yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Грамиин Баана

Грамиин Баана (Grameen Bank) (бенг. গ্রামীণ বাংক) Нобель бириһин ылбыт бытархай үп-харчы тэрилтэтэ уонна Бангладешка баар баан тэрийбит түмэтэ. Кыра иэһстээһининэн дьарыктаран (сороҕор бытархай иэс диэн ааттыыллар). Баан аата Граммиин — грам диэн Санскрит тылыттан тыа олохтоохторун ааттарыттан тахсыбыт.
# Төттүк этэрбэс

Төттүк этэрбэс - оҕо этэрбэһэ.

# Төттүк этэрбэс
## Өссө маны көр

* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
# Федоров Константин Лукич-Көскөйө Көстөкүүн
## Олоҕун олуктара

Федоров Константин Лукич-Көскөйө Көстөкүүн (1900-1987) Чэппиэдэй-Амматыгар, Дьадьырга төрөөбүтэ. Кини 87 сааһыгар диэри олорон хас да көлүөнэ олоҥхоһуттар, эбэтэр олоҥхолооһун этаптарын туораабыта. Эдэр сааһыгар өссө XIX үйэттэн ыла төрүттээх, аҕыйах да ахсааннаах буоллаллар аатырбыт олоҥхоһуттары билэрэ.
Аныгы үйэ 20-30 сылларынааҕы көннөрү олоҥхоһуттар маассабай толорууларын көрбүтэ уонна бэйэтэ кинилэр кэккэлэригэр сылдьыбыта. Кэнники 40-с, 50-с сылларга норуот эпическэй поэзиятын искусствота кэхтиитин, онтон тиһэҕэр 20 сыллар усталара олоҥхоһут быһыытынан оройуон үрдүнэн соҕотоҕун ордон хаалыы эбэтэр тулаайыхсыйыы дьылҕатын кытта билбитэ.

# Федоров Константин Лукич-Көскөйө Көстөкүүн
## Айар үлэтэ

Олоҥхоһут быһыытынан кини толорор искусствотын сайыннараары атын нэһилиэктэри, улуустары кэрийбэтэҕэ. 30-с сылларга П.А.Ойуунускай ССРС Верховнай Советын депутатынан быыбарданарыгар олоҥхоһуттар кыттыһан бухатыырдар арияларын үллэстэн толорбуттар. Ол түүн олоҥхоһут Соппуруон, сииппэр Илларионов уонна Константин Лукич сарсыардааҥҥа диэри олоҥхолообуттар.
Константин Лукич биир дойдулааҕа Василий Семенович Попов ити саас икки ый устата үлэлээн оҕонньортон «Сүҥкэн Дьааһын» диэн олоҥхотун суруйан ылбыта, ону үрүҥэр таһааран баран, В.Ф.Ермолаевка уонна саха тылыгар сыһыаннаах И.И.Захаров учууталга аахтарбыта. Олоҥхо кээмэйинэн 2-3 тэтэрээт холобурдааҕа. Кэнники В.С.Попов ити суруйбут тэтэрээттэрин Дьокуускайга Норуот айымньытын дьиэтигэр киллэрэн туттарарга эбэтэр атыылыырга соруна сылдьыбыта да тоҕо эрэ төттөрү илдьэ тахсыбыта. Тиһэҕэр, 1985 с. Бэлэм суруллубут олоҥхону Тыл, литература, история институтун научнай үлэһитэ П.Н.Дмитриев ылбыт сурахтааҕа уонна оҕонньор ырыаларын магнитофоҥҥа устубуттар этэ.
Константин Лукич Федоров 1942 с. Арҕааҥҥы фроҥҥа ыҥырыллыбыт. «Сэриигэ олоҥхолообот этим, сахалар суохтара» диэбитэ. Арай биирдэ, илиитигэр бааһыран баран, ханнык эрэ сарайга соломоҕо атын саллааттары кытта сытан, ыарыытын аһарынан, дойдутун ахтылҕанын таһаарынан, олоҥхоттон быһа тардан ария толортообутун саллааттар бэркэ сэҥээрбиттэр.
Ытык кырдьаҕас былыргы сэһэннэри элбэҕи билэрэ, В.С.Потапов киниттэн истибит үһүйээннэрин оройуон хаһыатыгар бэчээттэппитэ. Константин Лукич Соловьев нэһилиэгин былыргы аҕа уустарын өбүгэлэрин туһунан номохтору билэттиирэ уонна кинилэр удьуордарын бэйэтин бириэмэтигэр тиийэ сүһүөхтээн ааҕыталыыра.
Константин Лукич олоҥхолооһун искусствотын туһунан хас да санааларын билиһиннэрбитэ: элбэх олоҥхону истибит киһи үтүө олоҥхоһут буолар, аҕыйах олоҥхону истибит киһи бэйэтэ иһиттэн айан ыллаабат, олоҥхолор бары үчүгэй буолбаттар, олоҥхоһут үчүгэй, тыла уус-уран буолуохтаах. Сылдьан эрэ олоҥхо тылын үөрэппэккин, олоҥхолоон бардаххына тыл бэйэтэ наарданан, тахсан иһэр, былыр улахан олоҥхоһут улахан ойууннааҕар тылынан ордук буолар дииллэрэ, былыр туох да атын көр-нар суоҕун кэриэтэ, онон дьон аралдьыйаллара эрэ олоҥхо буолара, олоҥхоһуттар кулгаахтарын бүөлэнэн бэйэлэрин куоластарын тахсыытын истэллэрэ эбэтэр кулгаахтарын эмминньэҕин дьигиҥнэтэн тардыалыы олорор буолаллара, кинилэр олоҥхолуулларыгар харахтарын быһа симэллэрэ диэн кэпсээнин түмүктүүр.
# Чөкчөҥө

