yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Джелонг, Аустралия

ДЖЕЛОНГ (dʒəˈlɔŋ, ааҥл. Geelong), Аустралия Виктория штатыгар баар биир улахан куорат, дьонун ахсаана 161 000. Улахан порт куорат буолар.
# CVS Health

CVS Health (CVS Доруобуйа), АХШ биир бөдөҥ медицина тэрилтэтэ, кини бизнес эйгэтигэр элбэх балыыһалар, аптекалар уонна доруобуйа харыстабылыгар үлэлиир мутуктаах.
Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
CVS Pharmacy диэн аптеката
CVS Caremark диэн олох харыстабылыгар үлэлиир тэрилтэтэ
# Скандербег

Скандербег эбэтэр Георгий Кастриоти (алб. Gjergj Kastrioti Skënderbeu; 6 ыам ыйа 1405(14050506) — 17 тохсунньу 1468) — Кастриоти кинээчистибэ салайааччыта (1443—1468), османнары утары охсуһуу баһылыга, Албания национальнай геройа.
Сэтинньи 3 күнүгэр 1443 сыллаахха венгерскай полководец Янош Хуньяди туроктартан Ниш куораты босхолообутун кэннэ, Скандербег исламтан туораабыт уонна христианство итэҕэлин ылыммыт, ол кэннэ 300 аттаах буойуннары кытта туурактар лааҕырдарыттан куоппут. Дибру куоракка кэлэн, Албания босхолонорун иһин бастааньаҕа ыҥырбыт. Хас да хонон баран Скандербег Круяҕа киирбит уонна сэтинньи ый 28 күнүгэр албаннар кырдьаҕастара кинини Кастриоти кинээчистибэ баһылыгынан анаабыттар. Сотору буолан баран Хара Дринаҕа туроктары үлтү сынньыбыт уонна Венгрияны кытта эйэни олохтоон , Мурада II Албания Круя куоратын босхолуурга күһэйбит.
1444 сылга Венеция уонна Албания кинээстэрин кытта байыаннай- политическай сүбэлэҥ ылан Хотугу Албанияҕа партизанскай сэриини саҕалаабыт. Улахан кыайыыларын 1449 уонна 1451 сылларга ылбыт. Султан Мехмеду II кыайан 1453 сыллаахха Албанияҕа эйэни түһэрсибит.
1461 с. Скандербегы султан (падишах) Мехмед II диэн ааттаабыттар уонна Албания салайааччытынан анаабыттар. Неаполитанскай хоруол Фердинанд I Георгий Кастриотига герцог Сан-Пьетро титулун анаабыт Рене Анжуйскай утары көмөтүн иһин. 1463 сыллаахха Скандербег папа Пий II алҕаабытынан осмааннары кытта эйэни быспыт уонна өссө улахан хоромньуну осмааннарга оҥорбут.
1468 сыллаахха кини кумахыттан (малярияттан) өлбүт. Кини өлбүтүн кэннэ Албанскай суверенитет эмиэ өлбүтүнэн ааҕыллар эбит.
# Кырпай

Кырпай — биллэр-биллибэт кыраһа.

