yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чороон от
## Үүнэр сирэ:

От үрэх сүнньүгэр, үрдүк сиргэ, алааска, халдьаайы тэллэҕэр, томторго үүнэр.

# Кучу.
## Үүнэр сирэ:

Бааһына, суол кытыытыгар, тыа саҕатыгар, от үрэх дулҕата анньыллыбыт субуутугар үүнэр.

# Туһаммыт литература:

Токумова Клара Петровна "Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ" /Клара Токумова, Петр Токумов;[худож. Н.Слепцов, А.Мандарова]. - Дьокуускай: Бичик, 2008.1 - 28с. - ISBN 978-5-76-96-2947-1
# Саргыдаев Степан Анатольевич

Саргыдаев Степан Анатольевич (1980) — 2012 сылтан Чурапчы нэhилиэгин баһылыга, «Биир Ньыгыл» Арассыыйа политическай партия генеральнай сүбэтин чилиэнэ.

# Саргыдаев Степан Анатольевич
## Олоҕун олуктара

2002 с. СГУ-ну бутэрбитэ.
2002—2005 сс. Чурапчы улуустааҕы гимназиятын информатикаҕа учуутала.
2005—2010 сс. Чурапчы нэhилиэгин баhылыгын солбуйааччыта.
2010—2012 сс. Чурапчы улууhун баһылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччыта.
2012 сыл балаҕан ыйыттан Чурапчы нэhилиэгэ МТ баhылыга, 2017 с. 70тан тахса % куолаһы ылан иккис болдьоҕор талыллыбыта.
Биир ньыгыл Арассыыйа Чурапчытаа5ы салаатын сэкиритээрэ.
# Кодра

Кодра (укр. Кодра) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 459 (2012).
# Надаар (фотограф)

Надаар (фр. Nadar; дьиҥнээх аата — Гаспар Феликс Турнашон, фр. Gaspard-Félix Tournachon; 1820 сыл муус устар 6 күнэ — 1910 сыл кулун тутар 21 күнэ) — аатырбыт француз фотограба, карикатурииһа, романииһа уонна воздухоплавателэ.

# Надаар (фотограф)
## Галерея

* Шарль Бодлер
* Сара Бернар
* Жорж Буланже
* Жорж Клемансо
* Камиль Коро
* Гюстав Курбе
* Шарль-Франсуа Добиньи
* Эжен Делакруа
* Жюль Фавр
* Леон Мишель Гамбетта
* Гюстав Доре
* Александр Дюма (отец)
* Илья Мечников
* Жан-Франсуа Милле
* Пётр Кропоткин
* Ференц Лист
* Жерар де Нерваль
* Насер ад-Дин Шах Каджар
* Рошфор, Анри
* Жорж Санд (1864)
* Эрнест Шеклтон
* Луи Адольф Тьер
* Жюль Верн
* Гастон Галифе
* Теофиль Готье
* Жюль Ферри
* Гюстав Эйфель
* Джузеппе Гарибальди
* Александр III
* Гектор Берлиоз
* Виктор Кузен
* Оноре Домье
* Жан Анри Фабр
* Наполеон III
* Жан Ришпен
* Эмиль Золя
* Огюст Роден
* Клод Моне
* Ле Бри и планёр Альбатрос II
# Тыал

Тыал — салгын сүүрээнэ. Күн тыктаҕына сир сылыйан салгыны сылытар, оччоҕо сылаас салгын үөһэ тахсар, онтон сылтаан сиргэ чугас салгын баттааһына намтаатаҕына, онно кытыыттан тымныы салгын киирэр.
# Мадагаскар

Мадагаскар (Madagascar) диэн Африка соҕуруулуу илин кытылын аттыгар, Индия океаныгар баар арыы дойду.
# Томпо улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Томпо улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Томпо улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ

* 35 №-дээх Идэлээх училище (Хаандыга).

