yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Балынец Владимир Андреевич

Балынец Владимир Андреевич — XIV Паралимпийскай оонньууларга үрүҥ көмүс призер (пауэрлифтинг)

# Балынец Владимир Андреевич
## Олоҕун олуктара

1985 сыллаахха муус устар 25 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт. Тренерэ — Давыдов Петр Николаевич.

# Балынец Владимир Андреевич
## Спортка ситиһиилэрэ

2012 сыллаахха Лондоҥҥа буолбут XIV Паралимпийскай оонньууларга Россия хамаандатыгар бастакы мэтээли аҕалбыт.

# Балынец Владимир Андреевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Россия спордун үтүөлээх маастара
* «За заслуги перед Отечеством» II ст. мэтээл
* Россия чемпиона (2007—2012).
* Европа чемпиона (2007)
* Россия хас да төгүллээх рекордсмена
* XIV сайыҥҥы Паралимпийскай оонньуулар, үрүҥ көмүс призер (Лондон, Великобритания)
# Ожог
## Ыарыы истиэпэннэрэ

* Бастакы истиэпэн – тирии үрдүкү араҥата сиэниллэр, кытарар, дьоƽус хаан турар. Икки түөрт күнүнэн оһор, суол хаалбат
* Иккис истиэпэн – тирии иһинээƽи араҥата сиэниллэр , хабыллан тахсар, иһигэр ууланар. Биир икки нэдиэлэнэн оһор
* Үһүс истиэпэн – тирии бары араҥата сиэниллэр, тирии аннынааƽы сыа клетчатката бүтүннүү алдьаныыта , сыстыганнаах ыарыынан уустугурбатаƽыны бэйэтэ оһуон сөп
* Төрдүс истиэпэн – тирии бары араҥатын, уҥуохха, былчыҥҥа тиийэ өлөөһүнэ, хорооруута

# Ожог
## Туохтан ожог буолуон собүй?

* Үрдүк эбэтэр намыһах тепература, сылаас уу, уу паара
* Радиация, күн сардаҥата уонна да атын ультрафиолетовай сардаҥалар, рентген уонна гамма- сардаҥалар
* Хабархай химикаттар
* Үрдүк күрүүлээх ток киһи этин-сиинин курдары ааһыыта- кини сылытар көдьүүстээх уонна хаан бөлүөхсүйүүтүн ыҥырар

# Ожог
## Электрическэй шокка уонна ожокка суһал көмө:

* Уталытыыта суох электричестибэни араар
* Эмсэƽэлээбит киьи олоƽор туох да куттал суох буоллаƽына тыынарын уонна сүрэƽин тэбиитин бэрибиэркэлээ
* Наада буоллаƽына искусственнай тыын киллэриитин уонна сүрэх массааһын оҥор
* Өйүн сүтэрбит буоллаƽына ойоƽостуу сытыар
* Электрическэй ток киирбит уонна тахсыбыт сирдэригэр ожог миэстэтин сууй
* Стерильнай эбэтэр ыраас салфетканы саба уур уонна биинтэлээ

# Ожог
## Чэпчэки истиэпэннээх сиэтиигэ суһал көмө:

* Уот сиэбит миэстэтэ хабыллан тахсыбытын тыытыма, тэьимэ
* Эчэйбит учаастаагы тымныы уу сүүрээнигэр тут
* Ыраас, стерильнай салфетканан эбэтэр биинтэнэн бэрэбээскэлээ

# Ожог
## Күн уотугар сиэтиигэ суһал көмө:

* Күлүккэ киир
* Эккин сииҥҥин тымныы душка сөрүүкэт
* Сиэтии улахан буоллаƽына хабыллыыны тыытыма, тэһимэ
* Ыарыыны намтатар ньымалары туһан
* Улахан, күүстээх сиэтиигэ бырааска көрдөр

# Ожог
## Суоһарыы иэнэ

Сиэтии төһө ыараханын быһаарарга дириҥэ эрэ буолбакка иэнэ эмиэ улахан оруолу оонньуур. Иэни быһаарарга хас да ньыма баар:
* Төбө уонна моой иэнэ – 9%
* Туос – 9%
* Ис – 9%
* Эт кэлин өттүнээƽи эттигэ – 18%һ
* Илии – хас биирдиитэ 9%
* Өттүк – хас биирдиитэ 9%
* Сото уонна уллуҥах – 9туу%
* УуҺатар органнар, ахта – 1%
Инструентальнай ньымалар – анал кээмэйдээх прибордарынан эмиэ билиэххэ сөп