Чөкчөҥө эбэтэр Чөкчөҥөө (лат. Tringa glareola, нууч. Фифи) - Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр дьоҕус көтөр.
Көхсө хараҥа, үрүҥ эбирдээх. Хабарҕата, өрөҕөтө уонна кутуругун анна үрүҥ. Түөһэ уонна моонньо бороҥ.
# Мөкүрдээнэп Лаврентий Иннокентьевич

Мөкүрдээнэп Лаврентий Иннокентьевич (10.08.1927 – 23.04.1997) — балет артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.

# Мөкүрдээнэп Лаврентий Иннокентьевич
## Олоҕун олуктара

* 1927 сыл атырдьах ыйын 10 күнүгэр Томпо улууһун III Байаҕантай нэһилиэк Кириэс Халдьаайы сэлиэнньэ аттынааҕы Арыы Толоон учаастакка төрөөбүтэ.
* 1944 с. — Кириэс Халдьаайы сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1944—1948 сс. — Дьокуускайдааҕы тыйаатыр устуудьуйаҕа үөрэнэр уонна үлэлиир (педагог И. А. Каренин).
* 1948—1971 сс. — Ойуунускай аатынан музыка уонна драма тыйаатырыгар үлэлиир.
* 1972 сылтан сүрүннүүр методист-хореограф
* 1997 сыллаахха муус устар 23 күнүгэр өлбүтэ.

# Мөкүрдээнэп Лаврентий Иннокентьевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Кэргэнэ — Иванова Александра Дмитриевна, Саха тыйаатырын биллиилээх артыыһа.
* Кыыһа — М. Л. Мекюрдянова (Габышева), балет артыыһа, Дьокуускайдааҕы хореография оскуолатын преподавателэ.

# Мөкүрдээнэп Лаврентий Иннокентьевич
## Айар үлэтэ
#### Толорбут партиялара

* Бэргэн («Хонуу сибэккитэ», Жирков уонна Литинскай)
* Зигфрид («Лебединое озеро», Чайковскай)
* Чупчуруйдан («Чурумчуку», Батуев)
* Вожак («Барышня и хулиган»)
* Ходор («Алый платочек», Литинскай)
* Сүллүгэс Бөҕө («Күн Куо», Кац)
* Кырдьаҕас Гриф («Хотойдор хоту көтөллөр», Комраков)

# Мөкүрдээнэп Лаврентий Иннокентьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «За трудовую доблесть» мэтээл (1958)
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1962)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1970)
* «За доблестный труд» мэтээл (1970)

# Мөкүрдээнэп Лаврентий Иннокентьевич
## Аатын үйэтитии

* 2000 сыллаахха аата Кириэс Халдьаайытааҕы музыка оскуолатыгар иҥэриллибитэ.

