yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Таптал сүүрбэ мүнүүтэтэ

Таптал сүүрбэ мүнүүтэтэ (ааҥл. Twenty Minutes of Love) диэн Keystone Studios кылгас саҥата суох киинэтэ. Режиссердара Чарли Чаплин уонна Джозеф Мэддерн. Чарли Чаплин режиссер быһыытынан бастакы үлэтэ. Премьерата 1914 сыл муус устар 20 күнэ.

# Таптал сүүрбэ мүнүүтэтэ
## Сюжета

Кэридэхчээн (Сиэпчит) пааркаҕа сылдьан онно-манна таптаһааччылары көрөр. Ымсыыран кыргыттары былдьаһа сатыыр. Биир кыыска бэрт буолаары кини уолуттан чаһытын уоран ылан кыыска бэлэхтиир. Чаһыны бу иннинэ ол уол биир ыскамыайкаҕа утуйа олорор джентльментан уорар. Чаһыны былдьаһан уоруйахтар охсуһаллар. Кэридэхчээн куотар уонна билбэккэ чаһылаах джентльмеҥҥа уоруллубут чаһытын атыылыы сатыыр. Кини чаһытын билэн полицияны ыҥырар. Сүүрүү-көтүү бөҕөтө буолар. Бары бэйэ бэйэлэрин кытта охсуһаннар күөлгэ охтоллор. Кэридэхчээн эрэ охтубакка кыыһын илдьэ барар.

# Таптал сүүрбэ мүнүүтэтэ
## Оруолларга

* Чарли Чаплин — Сиэпчит
* Эдгар Кеннеди — Таптааччы
* Минта Дөрфи — Таптааччы таптала
* Честер Конклин — иккис Сиэпчит
* Гордон Гриффит — Уол
* Джозеф Суикерд — Чаһытын уордарбыт
# Ботния хомото

Ботния хомото (фин. Pohjanlahti, швед. Bottniska viken, нууч. Ботни́ческий зали́в) — Балтика байҕалын хоту өттүгэр, Финляндия арҕаа кытылын уонна Швеция илин кытылын ыккардыларыгар баар хомо. Балтика байҕалын атын ууларыттан Аланд арыыларынан быысаһар. Балтика саамай бөдөҥ уонна дириҥ хомото.
Туустаныыта соҕурууттан хоту баран истэх аайы күүскэ түһэр. Соҕуруу өттүгэр тууһун таһыма Балтика тууһун курдук, оттон хоту өттүгэр биллэр биллибэт, онон өрүс балыктара кытта үөскүүллэр.
# Чабаны

Чабаны (укр. Чабани) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 699 (2011).
# Гарден Гров

Гарден Гров (ааҥл. Garden Grove), АХШ Калифорния штатыгар баар куорат. Олохтооҕун ахсаана 167,4 тыһ киһи.
# Оҕуруоттаах (Уус-Алдан улууһа)

Оҕуруоттаах — Уус-Алдан улууһун Суотту нэһилиэгин киинэ.

# Оҕуруоттаах (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Суотту нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Былаах

Былаах диэн символ быһыытынан туттуллар өҥнөөх таҥас, үксүнэн геометрическай фигура быһыытынан оҥоһуллар.
Бастаан былаах 2000 сыл аннараа өттүгэй Кытайга үөскээбит.
Былаахтар араастара:

# Былаах
## Өссө маны көр

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа
# Чысхаан

Чысхаан — кыһыҥҥы биитэр кыстык хаар түспүтүн кэннинээҕи, кураанах, сэллээбэккэ үрэр сытыы тыал.
Чысхаан диэн остуоруйа персонааһа баар.

