yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Улахан панда

?Улахан панда :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Кылаас: | Кыыллар |
| Аймах: | Carnivora |
| Кэргэн: | Ursidae |
| Уус: | Ailuropoda |
| Көрүҥ: | A. melanoleuca |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Харамайдар алпаабытынан]]
Улахан панда (лат. Ailuropoda melanoleuca) диэн эһэлэр ыалларыгар киирсэр кыыл. Кытай ортокулуу-арҕаа уонна соҕуруулуу-арҕаа сирдэригэр олорор. Аhылыгын 99% бамбук.
Киин Кытай Сычуань, Шанси уонна Гансу провинцияларыгар, аҕыйах хайа систэригэр олорор. Агрикултуура уонна тыа кэрдээhинэ тарҕаныыларыттан сылтаан олорор сирдэрэ аччаан иhэр.
Улахан панда сүтэн эрэр көрүҥнэр ахсааннарыгар киирэр. Кытай зоопаркаларыгар 239 улахан панда баар, атын дойдуларга 27. Айылҕаҕа 1,590 кэриэтэ панда баар.
Улахан панда Кытай биир сүрүн бэлиэтэ буолар.
# Кутуков Роман Гаврилович

Кутуков Роман Гаврилович (төр. 1917, Модут нэһилиэгэ, Нам улууһа, Саха уобалаһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Кутуков Роман Гаврилович
## Олоҕун олуктара

1917 сыллаахха Нам улууһун Модут нэһилиэгэр төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха Нам оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1941 сыл бэс ыйыттан Хотугулуу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит.

# Кутуков Роман Гаврилович
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Кыһыл Сулус уордьана (24.11.1942 )
# Сууллуу (киинэ, 2022)

Сууллуу (ааҥл. Fall) — АХШ киинэтэ, Атырдьах ыйын 12 күнүгэр 2022 сыллаахха официально тахсыбыта. Хотя пиратскай версията Zona ый иннинэ тахсыбыта.
# Renault

Renault (фр. Groupe Renault S.A) – Франция улахан массыына оҥорор тэрилтэтэ. Салалтата — Париж. Улахан заводтара — Париж (Франция). Билигин 140 дойдуларга улэлиир. BMW, Mercedes-Benz уонна Volvo хампаанньалары кытары.
Улахан 8 массыына оҥорор хампаанньа быыһыгар баар, Citroen, Volkswagen, BMW, Peugeot, FIAT, Lamborghini, Opel, Audi уонна Mercedes-Benz 3 массыына оҥорор хампаанньалары кытары хампаанньа быыһыгар баар Renault Russia, Nissan, AvtoVAZ, Dacia уонна Renault Samsung Motors.
Renault бу массыналары оҥорор:
* Renault Clio
* Renault FT
* Renault Mégane
* Renault 5
* Renault Twingo
* Renault Traffic
* Renault Mégane RS
* Renault Zoe
* Renault Sport
* Renault Captur
* Renault Kwid
* Renault Arkana
# Лухнев Павел Степанович

Лухнев Павел Степанович (18.01.1921, Куяда с. — 15.01.2001, Иркутскай) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Албан аат уордьанын толору кавалера.

# Лухнев Павел Степанович
## Олоҕун олуктара

1921 сыллаахха тохсунньу 18 күнүгэр Куяда с. төрөөбүт. Нуучча. Түөрт кылаас үөрэхтээх. Дьокуускайга үүт заводугар плотнигынан үлэлээбит.
1941 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускай военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1941 сыл ахсынньытыттан фроҥҥа сэриилэспит.
Сэрии кэннэ 1946 сыллаахха дойдутугар төннүбүт. Колхуоска үлэлээбит. Олоҕун бүтэһик сылларыгар Иркутскайга олорбут. 2001 сыл тохсунньу 15 күнүгэр өлбүт.

