yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аан дойду үрдүнэн быһыттары утарар күн

Аан дойду үрдүнэн быһыттары утарар күн эбэтэр Өрүстэр күннэрэ — «Өрүстэр аан дойдутааҕы ситимнэрэ» (АХШ) диэн түмэт тэрилтэ көҕүлээһининэн сылын ахсын кулун тутар 14 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Быһыттары тутуу уу күүһүн туһанан электириичэстибэ ылаары, халаан уутутуттан көмүскэнээри уонна бааһыналары ууннан хааччыйаары ыытыллар. Аан дойдуга 45 тыһыынча бөдөҥ быһыт (15 миэтэрэттэн үрдүк) баар. Улахан быһыттар саамай элбэхтик Кытайга тутуллубуттар: 22 тыһыынча (аан дойду быһыттарыттан 45%). Иккис миэстэҕэ АХШ - 6575, онтон урукку ССРС, Ииндийэ уонна Япония. Онтон аҥаардара уу кутууга аналлаахтар: үүнээйи үүннэрэр сирдэр 30 - 40% быһыттан тутулуктаахтар. 75 дойдуга бөдөҥ быһыттар халаан уутун тохтотоллор. Дойдулар үс гыммыт биирдэрэ электириичэстибэлэрин улахан аҥаарын гидростанциялартан ылаллар.
Ол эрээри быһыт тутуута - айылҕаны уларытыы биир көрүҥэ. Кэлиҥҥи 50 тыл тухары бөдөҥ быһыттары тутуу түмүгэр 30-60 мөл. киһи көһөргө күһэллибитэ. Быһыты тутуу түмүгэр 400 тыһ. кв. км өҥ буордаах сирдэр уонна сыаналаах ойуур тимирдиллибитэ. Саха сиригэр алмаас хостооһунугар электроэнергия ирдэммитигэр Бүлүү өрүскэ 60-с сс. быһыт туппуттара. Ол түмүгэр Туой Хайа бөһүөлэк олохтоохторун көһөрбүттэрэ, өбүгэлэрин сирэ, уҥуохтара уу анныгар хаалбыта. Быһыт үөһээ өттүгэр үөскээбит Бүлүү байҕалын түгэҕэр тыа тимирбитэ, онтон сылтаан өрүс фенол холбоһуктарынан уонна атын сытыйыы бородуукталарынан сүһүрдүллүбүтэ.
Быһыттар туһалаах өрүттэрин сэргэ омсолоох өрүттэрин болҕомтоҕо ыларга анаан аан дойдуга 80-с сс. быһыттары утары хамсааһыннар баар буолбуттара. Холобур, Латвияҕа Даугава өрүһү быһыттыыр бырайыагы утарыыттан саҕалаан дойду ССРС-тан арахсарыгар тиийэ туруорсубуттара. ССРС-ка Сибиир өрүстэрин соҕуруу Орто Азияҕа хайыһыннарар бырайыак баар буола сылдьыбыта. Маны элбэх киһи, экологтар утарбыттара.
# Аньыы диэн саха тыла буолбатах

Аньыы диэн тыл саха тыла буолбатах. Бу тылы 19-с үйэҕэ нуучча аҕабыыттара православнай таҥара үөрэҕин «грех» диэн тылын сахалыы тылбаастаарылар булан кэбиспит саҥа тыллара буолар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр бары үөрэхтээхтэр «айыыны оҥоруу үчүгэй» диэн үөрэҕи өрө тутаннар айыыны оҥорууну үчүгэй эрэ курдук сыыһа санааҕа киирбиттэрэ. Онтон киһи куһаҕаны оҥоруутун нуучча аҕабыыттарын үтүктэннэр, «грех» диэн тылы тылбаастааннар «аньыы» диэн тылы туһана сатыыллар, саха дьонун барыларын албынныыллар. (1,57).
Дьон олоҕор халыйыыны үөскэппит сэбиэскэй былаас эстибитин кэннэ айыыны үчүгэй диэһин, айыы диэн тылы улаханнык, дорҕоонноохтук этии суох буолуо этэ.
Билигин даҕаны эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо; суруйааччылар, учуонайдар, нуучча тылын быһалыы үтүктээччилэр бу сыыһаны салҕаан иһэллэр. Бэйэлэрэ оҥорор, тутар үлэһиттэр киһи оҥорор быһыыта икки аҥы арахсан; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын бэйэлэрэ билэллэр.
Сахалар айыы диэн тыллара бэйэтэ киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин биллэрэн икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ хаһан да уларыйыа суоҕа. (2,32).
«Аньыы» диэн тыл сахаларга былыр-былыргыттан суох тыл. "Аньыы" диэн тылы булан тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар.

