yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Данилова Елизавета Петровна

Данилова Елизавета Петровна, (1950 с. ахсынньы 14 күнэ, Сунтаар нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха АССР), РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Данилова Елизавета Петровна
## Олоҕун олуктара

· 1950 с. ахсынньы 14 күнүгэр Саха АССР Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
· 1973 - 1975 сс. - Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи пед.училищены бүтэрэн Сунтаар оройуонун Хоро аҕыс кылаастаах осуколатыгар алын сүһүөх учууталынан ананан үлэлиир
· 1975 -1989 сс. – Сунтаардааҕы 1 №-дээх оскуола алын сүһүөх учуутала
· 1982 с. - Магаданнааҕы пед. үнүстүтүүт алын сүһүөх үөрэхтээһинин педагогатын уоннат методикатын факультетын бүтэрэр
· 1987-1988 сс. - Сунтаардааҕы 1 №-дээх оскуола директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччыта
· 1989 с – В.П.Павлов аатынан Сунтаардааҕы алын сүһүөх оскуолатын учуутала

# Данилова Елизавета Петровна
## Наҕараадалара

- РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ,
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
- РФ президенин гранын хаһаайына
- «Саха-Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда стипендиата
- “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара» бэлиэ
# Тульчынка

Тульчынка (укр. Тульчинка) диэн Украина (Винница уобалаһын) үрэҕэ. Уһуна 18 км, тардыытын иэнэ 52 км². Сильныця салаата.
# Фашизм

Фашизм (италиялыы: fascio — "тутум", "сүгэһэр", "холбоһук") диэн уһук уонна ауторитар националист политика идеологията уонна корпоратист экономика идеологията.
Фашистар итэҕэйиилэринэн омуктар уонна расалар муҥура суох иирсээҥҥэ сылдьаллар, онон ордук модьу, тулуурдаах кыайыылаах буолуо, ол эбэтэр күүстээх мөлтөҕү тэпсэр. Фашистар биир партиялаах системаны туруулаһан көмүскүүллэр. Фашист дьаhалталара дьаhалтаны уонна фашист хамсааhыны критикалааhыны уонна утарааhыны боболлор уонна хам баттыыллар. Фашизм кылаастар иирсэннэрин, индивидуализмы, рационализмы, либерализмы, консерватизмы уонна коммунизмы утарар. Экономика эйгэтигэр, элбэх фашист басханнара экономика политикатыгар "Үһүс суолу" өйүүбүт диэн этэллэр, ол аата капитализм тус көҥүлүттэн уонна коммунизм ил хонтуруолуттан атын диэн. Историктар уонна политика үөрэхтээхтэрэ фашизм туhунан бүтүн кылгас быhаарыы була иликтэр.

# Фашизм
## Өссө маны көр

* Рашизм
# ХААН Банк

ХААН Банк — Монголия саамай бөдөҥ чааһынай баана, 1991 сыллаахха төрүттэммит. Дойдуга 559 отделениялардаах. Western Union нөҥүө Bank of America харчы бырахсар уонна доҕордоһор.
Салалтата — Улаан Баатар.
# Инквизиция

Инквизиция — орто үйэҕэ Рим-католик сыаркабын еретиктары булар, сууттуур уонна накаастыыр процедурата, кэлин, эрдэтээҥи саҥа кэмҥэ таҥара дьиэтин аналлаах тэрилтэтэ (лат. Inquisitio Haereticae Pravitatis Sanctum Officium). Inquisito - латыынныы көрдөөһүн, булуу.
Испания инквизицията Риим паапата Сикст IV ыйааҕынан 1478 с. олохтоммута. Аутодафе - элбэх киһи тоҕуоруһуутугар уматыы дьону куттуур уонна үөрэтэр соруктаах ыытыллара. Томас Токвемада диэн улуу инкизитор 2000 кэриҥэ киһини уматыыга сыһыаннаах.
# Сатаҕай нэһилиэгитэн эргийбэтэх дьон

