yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Степанов Алексей Васильевич

Алексей Васильевич Степанов — Бастакы Күүлэккэ аан бастаан оскуола арыттарбыт киһи.
1 Күүлэт төрүт олохтооҕо. 1909 сыллаахха Эприсиэй уонна Баһылай Степановтарга бастакы оҕонон күн сирин көрбүтэ. Бииргэ төрөөбүттэр иккиэлэр. Быраата Петр Васильевич — үлэ, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, методист учуутал этэ.
Алексей Васильевич эдэр сааһа Сэбиэскэй былаас нэһилиэк олоҕор үөрэх, сайдыы суолугар күүскэ ылсыбыт кэмигэр ааспыта. Үөрэҕэ суох эрээри, олус дириҥ өйдөөх-санаалаах эдэр киһи, бар-дьон олоҕун тупсарарга олоҕун бүүс-бүтүннүү анаабыт киһи. Салайар үлэтин 25 сааһыттан, 1964 сылтан, нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыттан саҕалаабыт.
Нэһилиэккэ саамай активнай үлэһит ыччаты комсомол райкомунан комсомолга ылыы 1932 сыллаахтан саҕаламмыт. Бастакы комсомолларынан Андреев Павел Николаевич (Марбыкы), Иванов Егор Егорович, Семенов Иван Федорович, Спиридонов Прокопий Егорович, Софронов Гаврил Николаевич уонна Степанов Алексей Васильевич буолаллар. Ол эрээри, бастыҥ комсомолецтары араас эппиэттээх үлэлэргэ ыыталааннар, 1937 сыллаахха диэри комсомольскай тэрилтэ суох эбит.
Эдэр Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ, активнай комсомолец Степанов Алексей Васильевич, 1935 сыл Көтөх күөлгэ Уһун тумуһаҕар ыччаты көҕүлээн, Уһун Байбал балаҕаныгар сыһыары ампаар дьиэни туттаран, нэһилиэккэ бастакы начаалынай оскуоланы астарбыт. Бу оскуолаҕа барыта тоҕус оҕо үөрэммит.
Алексей Васильевич 1937 сыллаахха сэбиэскэй тутуу курсугар кэлэн, Сэбиэккэ салгыы бэрэссэдээтэллээбит уонна Сууртаахха саҥа тутуллан эрэр оскуоланы ситэртэрэн Өктөөп бырааһынньыгын кэннэ үлэҕэ киллэрбит. Оскуола — ыччат мустар, үлэлиир, олохтоохтор бырааһынньыктыыр культурнай кииннэрэ буолбут. Бу сылларга Алексей Васильевич саҥа тэриллибит комсомольскай тэрилтэҕэ сэкирэтээринэн үлэлээбит. Нэһилиэк бары агитационнай иитэр-үөрэтэр үлэтигэр активнай кыттыыны ылаттаабыт.
1939 сыллаахха комсомольскай тэрилтэ 36 чилиэннэммит уонна бэйэтэ улахан тэрилтэ буолбут. Туох баар нэһилиэккэ ыытыллар үлэлэр олохтоох комсомоллар көҕүлээһиннэринэн, сатабыллаах салалталарынан ыытыллалара. Ити бириэмэҕэ кинилэр иннилэригэр чэпчэкитэ суох соруктар тураллара:
* Үөрэҕэ суохтары ааҕар-суруйар оҥоруу. Ыаллар дьиэлэриттэн хотоннорун араартарыы, дьиэ кэргэн ыраастык туттан олоруута, сыстыганнаах ыарыылартан сэрэтэр үлэлэр;
* Нэһилиэнньэҕэ партия уонна сэбиэскэй правительство ыытар политикаларын өйдөтөн саҥа тэриллибит тыа хаһаайыстыбатын артыалларын бөҕөргөтүү;
* Олохтоохтортон дойду көмүскэлэ бөҕөргүүрүгэр түһээннэри хомуйуу, заемнарга суруттарыы, онтон да атыттар;
Бу түбүктээх үлэлэри Алексей Васильевич сэкэритээрдээх комсомольскай тэрилтэ уонна оччотооҕу ыччат сурдээх көхтөөхтүк толороллорун туһунан кырдьаҕас көлүөнэ ахтыыта уонна архивнай комсомольскай боротокуоллар кэрэһэлииллэр.
# MX Linux

MX Linux (Эм Экс Линукс), операционнай система Linux төрдүлээх, Debian тутулун тутуһар. 2014 сыллаахтан айыллыаҕыттан элбэх киһи Аан Дойдуга туттар, бэйэтэ улахан түмэл дьонноох уонна сүгүрүйээччилэрдээх.

