yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кэрэйииттэр

Кэрэйииттэр диэн X-XII үү. Байкал күөл аттыгар олоро сылдьыбыт биистэр холбосторо.
Казахтар ортолоругар баар керей бииhин кэрэйииттэри кытта биир төрүттээхтэрин учуонайдар саарбахтыыллар. Казахтар, ногайдар уонна каракалпактар ортолоругар баар ашамайлы бииhэ кэрэйииттэр удьуордара буолар. Каракалпактар ашамайлы биистэрин биир былыргы ууhунан саху аҕатын ууhа, олох соторутааҕыта диэри туспа аул буолан олорбут.

# Кэрэйииттэр
### Кэрэйииттэр ааттарын этимологията

Кэрэйииттэр ааттара монгол кэрэ суор диэн суолталаах тылыгар тахсар диэн буолар. Онон суор таҥаралаахтар диэн өйдүөххэ эмиэ сөп. Ол иhин Л.Л.Викторова кереиттэри түүр-шато кытай (хань) тылыттан тылбааhа «суор» диэн ааттаах бииhи кытта сибээстээбитэ. Сахаларга бөрө уонна суор Улуу Тойон уолаттара буолаллар диэн өйдөбүл баара. Хара ойууннар суор буолан хаhыытыыллара, өлбүт ойууннар ийэ куттара суор буолан көтөр диэн өйдөбүл баара. Кыргыhыы иннинэ сахалар «ойдоо, ойдоо» диэн суор хаhыытын түhэрэр үгэстээхтэрэ. Онон былыр суор саха төрүттэригэр тотем (ийэ кыыл) буоларын көрөбүт.
Кэрэйииттэр ааттарын хара диэн түүр тылыттан эмиэ таhаараллар. Холобур, Эуропа айанньыта Карпине э²ин айымньытыгар кереиттэр суохтар. Кинилэр оннуларыгар ханнык эрэ караниттар ахтыллаллар. Онон кэрэйииттэри харалар диэн эмиэ өйдүөххэ син. Абулгази диэн Хива XVII үйэтээҕи хана үлэтигэр кереиттэр ханнара хара уолаттардаах этэ ол иhин инник ааттаммыттар диэн үһүйээни суруйан хаалларбыт. Манна саха диэн тоҥус-маньдьуур тыллаахтарга хара диэн өйдөбүллээҕин ыйыахха син. Дьувэйни диэн XIII үйэтээҕи перс авторын үлэтигэр кэрэйииттэр уонна сакаиттар ханнара Тогрул Ван-ханы Чыҥыс Хаан былааhы ылыан иннинэ Монголияҕа сэриитин ахсаанынан уонна баайынан тэҥэ суох улуу баhылыгынан ааҕар. Манна көстөрүнэн, сакаиттар кэрэйииттэри кытта тэҥҥэ ахтыллаллар. Тогрул Ван-хан Тохтоо-Бокону үнтүрүтэн, мэркииттэр сирдэрин бэйэтин илигэр холбуу сылдьыбыта биллэр. Баҕар ол иhин Тогрул кэрэйииттэр эрэ ханнара буолбатах, меркииттэр (сакаиттар?) эмиэ аҕа баһылыктара аатырбыта буолаарай?
Кэрэйииттэр дьиҥэр 1006 сылтан эрэ биллэллэр, кинилэр баhылыктара Маркуз (Марк диэнтэн) бэйэтин омугун кытта христианствоны ылбыт. Онон хата кэрэйиит (хэрээд монголлуу) диэн омук аата, кириэс диэн тылтан тахсар буолуон сөп. Ону кэрэйииттэр удьуордара буолар казахтарга баар керейдар, калмыктарга баар кереиттэр тамгалара кириэс буолара да көрдөрөр. Сахаҕа маны таhынан кэриэс диэн тыл баар. Онон саха төрүттэрэ христианствоны өссө төрүт дойдуларыгар олорон билэр буолуохтарын сөп.
# Космодемьянская Зоя Анатольевна

