yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сюдюрланд

Сюдюрланд (исл. Suðurland) — Исландия 8 эрэгийиэннэриттэн биирдэстэрэ, дойду соҕуруу өттүгэр сытар. Иэнэ — 24 526 км². Олохтоохторун ахсаана — 23 972 киһи (2008 сыллаахха). Олохтоохторун плотноһа 0,98 киһ./км². Киинэ — Сельфосс куорат, Аурборг муниципалитетыгар баар.

# Сюдюрланд
## Олохтоохторо

| Сыл | Олохтоохторо | Исландия олохтоохторуттан бырыһыана |
| 1920 | 13 785 | 14,60 % |
| 1930 | 13 694 | 12,61 % |
| 1940 | 13 555 | 11,15 % |
| 1950 | 13 826 | 9,58 % |
| 1960 | 16 018 | 8,94 % |
| 1970 | 18 052 | 8,82 % |
| 1980 | 19 637 | 8,49 % |
| 1990 | 20 402 | 7,92 % |
| 2000 | 21 119 | 7,41 % |
| 2010 | 23 879 | 7,52 % |

# Сюдюрланд
## Тыырыллыыта

Сюдюрланд эрэгийиэн 3 сислаҕа уонна 2 «көҥүл общинаҕа» арахсар.
| Адм.биирдэм | Олохтоохторо, киһ. (2009) | Иэнэ, км² | Киинэнтр |
| Свободная община ||||
| Вестманнаэйяр | 4086 | 17,3 | Вестманнаэйяр |
| Аурборг | 7922 | 157,3 | Сельфосс |
| Сисла ||||
| Вестур-Скафтафельссисла | 931 | 7666,2 | Вик |
| Раунгарвалласисла | 3544 | 7992,9 | Хвольсвёдлур |
| Аурнессисла | 7644 | 8692,3 | Сельфосс |
| Барыта | 24 127 | 24 526 |
Муниципалитеттара 14:
| Муниципалитеттар | Олохтоохторо, киһ. (2009) | Иэнэ, км² |
| Вестманнаэйяр | 4086 | 17,3 |
| Аурборг | 7922 | 157,3 |
| Сисла Вестур-Скафтафельссисла |||
| Mýrdalshreppur | 465 | 760,8 |
| Skaftárhreppur | 466 | 6905,4 |
| Сисла Раунгарвалласисла |||
| Ásahreppur | 178 | 2965,9 |
| Rangárþing eystra | 1762 | 1850,0 |
| Rangárþing ytra | 1604 | 3177,0 |
| Сисла Аурнессисла |||
| Hrunamannahreppur | 793 | 1268,2 |
| Кверагерди | 2315 | 11,4 |
| Эльфюс | 1997 | 725,2 |
| Grímsnes- og Grafningshreppur | 442 | 890,9 |
| Skeiða- og Gnúpverjahreppur | 515 | 2227,1 |
| Bláskógabyggð | 986 | 3278,5 |
| Flóahreppur | 596 | 291,0 |
| Барыта | 24 127 | 24 526 |
# Индо-Европа былыргы тыла

Индо-Европа былыргы тыла (нууч. Праиндоевропе́йский язы́к) — Ииндийэ уонна Европа тылларын кэргэнигэр киирэр тыллар өбүгэ тыллара, сабаҕалаан көрөн лингвистэр оҥорбут тыллара. Билигин тарҕаммыт санаа быһыытынан Индо-Европа былыргы тылынан саҥарар дьон Волга уонна Хара байҕал истиэптэригэр олорбуттар. Макрокомпаративистыы элбэх сабаҕалааһынынан, атын тыллары кытта генетикалыы ситимнээх.
Индо-Европа былыргы тыла флексиялаах тыл, аат тыл үс ахсаанынан уонна аҕыс түһүгүнэн уларыйара, оттон туохтуур — үс кэминэн, двум залогам и четырём наклонениям.
Являлся языком номинативного строя, однако существуют гипотезы, что номинативному предшествовал эргативный или активный строй на более раннем этапе истории языка. Порядок слов был свободным, базовым являлся порядок SOV.
Изучение и реконструкция праиндоевропейского языка стали развиваться в начале XIX века, хотя некоторые догадки о существовании индоевропейской семьи языков и общего для неё праязыка существовали и ранее.
# Баабыл

