yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ген

Ген — генетикаҕа хаан уруу аймахтарыттан ылыллыбыт киьи доруобуйатын туругун көрдөрөр эттик буолар. Бу "ген" диэн тиэрмини 1903 сыллааха, Данияттан төрүттээх Вильгельм Йохансен диэн генетиканы уонна унээйи чинчийбит учуонай буолар. Хаан уруу доруобуйатын туругун көрдөрөр нуклеиновай кислота арыйбыттарыгар, ген өйдөбүлэ уларыйбыта, гены билигин ДНК диэн ааттыллар.

# Ген
## Гены удьуордааһын сурун оруолунан булуу

1865 сыллаахха Грегор Мендель ген удьуордааьынна хас да чааска арахсарын уорэтэн даклаад суруйар.Даклаадын учуонайдар мустууларыгар БРНО кэпсиир. 1866 сыллаахха даклаада кинигэ5э бэчээттэнэр, ол эрээри улахан бол5омтону ылбат.Ол эрэн 19 уйэ бутуутэ Хуго де Фриц, Каррел Коррекс, Эрик гдоу Черман көмөтүнэн иккис тыынын ылар. То5о диэтэххэ ити учуонайдар Грегор Мендели кытары биир тумуккэ кэлбиттэр.

# Ген
## ДНК-ны удьуордаьыы бир сурун салаатынан арыйыыы

40 сыллааха американскай учуонайдара О.Эвери салайыытынан, генетическай сибидиэнньэ молекулярнай хранилищата ДНК буоларын даказтаабыттар. 1953 сыллаахха рентген хаартыскатын көмөтүнэн Розалин Франклин уонна Морис Уилкинс үрдүк хаачыстыбалаах ДНК хаартыскаларын ылбыттар. Ити хаартыскалар Джеймсу Уотсону уонна Френсису Крику ДНК молекулярнай холобурун онорорго улахан оруолу оонньобут.

# Ген
## Ген сурун хайысхалара

Билиҥҥи кэмҥэ молекулярнай биология этэринэн ген ДНК-5а толору сибидиэнньэлээх белок молекулалара эбэтэр РНК тар5атар участок буолар. Ити РНК уонна атын молекулалар биьи организыммыт сайдарын, уҥуохпут сайдарыгар уонна организыммыт учуойдук улэлииригэр туьалыыр.

# Ген
## Литература

* Инге-Вечтомов С. Г. . Генетика с основами селекции: учебник для студентов высших учебных заведений. — СПб.: Изд-во Н-Л, 2010. — 720 с. — ISBN 978-5-94869-105-3
* Молекулярная биология клетки: в 3-х томах / Б. Альбертс, А. Джонсон, Д. Льюис и др. — М.-Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», Институт компьютерных исследований, 2013. — Т. I. — 808 с. — ISBN 978-5-4344-0112-8.
* Кребс Дж. Гены по Льюину / Дж. Кребс, Э. Голдштейн, С. Килпатрик, пер. 10-го англ. изд. — М.: Лаборатория знаний, 2017. — 919 с. — ISBN 978-5-906828-24-8.
* Франк-Каменецкий М. Д. . Век ДНК. — М.: Изд-во «КДУ», 2004. — 240 с. — ISBN 5-98227-017-2.
# Илин Европа кэмэ

Илин Европа кэмэ (ааҥл. Eastern European Time, EET) - UTC+2 кэм курун өссө биир аата. Бу кэми сорох Европа, Хотугу Африка уонна Чугас Илин дойдулара тутталлар. Олортон үксүлэрэ сайын эбии Илин Европа сайыҥҥы кэмин тутталлар UTC+3.

