yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Пуэрто-Рико

Пуэ́рто-Ри́ко (исп. Puerto Rico — «баай порт»), толору аата — Көҥүл холбоспут судаарыстыба Пуэ́рто-Ри́ко (исп. Estado Libre Asociado de Puerto Rico), эбэтэр Пуэ́рто-Ри́ко Холбоһуга (ааҥл. Commonwealth of Puerto Rico) — Америка Холбоһуктаах Штааттарыттан тутулуктаах сир, «холбонуллубатах тэрээһиннээх сир» ыстаатыстаах (ол аата АХШ салайар, ол гынан баран арахсыбат сорҕото буолбатах); АХШ Конституцията бу сиргэ хааччахтаах; үрдүкү былаас АХШ Кэнгириэһигэр, ол гынан баран туспа бэйэни салайынар уорганнардаах.
Кариб байҕалын Бөдөҥ Антил арыыларын Пуэрто-Рико арыытыгар уонна кэккэ кыра арыыларга тайаан сытар.
# Wikimedia

Wikimedia Foundation, Inc. диэн АХШ барыстаммат тэрилтэтэ, пуонда. Штаб-квартирата Сан Франсиско, Калифорния. Флорида штатын сиэрдэрин тутуhар (аан бастаан олохтоммут штата). Хас да ситимнээх wiki бырайыактарынан салайар: Бикипиэдьийэ, Wiktionary, Wikiquote, Wikibooks (ону кытта Wikijunior), Wikisource, Wikimedia Commons, Wikispecies, Wikinews, Wikiversity, Wikimedia Incubator уонна Meta-Wiki. Wikimedia бастыҥ бырайыага, Ааҥллыы Бикипиэдьийэ, аан дойду уон ордук сылдьыылаах сайтарын ахсааннарыгар киирсэр.
Пуонда 2003 c. бэс ыйын 20 к. тэриллибитэ. Тэрийээччитэ Дьимми Уэйлс.
# Андреас Хайнеке

<tbody id="3"> </tbody>
Андреас Хайнеке (ниэм. Andreas Heinecke; 1955 сыл ахсынньы 24 к., Баден-Баден, Германия) — ниэмэс суруналыыһа, түмэт урбаанньыта уонна менеджер, Dialogue Social Enterprise GmbH компания тэрийээччитэ уонна салайааччыта (2008).

