yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Пекин

Пекин (Пэкиин, Бэкиин, кыт. 北京, пиньинь Běijīng, «Хотугу киин куорат») диэн Кытай киин куората. Шанхай кэнниттэн дойду иккис улахан куората. Дойду түөрт провинция суолталаах муниципалитеттарыттан биирдэстэрэ.
Пекин элбэх суоллар уонна тимир суоллар ааhар сүрүн транспорт түмүгэ. Дойду элбэх омуктар икки ардыларынааҕы авиарейстара кэлэллэр-бараллар. Пекин Кытай Дьон Республикатын сүрүн политика, үөрэҕирии уонна култуура киинэ. Манна 2008 Олимпия оонньуулара буолан ааспыттара.

# Пекин
## Устуоруйата

Пекин куорат ортото биһиги эрабыт иннинэ бастакы үйэҕэ олохтоммута. Ян (燕) саарыстыбата киин куоратын билигин Пекин баар сиригэр туппута. Кинилэр ол сири Жи (蓟) диэн аттыыллар эбит. Ян саарыстыбата эстибитин кэннэ куорат кыччаабыт, ол гынан баран син биир суолтатын сүтэрбэтэх.
Пекин улахан суолтатын 10ус үйэҕэ Йинь династия олохтоммутун кэннэ өссө биирдэ ылбыт. 1215 сыллаахха моҥголлар кэлэн куораты суох оҥорбутттар. 1267 сыллаахха моҥголлар Йинь киин куорат хоту өттүгэр саҥа куораты туппуттар уонна "Улуу киин куорат" (大都) диэн ааттаабыттар. Ол сыллаахтан Пекин аныгы суолтата саҕаламмыта. Моҥголия хана Кублай Юань династиятын олохтообутун кэннэ Пекин киин куорат буолбут.
Юань, Минь уонна Цынь династиялара бары Пекины киин куорат оҥорбуттар, Цинь династия күүһүн сүтэрбитин кэннэ уонна Кытай Республиката олохтоммутун кэннэ саҥа Республика киин куораты Нандьинь куоракка көһөрбүт. Онтон Кытай дьон Республиката олохтоммутугар Пекин өссө биирдэ киин куорат аатын төннөрбүт.

# Пекин
## Үөрэҕирии

Пекин Кытай үөрэҕириитин киинэ буолар. 500-тэн тахса үрдүк үөрэх кыһалара бааллар: ол быыһыгар Пекин университета, Циньхуа, Кытай норуотун университета, Кытай нормальнай университета, уонна Бейхаҥ университеттара бааллар. Кытай тылын үөрэтэр араас омуктар Пекиҥҥа кэлэн үөрэнэллэр тоҕо диэн Кытай стандартнай саҥарыыта Пекинскай диалект буолар, ол иһин кытай тылын үөрэтэр омук дьоно 70% Пекиҥҥа үөрэтэллэр.

# Пекин
## Дьоно сэргэтэ

Пекин куорат дьонун ахсаана 10-30 миллион буолар. үксүлэрэ кытайдар (81%), онтон атыттара атын омуктар. Аныгы Пекин элбэх омуктарынан биллэр. Куоратка 1000 араас омук уонна арааса олорор. Ынырык элбэх Африкаттан уонна Индияттан кэлии дьоннор. Элбэх Арассыыйаттан кэлии студеннар уонна бизнесменнэр. Куоратка "Кыһыл сулус" (3123 Саха дьоно) уонна "Кытыйа" (2133 Сахалар) диэн Саха омугун түмсүүлэрэ бааллар. Уопсайынан Пекин куоратка миллион курдук Арассыыйа дьоно олороллор, олортон 7 тыһ. Саха омуга буолар.

# Пекин
## Экономиката

Пекин - аан-дойду биир баай куората буолар. Куорат олохтоохторугар хамнас саамай урдук дойду урдунэн... АХШ дьонун кытта тэннэсэр.
* Пекин

# Пекин
## Үөрэҕирии кииннэрэ

* Цинхуа университета
* Пекин университета
# Бэкон Фрэнсис

Бэкон Фрэнсис (тохсунньу 22, 1561 - муус устар 9, 1626) - Англия судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бөлөһүөк, билим миэтэдин олохтообут киһи.
Киэмбридькэ уонна Грэйз Инн оскуолатыгар үөрэммит. Граф Эссекс өттүгэр сылдьыбыт, ол эрэн судаарыстыбаннай переворот оҥоро сатаабытыгар утарбыт. Яков I саҕана үүммүт: бастаан генеральнай стряпчай (1607), онтон генеральнай борокуруор (1613) уонна лорд-канцлер (1618). Бэрик ылыыга буруйданан хаайыыга сыппыт, туох баар дуоһунастарыттан үүрүллүбүт. Быстар дьадаҥы буолан өлбүт.
Айылҕаны үөрэтиини (естествознание) уопукка олоҕуруохтааҕын туһунан үөрэҕи олохтообут.
# Демография

