yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Гармычаан

Гармычаан сис. Черскэй хайаларын систематын соҕуруу өртүгэр баар сис.
Муома өрүс баһын диэкки сытар. Муома сиһин сорҕото. Устата 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 2406 м. үрдүккэ тиийэр.

# Гармычаан
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
# Аммосов Федот

Аммосов Федот - "якутский сын боярский", 1745 сыл ыам ыйын 19 күнүттэн 1747 сыл ыам ыйын 26 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. 1749 сыллаахха Дьокуускайга өлбүт.
Кини иннинэ бойобуоданан Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович) олорбут. Аммосов кэнниттэн бойобуоданан полковник Жеребятников Иван Петрович анаммыт.

# Аммосов Федот
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх агронома

Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх агронома - Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын сайдыытыгар үлахан өҥөлөөх агрономнарга иҥэриллэр ытык аат (сыбаанньа).
Өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатыгар идэлэринэн 15 сылтан итэҕэһэ суох үлэлээбит үрдүк квалификациялаах агрономнарга иҥэриллэр.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх агронома
## Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх агрономнара

* Гаврильева Варвара Ивановна — Нам орто оскуолатын технологияҕа уонна үүнэйини үүннэриигэ учуутала, Үөһээ Бүлүү.
* Турик Елена Павловна — «Агрофирма Хатас» ХЭТ биригэдьиир-агронома, Хатас
# Биэс (ахсаан)

5 (биэс) — дьиҥ ахсаан, 4 уонна 6 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# Биэс (ахсаан)
## Математикаҕа

* Үһүс көннөрү ахсаан (2, 3, 5 …)
* 2⁵ = 32
* Ахсаан биэскэ түҥэтиллэр сибикитэ: ханнык баҕар ахсаан биэскэ түҥэтиллэр, өскөтүн кини бүтэһик сыыппарата биэскэ түҥэтиллэр буоллаҕына (ол аата, 0 уонна 5 буоллаҕына)

# Биэс (ахсаан)
## Билимҥэ

* Бор атомнай нүөмэрэ
* Юпитер — Күнтэн бэһис планета буолар

# Биэс (ахсаан)
## Саха литературатыгар

* «Биэстэ эстэр бинтиэпкэм» — Күн Дьирибинэ хоһооно, норуот ырыата.
* «Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин» — остуоруйа.

# Биэс (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* Дагестан кода
* Ыам ыйа — сыл бэһис ыйа
* Үөрэхтээһиҥҥэ (биэс бааллаах шкаланан Россияҕа) үөрэнээччи билиитин сыаната, «туйгун» сыанаҕа сөп түбэһэр
* 5 солкуобай, 1934 сыл
* 5 солкуобай, ССРС 1961 сыл
* 5 харчы, ССРС 1979 сыл
* 5 солкуобай, РФ 2008 сыл
* Олимпийскай оонньуулар биэс тиэрбэстэрэ
# Түүн

Түүн — сарсыарда күн тахсыаҕыттан киэһэ киириэр диэри кэм.
# 875

875 сыл.

# 875
## Туох буолбута

* Ахсынньы 29 — Карл II Тараҕай, Илин Рим Империятын императора буолар.
# Кембрий

Кембрий (Кембрий үйэтэ, Кембрий системата) — геология периода, мантан Палеозой саҕаланар. 538,8±0,2 млн сыл нөҥүө саҕаламмыта, 485,4±1,9 млн сыл нөҥүө бүппүтэ, устата 51-57 млн сыл кэриҥэ.
Кембрий системата аан маҥнай 1835 сыллахха аҥгл чинчийээччи Седжвик А. киллэрбитэ уонна Уэльс латыын тылынан Cambria ааттаммыта.
Кини кембрий 3 отделга араарбыта. Аан дойдутааҕы стратиграфияҕа хамыыһыйата төрдүс отделы киллэриэххэ диэбитэ.

# Кембрий
## Кембрий бытарытыылара

Кембрий 3 отделга, 4 надъяруска уонна 10 яруска арахсар:
Хоту Америкаҕа уөһээҥҥи кембрий атыннык арахсар, манна 3 яруһу араараллар:
* Дресбах яруһа
* Франкон яруһа
* Тремиаелей яруһа
# Төҥүлү (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Төҥүлү — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Төҥүлү нэһилиэгин киинэ.

