yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Колесов Афанасий Степанович

Колесов Афанасий Степанович – Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа
Бэйэ олоҕун кэпсээнэ
Афанасий Степанович 1913 сыллаахха ЯАССР Таатта оройуонун Байаҕантай нэһилиэгин кэрэ айылҕалаах Ичигэс алааһыгар төрөөбүтэ. Ийэтэ Харытыана, аҕата Ыстапаан – колхуостаахтар. Бииргэ төрөөбүт Афанасий, Миитэрэй, Уйбаан, Дьөгүөр диэн уолаттардаах ыал ньир-бааччы олорбуттар. Афанасий Степанович кэргэнэ Аграфена Ивановналыын 11 сыл бииргэ олорон, 9 оҕону төрөппүттэр. Сэрии содулуттан 5 оҕо суорума суолламмыт. Афанасий Степанович, 4 кылаас үөрэхтээх да буоллар, колхуоска бэрэссэдээтэллээбит.

# Колесов Афанасий Степанович
## Бойобуой суола

1943 сыл сайыныгар бииргэ төрөөбүт быраатын кытары Дьөгүөрдүүн тылланан, өстөөҕү өһөрөргө туруналлар. Дьөгүөр үлэ фронугар түбэһэн, сотору доруобуйата айгыраан, дойдутугар эргиллибит. Ол эрээри баара-суоҕа 28 саастааҕар өлбүт. Кини кэргэнэ Марина Романовна эмиэ уһаабатаҕа, 3 оҕо төгүрүк тулаайах хаалан, детдомҥа иитиллибиттэрэ. Оттон Афанасий Степанович салгыы айаннаан, Вологда уонна Калинин куораттарга баар резервэҕэ турар чаастарга 2-лии ый хайыһарга үөрэммит. Кини 284-с стрелковай полк састаабыгар Калининскай, Арҕаа уонна I Украинскай фроннарга сэриилэспит. Сэрии будулҕанын ортотугар сылдьан дьонугар ыыппыт суругар биир дойдулааҕа Алексей Петрович Бравины кытта баалларын биллэрбит. Ону таһынан роталарыгар саха уонча саллаата баар диэн ахтыбыт.
Тохсунньу тостор тымныытыгар Великие Луки куорат таһыгар 284-с стрелковай полк өстөөх күүскэ бөҕөргөтүммүт оборонатыгар кимэн киирбит. Элбэх хаан тохтуулаах кыргыһыы кэнниттэн өстөөх 7 км сири чугуйбут. Ытыалаһыы саамай күүстээх уотун ортотугар сылдьар доҕордуулар иккиэн бааһырбыттар, госпитальтан госпитальга көһө сылдьан эмтэммиттэр. Онтон иккиэннэрин тус-туһунан фроннарга ыыппыттар. Афанасий Колесовы Арҕааҥы фроҥҥа, оттон доҕорун Алексейы Чехословакия хайысхатынан.
1944 сыл сааһыгар хорсун саллаат кэргэнэ Аграфена Ивановнаҕа маннык ис хоһоонноох сурук кэлэр: “Ваш муж, красно армеец Афанасий Степанович Колесов, уроженец Якутской АССР Таттинского района, в бою за социалистическую Родину, верный воинской присяге, проявив геройство и мужество пал смертью храбрых 14 апреля 1944 года. Похоронен на хуторе Шайно Мацильского района Волынской области...”
Оттон кини доҕоро Алексей Бравин сэриини Чехословакия киин куората Прага5а түмүктээбитэ. Дойдутугар кэлэн тыа хаһаайыстыбатыгар таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Сэриигэ ылбыт баастарга аһыллан, 1978 сыллаахха олохтон туораабыта. Кини Афанасий Степанович бойобуой сырыыларыттан дьоҥҥо-сэргэҕэ элбэҕи кэпсиир эбит.
# Кэт-Кап

Кэт-Кап. Алдан үрдэлин илиҥҥи өртүгэр Учур өрүс аттыгар баар хайа сиһэ. Уһуна 150 км. Ордук үрдүк хайата муора таһымыттан 1493 м.