Зоя Анатольевна Космодемьянскаяны Аҕа дойду сэриитигэр арҕаа фруонугар ниэмэстэр тыыллагар 1941 сыллаахха ыыппыттара. Зоя Космодемьянская дьахталлартан бастакы сэрии кэмигэр Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатынан өлбүтүн кэннэ.
Кини разведовательно-диверсионнай оскуолаҕа үөрэммит. Зоя группатын сүрүн сорудаҕа: ниэмэстэр баар 10 дэриэбинэлэрин — Анашкино, Грибцово, Петрищево, Усадково, Ильятино, Грачеве, Пушкино, Михайловское, Бугайлово, Коровино уоттуохтаахтар этилэр: Сталин бу бирикээһэ этэ 0428 №-ринэн тахсыбыта.
Зоя группатыгар Вера Волошева, Клава Милорадова уонна да атыттар киирэр этилэр. Бу группаҕа киэриэхтэрин иннинэ 95 % киһи тыыннаах хаалыа суоҕа, аҥаардара билиэҥҥэ түбэһэн өлүөхтэрин сөп диэн эрдэттэн билэр эбит. Онон сибэстээн группа дьоно бу сорудах кутталын өйдүүр эбиттэр. Дьэ чахчы бу группа аҥаара ниэмэстэри кытта ытыалаһа сылдьан өлөн хаалбыт уонна билиэҥҥэтүбэспит. Кинилэр аҕыйах умайар смесьтээхтэр уонна сэттэ эрэ бистэлиэттээхтэр эбит.
Зоя Космодемьянская бирикээс аҥаарын эрэ толорбут, ниэмэстэр 3 дьиэлэрин уонна техникаларын умаппыт. Иккис сырыытыгар тутуллан хаалбыта.
Кини хорсун быһыыта Петр Лидов «Таня» диэн ыстатыйатыгар «Правда» хаһыакка бэчээттэнэн тахсыбыта. Ол кэмҥэ кини туһунан сүрүн массаҕа ким да билбэт этэ.
Доппуруоска даҕаны Зоя бэйэтин дьиҥнээх аатын эппэтэх. Партизаннары кытта көрсүһэригэр даҕаны бэйэтин Танябын дэнэр эбит. Тоҕо диэтэххэ партизаннар истэригэр үспүйүөннэр баар буолуохтарын сөп уонна бэйэтин чугас дьоннорун туһугар куттанар эбит. Зоя 201 №-дээх Москуба куорат Октябрьскай оройуонун оскуотын 10 кылааhын үөрэнээччитэ эбит. Оҕо эрдэҕинэ аҕата өлбүт, ол иһин ийэтин уонна быраатын кытта Баанньаны эрэ кытта олорбуттар. Кини үрдүк уҥуохтаах, хара харахтаах уонна кылгас баттахтаах эбит. Кылааһын иһигэр комсомольскай тэрийээччи эбит. Сатаан аахпат уонна суруйбат дьону дьиэлэригэр кэлэн үөрэтэллэр эбит. Онус кылааһы1941 сыллаахха бутэрэн эрдэҕинэ сэрии саҕаламмыт. Зоя бэйэтэ саллаат буолан истребительнай этэрээккэ киириэн баҕарар эбит . Сэтинньи ый 17 кунугэр 1941 сыллаахха ийэтигэр бүтэһик суругу суруйбута: «Дорогая мама! Как ты сейчас живёшь, как себя чувствуешь, не больна ли? Мама, если есть возможность, напиши хоть несколько строчек. Вернусь с задания, так приеду погостить домой. Твоя Зоя». Зоя Космодемьянская Аҕа дойду сэриитин биир сүрүн геройдарын ахсааныгар киирсэр. Кини обраһын хас да киинэҕэ, литературнай уонна момументальнай экспозицияҕа араас музейга көрүөххэ сөп. Зоя аатынан оскуолалар, лааҕырдар Российаҕа эрэ да буолбакка атын да дойдуларга ааттанан тураллар.
# 1517

1517 сыл.

# 1517
## Туох буолбута

* Тохсунньу 22 — Ридания аттыгар кыргыһыыга Селим I баһылыктаах Осмаан импиэрийэтэ Мамлюктар султанааттарын кыайан билиҥҥи Эгиипэт сирин ылбыт.
* Алтынньы 31 — Мартин Лютер бэйэтин 95 тезиһин Виттенбергэ сыаркап ааныгар ыйаабыт. Онон католиктар ыккардыларыгар мөккүөрү тардыбыт.
# Константин Пятс

Константин Пятс (эст. Konstantin Päts, нууччалыы Константин Яковлевич Пятс; 11 [23] олунньу 1874, Лифляндия күбүөрүнэтэ — 1956, тохсунньу 18 күнэ, Калининскай уобалас) — Эстония бастакы бэрэсидьиэнэ.