# Аньыы диэн саха тыла буолбатах
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
# Хонуу былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Муома улууһун "Хонуу" сэлиэнньэтин былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Былаах «Муома национальнай нэһилиэк» олохтоох тэриллии депутаттарын Сүбэтин 2007 сыл ахсынньы 13 күнүнээҕи 8 №-дээх Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

# Хонуу былааҕа
## Дьүһүнэ

Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар. Устатын уонна кэтитин сыһыаннаһыыта 135:90.
Былаах икки өҥнөөх: хонуутун өҥө — от күөх, төгүрүктүҥү балаһалара — халлаан күөх.
Халлаан күөх балаһалар, былаах хаҥас кытыытыттан үөһээ уонна аллараа муннуктарыттан тахсан, ортотунан биир балаһаҕа холбоһоллор. Халлаан күөх өҥ былаах иэнин 1/4 ылар, ортоку балаһа кэтитэ 20 см, муннуктартан тахсыбыт балаһалар кэтиттэрэ — 10 см. От күөх өҥ былаах иэнин 3/4 буолар.

# Хонуу былааҕа
## Ытык бэлиэ олоҕо

* Былаах хаҥас кытыытыттан үөһээ уонна аллараа муннуктарыттан тахсар балаһалар Хонуу сэлиэнньэтин сиринэн устар хайа өрүстэрин — Индигирканы уонна Муоманы — бэлиэтииллэр.
* Былаах ортотунан ааһар суон балаһа бу икки өрүстэр силбэһиилэрин түмүгэр үөскээбит күүстээх, ытылҕаннаах, дохсун сүүрүк Муома сиригэр олох биэрбитин көрдөрөр.
* Балаһалар маҥан өҥнөөх, өрүстэри кыйа, тулалааһыннара хотугу сир нэһилиэгэ кытаанаҕын биллэрэр.
* От күөх өҥ — саҥалыы сайдыы уонна быйаҥнаах үүнүү өҥө.

# Хонуу былааҕа
## Былаах ааптара

* Андреев А.
# Саха өрөспүүбүлүкэтээҕи музыка үнүстүрүмүөннэрин оҥорор мастарыскыай

Саха өрөспүүбүлүкэтээҕи музыка үнүстүрүмүөннэрин оҥорор мастарыскыай (автономнай государственнай тэрилтэ) — Горнай улууһун Бэрдьигэстээх нэһилиэгэр баар мастарыскыай.
Саха музыкальнай үнүстүрүмүөннэрин оҥоруунан дьарыктанар. Смычковай, струннай, ударнай, шумовой уонна духовой үнүстүрүмүөннэри (барыта 37 аат) оҥорор.
Салайааччы — дириэктэр Пахомов Петр Степанович, норуот уус-уран маастара.
Ситим-сирэ: http://musicmaster.gornai.ru Архыыптаммыт 2011, Алтынньы 16 күнүгэр.
# Ухань

Уха́нь (info) (Wuhan, 武汉) — Кытайга баар бөдөҥ куорат. Хубэй провинциятын киинэ. Киин Кытай ордук хойуу киһилээх куората, олохтоохторун ахсаана 12 мөл. кэриҥэ.
Янцзы уонна Ханьшуй өрүстэр силбэһэр сирдэригэр турар.
Бу кэмҥэ (2020 сыл) COVID-19 коронавирус тарҕаныытын саҕалаабыт сиринэн аан дойдуга аатырда.
# Греция