# Кэт-Кап
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-04

Муус устар 1—30 күннэрэ
Эдэр көлүөнэни иитиигэ өр сылларга үтүө суобастаахтык үлэлээбит В.С.Яковлев 1976 сыллаахха Далан диэн псевдонимынан “Дьикти саас” сэһэнин “Хотугу сулус” сурунаалга бэчээттэппитэ. Бу сэһэнигэр Саха сиригэр интеллектуальнай сайдыылаах эдэр дьон үүнэн-сайдан иһэллэрин, кинилэр олоххо кырдьыктаах суолу тутуһалларыгар көрсөр ыарахаттарын, моһоллорун дириҥ реалистическай күүстээхтик арыйан көрдөрбүтэ.
# Кырыым

Кырыым (Crimean, биитэр Crim , Krim, Крым, Крим), Украина соҕуруу өттүгэр баар кытыл арыы буолар, Хара муора хоту өттүгэр баар. Улахан куораттара элбэхтэр, олортон биир биллэр куората — Симферополь. 2013 сыл түмүгүнэн арыыга 2 500 000 киһи примерно олорор, олортон 50 % нууччалар, 30 % украиннар уонна ордубут 20 % кырыым татаардара (сахаларга аймахтыы түүрк омук буолар).

# Кырыым
## Историята

Устуоруйатын устата араас дойдуларга бара сылдьыбыта. Осмаан империята уһун кэм устата бас билэн олорбута, кэлин, XVIII үйэҕэ Арассыыйа Империята Кырыым сэриитин түмүгэр былдьаабыта.
Сэбиэскэй Сойуус кэмигэр Кырыым РСФСР сорҕото этэ, онтон 1954 сыллаахха Хрущев Никита Сергеевич көҕүлээһининэн УССР-га бэриллибитэ. Украина автономнай өрөспүүбүлүкэ олохтообута. ССРС ыһыллыбытын кэннэ Украина тутулуга суох судаарыстыба буолбута, онон Кырыым эмиэ Арассыыйа сабыдыалыттан тахсыбыта. 2014 сыллаахха тутулуга суох Кырыым өрөспүүбүлүкэтэ олохтоммута уонна сотору буолан баран Арассыыйа састаабыгар киирбитэ.
* Кырыым кириизиһэ

# Кырыым
## Экономиката

Кырыым экономикатын тутаах чаастара — туризм уонна тыа хаһаайстыбата. Промышленность собуоттара улахан өттө хоту өттүгэр бааллар. Ол, курдук Джанкойга, Красноперекопск, Армянск уонна да атын куораттаргар бааллар.
Сүдү суолталаах индустрияларынан ас оҥорооһун, химия переработката, металл уонна электромеханическай үлэлэр, уонна өттүгү оҥоруу буолаллар.
Тыа хаһаайстыбата бурдук аһын, оҕуруот аһын уонна виноны оҥорор. Сүөһүттэн ынах, куурусса уонна козалары туталлар.

# Кырыым
## Экономиката
### Энергия

Кырыымҥа хас даҕаны гаас хостонор сирдэрэ бааллар. Россияҕа холбоһуон иннинэ Арҕаа дойдулар уонна Украина хампаанньалара дьарыктанар этилэр.
# Саха тылын тылдьыттара

Саха тылын тылдьыттара
О.Н.Бетлинг – "Сахалар тылларын туьунан"
Н.Д.Дячковскай – "Сахалыы-Немецтии тылдьыт"
Э.К.Пекарскай – "Саха тылын тылдьыта"
И.П.Будущев – "Русско-якутский словарь, содержащий самые простые слова для разговорной речи"
С.Н.Донской – "Русско-якутский словарь"
И.Н.Попов – "Сахалыы-нууччалыы тылдьыт"
Л.Н.Харитонов – "Русско-якутский словарь для якутских начальных школ"
П.А.Слепцов – "Советская энциклопедия"
Г.Ф.Сивцев – "Сахалыы кылгас тылдьыт"
Н.С.Григорьев – "Саха тылын сомоҕо домоҕун тылдьыта"
Н.А.Ааллааҕыскай – "Саха тылын синонимнарын, омонимнарын уонна антонимнарын тылдьыта"
П.А.Ойуунускай – "Таба суруйуу уонна тиэрмин тылдбыта"
# «Берлиини ылыы иһин» мэтээл