# MX Linux
## Системнай көрдөбүлэ

Официал сүрүн саайта https://mxlinux.org/
# Григориан халандаара

Григорий халандаара (Григорий халандаара) диэн омуктар ыккардыларынааҕы олохтоох халандаар. Аан бастаан Калабрия доктора Алоизиус Лилиус туттууга ылынар санааны эппитэ, онтон алтынньы 15 күнүгэр 1582 сыллаахха Папа Григорий XIII уурааҕынан (Inter gravissimas булла) ылыныллыбыта уонна кини аатынан ааттаммыта.
Григорий халандаара Юлий халандаарын реформата буолар уонна кини сыллар нүөмэрдэниилэрин систиэмэтин салҕыыр, ол эбэтэр Исус төрүөҕүттэн ыла. Бу даата кэннинээҕи сыллар "anno Domini" эбэтэр "Биhиги эрабыт" диэн бэлиэтэнэллэр, онтон бу даата иннинээҕи сыллар "Христос иннинэ" эбэтэр "Биhиги эрабыт иннинэ" диэн бэлиэтэнэллэр.
Григорий халандаара Юлий халандаарынаааҕар тропик сылыгар быдан чугас буолан ордук чопчу. Сир Күнү тула эргийэригэр олоҕурар, онон биир эргиирэ (цикл), ол аата Күнү тула биирдэ эргийэрин уһуна 365,2425 сууккаҕа тэҥнэһэр. Григор халандаара 400 сылга 97 ордук сыллаах (97/400 = 0.2425).
Арассыыйаҕа Григорий халандаара 1918 сыллаахха тохсунньу 24 күнүгэр тахсыбыт РСФСР совнаркомун дэкириэтинэн киллэриллибитэ — 13 суукка эбиллибитэ. Онон, бу дэкириэтинэн 1918 сыл тохсунньу 31 күнүн кэнниттэн 1918 сыл олунньу 14 күнэ буолбута. Докумуон толору аата — «Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтигэр арҕаа европа халандаарын киллэрии туһунан дэкириэт» (нууч. Декрет о введении в Российской республике западноевропейского календаря).
# Аччыгый Ат (сулустар бөлөхтөрө)

Аччыгый Ат. (латыынныы Equuleus, Equ) — хотугу халлаан сулустар кыра бөлөхтөрө. Халлааҥҥ 71,6 квадрат кыраадыс иэннээх, 14 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйаҕа бүттүүн көстөр. Атырдьах ыйыгар ордук көстөр.

# Аччыгый Ат (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Гиппарх киллэрбитэ, Клавдий Птолемей «Альмагест» диэн каталогар «Ат Баһа» диэн ааттаах.
Гириэк номохторо Хирон кыыһын ахталлар, кини ыараханын кистээри Посейдон акка кубулуппута.
Атын номоҕунан Килар аты, Пегас быраатын, Гермес Диоскурдарга бэлэхтээбитэ.
# Сьерра-Невада (Испания)

Сье́рра-Нева́да (исп. Sierra Nevada — «хаардаах сис») — Пиреней тумул арыы соҕуруу өттүгэр баар хайа сиһэ, Кордильера-Бетика сорҕото. Андалусияҕа, киирсэр. Үрдүкү чыпчаала — Муласен хайа, 3478 м.

# Сьерра-Невада (Испания)
## География

Сис уһуна 80 км, кэтитэ — 15 - 30 км. Соҕуруулуу-арҕааттан хотугулуу-илин сытар. Сис балачча уһун сорҕото 3 тыһ. м ордук үрдүктээх. Муласен хайаҕа Европа саамай соҕурууҥу тарыҥа баар эбит (Корраль-де-ла Велета), 1913 сыллаахха ууллубут.
Сис соҕуруу өттүттэн хас да кыра сис арахсар. Ол систэри уонна кинилэр ыккардыларыгар сүүрэр үрэхтэри Альпухарра диэн ааттыыллар. Сьерра-Невада отугу эниэтиттэн Хениль өрүс саҕаланар (Гвадалквивир салаата).
# Нерон

Нерон (лат. Nerō(nis)) — Былыргы Риим импэрээтэрэ.
37 сыллаахха төрөөбүт, 68 сыллаахха өлбүт.
# .ke