Баабыл диэн былыргы Месопотамия хотото, Баабыл Империятын киинэ. Эуфрат өрүс икки кытылларыгар турбута. Баабыл аата кыракый хоточчо курдук Аккад Империятын Саргон ыраахтааҕы дьаһалтатын саҕана аан бастаан ахтыллар. Биибилийэҕэ уонна христиан эсхатологиятыгар улахан суолталаах. Баабыл турбут сирэ билиҥҥи Багдадтан 85 км соҕуруу баар. 2019 сылга ЮНЕСКО Баабылы Аан дойду Утума тиһигэр киллэрбитэ.
# Порядин Степан Викторович

Порядин Степан Викторович — Саха сирин биир талааннаах артыыhа. 2005 сыллаахха Арктикатааҕы култуура үнүстүүтүн (АГИИК) бүтэрэн, «тыйаатыр уонна киинэ артыыһа» дипломун ылбыта. 2011 с. идэтин үрдэтинэн Москуба куоракка Бутун Россиятаа5ы судаарыстыбаннай киинэ унстутуутугэр (ВГИК) уорэнэн кэлбитэ. Билигин «Detsat» айар-бөлөх салайааччыларыттан биирдэстэрэ.

# Порядин Степан Викторович
## Олоҕун олуктара

Мэҥэ Хаҥаласка улааппыт. Оскуолаҕа спордунан көхтөөхтүк дьарыктаммыт, Мэҥэ Хаҥалас сборнай хамаандатын чилиэнэ буола сылдьыбыт.
# Туур тыллаах кун уонна кай биистэрэ

Казахстан да истиэбигэр уран уонна кай бииhэ диэн тус-туспа бэлиэтэнэллэрин санатар тоҕоостоох. Уран диэн биис кыпчактар ортолоругар баhылыыр-кіhµлµµр оруолу оонньообута биллэр. Кинилэри С.М.Ахинжанов кимактар удьуордарынан билинэр. Ол курдук уран бииhэ Илин КазахстаІІа, Сыгнак диэн сиргэ, Югур (Уйгур) диэн дойдуга баhылаан олорбут. Ону таhынан бу биистэн, хорезмшахтар династиялара µіскээбитэ биллэр. Ол курдук хорезмшах Мухаммед-Текеш ийэтэ Теркен-хатун сурулларынан бу биистэн тірµттээҕэ, атын суруйуунан канглы бииhиттэн, сорох суруйуунан байаут бииhигэр киирэрэ. Кэлин Чингисхан Хорезмы сэриилээн ылбытын кэннэ, бу Теркен-хатун атын кыпчак ханнарын кытары Монголияҕа кіhірµллµбµтэ биллэр, онно тиийэн бочуоттаах зонтик тутааччы дуоhунаhыгар тиксибиттэр. Онтон кэнники µйэлэргэ бу Монголияҕа кіhірµллµбµт кыпчак ханнарын дьылҕата биллибэт, арай Байкал тас іттµгэр кыпчактар киэннэригэр олус маарынныыр аттаах кімµµлэр тарҕаммыт буоланнар, бу Байкал диэки сыҕарыйбыт буолуохтарын сіп диэн сабаҕалааhын баар.
Онтон каи бииhэ Гардизи суруйарынан X уйэгэ биистэр улуу кіhµµлэригэр кыттыбыта. Огузтарга каи бииhэ диэн баара. Кэлин бу биис монголлартан тэскилээн Малай Азияҕа кіспµтэ уонна онно Осман династиятын тірµттээбитэ. Манна бу биистэр кіhµµлэрин кун бииhэ саҕалаабыт. Бу биис мэччирэІ сирин былдьаhыыга хотторон уонна кытай (кидань) омук олус кµµ´µрбµтµттэн куттанан арҕаа диэки тэскилээбит уонна Монголияҕа олорбут кай бии´ин іссі арҕаа диэки µтµрµйбµт. Биhиэхэ интириэhи µіскэтэрэ, бу бииhи В.Ф.Минорскай курдук аан дойду биир бідіІ ученайа курыканнары кытта ханыылыы туппута буолар. Ону таhынан И.Маркварт диэн немец ученайа араб суругар бу Кун бииhин аатын Марка диэн эмиэ ааҕар. Уонна кини марка монголлара диэн ааттыырын бэлиэтиэххэ син. Маны ырытарыгар Россияттан Лондона эмиграциялаабыт аан дойду биир суду ученайа В.Ф.Минорскай, тµµр норуоттарыгар тылларыгар арай Дьокуускай уокурукка Марха диэн ааттаах сир баар диэн этэр. Абульгази диэн XVII µйэ автора, бэйэтэ Чингизид меркиттары маркаттар диэн суруйар. Онон бу кыпчак истиэптэригэр кіhµµгэ меркит бииhэ эмиэ кыттыгастааҕа дуу диэн санаа µіскµµр? Кун бииhин аатын кунь диэн іссі телелар биистэрин аатын кытта тэннии туталлар эрээри, атын дакаастабыла суох. Манна маркаттар (меркиттар) былыргы хуннар удьуордара буолалларын кірµіххэ син. Онтон кун бииhэ кыпчактар саастааптарыгар киирбитэ. Кинилэри баҕар монгол тірµттээхтэрин иhин буолуо, атыннык котан (кидань диэнтэн) бииhэ диэн ааттыыллара биллэр. Бу нуучча былиналарыттан, летопистарыттан, «Слово о полку Игореве» айымньыттан олус киэІник биллэр биис буолар. Венгрдар кыпчактары олох да куны диэн ааттыыллар, кинилэр ортолоругар мілµйµін курдук бу куннар удьуордара баара биллэр. Бу куннары хуннар удьуордара буолуон соптоохтор диэн коруу баар.