# Лухнев Павел Степанович
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Кыһыл Сулус уордьана
* Албан аат уордьанын III ст. (25.10.1944)
* Албан аат уордьанын II ст. (11.03.1945)
* Албан аат уордьанын I ст. (15.05.1946)
* Мэтээллэр
# Ираан риала

Ираан риала (перс. ریال, IRR) диэн Ираан валютатын биирдигэ.
# Иванов (Ханды) Никифор Иннокентьевич

Иванов (Ханды) Никифор Иннокентьевич — 1922 сыллаахха Хохочойго тоһуурга түбэспит комсомолецтартан биирдэстэрэ.
Бүлүү улууһугар Тылгыны нэһилиэгэр 1902 сыллаахха төрөөбүт. Комсомол чилиэнэ. Хохочойго бандьыыттар тоһуурдарыгар түбэһэн тыыннаахтыы тутуллубутун Орто Бүлүүгэ илдьэн 1922 сыл муус устар 18 күнүгэр накаастаан өлөрбүттэр.
# Афанасьева Зинаида Михайловна

Афанасьева Зинаида Михайловна (1946 c. тохсунньу 15 күнэ, Элгээйи нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР –).

# Афанасьева Зинаида Михайловна
## Олоҕун олуктара

1946 c. тохсунньу 15 күнүгэр Сунтаар оройуонун Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1971 с.- Саха государственнай университетын бүтэрэн, Сунтаар оройуонун Хоро начальнай оскуолатын сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлээбитэ.
1972-1973 сс.- Түбэй аҕыс кылаастаах оскуолатыгар үөрэх чааһыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1975 с. - Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатын интернатын иитээччитэ.
1980-1981 - бу үөрэх сылыгар оскуола библиотекарынан үлэлиир.
1983-1992 сс. - Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учуутала.
1992 сылтан – Сунтаардааҕы политехническай лицей саха тылын уонна литературатын учуутала.

# Афанасьева Зинаида Михайловна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ

# Афанасьева Зинаида Михайловна
## Кини туһунан

* Кондратьева М., Киһи чиэһэ - үлэтэ. [Сунтаардааҕы политехническай лицей саха тылын уонна литературатын учуутала Зинаида Михайловна Афанасьева туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1996. - Тохсунньу 23 күнэ-С. 3;
# Нансен пааспара

Нансен пааспара — XX үйэ бастакы аҥаарыгар баар буола сылдьыбыт киһини туоһулуур дойдулар ыккардыларынааҕы дөкүмүөн. Бэйэлэрин дойдуларыттан ханнык эмит бэлиитикэ эбэтэр экономика төрүөттээх көһөргө күһэллибит дьоннорго бэриллэр этэ. Аан бастаан бу дөкүмүөнү Нациялар Лиигалара граждааныстыбата суох дьоҥҥо биэрэр буолбута.
1922 сыллаахха Наациялар Лиигаларын комиссара Норвегияттан төрүттээх Фритьоф Нансен этиитинэн олохтоммута. Аан бастаан Арассыыйаттан күрээбит дьоҥҥо бэриллибитэ, онтон пааспар ылар кыаҕа суох атын дьоҥҥо эмиэ бэриллэр буолбута. 1942 сыллаахха бу пааспары 52 судаарыстыба билиммитэ.
Барыта 450 000 кэриҥэ Нансен пааспара бэриллибитэ. Бу дөкүмүөн туттуллуутун уопутун туһанан 1951 сыллаахха ХНТ бигэргэппит Проездной документ беженца диэн дөкүмүөн оҥоһуллубута.
Нансен норуоттар ыккардыларынааҕы тэрилтэтэ бу дөкүмүөнү тарҕаппыт, дьоҥно көмөлөспүт өҥөтүн иһин 1938 сыллаахха Нобель бириэмийэтин ылбыта.
# Сиэл

Сиэл — сылгы саалыттан (моонньуттан, арҕаһыттан) намылыйан түһэр уһун кыл түүтэ.
Кыл — сылгы сиэлин эбэтэр кутуругун соҕотох түүтэ, баттаҕа. Сампай — сылгы кутуругун тас диэкки кылгас кыла.
# Васильев Артур Дмитриевич

Васильев Артур Дмитриевич — саха живописеһа, саха норуодунай худуоһунньуга.