# Төҥүлү (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Төҥүлү нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Хатас (Нам улууһа)

Хатас — Нам улууһун Иккис Хомустаах нэһилиэгин киинэ.

# Хатас (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Иккис Хомустаах нэһилиэгэ (Нам улууһа)
# .ac

.ac диэн Туругуруу арыытын үрдүк таhымнаах ил домена.
# Атагюль Неслихан

Неслиха́н Атагю́ль Догулу́ (туур. Neslihan Atagül Doğulu; 1992 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр төрөөбүт, Турция, Стамбул) — турок биир саамай биллиилээх модела уонна киинэ, киинэ сэрийээлин артыыһа

# Атагюль Неслихан
## Биографията уонна карьерата

Неслихан Атагюль 1992 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар черкес хааннаах турок киһитигэр уонна Белоруссияттан төрүттээх дьиэ хаһаайкатын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Неслиханы таһынан, дбиэ кэргэн өссө биир оҕолооҕо. Ол курдук, кыыс бииргэ төрөөбүт убайдааҕа. Кини бэйэтин карьератын реклмама роликтарын устууттан саҕалаабыта. 2005 уонна 2006 сыллардаахха Tofita, Valenza Kids, Sütaş курук улахан биллэр хампаанньалар рекламалыыр роликтарыгар уһуллубута. 2006 сыллаахха олоҕор аан бастакытын «Первая любовь» диэн ааттаах киинэҕэ уһуллан, артыыс быһыытынан сүрэхтэммитэ. 2008 уонна 2009 сыллардаахха Неслихан «Листопад» диэн ааттаах элбэх сиэрийэлээх киинэ 34 сиэрийэтигэр уһуллубута..
2013 сыллаахха Неслихан Атагюль «Два лица Стамбула» диэн эмиэ элбэх сиэрийэлээх киинэ устуутугар кыттыбыта. Онно кини олоҕор аан бастакытын сүрүн оруолу оонньообута.
Ол гынан баран кини аан дойдуга биллэр артыыс быһыытынан үүнэн сайдан тахсарыгар «Всё, что мне осталось от тебя» (2015) диэн киинэ төһүү буолбута. Кини бу киинэҕэ Элим диэн биир саамай сүрүн оруолу толорбута.
Төһө даҕаны артыыс олус эдэр саастааҕын иһин, кини норуоттар икки ардыларынааҕы билиниини ситиспитэ. Олортон саамай элбэх бирииһин 2012 сыллаахха «Чистилище» киинэҕэ оонньоон ылбыта.

# Атагюль Неслихан
## Тус олоҕо

2013 сылтан Атагюль Кадир Догулу артыыстыын доҕордоспута; 2015 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр холбоһоллорун туһунан биллэрбиттэрэ. Уруулара 2016 сыллаахха от ыйын 8 күнүгэр буолбута.
Артыыс туохтааҕар даҕаны чуумпу киэһэлэргэ, иллэҥ кэмигэр кинигэни ааҕарын сөбүлүүр. Ол курдук. кини саамай сөбүлүүр суруйааччылара буолаллар: Франц Кафка, Карлос Кастанеда, Урсула Ле Гуин, ону таһынан кини Тим Бертон уонна Дэвид Линч киинэлэрин сэҥээрэр.
# Чаҕатай тыла

Чаҕатай тыла (Дьаҕатай тыла), чаҕатай түрки, былыргы узбек тыла (чаҕатайдыы: جغتای, jaĝatāy; ترکی, Turkī; узб. ﭼﯩﻐﻪتاي, chigʽatoy tili, чиғатой тили; уйг. چاغاتای تیلی, чағатай тили) — орто үйэлэргэ Орто Азияҕа тарҕаммыт түүр тыла. XV үйэ иккис аҥарыгар уонна XVI үйэҕэ литература тыла буолан тарҕаммыта.
Орто Азияҕа карлук, кыпчак уонна оҕус тыллаах түүр омуктары ыаллыы олорор буоланнар, чаҕатай тыла барыларыгар өйдөнөр, уопсай түүр тыла буолбута.
Билиҥҥи узбек уонна уйгуур тыллара чаҕатай тылыттан үөскээбитэр, ол иһин чаҕатай тылын сорох ардыгар "былыргы узбек тыла" диэн ааттыыллар.
Чаҕатай тылынан элбэх айымньы суруллубут буолан, бу тыл художественнэй ньымалара уонна терминологията күүскэ сайдыбыт. Чаҕатайдыы итэҕэл, философия, юридическэй уо.д.а. айымньылар суруллубуттар.
Чаҕатай тылын суруга арааб алпабыытыгар олоҕурар.