# Илин Европа кэмэ
## География

Төгүрүк сылы быһа сайыҥҥы кэмҥэ көспөккө бу кэминэн Ливия эрэ олорор.
Бу дойдулар Илин Европа кэмин кыһын тутталлар (алтынньы бүтэһик баскыһыанньатын 1:00 UTC чааһыттан кулун тутар бүтэһик баскыһыанньатын 1:00 UTC чааһыгар дылы):
* Халыып:Флаг Аландских островов Аландские острова
* Халыып:Флаг Белоруссии Беларусь
* Халыып:Флаг Болгарии Болгария
* Греция
* Египет
* Израиль
* Халыып:Флаг Иордании Иордания
* Халыып:Флаг Кипра Республика Кипр
* Халыып:Флаг Латвии Латвия
* Халыып:Флаг Ливана Ливан
* Халыып:Флаг Литвы Литва
* Халыып:Флаг Молдавии Молдавия
** Халыып:Флагификация/Гагаузия
** Халыып:Флаг Приднестровья Приднестровье
* Халыып:Флаг Палестины Палестинская автономия
* Румыния
* Халыып:Флаг Сирии Сирия
* Халыып:Флаг Турции Турция
* Халыып:Флаг Украины Украина
* Финляндия
* Халыып:Флаг Эстонии Эстония
# Нөруктээйи

Нөруктээйи, хаптал эбэтэр хочо сир баар Мэнэ-Ханалас улууhугар.
# Зелимхан Закаев

Зелимхан Бакаев, Чечня ырыаһыта, 2017 сыллаахха сүппүт Рамзан Кадыров гейдары уонна лесбиянкалары утары репрессия ыытар кэмигэр.
Сиһилии Зелимхан Бакаев сүтүүтэ.
# Дэрбэкэ намтала

Дэрбэкэ намтала. Дьааҥы уонна Элгэ хаптал хайаларын икки ардынан Дэрбэкэ баһыгар сытар.
Ортотугар Эмандьа күөл сытар. Муора таһымыттан 689 м. Иэнэ 700 км². Үрдүгэ 1000 м. тиийэр.

# Дэрбэкэ намтала
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
# Чакыр нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Чакыр нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иккис Чакыр.
Улуус кииниттэн 15 км соҕуруу диэкки Амма өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 771 киһи (2007 сыл).

# Чакыр нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Нэһилиэккэ төрөөбүт биллэр-көстөр дьон

* Старостин Семен Константинович – Одьоо Ыстаарыһын (1900—1975) — уустук, чаҕылхай олохтоох киһи, Гражданскай сэриигэ повстанчество кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус утары Финляндия өттүттэн сэриигэ кыттыбыта, саха, түүр тылларын үөрэтэр учуонайдарга көмөлөспүтэ, Швецияҕа олорон 75 сааһыгар өлбүтэ.
# 2020 сыллаах Карабах сэриитэ

Хайалаах Карабахха 2020 сыллаахха сэрии бу Балаҕан ыйын 27 күнүттэн 2020 сыллаахха Армения уонна Азербайджан икки ардыгар улахан сэрии таҕыста.
# 1300

1300 сыл.

# 1300
## Туох буолбута

* Осмааннар Маалай Азияны бас бэриннэрэллэрин саҕалыыллар.
# Ефимовтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)

Ефимовтар төрүттэрэ Холгума. Сэриигэ баран өлбүт Бүөтүр Дьэкиимэп аҕата Үөмэр Ньукулай эрдэ өлөн кыра эрдэҕиттэн таайыгар Чооруоһап Лэгэнтэйгэ иитиллибит. Хоптолоох диэн сиргэ олорбуттар. Бииргэ төрөөбүттэрэ Тиэхэн, Хабырыыс, Балбаара уонна Эмискэ олохсуйбут өссө биир кыыс баар эбит. Хабырыыс үс оҕолооҕо. Мотя диэн кыыһа куоракка милииссийэ киһиэхэ кэргэн тахсыбыт. Улахан уол Коля Намҥа олорбут. Кэргэннээх, оҕолордоох. Бэйэтэ биир оҕону быыһаары ууга былдьаммыт. Ийэтин аатынан кыыс Бырамаҕа олорор. Ефимов Петр Николаевич (1909 с.т.) улахан унуохтаах, маҥан ыраас хааннаах киһи эбитэ үһү. "Коммунар" колхуоска биригэдьиирдээбит. 17 саастаах кыыһы кэргэн ылан үс кыыһы хаалларбыт. 1941 с. сэриигэ баран 1943 с. Ленинградскай уобаласка өлбүт.
Кэргэнэ Ефимова Александра Семеновна Биэкэнэ Стручковтар — Уочааннар аймах. Тамара диэн кыыһа эрдэ өлбүт. Варвара Петровна Чыамайыкыга олорор, Романовтар диэн ыал ийэлэрэ Бүтэйдээххэ аҕаларын аатгатан үлэ уонна тыыл бэтэрээнэ Марина Петровна Ефимова олорор кыыһа куоракка медкииҥҥэ үлэлиир. Дьүһүнүнэн эһээтигэр майгынныыр Роберт Иванович Ефимов оскуолаҕа кочегар. Кэргэнэ Татьяна Петровна Өлүөхүмэтгэн төрүттээх, математика учуутала. Уоллара, кыыстара оскуолаҕа үөрэнэллэр.
Төрцччц М.П.Ефимова ахтыытпыттпан сурулунна.
# Тадьиктар

