yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# II Үөдүгэй баһылыктара
## II Үөдүгэй кинээстэрэ

II Үөдүгэй кинээстэрин, чаччыыналарын туһунан сылларынан ырылыччы суруйар билигин толору кыаллыбат сорук. Ол гынан баран дьон ахтыыларынан, архыып докумуоннарынан сорҕотун ыйдаҥардар кыах баар буолла.
Бырдьааҕай Өнүкээһэп. Республика национальнай архыыбын ыспыраапката туоһулуурунан 1771 сыл олунньу 2 күнүгэр Үөһээ Бүлүү 24 саха буоластарын уонна тоҥус кинээстэрэ алтан бэчээт ылбыттар, ол иһигэр икки Үөдүгэй кинээстэрэ Быранагай Унюгесев уонна Батак Бекчекев бааллар. Егор Кычкин 1776-1777 сыллардаахха буоластар кыраныыссаларын быспыт биэдэмэһигэр суруллубутунан Бырдьааҕай Өнүкээһэп дьаһайар сирэ Улгумда, Тахтанда, Чуолҕаны эбиттэр. Л. Николаев суруйарынан Күҥкүттэн Өнүкэс, Өнүкэстэн Бырдьааҕай төрүүллэр.
Петр Лебедкин. Саха уобалаһын управляющайа Бүлүү уокуругун исправнигар 1825 сыл балаҕан ыйын 7 күнүнээҕи суругар ыйылларынан II Үөдүгэй буолас старостатынан Петр Лебедкин, чаччыыналарынан Зосим Рожины, Еремей Яковлевы бигэргэппит.
Степан Жирков Батаков. Г.П. Башарин оҥорбут таблицатынан Үөдүгэй буолаһын кинээһэ Степан Батаакап ааттаммыт. Хаһыс Үөдүгэйэ ыйыллыбатах.
Сылла — Григорьев Егор. Бырдьааҕайтан Киргиэлэй, Киргиэлэйтэн Сылла төрүүллэр. Сылла олорбут сирэ Күрдьэҕэлээх.
Кырдьыбыт — Гаврильев Иван. Халбаакыттан Быычыр, Быычыртан Кырдьаҥаа, Кырдьаҥааттан Багдарыын, Багдарыынтан Кырдьыбыт төрүүр. Онон Кырдьыбыт Куду төрүт-уус киһитэ буолар (Л. Николаев матырыйаала).
Бытыа — Егоров Гаврил. Сылла уола.
Быһыр Батаакап. Николаева Ф.Д. ахтыытынан Быһыр Батаакап Дьэкиимкэ убайа. Дьэкиимкэ уола — Баай Батаакап.
Карадчин Николай Данилович. Кырдьыбыттан Тайыла. Тайылаттан Ньукулай төрүүллэр, онон бу киһи Кырдьыбыт сиэнэ.
Тобохов Афанасий Егорович. Улахан Күүлэҕэ олорбут. Дабыл ыстатыйатыгар көстөрүнэн 1897 сыллаахха кинээстээн олорбут.
Ньукууса — Николаев Николай. К.К. Оросутцев ахтыытынан Орто күөлгэ олорбут.
Дьобук — Тимофеев Адам. Эмиэ К. К. Оросутцев ахтыытынан уһуннук, хас да ыраахтааҕыны кинээстээбит. Билиҥҥи Доҕордуураптар тиэргэннэрэ кини уһаайбата эбитэ үһү.
Чүөккэ — Павлов Федор. Бу хойукку киһи. Бука II Үөдүгэй тиһэх кинээһэ буолуон сөп.
# .gf

.gf диэн Франция Гуианата үрдүк таhымнаах ил домена.
# Аазимут

Аазимут — меридиан уонна кэмнэнэр эттик ыккардынааҕы муннук. Дьиҥнээх аазимут географическэй меридиантан ааҕыллар, магнитнай аазимут магнитнай меридиантан ааҕыллар.

