yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дьол сааһа (тэрилтэ)

Дьол сааһа нууч. Возраст счастья — кыра эппиэтинэстээх уопсастыба, Арассыыйа чааһынай хампаанньата, түмэт урбаан эйгэтин бырайыага, кырдьаҕас саастаах чөл олоҕунан дьарыктаныан баҕалаах дьоҥҥо анаан үлэлиир. Тэрилтэ геронтология тиэмэтигэр араас лекциялары, семинаардары, үөрэтэр куурустары ыытар, кинигэлэри бэчээттээн таһаарар. 2012 сыллаахха медиа-урбаанньыт Владимир Яковлев тэрийбит.

# Дьол сааһа (тэрилтэ)
## Үлэтэ

Бырайыагы 2012 сыллаахха биллиилээх суруналыыс, Коммерсантъ издательство уонна Сноб сурунаал тэрийээччитэ Владимир Яковлев таһаарбыт. Яковлев үс сыл устата, 50-н ааспыт чөл олоҕунан көхтөөхтүк дьарыктанар дьону көрдөөн, аан дойдуну кэрийбитэ. Биир санаалаахтарын кытта кыра эппиэтинэстээх «Дьол сааһа» диэн уопсастыбаны тэрийбитэ, тэрилтэ генераальнай дириэктэринэн Анна Шарафиева буолбута.
Тэрилтэ сүрүн дьарыга - «гайд-курустары» ыытыы, ол аата төлөбүрдээх онлайн-семинаардар. Семинаардары бырайыак кыттааччылара - тугу эмэ ситиспит кырдьаҕас дьон бэйэлэрэ - ыыталлар. Лектордар килийиэннэрин кытта ханнык эмэ эйгэҕэ бэйэлэрин тус уопуттарынан үллэстэллэр, консультаациялары ыыталлар, сүбэ-ама биэрэллэр, бөлөхтөрүнэн ситиһиилэрин уонна баар кыһалҕаларын ырыталаһаллар. Куурустар тиэмэлэрэ араас буолар, холобур, күн аайы сарсыардааҥы сүүрүүгэ, ырааһыҥҥа, сиһи бөҕөргөтүүгэ, медитацияҕа дьарыктар буолаллар. Яковлев бэйэтэ «Самое время перестать наконец работать на „дядю“» тиэмэлээн гайд-куурус ыытар. Үгэс курдук, бастакы дьарык босхо буолар, куурус толору сыаната 4500 солкуобай.
Бырайыак «Мама, что ты говоришь?!» диэн ааттаах, мэйиилэрэ когнитив кэһиллиилээх уонна социализация кыһалҕаларыттан эрэйдэнэр кырдьаҕас дьону кытары сөпкөөхтүк бодоруһуу уруоктарын ыытар. Сорох куурустары үлэһиттэр онлайн ыыталлар, холобур, Таилаандка 12 күннээх лааҕыр (олохтон дуоһуйууну хайдах ылар уонна үчүгэйдик көстөр туһунан маастар-куурус) көтүтүүтэ суох тэриллэр. Итиннэ маарынныыр кууруһу Израильгэ ыытар былааннаахтар.
Бырайыак чэрчитинэн, «Манн, Иванов уонна Фербер» издательствоны кытта, хас да кинигэ тахсыбыта: «Возраст счастья», «Правила счастья», «Захотела и смогла», «Здоровее будешь», «Другое дело», «Сколько весит счастье», «Хорошо за пятьдесят». Кинигэлэргэ, Владимир Яковлев аан дойдуну кэрийэн хомуйбут, кырдьаҕас дьон дьиҥнээх остуоруйалара суруллбут. «Возраст счастья» диэн фоторепортаажтары үгүс омук бэчээтин тэрилтэлэрэ хайҕаабыттара, ол быыһыгар Daily Mail, The Telegraph, Daily News, People, BBC, MSN и др.
Яковлев тылларынан, төһө да төлөбүрдээх өҥөлөрү оҥордор, хампаанньа кэммиэрсийэҕэ улахан ситиһиилэрэ суох уонна бастатан туран түмэт кыһалҕаларын быһаарар буолан, сүрүн соругунан дохуот ылыытын туруоруммат. 2015 сыллаахха бырайыак бэйэтин ороскуотун уйунар буолбут.
# Мао Цзэдун

Мао Цзэдун (кыт. 毛泽东, 1893 сыл ахсынньы 26 – 1976 сыл балаҕан ыйын 9) диэн Кытай хоммунньуус салайааччыта этэ. Кытай Норуот Республикатын олохтонуллуоҕуттан 1976 сыллаахха өлөрүгэр дылы салыйбыта.

