yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1378

1378 сыл.

# 1378
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 11 — Рязань сиригэр Вожа өрүс үрдүгэр нуучча сэриитэ мурза Бегич салалталаах монгуол сэриитин кыайбыт. Бу 140 сыл иһигэр нууччалар монгуоллар утары бастакы бөдөҥ өрө туруулара этэ. Нууччалары Москуба кинээһэ Дмитрий Иванович (икки сыл буолан баран Куликовотааҕы кыргыһыы кэнниттэн Донской диэн аатынан биллибитэ) салайбыта. Ол эрээри Нуучча улууһа бу да кыайыылар кэннилэриттэн Монгуол судаарыстыбатыттан тахсыбатаҕа, өссө биир үйэ түһээн төлүү олорбута.
# Никифорова Надежда Митрофановна

Никифорова Надежда Митрофановна (1931 с.). РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.

# Никифорова Надежда Митрофановна
## Олоҕун олуктара

1931 с. төрөөбүтэ. Сиэйэ сэттэ кылаастаах оскуолатын , Бүлүүтээҕи педагогическай училищены ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Учуутал идэтин ылан, бастаан Бүлүү оройуонугар алын кылаас учууталынан үлэлээбитэ. 1954 сыллаахха Благовещенскай куоракка пединституту бүтэрэн, төрөөбүт оройуонугар эргиллэн, Элгээйи орто оскуолатыгар 40-ча сыл тохтоло суох үлэлээбитэ. Географ учуутал үөрэтэр үлэтин ыччаты төрөөбүт кыраайы таптыырга, араас туристическай айаннары тэрийэн, айылҕаны харыстыырга систиэмэлээх үлэни ыыппыта, нэһилиэккэ бастакы географическай площадка, оскуолаҕа бастайааннайдык үлэлиир туристическай куруһуок үлэлээбитэ. Надежда Митрофановна «ССРС Туриһа» диэн бэлиэнэн наҕараадаламмыта, ССРС Географическай обществотын дьиҥнээх чилиэнинэн быыбардаммыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин биллиилээх географтара С.Е. Мостаховтыын, В.Л. Сенькинниин өрөспүүбүлүкэ устун үөрэнээччилэри үөрэтэр-сайыннарар, биллэрэр сыаллаах айаннарын сыллата тэрийсибитэ. 1976 с. Москваҕа Аан дойду Географическай Обществотын конгреһыгар кыттыбыта, онтон Ленинградка Бүтүн Сойуустааҕы географтар түмсүүлэригэр Саха сирин географтарын үлэлэрин опытын туһунан дакылаат аахпыта. Ноосфернай-экологическай үөрэтии ньымалара диэн методическай үлэтэ географ-учууталларга күннэтэ туттуллар пособиенан буолла.

# Никифорова Надежда Митрофановна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР үтүөлээх учуутала.
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ.

# Никифорова Надежда Митрофановна
## Суруйуулара, кинигэлэрэ

Никифорова Н. М., Учуутал - олоххо саамай туһалаах идэ. [ахтыы] - : , //Забота-Арчы. . - 2020. - Ахсынньы 21 күнэ-С. 21;

# Никифорова Надежда Митрофановна
## Кини туһунан

Сказ о славной сельской учительнице. [Об отличнике народного образования РСФСР, заслуженном учителе РС (Я), учителе Эльгяйской средней школы Надежде Митрофановне Никифоровой] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2006. - Балаҕан ыйын 5 күнэ-С.3;
# Рамадаан

Рамадаан (сороҕор Рамазаан диэн этиллэр) диэн ислаам итэҕэлин халандаарыгар тохсус ый. Бу ый кэмигэр мусульмааннар күнүс аһаабаттар. Бу аһаабат буолуулара эмиэ рамадаан диэн ааттанар. Түүр тылларыгар бу ыйы өссө Уразаа диэн ааттыыллар.