# Константин Пятс
## Олоҕун олуктара

Сири бас билэр православнай баай эстонец Якоб Пятс (1848—1909) дьиэ кэргэнигэр иккис оҕоннон төрөөбүтэ. Ийэтэ — Ольга Туманова — нуучча, Валга куорат баһылыгын Разумовскай дьиэ кэргэнигэр иитиллибит.
1898 сыллаахха Юрьев университетын (билигин Тарту университета) юридическай факультетын бүтэрбит, онтон аармыйаҕа саллаатынан барбыт. Омскайдааҕы 96-с пехотнай полкаҕа сулууспалаабыт, кэлин унтер-офицер буолбут. 1900 сыллаахха тохсунньу 15 күнүгэр армейскай пехота прапорщига сыбаанньалаах саппааска ыытыллыбыт.
Аармыйа кэнниттэн Ревельгэ Я. Поски адвокаакка көмөлөһөөччүннэн үлэлээбит. 1901 сыллаахха Ревельгэ «Театая» («Вестник») диэн демократтыы хаһыаты олохтообут, онтон Ревель муниципалитетыгар (1904—1905 сылларга — куорат советнига, 1905 с. — куорат кулубатын солбуйааччы) үлэлээбит.
1905 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэҕэ кыттыбыт, 1906 сылтан — Швейцарияҕа уонна Финляндияҕа күрээн олорбут, суутунан өлөрүүгэ ууруллубут.
* 1938 — Эстония бастакы бэрэсидьиэнэ буолар.
# Корнилов Михаил Федорович (Мээнчэ уола)

Михаил Федорович Корнилов-Мээнчэ Уола (14.02.1888-2.08.1942), Соловки хаайыыга сытан Финляндияҕа күрээбит, онно олорбут, бэйэтин кэнниттэн биллэр суолу-ииһи хаалларбыт саха киһитэ.
Өлүөхүмэ улууһугар Абаҕа сэлиэнньэтигэр 1888 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр төрөөбүт (уҥуоҕар суруллубутунан).
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин аҕай иннинэ, Амма Солобуодатыгар кэлэ сылдьан, 4 саастаах атыыр оҕуһу дьон көрөн турдаҕына, боккуоптаах саппыкы кэтэн баран, икки муоһуттан ылан тэбис-тэҥҥэ анньыспыт. Үллэ сылдьар суон моойдоох, ситэн эрэр атыыр оҕус өрүтэ түһүөлээн, илгистэн, муоһунан түһүөлээн көрбүтүн букатын хамсаппатах. Мээнчэ Уола тустубута биллибэт, ол гынан баран ыһыахтарга мас тардыһан кими да тулуппата үһү. Иккилии эр бэртэрэ киирэн тардыһан да көрдөхтөрүнэ ылар эбит.
М.Ф.Корнилов-Мээнчэ уола бэйэтин кэмигэр үөрэхтээх киһи, Өрөбөлүүссүйэ иннинэ сэниэ ыаллар Худаевтар дьиэ кэргэннэригэр иитиллибит, начальнай оскуоланы бүтэрбит. Кэргэнин Варвара Васильевна Филипповалыын үс кыыстаахтар эбит, Абаҕаҕа олорбуттар. Ханнык эрэ политическэй боппуруоска балыырга түбэһэн 58 ыстатыйаннан, 1928 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр тутуллубут. Нөҥүө күнүгэр ойоҕо төрдүс оҕотун оҕоломмут. Ону ол диэбэккэ дьахтары Өлүөхүмэ хаайыытыгар укпуттар. Мээнчэ уолун бэйэтин биэс сылга уураахтаан ыраах Соловецкай лааҕырга ыыппыттар.
1931 сыл ыам ыйыгар үс саха буолан (биир араспаанньалаах Сэмэн уонна Егор Старостиннар) Финляндияҕа күрээбиттэр. Аҕыс хонук хааман уонна устан финнар дэриэбинэлэрин булбуттар. Онтон Хельсинки куоракка кылгас кэмҥэ хаайыыга олорон баран лааҕырга 5 ый үлэлээбиттэр. Бу кэмҥэ Дьокуускайтан төрүттээх Винокуров Михаил диэн АХШ кэнгириэһигэр үлэлиир киһини кытта суруйсубуттара биллэр. Онтон Хельсинкига төннүбүттэр, онно кинилэр тустарынан түүр тылын үөрэтэр профессор Рамстедт истэн бэйэтин институутугар саха тылын билэр дьон быһыытынан үлэҕэ ылбыт.
Финляндияҕа кэргэннэммит, кыыстаах эбит. Хас да европа тылларын үөрэппитэ биллэр. 1942 сыллаахха атырдьах ыйын 2 күнүгэр 54 саастааҕар өлбүт. Бэйэтин олоҕун туһунан латыын бичигинэн сахалыы ахтыыта финн-угор уопсастыбатын науучнай сурунаалыгар 1989 сыллаахха бэчээттэммит.
Корнилов М.Ф. 1957 сыллаахха толору реабилитацияламмыт.