# Ожог
## Эмтэнии

* Бэлиэлээх тиһик бэлиэтэ
Эмтэнии аныырга суоһарыы иэнин, истиэпэнин, төһө ыараханын, дириҥин бастаан билиэххэ наада. Ыарыыны намтатар эмтэр (противовоспалительнай, анальгетик, наркотическай). Ол кэннэ бааһы обработкалыыллар, асептическай кэлгиэ ууруллар. Сиэтии улахан, ыарахан буоллаƽына хирургическай эмтэнии көрүллэр:
* Некротомия ( циркулярнай дириҥ сиэтиигэ киһи көҥдөй көхсүгэр, илиитигэр, атаƽар улахан иһэн тахсыытыгар)
* Некрэктомия ол эбэтэр ампутация ( баас хаƽын, киһи лабаатын сорƽотун быһан кэбиһии)
* Дермопластика ( тирии пластиката)
# Баскилар тыллара

Баскилар тыла (баск. Euskara) — Испания хоту, Франция соҕуруулуу-арҕаа сирдэригэр (Баскилар сирдэрэ диэн ааттанар) былыргыттан олорор баски омук тыла. Бу тыл атын тыллары кытта уруурҕаспат изолят тылынан ааҕыллар. Литэрэтиирэлии тыллара Euskara Batua диэн ааттанар (гипускоан түөлбэ тылыгар 1980 сыллаахтан олоҕурар).
Тыл Франко диктатуратын кэмигэр бобулла сылдьыбыта, сүтэ сыспыта. Ол кэмҥэ Испанияҕа кистэлэҥ тэрилтэлэр эрэ тылы өйүүллэрэ. Диктатура суох буолбутугар судаарыстыба бу тылы билиммитэ. Омук бэйэтэ тылын харыстаан араас таһымнаах тэрээһиннэри ыытар, олортон биир далааһыннааҕынан биллэр тэрээһин Коррика (сүүрүү) буолар.
# Лира (суолталара)

Лира:
* Лира (харчы)
* Лира - сулус бөлөҕө
* Лира - музыка үстүрүмүөнэ
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Агра

Координаталара: 27°11′ с. ш. 78°01′ в. д.﻿ / ﻿27.18° с. ш. 78.02° в. д.﻿ / 27.18; 78.02
Агра (आगरा) — Индия дойдутугар баар улахан культурнай, экономически сайдыылаах улахан куорат, Уттар Прадыш штатыгар баар. Куоракка аан дойдуга кэрэ көрүҥүнэн киэҥник биллэр Тадж Махал баар. Элбэх университеттар. Нэһилиэнньэтэ 2 мөлүйүөн, эргинниин 20 мөлүйүөн.
# Иннокентий (Вениаминов)

Митрополит Иннокентий аҕабыыт (Иван Евсеевич Попов-Вениаминов) (1797—1879) — православнай сыаркап «Сибэтиэй» диэн ааты иҥэрбит киһитэ, Москуба митрополита, миссионер, Бииблия сорох тиэкистэрин саха уонна атын хоту норуоттар тылларыгар тылбаастааһыны тэрийбит уонна бэйэтэ тылбаастаабыт киһи.
Анга диэн Өлүөнэ өрүс тардыытыгар, Байкаалтан чугас соҕус Иркутскай губернияҕа баар дэриэбинэҕэ пономарь дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Иркутскайга духуобунай семинарияны бүтэрбит. Онно сылдьан иккис араспаанньатын ылбыт — Вениаминов диэн (ол кэмҥэ өлбүт Иркутскайдааҕы епископ Вениамин кэриэһигэр). 1817 с. ойохтонон баран диакон буолбут уонна Иркутскай куорат Благовещенскай сыаркабар үлэлээбит, онтон 1821 с. иерей аатын ылбыт.
# Платонова Ирина Дмитриевна

Ирина Дмитриевна Платонова, дуобат, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах маастар, дьахталларга 100 харахтаах дуобакка Россия (Уфа) уонна Европа студенкаларын (Польша) ортотугар чемпионка, дьахталларга Европа үрүҥ көмүс призера (Стокгольм), Голландияҕа ыытыллыбыт икки НИАТ кыайыылааҕа. 2003 сыллаахха дьахталларга Арассыыйа чемпиона. 1987 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр төрөөбүтэ.
Тренерэ - Азаров Александр Гаврильевич;
# Чуускун

Чуускун (нууч. Тулес, Азиатская бурокрылая ржанка, лат. Pluvialis squatarola, Хонуу барааҕа) — чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр туундараҕа уйаланар көтөр. Ыам ыйын бүтэһигэр кэлэр. Уйатын сиргэ туттар, 4 сымыыттаах буолар. Үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар.