# Туур тыллаах кун уонна кай биистэрэ
## Өссө маны көр

* Кимактар - ураанхайдар?
# Петрашевскай дьыалата

Петраше́вецтар — М. В. Буташевич-Петрашевскай дьиэтигэр мустан мунньахтааччылар, бу дьону 1849 с. Николай I ыраахтааҕы бырабыыталыстыбата былааһы утарбыттарын иһин сууттаабыта уонна хаатырҕаҕа ыыталаабыта. Бары да көҥүл санаалаах дьон этилэр эрээри бэйэлэрин көрүүлэринэн араас дьон эбиттэр. Сорохторо өрөбөлүүссүйэ оҥоруохтарын баҕараллара, сорохторо олоҕу эйэ-дэмнээхтик тупсарыы туһунан идиэйэлэри тарҕаталлар этэ. Сууттаммыт дьонтон үгүстэрэ Белинскэй Гогольга суруйбут суругун тарҕаппыттарын иһин уонна мунньахха сылдьан баран тыллаабатах буруйдарыгар эппиэккэ тардыллыбыттара.
Петрашевскай куруһуога киэҥник биллибит биир төрүөтүнэн онно эдэр Достоевскай кыттыбыта буолар. Иккис биллибит төрүөтэ - ытарга уураахтаан, ону дьиҥнээхтии ытаары гыммыт курдук көрдөрөн баран, бүтэһигэр өлүүнү хаатырҕанан солбуйар туһунан уураах аахпыттара буолар. Биир сууттанааччы маны тулуйбакка иирэн хаалбыта.
# Неустроев Иннокентий Иннокентьевич

Неустроев Иннокентий Иннокентьевич — суруналыыс, СӨ бэчээтин туйгуна, краевед, саха чулуу дьонун туһунан кинигэлэр ааптардара.
1949 сыллаахха тохсунньу 13 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оруйуонун Бэдьимэ сэл. төрөөбүт.
1980 сыллаахха Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын салайар кадрдардарын техникумугар киирбит. Онтон Сунтаар оройуонун Бордоҥор фермаҕа биригэдьиирдээбит.
1982 сыллаахтан Сунтаар оройуонун "Ильич уоттара" хаһыатыгар тыа хаһаайыстыбатын салаатын кэрэспэдьиэнэ буолбут.
1989 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас оройуонун "Ленинское знамя" – "Эркээйи" хаһыатыгар тыа хаһаайыстыбатын салаатын сэбиэдиссэйэ, эрэдээктэри солбуйааччы. «Кыымҥа» 2006 сыллаахха, 2008 сыллаахтан «Саха Сирэ» хаһыакка Илин Эҥэр улуустарга анал кэрэспэдьиэн. 2012–13 сылларга "Эркээйи" хаһыакка "Манчаары" т/х кэпэрэтиибин "Үрдэл" диэн балаһатын таһаара сылдьыбыт.
Майаҕа олорбута.
Суруйууларын сүрүн тиэмэтэ: тыа хаһаайыстыбата, саха уһулуччулаах дьоно.
130 Саха сирин нэһилиэгин туһунан кинигэни мунньубут.
2013 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

# Неустроев Иннокентий Иннокентьевич
## Наҕараадалара

* "Көмүс бөрүө" бириэмийэ лауреата
* САССР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуоттаах грамотата
* СӨ бэчээтин туйгуна
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун бочуоттаах кинигэтигэр киллэриллибит.