# Рамадаан
## Көстүүтэ

Саҕаланар күнэ сылтан сыл аайы атын, ый халандаарыттан тутулуктаах, ону ааһан дойду аайы рамадаан саҕаланр күнэ эмиэ уратылаах буолуон сөп - сорох дойдулар астрономия дааннайдарын туһаналлар, сорохтор - Ыйы кэтииллэр, сорохтор ытык дьон этиилэрин истэллэр. Рамадаан саҕаламмытын кэннэ мусульмаанар сарсыарда күн тахсыытыттан күн киириэр дылы аһаабаттар, уу испэттэр. Үксүгэн 30 күн устата буолар, сороҕор 29 хонук буолар.
Аһаабаттара тулууру иитиигэ уонна өйү-санааны сайыннарыыга аналлаах буолар. Бу кэмҥэ мусульмааннар дьадаҥы уонна дьиэтэ суох дьоҥҥо көмөлөһүөхтээхтэр, истимтиэ буолуу уонна ымсыыны уҕарытыы туһунан саныахтаахтаахтар. Рамадаан кэмигэр таҥараларыттан ааспыт аньыыларын бырастыы гыналларын көрдөһөллөр, уонна оннук дьайыы өссө буолбатын диэн үҥэллэр.
Сорох дьон Рамадааны тутуһаллара булгуччута суох, холобур оҕолор, ыраах айанныыр дьон, хат дьахталлар аччыктыыллара булгуччулаахтык ирдэммэт. Күн киирбитин кэннэ бары да аһыахтарын сөп, ол ас аата ифтар диэн ааттанар. Сороҕор элбэх буолан түмсэн аһыыллар.. Sometimes markets open after Iftar and stay open during the night.
# Сахаэт бииһэ

Сахаэт бииһэ - Чыҥыс Хаан саҕанааҕы монгол холбоһугун биир бииһэ. Саха төрүттэригэр сыһыаннаах буолуон сөп.
Чыҥыс Хаан саҕанааҕы монголлар ортолоругар сахаэт диэн биис ахтыллара улахан интириэhи биhиэхэ үөскэтэр. Рашид-ад-дин суруйарынан, Чыҥыс Хаан өссө Темучжин буола сылдьан тайджиут биистэрин кытта атааннаhа сырыттаҕына, сахаэт (сакаит) бииhэ киниэхэ кэлэн холбоhон, сэриитэ эбиллибит. Ол эрээри биир да биллиилээх киhитэ суох эбит. Кини сакаиттары уруккута түүр тыллаах, кэлин монгол аатын ылыммыт биистэргэ киллэрэр.
Рашид-ад-дин сакаиттары иккиhин Орхон өрүс тула тарҕаммыт кереиттэр биир биистэрин быhыытынан эмиэ ахтар. Онон бу кереиттэр диэн кимнээх этилэрэй, түүрдэр дуу, монголлар дуу диэн ыйытыы үөскүүр. Манна учуонайдар араас санаалаахтар. Л.Л.Викторова диэн сэбиэскэй учуонай кереиттэри, найманнары уонна меркиттэри түүр тыллаахтара диэн бигэтик суруйар. Өссө кинилэр сог-по (цзубу) холбоhугун үс салаата буолаллар диэн санааҕа кэлэн турар. Кереиттэргэ өссө дунхаит (тунгкаит), албат, тумаут (тумат) диэн биистэр киирэллэрэ. Бу састаап көрдөрөрүнэн, кереиттэр Саян-Алтай түүрдэригэр быhаччы сыhыаннаах буолуохтарын сөп эбит. Ол курдук, Н.А.Сердобов диэн тувалар төрүттэрин үөрэппит учуонай, тувалар, хакаастар уонна сахалар кереиттэр диэн уопсай өбүгэлээхтэрэ диэн санааҕа кэлбитэ. Казах историга Мухаметжан Тынышпаев саха төрдүн кереиттэри кытта сибээстээбитэ. Кини саныырынан, киэҥ сиринэн биир кэлимсэ олорбут элбэх ахсааннаах биис Тимур кэмигэр улахан кыргыллыыга түбэспит. Улахан чааhа Алтай диэки куоппут (карагастар, качинецтар, сагаецтар уонна сахалар), сорохторо Аргыннарга күрээбит, кэлин казах буолбут. Узбек маҥнайгы хаана Мухаммед-Шейбани сэриитигэр сахиот диэн биис ахтыллар эбит.
П.А.Ойуунускай 1928 сыллаахха Чолбон сурунаалга тахсыбыт ыстатыйатыгар саха төрүттэрин эмиэ кереиттэри кытары сибээстиир. Джунгардар кереиттэри кырган, түүр тыллаах саха өбүгэлэрэ маҥнай монголлар, онтон буряттар ортолоругар киирэн, көһө сылдьыбыттар, бииргэ ыкса олорбуттар.
Арай Г.В.Ксенофонтов бу этиини утары санаатын, бэчээккэ киирбэтэх иккис томун матырыйаалларыгар көрөбүт. Кини туспа-туора санаатынан, Чыҥыс Хаан империята үөскүүрүн саҕана, сахалар билиҥҥи дойдуларыгар олороллоро. Онтон бу соҕурууҥҥу сахаэттэр олох аҕыйах ахсааннаахтара (туспа түмэн да буолбаттар) уонна Чыҥыс Хаан диэки буолан, хайдах да Саха Сирин диэки түһүөн сөптөрө суох диэн суруйар.
# Кривошапкин Дмитрий Васильевич