Греция (грек. Ελλάδα ή Ελλάς ή επίσημα Ελληνική Δημοκρατία, Elláda), официаллык Грек Республиката (Ελληνική Δημοκρατία, Ellīnikī́ Dīmokratía) диэн Балкан тумул арыытын соҕуруу өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр Албаниялыын, Македония Республикатыныын уонна Болгариялыын хоту уонна Түркийэлиин илин. Грецияттан илин уонна соҕуруу Эгей байҕала уонна арҕаа Ион байҕал бааллар. Сир ортотунааҕы байҕал илин бассейныгар элбэх арыылардаах.
Греция Эуропа, Азия уонна Африка икки ардыларыгар сытар. Грецияҕа демократия, арҕаа философия, Олимпия оонньуулара, арҕаа литература уонна историография, политика үөрэҕэ, математика уонна да атын үөрэхтэр үгүс төрүттэрэ уонна сиэрдэрэ, драма, трагедия уонна комедия үөcкээбиттэрэ.
Греция Эуропа Униятын (1981) уонна NATO (1952) кыттыылааҕа. Киин куората Атина; атын сүрүн куораттара: Тессалоники, Патрас, Эраклион, Ларисса, Волос, Иоаннина, Кавала, Родос уонна Серрес.
# Майаҕас

Бу аат хас да суолталаах
* Майаҕас — балык
* Майаҕас — Уус Алдаҥҥа баар нэһилиэк
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Собакин Семён Гаврильевич

Семен Гаврильевич Собакин (1896-1990), норуокка биллэринэн Томойо Сэмэн, 1896 сыллаахха от ыйын маҥнайгы күнүгэр Даайа-Амматыгар Тэйэр Хайа анныгар төрөөбүтэ.
Эдэр сааҺыттан булчут үксүн хара тыаҕа сылдьыбыта. Кэпсээнэ киирбит биир түгэнинэн, Иннокентий Михайлович Сибиряков илиинэн суруйбут ахтыытыгар бэлиэтээбитэ баар. Онно кэпсииринэн биир сыл, күһүн хаһыа да буолан 34 тайаҕы, 3 эһэни бултаабыттар. Оннук хорсуннаах, улахан булчут этэ.
Семен Гаврильевич сэриигэ 1943с. ынырыллан барар. Бастаан Белоруссия Минск куоратыгар Киров аатынан метзаводка улэлээбит. 1945(1946)с. сэриигэ атаҕар таптаран бааһырар, госпитальга эмтэнэн баран, сайын дойодутугар эргиллэн кэлбит. Кэлин тыыннааҕар соҕурууттан полковник званиелаах нуучча киһитэ кэлэн көрсөн, сэрии сылларыгар кинини уонна саллааттары өлөр өлүүттэн быыһаабытын иһин махтанан барбыта. Сэрии кэннэ эмиэ булт соноругар сылдьыбыт, холкуоска үлэлээбит.
Семен Гаврильевич былыргыны, дьону, сири-уоту билэрин үгүстүк бэлиэтии этэллэрэ. Кини, Эмээхсининээн Анастасия Семеновналыын Мырылаҕа Чурапчы улууһугар, кыра кыыһыгар Татьяна Семеновна Хомподоеваҕа олорбуттара. Сайынын үксүн Тэйэр Хайа анныгар бэйэтэ туппут кыракый балаҕаныгар олороро. Онно норуот суруйааччылара Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон анаан-минээн кэлэн ыалдьыттаан, ирэ-хоро кэпсэтэн ааспыттара. Саха ходуоһунньуга Афанасий Осипов, Тэйэр Хайаҕа кэлэн уһуннук олорон уруһуйдаан ааспыт. Бука Амма кэрэ айылҕатын суруйан барбыта. Онно Семен Гаврильевич сиэнинээн оттуу тахсаары турдахтарына, тохтотон уруһуйдаабыта.
Оҕолоро, билэр дьоно ахталларынан хойуукка диэрт Аҕа дойду сэриитин дастабарыанньатын ылбакка, эмэхэнинээн сокуонунан көрүллэр пенсияларын анаппакка, туһаммакка барбыттар."Оҕолорбут иитиэхтэрэ, сударстваҕа сэлээннэммэппит"-диэн этэллэрэ үһү. Оннук сэмэй, көнө эбиттэр.
Семен Гаврильевич, Таатта Тыараһа Харбалатыттан, Моттуевтар кыыстарын Анастасияны кэргэн ылан 8 оҕоломмуттара.
Билигин, Томойолор сиэннэрдиин, хос сиэннэринээн 200-кэ буолан, Тааттаны, Чурапчынан куоратынан, республика араас муннуктарынан олороллор.
Семен Гаврильевич 1990с. 91 сааһыгар сылдьан, оттон Анастасия Семеновна 1985с. бу олохтон барбыттара. Көмүс уҥуохтара Ытык-Күөл, Саһыл Уйалаах кылаабыыһытыгарм хараллыбыттара.
# Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогика училищета

