yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Говард Хьюз

Говард Хьюз (ааҥл. Howard Robard Hughes, Jr.; ахсынньы 24 1905 — муус устар 5 1976) — АХШ урбаанньыта, инженер, авиация пионера, киинэ режиссёра, продюсера. 1938 сыллаахха от ыйыгар Сири эргийэр айанын кэмигэр сөмүлүөтэ Дьокуускайга түһэн ааспыта.
Lockheed 14 диэн кыра транспортнай икки мотуордаах сөмүлүөтүнэн көппүтэ (en). 1938 сыл от ыйын 10 күнүгэр 1500 галлон уматыктаах (5678 лиитэрэ), биэс киһилээх Lockheed Нью-Йорктан Парижка көппүт. Салгыы Москубаҕа түһэн ааспыт. Онно төһө да улахан көрсүһүү бэлэмнээбиттэрин үрдүнэн, 2 эрэ чаас кэриҥэ тохтообут. Онтон Омскайга көппүт. Омскайтан от ыйын 13 сарсыардатыгар күн тахсыыта Дьокуускайга көппүт. Киренскай үрдүнэн Нью-Йорк кэминэн 1 чаас 45 мүнүүтэҕэ көтөн ааспыт.
Г.Л. Еремеева диэн Гимеин үлэһитэ (синоптик) ахтыбытынан Погода бюротун үлэһиттэрэ эрдэттэн каарта уруһуйдаабыттар, трасса устун халлаан туругун прогноһун оҥорбуттар, ол кэмҥэ Өймөкөөҥҥө уонна Халымаҕа 10 бааллааах былыт турара, ардах түһэ турара диэн ахтыбыт. Аэродромунан ол саҕана билигин Дьокуускай аэропорда турар хонуута эбит. Омскай блогера суруйарынан Дьокуускайга киэһэ алта чааска көстүбүт. Еремеева сөмүлүөккэ 5 киһи баара диэн суруйбат, иккис пилоту ахтыбат, лүөччүк соҕотох этэ, кинини кытта спортивнай комиссар уонна бортмеханик бааллара диир (икки киһи, ол иһигэр иккис пилот Гарри Коннор сөмүлүөккэ утуйа сыппыт буолуохтарын сөп). Көтөн кэлэллэригэр айанньыттарга анаан ас бөҕөнү бэлэмнээбиттэр да, лүөччүк бэйэтэ аһаабатах, кофе эрэ испит уонна тиэрмэһигэр куттубут.
   В своих многочисленных выступлениях Хьюз неизменно подчеркивал гостеприимство жителей столицы северной республики. Корреспонденту республиканской газеты Говард Хьюз сказал, что над советской землей самолету погода благоприятствовала, только в Омске их застал дождь. От Омска до Якутска шли на высоте три тысячи метров со средней скоростью 330 километров в час. Омскай блогера
Тылбаасчыт көмөтүнэн консультациялаабыттар. Онтон массыынанан Номтан ыыппыт халлаан туругун туһунан сибидиэнньэлэри аҕалбыттар. Ол кэннэ айанньыттар салгыы көппүттэр.
Еремеева ахтарынан кини бииргэ үлэлиир дьүөгэтинээн А.К. Мозолевскайалыын тэлиэгэлээх атынан аэродромҥа баран истэхтэринэ сөмүлүөт кэлбит. Онон кинилэр хонууттан туораан биэриэхтэригэр диэри иккис куруук оҥорорго күһэллибит.
Салгыы сөмүлүөт Аляскаҕа Фэрбанкс куоракка түһэн ааспыта, онтон Миннеаполиска тиийбитэ уонна от ыйын 14 күнүгэр Нью-Йорк Флойд Беннет Филд аэропордугар төннүбүтэ. 3 суукка 19 чаас 8 мүнүүтэ 10 сөкүүндэ көтөн рекорд олохтообута. Суолун уһуна 23 612 км буолбута.
Бу киһи туһунан хас да киинэ уһуллубута, ордук биллэринэн Мартин Скорсезе "Авиатор" киинэтэ буолар. Онно Хьюз оруолун Леонардо Ди Каприо толорбута.
Кини кэлэ сылдьыытын туһунан ахтыыны хаалларбыт Галина Львовна Еремеева 1937 сыллааххха Дьокуускайдааҕы погода бюротугар синоптигынан саҕалаабыт, 1942-45 сс. Чукоткаҕа Уэлькаль бөһүөлэккэ синоптиктары салайбыт, Америкаттан лендлиһынан көтөн ааһар сөмүлүөттэри арыаллаабыт. 1951 с. Ньурбаҕа көтүүлэр синоптиканнан хааччылыыларын тэрийбит.
# Һантер Дуэн

