yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Координаталара: 51°45′23″ с. ш. 55°06′22″ в. д.﻿ / ﻿51.756256° с. ш. 55.106094° в. д.﻿ / 51.756256; 55.106094 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета — Арассыыйа Оренбург куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

1944 с. Чкаловтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института диэн аатынан төрүттэммит.
1995 с. Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
2014 с.алтынньы 31 күнүгэр 693 нүөмэрдээх бирикээһинэн Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университа буолбут.
Билигин университекка 9 факультет баар. 2014 с.7 үөрэх куорпуһугар уонна 26 клиническэй базаҕа - 3502 устудьуон, 3958 курсант-быраас, 96 аспирант, 598 интерн уонна клинич.ординатор, 121 үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии кууруһун истээччи бааллар. Кинилэри 567 педагог, ол иһигэр: 97 наука дуоктара, 55 бэрэпиэссэр, 297 наука хандьыдаата үөрэтэллэр.
Структуратыгар
* 59 теоретика уонна клиническэй кафедралаах
* естественнай иммунитет механизмын үөрэтэр проблемнай лабораториялаах
* клиникалаах
* микрохирургия уонна клин.анатомия НЧИаах
* научнай-чинчийэр лабораториялардаах:
* морфогенез уонна килиэккэлэр, эт-сиин регенерациятын
* тыыныы физиологиятын уонна патологиятын
* информатика уонна мэдиссиинэ статистикатын
* генетика
* санитарнай-химическай
* көмпүүтэринэй үөрэтэр-научнай лабораториялаах
* Фундаментальнай бибилэтиэкэлээх.
12 мэдиссиинэ уонна биология испэссээлинэстэргэ суруллар дуоктар уонна хандьыдаат диссертацияларын көмүскүүргэ 4 диссертация сэбиэтэ бааллар.
Социальнай базата:
* устудьуоннар олорор дьиэлэрэ 3
* остолобуой
* спортивнай-чэбдигирдэр комплекс "Гиппократ"
* спортивнай база
* спортивнай-чэбдигирдэр лааҕыр
* кулууп "Горицвет"
* акадьыамыйа устуоруйатын түмэлэ.

# Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Факультеттара

* Лечебнай факультет
* Стоматологическай факультет
* Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета
* Медико-профилактическай факультет
* Фармацевтическай факультет
* Педиатрическай факультет
* Клиническай психология факультета
* Профессиональнай үөрэхтээһин института

# Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

2019 с. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр ыытыллар "Рейтинг востребованности вузов Российской Федерации" испииһэгэр ОрСМУ 13-с миэстэлээх. 2018 с. Forves сурунаал редакцията Арассыыйа бастыҥ үөрэх тэрилтэлэрин рейтинин таһаарбыт. Барыта 600 үрдүк үөрэх тэрилтэтин 3 бөлөххө араарыллыбыт 10 параметрынан тургуппуттар. Рейтин түмүгүнэн ОрСМУ 61-с миэстэни ылан 100 бастыҥ ахсааныгар киирбит.
Рейтиҥҥэ Арассыыйаттан 9 үрдүк үөрэх тэрилтэтэ киирбититтэн ОрСМУ - 4-с миэстэҕэ турар. ОрСМУ Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 346-с, Оренбур уобалаһын үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с, Оренбур куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с миэстэлэрдээх.
# Көмүлүөк

Көмүлүөк оһох – былыргы саха балађаныгар титириктэри иңнэри сођус төгүрүччү кэккэлэтэн баран, сигэнэн кэлгийэн, кумахтаах туойу симэн оңоһуллубут оһох (Олох былыргыта сутуруо оһох дэнэр.) Онтукаларын оңо хаһан, уот оттор сирдииллэрэ уонна үөлэстииллэрэ.