# Андреас Хайнеке
## Олоҕо

Андреас Хайнеке 1955 сыллаахха ахсынньы 24 күнүгэр Баден-Бадеҥҥа (Германия) дьэбириэй-нацис дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Ийэтин өттүнэн аймахтара Холокост сиэртибэлэрэ, оттон аҕатын өттүнэн - Гитлеры өйөөччүлэр. Онтон сылтаан эдэр сылдьан Андреас киһи уйулҕатын туһунан элбэҕи толкуйдаабыт. Ол түмүгэр киһи тулуйугас, аһаҕас уонна эйэлээх буолуохтаах диэн санааҕа кэлбит.
1977 сылтан 1982 сылга дылы Хайдельберкка остуоруйаны уонна литэрэтиирэни үөрэппит (ааҥл. Heidelberg College of Education).
1970-с сылларга соҕуруулуу-арҕаа Германияҕа ниэмэс Südwestfunk хампаанньаҕа үлэлии сылдьар Андреаһы 24 саастаах хараҕа суох суруналыыһы кытта үлэҕэ ыыппыттар. Бастаан Хайнеке бу хараҕа суох суруналыыс, "тылдьыттарга уонна энциклопедияларга билгэни да сатаан булбат эрээри", тугу үлэлиэн сөбүн кыайан өйдөөбөтөх. Ол эрээри бу эдэр суруналыыс чуор кулгаахтаах буолан элбэҕи билэр-истэр эбит. Бу көрсүһүү хараҕа суохтар да таһаарыылаахтык үлэлиэхтэрин сөптөрүн бигэргэппит. Бу түгэнтэн ыла Андреас хас да түмэт бырайыагын айар.
1988 сылтан Франкфурте-на-Майне баар Хараҕа суохтар ассоциацияларыгар (ниэм. Stiftung Blindenanstalt) үлэлиир. Интернет үөдүйүөн инниттэн Андреас хараҕа суохтарга анаммыт электроннай тэриллэри айар, электроннай хаһыаттары, биллэриилэри таһааран саҕалыыр.
Бу үлэлии сылдьан билиҥҥи кэм сүрүн кыһалҕатын өйдөөбүт - хараҕа суохтар уонна харахтаахтар икки ардыларыгар баар мэһэйи суох оҥоруохха наадатын уонна бу дьон хараҕа суохтартан куттаныа суохтаахтарын өйдөөбүт.
1989 сыллаахха Хайнеке Иоганн Вольфганг Гёте аатынан Франкфурт университетыгар доктор буолбут (1985 сылтан үөрэммит).
1996 сыллаахха Андреас Хайнеке хараҕа суохтар уонна харахтаахтар икки ардыларыгар баар мэһэйи суох оҥорор туһугар бэйэтин бизнеһын саҕалаабыт.
1988 сыллаахха «Хараҥаҕа кэпсэтии» диэн ааттаах быыстапканы саҕалыыр.
1997 сыллаахха ойоҕун Орна Коэны (англ. Orna Cohen) кытта бастакы «Кэпсэтии» холобурунан «Уу чуумпуга кэпсэтии» диэн быыстапканы саҕалаабыттар.
1999 сыллаахха кэргэнниилэр Consens GmbH хампаанньаны тэрийэллэр.
2000 сыллаахха Гамбург куоракка «Хараҥаҕа кэпсэтии» быыстапкаҕа олоҕуран Dialogue in the Dark for the Promotion of Social Creativity ассоциацияны тэрийбит. 2000 с. Гамбуркка Consens Ausstellungs GmbH хампаанньаны тэрийбит уонна 2008 сылга дылы салайан олорбут.
Андреас 2003 сыллаахха Рендсбурккадьүлэй дьоҥҥо анаммыт тылбаас хампаанньатын тэрийэр (Telesign GmbH).
2005 сыллаахха Франкфуркка «Кэпсэтии музейын» (ниэм. Dialogmuseum GmbH) тэрийэр.
2006 сылтан 2008 сылга дылы Рендсбуркка (Германия) бэйэтэ тэрийбит Schattensprache GmbH хампаанньаны салайар.
2008 сыллаахха Орна Коэны кытта тэҥҥэ (ааҥл. Orna Cohen) Dialogue Social Enterprise GmbH хампаанньаны арыйар.
2008 сылтан Андреас Хайнеке Аан Дойдутааҕы Экономика Форумун Сүбэтин чилиэнэ (түмэт урбааныгар).
# Киис отоно

Киичэрэ эбэтэр Киис отоно, Киис хараҕа (нууч. шикша сибирская, водяника, лат. Émpetrum) - сииктээх ойуурга, маарга, туундараҕа үүнэр, бытархай хара отонноох, сэппэрээктиҥи үүнээйи.

# Киис отоно
## Өссө маны көр

* Киис тиҥилэҕэ
* Киис кутуруга
# Аэросвит

Аэросвит Эрлайнз чааһынай хампаанньа (укр. Приватне акціонерне товариство «Авіакомпанія АероСвіт»), Аэросвит диэн ааттаах үлэлиир — Украина чааһынай авиахампаанньата, төбө офиһа Борисполь аан дойдутааҕы аэропордыгар баар. .
Аэросвит Эрлайнз IATA чилиэнэ этэ уонна IATA IOSA сертификаттаах этэ. Сүрүн базата Борисполь аэропорда этэ. Үлэтин 1994 сыл муус устарыгар саҕалаабыта.
Банкротство процедуратын 2012 сыл ахсынньытыгар саҕалаабыттара уонна 2013 сыл тохсунньу ыйыгар Аэросвит көтөрүн тохтоппута.
# Bed Bath & Beyond

Bed Bath & Beyond диэн Америка Холбоһуктаах Штааттарын киэҥ ситимнээх маҕаһыына, миэбэли уонна араас дьиэ малын-салын атыылыыр. 2020 сыллааҕы туругунан 50 штаакка уонна бары куораттарга маҕаһыыннааҕа, ону таһынан Канаадаҕа, Мексикаҕа, Индияҕа, Германияҕа, Кэриэйэҕэ, Кытайга эмиэ маҕаһыыннардаах. Штаб-квартирата Нью-Джерсигэ баар. 2020 сыллаахха 1460 подразделениялаах, 55 тыһ. үлэһиттээх эбит.
11 балаҕан ыйыгар 2020 акцията 11$ эмискэ 20$ тахсыбыта, тоҕо диэтэххэ инвестиционнай көрүҥэ үрдүк таһымнаах диэбиттэрэ.
Ситим-сирэ: bedbathandbeyond.com
# Караим тыллара