# Кырпай
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Содуом

Содуом диэн аһара туттуу, киһи быһыытын таһынан барыы, алдьатыы ааттанар.
Саха дьоно киһилии быһыыны тутуһаллар, көрсүөлэр, сэмэйдэр, сиэри хаһан да кэспэттэр, аһара барбаттар. Киһи быһыыта уонна содуом утарыта турар өйдөбүллээхтэр уонна киһи туттунар күүһэ баарын, улаханын эбэтэр суоҕун, аҕыйаҕын быһаараллар. Киһи быһыыта суох киһи содуому оҥорор кыаҕа улаатар.
Туохтан эмэ сылтаан дьону уонна атын малы даҕаны харса суох кырбаан үлтү сынньан барыы содуом диэн ааттанар. (1,406). Киһи бэйэтин туттунар күүһэ суох буоллаҕына эбэтэр арыгы иһэн итирдэҕинэ содуому оҥоруон сөп.
Оҕону кыра эрдэҕинэ атаахтатыы, бары баҕатын толоро сатааһын туруга суох, мин эрэ диэн өйдөөх-санаалаах уонна тулуура суох буолуутун үөскэтэр. Маннык иитиилээх киһи тоҕута түһэр, айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорууга аһара барыыта сыыһаны-халтыны, алдьатыыны оҥорорун элбэтэн кэбиһэр.
Бэйэтин туттунар күүһэ аҕыйах киһи кыраттан сылтанан киһи быһыытын, сиэри таһынан быһыыланыыта, ону-маны алдьатыыта содуом диэн буолар. Арыгы иһиитэ киһи туттунар күүһүн мөлтөтөрүнэн итирбит киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын, арааһы алдьатыытын содуомнаата диибит.
Содуомнаах диэн киһи быһыытын аһара барар, содуому оҥорор киһини ааттыыллар. Арыгы иһэн баран аһара туттунар, ону-маны алдьатар киһиэхэ содуомнаах диэн ааты иҥэрэллэр.
Библияҕэ ахтыллар Содом диэн ууга тимирбит куорат дьоно оҥорбут куһаҕан быһыыларын уонна сахалыы содуом диэн тыл суолтатын тэҥнээтэххэ олус сөп түбэһэллэр. (2,575). Содом уонна содуом диэн тыллар биир суолталаах өйдөбүллээхтэрин тэҥэ, дорҕоонноро биирдэр.

# Содуом
## Туһаныллыбыт литература

1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
2. Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона. – М.: Эксмо; Форум, 2007. – 960 с.
# Hydro-Quebec

Hydro-Quebec — Канаада биир улахан тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн уонна 74 омук сиригэр элетричество остуолбаларын бас билээччи, уонна уоту оҥорооччу. Биир барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Аатырбыт элитнай Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
# Б. э. и. 46 сыл
## Туох буолбута

* Муус устар 6 — Юлий Цезарь аармыйата Цецилий Метелл Сципион уонна Марк Порций Катон (Катон Балыс) сэриилэрин Тапсе аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыт.
# Саха Сирэ (хаһыат)

Саха Сирэ хаһыат — күн аайы Дьокуускайга тахсар Саха бырабыыталыстыбатын сахалыы хаһыата. Нэдиэлэ бүтэһигэр халыҥ нүөмэр тахсар. «Эдэр саас» диэн ыччакка аналлаах, «Дьулурҕан» диэн спортка уонна чөл олоххо сыһыаннаах, «Саха ыала» дьиэ кэргэҥҥэ аналлаах нэдиэлэҕэ биирдиитэ тахсар сыһыарыылардаах.
Сүрүн эрэдээктэринэн саха норуодунай поэта Наталья Харлампьева үлэлии сылдьыбыта. Билигин 2013 сылтан Чокуур Гаврильев үлэлии сылдьар.
# Эфраим бииһэ

Эфраим бииһэ (ивр. שֵׁבֶט אֶפְרַיִם‎) диэн биир Ыһыраайыл бииһэ. Дьуоһуп кыра уолуттан Эфраимтан төрүттээхтэр. Манасия бииһин кытта Дьуоһуп дьиэтэ буолаллар. Биир сүппүт биис буолар.
Ханаан сирин үллэстиитигэр Эфраим бииһэ орто ордук баай быйаҥ сири ылбыта. Бу сир дьураата Иордан өрүстэн Сир ортотунааҕы байҕалга дылы сытара, Иерусалимтан хоту. Эфраимнар дохсун күүстээх биис буоланнар Иуда бииһин кытта атааннаһаллара, бэрт былдьаһаллара, туспа буола сатыыллара. Эфраим бииһэ Ыһыраайыл историятыгар уонна бүтүн дьылҕатыгар улахан суолталаах. Моисей кэннинээҕи дьэбэриэйдэр аҕа баһылыктара Дьүөһүйэ Эфраим удьуора этэ. Улуу көрбүөччү уонна дьүүлдьүт Самуил эмиэ Эфраим удьуора буолар. Соломон хаан өлбүтүн кэннэ кини илэ икки хаанылыкка хайдыбытыгар саҥа тэриллибит Хоту Ыһыраайыл хаанылыгар эфраимнар ордук улахан биилик күүстэммиттэрэ. Кинилэр бэйэлэрин киһилэрин Иеробоамы хаанынан талбыттара, хаанылык киининэн Самария хототун анаабыттара.
# В