Тадьик (перс. تاجيک Tājīk, тадьик. Тоҷик) диэн Афганистаҥҥа, Тадьикистаҥҥа, соҕуруу Узбекистаҥҥа, хотугулуу арҕаа Пакистаҥҥа уонна арҕаа Кытайга олорор перс тыллаах иран омук бүтүн аата. Тадьиктар тыллара, култууралара уонна историялара Иранныын киэҥ ситимнээх. Саха сиригэр 1 105 тадьик олорор (2002 сыл).

# Тадьиктар
## Тадьиктар Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр тадьиктар ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| | | | 18 | 239 | 260 | 1 105 |
# Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа

Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа.
1934 сыл атырдьах ыйын 29 күнүгэр Дьокуускайга трактор биригэдьиирдэрин уонна механиктарын Оскуолата аһыллыбыта.
Иккис пятилеткаҕа квалификациялаах оробуочайдары бэлэмниир үөрэх тэрилтэтэ буолбута.
Ол сылларга техника өрөбөлүүссүйэтэ киэҥ хардыылаахтык олоххо киирбитэ.
1935 сыллаахха бастакы бүтэрээччилэр 25 трактор биригэдьиирдэрэ үөрэнэн тахсыбыттара.

# Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа
### Тэрилтэ аата хаста да уларыйбыта

* Трактор биригэдьиирдэрин уонна механиктарын Оскуолата
* Тыа хаһаайыстыба механизациятын Оскуолата
* 11 №-дээх Тыа хаһаайыстыба механизациятын Училищета,
* 1 №-дээх Тыа сирин профтехучилищета,
* 1 №-дээх Техника лицейа №1
* Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа.
Колледжы 16000 киһи бүтэрбитэ, олор истэригэр:
* Социалисттыы Үлэ Дьоруойа П.И. Быканов,
* бокска ССРС спордун маастара, Саха АССР уонна РСФСР үтүөлээх тренера В.П. Шитик,
* СӨ үтүөлээх механизатора М.Н. Оконешников,
* бокска аан дойду таһымнаах спордун маастара А.А. Михайлов,
* кик-боксинга Аан дойдуга үрүҥ көмүс мэдээллээх Мухапетов уонна да атыттар.

# Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа
## Ылыллыбыт сирэ

* ЯСИА 21.10.09
# Латвия

Латвия (латыш. Latvija), официаллык Латвия Республиката (Latvijas Republika), диэн Хоту Эуропа дойдута. Кирбиилэhэр Эстониялыын хоту, Литвалыын соҕуруу, Беларусьтуун уонна Россия Федерациятыныын илин. Иэнэ 64,589 км².
Латвия демократия парламент республиката уонна 36 улууска арахсар онтон бэйэтин сэбиэттэрин уонна дьаһалталарын кытта 7 государственнай куорат баар - Рига, Даугавпилс, Лиепая, Елгава, Юрмала, Вентспилс, Резекне. Киин уонна ордук улахан куората Рига. Латвия Холбоhуктаах Нациялар (17 балаҕан ыйа 1991), Эуропа Униятын (1 ыам ыйа 2004) уонна NATO (29 кулун тутар 2004) кыттыылаахтара.

