yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Герофил

Герофи́л( биһиги үйэбититтэн 335-280 сыл ынараа өттүгэр олоро сылдьыбыт)- былыргы гириэк бырааһа. Анатомияҕа аан бастаан өлүктэри арыйан үөрэтиини киллэрбитэ. Ол эрэн Александрияҕа өлүгү арыйар олох бобуллар этэ. Герофил олоҕун улахан аҥарын Александрияҕа олорбута. Эрасистраты кытта тэҥҥэ Александрийскай медицинскэй оскуоланы төрүттээбиттэрэ. Бу икки быраастар ньиэрбинэй систиэмэ киинэ төбө мэйиитигэр сытар дии саныыллар этэ, уонна "билимтиэ" уонна "хамсатар" ньиэрбэлэри араартаабыттара.
Герофил :
| Төрөөбүт сыла | 335 б.ү.ы.ө. |
| Төрөөбүт сирэ | Халкидон, Турция |
| Өлбүт сыла | 280 б.ү.ы.ө. |
| Өлбүт сирэ | Александрия, Египет |
| Үлэлиир идэтэ | быраас, гинеколог, анатом |
Герофил (был.-гириэк. Ἡρόφιλος) медицинэ араас киинигэр элбэх үлэни хаалларбыта, анатомияны, хирургияны, офтальмологияны, кардиологияны уонна акушерствоны холбуу. Кини үлэлэрэ суолтатын сүтэрбиттэрэ, ол эрэн ону Гален хайгыыр, сыаналыыр.
Гиппократ суругар Герофил харах хаатын ойуулабытын, ис оҥоһуутун с, хаан сүүрээһинин, төбө мэйиитин оҥоһуутун уонна сүрэх сосууттарын үлэтин суруйбутун туһунан суруллубут.Синуснай стугу (torcular Herophili) ойуулаабыта, бу манна төбө затылогун уҥуоҕун синустара барыта киирсэр. Кини маннык курдук түөс сүүрээнин ойуулаабыта, ол эрэн бу суолтатын билбэт этэ, уонна ол саҕанааҕы кэмҥэ саамай үчүгэйдик дьахтар уонна эр киһи оҥоһуутун ойуулаабыта.
Герофил тымыр тэбиитин үлэтин сүрүнээн чинчийбитэ киэҥник биллэр. Кини аан маҥнайгыннан тымыр тэбиитин үлтин быһаарбыта. Бу үлэтин чинчийэ сылдьан, улахан таһымнаах медицинскэй түмүккэ кэлбитэ. Артерияҕа хаан үлэтин билбитэ, хас биирдии тымыр тэбиитигэр анал аат биэрбитэ. Итилэртэн биир аат "Сүүрэр тымыр тэбиитэ" диэн ааттабыта бу күҥҥэ дылы тиийбитэ.
# Хаптаҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Хаптаҕай нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хаптаҕай.
Майаттан 36 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 983 киһи (2007 сыл).

# Хаптаҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

Урут Илин Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Хаптаҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Харгыйа аҕа ууһа, Хабыкыйа аҕа ууһа, Үөһээ Хаптаҕай (Тыараһа) аҕа ууһа

# Хаптаҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Самсонов Александр Парфеньевич (1935 с. ыам ыйын 11 к. төр.) — Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, саха норуодунай артыыһа.
    Яковлева Варвара Николаевна (Ая Яковлева) (1935 с. ахсынньы 8 к. төр.) — РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа.
    Григорьева Люлия Николаевна (1941 с. кулун тутар 21 к. төр.) — партия уонна сэбиэт үлэһитэ.

# Хаптаҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэккэ сыһыаннаахтар

    1932—1937 сс. Егоров Николай Васильевич, РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, оскуолаҕа учууталлаабыта.
# Гончаров Иван Александрович

Гончаров Иван Александрович (1812—1891) — нуучча суруйааччыта уонна литэрэтиирэ кириитигэ. «Фрегат „Паллада“» диэн кинигэтигэр Дьокуускайы ойуулаабыта.
1812 сыллаахха бэс ыйын 18 күнүгэр Симбирскэйгэ төрөөбүтэ.
1852 сыл алтынньытыгар минфин тас атыытын-эргиэнин департаменыгар тылбаасчытынан сулууспалыы сылдьыбыт Иван Гончаров Японияҕа барыахтаах вице-адмирал Путятин сэкиритээринэн анаммыта. 1852 с. байыаннай фрегатынан Японияҕа устуутун саҕалаабыта, Англияҕа, Африкаҕа, Индонезияҕа иҥин сылдьан ааспыта, Японияттан төннөн иһэн 1954 сыллаахха Айааҥҥа кытылга түспүтэ уонна сиринэн Петербурга айаннаабыта, эһиилигэр олунньуга тиийбитэ.
Кинигэтин бастакы очеркалара 1955 сыл муус устарыгар хайыы-үйэ бэчээккэ тахсыбыттара, оччотооҕу уопсастыбаҕа улахан сэргээһини үөскэппиттэрэ, ааҕааччыга атын дойдулары, омуктары арыйбыттара (нуучча ааҕааччытыгар оччотооҕуга маннык айымньылар суохтар этэ). Ол эрээри, Юрий Лотман сыанабылынан, суруйааччы экзотиканнан үлүһүйбэккэ, дириҥник хорутан үлэлээбитэ, сайдыы аан дойдуга бүттүүнүгэр биир суолунан барарын көрдөрбүтэ.
1891 сыллаахха балаҕан ыйын 27 күнүгэр Санкт-Петербуурга өлбүтэ.
# Евдокимов Михаил Сергеевич

Евдокимов Михаил Сергеевич (1957, ахсынньы 6, Сталинскай — 2005, атырдьах ыйын 7, Бийскай анныгар) — эстраада артыыһа, юморист, киинэ артыыһа, РФ үтүөлээх артыыһа (1994), 2004 муус устарыттан 2005 сыл атырдьах ыйыгар дылы Алтаай кыраайын губернатора.
Кемеровскай уобалас Сталинскай (билигин Новокузнецкай) куоратыгар оробуочай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1958 сыллаахха Алтаайга көспүттэр.
Губернатордыы олорон элбэх тойон уонна харчылаах дьон интэриэстэрин таарыйан, уураттара сатаабыттара. 2005 сыллаахха атырдьах ыйын 7 күнүгэр массыына саахалыгар түбэһэн өлбүтэ.
# Дьокуускайдааҕы култуура уонна искусство колледжа

Дьокуускайдааҕы култуура уонна искусство колледжа - култуура уонна ускуустуба эйгэтигэр үлэлиир анал идэлээх дьону бэлэмниир орто үөрэх кыһата. Сүрүн хайысхалара үөрэтэр уонна кэнсиэртиир-айар үлэлээх дьону таһаарыы.
1937 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр Саха АССР Наркомпроһун 25№ бирикээһинэн икки сыллаах культпросвет үлэһиттэр оскуолаларын быһыытынан олохтоммута.
Колледжка "Эйгэ" диэн сиэр-туом тыйаатыра (салайааччы А.С. Федоров), "Өркөн" диэн үҥкүү бөлөҕө (уус-уран салайааччы Р.Х. Бурцева), "Этюд" диэн эстрада миниатюраларын тыйаатыра (уус-уран салайааччы О.А. Стручкова), "Көмүс дорҕооннор" диэн вокал-хуор бөлөҕө (уус-уран салайааччы Е.С.Попова) үлэлииллэр.
# Komatsu

Komatsu (Коматсу), Дьоппуон биир улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ тутуу, лазернай уонна тутууга аналлаах техникалары оҥорор тэрилтэ. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Салалтата — Токио.
Сүрүн акциятын бэйэтэ тутар (90%), 10% акцията көҥүл эргийэр, улахан тутааччылар BlackRock, Mitsui Group.
# Сауд Арабията