# Чаҕатай тыла
## История

Тыл үөрэхтээхтэрэ уонна историктар чаҕатай тылын туһунан, чуолаан бу тыл тарҕаммыт кэмин туһунан биир санаалара суох. Ол эрээри чаҕатай тыла сүрүннээн Орто Азияҕа XIII–XIV үйэттэн саҕалаан XX үйэ саҥатыгар диэри тарҕаммыт уонна киэҥник туттуллар этэ. Чаҕатай тыл Орто Азия араас тыллаах омуктарын уопсай тыллара буолбут.
ХV үйэ бүтүүтүттэн чагаҕай тылыгар уларыйыылар саҕаламмыттар: бу тыл харахааннар кэминээҕи уйгуур тылын норматыттан ыраатан, ордук билиҥҥи узбектар өбүгэлэрин тылларыгар майгынныыр буобут.
Чаҕатай тыла ССРС кэмигэр аныгы узбек тылын нормата оҥоһуллуор диэри туттуллар этэ. Ол курдук 1922 сыллаахха Ташкент куоракка дьадид хамсааһынын "Һакикат" диэн сурунаала чаҕатай тылынан тахсар этэ.
Чаҕатай тыла былыргы харахааннар тылларыттан үөскээбит, ол гынан баран бу тылга Самарканд уонна Андижан диалектарын (билиҥҥи узбек тылын өбүгэлэрэ диэххэ сөп) дьайыыта эмиэ күүстээх. Былыргы уйгуур тылыттан чаҕай тылыгар уйгуур суруга хаалбыт этэ, бу суругунан бастакы чаҕатайдыы айымньылар суруллубуттара. Түүр тыллаах омуктар наар хамсыы, көһө, уларыйа сылдьар буоланнар, чаҕатай тыла кэлин атын түүрдүү тыллар дьайыыларыгар түбэспитэ. Ол да буоллар бу тыл сүрүнэ карлук түүрдэрин тыла этэ. Ону таһынан чаҕатай тылыгар оҕус тыллаахтар (сүрүннээн Хорезм сиригэр) уонна кыпчак тыллаахтар күүскэ дьайбыттар. Дьиктитэ диэн чаҕатай тылыгар азербайдьаан тылын сорох элеменнэрэ эмиэ көстөллөр.

# Чаҕатай тыла
## Эбии көр

* Узбек тыла
* Уйгуур тыла
* Түүр тыллара
# Киhи сайдыытын индекса

Киhи сайдыытын индекса (КСИ) диэн дойдулары "киhи сайдыытын" таhымынан наардыырга туттуллар индекс, онон сайдыылаах, сайдар уонна сайдыыта суох дойдулар быhаарыллаллар.
КСИ үс сүрүн кээмэйдэри холбуур:
* Олох уhуна
* Билии уонна үөрэҕирии
* Олох стандарта
# DarkPlaces

DarkPlaces - Форест «LordHavoc» Хейл суруйбут оонньуу эндьиинэ. Аатырбыт Quake оонньуу эндьиинин форк’а. Босхо GNU GPL лицензиятынан тарҕанар. Nexuiz диэн шутерга туттуллубутун кэнниттэн аатырбыта.

# DarkPlaces
## Историята

Бу эндьиини Форест Хейл Quake эндьиинин базатыгар алта сылы быһа суруйбута.