# Васильев Артур Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

1953 с. тохсунньу 5 күнүгэр Уус-Алдан улууһун Суотту сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1976 с. Намнаа5ы педагогическай училище, 1983 с. Уһук Илиннээҕи ускуустуба инстутуутун бүтэрбитэ. 1987—1992 сс. Красноярскай куоракка РФ норуодунай худуоһунньуга А. П. Левитин салайар айар мастарыскыайыгар үлэлээбитэ.
1985 с. —Российскай Федерация худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ. 1997 с. — Россия Уус-уран Академиятын чилиэн-корреспондена. 1994 сылтан Красноярскай гсударственнай художественнай институт Дьокуускайдааҕы филиалыгар преподаватель. Искусство уонна культура Арктическай государственнай институтут живописька кафедратын доцена.

# Васильев Артур Дмитриевич
## Айар үлэтэ

1984 сылтан араас быыстапкаларга кыттар. Саҥа үйэни саҥалыы ойуулуур ньымалары көрдөөһүн худуоһунньук үлэлэригэр өтө көстөр диэн билинэллэр. Үлэлэрэ
* Ийэ (1990)
* «Христина» (1994)
* «In vino veritas» (1997)
* «Кэнчээри» (1997)
* Мин аанньалым (1999)
* Сырдык куттаахтар (2000)

# Васильев Артур Дмитриевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга (2003)
* Россия уус-уран Академиятын кыһыл көмүс мэтээлэ, Мама уонна Анна хартыыналарын иһин (1991)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Ытык грамотата (1992)
# Бэлэпчи

Бэлэпчи (бэлэнчи) - хаттык таҥас, ытыс көхсүн хаххата, тарбахха кэтиллэр хайаҕастардаах, харыга бааныллар быалаах. Куобах, тииҥ, маттаҕа (уу күтэрэ) тириититтэн тигэллэрэ.
Бэлэнчи мантан ураты өссө атын суолталардаах. Сороҕор моойторугу бэлэнчи диир түгэннэрэ баар эбит. Булчуттар бэлэнчилэригэр холону иилинэллэр.
Үһүс суолтата - былыргы эр киһи тас таҥаһын таһынан куругар иилинэр тириитин ааттыыллар эбит. Эһэ тириититтэн тигиллэр түөрт кырыылаах икки хоппо курдук киһи куругар иннигэр, кэннигэр иилиллэр эбит.

# Бэлэпчи
## Хаттык таҥас көрүҥнэрэ

* Моойторук
* Хобо моойторук
* Сүүс таҥаһа
* Мурун сабыыта
* Эрбэх, тарбах хаалара
* Хабах таҥаһа
* Бааччы
* Бэгэччэк таҥаһа
* Түһүлүк
# Охчут (астрология)

Охчут — Зодиак тохсус бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 240° - 270° секторы ылар. Күн Охчут сулустар бөлөхтөрүн ахсынньы 18 күнүттэн тохсунньу 17 күнүгэр диэри ааһар. Астрология сэтинньи 24 күнүттэн ахсынньы 21 күнүгэр диэри ааҕар.

# Охчут (астрология)
## Бэлиэтэ

Охчут бэлиэтэ ♐ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9808 №-дээх, 16 чыыһылалаах 2650 №-дээх, HTML-кода &#9808; эбэтэр или &#x2650;.
# Кобза

Ко́бза́ — украина лютняҕа майгынныыр 4 (эбэтэр онтон ордук) хоһуласпыт струуналаах муусука тэрилэ. Кобза мас көҥдөйтөн уонна гриифтэн турар, гриибыгар 8-10 лаадтаах. Лаада суох тэриллэр эмиэ бааллар эбит.