Сауд Арабиятын Хоруоллуга (арабтыы مملكة العربية السعودية‎) диэн Араб тумул арыытыгар баар дойду. Хотугулуу илин Иорданиялыын, хоту уонна хотугулуу илин Ирактыын, илин Кувейтыын, Катардыын, Баhрейнныын уонна Холбоhуктаах Араб Эмираттарыныын, соҕуруулуу илин Оманныын уонна соҕуруу Йиэмэнниин кирбиилэhэр. Хотугулуу илин Перс хомото уонна арҕаа Кыhыл байҕал бааллар. 27,6 млн. олохтоохтордоох, 2,150,000 км² кэриҥэ иэннээх.
Хоруоллукка Ислам икки ордук ытык сирэ баар, Мекка уонна Медина, ол иhин кинини "икки ытык мэчиэт сирэ" диэн ааттыыллар.
Сауд Арабията аан дойду бастыҥ ниэп экспорттааччыта. Ниэп дойду бүтүн экспортыгар 90% тахса уонна дьаhалта харчы кэлиитин 75% кэриҥэ буолар.
# Barclays

Barclays (Барклайс эбэтэр Барклейс), Улуу Британия иккис улахан баана, Аан Дойдуга биир улахан инвестиционнай конгломерат. Кини эргитэр-урбатар ETF-тэрэ Азиаҕа, Эуропаҕа, Америкаҕа биир улахан көрдөрүүлээх. Планета үрдүнэн биир системнай баан буолар. Элбэх харчылааҕынан аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
# .rs

.rs диэн Сербия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Suncor Energy

Suncor Energy (СанКор Энердьи эбэтэр Сүнкор Энердьи), Канаада биир бөдөҥ тэрилтэтэ, элбэх АЗС бас билэр (Petro Canada) АХШ, Канаада, Мексика, Германия, Дьоппуон, Соҕуруу Кэриэйэ, Аустралиа дойдуларыгар. Ону таһынан электричествонан дьону уотунан хааччыйар. Ниэп уонна газ хостуур.
# Местникова Агата Борисовна

Местникова Агата Борисовна — социология билимнэрин кандидата.

# Местникова Агата Борисовна
## Олоҕун олуктара

* 1976 сыллаахха атырдьах ыйын 12 күнүгэр Саха АССР Ньурба улууһугар Ньурба бөһүөлэгэр төрөөбүт.
* 1998 с. — финансово-экономическай Институту бүтэрбит.
* 1998—2001 сс. — Саха Республикатын билимин Академиятын «социологияҕа» идэтигэр аспирана.
* 1999—2000 сс. — Саха государственнай университет социологияҕа кафедратыгар социология лабораториятын ведущай социолога.
* 2001—2006 сс. — гуманитарнай чинчийии Институтугар социально-политическай процесстары үөрэтии салаатын научнай үлэһитэ.
* 2003 с. — социология билимнэрин кандидатыгар «Предпринимательство в сфере услуг в Республике Саха (Якутия): социологический аспект» тиэмэҕэ диссертациятын Санкт-Петербургдааҕы государственнай университетка ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2004 с. — Россия социологтарын Ассоциациятын чилиэнэ.
А. Б. Местникова — экономика социологиятын, урбаанньыктар эйгэлэрин чинчийэр.