# Корнилов Михаил Федорович (Мээнчэ уола)
## Төрүөтэ

* Саха ыалын халандаара. Диодорова-Лаврентьева С.В., "Бичик", 2008
* Из Соловков в Финляндию, Якутск вечерний, хаһыат, 2008, сэтинньи, 7
* ↑ Станислав Садальскай блога Здесь похоронены бывшие, бывшие...
# Агния Барто олоҕо, айар үлэтэ

Сэбиэскэй кэм биир биллэр оҕо бэйиэтэ Агния Львовна Барто 1906 с. олунньу 4 күнүгэр Москубаҕа еврей дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата Лев Николаевич Волов – бэтэринээр, ийэтэ Мария Ильинична Волова – дьиэ хаһаайката. Агния Львовна оҕоҕо аналлаах элбэх хоһоон ааптара, киинэ сценариһа, араадьыйа ыытааччыта. Иккис истиэпэннээх Сталин (1950) уонна Ленин бириэмийэтин (1972) лауреата. Айар үлэтин гимназияҕа үөрэнэ сылдьан хоһоон суруйан саҕалаабыт. Онтон үҥкүү үөрэҕэр киирэн баран салгыы суруйбут. 1924 с. үөрэҕин түмүктүүр айар биэчэргэ хоһооннорун аахпыт, онно кинини норуодунай үөрэхтээһин комиссара А.В. Луначарскай бэлиэтии көрөн, оҕоҕо аналлаах көрдөөх-нардаах хоһооннору суруйарын сүбэлээбит.
А.Л. Барто 1925 с. аан бастакы кинигэтэ тахсыбыт. Онно «Китайчонок Ван Ли» уонна «Мишка-воришка» диэн хоһоон киирбит. 1936 с. «Игрушки» диэн билиҥҥэ диэри биллэр хомуурунньугун суруйбут. 1949 с. «Стихи детям», 1970 с. ”За цветами в зимний лес” диэн хомуурунньуктара тахсыбыт. 1940 с. “Подкидыш” (Р. Зеленаяны кытта), “10000 мальчиков”, “Слон и веревочка” диэн киинэлэр сценарийын суруйбут. 70-ус сылларга улаатан эрэр оҕолорго хоһоон суруйбут. Сэрии кэннэ 150-ча кинигэни таһаарбыт. 1964-73 сылларга «Маяк» диэн араадьыйаны ыыппыт. Онно «Найти человека» диэн, сэрии кэмигэр дьонун сүтэрбит оҕолорго анаан, бырагыраама оҥорбут. 927 дьиэ кэргэни холбооттообут. 1968с. «Найти человека» диэн сэһэн суруйбут.
Эдэр суруйааччыга В.В. Маяковскай айар үлэтэ сабыдыаллаабыт. Кини хоһоонноро үксүлэрэ сатира саанырдаах. Хоһоонугар араас оҕо уобараһын киллэрэн туттар. 1956 с. Агния Барто 50 сааһын туоларыгар К. Чуковскай эҕэрдэлээн эппит: «Кинигэҕэр ханнык эрэ Соня, Клава туһунан доҕотторо күлүү гыналларын курдук суруйаҕын. Эн бэйэҥ Егоркаларгын, Катяларгын, Любочкаларгын кытта учуутал курдук буолбакка, табаарыс курдук кэпсэтэҕин».
Агния Барто хоһоонноро үксүлэрэ кыра оҕолорго эбэтэр кыра кылааска үөрэнэр оскуола оҕотугар аналлаахтар. Кини истиилэ олус чэпчэки, ааҕарга, үөрэтэргэ судургу. Ааптар оҕолуун тэҥ саастыылааҕын кытта кэпсэтэр курдук суруйар, ол эрэн рифманы тутуһар. Барто хоһоонноро куруук билиҥҥи олох тиэмэтигэр сөп түбэһэллэр. Элбэх хоһооно оҕо аатынан ааттаммыт: «Мы с Тамарой», «Кто не знает Любочку», «Наша Таня громко плачет», «Лёшенька, Лёшенька, сделай одолжение», «Вовка добрая душа» о.д.а.
Барто хоһоонноро араас омук тылыгар тылбаастаммыта элбэх. Ол курдук, сахалыы 24 хоһоонун А.А. Борисова, Н.Г. Дьяконов, С.Ф. Софронов, С.А. Саввин, К.Н. Туйаарыскай тылбаастаабыттар.
# Дьаһаак (өрүс)