# Мөкүрдээнэп Лаврентий Иннокентьевич
## Өссө маны көр

Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ Иванова Александра Дмитриевна
# Ева

Ева (ивр. חַוָּה‏‎‎, Тыыннаах, Олохтуур) диэн бастакы дьахтар. Адам ойоҕо. Оҕолоро Каин, Аабыл, Сет. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Таҥара Еваны Адам ойоҕоһуттан ылан айбыта. Адам уонна Ева Эден чэчирэҥэр олорбуттара. Таҥара онно баар Үчүгэйи-куһаҕаны билии маһын отоннорун сиэмэҥ диэн Адамы сэрэтэр. Ева ол этэрин истибэтэҕэ. Хантан эрэ кэлбит Моҕой бобуулаах отону амсай диэн Еваны күөттүүр. Ева отону сиэн баран Адамҥа сиэтэр. Таҥара бобуутун кэспиттэрин иһин Адам уонна Ева ырайтан сиргэ букатын кыйданаллар.
# Нэнси Рейган

Nancy Reagan (1921–2016) — бастакы ледита, Ronald Reagan ойоҕо.
Тохсунньу От ыйын 61921 сыллаахха Иллинойс штаатыгар Чикаго куоракка төрөөбүт.
# Маар-Күөл нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Маар-Күөл нэһилиэгэ — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маар-Күөл.
Улуус кииниттэн 68 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 523 киһи (2007 сыл).

# Маар-Күөл нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Соколов Эдуард Дмитриевич (Тулусхан) (1944—1996) — суруйааччы.
# Айыы үөрэҕэ

Айыы үөрэҕэ — "ай" диэн туохтууртан үөскээбит "Айыы (Үрдүк Айыы) диэн тыл "айааччы" (творец) диэн суолталал Онон сахалар, Айыы айбыт буолан, "айыы дьонобут" диэн ааҕыналлара. Айыы киһитэ Айыыга үҥэрэ, дьылҕа, ыйаах, оҥоһуу мүччүрүйбэтин итэҕэйэрэ. "Баары таҥара айбща ол иһигэр киһини эмиэ айбыта. Таҥара айбытын хомотор, алдьатар, өлөрөр — таҥараҕа аньыы буолар" диэн өйдүүд. лэрэ. Аньыыны оҥорбот буола сатыыллара. Сиэри, куолуну тутуһаллара. Онтон туоруур сэттээх дииллэрэ. Үтүөҕэ тардыһыылаах, наар үтүөнү оҥорор, үтүөнү саныыр киһи айыы санаалаах аатырара. Онон туох үтүө барыта Айыыны кытта, туох мөкү барыта куһаҕан тыыны кытга ситимнээх, туох үчүтэйи оҥоруу барыта — айыы, туох куһаҕаны оҥоруу барыта — аньыы диэн бэйэ-бэйэтиттэн тахсан иһэр, ис- иһиттэн ситимнээх өйдөбүллээх былыргыттан сүппэккз тиийэн кэлбит итэҕэл буолар.
Саха итэҕэлин анал дьиэҕэ үөрэппэт буолтарын иһин, хас биирдии ойуун, удаҕан уонна былыргыны, саха итэҕэлин билээччи дьиэтэ, ону ааһан хас биирдии кыһалҕалаах дьиэтэ — саха итэҕэлин тарҕатар дьиэ буолбута саарбаҕа суох. Ону иилэ хабан, дьиэҕэ-уокка бэйэ-бэйэттэн үөрэнии, бэйэ-бэйэнн үөрэтиһии үйэттэн үйэҕэ барбыта, үгэс тарҕаныыта салҕана турбута мөккүөрэ суох. Ону Үрдүк Айыы (Үрүҥ Айыы, Үрүн Аар Тойон) үөрэҕин курдук ылыналлара, өйдүүллэрэ — ханнык баҕарар итэҕэлгэ буолбут, буолуохтаах суол. Ол иһин даҕаны улуу Кулукуоскай "Сайын кэлиитэ" бэйиэмэтигэр: "Онтой Үрүҥ аар тойон үөрэҕинэн, Айыы тойон анабылынан, Н Дуксуурдаах буура дохсун - ." диэн суруйдаҕа.
# Якутуголь

«Якутуголь» диэн Арассыыйа чох компанията. Толору аата — Открытое акционерное общество «Холдинговая компания „Якутуголь“». Штаб-квартирата Нүөрүҥгүрүгэ (Саха Сирэ) баар.