# Аазимут
## Ылыллыбыт сирэ

География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
# Артемьев Александр Яковлевич

Артемьев Александр Яковлевич - Дьабыл нэһилиэгин "Сайдыы" колхуос бэрэссэдээтэлэ, Иккис Аан дойду сэрииитин кыттыылааҕа.
Артемьев Александр Яковлевич 1942 сыллаахха бэс ыйын 27 кунугэр бэбиэскэ тутан 120 нуомэрдээх хамаанда састаабыгар киирэн Кыьыл Армия кэккэтигэр сэриилэспитэ. Дьабыл нэьилиэгэр «Сайдыы» колхуоьугар бэрэсэдээтэлинэн улэлии сылдьан барбыта сэриигэ. Баран ус сыл устата Бастакы Украинскай фронт састаабыгар киирсэн 1196-с стрелковай полк стрелковай ротатын пулеметнай взводугар пулеметчигынан сулууспалаабыта. бааьыран, госпиталларга эмтэнэн утуорэ-утуорэ сэриилэспитэ.
Сэриигэ сылдьан Советскай Правительствоттан хас да тогул на5араадаламмыта. Ити иьигэр Албан Аат 3-с степенннээх, А5а дойду Сэриитин 2-с степеннээх орденынан «Хорсунун иьин», «Германияны кыайыы иьин» мэтээллэринэн на5араадаламмыта.
Дойдутугар 1945 сыллаахха муус устар 23 кунугэр анаар ата5ын сэрии толоонугар хаалларан, эргиллэн кэлбитэ.
«Сэрии аны хаьан да буолбатын туьугар, охсуьууну оссо кэнэтэн ыытыа5ын» диэн ба5а санаалаа5а.
Артемьев Александр Яковлевич со5отох уола Альберт Александрович.
# Саввинова Раиса Васильевна

Саввинова Раиса Васильевна — педагогика билимин хандьыдаата, ХИФУ педагогическай институтун оскуола иннинээҕи салаатын кафедратын доцена.
# Силистэммит тыҥырах

Силистэммит тыҥырах (нууч. Онихокриптоз, батары үүммүт тыҥырах, Ingrown nail), тыҥырах сыыһа кырыллан силистэнэн эти кытта биир кэлимсэ буолан үүнүүтэ, устунан сытыйыыга тиэрдэн улахан баас буолар. Үксүн хирург быраастар тыҥыраҕы толору туураллар, оччоҕо 87% үтүөрүөн сөп. Туурдарбатахха кэнники улахан абцесска (сытыйыыга) тиэрдэн тарбаххын ампутациялыыллар. Тыҥырах силиһэ 1 см тиийэ дириҥҥэ эккэр үүнэр.

# Силистэммит тыҥырах
## Силистэммит тыҥыраҕы эмтиир ньымалар

* Силистэммит өттүн кырыйан ылыы (ол эрэн мээнэ көҥүллэммэт, улахан глобал сытыйыыга тиэрдиэн сөп)
* Вишнёвскай мааһынан соттуу (70% үтүөрдэр, эпирээссийэ кэнниттэн туттуллар)
* Хирургическай көмө (тыҥыраҕы толору ылыы)

# Силистэммит тыҥырах
## Тыҥыраҕы толору ылыы

* Саамай тарҕаммыт эмптээнии, 97% силистэммит тыҥырахтары оннук кыналлар. Тыҥыраҕы толору туруу (ылыы) ынырык күүскэ ыалдьар, пациент өйүн сүтэриэр дылы, ол иһин эпирээссийэ иннинэ лидокаин ылаҕын, ол ыарыыны биллэрбэт. Табыллар буоллаҕына наркоз ылар эмиэ ордук.
# Самаритян (киинэ, 2022)

Самаритян (ааҥл. Samaritan) — АХШ киинэтэ, Prime Video тэрилтэ уһулбут Metro Goldwyn Mayer тэрилтэ өйөөһүнүнэн. Сүрүн оруолга супергерой Сильвестер Сталлоне.
# Итирдэр от

Итирдэр от (лат. Thermopsis lanceolata subsp. jacutica) (нууч. термопсис якутский) - Бобтуҥулар кэргэннэригэр киирэр уһун силистээх үүнээйи. Үчүгэй тас көстүүлээх буолан киэргэтиигэ туттуохха сөп.
Саха сирин киин өттүн эндемэ. Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киллэриллибит (2000).
# Шангин өрүс тардыыта (эркээйи сир)

Шангин өрүс тардыыта (эркээйи сир), Абый улууһугар Шангин өрүс устун баар ресурс резервата, уонна 200 000 га иэннэх.
2001 сыл от ыйын 12 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 378 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ

# Шангин өрүс тардыыта (эркээйи сир)
## Сыала-соруга

* биология ресурсаларын арыаллааһын уонна элбэтии;
* олохтоохтор олорор сирдэрин, кинилэр култуураларын уонна удьуор дьарыктарын оннунан хаалларыы;
* экология өттүнэн мониторинг уонна наука чинчийии;
* айылҕаны харыстааһыны пропагандалааһын.

