрийээччи" "Мүрү саһарҕата" хаһыат эппиэттиир секретара, 2018 сылтан отдел редакторынан үлэлиир.
# Гипертоническай кризис

Гипертоническай кризис — киһи эбэтэр кыыл давленията аһары үрдээн тымыр тэстэр куттала үөскүүр. Гипертоническай кризис Аан Дойдуга 24% киһи өлүүтүн уонна кыыллар 12% өлүүтүн биричиинэтэ буолар.
Дьон нормальнай давленията:
Кутталлаах давления, ол эрэн киһи өлүүтүгэр тириэрдибэт:
Дьон өлөр куттала, ол эбэтэр гипертоническай кризис саҕаламмыта:
Бу маннык үрдүк давленияҕа киһи органнара алдьанар, тымыр тэстэр куттала үөскүүр, инсульт шанса 80% үрдүүр.

# Гипертоническай кризис
## Эбии маны көр

* гипотензия (гипотония) - давления аһары түһүүтэ.
* метопролол - давления түһэрэр эмп.
# Петер Паул Рубенс

Петер Паул Рубенс (Peter Paul Rubens, 1577 бэс ыйын 28 – 1640 ыам ыйын 4), Барокко истиилин биир биллиилээх уруhуйдьута. Фламандияттан төрүттээх дьиэ кэргэҥҥэ Германияҕа төрөөбүтэ, Антверпеҥҥа өлбүтэ.
3000-тан тахса билигин баар хартыынаны кинини кытта ситимнииллэр. Онтон үксүн үөрэнээччилэрин кытта суруйбут дииллэр. М. Джаффе каталогар 1403 хартыына чопчу киниэхэ сыһыаннааҕа ыйыллар.
Рубенс айымньыларын Брейгель реализмын кытта Венециятааҕы уруһуйдьуттар оскуолаларын үгэстэрэ холбоспута диэн сыаналыыллар. Рубенс итэҕэлгэ сыһыаннаах хартыыналары суруйара, мэтириэттэри (кэлин онтон батыммыта), пейзажтары уонна устуоруйа сюжеттарын ойуулуура. Ону таһынан шпалера эскиистэрин уонна кинигэ иллюстрацияларын оҥороро.

# Петер Паул Рубенс
## Литература

* Alpers, Svetlana. The Making of Rubens. New Haven 1995.
* Heinen, Ulrich, "Rubens zwischen Predigt und Kunst." Weimar 1996 Архыыптаммыт 2008, Ыам ыйын 28 күнүгэр..
* Büttner, Nils, Herr P. P. Rubens. Göttingen 2006.
* Corpus Rubenianum Ludwig Burchard. An Illustrated Catalogue Raisonne of the Work of Peter Paul Rubens Based on the Material Assembled by the Late Dr. Ludwig Burchard in Twenty-Seven Parts, Edited by the Nationaal Centrum Voor de Plastische Kunsten Van de XVI en de XVII EEUW.
* Lilar, Suzanne, Le Couple (1963), Paris, Grasset; Reedited 1970, Bernard Grasset Coll. Diamant, 1972, Livre de Poche; 1982, Brussels, Les Éperonniers, ISBN 2-87132-193-0; Translated as Aspects of Love in Western Society in 1965, by and with a foreword by Jonathan Griffin, New York, McGraw-Hill, LC 65-19851.
* Vlieghe, Hans, Flemish Art and Architecture 1585-1700, Yale University Press, Pelican History of Art, New Haven and London, 1998.
* Lamster, Mark, Master of Shadows: The Secret Diplomatic Career of the Painter Peter Paul Rubens, 2009.
# Хатыҥ Сыһыы (Ньурба улууһа)

Хатыҥ Сыһыы — Ньурба улууһун Таркаайы нэһилиэгин киинэ.