# Латвия
## Тас политика

Латвия балаҕан ыйын 17 күнүттэн 1991 сыллаахха ХНТ чилиэнэ, ону тэҥэ ЕС, НАТО, Европа Сэбиэтин чилиэнэ, Европаҕа, МВФ, Вт, Балтийскай муора уонна Хотугу инвестиционнай баан государстволарын Сэбиэтэ буолар. Нациялар лигаларын чилиэнэ (1921-1940) буолбута.
Латвия 160 дойдулары кытта дипломатическай сыһыаны олохтообута уонна аан дойду 35 дойдутугар посольствоны өйүүр. 37 дойду Латвия киин куоратыгар Латвия — Ригаҕа посольстволаах.
Латвия бэйэтин тас политикатыгар Евросоюз уонна НАТО ориентацияланар. 1 мая 2004 года Латвия Евросойууска киирэр. НАТО чилиэнэ 29 марта 2004 года. 21 декабря 2007 года Латвия Шенгенскай зонатыгар киирбитэ, 2008 сыл кулун тутар 30 күнүгэр диэри хонтуруолга сылдьар.
2005 сыл ыам ыйыгар уонна 2006 сыл сэтинньитигэр, саммит НАТО кэмигэр, дойдубут АХШ Президенэ Дж.ыалдьыттаабыта. Буш.
19-22 декабря 2010 года аан бастаан 16 сыл устата Россияҕа Латвия Президенэ В. Затерс официальный визита буолбута. В. Затлерс кэлэ сылдьан Российскай Федерация Президенэ Д. Медведев уонна премьер- миниистир В. Путин кытта көрүстэ.
2015 сыл бастакы аҥаарыгар Латвия Эуропа сойууһун Сэбиэтин председателэ этэ.

# Латвия
## Латвияҕа үөрэхтээһин

Латвияҕа үөрэхтээһин сүрүн, орто уонна үрдүк. Булгуччулаах үөрэх эрэ буолар (9- с кылааска диэри). Государство орто уонна үрдүк үөрэх кыһаларыгар миэстэ ахсаанын чэрчитинэн орто уонна үрдүк үөрэх кыһаларын хааччыйар.
Сүрүн үөрэҕэ: 1- кы кылааска 6 эбэтэр 7 саастарыттан оҕолор ылыллаллар, 9 сылга суоттаммыт, онтон оскуола үөрэҕин 12 сылга диэри салҕыахха сөп.
Орто үөрэхтээһин икки көрүҥэ баар: уопсай орто (кини соруга-салгыы үөрэххэ бэлэмнээһин уонна 3 сылга суоттаммыт) уонна профессиональнай орто үөрэх программата (идэҕэ туһаайыы).
Латвия үөрэҕин тиһигэр кииннэммит экзаменнар тиһиктэрэ оҥоһулунна.
# Саха күбүөрүнэтэ

Саха күбүөрүнэтэ (нууч. Якутская губерния) - XX үйэ саҕаланыытыгар кылгас кэмҥэ баар буола сылдьыбыт административнай эдинииссэ. Бу иннинэ баар буола сылдьыбыт Саха уобалаһа син биир күбүөрүнэ бырааптаах этэ.
Саха уобалаһа 1920 сыллаахха Сибревком быһаарыытынан Иркутскай күбүөрүнэтин оһуобай оройуона буолбута. Онтон ол сыл балаҕан ыйыгар туспа Саха күбүөрүнэтэ диэн ааттаммыта. 1922 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр Бүтүн Сойуустааҕы ЦИК дэкириэтинэн РСФСР иһинэн Саха АССР олохтоммута.
Бу дэкириэтинэн Саха Сиригэр урукку Саха уобалаһын сирдэрэ барыта, Енисей күбүөрүнэтин Хатанга-Анаабыр оройуона, Киренскай уезд Өлүөхүмэ-Сунтаар буолаһа, Хотугу Муустаах акыйаан илиҥҥи кэтирээһин 84 уонна 140 кыраадыстарын ыккардыгар сытар бары арыылара уонна Камчаатка уобалаһын Охуоскай уезда киирбиттэрэ.
# Дьаархан (Ньурба улууһа)

Дьаархан — Ньурба улууһун Дьаархан нэһилиэгин киинэ.

# Дьаархан (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Дьаархан нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# 1646

1646 сыл.

# 1646
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 30 — Бойобуодалар В.Н. Пушкин уонна К.О. Супонев Дьокуускайга арыгыны көөнньөрүүнү, сүүйүүлээх оонньуулары бобор, уот турарын бохсор туһунан отписка (сорудах) суруйбуттар.