# Чуускун
## Ойуулааһын

Этин сиинин-уһуна 26 — 29 см, ыйааһына 170—320 г. Кынатын даллаҕа 56 — 63 см. Атыыра саас: өрөҕөтө, моонньун уонна төбөтүн ойоҕосторо, сүүһэ хара, кутуругун анна үрүҥ, көхсө үрүҥ туора дьураалардаах хара. Тыһыта буурайдыҥы, өрөҕөтүгэр үрүҥ бэлиэлэр бааллар. Күһүн өрөҕөтө сырдык, көхсө саһархай эбирдээх. Тумса уонна хараҕа хараҥа өҥнөөхтөр, атаҕа бороҥ. Атын чуускуннарга суох төрдүс тарбахтаах.
# Атын таҥаһынан тигиллибит ырбаахы

Атын таҥаһынан тигиллибит ырбаахы. Куруутун кэтэргэ анаан дабанан, сиидэһинэн, сарапыыҥканан, сатыынынан соччо уһуна суох ырбаахы тиктэн кэтэллэрэ, сөрүүн, чэпчэки, киһи этигэр сыстыбат. Маннык ырбаахы халадаайдаах, бэлэнньигэ тэллэрээттээх да буолуон сөп. Ырбаахы быһыытын тупсаран, киэргэтэн иҥээһинин, халадаайын, сиэбин араас быһыылаан тигэллэрэ.
Халадаай көнө, синньигэс coҕyc, ардыгар кэтит, сороҕор араас быһыылаах буолар. Халадаайа уһун буоллаҕына, хас да сиринэн бүк тутан кэрэниис курдук гынар эмиэ сөп, ол ырбаахыны ордук тупсарар.
Былыргы сахалар ырбаахыларын көрүҥнэрэ
# Динозавр

Динозавр, диэн Арозавр рептилията буолар, Мезозой эратыгар биир ордук тарҕаммыт кыыл этэ. Учуонайдар 500 тахса араастары булбуттар. Динозаврдар уҥуохтара бары континеннарга булуллубуттара уонна сотору сотору булуулар тахсаллар.
Динозаврдар-таксоническай, морфологическай уонна экологическай өттүнэн араас бөлөхтөр. Сиртэн хостонор кэрэһиттэри туһанан палеонтологтар 900- тэн тахса араас биис уустарын уонна 1000- тэн тахса ньиэп динозаврдарын булбуттар. Динозаврдар хас биирдии континеҥҥа, аныгылыы көрүҥҥэ (көтөрдөргө), сиртэн хостонор баайдаах сирдэргэ көстөллөр. 10 800- тэн тахса аныгы көрүҥнээх көтөрдөр араас бөлөхтөрүттэн биирдэстэрэ буолаллар. 1970- с сыллартан ыла ыытыллыбыт чинчийиилэр улахан өттүлэрэ нептица динозаврдара, көтөрдөр курдук, веществоны үрдэтиигэ элбэх үөрүйэхтээх уонна социальнай хардарыта сыһыаннаһыыларга үөрэммиттэрин көрдөрдүлэр. Динозаврдар экологтар элбэҕи ыланнар, аһылык араас тииптэрин баһылаабыттар. Бары динозаврдар-сымыыттыыр кыыллар, ону таһынан уйаны тутар дьоҕур көтөрдөр курдук уонна үгүс көтөрдөр динозаврдарынан арахсар.
Динозавр өбүгэлэрэ икки тобугунан айанныылларын да иһин, түөрт ньиэп динозаврдара түөртүү сылдьыбыттара, сорохторо бу позициялары уларытар кыахтаммыттара. Муос уонна тараах курдук уустук демонстрационнай структуралар бары бөлөхтөр бааллара, оттон сорох бэрэстэбиитэллэрэ уҥуох броня, шип курдук модификациялары сайыннарбыттара. Аныгы көтөрдөр, быраабыла курдук, көтөргө наадалаах кээмэйдэр хааччахтарыттан элбэх докторскай диозаврдар, ол иһигэр көтөрдөр да, улахан кээмэйдэрин-рекордсменнар бу былааҥҥа баар саамай бөдөҥ титанозаврдар бөлөхтөрө баар этилэр. Ол да буоллар, ньиэп динозаврдара бары сүдү кээмэйдээх, сүдү көстүү буолар, улахан уонна бөҕө уҥуохтарын алдьатыар диэри сорҕолоро алдьаныахтааҕар, кыра сүөһү уҥуоҕун кытта үктэниэхтээҕэр быдан кырата буолуо.
ХІХ үйэ саҥатыгар аан дойду үрдүнэн музейдар сүрүн кэрэхсэбиллээх сирдэрэ буолбуттара, оттон динозаврдар былдьаммат араҥатыгар кубулуйбуттара. Сорох бөлөхтөр бэрэстэбиитэллэрэ улахан кээмэйдэрин, ону таһынан тарҕаммыт дьулаан уонна фантастическай уобарастары бестселлердэргэ уонна киинэлэргэ тиһигин быспакка көрдөрүүнү хааччыйбыттара. Ол кыылга өрүү общественнай интэриэс палеонтология средстволарыгар улахан суолталаах үбүлээһиҥҥэ тиэрдибитэ уонна саҥа арыйыылар маассабай информация средстволарыгар өрүү сырдатыллаллар.

