yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Михайлов Савва Николаевич

Михайлов Савва Николаевич (1904-1931) – "Саха маршала" Сэмэн Михайлов бииргэ иитиллибит быраата, абаҕатын Кээйэ Ньукууһун уола. Идэтинэн учуутал этэ. Дойдутугар Чыамайыкыга бастакы оскуоланы астарбыт киһи. 1930 сыллаахха саас тутуллубута уонна кыһын 1931 сыллаахха ытыллыбыта.
Савва Николаевич чугас доҕоро – Семенов Аполлоний Иннокентьевич омук тылын кафедратын аспыт киһи эбит. Иккиэн Владивостокка бииргэ үөрэммиттэр.
Краевед Д.Н.Гаврильев «Репрессия уонна реабилитация» диэн кинигэтигэр «Үтүө ааттара үйэтийэр» мартиролог-сурукка 354-с киһинэн сурулла сылдьар: «Михайлов Савва Николаевич (1904) – Илин Хаҥалас улууһа, Чыамайыкы нэһилиэгэ. Омуга Саха, партията суох. Дьокуускай куорат олохтооҕо. «Саха омук» культурнай-сырдатар общество чилиэнэ. Студент. РСФСР ХК 58-3, 6-с пууна: 1930 сыл, ыам ыйын 15 күнэ. Кини буруйданыыта: Атын дойду агенын кытары сибээстээҕин, онуоха үспүйүөннээһин иһин сууттаммыт» [1; 111-112].
1998 сыллаахха Алтан Сарын «Тоҕус этиҥ тойуга» диэн кинигэтин В.Н.Протодьяконов хомуйан, киирии тыллаан бэчээттэтэн турар. Онно этиллэринэн, Гаврил Васильевич Баишев-Алтан Сарын оҕо эрдэҕиттэн үчүгэйдик билэр дьоннорунан Семенов Аполлонийы уонна Михайлов Савваны ааттаталаабыт эбит [2; 8]. Алтан Сарын 1929 сыллаахха күһүн тутуллар, сэтинньи ыйга биир доппуруоска билиммитинэн, ол күһүн куоракка Савва Михайловы көрсүбүт [2; 13]. Сыл аҥарынан Савва Михайлов эмиэ тутуллубут, сууттаммыт уонна ытыллыбыт.
Романов Павел Прокопьевич (1920-2008) Савва Николаевич бастакы үөрэнээччитэ этэ, онон олус киэн туттара, өрүү кэпсиирэ. Учууталын кэриэстээн, кини аатын үйэтитээри Чыамайыкы оскуолатыгар Савва Николаевич аатын бэрдэриэн баҕарара. СР прокуратуратыттан учуутала реабилитацияламмытын туһунан справканы ылан ууруна сылдьара. Онно маннык суруллубут этэ (кылгатан): «Гр-н Михайлов Савва Николаевич … репрессирован: ОГПУ СССР 15 мая 1930 года арестован и привлечен к уголовной ответственности по ст.ст. 58-6 и 59-3 УК РСФСР к высшей мере наказания – расстрелу. Приговор приведен в исполнение 18 февраля 1931 года. Он реабилитирован 11 мая 1989 года прокуратурой РС (Я) в связи с отсутствием состава преступления…».

# Михайлов Савва Николаевич
## Туһаныллыбыт литэрэтиирэ:

1. Гаврильев, Д.Н. Репрессия уонна реабилитация. / Д.Н.Гаврильев. – Дьокуускай : Бичик, 2001. – 192 с. 2. Алтан Сарын. Тоҕус этиҥ тойуга / [хомуйан оҥордо В.Н.Протодьяконов]. – Дьокуускай : Бичик, 1998. – 384 с.
# Хоҥ Коҥ