Дьаһаак өрүһэ. Халыма өрүс хаҥас салаата. Уһуна 490 км., тардыытын иэнэ 35900 км². Магадан уобалас сиригэр Черскэй хайаларыгар бастаах.
Хайалартан тахсан баран Халыма намталынан устар. Үөһэ олус өҕүллэҕэс.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: хаҥастан Рассоха, Олгуйа, Омулевка, Гонюха; уҥаттан Чалбыга уонна Үрүди.

# Дьаһаак (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Көскө ыытыы

Көскө ыытыы — административнай эбэтэр холуобунай накаастабыл, буруйу оҥорбут киһини суутунан кырыы сиргэ (дойду иһигэр) олохсута ыытыы.
Арассыыйа импиэрийэтин уонна Сэбиэскэй Сойуус холуобунай кодексаларыгар маннык накаастабыл баар этэ, Арассыыйа Федерациятын холуобунай кодексыгар маннык нуорма суох.
# Сосин Анатолий Алексеевич

Сосин Анатолий Алексеевич — устуоруйа билимин хандьыдаата, Саха АССР үтүөлээх үлэһитэ.

# Сосин Анатолий Алексеевич
## Олоҕун олуктара

* 1929 с. бэс ыйын 14 күнүгэр Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Моорук нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1952 с. — Саха государственнай педагогическай институтун бүтэрбитэ.
* 1952—1953 сс. — Орто Халыма улууһугар сэттэ кылаастаах оскуолаҕа учууталлыыр.
* 1953—1960 сс. — Комсомолга үлэлиир.
* 1960—1967 сс. — партийнай үлэһит.
* 1967—1970 сс. — Саха государственнай университетыгар үрдүкү преподаватель.
* 1970 с. — историческай билим кандидатыгар «Деятельность Якутской областной партийной организации по повышению культурного уровня трудящихся республики (1956—1965 гг.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1970—1977 сс. — ССКП Обкомун лекторскай салаатын салайааччыта.
* 1972 с. — доцент.
* 1977—1988 сс. — Саха государственнай университетын ССКП историятыгар кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 1988—1992 сс. — Саха государственнай университетын политисториятыгар кафедратын доцена.
* 1992 сыллаахтан — Россия НА СС Саха Сирин филиалын ТЛИ Институтугар старшай научнай үлэһит.