# Шангин өрүс тардыыта (эркээйи сир)
## Кыыллар

тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, тииҥ, нэтээгэ, бурундук, куобах, андаатыр.

# Шангин өрүс тардыыта (эркээйи сир)
## Көтөрдөр

куба, кыталык.

# Шангин өрүс тардыыта (эркээйи сир)
## Ылыллыбыт сирэ

* Айылҕа харыстабылын Министерство саайта
# Торуос

Торуос (нууч. киир.); торос — устар көһөҥө муустар бэйэ-бэйэлэрин эбэтэр турар муустары кытта анньыһан, харталаһан тус-туһунан күөрэ-лаҥкы баран эбэтэр субурҕалаһан хам тоҥмуттара.

# Торуос
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# 1348

1348 сыл.

# 1348
## Туох буолбута

* Муус устар 7 — Прагаҕа Карлов университет олохтоммут, Европа кырдьаҕас университеттарыттан биирдэстэрэ, славяннарга бастакы университет.
* Муус устар 26 — Чиэхийэ хоруола Карел IV Прагаҕа университет тэрийбит. Кэлин кини аатынан Карлов диэн ааттаммыта, Киин Европаҕа бастакы университет.
# Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Сылаҥ нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уһун Күөл.
Улуус кииниттэн 24 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 1 138 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Уһун Күөл — 807, Улахан Күөл — 145, Оҕуһур— 121, Бэрэ — 62 уонна Дьаарыла — 3 киһи.

# Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Сивцев Иннокентий Иванович - Мытыйыкы (1870—1928) — XIX бүтүүтүгэр, XX үйэ саҥатыгар үөскүү сылдьыбыт дэгиттэр талааннаах саха киһитэ. Ордук худуоһунньук, иконописец, таҥара дьиэтин тутааччы быһыытынан биллэр.
* Башарин Георгий Прокопьевич (21.03.1912—18.04.1992) — история билимнэрин доктора.
* Макаров Дмитрий Степанович (1917—1994), философия билимнэрин кандидата.
* Макаров Егор Дмитриевич, үтүөлээх учуутал.
* Макаров Илья Гаврилович — история билимнэрин кандидата, ССРС культуратын туйгуна.

# Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* «Улахан Күөл» диэн сиргэ XIX үйэтээҕи мэлиэһэ.
* «Сыҥаһалаах» диэн сиргэ 1918 сыл балаҕан ыйыгар өлбүт кыһыл этэрээт буойуна Слоневскай уҥуоҕа.
# Үндүлүҥ

Үндүлүҥ өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 414 км., тардыытын иэнэ 5250 кв.км.
Баһа Орулҕан сискэ сытар. Аллараа сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталга баар.
Тардыытыгар 25 тарыҥ баар, уопсай иэннэрэ 23 кв.км. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн Бүкээх (91 км.), Тирэхтээх (140 км.); хаҥас өртүттэн Дабдьа (81 км.).

# Үндүлүҥ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Көҥүл Боотурдар

Көҥүл Боотурдар — сахалыы киинэ.
# 1270-с

1270-с сыллар.

# 1270-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Монгуоллар Соҕуруу Сун импиэрийэни сэриилээһиннэрэ (1235—1279). Кытайга Юань династия оолохтонуута (1271—1368; Хубилай).
* Ахсыс Кириэстээх бохуот (1270). Туниска Людовик IX өлүүтэ.
# Колонна

Колонна (лат. cоlumna - баҕана) диэн цилиндр быһыылаах тутул. Колонна соҕотох турар буолуон сөп эбэтэр атын тутуу ууһуга буолуон сөп. Колонна үөһээ баар ууһук (антаблемент, аарка) ыйааһынын аллараа баар олоххо (педьесталга) биэрэр. Элбэх кэккэлии турар колонна колоннада дэнэр.
* Америка Капитолийын урукку колонналара
* Финляндия парламенын дьиэтин колонналара
* Ытык Марк майдаана, Венеция
* Луксор, Египет
# Бытаһыттар

Бытаһыттар (лат. Microtus, нууч. Род Серые полевки) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр 6 көрүҥ - Хара бытаһыт, улахан бытаһыт, хотугу сибиир бытаһыта, Максимович бытаһыта, Миддендорф бытаһыта, хаһаастаах бытаһыт киирэр.