Хоҥ Коҥ (кыт. 香港, ааҥл. Hong Kong, кант. Heūnggóng, Һөҥгоҥ, пут. Сяҥгаҥ), официаллык Хоҥ Коҥ Анал Административ Региона, диэн Чөмчүүк өрүс Соҕуруу Кытай байҕалыгар түһүүтүгэр турар куорат/территория. Олохтоохторун ахсаана 6.9 млн.
Эргиэн порт быhыытынан үөскээбитэ. 1842 с. Холбоhуктаах Хоруоллук бас билэр территорията буолбута. 1997 с. Кытайга суверенитетыгар төннүбүтэ. Макаулуун Кытай анал административ региона суолталаах. Аутономиялаах, бэйэ салалталаах уонна күүстээх капиталист экономикалаах.
Хоҥ Коҥ аан дойду үп кииннэриттэн биирдэстэрэ, сүрүн эргинии уонна култуура түмүгэ. Арҕаа уонна Илин цивилизациялар булкаастара. Ол олохтоох аска, киинэҕэ, музыкаҕа уонна бүтүннүү дьоҥҥо-сэргэҕэ көстөр.
# 1343

1343 сыл.

# 1343
## Туох буолбута

* Муус устар 23 — Эстонияҕа христианствоны уонна туораттан баһылаабыт тевтоннары утары өрө туруу буолбут.
# Павлов Павел Павлович

Павлов Павел Павлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Саппаас полковнига. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Павлов Павел Павлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Киһитэ (2005)

# Павлов Павел Павлович
## Өссө маны көр

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
# Бэргэһэ

Бэргэһэ - төбөҕө кэтиллэр, күнтэн, тыалтан, тымныыттан, хаартан-ардахтан көмүскүүр таҥас.
Былыргы саха бэргэһэлэрин араас кыыл тириититтэн, хабахтан кытта тигэллэрэ.

# Бэргэһэ
## Эбии маны көр

* Саха бэргэһэтэ
* Тугут бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
# 1645

1645 сыл.

# 1645
## Туох буолбута
### Чопчуланыахтаах

* 1645 с. Петр Григорьев диэн десятник бэйэтин дьонун кытта Бүлүү симиэбийэтин Түүкээн үрэх төрдүгэр (устье р. Туконки) көһөрбүтүн туһунан отписката архыыпка харалла сытар. Төһө дьаһааҕы хомуйбута ыйыллар.

# 1645
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 21 — Кытайга Цин династия регенэ (эдэр император оннугар дойдуну салайар киһи) Доргон кытайдар баттахтарын манчжурдуу оҥостоллорун туһунан ыйаах таһаарбыт. Ол аата төбө иннигэр баттах хоруйуллуохтаах, оттон кэннигэр — көҕүл өрүллүөхтээх.

# 1645
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 3 — Отут сыллаах сэрии: Нёрдлинген аттынааҕы иккис кыргыһыыга Франция сэриитэ Рим импиэрийэтин сэриитин кыайбыт.

# 1645
## Өлбүттэр

* От ыйын 23 — Михаил Фёдорович — Романовтар династияларыттан бастакы нуучча ыраахтааҕыта. Бу ыраахтааҕы саҕана Саха сиригэр хаһаактар кэлбиттэрэ, элбэх остуруок тутуллубута.
# Максимов Дмитрий Кузьмич

Максимов Дмитрий Кузьмич (12.05.1933—01.10.1995) — тыйаатыр устуоруйатын чинчийбит учуонай, искусствоведение билимин хандьыдаата.

# Максимов Дмитрий Кузьмич
## Олоҕун олуктара

* 1933 сыллаахха ыам ыйын 12 күнүгэр Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Доллу нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1955—1956 сс. – Эдьигээн оройуоннааҕы культуратын Дьиэтин директора.
* 1961 с. — А. Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы театр искусствотын Институтун театроведческай факультетын бүтэрбитэ.
* 1961—1966 сс. — Саха АССР культууратын министерствотыгар старшай инспектор, культпросвет училищеҕа преподаватель.
* 1966—1970 сс. — А. В. Луначарскай аатынан Москватааҕы театр искусствотын Институтун аспирана.
* 1970 с. — искусствоведение кандидатын учуонай аатыгар «Эпопея жизни якутского народа. Драматургия Суорун Омоллона на сцене» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1970—1986 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1986 сылтан — тыл, литература уонна история Институтын научнай үлэһитэ.
* 1995 сыллаахха алтынньы 1 күнүгэр күн сириттэн куоппута.
Д. К. Максимов — театр искусствотын үөрэппит биллиилээх чинчийээччи, 8 кинигэ уонна 100-кэ ыстатыйалар ааптардара. Саха театрын историятын, театр искусствотын биллиилээх дьоно — А. И. Софронов, П. А. Ойуунускай, Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон, Д. Ф. Ходулов, онтон да атыттар - айымньылаах олохторун сырдаппыта. «Подвиг» балетка либретто суруйбута, биир аактаах «Субботы родного края», «Из клуба в гараж», «Санитары счастья» пьесалар ааптардара.