Һантер Дуэн (ааҥл. Hunter Doohan) — АХШ актёра, саҥа тахсан эрэр сулус, 1994 сыллаахха Арканзас штатка төрөөбүтэ. Уэнсдей диэн сериалга биир сүрүн оруолга оонньуур. Личнай олоҕор араас хоп сип тарҕанар, кэнники биллэн көстөн иһиэ.
# Тылбаасчыт

Тылбаасчыт — тылтан тылга тылбаастыырга идэтийбит киһи, ол аата биир тылтан суругунан эбэтэр саҥа таһааран атын тыл онно тэҥнээх тиэкиһин оҥорон таһаарар испэсэлиис.
Аныгы үйэҕэ маннык үлэһит үксүн үрдүк үөрэхтээх буолар - үрдүкү тылбаас үөрэҕин бүтэрбит эбэтэр киэҥ филолог үөрэххэ үөрэммит киһи. Уус-уран айымньылары тылбаастыыр киһи бэйэтэ уус-уран тыллаах буолара ирдэнэр.

# Тылбаасчыт
## Тылбаасчыт идэтин устуоруйатыттан

Уустар, омуктар, судаарыстыбалар ыккардыларыгар алтыһыы былыр-былыргыттан баар буолан тылбаасчыттар эмиэ өрдөөҕүттэн баар буолбуттара. бу дьон бастаан анал үөрэҕэ да суох буоллар, атын тыллары билэр дьон буолуохтаахтара. Кэлин, сыһыаннар уустугуран истэхтэрин аайы, анал үөрэхтээх дьон ирдэнэр буолбуттара. Аныгы үйэҕэ аҥардас омук тылын эрэ буолбакка, ханнык эмит эйгэҕэ дириҥ билиилээх, онно анаан идэтийэр тылбаасчыттар баар буоллулар. Тылбаасыт тыллары уонна тылбаастыыр эйгэтин билэрин тэҥэ, тыл түөрүйэтин эмиэ билиэхтээх, оччоҕо эрэ үрдүк таһымнаах тылбаас үөскүүр.
Былыргы нуучча судаарыстыбаларыгар тылбаасчыт (толмач) идэтэ кинилэр Моҕуол Илигэр Нуучча улууһун быһыытынан киириилэрин кытта ситимнээх. Толмач диэн идэ аата бэйэтэ оччотооҕу түүр тылларыттан киирии тыл, холобур Радлов суруйарынан кыпчаактыы tylmač, тылын олоҕо — "тыл".

# Тылбаасчыт
## Эбии маны көр

* Аан дойдуга Тылбаасчыт күнэ
# Кальций карбонаата

Кальций карбонаата (миэл, углекислай кальций, кальций селитрата) — чох кислотаатын уонна кальций тууһун холбоһуга. Химическэй формулата — $~\mathrm {CaCO_{3}}$. Айылҕаҕа хас да минераал быһыытынан көстөр — кальцит, арагонит уонна ватерит. Кальций карбонаата известняк, миэл уонна мрамор сүрүн өлүүтүнэн буолар. ууга уонна этанолга суураллыбат.
* Кальцит
* Арагонит
* Мрамор
* Травертин

# Кальций карбонаата
## Өссө маны көр

* Испиэскэ
# BLUF

BLUF (ааҥл. Breeches and Leather Uniform Fanclub) — Аан дойдуга эр дьон тирии сону уонна берцыны сөбүлээн кэтэр субкультуралара, сүрүннээн гей биир хамсааһына буолар. Эбэтэр фетишизм биир көрүҥэ буолар.
# One Direction

One Direction (One Direction ол эбэтэр сахалыы тылбааска Биир айантан диэн), англо-ирландскай бой бэнд бөлөх. 2012 сылтан 150 судаарыстыба музыкальнай чартыгар топ 10 киирэр. Төрүттэммит сирэ - Лондон (Холбоhуктаах Хоруолук).
Билигин кинилэри кытта араас улахан конгломерат медия тэрилтэлэр үлэлииллэр, ол курдук Syco Records (Англия), SONY (Япония бастыҥ медия уонна электроника тэрилтэтэ), Columbia (АХШ медия тэрилтэтэ) уонна да атыттар.