Кривошапкин Дмитрий Васильевич — эбээн поэта, тылбаасчыт, 1995 с.Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. 1929 сыллаахха сэтинньи 6 күнүгэр Эбээн-Бытантай улууһугар Сэбээн-Күөл сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Сэттэ кылаас кэннэ үлэлии барбыт. "Кировскай" совхозка суоппарынан өр үлэлээбитэ. Бастакы хоһооннорун эбээн тылынан суруйбут. Саха поэттарыттан П. Ойуунускай, Эллэй, Күннүк Уурастыырап, Л Попов, Семен Данилов, И. Гоголев, М. Ефимов хоһооннорун эбээн тылыгар тылбаастаабыта. П.А. Ойуунускай "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олоҥхотун эбээн тылыгар тылбаастаан бэчээккэ таһаарбыта.

# Кривошапкин Дмитрий Васильевич
## Айымньылара

* Гиаван: Дентур ньон тулмачин / В.С. Артемьев ониадацан. - Дьокуускай, 19987
* Дёнтур, тулмачилни. - Дьокуускай, 1990
* Ойуунускай П.А. Гулкөкөдди Нюргун Боотур / пер. Д. Кривошапкин. - Дьокуускай, 1996

# Кривошапкин Дмитрий Васильевич
## Олоҕун, айар үлэтин туһунан

* Кривошапкин А.В. Нюргун Боотур говорит по эвенски (некоторые штрихи к портрету брата). - Якутск, 1999
* Дмитрий Васильевич Кривошапкин // Огрызко В. Писатели и литераторы малочисленных народов Севера и Дальнего Востока. - М., 1998. - Ч.1
# Тыс этэрбэс

Тыс этэрбэс - таба, тайах, сылгы, сүөһү тыһыттан мааныга да, мараҕа да кэтиллэр гына тигиллэр кыһыҥҥы этэрбэс.

# Тыс этэрбэс
## Өссө маны көр

* Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс
* Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс
* Ойуулаах сарыы этэрбэс
* Алтан тыллаах сарыы этэрбэс
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
# Хан улахан мэчиэтэ