«Берлиини ылыы иһин» мэтээл — бары «Ылыы иһин» мэтээллэр курдук куораты (бу сырыыга Берлиини) өстөөхтөн быыһаан ылбыт, кыайбыт саллааттар, эппэрээсийэни салайбыт дьон наҕарааданаллара. Бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 сыллаахха олохтоммута, түөс хаҥас өттүгэр кэтиллэр.
Быһа холоон 1100 тыһ. киһи бу мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
# Ajinomoto

Ajinomoto — Дьоппуон биотехнология уонна саамай улахан ас оҥорор тэрилтэтэ.
Mitsui Group инвестиционнай бөлөҕө Йамаха 70% акциятын бас билэр.
# Virgin Group

Virgin Group (Вөрдьиҥ Групп) диэн Улуу Британия технологическай конгломера, кини бас билиитигэр 68 аныгы тэрилтэлэр киирэллэр, олох ахсааннарыгар киэҥник биллэр Virgin Atlantic уонна Virgin Galactic.
# Суруукчут

Суруукчут диэн суруугу эрийэр сэп. Суруукчут икки сорохтон турар - умнас уонна тутаах. Суруукчут умнаһа метал, тутааҕа мас эбэтэр пластик буолар.
# Дьэрбэ

Дьэрбэ өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 320 км., тардыытын иэнэ 8780 км².
Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар.
Тардыытыгар 330 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара Эргэ Дьиэ (146 км.) уонна Дьүүктэ (65 км.)

# Дьэрбэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Ларионов Иван Иванович

Ларионов Иван Иванович — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
1897 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1921 с. Гражданскай сэрии саҕаланарыгар улууска «добровольнай бойобуой дружинаны» тэрийсэн баран, Волкомячейка партизанскай этэрээтин доброволеһа буолбута.
1922—1924 сс. Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрэн Чыамайыкыга учууталынан үлэлээбитэ.
1924—1926 сс. Павловскайга оройуон сэбиэтин ситэриилээх комитетын председателэ.
1928 с. Дьокуускай куорат сэбиэтигэр инструктор.
1930—1932 сс. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун сэбиэтин секретара.
1932 сылтан ыла төрөөбүт нэһилиэгэр Молотов аатынан колхозка счетоводунан үлэлээбитэ.
1935 с. өлбүт.
# 70-с

70-с сыллар.

# 70-с
## Сүрүн түбэлтэлэрэ

* 70-с сыллар ортолоро — Тит бирикээһинэн консуляр Авл Цецина саагыбар тэрийбитин иһин өлөрүллүбүт.
* «Маарк Евангелиета» суруллубут.
# Егоров Егор Григорьевич

Егоров Егор Григорьевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимнэрин Академиятын чилиэнэ, экономика билимнэрин доктара, профессор.

# Егоров Егор Григорьевич
## Олоҕун олуктара

Сунтаар улууһун Күүкэй нэһилиэгэр 1936 сыл от ыйын 1 күнүгэр төрөөбүт.

# Егоров Егор Григорьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Илин бириэмийэтин наукаҕа уонна техникаҕа лауреата
# Камчаткатааҕы Петропавловскай

Петропавловск Камчатскай - Камчаатка кыраайын киин уонна саамай улахан куората, Арассыыйа биир улахан байыаннай уонна стратегически наадалаах куората, улахан порт. Улахан Аэропорт Елизово.
Нэһилиэнньэтэ— 181 618 киһи. (2013). Россия Уһук Илин өттүгэр, Камчаатка тумул арыытыгар сытар. Куорат аттыгар Корякскай уонна Авачинскай вулкан хайалара баллар.
Россия Чуумпу океан флотун базалыыр сирэ. Куоракка икки университет, РАН ДВО вулканология уонна сейсмология института баар.
1740 сыллаахха иккис Камчатка экспедициятыгар арыллыбыта. Экспедиция икки хараабылын чиэһинэн - «Святой Пётр» и «Святой Павел» холбоммутунан ааттаммыта
# Уоҕурдуу

Уоҕурдуу — үүнээйини аһатар, кунуһу байытар эттиктэр. Дьайыылара үүнээйигэ биир эбэтэр хас да тиийбэт эттиги биэрэн, сөпкө үүнэллэригэр-сайдалларыгар көмөлөһүүлэригэр сытар.