В буукуба Саха, Нуучча алфавиттарыгар үһүс миэстэнэн суруллар буукуба. Компьютерга "3" сыыппара диэн бэлиэтииллэр.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Калидаса

Калидаса (Деванагарилыы कालिदास "Кали хамначчыта") диэн санскрит тылынан улуу суруйааччы, поэт уонна драмалааччы. Олорбут кэмэ лоп бааччы биллибэт, Гупта периода (IV - VI үйэлэр) буолуон сөп дииллэр.
# Саввинов Родион Григорьевич

Саввинов Родион Григорьевич — кэпсээнньит-суруйааччы, эдэр суруйааччылар XVII сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа.
Сунтаар оройуонун Кэмпэндээйи бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
1973 сыллаахха Кэмпэндээйи аҕыс кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Бэһис кылаастан гитараҕа оонньуу үөрэммитэ. 1979 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыаттан хоһоон булан ылан, «Учуутал убайбар» диэн аан бастакы ырыатын суруйбута. Ахсыс кылааһы бүтэрэн баран, Элгээйи орто оскуолатыгар биологическай кылааска үөрэнэ киирбитэ. Оскуоланы бүтэрээри сылдьан, «Быраһаай, оскуолам» хоһоону суруйбута.
«Чуорааннаах», «Түүл», «Кусчуттар» кэпсээннэрэ «Чолбон» сурунаалга бэчээттэммиттэрэ.
Билигин Семен Данилов аатынан Бэрдьигэстээх орто оскуолатыгар куруһуок салайааччытынан үлэлиир.
# Балык тириитэ хаппар

Балык тириитэ хаппар — сүлүллэр тириилээх өрүс улахан балыгын тириитин таҥастаан тигэллибит араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах хаппар.

# Балык тириитэ хаппар
## Өссө маны көр

* Сарыы хаппар
* Хабах хаппар
* Инньэлик
* Кыалык
# Калашников Александр Александрович

Калашников Александр Александрович — Саха Сирин биллиилээх устуорук-архыбыыһа.

# Калашников Александр Александрович
## Олоҕун олуктара

    1936 сыл бэс ыйын 18 күнүгэр Ньурба бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
    1957—1964 сс. авиацияҕа үлэлээбитэ.
    1969 с. Москватааҕы историко-архивнай институту бүтэрбитэ.
    1969—1985 сс. үрдүкү научнай сотруднигынан, директор эбээһинэһин толорооччуннан, старшай методиһынан СӨ Национальнай архыыбыгар үлэлээбитэ.
    1985—2001 сс. Архив управлениетын начальнигын солбуйааччытынан, онтон государственнай архив сулууспатын Кэмитиэтин сүрүн специалиһынан, бэрэссэдээтэли солбуйааччынаннан үлэлээбитэ.
    1993 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Судаарыстыбаннай архив сулууспатын Кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
    2001 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай архыыбын научнай үлэһитэ.
    «Об Архивном фонде Республики Саха (Якутия) и архивах» диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуонун ылыыны саҕалаабыта уонна суруйсубута.
    Биллиилээх кыраайы үөрэтээччи. Кини кыттыылаах «Бичик» национальнай кинигэ кыһатыгар уон биир дөкүмүөн хомуурунньуга бэчээттэнэн тахсыбыт.
    Архивиоведенияҕа аналлаах алта уон научнай ыстатыйалар ааптардара.

# Калашников Александр Александрович
## Библиография

«Якутия: хроника, факты, события. 1632—1917 гг.» — Дь.:2000.