# Якутуголь
## Бас билээччилэрэ уонна салалтата

Компания акцияларын 100% тутааччы Мечел (2007 c. ыла).
Генеральнай директор — Игорь Хафизов.

# Якутуголь
## Дьарыга

Компания үс чох хостуур сирдээх — Нүөрүҥгүрүтээҕи, Хаҥаластааҕы уонна Дьабарыкы-Хайатааҕы.
Мантан ураты, Эльгинскай чох сиригэр хостуур лицензиялаах.
Хостоммут чохтон улахан аҥара Дьоппуонҥа уонна Соҕуруу Кэриэйэҕэ экспортанар. Арассыыйа ис баhаарыгар компания чоҕун сүрүн туттааччылара — Ыраах Илин федерал уокуругун энергосистемалара, Урал уонна Сибиир металлургия тэрилтэлэрэ.
2005 с. хостооhуна — 8,97 млн т, күүтүллэр ыраас барыhа — $125 млн кэриэтэ. 2007 c. хостооhуна — 10,279 млн т, онтон 3,33 млн — энергия чоҕо.

# Якутуголь
## Быhаарыылар

* ↑ Анастасия Денисова, Юлия Федоринова. Не поделился углем // Ведомости, № 112 (2134), 20 июня 2008

# Якутуголь
## Тас сигэлэр

* Компания официал сайта
# Армань

Армань диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар бөһүөлэк. Армань өрүс тамаҕар турар. 1717 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 821 (2021). Олаттан ырааҕа 54 км.
# 800

800 сыл.

# 800
## Түбэлтэлэр

* Ахсынньы 25 — Улуу Карл «Арҕаа импэрээтэрэ» диэн титулунан Римҥэ бэргэһэлэммит.
# Cосин Иннокентий Михайлович

Cосин Иннокентий Михайлович (1928.12.01) — оҕо суруйааччыта. 1992 сылтан Арассыыйа Суруйааччылар сойуустарын чилиэнэ.
Мэҥэ Хаҥалас улууһун Моорук нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай үнстүтүүтү бүтэрэр, 1970 сыллаахха ССКП КК үрдүк партийнай оскуолатын суруналыыс салаатын бүтэрэр. Колхуоска маныыһытынан, сэлиэнньэ сүбэтин сэкэрэтээринэн үлэлээбитэ. Педүнстүтүүтү бүтэрэн баран саха тылын уонна литэрэтиирэтин үөрэтээччинэн үлэлээбитэ, сэттэ кылаастаах оскуола дириэктэрэ буолбута. Үрдүкү Партийнай Оскуоланы бүтэрбитин кэннэ Мэҥэ Хаҥалас уонна Амма улуустааҕы хаһыаттарын эрэдээктэринэн, онтон «Билии» диэн түмсүү улуустааҕы салаатын эппиэтинэстээх сэкэрэтээринэн үлэлээбитэ.
1950 сылтан бэчээттэнэр. Айар үлэтин хоһоонньут-ырыанньык быһыытынан саҕалыыр. Кини хоһоонноругар отуттан тахса ырыа айыллыбыта. 70-с сыллар бүтүүлэригэр прозаҕа көһөр, сүрүн тиэмэтэ — саха оҕолорун олоҕо. «Сахсаахаан Сахаар кэпсээннэрэ» диэн бастакы кинигэтин 1979 сыллаахха таһаарар.
И. Сосин бастыҥ кэпсээннэрэ оскуола хрестоматиеларыгар киирбиттэрэ. «Лена эбэбит кытылларыттан» диэн Аҕа Дойду Улуу сэриитин саллааттарын туһунан кэпсээннэр хомуурунньуга кылаас таһынан ааҕыы босуобуйата буолбута.