Демография диэн аан дойдутааҕы дьон ахсаанын, тарҕаныытын уонна тутулун билэр үөрэх. Демография дьон ахсаана, тарҕаныыта уонна тутула кэм уонна куйаар устун уларайыыларын кэтээн көрөр. Демография ити көрдөрүүлэри билэргэ дьон төрөөһүнүн, көһүүтүн, кырдьыытын уонна өлүүтүн таhымнарын кэтээн көрөр.
Демография ырыҥалааһынын туттар критерийдара: үөрэҕирии, итэҕэл, омук.
Үөрэх дисциплината быhыытынан демографияны үксүн антропология, экономика уонна социология салаалалара курдук көрүллэр.
# Албания

Албания, сорумдьу аата Албания Өрөспүүбүлүкэтэ (алб. Republika e Shqipërisë) диэн Балканнар дойдулара. Соҕуруулуу-илиҥҥэ Грециялыын, хотуҕа Монтенегролыын, хотугулуу-илиҥҥэ Косовалыын уонна илиҥҥэ Македония Республикатыныын кирбиилэһэр. Арҕааҕа Адриатик байҕал уонна соҕуруулуу-арҕааҕа Ион байҕал бааллар. Италия Отранто силбэhии 75 км уҥуор турар.
Бу дойду Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэригэр, Эуропаҕа Харысхал уонна Үлэлэhии Тэрилтэтигэр, Европа Сүбэтигэр, Аан дойду Атыы Тэрилтэтигэр, Ислам Конференциятын Тэрилтэтигэр уонна Сир ортотунааҕы байҕал иһин Унияҕа кыыттыылааҕа. Эуропа Униятыгар уонна NATO-ҕа кыттыылаах буолуон сөптөөх.
Албания парламент демократия уонна тахсар экономика дойдута. Киин куоракка, Тиранаҕа, 600 тыh. киhи олорор. Дойду дьонун бүтүн ахсаана — 3.6 млн.
# Чыс кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ

Чыс кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ (лат. Ochotonidae, нууч. Семейство Пищуховые) - бу Куобахтыҥылар аймахтарыгар киирэр бөлөххө Саха сиригэр биир уус Чыс кутуйахтар уустара киирэр.

# Чыс кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

Куобахтыҥылар кэргэннэрэ
# Алексей Сиднев

Алексей Владимирович Сиднев – Senior Group (www.seniorgroup.ru) аахсыйалаҕа уонна генеральнай дириэктэрэ, түмэт урбаанньыт, “Мир старшего поколения” диэн аҕа саастаах уонна кырдьаҕас дьон олоҕун-дьаһаҕын тупсарарга туһуламмыт кэмиэрчэскэйэ суох холбоһук төрүттээччитэ уонна бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ; Москубатааҕы Норуоттар икки ардыларынааҕы үнүбэрсиэт Выпускниктарын ассоциациятын бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ; саҥа саҕалаан эрэр урбаанньыттар настаабыньыктара (ментор).
Алексей Сиднев Москубатааҕы энергетичэскэй үнүстүүтү “инженер” идэлээх бүтэрбитэ. Кэлин Москубаҕа Норуоттар икки ардыларынааҕы үнүбэрсиэккэ менеджер салаатыгар бакалавр буолбута уонна АХШ Tuck School of Business at Dartmouth оскуолатыгар үөрэнэ МВА истиэпэнин ылбыта.
1999 сылтан 2007 сыллаахха диэри Booz & Co диэн транснациональнай стратегическай хампаанньа Лондоннааҕы салаатыгар менеджер, кэлин алын партнер дуоһунаһыгар үлэлээбит. Кини бырайыактара Холбоhуктаах Арааб Эмираттарын бөдөҥ национальнай ниэп хампаанньаларын үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын уонна үлэлиир усулуобуйаларын тупсарыыга, Таиланд кыаммат араҥатын баан өҥөтүнэн хааччыйар анал кииннэри тутууһа, Улуу Британия биэнсийэҕэ судаарыстыбаннай сулууспатын үлэтин оптимизацияҕа туһуламмыттара.
Алексей Сиднев “Серебряный век” диэн кырдьаҕас дьоннору көрөр-харайар пасионаттар тутууларын бырайыактаабыта.
2007 сыллаахтан кырдьаҕастары көрүү, фармацевтическай дистрибуция уонна девелоппмент эйгэтигэр кыттыгас тэрийээччи, партнер.
Кэргэннээх, кыыстаах уонна уол оҕолоох.
# Түмэн (түмсүү)