# Хатыҥ Сыһыы (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Таркаайы нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# Васильева Мария Васильевна II

Васильева Мария Васильевна II - акушерка, байыаннай сиэстэрэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1917 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр Маалыкайтан хоту сытар «Тойон уйа­лаах» алааска Дьаҕаһын Баһылайын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Начальнай оскуо­ла­ны бүтэрэн, 1935 сыллаахха Дьокуускайга акушеркалар курстарыгар үөрэммитэ, дой­дутугар кэлэн Маалыкай учаастактааҕы балыыһатыгар акушерканан, онтон Ара­ҥастаахха дьахталлары төрөтөр дьиэ сэбиэдиссэйинэн үлэлии сырыттаҕына, 1938 сыллаахха Москваҕа улахан үлэҕэ үлэлии сылдьар убайа, саха бастакы ре­во­лю­ционердарыттан биирдэстэрэ Степан Васильевич Васильев балтын Марияны ыҥы­ран ылан Москватааҕы бастакы медицинскэй институтка үөрэххэ киллэрбитэ.
1941 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр бэйэтэ баҕа өттүнэн тылланан Советскай Ар­ми­яҕа ыҥырыллыбыта. I Украинскай, Калининскай уонна Воронежскай фроннар бай­ыаннай-санитарнай управлениеларын 428 нүөмэрдээх эвакогоспиталыгар су­луус­палаабыта. Сэрии толоонугар охтубут, бааһырбыт сүүһүнэн байыастары эмтээн фроҥ­ҥа төнүннэртиирэ, инвалид буолбуттары дойдуларыгар атаартыыра. Аҕа дой­ду сэриитигэр кыайыыны ситиһиигэ биир улахан оруолламмыт Курскай дугаҕа кыр­гыһыыга кыттыыны ылбыта, сэриини Дрезден куоракка түмүктэспитэ, үстэ баа­һырбыта, ыарахан контузияны ылбыта.
1945 с. ахсынньытыгар Мария Васильевна Москваҕа төннөн кэлэн сэрии ин­ни­гэр үлэлээн испит тэрилтэтигэр – Акушерство уонна гинекология Бүтүн Союз­таа­ҕы научнай-чинчийэр институтугар үлэҕэ киирбитэ. Онно кини үлэҕэ улахан опыт­тааҕын, үрдүк эппиэтинэстээҕин, идэтин туйгуннук баһылаабытын көрдөрбүтэ.
М.В.Васильева коллективка тутаах үлэһит буолбута, общественнай үлэҕэ активнайдык кыттара – сүүрбэччэ сыл устата агитаторынан, пропагандиһынан, сыахтааҕы партийнай тэрилтэ секретарынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.
Мария Васильевна Васильева уоттаах сэрии хара саҕаланыаҕыттан советскай норуот Улуу Кыайыыта түмүктэниэр дылы сэриигэ быһаччы кыттыбыт аҕыйах саха дьахталларыттан биир саамай чаҕылхайдара буолар. Кини олорон ааспыт уустук олоҕо, үлэтэ-хамнаһа, фронтовой биографията, төрөөбүт дойдутугар таптала эдэр ыччаттарга, кэлэр көлүөнэлэргэ чаҕылхай холобур буола туруо.
Кини фроҥҥа көрдөрбүт хорсун быһыытын иһин Советскай Правительство «За боевые заслуги», «За победу над Германией» мэтээллэринэн уонна «Отличник санитарной службы СССР» диэн бэлиэнэн наҕараадаламмыта, оттон эйэлээх кэмҥэ үлэтэ «За трудовое отличие», «Ветеран труда», «В память 800-летия Москвы» медалларынан, ону тэҥэ «Отличник здравоохранения СССР» диэн знагынан бэлиэтэммитэ.
Партия Ньурба оройуонунааҕы комитетын бюротун уонна үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын ситэриилээх комитетын 1965 сыл ыам ыйын 8 күнүнээҕи холбоһуктаах уураахтарынан Мария Васильевна Васильева Ньурба улууһун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Кини олоҕо, үлэтэ сүнньүнэн дойду столицатыгар Москуба куоракка ааспыта, дойдутугар Саха сиригэр – Маалыкайга дэҥ-дэҥ кэлэн барара. Мария Васильевна 1983 сыллаахха 66 сааһыгар ыарахан ыарыыттан Москва куоракка өлбүтэ уонна Химки кладбищетыгар көмүллүбүтэ.
# Cadillac

Cadillac диэн General Motors оҥорор люкс аутомобил маарката. Cadillac аутомобиллара 50 тахса дойдуларга атыыланаллар, бастатан туран АХШ, Канада уонна Мексика.
* Cadillac 6 1/2HP Tonneau 1903
* Cadillac 8 1/4HP Surrey 1904
* Cadillac 10HP Tonneau 1904
* Cadillac 6 1/2HP Rear-entrancetonneau 1904
* Cadillac 8 1/4HP Detachable-toplimousine 1904
* Cadillac 8 1/4HP Tonneau 1904
* Cadillac 8 1/4HP Tonneau 1904
* Cadillac 8 1/2HP Tonneau 1904
* Cadillac 10HP Tonneau 1904
* Cadillac 9HP Limousine
# Үрүҥ улун

Үрүҥ улун эбэтэр күөл улуна (нууч. большой крохаль, лат. Mergus merganser L.) — уһун моойдоох, синньигэс тумустаах бөдөҥ кус.

