yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Топааз

Топааз — Кыһыл байҕалга баар Топазос арыы (билигин Сент-Джонс) аатынан ааттаммыт араас өҥнөөх дьэҥкир күндү таас.
Аата үөскээбит өссө биир барыла: санскрит тылыгар уот, сылаас диэн суолталаах tapas диэн тылтан тахсыбыт буолуон сөп.
# Сайылык (эркээйи сир)

Сайылык (эркээйи сир), Абый улууһугар баар уонна 24 600 га иэннээх.
1980 сыл атырдьах ыйын 13 күнүгэр Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин 364 №-дээх уурааҕынан резерват быһыытынан тэриллибитэ уонна 1997 сыл сэтинньи 27 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствота 515 №-дээх уурааҕынан эркээйи сиргэ кубулуппута.

# Сайылык (эркээйи сир)
## Сыала-соруга

* биология ресурсаларын арыаллааһын уонна элбэтии;
* олохтоохтор олорор сирдэрин, кинилэр култуураларын уонна удьуор дьарыктарын оннунан хаалларыы;
* экология өттүнэн мониторинг уонна наука чинчийии;
* айылҕаны харыстааһыны пропагандалааһын.

# Сайылык (эркээйи сир)
## Кыыллар

Тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, тииҥ, нэтээгэ, мохотой, куобах, андаатар.

# Сайылык (эркээйи сир)
## Көтөрдөр

куба, кыталык.

# Сайылык (эркээйи сир)
## Ылыллыбыт сирэ

* Айылҕа харыстабылын Министерство саайта
# Смолин Иннокентий Семенович

Смолин Иннокентий Семенович (төрүүрүгэр Муттерперл Иннокентий Константинович) (1884—1973) — нуучча генерал-майора, Саха сириттэн төрүттээх бастакы генерал. Нуучча-Дьоппуон сэриитин, Аан дойду бастакы сэриитин уонна Арассыыйаҕа Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥ хамсааһын биллэр-көстөр киһитэ, Уссурийскай байыаннай комендаана, Приморье үрүҥнэрин бүтэһик командующайа.
1884 сыллаахха урукку ааҕыынан тохсунньу 1, аныгы ааҕыынан тохсунньу 13 күнүгэр Дьокуускайга караимнар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт.
Таити арыыга Папеэте диэн сиргэ 1973 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр өлбүт.
# Хомойуу

Хомойуу (Хомолто, баттал санаа биир көрүҥэ), киһи туругун биир көрүҥэ. Хомойбут киһи дууһата ыалдьар. Сорох дьон хомойдоҕуна иэстэһиэн сөп.
# Туруоруу (хампаанньа)

Туруоруу — трест быһыытынан оҥоһуллубут үлэҕэ идэлээх дьону бэлэмниир сэбиэттии акционернай түмсүү.

# Туруоруу (хампаанньа)
## Тэриллиитэ

«Туруоруу» акционернай түмсүүнү 1924 сыллаахха (сорох дьон этэринэн — 1927 сыллаахха) Алексей Гастев тэрийбит. Маҥнай 1920 сылга тэриллибит Үлэ Киин Института (ҮКИ) эргиэннии чааһа этэ.
«Туруоруу» сүрүн сыала-соруга эдэр дойду олохтоохторун үлэни науканан тэрийиигэ «сыһыарыы». Бу былааны 1921 сыл бэс ыйын 3 к. Владимир Ленин биһирээбитэ.
«Туруоруу» диэн ааты Гастев үлэлэриттэн ылыллыбыт уонна "үлэҕэ бэлэмнэнии" диэн өйдөнөр этэ.
Гастев үлэтигэри Фредерик Тейлор, Генри Гант уонна Фрэнк Гилбрет санааларын сайыннарар этэ.
«Станогу салайар үлэһит станок диэн ааттаах тэрилтэ салайааччыта», — диэн Алексей Гастев бэйэтин үлэлэригэр бэлиэтиир.