# Cосин Иннокентий Михайлович
## Кинигэлэр

* Сахсаахаан Сахаар кэпсээннэрэ. — Дьокуускай, 1979.
* Тыа саҕатыгар. Кэпсээннэр. — Дьокуускай, 1981.
* Кымырдаҕас үлэтигэр тахсыбата. Кэпсээннэр. — Дьокуускай, 1983.
* Лена эбэбит кытылларыттан. Кэпсээннэр. — Дьокуускай, 1984.
* Инна кэпсээ эрэ. Кэпсээннэр. — Дьокуускай, 1985.
* Төрөөбүт ыырдарым. Кэпсээннэр. — Дьокуускай, 1988.
* Ойуурга моҕотон угуйар. Кэпсээннэр. — Дьокуускай, 1990.
* Олох уустара. Очеркалар. — Дьокуускай, 1991.
* Абааһы туhунан кэпсээннэр. — Дьокуускай, 1993.
# Алексеева Сардана Анатольевна

Алексеева Сардана Анатольевна — устуоруйа билимин хандьыдаата.

# Алексеева Сардана Анатольевна
## Олоҕун олуктара

* 1973 сыллаахха от ыйын 17 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* 1995 с. — Саха государственнай университет историко-юридическай факультет историческай салаатын бүтэрбитэ.
* 1996—1997 — РНА СС аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт младшай научнай үлэһитэ.
* 1997000 сс. — РНА СС Саха научнай Киинин аспирана.
* 1997—1998 сс. — Р. Скотт аатынан полярнай чинчийии Институтыгар стажер (Кембриджский университет, Великобритания).
* 1998 сыллаахтан — РНА СС гуманитарнай чинчийиилэр уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт Россия Хотулуу-Илиннээҕи норуоттарын этнографиятын секторын старшай научнай үлэһитэ.
* 2004 с. — историческай билим кандидатыгар «Семья и брак у эвенов (конец ХIХ - начало ХХ вв.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
Эбээннэр Ассоциацияларын чилиэнэ.

# Алексеева Сардана Анатольевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Традиционная семья у эвенов Якутии (конец XIX - нач. XX вв.): историко-этнографический аспект». Новосибирск, 2008 - монография.
* Роль североведческой науки в сохранении культурного наследия малочисленных народов Севера («Молодые ученые в стратегии устойчивого развития Российской Федерации» (IV научно-практическая конференция). - Санкт-Петербург, 2004).
* «Традиционная семья у эвенов Якутии в конце ХIХ - нач. ХХ вв.» (Коренные малочисленные народы Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации в условиях модернизации общества. - Новосибирск, 2005).
* «Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера» (Академическая наука в Якутии (1949-2009 гг.). - Новосибирск, 2009 (в соавт.)).
# Апельсин Банк

Апельсин Банк — Узбекистаан саамай кыракый, ол эрэн саамай түргэнник сайда турар баана буолар. Сүрүннээн онлайн үлэлиирин иһин уонна ажиотажнай ааттааҕын иһин. 2021 сыллаахха төрүттэммитэ.

# Апельсин Банк
## конкуреннара Узбекистаҥҥа

* Kapital Bank Uzbekistan
* Узнацбанк
* Асака Банк
* Народный Банк
* Алока Банк
* Хамкор Банк

# Апельсин Банк
## кыттар төлөбүр системалара

* UzCard
* HUMO
* VISA
* MasterCard
* МИР
Сайта: https://apelsin.uz/ru
# Көмө туохтуур

Көмө туохтуур (нууч. служебный глагол) - саҥа ирээтэ, туохтуур көрүҥэ.

# Көмө туохтуур
## Өссө маны көр

* Көмө тыл
* Көмө аат
# Тала

Тала диэн үрдүк тутуу барымтата. Тала дьиэ тутуулартан уратыта диэн кини дьон олохсуйарыгар анала суох. Тала сүрүн туһата кини үрдүгэ буолар. Хала талатыттан харабыллар ырааҕы көрөллөр, кылбар тала уота байҕалга уста сылдьар аалларга кутталлаах таастары харгылары сырдатар, чаһылаах тала ыраахтан кэми көрдөрөр.
* Tokyo Skytree аан дойду бастыҥ үрдүк талата
* Эйфель талата
* Талалаах катедрал, Кадис, Испания
* Талалаах сыаркап
* Гуанчжоуга баар пагода
* Халлаан кирбээччи дьиэни сороҕор тала дииллэр
* Радио уонна теле сигналлары ыытар биэрии талата
* Мэчиэт талата минарет дэнэр
# Паскаль (единица измерения)

Паска́ль (русское обозначение: Па, международное: Pa) — единица измерения давления (механического напряжения) в Международной системе единиц (СИ)[1].