.ke диэн Кения үрдүк таhымнаах ил домена.
# Mitsui Group

Mitsui Group (三井グループ, Митсуи Груп), Дьоппуон биир улахан тэрилтэтэ. Аан Дойдуга биир саамай бөдөҥ тэрилтэ, элбэх барыстаах уонна харчылаах тэрилтэлэр бөлөхтөрүгэр киирэр. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
2022 сыллаахха Аан Дойдуга саамай бөдөҥ бизнес империя тутааччы (743 тэрилтэни толору бас билиитэ, 1902 тэрилтэни совместнай салайыыга кыттар. Уопсай салайар актива - 21 триллион доллар, ол эбэтэр планета 4/1 хапытаала).
Салалтата — Токио.
Mitsui Group Аан Дойдуга биир улахан финансово-индустриальнай конгломерат буолар, ону таһынан биир сүрүн планета инвестиционнай гигана буолар. Mitsui бас билиитигэр 743 тэрилтэ киирэр 132 омук сиригэр, ону таһынан Fortuna 500 иһигэр киирэр тэрилтэлэр акцияларын 10% бас билэр. Онон сибээстээн, Митсуи Груп империята Аан Дойдуга биир саамай күүстээх тэрилтэ буолар.
Митсуи Груп тэрилтэни аатырбыт самурайдар төрүттээбиттэрэ, аатырбыт Митсуи бизнес-мафията.
Билиҥҥи кэмҥэ Митсуи Груп иһигэр киирэр тэрилтэлэр планета үрдүнэн бары бизнес секторга бааллар, холобура киниэхэ киирэр 800 тэрилтэлэртэн биллэллэрэ: Panasonic, Samsung, Xiaomi, Asahi Glass, BHP Billiton, Vale SA, Toshiba, Pfizer, Swarovski, Yamaha, Coca Cola Company уонна да атыттар, ол быыһыгар икки сир шаарын үрдүнэн бастыҥ Америка медиаимпериалара WarnerMedia уонна Walt Disney. Тутуу тэрилтэлэрэ Liebherr, Sany, Bosch, Siemens, Electrolux, Makita, Штиль, CAT, микропроцессордар Intel, AMD, Nvidia, аудио система эйгэтигэр Onkyo, Pioneer, Dolby, JBL. страхования эйгэтигэр Metlife, уонна да атын эйгэлэргэ, ол быыһыгар оптическай уонна байыаннай эйгэҕэ Konica Minolta, Canon, Nikon, Leica, Olympus, Alcon, Ricoh, Tamron, Sigma Corporation, TDK, Polaroid, Cisco, Dell, Sharp, Foxconn, Raytheon, ас эйгэтигэр бизнес салаата Nestle, General Mills, KraftHeinz.
Онон сибээстээн Митсуи империатын клана бэйэтэ уонна атын тэрилтэлэр акцияларын нөҥүө планета 40-60% экономикатын тутар.
Кинини кытта сүрүн конкуреннара бизнес империа оҥороллорунан биллэр BlackRock уонна SoftBank буолаллар.
Биир бөдөҥ бизнес империя тутааччы өссө Sumitomo Group уонна Sony буолаллар.