# Неустроев Иннокентий Иннокентьевич
## Кинигэлэрэ

* Саха сатаабатаҕа суох. Дьокуускай: Бичик, 2000. - 144 с. 6000 экз. ISBN 5-7696-1007-7
* Омук сиригэр олохсуйбут сахалар. Дьокуускай: Бичик, 2006. - 144 с. 2000 экз. ISBN 5-7696-2475-2
* Доруобуйа - дьол. Дьокуускай: Бичик, 2011.
# Мадьаар форинта

Венгрия форинта (мадь. forint, HUF) диэн Венгрия валютатын биирдигэ.

# Мадьаар форинта
## Банкноталар

* 500 форинт
* 1000 форинт
* 2000 форинт
* 5000 форинт
* 10000 форинт
* 20000 форинт
# Бурнашева Александра Григорьевна

Бурнашева Александра Григорьевна — сүүс харахтаах дуобакка саха дьахталларыттан бастакы гроссмейстер.
# TvN

tvN (Total Variety Network) — Соҕуруу Корея кабельнай телеканал.
# Өлөөн хомото

Өлөөн хомото. Лаптевтар байҕалларын хомото. Илин өртүттэн Өлүөнэ өрүс дельтатын арыылара, Соҕуруу уонна арҕаа өртүттэн материк.
Уһуна 65 км., кэтитэ 130 км., дьириҥэ 10 - 15 км. Хомоҕо Өлөөн өрүс уонна Өлүөнэ дельтатын Өлөөн үөһэ түһэллэр.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.

# Өлөөн хомото
## Устуоруйаттан

* 1633 — 1634 сыллардаахха Иван Ребров енисей казактарын этэрээттэрэ аспыта.
* 1735 — 1736 сыллардаахха аан маҥнай каартаҕа киллэрбитэ Прончищев экспедицията. Экспедиция манна кыстаабыта, 1736 сыл балаҕан ыйыгар экспедиция салайааччыта Василий Прончищев уонна кини кэргэнэ өлбүттэрэ уонна Өлөөн өрүс төрдүгэр көмуллүбүттэрэ.
* 2002 сыллаахха француз суруйааччыта уонна путешественник Жиль Элькем муора каягынан хомоннон 60 км устубута.

# Өлөөн хомото
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Попов Дмитрий Дмитриевич

Попов Дмитрий Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1915 сыллаахха Бүлүү куоратыгар төрөөбүт. Бүлүүгэ олорбут аадырыһа: Революционная уул., 12. Сэриигэ барыан иннинэ учууталлаабыт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ол сыл балаҕан ыйыттан Арҕаа, Брянскай, 2-с уонна 1-кы Белорусскай фроннарга сэриилэспит. Рядовой, телефонист 323-с СД.
1945 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр өлбүт. Германияҕа Бранденбург сиригэр Цибинген (ниэм. Ziebingen) куоракка саллааттар кылабыыһаларыгар көмүллүбүт (184 №).

# Попов Дмитрий Дмитриевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Кыһыл Сулус уордьана (26.04.1945)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (07.03.1944)
# Рашидун Халифат

Рашидун халифат (араб. اَلْخِلَافَةُ ٱلرَّاشِدَةُ‎, аль-Хилафа ар-Рашида), ислам итэҕэлин төрүттээччи Муһаммат өлбүтүн кэннэ төрүттэммит бастакы түөрт бөдөҥ халифаттартан бастакылара. Бу халифаты 632 сылтан (хиджра 11 сыла) саҕалаан түөрт халиф (утумнааччы) бэйэ-бэйэлэрин солбуйан салайбыттара. Сунниттар бу түөрт халиф салайыытын Рашидун диэн ааттыыллар, эбэтэр «Сөпкө салаллар» халифтар (اَلْخُلَفَاءُ ٱلرَّاشِدُونَ, аль-Хулафах ар-Рашидун). Бу тиэрмини шиит ислама туттубат, тоҕо диэтэххэ шиит мусульмааннар бастакы үс халиф баһылыктары билиммэттэр.
Рашидун халифат 25 сыл иһигэр ыаллыы сытар дойдулары кыайталаан түргэнник тэнийбитэ, онтон биэс сыл тухары былааһы былдьаһыы буолбута. Рашидун аармыйата муҥутуу сайдар кэмигэр 100 000 тахса киһилээх этэ. 650-с сылларга, Аравия тумул арыытыгар эбии хоту диэки Леванты Закавказьеҕа диэри баһылаабыта; арҕаа диэки — Хотугу Африканы Эгиипэттэн билиҥҥи Туниска диэри; илин диэки — Киин Азияҕа уонна Соҕуруу Азияҕа Ираан хапталын. Рашидун халифтарын курайшит биис-уустарын бас-көс дьонун шура диэн ааттанар бөлөҕө (شُـوْرَى , «Сүбэ») талара.
# Эфраим