# Кобза
## Устуоруйата

«Кобза», «кобоз», «кобуз», хомус уо.д.а. майгынныыр ааттар элбэх былыргы источниктарга (1250 сылга тиийэ) ахтыллаллар. Семантикаҕа сыһыаннаах чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн майгынныыр тэриллэр атын дойдуларга бааллар: «kopuz» — Турция, «kopus» — Хорватия, «koboz» — Венгрия, «kobuz» - Азербайджан, «cobza» — Румыния, хомус — Хакасия, Алтаай уо.д.а.
Украина литэрэтиирэтин классига Тарас Шевченко аатырбыт кинигэтин бу тэрили ыллыырыгар доҕуһуол гынар кобзаар аатынан ааттаабыта.
# Бүлүү улууһун былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Бүлүү улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Былаах Бүлүү улууһун Мунньаҕын 2003 сыл сэтинньи 18 күнүнээҕи 36 №-дээх «Об утверждении Положения „О Флаге муниципального образования „Вилюйский улус (район)“ РС(Я)“» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Кэлин Бүлүү улууһун Мунньаҕа 2007 сыл муус устар 24 күнүнээҕи 413 №-дээх «О внесении изменений в Положение „О Флаге муниципального образования „Вилюйский улус (район)“ РС(Я)“» Быһаарыытынан Балаһыанньа бастакы баһын 1.3 пуунугар, былаах дьүһүннээһинигэр, уларытыы киллэрбит.

# Бүлүү улууһун былааҕа
## Дьүһүнэ

Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар; усталыы үс өҥнөөх, тэҥ кэтиттэрдээх балаһалардаах: халлаан күөҕэ, ара5ас уонна от күөҕэ. Устатын уонна кэтитин сыһыаннаһыыта 3:2.

# Бүлүү улууһун былааҕа
## Ытык бэлиэ олоҕо

* Халлаан күөҕэ өҥ — саха омуга түүрдэртэн төрүттээхтэрин туоһулуур; ыраас, үрдүк, күөх мэҥэ халлааны, улуукан Аан дойдуну, ытык-мааны Хотун Бүлүүнү, Бүлүү дьоно, кини оҕолоро буолалларын кэрэһэлиир.
* Араҕас өҥ — номоххо киирбит, ханна да суох ыллыыр Бүлүү кумаҕын бэлиэтин таһынан аламай Күн сүрэ буоларын көрдөрөр.
* От күөҕэ өҥ — сүҥкэн баайдаах уонна муҥура суох киэҥ айылҕа, айылҕаҕа сүгүрүйүү бэлиэтэ буолар, эрэл уонна сайдыы өҥө.

# Бүлүү улууһун былааҕа
## Былаах ааптардара

* Бүлүү улууһун олохтоох тэриллиилэрин былаахтара
* Бүлүү
* Флаг МО «Арылахский наслег»
* Флаг МО «Баппагайинский наслег»
* Флаг МО «Бёкчёгинский наслег»
* Флаг МО «Борогонский наслег»
* Флаг МО «Ёкюндюнский наслег»
* Флаг МО «Кыргыдайский наслег»
* Флаг МО «Кюлетский 2-й наслег»
* Флаг МО «Лёкёчёнский наслег»
* Флаг МО «Тасагарский наслег»
* ФлагМО «Хагынский наслег»
* Флаг МО «Чернышевский наслег»
# Бетон

Бетон диэн композит тутуу материала. Бетон иһилигэр сиэмэн, кумах, хайыр, уу киирэллэр. Бу сэктэри биир хойуу кэлимсэ буолуохтарыгар дылы буккуйаллар. Онтон анал халыыпка куталлар. Хас да чааһынан бетон кытаатан бөҕө материал буолар. Бетон аан дойду бастыҥ туттуллар тутуу материала буолар.
# Көҕөччөр

Көҕөччөр — күөхтүҥү бороҥ. Үксүн сылгыны ойуулурга тутталлар.
# Энел Арассыыйа

Энел Арассыыйа (нууч. Энел Россия, ааҥл. Enel Russia), улахан энергетическай тэрилтэ, Арассыыйаҕа уонна Украинаҕа рыноктарыгар үлэлиир, Enel тэрилтэ бөлөҕөр киирэр.
# Туттулук истиил