# Mitsui Group
## Өссө маны көр

* Кеирецу (系列, keiretsu)
# Попов Димитриан Дмитриевич

Попов Димитриан Дмитриевич (1827-1896) – Протоиерей Димитриан (Димитриан аҕабыыт) Боотуруускай улууһун Ытык Күөлүгэр 1851 сыллаахха бэйэтэ туттубут балаҕаныгар, төлөбүрэ суох чааһынай оскуола аһан үөрэххэ сыһыаннаах уолаттары мунньан, аан бастаан саха тылын уонна грамматикатын үөрэтэр. Бу үс кылаастаах оскуоланы бүтэрбиттэр дириҥ билиини ылаллара, үгүстэр уобаласка биллиилээх дьон буолбуттара, кинилэртэн Константин Оросин аатырбыт “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхону суруйбута. Димитриан эдэр эрдэҕиттэн аҕатын (дьякон), эһэтин (миссионер) көмөлөрүнэн саха тылын мунньубут уонна туох суолталаахтарын нууччалыы тылбаастаан иһэр эбит, ол курдук үйэтин тухары саха тылдьытын оҥорорунан дьарыктаммыт.Итини таһынан остуоруйалары, үһүйээннэри, олоҥхолору, өс хоһооннорун, таабырыннары уо.д.а. суруйталаабыт. Кини этэринэн оччолорго Европаҕа француз тылынан кэпсэтэллэрин курдук, саха тылынан Илин Сибииргэ Туруханскайтан Сахалиҥҥа тиийэ кэпсэтэллэр эбит. Таҥара үөрэҕэр сыһыаннаах тылбаастара Петербурга, Дьокуускайга, өлбүтүн кэннэ Москваҕа, Казаньҥа бэчээттэммиттэрэ. Димитриан 1881 сыллаахха политическай сыылынай Э.К. Пекарскайы тылыгар киллэрэн, тылдьыты хайдах оҥорору үөрэтэн, баай уопутуттан бэрсэн баран үйэтин тухары муспут, күтүөтүн, сиэнин көмөлөһүннэрэн үлэлээбит үлэтин бэлэхтээбитэ киһини сөхтөрөр уонна хара өлүөр диэри бу тылдьыкка көмөлөспүтэ.Билигин бу Э.К.Пекарскай “Словарь якутского языка” диэн үлэтинэн нууччалар, сахалар эрэ буолбакка Аан дойду тюркологтара бары туһаналлар. Димитриан аҕабыыт суруйар идэтин таһынан иконалары уруһуйдуура, маска оһуордары оҥортуура. Итэҕэли күүскэ ылыммыт киһи быһыытынан биллэ-көстө сатаабата, дьоҥҥо барытыгар үчүгэй сыһыаннааҕа. Олорор дьиэ-уот, иһэр уу ырааһын хонтуруоллуура, дьону бурдук ыһарга, килиэп буһарарга үөрэтэрэ, уоспа ыарыытын эмтиирэ. Уоспаны утары быһыы (прививка) оҥорон ыарыы тарҕаныытын тохтоппута.

# Попов Димитриан Дмитриевич
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.Н. Тарабукин “Хотун Төҥүлү тула”, Дьокуускай, «Сайдам», 2007 с.

# Попов Димитриан Дмитриевич
## Өссө маны көр

Сахаларга христианство киириитэ
# Перчин Вахиде

Вахиде Перчин (туур. Vahide Perçin) (1965 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр төрөөбүтэ, Измир куорат, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок норуотун биллиилээх артыыһа. Киинэҕэ уонна тыйаатырга оонньуур.

# Перчин Вахиде
## Биографията

Вахиде Перчин ХХ үйэ саҕаланыытыгар грецияттан Турциюҕа куотан кэлбит эмиграннар оҕолоро буолар. Аҕата улахан массыына суоппара, ийэтэ дьиэҕэ олорор хаһаайка этэ.
Вахиде орто оскуоланы ситиһиилээхтик үөрэнэн бүирэн баран ойуулуур дьүһүннүүр ускуустуба факультетыгар тыйаатыр салаатыгар туттарсан үөрэххэ киирбитэ.

# Перчин Вахиде
## Биографията
### Карьерата

Аан бастаан үөрэҕин бтүрэн баран тыйаатырга үлэҕэ киирбитэ, артыыс быһыытынан. Онтон 2003 сыллаахха Стамбул куоракка көһөн кэлбитэ уонна сотору буолан баран «Сказка о Стамбуле» диэн киинэ сэрийээлигэр оруолламмыта. Ол кэнниттэн кини «Назвала я её Фериха» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ Зехра оруолун оонньоон, көрөөччү киэҥ эйгэтигэр биллэн көстөн, аатыран сураҕынан барбыта. 2013 сыллаахха кини «Великолепный век» сэрийээлгэ уһуллан саҕалаабыта. Кини ол саҕана хат буолан киинэҕэ уһуллартан батыммыт Мерьем Узерли диэн артыыһы солбуйбута. 2016 сыллаахха "Мама" диэн ааттаах дьоппуон омук киинэтин үтүгүннэрэн оҥорбут реймейк киинэҕэ сүрүн оруолу оонньообута. .

# Перчин Вахиде
## Тус олоҕо

1991 сылаахха Вахиде Алтан Гёрдюм диэн артыыс киһиэхэ эргэ тахсыбыта. Кинилэр иккиэн бииргэ Измир куорат тыйаатырыгар үлэлээбиттэрэ. Хас та даҕаны киинэлэргэ бииргэ уһуллубуттара. 1994 сыллахаха Ализе диэн кыыстаммыттара. 2013 сыллахха арахсыбыттара, Вахиде кыыс эрдэҕинээҕи араспаанньатын төттөрү ылыммыта.
# Pontiac

Pontiac диэн General Motors оҥорор массыына брэнда, 1926 тэриллибитэ. Атыыланар дойдулара АХШ, Канада уонна Мексика.
# 1095

1095 сыл.

