yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кашкайдар

Кашкайдар (бэйэлэрин ааттаналлара – qaşqaylar, б.а. — qaşqay, азерб. qaşqaylar, перс. قشقایی‎) – Ирааннааҕы Фарс, Хузестан уонна соҕуруу Исфахан сирдэригэр олорор түүр тыллаах көс биистэрэ. Ирааннааҕы азербайдьаан омугун шахсэвэн диэн бииһин кытта биир төрүттээхтэр. Сорох чинчийээччилэр саныылларынан кашкайдар азербайдьаан тылыгар чугас кашкай тылынан саҥараллар, атыттар этэллэринэн кашкайдар тыллара азербайдьаан тылын диалега эрэ.

# Кашкайдар
## Төрүттэрэ уонна ааттара

XIX-с уонна XX-с үйэ бастакы аҥарыгар Эуропа уонна нуучча чинчийээччилэрэ кашкайдар төрүттэрин туһунан араас сабаҕалааһыннары эппиттэрэ. Бу сабаҕалааһыннар сүрүннээн араас кашкай биистэрэ бэйэлэрэ эппит көрүүлэргэ олоҕурар этилэр.
Холобур, В.В. Бартольд уонна XIX үйэтээҕи Ираан сорох чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан кашкайдар халач диэн оҕус бииһиттэн арахсан XI үйэҕэ Ираан киин сирдэригэр олохсуйбуттар. Бу сабаҕалааһыны кашкайдар ахсааннарыгар халач диэн биис баара бигэргэтиэн сөп.
Пьер Оберлинг диэн Америкатааҕы историк сабаҕалыырынан кашкайдар төрүт сирдэрэ Ирааннааҕы Азербайдьаан буолар. Бу чинчийээччи этэринэн кашкайдар биистэрин ааттара Азербайдьаан сирдэрин ааттарын кытта ситимнээхтэр, холобур диэн эттэххэ: Муганлу, Ак-Койунлу, Кара-Койунлу, Бэйгдэли уонна Мусэллу. Ону таһынан П. Оберлинг бэлиэтээбитинэн кашкайдар Тэбриз сирин дойду дииллэр эбит.

# Кашкайдар
## Тыллара

Кашкай тылын таһымын туһунан биир кэлим санаа суох эрээри, үгүс тыл үөрэхтээхтэрэ саныылларынан кашкай тыла азербайдьаан тылын диалега буолар.
Кашкайдар бэйэлэрин тылларын түрки диэн ааттыыллар.
# Анкоридж

Анкоридж — Аляска сирин саамай улахан куората, АХШ. Дьонун ахсаана — 300 тыс (2009).
# .gi

.gi диэн Гибралтар үрдүк таhымнаах ил домена.
# Ыарҕа татыйыга

Ыарҕа татыйыга (лат. Emberiza pussilla, нууч. овсянка крошка) — Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ баар чыычаах, хоту элбэхтик, соҕуруу сэдэхтик көстөр. Төбөтө кытархай, хараҕын үрдэ хара сурааһыннаах. Көхсө бороҥ. Атыыра уонна тыһыта улахан уратылара суох. Атыырын кынатын уһуна 68-76 мм, ыйааһына 13-18 г. Тыһыта — 64-70 мм, 12-17 г.
Сэппэрээктэргэ баар буолар. Ыам ыйын иккис аҥаарыгар соҕурууттан кэлэр. Балаҕан ыйыгар төннөр. Сайын үөннэринэн аһылыктанар. Уйатын сиргэ оттон, кылтан, кыыл түүтүттэн туттар. Бэс ыйын саҥатыгар 4-6 кытархай бээтинлэрдээх бороҥ сымыыттары уурар. Тыһыта да атыыра да баттыыллар, 11-13 суукка. Оҕото уйатыгар 11-12 суукка хаалар. Иккиэн аһаталлар.

# Ыарҕа татыйыга
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
# Халтаҥ сон

Халтаҥ сон - сайын, күһүн-саас кэтиллэр кылгас сарыы, тирии, суккун сон, чараас биэтэстээх буолар

# Халтаҥ сон
## Өссө маны көр

* Хахыр сон
* Сарыы сон
* Халтаҥ хомуһуол сон
* Куобах истээх сон
* Сылгы тиириититтэн уһун сон
* Маҥан сылгы тириитэ сон
* Сэттэ таба тириитин уорҕатыттан сон
* Бэйбириэт бүүрүктээх, дьогдьуурдаах, сахалыы суккун сон
* Бииллээх сон
* Бүүрүктээх сон
* Оноолоох сон
* Таҥалай сон
* Кэдьиҥэ таҥалай
* Бууктаах сон
* Хотойдоох сон
* Бөрө бөртөлөөх сон
* Кэһиэччик
* Сарыы кэһиэччик
* Сэлиэччик
* Арбаҕас