# Туруоруу (хампаанньа)
## Үлэтэ

ҮКИ үлэһиттэри бэлэмнииргэ 3-6 ый наада этэ, онтон үрдүк үөрэххэ 3-4 сыл баранар этэ. "Туруоруу" ситиһиилэрин бэлиэтээн туран Гастев уһун кэмнээх үөрэҕи утарар этэ. Критиктар Гастев санаатын эдэр ыччат түмэт көмүскэлин утары барар дии саныыллара.
"Туруоруу" үлэтэ түргэнник үрдүктүк сыаналаммыта. Бастатан туран бу үлэни тэрилтэлэр салайааччылара сөбүлээбиттэрэ.
1925 сыллаахха Наркомтруд уонна тимир промышленноһын үлэһиттэрин профсоюһа уон тыһынча үлэһити бэлэмнииргэ сакаас биэрбитэ. Бу курдук сакаастар дойду хас биирдии муннугуттан кэлэллэрэ.
«Туруоруу» таҥас, тутуу, металлообработка тэрилтэлэригэр, суоппар, летчик уо.д.а. идэлээхтэри бэлэмниир этэ.
«Туруоруу» үс көрүҥнээх курстаах этэ: «А» — идэлээх үлэһиттэри бэлэмнэһин, «Б» — ҮКИ үөрэтээччилэрин бэлэмнээһин, «В» — промышленнай салайааччылары уонна ҮНТ консультаннарын бэлэмнээһин.
Курстар ҮКИ кытаанах бэрээдэктээх программатынан барар этилэр. Хас биирдии идэҕэ туспа тэрийии-методика докумуоннарын пакета хомуллар этэ. Теоретическай уонна практическай дьарыктаах "схема-программа" (үөрэх былаана) оҥоһуллар этэ.
Программа түөрт бөлөххө арахсар этэ: приёмнар, операциялар, операциялар комплекстара уонна туспа үлэ.
Үөрэх цехтара былаанынан көрөн анал станоктарынан уонна дьарыктанар массыыналарынан, инструменнарынан, чертежтарынан, инструкцияларынан уо.д.а. тэриллэр этилэр. Салайааччылар бэйэлэрэ туспа программанан үөрэнэр этилэр.
«Туруоруу» программатын теория суоҕун иһин уонна наһаа кылгас кэмҥэ үөрэтэллэрин иһин критикалыыллар этэ.
"Туруоруу" үөрэҕириинэн эрэ дьарыктаммакка араас консалтинговай дьыаланан дьарыгырар этэ, холобур: салайыы систематын сыаналааһын, саҥа организационнай схемалары оҥоруу уо.д.а.
«Туруоруу» түмсүү саҥа идэҕэ, саҥаттаан үөрэтиинэн, инструктардары бэлэмнээһининэн дьарыктанар этэ.

# Туруоруу (хампаанньа)
## Көрдөрүүлэр

«Туруоруу» үөскээбитин кэннэ ҮКИ бэйэтэ былаанын толорор кыахтанан дойду үбүлээһиниттэн аккаастаммыта.
1927 сыл ортотугар мөллүөн солк. харчылаах "Туруоруу" түмсүү 4 100 тахса киһини үөрэтэр этэ.
Уопсайа 1921 сылтан 1938 сылга диэри мөлүөн аҥарыттан тахса киһи үөрэтиллибитэ. Ону таһынан ҮКИ 20 000 инструктары бэлэмнээбит.

# Туруоруу (хампаанньа)
## Бүтүүтэ

1938 сыл балаҕан ыйын 8 к. Алексей Гастевы НКВДлар туталлар уонна 1939 сыл муус устар 15 к. ыталлар. Аҕыйах кэминэн "Туруоруу" үлэтэ тохтуур.
# 1844

1844 сыл.

# 1844
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 8 — Оскар I хоруол Швеция уонна Норвегия бүрүстүөлүгэр олорбут.
* Кулун тутар 8 — Альтинг, Исландия түмэнэ 45 сыл буолан баран сөргүтүллүбүт.
* Кулун тутар 21 — Бахаи халандаара саҕаланар. Бахаи итэҕэлин дьоно бу күн саҥа дьылы бэлиэтииллэр.