# One Direction
## Кыттааччылар

* Һарри Стайлс
* Луи Томлинсон
* Нэйл Хоран
* Зейн Малик
* Лиам Пейн
# Лыглыйа

Лыглыйа эбэтэр эриэн түөс (нууч. белолобый гусь, лат. ) - хаас көрүҥэ. Сүүһүгэр туоһахталаах, тумса, атаҕа араҕас, хоҥор хаастаан кыра хаас.

# Лыглыйа
## Өссө маны көр

Кыра лыглыйа
# Скрябин Сольскай Васильевич

Скрябин Сольскай Васильевич — сибээс бэтэрээнэ, Саһаан Баһылай уола.
1934 сыллаахха бэс ыйын 11 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр төрөөбүт. Дьонноро Сатаҕайга 1935 сыллаахха көспүттэр.
Ытык кырдьаҕастарбыт ахтыыларыттан. Үлэ, сэрии ветерана К. А. Яковлев.
# Харди, Том

Э́двард То́мас (Том) Ха́рди (ааҥл. Edward Thomas «Tom» Hardy; 1977 бала5ан ыйын 15 күнүгэр төрөөбүт Англия актера. BAFTA бириэмийэ хаhаайына, «Оскар» бириэмийэтин сорунааччыта, Hardy, Son & Baker компания олохтооччута. «Стюарт: Прошлая жизнь» диэн киинэ5э уhуллан баран аатырбыта, киинэ5э сүрүн оруолу оонньоон, BAFTA бириэмийэтин ылбыта.Кини биллэр киинэлэрэ «Бронсон», «Рок-н-рольщик», «Начало», «Воин», «Легенда», «Самый пьяный округ в мире», «Тёмный рыцарь: Возрождение легенды», «Лок», «Безумный Макс: Дорога ярости», «Выживший», «Дюнкерк» уонна «Веном».

# Харди, Том
## Эдэр сааhа

Том Харди, ыалга со5отох о5о, Лондон ар5аа уокуругун Хаммерсмиттан төрүттээх. Ийэтэ Энн ирландскай ыалтан төрүттээх, худуоһунньук үлэлээх. А5ата Эдуард (Чипс) Харди комедия суруйааччыта. Харди «Ридс» уонна «Тауэр-Хаус» оскуоларыгар үөрэммитэ, Ричмондской театральнай оскуолатыгар, онтон Drama Centre London үэрэ5игэр туттарсыбыта. Кини карьератын байыаннай драматтан са5алаабыта. Том маҥнайгы киинэтэ байыаннай триллер буолар «Чёрный ястреб» (2001).

# Харди, Том
## Олоҕо

Эдэр сааhыгар Харди аргыга уонна наркотикка ыллаттара сылдьыбыта, 2003 сыллаахха бырахпыта.
1999 сыллаахха Саре Уорду ойох ылбыт. Номнуо 5 сылынан арахсыбыттара.
Том биир уол о5олоох уруккуу дьүөгэтиттэн Рэйчел Спид (8 муус устар 2008 төрөөбүтэ).
2009 сыллахха «Грозовой перевал» диэн киинэ5э уhулла сылдьан Шарлотта Райли диэн актрисалыын билсэр. От ыйын 2010 сылыгар Шарлотта5а кэргэн ылаары ыйытыы онорор. От ыйын 2014 сылыгар Франция5а сыбаайбаларын онороллор. Онтон Алтынньы 2015 сылыгар дьиэ кэргэҥҥэ уол о5о төрүүр.

# Харди, Том
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
### Наҕараадалара

* 2018 — Британие Империятын ордена искусства5а уһулуччулаах ууруга
* 2011 — Премия BAFTA — тахсан эрэр сулус
* 2009 — Премия британского независимого кино — бастыҥ актёр, «Бронсон» диэн киинэтинэн

# Харди, Том
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
### Соруннара

* 2016 — Премия «Оскар» — бастыҥ эр киhи иккис оруола, «Выживший» диэн киинэтинэн
* 2014 — Премия Европейской киноакадемии — бастыҥ актёр, «Лок» диэн киинэтинэн
* 2013 — Кинонаграда MTV — бастыҥ сиэхсит уонна бастыҥ охсуhуу, «Тёмный рыцарь: Возрождение легенды» диэн киинэтинэн
* 2012 — Кинонаграда MTV — бастыҥ охсуhуу, «Воин» диэн киинэтинэн
* 2011 — Премия «Сатурн» — бастыҥ иккис киинэ-актерун оруола, «Начало» диэн киинэтинэн
* 2008 — Премия BAFTA в области телевидения — бастыҥ эр киhи иккис оруола,«Стюарт: Прошлая жизнь» диэн киинэтинэн
* 2003 — Премия «Сатурн» — лбастыҥ иккис киинэ-актерун оруола, «Звёздный путь: Возмездие» диэн киинэтинэн