Түмэн — Саха Сирин кэскиллээх ыччатын түмсүүтэ. 1992 с. «Тобул» диэн интеллектуальнай кулууп быһыытынан арыллыбыта. Онтон 2003 с. «Түмэн» диэн ааттанан билиҥҥэ диэри үлэлии-хамныы турар.

# Түмэн (түмсүү)
### Түмсүү сыала-соруга:

* Айыы күүһүн толоро, дойдубут айылҕата, өрүү чэчирии үүнэрэ;
* Айыы киһитин сиэринэн, киһи аймах үрдүк аналын толоро, кэрэни, сырдыгы батыһа дьоллонон олороро.
* Саха тыынын уота уостубаттыы тарҕана умайара;
* Омукпут үйэлэр тухары бөҕө, кытаанах туруктаах сандаара сайдара;
* Саха ыччата күүстээх ыраас санаалаах, кэскилигэр эрэллээх буолара;
# Мапуто боротокуола

Мапуту боротокуола диэн ордук биллэр Киһи уонна омуктар Африкатааҕы хартияларын иһинэн Африка дьахталларын быраабын боротокуола, дьахтар толору быраабын, ол иһигэр бэлиитикэҕэ кыттар быраабын, эр дьону кытта тэҥин мэктиэлиир, оҕо төрөтөрү бэйэтэ быһаарарын уонна дьахтар уорганнарыгар эппэрээһийэни бобору хааччыйар. Боротокуолу Африка сойууһа Мапуту куоракка (Мозамбик) мунньаҕар ылыммыта.

# Мапуто боротокуола
## Төрүөтэ

1995 кулун тутарыгар Ломе куоракка (Того) «Дьахтар Африкаҕа бырааба уонна сайдыыта» (WiLDAF) диэн мунньахха боротокуол суруйар туһунан быһаарыныы ылыммыттара. ОАЕ ассамблеята 1995 с. Аддис-Абебаҕа буолбут 31-с сиэссийэтигэр боротокуолу Киһи уонна омуктар быраабтарын Африкатааҕы хамыыһыйатыгар (ACHPR) соруйбута.

# Мапуто боротокуола
## Ратификация

Боротокуолу Африка Сойууһа 2003 сыл от ыйын 11 күнүгэр Мапуту куоракка (Мозамбик) буолбут иккис саммитыгар ылыммыта.
# Константинова Дария Алексеевна

Константинова Дария Алексеевна, (1927 с. Тойбохой с., Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1993 с.). Саха АССР үтүөлээх учуутала.

# Константинова Дария Алексеевна
## Олоҕун олуктара

1927 с. Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1942 сыллаахха Бүлүүчээҥҥэ 7 кылааһы, 1946 сыл Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрэр. Тойбохой оскуолатыгар учууталынан ананар. Дария Алексеевна бэйэтин сатабылынан, методическай бэлэмнээһининэн, үлэлээбит сылларын устатыгар оскуолатыгар методическай холбоһук солбуллубат салайааччытынан үлэлиирэ. Учууталлар билиилэрин үрдэтэр институт иһинэн тахсар методическай дакылааттара үрдүктүк сыаналаналлара.
Дария Алексеевна төрөппүтэргэ аналлаах лекторийы элбэх сылларга салайбыта. Үөрэппит оҕолоро үрдүкү кылаастарга тахсан куруутун үчүгэйдик үөрэнэллэрэ.
Константинова Д.А. нэһилиэк, оскуола общественнай олоҕор активнай кыттыыны ылара. Партия оройуоннааҕы кэмитиэтин Пленумун чилиэнинэн, нэһилиэк Сэбиэтин дьокутаатынан, лекторскай бөлөх чилиэнинэн үлэлээбитэ. Дария Алексеевна дьиҥ чахчы тыа сирин култуурунай олоҕун сырдатааччы, педагог этэ.