# Халтаҥ сон
## Өссө маны көр

* Саҕынньах
* Хаттык таҥас
# 1904 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

III Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1904 сыллаахха США Сент-Луис куоратыгар буолан ааспыттара.
# Бруклин

Бруклин (ааҥл. Brooklyn) — Нью Йорк биир улахан макроквартала, сүрүннээн дьон олорор спальнай района буолар. Бруклиҥҥа аатырбыт нууччалар уонна узбектар олорор микроквартала баар Брайтон Бич диэн.
# Идиолект

Саҥарар майгы (идиолект) — биир киһи саҥарар ураты майгыта. Киһи ханнык тылы-өһү туттара, этиитигэр тыл бэрээдэгэ, күөмэйин кылын оонньуута барыта саҥарар майгыта буолар. Хас биирдии киһи бэйэтэ саҥарар майгылаах. Биир киһи саҥарар майгыта бүттүүн дьиэ-кэргэн саҥарар тылыгар (эколект) кубулуйуон сөп.
Михаил Петрович Алексеев-Дапсы саҥарарыгар киирии тыл дорҕоонун сахатытан саҥарар. Литэрэтиирэлии нуорба буолбут тылы сыыһа диэтэҕинэ, бэйэтэ сөптөөх дии санаабытынан саҥарар. Холобур: баһаам → баһаан, бэлэм → бэлэн, кырдьык → кирдик, тухары → туххары, тиий → тий, сирэй → сырай, чэпчэки → сэпчэки, буукуба → бууккуба, кумааҕы → кумаахы, дэйбиир → дөйбүүр, тэлэбиисэр → тэлэбисиэр, ачыстаат → ачастаат, банаар → манаар, нуучча → ньуучча. Уонна маннык туттуу сөптөөҕүн быһаарар, туоһулуур. Аны мурун й-а дорҕоону саҥарар, суруйар даҕаны: иньэ, аньах, мэньии, куньаас…
Тылын бэрээдэгэ сороҕор уларыйар. Кыбытык тылы этии бүтүүтүгэр көһөрөр. Холобур: «Ньууччатытыыга сүгүрүйэр учуонайдар элбэхтэр, биллэн турар», «Биһирэм тыл» биэрииттэн.
Йода маастар саҥата үксэ инверсия. Этиитин аайы оннук саҥарар. «Галактика сүрүн тылынан» саҥардаҕына Йода тыл бэрээдэгин инверсиялаан саҥарар («толоруу-туохтуур-туһаан» диэн бэрээдэги туттар, OVS). «Дьиэдэй төннүүтүттэн» маннык этиитин холобурдуохха сөп: «900 сааскар тиийдэххинэ, эмиэ кырдьаҕас дьүһүннэниэҥ эн».
Маннык саҥарар уратытыгар олоҕуран «Йода усулуобуйата» диэн бырагыраамалааһын ньымата айыллыбыта. Бу ньыма уларыйар кэриҥ уонна уларыйар кэриҥ көрдөрүүтүн бэрээдэгин уларытар.
# Туһа