# Динозавр
## Динозаврдар араастара

Динозаврдар атын кыыллартан уҥуохтарыгар 21 уратылаахтар. Ол уопсай характеристикалара ('синапоморфиология' диэн аттаналлар) учуонайдар динозаврдар биир төрүттээхтэр диэн толкуйдууллар.
# 1816
## Туох буолбута

* Муус устар 14 — Бусса диэн кулут Британия холуонньатыгар Барбадоска өрө турууну тэрийбит. Барбадос наассыйатын бастакы дьоруойун быһыытынан билиниллэр.
* Муус устар 21 — Дьобуруопа улуу бэйиэтэ Байрон матымаатык ойоҕуттан араҕан Ааҥылыйаттан көһөн барбыта уонна 8 сыл буолан баран Грецияҕа өлбүтэ. Соҕотох кыыстара Ада Лавлейс аан дойдуга бастакы барыгыраммыыс быһыытынан биллэр.
* Бэс ыйын 7 — 2-с раангалаах капитан Михаил Миницкэй Саха уобалаһын салайааччыта буолбут. 1821 сыл алтынньы 21 күнүгэр диэри бу дуоһунаска олорбута.
* От ыйын 9 — Аргентина Испанияттан тутулуга суоҕун биллэрбит күнэ.
# Мандаров Валерий Иванович

Мандаров Валерий Иванович – хапса±айдаґан тустууга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Wii U

Wii U (Вии У, Вай Ю), оонньуу приставката, 2011 сыллаахха күн сирин көрбүтэ, Nintendo хампаанньа оҥоһуга буолар. Билиҥҥи туругунан (20.02.2016) Аан Дойдуга (Саха Сиригэр эмиэ) Xbox One, Xbox 360, PS4 конкурена буолар. Урукку версията — Wii диэн.
# Цыпандин, Николай Иванович

Николай Иванович Цыпандин (муус устар 23 күнүгэр 1966 сыллаахха төрөөбүтэ, Саха АССР[1]) — Советскай, кэлин Белоруссия самбиһа, СССР уонна аан дойду чемпионаттарын призера, СССР уонна аан дойду кубогын призера, аан дойду спордун маастара, Беларусь Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх маастара. 1983 сыллаахха оскуоланы бүтэрэн Беларусь физическэй культура институтугар үөрэнэ киирбитэ. Мэҥэ Хаҥалас улууһун Тарат сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Мэҥэ Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо[2]

# Цыпандин, Николай Иванович
## Спортка ситиһиитэ

* Чемпионат СССР 1989 сыл — 2 !;
* Чемпионат СССР по самбо 1990 сыл — 2 !;
* Чемпионат СССР по самбо 1991 сыл— 2 !;