# Константинова Дария Алексеевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала
# Суон тумус

Суон тумус (нууч. Обыкновенный дубонос, лат. Coccothraustes coccothraustes) — Саха сирин соҕуруу уонна киин улуустарыгар дэҥҥэ көтөн кэлэр чыычаах. Бу Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр Суон тумустар уустарын Саха сиригэр көстөр соҕотох көрүҥэ. Байкаал кытыытыгар уйаланара биллэр.
Тумса суон, модьу-таҕа, кутуруга кылгас. Атыырын төбөтө хараҥа хоҥор, хабарҕата, тумсун тулата, кынаттара уонна кутуруга хара буолар. Алараа өттө бороҥ, розатыҥы. Өрөҕөтө маҥан, кутуругар уонна кынаттарыгар эмиэ маҥан бээтинэлэрдээх. Тыһыта өҥө арыычча сырдык. Атыыра кынатын уһуна - 95-107 мм, ыйааһына - 47-62 г, тыһыта: 95-107, 40-58.
Кыһын биирдии эбэтэр 3-5 буолан ойуурдарга, иирэ талахтарга сылдьар буолаллар. Аһылыга үүнээйи туораахтара уонна астара.

# Суон тумус
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
# Арыы (география)

Арыы диэн күөлгэ, өрүскэ, байҕалга уу ортотугар баар кураанах сир. Атын суолтата: аһаҕас сир ортотугар баар ойуур (арыы хатын, арыы тиит, арыы талах). Саҥа кыра арыы диэн ойоос ааттанар.

# Арыы (география)
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Таас чыычааҕа

Таас чыычааҕа (лат. Luecosticte arctoa, нууч. Сибирский вьюрок) — сэдэх чыычаах. Таас чыычаахтарын ууһугар киирэр. Саха сирин соҕуруу уонна илин өттүгэр хайлаах сирдэргэ үөскүүр. Сүнньүнэн от сыатынан, сайын үөннэринэн аһылыктанар.
# Степанова Наталия Степановна

Степанова Наталия Степановна - архыып үлэһитэ, чинчийээччи, суруналыыс, СӨ култууратын уонна СӨ архыып дьыалатыгар туйгуннара.
1960 сыллаахха Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Иркутскайдааҕы омук тылын үнүстүүтүн бүтэрбитэ. Москубатааҕы архивоведение, документоведение үнүстүүтүгэр идэни үрдэтэр куурустарга үөрэммитэ. 1990 сылтан СӨ Национальнай архыыбыгар үлэлиир. Сүүстэн тахса кыраайы үөрэтэр, устуоруйа чахчыларын киэҥ эйгэҕэ таһаарар хабааннаах ыстатыыйалар ааптардара. 21 кинигэни хомуйан таһаарсыбыт.
2002 сылтан уопсастыбаннай эрэдээктэр быһыытынан Саха араадьыйатыгар "Архыып докумуоннара" биэриини оҥорон таһаарар уонна ыытар.
# 1749

1749 сыл.

# 1749
## Төрөөбүттэр

* Ыам ыйын 17 — Эдуард Дженнер (1823 өлб.), Англия бырааһа, хирург, уоспаны утары быһыыны айбыт киһи.
# Жегусов Иван Пудович

Жегусов Иван Пудович — Саха судаарыстыбыннай пединституутун бастакы дириэктэрэ (1934-37).
1898 сыллаахха Тааттаҕа Дьиэбэгэнэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Чөркөөххө Таатта биир кылаастаах училищетыгар уонна көскө сылдьар киһи чааһынай оскуолатыгар үөрэммитэ. Дьокуускайдааҕы учуутал сэминээрийэтигэр үөрэнэ киирбитэ, онон ол тэрилтэ аата уларыйбытын кэннэ 1922 с. Дьокуускайдааҕы учуутал техникумун бүтэрбитэ. 1927 с. Надежда Крупская аатынан Хомуньуустуу иитии акадьыамыйатын (Академия коммунистического воспитания) оскуола факультетын бүтэрбитэ.
1928 с. Саха АССР үөрэҕин, доруобуйа харыстабылын уонна социальнай хааччылыы хамыһаарынан анаммыта, 1932 сыллаахха диэри бу дуоһунаска үлэлээбитэ.
1934 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай педагогика иснтитута аһыллыбытыгар бастакы дириэктэринэн анаммыта, 1937 с. уһуллубута. Кини үлэлиир сылларыгар институт атаҕар турбута, онно кини туруорсуутунан Ленинградтааҕы Герцен аатынан пединститут шефствоҕа ылбыта туһалаабыта (холобур, бибилэтиэкэ бастакы кинигэлэрин Ленинградтан ыыппыттара).
1938 с. ахсынньы 4 күнүгэр сымыйа буруйдааһынынан хаайыллыбыта. 1940 с. кулун тутар 28 к. холуобунай дьыалата тохтотуллубута, көҥүлгэ тахсыбыта. Ол эрээри, хаайыыга сытан туруга улаханнык эмсэҕэлээбит этэ, онон ол содулуттан 1941 сыллаахха олунньуга Дьокуускайга өлбүтэ. 2000 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр толору реабилитацияламмыта.
# Чолбон (бөлөх)