Дьокуускайдааҕы С.Ф. Гоголев аатынан 1 №-дээх педагогика училищета (ЯПУ). Учууталлары бэлэмниир орто анал үөрэх тэрилтэтэ.
1937 сыллаахха Педтехникум педучилищеҕа кубулуйбута. Оскуола уонна оскуола иннинээҕи иитии отделениялардаах этэ.
1947 сыллаахха пионердар отделениелара аһыллар.
1957 сыллаахха муусука отделениета аһыллар.
1962 сыллаахха физика култууратын отделениета аһыллар.
1987 сыллаахха эбээн уонна эбэҥки отделениета хаттаан аһыллар.
Тэриллиэҕиттэн ыла ЯПУга биллиилээх педагогтар үлэлээбиттэрэ: Романов И.М., Самсонов П.Н., Романов М.П., Потапов К.Д., Саввин З.П., Антипин А.Г., Белозерова Т.А., Ефимова М.С., Жилянина В.М., Серкина Л.П., Скрыбыкин Е.Н., Филиппова М.И. уонна да атыттар.
1937 - 1991 сылларга ЯПУ 3874 учууталы бэлэмнээн таһаарбыта.
Билигин Педагогика коллледжа диэн ааттаах.

# Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогика училищета
## Өссө маны көр

* Дьокуускайдааҕы педагогика техникума
* 1 №-ээх Педколледж саайта

# Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогика училищета
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Дьугдьуур

Дьугдьуур — киэҥ сир-дойду саҕатыгар өрүстэр тардыыларын араарар кирбии үрдүк хайа.
Дюгдир, дюгдюр (эбэҥк.) — өрүстэр тардыыларын кирбиитэ.

# Дьугдьуур
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Эйэ

Эйэ диэн сэрии уонна охсуһуу суох бириэмэтэ. Улаханнык толкуйдаатахха, эйэ диэн гармония, уу-чуумпу, туох да мэһэйлээбэт туруга.
Дойдулар икки ардыгар эйэ баар буоллун диэн элбэх тэрилтэлэр үлэлииллэр. Бастакы оннук тэрилтэнэн Аан дойду бастакы сэриитин бириэмэтигэр Лига Наций (ааҥл. League of Nations) буола сылдьыбыта. Иккис аан дойду сэриитин тохтоторо кыаллыбатаҕар Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэтэ үөскээбитэ уонна билигин аан дойдуга эйэни оҥоро сатыыр. Ол аата, билигин биир дойду атын дойдуну саба түстэҕинэ ХНТ дойдулара кэлэн эйэни олохтуурга көмөлөһөллөр. Бу идеяны АХШ Соҕуруу Кэриэйэни уонна Кувейты хаххалыырга туттубута.
Альфред Нобель сыллааҕы эйэ иһин ситиһиилээхтик үлэлээбит киһиэхэ бириэмийэни олохтообута

# Эйэ
## Эйэ араас религияларга

Буддистар эйэ аан дойду бары эрэйдэниитэ тохтоотоҕуна биирдэ баар буолар дииллэр. Ону тохтоторго Түөрт Үтүө Кырдьык диэн үөрэх баар буолбута.
Дьэбэриэйдэр уонна христианнар Таҥараны кытта сыһыантан олохтонор диэн итэҕэйэллэр.

# Эйэ
## Хамсаныылар уонна активизм
### Эйэ иһин хамсааһын

Ханные эмит сэриини тохтотор сыаллаах-соруктаах хамсаныыны аан дойду эйэтин олохтуур хамсааныыга киллэрээччилэр. Ол сыалы тиийэргэ үксүгэр пацифизм, күүһүлээһинэ суох охсуһуу, димпломатия, бойкот, демонстрациялар уонна сокуону уларытар лобби туттуллаччылар.
# T2

t2 — Арассыыйа сибээс хампаанньата, 2003 сыллаахха Швеция Tele2 AB хампаанньата Россияҕа атыыласпыт хампаанньаларын холбообута. Чэпчэки сотовай сибээс өҥөтүн оҥорор хампаанньа буолар. Билигин Россия 69 субьектарыгар сибээс өҥөтүн биэрэр.
Штаб квартирата Москва куоракка баар.
2013 сыл кулун тутар 27 күнүгэр шведскай Tele2 AB хампаанньа ВТБ группатыгар 100% акциятын атыыланара биллэриммитэ. 2014 сыл олунньу ыйыгар, Tele2 уонна Ростелеком активтарын холбоһоллорун биллэрбиттэрэ, онон Tele2 саҥа федеральнай (МТС, Мегафон Билайн кэнниттэн) суотабай сибээс хампаанньата буолан турар.
# Буустаах