# Бытаһыттар
## Өссө маны көр

* Күтэрдэр
* Тыа бытаһыттара
* Туйахтаах кутуйахтар
* Кырса кутуйахтара
* Таас бытаһыттара
* Чыҥырыкааннар
* Андаатардар
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
# Франц Фердинанд

Страница Халыып:Өҥө/Base.css не имеет содержания.
Ошибка Lua в package.lua на строке 80: module 'Модуль:ListOfCountries' not found.Халыып:Сортировка: по изображениям}
Франц Фердинанд Карл Людвиг фон Австрия-Эсте (эрцгерцог д’Эсте), (ниэм. Franz Ferdinand von Österreich-Este; 18 декабря 1863 года, Грец, Австрия империята — Бэс ыйын 28 к. 1914 с., Сарай, Австро- Венгрия) — Австрия эрцгерцога, 1896 сылтан Австро- Венгрия бүрүстүөлүн нэстилиэнньигэ. Кавалерия генерала (1899). Данила Илич диэн киһи террорун бөлөҕөр киирэр Гаврил Принцип диэн ааттыаах омугунан серб устудьуона өлөрбүт, бу өлөрүү аан дойдуга бэлиитикэ кириисиһин түргэтэппитэ, түмүгэр Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмыта.
Импэрээтэр быраатын бэлиитикэттэн тэйиччи тутар этэ, ол эрээри, Франц Фердинанд бөрүстүөлгэ олорор түгэнигэр дойду бэлиитикэлии тутулун уларытар былааннааҕа: Австро-Венгрия оннугар Австро-Венгрия-Славия диэн холбоһуктаах штааттары оҥороору гынара. Ол кини санаатыгар дойдуга омугунан атааннаһыыны сымнатар кыахтааҕа. Ол эрээри сорох серб бэлиитиктэрэ ол бырайыагы сөбүлээбэт этилэр, тоҕо диэтэххэ оччоҕо кинилэр соҕуруу славяннары Улуу Сербия аннынан холбуур былааннара тохтуон сөбө.

# Франц Фердинанд
## Өлөрүү

Эрцгерцог Сараевоҕа (Босния уонна Герцеговина киин куоратыгар) 1914 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр ыалдьыттыы тиийбитэ. Бастакы буомба соругун сиппэтэҕэ. Онон террористар сорохторо саһан хаалбыттара. Эрц-герцог тэрээһиннэргэ кыттыбыта, онтон төннөн иһэн массыыната тоҕо эрэ биир сиргэ тохтоон ылбыт кэмигэр террористартан биирдэстэрэ Гаврило Принцип ол сиргэ баар буолан биэрбитэ, уонна бастаан эрц-герцог ойоҕун Софияны искэ бэстилиэтинэн ыппыта, иккис ытыытынан эрц-герцогы монньуга таппыта. Герцогиня тута өлбүтэ, Франц Иосиф бааһыран баран 10 мүнүүтэнэн өлбүтэ.

# Франц Фердинанд
## Өлөрүү содула

Франц Фердинанд серб террористарын илиититтэн өлбүтүн кэннэ Австро-Венгрия Сербияҕа ультиматум түһэрбитэ. Сербияны Арассыыйа импиэрийэтэ өйөөбүтэ, онон Аан дойду Бастакы сэриитэ саҕаламмыта.
Франц Фердинанд оҕолоро тэҥэ суох ыалга төрөөбүт буоланнар (морганатическай брак) Франц Иосиф I ыраахтааҕы саҥа нэстилиэнньигинэн 1906 сыллаахха өлбүт Фарнц Фердинанд бииргэ төрөөбүт быраатын Отто уола, 27 саастаах эрцгерцог Карл буолбута. 1916 сыллаахха Карл Австро-Венгрия тиһэх ыраахтааҕыта буолбута.
# 2016 сыл Олимпия оонньууларыгар Тэскилээччилэр сүүмэрдэммит хамаандата

2016 сыл сайыҥҥы Олимпия оонньууларыгар Тэскилээччиилэр Сүүмэрдэммит хамаандата үс спорт көрүҥэр уон спорстменнарынан тахсыбыта. 2016 сыл тохсунньу ыйыгар хамаанда оҥорор санаалаах Аан Дойду Олимпия хамытыатын бэрэсидьиэнэ Томас Бах эппитэ.. Тэскилээччилэр Олимпиийскай былаахтаах кыттар буолбуттара. Хамаандаҕа киирэргэ спортсмен үчүгэй результаттаах уонна ООН бигэргэммит тэскилээччи статустаах буолуохтаах. Кулун тутарга хамаанда баар буоларын Аан Дойду Олимпия хамытыата билэннэрбитэ.