Эфраим (ивр. אֶפְרַיִם‎‎) диэн Дьуоһуп уонна Асенат иккис уоллара. Эфраим бииһин төрүттээччитэ. Эфраим Египекка төрөөбүтэ. Эфраимы уонна кини бииргэ төрөөбүт биитин Манасияны эһээлэрэ Дьаакып ииппитэ. Дьаакып сиэннэрин уустара кини утумун салгыылларыгар алҕаабыта, ол эбэтэр Манасия уонна Эфраим уустара аҕалара Дьуоһуп ууһун оннугар быһа Дьаакып аатыттан утумнанар көҥүллэммиттэрэ. Ахсааннар битигэ Эфраим үс уоллааҕа диэн суруйар: Шутела, Бекер, Тахан. Уонна Шеера диэн биир кыыстааҕа. Кэмнээһиннэр битигэ Эфраим аҕыс уоллааҕа диэн суруйар: Шутела, Бекер, Тахан, Элеад, Тахат, Забад, Решеф, Эзер. Ойоҕун аата биллибэт. Эфраим уолаттара олохтоох дьону кытта сүөһү былдьаһаннар айдаан тахсан онно кинилэри барыларын өлөртөөн кэбиһэллэр. Бу кэннэ Эфраим сотору Берия диэн уолланар. Берияттан Ханааны баһылааччы Дьүөһүйэ утумнанар.
# Афанасьева-Адамова Айталина Саввична

Афанасьева-Адамова Айталина Саввична — Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет Ил тыйаатырын опера ырыаһыта. Ил Түмэн дьокутаата.

# Афанасьева-Адамова Айталина Саввична
## Олоҕун олуктара

* 1969 сыл от ыйын 4 күнүгэр Амма улууһун Алтан нэһилиэгэр төрөөбүт. Майаҕа улаааппыт.
* 1995 сыллаахха М.П. Мусоргскай аатынан Урал консерваториятын бүтэрбит.
* 1997 сыллаахха М.П. Мусоргскай аатынан Урал консерваториятын аспирантуратын бүтэрбит.
* 1986 сылтан Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет Ил театрыгар үлэлиир.
* А. С. Афанасьева-Адамова Арассыыйа театр диэйэтэллэрин холбоһуктарын чилиэнэ.

# Афанасьева-Адамова Айталина Саввична
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (2002)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2002)
* Амма улууһун ытык киһитэ
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ (2002)
# Бэстээх (суолталара)

Бэстээх хас да суолталаах тыл.
* Бэстээх — Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ.
* Бэстээх — Эдьигээн улууһугар Бэстээх нэһилиэк киинэ.
* Бэстээх — Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ.
* Бэстээх — Хаҥалас улууһугар Бэстээх нэһилиэк киинэ.

# Бэстээх (суолталара)
## Өссө маны көр

Аллараа Бэстээх
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Тойон мэкчиргэ

Тойон мэкчиргэ эбэтэр тиит мэкчиргэтэ (нууч. ястребиная сова, лат. Surnia ulula) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, Тиит мэкчиргэтэлэрин ууһугар киирэр тыҥырахтаах көтөр.
Атыыра кынатын далааһына — 220-241 мм, ыйааһына 323-371 г, тайҕа олохтооҕо.