Саха быhаҕа - универсальный инструмент, надёжное оружие
"Якутский нож" - этот бренд известен не только в России, но и за её пределами. Изобретение наших предков прославило нас, нашу республику.
Якутский нож изготавливают не только многочисленные якутские умельцы, наш нож поставлен на конвеер многих фабрик.
Якутский нож стал доступен всем. Хорошо это или плохо?
С одной стороны мы упустили возможность обогатить нашу республику - не зарегистрировав его, как Наш.
С другой - возможно ли было бы прославить нашу республику без широкого распространения Нашего шедевра ?
Казалось бы все секреты раскрыты, переняты фабрикантами. Но взглянув на штампованные поделки, - пусть из дорогих, редких марок сталей -, которые предлогают интернет-магазины, приходишь к выводу - это не Он.
Что говорить о российских фабрикантах, если в Республике Саха не все понимают в чём секрет якутского ножа.
В последнее время на форуме появляются вопросы относительно якутского ножа "как наточить?", "где наточить?".
Целью данного топа является сохранение Нашего ножа - универсального интрумента и надёжного оружия.
Уверен, наша дискуссия будет интересной.
Участие опытного мастера, возможно учёного, тщательно законспирированого под скромным ником "оҕо" обязательно.
Научите нас! Пожалуйста.
# Нептуниум

Халыып:Infobox neptunium Нептуниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Np уонна атом нүөмэрэ 93.
# Исаева Зоя

Зоя Исаева — боксаҕа спорт маастара, Арассыыйа чемпионката (Нижнэй Тагил) уонна Кубогын кыайыылааҕа (Стерлитамак).
Саха сирин 2009 сыллааҕы сыл бастыҥ спортсменнарын ахсааныгар киирбитэ.
Тренерэ — Кирсан Колодезников.
# Адыаччы (нэһилиэк)

Халыып:НП-Арассыыйа
Адыаччы нэһилиэгэ — Дьааҥы улууһун биир улахан нэһилиэктэриттэн биирдэстэрэ. Географическай балаһыанньатынан, балай даҕаны сайдыан сөптөөх бөһүөлэк буолар. Кэлиҥҥи кэмҥэ, туризм сайдан иһэр.
Адыаччы нэһилиэгэр 3 нэһилиэнньэлээх олорор сир киирсэр: Бөтөҥкөс (нэһилиэк киинэ), Алыһардаах, Эҥэ-Сайылыга.

# Адыаччы (нэһилиэк)
## Устуоруйата

Адыаччы нэһилиэгэр былыр урааҥхай сахалар кэлиэхтэрин иннинэ, эбээннэр, дьүкэгиирдэр олорбуттара. Билиҥҥи Адыаччы аата, кыргыс үйэтигэр олоро сылдьыбыт табаһыт-эбээн аатын сүгэ сылдьар диэн уос номоҕо баар.
Сүүрбэһис үйэ саҥатыгар дылы дьоннор өтөхтөрүнэн, сайылыктарынан олорбуттара, ол иһин нэһилиэк киинэ суоҕа. Эҥэ-Сайылыга уонна Алыһардаах киин оруолларын толороллоро.
ХХ-с үйэ саҥатыттан, ол эбэтэр Арассыыйа Империята эстэн, Сэбиэскэй былаас олохтонон барыаҕыттан ыла, Адыаччы нэһилиэгэр сүҥкэн элбэх сайдыы барбыта. Гражданскай сэриигэ Адыаччыга үрүҥнэр баһыйбыттара биллэр, онтон кэлин сэбиэскэй былааһы утарбыт дьону репрессияҕа ыыппыттара.
Адыаччы киин бөһүөлэгэ Бөтөҥкөс ХХ үйэҕэ, маҥнайгы оскуола 1934 сыллаахха аһыллыаҕыттан, тэтимнээхтик 1980-с сылларга дылы сайдыбыта. Кэлин ССРС салалтата Адыаччытаа5ы ГЭС тутуллар диэн туох баар тутуу үлэтин тохтоппуттара. Ону, хата дьолго диэххэ дуу, Адыаччы олохтоохторо, энтузиастара, Саха сирин экологтара утаран, Туой-Хайа курус суолун батыспатаҕа. Ол курдук, билигин Адыаччы сайдыыта иккис тыынын ылан эрэр диэххэ сөп.
Адыаччы ордук алдьатыылаахтык 1967, 1968, 1996 уонна 2008 сылларга улахан мотуохха ылларбыта. 2008 сыллаа5ы мотуох Адыаччы историятыгар саамай улахан мотуо5унан буолбута. Мотуох түмүгүнэн, сүөһү бөҕө өлбүтэ, эһиллибитэ эрээри, элбэх киһи Адыаччыттан көһөн барбатаҕа. Адыаччы нэһилиэгэ Дьааҥы улууһугар биир сүдү баайдаах нэһилиэгинэн буолар.
Адыаччыттан Аан дойдуга аатырар Киһилээх хайалара бэрт чугас итиэннэ олохтоох энтузиаст Михаил Александрович Слепцов 1954 сыллаахха тэрийбит, кэлин өр сылларга эколог, энтузиаст Николай Герасимович Божедонов сыа-сым курдук сыһыаннаһан үлэлээбит палеонтолого-этнографическай музейа баар.