# Харди, Том
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
### Театральнай бириэмийэлэрэ

* 2004 — Премию Лоренса Оливье соруна — «Бастыҥ саҥа сирэй», «В Арабии мы бы были королями» диэн спектакылынан
# Дзержинскэй Феликс Эдмундович

Дзержинскэй Феликс Эдмундович — (пол. Feliks Dzierżyński; хос ааттара Желе́зный Фе́ликс, ФД, партийнай псевдонимнара: Я́цек, Я́куб, Переплётчик, Фра́нек, Астроно́м, Ю́зеф, Дома́нский; атырдьах ыйын 30 (балаҕан ыйын 11) 1877, Дзержиново, Ошмянскай уезд, Виленскай губерния — от ыйын 20 1926, Москва) — революционер, Польшаттана төрүттээх дворянин, сэбиэскэй государственнай диэйэтэл, хас да наркомат баһылыга, ВЧК тэрийээччитэ, «кыһыл террор» тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ.
# Манат

Манат (азерб. уонна турк. manat) — ССРС кэминээҕи сылларга сэбиэскэй солкуобай азербайджан уонна туркмен тылларыгар официальнай аата. Билиҥҥи кэмҥэ — Азербайджан уонна Туркмения омук валюталара, азербайджан маната уонна туркмен маната, сөп түбэһиннэрииннэн.
Туркменистан 1 маната 100 тенгеҕэ тэҥнээх. Туркменистаҥҥа сэбиэскэй кэм кэннэ манаты туттуу 1993 сыллаахха сэтинньы ыйтан киирбитэ. Азербайджан Республикатын маната 1992 сыллаахха атырдьах ыйыгар туттууга киирбитэ. Биир азербайджан маната 100 гяпикка тэҥнээх (азерб. qəpik).

# Манат
## Тыл үөскээһинэ

«Манат» диэн тыл нуучча «монета» диэн тылыттан төрүттээх, онтон нуучча «монета» диэн тыла латыын тылыттан төрүттээх лат. moneta, нуучча тылыгар тылбааһа «Предостерегающая» эбэтэр «Советница» (сах. сэрэтэр, сүбэлиир). Маннык соло Рим таҥаратыгар Юнонаҕа, Юпитер кэргэнигэр, баара. Үһүйээн быһыытынан, Юнона Рим олохтоохторун сир хамсааһынын, өстөөх саба түһүөхтээҕин туһунан хаста да сэрэппит. Рим Капитолийыгар Юнона Монета храмын аттыгар металлтан быһыллар уонна кутуллар манньыаттар мастерскойдара баара. Онон, аат ити сиртэн төрүттэммит.

# Манат
## Банкноталар уонна манньыаттар

| Номинал | Азербайджан маната | Азербайджан маната | Азербайджан маната | Туркмен маната | Туркмен маната | Туркмен маната |
| Номинал | Банкноталар | Манньыаттар | Өйдөбүл манньыаттар | Банкноталар | Манньыаттар | Өйдөбүл манньыаттар |
| 1 манат | Y | N | | Y | Y | |
| 2 манат | N | N | | N | Y | |
| 5 манат | Y | N | Y | Y | N | |
| 10 манат | Y | N | | Y | N | |
| 20 манат | N | N | | Y | N | |
| 50 манат | Y | N | Y | Y | N | |
| 100 манат | Y | N | Y | Y | N | |
| 250 манат | Y | N | | N | N | |
| 500 манат | Y | N | Y | Y | Y | Y |
| 1000 манат | Y | N | | Y | Y | Y |
| 5000 манат | N | N | | Y | N | |
| 10 000 манат | Y | N | | Y | N | |
| 50 000 манат | Y | N | | N | N | |
| Бытарытар харчылар | Гяпик | Гяпик | Гяпик | Тенге | Тенге | Тенге |

# Манат
## Өссө маны көр

* Валюта
* Валюта бэлиэтэ
# Туос ымыйа

Туос ымыйа — сүрдээх улахан истээх, кэтит, туруору эркиннээх, сиэдэрэй тигиилээх, арыт сиэл баайыылаах, арыт алтан кылырҕастаах (ытарҕалаах), арыт оҕуруо салбырҕастаах кымыс кутар туос иһит (сылгы чабычаҕын биир көрүҥэ).
Кэрэтик ойууланан-бичиктэнэн, ойуулаах туос хаппахтанан баай сүктэр кыыс солкотун, күндү таҥаһын угар иһитэ буолбут. Түү таҥас, солко манна харалла сытан буорту буолбат, үөн-көйүүр үөскээбэт. Маллаах иһит улахан көрүҥэ.