# Көмүлүөк
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
# Индуизм

Индуизм диэн Индия субконтиненыгар үөскээбит итэҕэл. Санскрит тылынан былыргы аата Санатана Дхарма (सनातन धर्म), "мэҥэ сиэр" диэн тылбаастанар.
Индуизм аан дойду ордук былыргы итэҕэлэ буолар, веда кэмиттэн төрүттээх. Индуизм историятыгар, атын аан дойду итэҕэллэриттэн уратыта диэн, хайа эрэ биир төрүттээччи суох. Индуизмҥа биир дьүһүннэммит итэҕэйиилэр системалара уонна бүтүн доктрина суох. Индуизм монотеизмҥа, политеизмҥа, панентеизмҥа, пантеизмҥа, монизмҥа уонна атеизмҥа олоҕурар араас итэҕэл үгэстэриттэн, философия системаларыттан уонна итэҕэйиилэриттэн турар. Бу итэҕэл тутаах илгэлэрэ дхарма, карма, самсара, мокша уонна йога.
Индуизм ытык суруйуулара икки бөлөххө арахсаллар — шрути уонна смрити. Суруйуулартан бастыҥ суолталаахтарынан уонна былыргыларынан буолаллар Ведалар уонна Упанишадтар. Атын суолталаах суруйуулар Пураналар, уонна Маhабхарата уонна Рамайана эпостар.
Индуизм итэҕэйээччилэрин ахсаанынан аан дойду үһүс итэҕэлэ, христианизм уонна ислам кэннилэриттэн. Индуизмы 1 млрд тахса киhи тутуhар, олортон 950 млн кэриҥэ Индияҕа уонна Непалга олороллор. Бу дойдуларга индуистар ахсааннара балай эмэ: Баҥладеш, Сри Ланка, Пакистан, Индонезия, Малайзия, Сингапур, Мауритиус, Фидьи, Суринам, Гайана, Тринидад уонна Тобаго, Холбоhуктаах Хоруоллук, Канада уонна АХШ.
XX үйэ иккис аҥарыгар индуизм Индия таhыгар тарҕаммыта уонна аан дойду үрдүнэн элбэх тутуһааччыламмыта. Карма, йога уонна вегетарианизм курдук санаалара киэҥник тарҕаммыттара уонна үөрүйэх буолбуттара.
# Быковскай

Быковскай. Булуҥ улууһугар баар сэлиэнньэ, Быковскай нэһилиэк киинэ. Быыковскай, тумул арыы хотугу уһугар улуус кииниттэн 80 км. сиргэ сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 473 киһи (2007 с.). 1943 сыллаахха балык завода тутуллубутугар үөскээбит. 1943 сылтан 1999 сылга дылы рабочай бөһүөлэк статустаах этэ. Орто оскуола, кулууп, медпункт баар. Нэһилиэнньэ дьарыга балыктааһын.

# Быковскай
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Ибсен Генрик

И́бсен Генрик (Хенрик) Юхан (норв. Henrik Johan Ibsen; кулун тутар 20 күнүгэр 1828 с. төрөөбүт, — ыам ыйын 23 күнүгэр 1906 с. өлбүт) — норвегия драматура, европаҕа «саҥа драма» сүүрээни олохтооччу; поэт уонна публицист. Ибсен өр кэм кыраныысса таһыгар олорбута: Римҥэ, Дрездеҥҥэ, Мюнхенҥҥа. Аан дойдуга аатырбыт пьесалара «Бранд» (Brand, 1865) уонна «Пер Гюнт» (Peer Gynt, 1867) буолаллар.
# Мигалкин Иван Степанович

Мигалкин Иван Степанович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1899 сыллаахха Лөгөй нэһилиэгэр Уус Алдан улууһугар төрөөбүт. Таҥара приходун оскуолатын кылааһын бүтэрбит. Аармыйаҕа 1943 с. олунньу 20 күнүгэр ыҥырыллыбыта. Фроҥҥа 1183-с стрелковай полка ручной пулеметчигынан уонна 234-с Черниговскай Кыһыл Знамялаах гвардейскай стрелковай полкаҕа станковай пулеметчигынан сулууспалаабыт. Бааһырыынан сибээстээн 1945 сыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр ууратыллыбыт. Дьокуускайга 1966 сыллаахха өлбүт. Сэриигэ 1943 сылтан Саха Сиригэр кэлиэр дылы суруйбут күннүктэрэ «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммиттэр.
# Австрия