# Үрүҥ улун
## Өссө маны көр

* Улун

# Үрүҥ улун
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# Полоуснай томтороот

Полоуснай томтороот. Черскэй хайаларын хотугу намыһах сис.
Дьааҥы - Индигир намтал соҕуруу чэрчитинэн буоларын быһыытынан арҕааттан илин Хоромой өрүс баһыттан Индигир өрүскэ дылы 175 км. усталаах.
Үрдүк чыпчаала 1040 м. тиийэр. Алларааҥҥы өртүгэр тиит мас үүнэр, чыпчаалларга туундара.

# Полоуснай томтороот
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Рок музыка

Рок музыка (ааҥл. Rock music) диэн 1950-с сс. саҥаларыгар биллибит популяр музыка хайысхата. 1940-с уонна 1950-с сс. ритм энд блюз, кантри уо.д.а. хайыхалар дьайыыларыттан төрүттэнэр. Онтон ураты, рок музыкаҕа өссө хас да атын хайыхалар дьайыыны оҥорбуттара, олор ахсааннарыгар дьон музыката, дьаз уонна классик музыка.
Рок тыастарын оҥороллор электрик гитара эбэтэр акустик гитара, уонна электрик бас гитара, дарбыйа уонна клавиша инструменнар, үксүн орган, пианино эбэтэр 1970-стартан ыла баар буолбут синтезатор, ритм бөлөхтөрүн күүстээх бэк биттара. Гитараны уонна клавишаны тэҥэ, сороҕор саксофон уонна блюз истииллээх армоника туттуллаллар.
1960-стар бүтүүлэригэр уонна 1970-стар саҥаларыгар, рок музыка араас субжанрдары үөскэппитэ. Дьон музыкатыныын булкааhыттан фолк рок баар буолбута, блюзтуун булкааhыттан блюз рок уонна дьазтыын jazz fusion. 1970-cтарга, рокка дьайбыттара соул, фанк уонна Латин Америка музыката. Өссө 1970-старга, рок элбэх субжанрдары үөскэппитэ, олор ахсааннарыгар софт рок, глэм рок, хэви метал, хард рок, прогрессив рок уонна панк рок. 1980-старга үөскээбит рок субжанрдарын ахсааннарыгар киирэллэр New Wave, хардкор панк уонна альтернатив рок. 1990-стардааҕы рок субжанрдарынан буолаллар грандж, Бритпоп, инди рок уонна ньү метал.
Рок музыканан дьарыктанар музыканнар бөлөхтөрө рок баанда, рок группа эбэтэр рок бөлөх дэнэр.
# Пеле

Пеле (порт. Pelé, дьиҥнээх аата Э́дсон Ара́нтис ду Насиме́нту, порт. Edson Arantes do Nascimento, 1940-10.23 – 2022.10.29) — аан дойдуга аатырбыт Бразилия футболииһа, атаакалыыр полузащитник.
«Сантос» уонна «Нью-Йорк Космос» кулууптарга оонньообута. Бразилия хомуур хамаандатыгар оонньоон 92 маатчка кыттыбыта уонна 77 гуолу киллэрбитэ.
Аан дойду чөмпүйэнээттэргэ кыайыытынан рекорду олохтообута — үс титуллаах. Түөрт чөмпүйэнээт кыттыылааҕа.
# Айдахо

Айдаhо ааҥл. Idaho диэн Таастаах хайаларга баар АХШ биир хоту штата буолар. Бу сир биллэн туран айылхатынан уонна салгынынан атын Америка сирдэриттэн ордуктук биллэр. Дьонун ахсаана - 2 млн (2009)
Киин куората - Бойсе
Оттон сирин иэнэ - 216 тыс. км2.