Туһа диэн быйаҥ эбэтэр табаар киһи кэрэҕин толорор кыаҕа.
# Уулусса хаһыата

Уулусса хаһыата (ааҥл. street newspapers эбэтэр ааҥл. street papers; сороҕор «уулусса кумааҕыта») — дьиэтэ суох эбэтэр дьадаҥы дьон тарҕатар уонна кинилэри өйүүр уонна дьон-сэргэ дьадаҥыларга сыһыанын уларытар иһин тахсар хаһыат, сурунаал эбэтэр атын куруутун тахсар таһаарык.
Үгэс быһыытынан уулусса хаһыатыгар дьиэтэ суох уонна дьадаҥы дьон сорох ыстатыйалары бэйэлэрэ суруйаллар.
Уулусса хаһыаттарын үлэлиир ньымата биир: дьадаҥы эбэтэр дьиэтэ суох киһи тарҕатааччы буолар, кини хаһыаты сыанатын аҥарынан атыылаһаруонна этиллибит сыананан атыылыр (сыананы уларытар кыаҕа суох).
Уулусса хаһыаттарын бастакы көрүҥнэрэ XIX-с үйэ бүтүүтүгэр — XX-с үйэ саҕаланыытыгар үөскээбиттэрэ. Холобур, 1915 сылтан 1920—1930 сылларга дылы Цинциннати (Огайо, АХШ) куоракка дьиэтэ суох кэлиилэргэ Hobo News диэн хаһыат тахса сылдьыбыта.
Ол да буоллар билиҥҥи көрүҥнээх уулусса хаһыаттара 1990-с сыллар бүтүүлэригэр киэҥник тарҕаммыттара (Нью-Йоркка 1989 сыллаахха Street News тахсар буолбутун кэннэ).
1991 сыллаахха Лондоҥҥа The Big Issue диэн саамай ситиһиилээх уулусса хаһыата үөскээбитэ (тэрийээччилэр Джон Бёрд уонна Анита Роддик).
1994 сыллаахха Глазго куоракка (Шотландия, Великобритания) 40 дойду 120 уулусса хаһыатын сомоҕолуур Аан Дойдутаҕы уулусса хаһыаттарын ситимэ (ааҥл. International Network of Street Papers) үөскээбитэ. 2008 сыллаахха Аан Дойдутааҕы уулусса хаһыаттарын ситимэ бэйэтин премиятын тэрийэр.
2000 сыллар ортолоруттан саҕалаан уулусса хаһыаттарын ааҕар дьон ахсаана аҕыйыыр. Холобур, Big Issue тираһа 167 000-ттан (2007 с.) 125 000-ҕа (2012 с.) түһэр. Ол гынан баран 2013 сыллаахха DW бэлиэтииринэн ниэмэс уулусса хаһыаттара киэҥник тарҕанан эрэллэрэ, холобур быһыытынан Biss диэн Германия биир саамай кырдьаҕас уулусса хаһыатын тираһа 6 мөл тиийэ улаппыт.
Үгүс уулусса хаһыата эргиэнинэн дьарыктаммат буолан араас граннар эрэ көмөлөрүнэн үлэлии турар. Ол эрээри, сорох хаһыаттар түмэт урбаанынан дьарыктанар буоланнар бэйэлэрин хааччыйаллар, ол иһин тирэхтээхтэр.
Түмэт урбаанынан дьарыктанар хаһыат холобура - 1991 сыллаахха Великобританияҕа тэриллибит The Big Issue диэн хаһыат, Ньуучча сирин ылар буолахха - 1994-с сылтан тахсар «Дьиэҕэ айан» хаһыат.
Уулусса хаһыаттара аҥардас дьадаҥы дьону хааччыйыынан буолбакка өссө атын дьыаланан дьарыктаналлар. Холобур, дьадаҥы уонна дьиэтэ суох дьон кыһалҕаларын дьоҥҥо-сэргэҕэ тириэрдэллэр. Ону таһынан, уулусса хаһыаттарын иһинэн дьиэтэ суохтарга арт-терапия бырайыактара бааллар: кинилэр үлэлэринэн көрүлтэлэри тэрийэллэр уонна ол бу араас тэрээһиннэри ыыталлар.
Сорох дьон уулусса хаһыатын бизнес-моделын сиилиир: дьиэтэ суох киһи сувенир курдук буолан хаалар дииллэр.
# Приморскай кыраайа

Приморскай кыраайа :
| Приморскай кыраайын былааҕа Приморскай кыраайын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Владивосток |
| Иэнэ | 361 913 км² км² |
| Дьонун ахсаана | 1 947 263 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Уһук Илин |
| Экономическай оройуона | Уһук Илин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Владимир Владимирович Миклушевский |
| Кэм зоната | MSK+7 (UTC+10, сайын UTC+11) |
Приморскай кыраайа (Приморье) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Владивосток. Хоту өттүттэн Хабаровскай кыраайы кытта, илин өттүттэн Дьоппуон муоратын кытта, Кытайы кытта арҕаа өттүгэр уонна Хоту Кэриэйэни кытта соҕуруулуу арҕаа өттүгэр кыраныыссалаах.
1938 сыл алтынньы 20 күнүгэр үөскээбитэ.
# Ойуун кырыыта Ритуал - кэйээрин