Чолбон — Арассыыйаҕа билиниллибит, аан дойдуга биллибит саха рок бөлөҕө.
Аан бастаан 1981—84 cc. Тумус Мэхээлэ Кэнтиккэ сэбиэттии сылдьан «Кэнтик» диэн бөлөҕү тэрийэр. Анатолий Иннокентьев — Сымпа бас-гитара, Киэсэ Халанников, Юрий Алексеев — ударнай. Онно Намтан Ылдьыын Сааска, Үөһээ Бүлүүттэн Бахлай Дьууруй, Грузин Сааска кэлэн оонньууллар. Оччотооҕуга эдэр ыччат кутун туппут ырыалар: «Дьоллоох этим диэҥ, баҕар», «Оҕо санам оонньуута», «Кэлин кэрдиис кэмнэргэ», «Элбэҕи олохтон ирдээмэ», «Таҥара бэйэтэ билэр», «Хаһан эрэ», «Соргулаах түгэн», «Санаатым бүгүн», «Тот үйэ дорҕооно», «Хаммат баҕа», «Дьон тыла иҥниэ, баҕар диэн.», «Дьоро киэһэ», «Ындыар дьыала», «Илиигин уунаар» Кэнтиккэ суруллубуттара. Тыллара барытын кэриэтэ Тумус киэннэрэ. Тумус 1979 c. хоһоон суруйан саҕалаабыт эбит.
1984-86 cc. тохтобул. 1986 c. Намҥа мусталлар. Үс бырааттыы Намолий, Саша, Гриша Ылдьыыннар киирэллэр, куолас хотон, бөлөххө Нам колхуоһун аатынан «Чолбон» диэн иҥэрэллэр.
1986-87 cc. 20 ырыаттан турар «Ый анныгар санаа» диэн альбому суруйаллар, күүскэ гастроллууллар.
1988 c. Тойук майгытыгар «Көстүүлэр», «Уһук хоту дойдуга», «Тыгын кырдьаҕас саҕаттан» диэн тойук-ырыалары оҥороллор.
1989 c. Тумус атын бөлөхтөргө рок хамсааһыны тэрийэ, муусукаҕа сахалыы майгыны тэнитэ барар. «Айталларга» тиийэн ити дьыл «Санаалар», «Тайҕа уоттара» диэн альбомнары таһаарар.
1990 c. «Чорооннорго» «Сыттыкка сытар санаа», «Дьэ буолан эрдэҕэ», «Мин эйиэхэ тийиэҕим», «Хаһан баҕарар, кэлин даҕаны» диэн композициялары оҥорор. 1992 c. «Сэргэлэргэ» тиийэн эмиэ биир композицияны оҥорор.
1992 c. «Голос Азии» фестивалга Чороон, Чолбон, Айтал, Сэргэ, Тумус кытталлар. Чороон финалга киирэр.
1993 c. Финляндия. «Чороон» уонна «Айтал» Тумус «Алаас ырыалара» муз. спектаклынан, «Маҥан ат» (Айталы)- Тумус композициятын оонньууллар. Тыйаатыртан Симон Федотов, Афанасий Федоров, Степанида Борисова кытталлар.
1994 с. «Айталы», «Чолбон» Тумус, С. Борисова, И.Дакаяров Франция-Италия аан дойдутааҕы аатырбыт театральнай фестивалга кытталлар. Айталы «Сарыал тыына» этничэскэй композицияны оонньуур.
«Чолбоннор» бу иннинэ Санкт-Петербурга, Москваҕа аатыра оонньууллар. Бары билинэллэр, аат-суол, киэп-хаап бөҕө буолар.
1995 c. «Чолбон» Гонконг-Финляндия дойдуларынан гастроллуур.
1996-97 сыллартан «Чолбон» мөлтөөн-ахсаан барар. Фонограмма үйэтэ кэлэр. Хата бу кэмҥэ Тумус, Г.Сергучев тэрийбит «Дапсытын» сахалыы тыыннаан таһаарар. «Таах саҥа», «Сарыал тына» диэн классика буолар альбомнары суруйаллар.