# 2016 сыл Олимпия оонньууларыгар Тэскилээччилэр сүүмэрдэммит хамаандата
## Хамаанда састааба

2016 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр тэскилээччилэр хамаандатын састаабын биллэрбиттэрэ. Хамаандаҕа 3 спорт көрүҥэр кыттар 10 спортсмен киирбитэ. Хамаандаан урукку рекорду туруобут Тегла Лорупе диэн Кенияттан сылдьар марафоҥҥа сүүрүќ туруоруллубута..
| Спортсмен | Дойдута | Ханна олороро | Спорт көрүҥэ | Дисциплина |
| Пополе Мисенга | ДР Конго | Бразилия Бразилия | Дзюдо | 90 кг диэри, эр дьон |
| Йоланде Букаса Мабика | ДР Конго | Бразилия Бразилия | Дзюдо | 70 кг диэри, дьахталлар |
| Джеймс Ньянг Чингийек | Соҕуруу Судаан Соҕуруу Судаан | Кения Кения | Сүүрүү | 400 м сүүрүү, эр дьон |
| Ич Пур Биль | Соҕуруу Судаан Соҕуруу Судаан | Кения Кения | Сүүрүү | 800 м сүүрүү, эр дьон |
| Пауло Амотун Локоро | Соҕуруу Судаан Соҕуруу Судаан | Кения Кения | Сүүрүү | 1500 м сүүрүү, эр дьон |
| Йонас Кинде | Эфиопия Эфиопия | Люксембург Люксембург | Сүүрүү | марафон, эр дьон |
| Роуз Натике Локоньен | Соҕуруу Судаан Соҕуруу Судаан | Кения Кения | Сүүрүү | 800 м сүүрүү, дьахталлар |
| Анджелина Нада Лоалит | Соҕуруу Судаан Соҕуруу Судаан | Кения Кения | Сүүрүү | 1500 м сүүрүү, дьахталлар |
| Рами Анис | Сирия Сирия | Бельгия Бельгия | Харбааһын | 100 м баттерфляй, эр дьон |
| Юсра Мардини | Сирия Сирия | Германия Германия | Харбааһын | 200 м вольным стилем, дьахталлар |
# Үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап

Үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап (нууч. Синица-московка, лат. Parus ater) — Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохсуйар чыычаах. Чычып-чааптар уустарыгар киирэр.
Саха сиригэр кыстыыр. Үөрүнэн сылдьарын сөбүлүүр. Аһылыгын хаһаанар үгэстээх.

# Үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап
## Өссө маны көр

* Чычып-чаап
* Улахан чычып-чаап
* Тииҥ саҥыйахтаах чычып-чаап

# Үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
# Ситком

Ситком (ааҥл. Situation comedy) диэн комедия телесериал жанра. Мэлдьи баар сүрүн персонажтардаах, бүтүн остуоруйалаах, сирдээх уонна хас биирдии серията туспа ис хоhоонноох. 1920-с сс. Америка радиотыгар үөскээбитэ, 1970-с сс. телевидениеҕэ көспүтэ.
# Болот

Болот — сэрии сэбэ, биир сүрүн өйдөбүлэ суох. Чинчийээччилэр арааһы бары этэллэр. Сорохтор быһааралларынан котокоон курдук эрээри уга кылгас, сорохтор икки өттүнэн биилээх быһах, сорохтор шпага курдук дииллэр. Болот бэйэтинэн ханна да көстө илик, норуот тылынан уус-уран айымньыларыгар эрэ ахтыллар. Арааһа, болот перстэр «булаат» (ыстаал) диэн тыллара сылдьар.
Хаһан эмэ Саха сиригэр булаат тимирдээх батас дуу, кылыс дуу көстөн соһутара буолуо… Саха сиригэр, оннооҕор, б.э.и. VIII—VI үйэлэрдээҕи кытайдар боруонса мечтэрэ көстүтэлээбиттэрэ. Бу биһиги өбүгэлэрбит түҥ былыргыттан Кытайы кытары эргинсэ, сибээстэһэ олорбуттарын туоһулуур. Холобур, 2003 с. Хаҥалас Кытыл Дьураатыгар букатын даҕаны былыргы римляннар боруонса мечтэрин булбуттара. Ол сэп хайдах биһиги дойдубутун булан хаалбыта биллибэт. Ким эрэ атыыласпыт дуу, скифтэр аҕалбыттар дуу…
Түмүктээн эттэххэ, саха кыргыска туттар сэриитин сэптэрин ымпыктаан-чымпыктаан наукаҕа олоҕуран үөрэтии, Ф. Ф. Васильев 1995 сыллаахха «Военное дело якутов» үлэтин суруйан хаалларбытын кэннэ, суоҕун кэриэтэ. Онон бу тиэмэ ситэри арыллыбакка, норуот билиитигэр толору тахсыбакка турар.
Болот диэн тыл эр киһи аатын быһыытынан эмиэ киэҥник туттуллар. Холобур, биллиилээх суруйааччыбыт Болот Боотур.