Туттулук истиил үөскүүр усулуобуйата ханнык баҕарар омукка маарыннаһарын быһыытынан, бастаан нуучча тылын туттулук истиилин лиэксикэтин билсиэххэ сөп.
* Наука истиилэ:Наука салаатын тиэрминэ уонна уопсай научнай тиэрмин (узкоспециальные термины и общенаучная терминология). Маннык тыл эмоцианальнай кырааската, синонима суох, биир чопчу абстрактнай өйдөбүлү,теоретическай ырытыыга сыһыаннаах өйдөбүлү бэлиэтиир тыл. Эмоциональнай кырааската суох.
* Дьыала истиилэ: Икки бөлөххө араараллар:а) офицальнай сурук-бичик тиэрминэ, "официально- деловая терминология, не имеющая синонимов в общеупотребительной лексике"б) анал юридическай тиэрмин, "узуально-стилистическую окраску и узкое применение". Итини таһынан бу эйгэҕэ туттуллар, "канцеляризм" диэн ааттанар элбэх араас халыып баар, "общеизвестная лексика, которая обладает...своего рода экспрессивной окрашенностью ". Ол иһигэр былыргы дьыала истиилиттэн киирбит тыл, киһини биир хайааһынынан ааттыыр тыл, көмө тыллар киирэллэр.
* Публицистика истиилэ: Публицистика истиилин тылыгар икки бөлөҕү араараллар:
хроника, обзреватель" уонна общественнай-политическай тиэрмин: акция, ратификация;
Маннык тыл публицистика истиилигэр хойуутук туттулар буолан, истииллэргэ киирдэҕинэ эмиэ оннук өйдөбүлү биэрэр, "употребление их в других сферах придает речи публицистичность".
* Уус-уран истиил тылын чуолкай араарар уустук, тыл баайа барыта туттуллар. Арыый чуолкай быыһа диэн, атын истиилгэ, холобур наука, дьыала истииллэригэр дьүөрэтэ суох, тылдьыкка "поэтическое, народно-поэтическое, высокое, торжественное, риторическое, архаичное " диэн бэлиэлээх тылы ааттыахха сөп.
* Кэпсэтии истиилэ:кэпсэтии истиилин тылын(сурук-бичик)тылыгар утары туруоран өйдүүллэр (книжная и разговорная Л.). Маннык тылы атын истиилгэ тутуннахха, истиил кэһиллэр.
Кэпсэтии истиилэ эмиэ икки бөлөххө арахсар: а) кэпсэтии литературнай тыла; б) литературнай нуорма тас өттүнээҕи тыл (просторечие).
# Орто Сибиир хаптал хайалаах сирэ

Орто Сибиир хаптал хайалаах сирэ. Хотугу Азияҕа Саха сирин арҕааҥҥы өртүн бүттүүн ылар хаптал хайалаах сир.
Арҕаа өртүгэр Енисей өрүскэ тиийэр, соҕуруу Илиҥҥи Сайаан хайаларыгар, Байкаал хайаларыгар тиийэр, илин диэкки Өлүөнэ хочотугар тиийэр.
Геология өртүнэн кембрий иннинээҕи Сибиир платформата буолар. Элбэх сиринэн базальт, диабаз быһа охсуулара күн сирэйигэр тахсаллар.
Муора таһымыттан 400 - 500 м. Ордук үрдүк сирдэрэ 1701 м тиийэллэр (Путораан хайалара).
Ирбэт тоҥ киэҥник тэнийбит сирэ. Өрүстэр дьириҥ хочолоохтор, түргэн сүүрүктээхтэр, таас харгылаахтар.
Үүнээйи сүрүннээн тиит мастаах ойуур. Хоту өртө туундара.
Хостонор баайтан алмаз, көмүс, туус, слюда, айылҕа гааһа.