# Паскаль (единица измерения)
## Өссө маны көр

* Блез Паскаль (фр. Blaise Pascal)
# Кызыл

Кызы́л (тув. тылыттан Кызыл, сах. кыһыл) — Арассыыйа Федерациятын куората, Тыва Өрөспүүбүлүкэтин киин куората. Кызыл куорат куораттааҕы киинэ.

# Кызыл
## Аата-суола

Аан бастаан 1914 сыллаахха Белоцарск диэн куорат быһыытынан төрүттэммит. 1918 сыллаахха оччотооҕу Арассыыйаҕа ыраахтааҕы эрэсиимэ сууллубутун, эстибитин кэннэ, Хем-Белдыр диэн ааттаммыт. Тува тылыттан тылбаастаатахха хем — «өрүс», белдыр — «өрүстэр холбоһор сирдэрэ» диэн буолар. 1926 сыллаахха Тыва Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ Сэбиэскэй Сойууһу кытта доҕордоһуу уонна ыкса сибээстэһии сөбүлэһиитин түһэрсибитэ. Ол аатыгар, доҕордуу сыһыан олохтоммутун бэлиэтигэр, киин куораты, аны, Кызыл диэн уларытан ааттаабыттара (тувин тылыттан тылбаастаатахха "кыһыл" диэн суолталаах буолар).

# Кызыл
## Физиката-географията
### Турар сирэ

Кызыл куорат Тува котловинатыгар, Улахан Енисей (тываалыы - Бий-Хем) уонна Аччыгый Енисей (тывалыы - Каа-Хем) өрүстэр силбэһэн Үөһээ Енисейи (тывалыы -- Улуг-Хем) үөскэтэр сирдэригэр, Минусинскайдааҕы тимир суол ыстаансыйатыттан 390 килэмиэтир тэйиччи, турар. Куорат оруобуна Азия географическай киинигэр турар. Ол гынан баран, сорох учуонайдар уонна Азия түөлбэтигэр олорор куораттар ону кытта сөбүлэспэттэр, былдьаһаллар.

# Кызыл
## Нэһилиэнньэтэ
### Омугунан састааба

2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн, куоракка барыта 109 918 киһи олороруттан, тувинеһа 72 804 киһи, ол эбэтэр нэһилиэнньэ 68,09 бырыһыана этэ. Нууччата —  28,42 % (30 388 киһи), атыттар — 3,49 %.

# Кызыл
## Литэрэтиирэтэ

* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3 000 экз. — ISBN 5-17-001389-2
* Официальный сайт мэрии города Кызыла(суох сигэ — история). Төрүт сириттэн архыыптанна 31 Атырдьах ыйын 2011.
* Слайд-шоу Кызыла
* Герб города
* Фотогалерея г. Кызыл на «Фотосайте о Земле»
# Прокопьев Геннадий Юрьевич

Прокопьев Геннадий Юрьевич — хапсаҕайга тустууга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Коростелев Сергей Петрович

Коростелев Сергей Петрович — «Якуталмаз» холбоһук иккис фабрикатын слесара, Мииринэй куорат Ытык киһитэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

# Коростелев Сергей Петрович
## Олоҕун олуктара

1923 сыллаахха балаҕан ыйын 20 күнүгэр Пермь уобалаһын Чусовской оройоунугар төрөөбүт. Казахстааҥҥа Алма Ата уобулаһыгар Талгар диэн сиргэ олорон өлбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл муус устар 9 күнүнээҕи Ыйааҕынан Коростелев Сергей Петровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Коростелев Сергей Петрович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1971)

# Коростелев Сергей Петрович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Өнөр нэһилиэгин былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Уус-Алдан улууһун "Өнөр нэһилиэгэ" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун им-бэлиэтэ буолар.

# Өнөр нэһилиэгин былааҕа
## Дьүһүнэ

Былаах — көнө муннуктардаах, устатынан үс тэҥ кэтиттээх араас өҥнөрдөөх балаһалардаах иэн буолар.