# 1844
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 24 — Сэмюэл Морзе аан бастакы телеграмманы Вашингтон куоратыттан Балтиморга ыыппыт.

# 1844
## Төрөөбүттэр

* Кулун тутар 18 — Николай Римскай-Корсаков — Арассыыйа биллиилээх композитора. Атын композитордарга улахан дьайыыны оҥорбут киһи.
* Атырдьах ыйын 5 — Илья Репин, нуучча худуоһунньуга уонна скульптора (1930 өлб.).
* Атырдьах ыйын 6 — Санников Яков Федорович (1908 өлб.) — нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта. Хотулары аһынан-таҥаһынан хааччыйара, түүлээҕинэн эргинэрэ. Дьиэтэ Дьокуускайга Эргэ Куоракка билигин да турар. Уҥуоҕа Булуҥ улууһугар Өлүөнэ кытылыгар баар.
* Алтынньы 15 — Фридрих Ницше — ньиэмэс бөлүһүөгэ, иррационализмы уонна волюнтаризмы тутуһааччы, бэйиэт.
* Алтынньы 22 — Сара Бернар — аатырбыт Франция артыыһа. Европа тыйаатырдарын сыаналарыгар 1870-с сыллардаахха билиниини ылбыта, кэлин Америка дойдуларыгар биллибитэ.
# Нүөл

Нүөл — сииктээх, үүнүүлээх (сир). Мантан нүөлсүтүү, нүөлсүтүллүбүт сир диэн тыллар тахсаллар.

# Нүөл
## Ылыллыбыт сирэ

* География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
# Ферн тыатын хочото: бүтэһик ферн тыата

Ферн тыатын хочото: бүтэһик ферн тыат (ааҥл. FernGully: The Last Rainforest) — мультик, ырыалаах фэнтези жанрдаах мультикпликационнай айымньы буолар. 1992 сыллаахха Аустралиа дойдутугар аналоговай көрдөрүүгэ тахсар, айыллар, 1993 цифровой уратыта Америкаҕа тахсар. Kroyer Films тэрилтэ айымньыта буолар. Тарҕаныллар дистрибьютора 20th Century Fox.

# Ферн тыатын хочото: бүтэһик ферн тыата
## Сүжета

Арай биирдэ тыаҕа фейалар олорбуттар, ферн тыаны харабыллааччылар. Онно тыа кэрдээччилэрэ кэлэн айылҕаны алдьаталлар...

# Ферн тыатын хочото: бүтэһик ферн тыата
## Түмүгэ

Киһи моральнай, экологическай иитиитин төрүттүүр айымньы буолар. Оскуола оҕолоругар көрдөрөргө сүбэлэнэр.
Аватар киинэ ис хоһоонун бу мультиктан ылбыт буолуон сөп.

# Ферн тыатын хочото: бүтэһик ферн тыата
## Атын сериата

* Ферн тыатын хочото: Аптаах быһааһын (ааҥл. FernGully 2: The Magical Rescue)

# Ферн тыатын хочото: бүтэһик ферн тыата
## Өссө маны көр

* Ферн
# Бобровица

Бобровица (укр. Бобровиця) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 222 (2015).
# Динамит

Динамит диэн Альфред Нобель айбыт эстик. Тутаах эстэр компонеена нитроглицерин буолар. Нитроглицерин хамсаныыга олус билимтиэ буолар. Кыратык даҕаны хамсаатаҕына чэпчэкитик эстэр. Ол иһин эстэтиитин аччатыырга диатомиты эбэллэр. түөрт гыммыт биирэ диатомит, онтон атына нитроглицерин буолар.
Диатомиты эптэххэ даҕаны син биир толору стабильнай буолбатах буолар. Инчэйдэҕинэ нитроглицерины түргэнник сүтэрэр. Тула баар эттиктэргэ ол нитроглицерин хомуллуон сөп уонна эмискэ эстиэн сөп.
Ол иһин формулата уларыйбыта, диатомит оннугар нитрогликольы кытта эбэр буолбуттара, оннук сырыттаҕына нитроглицерин номнуо ууну кытта суураллан хаалбат.
Билигин динамиты атын саҥа эстэр эттиктэринэн уларытыллыбыттара, тоҕо диэн саҥа эттиктэр сыана чэпчэки, уонна тутарга-хаптарга быдан судургу буолар. Ол гынан баран киинэлэргэ уонна араас передачаларга туттулуон сөп.
# 420
## Туох буолбута