Австрия (ниэм. Österreich Өстеррайх), официаллык Австрия Республиката (Republik Österreich) диэн Орто Европа дойдута. Кирбиилэhэр Германиялыын уонна Чехиялыын хоту, Словакиялыын уонна Венгриялыын илин, Словениялыын уонна Италиялыын соҕуруу, уонна Швейцариялыын уонна Лихтенштайнныын арҕаа. Дойду киин куората Вена Дунай өрүскэ турар.
Федерация сыһыаннаах ил, парламеннаах өрөспүүбүлүкэ. Аан дойду биир саамай баай дойдута, биир киһиэхэ тиксэр ВВП харчыта - $46330 (2012). Харчыта — эуро. Холбоһуктаах нациялар тэрилтэтин кыттыылааҕа, Эуросойууска киирэр. 1955 сылтан ыла бэйэтэ нейтралитет олохтообут уонна ханнык да сэрии-сэбилиниилээх тэрилтэлэргэ кыттыспат.
Австрия — 9 улуустан (нууч. земли, ниэм. Bundesländer) турар: Бургенланд, Каринтия, Алын Австрия, Үөһэ Австрия, Зальцбург, Штирия, Тироль, Форарльберг, Киин куорат Вена.
Австрия иэнэ 83 871 км², дойду 70% хайалар. Хайалар улахан аҥаара Илин Альпалар. Муҥутуур чыпчаала — Гросглоккнер (3797 м), ол онно Эуропа биир улахан Пастерце диэн мууһа сытар.
Австрия — Эуропа биир наука, култуура киинэ буолар. Венатааҕы ил опера — Аан дойду биир ордук операта буолар.
Австрия — Аан дойду хайа хайыһарын биир улахан киинэ буолар. Инсбрук куоракка иккитэ (1964 уонна 1976) кыһыҥҥы Олимпиада буолан ааспыт.
# Тулиум

Тулиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Tm уонна атом нүөмэрэ 69.
# Таатта

Таатта үрэх — Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 414 км., тардыытын иэнэ 10200 км². Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэ хаптал хайалаах сиргэ баар. Тардыытыгар 2300 күөл баар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 5 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥа өртүттэн Хонду (58 км.), хаҥас өртүттэн Куталаах (80 км.) уонна Хотугу Наммара (56 км.) Үрэх устун элбэх гидротехника тутуулара бааллар.
Үрэх кытыытыгар уопсайа 15 нэhилиэк баара ааҕыллар. Таатта үрэх үс улууhу таарыйан ааhap: баha Аммаҕа, ортоку сунньэ Чурапчыга, алын сууругэ Тааттаҕа. Нэhилиэктэр улаххан анаардара тыа хаhаайыстыбанан дьарыктанан, аhaaн-сиэн олороллор. Кыhынын Таатта уутун иhэн туорууллар.

# Таатта
## Таатта урэх экологията

Таатта урэх билинни туруга ГОСТ халыыптарыгар эппиэттиир эрээри, киhи-суеhу еттутунэн киртийии бэлиэтэнэр. Ону Тааттатаҕы Ытык-Куел маннайгы нуемэрдээх орто оскуолатын уерэнээччилэрэ чинчийэн быhаарбыттара, улуус дьаhылталарыгар ону керер-хонтуруоллуур

# Таатта
## Халаан уута

2007 уонна 2014 сс. Таатта улахханнык ууга былдьана сылдьыбыта.

# Таатта
## Ссылки

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Испания тортильята

Испания тортильята (хортуоппуй тортилья; исп. tortilla de patatas) — оливковай арыыга ыһаарыламмыт хортуопуйдаах омлет. Паэлья уонна гаспаччо тэҥинэн Испания куукунатын биир саамай биллэр бүлүүдэтэ буолар. Сотору-сотору сарсыардааҥҥы аһылыкка бэриллэр. Испанскай баардарага бутерброды кытта сокууска курдук биэриллиэн сөп. Италия фритатыгар эбэтэр белорус дрочёнайыгар майгынныыр.
XII үйэ саҕаланыаҕыттан биллэр уонна барыллаан картезианец монаахтар аан бастаан бэлэмнэммиттэрин сабаҕалыыллара. Иккис санаанан, ХІХ-с үйэҕэ бастакы хортуоппуйдаах тортильяны, хортуоппуй уонна сымыыт атын бородуукта суоҕуттан тохтообут генералы аһатарга наварскай бааһынайа ХІХ-с үйэҕэ бэлэмнээбит диэн.
Традиционнай рецептэргэ хортуоппуй дольканан эбэтэр кубиктарынан быһыллан баран, хобордооххо оливковай арыыны кутан баран, корочка баар буолуор дылы буһарыллар. Буспатах сымыыт туспа иһиккэ тууһу уонна атын спецялары кытта булкуйуллар, бэлэм хортуоппуйугар булкуйан баран буһараллар, онтон ылыллыбыт омлет үөһээ өттүгэр эргитэллэр. Оннук буспут өттө үөһэ остуолга биэрэллэр. Бүлүүдэ итии, сылаас эбэтэр тымныы көрүҥҥэ (тиһэх түгэҥҥэ — тапас курдук) остуолга биэрэллэр.
Сүрүн рецепттэн ураты атын оҕуруот аһын кытта араас вариациялар бааллар. Испанияҕа ханнык баҕарар супермаркетка, үксүгэр икки сииргэ икки варианнаах: репчатай луктаах эбэтэр луга суох атыыланар.
# Сивцев Матвей Матвеевич - Маппыйдаан Маппый