Киһи өһөс, өһөс киһи майгытын көннөрөргө былыр сахалар ойуунускайы ыҥыраллара. «Майгыта диэн биир эбэтэр икки элеменнээх «кут»: «ийэ кут» уонна «буор кут», физиологическай чаастара, ол иһин ойуун кыырыыта, оттон «салгын кут» диэн психическай бэрээдэги олохтуур, киһи бэйэтин күлүктэриттэн маппат туһугар үс элеменнэри кытта сибээстээх, онтон кычыгылыыр объект үлэҕэ киирэрэ. Бу дьон үлэлэрэ «хара ойуун», аан дойдуга «абааһылар», эбэтэр «сэттис ойууннар»ыытыллыбыттара.
Буруйдаммыт субъектан «кут» элеменнэрин ураты кистэлэҥинэн кистээн таһаарара. «Кут-сүр» диэн ааттаммыт элеменнэр ханнык да киһи тус көрүүтүгэр киллэриллэллэр, ол курдук хатан, буукубаттан, бөдөҥ кээмэйдээх. Онтон дьүлэй тыаҕа олохсуйар, улахан мас умнаһын икки ардыларыгар олохсуйар – «тобулах араҥ».
Тобулгах, араас кээмэйдээх, 20-30 см 2 миэтэрэттэн, Саха сирин киин оройуоннарыгар 1920 с. диэри Дьүлэй ойуурдарга, Таежнай үрэхтэр икки ардыларыгар эбэтэр ойуурга баар былыргы кылабыыһаларга чугас көрсүөххэ сөп этэ. Тобулгах – киһи мас чулуута
Михаил Носов Саха таҥаһыгар ордук суостаах: «саамай тыйыс формата карательный мероприятия – «кэлэҕин», - диэн кэпсиир. XIX үйэ бүтүүтэ Саха сирин биллэр- көстөр олоҥхоһуттара уонна аҕа баһылыктара хардарыта көмөлөсүһүүлэриттэн биирдэстэрэ буоларын, о.Д. А. Маннык түгэннэргэ ойуун нэһилиэнньэлээх сириттэн тэйиччи сиргэ мистерияны оҥорор. Сирэй- харах анньан, сирэйдээн- харахтаан, сирэйдээн- харахтаан баран, бэрт элбэх маһы ойутан ылан «кэрэх» ох саанан ытан өлөрбүт. Сонно тута " абааһылар «диэн сиэртибэлэммит сүөһү (харамай), сүрэх уонна быар куустан түспүтэ.
Кэйээрин - дууһа өлөр ритуала.
# Брокгауз уонна Ефрон энциклопедия-тылдьыттара

Брокгауз уонна Ефрон Энциклопедическэй тылдьыта (ЭСБЕ) — Арассыыйа Импиэрийэтигэр нууччалыы тахса сылдьыбыт универсаал энциклопедия.
1890—1907 сылларга Ф. А. Брокгауз — И. А. Ефрон (Петербург) аакциялаах кинигэ кыһатын уопсастыбата таһаарбыт. Икки барылынан тахса сылдьыбыт — 41 сүрүн уонна 2 эбии туомнаах (тирааһын аҕыйах өттө) уонна 82 сүрүн уонна 4 эбии туом аҥаардаах.
Бастакы 8 кинигэ (туом аҥара) И. Е. Андреевскэй эрэдээксийэтинэн, аттытар — К. К. Арсеньев уонна Ф. Ф. Петрушевскай эрэдээксийэлэринэн тахсыбыта. Энциклопедияҕа 121 240 ыстатыйалаах, 7800 ойуулаах уонна 235 каарталаах.
1899—1902 сылларга «Брокгауз уонна Ефрон Дьоҕус энциклопедия-тылдьыттара» (МЭСБЕ) (3 туомнаах); 1907—1909 сылларга кини иккис 4 туомнаах таһаарыыта тахсыбыта.
1911—1916 сылларга «Саҥа энциклопедия-тылдьыт» (НЭС) тахсыбыта (былааннаммыт 48 туомтан 29-һа тахсыбыта, тиһэх тыл — «Отто»).
# Asus

Asus тэрилтэ (ааҥл. ASUSTek Computer Inc.), (Эсус диэн ааҕыллар) аан дойду бөдөҥ тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. Планета 5-7 % экономикатын хонтуруоллуур. Оборотун ылбын хампаанньа. Ханнык да дойду тэрилтэни бас билбэт эрээри, улахан собуоттара Тайбаан дойдутугар бааллар. Өссө 240 араас дойдуларга эмиэ үлэлиир. Салалтата — Сингапурга олохтоох. Саха Сиригэр — Нерюнгри уонна Удачнай куораттарга баар. Улахан «Эсус» фирмата Дьокуускайга бааллар.
# Муррей