# Чысхаан
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
# Баҥладеш

Баҥладеш диэн Соҕуруу Азия дойдута.
# Дьаһыыкка

Дьаһыыкка - саха тылын сорох түөлбэ тылларыгар хос ойох. Манна майгынныыр дьаһыырка диэн тыл сорох улуустарга көрсүү дьахтар, эдэр ойох диэн суолтаҕа туттуллар эбит. Былыр хаһаахтар Сибиири сэриилииллэригэр бэргэһэлэммэккэ эрэ күүстэринэн ойох ылар олохтоох омук дьахталларын ясырь, ясырка дииллэр этэ.
# Туҥуй мусульмааннар (киинэ)

Билэ:Innocence of Muslims Туҥуй мусульмааннар (ааҥл. Innocence of Muslims), ислаамы утарар, исламистары баһааҕырдар киинэ. Бу киинэ тахсыбытын утаран аан дойду үрдүнэн бырачыас бөҕө, АХШ политикатын утары демонстрация, посольстволарын былдьыы сатаан полицияны кытта охсуһуу бөҕө таҕыста, Ливияҕа бу дойду посолун өлөрдүлэр.
Киинэ 2012 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр экрааҥҥа тахсыбыта. Дьон кэпсииринэн хайыы-үйэ отуттан тахса тылга тылбаастанна. Киинэҕэ ислаамы төрүттээччи Мухаммеды гей уонна педофил курдук көрдөрөллөр.
Киинэ режиссера АХШ-ка олорор Накула Басела Накула (Сэм Баджил диэн аатынан эмиэ биллэр), кини Египеккэ үөдүйбүт Копт сыаркабын бэрэстэбиитэлинэн бэйэтин ааҕынар. Накула бэйэтэ этэринэн, маннык провокацияны соруйан оҥорбут, тоҕо диэтэххэ ислаамы «киһи-аймах этигэр-сиинигэр үүммүт раак искэҥэр» тэҥниир. Киинэ бүддьүөтэ 5 мөл дуоллар буолбут дииллэр, оруоллары идэтийбэтэх артыыстар оонньууллар. Артыыстар киинэ ислаамы утарарын билбэтэхпит, тылларын дубляж кэмигэр уларыппыттар дииллэр. Терри Джонс диэн ислаамы утарарынан аатырбыт аҕабыыт киинэ устууга кыттыгастаах эбит, кэнники арбааһынынан дьарыктаммыт.

# Туҥуй мусульмааннар (киинэ)
## Айдаан

Киинэ тахсаатын кытта, аан дойду үрдүнэн, үксүн ислаам баһыйар дойдуларыгар долгуйуулар таҕыстылар. Киинэни айбыт киһи полицияҕа саһа сытар.
# TikTok

TikTok (ТикТок), Кытай программата, ByteDance тэрилтэ оҥорор сигэтэ. Билиҥҥи кэмҥэ YouTube уонна Instagram кэнниттэн үһүс буолар аудиториатынан Аан Дойдуга, 2020 сылтан динамично сайда турар.
Кытайга «Дуинь " (кит. Ол курдук, күннээҕи түбүк. «TikTok «уонна» Доуоинь " ис хоһоонунан буолаллар, ол эрээри, Кытайга цензурнай хааччахтарга сөп түбэһиннэрэн туспа сервердэргэ үлэлииллэр. Лос- Анджелес, Нью- Йорка, Лондон, Парижка, Москва, Берлин, Дубай, Мумбаи, Джакартаҕа, Сеулга уонна Токиоҕа бааллар.
1 миллиардтан тахса туһанааччы 150 дойдуттан турар. Кытайга сыһыарыы саамай үрдүк чыпчааллаах, 25-44 саастаах, оттон Кытайга туһанааччылар 43 %- нара 24- тэн үөһэ саастаахтар. 2019 сыл түмүгүнэн ый аайы Россия туһанааччылара 16,25 млрд көрбүттэрэ уонна 20,83 мөл. видео туруорбуттара; 23 мөл. тэҥнэспиттэрэ уонна туһаммыттара 1,62 млрд видео. 2020 сыл бүтүүтэ сервис уопсай аудиторията 700 мөл. туһанааччы буолла.