# DarkPlaces
## Оонньуулар

Бу оонньуулар элбэхтэ уларыйаллар, бастакы эрэ версията тахсыбыт сыла суруллубут:
* 2002 — Nexuiz
* 2003 — Good Vs. Bad 2 (оҥорооччулар: Good Vs. Bad 2 хомаандата)
* 2003 — Transfusion (оҥорооччулар: The Transfusion барайыак)
* 2004 — Open Quartz (оҥорооччулар: Open Quartz хомаандата)
* 2005 — Defeat in Detail 2 (оҥорооччулар: Mauvebib)
* 2006 — Darsana (оҥорооччу: Chris Page)
* 2010 — Steel Storm (оҥорооччулар: Kot-in-Action Creative Artel)
* 2010 — Xonotic (оҥорооччулар: Xonotic хомаандата)
* Оҥоһулла илик, 2012 сыллааха альфа-версията тахсыбыта — Retro Blazer (оҥорооччу: Amilcar Parra)
* Тахсыбыт кэмэ биллибэт — Feral Flesh (оҥорооччу: Feral Flesh хомаандата)
* Тахсыбыт кэмэ биллибэт — The Hunted Chronicles (оҥорооччу: Chris Page)
* Статуһа биллибэт — WarQraft (оҥорооччу: diGGer)
* Статуһа биллибэт — Zymotic (оҥорооччу: Alientrap)
* Статуһа биллибэт — Quake 10 Year
* Оҥоһулла илик — Blood Omnicide (оҥорооччулар: RazorWind Games)
# Гана

Гана Республиката диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Кот д'Ивуардыын арҕаа, Буркина Фасолыын хоту уонна Тоголыын илин. Гуинея хомотун кытылыгар турар. «Гана» тыл «Сэрииhит хоруол» диэн тылбаастанар.
Гана сиригэр колония эратын иннинэ хас да былыргы хоруоллуктар бааллара, олор ахсааннарыгар Га-Данмес илин кытылга, Ашанти Империята уонна араас Фанте иллэрэ. Эуропа дойдуларыныын эргиэн XV үйэттэн саҕаламмыта, бастакынан Португалия этэ. Холбоhуктаах Хоруоллук 1874 сыллаахха Алтан кытыл диэн колония тэрийбитэ.
Холбоhуктаах Хоруоллуктан 1957 тутулуга суох ил буолбута.
# Чибыева Анастасия Ильинична

Чибыева Анастасия Ильинична (25.03.1927-02.09.2006) - учуутал, педагогическай үлэ ветерана.
1927 сыл кулун тутар 25 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһун Кыыллаах Арыытыгар төрөөбүтэ.
1952 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институту бүтэрбитэ.
Идэтинэн - история учуутала.
1966-1970 сылларга - Адыаччы оскуолатын учуутала.
1971-1977 сылларга - Адыаччы оскуолатын дириэктэрэ.
Анастасия Ильинична Чибыева оскуола материальнай баазата хаҥыырыгар, ис-тас көстүүтэ тупсуутугар, эстетическай иитии таһыма үрдүүрүгэр, учууталлар үлэлиир усулуобуйаларын тупсарыыга, бастыҥ педагогическай уопуту киэҥник тарҕатарга педколлективы түмэ тардан, оскуоланы оройуон бастыҥ оскуолатын кэккэтигэр киллэрэргэ күүһүн харыстаабакка үлэлээбитэ.
1977-1994 сылларга - оскуола учуутала, интернат иитээччитэ.
2006 сыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр сырдык тыына быстыбыта.

# Чибыева Анастасия Ильинична
## Туһаныллыбыт сирдэр

Адыаччы орто оскуолата. - Баатаҕай: 2007 сыл.
# Цилиндр

Математикаҕа, цилиндр — геометричекэй эттик, коно муннук биир оттугуттэн эргийэриттэн тахсар, цилиндрическай ньууруран граниссалаах уонна икки параллельнай хаптайдаах. Цилиндр типтара: коно, иннэри уонна наклоннай. Призма — эмиэ цилиндр арааhа буолар.

# Цилиндр
## Ойоҕос иэнэ

* Ойоҕос иэнэ — уhунун хайа быhыыга тогуллэмитэ буолар.
* Цилиндр тэнитиитэ — коно муннук, ханна $h$ - урдуктээх уонна $P$ - уhуннаах.
* Ойоҕос оттутун иэнэ — $h\cdot P$ буолар.
* Толору иэнэ — $2\pi R\left(h+R\right)$ буолар.
* Цилиндр сабардама (объём): $V=S\cdot l$, ханна $V$ - сабарда, $S$ - иэн уонна $l$ - образующая. Тогурук цилидрга: $V=\pi R^{2}h=\pi \left({\frac {d^{2}}{4}}\right)h$, ханна π - 3.14 …, $R$ - радиуhа, $h$ - урдугэ уонна $d$ - диаметра.
# Ровно