Австралия өрүстэрин саамай улахан системата — Муррей (ааҥл. Murray) өрүһэ Дарлинг диэн бөдөҥ салаатын кутта буолар. Улахан Водораздельнай сис хайаттан саҕаланаллар. Дарлинг алын сүнньүнэн кураан кэмҥэ кууран хаалар, тус-туспа уулаах түөлбэлэргэ арахсар. Муррей куурбат, ол эрээри уутун таһыма улаханнык уларыйар. Ардахтаах кэмҥэ өрүс хаптаҕай дэхси сиргэ күүскэ халаанныыр. Халааннааһына түргэнник саҕаланан баран, сотору ааһан хаалар.
Австралияҕа толору уулаах бөдөҥ өрүс суох. Материк иэнин улахан аҥара акыйааҥҥа түһэр уута суох. Материк суйдам уонна суйдам аҥардаах ис өттүгэр быстах кэмнээх, кууран хаалар өрүстэр - криктэр бааллар. Сыл устатын тухары толору уулаах өрүстэр Австралия илин өттүгэр эрэ бааллар, онно сөҥүү элбэхтик түһэр. Өрүс ардахтан, сир аннынааҕы ууттан эрэ ууланар.
Уу таһыма түргэнник халбаҥныыр буолан, Муррейга, Дарлиҥҥа суднонан сылдьыһыы уустугурар. Өрүс уутун быйаҥнаах эрээри кураайы сири нүөлсүтүүгэ туһаналлар. Онно водохранилище туппуттар.

# Муррей
## Литература

* Коринская В. А. География: Материктар, акыйааннар географиялара: Орто оскуола 7 кылааһын учебнига. — Дьокуускай: Бичик, 1997.
# Ньургун (аат)

Ньургун — сахалыы аат.
Суолтата — бастыҥ, чулуу.

# Ньургун (аат)
## Дьоннор

Тимофеев Ньургун Семенович — саха политига, 2005—2008 сс. Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ.
# Гематит

Гематит эбэтэр сангвин - бөлөхсүйбүт хаан курдук өҥнөөх былыр былыргыттан биллэр таас. Тимир оксидтара элбэх буоланнар маннык өҥнөнөр.
Гематиты Туркестааҥҥа, Бразилияҕа, Италияҕа, Швейцарияҕа уонна АХШ сирдэригэр хостууллар. Украинаҕа Кривой Рог таһыгар хостонор. Арассыыйаҕа Курскайга уонна Ураалга.

# Гематит
## Аба-хомуһуна

Индияҕа былыргыттан хорсун буолуу уонна мындыр буолуу бэлиэтэ этэ. Европаҕа аптаах дьон таастарынан биллэрэ, бу тааһынан аптаах курууктары уонна аналлаах бэлиэлэри уруһуйдууллара.

# Гематит
## Астрология

Араактар уонна Скорпионнар таастара. Кыыс, Балык уонна Ыйааһын бэлиэлэрин анныгар төрөөбүт дьоҥҥо бу тааһы илдьэ сылдьыбаттарыгар сүбэлииллэр эбит.
# Даль Владимир Иванович