# Максимов Дмитрий Кузьмич
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Кузнец Кюкюр и Сайсары» (Якутск, 1967).
* «Пьесы Суорун Омоллона на сцене» (Якутск, 1972).
* «Очерк истории Якутского драматического театра» (Якутск, 1985).
* «Актер Дмитрий Ходулов» (Якутск, 1992).
* «Народный артист Петр Решетников» (Якутск, 1994).
Ыстатыйалар
* «Зарождение Якутского профессионального искусства» (Сб.: Формирование социалистической культуры народов Якутии. — Якутск, 1982).
* «Якутская театральная Лениниана» (Хотугу сулус. — 1985. — № 4).
* «А. И.Софронов драматургията» (Хотугу сулус. — 1988. — № 7).

# Максимов Дмитрий Кузьмич
## Д.К. Максимов туһунан

* Башарин Г. Первый театроведческий труд // «Социалистическая Якутия». — 1972. — 17 окт.
* Решетникова А. Первый героический // «Социалистическая Якутия». — 1976. — 5 дек.
* Максимов Н. Театральнай искусство историятын очерката // «Кыым». — 1986. — Олунньу 20 к.
* Ходулова Н. Книга о народном артисте // «Республика Саха». — 1992. — 25 окт.
* Еремеев В. Театровед кинигэтэ маҕаhыыҥҥа киирдэ // «Саха Сирэ». — 1993. — Алтынньы 19 к.
* Хатылаев М., Борисов Г. Инники былаана улахан // «Саха Сирэ». — 1993. — Ыам ыйын 18 к.
* Антипина И. Сонун кинигэ // «Саха Сирэ». — 1995. — Олунньу 16 к.
# Чаппанда нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Чаппанда нэһилиэгэ — Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чаппанда (эбэтэр Чаппаҥда). Урукку аата Омолдоон нэһилиэгэ.
Улуус кииниттэн 24 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 880 киһи (2010 сыл), ол иһигэр Чаппанда - 873, Салтааны - 7.

# Чаппанда нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1914 сыл ахсынньы 25 күнүгэр төрөөбүтэ Овчинникова Александра Яковлевна (1914 — 2009), сэбиэт уонна партия үлэһитэ.
* 1937 сыл олунньу 1 күнүгэр төрөөбүтэ Иванова-Унарова Зинаида Ивановна, СГУ профессора, Арассыыйа уонна СӨ искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ.

# Чаппанда нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Акана (Ньурба улууһа)

Акана — Ньурба улууһун Акана нэһилиэгин киинэ.

# Акана (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Акана нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# Gorizont RT

Gorizont RT (сахалыы Горизонт РТ, толору нууччалыы юридическай аата Телекоммуникационная компания Горизонт РТ, толору норуоттар идентификатор аата Telecommunication company Horizon RT)
Саха Сиригэр 1992-2008 сыллаахха дылы үлэлии сылдьыбыт сотовай оператор GSM уонна GPRS, EDGE, 2G ситимигэр үлэлиирэ, ону таһынан спутниковай сибээһинэн Motorola тэрилтэни кытта бииргэ үлэлээн Саха Сирин хабара.
2008 сылтан 100% акциятын МТС атыылаһан ылбыта, 2010 сыллаахха окончательнай ликвидация барбыта.
Тэрилтэни МТС тэрилтэҕэ чэпчэки сыанаҕа атыылааһын, ону таһынан харчы сиэһинэ улахан коррупция скандалын таппыта.
# Үөскээһин битигэ