# Адыаччы (нэһилиэк)
## Географията

Адыаччы нэһилиэгэ Адыаччы өрүс сүнньүгэр турар.

# Адыаччы (нэһилиэк)
## Географията
### Климата

Адыаччы климата син биир өрөспүүблүкэ атын сирдэрин курдук, резко континентальнай климаттаах.

# Адыаччы (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Заровняев Евдоким Александрович

Заровняев Евдоким Александрович 1920 с. Горнай улууһун, Маалтааны нэьилиэгэр төрөөбүтэ.
1942 с. ыҥырыллан Уралга 19-с туспа хайыһар биригээдэтин састаабыгар байыаннай бэлэмнэниинэ барбыта. 6 ый устата 1 украинскай фронт 234 сп рядовойа. 1943 с. атырдьах ыйыттан 337-с Лубненскай Кыһыл Знамялаах, Суворов, Богдан Хмельницкай уордьаннардаах дивизия контрразведкатын "СМЕРШ" отедлыгар отделение командирынан сулууспалаабыт. Гвардия старшай сержант званиелаах. Бойобуой сорудаҕы туйгуннук толорон "Хорсунун иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Наҕараадалыыр лиискэ маннык этиилэр бааллар: "...1944 с.бала5ан ыйын 25 күнүгэр Ораде-Маре к. аттыгар т.Заровняев 337 сд контрразведкатын "Смерш" отделын опературан, өстөөх күүстээх ытыалаһыытын уонна авияциятын буомбалааһынын ортотугар суоһаабыт кутталтан чаҕыйбакка, харабыллыыр объегын хаалларбатах. Онон эр санаалааҕын, хорсунун көрдөрдө".
1946 с. демобилизацияланан кэлэн баран оройуоҥҥа кулууп директорынан, райкомолга, уһуннук үлэлээбитэ.
1970 сыллаахха ыалдьан өлбүтэ.
# Хакас чири (хаһыат)