Буустаах күөл. Усуйаана улууһун территориятыгар Дьааҥы — Индигир намталын хотугу өттүгэр сытар күөл.
Тардыытын иэнэ 1640 км². Бэйэтин иэнэ 249 км². Устата 23 км, кэтитэ 14 км. Күөлгэ Архыып Үрэҕэ түһэр. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Балыга дэлэй.

# Буустаах
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980.
# Охтырка

Охтырка (укр. Охтирка) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 49 349 (2012).
# 1717

1717 сыл.

# 1717
## Туох буолбута

* Тохсунньуга Дьокуускайга гетман Мазепа биллэҕэ Андрей Войнаровский кэлбит. Таайа Полтава кыргыһыытын кэнниттэн таҥнарыахсытынан биллибитин кэннэ.
* Тохсунньу 4 — Нидерланд, Британия уонна Франция Тройственнай сойуус түһэрсэн, күүстээх Испанияны утары куомуннаспыттар. Онтон сылтаан Европаҕа тыҥааһын үөскээбит, сэрии буола сыспыт.
* Атырдьах ыйын 15 — Арассыыйа, Франция уонна Пруссия Амстердамнааҕы сөбүлэҥи түһэрсибиттэр.

# 1717
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутия, хроника, факты, события. 1632 - 1917. Якутск, 2002 г.
# Петрова Татьяна Михайловна - Мойуу кыыha

Петрова Татьяна Михайловна – Мойуу кыыhа -
1964 сыллаахха Ханалас улууьун I-Дьеппен нэьилиэгигэр тереебутэ. I-Дьеппен орто оскуолатыгар уерэммитэ. 1985 сыллаахха тыа хаьаайстыбатын техникумук уерэнэн бутэрбитэ. Билигин «Сардаана» о5о саадын бухгалтера. «Олуенэ долгуннара», «Айар кут» литературнай тумсуулэр чилиэнэ.
2015 сыллаахха «Дьеппенум оьуордаах ыллыгынан» (хоьооннор хомуурунньуктара) диэн кинигэтэ тахсыбыта. Хоьоонноро «Чолбон», «Чолбон» сурунаал «Сэмсэ»сыьыарыытыгар, «Курулгэн», «Ханыл» сурунаалларга, «Орто дойду поэттарын куен курэьин айымньылара» (2015с), «Олуенэ долгуннара» (2016с.) бэчээттэммитэ.
«Иэйиим илгэтэ - тылбааска» (тылбаастар - переводы) Кинигэ5э автор Федор Тютчев, Сергей Есенин, Дагестан народнай поэта Расул Газматов, Константин Симонов, Николай Добронравов, Светлана Кунакулова, Лариса Рубальская, Ирина Самарина, Евгений Евтушенко уонна да атыттар суруйааччыларга тылбааьын холонуута киирдэ. Кинигэ аа5ааччы киэн эйгэтигэр ананар.
3 кыыс о5олоох, сиэннэрдээх.
# Колесникова Лилия Иннокентьевна

Колесникова Лилия Иннокентьевна (1933 с. алтынньы ый 28 күнэ, Сунтаар с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһинин бочуоттаах бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара, Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

# Колесникова Лилия Иннокентьевна
## Олоҕун олуктара

· 1933 с. алтынньы 28 күнүгэр Саха АССР Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
· 1954 с. – Сунтаардааҕы 1№-дээх оскуоланы бүтэрэр
· 1960 с. Саха государственнай университет историко-филологическай факультетын нуучча салаатын үөрэнэн бүтэрэн нуучча тылын уонна литературатын учуутала идэни баһылыыр
· 1957 с. – Ньурба оройуонун Акана, онтон Чаппанда сэттэ кылаастаах оскуолаларыгар үлэлиир
· 1963-2010 сс. – А.П.Павлов аатынан Сунтаардааҕы 1 №-дээх оскуолаҕа нуучча тылын уонна литературатын учуутала