# Айдахо
## Күрүөлэһэр сирдэрэ

Айдахо штата маннык сирдэри кытта ыаллыы сытар: Хоту диэкинэн - Канаада, ол аата АХШ дойдута бүтэр, атын дойду кэлэр! Оттон Со5уруу диэкинэн - Юта уонна Невада, илин диэкинэн - Монтана уонна Вайоминг штаттара. Ар5аа диэки - Уашингтон уонна Орегон сирдэрэ ыаллыы сытар.
# Цефей (сулустар бөлөхтөрө)

Цефей (лат. Cepheus) — Хотугу халлаан сулустарын бөлөхтөрө, халыыба биэс муннуктаах фигура. Бөлөх соҕуруу өттө Халлаан Сиигэр баар. Халлааҥҥа 587,8 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 148 харахха көстөр сулустардаах.

# Цефей (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар

* Ордук чаҕылхай Цефей α-та, эбэтэр Альдерамин (2,44ᵐ улаханнаах).
* Цефей δ-та, уларыйа сылдьар Цефеидалар сулустара. Улахана 3,7 — 4,5ᵐ ыккардынан баар, периода 5,37 күн.
* Цефей μ-та]] (Эракис), гранат курдук сулус, улахана 3,4ᵐ — 5,1ᵐ ыккардынан баар. Бу сулус — ордук улахан сулустартар биирдэстэрэ, радиуһа 11,8 астроном кээмэйэ.
* Цефей VV-та – икки хостоох сулус, периода 20,34 сыл; сүрүн компонена – кыһыл гигант, диаметра Күннээҕэр 1200 төгүл улахан.
* HR 8164 (улахана 5,66ᵐ).
* Крюгер 60 – икки хостоох сулус, улахана 10ᵐ. Сиртэн 13 сырдык сыла ыраах.

# Цефей (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объектар

* NGC 188 сулустар мустуулара.
* NGC 6946 спираль халыыптаах галактика.

# Цефей (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Номоххо киирбит Эфиопия ыраахтааҕыта Цефей Кассиопея кэргэнэ этэ уонна Андромеда аҕата этэ.

# Цефей (сулустар бөлөхтөрө)
## Кэтээн көрүү

Арассыыйа территориятыттан ордук уонна толору сайын көстөр.
# Toray Industries

Toray Industries (Торай Индастриз) — Дьоппуон индустрияҕа сыһыаннаах табаартары оҥорор тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга саамай бөдөҥ пластик, полимер, нефтехимия оҥорор тэрилтэ (75% Аан Дойду рыногар).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Nasdaq индекска эмиэ ааҕыллар.
Toray Industries бэйэтэ конгломерат курдук буолар, кини бас билиитигэр 82 промышленнай тэрилтэлэр 164 омук сиригэр үлэлииллэр.

# Toray Industries
## Бас билээччилэр Toray Industries

* Mitsui Group - 69% өлүүтүн
* Mitsubishi - 11% өлүүтүн
* BlackRock - 10% өлүүтүн
* 10% акцията NYSE көҥүл эргийэр
# Өктөөбүр нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Өктөөбүр нэһилиэгэ (нууч. Октябрьский наслег) — Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Антоновка. Урут Тыалыкы нэһилиэгэ, оттон киинэ Александровка диэн ааттаах этэ.
Улуус кииниттэн 2 км илин диэкки турар. Ньурба куораты кытта холбоһон турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2770 киһи (2010 сыл), ол иһигэр Антоновка — 2642, Нефтебаза — 128 киһи.

# Өктөөбүр нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

* Чусовской Николай Николаевич (1910—1977) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
* Габышев Александр Гаврилович (1899—1942) — Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Президиумун бэрэссэдээтэлэ (1934—1938).
* Канаев Никита Петрович (1907—1987) — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
* Чусовской Александр Николаевич (төр. 1915) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССР үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччыта (1954—1962), Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
* Донской Геннадий Семенович (1917—1996) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
* Антонов Николай Климович (1919—2002) — тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, биллиилээх тюрколог, профессор.
* Самсонов Николай Георгиевич (1925—2012) — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, СГУ профессора, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
* Балакшин Георгий Русланович (төр. 1980) — боксаҕа Европа уонна Россия хас да төгүллээх чемпиона, 2008 сыллаахха Пекин куоракка буолбут Олимп оонньууларыгар боруонса мэтээл ылбыта.