Сивцев Матвей Матвеевич - Маппыйдаан Маппый (1882-1923) учуутал, Чөркөөххө икки оскуоланы туттарбыт өҥөлөөх киһи, ВЯОНУ бэрэстээтэлин солбуйааччы.
Таатта сиригэр Үһүс Дьохсоҕон нэһилиэгэр төрөөбүт. Суорун Омоллоон чугас аймаҕа.
Реальнай училище 5 кылааһын бүтэрбит. 1899-1919 сыллардаахха Чөркөөххө, Намҥа, Чурапчыга учууталлаабыт, Былатыан Ойуунускай бастакы учуутала. 1902 сыллаахха Ольга Дьячковская диэн аҕабыыт огдооботун кэргэн ылбыт, киниттэн 1912 сыллаахха Модест диэн уолламмыт.
1920 сыллаахха губревком үөрэххэ инспекторынан анаммыт. Чөркөөххө икки оскуоланы туттарбыт.
Гражданскай сэрии сылларыгар үрүҥнэр диэки буолбута. 1921 сыллаахха ВЯОНУ бэрэстээтэлин солбуйааччытынан анаммыта, онтон үрүҥнэр Охуоскайга күрүүллэригэр ВЯОНУ баайын харайааччынан ананан сылдьыбыт. 1923 сыллаахха Охуоскайга тиийиэ 10 биэрэстэ хаалбытын кэннэ Худояров уонна Шипков диэн эппиһиэрдэр тиэйэн иһэр баайын ылаары ойоҕун, уолун уонна харабылын Айанньыытап диэн эдэр киһини кытта өлөрөн кэбиһэллэр. Шипков диэн Бүлүү киһитэ Сиипсэптиин реальнай училищеҕа бииргэ үөрэммит киһитэ.
Бу түбэлтэни Былатыан Ойуунускай "Үрүҥ бандьыыт ырыата" диэн 1928 сыл олунньутугар "Кыым" хаһыакка тахсыбыт хоһоонугар суруйбуттаах.
# Масленников Георгий Иванович

Масленников Георгий Иванович, 1943 - 1946 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын бастакы сэкрэтээрэ.
1905 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр Ставрополь квраайга төрөөбүтэ. 1933 сыллаахха Доннаҕы Ростовка индустриальнай техникуму, 1949 сыллаахха КПСС КК Үрдүкү Партия оскуолатын бүтэрбитэ. 1929 сылтан ВКП(б) чилиэнэ.

# Масленников Георгий Иванович
## Олоҕун олуктара

* 1933 - 1934 сыллардаахха — Сталинград куоракка трактор оҥорор заводка инструктор;
* 1934 - 1937 сыллардаахха — Сталинград куоракка трактор оҥорор заводка цех начальнига, завод уус цеҕын парткомын сэкрэтээрэ,
* 1938 - 1940 сыллардаахха — ВКП(б) Сталинград обкомын иккис, үһүс сэкрэтээрэ;
* 1940 - 1943 сыллардаахха — ВКП(б) Приморье крайкомын иккис сэкрэтээрэ;
* 1943 сыллаахха — ВКП(б) КК кадр управлениетын эппиэттээх сэкрэтээрэ;
* 1943 сыл атырдьах ыйа - 1946 сыл ахсынньы — ВКП(б) Саха обкомын бастакы сэкрэтээрэ;
* 1946 сыллаахха — Москваҕа үөрэххэ барбыта;
* 1999 сыл сэтинньи 21 күнүгэр өлбүтэ.