# Болот
## Өссө маны көр

* Батас
* Батыйа
* Котокоон
* Кылыс

# Болот
## Бу туһунан манна ааҕыахха уонна билиэххэ сөп

* Ф. Ф. Васильев «Военное дело якутов» — Якутск, 1995. — 225 с;
* А.Кривошапкин-Айыҥа, «Союзником парфян в одно время было государство Сахастан» ыстатыйа — «Илин» су-рунаал, 6№ 2006;
* В. В. Попов «Батыйа сэрии сэбэ дуу, туттар тэрил дуу?» ыстатыйата;
* Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей фондата;
* Майа музейын фондата.

# Болот
## Туһаныллыбыт сирэ

* Саха сэриигэ туттар биилээх сэптэрэ, П. Иванов, «Хатан» сурунаал, ыам ыйа-бэс ыйа, 2009 с., 3(6)№
# Милтон Фридман

Милтон Фридман (Milton Friedman) диэн АХШ экэнэмииһэ, статистига уонна Нобель экономикаҕа бириэмийэтин ылааччыта. Чикаго университетын профессора. Кини биллэр чинчийиилэрэ: туттууну ырыҥалааһын, харчы историята уонна теорията, бигэтийии политикатын уустугун көрдөрүү. Рейган администрациятыгар экономика сүбэһитэ этэ. Фридман политика философиятыгар биллиилээх этиитэ: дойду экономикатыгар дьаһалта оруола олох кыра буолуохтаах, чааһынай сектор туһатыгар. Микроэкономика, макроэкономика, экономика историятын уонна аһаҕас политика эйгэтин тустарынан элбэх үлэлэри суруйбута. The Economist сурунаал кинини "20с үйэ иккис аҥарын... баҕар бүтүннүүтүн да ордук сабыдыаллаах экономиһа" диэн бэлиэтээбитэ.

# Милтон Фридман
## Литература

* Ebenstein, Lanny (Тохсунньу 23, 2007). Milton Friedman: A Biography. Palgrave Macmillan. ISBN 1403976279.
* Enlow, Robert (Балаҕан ыйын 25, 2006). Liberty & Learning: Milton Friedman's Voucher Idea at Fifty. Cato Institute. ISBN 1930865864.
* Friedman, Milton (Сэтинньи 15, 2002). Capitalism and Freedom. University of Chicago Press. ISBN 0226264211.
* Friedman, Milton (Сэтинньи 26, 1990). Free to Choose: A Personal Statement. Harvest Books. ISBN 0156334607.
* Friedman, Milton (Олунньу 1, 2008). Milton Friedman on Economics: Selected Papers. University of Chicago Press Journals. ISBN 0226263495.
* Friedman, Milton (Сэтинньи 1, 1971). Monetary History of the United States, 1867-1960. Princeton University Press. ISBN 0691003548.
# Суаhили

Суаhили (Kiswahili) диэн суаhили омук (waswahili) тыла. 5-10 млн киhи төрөөбүт тыллара. Илин Африка үгүс дойдуларыгар lingua franca суолталаах. Түөрт дойду уонна Африка Униятын официаллык тыллара. Суахили тылыгар тылын аата Кисуаһили диэн ааттанар. Банту тыл группаларыгар киирэр.
Суахили Сомали соҕуруутуттан Кенияҕа дылы киэҥ сиргэ саҥарыллар. Төрүт тылынан 5 мөлүйүөн киһи саҥарар, уонна 55 мөл иккис тыл курдук. Илин Африка араас норуоттар икки ардыларыгар саҥарар тыллара буолар.