Даль Владимир Иванович — быраас, нуучча суруйааччыта, фольклор хомуйаччыта, аатырбыт лексикограф, «Тыыннаах нуучча тылын быһаарыылаах тылдьытын» ааптара.
Владимир Даль Арассыыйа импиэрийэтин Екатеринославтааҕы наместничествотыгар Луганскай собуот диэн бөһүөлэккэ (билигин Луганскай) 1801 сыл сэтинньи 10 (22) күнүгэр хайа биэдэмистибэтин лиэкэрин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Иван Матвеевич Даль, ийэтэ Юлия Христофоровна, төрүүрүгэр Фрейтаг.
Аҕата нууччатыйбыт датчанин Йохан (Иоганн) Кристиан Даль (дат. Johan Christian Dahl, 1764 — 1821) элбэх тылы билэрэ, ыраахтааҕы бибилэтиэктигэр үлэлии сылдьыбыта. Арассыыйа поданствотын Иван Матвеевич Даль диэн ааты кытта 1799 сыллаахха ылбыта. Кини ньиэмэс, аааҥыл, француз, нуучча, идиш, латынь, гириэк уонна былыргы гириэк тылларын билэрэ, богослов уонна медик этэ. Лингвист быһыытынан сураҕын истэн Екатерина II ыраахтааҕы Петербурга ыҥыттаран ылан, бибилиэтиэкэр оҥостубута. Кэлин Иоганн Даль Йенаҕа баран быраас факультетыгар үөрэнэн кэлбитэ.
Ийэтэ Юлия Христофоровна сорох сибидиэнньэннэн француз гугеноттарыттан төрүттээх этэ, 5 омук тылын билэрэ.
Бастакы үөрэҕин дьиэтигэр ылбыта. Дьоно кинигэни сөбүлүүллэрэ оҕолоругар барыларыгар бэриллибитэ.
Уон үс аҥаар сааһыгар быраатын Карлы кытта (1 сыл балыс) петербуурдааҕы Муора кадетскай корпуһугар киирбитэ, онно 1814 сылтан 1819 сылга диэри үөрэммитэ. Онтон Хара байҕал флотугар 1824 сыллаахха диэри сулууспалаабыта, 1823 сыл балаҕан ыйыттан 1824 сыл муус устарыгар диэри Хара байҕал флотун командующайыгар эпиграмма суруйууга уорбаланан хаайыыга сыппыта. Онтон Балтикаҕа көһөрүллүбүтэ (1824—1825). 1826 сыл тохсунньу 2 күнүгэр Дерпт университетын мэдиссиинэ факультетыгар үөрэнэ киирбитэ. Бастаан сарайга баар кыра хоско олорбута, оҕолорго нуучча тылын үөрэтэн харчыланара. Икки сылынан хааһына төлүүр иитиллээччилэр ахсааннарыгар киирбитэ. Бу сылларга латыын тылын үөрэппитэ. 1827 сыллаахха бастакы хоһооно, 1830 сыллаахха бастакы сэһэнэ бэчээттэммиттэрэ.
Туурактары кытта сэрии саҕаланан үөрэҕин болдьоҕун иннинэ 1828 сыллаахха бүтэттэрбиттэрэ. Дунаай кэннигэр сэриилэһэ сылдьар чаастарга чумаа турбута. Мэдиссиинэ уонна хирургия дуоктарын эксээмэннэрин чөмчөкө уҥуоҕун трепанциятыгар уонна бүөр бааһырыытыгар үлэ суруйан ситиһиилээхтик туттарбыта.
1828—1829 сыллааҕы нуучча-туурак сэриитигэр 1831 сыллааҕы Польша хампаанньатыгар Владимир Даль бэйэтин уһулуччулаах байыаннай быраас быһыытынан көрдөрбүтэ. Висла өрүһү туорааһыҥҥа инженер суоҕар күргэ туппута, онтун сэриилэр туоруур кэмнэригэр көмүскээбитэ, онтон күргэтин бэйэтэ алдьаппыта. Быраас эбээһинэһин толорботоҕун иһин быыгабар ылбыта, ол эрээри ыраахтааҕы Николай I кинини 4-с истиэпэннээх Сибэтиэй Владимир уордьанынан наҕараадалаабыта.
Даль А. Пушкин чугас доҕоро этэ, дуэльгэ бааһыран өлөөрү сытар бэйиэти эмтээбитэ.
# Матаар

Матаар — матаарчахтан улахан, симэхтээх, араас оһуор ойуулаах, ыраас хатыҥы чараас гына таҥастаан оҥоһуллубут былыргы кымыс кутар иһит. Балтараа буут кымыс киирэрэ үһү.
# Yum! Brands

Yum! Brands (Йам! Брэндс), АХШ биир бөдөҥ баай харчылаах тэрилтэтэ, сир шаарын үрдүнэн 500 арыый кыахтаах уонна үрдүк хапытааллаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. Бу тэрилтэ бас билиитигэр 78 араас сетевой ресторан бреннара киирэллэр, олор ахсааннарыгар үс сир шаарын үрдүнэн киэҥник биллэр бреннар KFC, Pizza Hut уонна Taco Bell. Аатырбыт Yum China Holding эмиэ кини бас билиитигэр киирэр.
Салалтата — Луисвилль (ааҥл. Louisville), Кентаки (АХШ).
Саха Сиригэр KFC филиала баар KFC Sakha Holding аатыттан.
# Русаков Григорий Яковлевич

Русаков Григорий Яковлевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1905 сыллаахха төрөөбүтэ. Аармыйаҕа барыан иннинэ Чульман бөһүөлэккэ олорбута. Гвардия младшай сержаана, 30 гвардейскай стрелковай дивизия 94-с гвардейскай стрелковай полкатын наводчига. Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыта. 1944 сыллаахха балаҕан ыйын 25 күнүгэр дьоруойдуу өлбүтэ. Латвияҕа, Рига оройуонун Энены сэлиэнньэтигэр көмүллүбүтэ. Оҕолоругар уонна кэргэнигэр суругар 3 харчы перевода ыыппытын туһунан суруйбут. Туйгуннук үөрэниҥ, утуйар кэмҥэ утуйа сатааҥ, онноҕор биһиги снаряд тыаһын быыһыгар утуйабыт диэбит.
# Бүлүү (суол)

"Бүлүү" федеральнай массыына суола А331 — Дьокуускайы уонна Иркутскайы холбуохтаах тутулла турар суол.
Билиҥҥи туругунан сорох учаастактарынан массыына кыһын эрэ сылдьар. Дьокуускайтан Бүлүүгэ диэри суол аспааллана турар. Өрүстэргэ уонна үрэхтэргэ күргэлэр тутуллаллар.