# Уоҕурдуу
## Уоҕурдуу көрүҥнэрэ

Маннык наардыахха сөп:
* ылыллыытынан (минеральнай уонна органическай, ол аата тыынар эбэтэр тыыммат айылҕаттан);
* туругунан (убаҕас, хойуу, кытаанах);
* дьайыытынан (быһаччы уонна ойоҕос);
* кунуска киллэрии ньыматынан: сүрүн, ыһыы иннигэр, эбии аһылык, кунус иһинээҕи, тас араҥаҕа кутуллар;
* үүнээйини аһатыы ньыматынан: силис нөҥүө, сэбирдэх нөҥүө.
# Рейха Антон

Антонин Рейха эбэтэр Антон Рейха (1770–1836) — уһулуччулаах чиэх уонна боронсуус композитора, музыка теоретига, педагога.

# Рейха Антон
## Олоҕун кэпсээнэ

Прага куоракка төрөөбүтэ. Музыкаҕа аан бастаан таайыгар Йозеф Рейха (бэйэтин кэмигэр аатырбыт дирижер, виолончелист) сыстыбыта. 1785 сыллаахха Бонн куоракка көһөн кэлбиттэрэ. манна Бетховены кытта ыкса билсибитэ, иккиэн К. Г. Неефеҕэ композицияҕа уруок ылаллара. Антонин Бонн национальнай театрын оркестрыгар флейтаҕа оонньуура, Бетховен альтка оонньуура. 19 үйэ саҕаланыыта Рейха Венаҕа үөрэҕин үрдэтэ барар. Альбрехтсбергер уонна Гайдн кинини үөрэтэллэр. Манна эмиэ Бетховены көрсөр. Антонин Рейха үтүө музыканын туһунан сурах императорга тиийэ иһиллэр. Кини суруйбут опералара ситиһиилэнэллэрэ. Олоҕун тиһэх күннэрин Рейха Парижка көрсүбүтэ. Париж консерваториятыгар контрапункт уонна фуга инструменнарга оонньуурга үөрэтэрэ.
Киниэхэ үөрэммиттэртэн Адольф Адан, Шарль Гуно, Сезар Франк, Гектор Берлиоз, Ференц Лист.

# Рейха Антон
## Айар үлэтэ

Антонин Рейха элбэх симфоническай айымньылары, инструментальнай концертары, реквиемнары, 20 струннай квартеты, 6 струннай квинтети, духовой инструменнарга анаан 24 квинтети о.д.а. айбыта.
# Дьагда

Дьагда - тиит, харыйа мастардаах муохтаах сиргэ үүнэр 100-120 см үрдүктээх, сыылар силистэрдээх уонна улахан сарбайбыт төбөлөөх, уһун синньигэс сэбирдэхтэрдээх сүөһү аһылыга буолар от үүнээйи.
# Тэрээк

Тэрээк — дьоҕус, чараас, тэттик. Тэрээк сүгэ, тэрээк илим.
(«Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт» — Дьокуускай. Бичик, 2004 с.)
# Ходалевич Николай Леонидович

Ходалевич Николай Леонидович, Дьокуускай уокуругун исправнига.
Сахалар сийиэстэрин мунньахтарыгар көтүппэккэ сылдьыбыт, үлэм эбээһинэһэ диирэ үһү. Ол кэмнээҕи биир хаһыат бу курдук суруйбуттаах: «сидевший как необходимая декорация представителя власти, исправник не понимал смысла произносимых на якутском языке слов».
Гражданский сэрии кэмигэр Н .Ходалевич уонна урукку вице-губернатор Н.М. Березкин буоланнар, хоту (Орто Халыма, Дьааҥы, Булуҥ) үрүҥнэр этэрээттэрин сэбиэскэй былааһы утары туруорбуттара (холобур, губревком боломуочунайын В.Д. Котенконы өлөрүү).
Кэнники дьылҕата биллибэт.
# Эбэ (суолталара)

Эбэ хас да суолталаах тыл.
* Эбэ (харыс аат) — уулаах сир (өрүс, үрэх, күөл).
* Эбэ — аҕа, ийэ өттүнэн уруу.
* Эбэ — Бүлүү улууһугар Дьөккөн нэһилиэк киинэ.