# 1095
## Туох буолбута

* Сэтинньи 27 — Рим папата Урбан II Клермоннааҕы собуорга Бастакы Кириэстээх бохуоту биллэрбит. 1099 сыллаахха кириэс сүгээччилэр Иерусалимы сэриилээн ылбыттара. Түмүгүнэн хас да кыра судаарыстыба олохтоммута, ол иһигэр Иерусалим саарыстыбата.
# Кантри

Кантри (эбэтэр кантри мүзик, ааҥл. country music), ырыа биир көрүҥэ, 1800 сыллардаахха ааспыт үйэҕэ үрүҥнэр уонна харалар Оклахома, Теннеси, Техас штаттарыгар төрүттээбиттэр. Сүрүннээн гитараннан оонньонор ырыа. Устунан ковбой (ааҥл. cowboy) ырыата буолар, Америка поп культурата.
# Чарай

Чарай эбэтэр кэҕэй — кыыл үөскэҕин хаата.
# Call of Duty: Warzone

Call of Duty Warzone диэн саҥа онлайн оонньуу.
Call of Duty: Warzone — мультиплатформалаах free-to-play көмпүүтэр оонньуута, жанра: элбэх киһи оонньуур шутер уонна хоруол кыргыһыыта, оҥорооччу: Infinity Ward уонна Raven Software, 2020 сыл кулун тутар 10 күнүгэр Activision ПК-га, PlayStation 4 уонна Xbox One платформаларга таһаарбыта.
Онлайн-сэрии биир кыргыһар хонууга (Верданскай диэн өйтөн толкуйдаммыт куоракка) платформаттан тутулуга суох 150—200 оонньооччу ыккардыгар барар.
# Л.А. Попов аатынан Арыылаах орто оскуолата

Л.А. Попов аатынан Арыылаах орто оскуолата Сунтаар улууһун Уһун Күөл сэлиэнньэтигэр баар орто оскуола

# Л.А. Попов аатынан Арыылаах орто оскуолата
## Оскуола остуоруйата

1930с. БСК(б) КК-та "Булгуччулаах бүттүүн алын сүһүөх үөрэхтээһин туһунан" уурааҕы ылыммыта. 1932 с. оскуолаҕа үөрэтэр программалар саҥалыы оҥоһуллубуттара, саҥа үөрэх кинигэлэрэ бэчээттэммиттэрэ. Ити соругу толоруу Саха сирин уһук нэһилиэктэригэр иннилэригэр эмиэ турбута. 2-ч Дьаархан нэһилиэгэр (билиҥҥи Арыылаах нэһилиэгин сирэ-уота эмиэ киирэрэ) 1931-32 үөрэх сылыгар 2 бөлөхтөөх оскуола аһыллыбытын туһунан 1932 с. балаҕан ыйын 19 күнүгэр оскуола бастакы дириэктэрин Лазарев Афанасий Андреевич 1932-33 үөрэх сылынааҕы отчуотуттан биллэр. Оскуола бастакы дириэктэрэ - Лазарев А.А., бастакы учууталлар - Томская Е.И., Васильев А.Н. Оскуола бастакы дьиэтинэн Л.А. Попов аҕата Попов Андрей Николаевич күһүн отордуур сиригэр, Кулуһуннаах сыһыытын хоту эҥэригэр турбут дьиэтэ-уота буолбута. 1932 сыллаахха 145 оҕо үөрэнэн саҕалаабыт, ону таһынан оскуола учууталлара 33 улахан киһини ааҕарга, суруйарга үөрэппиттэрэ. 1933 сыллаахха оскуола алын сүһүөх оскуолата буолбута, дириэктэринэн Колесников Г.А. анаммыта. 1935-36 үөрэх сылын түмүгүнэн оҕо ахсаана 189 буолбута. 1939-40 үө.с. 5-с кылаас, 1940-41 үө.с. 6-с кылаас, 1942-43 үө.с. 7-с кылаас аһыллан ситэтэ суох орто оскуола буолбута. 1970-71 үө.с. орто оскуола буолбута.
* ↑ Титов Н.Я. Арыылаах нэһилиэгин историята. М., 2015
# Алтай кыраайа