Хан улахан мэчиэтэ
Хан улахан мэчиэтэ(крымско-тат.Buyuk Han Cami) биитэр, Дыбарыас улахан мэчиэтэ - Бахчисарайга баар хан дыбарыаһын мэчиэтэ. Хан улахан мэчиэтэ, дыбарыас болуоссатын хоту боруотатыттан илин диэки баар. Кырыым саамай улахан мэчиэтэ уонна хаан дыбарыаһын бастакы тутуута. Иккис тутуу - Сары-Гюзель диэн баанньык. Мэчиэти 1532 с.Сахиб l Герай туттарбыт, 17 үйэҕэ мэчиэт кини аатын сүгэрэ. Мэчиэт дьиэтэ бөҕө-таҕа көрүҥнээх, аллараа өттүнэн стрельчатай аркадалаах, истиэнэтэ майоликовай киллэҕэстэрдээх. Сарайа кыһыл черепицанан бүрүллүбүт түөрт скаттаах. Бастаан, сарайа куупаллардаах эбитэ үһү. Сүрүн киирэр аан, Чурук-Су диэн өрүс диэки. Дьиэ иннинээҕи истиэнэтэ, урут, мраморынан киэргэллээх эбит. Илин истиэнэтин аттыгар абдестхане(абдест диэн ритуалы толорон суунар сир) шадирваны(фонтан) кытта бааллар. Истиэнэлэригэр, 18 үйэҕэ баар буолбут араб тылынан каллиграфическай суруктар(Корантан ылыллыбыт сытааталар) бааллар. Суруктар хара өҥүнэн от күөҕэ картуштарга суруллубуттар. Биир сурук , мэчиэти өрөмүөннээбит Кырыым Герайга анаммыт. Мэчиэт, уон кырыылаах, уһуктаах сарайдарын төбөтө алемнарынан бүтэр икки минареттаах. Минареттар үрдүктэрэ - 28 миэтирэ. Минареттар истэригэр үөһэ тахсарга таас винтовой кирилиэстэр бааллар. Башнялара, сибиньиэс киллэһиктэринэн холбоммут, суоруллубут таас билиитэлэртэн оҥоһуллубуттар. 1736 с. мэчиэт баһаартан эмсэҕэлээбитэ. Ону, хан Селямет ll Герай кэмигэр, маастар Омер чөлүгэр түһэрбитэ. 1750 с.Арслан Герай, мэчиэт тиэргэнигэр медресе туппута биһиги кэммитигэр тиийбэтэх. Сэбиэскэй кэмҥэ мэчиэт сабыылаах турбута. Үөһээ өттүгэр археология салаатын түмэлин экспозицията турбута, онтон аллараа өттө лапидарий(архитектура бытархай чаастара, үлтүркэйдэр, суруктаах уонна уруһуйдаах таастар)хараллар сирдэрэ буолан турбута. Бүгүҥҥү күҥҥэ мэчиэт үлэлии турар. Арассыыйа бэдэрээссийэтин норуоттарын култууратын бэдэрээлинэй суолталаах баайа. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C http://turizm.sputnik.ru/items/bolshaya-hanskaya-mechet-v-bahchisarae Архыыптаммыт 2020, Бэс ыйын 19 күнүгэр.
# Томторук (быа)

Томторук — тугу эмэ иҥиннэрэр быа, хайыһар томторуга (атахха кэтэр быата), айа кылыытын томторуга (холоругун төбөтүгэр тыҥкырайын туттарарга).
# .gn

.gn диэн Гуинея үрдүк таhымнаах ил домена.
# Буур

Буур өрүс. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 501 км., тардыытын иэнэ 13900 кв.км.
Баһа Хотугу Сибиир намтал сир илин өртүгэр сытар. Тардыытыгар 1627 өрүс уонна үрэх баар. алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Бөдөҥ салаалара: хаҥас өртүттэн Арыы Оҥорбут (191 км.), Кыра Хос Төрүттээх (137 км.), уҥа өртүттэн Күнтүкэлээх (93 км.).

# Буур
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# 325

325 сыл.