# Томпо улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Хаандыга орто оскуолата
* Томпо улуустааҕы элбэх профиллээх оскуолата
* Дьабарыкы Хайа орто оскуолата
* Дьабарыкы Хайа алын оскуолата
* Кириэс Халдьаайы Охлопков Ф.М. аатынан орто оскуолата
* Эһэ (Ударник) төрүт оскуолата
* Арыы Толоон алын оскуолата
* Мэҥэ Алдан орто оскуолата
* Саһыл орто оскуолата
* Теплай Ключ орто оскуолата
* Тополинай орто оскуолата
* Ыҥаа орто оскуолата
* Охотскай Перевоз төрүт оскуолата
* Развилка төрүт оскуолата

# Томпо улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Власов Василий Михайлович

Власов Василий Михайлович — 1998—2002 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ.

# Власов Василий Михайлович
## Олоҕун олуктара

* 1945 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр Саха АССР Малая Марха с. төрөөбүтэ.
* 1963 с. — «Черемховоуголь» трестка бурстанок машиниһын көмөлөһөөччүтэ.
* 1968 сыллаахха Иркутскайдааҕы политехническай институту бүтэрбит. Техническэй билимнэр кандидаттара.
* 1968—1969 сс. — «Якуталмаз» холбоһук «Якутнипроалмаз» институтугар салаа инженера.
* 1969—1970 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
* 1970—1981 сс. — «Якутнипроалмаз» институт горнай салаатыгар старшай инженер, младшай научнай үлэһит, сектор сэбиэдиссэйэ, лаборатория сэбиэдиссэйин солбуйааччыта.
* 1981—1990 сс. — ССКП Дьокуускайдааҕы обкомун промышленностка салаатын инструктора, партия обкомун бастакы секретарын көмөлөһөөччүтэ, секретарь, ССКП Мирнэйдээҕи горкомугар бастакы секретарь.
* 1990—1993 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сүбэтин Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта.
* 1993—1997 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин пенсияҕа сулууспатын Департаменын директора.
* 1997—1998 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Дьаһалтатын салайааччыта.
* 1998 с. олунньу — 2002 с. олунньу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлэ.
* 2002 сылтан — «АЛРОСА» АК вице-президенэ.
Мирнэй куорат Сүбэтин үс ыҥырыытын норуодунай депутата, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин XI, XII ыҥырыыларын норуодунай депутата. 2002 сыллаахха Ил Түмэн үһүс ыҥырыытын норуодунай депутатынан талылла сылдьыбыта.

# Власов Василий Михайлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Ытык грамотата (1994)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (1995)
* Хотугу сулус уордьан кавалера (2000)
# Никифоров Семен Дмитриевич

Никифоров Семен Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1921 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүт. Сэрии иннинэ Дьокуускайдааҕы автотранспортнай техникум тутуу салаатыгар үөрэммит. Аармыйаҕа үһүс кууруһу бүтэрэн баран 1941 с. Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сержант Никифоров Карелия фронугар сулууспалаабыт.
1944 сыллаахха от ыйын 10 күнүгэр ыараханнык бааһыран өлбүт. Бүтэһик сулууспата: 7-с Аармыйа, 32-с ОЛБ. Көмүллүбүт сирэ: Карелия, Пряжинскай оройуон, Колатсельга сэлиэнньэ.
# 1390-с

1390-с сыллар.

# 1390-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Война за галицко-волынское наследство (1340—1392).
* Тимур Тохтамыштыын сэриитэ (1380-с сс. бүтүүлэрэ — 1390-с сс. саҕаланыылара; Кондурча өрүскэ кыргыһыы; Терек өрүскэ кыргыһыы). Ойрат ханствота (1399—1635). Тамерлан Ииндийэҕэ бохуота.
* Кэриэйэҕэ Чосон династия саҕаланыыта (1392—1897).
# И. И. Мечников аатынан Хотугулуу-Арҕаа судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харысталын министиэристибэтин И. И. Мечников аатынан "Хотугулуу-Арҕаа судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета" бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Санкт-Петербург куоракка баар.