# Цыпандин, Николай Иванович
## Ссылкалар

* Цыпандин Николай Иванович(нууч.). 900igr.net. Тургутулунна 19 Балаҕан ыйын 2016.
* Цыпандин Николай Иванович(нууч.). Тургутулунна 21 Ыам ыйын 2022.
Николай Иванович Цыпандин :
| Пола | Эр киһи |
| Страната | СССР Белоруссия |
| Көрүҥэ | самбо |
| Төрөөбүт күнэ | 23 апреля 1966(1966-04-23) (56 саастаах) |
| Төрөөбүт сирэ | Тарат, Мэҥэ – Хаҥалас улууһа, Якутская АССР, РСФСР, СССР |
| Ыйааһына | 48 киилэҕэ дылы |
| На5араадалара уонна мэтээллэрэ Самбо Чемпионат мира Кыһыл көмүс Шамбери 1991 48 киилэҕэ дылы Кыһыл көмүс Минск 1992 48 киилэҕэ дылы Боруонса Кстово 1993 48 киилэҕэ дылы Кыһыл көмүс Нови-Сад 1994 48 киилэҕэ дылы Боруонса София 1995 48 киилэҕэ дылы Боруонса Тбилиси 1997 48 киилэҕэ дылы Боруонса Калининград 1998 48 киилэҕэ дылы Чемпионат Европы Кыһыл көмүс Хирн-Бей 1989 48 киилэҕэ дылы Кыһыл көмүс Киев 1992 48 киилэҕэ дылы Үрүҥ көмүс Турин 1993 48 киилэҕэ дылы Кыһыл көмүс Паневежис 1994 48 киилэҕэ дылы Үрүҥ көмүс Минск 1995 48 киилэҕэ дылы Кыһыл көмүс Аранжеловац 1996 48 киилэҕэ дылы Боруонса Шяуляй 1998 48 киилэҕэ дылы Боруонса София 1999 48 киилэҕэ дылы Боруонса Мадрид 2000 48 киилэҕэ дылы Государственнай наҕараадалар ||
# Диопсид

Диопсид — пироксеннар бөлөхтөрүгэр киирэр таас. Химия формулата CaMg(Si₂O₆). СаО 25,9% ылар, MgO — 18,5%, онтон SiO — 55,6%. Араас өҥнөөх буолуон сөп, онто тимир, марганец, ванадий уонна хром булкаастааҕыттан тутулуктаах. Италияҕа Пьемонт таһыгар фиолет уонна халлаан күөҕэ өҥнөөх таастары хостууллар. Маннык таастары виолан диэн ааттыыллар. Арассыыйаҕа Алтаайга, Сайаан хайаларыгар уонна Байкаал таһыгар булаллар. Изумруудтуу от күөх таастары хромдиопсид дииллэр. Кинилэри өссө «Сибиир изумруудтара» диэн ааттыыллар. Слюдянка өрүс таһыгар көстөр от күөҕэ уонна халлаан күөхтүҥү таастары байкалит дииллэр. Сырдык роза өҥнөөх таастары антохроит дииллэр; сырдык от күөхтэри — лавровит. Кыһыллыҥы хоҥор таастар эмиэ көстөллөр. Индияҕа уонна Бирмаҕа «куоска харахтаах» таастар көстөллөр, хап-хара диопсидтар эмиэ баар буолаллар, кинилэри аналлаах сырдыкка сардаҥатыгар туттахха түөрт сардаҥалаах сулус көстөр (ол астеризм диэн ааттанар).
Бороҥ өҥнөөх эбэтэр олох өҥө суох дьэҥкир таастар эмиэ баар буолаллар.

# Диопсид
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Всё о драгоценных камнях. Стоун Джаспер. СПб, ООО "СЗКЭО", 2009. - 176 с. ISBN 978-5-306-00346-7
# Куличкин Борис Александрович

Куличкин Борис Александрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1919 сыллаахха төрөөбүт. Аармыйаҕа 1942 с. Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сэрии иннигэр Дьокуускайга бланкоиздат дьаһайааччытынан үлэлээбит.
1944 сыллаахха ыам ыйыгар госпитальга бааһыттан өлбүт. Молдавияҕа, Тирасполь оройуонугар, Колкотова Балка сэлиэнньэтигэр байыаннай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.