# Тойон мэкчиргэ
## Өссө маны көр

* Лэкээрик мэкчиргэ
* Өллүргэлээх
* Түлүрбэх
* Үөт мэкчиргэтэ
* Хаар эбэ
# 8 б. э. инн. тыһыынча сыл

б. э. инн. 11 тыһыынча сыл — б. э. инн. 10 тыһыынча сыл — б. э. инн. 9 тыһыынча сыл — б. э. инн. 8 тыһыынча сыл — б. э. инн. 7 тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
8 б. э. инн. тыһыынча сыл
# Дабдака

Дабдака - кылгас түүлээх сон көрүҥэ
# Муома аэропорда

Муома аэропорда (ICAO: UEMA) Хонууттан биир километр арҕаа баар. Кыра көтөр ааллары ылар.
# Ыччат аан дойдутааҕы күнэ

Ыччат аан дойдутааҕы күнэ (ХНТ тылларынан: араб. يوم الشباب الدولي, ‎исп. Día International de la Juventud, нууч. Международный день молодёжи, фр. la Journée internationale de la jeunesse) — сылын аайы атырдьах ыйын 12 күнүнүгэр ыытыллар бырааһынньык. 1999 сылаахха ХНТ генеральнай Ассамблеята "А/RS 54/120" уурааҕынан ыччат дьыалатыгар миниистирдэр аан дойдутааҕы конференцияларыгар (Лиссабон, 1998 сыл) атырдьах ыйын 12 күнүн аан дойдутааҕы ыччат күнүнэн биллэрэри өйөөбүтэ.
Ассамблея 1995 сыллаахха ылыллыбыт ыччакка сыһыаннаах аан дойдутааҕы дьайыы программатын туһунан иһитиннэриини кэҥэтэргэ дьаһаллары ыытарга сүбэлээбитэ (№A/RES/50/81).

# Ыччат аан дойдутааҕы күнэ
## Аан дойдутааҕы күн тиэмэлэрэ

* 2021 сыл — «Аһылык тиһигин уларытыы: Ыччат саҥаны айыыта дьон уонна планета чөл туругар»
* 2018 сыл — «Ыччакка аналлаах куттала суох сирдэр».
* 2017 сыл - «Ыччат аан дойдуну тутар».
* 2016 сыл — «Ыччат 2030 сылга дьулуһар".
* 2015 сыл - »Ыччат уонна гражданин буолуу".
* 2014 сыл - »Ыччат уонна чэгиэн өй".
* 2013 сыл — «Ыччат миграцията - сайдыы суолугар бырагыраама".
* 2012 сыл — «Бастыҥ эйгэни тутуохпут: ыччаты кытта бииргэ ".
* 2011 сыл - "Эйгэбинин уларытыахха".
* 2010 сыл - «Кэпсэтии уонна өйдөһүү».
* 2009 сыл — «Туруктаах буолуу - биһиги ыҥырыыбыт, кэскилбит».
* 2008 сыл - «Ыччат уонна климат уларыйыыта: үлэлиир кэм».
* 2007 сыл — «Эйигин билинэллэрин ситис: ыччат сайдыыга кыттыыта".
* 2006 сыл — "Дьадайыыны кытта бииргэ охсуһуу: ыччат уонна дьадайыыны суох оҥоруу".
* 2005 сыл - "Ыччакка сыһыаннаах аан дойдутааҕы хамсааһын программата + 10".
* 2004 сыл — «Ыччат көлүөнэлэр хардарыта бииргэ үлэлээһиҥҥэ олоҕурбут уопсастыбаҕа".
* 2003 сыл - "Ыччакка сөптөөх уонна таһаарыылаах үлэни".
* 2002 сыл — «Билигиҥҥи уонна кэскиллээх: бигэ туруктаах сайдыыга ыччат үлэтэ".
* 2001 сыл - «Доруобуйа харыстабылын уонна үлэтэ суох буолуу кыһалҕаларын быһаарыы».
* 2000 сыл - ыччат аан дойдутааҕы бастакы күнүн атаарыы.

# Ыччат аан дойдутааҕы күнэ
## Араас дойдуларга ыччат күннэрэ

Кэккэ дойдуларга бэйэлэригэр «Ыччат күннэрэ» бэлиэтэнэллэр.
* Олунньу 2 күнэ. — Азербайджан.
* Кулун тутар 11 күнэ — Замбия.
* Кулун тутар 26 күнэ — Вьетнам.
* Кулун тутар 29 күнэ — Тайвань.
* Ыам ыйын 4 кунэ — Кытай.
* Ыам ыйын 19 күнүгэр — Турция (Ыччат уонна спорт күнэ).
* Ыам ыйын 23 күнүгэр — Таджикистан.
* Бэс ыйын 16 к. — ЮАР.
* Бэс ыйын 27 күнэ — Россия.
* Бэс ыйын бүтэһик өрөбүлэ — Украина.
* Атырдьах ыйын 7 күнэ. — Кирпииччэ.
* Сэтинньи 10 күнүгэр — Киргизия (Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин ыччатын күнэ).