# Сосин Анатолий Алексеевич
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Расцвет культуры в Якутии. О партийном руководстве развитием культуры в Якутской АССР (1956—1970 гг.)» (Якутск, 1972) — моногрфия.
* «Рост культурно-технического уровня рабочего класса Якутии» (Якутск, 1985) — монография.
* «Деятельность культпросветучреждений» (Кн.: Формирование социалистической культуры народов Якутии (Якутск, 1982; в соавт. с И.Г.Романовым).
* «Партийное руководство повышением культурно-технического уровня рабочих Бурятской АССР» (М., 1987. — Деп. в ИНИОН 19.02.87, № 28365).
* «Партийное руководство повышением культурно-технического уровня рабочих Тувинской АССР» (М., 1987. — 16 с. — Деп. в ИНИОН 13.02.87, № 28298).
* «Из истории развития системы профессионально-технического образования в республике» (Сб. Профессиональное образование молодежи в Якутской АССР. — Якутск, 1989).
# Иванова Татьяна Спартаковна

Иванова Татьяна Спартаковна — юридическай билимнэр доктордара.

# Иванова Татьяна Спартаковна
## Олоҕун олуктара

* 1965 сыллаахха тохсунньу 17 күнүгэр Саха АССР Өймөкөөн улууһугар Өймөкөөн сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
* 1987 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1987—1990 сс. — Саха государственнай университетыгар ССРС историятын кафедратын старшай лаборана.
* 1987—1990 сс. — Дьокуускайдааҕы билим Киинин аспирана.
* 1990 с. — история билимн кандидатыгар «Ревкомы Якутии в упрочении Советской власти (декабрь 1919—1923 гг.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1990—1995 сс. — гуманитарнай чинчийии Институт историяҕа салаатын младшай научнай үлэһитэ, научнай үлэһитэ.
* 1995—2002 сс. — Россия Ис дьыалаҕа министерствотын Уһук—Илиннээҕи юридическай Институтун Дьокуускайдааҕы филиалыгар үлэлиир — доцент, кафедра начальнига, начальник солбуйааччыта.
* 2000 с. — история билимин докторыгар «Становление и развитие государственности Якутии (XIX—XX вв.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2002 сылтан — Саха Сирин Правительствотын иһинэн салалта начальнига, Ил Дархан уонна Саха Сирин Правительствотын департаменын салайааччытын солбуйааччыта.
Т. С. Иванова — 40 билимҥэ туһааннаах үлэ ааптардара.

# Иванова Татьяна Спартаковна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Из истории политических репрессий в Якутии (конец 20-х—30-е гг.)» (Новосибирск, 1998) — монография.
* «Основные этапы общественно—политического развития Якутии в составе России (XIX в.—30-е гг. ХХ в.)» (М., 2000) — монография.
* «Государственность Республики Саха (Якутия): истоки, пути развития и проблемы» (Якутск, 2002) — монография.
Ыстатыйалар
* «Роль ревкомов Якутии в проведении национально—государственного строительства» (Сб.: Общность судеб народов СССР: история и современность.— М., 1989).
* Government Structures and Systems // Influence of the Northern Sea Route on Social and Cultural Development of Indigenous Peoples of the Arctic Zone of the Sakha Republic (Yakutia).— Lysaker, Norway: The Fritjof Nansen Institute, 1996.
* «К вопросу о разработке первых конституций автономных республик в составе РСФСР» (Сб.: Российская государственность: традиции, преемственность, перспективы.— М., 1999).
* «Конституционное развитие Республики Саха (Якутия) (1924—1994 гг.)» (Сб.: Государственность Республики Саха (Якутия): история, современность, будущее. — Якутск, 1999).
* О правовом положении республики как субъекта Российской Федерации (на примере Республики Саха (Якутия) (Сб.: Актуальные вопросы российской государственности. — М., 2001).
* «Становление и развитие государственности Республики Саха (Якутия)» (Сб.: Народ саха от века к веку: очерки истории. — Новосибирск, 2003).
# 1010

1010 сыл.

# 1010
## Туох буолбута

* Кулун тутар 8 — Фирдоуси «Шахнаме» бэйиэмэни бүтэрбит.
# 1244

1244 сыл.