* От ыйын 10 — Гуна Цзинь Импэрээтэри суулларан Лю Юй бэйэтин Лю Сун импэрээтэринэн биллэриммит.
# Түптүр

Түптүр диэн дьиэ үрдүнээҕи сабыыта. Түптүр дьиэни ардахтан, хаартан, күн сыралыттан, тыалтан, итииттэн тымныыттан харыстыыр.
# Signature Bank

Signature Bank — АХШ биир бөдөҥ баана этэ, 2023 сыллаахха эстибитэ, дьоҥҥо наһаа элбэх ипотека (мортгейчт) биэрэн.
# Лос Андьелес аймаҕа

Лос Андьелес аймаҕа (ааҥл. Los Angeles County) диэн Калифорния биир аймаҕа. Олохтоохторун ахсаана 10 млн кэриҥэ. АХШ ордук элбэх дьонноох аймаҕа буолар. Аймах киинэ Лос Андьелес хото. Аймах иһилигэр 88 хото киирэр. Иэнэ 10 570 км².
Лос Андьелес аймаҕа Соҕуруу Калифорнияҕа Чуумпу далай кытылыгар баар. Вентура, Керн, Сан Бернардино, Ориндж аймахтардыын кэккэлэһэр.

# Лос Андьелес аймаҕа
## Хотолор

Лос Андьелес аймаҕар 88 хото киирэр. Ордук улаханнара:
| 1. Лос Андьелес 4 065 585 2. Лонг Бич 492 682 3. Глендейл 207 303 4. Санта Кларита 177 150 5. Помона 163 408 | 6. Палмдейл 151 346 7. Пасадина 150 185 8. Торранс 149 111 9. Ланкастер 145 074 10. Эль Монте 126 308 | 11. Инглвуд 112 868 12. Дауни 113 469 13. Уэст Ковина 112 648 14. Норуолк 109 567 15. Бербанк 108 082 |
# 1210-с

1210-с сыллар.

# 1210-с
## Баһылыктар

* Оттон IV — Рим импиэрийэтин ыраахтааҕыта (1209—1215) Халыып:Флагификация/Священная Римская империя.
* Филипп II Август — Франция хоруола (1180—1223) .
* Чыҥыс Хаан — Моҕуол импиэрийэтин Улуу Хаана (1206—1227).
* Го-Хорикава — Япония ыраахтааҕыта (1212—1234) .
# Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ

* Бүлүүтээҕи Чернышевскай Н.Г аатынан педагогика колледжа.

# Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Анал алын үөрэх тэрилтэтэ

* 31 №-дээх Идэлээх училище (Бүлүү).
* 31 №-дээх Идэлээх училище. Кыһыл Сыырдааҕы филиал.

# Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Кыһыл Сыыр орто оскуолата
* Баппаҕаайы М. А. Алексеев аатынан орто оскуолата
* Боpоҕон орто оскуолата
* Бастакы Күүлэт орто оскуолата
* Мастаах А. А. Миронов аатынан орто оскуолата
* Халбаакы орто оскуолата
* Хампа С. Ф. Гоголев аатынан 1 №-дээх орто оскуолата
* Хампа 2 №-дээх орто оскуолата
* Чочу И. М. Гоголев аатынан орто оскуолата
* Чернышевскай орто оскуолата
* Дьөккөн Н. А. Кондаков аатынан орто оскуолата
* Кыргыдай Д. А. Гуляев аатынан орто оскуолата
* Тылгыны орто оскуолата
* Тоҕус гимназията
* Бөкчөҥөө орто оскуолата
* Лөкөчөөн орто оскуолата
* Хаҕын орто оскуолата
* Үгүлээт орто оскуолата
* Иккис Күүлэт Н. А. Алексеев аатынан орто оскуолата
* Тааһаҕар Н. Н. Каратаев аатынан орто оскуолата
* Кыаданда К. С. Чиряев аатынан төрүт оскуолата
* Сосновка алын оскуолата - оҕо саада
* Өкүндү төрүт оскуолата
* Староватово алын оскуолата - оҕо саада
* Бүлүү 3 №-дээх Н. С. Степанов аатынан орто оскуолата
* Бүлүү 2 №-дээх орто оскуолата
* Бүлүү 1 №-дээх Г. И. Чиряев аатынан орто оскуолата
* Бүлүү гимназията.

# Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Нуоҕай

Нуоҕай - бэргэһэ оройуттан намылыйан түспүт куорсун эбэтэр түү.
# Людингхаузен

Людингхаузен (ниэм. Lüdinghausen) — Хотугу Рейн-Вестфалия сир Германия куората.
Мюнстер дьаһалтатын уокуругар киирэр. Косфельд оройуоҥҥа киирэр. Олохтоохторун ахсаана 24 195 киһи (2010). Иэнэ 140,31 км². Олохтоох салайыныы куода — 05 5 58 024.
Куорат икки оройоуҥҥа арахсар.
Кэрэхсиир сирдэриттэн ууга турар 3 заамактаах: Вишеринг, Вольфсберг уонна Людингхаузен.

# Людингхаузен
## Галерея

* Людингхаузен Евангелистарын сыаркаба
* Людингхаузен
* Вишеринг заамак
# Алаадьы

Алаадьы — Сэлиэһинэй бурдуктан, ууга ол эбэтэр үүккэ уонна сымыыты холбонон арыыга буһарыллар ас. Блиныттан атына диэн суоданы ол эбэтэр доруоһаны туттуллар, оччоҕуна аһа быдан көпдөркөй буолар. Саха сиригэр нуччалар кэлбиттэрин кэннэ саха абыыйдарыгар (Уоту аһатыы) кытта туттуллуор диэри киэҥник тарҕаммыт.

# Алаадьы
## Ссылки

* Рецепты приготовления оладьев.
# Сиинэ оскуолата

Сиинэ оскуолата

# Сиинэ оскуолата
## Устуоруйата

Сиинэ оскуолата арыллыыта Сиинэ нэЋилиэгин кытары ыкса сибээстээх. Профессор Ф.Г.Софронов этэринэн сиинэ оскуолтата 1743 арыллыбыта. Таңара улэhитэ Захар Баишев оскуола олохтонуутугар улахан ѳнѳлѳѳх. Сиинэ оскуолата 20 Иркутскай танара оскуолаларыгар киирсэр. Бастакы учууталынан буолар Кесарий Сокольников — Дьокуускай уезднай училищатын выпускнига. Аан маңнай 9 оҕо уѳрэнэрэ. Дэриэбинэ олохтоохторо бары кѳмѳлѳѳн оскуоланы ѳрѳмуѳннээбиттэрэ.
Сиинэ оскуолата арыллыытыттан Еланкага, Булгунньахтаахха маннай оскуолалар арыллыбыттар.
Өктөөп өрөбүлүүссүйэтин кэнниттэн Сиинэ оскуолата таҥара дьиэтиттэн араарыллыбыта. Ыам ыйын 9 күнүгэр 1920 сыллаахха Кыьыл арымыйа ыйаагынан таңара уөрэгин салгыылларын булгуччу боппута. Оскуола РСФСР программатын ылыммыта.
1933 сыллаахха саңа тутуллубут зданияга 7 сыллаах оскуола төруттэнэр. Бастакы дириэктэринэн олорбута Власьев Николай Пантелеймонович. Кини Иркутскайдаагы педагогическай училищетын бүтэрбитэ. Сиинэ бочуоттаах олохтоо5о. Раисполком бэрэсэдээтэлэ Орджоникидзевскай ороуонна.
1934 сыллаахха Луначарскай А.В. аатын сүкпүтэ.
1939 - 1942 сыллаахха Филиппов Дмитрий Алексеевич дириэктэринэн буолбута. Уоттаах сэриигэ өлбутэ. Дириэктэр миэстэтин Макарова Анна Дмитриевна ылбыта.
# Экватор