# Местникова Агата Борисовна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Первые шаги фермерства в Республике Саха (Якутия): социологический анализ» / Отв. ред. В.Н.Иванов (Якутск, 2000) (раздел «Трудности, тормозящие развитие крестьянских хозяйств») - монография, соавтор.
* «Предпринимательство в Якутии» (в соавт. — Якутск, 2000) - брошбра.
* «Сфера услуг: перспективное направление развития предпринимательской инициативы» (Якутск, 2001) - брошюра.
* «Общество и власть: проблемы диалога» (Якутск, 2000) - брошюра.
* «О перспективах развития Якутии» (Якутск, 2001) - брошюра.
Ыстатыйалар
* «Хозяйственная этика верований народа саха» (Сб. докл. третьей конференции по якутским верованиям. — Якутск, 1997).
* «Перспективы развития сферы услуг в северных регионах» (Сб. тез. междунар. конф. «Экономическая социология на пороге третьего тысячелетия». — Москва, 2000).
* «Перспективы развития предпринимательства в сфере услуг в РС(Я)» (Гуманитарная наука в трудах молодых ученых: Сб. науч. ст. — Якутск, 2000).
* «Региональные особенности развития сферы услуг в РС(Я)» (Наука и образование. — Якутск, 2001).
* «Жизненные стратегии предпринимателей как самостоятельной социальной группы» (Молодые ученые и гуманитарная наука: Сб. науч. ст. — Якутск, 2002).
* «Якутск — наш общий дом (по материалам социологического исследования)» (Сб. докл. конф. «Якутск: история и современность (к 370-летию города)».— Якутск, 2003).
# Харитонов Иона Матвеевич

Харитонов Иона Матвеевич — Саахардаах (1889—1972), олҥхоһут.
1889 сыллаахха Ньурба улууһун Мэҥэдьэк нэһилиэгэ төрөөбүтэ.
Оҕо эрдэҕиттэн олоҥхоһут быһыытынан биллибитэ.
Саха Сирин кэрийэн ыһыахтарга кыттар этэ.
Кини тылыттан «Күн Эрэли Бухатыыр» уонна «Күүлүс Бөҕө» олоҥхолор суруллубуттара.
1972 сыллаахха өлбүтэ.

# Харитонов Иона Матвеевич
## Сигэлэр ==== Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. — Якутск, 2000.
# Hitachi

HITACHI (Хитачи) — Дьоппуон финансово-индустриа конгломерата, сир шаарыгар биир бөдөҥ уонна биллэр тэрилтэ. Кини бизнес бөлөҕөр уонна сегменнара 1100 тэрилтэлэри холбуур, 854 бизнес эйгэҕэ үлэлиир. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Салалтата — Токио.
# Ньуоҕурхана

Ньуоҕурхана - түөрт саастаах тыһы таба.
# Кымыс

Кымыс диэн биэ үүтүн көөнньөрөн оҥоһуллубут утах. Кымыс көс культуралаах омуктар (сахалар, башкорттар, казахтар, кыргызтар, монголлар) төрүт утахтара буолар.
Саамал кымыс — саҥа көөнньөрүллүбүт ньулуун кымыс. Кыдьымахтаах кымыс — уулбут арыы кутуллубут кымыһа.

# Кымыс
## Састааба уонна уратыта

Көөнньөрүллүбүт кымыска белок иҥэримтиэ буолар, үүт саахара - үүт кислотатыгар, этиловай испииргэ уонна араас ароматическай эттиктэргэ кубулуйар, Ол иһин иҥэмтэлээх буолан тахсар, амтана уонна сыта тупсуйар.
Үксүгэр кымыска 0,2 %тан 2,5 %ҥҥа дылы этиловай испиирдээх буолар. Кислотноһа: 60-120 °Т.
| Битэмииннэр | Кымыска баара мкг/л |
| Тиамин(B₁) | 203,4 |
| Рибофлавин(B₂) | 375,0 |
| B₁₂ | 2,1 |
| Пантотеновая кислота | 2010,0 |
| Фолиевая кислота | 265,0 |
| Биотин | 1,2 |
| Витамин С | 93,2 |
Кымыһы биэ үүтүн үүт бактерияларын уонна доруоһаларын кытты көөнньөрүллэр, оннук оҥордоххо С уонна В битэмииннэр группалара тахсаллар, уонна углекислота үөскүүр, кымыска шипучай утах амтанын биэрэр. Ол микроорганизмнар үлэлээбиттэрин кэнниттэн кымыс белоктара ууга булкатыллан сылдьаллар, онтон суураллыбатах белоктар көппөх буолаллар. Кымыс микрогранизмнар үлэлэрин кэнниттэн антибиотиктардаах буолаллар, уонна олус иҥимтиэ буолан тахсар. Алкоголь, углекислота уонна молочнай кислота баар буолан ас буһарыыны искэ тупсарар. Кымыһынан эмптээһин сорох сэллик формаларын эмтииригэр туттуллар, ону тэҥэ аппетит суох буоллаҕына, анемияҕа уонна ис микрофлоратын көннөроргө туттуллар.