# 1244
## Туох буолбута

* Кулун тутар 16 — итэҕэллэриттэн батымматах 200-тэн тахса каатар (альбигой) итэҕэллээх дьону Франция сэриитэ Монсегюр заамагын төгүрүктээһин кэнниттэн тыыннаахтыы уматан өлөрбүт. Каатар итэҕэлэ (катаризм) — Соҕуруу Европаҕа (үксүн Италияҕа уонна Франция соҕуруу өттүгэр) тарҕана сылдьыбыт христианство салаата, сабаҕалааһын быһыытынан Византияттан кэлбит болгаардар былыргы итэҕэллэрин кытта ситимнээх үөрэх, кинилэр икки таҥараны билинэллэрэ, бэйэлэрин "ыраас христианнарбыт" дэнэллэрэ.
# Боотулуу (Үөһээ Бүлүү нэһилиэгэ)

Боотулу нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Боотулу.
Улуус кииниттэн 120 км. хоту диэки. Сырыылара — кыһыҥҥы суол, сайынын — салгынынан.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1592 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Боотулу — 1350, Көтөрдөөх — 250 киһи.

# Боотулуу (Үөһээ Бүлүү нэһилиэгэ)
## Боотулуу устуоруйата

Л. Николаев суруйуутунан Боотулуулар бастаан Сэтэкэмҥэ кэлэн дьон хаалларан баран салгыы уҥуор тахсаллар. Мааркап — Марк Иванов оҕонньор сэһэнэ уонна Л. Николаев суруйуута үүт-маас сөп түбэһэллэр. Онон букатын хойуккааҥҥа диэри Сэтэкэм Боотулуута уҥуоргу Боотулуу нэһилиэгэр киирэрэ чахчы буолан тахсар.
Мааркап сэһэннэрэ туоһулуурунан Боотулуу чаччыыналара үс киһи эрэ биллэр: Омукчаан Өндөрөй, Куука Ньукулай, Сэрбэкэ Сөдүөт. Ол гынан баран бу чаччыыналартан Омукчаан эрэ уҥуоргу Боотулууга тахсан мунньахтаспыта чуолкай биллэр. Мааркап сэһэнинэн Омукчаан төрүүр кэмигэр Үөһээ Боотулууга, ол аата уҥуоргу Боотулууга, «ааттаах киһи Дабыыт кулуба». Бу бука Давыд Григорьевич Поскачин буолуо. Кини 1868—1873 сыллаахха чаччыына, 1873—1877 сыллаахха быыбарынай, онтон 1879—1882 сылларга кулубаҕа хандьыдаатынан сылдьыбыт, 1882—1884 сылларга нэһилиэгэр кинээстээбит. Улуус кулубатынан кэлин үлэлээбит. Онон Мааркап чаччыына дуу, быыбарынай дуу, эбэтэр өссө атын дуоһунаска дуу сылдьыбыт киһини кулуба диэн сөп.
Ол аата, Куука уонна Сэрбэкэ Боотулуу Үөдүгэйгэ киирбитин кэннэ чаччыыналаабыт буолуохтарын эмиэ сөп.

# Боотулуу (Үөһээ Бүлүү нэһилиэгэ)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

* Николаев Лазарь Федотович (1900 с. төр.) — Үөһээ Бүлүү улууһун устуоруйатын үөрэппит-чинчийбит, кырдьаҕастар үһүйээннэрин, ахтыыларын муспут.
* Тарасов Иван Андреевич (1914—1983) — история билимнэрин кандидата.
* Амыдаев Николай Данилович (төр. 1932) — худуоһунньук, муосчут.
* Долгунов Василий Софронович (төр. 1933) — РФ уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, педагогика билимнэрин кандидата.
* Дадаскинов Степан Егорович (төр. 1933) — поэт, прозаик.
* Сивцев Василий Тарасович (төр. 1933) — литератураны ырытааччы, тылбаасчыт, саха норуодунай поэта.
* Алексеев Михаил Петрович (төр. 1937) — биллиилээх саха лингвиһа, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
* Герасимов Николай Афанасьевич (Айталын) (төр. 1939) — поэт, суруйааччы.