# 325
## Туох буолбута

* Муус устар 1 — Цзинь импиэрийэҕэ түөрт саастаах Чэн-ди аҕатын Мин-ди бөрүстүөлүн тутан хаалбыт.
# Подбельскай Вадим Николаевич (Паппиевич)

Подбельскай Вадим Николаевич (Паппиевич) (1887—25.02.1920) — Сэбиэскэй Арассыыйа почталарын уонна телеграфтарын наркома.
Саха Сиригэр билиҥҥи Мэҥэ Хаҥалас Алтаныгар, Өлөчөйгө, Суон Тииккэ төрөөбүт киһи. Сорох источниктарга алҕас Амма улууһун Алтан нэһилиэгэр 1887 с. төрөөбүт дииллэр. Амма Алтана — Үөһээ Алтан, Мэҥэ киэнэ — Аллараа Алтан. Саха Сиригэр көскө ыытыллыбыт народоволец Паппий Подбельскай уонна полицияҕа сэбилэниилээх утарсыыны оҥорбут дьахтар уоллара. Аҕата 1889 сыллаахха бырачыас кэмигэр ытыллыбыт.
Вадим Подбельскай улаатан баран бассабыык буолбут, Олунньутааҕы уонна Өктөөп өрөбөлүүссүйэлэрин, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
1920 с. субуотунньукка илиитин өлөрөн, онтон хаан сүһүүрүүтэ баран олунньу 25 күнүгэр Москубаҕа өлбүт.
# Дьону кэтиир киин салалта

Дьону кэтиир киин салалта (ол эбэтэр ааҥл. Central Intelligence Agency, кыччатыллыбыта CIA, эбэтэр сахалыы кыччатыллыбыта ККС), ол эбэтэр кэтиир киин салалта. АХШ дойдутун уонна Аан Дойду үрдүнэн саамай күүстээх тэрилтэ, Федеральнай былаас агентствота. Сүрүн эбээһинэһэ Америка тас өттүн кэтээн көрөөһүн, дьоннору кэтээн көрөөһүн уонна информациа хомуйааһын.
Салалтата - Лэнгли (АХШ).
Сүрүн саайта: https://www.cia.gov/ru Архыыптаммыт 2020, От ыйын 7 күнүгэр.
# Тохсунньу 3

Тохсунньу 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 3-с күнэ. Сыл бүтүө 362 күн (ордук хонуктаах сылга 363 күн) баар.

# Тохсунньу 3
## Бэлиэ күннэр

* Буркина Фасо Буркина Фасо — Өрөбөлүүссүйэ күнэ
* Индонезия Индонезия — Итэҕэл министиэристибэтин күнэ
* Япония Япония — Тамасесери фестиваль күнэ.

# Тохсунньу 3
## Түбэлтэлэр

* 1840 — Cаха литэрэтиирэтин бастакы хараҥаччыта Афанасий Уваровскай Санкт-Петербурга баалга сылдьан аан бастаан ыраахтааҕыны Николай I көрбүтүн суруйар.
* 1868 — Дьоппуоҥҥа император былааһа сөргүтүллүбүт (Мэйдзи реставрацията).
* 1925 — РКП(б) Саха сиринээҕи обкомун бюрота "Саха омук" уопсастыба маассабай үлэ ыытар киэҥ организацияттан культуура-билим өттүгэр үлэлиир дьоҕус уопсастыбаҕа кубулутарга уурбут. Төрүөтэ диэн национальнай интэллигиэнсийэ культурнай-сырдатар үлэтин советизациялыырга сыалын-соругун "Саха омук" уопсастыба толорбут, онтон саҥа үөскээбит сэбиэскэй олоххо-дьаһахха маннык уопсастыба бэлиитикэ өттүттэн наадата суох эбит.
* 1933 — ЯЦИК Президиума Дьокуускайга 100 киһини бастакы кууруска үөрэтэр пединститут тэрийэр туһунан быһаарыы ылбыт. Ол эрээри былааннаммытын курдук ол күһүн институту арыйар табыллыбатах, нөҥүө сылыгар алтынньыга эрэ аһыллыбыта, үөрэх 1934 сыллаахха алтынньы 8 күнүгэр саҕаламмыта.
* 1956 — Эйфель башня үрдүгэ уоттан алдьанар.
* 1959 — Аляска штат статуһун ылбыт.
* 1977 — Apple хампаанньа официальнайдык бэлиэтэнэр.
* 1984 — РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин уурааҕынан Өлүөхүмэ заповеднига тэриллибит.
* 1993 — Москубаҕа Арассыыйа уонна АХШ ыккардыларыгар Стратегическэй кимэн киирэр сэбилэниини аччатар туһунан дуогабар түһэрсиллибит.
* 1999 — NASA Mars Polar Lander диэн аппарааты куйаарга ыытар.
* 2009 — Биткоин төлүүр систиэмэ айааччыта Сатоши Накамото блокчейн бастакы блогун оҥорбут.