# Куличкин Борис Александрович
## Наҕараадалара

* Кыһыл Сулус уордьана (12.06.1944)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (01.08.1943)
# Михайлова Александра Николаевна

Михайлова Александра Николаевна (1932 с, муус устар 15 күнэ, Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2010 с.), нуучча тылын уонна литературатын учуутала, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Дьаархан нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

# Михайлова Александра Николаевна
## Олоҕун олуктара

Михайлова Александра Николаевна 1932 сыллаахха Сунтаар оройуонун Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Сунтаар орто оскуолатын интернатыгар олорон 10 кылааһы бүтэрэн баран Дьаархан, Кириэстээх оскуолаларыгар үлэлээбитэ. 1954 сыллаахха Дьокуускайдааҕы государственнай университекка нуучча тылын салаатыгар кэтэхтэн үөрэнэр. 1959 сыллаахха СГУ-ну бүтэрэн, үөрэммит, үлэлээбит оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан, завуһунан пенсияҕа тахсыар диэри бэриниилээхтик үлэлээбитэ. Кини үөрэтэр кэмигэр элбэх факультативтар үлэлииллэрэ, ол куруһуоктарга элбэх оҕо нуучча тылыгар уһуйуллубуттара, дьаныардаахтык дьарыктаммыттара.
Учууталларын утумнаан, кини элбэх үөрэнээччилэрэ нуучча тылын учууталын идэтин талбыттара. Нуучча тылын учуутала буоларга төһүү күүс буолбут, олук уурбут киһинэн учууталлара Александра Николаевна Михайлова буоларын, кини бэйэтин предметин толору баһылаабыт, табыгастаах методиканы тутуһан, хас биирдии оҕоҕо тус сыһыан олохтоон ( индивидуальный подход) үөрэтэрин үөрэнээччилэрэ ахталлар. Ону таһынан сатабыллаах иитээччи, күүстээх организатор, активнай общественник быһыытынан ытыктыылларын нэһилиэгин үрдүк наҕараадатын - "Дьаархан нэһилиэгин бочуоттаах гражданина" аатын иҥэриитэ туоһулуур.

# Михайлова Александра Николаевна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Тыыл бэтэрээнэ
* Үлэ бэтэрээнэ
* Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо
* Сунтаар оройуонун үөрэҕириитин салаатын, народнай депутаттар олохтоох Сэбиэттэрин бочуотунай грамоталара, махтал суруктара

# Михайлова Александра Николаевна
## Аатын үйэтитии

* Оскуола оҕолорун улуу нуучча тылыгар умсугутар сыаллаах Дьаархан орто оскуолатыгар 2010 сыллаахтан учуутал Михайлова А.Н. аатынан Грант нуучча тылыгар уонна литературатыгар үрдүк ситиһиилээх үөрэнээччилэргэ туттарыллар.
# Беннетт арыыта

Беннетт арыыта. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Де Лоҥ арыыларытта биирдэстэрэ. Иэнэ 150 кв.км. кэриҥэ. Муора таһымыттан үрдүгэ 426 м тиийэр. Мууһунан бүрүллэн сытар. 1881 сыллахха эмиэрикэ арктиканы чинчийээччи Де Лоҥ экспедицията арыйбыта. Экспедицияны үбүлээбит "New York Herald" хаһыат таһаараачы Беннет Д.Г. аатынан ааттаммыта. Бу арыыны маҥнай хаартаҕа киллэрбит Толль Э.В. буолар.

# Беннетт арыыта
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Казахстаҥҥа протестар (2022)

Тохсунньу 2–3 күнүттэн саҕалаан протестар Казахстаанҥа буолан эрэллэр, тохсунньу 4–5 күнүттэн күүһүрэн эрэр. Сыала соруга — былааһы уларытыы, демократия киллэрии уонна сыана үрдүүрүн утары.

# Казахстаҥҥа протестар (2022)
## Өссө маны көр

* Өҥнөөх өрөбөлүүссүйэлэр
# Үлэлиир остуол эйгэтэ

Үлэлиир остуол (desktop environment), ол эбэтэр компьютер экраныгар көстөр араас графическай темалары уонна метафоралары өйдүүллэр. Хас биирдии үлэлиир остуол туспа темалаах уонна араас лаунчерынан уларытыллыан сөп. Араас операционнай системаларга үлэлиир остуол тус туҺунан.