# Масленников Георгий Иванович
## Ылыллыбыт сирэ

Саха Республикатын Национальнай Архив саайта Архыыптаммыт 2014, Кулун тутар 24 күнүгэр.
# Жанна Немцова

Жанна Немцова (ааҥл. Zhanna Nemtsova), Кулун тутар 26 күнүгэр, 1984 сыллаахха төрөөбүтэ Горькай куоратка. Биллэр журналист, публицист, экономист, демократия уонна көҥүл тыл иһин охсуһааччы, Владимир Путин былааһын утарааччы, оппозиционер, политэмигрант. Аатырбыт Борис Немцов кыыһа буолар.
Жанна оҕо эрдэҕиттэн политикаҕа чугас этэ (бэйэтэ кэпсииринэн аҕатыттан бэриллибит). Михаил Прохоров ыҥырыытынан РБК канаалга үлэлээбитэ 2011-2015 сылларга, ол эрэн Владимир Путин ыгыытынан уурайбатах. Ол эрэн аҕатын Владимир Путин ыйааҕынан өлөрбүттэрин кэннэ Германияҕа куотар, онно DW канаалга үлэлиир. Польшаҕа демократия аҕала сатаабытын иһин үрдүк премияҕа ананар.
# Тинькофф Баан

Тинькофф Баан (нууч. Тинькофф банк), урукку аата Tinkoff Credit Systems (нууч. Тинькофф Кредитные Системы) диэн 2006 сыллаахха Олег Тиньков тэрийибит Араассыйа баана. Бу баан салаалара да, банкомааттара суох баан буолар. 2016 сыллаахха Тинькофф Баан Фитч рейтиҥынан рейтиҥа B+ этэ, онтон Мудис рейтиҥынан B2 этэ. уонна Арассыыйаҕа кредитнай карта иккис улахан тарҕатааччы буолар.

# Тинькофф Баан
## Бизнеһын модела

«Тинькофф Баан» — Арассыыйаҕа соҕотох онлайн-баан буолар - ол аата салаалара да, банкоматтара да суох. Дьоҥҥо сүрүн бородууктата - кредит уонна дебет карталара, ону тэҥэ харчыны кылаат ууруута. Баан араас кобрендовай карталары таһаарар, интернет-эквайриҥынан, интернет-маҕаһыыннарга кредит биэрэр, уонна урбаанньыттарга өҥөлөрү оҥорор. . Ону тэҥэ атын бааннары кытары дьиэни атыылаһарга иэс биэрэр.
# Дионисий (Хитров Дмитрий Васильевич)

Дионисий (Хитров Дмитрий Васильевич) (1818-1896) - Дьокуускай уонна Бүлүү бастакы епискоба, архиепископ Иннокентий (Вениаминов) үөрэнээччитэ.
1841 с. Дьокуускайга Градо-Якутскай Преображенскай таҥара дьиэтигэр сулууспатын саҕалаабыт, 1844 с. походнай таҥара дьиэлэр аҕабыыттара. 1851 с. Синод миссионер аатын иҥэрбит. 1862 с. Дьокуускайдааҕы духовнай семинария ректора. Лингвист быһыытынан Император иһинэн география уопсастыбатын чилиэнэ эбит. Саха тылын, үгэстэрин үөрэппит, сахалыы азбука уонна саха тылын грамматикатын суруйбут, библияны тылбаастыыр кэмитиэт тойоно эбит.
1870-1884 сс. Дьокуускай уонна Бүлүү епискоба. Онтон Уфаҕа көһөрүллэн Уфа уонна Мезелин епискоба буолан олорон өлбүт. Уфаҕа олорор кэмигэр Кэт Марсден диэн араҥ ыарыыны үөрэтэр Англия дьахтарыгар Саха сирин ыйан ыыппыт.
Кини кэнниттэн Дьокуускай уонна Бүлүү епискобынан Иаков (Домскай Иероним Петрович) буолбут.
# Дмитриев Аввакум Спиридонович

Дмитриев Аввакум Спиридонович — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
Быракаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан 1922 сыллаахха Снитко этэрээтигэр сылдьан урүҥнэри утары охсуспута. Коммунист. Орто үөрэҕи бүтэрэн баран Өлүөхүмэҕэ комсомол уокуруктааҕы комитетыгар секретардаабыта. Онтон Ленинградтааҕы Герцен аатынан институту бүтэрэн баран Үөрэх наркомун бастакы солбуйааччынаи үлэлээбитэ. Кэлин Хотугу норуоттары салайар комитекка үлэлии олорон 1934 сыллаахха эдэр сааһыгар ыалдьан өлбүтэ.
# Старостин Егор Егорович - Тоҕурууса