# Эбэ (суолталара)
## Өссө маны көр

* Хос эбэ — оҕо аҕатын, ийэтин эбэтэ.
* Хаар эбэ (нуучч.: белая сова́, полярная сова, лат. Nyctea scandiaca, Bubo scandiacus) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, үрүҥ мэкчиргэлэр уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр.
* Тиит Эбэ — Хаҥалас улууһугар Бастакы Дьөппөн нэһилиэк киинэ.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Аан дойдутааҕы Инбэлииттэр күннэрэ

Аан дойдутааҕы Инбэлииттэр күннэрэ (ХНТ тылларынан: араб. اليوم الدولي للأشخاص ذوي الإعاقة, ‎исп. Día Internacional de los Impedidos, нууч. Международный день инвалидов, фр. Journée internationale des personnes handicapées) — сылын ахсын ахсынньы 3 ХНТ Генеральнай Ассамблеятын 1992 сыллааҕы 47-с ссиэссийэтин быһаарыытынан (№ A/RES/47/3 резолюция) бэлиэтэнэр. Генеральнай Ассамблея бары дойдулары бу күнү бэлиэтииргэ кыттыһалларыгар ыҥырбыта.
Кэлин, эмиэ бу сиэссийэҕэ, № A/RES/47/88 резолюцияҕа Генеральнай Ассамблея ХНТ чилиэннэрин инбэлииттэри уопсастыба олоҕор кытыннарарга туһулаан бу күнү бэлиэтээҥ диэбитэ.

# Аан дойдутааҕы Инбэлииттэр күннэрэ
## Инбэлииттэр аан дойдутааҕы күннэрин тиэмэтэ

* 1998 — «Ускуустуба, култуура уонна тутулуга суох олох»
* 1999 — «Саҥа тыһыынча сылга Доступность для всех в новом тысячелетии»
* 2000 — «Создание информационных технологий, работа для всех»
* 2001 — «Полное участие и равенство: требование новых подходов для оценки прогресса и оценки результатов»
* 2002 — «Самостоятельная жизнь и устойчивый заработок»
* 2003 — «Наш собственный голос»
* 2004 — «Ничего о нас без нас»
* 2005 — «Права инвалидов: деятельность в процессе развития»
* 2006 — «Доступ к электронным средствам информации»
* 2007 — «Достойная работа для инвалидов»
* 2008 — «Конвенция о правах инвалидов: достоинство и справедливость для всех нас»
* 2009 — «Реализация целей в области развития, сформулированных в Декларации тысячелетия, в интересах всех: расширение во всём мире прав и возможностей инвалидов и общин, в которых они проживают»

# Аан дойдутааҕы Инбэлииттэр күннэрэ
## Эбии көр

* Инбэлииттэр бырааптарын туһугар охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ
# Эбэлээх

Эбэлээх. Анаабыр улууһугар баар бөһүөлэк. Улуус кииниттэн 160 соҕуруу диэкки, Анаабыр өрүс уҥа кытылыгар турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 772 киһи (2007 сыл).
Алмаас хостуур промышленность үлэһиттэрэ олороллор.
Дьиэлэрэ 80 сыллардаахаа Финляндияттан аҕалан туруорбуттара, толору благоустройстволаахтар.