# Чолбон (бөлөх)
## Дискографията

* «Уhуктуу» (1989)
* «Көстүүлэр» (1990)
* «Кырыыктаах таас» (1992)
* «Көмүс ардах» (2000)
* «Быстыспат ситим» (2001)
# Софианиди Мэри Михайловна

Софианиди Мэри Михайловна (17.01.1937 - 4.07.2015, Мирнэй) — поэт, сэһэнньит, тылбаасчыт. 1994 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Мэри (Мерóпи) Краснодар кыраайыгар Крымскай куоракка 1937 сыллаахха төрөөбүт (сорох источниктарга Грузияҕа төрөөбүт диэн суруллар). Ийэтэ нуучча уонна гириэк тылын учуутала, суруналыыс, тылбаасчыт, гириэк кинигэ кыһатын эрэдээктэрэ эбит. 1963 сыллаахха Саха сиригэр Мирнэй куоракка көспүт. Ол сылтан Мирнэйгэ олорон үлэлиир. "Кимберлит" диэн ааттаах литературнай холбоһугу төрүттээбитэ.

# Софианиди Мэри Михайловна
## Айымньылара

Сүүрбэттэн тахса кинигэ ааптара, хас да документальнай киинэни уһулууга кыттыбыт, саха суруйааччыларын айымньыларын тылбаастаабыт, Сунтаар учууталларын уонна түмэллэрин туһунан ыстатыйалары суруйбут. Бүлүүчээҥҥэ уонна Таас-Үрэххэ мэҥэ бэлиэлэри туруортарбыт.

# Софианиди Мэри Михайловна
## Айымньылара
### Кинигэлэрэ

* «Памятник живым», уочаркалар, Дьокуускай, 1974
* «Дороже алмазов», уочаркалар, Дьокуускай, 1978
* «Мужество первопроходца»
* «Сунтарские встречи», уочаркалар, Дьокуускай, 1982
* «Кимберлит» Якутск, 1990
* «Якутская сюита», уочаркалар, эсселар, этюдтар, Новосибирскай, 1997
* «Акварели» Новосибирскай, 1997
* «Монограмма души» Новосибирскай, 1997
* «Минерал номер один» Новосибирскай,1997
* «На полуострове любви» Новосибирскай, 1997
* «Общенье душ» Новосибирскай, 2000
* «Серебряный рассвет» Новосибирскай, 2004
* «Корабль судьбы» Новосибирскай, 2007
Тылбаасчыт быһыытынан Варвара Потапова, Осип Филиппов, Николай Харитонов, Василий Босяк, Уйбаан Ороһуунускай, Уйбаан Бөтүүнүскэй хоһооннорун нууччалыы тылбаастаабыта.
# Нациялар Лигалара

Нациялар Лигалара — Иккис Аан дойду сэриитин иннинэ аан дойду судаарыстыбаларын холбуу сылдьыбыт тэрилтэ.
Холбоһуктаах Нациялар тэрилтэлэрин предтечата.
# Муҥурдаах ыарыыта

Муҥурдаах ыарыыта (нуучч. Аппендицит) — муҥур (аппендикс) ыарыыта. Муҥур диэн функцията соччо чуолкайдана илик, биир эрэ өттүнэн суон очоҕоско аһыллар бүтэй орган, кини киһи иһин уҥа өттүгэр баар буолар. Араас төрүөттэн сылтаан муҥур сытыйар, онтон эмтээбэтэххэ тэстэн ис органнарын сүһүрдэн тарҕанар, перитонит саҕаланар. Муҥур ыарыыта хирургия ыарыыларыгар биир саамай элбэхтик көстөр уонна эппэрээсийэ төрүөтүнэн буолар ыарыы. Былыр, медицина улаханнык сайда илигинэ, улахан кутталлаах ыарыы этэ, ыалдьыбыт дьон өлөр бырыһыана үрдүк этэ. Билигин билии элбээн, диагностика уонна хирургия технологията сайданнар дьон бу ыарыыттан өлөр бырыһыана букатын кыччаата. Реджинальд Фитц диэн быраас бастаан аппендициты 1886 сыллаахха быһаарбыт. Ис ыарыылартан биир олус тарҕаммыт ыарыы буолар.

# Муҥурдаах ыарыыта
## Сибикилэрэ (симптомнара)

* Ис ыарыыта — араастаан киирэр, бастаан биир сиринэн киин таһынан ыалдьыан сөп, онтон улам ис барыта ыалдьыан сөп. Улам күүскэ ыалдьан уот уматарын курдук ыарытыннарыан сөп.
* Төбө ыарыыта — сүһүрүү түмүгэр мэйии хаатыгар баар рецептордар "үлэлииллэр".