# Калашников Александр Александрович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* ССРС архивын дьыалатын туйгуна
* Российскай Федерация бочуоттаах архивиһа
* Российскай Федерация архивын дьыалатын туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
# Фальяс

Фальяс — Испания илин өттүгэр Валенсияҕа киэҥник бэлиэтэнэр хас да хонуктаах уот бэстибээлэ (фальяс диэн факел).
Былыр мас уустара бэлиэтииллэрэ, дьон баараҕай куукула оҥороллор уонна онтуктарын уоттууллар. Кулун тутар 15 күнүгэр саҕаланар. Бу күн ЮНЕСКО утумун испииһэгэр киллэриллибитэ.
# 6 -c тыһыынча сыл

4-c тыһыынча сыл — 5-c тыһыынча сыл — 6-c тыһыынча сыл — 7-c тыһыынча сыл — 8-c тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
6 -c тыһыынча сыл
# Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института

Ошибка Lua в Модуль:WikidataCoords на строке 63: attempt to call field 'formatProperty' (a nil value).
Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института - Арассыыйаҕа Татарстан Казань куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института
## Устуоруйата

Үрдүк үөрэх тэрилтэтэ 1969 с.Н. К. Крупская аатынан Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай култуура университетын филиала буолан төрүттэммит. 1974 с.хос тэриллэн - Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура университета буолбут. 1981с. Казаннааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института диэн ааттаммыт. 1995 с.култуура уонна ускуустуба акадьыамыйата диэн ааты биэрбиттэр эрээри. 2002 с.от ыйын 4 күнүгэр Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба университета, онтон, 2015 сыллаахтан Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института буолбут.

# Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института
## Структурата

Институт 7 факультеттаах.
1. Социальнай-гуманитарнай факультет. 1976 с.култуурунай-сырдатар үлэ факультетын быһыытынан тэриллибит. 1999 с. - социальнай-култуурунай деятельность факультета. 2016 сылтан социальнай-гуманитарнай факультет. Икки кафедралаах.
2. Театральнай факультет Түөрт кафедралаах. Учуобунай тыйаатырдаах, айар лабораториялаах,
3. Художественнай култуура уонна изоускуустуба факультета 1999с.арыллыбыт. Үс кафедралаах
4. Музыкальнай ускуустуба факультета Устудьуоннары култуура, ускуустуба уонна наука диэйэтэллэрин салалталарынан толоруу үлэтигэр уһуйар. Биэс кафедралаах
5. Хореографическай ускуустуба факультета 2006 с.тэриллибит. Түөрт кафедралаах
6. Туризм, реклама уонна култууралар ыккардыларынааҕы алтыһыы факультета
7.Кинематография уонна телевидение факультета 2010 с.төрүттэммит. Икки кафедралаах.
8. Заочнай үөрэх факультета 1969 с.салаа быһыытынан төрүттэммит. 2002 с.факультет буолбут.

# Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института
## Рейтиннэрэ

Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института
1. Казань куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 11-с миэстэ
2. Татарстан үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 13-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 465-с миэстэ.

# Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института
## Сигэлэрэ

https://moeobrazovanie.ru/kznguki/?specs
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%93%D0%98%D0%9A-%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B
# Манджгаладзе Эроси Акакиевич

Эроси Акакиевич Манджгаладзе (груз. ეროსი მანჯგალაძე; 1925–1982) — грузинскай сэбиэскэй артыыс уонна спортивнай комментатор. Грузинскай ССР народнай артыыһа (1961).
Эроси Манджгаладзе 1925 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр Грузинскай ССР Самтредскай оройуонун Ганири сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Аан бастаан алта саастааҕар сыанаҕа тахсыбыта. 1941 сыллаахха Тбилиситээҕи Ш. Руставели аатынан театральнай институкка киирбитэ. Д.А. Алексидзе кини учуутала этэ. 1942-1943 сылларга үөрэҕин быыһыгар Грузия араадьыйатыгар дикторынан уонна спортивнай комментаторынан үлэлээбитэ.
1947 сыллаахха театральнай институту бүтэрбитэ. 1948 сыллаахха Ш. Руставели аатынан Грузинскай академическай театр труппатыгар ылыллыбыта. Гоу уонна Д’Юссо суруйууларыгаргар «Дириҥ силистэр» («Глубокие корни») спектакльга Брет оруолун оонньоон театрга аан бастаан айар үлэҕэ холоммута. 1956 сыллаахха ССКП кэккэтигэр киирбитэ. 1958 сыллаахха киинэҕэ аан бастаан уһуллубута. Эроси Манджгаладзе Тбилиси куоракка олорбута.
1982 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр өлбүтэ.