# Мао Цзэдун
## Аата

Мао Цзэдун диэн аата олус биллэр аатынан буолар. Мао диэн фамилията, Кытайга фамилия бастаан кэлэр.

# Мао Цзэдун
## Олоҕун олуктара

Мао 1893 сыл ахсынньы 26 күнүгэр Кытай Хунань провинциятыгар төрөөбүтэ. Кини тыа сиригэр дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Библиотекаҕа үлэлии сылдьан хоммунньуус буолбута. 1920-с сылларга хоммунньуус паартиятыгар былааһа улааппыта, онтон 1933 сыллаахха партия салайааччыта буолбута. 1923 сыллаахха Хоммунньуус паартията Гоминьданы кытта холбоһон Сэбиэскэй Сойуус көмөллөөх Кытай гражданскай сэриитин саҕалаабыттара. Кэлин хоммунньуус паартия уонна Гоминьданнар бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуһаллара. Мао урукку табаарыһын Чан Кай Шины сыыһа уонна Кытай курдук улахан дойдуну салайарга бэлэмэ суох диэбитэ.
Чан Кай Ши диэн националистар группалара 1935 быдан киэҥ өйөбүллээх этэ. Кинилэр хомунньуустары дойдуттан үүрэн Йенань диэн Кытайтан ыраах сытар сиргэ кириэппэскэ үүрбүттэр. Уһун Кулун Тутар диэн хамсааһын баар буолбут. 1935 сылга Кытай гражданскай сэриитигэр өлбүт дьон ахсаана 500 000 тиийбит.
Дьоппуон Кытайга 1937 сыллаахха саба түспүтүгэр сэриилэрин тохтоппуттара. Аан дойду иккис сэриитэ бүппүтүн кэннэ сэрии өссө улаханнык тарҕаммыта. Чан Кай Ши уонна кини дьоно куораттарга уонна орто кылаас дьон быыһыгар, Мао уонна хоммунньуустар тыа дьон быыһыгар өйөбүллээхтэрэ. Ол бириэмэҕэ тыа сиригэр элбэх киһи олороро, ол аата Мао Чан Кай Шитааҕар өйөбүллээх этэ.
1949 сыллаахха Чан Кай Ши националистарын Тайвань арыытыгар үүрбүттэр, уонна Кытай хоммунньуус дойду буолар диэн биллэрбиттэр. Саҥа Кытайы Мао Кытай Норуот Республиката диэн ааттаабыта.
# Олимпия (Греция)

Оли́мпия (гир. Αρχαία Ολυμπία) — Гириэсийэ Элида уобалаһын былыргы куората, Пелопоннес хотугулуу-арҕаа өттүгэр, Алфей өрүс уонна кини Кладеон диэн салаатын икки ардыгар сытар.
Былыргы дьоно неолит кэминээҕи саҕаттан бааллара. Атина куораттан 311 км арҕаалыы, 90 км Патртан соҕуруу уонна 21 км Пиргостан илин туһаайыынан баар. Олимпия куоракка былыргы Олимпия оонньуулара төрүттэммит эбиттэр. Бу оонньуулар түөрт сыл буола буола тохтобула суох 1200 сыл курдук ыытыллыбыттар. Биһиги эрабыт 4 үйэтигэр (426 c.) христианскай Рим императора Феодосий I бу куораты уоттаппыт эбит.
2012 сыл ыам ыйын 8 күнүттэн бу куорат Дьокуускай куорат доҕордуу куората буолар.
# Экономическай кризис Арассыыйаҕа 2014-2015 сыллардаахха

Экономическай кризис Арассыыйаҕа 2014-2015 сыллардаахха, экономика уонна араас финансовай-промышленнай көрдөрүүлэр түһүүлэрэ. Кризис салҕанан бара турар...

# Экономическай кризис Арассыыйаҕа 2014-2015 сыллардаахха
## Охсор содула

* Доллар уонна да атын валүталар солкуобайга тэннээтэххэ үрдүүр.
* Туристическай рынок сууллуута.
* Үлэтэ суох дьоннор элбииллэрэ.
* Сыана бары табаарга үрдүүрэ.