# Муҥурдаах ыарыыта
## Сибикилэрэ (симптомнара)
### Атын сибикилэрэ:

* Аһыан баҕарбат — киһи ас сиэн баҕарбат
* Ис илин былчыҥнара күүрэллэр
* Иһи тарбаҕынан баттаан баран эмискэ ыыттахха ордук ыалдьар
# Omron

Omron (Омурон Кабусики гайся), Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ промышленнай, медицинскай, автоматизация уонна банкоматтары оҥорор конгломерат (53 тэрилтэ холбонор Omron иһигэр, 32 омук сиригэр).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Mitsui Group промышленнай салаатыгар холбонор.
# Дэбдиргэ (Таатта улууһа)

Дэбдиргэ — Таатта улууһун Игидэй нэһилиэгин киинэ.

# Дэбдиргэ (Таатта улууһа)
## Өссө маны көр

* Таатта улууһа
* Игидэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
# Осипов Анатолий Павлович

Осипов Анатолий Павлович (30.06.1954-2021). Төрөөбүт сирэ - Наахара, Сунтаар оройуона , Саха АССР.. Саха тѳрүт ыстаҥа кѳрүҥэр спорт I категориялаах судьуйата, «Саха тѳрүт ыстаҥа кѳрүҥэр бастыҥ тренер» номинацияҕа «Сахаада спорт» лауреата. III уонна V «Азия оҕолоро» Аан дойдутааҕы спорт оонньууларын чѳмпүйүѳннэрин иитэн таһаарбыт тренер.

# Осипов Анатолий Павлович
## Олоҕун олуктара

* Сунтаардааҕы 2 №-х оскуолаҕа военругунан, Сунтаар 1 №-х орто оскуолатыгар саха тылын уонна физкультура учууталынан, «Урожай» ДСО бэрэссэдээтэлинэн, Сунтаардааҕы политехническэй лицейгэ физкультура учууталынан үлэлээн ааспыт.
* Республикатааҕы «Зарница 83» күрэххэ Сунтаар 2 №-х оскуола оҕолоро IV миэстэ ылары ситиспиттэрэ.
* 1999с. - "Бастыҥ кылаас салайааччы" өрөспүүбүлүкэтээҕи кылаас салайааччыларын күрэҕин улуустааҕы уонна Бүлүү бөлөх улуустар регионнааҕы туһумэхтэрин кыайыылааҕа, республикатааҕы туһүмэх дипломана. Бу күрэхтэргэ А.П. Осипов уолаттары кытта үлэлиир "Урүҥ Уолан" программата улахан биһирэбили ылбыта.
* Сунтаардааҕы А.И.Иванов аатынан РДЮСШОРга чэпчэки атлетикаҕа, атах оонньууларыгар тренеринэн үлэлээбитэ.
* 2 оҕолоох. 3 сиэннээх.

# Осипов Анатолий Павлович
## Наҕараадалара

* Саха Ѳрѳспүүблүкэтин үѳрэҕэриитин туйгуна.
* ССРС тыа хаһаайыстыбатын Министерстибэтин социалистическэй күрэх туйгуна.
* Саха Ѳрѳспүүблүкэтитн физическэй культура уонна оспуорт туйгуна.
* Рассыыйа Федерациятын уопсай үѳрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ.
* Үлэ бэтэрээнэ.
* «Физическай култуура сайдыытыгар кылаатын иһин» мэдээл хаһаайына.
* «III Аан дойдутааҕы «Азия оҕолоро» оньууларын чемпионнарын иитэн таьаарытын” мэдээл хаһаайына.
* «V Аан дойдутааҕы «Азия оҕолоро» ооньууларын чемпионнарын иитэн таьарбытын иһин” мэдээл хаһаайына.
* «В. Манчаары аатынан Модун» спорт тѳрүт оонньууларын киинин мэдээлин хаһаайына.

# Осипов Анатолий Павлович
## Аатын үйэтитии

* 2022 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр Осипов А. П. кэриэһгэр Ѳрѳспүүблүкэтээҕи саха тѳрүт ыстаҥа кѳрүҥэр күрэх ыытылынна.
# Айдын Эмре

Эмре Айдын (туур. Emre Aydın; 1981 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ Ыспарта куората) — турок омугун, Турция өрөспүүбүлүкэтин биллиилээх рок мусукаана, ырыаһыта, Турция эстрадатын сулуһа, MTV Europe Music Awards аан дойду бастыҥ ырыаһыттарыгар туттарыллар "Европа Фаворита" биир бастыҥ наҕараадатын хаһаайына, 2008 сыл түмүгүнэн.