Координаталара: 0°00′00″ ю. ш. 0°00′00″ з. д.﻿ / ﻿-0.00000° с. ш. -0.00000° в. д.﻿ / -0.00000; -0.00000
Эква́тор — Сир эргийэр ньууругар параллель Сир күн сирэйин быһа охсор. Устата 40 075,696 км. Экватор кэтирээһинэ 0° буолар. Мантан хоту диэкки кэтирээһин "+", онтон соҕуруу "-".

# Экватор
## Экватор аатынан ааттаммыт дойдулар

* Эквадор
* Экватор Гуинеята

# Экватор
## Экватор быһа охсон ааһар дойдулара

* Эквадор
* Колумбия
* Бразилия
* Сан Томе уонна Принсипе
* Габон
* Конго Республиката
* Конго Демократ Республиката
* Уганда
* Кения
* Сомали
* Индонезия

# Экватор
## Өссө маны көр

* Кэтирээһин
* Меридиан
# Ытарча

Ытарча — уһанарга тимири ытыттарар сэп, эбэтэр оһохтон күөһү таһаарарга туттуллар сэп.
# Психолог-Елисеева: Арахсыы-холбоһуу туһунан

Психолог-Елисеева: Арахсыы-холбоҺуу туһунан
Өрөспүүбүлүкэҕэ дьон уйулҕата доруобай буоларын туьугар туох үлэ ыытылларын туьунан кэпсэтээри, ыччат дьыалатын уонна дьиэ кэргэн бэлиитикэтин министиэристибэтин салаатын - Дьиэ кэргэн уонна ыччат социальнай-психологическай өйөбулун киинин салайааччы, психологическай наука хандьыдаата Наталья Елисееваҕа тиийдибит.
# Биэрэстэ

Биэрэстэ (нууч. верста́) — өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи Арассыыйаҕа ырааҕы кээмэйдиир единица. 500 саһаан эбэтэр 1 066,781 миэтэрэ буолар (бу сыыппара XX үйэ саҕаланыытынааҕы 3500 английскай фуут саҕа, ол саҕана фуут уһуна арыый кыра эбит).
Биэрэстэ уһуна хаста да уларыйа сылдьыбыт: сорох кэмҥэ саһаан уһуна уларыйарыттан, сорох кэмҥэ биэрэстэҕэ киирэр саһаан ахсаана уларыйбытыттан.
# Далланнар уустара

Далланнар уустара (лат. Lanius, нууч. Семейство Сорокопуты) — далланыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска киирэр 2 көрүҥ баар: Даллан кэрэ, Хардаҥ чыычаах.
# Алын Новгород

Алын Новгород (төрүттэммитэ 1221 с.) —- Волга өрүс Ока кытта силбэһэр сиригэр турар Арассыыйа былыргы куората, бөдөҥ промышленнас, транспорт уонна култуура киинэ.
Нижегородскай уобалас уонна Волгатааҕы федеральнай уокурук киин куората. 1932 сыллаахтан 1990 сыллаахха дылы куорат Го́рькай диэн ааттаах этэ (суруйааччы Максим Горькай аатынан).
Алын Новгород — олохтоохторун ахсаанынан Арассыыйа бэһис куората с населением 1 278 803 чел.. Агломерацияҕа 2,02 мөл киһи олорор.
Алын Новгород Москубаттан 400 км илин сытар.
# Муора быдьар балыга

Муора быдьар балыга (лат. , нууч. Четырехрогий бычок) — улахана суох балык. Саха сиригэр хотугу байҕаллар кытылларын уутугар уонна онно түһэр өрүстэргэ үөскүүр, үөһэ тахсыбат.