# Суаhили
## Суаһили тыллара

Холобур курдук сорох Суахили тыллара:
* оннук - ndiyo
* суох - hapana
* окей - sawa
* куорат - mji
* Дойду - nchi

# Суаhили
## Быһарыылар

Халыып:Быһарыылар
# Теплоухов-Тимофеев Иннокентий Гурьевич
## Олоҕун олуктара

И.Г. Тимофеев-Теплоухов (1869–1963) Боотуруускай улууһугар Хайахсыт нэһилиэгэр Улуйбут диэн сиргэ төрөөбүт. Аҕата Гурий Тимофеевич Теплоухов Бодойбоҕо кыһыл көмүһү хостуур бириискэ үлэлээбит, ийэтэ Мария Платоновна атыыһыттарга этсэрээпэлээбит. Күтүөтэ Тэкэллэ Миитэрэй икки сүүстэн тахса олоҥхону олоҥхолуура. Иннокентий Гурьевич киниттэн уонна абаҕата Дмитрий Тимофеевич Теплоуховтан-Ырыа Мииккэттэн үөрэнэн 40-ча олоҥхону толороро.
Маҥнай 13 саастааҕар Ырыа Мииккэ уолугар Ыстапааҥҥа ыллаан иһитиннэрбит. 14 саастааҕар Ылдьаа Максимов уруутугар «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур» диэн маҥнайгы олоҥхотун үгүс киһи ортотугар толорбут.

# Теплоухов-Тимофеев Иннокентий Гурьевич
## Дьиэ кэргэнэ

Кэргэнинээн Февроньялыын ыарахан олоҕу олорбуттар. Уопсайа 7 уол, 5 кыыс оҕоломмуттар. Бастаан Дириҥ Күөл диэн сиргэ уһуннук олохсуйбуттар. Онно 10 оҕото өлбут. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун 1-гы Хаптаҕай нэһилиэгэр көһөн киирэн 30-ча сыл кэриҥэ олорбуттар. Оҕолоро үксүлэрэ өлбутун кэннэ уһун кэмҥэ олоҥхолуурун быраҕа сылдьыбыт.

# Теплоухов-Тимофеев Иннокентий Гурьевич
## Айар үлэтэ

Иннокентий Гурьевич «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур» диэн олоҥхотун Императорскай антропология уонна этнография музейыттан Саха Сиригэр фольклорнай матырыйаалы хомуйар соруктаах кэлбит этнограф В.Н.Васильев 1906 сыллаахха Амма сэлиэнньэтигэр Солобуодаҕа суруйбута. Бу олоҥхо Э.К.Пекарскай көннөрүүтүнэн 1916 с. Бетлингл алфавитынан сахалыы тахсыбыта. Петербурга саха тылын баһылаабыт бөдөҥ фольклорист А.А.Попов олоҥхону сахалыыттан нууччалыы тылбаастаабыта. Г.У.Эргис олоҥхо тылбааһыгар эбиини киллэрбитэ, латинскай алфавиттан аныгыга көһөрбүтэ. И.В.Пухов бэчээккэ тахсыытыгар бэлэмнээн былааҥҥа киллэртэрбит, тылбааска хос быһаарыылары биэрбит. Ити үлэлэспит дьон бары өлбүттэрин кэннэ кинигэ ситэриллэн 1985 сыллаахха Москваҕа бэчээттэнэн тахсыбыта.
Иккис олоҥхото «Иэйэхсит сиэнэ эриэн таба аттаах Эрэбил Бэргэн». Итини 1941 сыллаахха Дмитрий Лазарев илиитинэн суруйбута 449 страница, 11656 строка буолбут.
Кырдьар сааһыгар «Кэннибэр кимим да хаалбата. Арай орто дойдуга олорон ааспыппын «Кулун Куллустуур» уонна «Эрэбил Бэргэн» олоҥхолорум ааттаналлар ини...» диэхтээбит. Кини «Иэйэхсит сиэнэ эриэн таба аттаах Эрэбил Бэргэн» олоҥхото тлтт суруйуутунан 449 страницалаах Тыл, литература уонна история институтун архыыбыгар уонна аймахтарыгар сытар.
# Суаннар

Суаннар (каз. суан) — казаххтар Улахан жустарыгар киирсэр биир биис уустара. Сауннар Алтын Эмель хайа тэллэҕинэн, Семиречьенан, Джунгардааҕы Алатау хайа соҕуруулуу илиҥҥи өттүнэн, Коктелек өрүс кытылыгар турар Коргаска сиринэн көһө сылдьыбыттара биллрэ. Кинилэхр кыргыһыыга киирэр хаһыылара, уруйдара айхаллара -- «Райымбек, Байсуан» диэн буолара. 15 үйэ саҕаланыытыгар суаннар бэйэлэригэр уруулуу, аймахтыы казах дулат уонна ысты диэн биис уустарыгар холбоспуттара.