# Эбэлээх
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# АБ ИДьМ В. Я. Кикоть аатынан Москватааҕы университета

Арассыыйа Бэдэрээссийэтин ИДьМ В. Я. Кикоть аатынан Москватааҕы судаарыстыбаннай университет
ИДьМ В. Я. Кикоть аатынан Москватааҕы университета - Арассыыйаҕа Москва куоракка баар бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай хааһынаттан үбүлэнэр профессиональнай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1929 с.от ыйын 9 күнүгэр РСФСР норуодунай комиссардар сэбиэттэрин уурааҕынан Москваҕа административнай-милицейскай аппарат үлэһиттэригэр анаан "Высшие курсы усовершенствования" диэн үөрэх тэриллибит. 1930 с. Куурустар, 2 сыллаах рабочай-крестьянскай милииссийэ үрдүкү киин оскуолата буолбут. 1931 с. Оскуолаҕа урукку Ивановскай манастыыр дьиэтэ бэриллибит. 1934 с. Куурустар, ССРС ИДь наркомата тэриллибитинэн бүттүүн сойуус статустаммыт уонна икки факультеттаммыт: "Милицейский факультет" уонна "Факультет подготовки кадров сотрудников исправительных учреждений". 1943 с. ССРС ИДьНК Үрдүкү оскуолата буолбут. 1946 с. ССРС ИДьМ Офицердар үрдүкү оскуолалара диэн ааттаммыт. 1949 с.икки оскуола буолбут - үлэнэн-көннөрөр тэрилтэ үлэһиттэрин бэлэмниир ССРС ИДьМ офицерскай үрдүкү оскуола уонна ССРС МГБ үрдүкү милииссийэ оскуолата. 1952 с. ССРС МГБ Үрдүкү милииссийэ оскуолата 3 сыллаах үрдүк үөрэх тэрилтэтэ буолбут. Заочнай үөрэх факультета арыллыбыт. 1974 с.заочнай факультет базатыгар ССРС ИДьМ Акадьыамыйатын иһинэн Москватааҕы юридическай заочнай филиала арыллыбыт. 1993 с. Арассыыйа ИДьМ юридическай института. 1995 с. - Арассыыйа ИДьМ Москватааҕы юридическай института. 1999 с.ахсынньы 14 күнүгэр акадьыамыйа аатын ылбыт. 2002 с. АБ ИДьМ Москватааҕы акадьыамыйа, АБ ИДьМ Москватааҕы института уонна АБ ИДьМ юридическай институт холбоһон АБ ИДьМ Москватааҕы университета буолбуттар. 2014 с. университекка В.Я. Кикотя аата иҥэриллибит.

# АБ ИДьМ В. Я. Кикоть аатынан Москватааҕы университета
## Институттара уонна факультеттара

Университекка 34 кафедра, 9 факультет, 3 институт баар, онно 500-тэн тахса үөрэх дисциплината үөрэтиллэр. 3 филиаллаах: Москва уобалаһынааҕы филиал Рязаннааҕы филиал Твердааҕы филиал.

# АБ ИДьМ В. Я. Кикоть аатынан Москватааҕы университета
## Рейтиннэрэ

1. Москва куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 197-с миэстэ.
2. Москва уобалаһын үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 198-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1553-с миэстэ.

# АБ ИДьМ В. Я. Кикоть аатынан Москватааҕы университета
## Ссылкалара

https://vuzopedia.ru/vuz/6 https://www.ucheba.ru/uz/5921 https://xn--l1aeji.xn--b1aew.xn--p1ai/ Архыыптаммыт 2021, Бэс ыйын 27 күнүгэр.
# Каландаришвили Нестор

Каландарашвили Нестор Александрович (1876, бэс ыйын 26, Кутаиси күбүөрүнэтэ – 1922, кулун тутар 6, Дьокуускай), сорох оччотооҕу дөкүмүөннэргэ Карандашвили диэн суруллар - Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. Анархист.
1892 сылга дылы Кутаиси гимназиятыгар, онтон Тифлиска учуутал сэминээрийэтигэр үөрэммит. 1895 – 1897 сс. аармыйаҕа сулууспалаабыт. Аармыйа кэнниттэн сэминээрийэҕэ салгыы үөрэнэр.
1903 сылга Гури бааһынайдара өрө турууларыгар кыттыһар. 1907 сыллаахха Сибииргэ ыытыллыбыт. 1917 сылтан анархист-коммунист, кыһыллар диэки буолбута. 1918 сылга Центросибиир этэрээттэр командующайдара этэ. Кини этэрээтэ Амма кытылыгар кэлбит, онтон үөһээ Өлүөнэ бартыһаанныы фронт командующайа буолбут.
1920 сыл ахсынньытыгар Саха уобалаһын уонна Хотугу кыраай кыһыллар сэриилэрин тойоно (командующай). Кулун тутар 6 күнүгэр 1922 сыллаахха Дьокуускайга киирэн иһэн Табаҕа аттыгар этэрээтин кытта тоһуурга түбэһэн өлбүт. 1918 сыллаахха кини Сибииргэ бартыһаанныыр этэрээтигэр сылдьыбыта биллэр. "Сибирский дед" диэн уус уран киинэҕэ көстөн ааһар.