# Бүлүү (суол)
## Устуоруйата

1698 сыллаахха сэтинньи 22 күнүгэр (уруккуннан 12) Бүөтүр I ыйааҕынан бастакы Сибиир траага олохтоммут. Икки ый буолан баран тохсунньу 18 (уруккуннан 8) күнүгэр бастакы суругу Дьокуускайга аҕалбыттар. 1733 сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр (урукку ааҕыыннан кулун тутар 16) В. Беринг Иккис Камчааткатааҕы эспэдииссийэтин тэрийэргэ тахсыбыт ыйаахха Тобольскайтан Дьокуускайга диэри ыйга биирдэ почтаны таһар туһунан ыйыллыбыт. Мантан саҕалаан онно анаан суолу уонна дьаамнары тутуу саҕаламмыт.
1775 сыл олунньу 11 күнүгэр (уруккуннан тохсунньу 31) Иркутскай-Дьокуускай траагын Саха сиринээҕи өттүн икки учаастакка араарбыттар: Витимтэн Өлүөхүмэҕэ диэри уонна Өлүөхүмэттэн Дьокуускайга диэри. Хас биирдии учаастакка смотритель ананыахтааҕа ыйыллыбыт.
Бүлүү траага диэн аатынан биллэр этэ. 1931 сыллаахха Саха АССР Совнаркома "Өлүөнэттэн Бүлүүгэ диэри суол тутарга" диэн уураах ылбыта. 1936 сыллаахха Дьокуускайтан Бүлүү куоратыгар диэри аан бастакы массыынаннан тургутар айан буолбута биллэр.
* ↑ Вигилев, А. Н. История отечественной почты / А. Н. Вигилев. - М. : Радио и связь, 1990. - 312 с.
# Бэтховэн (киинэ)

Халыып:Unreferenced Халыып:Infobox Film
Бэтховэн (Бетховен, ааҥл. Beethoven) — АХШ киинэтэ, ыал киинэтэ буолар. Оҕо сааһыттан тутулуга суох көрөр киинэтэ буолар. Киинэ хас да серияларга хайдар. Киинэ барыта Калифорния штатыгар уһуллар, Лос Анджелес эргимтэтигэр, Глендейл куорат, ону таһынан Хантингтон бич (ааҥл. Huntington Beach) уонна Лонг Бич (ааҥл. Long Beach) куораттарга, биир чааһа Сан Франсиско куорат кытылыгар уһуллар.

# Бэтховэн (киинэ)
## Сүдьүөтэ

Биир ыал Ньютон баар, ол онно биир сенбернар ыт иитиллэ кэлэр, остуоруйата барыта онтон саҕаланар.
# Иванов Коммунар Николаевич

Иванов Коммунар Николаевич (1936 с, олунньу 29 күнэ, Түбэй нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2011 с.), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. РФ үтүөлээх учуутала.

# Иванов Коммунар Николаевич
## Олоҕун олуктара

1936 с. олунньу 29 күнүгэр Сунтаар оройуонун Түбэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1961 с. Саха государственнай университетын физико-математическай факультетын математика салаатын бүтэрбитэ.
Бастаан үлэлиэҕиттэн, оҕо хайдах бэлэмнээҕиттэн көрөн, сорудахтары барыларыгар биир халыыбынан буолбакка, билэриттэн көрөн, үөрэтэрэ. Сороххо дириҥэтэн, сороххо чэпчэтэн сорудахтары биэрии көдьүүстээҕэ тута биллибитэ. Учууталлыырын устатыгар Үөһээ Бүлүүтээҕи физико-математическай оскуоланы кытары хардарыта сибээһин быспатаҕа. Иванов К.Н. үөрэтэлээн, иитэлээн таһаартаабыт оҕолоруттан физиктэр, математиктар, учуонайдар, элбэх киһи иитиллэн тахсыбыттара, олор өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар, научнай тэрилтэлэригэр ситиһиилээхтик үлэлии сылдьаллар, бары Коммунар Николаевиһы наставниктарынан ааҕыналлар.
Коммунар Николаевич Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна российскай научнай семинардарга, конференцияларга оскуола учууталын быһыытынан бэйэтин ньыматын элбэхтик дакылааттаабыта, ол үлэлэр бэчээттэнэн тарҕаммыттара

# Иванов Коммунар Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
Федерация үтүөлээх учуутала (2004)

# Иванов Коммунар Николаевич
## Кини туһунан

1. Афанасьев А., Учуутал өрөгөйө, дьоло. [Элгээйи орто оскуолатын математикаҕа учуутала, РФ үтүөлээх учуутала Иванов Коммунар Николаевич туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2005. - Тохсунньу 15 күнэ-С. 2;
2. Иванов Коммунар Николаевич. Учуутал дьоло - үөрэппит оҕолорун махтала. [ахтыылар] - Сунтаар: Сунтаардааҕы типография, 2022
# Исакова Мария Дмитриевна

Исакова Мария Дмитриевна (5.12.1933–) — сэрии оҕото.