# И. И. Мечников аатынан Хотугулуу-Арҕаа судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

2011 с. Санкт- Петербурдааҕы диплом кэннэ үөрэхтээһин мэдиссиинэ акадьыамыйата уонна И. И. Мечников аатынан Санкт-Петербурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата холбоспуттарыттан үөскээбит. Билиҥҥи кэмҥэ, университекка 4200 устудьуон, ол иһигэр тас дойдуттан 500 устудьуон, 670 интерн-быраас, 1500 кл.ординатор, 460 аспираан, доктораан үөрэнэллэр. Сыл аайы 32000 быраас квалификацияларын үрдэтэллэр.

# И. И. Мечников аатынан Хотугулуу-Арҕаа судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Структурата

-Факультеттара
112 кафедра уонна 8 факультет баар..
1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Стоматологическай факультет 4. Медико-профилактическай факультет 5. Терапевтическай факультет 6. Медико-биологическай факультет 7. Хирургическай факультет 8. Социальнай үлэ уонна сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета -генно-инженернай биологическай терапия Киинэ -киин хаанын улахан Баана -клиникалар -научнай бибилэтиэкэ -6 научнай-чинчийэр лаборатория -2 НЧИ -улахан түмэл комплекса

# И. И. Мечников аатынан Хотугулуу-Арҕаа судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

2014 с. "Эксперт РА" агенство, ХАСМУну Тутулуга суох Судаарыстыбалар Түмсүүлэрин бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин испииһэгэр киллэрбитэ, онно киниэхэ рейтин "Д" кылааһын иҥэрбиттэр. 2020 с. "Три миссии университета" рейтиҥҥа: 701-800 2020 с."Эксперт" аналитическай киин "изобретательская активность" рейтинигэр 49-51 миэстэ. RUR агенство Clarivate Analytics! норуоттар ыккардыларынааҕы хампаанньаны кытта үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин аан дойдутааҕы рейтинин таһаарбыт. Онно Арассыыйаттан 6 мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэтэ киирбит. Үрдүк үөрэх тэрилтэтин үөрэх уонна чинчийии уобаластарыгар репутациятынан тургутууга , 82 дойдуттан 1100 университет кыттыбыт. Рейтиҥҥэ Арассыыйаттан 81 үрдүк үөрэх тэрилтэтэ киирбит. Ол иһигэр: 40-с миэстэлээх МГУ Арассыыйаттан кыттааччыларга бастыҥ буолбут.
Мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр уопсай зачетка 477-с миэстэлээх И.И.Мечников аатынан Бастакы МСМУ ылбыт. Уопсай зачетка 786-с миэстэни И. И. Мечников аатынан ХАСМУ ылбыт.
# Миронов Вениамин Павлович

Миронов Вениамин Павлович (1934.01.18 - 1989.10.17) — хоһоонньут. 1984 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Миронов Вениамин Павлович 1934 сыл тохсунньу 18 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһугар Бастакы Ньөрүктээйи нэһилиэгэр Дабаан с. үөрэтээччи дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Саха судаарыстыбаннай педагогическай институтун бүтэрбитэ. Булуҥ уонна Өлүөхүмэ улуустарыгар, Дьокуускайдааҕы анал оскуолаҕа ньуучча тылын уонна литературатын үөрэтээччитинэн, "Эдэр хомуньуус" хаһыакка уонна Гостелерадио литературнай салаатын редакторынан үлэлээбитэ.
Кини хоһоонноро аан маҥнай 1960 сыллаахха "Үргэл" диэн эдэр хоһоонньуттар хомуурунньуктарыгар бэчээттэммиттэрэ. "Саһаҕа" диэн бастакы кинигэтэ 1969 сыллаахха Сэмэн Данилов салайыытынан тахсыбыта. Өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга, "Хотугу сулус" сурунаалга уонна хомуурунньуктарга бэчээттэнэр этэ. Кини айар үлэтин сүрүн тиэмэтэ — үлэ, булчуттар, балыксыттар, табаһыттар, төрөөбүт айылҕатын туһунан элбэх хоһооннор.
А. Миронов хоһоонноро ньууччалыы тылынан "Полярная звезда", "Огонек", "Юность", "Молодая гвардия" сурунаалларга, "Истоки", "Поэзия", "Вдохновение" альманахтарга, "Литературная газета", "Литературная Россия" хаһыаттарага тахсыбыттара. 1983 сыллаахха "Современник" кинигэ кыһата "Созвездие Рыси" диэн ааттах хоһооннор хомуурунньугун таһаарбыта.