# Туос ымыйа
## Өссө маны көр

* Далбар чабычах
* Таҥалайдаах чабычах
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа
# .gp

.gp диэн Гуаделупа үрдүк таhымнаах ил домена.
# .cl

.cl диэн Чили үрдүк таhымнаах ил домена.
# Дезоморфин

Дезоморфин (пермонид) - нарко анальгетик. Морфииннааҕар хас да төгүл активнай уонна сүһүрдүүлээх.
Дезоморфин – морфин структууратын биир көрүҥэ буолар. Аан бастаан морфиины солбуйар эттиктэри көрдүү сылдьан синтезтаабыттар.
Дьон олоҕо 2 эрэ сыл буолар. Дезоморфины туттар дьон ис иһиттэн сытыйаллар, бүтэһигэр өлөллөр.
# Кураан

Кураан — 1) өр кэмҥэ итии сиигэ суох тыал үрэн, кыырпах да былыта суох ыраас халлаантан таммах уу түспэккэ уот куйаас буолан, сир-дойду хатан, от-мас иинэн барыыта; 2) арыт аҕыйах күн субуруччу куйаас буолбутун да кураан дэнэр.

# Кураан
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Квантовай физика

Квантовай физика — квантово-механическай уонна квантово-полевой системаны уонна хамсаналларын сокуонун үөрэтэр физика теориятын баһа.
# Нерчинскэй

Нерчинскэй — Забайкальскай кыраайга (уруккута Чита уобалаһыгар) баар кыра куорат. Нерчинскай оройуон киинэ.
Кытыытыгар томтордоох (Борщовочнай диэн ааттаах сис анныгар), эмиэ да дэхси сирдээх Нерча өрүс Шилкаҕа (Амыр тардыыта) түһэр сириттэн 7 км сиргэ турар. Чита куораттан 305 км илин диэки баар.
1653 сыллаахха Бекетов казаактара Нелюцкай (Нелюдскай) остуруок быһыытынан олохтообуттар.
Гантимур дьоно умаппыттарын кэннэ 1657 сыллаахха Енисей бойобуодата хат туттарбыт. Аатын Ниэрчинскэй остуруок диэбит.
П. Шульгин диэн байаар уола дуоһунастаах киһи 1677 сыллаахха манна үрүҥ көмүс баарын билбит. И. Е. Власов бойобуода Аргун (Нерчинскэй) үрүҥ көмүһү уһаарар собуоттарын туттарбыт. Бастакы уһаарыы 1686 сыллаахха буолбут. 1690—1693 сс. собуот үлэлиир эбит гынан баран күттүөннээх үлэтин 1704 сыллаахха эрэ саҕалаабыт.
Манна урут уһун сылларга хаайыы олохсуйа сылдьыбыт буолан, өтөхсүйбүт эргэ тутуу элбэҕэ харахха быраҕыллар. 1812 сыллаахха саҥа сиргэ көһөрөн туппуттар. 1700 сыллаахтан XX үйэ саҕаланыар диэри хаатырга элбэх түрмэлэрэ турбуттар. Бу түрмэлэри Алгачинскай, Акатуйскай, Зерентуйскай, Карийскай, Манцейскай диэн арааран ааттыыллар эбит. 1826—1917 сылларга бу түрмэлэргэ декабристары, Польшатааҕы икки бастаанньа кыттыылаахтарьш, народниктары хаайа сылдьыбыттар. Билигин Нерчинскэй куоракка аһылык бородууксуйаларын оҥорор тэрилтэлэр уонна электромеханическай собуот үлэлииллэр.
1689 сыллаахха манна Кытайы кытта Ниэрчинскэй сөбүлэҥ түһэрсиллибитэ.
1841 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Нерчинскэй хаатыргатыттан Манчаары Баһылай Анисим Тимофеевтыын күрүүллэр.
# Башкортостан бырааһынньыктара

Башкортостан бырааһынньыктара — Башкортостааҥҥа сокуонунан олохтоммут өрөбүл уонна бэлиэ күннэр.
«Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин бырааһынньыктарын, өйдөбүнньүк күннэрин, идэлээхтэр бырааһынньыктарын уонна атын бэлиэ күннэрин туһунан» сокуон 1992 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыта.