Ровно (укр. Рівне) диэн Украина куората. Ровно уобалас административнай киинэ. Дьонун ахсаана 243 873 (2022).
# 752

752 сыл — VIII үйэ сыла

# 752
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 3 — Майя хоруола Берд Ягуар IV троҥҥа олорбут (билиҥҥи Чьяпас куоракка, Миэксикэ).
# Hospitality Club

Hospitality Club (Ыалдьыттааһын кулууба) - аан дойдуга саамай улахан күүлэй, сынньалаҥ түмсүү. Уопсайа 200 тахса дойду киирэр. Салалтата - АХШ (Улахан салаата Финляндияҕа баар). Хас да омук тылынан үлэлиир. Омук дойдутун дьонун кытта билсэргэр алдьархай туһалаах саайт.
* Нуучча тылынан вариана
* Сүрүн сирэйэ
# Киис тиҥилэҕэ

* Халыып:Бот.илл.
Киис тиҥилэҕэ (нууч. княженика обыкновенная, лат. Rubus arcticus) - сир үрдүнэн сыылан үүнэр, кыһыл сибэккилээх, бустаҕына быдьырыттаҕас кыһыл отонноох сир аһа.

# Киис тиҥилэҕэ
## Өссө маны көр

* Киис отоно
* Киис кутуруга
# Гириэк суруга-бичигэ

Аныгы Гириэк суруга-бичигэ 24 буукубалардаах. Гириэк тылын суруйарга туттуллар
Гириэк тылыттан аныгы Европа алпабыыттара барыта тахсыбыттар. Быһа холоон биһиги эрабыт иннинэ 100 сыллахха Финикийскай алпабыыттан тахсыбытын да иһин гириэк тылыгар кэлэн уларыйбыта. Гириэк тылыгар суох дорҕоонноох буукубаларын суох оҥорбуттара уонна атын буукубаларын оннук дорҕоон суоҕуттан аһаҕас дорҕоон буолбуттара. Финикийскай тылга аһаҕас дорҕоон суруллубат эбит. Ол иһин ааҕыы олус күүстээхтик чэпчээбит.Бастаан уҥаттан хаҥас ааҕыллар эбит, онтон биһиги эрабыт иннинэ 6 үйэҕэ хаҥастан уҥа суруйар буолбуттар.
Аныгы гириэк тылыттан сорох уратылардаах. Уруут икки араастык суруллар эбиттэр, онтон кэлин биирдик суруйар буолбуттар.
# Волгоградтааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета

Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй университет
Волгоград куоракка баар Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй университет"

# Волгоградтааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета
## Устуоруйата

Сталинградтааҕы мединститут диэн аатынан ССРС НКСэбиэттэрин 1818 нүөмэрдээх уурааҕынан 1935 с.төрүттэммит, үрдүк үөрэх кырдьаҕас тэрилтэтэ. Бастакы выпуһун 1940 с.таһаарбыт. Сэрии кэмигэр, 1942 атыпдьах ыйыгар диэри үөрэҕи тохтоппотох. Сталинградтааҕы кыргыһыы кэмигэр дьиэтэ, мала-сала, бибилэтиэкэтэ умайбыт. Ол эрээри, 1943 сыл алтынньы 1 күнүгэр, үрдүк үөрэх тэрилтэлэриттэн бастакынан үлэтин саҕалаабыт, 1944 с. уочараттаах выпуһун "Сталинград хардата" диэн дэбиистээн таһаарбыт. 1998 с.ВолгСМУ базатыгар стоматология,ортопедическай фармация, сестринскай дьыала диэн үс хайысханан орто медицинскэй үөрэхтээх испэссиэлиистэри бэлэмниир медкэллиэс төрүттэммит. 2012 с. ВолгСМУга Пятигорскайдааҕы фармацевтическай академия сыһыарыллыбыта, онон, Пятигорскай куоракка университет филиала баар буолбута.

# Волгоградтааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета
## Факультеттара

1. Лечебнай факультет Специальноһа - лечебное дело 1935 с.арыллыбыт, үлэлээбитин тухары 15000 быраастары, доруобуйа харыстабылын үлэтин тэрийээччилэри, медик-учуонайдары үөрэтэн таһаарбыт. Специальноһа - медико-профилактическое дело. 2011 с.арыллыбыт. 2. Педиатрическай факультет Специальноһа - педиатрия 1969 с.арыллыбыт. 3. Медико-биологическай факультет Специальноһа - медицинскэй биохимия. 2000 с.клиническай лабораторнай диагностика испэссиэлиистэрин бэлэмниир соруктаах, 10-нуу устудьуоннаах икки бөлөхтөөх салаа арыллыбыт. 2001 с.ректор бирикээһинэн 64 устудьуоннаах 5 бөлөхтөөх факультет арыллыбыт. Факультет кафедраларыгар кэнэҕэс биохимик-быраастар аныгы естествознание уонна медицина төрүөттэрин үөрэтэллэр, бастыҥ лабораторнай технологиялары баһылыыллар, научнай чинчийиилэри уонна эспэримиэннэри ыыта үөрэнэллэр. Лаборантскай уонна производственнай практикалар университет научнай салааларыгар, куорат уонна дойду бастыҥ эмтиир уонна научнай тэрилтэлэригэр ыытыллаллар. 4. Стоматологическай факультет(1962) 5. Фармацевтическай факультет(1995) 6. Социальнай үлэ уонна клиническэй психология факультета(2004) 7. Быраастар квалификацияларын үрдэтэр үөрэх факультета(1979) 8. Үрдүк үөрэх кэнниттэн профессиональнай бэлэмнэнии факультета 9. Пятигорскайдааҕы медик-фармацевтическай институт Институт Пятигорскай куоракка баар уонна эмтэри оҥорорго үөрэтэр. 10. Медкэллиэс.
Арассыыйаҕа медицинскэй үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр ВолгСМУ 5-ис миэстэлээх. Университет ВОЗ аан дойду үрдүк медүөрэх тэрилтэлэрин тиһигэр киллэриллибит. https://www.volgmed.ru/ru/ Архыыптаммыт 2020, Ахсынньы 3 күнүгэр.
# Сото (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Сото — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Догдоҥо нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна. Манчаары дойдутуттан чугас сытар.

# Сото (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Олохтоох дьоно

Сото дэриэбинэ официально 1994 сыллаахха эстибитэ, Бөкө бөһүөлэгэр холбуубут диэн.
1994 - 322 киһи олорбута
1995 - 201 киһи
1996 - 64 киһи
1997 - 32 киһи
1998 - 21 киһи
1999 - 16 киһи
2000 - 18 киһи
2001 - 25 киһи
2002 - 32 киһи
2003 - 27 киһи
2004 - 11 киһи
2005 - 8 киһи
2006 - 6 киһи
2007 - 4 киһи
2008 - 2022 дылы 1-2 киһи олорор
Максимум 1975 сылларга 655 киһи олоро сылдьыбыта

# Сото (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Историята

Сото абааһылааҕынан биллэр сир. Аатырбыт Баарбара Дьукуна олорон ааспыт сирэ.
1990-2002 сыллардаахха дылы Сотоҕо Атласовтар диэн ыаллар "Манньыаттаах" диэн күүлэй сирин тэрийэ сылдьыбыттара. Кэнники абааһылартан куотан бизнестарын Дьокуускайга көһөрбүттэрэ, онно "Усадьба Атласовых" диэн буолбуттара.
Сото дэриэбинэтэ эстибитигэр сотолор бары Павловскайга көспүттэрэ, Бөкөҕө өстөһөн көспөтөхтөрө.