# Миронов Вениамин Павлович
## Кинигэлэр

* Cahaҕa. Хоhооннор. - Дьокуускай, 1969.
* Булчут кутаата. Хоhооннор. - Дьокуускай, 1982.
* Хаарга үүммүт сиибиктэ. Хоhооннор. - Дьокуускай, 1964.
# Ислаам

Ислаам эбэтэр ислам (араб. الإسلام‎; al-'islām) диэн VII үйэҕэ арааб көрбүөччүтэ Муhаммед төрүттээбит аан дойду биир бөдөҥ итэҕэлэ. Кини атын Таҥара үөрэхтэриттэн уратыта диэн уһулуччу монотеизмы (биир Таҥараны) уонна кытаанах сиэрдэри тутуһар.
Мусульмааннарга итэҕэл диэн көрбүөччү этиитин билинии буолар. Итэҕэйии алта сүрүн чаастан турар:
* 1. Аллаахха итэҕэйии
* 2. Аанньаларга итэҕэйии
* 3. Этитиигэ итэҕэйии
* 4. Көрбүөччүлэри итэҕэйии
* 5. Сэккэ-сэлээҥҥэ итэҕэйии
* 6. Дьылҕаны итэҕэйии.
Маны таһынан Ислам ирдэбилин толорорго биэс сиэри-туому халбаҥнаабакка толороллор. Бастатан туран, соҕотох айбыт Айыыны уонна көрбүөччү Муhаммеды билинии буолар. Иккиһинэн — күҥҥэ биэстэ намаас ааҕыы. Үсүһүнэн — дьадаҥыларга анаан түһээн төлөөһүн (закят, садака). Төрдүһүнэн — Рамадаан кэмигэр кураанах күннэниини тутуһуу. Бэсиһинэн — Меккаҕа сылдьыы.

# Ислаам
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, «Илин» сурунаал, 2№-э 2006

# Ислаам
## Өссө маны көр

* Ислам Саха Сиригэр
# Руза

Координаталара: 55°42′ с. ш. 36°12′ в. д.﻿ / ﻿55.700° с. ш. 36.200° в. д.﻿ / 55.700; 36.200
Руза (нууч. Руза) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Руза оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 110 км сиргэ. Руза өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 13164 киһи этэ, иэнэ — 11 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 1196,73 киһи.
Олохтоммут сыла — 1371.
Куорат баһылыга — Андрей Коротков.
Почтатын индэксэ — 143100, төлөппүөнүн куода — +7 49627, ОКАТО куода — 46 249 501.

# Руза
## Тас сигэлэр

* Оройуон официал саайта
# Старостин Николай Петрович – Батаҥа Ньукулай
## Олоҕун олуктара

Старостин Николай Петрович 1873 сыллаахха Нөөрүктээйи нэһилиэгин, Тиис Будгуйтар уустарыгар, нэһилиэк илин өттүгэр Бэттиэмэ, Илин Сумуу эҥээрдэригэр төрөөбүт. Икки уоллааҕа, биир кыыстааҕа үһү.
Николай Петрович Нөөрүктээйи дьонугар-сэргэтигэр талааннаах ырыаһытынан, олоҥхоһутунан, сээркээн сэһэнньитинэн, дэгиттэр ууһунан биллэрэ. Уола Николай Николаевич кэпсииринэн, аҕатын олоҥхолорун суруйааччылар хаста да кэлэн устан барбыттар. Ол курдук 1937 сыллаахха Улуу Ойуунускай Нөөрүктээйигэ Ой-Бэскэ нэһилиэк олоҥхоһуттарын мунньан 3-4 күн устата суруйбут. Онно араас олоҥхоһуттар, сахалыы ырыаһыттар ыҥырыллыбыттарыттан, Батаҥа Ньукулай ырыатын-тойугун, куолаһын сэргии истибитэ диэн кэпсииллэр. Ол билигин ханнык архивка харалла сытара биллибэт.
Батаҥа Ньукулай «Төрүөт Бэргэн» олоҥхотун Горнай улууһун Солоҕонуттан төрүттээх, учуутал Семен Сергеев суруйан сурукка тиһэн хаалларбыт. Семен Григорьевич кэлин репрессияҕа түбэһэн ыар дьылҕаламмытын кэннэ, фольклорист Петр Никифорович Попов олоҥхону ситэрэн бэчээккэ бэлэмнээбит. «Төрүөт Бэргэн» олоҥхону аахпыт, ырыппыт чинчийээччилэр, суруйааччылар николай Старостин талааннаах, бэйэтэ туспа ураты айар дьоҕурдаах, баай хомоҕой тыллаах-өстөөх, дириҥ өйдөөх-санаалаах олоҥхоһут быһыытынан сыаналыыллар.
Николай Петрович 1960 сыллаахха 87 сааһыгар өлбүт.
# 1206