Караим тыллара (къарай тили; karaj tili) — тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр.
# Николаев Федот Игнатьевич

Николаев Федот Игнатьевич (1918—1953) — Бүлүү улууһун Баппаҕаайы нэһилиэгиттэн бастакы анал үөрэхтээх учуутал, Японияны утары сэрии кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Баппаҕаайы нэһилиэгэр, Лөкөчөөҥҥө (Лөкөчөөн билигин туспа нэһилиэк) Нымсах диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата Игнатий Филиппович Николаев — Баппаҕаайы нэһилиэк бастакы кинээһэ Бадык Силип (Николаев Филипп Васильевич) уола, сэниэ ыал, П. Х. Староватов 1917 сыллаахха салайбыт Уопсастыбаҕа куттал суох буолутуун быстах кэмҥэ тэриллибит кэмитиэтин чилиэнэ, ол сыл күһүнүгэр тэриллибит Буолас земствотын Баппаҕаайыттан гласнайа. Ийэтэ — Даарыйа, Кынаачай бастакы кэргэнэ.
Кыра Сөдүөт Баппаҕаайы оскуолатыгар үөрэммитэ. Бу үөрэнэ сылдьан уопсастыбаннай үлэҕэ кыттан барбыта, 1933 сыллаахха хомсомуолга киирбитэ, бастакы холкуостары тэрийсибитэ, үөрэҕэ суохтары үөрэтиигэ, дьиэттэн хотону араарыыга үлэлэспитэ. Үөрэҕин Хампа ситэтэ суох оскуолатыгар салҕаабыта. Бастаан Дьокуускайдааҕы кооперативнай техникумҥа түүлээх уонна охотоведение салаатыгар икки куурсу бүтэрбитэ, онтон Бүлүүтээҕи пед училищаны бүтэрбитэ. 1938—1939 үөрэх сылларыгар Баппаҕаайы ситэтэ суох орто оскуолатыгар начаалынай кылааска учууталлаабыта.
   Орто уҥуохтааҕа, ыраастык таҥна сылдьарын сөбүлүүрэ.
диэн «Баппаҕаайы нэһилиэгэ» кинигэҕэ ахтыллар.
1944-46 сыллардаахха аармыйаҕа сулууспалаабыта, 25-с Кыһыл Знамялаах механизированнай биригээдэ састаабыгар Японияны утары сэриигэ кыттыбыта.
Федот Игнатьевич 1950 с. ыалдьыар диэри учууталлаабыта.
1953 сыллаахха ахсынньыга Илбэҥэ балыыһатыгар сэлликтэн өлбүтэ.

# Николаев Федот Игнатьевич
## Аймахтара

Аҕата Бадык Силип Кынаачайа уһун олоҕу олорбута, сүүһүн туолан баран өлбүтэ. Сөдүөт бэйэтэ ыал буолбатаҕа, оҕо төрөппөтөҕө. Бииргэ төрөөбүттэр сэттэлэр. Марк Игнатьевич Илбэҥэҕэ холкуос, нэһилиэк салайааччытынан үлэлээбитэ. Никиитэ эмиэ холкуоһу салайа сылдьыбыта, Бүлүү улууһун бочуоттаах киһитэ. Сэмэн Игнатьевич холкуос суотчута этэ. Василий Игнатьевич үтүөлээх учуутал, Горнайга олорор. Балтылара Балбаара,Дьэбдьиэй элбэх оҕолоох Дьоруой ийэлэр.

# Николаев Федот Игнатьевич
## Наҕараадалара

«Японияны кыайыы иһин», «1941-1945 сыс. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин» (1948) мэтээллэрдээх.
# Таҥара кийиитэ (лыах)

Кулун туйаҕа эбэтэр Таҥара кийиитэ (лат. Papilio Machaon L., нууч. Махаон) - сылгы лыахтарын кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ лыах. Голарктика көрүҥэ. Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт, арҕаа, соҕуруулуу-арҕаа уонна киин улуустарга көстөр, илин Үөһээ Халымаҕа, Өймөкөөҥҥө уонна Муомаҕа баар буолар. Гусеницата зонтичнай үүнээйилэргэ олорор, кыстыыр.
Бэс ыйын бүтүүтүгэр, от ыйыгар көтөр. Толбоннордоох, араҕастыҥы дьүһүннээх буолар. Кынатын далааһына 56-85 мм.