# Сото (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Биллиилээх дьоно

* Афонскай Бүөтүр, Саха Сирин биир биллэр эмчитэ уонна таайыһыта, көрбүөччүтэ олорон ааспыта, 1995-2007 сыллаахха дылы.
* Баарбара Дьукуна, 1664-1735 сылларга Сото сиригэр саха-швед хаан буккаастаах баай дьахтар олоро сылдьыбыта. Теория быһыытынан көмүллүбүт сирэ Хачаҥхалаах диэн алааска (8 км тэйиччи Сототтон).
* Сун Ли - кытай уонна кэриэй буккаастаах киһи, Кэриэйэҕэ ытылларга анаммыт буруйа оҥорон, Саха Сиригэр күрээн Сотоҕо саһан сыппыт 1941 сыллаахха. Сураҕа фроҥҥа Польшаҕа тиийэн 1943 өлбүт.
* Атласов Ньургун Эргисович - 1911 - 1941 Сототтон төрүттээх саллаат, сураҕа суох сүппүт (сорох докуменнарынан Чехияҕа охтубут).
* Валентин Малис уонна Сардаана Малис, 1917 сыллаахха былааһы утары бараннар ытылларга ууруллубуттар, ол иһин Сотоҕо саһан сытан сымыйа ааттанан Екатерина Васильева уонна Георгий Васильев диэнинэн олорбуттар.

# Сото (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Догдоҥо нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Ефремов Владимир Николаевич

Ефремов Владимир Николаевич - хапсаҕайдьыт, Саха АССР спордун маастара, учуутал, Ньурба улууһун Ытык киһитэ.
Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгэр Маалыкайтан чугас Бээкимдэ диэн алааска 1931 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр дьадаҕы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Малдьаҕар начальнай, Маалыкай ситэтэ суох орто, Ньурба орто оскуолаларын бүтэрэн, 1949 сыллаахтан Өҥөлдьө оскуолатыгар учууталлаабыта, 1958 сыллаахха кэтэхтэн үөрэнэн Дьокуускайдааҕы государственнай университет филологическай отделениетыгар үөрэнэн нуучча тылын уонна литературатын преподавателин идэтин баһылаабыта. 1957 сыллаахха I Малдьаҕарга Ленин аатынан колхоз правлениетын председателин солбуйааччытынан талыллан үлэлии сылдьыбыта. Онтон колхозтар бөдөҥсүйбүттэрин кэннэ Степан Васильев аатынан колхоз Малдьаҕардааҕы учаастагар бригадирынан үлэлээбитэ.
1960 сыллаахха учууталыгар төннөн, Антоновка оскуолатыгар үс сыл үлэлээн баран, 1963-1967 сылларга II Хаҥалас сэттэ кылаастаах оскуолатыгар завуһунан, 1967-1970 сылларга Чаппанда сэттэ кылаастаах оскуолатыгар, онтон пенсияҕа тахсыар дылы 1970 сылтан 1987 сылга диэри бэрт уһуннук уонна тахсыылаахтык Чуукаар оскуолатыгар оҕолору нуучча тылын уонна литературатын баһылыырга уһуйбута. Владимир Николаевич Ефремов учуутал идэтин сөбүлээн, билитин-көрүүтүн утумнаахтык үрдэтинэн, энтузиаст-педагог быһыытынан оҕолору үөрэтиигэ-иитиигэ отучча сыл тохтоло суох ситиһиилээхтик үлэлээн эдэр ыччаты улуу нуучча тылын уонна литературатын таптаан, умсугуйан туран үөрэтэригэр улахан кылаатын киллэрбитэ.
Кини педагог быһыытынан баай уопуту мунньуммута, бэрт ирдэбиллээх, дириҥ эрудициялаах, үөрэнээччилэр ытыктабылларын ылбыт учуутал-педагог, иитээччи буолбута. Улахан болҕомтотун ыччат сиэр-майгы өттүнэн сөптөөхтүк иитиллиитигэр уурара, нэһилиэктэр общественнай олохторугар, үлэлэригэр мэлдьитин активнайдык кыттара, лектор, пропагандист быһыытынан истээччилэрин астыннарара.
Ефремов В.Н. саха норуотун саамай таптыыр спорт национальнай көрүҥүн – хапсаҕайдаһан тустууну баһылаабыт, кимиэхэ да иннин биэрбэтэх маастара буолбута. Кини бу спорт көрүҥүн тус бэйэтэ кыттыынан пропагандалааһыҥҥа уонна тусуу ньымаларын үөрэтиигэ уһулуччу улахан оруолламмыта. 1954-1966 сылларга хапсаҕайдаһан тустууга Саха Республикатыгар абсолютнай чемпион быһыытынан тэҥнээҕин булбатаҕа, бэйэтин ыйааһыныгар республикаҕа аҕыс төгүл чемпион, Сибиир уонна Дальнай Восток бастакы спартакиадатыгар коряктыы тустууга чемпион буолбута. Кини көҕүлээһининэн, салалтатынан 1958, 1960, 1966 сылларга Ньурба тустууктара Саха сирин спартакиадатыгар ордук ситиһиилээхтик кыттыбыттара. В.Н.Ефремов ХХ үйэ 100 бастыҥ спортсменнарын кэккэтигэр киирбитэ. Кини аатынан республиканскай турнирдар ыытыллаллар, хапсаҕайдаһан тустууга республикаҕа, Россияҕа киэҥник биллэр авторитет буолар.
Кини Саха АССР спордун маастара, «Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар (1941-1945 сс.) килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана», о.д. юилейнай медалларынан наҕараадаламмыта, «Физическэй культураны уонна спорду сайыннарыыга үтүөлэрин иһин» знагынан, элбэх грамотанан, дипломунан бэлиэтэммитэ. Владимир Николаевич Ефремов Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
# 1563