# Боотулуу (Үөһээ Бүлүү нэһилиэгэ)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000
# Korean Broadcasting System

Korean Broadcasting System (KBS) — Соҕуруу Корея телекомпанията, салалтата — Сеул.
# Белгород

Белгород — Россия Европа орто балаһатын соҕуруу балаһата, Белгородскай уобалас административнай киинэ. Орто Сибиир соҕуруу уһугар, Белгородскай водохранилище, Везделка уонна Хотугу Донец өрүстэр кытылларыгар, Москваттан 700 км, Украинаттан 40 км ыраах сытар. Уобалас суолталаах куората, муниципальнай тэриллиини куорат уокуругун статустаах Белгородтааҕы уокурук тэриллиэҕэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 339 978 киһи (2021). Куорат тулатыгар 0,5 мөл. тахса киһилээх Белгородскай агломерация тэриллибит. Бастакы салюта куората. Россияҕа бастакыта «байыаннай албан аат куората»ааты ылбыт куорат.
# Бастакы Хоро нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Бу тиэрмин атын эмиэ суолталардаах, көр. Хоро (суолталара).
Маҥнайгы Хоро нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чараҥ.
Улуус кииниттэн 4 км соҕуруу диэкки Мүрү алааска сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 696 киһи (2007 сыл).
# Рошане Зафар

Рошане Зафар (ааҥл. Roshaneh Zafar; төр. Лахор, Пакистан) — пакистан урбаанньыт дьахтара уонна менеджер, Kashf Foundation уонна FINCA Microfinance Bank Limited тэрийээччитэ уонна салайааччыта; түмэткэ, дьахталлар бырааптарын уонна кыахтарын кэҥэтиигэ хас да аан дойдутааҕы бөлөхтөр уонна бырабыыталыстыбаннайа суох тэрилтэлэр дириэктэрдэрин сэбиэтин чилиэнэ.

# Рошане Зафар
## Биографията

Рошане Зафар Пакистааҥҥа Лахорга биллэр интеллигент дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Кини аҕата — табыллыылаах юрист уонна консультаан.
Рошане Зафар Уортон биизинэс оскуолатыгар экэниэмикэ уонна финаанстар уобаластарыгар бакалаавр уонна Йель үнүбүрсүтүөтүгэр аан дойду экэниэмикэтин сайдыытын уобалаһыгар магистр истиэпэннэрин ылбыта.
1990-с сыллар саҕаланыыларыгар ООН сайдыы бырагыраамматыгар уонна Аан дойдутааҕы бааҥҥа сайдыыга специалист карьератын туппута.
Ити кэмҥэ кини Пакистааҥҥа бастакы дьахталларга аналлаах Bedari криизис киинин олохтоһооччунан буолбута.
Дьахталлар аан дойдуга балаһыанньаларыгар уонна кинилэр экэниэмикэҕэ сайдалларыгар аналлаах кэмпэриэнсийэҕэ Рошане Зафар Grameen Bank тэрийээччитин Мухаммад Йунусу көрсүбүтэ, Юнус кинини урбаанньыт опытын үөрэтэ Бангладешка барарыгар мэктиэлээбитэ.
Икки ыйдаах тэтимнээх чинчийии кэнниттэн Зафар тэрилтэтин биизинэс-моделын Пакистааҥҥа сөп түбэһиннэрэргэ быһаарыммыта.
1996 сыллаахха Зафар Пакистааҥҥа кэммиэрсийэтэ суох Kashf Foundation тэрилтэни тэрийэн салайбыта, ити тэрилтэни кытта кини инники карьерата ситимнэммитэ.
Сотору кэминэн Kashf Foundation клиеннара депозиттарга наадыйбыттара. Ол эрэн Пакистаан сокуона микрокредит тэрилтэлэригэр дьонтон үп ылаларын бобор.
ити кыһалҕаны быһаараары Рошане Зафар Kashf Microfinance Bank тэрийэн салайбыта, 2013 сыллаахха сэтинньигэ аата уларыйбыта - FINCA Microfinance Bank Limited.

# Рошане Зафар
## Награадалара уонна премиялара

Түмэт урбаан уобалаһыгар уонна дьахталлары сайдыыларыгар үлэлэһэрин иһин Рошане Зафар хас да наҕараада уонна бириэмийэни ылбыта.
2005 сыллаахха кини Пакистаан бэрэсидьиэниттэн судаарыстыба биир үрдүкү наҕараадатын Tamgha-e-Imtiaz ылбыта.
1997 сыллаахха Зафар Ашока пуонда бастакы стипендиаттарыттан биирдэстэрэ буолбута, кэлин Шваб пуондатынан (2003) уонна Сколл пуондатынан (2007) сыл түмэт урбаанньытынан ааттаммыта.
# .mm

.mm диэн Мьянмар үрдүк таhымнаах ил домена.