# Таҥара кийиитэ (лыах)
## Өссө маны көр

* Ксут
* Феб
* Ынах лыаҕа, таҥара лыаҕа
* Саһархай ынах лыаҕа
* Тенедий
* Аммосов лыаҕа
# КазМунайГаз

КазМунайГаз (Казахстан Мунайскай Гааһа), диэн Казахстан улахан мульти национальнай тэрилтэтэ, СНГ уонна аан-дойдуга биир улаханнара. Украина, Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан, Белоруссия, Финляндия, Эстония, Монголия, Грузия дойдуларыгар улахан монополис. Арассыыйа дойдутугар №2 сылдьар, Газпром кэнниттэн. Салалтата - Астана куоратка. 2002 төрүттэммит.
# Буркун

Буркун — эмискэ түһэр күүстээх, хаардаах тыал, силлиэ, буурҕа.

# Буркун
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Чыбыыда

Чыбыыда өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 451 км., тардыытын иэнэ 9960 км².
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ сытар, аллараа сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталынан устар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар Тымтайдаах (193 км.), хаҥас өртүттэн Сэргэлээх (114 км.) уонна Быракаан (229 км.)
2014 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр Чыбыыданы туоруур таас күргэни арыйыы сиэрэ-туома ыытыллыбыт. Үөһээ Бүлүү — Дьокуускай трассатынан сылы эргиччи хааччаҕа суох айан суола аһыллыбыт.

# Чыбыыда
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Өлөөнө

Хос эбэм Өлөөнө эмээхсин туһунан суруйааччы Иннокентий Михайлович Сосин «Өлөөнө эмээхсин барахсан» хоһоонун суруйбута, Николай Афанасьев бу хоһоонно ырыа матыыбын айбыта.
«Yчүгэй Суолабыт үрдүгэр Yүт бүтэй олбуорун түөһүгэр, Yс уолун сүрэҕэр сыһыаран Yөрүүгэ төлкөлөөн үөскэппит Өлөөнө эмээхсин барахсан Өрүүтүн дьол түһүн саныыра…»
Иннокентий Михайлович Сосин эбэм Өлөөнө эмээхсин биир дойдулааҕа, Моорукнэһилиэгин төрүт олохтооҕо. Кини мин ийэбинэн төрүттэрбин биэс көлүөнэ дьоммун көрбүт, алтыспыт дьоллоох киһи.
# Сикхтэр

Сикхтэр — (Панджаби: ਸਿੱਖ, хинди тылыгар [сикх] «үөрэнээччи») — үгүстэрэ Ииндийэҕэ олорор омук-итэҕэл бөлөҕө; сикхизмы батыһаллар. Омугунан үксэ пенджабтар — Ииндийэ Пенджаб штаатын олохтоохторо. Маны таһынан сикхтэр АХШ-ка, Канаадаҕа, Британияҕа, Италияҕа, Соҕуруулуу-Илин Азияҕа уонна Океанияҕа олороллор. Аан дойдуга ахсааннара 25 мөл. тахса (Сир олохтоохторуттан быһа холоон 0,4 %). Тыллара индоарий бөлөххө киирэрэ панджаби тыла. Сикхтэр итэҕэллэрэ — сикхизм — туһунан итэҕэл, индуизм уонна ислам баар сирдэригэр үөскээбитэ эрээри, олору кытта ситимнээҕин билиммэт.
# Sumitomo Rubber Industries

Sumitomo Rubber Industries, Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ массыына шиналарын оҥорор тэрилтэ. Кини бас билиитигэр аатырбыт американскай, финскай бреннар киирэллэр. Холобура Dunlop Tires, Goodyear Tire & Rubber Company, Michelin.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Sumitomo Group бөлөҕөр киирэр.
# Кураҕаччы

Кураҕаччы (нууч. большой веретенник, лат. Limosa limosa)
# Христофорова Мария Николаевна

Мария Николаевна Христофорова — Саха сиригэр норуот депутата, «Ил Түмэн» издательскай дьиэ дириэктэрэ, Национальнай СМИ ассоциациятын салайааччыта.