# Орто Сибиир хаптал хайалаах сирэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Чаабый

Чаабый — Чурапчы Мугудайын сиригэр баар алаас. Быhа холоон Мугудайтан 16 км. хотугулуу-илин, Төлөйтөн 6 км. ар5аа. Үс куоллээх, икки кырата быдан үөҺэ тураллар, алларааҥҥыта тураҥнаах. Алаас уопсайынан аллараа ба5айы турар.
# Тойбохой (Сунтаар улууһа)

Тойбохой — Сунтаар улууһун Тойбохой нэһилиэгин киинэ.

# Тойбохой (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Тойбохой нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Кыргыс сэргэтэ

Кыргыс сэргэтэ - кыргыс үйэтигэр боотур атын тэһиинин баайбакка эрэ иилэ быраҕар мутук төрдүнэн оҥоһуллубут муостардаах сэргэ. Ытарҕалаах, үс-түөрт муостаах, оһуордаах буолара.
# Бучманы

Бучманы (укр. Бучмани) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 731 (2011).
# Колобанов Зиновий Григорьевич

Зиновий Григорьевич Колобанов (1910-1994) — советскай танкист-ас, Аҕа дойду сэриитигэр старшай лейтенант, ыарахан тааҥкалар роталарын хамандыыра, сэрии кэнниттэн - подполковник.

# Колобанов Зиновий Григорьевич
## Олоҕун олуктара

Владимирскай күбүөрүнэ (билигин Алын Новгород уобалаһын Вачскай оройуонун) Арефино сэлиэнньэтигэр 1910 сыллаахха төрөөбүт. 1932-1958 сылларга аармыйаҕа сулууспалаабыта. Минскэй куоракка 1994 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр өлбүтэ.

# Колобанов Зиновий Григорьевич
## Наҕараадалара

икки кыһыл знамень орденнаах, аҕа дойду сэриитин бастакы стиэпэннэх орден, кыһыл сулус орден, ол да атын. Станция Красногвардейцк-Войсковицы куну быһа вермахт дивизиятын туппуттар, 43 ниэмэс массыынатын эспит, экипажын кытта 22 трофейнай чехославацкай Pz.kprw.35(t) эспит ол онтон 14 танка оҥоһуллубат гына алдьаммыт.
# Ориенталистар аан дойдутааҕы кэҥгириэстэрэ

Ориенталистар аан дойдутааҕы кэҥгириэстэрэ (ааҥл. International Congress of Orientalists) — Парижка 1873 сыллаахха көҕүлэммит ориенталист учуонайдар (лингвистэр, филологтар, археологтар уо.д.а.) мунньахтара.
Мунньаҕы тэрийии өйүгүн ааптара Японияны чинчийбит этнолог учуонай Леон де Рони (1837–1914). Бастакы мунньах Парижка 1873 сыллаахха балаҕан ыйын 1-11 күннэригэр Сорбоннаҕа буолбута.

# Ориенталистар аан дойдутааҕы кэҥгириэстэрэ
## Буолбут сирдэрэ уонна сыллара

* Ориенталистар аан дойдутааҕы I кэҥгириэстэрэ - Париж, 1873
* Ориенталистар аан дойдутааҕы II кэҥгириэстэрэ - Лондон, 1874
* Ориенталистар аан дойдутааҕы III кэҥгириэстэрэ - Санкт-Петербург , 1876
* Ориенталистар аан дойдутааҕы IV кэҥгириэстэрэ - Флоренция, 1878
* Ориенталистар аан дойдутааҕы V кэҥгириэстэрэ - Берлин, 1881
* Ориенталистар аан дойдутааҕы VI кэҥгириэстэрэ - Лейден, 1883
* Ориенталистар аан дойдутааҕы VII кэҥгириэстэрэ - Вена, 1886
* Ориенталистар аан дойдутааҕы VIII кэҥгириэстэрэ - Стокгольм и Христиания, 1889
* Ориенталистар аан дойдутааҕы IX кэҥгириэстэрэ - Лондон, 1892
* Ориенталистар аан дойдутааҕы X кэҥгириэстэрэ - Женева, 1894
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XI кэҥгириэстэрэ - Париж, 1897
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XII кэҥгириэстэрэ - Рим, 1899
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XIII кэҥгириэстэрэ - Гамбург, 1904
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XIV кэҥгириэстэрэ - Алжир, 1905 - Первый Конгресс за пределами Европы
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XV кэҥгириэстэрэ - Копенгаген, 1908
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XVI кэҥгириэстэрэ - Афины, 1912
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XVII кэҥгириэстэрэ - Оксфорд , 1928
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XVIII кэҥгириэстэрэ - Лейден, 1931
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XIX кэҥгириэстэрэ - Рим, 1935
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XX кэҥгириэстэрэ - Брюссель, 1938
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXI кэҥгириэстэрэ - Париж, 1948
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXII кэҥгириэстэрэ - Стамбул, 1951
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXIII кэҥгириэстэрэ - Кембридж, 1954
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXIV кэҥгириэстэрэ - Мюнхен, 1957
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXV кэҥгириэстэрэ - Москва, 1960
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXVI кэҥгириэстэрэ - Нью-Дели, 1964
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXVII кэҥгириэстэрэ - Анн-Арбор, 1967 - первый Конгресс в США
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXVIII кэҥгириэстэрэ - Канберра, 1971
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXIX кэҥгириэстэрэ - Париж, 1974
# Ултургашев Степан Павлович