# Суаннар
## Ахсааннара

XIX уонна ХX үйэлэр кирбиилэригэр Н Аристов учуонай аахпытынан, суаннар уопсай ахсааннара 4000 ыа диэнр этэ. Оттон учуонай М. Тынышпаева ааҕарынан – около 40 тыһ. кэриҥэ киһи.

# Суаннар
## Ис арахсыылара

Казах норуотун төрүччүтүгэр суаннар алта сүрүн салааҕа арахсаллара бэлиэтэнэр. Олор истэригэр тоқарыстан, байтөгей, бағыс, сатай, нартай, ақша диэн аҕа уустара бааллара биллэр.

# Суаннар
## Үөскээһиннэрэ

Казахстан устуоруйатыгар уонна историографиятыгар суаннар (суваннар) дулу диэн омуктара холбоһуктарыгар киирэ сылдьыбыттар диэн санаа баара. Оттон сорох үөрэхтээхтэр суаннары нирун монголлар сукан диэн биис уустарын кытта ханыылыы туталлар. Ч. Ч. Валиханов этэринэн, дулаттар монгол омуктарыттан төрүттээх буолуохтарын сөп.
В. В. Востров уонна М. С. Муканов суаннары албаннар уонна дулаттар ыкса аймахтара диэн суруйаллара. Шежире быһыытынан, Албан, Дулат уонна Суван Улахан жуһу төрүттээбит Уйсун сыдьааннара буолаллар. Аны туран, Б. Б. Ирмуханов уйсуннар дарлекин монголлар ушин диэн биис уустара диирэ.

# Суаннар
## Гаплогруппалара

Уйсуннарга, сүрүннээн, С2-M217 диэн гаплогруппа бэлиэтэнэр. Буолаары буолан, суан, албан, сарыуйсун, шапырашты биис уустарыгар С2*-М217 (хМ48, xM407) гаплогруппа хас даҕаны барыйаана баара бэлиэтэнэр.

# Суаннар
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Суаны(суох сигэ — история). Тургутулунна 27 Тохсунньу 2013. Төрүт сириттэн архыыптанна 22 Тохсунньу 2013.
* 1 2 Востров В. В., Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов: (Конец XIX—начало XX в.). — Алма-Ата: Наука, 1968. — С. 46. — 256 с.
* ↑ Востров В. В., Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов: (Конец XIX—начало XX в.). — Наука, 1968. — С. 26. — 256 с.
* ↑ Ирмуханов Б. Б. История Казахстана: опыт теоретико-методологического исследования. — "Наш мир", 2004. — С. 331. — 445 с.
* ↑ Жабагин М. К. Анализ связи полиморфизма Y-хромосомы и родоплеменной структуры в казахской популяции / О. П. Балановский. — Москва, 2017. — С. 49—50. — 148 с.

# Суаннар
## Литэрэтиирэ

Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX – начало XX в.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.
# .ai

.ai диэн Ангилья үрдүк таhымнаах ил домена.
# Тараклия

Тараклия (молд. Taraclia) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 15 000 (2013).
# Арассыыйа Украинаҕа саба түһүүтүнэн миграционнай кризис

Арассыыйа Украинаҕа саба түһүүтүнэн миграционнай кризис — улахан Иккис Аан Дойду сэриитин кэнниттэн буолбут улахан миграционнай кризис. Быһа холоон 18 мөллүйүөн киһи дьиэтэ уота суох хаалла.
# Өргө

Өргө (лат. Sitellus parryi, нууч. Американский суслик) — урукку билим литератууратыгар элбэхтик Берингия дьабарата диэн аатынан биллэр. Соторутааҥҥа дылы дьабарааскы (длиннохвостый суслик) көрүҥүн үөдүҥүнэн (подвидынан) биллэр этэ. Дьабарааскыттан арыый бөдөҥ, кинитээҕэр кылгас кутуруктаах уонна сырдык өҥнөөх. Көхсө чуолкайдык көстөр хараҥа эбириэннээх.

# Өргө
## Өссө маны көр

Дьабарааскы