Үөскээһин битигэ (ивр. בְּרֵאשִׁית‎; гир. Γένεσις) диэн Танах уонна христиан Эргэ Ыйааҕын бастакы битигэ. Аан-дойду айааһынын, дьон-аймах эрдэтээҥҥи кэмин, Ыһыраайыл уонна дьэбэриэй дьоно өбүгэлэрин туһунан кэпсиир. Битик 50 бастаах уонна 1533 хоһоонноох.
Үөскээһин битигэ икки сороххо арахсар - бастааҥҥы история (1-11 бастар) уонна өбүгэ историята (12-50 бастар). Бастааҥҥы история Таҥара кимэ уонна дьон кинилиин сыһыана быһаарыллар. Таҥара үтүөнү гынан дьону айар. Онуоха дьон аньыыны оҥорбуттарын иһин Таҥара дьону эһэргэ сананар. Кырдьыксыт Нойу уонна кини дьиэ кэргэнин эрэ тыыппат. Онон Ной дьон-аймах ууһун салгыыр. Өбүгэ историята Таҥаранан талыллыбыт дьэбэриэй дьонун эрдэтээҥҥи кэмнэрин туһунан кэпсиир. Ной сыдьаана Абыраам төрөөбүт орунуттан (Ур хото) Таҥаранан бэриллибит Ханаан сиригэр тиийэн олохсуйар. Абыраам уола Ысхаак, сиэнэ Дьаакып. Дьаакып кэлин "Ыһыраайыл" диэн ааттанар. Кини биир уола Дьуоһуп дьэбэриэйдэри Египекка ыҥырар. Таҥара кинилэргэ улуу кэскили мэктиэлиир.
# HDI

HDI, КСИ, — Киhи сайдыытын индексэ (нууч. ИРЧП — Индекс развития человеческого потенциала) — ХНТ сыллааҕы глобальнай отчуота. Манна дойду төһө сайдыбытын көрдөрөллөр, демократия уонна экономика төһө баланса хамсаабытын учуоттуур.
# Яковлева Мария Егоровна

Яковлева Мария Егоровна — СӨ үтүөлээх агронома, РФ тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна.
1936 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1957 с. Комсомол киин комитетын путевкатынан кырыс уонна оһорбо сирдэри туһаҕа таһаарыы үлэтин кыттыылааҕа. 1961 с. Ленинградтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтун Сир оҥоһуутун салаатыгар старшай научнай сотруднигынан үлэтин саҕалаабыта. Инженер-почвовед, лаборотоия сэбиэдиссэйэ, агрохимлаборотория кылаабынай специалиһа.
РФ тыатын хаһаайыстатын туйгуна (1968). «Росгипрозем» институт Саха сиринээҕи отделын бочуотун кинигэтигэр киллэриллибит, СӨ үтүөлээх агронома.
# Билгэлээһин

Билгэлээһин - туох эмит ньыманан инникини өтө көрүү, туох буолуохтааҕын билэ сатааһын. Былыргыттан билиҥҥигэ дылы ханнык баҕарар омук култууратыгар баар көстүү. Араас, атын-атын эйгэлэр бэйэ-бэйэлэрин кытта туох эрэ ситимнээхтэр, онон биир эйгэҕэ буолар көстүү эбэтэр дьайыы атын эйгэҕэ эмиэ атыылыы көстүүллээх, дьайыылаах буолуохтаах диэн санааҕа олоҕурар.
Сахаларга Билгэ Хаан диэн айыылартан биирдэстэрэ.
Ааспыт олох-бу киһи төрөөбүт дойдутугар диэри олохсуйбут олох. Дьиҥинэн, ааспыт олох суох.
Хаарты оонньуулларыгар Европа араас чаастарыгар (итальянскай тарыып, француз тывата уонна Австрия Түөрүйэлэрэ) туттуллар Таро- колода каарталара үгүстэр күн бүгүн да оонньууллар. XVIII үйэ бүтүүтүттэн тарио туттуллубута уонна сэрэбиэйгэ туттуллубута.