1563 сыл.

# 1563
## Туох буолбута

* Муус устар 19 — Москубаҕа Иван Фёдоров уонна Петр Мстиславец типографиялара үлэтин саҕалаабыт.
# Эбиэн

Эбиэн - уһуктаах төбөлөөх, таҥнары сүргүөхтээх ырба, оноҕос төбөтө.

# Эбиэн
## Эбии көр

* Эбиэн (хаарты)
# Ykt

Ykt (Yakutsk, ол онно холбонор табаарнай знак Ykt.Ru) — Саха Сирин интернет тэрилтэтэ, улахан медия конгломерат уонна итинник же ааттаах сайт. Синет конгломератка киирэр. 1995–2022 сыллаахха дылы үлэлээбитэ. Арассыыйа Украина сэриитэ фонугар политическай репрессиалар уонна дьон көҥүлүн хааччахтыыр фонугар үлэтин тохтоппута, үлэһиттэрэ үгүстэрэ Арассыыйаттан эмиграция барбыттара.
Ykt.Ru форумнарынан биллэр этэ "психологический», «кому за», «кэпсээ» уонна да атыттар.
2018 сылтан ыла ФСБлар саайты атакалыы сатыыллара, тоһутан "провластнай" оҥоро сатыыллара, ол эрэн 2022 сыллаахха дылы сайт тостубатаҕа.
Арсен Томский саха биир бизнесменыгар уонна филантропугар сыһыаннаах буолар.
Урукку саайта https://ykt.ru/ Фан группа Instagramҥа https://instagram.com/ykt.ru
# Куокуну нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Куокуну нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Куокуну.
Улуус кииниттэн 111 км арҕаа диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 582 киһи (2007 сыл).
# Лебёдкина Елена Андреевна

Лебёдкина Елена Андреевна — суруналыыс, Россия суруналыыстарын Түмсүүтүн 1970 сылтан чилиэнэ, араадьыйа уонна тэлэбиидэнньийэ туйгуна. Саха дьаталларыттан тэлэбиидэнньийэҕэ үлэлээбит бастакы суруналыыс. Саха сирин суруналыыстарыттан бастакыннан бүтүн Сойуус экраныгар «Радость тундры» диэн бэйэтин бырагыраамматын таһаарбыта.
Таатта норуодунай театрын ансаамбылын туһунан «Доҕордоһуу — Дружба», дьоруой Федор Попов туһунан «Навечно в памяти народной», марафонецтар дьиэ кэргэннэрэ Кириллиннэр туһунан уонна да атын киинэ очеркалары устубута.
1994 сыллаахха Оҕо Дыбарыаһыгар оҕолорго аналлаах «Эдэр суруналыыс» оскуолатын тэрийбитэ.
«В памяти веков» диэн бэйэтин өбүгэлэрин туһунан нууччалыы тылынан тахсыбыт кинигэлээх. Бу кинигэҕэ Сүрдээх Дүпсүн уонна Халан Тулааһын аҕа уустарын тустарынан суруллар.
# Уһун кутуруктаах чычып-чааптар уустара

Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар уустара (нууч. Род Длиннохвостые синицы, лат. Aegithalos) — Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Уһун кутурук.

# Уһун кутуруктаах чычып-чааптар уустара
## Өссө маны көр

* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