# Айдын Эмре
## Олоҕо уонна айар үлэтэ

Эмре Айдын 1981 сыллаахха Турция Ыспарта диэн ааттаах дьоҕус куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Кини төрөөбүтүн кэннэ сотору буолан баран дьиэ кэргэнэ, ааҕата уонна ийэтэ, куруортарынан аатырар Анталья куоракка көһөн барбыта. Эмер Айдын идэтинэн экэнэмиис. Кини Измир куоракка Балаҕан ыйын 9 күнүн аатынан университекка экэниэмикэ факультетыгар үөрэммитэ.
Эмре Айдын 2002 сылаахха «6. Cadde» («Алтыс уулусса, Шестая улица») ырыа бөлөҕүн састаабар киирсэн, Siemens Mobile аан дойдуга биллэр улахан электрониканы оҥорор хампаанньа тэрийбит «Sing Your Song» норуоттар икки ардыларынааҕы куонкуруска кыттыбыта . Кинилэр ыллаабыт «Dönersen» диэн ааттаах ырыалара куонкурус түмүгүнэн иккис миэстэ буолбута. 2003 сыллаахха «6. Cadde» бөлөх бэйэтин ырыаларыттан таҥыллыбыт альбомун оҥорон таһаарбыта. Ол гынан баран, ити бэлиэ түгэн кэнниттэн бөлөх артыыстара арахсыбыттара.
Бөлөх арахсыбытын кэннэ 2006 сыллаахха Эмре Айдын «Afili Yalnızlık» («Хвастливое одиночество») диэн ааттаах тус ырыаларын альбомун таһаартарбыта.
Эмре Айдын Турция биир саамай биллэр уонна элбэхтик гостуруоллуур ырыаһыта, ырыа айаччыта буолар. Кини аһаардас 2007 сыллаахха аан дойду араас куораттарыгар 130 сольнай кэнсиэри тэрийбитэ

# Айдын Эмре
## Альбомнара

* 6. Cadde (2003)
* Afili Yalnızlık (2006)
* Kağıt Evler (2010)

# Айдын Эмре
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ tumgazeteler. web.archive.org (13 Атырдьах ыйын 2009). Тургутулунна 8 Балаҕан ыйын 2019.
# Хотойдоох сон

Хотойдоох сон - үөрүүлээх быһыыга-майгыга, үгэстэри тутуһарга кэтиллэр хотой ойуулаах мааны сон. Хотой киһи кутун көмүскүүр харысхал быһыытынан биллэрэ

# Хотойдоох сон
## Өссө маны көр

* Хахыр сон
* Сарыы сон
* Халтаҥ хомуһуол сон
* Куобах истээх сон
* Халтаҥ сон
* Бииллээх сон
* Бүүрүктээх сон
* Оноолоох сон
* Таҥалай сон
* Кэдьиҥэ таҥалай
* Бууктаах сон
* Бөрө бөртөлөөх сон
* Кэһиэччик
* Сарыы кэһиэччик
* Сэлиэччик
* Арбаҕас
* Саҕынньах
* Хаттык таҥас
# Григорий Синайт

Григорий Синайт (XIII үйэ 60-с сыллара - XIV үйэ 40-с сыллара ) - Византийа барҕаһыта уонна таҥара үлэһитэ. XIII үйэ бүтүүтэ-ХIV үйэҕэ исихазм үгэһин тилиннэрбитэ. Нил Сорскайга сабыдыаллаабыта.

# Григорий Синайт
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
# Гончаровское

Гончаровское (укр. Гончарівське) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 312 (2011).
# Deutsche Bank

Deutsche Bank (Дойче Банк), Германия саамай баай уонна улахан тэрилтэтэ буолар, ону таһынан Европа саамай бөдөҥ тэрилтэтэ буолар, Аан Дойду иккис улахан баай тэрилтэтэ, аан дойду 13% харчытын хонтуруоллуур тэрилтэ. Уопсайа 80 тыыһынча үлэһиттэрдээх 72 дойдуларга, олор ахсааннарыгар Саха Сиригэр.
# .ye

.ye диэн Йиэмэн үрдүк таhымнаах ил домена.
# Сиэтл

Сиэтл (Seattle) диэн АХШ Уашиҥтон штатын ордук улахан куората. Аан дойдуга биир ордук сайдыбыт куорат. Манна Boeing фабрикалара бааллар. Улахан порт. Олохтоохторун ахсаана 2 000 000.