# Муора быдьар балыга
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
# Ходулов Дмитрий Федорович

Ходулов Дмитрий Федорович (04.08.1912—03.10.1976) — ССРС народнай артыыһа, Саха АССР народнай артыыһа.

# Ходулов Дмитрий Федорович
## Олоҕун олуктара

Баатара нэһилиэгин (билигин Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Булгунньах диэн сиргэ 1912 сыллаахха атырдьах ыйын 4 күнүгэр төрөөбүтэ. 12 саастааҕар дьоно Төхтүргэ көспүттэрэ, онно икки кылааһы бүтэрбитэ, онтон ликбезкэ үөрэммитэ.
20 саастааҕар Д. Ф. Ходулов Дьокуускайга барар уонна музыка-драма тыйаатырын драматын устуудьуйатыгар үөрэнэ киирэр. 1934 сыллаахха бүтэрэн баран Саха сиринээҕи Ойуунускай аатынан музыка-драма тыйаатырын труппатыгар үлэлии киирэр. Д. Ф. Ходулов бастакы оруола — В. Чиряев «Саһыл Сыһыы» драматыгар кыһыл армеец. 1960-с сылларга режиссуранан дьарыктаммыта.
Дмитрий Ходулов 1962 сыллаахха туруорбут «Сыгый Кырынаастыыр» диэн спектээкилэ, дьон биһирэбилин ылбыт бастакы эпическэй туруоруу буолбута. ССРС Үрдүкү Сэбиэтин 6-с ыҥырыытын дьокутаата. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин 5-с ыҥырыытын дьокутаата, Президиумун чилиэнэ.

# Ходулов Дмитрий Федорович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1947)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1955)
* ССРС народнай артыыһа (1958)
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана (1967)
* Октябрьскай Революция уордьана (1972)
* «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» мэтээл
* «За трудовое отличие» мэтээл (1957)
* «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина» мэтээл
* «Ветеран труда» мэтээл
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо (1985)

# Ходулов Дмитрий Федорович
## Кини туһунан

* Дмитрий Максимов. «Актер Дмитрий Ходулов».
# Манила

Манила (пил. Maynila) диэн Пилипиин киин куората уонна Манила метрополиятын 17 куораттарыттан уонна муниципалитеттарыттан биирдэстэрэ. Манила хомотун илин кытылыгар турар.
Иэнэ 38.3 км2. Олохтоохторун ахсаана 1.6 млн. Тула эргининиин Соҕуруулуу-илин Азия ордук элбэх киhилээх метрополията буолар.
# Неизвестнай Эрнст Иосифович

Неизвестнай Эрнст Иосифович (1925), ССРС-ка уонна АХШ-ка олорбут скульптор. Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, десантнай рота хамандыыра, "Кыһыл Сулус" уордьан кавалера.
Берлини ылыы кэмигэр сиһин тоноҕоһугар бааһыран икки сыл баттыктаах сылдьыбыта эрээри, ол кэнниттэн Ригаҕа уонна Москубаҕа үөрэнэр кэмнэригэр 14 сыл куруусчутунан, каменщигынан, литейщигынан үлэлээбитэ. Бастакы скульптураларын металлоломтан оҥорбута. Валютаны көҥүлэ суох атыылаабытын иһин уонна үспүйүөннээтиҥ диэн КГБ-лар хаста да тута, кырбаан эчэтэ сылдьыбыттара. Быыстапкаҕа турбут үлэлэрин Хрущев кириитикэлээбитэ (сэбиэскэй дьон сирэйдэрин алдьатан көрдөрөҕүн диэн буруйдаабыта). 1976 сыллаахха Швейцарияны нөҥүөлээн АХШ-ка көспүтэ, онно үлэлээн аатырбыта, скульптуралара аан дойду үрдүнэн тураллар. Перестройка кэмигэр Магадааҥҥа ГУЛАГ сиэртибэлэригэр, Калмыкияҕа күүстэринэн көһөрүллүбүт дьоҥҥо мэҥэлэри айбыта. Сылын ахсын Арассыыйаҕа туттарыллар "Тэффи" бириэмийэ статуэтката — кини үлэтэ.
2016 сыллаахха атырдьах ыйын 9 күнүгэр АХШ-ка дьиэтигэр өлбүтэ.
# Романов Алексей Семенович