# Христофорова Мария Николаевна
## Олоҕун олуктара

1966 с. сэтинньи 22 күнүгэр Дьокуускай куоракка Александра Андреевна Васильева уонна Николай Евтропьевич Михайлов дьиэ кэргэнигэр сэттис оҕонон төрөөбүтэ. Аҕата, Николай Евтропьевич Михайлов биллиилээх адвокат этэ. Хотугу оройуоннар дьыалаларын адвокат быһыытынан быһаарсар специалист этэ.
Бастаан 20 нүөмэрдээх оскуолаҕа үөрэнэн баран, 14 нүөмэрдээх оскуолаҕа көспутэ. Үрдүкү кылаастары СГУ (билиҥҥи ХИФУ) иһинээҕи Республиканскай физико-математическай оскуоланы бүтэрбитэ. Оскуолаҕа сылдьан элбэхтик общественнай үлэнэн дьарыктанара - пионерскай дружина советын чилиэнэ этэ, онтон комсомолга эмиэ көхтөөхтүк үлэлээбитэ.
Оскуоланы бүтэрэн, бастаан СГУ медицинскэй факультетыгар үөрэнэ киирбитэ. Ол гынан баран 10 кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, аҕата Николай Евтропьевич өлбүтэ. Ийэтэ оҕолору иитэригэр ыарырҕатар буолан, Мария Николаевна үөрэҕин эрдэ соҕус бүтэрэр санааламмыта. Ол иһин тыа хаьаайыстыбатын факультетыгар көспүтэ. 4 кууруска үөрэнэ сылдьан, Экономика уонна лабораннар комплекснай сайдыыларын институтугар үлэлээн, үлэтигэн бэйэтин хааччыйара. Сайын полевой командировкаҕа айанныыра, оттон дипломнай үлэтин таба иитэр совхоһугар өр практикаланан суруйбута.
НВК Саха «Геван» биэриитигэр Анатолий Петрович Гоголев салайыытынан ыытааччытынан үлэтин саҕалаабыта. Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар представительлэрын кытта улахан интервью тэрийэрэ.
Госдума депутатыгар Егор Жирковка көмөлөһөөччүнэн үлэлээбитэ. Парламент уонна парламентарий үлэтин кытта билсибитэ.
1998-2003 с. Тыа хаһаайыстыбатын ГУП «Агроинформ» дириэктэрэ; ГУ «Информационно-консультационнай сулууспа «АПК» дириэктэрэ.
Үөрэҕинэн тыа хаһаастыбатыгар үлэлээбитэ. Ити билиилэрэ барыта «Кыым» хаһыаты сайыннарарга көмөлөспүттэрэ.
2003-2009 с. Советник, ОАО «АЛРОСА» Инвестиционнай группа» пресс-секретаря
2004 с. «Ситим» медиагруппа салайааччыта, «Аврора» медицинскэй клиника тэрийээччитэ.
2019 с. АУ «Ил Түмэн» Издательскай Дьиэ» кылаабынай дириэктэрэ, «Ил Түмэн» депутата
# Овчарова Елена Степановна

Овчарова Елена Степановна нууччалыы суруйар Саха сирин поэта, «Перекресток» диэн Томмот литератуураҕа холбоһугун 2006 сылтан салайар.
Челябинскай куоракка төрөөбүтэ. Донецкайдааҕы университет филологическай факультетын бүтэрбитэ. 1983 с. Алдан улууһун Томмот куоратыгар олорор.
Бастакы хомуурунньуга 1999 с. «Под созвездием рыб» диэн ааттанан тахсыбыта. «Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Сурук» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
# "Кустук" кэпэрэтиип (Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэ)

«Кустук» потребительскэй кэпэрэтиип — Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр 2009 сыллаахтан үлэлиир тэрилтэ.
2009 с. кулун тутар ыйга тэриллибит.

# "Кустук" кэпэрэтиип (Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэ)
### Салайааччылар

* 2009—2010 с.с. Егоров Николай Кузьмич (1951 с.т.)
* 2010—2014 с.с. Торохов Трофим Васильевич (1976 с.т.)
* 2014 с. Саввинова Анна Даниловна (1955 с.) үлэлии сылдьар.
Пайщиктааҕын ахсаана 77 киһи.
Үүтү тутуу былаана уонна туолуута (тоннанан).
| Сыл | Былаан (т) | Туолуута (т) |
| 2014 | 100 | 112 |
| 2015 | 145 | 160 |
| 2016 | 165 | 206 |
2015 с. 70 миэстэлээх эргэ хотону өрөмүөннээн үлэҕэ киллэрбиттэрэ.
2017 с. тохсунньу 1 к. сылгы собуотун 38, кэтэхтэр 15 ынах сүөһүлэрин кыстатан тураллар. 2016 с. нэһилиэк гранын ылан «Айда» сайылыкка ньирэй мэччийэр бүтэйин туппуттар.
# Көлө

Көлө диэн дьону уонна таһаҕаһы таһар техника.