# Экономическай кризис Арассыыйаҕа 2014-2015 сыллардаахха
## Биричиинэтэ

* Кырыым кытыл арыыта Арассыыйа састаабытыгар холбонуута.
* Донбасс территориятыгар сэрии.
* Арассыыйаны утары санкциялар Донбасс уонна Кырыым кэмнэрин кэнниттэн. Уонна онно олоҕуран АХШ, Европейскай Союз, Дьоппуон буолан биир өттүттэн, Саудовскай Аравия биир өттүттэн исскуственно ниэп уонна гаас сыанатын суулларааҺын, Арассыыйа бюджетын 50-60% экспортыын хамсатан.
# Түркменистаан

Түркменистаан (түркмен. Türkmenistan) диэн Орто Азия дойдута. Кирбиилэhэр Афганистанныын соҕуруулуу-илин, Иранныын соҕуруулуу-арҕаа, Узбекистаанныын хотугулуу-илин, Казахстаанныын хотугулуу-арҕаа уонна Каспий байҕаллыын арҕаа. Киин куората Ашгабат.
Түркменистаан бүтүн ис оҥоhугун үүнүүтүн көрдөрүүтэ 11.5% (2007), аан дойдуга 11с. Сир баайа элбэх, ол гынан баран дойду улахан өттө Каракум кумах куйаарга баар. Ил тутула биир партия системата. 21 ахсынньы 2006 с. дылы "Түркменбашы" ("Түркмен баhа") диэн аатынан биллэр Сапармурат Ниязов президент этэ. Кини өлбүтүн кэнниттэн 11 олунньуга 2007 с. Гурбангулы Бердымуhаммедов президент буолбута.
# Архипов Никита Деевич

Никита Деевич Архипов археолог, устуоруйа билимин дуоктара.
Никита Деевич муус устар 15 күнүгэр 1940 с. Сургуулук нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1967 c. М.В. Ломоносов аатынан Москубатааҕы государственнай университет устуоруйаҕа факультетын бүтэрбитэ. МГУ ученай советтарыгар кандидатскай уонна докторскай диссертациялары көмүскээбитэ.
* 1967-1991 сс. СГУ-га археология, история уонна философия преподавателынан үлэлээбитэ.
* 1992-2006 сс. М.А. Алексеев аатынан Үөһээ Бүлүүтээҕи өрөспүүбүлүкэ гимназиятын култуураҕа кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 2012 с. Мирнэйдээҕи политехническай институт (ХИФУ филиала) гуманитарнай, социальнай-экономическай уонна правовой дисциплиинэлэр кафедраларын профессорын дуоһунаһыгар талыллыбыта.
Никита Деевич Архипов – СӨ үөрэхтээһинин үтүөлээх үлэһитэ, “Бүлүү” общественнай-экологическай комитет президиумун бэрэстээтэлэ.
Никита Деевич 80-тан тахса научнай үлэ автора, ол иһигэр 10 кинигэ уонна брошюра.
# Аҥыр

Аҥыр (нууч. выпь лат. Botaurus stellaris) — уу кытыытыгар, от быыһыгар олохсуйар күкээркэй бороҥ дьүһүннээх бадараан көтөрө. Аҥырдар уустарыгар киирэр. Кутаннааҕар кыра.
Ыам ыйыгар кэлэр. Атырдьах ыйын бүтэһигэр, алтынньы саҥатыгар соҕуруу барар. Бөлөҕүнэн түүн көтөллөр, ардыгар хаһыытаһаллар, арааһа бэйэ-бэйэлэрин сүтэрсимээри буолуо.
Саҥатын тумсун ууга уган баран таһаарар эбит. Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар ол саҥатын «ааҥк» диэн ойуулабыттар.
# Freddie Mac

Freddie Mac (ол эбэтэр Federal Home Loan Mortgage Corporation) кыччатыллыбыта FHLMC диэн буолар. АХШ саамай улахан ипотека тэрилтэтэ буолар. АХШ-тан ураты өссө 121 араас омук дойдуларыгар үлэлиир, олор ахсааннарыгар Арассыыйа. 2010 сыллаахха Саха Сирэгэр кэлэр былаана алдьаммыта, Финансовай кризис мэһэйдээбитэ.

# Freddie Mac
## Өссө маны көр

* Fannie Mae
# Кыра саллааттар

Кыра саллааттар (ааҥл. Small Soldiers) — киинэ, 1998 сыллааха тахсыбыт. Саха Сиригэр VHS форматка тахсыбыта.
# Татыйыктар уустара

Татыйыктар уустара (лат. Emberiza, нууч. Род Настоящие овсянки) — татыйыктыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаахтар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 10 көрүҥ киирэр: Араҕас төбөлөөх татыйык, Тиит татыйыга, Хомус татыйыга, Алыы татыйыга, Харыйа татыйыга, Өрүөстээх татыйык, Ыарҕа татыйыга, Сэппэрээк татыйыга, Татыйык, Кугас татыйык.