# Үлэлиир остуол эйгэтэ
## Арыый биллэр соҕус үлэлиир остуоллар

* KDE (Linux, macOS, Windows)
* LXDE (Linux, сороҕор Windows)
* MATE (Linux)
* GNOME (Linux, сороҕор macOS)
* Cinnamon (Linux Mint эрэ)
* Explorer (Windows эрэ)
* Aqua (macOS эрэ)
* Xfce (UNIX, Linux)
# Мольер

Жан-Батист Поклен (Jean-Baptiste Poquelin) (Тохсунньу 15, 1622 - Олунньу 17, 1673), Мольер (Molière) диэн сыана ааттаах, Франция драмалааччыта уонна актёра, Арҕаа литература комедиятын ордук улуу уустарыттан биирдэстэрэ. Мольер биллиилээх драмалара: Le Misanthrope, L'école des femmes, Tartuffe ou l'Imposteur, L'Avare ou l'École du mensonge, Le Malade imaginaire уонна Le Bourgeois Gentilhomme.
# Бунге сирэ

Бунге сирэ. Олгуйдаах уонна Фаддеев арыылар икки ардыларыгар сытар улахан кумах куйаара.
Иэнэ 6,2 тыһ. кв.км. 6 - 8 м. үрдүктээх томтордоох, саамай улахана Өксөкү Булгунньаҕа (45 м.)
Сорох сиригэр үүнээйилэрдээх. 1811 сыллаахха Дьаакып Санников арыйбыта.
1886 сыллаахха Бунге А.А салалталаах экспедиция чинчийбитэ. Геолог Толль Э.В. Бунге А.А аатын иҥэрбитэ.

# Бунге сирэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Пегаас

Пегаас (был.-гириэк. Πήγασος) былыргы гириэктэр миифтэригэр — кынаттаах ат, муузаллар таптыыр харамайдара.
Биир барылынан Горгона Медуза Посейдонтан төрөппүт. Иккис барылынан Медуза сиргэ таммалаабыт хааныттан үөскээбит.
Ат акыйаан кытылыгар төрөөбүтүн иһин Пегаас диэн ааты иҥэрбиттэр (гириэктии «дохсун сүүрүк»). Тыал курдук үргэнник көтөр дииллэр эбит. Үһүйээн быһыытынан турар сирэ Коринф куоракка баар үһү; хайаларга олохтоох эбит, үксүн Фокидаҕа Парнаас хайатыгар уонна Беотияҕа Геликон хайаҕа баар буолар эбит.
# Эмчирэ

Эмчирэ эбэтэр эмчиирэ - сүөһү тыһыттан түүтүн таһыгар гына тигэллэр, сутуруо иһинэн киирэр үрдүк остоох кыһыҥҥы этэрбэс. Сутуруо икки этэрбэс айаҕын ыккардынан тымныы үргүйбэтин диэн ардыгар сымнаҕас түүнэн билэлииллэр.
"Эмчиирэ". Сутуруону кытта кэтиллэр кылгас сотолоох тыс этэрбэс. Эриэн эмчиирэ оһун иннэ уонна кэннэ маҥан сылгы тыһыттан, ойоҕосторо хара ынах тыһыттан тигиллэр.Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
* ↑ Саха ойуута-бичигэ: альбом / Мандар Уус. Дьокуускай: Бичик, 2007. - 288 с.: ил. ISBN 978-5-7696-2696-8
* ↑ Попова М.А. Саха төрүт культурата I чааһа. Дьокуускай, 1993.

# Эмчирэ
## Өссө маны көр

* Эриэн эмчиирэ
* Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс
* Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс
* Ойуулаах сарыы этэрбэс
* Алтан тыллаах сарыы этэрбэс
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
# Озёрное (Житомир уобалас)

Озёрное (укр. Озерне) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 839 (2012).
# Уефа евро 2012

Халыып:Infobox international football competition UEFA Euro 2012 диэн футболга күрэх. Толору аата 2012 UEFA European Football Championship. Бэс ыйын 8 күнүттэн от ыйын 1 күнүгэр дылы ыытыллар. Европа футбол ассоциациятыгар баар футбол хамаандалара кыттыахтарын сөп. Сүнньүнэн аан дойду чемпионатыттан быдан интириэһинэй буолаччы. Урукку УЕФА чемпиона - Испания чиэһин көмүскүүр. Бу күрэх Польшаҕа уонна Украинаҕа ыытыллар. Финалга 16 хамаанда кыттар чиэһи ылбыта.