# Каландаришвили Нестор
## Наҕараадалара

Кыһыл Сулус уордьана

# Каландаришвили Нестор
## Кэриэс

Дьокуускайга кини аатын киин уулуссалартан биирдэстэрэ сүгэр.
Иркутскай, Дьокуускай, Ленскэй, Улан-Удэ, Усть-Кут уонна атын куораттар уулуссалара кини аатынан ааттаммыттара.
Дьокуускай – Покровскай суолга пааматынньык турар.
Дьокуускайга «Каландаришвили» диэн оҕо лааҕыра баар.
# Тарасов Иван Игнатьевич

Тарасов Иван Игнатьевич — «Бочуот Знага» орден кавалера, республика чөмпүйүөн суоппара, үлэ бэтэрээнэ, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
1944 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр I Боотулуу нэһилиэгэр Үөһээ Бүлүү оройуонугар төрөөбүтэ. 1963 сыллаахха Далыр орто оскуолатын бүтэрэн баран Ленин аатынан колхозка үлэлии барбыта. 1964 сыллаахха суоппардар куурустарыгар үөрэнэн баран 2001 сыллаахха пенсияҕа тахсыар диэри суоппардаабыта.

# Тарасов Иван Игнатьевич
## Үлэҕэ ситиһиилэрэ

* IX пятилетка түмүгүнэн бастыҥ көрдөрүүтүн иһин "Бочуот Знага" орденынан наҕараадаламмыта (Указ Президиума Верховного Совета СССР от 14 февраля 1975 года, № ордена 1032249).
* IX, X пятилеткалар ударниктара.
* 1973, 1974, 1975, 1978, 1979, 1980 сылларга Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа.
* 1979 сыллаахха тыа сирин механизатордарын ортолоругар республика Чемпиона.
* 1980 сыллаахха Тыа хаһаайыстыбатын министерствотыгар "Бочуот Дуоскатыгар" тахсыбыта.
* Оройуон 9 төгүллээх Чөмпүйүөн суоппара.

# Тарасов Иван Игнатьевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Автобиография (???)
# Габриэль Крамер

Габриэ́ль Кра́мер (фр. Gabriel Cramer, от ыйын 31 1704, Женева, Швейцария—тохсунньу 4 1752, Баньоль-сюр-Сез, Франция) — Швейцария математига, Иоганн Бернулли үөрэнээччитэ уонна доҕоро, "линейнай алгебра" төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.

# Габриэль Крамер
## Олоҕун олуктара

Крамер боронсуус тыллаах быраас дьиэ кэргэнигэр Швейцарияҕа 1707 сыллаахха төрөөбүтэ. Оҕо эрдэҕиттэн математикаҕа дьоҕурдааҕын көрдөрбүтэ. 18 сааһыгар диссэртэссийэ көмүскээбитэ. 20 сааһыгар Женева университетыгар философия хаапыдыратыгар преподаватель дуоһунаһыгар сайабылыанньа биэрбит. 3 хандьыдаат үһүөн үчүгэй таһымнаахтарын көрдөрөннөр, магистрат туспа математика хаапыдыратын тэрийэн үһүөннэрин үлэҕэ ылбыта, уонна бэйэлэрин харчыларыгар уочаратынан айанныыр быраап биэрбитэ.
1727: Крамер бу быраабын туһанан 2 сыл Европаны кэрийбитэ, таарыйа оччотооҕу кэм уһулуччулаах математиктарар үөрэммитэ — Иоганн Бернуллига уонна Эйлерга Базельга, Галлейга уонна де Муаврга Лондоҥҥа, Мопертюига уонна Клероҕа Парижка уонна да атыттарга. Төннөн баран кинилэри кытта суруйсар буолбута.
# Габриэл Гарсиа Маркес

Габриэл Хосе де ла Конкордиа Гарсиа Маркес (Gabriel José de la Concordia García Márquez; Кулун тутар 6, 1927 төрөөбүтэ) диэн Колумбия суруйааччыта, сценариhа уонна журналиhа. XX үйэ биир бэлиэ ааптара буолар. 1982гэ, Нобель литература бирииhин ылбыта.
# Акын Азра

Азра́ Акы́н (дьиҥэр кинии аата Азра́ Аки́н диэн буолуохаатаҕын сыыһа транскрипциялаан суруйаллар; 1981 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр төрөөбүт, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Алмело куорат) — турок биллиилээх артыыһа, аан дойду таһымнаа модела уонна үҥкүүһүтэ. 2002 сыллаахха аан дойду үрдүнэн ыытыллар «Мисс мира» кэрэ дьахталлар куонкурустарын муҥутуур кыайыылааҕа.