# Татыйыктар уустара
## Өссө маны көр

* Быртакыыстар уустара
* Туллуктар уустара
# Ономатопея

Ономатопея - Тыаһы үтүктэр туохтуур тулалыыр эйгэҕэ тахсар дорҕоонунан бэриллэр көстүүнү бэлиэтиир. Оннугунан араас тыас-уус, саҥа-иҥэ буолаллар: тыҥкынаа, дар гын, сыыгынаа, бабыгыраа, ньаах диэ. Көстөрүн курдук, бу бөлөххө киирэр туохтуурдар ис хоһооннорунан икки араастаахтар: дьиҥ тыаһы үтүктэр туохтуурдар уонна саҥаны үтүктэр туохтуурдар. Балар уратылаһар тас бэлиэлэрэ ГЫН уонна ДИЭ диэн көмө туохтуурдар буолаллар: ГЫН дьиҥ тыаһы үтүктэр тыллары кытта, оттон ДИЭ саҥаны үтүктэр тыллардыын ситимнэһэннэр, араас сыһыарыыны сэргэ тус-туспа бөлөххө киирэр туохтуурдары үөскэтэллэр (лос гын, тыс гын, чыып диэ, аам диэ).
# Крыжовниктыҥылар

Крыжовниктыҥылар (лат. Grossulariaceae, нууч. Семейство Крыжовниковые).
Бу кэргэҥҥэ икки ууска (Моонньоҕон уонна Крыжовник) арахсар 200-чэ сэппэрээк киирэр. Үгүсэрэ икки полушарие умереннай зоналарыгар үүнэллэр.
# Saxo Bank

Saxo Bank, Дания биир улахан баана, сир шаарын үрдүнэн биир улахан брокер. Кытай, Америка, Арассыыйа, Аустралия, Дьоппуон, Кэриэйэ, Европа, Арассыыйа акциаларыҥ уонна облигациаларын атыылыыр.
Саха Сиригэр элбэх дьон бу баан нөҥүө Кытай уонна Америка биржаларыгар оонньууллар.
# Паапа

Паапа, эбэтэр Риим паапата (лат. papa, гир. πάππας) - Риим епискоба, Католик сыаркабын баһылыга.
Урут, чуолаан III-IV үйэлэргэ, христианнар бу тылынан ханнык баҕарар епискобу ааттыыллара. Александрия патриархын православнайдар билигин да итинник ааттыыллар. Ол гынан баран IX үйэттэн саҕалаан үксүн Риим епискобын ааттыыллар.
Католицизм паапаны апостол Бүөтүр нэстилиэнньигинэн ааҕар, сыаркапка үрдүкү былаас быһыытынан көрөр.
# Болград

Болград (укр. Болград) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 15 479 (2011).
# Соморсун нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Соморсун нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Михайловка.
Улуус кииниттэн 59 км хоту диэкки сытар Амма өрүс хаҥас кытылыгар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 855 киһи (2007 сыл).

# Соморсун нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна (23.11.1932—2003) — саха биллиилээх ырыаһыта, ырыа айааччыта.
* Васильев Василий Егорович — Харысхал (1950 с. сэтинньи 6 к. төр.) — драматург, прозаик.
# Романов Николай Гаврильевич

Романов Николай Гаврильевич (1937 с., ыам ыйын 10 күнэ, Хоро нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.

# Романов Николай Гаврильевич
## Олоҕун олуктара

1937 с. ыам ыйын 10 күнүгэр Сунтаар оройуонугар Элгээйи нэһилиэгин Хоротугар төрөөбүтэ.
Үөрэх тиһигэр 1959 с. үлэлиир. Саха государственнай университетын бүтэриэҕиттэн Сунтаар оройуонун Элгээйи орто оскуолатыгар завуһунан анаммыта. Кэлиҥҥи сылларга саха тылын уонна литературатын учууталынан, завуһунан, Сиэйэ, Бордоҥ, Кэмпэндээйи оскуолаларыгар директорынан үлэлээбитэ.
1988 с. Сунтаардааҕы 2№-дээх оскуолатыгар директоры иитэр үлэҕэ солбуйааччынан, саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир.