# Колесникова Лилия Иннокентьевна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна,
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара бэлиэ
- “Саха Өрөспүүбүлүкэтин педагогтарын династиялара” бэлиэ
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһинин бочуоттаах бэтэрээнэ
- Сунтаар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо
# Алексеев Егор Александрович

Алексеев Егор Александрович — 1905 с. төрүөх, 1941 с. ыҥырыллыбыт, 1944 с. кэлбит. Новосибирскай уобалас, чааһа биллибэт, 1981 с. өлбүт.
# Калласте

Ка́лласте (эст. KallasteKallaste), 1923 сыллаахха диэри Красные горы — Эстония уһук илин куората, Тартумаа уезка киирэр, Чудской күөл кытылыгар турар. Олохтоохторо балыгынан олороллор. Олохтоохторо үксэ нууччалар. Эстоннар 15% кэриҥэ.

# Калласте
## Галерея

* Чудской күөл
* Кытыл
* Девон көстөр
* Чудской күөл
* Тахсыы
* Чудской күөл кытыла
* Калласте көстүүтэ
* Калласте киин уулуссата
* Православнай сыаркап
* Дьиэ
* Автостанция
* Сэбиэскэй буойуттарга мэҥэ
* Православнай кылабыыһа

# Калласте
## Быһаарыы

* ↑ Географические наименования Эстляндии-Эстонии Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 19 күнүгэр.
# Украин Национальнай Сойуустара

Украин Национальнай Сойуустара (укр. Український Національний Союз) — диэн Украинаҕа политика партията. От ыйа 15 2012, Виталий Кривошеев партия салайааччыта буолбута.
# Саввинов Николай Николаевич

Саввинов Николай Николаевич — өрөспүүбүлүкэ 13 төгүллээх чөмпүйүөнэ, эр дьоҥҥо ССРС финалыгар бастакынан суолу тэлбит, Европа бэтэрээннэригэр боруонса мэтээллээх, аан дойдутааҕы маастар.
1940 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр төрөөбүт. 60-с сыллартан 90-с сылларга диэри өрөспүүбүлүкэҕэ биллибит.
Биир саастааҕар холкуостаах аҕата өлбүт. Онон балтын кытта аҥаардас ийэлэрин тула көппүттэр. Хата, букатын быстыах дьон, Куочай, Араҥастаах детдомнара баар буолан, сүһүөхтэригэр турбуттар. Детдом олоҕо үүт тураан буолбатах: иитээччи көрбөтүгэр-истибэтигэр туспа тыйыс сокуон баара чахчы. 7-с кылаастан Дьокуускайга көһөн кэлэн 2-с №-дээх оскуолаҕа үөрэммитэ. Манна интэринээккэ олорбута. Ким да атаҕастаабат, санныгар таҥнар таҥастаах, додо курдук аһыыр астаах. Иллэҥ кэмигэр Пионер дыбарыаһыгар тиийэн саахымат куруһуогар дьарыктанар. Математикаҕа дьоҕурдаах уол саахымат оонньуутугар түргэнник сыстар: 3 разряд нуорматын толорор. Ол саҕана 4, 5 разрядтар эмиэ баалларын ааҕыстахха, олус үчүгэй көрдөрүү. Сайыныгар юннаттар куорат таһынааҕы ыстаансыйаларыгар сылдьан иитиллэр. Бу сылларын Николай Николаевич «оҕо сааспар саамай дьоллоох кэмнэрим этэ» диэн долгуйа ахтар.
1958 с. Ленинград университетыгар математик идэтигэр үөрэнэр. 1963 с. программист идэтин баһылыыр. Онон Саха сиригэр бастакы программистартан биирдэстэрэ — кини. СГУ 72 кв. м иэннээх хоһугар тиҥиниир-таҥыныыр «Сетунь» диэн баараҕай ЭВМ-ҥа (ол саҕана Саха сиригэр соҕотох) үлэлиир. Судургутук эттэххэ, бастакы көмпүүтэргэ.
Норуот хаһаайыстыбатын бары салаатыгар: мэдьиссиинэҕэ, наукаҕа, сибээскэ, эргиэҥҥэ, ыстатыыстыкаҕа ааҕар-суоттуур үлэни Николай Николаевич оҥорор. Кини салалтатынан үлэлээбит дьон өрөспүүбүлүкэҕэ саҥа технология сайдарыгар баһылыыр-көһүлүүр оруолу ылбыттара.
Госкомстат бэрэстээтэлин солбуйааччы, Биэнсийэ өрөспүүбүлүкэтээҕи департаменыгар дириэктэри солбуйааччы дуоһунастарыгар айымньылаахтык үлэлээбитэ. Н. Н. Саввинов 1995 с. ыстатыыстыка үлэһиттэрин Эмиэрикэҕэ ыытан үөрэттэрэн, ким-хайа иннинэ сонун ньыманы киллэрбитинэн барбыттарын киин бэчээккэ суруйбуттара. Биэнсийэ сулууспатыгар үлэлии сылдьан Дьокуускайга Челябинскайдааҕы юридическай техникум филиалын астарбыта. Биэнсийэ реформатыгар сүҥкэн үлэни толорбута: киһи барыта учуокка ылыллан, биэнсийэни страховкалыыр сибидиэтэлистибэни ылбыта. Николай Николаевич СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. «Бэлэм буол» хаһыакка 70-с сылларга «оҕолор уонна маастардар» диэн күрэхтэһиини тэрийбитэ үгэскэ кубулуйда. Онтон бэттэх маастар да элбээтэ, гроссмейстер да толору буолла. Дуобат федерациятын Бүрүсүдьүүмүн эппиэттээх үлэһитэ.
Кэргэнэ Маргарита Семеновна бэтэринээринэй наука доктора, профессор, СТХГА-гар кафедра сэбиэдиссэйэ. Кыыһа Айталина Николаевна — экэнэмиис, Бэрэсидьиэн, Бырабыыталыстыба дьаһалтатын ыстаарсай референэ.