1206 сыл.

# 1206
## Төрөөбүттэр

* Кулун тутар 19 — Гуйук Хаан, Монгуол импиэрийэтин 3-с улуу хаана (1248 өлб.).
# Нам улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Нам улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Нам улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ

* Намнааҕы Винокуров И.Е. аатынан педагогика коледжа.

# Нам улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ

* 2 №-дээх Идэлээх лицей (Хараап Биэрэгэ)

# Нам улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Нам 1 №-дээх орто политехника оскуолата
* Нам 2 №-дээх орто политехника оскуолата
* Бастакы Хомустаах орто оскуолата
* Иккис Хомустаах орто оскуолата
* Бөтүҥ Сивцев - Таллан Бүрэ Е.С. аатынан орто оскуолата
* Үөдэй орто оскуолата
* Көбөкөн орто оскуолата
* Модут орто оскуолата
* Бартыһаан орто оскуолата
* Салбан орто оскуолата
* Түбэ орто оскуолата
* Хамаҕатта Шапошников Е.М. аатынан орто оскуолата
* Хамаҕатта саха-боронсуус ассоциацияламмыт орто оскуолата
* Хатырык Аммосов М.К. аатынан орто оскуолата
* Хатыҥ Арыы Винокуров И.Е. аатынан орто оскуолата
* Арбын орто оскуолата
* Затон төрүт оскуолата
* Таастаах төрүт оскуолата
* Искра төрүт оскуолата
* Маймаҕа алын оскуолата
* Никольскай алын оскуолата
* Фрунзе алын оскуолата

# Нам улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Припять

Припять (укр. Прип'ять) диэн Украина Киев уобалаһын хоту өттүгэр баар Чернобыль отчужденнай зонатыгар баар сабыллыбыт куорат.
# Орто Халыма

Орто Халыма куорат. Орто Халыма улууһун киинэ. 1643 сыллаахха төрүттэммит. Дьокуускайтан 1485 км. хотугулуу-илин сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 3407 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Орто Халыма — 3400 уонна Лобуйа — 7 киһи.

# Орто Халыма
## Куораттан төрүттээхтэр

* Ковинин Михаил Иоакимович (1893—1941) — кыраайы үөрэтээччи, Халымаҕа Сэбиэт былааһын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
* Антипин Алексей Георгиевич (1902—1970) — үтүөлээх учуутал.
* Борисов Моргий Николаевич (1938—2006) — учуонай, философия билимнэрин доктора.
# Куду (Амма улууһа)

Куду — Амма улууһун Эмис нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Куду (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Эмис нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Филиппов Степан Егорович

Филиппов Степан Егорович (1936—2005) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

# Филиппов Степан Егорович
## Олоҕун олуктара

1936 сыллаахха Хаҥалас улууһун Төрдүс Мальдьаҕар нэһилиэгэр Чура с. төрөөбүт. Сэбиэскэй Аармыйаҕа барыан иннинэ, Н. М. Шверник аатынан колхозка үлэлээбит. Ол кэннэ Дьокуускай куоратын телефоннай станциятыгар монтерынан, маастарынан үлэлээбит.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1981 сыл муус устар 2 күнүнээҕи Ыйааҕынан Филиппов Степан Егоровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Филиппов Степан Егорович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1981)
* Ленин уордьана
* Октябрьскай революция уордьана
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан

# Филиппов Степан Егорович
## Өссө маны көр

Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)
# Ономасиология

Ономасиология - Семантика биир ураты хайысхата, барамай уонна көстүү (явление) суолтатын үөрэтэр үөрэх.