# Манджгаладзе Эроси Акакиевич
## Театрга Оонньообут оруоллара

* Лопес манаах (Д. Флетчер «Испанский священник»)
* Эдип ыраахтааҕы (Софокл «Царь Эдип»)
* Папаша Жан (Ю. Фучик «Люди, будьте бдительны!»)
* Зимзимо (Г. Сундукяна «Пэпо» )
* Иван Грознай (В. Соловьёв «Великий государь» )
* Апракуне (Вакели «Деловой человек» )
* Живот (Б. Нушич «Доктор философии» )
* Тариэль Голуа (Л. Киачели)
* Кваркваре Тутабари ( П. Какабадзе)
* Боцо (Г. Хухашвили «Дети моря» )

# Манджгаладзе Эроси Акакиевич
## Киинэҕэ оонньообут оруоллара

* 1959 — Прошедшее лето — Александр
* 1961 — Костры горят — Хосро
* 1962 — Куклы смеются — Севериан Цевцевадзе
* 1965 — Простите, вас ожидает смерть — Датико (главная роль)
* 1966 — Встреча с прошлым — Варден
* 1967 — Как солдат от войска отстал — священник Амвроси
* 1967 — Мой друг Нодар — Савле
* 1969 — Бабушки и внучата — зубной врач
* 1971 — Ожерелье для моей любимой — Дулдурум, дядя Бахадура
* 1973 — Похищение луны — Гвандж Апакидзе
* 1973 — Мелодии Верийского квартала — Ага Геркови
* 1973 — Я и мои соседи — сосед семьи Гоги
* 1974 — Ночной визит — начальник УВД
* 1976 — Городок Анара — Перус Саликашвили
* 1977 — Древо желания — Бумбула
* 1978 — Кваркваре — Какута
* 1981 — Тифлис-Париж и обратно — генерал Шервашидзе
# Фунафути

Фунафути (Funafuti) Тувалу диэн Чуумпу океаҥҥа баар кыракый арыы дойду киин куората. Атолл. Олохтоохторун ахсаана 4,492 (2002).
# Буор

Буор — сир мээккэ туруктаах үрүт араҥата, кырыс, туой.

# Буор
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Ан Михаил Иванович

Ан Михаил Иванович (1944-1980сс.) – атах оонньуутугар Саха АССР спордун маастара.
Дүллүкүгэ төрөөбүтэ. Орто оскуола кэнниттэн производствоҕа үлэлээн баран СГУ-га зоотехник идэтин ылбыта. Идэтинэн совхозка үлэлээбитэ. Оскуолаҕа сылдьыаҕыттан спордунан утумнаахтык дьарык-танан, кэлин СГУ-га үөрэнэр сылларыгар сахаларга аатырбыт быһыйдары Н.Санниковы, В.Гороховы, В.Шелковниковы уонна И.Андреевы кытта бииргэ сахалыы ыстаныыларынан дьарыктанан барбыта. Ол сылдьан СГУ уонна Дьокуускай куорат кµрэхтэґиилэригэр бастыыр уонна миэстэлэһэр. Ол кэмҥэ кылыыга спорт маастарын нормата 41м.50см. этэ. Ол көрдөрүүнү Михаил лаппа куоһарар уонна 42м. кирбиини аһаран, 1968с. Саха АССР спордун маастара буолар.