Хакас чирі (саха тыла - Хакаас сирэ, нуучч - Хакасская земля) — Хакаас өрөспүүбүлүкэтигэр хакаас тылынан тахсар өрөспүүбүклүкэтээөи уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй, соҕотох хаһыат. Хакас чири хаһыат өрөспүүбүлүкэҕэ буолара турар быһыыны майгыны, уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй олоҕу сиһилии сырдатар, ону таһынан хакаастар устуоруйаларыгар уонна төрүт култуураларыгар сыһыаннаах матырыйааллары бэчээччиир. Хаһыата Хакаас өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата уонна Үрдүкэ Сэбиэтэ, ол эбэтэр парламена тэрийэн таһаараллар, эрэдээктэрин кинилэр аныыллар.
Хаһыат нэдиэлэҕэ 2 төгүл 8-12 балаһанан тахсар. Тираһа 3,1 тыһыынча экземплярга тиийэр (дьиҥэр, 1970- с сыллар саҕаланыыларыгар муҥутаан 6 тыһыынчаҕа тиийэ сылдьыбыта). Хаһыат иһинэн ыйга 2 төгүл «Страна Хабар» диэн нууччалыы тыллаах анал сыһыарыы тахсар.
Хаһыат 1927 сыллаахтан бэс ыйын 1 күнүттэн ыла тахсар. Бу күнү билиҥҥи эрэдээксийэ хаһыат төрүттэммит уонна бастакы нүөмэрэ тахсыбыт күнүнэн билинэн бэлиэтиир. Хаһыат аан бастаан «Хызыл аал» (Красная деревня, Кыһыл аал, дэриэбинэ) диэн ааттааҕа. Ол гынан баран, 1930 сыллаахха диэри кини минусинскойдааҕы «Власть труда» диэн ааттаах нуучча тыллаах хаһыат сыһыарыытын быһыытынан эрэ тахсыбыта. 1939 сылтан — тохтуу тохтуу — 1974 сыллаахха диэн хаһыат сүрүн эрэдээктэринэн, бастакы эрэдээктэринэн — С.&nbsp;К.&nbsp;Добров үлэлээбитэ. 1959 хаһыат аата уларыйан «Ленин чолы» (Ленинский путь, Ленин суола) диэн буола сылдьыбыта. 1991 — хаһыат төрүт аатыгар төннөн, «Хакас чирі» (Хакасская земля, Хакаас сирэ) буолбута. 2008 сыллаахха ол ааттарыттан аккаастанан, реформа ыытыллан, «Хабар» (Известия, Сонуннар) буолбуттара. Онтон 2020 сылтан, эмиэ уларыйыы тэлэрийии түмүгэр, «Хакас чирі» диэн төрүт аатын ылыммыта. 1977 сыллаахха хаһыат аан бастаан «Бочуот знага» уордьанынан наҕараадаламмыта.

# Хакас чири (хаһыат)
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Верховный совет Хакасии(суох сигэ — история). Тургутулунна 19 Балаҕан ыйын 2012. Төрүт сириттэн архыыптанна 1 Бэс ыйын 2013.
# Бампер (тэрилтэ)

“Бампер” оҕо кинигэтин оптуобуһа – түмэт урбаанын бырайыагын быһыытынан массыына иһигэр тэриллибит кинигэ маҕаһыына, кулууба. Бырайыак сүрүн сыала – оҕо литэрэтиирэтэ оҕо-аймахха тиийэрин хааччыйыы, киин сиртэн тэйиччи сытар нэһилиэнньэлээх пууннарга оҕо литэрэтиирэтин тириэрдии.
“Бампер” бырайыак Москубаҕа үлэлиир “Перекресток” диэн обургу оҕолорго аналлаах психологическай көмө киинин иһинэн тэриллибит. Ол курдук киин салайааччыта Анна Тихомирова кинигэ маҕаһыынын арынаары гыммыта, харчыта тиийбэккэ, оптуобус ылыммыт уонна оптуобуһун иһигэр кинигэ маҕаһыынын, кулуубун арыйбыт. Киин иитиллээччилэрэ оптуос тас көрүҥүн, иһин оҥорон-тупсаран биэрбиттэр. Оттон тэрили-тээбирини атыылаһарга Михаил Прохоров пуондата көмөлөспүт.
2001 сыллаахха оптуобус “Опора России” тэрилтэни кытары аһымал санаа туурун чэрчитинэн, Краснодар кыраайыгар сылдьан кэлбит. Ол кэннэ сотору буолан баран, бырайыак “Бизнес-Успех” куонкуруска кыттан, “Түмэт-эппиэттээх урбаанньыт” наминацияҕа бастаабыт уонна “Creative Business Cup” диэн айар-тутар дьарыктаах урбаанньыттар куонкурустарын финалиһа буолбут.
2013 сыллаахха бырайыак тэрийээччилэрэ “Baby-НОС” диэн оҕо литэрэтиирэтин куонкуруһугар эспиэр быһыытынан кыттыбыттар.
2014 сыллаахха “бампердар” икки саҥа оптуобуһу эбии атыыласпыттар (эргэлэрэ алдьанан сордуур эбит). Ити сыл “Бампер” бырайыагы Astrid Lindgren Memorial Award-2015 диэн оҕо бириэмийэтигэр “оҕо ааҕыытын көҕүлүүр” диэн салааҕа номинан быһыытынан киллэрбиттэр. “Бампердар” ол куонкуруска Арассыыйаттан кыттыбыт бастыҥ түөрт номинан иһигэр киирбитэ (куонкуруска уопсайа 61 араас дойдуттан 197 номинан кыттыбыт. Олор истэригэр Урсула Ле Гуин, Ульф Старк, Патрик Несс бааллар эбит). Оттон 2014 сыл түмүгүнэн, оптуобус уопсайа Арассыыйа 60 куоратыгар сылдьыбыт, барыта 80 тыһыынча биэрэстэни айаннаабыт.
2015 сыллаахха кинигэ оптуобуһа Lipton хампаанньа тэрийэр Goodstarter түмэт урбаанньыттарын куонкуруһугар бастаабыт. Ол кыайыытын иһин 300 тыһыынча солкуобай харчынан бириэмийэлэммит.
Оҕо кинигэтин оптуобуһа аҥаардас маҕаһыын уонна кулууп эрэ быһыытынан үлэлээбэт. Кинилэр аһымал санаа киинин быһыытынан эмиэ үлэлииллэр. Оттон кинигэ атыытыттан киирбит харчы сороҕо араас социальнай бырагыраамалары олоххо киллэрэргэ уонна, бастатан туран, оҕо ааҕыытын көҕүлээһиҥҥэ туһуланаллар. Итини сэргэ “бампердар” киирбит үбүнэн оҕо дьиэлэригэр кинигэ атыылаһан бэлэхтииллэр.
# Аскиз