# Романов Николай Гаврильевич
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР Верховнай Сэбиэтин президиумун Бочуоттаах грамотата.
* Үөрэх үлэһиттэрин профсоюһун уобаластааҕы комитетын грамотата.
# Крушинка

Крушинка (укр. Крушинка) диэн Украина Киев уобалаһын Васильковскай оройуонун сэлиэнньэтэ. Дьонун ахсаана 347 (2013).

# Крушинка
## Устуоруйата
### Аатын туһунан үһүйээн

Үһүйээн этэринэн былыр христиан проповедниктара кэлбиттэригэр олохтоохтор крушиналаах чэй иһэрдибиттэр. Крушина диэн оту иһи ыраастыырга тутталлар. Онтон сылыктаатахха дьээбэрбиттэр эбэтэр кэлии дьону сөбүлээбэтэхтэр быһыылаах.

# Крушинка
## Устуоруйата
### Үөскээһинэ

1851 сыллаахха сурукка киирбитэ биллэр.

# Крушинка
## Географията

Сэлиэнньэ ортотунан Крушинка үрэх ааһар. Кыра Бугаевка диэн сэлиэнньэҕэ тиийэн Бугаевка үрэххэ түһэр. Онтон Бугаевка Стугнаҕа, Стугна Днепрга түһэллэр.

# Крушинка
## Географията
### Көлүйэлэр

Хас да көлүйэ баар — Еленовка, Рябенковое, Школьнай уонна Дачнай. Дачнайга уу чараппаахыта уонна раак үөскүүллэр.
Еленовкаҕа эмиэ урут раактар бааллара үһү.
Рябенковайтан уонна Еленовкаттан үрүйэлэр тахсан силбэһэллэр уонна сэлиэнньэ кэтэҕин дики усталлар. Баҕа, кыра балык (пескарь, собо) үөскүүр. Бусловка аттыгар (сэлиэнньэ түөлбэтэ) андаатар үөскүүр.
Ууга сороҕор уж диэн дьаата суох эриэн үөнү көрүөххэ сөп.

# Крушинка
## Галерея

* Крушинка кудуктарыттан биирдэстэрэ
* Крушинка көстүүтэ
* Крушинка көстүүтэ
* Сэлиэнньэҕэ киирэр суол
* Сэлиэнньэҕэ киирэр суол
* Школьнай көлүччэ атта. Кэтэххэ — сыаркап

# Крушинка
## Уулуссалара уонна дэриэбинэ былаана

* Киевскай уулуссата — ордук улахан тутаах уулусаа буолар, дэриэбинэ саҕаланыытыттан
* Кыайыы 40 сыла уулуссата — эмиэ биир улахан уулуссата. Кыракый үрэхтэн саҕаланан Колхознай уулуссатыгар дылы барар. Урукку аата Усовой Хайа
* Речной (киһи уҥуоҕун аттыгар)
* Колхознай (колшинь колхоһун аттыгар)
* Фабричнай переулога (Киевскайтан Зеленай Борга дылы барар, урукку аата Фабрика диэн)
* Полевой проулога (Кыайыы 40 сылын уулуссатыттан саакка дылы)
* Вишневай переулок (Киевскай уулуссатыттан уҥа диэки)

# Крушинка
## Экономика

ССРС бириэмэтигэр колхоз баар этэ, онно турахтаахтары уонна колхоз саадыгар дьаабылакалары хомуйаллар этэ. ССРС суох буолбутун кэннэ колхоз эстибитэ.
* Продмаг, центр села Крушинка.
* Генделык, магазин.
* Крамныця за селом.

# Крушинка
## Атын сигэлэр

* Крушинка на сайте Верховной рады Украины
* село Крушинка Архыыптаммыт 2017, Муус устар 20 күнүгэр. (сайт Української конфедерації журналістів).
* Историческая информация о селе Крушинка (нууч.)
# DeWalt

DeWalt — Америка тутууга туттар маллары оҥорор тэрилтэтэ.