# Ономасиология
### Семантика хайысхалара:

Семасиология
Ономасиология
# Аат тыл

Аат тыл диэн малы (объегы) бэлиэтиир саҥа ирээтэ уонна "ким/туох" диэн ыйытыыларга хоруйдуур.
Биһигини тулалыыр араас предмети, тыынар тыыннааҕы, айылҕа көстүүтүн, хайааһын аатын бэлиэтиир уонна ким? туох? диэн ыйытыыга хоруйдуур тыл "аат тыл" дэнэр.
Саха тылыгар киһини эрэ бэлиэтиир аат тылга ким? диэн ыйытыы турар. Онтон атын аат тыл барыта туох? диэн ыйытыыга хоруйдуур. Араас предмети суолтатынан бөлөхтөөн ааттыыр тыл уопсай аат дэнэр. Холобур: киһи, ынах, өрүс, күөл.
Ити бөлөхтөн биир чопчу предмети ааттыыр тыл анал аат дэнэр. Холобур: Сережа, Маҥаачыйа, Сангаар, Индигиир, Муоһааны
Аат тыл этии ханнык баҕарар чилиэнэ буолуон сөп. Холобур:
* Туһаан: Балаҕан иһигэр Өлөксөй ытаата. Ким ытаата? — Өлөксөй. Микиитэ Өлөксөйдүүн аан маҥнай ити курдук көрүстүлэр. Кимнээх көрүстүлэр? — Микиитэ Өлөксөйдүүн.
* Кэпсиирэ: Эдьиийим — врач. Эдьиийим кимий? — врач. Мин — үөрэнээччибин. Мин кимминий? — үөрэнээччибин. Үөрэх баар — барҕа баай. Үөрэх тугуй? — баай.
* Толоруу: Кураанах хамыйах айахха баппат. Туохха баппат? — айахха. Албын тыла мцөттээҕэр минньигэс. Туохтааҕар минньигэс? — мүөттээҕэр.
* Сиһилии: Ас халлаантан түспэт. Хантан түспэт? — халлаантан. Кыһыл көмцс кытах түннүгүнэн төкүнүйэр үһү. (Күн). Ханан төкүнүйэр? — түннүгүнэн. Сир анныгар итии болгуо сытар үһү. (Эһэ). Ханна сытар? — сир анныгар.
* Быһаарыы: Тимир күрдьэх кутуругунан суруйар үһү. (Бөрүө). Ханнык күрдьэх? — тимир.

# Аат тыл
## Аат тыл үөскүүр ньымата

Үс ньыманан үөскүүр:
* Пааралаһан — сир-дойду кус-хаас саҥа-иҥэ
* Сыһыарыынан — ырыа-һыт, уол-чаан, кулун-чук, бар-ыы, хамс-ааһын, тут-ааччы, ый-аах, ыйыт-ык, ай-ымньы, тут-ул, сата-был, болҕо-мто
* Тыл суолтата көһөн — дьиэлээх, кыайбыттар, элбэхтэр.

# Аат тыл
## Аат тыл суолтатыгар атын тылы туттуу

Ханнык да омук тылыгар биир саҥа чааһа атын саҥа чааһын суолтатын ылара баар буолар. Холобур, нуучча тылыгар итинник түбэлтэ элбэх: столовая ложка (прилагательное) — столовая открыласъ (существительное); приглашенные школьники (причастие) — приглашенные собрались (существительное). Саха тылыгар итинник эмиэ баар: Оҕо кытаанахтык утуйбут (тус туохтуур). — Утуйбут таҥаскын хомуй (аат туохтуур). — Утуйбут уу аһылыктаах (аат тыл).