# Кымыс
## Аныгы бириэмэҕэ оҥорон таһаарыыта уонна туһаныыта

Билигин кымыһы Казахстаанҥа, Монголияҕа, Киргизияҕа уонна Россия сорох регионнарыгар оҥоһуллар.
Россияҕа кымыһы Башкирияҕа, Ростов, Тверь, Ярославль уобаластарыгар, Марий Эл, Алтай, Саха республикаларыгар оҥоһуллар. Башкирия Россия кымыһын оҥорон таһаарыытыгар лидер буолар, онно 63% тахсар..
Ону тэҥэ Башкирияҕа кымыс оҥорооччуларын куонкурса ыытыллар..
# Doosan

Doosan Group — Соҕуруу Кэриэйэ биир улахан тэрилтэтэ, харчы уонна индустрия эйгэтигэр биир бастыҥ бизнес империя тутааччы, улахан конгломерат (конгломератыгар 53 тэрилтэ киирэр, сүрүннээн Кореяҕа, Америкаҕа, Швецияҕа, Испанияҕа, Бразилияҕа).
Fortuna 500 уонна Nasdaq компонеҥҥа холбонор.
Doosan Group бэйэтэ 53 тэрилтэни бас билэр эрээри, кинини бэйэтин атын юридическай сирэйдэр эмиэ бас билэллэр:
* Корея былааһа - 50%
* Пак Сын Дьик уонна кини аймахтара (Doosan империятын төрүттээбит) - 30%
* Mitsui Group - 10%
* BlackRock - 5%
* Ордубут 5% акция NYSE биржаҕа көҥүл эргийэр.
# Азия нэтээгилэрэ

Азия нэтээгилэрэ (лат. Pteromys, нууч. Род Азиатские летяги) нэтээгитиҥилэр бииһин-ууһугар киирэр.
Саха сиригэр бу уустан биир эрэ көрүҥ нэтээги үөскүүр.
# YouTube Music

YouTube Music — Google уонна YouTube ырыа иһитиннэрэр стриминг сервиһэ.
# Аммосова Галина Владимировна

Аммосова Галина Владимировна — бибилэтиэкэр, СО култууратын туйгуна, Мүрү нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

# Аммосова Галина Владимировна
## Олоҕун олуктара

1960 сыллаахха Уус Алдан Бороҕон сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Илин Сибиирдээҕи государственнай культура институтун бүтэрэн библиотекарь-библиограф идэтин ылбыта. С. С. Васильев аатынан улуустааҕы киин библиотека ааҕааччыны кытта үлэҕэ отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.

# Аммосова Галина Владимировна
## Айар үлэтэ

1999 сылтан "Уһуктуу" айар куттаах дьахталлар түмсүүлэрин салайар. 2003 сыллаахха түмсүү чилиэннэрин маҥнайгы "Олох умсулҕана" хомуурунньугун бэлэмнээн таһаарбыта. 2006 сыллаахха "Бичик" кинигэ кыһатын "Үргэл" литературнай альманаҕар, ону тэҥэ араас сылларга "Чолбон", "Далбар Хотун", "Үйэ" сурунаалларга, "Саха сирэ", "Голос профсоюза" уонна улуус "Мүрү саһарҕата" хаһыаттарыгар бэчээттэнэллэрин ситиспитэ.
# Хаарты мааһа

Хаарты мааһа эбэтэр хаарты улууһа.  — хаартыны хараҕын ойуутунан наардааһын. Билиҥҥи хаарты 4 улуустаах: чиэрбэ, эбиэн, туора уонна буугунай.
# Химия холбоһуга