# 1646
## Өлбүттэр

* ↑ РГАДА, Ф. 1177. Якутская приказная изба. Стб 703, л. 39-41 (А.А. Калашников, История Якутии в фондах федеральных архивов России, справочник, 2012)
# Ефимов Константин Иннокентьевич

Ефимов Константин Иннокентьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Сэрии иннинэ Чурапчыга физкультура учуутала, физкультура уонна спорт оройуоннааҕы салайааччыта, всеобуч хамандыыр-инструкторынан үлэлээбит. Аармыйаҕа 1941 с. ыҥырыллыбыт.
1917 сыллаахха төрөөбүт. Олорбут аадырыһа: Чурапчы улууһа, Одьулуун. 1942 сыллаахха от ыйыгар Севастополь кыргыһыытыгар билиэҥҥэ түбэспит. 1943 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр шталаг IV B лааҕырга өлбүт. Көмүллүбүт сирэ — Ламсдорф.
# Деменция

Деме́нция (лат. dementia — өйө суох) — киһиэхэ кэлин баар буолбут мэйии үлэтин кэһиллиитэ, урут билбитин-көрбүтүн төһөтө эрэ сүтэн, билэр-көрөр уонна ону-маны гынар кыаҕа сүтүүтэ, саҥаны отой да эбэтэр ыараханнык ылынар буолуута. Олигофренияттан уратыта деменцияҕа сиппит-хоппут мэйии үрдүкү функциялара ханнык эмит ыарыыттан эбэтэр мэйии трамватыттан сылтаан алдьаналлар. Ордук элбэхтик деменция кырдьар сааска көстөр (сенильнай деменция, лат. senilis — кырдьыыны кытта ситимнээх). Дьон бу ыарыыны түөһэйии дииллэр. ВОЗ дааннайынан, 2015 сыллаахха 46 мөлүйүөн киһи деменциялаах этэ. 2017 сыллаахха бу сыыппара 50 мөл. диэри үрдээбит. Сылын ахсын 7,7 мөл деменция саҥа ыарыыта бэлиэтэнэр, хас биирдиитэ ыалларга да доруобуйа харыстабылыгар да ыар сүгэһэр буолар. 2050 сылга бу сыыппара 131,5 мөл. буолуо диэн сабаҕалыыллар.

# Деменция
## Чинчийэр чахчылар

2013 сыллаахха Индияҕа медицинскэй наука институтун испэсэлиистэрэ ыыппыт чинчийиилэриттэн биирдэстэрэ, икки тылы туһаныы деменция сайдыытын харгыстыан сөп диэн быһаарбыта. Медицинскэй суруйуулары ырытыы 648 түбэлтэни икки тылынан кэпсэтэр дьоҥҥо, деменция ортотунан 4,5 сылга сайдар, биир тылынан эрэ кэпсэтэр киһиттэн ордугун көрдөрдө.
Кэнники кэмҥэ сайдыылаах дойдуларга убаһаны эрэйдиир дьон бырыһыанын аччатар туһунан чинчийиилэр баар буоллулар. Ол курдук, 2000 сыллаахха АХШ деменцията 11,6 бырыһыан эбит буоллаҕына, 2012 сылга ити курдук аҕыйаабыт: 8,8 бырыһыан.
Фосфатидерина деменция симпозиумун кэһии эбэтэр когнитивнай функциялары кэһии содулларын көрдөрөр 16 научнай чинчийии баар. 2003 сыл ыам ыйыгар АХШ эмп- томп хаачыстыбатын санитарнай надзорга управлениета (FDA) «доруобуйа туһатын туһунан сайабылыанньа» («Malifid healt clam») ФОСФАТИДЕРИНА этикеткаларга сыһыаннаан, фосфатидилсерина деменция сайдарыгар уонна улахан дьон когнитнай кэһиилэрин намтатыан сөбүн «диэн ааттаабыта. Ол эрээри, бу сайабылыанньа «олус хааччахтаммыт, эрдэттэн хааччахтаммыт, эрдэттэн научнай чинчийиилэр фосфатидилсерин фосфатидилсерин бу темаҕа билигин да биир санааҕа суох буолан, чинчийиилэр үксүлэрэ ынах мэйиититтэн буолбакка, фосфатидилсерина туһаныллыбытын көрдөрөллөр.
# Электрокар