# Көлө
## Көлө көрүҥнэрэ
### Сир

* Массыына
* Суксурҕа
* Автобус
* Трамвай
* Троллейбус
* Мотоцикл
* Мотороллер
* Мопед
* Бэлисипиэт
* Тэбинэр
* Арба
* Сыарҕа

# Көлө
## Көлө көрүҥнэрэ
### Уу

* Аал
* Тыы
* Катер
* Тыалҕанньыт
* Сал
* Умсар тыы

# Көлө
## Көлө көрүҥнэрэ
### Салгын

* Тайаара
* Хоролук
* Дирижабль

# Көлө
## Көлө көрүҥнэрэ
### Космос

* Космос аала

# Көлө
## Көлө уоҕа

Көлө энергия араас төрүтүттэн хамсыыр. Холобурдара:
* Киһи былчыҥа: билисипиэт уонна скейтборд
* Хамсатааччы: массыына, аал, тайаара
* Чаҕылыма: метро, чаҕыл суксурҕа, трамвай, троллейбус
* Харамай: арба уонна сэрии арбата
* Тыал: тыалҕанньыт, тыалҕан тыы, буер
* Хамсатар уоҕа суох көлөлөр: планер уонна салгын одоно
# Далай аан дойдутааҕы күнэ

Далай аан дойдутааҕы күнэ (ХНТ тылларынан: араб. اليوم العالمي للمحيطات, ‎исп. Día Mundial de los Océanos, нууч. Всеми́рный день океа́нов, фр. Journée mondiale de l'océan) — ХНТ бэлиэтиир күнэ. ХНТ Генеральнай Ассамблеята 2009 сыл олунньу 12 күнүгэр олохтообута (№ A/RES/63/111 резолюция ). Сыл ахсын бэс ыйын 8 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Күн кэнсиэпсийэтин бастаан Канаадаҕа баар Аан дойдутааҕы далайы туһаҕа таһаарар киин (ICOD) уонна Канаадатааҕы далай института (OIC) 1992 сыллаахха оҥорбуттара уонна Сир Саммитыгар – ХНТ кэмпириэнсийэтигэр Рио-де Жанейроҕа (Бразилия) көрдөрбүттэрэ. 2002 сыллаахтан аан дойдуга «Далай» диэн бырайыак тарҕанан барбыта. Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэрэ «Далай аан дойдутааҕы күнүн» 2008 сыллаахха аан бастаан билиммитэ. Бу күнү бэлиэтээһин аан дойдуга Бигэ сайдыы соруктарын (всемирные цели устойчивого развития, ЦУР) өйүүр уонна дьон-сэргэ болҕомтотун далайы көмүскээһиҥҥэ уонна кини ресурстарын таба туһаныыга тардар.

# Далай аан дойдутааҕы күнэ
### Күн дэбиистэрэ

Сыл ахсын күн дэбииһэ талыллар. Кэнники сыллар дэбиистэрэ:
* 2022: «Барҕарыы: далай туһугар бииргэ хамсаныы» ("Revitalization: Collective Action for the Ocean")
* 2023: «Далай планета: Приливтэр уларыйыылара» ("Planet Ocean: Tides are Changing")
* 2024: «Саҥа дириҥнэри уһугуннарыы» ("Awaken New Depths")

# Далай аан дойдутааҕы күнэ
## Эбии маны көр

* Байҕал аан дойдутааҕы күнэ
* Ууну харайыы аан дойдутааҕы күнэ
* Тулалыыр эйгэ аан дойдутааҕы күнэ
* Кииттэр аан дойдутааҕы күннэрэ
# Бернулли, Якоб

Я́коб Берну́лли (ниэм. Jakob Bernoulli, тохсунньу 6, 1655 с., Базель – 1705) — швейцария математига. Вероятность (сабаҕалааһын) түөрүйэтин уонна Математическай ырытыы олохтооччулартан биирдэстэрэ. Бернулли, Иоганн убайа буолар. Кинилиин тэннэ Вариационнай исчисленияны саҕалаабыта. Чааhынай түгэни дакастаабыта Улахан чыыhыла сокуона — Бернулли теоремата буолар. Базель университетыгар математика профессора (1687 сылтан саҕалаан). Берлин уонна Франция билим академиятын чилиэнэ.