Алтай кыраайа :
| Алтай кыраайын былааҕа Алтай кыраайын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Барнаул |
| Иэнэ | 167 996 км² км² |
| Дьонун ахсаана | 2 398 751 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Сибиир |
| Экономическай оройуона | Арҕаа Сибиир |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Томенко Виктор Петрович |
| Кэм зоната | +4 |
Алтай кыраайа — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Барнаул.
1937 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр үөскээбитэ.
# Соруокалар уустара

Соруокалар уустара (лат. Pica, нууч. Род Сороки) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 көрүҥ баар: Соруока.

# Соруокалар уустара
## Өссө маны көр

* Кукаакылар уустара,
* Күөх соруокалар уустара,
* Ньокоокуйдар уустара,
* Оҥололор уустара,
* Тураахтар уустара
# Б. э. и. 340 сыл

Биһиги эрабыт иннинэ 340 сыл — Б. э. и. IV үйэ сыла.

# Б. э. и. 340 сыл
## Туох буолбута

* Аныгы Греция хоту өттүгэр 1962 сыллаахха тохсунньу 15 күнүгэр Дервени папируһа булуллубута, Дьобуруопаҕа көстүбүт рукописьтартан саамай эргэлэрэ, бу сыл суруллубут.
# Netflix Animation

Netflix Animation – АХШ аралдьыйыы уонна анимация тэрилтэтэ. Аан Дойдуга сүрүннээн Эуропа бииргэ төрүттээбит компаниялара, Аан Дойдуга сүрүннээн сахарнай диабет утары эмнэри Netflix оҥорор, ону таһынан сүрэх эмтэрин.
# Подойницына Ирина Ивановна

Подойницына Ирина Ивановна — социология билимин доктора, профессор, политика билимнэрин Академиятын чилиэн-корреспондена.

# Подойницына Ирина Ивановна
## Олоҕун олуктара

* 1956 сыллаахха алтынньы 5 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1979 с. — А.А. Жданов аатынан Ленинград государственнай университетын журналистика факультетын бүтэрбитэ.
* 1979—1988 сс. — «Индустрия Севера», «Молодежь Якутии», «Молот» (Ростов-на-Дону к.) хаһыаттар корреспонденнара, «Северовостокхиммонтаж» трест инженера.
* 1988—1990 сс. — тыл, литература уонна история Институтун младшай научнай үлэһитэ.
* 1990—1993 сс. — Санкт-Петербург государственнай университетын аспирана.
* 1993 с. — социология билимин кандидатыгар «Этнокультурные стереотипы производственного поведения в трудовых коллективах (на примере трудовых коллективов Республики Саха (Якутия)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1993—1994 сс. — тыл, литература уонна история Институтун научнай үлэһитэ.
* 1994—1998 сс. — гуманитарнай чинчиййи Институтун социологияҕа уонна быраапка салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1998—2000 сс. — Санкт-Петербург государственнай университетын докторана.
* 2001 с. — социология билимин докторыгар «Анализ региональной социальной стратификации (на материале РС(Я)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2001—2003 сс. — гуманитарнай чинчийии Институт региональнай социологияҕа Киинин салайааччыта.
* 2003 сылтан — Саха государственнай университетыгар финансово-экономическай Институтка социология кафедратыгар преподаватель.
* 2004 с. — профессор аата иҥэриллибитэ.
Подойницына И.И. — 41 научнай үлэ ааптардара.

# Подойницына Ирина Ивановна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Этнокультурные стереотипы трудового поведения в сфере производства» (Новосибирск, 1995) - монография.
* «Общество открытых классов. Очерки о моделях социальной структуры» (Новосибирск, 1999) - монография.
* «Современное состояние общественных движений в некоторых административных центрах Канады и Республики Саха (Якутия)» - брошюра.
Ыстатыйалара
* «Особенности адаптации переселенцев из Крымской области в селах Якутии» (Сб.: «Межнациональные отношения в регионе»; в соавт. с Е.Е. Алексеевым. — Якутск, 1990).
* «Этнические особенности трудового поведения в условиях Севера» (Сб.: «Человек и Север. Исторический опыт, современное состояние, перспективы развития».— Ч. 2.— Якутск, 1993).
* «Этнокультурные особенности трудового поведения в сфере производства» (Сб.: «Национальная политика в регионе». — Якутск, 1993).
* «Модели социальной стратификации в меняющемся мире» (Сб: «Этносоциальное развитие Республики Саха (Якутия): потенциал, тенденции, перспективы».— Новосибирск, 2000).
* «Модели социальной стратификации: история и современность» (Сб.: «Проблемы теоретической социологии».— СПб., 2000).
# МТС