# Тохсунньу 3
## Төрөөбүттэр

* 1922 — Владимир Самсонов — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, физика-математика билимин хандьыдаата, 40-тан тахса дьүкээбил уотун уонна магнитосфераны чинчийэр үлэ ааптара. Сэрии кэнниттэн СГУ физика-математика факультетын бүтэрбитэ.
* 1929 — Никифор Неустроев — филология билимин хандьыдаата, Саха АССР Үтүөлээх учуутала.
* 1956 — Мел Гибсон — Австралияттан төрүттээх Америка артыыһа, кинорежиссёра, сценариһа, продюсера, «Оскар» бириэмийэ икки төгүллээх лауреата.
* 1959 — Владислав Доллонов — суруйааччы, суруналыыс.
* 1969 — Михаэль Шумахер — ньиэмэс автогонщига, «Формула-1» устуоруйатыгар саамай ситиһиилээх пилот, 7 төгүллээх аан дойду чөмпүйүөнэ.

# Тохсунньу 3
## Өлбүттэр

* 2010 — Виталий Кашин (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
# Sigma Corporation

Sigma Corporation, Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан фотовспышкалары оҥорор (70% планета рыногар) уонна ырыаһыттарга, клубтарга аналлаах микрофоннары оҥорооччу (90% планета рыногар), смартфоннарга фотовспышкалар (100% планета үрдүнэн).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Салалтата — Кавасаки.
Mitsui Group састаабар киирбэт, ол эрэн кини корпоративнай этикатын туттар.
# Мамаев Иван Федорович

Мамаев Иван Федорович (13.06.1893—1954) — муосчут, чеканщик, ювелир, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

# Мамаев Иван Федорович
## Олоҕун олуктара

1893 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр II Одунуга (билигин Горнай улууһун сирэ) төрөөбүт.

# Мамаев Иван Федорович
## Айар үлэтэ

Булуҥҥа сылдьан сэлии муоһун таҥастыырга үөрэммит. 1919 с. муосчут буолбут. 1924 с. «Муосчут» артыалга киирбит. Бу сылларга муостан кып-кыра Ленин бюһун оҥорбут уонна Саха АССР ситиһиилэрин туһунан альбому сэлии муоһунан киэргэппит. 1928 с. муоска үлэтин быраҕан тырахтарыыс буолар, тыраахтар биригээдэтин салайар, МТС-ка механиктыыр, оскуолаҕа учууталлыыр. 1946 с. худуоһунньуктар сойуустара муоһунан дьарыктанарыгар угуйар, сотору кэминэн биллэр маастар буолар. Саха Сирин муосчуттарыттан бастакыннан муостан чороон оҥорор («Якутия», 1948), араас матырыйааллары уонна техниканы дьүөрэлээһиҥҥэ эксперименныыр.
1951 с. Дьокуускайдааҕы музыкальнай художественнай училищаҕа преподавателлиир. Кини үөрэнээччилэрин истэригэр — аатырбыт скульптордар Е. Винокурова, С. Егоров, П. Захаров, К. Пшенников уонна муосчут С. Заболоцкай.