# TikTok
## Тутаах уратылар

«TikTok» мобильнай сыһыарыы фондовай режимҥэ үгүстүк музыканы тутан олороллор, түргэтэтиэхтэрин, бытаарыахтарын, фильтр көмөтүнэн чопчуланыахтарын сөп. Музыкальнай клип айарга сыһыаран туһанааччылар музыкальнай жанрдартан киэҥ спектакль фоновай музыканы талыахтарын, фильтр көмөтүнэн 15- с секунднай видео суруйуохтарын сөп уонна дьону кытта «Tiktок» эбэтэр атын социальнай платформаларга. Синхроннай ырыаҕа сыһыаннаах видеоряды кытары кылгас видео уһулуохтарын сөп.
Один из режимов» реакция " — позволяет пользователями реакции на другое видео, создавая виртуальный экран, накладывающая на видео самой реакции. Атын режими, «дуэт», туһанааччыларга икки видеонан сыһыары тардарга көмөлөһөр, ол уратыта өссө тус- туһунан этэ. musical.ly.
Приложение позволяет пользователями " приватным». Маннык ааҕыыларга " TikTok «видеороликтар испииһэктэрин эрэ көрүөхтэрин сөп, олор суоттарыгар Суотту хаһаайына быһаарылларын, атыттара көрбөттөр. Туһанааччылар бары " доҕоттор» эбэтэр кинилэр эрэ «реакция» режиминэн эбэтэр «дуэт»режиминэн сыһыарыы нөҥүө бииргэ үлэлиир кыахтаахтар. Туһанааччылар эмиэ «публичнай» статуһу, «только для друзей» эбэтэр «личное» диэн статуһу туруоруохтарын сөп, олор истэригэр суоттанара «чааһынай» эбэтэр суох.
«Рекомендация» страницата — бу урукку дьайыыларга олоҕурбут видеоматериал сүүрээнэ, кини лайкалара. «ТХПК» политикатыгар сөп түбэһиннэрэн, автордара 16 сааһын туолар түгэнигэр эрэ видеоҕа түбэһэллэр. 16- тан тахса сыл туһанааччылар «рекомендациялар» страницаларыгар, дорҕоонноругар эбэтэр ханнык эмэ тыастарга олоҕуран көрдөрүөхтэрэ суоҕа.
Туһанааччылар эмиэ видео, хаамыытын, фильтрдэри уонна «сохраненнай» разделга киллэрэн биэриэхтэрин сөп. Бу раздел кини профилыгар туһанааччыга эрэ көстөр, ханнык баҕарар видеоҕа, хаамыыга, фильтрга, урут оннунан хаалбыт звуквукциятыгар төннөргө көҥүллэнэр.
«TikTok " диэн искусственнай интеллектуальнай интеллект туһанааччылар интэриэстэрин ырытар уонна кинилэри туһанааччы контенын кытта бииргэ үлэлииллэрин ситиһэр уонна хас биирдии туһанааччы контенын чопчулаан көрдөрөрүгэр туһаныллар.
# Аспыраан

Аспыраан — үрдүк үөрэх кэнниттэн идэтинэн үөрэҕин салгыы үрдэтинэр, анал үөрэххэ (аспирантураҕа) үөрэнэр киһи.
Аспирантура диэн үрдүк үөрэхтээх дьон идэлэрин таһымын өссө үрдэтинэр сирдэрэ, тиһиктэрэ. Аатынан үөрэх сорҕото гынан баран, дьиҥинэн, аспирантуураҕа үөрэнэр киһи билим чинчийэр үлэтин оҥорор уонна ол түмүгүнэн учуонай истиэпэн ылар.
# Мүрү нэһилиэгин былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Уус-Алдан улууһун "Мүрү нэһилиэгэ" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Былаах «Мүрү нэһилиэгэ» олохтоох тэриллии 2009 сыл муус устар 16 күнүнээҕи Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

# Мүрү нэһилиэгин былааҕа
## Дьүһүнэ

Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар.