# Өнөр нэһилиэгин былааҕа
## Ытык бэлиэ олоҕо

* Былаах үс өҥө саха омугун тулхадыйбат, үйэлэр тухары илдьэ сылдьар баайын көрдөрөр.
* Хара өҥ — саха омугун өйдөбүлүгэр, хара тыаны, хара далайы, хара сири, хара көлөһүнү кытта ситимнээх.
* Кыһыл өҥ — саха омугун тулалыыр бары кэрэни, кыһыл оҕоҕо тиийэ өйдөбүлү, бэлиэтиир.
* Үрүҥ өҥ — саха омугун тулалыыр эйгэтэ — үрүҥ күн, үрүҥ түүн, үрүҥ ас, маҥан хаар — ырааһын туоһулуур.
* Былаах үс тэҥ балаһата Российскай Федерация былааҕын кытта дьүөрэлэһэр, Өнөр нэһилиэгэ Россияҕа киирэрин, кинини кытта биир санааланыытын көрдөрөр.
# Попов Григорий Андреевич

Попов Григорий Андреевич (26.11.1887—06.12.1942) — Саха сиригэр төрөөбүт нуучча аҕабыыта, чинчийээччитэ, уопсастыбаннай диэйэтэлэ.

# Попов Григорий Андреевич
## Олоҕун олуктара

1887 сыл сэтинньи 26 күнүгэр (урукку истиилинэн сэтинньи 13) Арҕаа Хаҥалас улууһун Өктөмүгэр нуучча аҕабыытын кэргэнигэр төрөөбүтэ. Поповтар уустара 1764 с. Сунтаардааҕы Введенскэй таҥара дьиэтин төрүттээбит, Улуу Устюгтан кэлбит аҕабыыт Попов Василий Иннокентьевичтан саҕаланар. Григорий Андреевич аҕата Андрей Григорьевич Попов ол саҕана Өктөм таҥаратын дьиэтигэр псаломщиктыыр эбит (кэлин диакон, таҥара дьиэтин оскуолатын учуутала, Абаҕа аҕабыыта). Ийэтэ эмиэ аҕабыыттартан төрүттээх - протоиерей Петр Кузьмич Попов кыыһа.
Григорий кыра эрдэҕиттэн саха оҕолорун кытта улааппыт буолан саха тылын төрөөбүт тылын курдук билэрэ. Сэттэ сааһыттан уолу аҕата ааҕарга үөрэппит, онтон Дьокуускайга репетитор наймылаһан үөрэттэрбиттэр, кэлин Мариинскай приюкка үөрэттэрэ биэрбиттэр. Онтон Абаҕаҕа начаалынай оскуолаҕа үөрэммит. 1899 сыллаахха 12 сааһыгар Дьокуускайдааҕы духовнай училищеҕа киирбит. Онно биирдии кылааска иккилии сыл хаала-хаала үөрэнэн 3 сыллаах үөрэҕи 6 сылынан бүтэрбит.
1905 с. Дьокуускайдааҕы духовнай семинария бастакы куурсугар киирбит. Манна үөрэнэр сылларыгар В. Чепаловтыын "Маяк" марксистскай куруһуокка сылдьар. Семинария уопсайыттан үүрүллэр уонна икки сыл полиция кэтэбилигэр сылдьар. 1911 с. семинарияны бүтэрэр. Дьокуускайдааҕы духовнай консисторияҕа үлэлиир, онтон харчы мунньунан баран 1913 с. Казааннааҕы духовнай академияҕа монгуол салаатыгар киирэр. 1917 с. экзээмэннэрин ситиһиилээхтик туттарар уонна бэс ыйыгар кандидатскай үлэтин көмүскээн богословия кандидаата буолар. Тиэмэтэ «История христианского просвещения якутов и других инородцев Якутской области».

# Попов Григорий Андреевич
## Өссө маны көр

* Биобиблиографический справочник Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.
# Albemarle Corporation

Albemarle Corporation (Альбемарли Корпорейшн), АХШ биир улахан тэрилтэтэ, Fortuna 500 компоненыгар киирэр. Тэрилтэ Аан Дойдуга саамай улахан литий-ионнай аккумулятордары оҥорор.
# Прокариот

Прокариоттар диэн саанык иччитэ суох организмнар. Икки домеҥҥа арахсаллар: бактериялар уонна архейдар.
# Зедгенидзева Зоя Иннокентьевна

Зедгенидзева Зоя Иннокентьевна (1926 с., кулун тутар 5 күнэ, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1998 с.), Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.