# Саввинов Николай Николаевич
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Геннадий Гурьев. Саха саарына Саабынап. «Кыым» хаһыат 3№ 2010 тохсунньу 28.
# Таоюань

Халыып:НП2
Таоюань (кыт. 桃園) — Тайвань хотугулуу-арҕаа өттүгэр турар куората, Таоюань провинциятын административнай киинэ.

# Таоюань
## Устуоруйата

Куораты XVIII үйэҕэ Хакка диэн омуктар туппуттар. Бу куорат кытыы эргиннэригэр персик мастарын олордон баран, бу сири «Тао-ах-юань» диэн ааты иҥэрбиттэр, тылбаастаатахха «персик саада» диэн эбит. Кэлин аата «Таоюань» диэҥҥэ уларыйар, уонна маннык ааттаах араас Цин династиятын дөкүмүөннэригэр 1888 сылга ахтыллар.

# Таоюань
## Транспорт
### Тимир суолт

Таоюань нөҥүө, Тайвань хоту уонна соҕуруу өттүн холбуур, тимир суола ааһар. Таоюань провинциятыгар түргэн сырыылаах тимир суолун тохтобула баар.

# Таоюань
## Транспорт
### Автобус

Автобус сырыылара, Таоюаны, атын провинциялары уонна куораттары кытары холбууллар.

# Таоюань
## Транспорт
### Норуоттар икки ардыларынааҕы Таоюань көтөр аал порда

Халыып:Главная Норуоттар икки ардыларынааҕы Таоюань көтөр аал порда (2006 сылга дылы норуоттар икки ардыларынааҕы Чан Кайши аатынан көтөр аал порда) — Тайваньҥа саамай элбэх киһини, таһаҕы тиэйэр көтөр аал порда. Икки терминаллаах, дойдулар икки ардыларынааҕы рейстары ылынар. Саҥа бырайыагынан, метро Тайпэйы уонна көтөр аал пордун ситимниэхтээхх.

# Таоюань
## Бырааттыы куораттар

Бүгүҥҥү күҥҥэ Таоюань түөрт бырааттыы куораттаах:
* Кенневик, АХШ олунньу 24 күнүттэн 1992
* Логан Сити, Австралия кулун тутар 18 күнүттэн 1995
* Балвы, Латвия олунньу 12 күнүттэн 1997
* Ирвайн, АХШ олунньу 2 күнүттэн 2001

# Таоюань
## Бэлиэлэр

* ↑ Taoyuan Citizen Diplomacy.