Электрокар эбэтэр Электромобил (өссө биллэринэн Уотунан барар массыына), электрокардар диэн аккумуляторынан айанныыр массыыналары ааттыыллар. Билиҥҥи кэмҥэ Америкаҕа, Францияҕа, Германияҕа, Кытайга электрокар атыылаһар быдан чэпчэки, бензинынан барар массыыналартан, тоҕо диэтэххэ айылҕаны харыстаан субсидиалар үлэлииллэр.
2020 сыллаахха 2% массыына эрэ электрокар эбит Аан Дойдуга, ол эрэн Германияҕа, Кытайга, Америкаҕа, Дьоппуоҥҥа 15% электрокар буолар.
2035 сыллаахха Аан Дойду 40-60% электрокар буолуохтаах.

# Электрокар
## Оҥорон таһаарыы уонна туһаныы

2004 сыллаахха АХШ- ка 55 852 электромобиль тутуллубута. Ону таһынан АХШ- ка самодельнай электромобиль элбэх. Электромобиль массыынатын кэмпилиэктэрин набордара маҕаһыыннарга атыыланаллар. Электрическэй транспоры оҥорор аан дойду лидерэ — Кытайга. 2014 сыллаахха Кытайга 75 тыһыынча электромобиль атыыламмыта, ол аата аан дойду рыногын 25 %- на.
Итини таһынан дьоҕус электромобилизациялаах конструкциялары (электрокардары, электропогрузчиктары уо. д. А) вокзалларга, сыахтарга уонна улахан маҕаһыыннарга таһаҕаһы тиэйиигэ киэҥник туттуллар. Бу түбэлтэҕэ туох баар итэҕэстэр, батареялар, маасса үрдүк сыаналара, ордук кыра эрдэхтэр, ордук буортулаах түбүктэр, тыас- Уус суох буоланнар, сабыллыбыт дьон олорор дьиэлэригэр үлэ принципиальнай суолталаах. Итинник массыыналар электромобилга бэйэлэрэ туһаналлар уратыларыттан тахсыбаттар.
Ону тэҥэ маассабай сынньалаҥ уонна айылҕа заповедниктарыгар анаан 14-15 миэстэлээх электроэнергосавтары дьаарбаҥкаҕа уонна көхтөөхтүк туһаналлар.
Электромобиль маассабай оҥорон таһаарыытын тохтотор сүрүн фактор, -- үрдүк сыаналаах уонна кыра сүүрүүттэн тахсар кыра ирдэбил. Электромобиль киэҥник тарҕаныыта аккумулятордар уонна кинилэр үрдүк сыаналарын кыатанар диэн санаа баар. Бу проблемалары туоратарга үгүс автобустар аккумулятордары оҥорооччулары кытта холбоһуктаах тэрилтэлэри тэрийдилэр. Холобур, " Sanyo Electric, Nessan Motor с. NECORATORO о. д. А.
# Быытта куоҕас

Быытта куоҕас эбэтэр быаччык куоҕас (лат. Gavia stellata, нууч. Краснозобая гагара) — куоҕастар уустарыгар киирэр көтөр.
Хабарҕатыгар кыһыллыҥы бээтинэлээх. Ыйааһына: 1200—2255 г. Саха Cиригэр барытыгар үөскүүр, аҕыйах ахсааннаах көстөр кус. Кыра балыгынан аһылыктанар. Уйатын күөллэргэ туттар, уйаламмат кэмигэр өрүстэргэ уонна байҕалга эмиэ сылдьар. Уйатын уу кытыытыгар сиргэ туттар.
Сүрдээх үчүгэйдик устар уонна умсар. Умсан 100—200 м барыан сөп.

# Быытта куоҕас
## Өссө маны көр

* Даллан куоҕас
* Үрүҥ моойдоох куоҕас
* Үрүҥ тумустаах куоҕас
# Майнычин Анкаватын

Майнычин Анкаватын (Большое Морское) күөл. Улахан Чукочья өрүс тардыытыгар баар күөл. Тардыытын иэнэ 382 км².
Бэйэтин иэнэ 205 км². Уһуна 22 км, кэтитэ 17 км. Күөлтэн Анкаваам өрүс тахсар.