# Зедгенидзева Зоя Иннокентьевна
## Олоҕун олуктара

Хочо улууһун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1942 сыллаахха Бүлүүчээн сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Сэрии ыар сыллара буолан, ыал улахан оҕото буоларынан, ийэтигэр көмөлөһөөрү үөрэммит оскуолатыгар 1943 сылтан учууталынан киирбитэ уонна 1952 сыллаахха үөрэҕин кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ. Ити кэмтэн ыла бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри Сунтаардааҕы алын сүһүөх оскуолаҕа ханна да халбаҥнаабакка үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ.
Оройуоҥҥа начаалынай үөрэхтээһиҥҥэ үөрэтии саҥаттан саҥа ньымаларын булан, үөрэтэн, олоххо киллэриигэ энтузиаст-учуутал. Үлэлиир сылларыгар дойду үрдүнэн Липецкэй уобалас учууталлара Эльконин, Давыдов о.д.а. саҥа ньымаларын олоххо киллэриигэ киэҥ далааһыннаах хамсааһын саҕаламмыта.
Зоя Иннокентьевна оройуон начаалынай кылаастарга үлэлиир учууталларын түмсүүлэрин салайан, сыллата семинардар, аһаҕас уруоктар былааннаахтык ыытыллаллара. Үөрэтии-иитии хаачыстыбата биллэрдик тупсубута, учуутал эппиэтинэһэ улааппыта. Начаалынай оскуолаҕа үөрэтии программаларыгар учууталлар методическай түмсүүлэрэ элбэх уларытыылары, тупсарыылары киллэрбиттэрэ учууталлар билиилэрин үрдэтэр институтунан биһирэммитэ. Зоя Иннокентьевна курдук үлэлиир Өрөспүүбүлүкэ бастыҥ учууталларын уопуттара учууталлар IV съезтеригэр туспа боппуруос быһыытынан турбута, онно кини информационнай дакылаата истиллибитэ. Үчүгэй уопут быһыытынан Өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар тарҕатарга рекомендация оҥоһуллубута

# Зедгенидзева Зоя Иннокентьевна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* “Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл
* “1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл
* Үлэ, тыыл бэтэрээнэ
* Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо

# Зедгенидзева Зоя Иннокентьевна
## Кини туһунан

- Спиридонов Н., Саҥа ньыма автора. [Саха Республикатын үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, оройуон Бочуоттаах гражданина Зоя Иннокентьевна Зедгенидзева 70 сааһын туолла] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1996. - Кулун тутар 5 күнэ-С.3;
- Исаева А., Учуутал династията салҕанар. [Саха Республикатын үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, оройуон Бочуоттаах гражданина Зоя Иннокентьевна Зедгенидзева 70 сааһын туолла] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1996. - Кулун тутар 5 күнэ-С.3;
# СНИЛС

Страховой номер индивидуального лицевого счёта (ааҥл. Insurance number of an individual personal account, сах. Индивидуальнай счёт Харыстабыл нүөмэрэ, кыччатан СНИЛС) - Арассыыйа биир сүрүн докумуона, пааспары кытта тэҥ суолталаах идентификационнай суолталаах.
СНИЛС диэн Америкаҕа бэриллэр SSN аналога буолар, эмиэ сүрүннээн 9 сыыппараттан турар.
# Сылгы лыахтара

Сылгы лыахтара (лат. Papilionidae, нууч. семейство Парусники или Кавалеры) - бөдөҥ лыахтар кэргэннэрэ. Кынаттарын далааһына 50-90 см. Кэлин кынаттара кэлин өттүнэн оҥо быһыылаах буолан истэрэ кынатынан сабыллыбат. Наһаа кэрэ көрүҥнээх буолан коллекционердар сыаналыыр лыахтара.

# Сылгы лыахтара
## Саха сиригэр үөскүүр көрүҥнэр

* Кулун туйаҕа эбэтэр Таҥара кийиитэ
* Ксут
* Феб
* Ынах лыаҕа, таҥара лыаҕа
* Саһархай ынах лыаҕа
* Тенедий
* Аммосов лыаҕа

# Сылгы лыахтара
## Өссө маны көр

* Саллааскылар