# Бернулли, Якоб
## Олоҕун олуктара

Аҕата Николай Бернулли диэн фармацепт иэдэлээҕэ. Бастаан, аҕатын баҕатынан Базаель университетыгар таҥара үэрэҕэр үэрэммитэ, ол сылдьан бэйэтэ математиканан дьарыгырбыта. Университекка 5 омук тылын үэрэппитэ (французкай, итальянскай, английскай, латинскай уонна греческай). 1671 сыллаахха философия оттүнэн учуонай истиэпэнин ылбыта. 1676-1680 сылларга Европаны кэрийбитэ. Ол сылдьан Францияҕа Декарт идеяларын үэрэппитэ. Дойдутугар төннөн баран чааhынай учууталынан үлэлээбитэ. 1682 сыллаахха Нидерландыга уонна Англияҕа сылдьыбыта. Ол сылдьан Гюйгенстыын, Гуктуун уонна Бойллыын билсибитэ. Эһиилги сылыгар Юдит Штупанус диэн кыыһы кэргэн ылбыта. Уоллаах кыыс оҕоломмуттара. 1683 сылтан Базель университетыгар физикаҕа лекция ааҕар буолбута. 1687 с. Базель университетыгар профессорынан талыллыбыта, онно олоҕун тухары улэлээбитэ. 1699 сыллаахха Франция билим академиятын чилиэнэ буолбута, онтон 1702 сыллаахха Берлин билимин академиятыгар эмиэ киирбитэ. 1705 с. атырдьах ыйын 16 күнүгэр сэллик ыарыттан сылтаан суох буолбута. Базель сборугар көмүллүбүтэ. Уҥуоҕун маhыгар логарифмическай спираль уруhуйдаммыта. Якоба уонна Иоганна Бернулли ааттарынан ый кратера ааттаммыта.

# Бернулли, Якоб
## Ситиһиилэрэ

1690 сыллаахха кривой Лейбнициҥ токур формалаах сорудаҕын суоттаан, дакаастабылын таhаарбыта. Ол үрдүнэн дифференциальнай интеграл суотун оҥорбута, маны суоттуон иннинэ «интеграл» диэн өйдөбүл биллибэт этэ.

# Бернулли, Якоб
## Туhаммыт литература

* https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Бернулли,_Якоб
# Идиллия

Идиллия – былыргы буколическай поэзия тыа, боростуой үлэhит дьон олохторун киэргэтэн көрдөрөр жанра. Айылҕа кэрэ көстүүлэрин, кыhалҕата суох, чэпчэки чуумпу олоҕу, айылҕа хоонньугар көҥүл көччүйүүнү, бириэмэни көргө-нарга атаарыыны туойар. Идиллия общество олоҕун уустук, кылаассабай утарсыыларын тумнар, ол иhин бу жанрынан үгэс курдук, консервативнай суруйааччылар туhаналлар. Кэнники улам сүтэн барбыта.
# American Broadcasting Company

American Broadcasting Company (ABC), АХШ биир улахан телевидения тэрилтэтэ, хас даҕаны канааллары уонна радиостанциалары бас билэр, олор ахсааннарыгар итинник же ааттаах ABC сонун кэпсиир канаалын бас билэр. 1996 сылтан ыла ABC тэрилтэ Walt Disney конгломератка бас билинэр.
# Мүслым Маҕомаев

Мүслым Маҕомаев (азерб. Müslüm Məhəmməd oğlu Maqomayev, ааҥл. Muslim Magomayev ол эбэтэр (the) Soviet Sinatra) (1942–2018) — сэбиэскэй уонна азербайджанскай ыпыаһыт, опернай эстрада ырыаһыта. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр 1942 сыллаахха Баку куоратка төрөөбүтэ, Алтынньы 25 күнүгэр 2008 сыллаахха Москваҕа өлбүтэ.
# Кэмбридж принцессата Шарлотта

Халыып:Infobox Royalty
Кэмбридж принцессата Шарлотта (ааҥл. Charlotte Elizabeth Diana, 2015 сыл ыам ыйын 2 күнүгэр) Принц Уилььям уонна Катерина герцогинятын кыыстара, Чарльз, Уэльс принцын уонна Уэльс принцессатын Диана сиэннэрэ, Иккис Елизавета харалыаба кэнниттэн троҥҥа тахсарга төрдүс киһи буолар.