Степан Павлович Ултургашев – Хакасия устуорук учуонайа, Абакааннааҕы пединститут ректора (1977-94).
Хакаас уокуругар Политов аулугар кулун тутар 1 күнүгэр 1930 сыллаахха төрөөбүт, кулун тутар ый 28 күнүгэр 2004 сылллаахха бу күн сириттэн барбыт. Кини Сэбиэскэй кэмҥэ Арассыыйаҕа биллэр историк, 1956 сылтан история билимин хандьытаата. 1989 сылтан история хаапыдыратын профессора, Абакааннааҕы Судаарыстыбаннай педагогическай институт 1977-1994 cc ректора, 1974 сылтан РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
С.П.Ултургашев үтүө сабыдыалынан, көмөтүнэн Хакасияҕа «Түүр омук суругун-бичигин, култууратын күннэрэ» диэн ылыныы сокуона олоххо киирэн, түүр тыллаах өрөспүүбүлүкэлэри кытта ыкса ситим олохтоммута. Профессор С.П.Ултургашев чинчийэр научнай үлэлэрэ Арассыыйа, Сибиир, Хакасия устуоруйаларын кытта ыкса ситимнээх. Кини бу айымньылаах 70 научнай үлэтэ, “Пирятинская Краснознаменная” монографията иккилиитэ-үстүүтэ бэчээттэнэн тахсыбыттара.
Туһаныллыбыт литература:
1. Н.К.Антонов. Айан. Хотугу сулус.1977. № 2.
# Хорасан

Хораса́н (перс. خراسان‎ — Xorâsân — күн хантан тахсар сирэ) — Илиҥҥи Ираҥҥа баар былыргы уобалас аата. «Хорасан» диэн аатынан өссө Сасанидтар саҕаттан биллэр. Аан дойдуга шафран уонна барбарис үүнэр дойдутунан аатырар. Ону таһынан манна олус үчүгэй, бастыҥ хаачыстыбалаах көбүөрдэри тигэллэр. Бу манна Фирдоуси, Омар Хайям уонна Имам Реза гробницалара бааллар.

# Хорасан
## Сирин-уотун тыырыыы

Хорасан диэн Иран саамай киэҥ, улахан сирдээх-уоттаах уобалаһын 2004 сыллаахха балаҕан ыйын 29 күнүгэр үс аҥы араарбыттарын түмүгэр Хотугу Хорасан, Соҕурууҥу Хорасан уонна Хорасан Резави диэн баар буолбуттара.
ХотугуХорасан, киин куората: Боджнурд, атын куораттара: Ширван, Джаджарм, Мейнх уонна Самлаган, Эсфарэйен. Соҕуурууҥу Хорасан, киин куората: Бирдженд, атын куораттара: Сараян, Нахбандан, Сарбишех Хорасан Резави, киин куората: Мешхед, атын куораттара: Гоучан, Даргаз, Ченаран, Сарахс, Фариман, Торбате-Джам, Тэйбад, Фердоус, Гэйен, Хаф уонна Раштхар, Кашмар, Бардаскан, Нишапур, Сабзевар, Гонабад, Калат, Бошруех уонна Халиль Абад.