ОАО «Моби́льные ТелеСисте́мы» (МТС) — арассыйатааҕы сибээс өҥөтүн оҥорор хампаанньа, GSM, UMTS уонна LTE стандарттарга сотовай сибээһинэн хааччыйар. Аррассыйаттан атын дойдуларга эмиэ үлэлиир, СНГ дойдуларыгар уонна Индияҕа МТС торговай маркатынан үлэлиир. 2010 сыл балаҕан ыйыгар 100 мөлүйүөнтэн тахса абоненнардаах этэ. Роумин соглашениятынан 200 дойдуларга сибээс өҥөтүн ылыахха сөп. Хампааньа толору аата - Аһаҕас акционернай хампаанньа «Мобильные ТелеСистемы». Хампааньа штаб кварирата Москваҕа баар.
Бастаан Москуба лицензионнай зонатыгар 1994 сыллахха саҕалаан, 1997 сыллахха атын уобаластарга лицензияны ылбыта уонна кэҥиирин саҕалаабыта.
Interbrand хампааньа 2010 сыллаахха ыыппыт чинчийиитинэн «МТС» торговай марката Араассыыйа брендтарыттан ордук ыарахан буолбут, уонна торговай маркатын сыаната 213 198 мөл рублей (2008 сылы кытта тэҥнээтэххэ сыаната +12 % улааппыт).

# МТС
## Үлэтэ

МТС мобильнай ситимэ GSM уонна UMTS стандарттарга үлэлиир, Билигин Арассыыйа 83 регионуттан 81 регионыгар үлэлиир лицензиялардаах, ону тэҥэ Арменияҕа,Украинаҕа, Белоруссияҕа, Узбекситаҥҥа уонна Туркменистаҥҥа сирдэригэр үлэлиир көҥүллээх. . Билигин Орто уонна Илин Европаҕа МТС саамай улахан мобильнай ситим оператора.

# МТС
## МТС Саха Сиригэр

Саха Сиригэр МТС 2004 сыллахха "Горизонт-РТ" диэн хампаанньаны 1,5 млрд солкуобайга Республика правительствотыттан атыылаһан үлэтин саҕалаабыта. Билигин Саха сиригэр олорор 80% нэһилиэнньэни сибээһинэн хааччыйыан сөп. Саха сиригэр мобильнай сибээс оператордарыттан саамай элбэх абоненнаах операторынан буолар.

# МТС
## Бас билээччилэрэ

Тутаах хампаанньа бас билээччитинэн Система АФК буолар, 2011 сыл ортотугар бары акцияларыттан 50,8% тутан олороро. Атын акциялара Нью-Йорк фондовай биржатыгар атыыланар (биржевой тикера NYSE: MBT, биир АДРга икки көннөрү акция баар), Лондон фондовай биржатыгар, Франкфурт биржатыгар, Берлин фондовай биржатыгар уонна Мюнхен фондовай биржатыгар, ону тэҥэ Арассыыйа биржаларыгар - РТС (тикера Халыып:РТС) уонна ММВБ (тикер Халыып:ММВБ). Акцияларын кэриҥиттэн 37.5% Нью-Йоркка, онтон 11.6% ММВБга атыыланара..
2011 сыл оротугар хампааанньа сыаната $18,53 млрд этэ.
# Археология мэҥэлэрэ

Археология мэҥэлэрэ - киһи-аймах былыргытын сабаҕалыырга туһаныллар устуоруйаны кэрэһэлиир мал-сал.
Бу мэҥэлэргэ түҥ былыргы дьон олорбут сирдэрин (стоянкалары), көмүүлэри, айыылары аһатар сирдэри, тааска ойуулары уонна хаһыы кэмигэр булуллубут мал-сал кырадаһынын ааттыыллар: туттар сэби-сэбиргэли, булт тэрилин, дьиэтээҕи малы, таҥаһы, киэргэли, дьиэлэр уонна көмүүлэр омооннорун уо.д.а.
Археология мэҥэлэрин булуу уонна чинчийии былыргы устуоруйаны билэргэ сүҥкэн суолталаах.
# Ильяхов Петр Николаевич

Ильяхов Петр Николаевич (09.06.1938—19.05.2004) — ойууннааһыны чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.