# Башкортостан бырааһынньыктара
## Өрүүр бырааһынньыктар

| Күнэ-дьыла | Аата | Быһаарыы |
| Алтынньы 11 | Өрөспүүбүлүкэ күнэ (Башкортостан) | Башкортостан судаарыстыбаннай суверенитетын ылбыт күнүгэр бэлиэтэнэр. |
| Ахсынньы 24 | Башкортостан Сүрүн сокуонун күнэ | Башкортостан Сүрүн сокуона в 1993 сыллаахха ылыллыбыт күнүгэр бэлиэтэнэр. |
| Ураза-байрам. | Буолар күнэ ый халандаарынан сыл аайы уларыйа турар. Бырабыыталыстыба сылын ахсын үс ый инниттэн буолар күнүн дьоҥҥо биллэрэр. |
| Курбан-байрам | Буолар күнэ ый халандаарынан сыл аайы уларыйа турар. Бырабыыталыстыба сылын ахсын үс ый инниттэн буолар күнүн дьоҥҥо биллэрэр. |

# Башкортостан бырааһынньыктара
## Бэлиэ күннэр

| Күнэ-дьыла | Аата | Быһаарыылар |
| Олунньу 25 | Өрөспүүбүлүкэ Дуоҕатын күнэ | 2002 сылтан бэлиэтэнэр, 1992 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтэ саҥа былааҕы ылбыт күнүгэр. |
| Кулун тутар 20 | Арассыыйа Оробуочайдарын-бааһынайдарын бырабыыталыстыбата Башкирия бырабыыталыстыбатын кытта Сэбиэскэй Амтономиялаах Башкирия туһунан сөбүлэҥэр илии баттаспыт күннэрэ | Отмечается в день подписания в 1919 году Соглашения между Советской властью и Башкирским Правительством о Советской Автономной Башкирии. Со стороны Советской России его подписали Председатель СНК В. И. Ленин, и. о. председателя ВЦИК М. Ф. Владимирский, народный комиссар по делам национальностей И. В. Сталин, секретарь ВЦИК А. С. Енукидзе, а со стороны башкирской делегации — Председатель Башкирского Правительства М. А. Кулаев, адъютант Башкирского войска А. И. Бикбавов, член Башкирского Правительства М. Д. Халиков. |
| Кулун тутар 31 | Бэдэрээссийэ дуогабарын Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин аатыттан илии баттаабыт күннэрэ. | 1992 сыллаахха Федеративнай дуогабар илии баттаныллыбыт күнүгэр бэлиэтэнэр. |
| Атырдьах ыйын 3 | Арассыыйа Бэдэрээссийэтэ уонна Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтэ 1994 сыллаахха көрөр барымнарын үллэстэр уонна бэйэ-бэйэлэригэр боломуочуйалары биэрэр туһунан Дуогабарга илии баттаабыт күннэрэ. |
| Сэтинньи 29 | Башкортостан территориальнай-национальнай автономията Арассыыйа судаарыстыбатын федерациятын сорҕотун быһыытынан үөскээбит күнэ. | Башкурдистан территориальнай-национальнай автономиятын 1917 сыллаахха Сэтинньи 15 (эргэ истиилинэн) Башкиир уобаластааҕы Шурота биллэрбитэ уонна III Бары башкиирдар Учредительнай курултаайдарыгар бигэргэтиллибитэ. |

# Башкортостан бырааһынньыктара
## Атын бырааһынньыктар

Сабантуй диэн норуот бырааһынньыга Башкортостааҥҥа официальнай статустаах. Сааскы ыһыы бүппүтүн бэлиэтээн ыытыллар. Буолар күнүн сыл ахсын Башкортостан баһылыга быһаарар.
Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах Салауат йыйыны диэн болкулуор бырааһынньыга сылын ахсын Башкортостан араас куораттарыгар уонна оройуоннарыгар көһө сылдьан буолар.
Маны таһынан атын бырааһынньыктар бэлиэтэнэллэр.
# Үрүҥ моойдоох куоҕас

Үрүҥ моойдоох куоҕас (лат. Gavia pacifica, нууч. Белошейная гагара) - Куоҕастар уустарыгар киирэр көтөр.
Даллан куоҕаска майгынныыр ол гынан баран кинитээҕэр кыра, тумса синньигэс уонна кылгас. Ыйааһына: 1200-2500 г. Саха сиригэр Хотугу муустаах байҕал кытылынан Дьааҥы өрүс илин өттүгэр үөскүүр сэдэхтик көстөр кус. Балыгынан аһылыктанар. Уйатын уу кытыытыгар сиргэ туттар. Икки сымыыттаах буолар.