# Мүрү нэһилиэгин былааҕа
## Ытык бэлиэ олоҕо

* Халлаан күөх өҥ былыта суох ыраас, эйэлээх мэҥэ олоҕу көрдөрөр халлааны бэлиэтиир.
* Хаҥас диэки үөһээ муннукка чэлгийэ сайдыыны уонна эрэли кэрэһилиир — күн — уруһуйдаммыт.
* Үрүҕ өҥ — Мүрү күөл бэлиэтэ, ырааһы уонна истиҥи билгэлиир.
* Хоҥор өҥүнэн Мүрү күөлү тулалыыр томтордор уонна тумустар ойууламмыттар.
* От күөх өҥүнэн быйаҥ ходуһалардаах алаастар оһуордаммыттар.
# Утигурдар

Утигурдар (сороҕор утригурдар, утургурдар эбэтэр оногурдар диэн аатынан биллэллэр) — урууларын кутригурдардары (ардыгар -- кутургурдар) кытта булҕардар бөлөхтөрүгэр киирсэр, түүр омук биис уустара. Кинилэр V - VIII үйэлэргэ Дон уонна Кубань өрүстэр икки ардыларыгар көһө, кэлэ бара сылдьан олорбуттара. VI үйэҕэ Утигурдары Сандилх ыраахтааҕы салайар кэмигэр урууларын, чугас аймахтарын кутригурдары (биир киһиттэн сыдьааннанан төрөөбүт, ол эрээри былаас былдьаһыытыгар арахсан тус туспа биис ууһа буолбут, салайааччыларын Утигур уонна Кутригур ааттарын ылыммыт омук) кытта сэриилэһэр сэриилэспэт икки ардынан балаһыанньаҕа бэр өр устата сылдьыбыттара. Утигурдар кэлин, 568 сыллаахха түүр хаҕанатын састаабыгар киирбиттэрэ. 633 сыллаахха уруутары кутригурдары кытта холбоспуттара уонна Улуу Болҕар сирин тэрийбиттэрэ. 670 сыллаахха булҕардар хааннара Кубрат өлбүтүн кэннэ хазардартан сэриилэһэн кыайтарбыттара. Ол кэнниттэн утигурдар Аспарух салайааччылаах Дунай аллараа өттүгэр киирбиттэрэ уонна Византияттан (Мезия уонна Фракия) былдьаан ылбыт сирдэригэр Булҕар Бастакы саарыстыбатын төрүттээбиттэрэ. Утигурдар кутригурдартан биир сүрүн уратылара диэн, кинилэр киһини арҕаа диэки бастаан, илини хайыһыннара көмөллөрө. Кутригурдарга оннук биирдиилээн эмэ көстөр.
Үөрэхтээх Алексей Комар сухановтыы тииптээхтэри утигурдарга киллэрэри туруорсар. Сухановолыы тииртээх пааматынньыктар Хотугу Причерноморьеҕа баар Лихачевка пааматынньыктарыгар ханыылыылар -- Пруто - Днестровскайтан Аллараа Волгаҕа диэри.

# Утигурдар
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ История(суох сигэ — история). Тургутулунна 20 Кулун тутар 2009. Төрүт сириттэн архыыптанна 14 Ахсынньы 2019.

# Утигурдар
## Литэрэтиирэ

* Златарски, Васил. История на Българската държава през Средните векове, т.1, ч.1. Второ фототипно издание. София, Академично издателство «Марин Дринов», 1994. (Болгарский язык).
* Артамонов М. И. История хазар. // Под редакцией и с примечаниями Л. Н. Гумилёва. — Л.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 1962. 523 с.
# Калуга уобалаһа

Калууга уобалаһа :
| Калууга уобалаһа Калууга уобалаһа ||
| Киин куората | Калууга |
| Иэнэ | 29 800 км² |
| Дьонун ахсаана | 1.001 мөл. (2009) |
| Федеральнай уокуруга | Киин |
| Экономическай оройуона | Киин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Анатолий Артамонов |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+3 |
Калууга уобалаһа — Российскай Федерация субъега. Киин куората — Калууга.

# Калуга уобалаһа
## География

Калууга уобалаһа Илин Европа дэхси сирин ортотугар сытар, Москваттан 94 километырга, соҕуруу-архаа диэкки. Кэтитэ: хотуттан соҕурууҥҥуга — 220 км, илинтэн архааҕа — эмиэ 220 км.

# Калуга уобалаһа
## География
### Сир баайа

Сыаналаах суох, уопсайынан араас глина буордар, таас чох (буурай) түннүк тааһын сырьёта, известняк, фосфориттар, кумах, уонна да оннуктар.