# Билгэлээһин
## Билгэлээһин көрүҥнэрэ

* Хаартынан билгэлээһин
* Хиромантия - илии ньуурунан билгэлээһин
# Минерал уоҕурдуулар

Үүнээйигэ 70-ҥа чугаһыыр элемент баар. Олортон сорохторо - макроэлеменнар - үүнээйигэ наада буолуулара ахсаанынан улахан, атыннара - микроэлеменнар - наада буолуулара аҕыйах.
* Макроэлеменнар углерод, кислород, водород, азот, фосфор, сиэрэ, магний, калий, кальций.
* Микроэлеменнэр тимир, марганец, бор, алтан, цинк, молибден, кобальт о.д.а.
Үүнээйи ордук үс элемеҥҥэ - азокка (N), фосфорга (Р), калийга (К) наадыйар. Ол иһин промышленность итинник элеменнээх уоҕурдуулары элбэхтик оҥорон таһаарар.
Азот үрүҥэстэргэ баар. Азот тиийбэт буоллаҕына, үүнээйи күөх маассатын улаатыыта бытаарар, куһаҕаннык үүнэр, сэбирдэхтэрэ сырдык күөх эбэтэр саһархай өҥнөнөр. Азоттаах уоҕурдуу үүнээйигэ ордук саас наада буолар.
Фосфор үүнээйигэ барар аһыйыы-чөллөнүү процеһыгар кыттар нуклеин аһыыбаларын састаабыгар баар. Фосфор ордук үүнээйи репродуктивнай органнара (сибэкки, сиэмэ) ситэригэр уонна сайдарыгар туһалаах.
Калий фотосинтеһи түргэтэтэр уонна углевод мунньуллуутугар (сахардаах сүбүөкүлэҕэ - саахар, хортуоппуйга - крахмал) туһалаах. Туорахтаах культура умнаһын бөҕөргөтөн, бурдук отун охтубат оҥорор.
Тимир, марганец, бор о.д.а. микроэлеменнар үүнээйигэ бэйэлэрэ туспа суолталаахтар. Холобур, бор баар буоллаҕына, үүнээйи азоту, фосфоры уонна калийы туһаныыта тупсар. Алтан, марганец уонна цинк, аһыйыы-чөллөнүү процеһын түргэтэтэн, үүнээйи улаатарын күүһүрдэллэр. Тимир хлорофилл үөскээһинигэр кыттар.
Минерал уоҕурдуу үксэ (KCI, NaNo₃, NH₄NO₃) биир эрэ сүрүн аһылык элеменнээх буолар. Итинник уоҕурдуу судургу уоҕурдуу диэн ааттанар. Икки эбэтэр үс аһылык элеменнээх (N, Р, К) минерал уоҕурдуу ордук туһалаах буолар. Итинник уоҕурдууну кэлимсэ уоҕурдуу дииллэр. Минерал уоҕурдууну сатаан туһаныы үүнээйиттэн үрдүк үүнүүнү ыларга көмөлөһөр.
# Эбиэн (суолталара)

* Эбиэн - ырба
* Эбиэн (хаарты) - хаарты улууһа
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Попова Валентина Васильевна

Попова Валентина Васильевна, (Атырдьах ыйын 1 күнэ 1935с. – ахсынньы 23 күнэ 2005с.) Октябрьскай революция, Норуоттар Доҕордоһуулара орденнар кавалердара, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара, Методист-учуутал.

# Попова Валентина Васильевна
## Олоҕун олуктара

- Иркутскайдааҕы государственнай институт омук тылын салаатын бүтэрэн Бордоҥ орто оскуолатын омук тылын учууталынан, директоры иитэр үлэҕэ солбуйааччынан өр сылларга учууталлаабыта
- Республикаҕа биир бастыҥ лингафоннай кабинеты тэрийбитэ
- «Планета» интернациональнай доҕордоһуу кулуубун тэрийэн ситиһиилээхтик үлэлэппитэ
- «Нормандия-Неман» авиаэскадрилья историятын кулууп иитиллээччилэрэ үөрэтэллэрэ, араас республикалар оҕолорун кытта доҕордоһон суруйсаллара, аан дойду күөмчүлэнэн олорор норуоттарыгар көмөлөһүү акцияларын тэрийэллэрэ, ону сэргэ төрөөбүт кыраайы үөрэтиинэн дьарыктаналлара
- Оскуола иһинэн «Доҕордоһуу» музейын төрүттээбитэ
- «II Бордоҥ былыргыта уонна билиҥҥитэ”, “Кинилэр ааттара үйэ саас тухары умнуллубат» кинигэлэр ааптардара.