# DeWalt
## Өссө маны көр

* Stanley Black & Decker
# Эргэ Ыйаах

Эргэ Ыйаах диэн христиан Биибилийэтин бастакы сороҕо. Былыргы дьэбэриэйдэр Танах диэн ытык суруйууларыгар олоҕурар. Христиан биибилийэтин иккис сороҕо Саҥа Ыйаах дэнэр. Эргэ Ыйаах битиктэрин элбэх үйэлэр тухары араас айымньыһыттар суруйбуттара.
Христианнар Эргэ Ыйааҕы төрүкү түөрт үллэскэ араараллар:
* 1. Биэс Битик дьэбэриэй Торатын кытта дьүөрэлэһэр;
* 2. История битиктэрэ Ыһыраайыл биистэрэ Ханаан сирин баһылаабыттарыттан саҕалаан Баабылга былдьаныахтарыгар дылы кэм туһунан кэпсииллэр;
* 3. Мындыр битиктэрэ сүрүннээн аан дойду үчүгэй-куһаҕан ыйытыктарын быһаараллар;
* 4. Көрбүөччүлэр битиктэрэ Таҥараттан тэйии содулларын туһунан сэрэтэллэр.
Эргэ Ыйаах сиэригэр (канонугар) киирэр битиктэр ахсааннара, кэккэлэрэ, ааттара Христиан итэҕэлин араас салааларыгар уратылаахтар. Көнөһүт уонна Илин Көнөһүт Таҥара дьиэлэрин сиэрдэрэ 49 битиктээхтэр, Католик Таҥара дьиэтин сиэрэ 46 битиктээх, Өрөһүт Таҥара дьиэлэрин үгүс сиэрдэрэ 39 битиктээхтэр.

# Эргэ Ыйаах
## Тиһилигэ

Эргэ Ыйаах битиктэрин ис хоһооннорунан маннык үллэрэллэр:
* Биэс Битик (Төрүн битиктэрэ) - Үөскээһин, Барыы, Левит, Ахсааннар, Иккис Төрүн;
* История битиктэрэ - Дьүөһүйэ битигэ, Дьүүлдьүттэр битигэ, Рут битигэ, Самуил битиктэрэ, Хааннар битиктэрэ, Кэмнээһиннэр битигэ, Эзра битигэ, Ниэмийэ битигэ, Тобит битигэ, Үөдьүт битигэ, Эстер битигэ, Маккабилар битиктэрэ;
* Мындыр битиктэрэ - Дьуоп битигэ, Хайҕабыллар битигэ, Өс хоһооннор битигэ, Саҥарааччы, Ырыалар ырыата, Соломон мындыр битигэ, Сирах битигэ;
* Көрбүөччүлэр битиктэрэ - Ыһаайа битигэ, Дьэрэмиэй битигэ, Кутурҕан битигэ, Дьэрэмиэй суруга, Барух битигэ, Иэһэкил битигэ, Даниэл битигэ, Хаһыай битигэ, Дьуойул битигэ, Амос битигэ, Абаадьыйа битигэ, Дьуона битигэ, Миха битигэ, Наум битигэ, Аббакук битигэ, Сапанай битигэ, Хаггай битигэ, Сахаарыйа битигэ, Малахи битигэ.
# Саха мелодист дьахталлара

29 киһиттэн турар испииһэк Виталий Андросов 1993 сыллаахха тахсыбыт "Күөх түүл ырыалара" ырыанньыгыттан ылылынна
* Захарова Екатерина Афанасьевна
* Егорова Анна Ивановна
* Гоголева Ольга Ивановна
* Клещева Антонида Николаевна
* Иванова Ольга Петровна
* Онуфрьева Клавдия Никитична
* Константинова Мария Игнатьевна
* Данилова Марфа Тихоновна
* Иванова Полина Николаевна
* Васильева Матрена Егоровна
* Кудрина Светлана Николаевна
* Пахомова Калиста Афанасьевна
* Зырянова Мария Прокопьевна
* Самойлова Мария Степанова
* Петрова Светлана Дмитриевна
* Бурнашова Анна Николаевна
* Олбутцева Елена Дмитриевна
* Шахурдина Галина Никитична
* Апросимова Тамара Константиновна
* Варламова Анастасия Николаевна
* Мончурина Дора Дмитриевна
* Константинова Светлана Афанасьевна
* Канина Надежда Ивановна
* Колтовская Надежда Афанасьевна
* Мамонтова Галина Гаврильевна
* Тихонова Розалия Михайловна
* Крылова Лина Николаевна
* Угарова Ньургуйаана Иннокентьевна
* Докалова Надежда Петровна
# Ураанай