# Аат тыл
## Аат тылы чинчийбит учуонайдар

* Афанасьев Петр Савич

# Аат тыл
## Туһаныллыбыт сир

* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
# Huawei P20

Huawei P20 уонна тупсарыллыбыт вариана Huawei P20 Pro, 2018 сыллаах флагман, Huawei тэрилтэ бастакы фотофлагмана уонна бастакы Leica тэрилтэни кытта линза интеграциялаабыт телефоннара, 2018-2020 сыллаахха дылы DxOMark һурунаал этэринэн саамай бастыҥ фотокамералаах телефон буола сылдьыбыта.
# Дэгэрэҥ аһылык

Дэгэрэҥ аһылык — аһыыр кэмҥэ буолбакка, ол ыккардыгар сии түһэр, быстах, сэмсэ аһылык.

# Дэгэрэҥ аһылык
## Тэҥнээ

* Дэгэрэҥ
* Дэгэрэҥ үҥкүү
# Кашира

Координаталара: 54°50′ с. ш. 38°09′ в. д.﻿ / ﻿54.833° с. ш. 38.150° в. д.﻿ / 54.833; 38.150
Кашира (нууч. Кашира) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Кашира оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 115 км сиргэ. Ока өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 39 330 киһи этэ, иэнэ — 16 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2458,125 киһи.
Олохтоммут сыла — 1356.
Почтатын индэксэ — 142900, төлөппүөнүн куода — +7 49669, ОКАТО куода — 46 435.

# Кашира
## Тас сигэлэр

* Оройуон официал саайта
* Куорат официал саайта Архыыптаммыт 2008, Кулун тутар 17 күнүгэр.
# Таас Хайахтаах

Таас Хайахтаах сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илин өттүгэр сытар сис.
Индигир салаата Силээннээх уонна Дьааҥы тардыытыгар устар Догдо өрүстэр икки ардыларынан сытар уонна кинилэр билирдэринэн буолар.
Устата 400 км., кэтитэ 100 км. Чыпчаала муора таһымыттан 2356 м үрдүккэ тиийэр. 6 аныгылыы мууһуруу тарыҥнара бааллар. Хочотугар эмиэ тарыҥнардаах, ирбэт тоҥ аннынааҕы уу сир сирэйигэр тахсар сирдэригэр.

# Таас Хайахтаах
## Өссө маны көр

* И.И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785—1795)

# Таас Хайахтаах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Carhartt

Carhartt (Карһартт) — АХШ таҥас тигэр уонна оҥорор тэрилтэтэ, үлэҕэ аналлаахтаҥастары оҥорор.
# Миллер Герард Фридрих

Герард Фридрих Миллер (Арассыыйаҕа кинини Фёдор Иванович Миллер диэн ааттыыллар этэ), академик, устуорук уонна археограф.

# Миллер Герард Фридрих
## Олоҕун олуктара

* 1705 сыл алтынньы 29 күнүгэр Вестфалияҕа (билигин Германия сорҕото) Герфорд диэн куоракка төрөөбүтэ. Лейпциг куоракка университетка үөрэнэр.
* Арассыыйаҕа 1725 с. сэтинньи 5 күнүгэр кэлэн Наукалар Академиятыгар устудьуоннуур уонна үлэлиир. Латыын тылын, устуоруйаны уонна географияны үөрэтэр.
* 1731 сыллаахха профессор буолар, науканнан дьарыктанар, Арассыыйа туһунан ыстатыйалары суруйар. Арассыыйаны бэркэ чинчийээри Сибииргэ айанныыр, архыыптары үөрэтэр. Березов, Усть-Каменогорскай, Нерчинскэй уонна Дьокуускай куораттарга сылдьар. 1736 с. Оелго Куннеков уонна Идельги Бигеков диэн Хаҥалас кинээстэрин кытта кэпсэтэн Эр Соҕотох туһунан үһүйээни сурунан ылар. Бу кэпсэтии сэтинньи 4 күнүгэр буолбута бэлиэтэнэр. Оелго Тыгын уолун Беджоко (Бөдьөкө) хос сиэнэ, оттон Идельги - Тыгын уолун Ыбаха сиэнэ буолара ыйыллар. Ону тэҥэ Тыгынтан саҕаламмыт сэттэ көлүөнэни ааттаан туран, барыта 146 киһини ааттарын-суолларын суруйбут. Оелго маны таһынан бэйэтин эһэтин Мазары буоларын эппит.
* 1748 сыллаахха Арассыыйа гражданина буолар. Ломоносов кинини сөбүлээбэт этэ.
* 1750 сыллаахха кэрт былдьаһыы түмүгэр дуоһунаһын намтаппыттара. Кылгас кэм кэннинэ дуоһунаһын үрдэппиттэрэ.
* 1765 сыллаахха Москва куоракка атын дойдулар архыыптарыгар салайааччы буолар.
* 1783 сыллаахха уруккунан алтынньы 11, саҥа ааҕыынан алтынньы 22 күнүгэр өлбүтэ.