# Попова Валентина Васильевна
## Наҕараадалара

- «Октябрьскай революция” орден
- “Норуоттар Доҕордоһуулара” орден
- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
- Учууталлар учууталлара
- Методист-учуутал
# Кыракый күүдээх

Кыракый күүдээх (лат. Sorex minutissimus, нууч. Крошечная бурозубка) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар кылгас тумустаах кыра күүдээх. Аччыгый күүдээхтэн арыый кылгас муннунан, кылгас кутуругунан уонна тииһин оҥоһуутунан уратылаах уонна арыый кыра. Атын күүдээхтэртэн кыра.
Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Сууккаҕа аһыыр аһылыгын ыйааһына бэйэтин ыйааһынын 2-4 төгүл куоһарар.
Саха АССР Кыһыл кинигэтигэр киллэриллибитэ. 3-с хаттыгас.

# Кыракый күүдээх
## Өссө маны көр

* Орто күүдээх,
* Бөдөҥ тиистээх күүдээх,
* Тэҥ тиистээх күүдээх,
* Аччыгый күүдээх,
* Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх,
* Уһун тумус
* Куторалар уустара
# Великая Дымерка

Великая Дымерка (укр. Велика Димерка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 9 606 (2012).
# Соҕуруу Дакота

Соҕуруу Дакота (ааҥл. South Dakota)
# Мэчиэт

Мэчиэт (араб. مَسْجِد‎ [ˈmæsdʒɪd] — «үҥэр-сүктэр сир») — ислаам итэҕэллээхтэр таҥараҕа үҥэр тутуулара, дьиэлэрэ.

# Мэчиэт
## Тыл үөскээһинэ

Тыл ис хоһоонун үксүн арааб тылыгар "сиргэ диэри тоҥхойон үҥүү-сүктүү" диэн ис суолталаах тылынан быһаараллар.
Иккис суолтата "бээтинсэҕэ мустан үҥүү" диэн буолуон сөп.

# Мэчиэт
## Историята

Мусулмааннар мэчиэккэ элбэх буолан мустан үҥэллэр. Ону таһынан мунньахтар, ислам үөрэҕэ ыытыллыан сөп.
Бастакы мэчиэт Кааба этэ. Таҥара илдьитэ Муhаммед этэринэн Кааба кэнниттэн Иерусалимнааҕы аль-Акса мэчиэтэ тутуллубут. Бу икки мэчиэти сэргэ Мединатааҕы мэчиэт аан дойду мусулмааннарын ытык сирдэрэ буолаллар.

# Мэчиэт
## Мэчиэт дьиэтин тутула

Мэчиэт булгуччу Меккаҕа баар Кааба диэки хайыһан туруохтаах (хибла).

# Мэчиэт
## Мэчиэккэ сылдьыы сиэрэ-туома

* Кэлбит киһи таҥаһа дьүөрэтэ суох буоллаҕына эр киһиэхэ халаат, дьахтарга хиджаб кэтэригэр этиэхтэрин сөп.
* Атах таҥаһын устан баран киириллэр.
* Үгэс быһыытынан анал сиэри-туому тутуһан суунуллуохтаах.

# Мэчиэт
## Чахчылар

* Сир үрдүттэн саамай үөһэ баар мэчиэт - Дубаайдааҕы Бурдж-Халиф башня иһигэр баар.
* Саамай хотугу мэчиэт Норильскай куоракка баар.
* Бүтүннүү түннүк тааһыттан тутуллубут мэчиэт Ииндийэҕэ баар.
* Кыыллартан куоскалар эрэ мэчиэккэ киирэллэрэ көҥүллэнэр.