# Үрүҥ моойдоох куоҕас
## Өссө маны көр

* Быытта куоҕас
* Даллан куоҕас
* Үрүҥ тумустаах куоҕас
# Санта Ана

Санта-Ана (Santa Ana), АХШ соҕуруулуу-арҕаа эҥэригэр, Калифорния штаакка баар куората, Лос-Анджелес самалык куората. Санта-Ана өрүс үрдүгэр турар. Олохтоохторун ахсаана 343,1 тыһ. киһи (2004), Анахайм куораты уонна самалык куораттары кытта 2,5 мөл киһи олорор эбит.
Авиаракетнай, радиоэлектроннай, ас бырамыысыланнаһа бааллар. Машиностроение, металлургия; өстүөкүлэттэн уонна эрэһиинэттэн оҥоруу. Байҕал байыаннай баазалара бааллар. Климат курорда. Кэллиэс. Ч. У. Вауэрс түмэлэ (Чуумпу Далай кытылын устуоруйатын түмэлэ).
Куораты 1869 сыллаахха Уильям Х. Спарджен олохтообут. Бастаан Санта-Ана хочотугар тыа хаһаайыстыбатын киинин быһыытынан сайдыбыт, сайдыы «Сазерн Пасифик» тимир суол тутуллубутун кэннэ (1878) күүскэ барбыт. Иккис аан дойду сэриитин кэннэ манна элбэх миграан кэлэн (Вьетнам, Лаос, Камбоджа, Латыын Америката) улаханнык бөдөҥөөбүт.
# .cc

.cc диэн Кокос арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
# Хотугу Хань

Хотугу Хань эбэтэр Эрдэтээҥҥи Чжао (кыт. суд. 漢趙, пиньинь: Hàn Zhào, палл.: Хань Чжао) — IV үйэҕэ Хотугу Кытай судаарыстыбата ыһыллыбытын кэннэ үөскээбит 16 судаарыстыбаттан биирдэстэрэ. 304—329 сыллардаахха баар буола сылдьыбыта.
Лю Юань диэн Лю (хунну) ууһуттан төрүттээх киһи олохтообута. Бу киһи Цзинь импэрээтэрин аттыгар улааппыта. 290 сыллаахха Кытайга олорор хунну омуктар баһылыктара буолбут.
# Гей бар

Гей бар (ааҥл. Gay bar), гейдэр уонна лесбиянкалар сылдьар баардара буолар. Гей Бар бэйэтэ көрүҥүнэн атын уопсай дьон сылдьар баардарыттан атын буолар, сүрүннээн тематическай буолар.
Бастакы гей баардар 1850 сыллардаахха Францияҕа уонна Улуу Британия аһыллыбыттара. Онтон билиҥҥи үйэҕэ Аан Дойдуга барытыгар тарҕаммыт буолаллар,оннооҕор Арассыыйаҕа сүрүннээн 300 тахса тематическай клубтар үлэлииллэр. Ол эрэн саамай элбэх гей бардар Амстердам куоратка бааллар, аатырбыт секс куоратынан биллибит сир.
Дьокуускайга биллэринэн 2 гей бар баар дииллэр, улаханнык афишируйдаммат.
# Ускуустуба уонна култуура арктикатааҕы судаарыстыбаннай института

Ускуустуба уонна култуура арктикатааҕы судаарыстыбаннай института (нууч. Арктический государственный институт искусств и культуры) - Дьокуускай куоракка баар ускуустуба уонна култуура хайысхаларынан үөрэтэр, уус-уран чинчийэр уонна айар оскуолалаах үрдүк үөрэх кыһата.
Түөрт факультеттаах:
* Толорор ускуустуба факультета (идэлэрэ: вокал ускуустубата, үнүстүрүмүөнүнэн толоруу, музыковедение, хорегорафия ускуустубата)
* Ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба факультета (идэлэрэ: эйгэ дизайна, көстүүм дизайна, графика, живопись)
* Арктика омуктарын болкулуордарын уонна этнокултуураларын факультета (идэлэрэ: хореография, норуот уус-уран култууратын түөрүйэтэ уонна устуоруйата)
* Информация, бибилитиэкэ технологияларын уонна култуураны салайыы факультета (идэлэрэ: бибилитиэкэҕэ информацияны таҥастааһын, тэрилтэни салайыы, прикладной информатика, уопсастыбаҕа-култуураҕа үлэ)