Романов Алексей Семенович — СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, "Золотой Орел" уонна "Ника" Арассыыйа киинэ Академияларын дьиннээх чилиэнэ, Арассыыйа бочуоттаах кинематографииһа, Арассыыйа кинематографистарын союhey

# Романов Алексей Семенович
## Олоҕун олуктара

* 1958 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр Орджоникидзе оройуонун Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1979 с. Алтаайдааҕы култуура судаарыстыбаннай институутун тыйаатыр салаатын бүтэрбит.
* 1987 с. Москватааҕы бүтүн сойуустааҕы кинематография институтун бүтэрбит.
Кини көҕүлээһининэн 1990 с. ТО «Северфильм», онтон 1992 с. онно олоҕуран «Сахафильм» судаарыстыбаннай национальнай киинэ хампаанньата тэриллибиттэрэ.
# Хотугу Кавказ экономика оройуона

Арассыыйа экономикатын Хотугу Кавкаазтааҕы оройуона—11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 10 федерация субъектарыттан турар:
* Адыгея
* Дагестан
* Ингушетия
* Кабардино-Балкария
* Карачаево-Черкесия
* Краснодарскай кыраай
* Ростов уобалаһа
* Хотугу Осетия — Алания
* Ставропольскай кыраай
* Чечня
Оройуон киин куората - Ростов-на-Дону.
Оройуон дойду 2% ылар (355,1 тыһ.), ол эрээри манна 19'445'604 киһи олорор. Агропромышленнай оҥорон таһаарыы сайдыбыт.Ону тэҥэ машиностроение, химическэй промышленность.
# Ксенофонтов Павел Васильевич

Павел Васильевич Ксенофонтов — уһулучулаах саха уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ, саха омугун быраабын туруулаһааччы, 1927-1928 сыллардааҕы конфедералиистар хамсааһыннарын салайааччыта.
Арҕаа Хаҥалас улууһун Тиит Арыытыгар 1890 сыллаахха ыам ыйыгар төрөөбүтэ. Москубатааҕы государственнай университет юридическай факультетын 1917 сыл иннинэ бүтэрэн Москубаҕа адвокатынан үлэлиир. 1922 сыллаахха Харбиинынан сылдьан баран Дьокуускайга кэлэн Үп министиэристибэтигэр 1927 сыллаахха дылы үлэлиир. Бу кэмҥэ Саха автономиялаах Өрөспүүбүлүкэтин стаатуһун сойуус өрөспүүбүлүкэтигэр дылы үрдэтиини, ССРС Национальнастарын Сэбиэтигэр сахалар баар буолалларын, олохтоох былаас уорганнара ордук кыаҕыралларын туруорса сатыыр. Ол сатамматын өйдөөн саалаах-саадахтаах демонстрацияны оҥорорго күһэллэр. 1927 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр «Саҥа сахалар омуктарын сэбиэскэй социалистыы конфедералиистар баартыйалара» («Младо-якутская национальная советская социалистическая партия конфедералистов») диэн ааттаах баартыйа тэрийэр.
Алтынньыга-сэтинньигэ Ксенофонтов, Артемьев уонна Михайлов салайааччылаах өрө турааччылар Арҕаа Хаҥалас улууһун барытын уонна Илин Хаҥалас улууһун сорҕотун ылаллар. 1927 сыл ахсынньытыгар Ксенофонтов дьоно биэс улууска бааллара, 750 кэриҥэ киһилээхтэрэ.
Ахсынньы 4 күнүгэр Мытаахха, Бор алааһыгар конфедералистар баартыйаларын Киин кэмитиэтэ талыллыбыта. Ксенофонтов генеральнай сэкирэтээр буолбута.

# Ксенофонтов Павел Васильевич
## Туһаныллыбыт литература

* "Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ", Иннокентий Неустроев