# Мэчиэт
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ ctur
* ↑ (анг

# Мэчиэт
## Литэрэтиирэ

* Али-заде, А. А. Масджид // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — С. 504.
* Мечеть — статья из Большой советской энциклопедии
* Власов В. Г. Мечеть // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — СПб.: Азбука-классика, 2006. — Т. V: Л — М.. — 768 с: ил. + вкл с.
* Жуковский В. И., Копцева Н. П. Искусство Востока. Индия: Учеб. пособие. — Красноярск: Краснояр. гос. ун-т, 2005. — 402 с. — ISBN 5-7638-0575-5
* Мечеть / Стародуб Т. Х. // Меотская археологическая культура — Монголо-татарское нашествие. — М. : Большая российская энциклопедия, 2012. — С. 193—196. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 20). — ISBN 978-5-85270-354-5.
* Stachowski M.: Slawische Bezeichnungen für Moschee unter besonderer Berücksichtigung des Polnischen, Schlesischen, Tschechischen und Slowakischen. ‒ Janyšková I. / Karlíková H. / Boček V. (ed.): Etymological research into Czech (=Studia Etymologica Brunensia 22), Brno 2017: 361—369
# Уолба нэһилиэгэ (Таатта улууһа)

Уолба нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уолба.
Улуус кииниттэн 33 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 530 киһи (2007 сыл).

# Уолба нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Неустроева Анна Денисовна (03.02.1903—30.11.1947) — оҕо суруйааччыта, сахаттан бастакы дьахтар суруйааччы.
    Егорова Анна Ивановна (28.11.1915—31.08.1995) — саха норуодунай артыыһа, саха оператын бастакы идэлээх режиссер.
    Кузьмин Макар Иванович — Макаар Хара (26.04.1915—26.08.1981) — поэт, тылбаасчыт.
# Николаев Дмитрий Николаевич

Николаев Дмитрий Николаевич - 1927 сыллаахха Ньурба оройуонун уруккута Кукаакы билиҥҥитэ Бордоҥ нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ, тыыл, үлэ, государственнай сулууспа ветерана, журналист, республикаҕа бэчээти тэрийээччилэртэн, сайыннарааччылартан биирдэстэрэ.
Маалыкай сэттэ кылаастаах, Ньурба орто оскуолатын уонна Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрэн, 1947 сылтан Маалыкай оскуолатыгар учууталынан, онтон үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитин кэннэ, советскай-партийнай үлэҕэ көһөрбүттэрэ. Ол курдук ЫБСЛКС райкомун отделын сэбиэдиссэйинэн, оройуон хаһыатын редакторынан, кылгас-кылгастык үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын ситэриилээх комитетын председателинэн, ССКП Ньурба оройуонунааҕы комитетын бастакы секретарынан үлэлээн ааспыта.
Онтон 1962 сылтан «Кыым» хаһыат редакторын солбуйааччынан, салгыы 1991 сылтан кылаабынай редакторынан уһуннук үлэлээбитэ. 1994-2000 сылларга Саха Республикатын Президенин уонна Правительствотын Администрациятыгар кылаабынай специалист быһыытынан, онтон 2000 сылтан Республика Ытык кырдьаҕастарын Үрдүкү Сүбэтин (Высший Совет старейшин Ытык Сүбэ) эппиэттээх секретарынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. 1963-1991 сылларга Саха АССР норуодунай хонтуруолун комитетын чилиэнинэн талыллан үлэлии сылдьыбыта. Кини Емельян Ярославскай аатынан уонна «Кыһыл көмүс бөрүө» диэн республиканскай журналистскай бириэмийэ лауреата буолбута. Элбэх кинигэлэри суруйбута, араас темаларга тыһыынчанан ыстатыйалар автордара буолбута.
Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун, ССРС, Саха АССР народнай хонтуруолун комитеттарын, ССРС, РФ, Саха Республикатын журналистарын союзтарын Бочуотунай грамоталарынан хаста да наҕараадаламмыта.
Д.Н.Николаев РСФСР уонна Саха АССР культураларын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС уонна Саха Республикатын араас медалларын, знактарын кавалера, «Республика Ытык кырдьаҕаһа» бэлиэ хаһаайына, Ньурба улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
# Мандарин