# Ускуустуба уонна култуура арктикатааҕы судаарыстыбаннай института
## Устуоруйата

2000 сыллаахха СӨ таһымыгар хас да атын үөрэх кыһаларын Дьокуускайдааҕы филиаалларыттан таҥыллан төрүттэммитэ: МХАТ оскуола-устуудьуйата, Урааллааҕы судаарыстыбаннай консерватория, Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай уус-уран институт уонна Илин Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба акадьыамыйата.
Тэрийээччи ректор култуура уонна кут-сүр сайдыытын миниистирэ, СӨ норуотун артыыһа А.С. Борисов буолбута.
2007 сыллаахха институт бэдэрээссийэ көрүүтүгэр Арассыыйа култууратын министиэристибэтигэр бэриллибитэ. Ол сыл толору тургутууну ааспыта. 2008 сыллаахха институкка С.С. Игнатьева ректорынан анаммыта.
2011 сыллааҕы туругунан институука 832 устудьуон үөрэнэр этэ. 14 билим дуоктара, 42 билим хандьыдаата үлэлииллэрэ. 19 уһуйааччы судаарыстыба ытык сыбаанньатын сүгэллэрэ.
# Аан дойдуга Дьон биир санааланыытын күнэ

Аан дойдуга Дьон биир санааланыытын күнэ (ХНТ тылларынан: ааҥл. International Human Solidarity Day, исп. Día Internacional de la Solidaridad Humana, нууч. Международный день солидарности людей, фр. la Journée internationale de la solidarité humaine) — ХНТ Генеральнай Ассамблеята быстар дьадайыыны суох гыныыга анаммыт ХНТ Уон сылыгар тахсыбыт резолюциятыгар (Резолюция № A/RES/60/209) ахтыллыбыта. Сылын ахсын ахсынньы 20 күнүгэр бэлиэтэнэр, 2006 сыллаахтан.
ХНТ резолюцията Тыһыынча сыл декларациятыгар сигэнэр, онно солидарность XXI үйэ биир сүрүн сыаннаһын быһыытынан ахтыллар.

# Аан дойдуга Дьон биир санааланыытын күнэ
## Эбии көр

* День сотрудничества Юг-Юг Организации Объединённых Наций
* Международный день борьбы за ликвидацию нищеты
* Уопсастыбаҕа сиэрдээх сыһыан аан дойдутааҕы күнэ
# Аҥаардыам таас

Аҥаардыам таас. Өлөөн уонна Өлүөнэ дельтатын Өлөөн үөһүн билирдэринэн буолар сис. Чекановскай томтороот сорҕото.
Устата 80 км., чыпчаала муора таһымыттан 529 м. үрдүктээх.

# Аҥаардыам таас
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Олоҥхо күнэ

Олоҥхо саха омук былыыр былыргы дьыллар быыстарыттан сырдык уонна хараҥа, айыы уонна абааһы аймахтара утарыта турууларын, күрсүүлэрин туһунан уостан уоска бэриллэн кэлбит уус-уран айымньыта. Олоҥхо киһи өркөн өйүн күүһүн күдэҕин кыаҕынан айыы аймаҕын күөмчүттэн көмүскүүр үрдүк аналын хоһуйар.
2005 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр, ЮНЕСКО олоҥхону аан дойду култууратын биир саамай чаҕылхай шедеврынан биллэрбитэ. Нөҥүө сылыгар СӨ бэрэсидьиэнин N 3036 Ыйааҕынан 2006 сыл сэтинньи 15 к. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сэтинньи 25 күнэ Олоҥхо күнэ быһыытынан биллэриллибитэ. Бу күҥҥэ олоҥхону киэҥ араҥаҕа тарҕатар, үйэтитэр соруктаах тэрээһиннэр ыытыллыахтаахтар.

# Олоҥхо күнэ
## Эбии маны көр

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ
# Киви (ас)

Киви диэн үүнээйигэ үүнэр ас буолар, фрукталартан биирдэстэрэ. Сүрүннээн актинидия мастарын аймахтара буолар, сүрүннээн Кытайга уонна Саҥа Зеландияҕа үүнэр.