# Миллер Герард Фридрих
## Айымньылара

* История Сибири. Т. I и II, М-Л., 1937 - 1941.

# Миллер Герард Фридрих
## Өссө маны көр

* Пекарский П.П. История Академии наук в Петербурге. Т.I, СПб, 1870.
* Голицын Н.В. Портфели Г.Ф. Миллера. М., 1899.
* Косвен М.О. Г.Ф. Миллер (к 250-летию со дня рождения). — Советская этнография, 1956, №1.
* Андреев А.И. Очерки по источниковедению Сибири. М.-Л., 1965.
* Иванов В.Н. Русские ученые о народах Северо-Востока Азии (XVII - начало XX в.). Якутск, 1978.
* Русские письменные источники по истории Якутии 18 - начала 19 века. Новосибирск, 1991.

# Миллер Герард Фридрих
## Ылыллыбыт сирэ

* Люди
* ↑ Марк Григорьев, Василий Алексеев Маһары Бозеков Кэбээйитээҕи, Горнайдааҕы сыдьааннара. — Бэрдьигэстээх: "Үлэ күүһэ" хаһыат эрэдээксийэтэ, 2021. — 48 с.
# ФБК

ФБК (Фонд борьбы с коррупцией эбэтэр Бэриги утары үлэлиир фонд), Алексей Навальный 2011 сыллаахха төрүттээбит коммерческай буолбатах фонда, сүрүннээн үөһээҥҥи тойоттор уонна силовиктар харчы уоралларын норуотка кэпсиир тэрилтэ. Сүрүн активистара Иван Жданов, Любовь Соболь, Кира Йармыш, Леонид Волков.
2021 сылтан, Атырдьах ыйын 15 күнүттэн Владимир Путин уурааҕынан уонна ыйааҕынан экстремисткай уонна террористическай тэрилтэ диэн аатырбыта. Навальнай дьоно этэллэринэн Владимир Путин бэйэтэ уоруйах, ол иһин уоруйахтары көмүскүүр диэн буолта. Дьон өйдөнөрө Путин былааһыгар кутталы үөскэтэр диэн биллибитэ.
# Микронезия Федератив Штаттара

Микронезия Федератив Штаттара (ааҥл. Federated States of Micronesia) диэн Чуумпу океанҥа, Саҥа Гуинеяттан хоту баар арыы дойду. АХШлыын көҥүл ассоциацияҕа сылдьар ил.
# Гоголева Ольга Ивановна

Гоголева Ольга Ивановна (1919-1993) — ырыаһыт, ырыа айааччы, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
Өлүөхүмэ оройуонун Еловка дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. 1938 с. Майаҕа саҥа тэриллибит бастакы государственнай холкуос тыйаатырыгар солистканан ылыллыбыта.
Таллан Бүрэ тылларыгар "Марфа ырыатын" айбыта. Бу ырыата киэҥник тарҕаммыта. Кэлин Саха дырааматын тыйаатыырыгар, аарадьыйа хуоругар солистканан үлэлээбитэ.