?Мандарин :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Plantae |
| Отдел: | Magnoliophyta |
| Кылаас: | Magnoliopsida |
| Аймах: | Sapindales |
| Кэргэн: | Rutaceae |
| Уус: | Цитрусовайдар |
| Көрүҥ: | C. reticulata |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Plantae алпаабытынан]]
Мандарин диэн фрукта арааһа. Апельсиҥҥа сыһаннах гынан баран бытархай уонна ыраастыыга чэпчэки.
Халыып:Biology-stub
# Гуринов Иван Васильевич

Гуринов Иван Васильевич, (1937 с сэтинньи 5 күнэ – от ыйын 25 күнэ 2018 с.), Педагогическай үлэ ветерана, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.

# Гуринов Иван Васильевич
## Олоҕун олуктара

1966 с. - Бордоҥ оскуолатын физкультура учууталынан үлэлиир. Иван Васильевич ыытар куруһуогар оҕолор аһара умсугуйан туран сылдьаллара. 1967 с. улууска ыытыллар туризм күрэхтэһиитигэр 1-кы миэстэни ылан, республикаҕа кыттар чиэһи ылаллар. Бордоҥ туристара республикаҕа бастаан, Иркутскай-Байкал, Москва-Ульяновскай маршруттарынан баран күүлэйдээн кэлэллэр
1987 – 2004 сс – Бордоҥ орто оскуолатын директора. Кини үлэлиир сылларыгар оскуола материально-техническай базатын, оҕо айар дьоҕурун сайыннарыыга үлэ күүскэ барбыта. Компьютернай кылаас аһыллан, информатизация сайдыытын төрүтэ оҥоһуллубута. 2004 сыллаахха саҥа икки этээстээх оскуола үлэҕэ киирбитэ.

# Гуринов Иван Васильевич
## Наҕараадалара, ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна,
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала,
* Үөрэҕирии бочуоттаах ветерана,
* Саха АССР учууталларын VII съеһин делегата (1968 с.),
* «Улэҕэ килбиэнии иһин» орден кавалера,
* Россия географической обществотын чилиэнэ,
* Педагогической улэ ветерана.
# Чэчиэн тыла

Чэчиэн тыла (чеч. Нохчийн мотт, чеч. лат. Noxçiyŋ mott) — наах тылларыттан биирдэстэрэ.
Чэчиэн тыла Чечен өрөспүүбүлүкэтигэр уонна Дагестан Хасавюрт оройуонугар тарҕаммыт. 2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн, бу тылы билээччилэр ахсааннара Арассыыйаҕа 1 360 000 кэриҥэ киһи эбит.
Чэчиэн тылынан Чечняҕа («Даймохк») уонна Дагестааҥҥа («Нийсо-Дагестан») хаһыаттар тахсаллар.

# Чэчиэн тыла
## Суруга-бичигэ

Ислаам тарҕаммытын кэннэ, арааб суруга-бичигэ киирбитэ. Имаам Шамиль арааб суругун-бичигин чэчиэн тылыгар сөпсөһүннэрэн анал суругу-бичиги киллэрбитэ, онто 1926 с. дылы туттуллубута. Ону таһынан чэчиэннэр уустарын устуоруйатын суруйар кинигэлэрэ «тептаардар» эмиэ арааб алпабыытынан суруллубут этилэр. Бу кинигэлэри үксүн НКВД 1944 сыллаахха суох гыммыта.
1925 сыллаахха чэчиэн алпабыыта латыыҥҥа көһөрүллүбүтэ, онтон 1938 свллаахха кириллицаҕа.
1992 с. Ичкерия (ЧРИ) парламена латыын алпабыытыгар көһөр туһунан сокуон ылыммыта да, 1994 с. сэрии саҕаланан бу сатамматаҕа. Билигин бу алпабыыт туттуллубат.