# Калуга уобалаһа
## География
### Климат

Уобалас клиимата — сииктээх сылаас сайын уонна тымныы соҕус, элбэх хаардаах кыһын.

# Калуга уобалаһа
## Демография

2002-ис сыллах биэрэпиһинэн уобаласка 1040,9 тыһ. киһи олорор эбит, олортон куораттарга 74,9 %. 2007 сыл ахсаанынан — 1005,6 тыһ. киһи, куоратарга — 76,1 %.
Сүрүн нэһилиэнньэ — нууччалар.
# Улахан Сис

Улахан Сис. Индигир өрүс уҥа өртүгэр Полоуснай томторооту салҕыыр уонна Кондаков хаптал хайалаах сири соҕуруу өртүттэн чэрчилиир.
Уһуна 180 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 754 м.

# Улахан Сис
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Т

Т — Саха алпабыытын 26-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Голенищев-Кутузов Иван Фёдорович

Голенищев-Кутузов Иван Федорович - 1660 сылтан 1667 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Дьокуускайга 1667 сыллаахха өлбүт.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Ладыженскай Михаил Семенович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Борятинскай Иван Петрович анаммыт.

# Голенищев-Кутузов Иван Фёдорович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# 1689

1689 сыл.

# 1689
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 18 — Шарль Луи де Монтескьё — аатырбыт Франция суруйааччыта, бөлүһүөгэ, либерализм уонна былаас үс салааҕа араартааһынын идиэйэтин төрүттээччитэ.
# Сурт

Сурт - ыал олорор сирэ. Кыстык, сайылык, нэс-көс олохтор.
# Ойуур өтөҕүн тэллэйэ

Ойуур өтөҕүн тэллэйэ (лат. Agaricus sylvaticus Secr., нууч. Шампиньон лесной, Благушка) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр таҥалайдаах сиэнэр тэллэй.
Үүнэр сирдэрэ: ойуур ырааһыйалара, кымырдаҕас оргулун таһа.

# Ойуур өтөҕүн тэллэйэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Сымыыттыҥы, чуораан курдук формалаах, кэлин хаптайар. Элбэх хараҥа хатырыктардаах. Диаметра 5-10 см. Таҥалайдаах араҥата: Бастаан роза өҥнөөх, онтон күрэҥ, сакалаат өҥүн курдук.
Этэ: Үрүҥ, алдьаттахха кытарар, онтон саһарар. Атаҕа: Аллара модьуруур. Үрүҥ тиэрбэстээх, кэлин сүтэр..

# Ойуур өтөҕүн тэллэйэ
## Туттуллуута

Атын өтөх тэллэйдэрин курдук ордук иҥэмтэлээх тэллэйдэргэ киирсэр. Тута сиэнэр уонна маринуйданар.

# Ойуур өтөҕүн тэллэйэ
## Өссө маны көр

* Хонуу өтөҕүн тэллэйэ
* Өтөх тэллэйэ
# Иво Андрич

Иво Андрич (сербтыы: Иво Андрић) (Алтынньы 9, 1892 – Кулун тутар 13, 1975) – Югославия улуу суруйааччыта, 1961-ис сыл Нобель премиятын (литератураҕа) лауреата. Айымньыларын сүрүн тиэмэтэ төрөөбүт Босниятын историята, Осмаанар Империяларын кэмигэр. Төрөөбүт дьиэтэ Травникка билигин кини музейыгар уларытыллан турар, Белграадтааҕы квартиирата эмиэ.

# Иво Андрич
## Биография

Төрөппүттэрэ Босния хорваттара, католик итэҕэллээх. Аҕата Антун Андрич, ийэтэ Катарина Андрич (төр. Пейич). Иван (кыччатан Иво диэн ааттыыр буолбуттара) икки саастааҕыгар, аҕата эмискэ өлөн туоруур. Ол иһин, ийэтэ кэргэнин аймахтарыгар Вишеград куоракка көһөр. Иво онно улаатар, оскуоланы бүтэрэр.