Ураанай (лат. Fulica atra; нуучч. лысуха) — ыас хара дьүһүннээх, тумса тураахтыҥы, аһаҕас атахтаах сэдэх көтөр.
Кээмэйэ орто кус саҕа. Устата 36—38 см, кынатын даллаҕа 19,5—23,5 см, ыйааһына 500—1000 г. Сороҕор 1500 г тиийэр. Тумсун үрдүнэн, олох сүүһүгэр үрүҥ сааппыйаан курдук эт үүнэ сылдьар. Атыыра уонна тыһыта улахан уратылара суох, тыһыта арыый кыра буолар.
Саха сирин соҕуруу өттүгэр сайылыыр. Ыам ыйын иккис аҥаарыгар кэлэр, балаҕан ыйын иккис аҥаарыгар төннөр. Ураанай балыгынан, уу отунан аһылыктанар. Хомустаах алаастарга хомус лаҥхатыгар сымыыттыыр.
Yчүгэй ууһут көтөр. Ууга уста сылдьан туохтан эрэ куттаннаҕына умсан куотарын ордорор.
# Аньыы суолтата

Аньыы диэн тыл саха тыла буолбатах. 19-с үйэҕэ нуучча аҕабыыттара православнай таҥара үөрэҕин «грех» диэн тылын сахалыы тылбаастаарылар булан кэбиспит саҥа тыллара буолар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр бары үөрэхтээхтэр «айыыны оҥоруу үчүгэй» диэн үөрэҕи өрө тутаннар айыыны оҥорууну үчүгэй эрэ курдук сыыһа санааҕа киирбиттэрэ. Онтон киһи куһаҕаны оҥоруутун нуучча аҕабыыттарын үтүктэннэр, «грех» диэн тылы тылбаастааннар «аньыы» диэн тылы туһана сатыыллар, саха дьонун барыларын албынныыллар. (1,57).
Дьон олоҕор халыйыыны үөскэппит сэбиэскэй былаас эстибитин кэннэ айыыны үчүгэй диэһин, айыы диэн тылы улаханнык, дорҕоонноохтук этии суох буолуо этэ.
Билигин даҕаны эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо; суруйааччылар, учуонайдар, нуучча тылын быһалыы үтүктээччилэр бу сыыһаны салҕаан иһэллэр.
Сахалар айыы диэн тыллара бэйэтэ киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин биллэрэн икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ хаһан да уларыйыа суоҕа. (2,32).
«Аньыы» диэн тыл сахаларга былыр-былыргыттан суох тыл. "Аньыы" диэн тылы булан тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар.

# Аньыы суолтата
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
# Соҕуруу Сибиир хайалара

Соҕуруу Сибиир хайалара — Арассыыйаҕа Сибиир уонна Дальнай Восток сиригэр-уотугар тайаан сытар хайалар уопсай иэннэрэ 1,5 мөл км².

# Соҕуруу Сибиир хайалара
## Соҕуруу Сибиир хайаларын тиһилигэ:

* Алтай (Арассыыйа иһинээҕи чааһа)
* Салаирский кряж
* Кузнецкайдааҕы Алатау
* Саяннар (Арҕааҥы уонна Илиҥҥи)
* Танну-Ола
* Байкальскай сис хайа
* Хаамар-Дабаан
* Улан-Бургасы
* Баргузинскай сис хайа
* Яблоновай сис хайа
* Витимскэйдээҕи хаптаҕай ньуурдаах хайа
* Становой хаттык хайата
* Патомскай хаттык хайата
* Алдан хаттык хайата
* Становой сис хайа
* Приморскай сис хайа

# Соҕуруу Сибиир хайалара
## Географическай балаһыанньалара

Алтай хайалара, Арҕаа уонна Илин Саяннар, Прибайкалье уонна Забайкалье хайалара, Становой сис хайа. Бу аан дойду саамай бөдөҥ хайалаах ииттэн биирдэстэрэ. Арҕаа Сибиир истиэптэриттэн Чуумпу акыйаан биэрэктэригэр тиийэ 4,5 тыһыынча биэрэстэ кэриҥэ субуллар. Хапхаас хайаларынааҕар иэнэ түөрт төгүл улахан.
Соҕуруу Сибиир хайалара Евразия материгын үөһүгэр бааллар. Бу хайалар Арҕаа Сибиир дэхси сирин, Орто Сибиир хаптал хайатын, Киин Азия үрдүк, кураайы хаптал уонна хаттык хайаларыттан араараллар. Бу территория географическай балаһыанньата климат дьиҥ-чахчы континентальнай буоларын быһаарбыт, айылҕа ураты комплекстара үөскүүллэригэр сабыдыаллаабыт.