# Ыччат аан дойдутааҕы күнэ
## Арассыыйа

Арассыыйаҕа Бэрэсидьиэн ыйааҕынан 2009 сыл «ыччат сылынан» биллэриллибитэ. Бу сыл чэрчитинэн араас тэрээһиннэр ыытылыбыттара. Урут 1985 сыл ХНТ эгидатынан проводился Ыччат аан дойдутааҕы сыла.

# Ыччат аан дойдутааҕы күнэ
## Эбии көр

* Ыччат сомоҕолоһуутун аан дойдутааҕы күнэ
# Никифорова Анастасия Васильевна

Никифорова Анастасия Васильевна - Нам улууһугар биллибит асчыт, кулинар-кондитер, педагог.
Намнааҕы оҕо эйгэтин Түөлбэтэ диэн 1992 сылтан үлэлээбит тэрээһиҥҥэ үлэлээбитэ. V разрядтаах уопуттаах кондитер-кулинар Түөлбэҕэ киирэн уонтан тахса сыл үлэлээн оҕо инники олоҕор сөптөөх олоҕун буларыгар улахан кылааты киллэрбитэ.
Оҕолору тэрийэн Нам телевидениетыгар "Минньигэсчээн" диэн ас астыырга үөрэтэр уруоктары ыыппыттара.
Оҕолор бэстибээллэргэ, куонкурустарга кыттан элбэх диплому, миэстэни ылбыттара, сынньалаҥ лааҕырдарыгар путевканан наҕараадаламмыттара.
# Таҥара ийэтин Париижтааҕы собуора

Таҥара ийэтин Париижтааҕы собуора (Нотр-Дам-де-Пари; фр. Notre Dame de Paris) — Парииж киинигэр баар христианнар собуордара. Франция киин куоратын «сүрэҕэ», Сите арыы илин өттүгэр урукку бастакы христианнар сыаркаптарын (Сибэтиэй Стефан базилииката) оннугар тутуллубута (оттон ол сыаркап риимляннар Юпитердарга аналлаах храамнарын оннугар турбута). Тутуллубут сыллара 1163 — 1345.
Собуор үрдүгэ — 35 м, устата — 130 м, кэтитэ — 48 м, колокуолунатын үрдүгэ — 69 м, илин баасына куолакалын ыйааһына (Эммануэль) — 13 туонна, куолакал тыла — 500 кг.
# Гаврильев Павел Ильич

Гаврильев Павел Ильич – хапсаҕайдаһан тустууга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Арыылаах (Чурапчы улууһа)

Арыылаах — Чурапчы улууһун Арыылаах нэһилиэгин киинэ.
Код ОКАТО:

# Арыылаах (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Этанол

Этанол, өссө этиловай испиир ол эбэтэр килиэп испиирэ диэн биллэр, умайар, өҥө суох химия соединенията. Арыгыга буллар испиирдэртэн биирдэстэрэ. Химия формулата C₂H₅OH, also written as C₂H₆O. Растворитель курдук эмиэ туттуллар тоҕо диэн атын химия эттиктэрин сууратар уонна токсичнайа кыра.

# Этанол
## Этанол оттуга

Этанол оттуга массыыналарга уонна атын двигателларга бензин оннугар туттулуон сөп. Сороҕор бензины кытта булкуйаллар, онтон сороҕор этанолу көннөтүк тутталлар.
# Арыы (үрүҥ ас)

Арыы — сүөгэйи ытыйан, иирдэн оҥоһуллар үрүҥ ас.
Арыы бурдукка, оһоххо сүрүн астааһын быһыытынан, сорох рецептэргэ оһоҕу бэлэмнээһин уонна ас астааһын рецептэригэр шортенг быһыытынан үгүстүк сакаастыыллар.
Ынах үүтүн, арыыны үксүн үүтүнэн иитээччилэр үүтүнэн иитиллээччилэр, овецтар, козалар, бизоннар уонна Саха дьоно оҥороллор. Сүөгэй арыыга ардыгар туус, үчүгэй сыттаах арыыны, кэнсиэрбэлээһини эбэллэр.