# Иво Андрич
## Сүрүн айымньылара

* Травник хроникалара.
* Дрина күргэтэ.
# Сандро Боттичелли

Сандро Боттичелли (ит. Sandro Botticelli, 1444 сыл эргин–1510) — Италия живописеһа.
Болотуналара Барҕарыы үйэтин дьоҥҥо сыһыанын көрдөрөллөр. Биллэр үлэлэрэ «Саас» (ит. Primavera), «Венера үөскээһинэ» (ит. Nascita di Venere).
# Ииндийэ сэлиитэ

Ииндийэ сэлиитэ (лат. Elephas maximus indicus) диэн Азия сэлиитин биир алын көрүҥэ. Ииндийэ сэлиилэрэ соҕуруу уонна соҕуруулуу-илин Азия элбэх дойдуларыгар тарҕанан олороллор. Көрүҥ 1986 сылтан ыла эстэр кутталлаах. Айылҕаҕа сылдьар популяциятын ахсаана 1930 сыллартан 1940 сылларга диэри 50% аччаабыта. Ииндийэ сэлиитэ баар дойдулара: Ииндийэ, Непал, Бангладеш, Бутан, Мьянма, Тайлаан, Малайзия, Лаос, Кытай, Камбодьа, Вьетнам. Үксүн хонууларга уонна ойуурдарга ууттан чугас мэччийэр.
# Солох сир метал

Алкалин сир металлар диэн периодик табыл 2 бөлөҕүн химия элеменнара: бериллиум (Be), магнезиум (Mg), калсиум (Ca), стронсиум (Sr), бариум (Ba) уонна радиум (Ra).
# Бэрэсидьиэн

Бэрэсидьиэн эбэтэр президе́нт (латыын тылыттан нуучча тылын нөҥүө киирбит тыл: praesidens — инники олорооччу) — өрөспүүбүлүкэ көрүҥнээх дойдуларга ил баһылыга.
Ил түмэн өрөспүүбүлүкэлэригэр (нууч. парламентские республики) бэрэсидьиэни Ил түмэн талар. Бэрэсидьиэн өрөспүүбүлүкэлэригэр (нууч. президентские республики) быһа эбэтэр атын Ил түмэн кыттыыһыыта суох ньыманан талыллар. Бэрэсидьиэн өрөспүүбүлкэлэригэр баһылык киэҥ боломуочуйалаах буолар, үксүн или (судаарыстыбаны) уонна бырабыыталыстыбаны быһаччы салайар. Оттон ил түмэн өрөспүүбүлүкэлэригэр Конституцияҕа баһылык киэҥ боломуочуйалааҕа сурулларын үрдүнэн дьиҥ былааһы премьер-миниистир тутан олорор.
# Ангола

Ангола (Angola) диэн соҕуруулуу-орто Африка дойдута. Кирбиилэhэр Намибиялыын соҕуруу, Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтыныын хоту уонна Замбиялыын илин. Атлантик океан арҕаа баар. Кабинда диэн эксклав провинцията Конго Өрөспүүбүлүкэтыныын уонна Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтыныын кирбиилэhэр. Ангола XVI үйэттэн ыла 1975 дылы Португалия байҕал уҥуордааҕы сирэ этэ. Африка Саhаараттан соҕурууҥҥу дойдуларыттан иккис нефть уонна алмаас хостооччу, ол гынан баран олохтоохторо континеҥҥа ордук дьадаҥыларга киирсэллэр.
# Күтүө

Күтүө
* эдьиийин ылбыт киһи кини сурдьугар;
* эдьиийин ылбыт киһи кини балтыгар;
* этээччиттэн аҕа саастаах күтүөт;
* күтүөт.
# Тоҕой Сэлэ