# Уефа евро 2012
## Ыытыллар сирдэрэ

8 хаһаайын куораттарга 8 стадиоҥҥа күрэх ыытыллар. Буолар куораттара: Варшава, Гданьск, Вроцлав, Познань, Киев, Львов, Донецк уонна Харьков. 6 куоракка саҥа стадионнар тутуллубуттара, ол эбэтэр капитальнай ремон ыытыллыбыта. Алларраа таблицаҕа ханнык куораттарга ыытыллара баар:
| Варшава | Гданьск | Вроцлав | Познань |
| Варшава Национальнай Стадиона Киллэрэр кыаҕа: 58,500 | Гданьск ПГЭ арената Киллэрэр кыаҕа: 43,600 | Вроцлав Муниципальнай Стадиона Киллэрэр кыаҕа: 42,800 | Познань Муниципальнай стадиона Киллэрэр кыаҕа: 43,300 |
| 3 матч А группаҕа уонна 1финала чиэппэрэ 1 полуфинал | 3 матч С группаҕа уонна 1 финал чиэппэрэ | 3 матч А группаҕа | 3 матч С группаҕа |
| Вроцлав Киев Львов Донецк Варшава Гданьск Харьков Познань ||||
| Киев | Донецк | Харьков | Львов |
| Национальнай Олимпийскай стадион Киллэрэр кыаҕа: 60,000 | Донбасс Арена Киллэрэр кыаҕа: 50,000 | Харьков уобалаһын Металлист стадиона Киллэрэр кыаҕа: 35,000 | Львов Арената Capacity: 30,000 |
| 3 матч D группаҕа, 1 финал чиэппэрэ уонна UEFA Eвро 2012 финала | 3 матч B группаҕа, 1 финал чиэппэрэ уонна 1 полуфинала | 3 матч D группаҕа, 1 финал чиэппэрэ уонна | 3 матч B группаҕа, 1 финал чиэппэрэ уонна |
| Билэ:Estadio Olímpico de Kiev 2011.jpg | | | |
# Бородино

Бородино (укр. Бородіно) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 661 (2011).
# Заря

Заря (нууч. МФК "Заря" Якутск) диэн Саха футсаал кулууба. Дьокуускай. Арассыыйа чемпионатыгар бастыҥ ситиhиитэ — үрдүкү лигаҕа (иккис дивизион) 3 миэстэ (2002-2003 сезон).
# Ыаллыылар

"Ыаллыыллар" (нуучч. "Соседи") — 2016 сыллаахха улахан экраҥҥа тахсыбыт кэмиэдьийэ жанрдаах, толору метражтаах саха киинэтэ.
Премьерэтэ 2016 сыллаахха кулун тутар 31 күнүгэр Дьокуускай куорат киинэ тыйаатырдарыгар буолбута. Бу киинэ Саха сиригэр 1990-с сыллардаахха уһуллан тэлэбиисэринэн көстүбүт, эмиэ "Ыаллыылар" диэн ааттаах, киинэ сэрийээлин салгыыта буолар. Киинэҕэ оччотооҕу дьоруойдар олохторо 20 сыл кэнниттэн ойууланар. Кинилэр номнуо оҕоломмуттар-урууламмыттар, сиэннэммиттэр. Ону таһынан бу толору метражтаах киинэҕэ саҥа дьоруойдар эмиэ көстөллөр.
Режиссера - Анатолий Кириллин, сценарийа - Юрий Харбанов, продюсера - Сардаана Петрова-Слепцова, оператора - Ариян Колодезников. Киинэни Сахафильм хампаанньа устубут, дойдута - Арассыыйа, уһуна - 1 чаас 24 мүнүүтэ, 2016 сыл
Сүрүн оруолларга Саха тыйаатырын артыыстара Анатолий Николаев, Изабелла Николаева, Ефим Степанов, Наталья Степанова, Наталья Слепцова-Корякина, Иннокентий Луковцев, Анна Кузьмина, Домна Уйгурова, Айаал Аммосов, киинэ артыыһа Евгений Пивоваров оонньууллар.
# Нимиҥдэ

Нимиҥдэ өрүс - Соболоох Майаан өрүс уҥа салаата. Уһуна 254 км., тардыытын иэнэ 3680 кв. км. Баһа Орулҕан сис арҕааҥҥы эниэтигэр баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн биир бөдөҥ салаалаах Судьандалхан (54 км.)

# Нимиҥдэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Амма улууһун өрөгөйүн ырыата

«Амма улууһун гимнэ» — Амма улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.

# Амма улууһун өрөгөйүн ырыата
## Ырыа ааптардара

Ырыа тылын И. Стручков — Боотур Уус суруйбут, музыкатын — Е. Неустроев — Тулуйхан.