# Арыы (үрүҥ ас)
## Свойство

Астыыр- таҥастыыр ас быһыытынан, сүөгэй арыыта үрдүк калорийнай (үгэс буолбут арыы — 748 КК / 100 г), организмынан чэпчэкитик (91 %). Сүрүн физика параметрдара: устуу температурата-32-35 °C, сылытыы температурата — 15-24 °C, сылыйыы-32,7 МДж/кг.
Сүөгэй арыытын састаабыгар үрүҥ, углеводтар, сорох водорожнялар, минеральнай веществолар уонна уу киирэллэр (ити нежнай өттө плазма арыыта). Сүөгэй арыыта витамин А (ортотунан, 0,6 мг%) уонна витамин Д (0,002-0,008 мг% сайылыкка, 0,001-0,002 мг%) бааллар. Сайылык арыыта эмиэ каротин (0,17-0,56 мг) баар. Сүөгэй арыыта токофераллар (2-5 мг%), онтон трансжирдар (3% кэриҥэ) уонна холестерин бааллар.

# Арыы (үрүҥ ас)
## Көрүҥнэр

Сүөгэй арыыта культивированнай сүөгэйтэн оҥоһуллубут арыы. Сүөгэй арыыта - сүөгэй арыыта, пастеризованнай сүөгэйдэртэн оҥоһуллубут сүөгэй арыыта. Сүөгэй арыыта-бу сибиэһэй эбэтэр культиваламмыт сүөгэй арыыта.

# Арыы (үрүҥ ас)
## Тыл туттуллуута
#### Өс хоһоонноро

Арыы үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат.
# Алтай судаарыстыбаннай университета

Координаталара: 53°20′51″ с. ш. 83°46′34″ в. д.﻿ / ﻿53.347722° с. ш. 83.776111° в. д.﻿ / 53.347722; 83.776111 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Алтаайдааҕы судаарыстыбаннай университет (АлтСУ) - Арассыыйаҕа Алтайскай кыраайга Барнаул куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
1973 с.төрүттэммит. 2017 сылтан эрэгийиэн тирэх университеттарыттан биирдэстэрэ буолбут. 2017 с.ахсынньытыгар АБ үөрэҕириитин уонна наукатын министиэристибэтин дьаһалынан инновационнай, технологическай уонна социальнай сайдыы киининэн биллэриллибит.
Устуоруйата
1972 с.ахсынньы 31 күнүгэр Алтай крайкомун бюрота уонна крайисполкома"Алтайдааҕы судаарыстыбаннай университеты төрүттүүр туһунан уураах ылыммыттар. Кэлин, ССРС уонна РСФСР үрдүк уонна орто үөрэхтэрин миниистирдэрэ Алтайдааҕы судаарыстыбаннай университеты тэрийэр туһунан 274 уонна 229 нүөмэрдээх бирикээстэри таһаарбыттар. 1973 сыл балаҕан ыйыгар АлтСУга үөрэх саҕаламмыт.

# Алтай судаарыстыбаннай университета
## Факультеттара

-устуоруйа уонна норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан Института
-экэниэмикэ, менеджмент уонна информационнай ситимнэр норуоттар ыккардыларынааҕы Института
-юридическай Институт
-математика уонна информационнай технология Института
-цифровой технология, электроника уонна физика Института
-химия уонна химико-фармацевтическай технология Института
-биология уонна биотехнология Института
-география Института
-социальнай наукалар Института уо .д.а.

# Алтай судаарыстыбаннай университета
## Рейтиннэрэ

2009 с.норуоттар ыккардыларынааҕы "Вебометрикс" рейтиҥҥэ АлтСУ веб-ресурсатынан Арассыыйа 5 бастыҥ университетыгар киирбит.
2014 с. "Эксперт РА" агенство АлтСУну Тутулуга суох Судаарыстыбалар Түмсүүлэрин дойдуларын бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр киллэрбит уонна рейтин "Е" кылааһын анаабыт. 2015 с. QS University Rankings BRICS АлтСУну БРИКС дойдуларын 150 бастыҥ университеттарыгар киллэрбит.
2020 с.университет, британскай сурунал THE таһаарар топ-100 рейтинигэр киирбит.
QS World University Rankings2020 рейтинигэр АлСУ 571-580.
Университеттар национальнай ИА "Интерфакс" 2020 рейтинигэр 39
Бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэтэ RAEX 2020рейтинигэр 44.

# Алтай судаарыстыбаннай университета
## Ссылкалара

https://web.archive.org/web/20090609090731/http://www.informika.ru/text/magaz/pedagog/pedagog_6/a01.html https://www.asu.ru/ https://www.asu.ru/
Категории:Университеттар алпаабытынан