# Майнычин Анкаватын
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Шишкин Юрий Федорович

Шишкин Юрий Федорович - стольник, уолун Михаиллыын 1705 сылтан 1709 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу дьон иннинэ уонна кэннинэ бойобуоданан Траурнихт Дорофей Афанасьевич олорбут.

# Шишкин Юрий Федорович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Яковлева Виктория Дмитриевна

Яковлева Виктория Дмитриевна — саха хоһоонун, бэйиэт Чаҕылҕан айар үлэтин чинчийэр учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.

# Яковлева Виктория Дмитриевна
## Олоҕун олуктара

* 1980 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр Саха республикатын Нам улууһугар Үөдэй нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 2002 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 2002—2005 сс. — Саха Сирин НА гуманитарнай чинчийиигэ Институтун аспирана.
* 2003—2006 сс. — Саха Сирин НА гуманитарнай чинчийиигэ Институтун литератураҕа салаатын старшай лаборана.
* 2006 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидатыгар «Циклы лирических стихотворений в якутской поэзии: типология, поэтика» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 2006—2007 сс. — Саха Сирин НА гуманитарнай чинчийиигэ Институтун литератураҕа салаатын младшай научнай үлэһитэ.
* 2007 сылтан — РНА СС гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт литературоведение секторын научнай үлэһитэ.

# Яковлева Виктория Дмитриевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Циклы лирических стихотворений в якутской поэзии: типология, поэтика» (Новосибирск, 2009) — монография.
* «Жанр поэтического цикла в творчестве П. А. Ойунского» (П. А. Ойунский: мифы и реальность: Сб.научных статей. — Якутск, 2004).
* «Циклы лирических стихотворений в якутской поэзии» (Наука и образование, 2007, №1).
* «Лирический цикл как самостоятельное жанровое образование в якутской поэзии» (Вопросы филологических наук, 2007, №1).
* «Типология лирического цикла в якутской поэзии» (Художественное наследие национальных литератур ХХ в. в общероссийском культурном пространстве: проблемы взаимодействия: Сб. материалов Всеросс. научной конф. — Якутск, 2007).
* «Книга стихов как своеобразная форма циклизации в якутской поэзии» по мат. Международной научной конференции «Этнокультурное и фольклорное наследие монгольских народов в контексте истории и современности». — Улан-Удэ, 2008).
* «На Севере диком» М.Ю. Лермонтова в переводе И.Д. Винокурова - Чагылгана: проблема эквивалентности и поэтических трансформаций» (Актуальные вопросы переводоведения: материалы Всероссийской научно?практической конференции с международным участием. — В.Новгород, 2009).
* «Проблема эквивалентности и поэтических интерпретаций в переводе И.Чагылгана стихотворения М. Ю. Лермонтова «Ветка палестины» (Проблемы литератур народов Сибири: национальное своеобразие, тюркское стихосложение, традиции и новаторство: материалы Всероссийской научной конференции». Ч.1. — Якутск, 2009).
* «О проблеме эквивалентности в переводах И. Д. Винокурова — Чагылгана (на примере стихотворений А. С. Пушкина)» (Гуманитарные науки в Якутии: Сб. статей. — Новосибирск: Наука, 2009).
# Чалах былыт

Чалах былыт (нууч. Слоистые облака) чараастык хаттыгастаммыт былыт.
# Чадыр-Лунга манастыыра