Старостин Егор Егорович – Тоҕурууса, Урдус Кулуба Уола (1898-1944) – уустук, чаҕылхай олоҕу олорбут саха киһитэ, Гражданскай сэриигэ икки өттүттэн кыттыбыт, ЯЦИК чилиэнэ, Сэбиэскэй Сойуус сэриилэрин кытта саа-саадах тутан сэриилэһии кыттыылааҕа, Финляндия дьоруойа.
Е.Е. Старостин Илин Хаҥалас улууһун II Нөөрүктээйи нэһилиэгэр баай ыал кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кыра үөрэхтээх эбит. 1921-22 сс. үрүҥ повстанчествоҕа уонна сорох дьон ахтыытынан пепеляевщинаҕа кыттыыны ылбыт эбит. Повстанчествоҕа кыра этэрээти хамаандалаабыт.
1924-25 сс. «Тоҥустар бастаанньаларын» Саха АССР бырабыыталыстыбатын кытта тупсуһуннарыыга – амнистияҕа активнай кыттыыны ылбыт. Хомуньуус баартыйаҕа киирбит. ЯЦИК чилиэнэ буолбут. Саха АССР салалтатын итэҕэлин толору ылбыт.
1927 с. кинини «харчыны итэҕэстээтэ» диэн, онтон П.В. Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыан сөп диэн хаайыыга уган баран 1928 с. Соловки лааҕырга элбэх сылга хаайыыга ыыппыттара. Онно сылдьан М.Ф. Корниловы (Өлүөхүмэ), С.К. Старостины (Боотуруускай улууһа) кытта 1931 с. бэс ыйын бүтүүтэ холобура суох хорсуннук Финляндияҕа күрээбиттэрэ.
Олус сатабыллаахтык уонна түргэнник Финляндияны булан, онно олохторун булан, өссө аан дойду биллиилээх тюрколог ученайын Рамстедты билсэн саха тылыгар научнай информатор буолбуттара.
1939-40 сс. советскай-финскэй «Кыһыҥҥы сэриигэ» үһүөн Финляндия армиятыгар ыҥырыллан хорсуннук сэриилэспиттэрэ. М.Ф. Корнилов ол кэмҥэ 51, С.К. Старостин – 39, Е.Е. Старостин – 41 саастаахтара. Е.Е. Старостин «Кыһыҥҥы сэриигэ» «Көҥүл» мэтээлинэн (медаль «Свободы») наҕараадаламмыта. «Көҥүл» мэтээл статуһа Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун Кыһыл Көмүс мэтээлигэр тэҥнээх. Онон, Е.Е. Старостин – Тоҕурууса Финляндия Дьоруойа буолан тахсар эбит. Е.Е. Старостин 1944 сыл сайын Советскай Армия сэриилэрэ күргүөмүнэн кимэн киириилэригэр Валкесаари диэн арыыга сэриилэһэ сылдьан сураҕа суох сүппүт. Финляндияҕа олорон кэргэннэммит эрээри оҕолоро суох эбит.
# Амбросьева Милатория Ивановна

Амбросьева Милатория Ивановна (1926 с тохсунньу 16 күнэ Саха АССР Сунтаар оройуона Кириэстээх нэһилиэгэ) Сунтаар улууһун Кириэстээх орто оскуолатын саха тылын уонна литературатын учуутала.

# Амбросьева Милатория Ивановна
## Олоҕун олуктара

· 1926 с тохсунньу 16 күнүгэр Кириэстээх Наахаратыгар төрөөбүтэ. 8 сааһыгар Наахара начальнай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Онтон Арыылаахха, Тойбохойго, Сунтаарга үөрэммитэ. 7-с кылааһы бүтэрэн баран, РОНО-5а секретардаабыта.
· 1947 с. - Дьаархан оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан үлэлээбит.
· 1953 с. - Дьокуускайга учительскай институту бүтэрэн баран, Кириэстээххэ үлэлии кэлбит
· 1957 сыллаахтан улуустааҕы үөрэҕирии салаатын методиһынан, онтон лесной оскуолаҕа иитээччинэн үлэлиир.
· 1962 – 1990 сс. Кириэстээх оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Милатория Ивановна үөрэтэр предметин дириҥник билэринэн, методиканы күүскэ баһылаабытынан, уруоктара хатыламмат интэриэһинэйдэринэн уратылааҕа
# Ый (кэм)