# Ильяхов Петр Николаевич
## Олоҕун олуктара

* 1938 сыллаахха бэс ыйын 9 күнүгэр Саха АССР Абый оройуонун Мугурдаах нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1958—1961 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалыыр.
* 1961—1994 сс. — сэбиэскэй уонна партийнай органнарга үлэлээбит.
* 1971 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1995—1997 сс. — гуманитарнай чинчийии Институт научнай үлэһитэ.
* 1997 с. — история билимнэрин кандидатыгар «Шаманизм на севере Якутии (1920—1935 гг.)» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
П. Н. Ильяхов — ойууннааһыны уонна хотугу сахалар духовнай культураларын чинчийбит.

# Ильяхов Петр Николаевич
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Шаманизм на севере Якутии (1920—1935 гг.)» (Якутск, 1997) — монография.
* «Улуу ойуун олоҕуттан» (Якутск, 1993).
* «Из жизни великого шамана» (Якутск, 1994).
* «Целители северных народностей» (Якутск, 1994).
* «Без вины виноватые» (Якутск, 1994).
* «Борьба с шаманством в Якутии (1920-1930 гг.)» (Якутск, 1996).
* «Уҥуох тутааччы, уҥуох уhатааччы» (Якутск, 1997).
* «Алгыстаах, айылҕаттан айдарыылаах эмчит» (Якутск, 1997).
* «Өбүгэлэр үгэстэринэн» (Якутск, 2001).
* «Наследники древних целителей» (Якутск, 2001).

# Ильяхов Петр Николаевич
## П. Н. Ильяхов туһунан

* Федоров В. Н. Воители трех миров. — Якутск, 2004. — С.213—219.
# Альберта

Альберта — арҕааҥҥы Канаадаҕа баар биир улахан соҕус территориялаах провинцията. Сирин иэнэ — 661,2 тыс. км². Нэhилиэнньэтэ — 4 мөл. киhи. Киин куората — Эдмонтон, онтон арыый улахан соҕус атын куораттара — Боннивилл, Элк-Пойнт, Гранд-Прери, Прис-Ривер, Маннинг, Калгари, Хинтон, Эдсон уонна саамай кыра куората — Хэйбей.

# Альберта
## Айылҕата

Кыhынын 9°, сайынын 28°. Сайын элбэх ардах түhэр. Чуумпу байҕал дьайарыттан ардыгар сылаас буолар. Сирин 87 % тыа ылар, олортон улахан аҥара (58,7 %) — тиит мас. Элбэх кыыл баар.

# Альберта
## Экономиката

Үксүн тыа хаhаайыстыбата. Булт уонна балыктааhын. Тыаҕа — 20 % киhи улэлиир. Куорат олохтооҕо — 80 % тэҥнэhэр.

# Альберта
## Өссө маны көр

* Альберта туспа бара сатыыр
* Альберта сирин куораттара
* Альберта сахалара
* Альберта индиэйиэстэрэ
* Альберта экономиката
* Альберто омуктара
# Үөдүгэй улууһа

Үөдүгэй улууһа. Билиҥҥи Үөһээ Бүлүү хотугу өттө уонна Бүлүү улууһун сорох нэһилиэктэрэ киирэр этилэр.
1926 сыллааҕы биэрэпискэ маннык нэһилиэктэр ыйыллыбыттар:
* 1 Боотулуу
* 2 Боотулуу
* Ыйылас
* 1 Күүлэт
* 2 Күүлэт
* Кырыкый
* Маҥаас
* Мэйик
* Оноҕоччут
* Сургулуук
* Тылгыны
* Үгүлээт
* 1 Үөдүгэй
* 3 Үөдүгэй
* Хомустаах

# Үөдүгэй улууһа
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуускай, 2004.
# Талбаана (түмсүү)

Талбаана - Таатта улууһун Амма нэһилиэгэр (Чычымах) үлэлиир эбээлэр түмсүүлэрэ. Үс көлүөнэлэр бу түмсүүгэ сылдьаллар. 2005 сылтан үлэлээн баран 2010 сыллаахха "Талбаана" диэн анал ааттаммыттара.
Түмсүү салайааччыта Никифорова Анна Николаевна, маастар култуура туйгуна Кривошапкина Людмила (Люция) Степановна.