# Исакова Мария Дмитриевна
## Оҕо сааһа

Уус Алдан оройуонугар Өнөр нэһилиэгэр 1933 сыллаахха ахсынньы ый 5 күнүгэр төрөөбүтэ. Биир ийэттэн, аҕаттан төрөөбүт эдьиийэ Саанньа (Лукачевская Александра Дмитриевна) иккиэлэр. Аҕата Лукачевскай Дмитрий Ионович, ийэтэ Афанасьева Татьяна Семеновна. Ийэтээрдэ эрдэ өлөн хаалбыт, аҕабытынаан сылдьыбыттар. Аҕалара иккистээн кэргэннэнэ сылдьыбыта да арахсыбыттар.

# Исакова Мария Дмитриевна
## Сэрии кэмэ

Сэрии кэмигэр аҕалара кыһыны быһа Ааллаах Үүн таһаҕаһын таһа барара. Кыргыттар абаҕаларыгар Сөдүөттээх Балбаара дьиэ кэргэннэригэр хаалаллар эбит. Онтон Өнөр оскуолатын интэринээтигэр олорорбуттар. Хам аччык буолаллара. Туох да ас суох. Сут бөҕө, сэрии бөҕө. Иэдээннээх олох этэ. Оҕо даҕаны, улахан даҕаны дьон өлүүлэрэ элбэҕэ, быһыыта, өлбүт үһү диэн тылы элбэхтэ истибиттэр.

# Исакова Мария Дмитриевна
## Дьиэ кэргэнэ

Кыайыы үөрүүтэ умнуллубат. Дьон ытыы-ытыы күлэн-үөрэн айманаллара. Аҕалара кыайыы кэнниттэн кэргэн ылбыт - Протопопова Ульяна Максимовнаны. Онон үс балтыламмыттар уонна үс бырааттаммыттар.
Өнөр сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, 1954 сыллаахха Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэххэ киирбит уонна бүтэрэн «Мастер пошива верхней одежды» диэн исписээлинэс ылбыт. Дьокуускайга үлэҕэ киирбит. 1956 сыллаахха Исаков Гаврил Николаевич диэн киһиэхэ кэргэн тахсыбыта, кини дойдутугар Хаҥалас улууһун Булгунньахтааҕар иккис дойду оҥостон, үйэтин тухары олорор. Элбэх оҕолордоох, сиэннэрдээх, хос сиэннэрдээх.

# Исакова Мария Дмитриевна
## Литература

А.С.Черноградскай, В.П.Иванов, Н.Н.Литвинцев, А.Д.Попова Олох өһүөтүн көтөхсөн: сэрии сылларын оҕолоро - Дьокуускай: Алаас, 2020, 552 с.
# Купертино

Купертино — Калифорния штатыгар баар кыракый куорат, Аан Дойдуга IT тэрилтэлэр баалларынан биллэр, олор ахсааннарыгар Apple уонна Symantec.
# Гириэктэр

Гириэктэр - Гириэк омуга. Тыллара - гириэк тыла. Араас сыанабылынан 15-25 мөл киһи. Онтон 14,3 мөлүйүөнэ Грецияҕа олорор.
# Дьалтах (ас-үөл)

Дьалтах эбэтэр хоҥхо — быччыкыны хатаран хаһааныы көрүҥэ.

# Дьалтах (ас-үөл)
## Бэлэмнээһин

Бычааҕы хатырыктаабакка эрэ сибиэҕэ кутан тарҕаталлар уонна күн уотугар хатараллар. Эргитэллэр, хаста да тэпсэллэр. Хаппыт собону уокка саллан сииллэр. Хатырыга уокка салыннаҕына хаҕыланан түһэр.

# Дьалтах (ас-үөл)
## Өссө маны көр

Хооҥкура
# Венеция

Венеция (ит. Venezia, вен. Venezsia) — хотугу Италияҕа баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 271,3 тыһ. киһи. (2004).
# 484

* Ахсынньы 23 — Хунерих өлбүтүн кэннэ Вандааллар уонна алааннар хоруолларынан Гунтамунд буолбут.
* Ахсынньы 28 — Аларих II вестготтар ыраахтааҕылара буолбут.