# Соҕуруу Сибиир хайалара
## Геологическай тутуллара уонна рельефтэрэ

Бу оройуону үөскэтэр хайа боруодалара ии араас чаастарыгар иҥээһиннэнэн түүрүллүбүттэр уонна хайалар үөскүүр былыргы кэмнэригэр улаханнык өрө көтөҕүллүбүттэр:протерозой бүтүүтэ байкальскай, палеозой саҕаланыыта каледонскай, палеозой иккис аҥарыгар герцинскэй иҥээһиннэнии буолуталаабыт. онтон хайалар сыыйа үлтүрүйбүттэр, онон-манан ордубут массивтардаах үрдүк дэхси сирдэргэ кубулуйбуттар. Мезозойскай эра бүтүүтэ, кайнозойга (альпийскай хайалар үөскүүр кэмнэригэр) хайалар үрдээбиттэр эрээри, саҥа иҥээһиннэммэтэхтэр. Сир хаҕын сүүнэ улахан көһөҥөлөргө араартаабыт быһыттыылар буолбуттар. Итини сэргэ өрө көтөҕүллүүлэр, сиҥнэн түһүүлэр буолуталаабыттар. Билигин хайалар иҥээһин-көһөҥө уонна көһөҥө тутуллаахтар. Хайалар бу иилэрин бүтүннүүтүгэр орто үрдүктээх сис хайалар баһыйаллар. Олор икки ардыларынан үгүс хотооллор сыталлар. Үрдүк хайа рельебин учаастактара оччо киэҥнэрэ суох. Сотору-сотору тэҥнэниллибит ньуурдар (араас үрдүккэ өрө көтөҕүллүбүт былыргы дхэхси сирдэр тобохторо) түбэһитэлииллэр. Арҕааттан илин диэки хайалаах тус-туспа системалар биллэр уратылаахтар. Хайалар иилэрин бүтүннүүтэ үс комплекска араарыллар: Алтай-Саян, ортоку Байкал, илин Алдан Становой хайалара.
# НХЗ Group

НХЗ Group — Нөмүгү килиэн уонна араас бурдук аһы оҥорор тэрилтэтэ, Саха Сиригэр саамай улахан. Биир бөдөҥ конгломерат, 12 тэрилтэлэр бөлөххө киирэр.
# Долгунча (тэллэй)

Долгунча (лат. Lactarius torminosus, нууч. Волнушка розовая) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сэбирдэхтээх эбэтэр булкаас хатыҥнаах ойуурдарга үүнэр.

# Долгунча (тэллэй)
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 4-13 см. Бастаан көппөҕөр, улааттаҕына боруонка быһыылаах буолар. Иһирдьэ иэҕиллибит түүлээх иилээх. Розатыҥы кыһыл, чуолкай көстөр тиэрбэстэрдээх. Таҥалайдаах араҥата: араҕастыҥы роза өҥнөөх, чараас. Этэ: сырдык саһархай, убаҕаһа аһыы амтаннаах, үрүҥ, дабаххай сыттаах. Салгыҥҥа өҥүн уларыппат. Атаҕа: Кылгас. Көҥдөй. Сырдык роза өҥнөөх эбэтэр үрүҥ.

# Долгунча (тэллэй)
## Туттуллуута

От ыйа – балаҕан ыйа. Үрдүк хаачыстыбалаах тэллэй. Ол эрээри аһыы амтаннаах буолан тууһуохтарын иннинэ бастаан уһуннук буһараллар. Сэлээппэтин эрэ хатараллар.
# Сибур

Сибур, Арассыыйа саамай улахан нефтехимическай тэрилтэтэ, араас полимердары оҥорон таһаарар.
# 1130

1130 сыл.

# 1130
## Түбэлтэлэр

* Ахсынньы 25 — Рожер II Сицилия хоруола буолбут.
# Сайыны анаарыы

Сайыны анаарыы — көстөн ааспыт сайыҥҥы чээлэй күөҕү атаарыы буолар.
Бүппэт тыыннаах бүтүн олоххо махтаныы, киниэхэ үтүө санааны этии — Айыы итэҕэлин атырдьах ыйынааҕы иккис туома. Маны отчуттар судургутук кыдамаһа алгыһа дииллэр. Айыы итэҕэлигэр бу туом үс суол өрүттээх. Бастакыта, илэ көстөр айылҕаҕа махтаныы. Иккиһэ, анаарыы иччитигэр хайыһыы. Үсүһэ, салгын куту Аан Дьааһыҥҥа көтөҕүү.
# Идьики

Идьики — сардаага майгынныыр, тааска үүнэр киһи сиир ото