# Мамаев Иван Федорович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР норуодунай худуоһуньуга

# Мамаев Иван Федорович
## Өссө маны көр

* Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
# Шрёдингер куоската

Шрёдингер куоската диэн квантовай физикаҕа өй эксперимена. 1935 сыллахха Эрвин Шрёдингер Копенгагеннааҕы быһаарыы эппиэт быһыытынан үөскээбитэ. Бу өй эксперименынан Шрёдингер квантовай механика суолунан толкуйдаатахха абсурднай ситуацияларга тиийиэххэ сөп диэн кэпсиэн баҕарбыта: ол курдук бу холобурга ханнык эрэ биир кэмҥэ куоска өлбүт уонна тыыннаах буолар
Өй эксперимена маннык ааһар: куосканы ылан баран ханнык эрэ хоско хаайаллар. Гейгер счетчигын уонна ханнык эмит радиоактивнай элемены уураллар. Хас эмит бириэмэ кэнниттэн, холобура, биир чааһнан, биир аатом радиация материала баҕар распаадтыан сөп (или суох - материал стабильнай буолбатах) Гэйгер счетчига ону суоттуон сөп, уонна распаадттаннаҕына ханнык эмит дьатты ыһар - оччоҕуна куоска өлөр.
Боппуруос: биир чаас ааспытын кэннэ куоска тыыннаах дуу, өлбүт дуу?
Шрёдингер этэринэн аан сабыллыбыт буоллаҕына куоска тыыннаах эбэтэр өлбүт. Аан арыллыан иннинэ этэр кыах суох.
Проблемата ааны арыйдахха эксперимеҥҥа дьайыыны оҥороҕун. Киһи уонна эксперимент хайдах дьайалларын быһаарыахха наада. Ииньэ гынан киһи көрдөҕүнэ, ити эксперимеҥҥа дьайыыны оҥорор. Копенгаген быһаарытыгар ааны арыйыах иннинэ куоска биир бириэмэҕэ өлбүт уонна тыыннаах буолар.
Куоска ситуацията квантовай материя туһунан макро таһымҥа толкуйдуур сыыһа диэн Шрёдингер быһаарбыта.
# Окороков Гаврил Гавриилович

Окороков Гаврил Гавриилович — литература критигэ, филологическай наука кандидаата, СГУ саха литературатын кафедратын доцена, «Хотугу сулус», «Полярная звезда» сурунаалларга критика отделын сэбиэдиссэйэ, ССРС уонна Саха сирин суруйааччыларын Сойуустарын чилиэнэ, саха литературатын учебниктарын суруйааччыта.

# Окороков Гаврил Гавриилович
## Олоҕун олуктара

Олунньу 3 кунугэр 1925 сыллаахха Амма оройуонун Сатаҕай нэһилиэгэр дьаданы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
1953 сыллаахха Москватааҕы государственнай библиотечнай институту кыһыл дипломунан бутэрбитэ. Онтон Саха республикатааҕы Пушкин аатынан библиотекаҕа учуонай секретарынан улэлээбитэ. Онтон култуура министиэристибэтигэр инспекторынан, «Хотугу сулус», «Полярная звезда» сурунаалларга критика отделын сэбиэдиссэйэ, 1965 сылтан университет үөрэтээччитэ.
Ыстатыйалара Улахан Сэбиэскэй энциклопедияҕа, Белоруссия, Украина энциклопедияларыгар, Кылгас литературнай энциклопедияҕа бэчээттэммиттэрэ. Атын ыстатыйалара «Наука», «Советский писатель» изданияларыгар, «Правда», «Литератураная Россия», «Шын» (Тува) хаһыаттарга, «Литературное обозрение», «Дружба народов», «Огонек», «Детская литература», «Молот» (Удмуртия) хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ.
Амма Сатаҕайын түмэлигэр (2007 с.) Гаврил Гаврииловичка аналлаах матырыйааллар көрдөрүллүбүттэр.

# Окороков Гаврил Гавриилович
## Библиография

* Традиции и поиск: Статьи, портреты, штрихи. — Якутск: Кн. издательство, 1979. — 160 с.
* Сүрэх муудараһа: Лит. портреттар, ыстатыйалар, бэлиэтээһиннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1982. — 135 с.