Химия холбоһуга — хас да химическэйдик сибээстэнэн турар атомтан оҥоһуллубут элемент.
# Овидиополь

Овидиополь (укр. Овідіополь) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 11 741 (2011).
# .hk

.hk диэн Хоҥ Коҥ үрдүк таhымнаах ил домена.
# Сорбит

Сорбит диэн глюкозаттан оҥоһуллар сахар солбуйар минньигэс бороһуок.
# Иссахар

Иссахар (ивр. יִשָּׂשכָר‎‎) диэн Дьаакып уонна Лиэйэ бэһис уоллара. Иссахар бииһин төрүттээччитэ. Түөрт уоллааҕа - Тола, Пуа, Дьашуб, Шимрон. Ойоҕун аата Арида.
# Туватааҕы судаарыстыбаннай университета

Туватааҕы судаарыстыбаннай университет
Туватааҕы судаарыстыбаннай университет - Арассыыйаҕа Тыва Өрөспүүбүлүкэтин Кызыл куоратыгар баар улахан үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Туватааҕы судаарыстыбаннай университета
## Устуоруйата

1995 с.балаҕан ыйын 30 күнүгэр Арассыыйа Бэрэсидьиэнин укааһынан Туватааҕы судаарыстыбаннай университет арыллыбыт.
Университет структуратыгар Кызыллааҕы пеагогическай институт, профессиональнай переподготовка уонна каадырдар квалификацияларын үрдэтии института уонна үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии института. Ону кытта, Кызыллааҕы педагогическай кэллиэс, тоҕус факультет, түөрт уон биир кафедра, музейнай комплекс, Ботаническай сад, аҕыс ааҕар саалалаах научнай бибилэтиэкэ, информационнай-аналитическай киин, доруобуйа Киинэ, сэттэ спортивнай саала, спортивнай-чөл туруктуур лааҕыр уо.д.а.
2011с.Туватааҕы судаарыстыбаннай университет "Открытый сибирский университет" диэн үөрэхтиир-научнай тэрилтэлэр Ассоциацияларын уонна икки технологическай платформа: "Национальная информационная спутниковая система" уонна "Национальнаясуперкомпьютерная технологическая платформа" чилиэнэ буолар. ТувСУ классическай университеттыы үөрэхтээһин уонна испэссээлинэстэр бөдөҥсүйбүт 11 бөлөхтөрүгэр үрдүк үөрэхтэр метод холбоһуктарын чилиэнэ буолар. Университет үс профессиональнай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ холбоспутуттан төрүттэнэн, кинилэр научнай потенциалларын туһанан үөрэхтээһин систиэмэтин уонна өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэтин сүрүн салааларын үрдүк квалификациялаах испэссээлиистэринэн хааччыйар.

# Туватааҕы судаарыстыбаннай университета
## Факультеттара

1. Естественно-географическай факультет
2. Историческай факультет
3. Экэнэмикэ уонна менеджмент факультета
4. Инженерно-техническай факультет
5. Тыа хаһаайыстыбатын факультета
6. Физико-математический факультет
7. Физическэй култуура уонна успуорт факультета
8. Филологическай факультет
9. Юридическай факультет
10. Квалификацияны үрдэтии уонна профессиональнай эбии үөрэтии института
11. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии института.

# Туватааҕы судаарыстыбаннай университета
## Рейтиннэрэ

Туватааҕы судаарыстыбаннай университет
1. Кызыл куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
2. Тыва Өрөспүүбүлүкэтин үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 319-с миэстэ

# Туватааҕы судаарыстыбаннай университета
## Ссылкалара

http://tuvsu.ru/ Архыыптаммыт 2014, Тохсунньу 15 күнүгэр. https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A2%D1%8B%D0%B2%D0%93%D0%A3 https://www.provuz.ru/vuz/tuvsu/rating/ https://kyzyl.ucheba.ru/uz/69672
# Муолада