Аскиз — Арассыыйаҕа баар топоним:
* Аскиз — бөһүөлэк, Хакаас өрөсүүбүлүкэтин Аскиз оройуонун адиминистративнай киинэ.
* Аскиз — Хакаас өрөпүүбүлүкэтин Аскиз оройуонугар баар куораттыы тииптээх бөһүөлэк
** Аскиз — Хакаас өрөпүүбүлүкэтин Аскиз оройуонугар баар Красноярскайдааҕы тимир суол ыстаансыйата.
* Аскиз — Хакасияҕа баар үрэх, Абакан өрүс хаҥас салаата.
# Куоска күнэ

Куоска күнэ — куоскаҕа аналлаах аан дойдуга атырдьах ыйын 8 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. Бу күн дьон куосканы өрө туталлар, кинини таптыылларын, ытыктыылларын көрдөрөллөр.
Аан дойдуга бу күнү бэлиэтиири 2002 сыллаахха Animal Welfare пуонда көҕүлээбитэ. Сорох дойдуларга атын күҥҥэ эмиэ бэлиэтииллэр. Холоубр, Арассыыйаҕа кулун тутар 1 күнүгэр бэлиэтииллэр.
Арассыыйаҕа куоска саас биир бэлиэтэ, кулун тутар ый "куоска ыйын" быһыытынан ааҕыллар. Бу бырааһынньыгы 2004 сыллаахха Куоска Москубатааҕы түмэлэ уонна «Кот и пёс» диэн сурунаал эрэдээксийэтэ бэлиэтиир буолбуттара.
АХШ-ка куоска күнүн алтынньы 29 бэлиэтииллэр. Куоска күнүн саайта кэпсииринэн, бу бырааһынньык 2005 сыллаахтан Америка кыылы эрэйдиири утарар уопсастыбатын көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр.
Японияҕа Куоска күнэ олунньу 22 бэлиэтэнэр. Дьоппуон тылыгар куоска саҥата «нян-нян-нян» диэнинэн бэриллэр, оттон «нян» дьоппуон тылыгар «икки» сыыппара, ол иһин «икки-икки-икки» диэни иккис ый 22-с күнэ диэн көрүөххэ сөп. Бу күн Токио куоракка куоска бэстибээлэ ыытыллар, ураты дьоҕурдаах куоскаларга бириис биэрэллэр. Бырааһынньык 1987 сылтан ыытыллар.
Польшаҕа Куоска күнэ олунньу 17 бэлиэтэнэр. Бырааһынньык кыттыылаахтарын сабынан оонньотоллор, араас өҥнөөх сапка сууламмыт куоскалары хаартыскаҕа түһэрэллэр..
Италияҕа сэтинньи 17 күнүгэр хара куоска күнүн бэлиэтииллэр. орто үйэлэргэ дьон хара куосканы абааһы кыыла дии саныыра. Билигин итальянецтар ол буруйдарын боруостаан, атын дьоҥҥо куоска туох да буруйа суоҕун санаталлар.
Бельгияҕа үс сыл буола-буола ыам ыйын иккис баскыһыанньатыгар Ипр куоракка Каттенстут диэн куоска параадын ыыталлар.
# Павлуцкай Дмитрий Иванович