# Окороков Гаврил Гавриилович
## Кини туһунан литература

* Писатели земли олонхо. Библиографический справочник. — Якутск: «Бичик», 2000
* Г. Г. Окороков: Некролог // «Чолбон». — 1990. — № 4. — С. 104
* Филиппов Г. Киһи үлэтин үрдэллэрэ // «Хотугу сулус». — 1985. — № 2. — С. 91—95
* Писатели Якутии. Библиографический справочник. — Якутск, 1981. — 272 с.
* Писатели земли олонхо. Библиографический справочник. — Якутск: «Бичик», 1995. — 304 с. — О нем — с. 192
* Үөрэххэ дьулуһарга, билиигэ тардыһарга такайара. — «Туймаада саҥата» — № 4 — 04.02.2000 (үөрэнээччилэрин ахтыылара)
* Он говорил: "Бойтесь праздности..." — Якутия, 16.02.2000. — И. Семенова, В. Харитонова
* Каждая судьба солдата — отдельная история (из рассказов деда). — «Юность Севера» — 23.04.2005, внуки рассказывают о деде.
* По отцовскому пути, Семенова И. Г. ыстатыйата, Эн миигин умнумаар, Сэргэлээх!-2. — Дьокуускай, 2007.
# Сарыы тирэҥсэ

Сарыы тирэҥсэ — мааныга кэтиллэр, үксүгэр маҥхатыллыбыт сарыы кыбытыылаах тумустаах сарыы этэрбэс көрүҥэ.

# Сарыы тирэҥсэ
## Өссө маны көр

* Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс
* Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
# Винокуров Петр Васильевич

Винокуров Петр Васильевич — устуорук, кыраайы үөрэтээччи, түмэлдьит (музеевед), устуоруйа билимин хандьыдаата.
Кэбээйи улууһуттан төрүттээх.
1974 с. СГУ историческай салаатын бүтэрэн Ем. Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр музейга үлэлии киирбит. 1996 с. "Саха сиригэр түмэллэр үөскээһиннэрэ уонна сайдыылара (80-с сс. ортолоруттан 1980 с. диэри)" (нууч. Становление и развитие музейного дела в Якутии (середина 80-х годов – 1980 г.) диэн тиэмэҕэ хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбит.

# Винокуров Петр Васильевич
## Кинигэлэрэ

* Краеведы Якутии. / В надзагл.: Якутский госуд. объединенный музей истории и культуры народов Севера им. Ем.Ярославского. — Якутск, 1990, 68 с.
* Винокуров, Петр Васильевич. Музеи Якутии : ист. очерк / П.В. Винокуров. - Якутск : Кн. издательство, 1991. - 155 с. - ISBN 5-7696-0098-5
* Винокуров, Петр Васильевич. Сэсэн Боло: известный и неизвестный : монография / П.В. Винокуров ; М-во культуры респ. Саха (Якутия). - Якутск : Ситим, 1993. - 56 с. : фото. - ISBN 5-88080-036-6
* Краеведы Якутии : биографический справочник / [сост.: П. В. Винокуров, Н. К. Гоголева]. - Якутск : Бичик. Вып. 2. - 2011. - 253, [1] с. : ил. - 1000 экз. - ISBN 978-5-7696-3498-7 (в пер.)
* Краеведы Якутии : биобиблиографический справочник / Якут. гос. объед. музей истории и культуры народов Севера им. Ем. Ярославского ; [гл. ред. Е.С. Шишигин, сост.: П. В. Винокуров]. - Якутск : Бичик, 2007, ISBN 5-7696-2593-7
* ↑ http://yakutmuseum.ru/stati/billiileeh-kyraajy-reteechchi-muzejshhik-p-v-vinokurov-syrdyk-kerie-iger/
# Алдан (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Алдан (куорат)
* Алдан (өрүс)
* Алдан улууһа
* Алдан (Таатта) - Таатта улууһун нэһилиэгэ
* Өссө көр: Уус-Алдан улууһа
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Аскания-Нова (куорат тииптээх бөһүөлэк)

Аскания-Нова (укр. Асканія-Нова) диэн Украина Херсон уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2638 (2020).