Муолада өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 623 км, тардыытын иэнэ 26900 кв.км. Баһа уонна сүрүн сүүрээнэ Орто Сибиир хаптал хайалаах сирин хотугулуу-илин уһугар бааллар.
Тардыытыгар 3500 үрэх уонна 300 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри муустаах, ахсынньыттан түгэҕэр диэри тоҥор.
Уҥа өртүттэн түһэр Сүҥгүдэ (466 км) диэн бөдөҥ салаалаах.
Баһын диэкки алмаас үөскээбит сирдэрдээх, орто сүүрээнигэр кумахха буккаастаах алмаас баар.

# Муолада
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Моҕой ото

Моҕой ото (лат. Stachys sylvatica, нууч. Чисте́ц лесно́й) — Пекарскай тылдьытыгар бу оту Stáchys sylvática быһыылаах диэбит.
# TotalEnergies

TotalEnergies (Тоталь Энерджи, Тоталь Энергүөс), Франция саамай бөдөҥ ниэп уонна гаас хостооччу, уонна саамай бөдөҥ электроэнергия оҥорор тэрилтэтэ. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Салалтата — Париж.
# Хинчегашвили Владимир

Влади́мир Хинчегашви́ли (груз. ვლადიმერ ხინჩეგაშვილი; 1991 сыл муус устар 18 күнэ, Гори) — грузин көҥүл тустууга бөҕөһө, 2012 сыллааҕы Олимпиада 55 киилэҕэ үрүҥ көмүс призера, Дьобуруопа чөмпүйүөнэ.

# Хинчегашвили Владимир
## Биографията

Владимир Хинчегашвили 1991 сыллаахха Горига төрөөбүт. Билигин "Динамо" успуорт кулуубун аатыттан тустар.
Хинчегашвили бастакы саамай улахан кыайыытын 2011 сыллаахха Германия Дортмундугар ыытыллыбыт Дьопуруопа чөмпүйэнээтигэр ситиспитэ - финалга Арассыыйа бөҕөһө Джамал Отарсултановка кыайтаран иккис миэстэ буолбута.
2012 сыллааҕы Лондоннааҕы Олимпиадаҕа Хинчегашвили Египет бөҕөһө Фары, болгарин Великовы кыайан баран, эмиэ финалга тахсан Отарсултановка кыайтаран, иккис миэстэ буолбута.
2013 сыллаахха Тбилисигэ ыытыллыбыт Дьопуруопа чөмпүйэнээтигэр 60 киилэҕэ киирсибитэ. Ол гынан баран полуфиналга тахсан баран, Арассыыйа бөҕөһө Опан Саттан кыайтаран, боруосна мэтээлгэ тиксибитэ.
2014 сыллааҕы Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр 57 киилэҕэ тустан чөмпүйүөнээбитэ. Ол ситиһиитин 2016 сыллаахха Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр 61 киилэҕэ тустан эмиэ хатылаабыта.

# Хинчегашвили Владимир
## Сыылкалар

* Владимир Хинчегашвили — олимпийская статистика на сайте Sports-Reference.com (англ.)
# Евсеев Матвей Николаевич

Евсеев Матвей Николаевич, «Анаабыр алмаастара» алмаас хостуур тэрилтэ салайааччыта.