# Акын Азра
## Биографията

Азра Акын 1981 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр Алмело диэн дьоҕус куоракка турок ыалын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кини төрөппүттэрэ, Назым уонна Айда, 1971 сыллаахха Турцияттан куотан, эмиграциялаан барбыт дьон. Азра Акын бииргэ төрөөбүт балтылаах. Кини аата Дорук диэн. 1998 сыллаахха 17 саастааҕар Азра Акын Турцияҕа элитнэй дэнэр модель аатын сүкпүтэ. Европа араас куораттарыгар ыытыллар элитнэй моделлар күрэхтэригэр кыттыбыта. Ницца куоракка ыытыллыбыт кэрэ дьахталлар куонкурустарыгар уон биэс бастыҥ кыыс иһигэр киирэн, финалга тахсыбыта. Ити кэннэ кини молель быһыытынан Германияҕа «Otto GmbH» диэн аатырбыт, биллэр улахан хампаанньаҕа эмиэ модель быһыытынан үлэлээбитэ.
2002 сыллааха Азра Акын «Мисс Турция» диэн Турция кэрэ дьахталларын ортотугар ыытыллар куонкуруска бастаабыта. Ол түиүгэр кини «Мисс мира» куонкуруска кыттар чиэскэ тиксибитэ уонна онно тиийэн, эрэлээхтик кыайбыта. Ол куонкуруска бириис быһыытынан киниэхэ 156 тыһыынча Америка дуолларын туттарбыттара. Бирииһи 2001 сыллааҕы куонкурус муҥутуур кыайыылааҕа Агбани Дарего туттарбыта. 2003 сыллаахха, кини Мисс Мира эбээһинэһин толорон Улуу Британияөа, Турцияҕа, АХШка, Саҥа Зеландияҕа, Ирландияҕа, Ямайкаҕа,Австралияҕа,Китайга уонна да атын дойдуларга сылдьыбыта. Үгүс аһымал аахсыйа сирэйэ буолбута. Кини үрдүгэ - 176 см.
Азра Акын турок тылын, нидерланд тылын уонна англия тылын толору билэр.

# Акын Азра
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Sabah News. Birinci olmak beni değiştirmedi. Тургутулунна 23 Ахсынньы 2010.
* ↑ Star Gazete. Star‘la star oldular. Тургутулунна 23 Ахсынньы 2010.
* ↑ Hello Magazine. Turkey's Azra Akin wins Miss World. Тургутулунна 23 Ахсынньы 2010.
* ↑ The Turkish Times. Miss Turkey Wins Miss World Competition. Тургутулунна 23 Ахсынньы 2010.
* ↑ BBC. "Miss Turkey Wins Miss World". http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2552593.stm. Retrieved on 2010-12-23.
* ↑ Азра Акын турецкая актриса. Тургутулунна 3 Ахсынньы 2016.
* ↑ Красота по-турецки | Восточный экспресс. Тургутулунна 8 Ахсынньы 2016.
* ↑ The Guardian. "Channel 4 lets The Games begin". http://www.guardian.co.uk/media/2003/aug/01/realitytv.channel4. Retrieved on 2010-12-23.
* ↑ UK Game Shows. The Games. Тургутулунна 23 Ахсынньы 2010. Төрүт сириттэн архыыптанна 30 Сэтинньи 2010.
* ↑ "MUSTİ, DÜNYA GÜZELİ AZRA İLE TOPKAPI SARAYINA KAPANACAK! - Magazinci.com". http://www.magazinci.com/icerikler/magazin/musti-dunya-guzeli-azra-ile-topkapi-sarayina-kapanacak_1535.html. Retrieved on 2016-12-02.
* ↑ "Джансу Дере, Фахрие Эвджен и Азра Акын на вечере, посвященном открытию кинофести...". Archived from the original on 2016-12-20. https://web.archive.org/web/20161220074610/http://inserials.net/turkey-serials/18604-dzhansu-dere-fahrie-evdzhen-i-azra-akyn-na-vechere-posvyaschennom-otkrytiyu-kinofesti.html. Retrieved on 2016-12-08.