Ый диэн халандаардарга туттуллар кэм кээмэйэ. Ый Сир тула биир эргииригэр тэҥнэhэр. Ыйга 29,53 кэриҥэ күн баар, сылга 12 ый баар.
Ыйдар сахалыы ааттара: тохсунньу, олунньу, кулун тутар, муус устар, ыам ыйа, бэс ыйа, от ыйа, атырдьах ыйа, балаҕан ыйа, алтынньы, сэтинньи, ахсынньы.
Халлааҥҥа ый үөскээн - бүтэн өссө саҥа ый халлааҥҥа үөскүөр диэри кэм. Өбүгэ кэми кээмэйдиир үгэстэриттэн биирдэстэрэ. Былыргы саха сарсыарда-киэhэ от - мас тиэйэ сылдьан, киирэ-тахса халлааҥҥа көстөр ыйы күн аайы көрө-кэтии сылдьара. Ол да иhин сахалыы ааттаах ыйдар үөскээтэхтэрэ. Өссө: 1 Ый саҥата. 2. Ый ортото 3. Ый эргэтэ. 4 Ый бутүүтэ диэн, билиҥҥи ый фазата (уонна нэдиэлэ) диэн өйдөбүллэргэ сөп түбэhэр, кэм кээмэйин быhаарыылар бааллара. Аны туран, холобура, хаhан буолара чопчу биллэр ый хойутаан тахсар «күбэ киэhэтэ» диэн түүннэр ый эргэтин саҕаланыытыгар бааллара. Кыhын бытархан тымныыга оннук ытыс таhынар хараҕаҕа тубэспит айан киhитэ эрэйи көрөрө. Аhары баран сэрэхтээҕэ. Онон «күбэ киэhэтин» кэмигэр сырыы-айан тохтуура. Билим этэринэн, синодическэй ый 29,5 хонуктаах. үөhээ этиллибиккэ көстөрүнэн, сахаҕа даҕаны ый 29-30 хонуктаах диэн өйдөбүл баара.
# Ямщиков Савва Васильевич

Ямщиков Савва Васильевич (дьиҥнээх аата Савелий) — биллиилээх нуучча реставратора.
Арассыыйа искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, РАЕН академига («Арассыыйа энциклопедията» салаа), үрдүк категориялаах художник-реставратор, искусствовед, историк, суруйааччы, Бутүн Арссыыйатааҕы история уонна култуура памятниктарын араҥаччылыыр уопсастыба президиумун чилиэнэ, Арассыыйа реставраатордарын Ассоциациятын бэрэстээтэлэ, Арассыыйа Аан дойдутааҕы култуураҕа Пуондатын вице-президена, култуура сыаннастарын төннөрүүгэ хамыыһыйа чилиэнэ, Сэбиэскэй култуура пуондатын коллекционердарын Кулуубун бэрэстээтэлэ, "Николай Васильевич Гоголь пуондатын" бырабылыанньатын бэрэстээтэлэ.
Хомсомуол бириэмийэтин лауреата, Святой кинээс Московскай Даниил уордьанынан уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү уордьанынан наҕараадаламмыт.

# Ямщиков Савва Васильевич
## Өссө маны көр

* {{салааҕа источниктара суох}} Арассыыйа художествотын Академиятын мэтээлин реставратордартан бастакыннан ылбыт киһи. "Үлэ Дьоруойа" диэн "Труд" хаһыат званиетын 2007 сыллааҕы лауреата.
1938 сыллаахха алтынньы 8 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүт. МГУ историяҕа факультетын искусствоведческэй салаатын бүтэрбит. Псков куоракка 2009 с. от ыйын 19 күнүгэр ыалдьан өлбүт.
Ополовников Александр Викторович табаарыһа.
# Петров (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
* Петров Василий Тимофеевич
* Петров Иван Иванович
* Петров Спиридон Васильевич
* Петрова Тамара Ивановна
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# 1817
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 8 — Нью-Йорктааҕы пуонда биржата арыллыбыт.
* Бэс ыйын 12 — Карл фон Драйс диэн ньиэмэс ойуур көрөөччүтэ аныгы бэлисипиэт бастакы "өбүгэтин" айбыт. Бу Laufmaschine (ньиэмэстии сүүрэр массыына) диэн ааттаммыт көлө икки көлүөһэлээх, салайар урууллаах этэ, соҕотох киһи бэйэтин күүһүнэн ыытара: ат ыҥыырыгар майгынныыр ыҥыырдааҕа, киһи сиртэн атаҕынан анньынан айанныыра.