# Кэмбридж принцессата Шарлотта
## Төрөөһүнүн биллэриитэ

Кембридж герцогинятын иккистээн оһоҕостооҕун туһунан Харалыаба дьиэ кэргэнэ 2014 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр иһитиннэрбиттэрэ. Герцог дьиэ кэргэнин сайтыгар 2014 сыл алтынньы 20 күнүгэр 2015 сыл муус устар ыйыгар кэтэһэллэрин туһунан суруйбуттара..
2015 сыл муус устар 9 күнүгэр оҕо Лондоҥҥа төрүүрэ биллибитэ, ол балыыһаҥа убайа, аҕата уонна абаҕата төрөөбүттэрэ.
Кэмбридж принцессата ыам ыйын 2 күнүгэр Лондон бириэмэтинэн сарсыарда 8:34 аҕата баарыгар төрөөбүтэ. Ыйааһына 3,71 кг этэ. Кембридж принцессата ийэтин кытта киэһээ балыыһаттан тахсыбыттара.
Ыам ыйын 4 күнүнэр аата Шарлотта Елизавета Диана буоларын туһунан иһитиннэрбиттэрэ.
# Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Хайахсыт нэһилиэк (урукку аата Иккис Хайахсыт). Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Туора Күөл.
Улуус кииниттэн 47 км. соҕуруу диэкки сытар, Таатта үрэх баһыгар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 580 киһи (сыл).
1990 сыллардаахха манна Өлүөнэттэн уу ситимэ тутуллан түмүктэммитэ. Сайын уу Тааттаҕа кутуллар.

# Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Устуоруйата

Боотурускай улууска 2-с Хайахсыт нэһилиэгэ 1835 сыллаахха баар буолбут.

# Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич (25.05.1869—1962), аатырбыт олоҥхоһут.
* Климов Михаил Дмитриевич (1914-1982) Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии кыттыылааҕа, Хайахсыкка бастакы колхозтары тэрийсибитэ. Өр сылларга колхоз бэрэссэдээтэлинэн, сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн үтүө субастаахтык, үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Кэлин Томпо оройуонугар отделения управляющайынан, сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. "Албан Аат" III cтепеннээх уордьанын, биэс бойобуой мэтээллэр кавалердара. Эйэлээх үлэҕэ кыайыыларын иһин Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан, 4 мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
* Тимофеев Афанасий Васильевич (1916-1991) Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии кыттыылааҕа.
* Тарасов Тарас Лукич (1956 с. ыам ыйын 14 к. төрөөбүт)— Арассыыйа суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.
* Потапов Константин Дмитриевич (1909—ХХХХ ), үтүөлээх учуутал.
* Сабырык (Родионов Константин Константинович) — Мэҥэ-Хаҥалас биллиилээх кыраайы үөрэтээччитэ
* Ноева Саргылана Еремеевна — филология билимнэрин кандидата.
* Илларионов Афанасий Петрович (1942–1998), Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин палаататын бэрэсэдээтэлэ.
* Филиппов Иван Иванович СР тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун уонна Хайахсыт нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

# Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Эбии маны көр

Бастакы Хайахсыт

# Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
# Словения

Словения (словен. Slovenija), официаллык Словения Республиката (Republika Slovenija) диэн Орто Эуропа дойдута. Адриатик байҕал хотугулуу-илин кытылыгар баар. Кирбиилэhэр Италиялыын арҕаа, Хорватиялыын соҕуруу уонна илин, Мадьаар Сириниин хотугулуу-илин уонна Аустриялыын хоту.
# Загреб

Загреб (Zagreb) диэн Хорватия киин уонна ордук улахан куората. Дойду үөрэх, култуура, политика уонна экономика киинэ. 2008 c. дьонун ахсаана 804,200 (тула эргинниин 1.2 млн).
# Royal Bank of Canada

Royal Bank of Canada (сах. Канаада ыаллыытын баана), Канаада саамай улахан баана уонна тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир элбэх харчылаах тэрилтэ, улахан финансовай конгломерата.
Сүрүннээн 80 омук дойдуларыгар 5 континеҥҥа үлэлиир, ол эрэн 70% бизнес эйгэтэ Канаадаҕа олоҕурар. Улахан мультинационал тэрилтэ буолар, үлэһиттэрэ уонна клиеннара 200 араас омук тылынан саҥараллар уонна 180 дойду олохтоохторо буолар (сахалар эмиэ).
Тэрилтэ сүрүннээн оҕо уонна Айылҕа харыстабылыгар үлэлиир, ол курдук Amway тэрилтэни кытта Африка, Америка, Канаада, Азия, Европа оҕолоругар босхо детсад тутарга харчы көрөр. Амазонка уонна Саха Сирин тыатын харыстыырга харчы көрөр (Арассыыйа былааһа оннук көрөрүн 2014 боппута, оппозициалары үбүлүүр диэн).
Салалтата — Торонто (Канаада), Нью Йорк (АХШ).