# Хорасан
## Хорасан устуоруйата

Улуу Хорасан урут хаһан эрэ билиҥҥи Ираҥҥа, Таджикистаҥҥа, Узбекистаҥҥа, Туркменияҕа сыстар сири-уоту бас билэрэ. XIV—XV үйэлэргэ Хорасан наука уонна искусство киининэн аатырара. Манна (сүнньүнэн Герата куорака) Лутфи, Джами, Алишер Навои, Фегани Баба, султан Хусейн Байкара диэн ааттаах-суоллаах поэттар олорон ааспыттара.
# Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Тюмень куоракка баар судаарыстыбаннай үрдүк профессиональнай үөрэх тэрилтэтэ.

# Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

Университет 1963 с. Тюменнааҕы мэдиссиинэ института диэн төрүттэммит. 1974 с.институкка быраас уонна фармацевт идэтигэр 900-тэн тахса устудьуон үөрэммит. 1995 с. Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
2012 с.алтынньы ыйыттан Евросойуустан үбүлэнэр норуоттар ыккардыларынааҕы Tempus бырайыакка кыттыһан үлэлиир. Бырайыак тиэмэтэ "Киһи харыстабыла: тулалыыр айылҕатын туруга, аһын-үөлүн хаачыстыбата, радиоактивнай эттиктэринэн киртийбит сирдэргэ уопсастыба доруобуйата"
2015 с.кулун тутар 11 күнүгэр акадьыамыйа Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета буолбут.

# Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Структурата

-6 факультеттаах, 59 кафедралаах 1. Лечебнай 2. Фармацевтическай 3. Стоматологическай 4. Педиатрическай 5. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕэ 6. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмнээһин -элбэх профиллаах клиника -научнай бибилэтиэкэ -үлэ үөрүйэхтэригэр, сатабылга уһуйар киин -симуляционнай үөрэх киинэ -информац.технологиялар кииннэрэ -тохтоло суох проф.сайдыы института -үөрэх хаачыстыбатын уонна мониторингын киинэ -анатомия түмэлэ -устуоруйа түмэлэ -бэчээттээн таһаарар киин
Университекка күнүскү уонна кэтэхтэн үөрэнии салааларыгар үрдүк үөрэх программатынан барыта 3500 устудьуон үөрэнэр. Эбии үөрэхтээһин программатынан квалификацияны үрдэтии уонна атын испэссээлинэскэ бэлэмнэнии циклларыгар сылга 6000 киһи 56 мэдиссиинэ испэссээлинэһигэр үөрэнэллэр. Интернатура - 29, ординатура - 35 испэссээлинэстэринэн ыытыллар. Преподавателлэр истэригэр 130 наука дуоктара, 300 наука хандьыдаата, 1 АНА акадьыамыга бааллар.

# Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

1. Арассыыйа бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинэ RAEX-100: 2019 с. ТСМУ 100 бастыҥнар испииһэктэригэр киирбит. 2. "Рейтинг востребованности вузов РФ" Топ-10 киирбит. 3. "По цитируемости публикаций научных работ" рейтиҥҥэ 3 бастыҥнарга киирбит. 4. "Индекс Хирша" Scuence index рейтинигэр Арассыыйа 46 үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 22-с миэстэлээх.

# Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Ссылкалара

https://www.tyumsmu.ru/ https://www.tyumsmu.ru/about/rating_position/ https://xn--80aacozicjl1agbl4lraw.xn--p1ai/mediapasport/obrazovanie-i-nauka/tyumenskiy-gosudarstvennyy-meditsinskiy-universitet/ https://xn--80aacozicjl1agbl4lraw.xn--p1ai/publikatsii/obrazovanie/tyumenskiy-gmu-kuznitsa-meditsinskikh-kadrov/