Чадыр Лунга манастыыра
Чадыр-Лунгаатааҕы Димитриевскай манастыыр - Нуучча православнай сыаркабын, Гагаузия Чадыр-Лунга куоратыгар баар, Кагульской уонна Комратской епархияларга киирэр дьахтар манастыыра. 1972 с. Сэбиэскэй былаас, куорат ортотугар турар Святой Димитрий хараамын дэлби тэптэрбиттэрэ. 14 саастаах Дмитрий Кириогло, урусхал анныттан икки бүтүн ордон хаалбыт иконалары таһаарбыта. 80-ус сыллар бүтүүлэригэр, Дмитрий Кириогло, Москубаҕа духовнай семинарияны бүтэрэн, Чадыр-Лунгаҕа төннөн кэлбитэ. 1988 с. ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумыгар, хараамы тутарга көрдөһүү суругу өйүүргэ сүүһүнэн илии баттааһынын хомуйбута. Хараамы тутары көҥүллээбиттэрэ эрээри, сири урукку курдук куорат ортотугар буолбакка, куорат кытыытыгар, кылабыыһа аттыгар биэрбиттэрэ. Саҥаттан тутуллубут хараам истиэнэлэрин, Дмитрий бэйэтин кыыһын Ксенияны кытта уруһуйдаабыттара. Ону кытта, Дмитрий, 18 үйэтээҕи балканскай истииллээх кыһан оҥоруу иконостас эскиһин уруһуйдаабыта. Иконостаһы Украина маастардара оҥорбуттара. 2000 с. алтынньы 7 күнүгэр, Нуучча православнай сыаркабын Священнай синода Свято-Димитриевскай приходу дьахтар манастыыра гынарга уураахтаабыта. 2009 с. от ыйын 27 күнүттэн, манастыыр настоятельницатынан монахиня Елисавета(Попова) анаммыта. 2014 с. манастыыр тутууларын аннынааҕы сир сыҕарыйан барбыта. Сири бөҕөргөтөргө манастыыр 400000 кэриҥэ лейи ороскуоттаабыта эрээри, баара-суоҕа 3 сылынан, бетон тирээбиллэр сууллан түспүттэригэр, манастыыр тутуулара сууллар куттала үөскээбитэ. 2017 с.манастыыр тулатынааҕы хаспаҕы эмиэ бөҕөргөппүттэрэ. Бу сырыыга Гагаузия салайааччылара өйөөбүттэрэ. 2019 с. туругунан, манастыырга 20 послушница баар. Манастыыр хараама икки бөрөстүөллээх: Святой великомученик Димитрий Солунскай аатыгар уонна святитель Николай Чудотворец аатыгар. Хараам аттыгар духовно-просветительскай киин, куолакаллардаах звонница, кельялар уонна хаһаайыстыбаннай корпус бааллар. Ону кытта, манастыыр бас билэр, биэс гектар иэннээх, үүнээйи олордор хонуулара, виноградниктара сыталлар. Манастыырга, урукку Свято-Димитриевскай хараамтан ордубут икки икона уонна холуодьастан булуллубут Божья Матерь Гербовецкай икона былыргы куоппуйата хараллан тураллар. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80-%D0%9B%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8C https://gagauzinfo.md/index.php?newsid=29323
# Киренскай (куорат)

Киренскай. (Нууччалыы: Киренск) Куорат, Иркутскай уобалас Киренскай оройуонун киинэ. Куорат статуһа 1775 сыллаахха иҥэриллибитэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 12,6 тыһ. киһи (2008 сыл).
Куорат Өлүөнэ өрүскэ Киренга өрүс түһэр сиригэр арыыга төрүттэммитэ, Иркутскайтан 710 км. Билигин куорат улаатан Өлүөнэ хаҥас кытылыгар тутуу барбыта. Куорат аата эбэҥкилии "киренга" диэн тылтан, ол аата "хотой уйата" диэн.
Киренскай оройуон кулубата — Неупокоев Петр Николаевич.

# Киренскай (куорат)
## Экономика

Өрүс флотун өрөмүөннүүр уонна эксплуатациялыыр базата.

# Киренскай (куорат)
## Өссө маны көр

* И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)
# Apollo Global Management

Apollo Global Management, АХШ уонна Дьоппуон биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ инвестиционнай холдиҥ, Дьоппуоҥҥа, Америкаҕа, Канаадаҕа, Мексикаҕа, Кытайга, Арассыыйаҕа, Германияҕа, Англияҕа, Францияҕа, Бразилияҕа элбэх тимир оҥорор, ас таҥас оҥорор тэрилтэлэр акцияларын 10-30% бас билээччи. Улахан финансовай конгломерат.
Салалтата — Токио уонна Нью Йорк, сүрүн офиһа Нью Йорк.