# 1817
## Төрөөбүттэр

* От ыйын 29 — Иван Айвазовскай (1900 өлб.), нуучча маринист худуоһунньуга.

# 1817
## Өлбүттэр

* От ыйын 14 — Франция суруйааччыта Анна Луиза Жермена де Сталь
* Алтынньы 15 — Тадеуш Костюшко (1746 төр.), Польша уонна Белоруссия национальнай дьоруойа.
# Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ

Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (нууч. Международная организация труда, кылгатан МОТ, ааҥл. International Labour Organization) — үлэһит дьон интэриэстэрин көмүскүүргэ ананан тэриллибит тэрилтэ.

# Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ
## Дьайыылара

Бу тэрилтэ муус устар 28 күнүн Аан дойдутааҕы үлэ харыстабылын күнүнэн биллэрбитэ. Бу күн дьон санаатын үлэҕэ өлүү уонна эчэйии проблематыгар тардыахтаах. Аан бастаан 2003 сыллаахха бэлиэтэммит.
# Күтэр кутуруга

Күтэр кутуруга (нууч. болотница, тимофевка, лат. Eleocharis spp.) — сэбирдэҕэ суох уһун синньигэс умнастаах, төбөтүгэр кыра кугас өҥнөөх куоластаах уу кытыытыгар үүнэр от.
# H2O: Таах уута эбэн кэбис

H₂O: Just Add Water (ол эбэтэр H2O: Таах уута эбэн кэбис) диэн Аустралиа эдэр ыччатын киинэтэ, аан дойдуга киэҥник биллэр, 145 араас омук дойдутугар көстөр, олор ахсааннарыгар Арассыыйа, Казахстан, Украина уонна Саха Сирэ.
# Любашёвка

Любашёвка (укр. Любашівка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 9 329 (2011).
# Юйсянь

Юйсянь (Кытай тылыттан 魚香 эбэтэр 鱼香 тылбааһа «балык сыта») диэн биллэр Кытай куукунатын соуһа. Бастаан Сычуань куукунатыгар баар буолбут, кэлин Кытай бары регионнарыгар тарҕаммыт.
Аата туруору тылбаастаатахха балык сыта диэн буолар, ол гынан баран састаабыгар балык суох, уонна балык астарыгар эбиллибэт. Номох кэпсээнинэр бастаан балыгы кытта сииргэ буһарыллара, ол гынан баран биирдэ балык суоҕугар эккэ эбиллибит. Ол аһы бары сөбүлээн итинник ааттаммыт.

# Юйсянь
## Рецеба

Юйсянь буһарыытыгар тууһаммыт чили, лук-шалот, уксус уонна чеснок туттуллар. Бары тэҥ курдук пропрорцияланан барыта бытарыйыан дылы арыыга буһарыллар. Ол кэнниттэн соус консистенциятыгар тиийэрдии уу, крахмал, саахар уонна уксус эбиллэр.

# Юйсянь
## Аска туттуута

Бу соус эккэ, сибинньэ этигэр уонна куурусса этигэр эбиллэр. Сороҕор вегетерианскай астарга эбиллэр. Барбара Тропп этэринэн, бу амтан Кытай Сычуанын уонна Хунань регионнар амтаннара буолар диир.Ол иһин юйсянь эбиллибит астар ааттарыгар баар буолар. For instance:
* Yúxiāngròusī (魚香肉絲): Юйсянь эбиллибит сибинньэ этэ
* Yúxiāngqiézi (魚香茄子): Юйсяннаах баклажаан
* Yúxiāngniúnǎn (魚香牛腩): Юйсяннаах симэһинигэр буспут ынах этэ
# Небраска

Небраска (ааҥл. Nebraska) диэн Улуу сыhыыларга баар АХШ штата, ортокулуу арҕаа штат.