# Таоюань
## Ссылки

* Официальный сайт администрации Таоюаня Архыыптаммыт 2011, Ыам ыйын 9 күнүгэр. (ааҥл.)
* Бюро высокоскоростного железнодорожного транспорта, отделение проектирования MRT Архыыптаммыт 2008, Балаҕан ыйын 25 күнүгэр.(ааҥл.)
Халыып:Taiwan-stub
# Азия регионнара

А́зия — сирин иэнинэн уонна нэһилиэнньэтин ахсаанынан аан дойдуга саамай улахан континент. Европаны кытта бииргэ силлиһэн Евразия материгын үөскэтэллэр. Азия сирин-уотун уопсай иэнэ 43,4 мөл км², нэһилиэнньэтин ахсаана 4,2 млрд киһи. Азияҕа уонунан бөдөҥ уонна кыра государство баар. Хас биирдии государство айылҕата, хаһаайыстыбата уратылаах. Айылҕа, хаһаайыстыба уратыларын көрөн Соҕуруулуу-Арҕаа, Соҕуруу, Киин, Орто, Илин уонна Соҕуруулуу-Илин Азияны араартыыллар.

# Азия регионнара
## Соҕуруулуу-Арҕаа Азия

Бу бөлөххө Туурсуйа, Иран, Афганистан, Саудовскай Аравия уонна Аравия тумул арыыга баар кыра государстволар киирэллэр. Итини барытын ардыгар "Чугас Илин дойдулар" уонна "Орто Илин дойдулар" диэн ааттыыллар. Соҕуруулуу-Арҕаа Азия - аан дойду саамай былыргы культурата үөскээбит сириттэн биирдэстэрэ. Биһиги эрабыт быдан иннинэ онно сири оҥоруу, сүөһүнү иитии, үгүс ремесло, сири нүөлсүтүү баара.

# Азия регионнара
## Орто, Киин Азия

Бу бөлөххө Казахстан, Киргизия, Таджикистан, Туркмения, Узбекистан, Монголия уонна Кытай улахан өттө киирэр.

# Азия регионнара
## Илин Азия

Илин Азия территорията балачча улахан, Чуумпу акыйаан биэрэгин кыйа тыһыынчанан биэрэстэни тайыыр. Материк ити чааһыгар Корея тумул арыытын государстволара, Хотугулуу-Илин уонна Илин Кытай, арыыларга - Япония государствота бааллар.

# Азия регионнара
## Соҕуруу Азия

Соҕуруу Азия - биһиги планетабыт биир хойуу нэһилиэнньэлээх оройуона. Аан дойду нэһилиэнньэтин 1/5 кэриэтэ буолар. Азия континенын ити чааһыгар территориятын кээмэйинэн, географическай балаһыанньатынан уратылаах сэттэ дойду баар. Саамай сүдү дойдута - Индия. Саамай кыралара - Гималайга баар Бутан королевствота. Ол дойдулар үгүстэрэ акыйааҥҥа тахсыылаах, арай Непал уонна Бутан акыйаантан ыраах сыталлар.

# Азия регионнара
## Соҕуруулуу-Илин Азия

Соҕуруулуу-Илин Азияҕа Индокитай тумул арыытыгар уонна Малайскай архипелаг арыыларыгар баар дойдулар киирэллэр. Материк ити чааһын бөдөҥ государстволара Индонезия, Лаос, Вьетнам, Филиппиннэр, Малаккскай силбэһиигэ ити регион саамай кыра дойдута - Сингапур баар.
# Тоҥуо

Тоҥуо өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 350 км, тардыытын иэнэ 6940 км².
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ сытар, аллараа сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталынан устар. Ньурба уонна Үөһээ Бүлүү улуустар быысаһар сирдэринэн устар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар Логлор (76 км), хаҥас өртүттэн Тоҥуочаан (94 км).
Тоҥуо үрэх кытылыгар саха норуодунай поэта Бүөтүр Тобуруокап төрөөбүтэ, сахаҕа биллибит худуоһунньуктар уустар Бойтуновтар эмиэ бу үрэх сүнньүттэн төрүттээхтэр.

# Тоҥуо
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Дьында (суолталара)

* Дьында - муус көрүҥэ
* Дьында - сылгы ыарыыта
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.