# Өктөөбүр нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* Сэбиэскэй былааһы иһин охсуспуттарга пааматынньык. 1966 сылаахха тутуллубута. Железобетон. Автор Уткин К. Д.
* Антоновка орто оскуолатын саҥа дьиэтэ 2002 сыллаахха улэҕэ киирбитэ, манна оскуола ситим-сирэ баар http://antonovkaschool.3dn.ru/
# GFDL

GNU Free Documentation License (GNU көҥүл документация лиссиэнсийэтэ), эбэтэр GNU FDL (GFDL) — копилефт-лицензия, Көмпүүтэр көҥүл программаларын пуондата GNU GPL лиссиэнсийэҕэ эбии оҥорбут лиссиэнсийэтэ. Эмиэ GNU GPL курдук туһаныллыбыт үлэни көҥүллүк туһанары, тарҕатары уонна уларытары көҥүллүүр, ол эрээри онно тирэнэн оҥоһуллубут бородууксуйа эмиэ GFDL лиссиэнсийэнэн тарҕанарын ирдиир.
Лиссиэнсийэ бастакы барыла 1999 сыл бүтүүтүгэр бэчээттэммитэ.
# 1748

1748 сыл.

# 1748
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 11 — Дания "Хотугу Кириэс" диэн былааҕы ылыммыт. Кэлин манна майгынныыр былаахтары Скандинавия атын дойдулара бары бэйэлэригэр ылыммыттара.
# Тиит-Арыы (Хаҥалас улууһа)

Тиит-Арыы — Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы нэһилиэгин киинэ.

# Тиит-Арыы (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Тиит-Арыы нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Күүкэй (Сунтаар улууһа)

Күүкэй — Сунтаар улууһун Күүкэй нэһилиэгин киинэ.

# Күүкэй (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Күүкэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Секс көрүҥнэрэ

Секс көрүҥнэрэ (жаргоннай тылга Анньыһыы көрүҥнэрэ) араас буолар, дьон араас фантазиалаах буолар. Былыр былыргаттан дьон төрөөн ууһаан эрэ буотах, үчүгэй дуоһуйуу туһугар эмиэ имэҥҥэ (секска) киирэллэр.
Секс төрдө киһи уонна кыыл, араас атыыр уонна тыһы диэҥҥэ арахсарыттан тахсар. Секска тардыһыы ордук атыыр кыылларга уонна киһиэхэ (эр киһи) буолар, сымыыттарыгар баар сперма (сүмэ) сүөкүүр туһуттан, оҕо оҥорор туһугар. Дьахтар киһи уонна тыһы кыыллар үксүн секска тардыспаттар, ол эрэн атыыр кыыл эбэтэр эр киһиэхэ бэриниэхтэрин сөп. Ол эрэн түмүгэр атыыр уонна тыһы анньыһыылара (секстара) традиционнай буолар.
Ол эрэн секс көрүҥэ традиционнайынан эрэ бүппэт, холобур атыыр атыыры кытта эбэтэр тыһы тыһыны кытта эмиэ сексуальнай оонньууга алтыһыан сөп. Сорох билимньиттэр (ученай) этэллэринэн итинник араас гомосексуальнай туттуу хаптыы уруккуттан баар, итинниккэ кыыллар даҕаны, дьоннор даҕаны тардыһыахтарын сөп.
Онтон сорохтор этэллэринэн билиҥҥи порнографиа индустриата дьону гомосексуальнай туттууга хаптыыга рекламалыыр дии саныыллар.
Анньыһыы сорох көрүҥнэрэ тыһыга эбэтэр атыырга эрэ буолбат, сороҕор араас сээкэйдэргэ эмиэ буолуон эмиэ сөп, холобур фетишизм. Сиһилии Секс парафилиалара.
# Немтинов Петр Афанасьевич

Немтинов Петр Афанасьевич - дворянин, 1715 сыл от ыйыттан 1716 сыл балаҕан ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодаларынан ананан үлэлээбит киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Ельчин Яков Агеевич олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Ракитин Иван анаммыт.

# Немтинов Петр Афанасьевич
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Уустуйа (Сунтаар улууһа)

Уустуйа — Сунтаар улууһун Уустуйа нэһилиэгин киинэ.

# Уустуйа (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Уустуйа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Азербайдьаннар

Азербайдьаннар (азер. Azərbaycanlılar) диэн Хапхаастан төрүттээх омук. Азербайдьаннар Азербайдьангар олороллор (9 мөлүйүөн), ону таhынан 200 араас атын омук дойдуларыгар олохсуйан олороллор.

# Азербайдьаннар
## Азербайдьаннар Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр азербайдьаннар ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| | | 295 | 388 | 707 | 1 138 | 2 293 |
# .ki

.ki диэн Кирибати үрдүк таhымнаах ил домена.