Павлуцкай Дмитрий Иванович — майор, 1740 сыл бэс ыйын 20 күнүттэн 1742 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Анаадырга чукчалары хам баттыы ыытыллыбыт, онно ыам ыйын 14 күнүгэр чукчалар өлөрбүттэр.
Кини иннинэ бойобуоданан Заборовскай Алексей Еремеевич олорбут. Павлуцкай кэнниттэн бойобуоданан капитаан Остяков Иван Яковлевич анаммыт.

# Павлуцкай Дмитрий Иванович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Суол

Суол - 1) барар, айанныыр хайысха; 2) аартык, ыллык, ыыр; 3) айанныырга анаммыт оҥоһуулаах буор, таас, бетон, асфальт уо.д.а. үктэл. Т.к.: йол (был. түүр.); юл (татар., башк.); йол (азерб., алтай); жол (казах., кирг., ккалп.); йул (узб.); чол (хакас), суол (чубаас.) — айанныыр суол, айаннааһын, айанныыр хайысха:

# Суол
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института

Координаталара: 48°41′54″ с. ш. 44°30′21″ в. д.﻿ / ﻿48.698297° с. ш. 44.505878° в. д.﻿ / 48.698297; 44.505878 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института — Арассыыйаҕа Волгоград куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Арассыыйаҕа бастакы ускуустуба оҕо оскуолатын, учуулуссаны уонна үрдүк үөрэх тэрилтэтин бииргэ холбообут судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба үрдүк үөрэҕин тэрилтэтэ буолар.

# Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
## Устуоруйата

1949 с. тохсунньу 1 күнүгэр Урюпинскай куоракка уобаластааҕы култуурунай-сырдатар оскуола арыллыбыт. 1958 с. оскуола үлэтэ тохтообутунан үөрэнээччилэр Сталинградтааҕы уобалас култуурунай-сырдатар оскуолатыгар көспүттэр. Оскуола, кэлин, Волгоградтааҕы култуурунай-сырдатар учуулусса буолбут. Онтон, аата уларыйан Волгоградтааҕы култуура учуулуссата диэн буолбут.
1992 с.учуулусса базатыгар Самаратааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура институтун Волгоградтааҕы филиала тэриллибит. Кэлин онно, Самаратааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба акадьыамыйатын Волгоградтааҕы филиала диэн ааты биэрбиттэр. Ол уларыйан судаарыстыбаннай үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтиир "Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института" диэн ааттаммыт.

# Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
## Факультеттара

1. Ускуустуба факультета
-хоровой уонна академическай вокальнай ускуустуба
-норуодунай хоровой уонна вокальнай ускуустуба
-музыка устуоруйата уонна түөрүйэтэ
-норуодунай үнүстүрүмүөннэр
-оркестровай үнүстүрүмүөннэр
-специальнай фортепиано
2. Художественнай айыы-тутуу факультета
-актёрскай ускуустуба
Институкка, дьарыктарга инновационнай технологиялар, көмпүүтэр программалара уонна электроннай учуобунай пособуйалар, кинигэлэр туттуллаллар. Научнай чинчийиилэр уонна айар үлэлэр сүрүн хайысхалара - "Наука, искусство, образование в культуре lll тысячелетия", "Трехступенчатая система подготовки специалистов в вузе искусств и культуры", "Современные творческие школы".

# Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
## Рейтиннэрэ

Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
1. Волгоград куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 11-с миэстэ
2. Волгоградскай уобалас үрдк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 12-с миэстэ
3. Арассыыйа үпдк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 762-с миэстэ
# Иэн

Иэн — икки кээмэйдээх (хаптаҕай эбэтэр имиллибит) геометрия фигуратын ахсаанынан кээмэйэ.
Ханнык баҕарар геометрическай фигура иэнин мээрэйдээһин диэн — иэнэ мээрэйдэнэр фигураҕа хас квадратнай единица баарын булуу буолар. Геометрическай фигуралар иэннэрин мээрэйдииргэ ити фигуралары тэҥнээн көрөр туспа мээрэйдэр баар буолуохтаахтар. Оннук мээрэйдэринэн метргэ дуу, дециметргэ дуу, сантиметрга дуу, миллиметрга дуу тэҥ өрүттээх квадраттар буолаллар. Улахан иэннэри мээрэйдииргэ километрга тэҥ өрүттээх квадрат мээрэй буолуон сөп. Ханнык эмэ уста единицата өрүттээх квадрат квадратнай единица диэн ааттанар. Онон квадратнай метр, квадратнaй сантиметр, квадратнай километр о. д. а. диэн единицалар бааллар, ол мээрэй единицата буолар квадрат өрүтүн метринэн дуу, сантиметрынан дуу, километрынан дуу мээрэйдииртэн тутулуктаах.

# Иэн
## Палетка

Ханнык эмэ фигура иэнин адьас туочунандык мээрэйдиир наадата суох эбэтэр иэнэ мээрэйдэнэр фигура кытыыта токур линиянан чэрчилэммит буоллаҕына, кини иэнин мээрэйдээһиҥҥэ палетка диэн оһуобай прибор туттуллар. Палетка — масштабтаах квадратнай сетка. Кини квадратын өрүтэ хайа талбыт, холобур 1 см, өрүттээх буолуон сөп. Палетканы курдары көстөр пластинкаттан оҥороллор. Бу пластинка мээрэйдэнэр фигура үрдүгэр саба ууруллар. Бастаан бэриллибит фигура иһигэр сытар бүтүн квадраттары ааҕыллар. Онтон фигура контура быһа охсон ааһар квадраттарын ааҕыллар. Ситэтэ суох квадраттар биир квадрат аҥарынан ааҕыллаллар. Онон иэнэ мээрэйдэнэр фигураҕа барыта хас квадрат баарын суоттаан таһаарыллар. Палетка көмөтүнэн иэннэри ити курдук мээрэйдээһин туочунайа суох, сылаалаах. Ол иһин практикаҕа иэннэри ордук туочунайдык булар тупсаҕай ньымалар туттуллаллар. Ол ньымалар кэрчиктэр усталарын сатаан мээрэйдээһиҥҥэ уонна туспа формулалары туһаныыга олохтоноллор.

# Иэн
## Көнө-муннук иэнэ

Көнө-муннук олоҕор уонна үрдүгэр биирдии сантиметрдаах кэрчиктэри бэлиэтиэҕиҥ уонна бэлиэтэммит точкалартан көнө-муннук өрүттэригэр параллельнай буолар гына көнөлөрдө ыытыаҕыҥ. Оччоҕо көнө-муннук квадраттар сеткаларынан (палетканан сабар курдук) сабыллар. Маннык палекткаҕа хас квадрат киирэрин, о.э. көнө-муннук иэнин буларга кини олоҕун устатын көрдөрөр чыыһыланы көнө-муннук үрдүгүн көрдөрөр чыыһылаҕа төгүллүөххэ наада. Кылгастык бу курдук этиллэр: көнө-муннук иэнэ кини олоҕо үрдүгэр төгүллэммит үөскэмигэр тэҥ.