Ыһыах түһүлгэтин тула хахыйаҕынан кэккэлэччи сэлэ (сэлэлии диэн тылтан) анньаллара. ("Сэлэ астыбыт"). Туҥ былыргы өйдөбүлүнэн: Лаппа байбыт баай (олоҕун устата үстэн ордуга суох) урдук Айыыларга махтанан (алгыс ылаары) "Тоҕус Тоҕойдоох Сэлэни" анньара. "Тоҕус Тоҕойдоох" диэн "сэлэ тоҕус муннугар (өттүгэр), анаан туруоруллубут сэргэлэргэ(?), ыһыах кэмигэр баай сылгытын үөрдэрин тоҕус бастыҥ атыырдарын баайалларын этиллэрэ. Тоҕой Сэлэ хойукку өйдөбүлүнэн: Ыһыах тэрээһинэ диэн этэ. Ыһыах күнүн сарсыардатыгар үс (баҕана диэн ааттаах) титириги төбөлөрө хатыйа буолалларын курдук суоттаан, уһуктаммыт төрдулэрин кырыска батары анньаллара. Хатыйа төбөлөрун ситиинэн хам баайаллара. Ол баҕаналарга үс сытыары сурҕаах мастары баайаллара. Хас да күн көҕуөр симиирдэргэ көөнньүбүт уохтаах кымыһы сири иһиттэргэ саамылаан кутан сыарҕалаах оҕуһунан түһүлгэҕэ тиэйэн аҕалан сурҕаахтар анныларыгар олордон, иһиттэр үөһээнэн суптугур сирдэриттэн, баайталаан кэбиһэллэрэ.(Онтон бүгүҥҥү кэмҥэ Тоҕой Сэлэ туһунан ким хайдах буһарарынан өйдуур.)
# Чардаат (ойбон)

Чардаат — улахан ойбон, мухҥалыырга туһаныллар эбэтэр өрүстэн, күөлтэн муус ылбыт кэннэ хаалар. Муҥхаҕа тахсыы уонна түһүү чардааттары араараллар: биирэ муҥханы түһэрэргэ, иккиһэ — таһаарарга аналлаахтар.

# Чардаат (ойбон)
## Эбии көр

* Чардаат (киһи уҥуоҕа)
# Чахов Александр Иванович

Чахов Александр Иванович Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр 1934 с. олунньу 20 күнүгэр төрөөбүтэ. 1953-1957 сс. Ытык Күөл промкомбинатыгар столярынан үлэлээбитэ. 1957 с. Дьокуускайга баянистар курстарын бүтэрбитэ. 1958 с. Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищеҕа үөрэммитэ. 1963 с. Абыйга, Тааттаҕа Мөҥүрүөн учаастагар кулууп сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1967 с. Саха АССР культуратын министерствотын иһинээҕи Норуот айымньытын дьиэтигэр – концермейстер. Александр Иванович – “Биһилэхтээх хомус” ааптара, 1957 сылтан ырыа мелодиятын суруйар. А. И. Чахов норуот маастара, самодеятельнай композитор, импровизатор-хомусчут. Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Таатта улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.

# Чахов Александр Иванович
## Суруйбут кинигэлэрэ

* Чахов, А. И. Саха национальнай ыһыаҕын тэрийии туһунан : метод. сүбэлэр/ А. И. Чахов. – Дьокуускай : “Полиграфист” ЯНЦ СО АН СССР, 1990. – 45 с.
* Чахов, А. И. Саха былыргы музыкальнай инструменнара / А. И. Чахов. – Дьокуускай : Бичик, 1993. – 80 с.
* Чахов, А. И. Өбүгэлэрбит музыкаларын төрү т дорҕоонноро / А. Чахов. – Дьокуускай : Көмүөл, 2012. – 136 с.
* Чахов, А. И. Старинные якутские музыкальные инструменты : Технология изготовления / А. И. Чахов. – Якутск : Алаас, 2012. – 80 с.
# Пиридоксин В6

Ѳҥө суох, элбэх кырыы формалаах кытаанах эттик. Ууга учугэйдик суураллар. Обмен веществ күүһүрдэр стимулятор. Киһиэхэ пиридоксин тиийбэт бэлиэлэрэ: депрессия туруга, баттах түһүүтэ, лабаалар утуйуулара.
# Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета

Орлеллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета
Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета - Арассыыйаҕа Орел куоракка баар судаарыстыбаннай университет - үрдүк үөрэх тэрилтэтэ

# Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета
## Устуоруйата

Бастаан, сэбиэскэй эргиэн Заочнай институтун Киин Бэдэрээлинэй уокурук устудьуоннарыгар үөрэхтэрин тэрийэргэ көмөлөһөр учебнай-консультационнай пуунун быһыытынан арыллыбыт.
Кэлин, сэбиэскэй эргиэн Заочнай институтун Орел куораттааҕы факультетыгар кубулуйбут. 1985 с. "Сэбиэскэй эргиэн Заочнай институтун Ореллааҕы филиала";.- Москватааҕы коммерческэй институт Ореллааҕы филиала;.-Ореллааҕы коммерческэй институт;.-Судаарыстыбаннай үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтиир "Ореллааҕы суудаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн института";.-Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтиир "Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн института";.-"Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета"диэн буолбут.
Университет састаабыгар 6 факультет, 12 кафедра, орто профессиональнай үөрэх салаата бааллар.

# Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета
## Факультеттара

1. Экономика уонна салайыы факультета
2. Информационнай технологиялар уонна системнай анализ факультета
3. Бизнес уонна реклама факультета
4. Аһылык технологиятын факультета
5. Магистратура уонна үрдүк квалификациялаах каадырдары бэлэмниир факультет
6. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи уонна эбии үөрэхтээһин факультета.

# Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета
## Рейтиннэрэ

Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета
1. Орел куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 4-с миэстэ
2. Орловскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 4-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 313-с миэстэ.

# Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета
## Ссылкалара

https://orelgiet.ru/ Архыыптаммыт 2020, Ахсынньы 6 күнүгэр. https://orel.ucheba.ru/uz/1879 https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%93%D0%A3%D0%AD%D0%A2
# Абааһы мунньаҕа

Абааһы мунньаҕа диэн былыргы сахалар уонна да атын айылҕаҕа итэҕэйэр омуктарга тарҕаммыт өйдөбүл. Өйдөбүл быһыытынан сыл ахсын от ыйын 13 күнүгэр абааһылар мунньахтыыллар — сыаллара-соруктара ол сылга кими олохтон ылалларын испииһэктииллэр, кими өлөрөллөрүн.
Өйдөбүл быһыытынан от ыйын 13 күнүгэр киһи этиһиэ суохтаах, үөхсүө суохтаах, кими даҕаны кырыа суохтаах, үөнү уонна кыылы өлөрүө уонна атаҕастыа суохтаах, тоҕо диэтэххэ ити күн үөннэр, кыыллар уонна киһи бырааба тэҥ буолар. Итини кэһии — өлөр испииһэккэ киириэххин сөп диэн өйдөбүлүнэн буолар.
Ити күн былыргы сахалар окко үлэлии тахсыбаттар. Ону таһынан ити күн тугу түһээбитиҥ суолталаах буолуон сөп, онон сибээстээн түүлдьүтүнэн туһанар сүбэлэнэр.
# Улахан сар

Улахан сар (лат. Buteo hemilasius, нууч. мохноногий курганник) — сардар биистэрин уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр.

# Улахан сар
## Өссө маны көр

* Үрүҥ сар
* Сар элиэ
# Кумах

Кумах — кыырпах хайа боруодата, 0,14–5 мм кээмэйдээх, сүрүннээн кварц минерала (кремний диоксида). Тутууга, оҥоһуктарга киэҥник туттуллар. Т.к.: кумак (алтай., шорс.) — кумах; кумак (казах.) — оллороот-боллороот ньуурдаах, намыһах томтордордоох кумах сир; хумаг (монг.) — бытархай кумах; кум (тадж., перс, афг.) — кумах.
Саха Сиригэр тукулааннар бааллар — кыра кумах куйаардара.

# Кумах
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300 [1] с. — ISBN 5-7696-1049-2
# Буһуудал

Буһуудал — көҕөрбөт буолбут хаппыт дулҕа.
# Филопатрия

Филопатрия - көтөрдөр биир сиргэ "баайыллыылара", онно кэлэн уйа туттан ууһааһыннара. Сорох көтөрдөр куруук биир сиргэ кэлэн эргэ уйаларыгар сымыыттыыллар.