# Евсеев Матвей Николаевич
## Олоҕун олуктара

* 1964 сыл алтынньы 26 күнүгэр Сунтаар улууһун Түбэ сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.
* 1983—1985 сыллардаахха армияҕа сулууспалыыр.
* 1990 сыллаахха Саха Ил университетын хайа факультетын бүтэрбитэ. Идэтинэн хайа инженера.
* 1986—1992 сыллардаахха «Якутзолото» иһинээҕи «Джугджурзолото» хайа байытар комбинат «Нежданинскай» рудникка проходчиктыыр уонна дьэлби тэбтэрээччи.
* 1992—1996 сыллардаахха «Горняк» артыал бэрэсэдээтэлэ.
* 1995—1997 сыллардаахха Саха сирин старателлэр ассоциацияларын бэрэсэдээтэлэ.
* 1997 сылтан «Анаабыр алмаастара» ААО сүрүннүүр дириэктэрэ.
* 2004 сыллаахха Саха Ил университетын Финанса уонна экономика институтун бүтэрбитэ. Идэтинэн финанса уонна кредит.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуот хаһаайыстыбатын Үтүөлээх Үлэһитэ, Өлүөхүмэ, Сунтаар, Анаабыр уонна Хаҥалас улуустарын ытык киһитэ. «Хотугу Сулус» уордьан кавалера.

# Евсеев Матвей Николаевич
## Ылыллыбыт сирэ

Золотые кадры России
# Хайыы

Хайыы — балык уонна сорох сыыллааччылар ууга тыынар уорганнара.
# Бадьаариха өрүс тардыыта (эркээйи сир)

Бадьаариха өрүс тардыыта (эркээйи сир), Абый улууһугар Бадьаариха өрүһүнэн баар ресурс резервата, уонна 300 000 га иэннээх.
2001 сыл от ыйын 12 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 378 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ

# Бадьаариха өрүс тардыыта (эркээйи сир)
## Сыала-соруга

* биология ресурсаларын арыаллааһын уонна элбэтии;
* олохтоохтор олорор сирдэрин, кинилэр култуураларын уонна удьуор дьарыктарын оннунан хаалларыы;
* экология өттүнэн мониторинг уонна наука чинчийии;
* айылҕаны харыстааһыны пропагандалааһын.
Резерватка лицензиялаах булт көҥүллэнэр.

# Бадьаариха өрүс тардыыта (эркээйи сир)
## Кыыллар

тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, тииҥ, нэтээгэ, бурундук, куобах, андаатыр.
Тайах кыһыҥҥы мэччирэҥэ.

# Бадьаариха өрүс тардыыта (эркээйи сир)
## Көтөрдөр

куба, кыталык уонна Кыһыл кинигэҕэ кирбит тыҥырахтаах көтөрдөр боруллуо уонна хотой.

# Бадьаариха өрүс тардыыта (эркээйи сир)
## Ылыллыбыт сирэ

* Айылҕа харыстабылын Министерство саайта
# Toyota

Toyota Motor Corporation (トヨタ自動車株式会社 Toyota Jidosha Kabushiki-gaisha) диэн Дьоппуон мультинационал корпорацията уонна аан дойду массыына оҥорооччуларыттан ордук улаханнара. Корпорацияҕа аан дойду үрдүнэн 316,000 киhи үлэлиир.
# Сивцева Анастасия Иннокентьевна

Сивцева Анастасия Иннокентьевна (1914—2002) — Саха сиригэр географияҕа анал үөрэхтээхтэртэн биирдэстэрэ, Саха судаарыстыбыаннай университетыгар география кафедратын арыйбыт киһи.
1914 сыллаахха Чурапчы улууһугар Сылаҥ нэһилиэгэр Мытыйыкы-Сивцев Иннокентий Иванович дьиэ кэргэнигэр 15-с оҕонон төрөөбүтэ. Москубатааҕы Бубнов аатынан педагогика институутун (кэлин Ленин аатынан МПГИ) бүтэрбитэ. 1956 с. СГУ-га география кафедратын арыйбыта.
Кыыһа Винокурова Татьяна Захаровна эмиэ географ буолбута, географическэй наука кандидаата.

# Сивцева Анастасия Иннокентьевна
## Кинигэлэрэ

* География Якутской АССР : Учеб. пособие / А. И. Сивцева, С. Е. Мостахов, З. М. Дмитриева, 166,[1] с. ил. 22 см, испр. и доп. Якутск Кн. изд-во 1984 уонна 1990
* Словарь географических терминов / Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева, 112 с. 21 см, 1-е изд. Якутск Нац. кн. изд-во "Бичик" Респ. Саха (Якутия) 1993