# Иэн
## Литература

* Никитин Н. Н. Геометрия: 6-8 кылаастарга үөрэнэр кинигэ. — Якутск: Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1963.
# Нью Дьэрси

Нью Дьэрси ааҥл. New Jersey
# Угроиды

Угроиды (укр. Угроїди) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 159 (2013).
# Кальций туһата

былчыҥ, сүрэх, саҥа сайдар ньиэрбэ утахтарыгар, хаан бөлөнөхсүйүүтүгэр, уҥуох тутулугар наадалаах, туһалаах.
# ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрдэрэ

ВКП(б) - ССКП Саха сиринээҕи обкома 1923 сыллаахха тэриллибитэ уонна 1991 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр суох буолбута.
* Аммосов Максим Кирович 1923 сыл тохсунньу — кулун тутар;
* Герценберг Константин Рудольфович 1923 сыл кулун тутар — ахсынньы;
* Пестун Ефим Григорьевич 1923 — 1925;
* Дьяков Василий Владимирович 1925 — 1926;
* Барахов Исидор Никифорович 1926 — 1928;
* Барышев Николай Иванович 1928 — 1930;
* Певзняк Павел Матвеевич 1930 — 1939;
* Степаненко Ион Лукич 1939 — 1943;
* Масленников Георгий Иванович 1943 — 1946;
* Винокуров Илья Егорович 1946 — 1951;
* Борисов Семен Захарович 1951 — 1965;
* Чиряев Гавриил Иосифович 1965 - 1982;
* Прокопьев Юрий Николаевич 1982 — 1991.

# ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрдэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутия, хроника, факты, события. Якутск, 2004 г.
# Апиа

Апиа (Apia) диэн Самоа киин уонна ордук улахан куората.
# Дом (тыл)

Дом - киһини айыы туругар төннөрөр харысхал тыл. Туохтан эрэ долгуйдахха, санаа алдьаннаҕына, турук уларыйдаҕына этиллэр. Бу тыл этилиннэҕинэ киһи айыылары кытта ситимнһэр, тыына уһуур, хараҕа сырдыыр. Киһи туруга уларыйдаҕына күрүөтэ алдьаныан сөп. "Дом" диэн тыл күрүөнү бөҕөргөтөр.

# Дом (тыл)
## Өссө маны көр

* Туску (тыл)
* Алыас (тыл)
* Кый (тыл)
* Уруй (тыл)
* Дьээ (тыл)
* Айхал (тыл)
# Кузьмина Айталина Ахметовна

Кузьмина Айталина Ахметовна — олоҥхону чинчийэр саха учуонайа, филология билимин хандьыдаата.

# Кузьмина Айталина Ахметовна
## Олоҕун олуктара

* 1982 сыллаахха сэтинньи 6 күнүгэр Ньурба улууһун Күндээдэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 2003 с. — Саха государственнай университетын уһулуччулаахтык үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 2003—2006 сс. — Саха Республикатын билимин Академиятын аспирана.
* 2006 сылтан — гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт младшай научнай үлэһитэ.
* 2008 с. — филология билимин кандидатыгар «Олонхо Вилюйского региона: бытование, сюжетно-композиционная структура, образы» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.

# Кузьмина Айталина Ахметовна
## Сүрүн үлэлэрэ

«История собирания и изучения олонхо Вилюйского региона» (Якутский архив. — 2004. — № 1. «Олонхо и время (на материале олонхо Вилюйского региона)» (Язык как основной элемент культуры: генезис, традиции, современные проблемы. — Якутск, 2006). «Образ Аар Кудук Хатынг в олонхо Вилюйского региона» (Гуманитарная наука в трудах молодых исследователей: Вып. 3: Сб. науч. ст. — Якутск, 2005). «Мотив творения мира в олонхо Вилюйского региона» (Эпическое наследие и духовная культура народов Евразии: истоки и современность. — Якутск, 2007). «Концепции добра и зла в олонхо и в «Гэсэриаде» (Россия — Азия: становление и развитие национального самосознания: Материалы междунар. науч. конф. — Улан-Удэ, 2005). «Указатель мотивов олонхо Вилюйского региона» (Наука и образование. — 2007. — № 2). «Олонхо Вилюйского региона: сказительство и сюжетно-композиционные особенности» (Известия Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена: Аспирантские тетради. — СПб, 2007. — № 22). «Образы олонхо Вилюйского региона» (Известия Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена: Аспирантские тетради. — СПб, 2008. — № 36).