# Ан Михаил Иванович
## Туһаныллыбыт сирдэр

Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Романов Тит Васильевич

Романов Тит Васильевич — биллиилээх хирург-травматолог быраас.
Тит Васильевич 1937 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Ходоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Василий Дмитриевич тимир ууһа этэ, 1943 с. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ өлбүтэ. Оттон ийэтэ уолун төрөөт ыалдьан өлбүтэ. Төгүрүк тулайаах уол аҕатын балтыгар Гаврильева Арина Дмитриевнаҕа иитиллиибитэ. Уол ийэтэ эмиэ уус эбитэ үһү. Муостан баттах тараанар тарааҕы, удьурхайтан хамса онороро үһү.
1955 сыллаахха Майа орто оскуолатын бүтэрэр.
1955-1959 сылларга Саха государственнай университетын, педагогическай институтугар, биологическай факультетыгар үөрэнэр. 1959-1962 сылларыгар Мэҥэ-Хаҥалас улууһун, Матта уонна Балыктаах орто оскулаларыгар биолигия уонна химия учууталынан улэлиир.
1962-1967 сылларыгар Саха государственнай университетын, Медицинскай институгар үөрэнэр.
1967-1969 сылларыгар травматология уонна ортопедия ординатуратын хирургия кафедратыгар ааспыта.
1969 сыллаахха С. Оржоникидзе аатынан Дьокуускай куорат клиническай балыаһатыгар травматолог бырааһынан анаммыта.
1971 сыллаахха травматология салаатын сэбиэдиссэйэ.
1976 сыллаахха врачтар билиилэрин сайыннарар Москватааҕы институкка итии ууга буһуу, уокка сиэтии курдук ыарахан оһоллорго түбэспиттэри эмтээһиҥҥэ балтараа ыйга курсу барар. 1978 сыллаахха үрдүк квалификационнай категориялаах травматолог-ортопед быраас ата иҥэриллэр.
1983 сыллаахха Саха республиканскай балыаьатыгар, ортопедо-травматологическое салаатын арыйар. Отделение становится организационно-методическим, лечебным центром республики по травматологии и ортопедии. Были внедрены новейшие методы лечения больных с повреждениями и заболеваниями опорно-двигательного аппарата, различные виды остеосинтеза с применением аппаратов Гудушаури, Илизарова, Волкова-Оганесяна и др.
1983 сыллаахха Курган куоракка врачтар билиилэрин сайыннарар институкка 50 хонуктаах курска үөрэнэр. Илизаров институтугар врачтар билиилэрин сайыннарар курска үөрэнэ сылдьан Г.А. Илизаров оһоллорго ыга баттааһыннаах, ууннары тардыылаах ньыманан кылгаабыт илиигэ-атахха операцияны оҥорууга айбыт аппаратын 3 комплегын Курган куораттан бэрт сыранан 2100 солкуобай суумаҕа бэйэтэ атыылаһан аҕалар.
1988с. «ЯАССР утуөлээх бырааһа» диэн аат инэриллибитэ.
Тит Васильевич үлэтигэр бэйэтэ айбыт методикаларын туттара. Кини аатырбыт травматолог-хирург Гаврил Илизаров методын Саха сиригэр маннайгынан киллэрбитэ.
Кэнники кэмнэ мануальнай терапиянан дьарыктанан элбэх дьону абыраабыта. Орүү санавиацияга сылдьан оройуоннарга ыараханнык эчэйбит дьону миэстэтигэр эмтээн абырыыра.
Автор 10 научных работ.
Принимал участие в работе III Всесоюзного съезда травматологов-ортопедов, II, III съезда травматологов-ортопедов Российской Федерации, научных конференций, совещаний.
За большие заслуги в развитии травматологической службы в республике в 1988г. ему присвоено почетное звание «Заслуженный врач Якутской АССР».
Награжден медалью «Ветеран труда», грамотами Якутского обкома, горкома КПСС, обкома профсоюза медработников.
Өрөөспүүбүлүкэ үтүөлээх бырааһа.
# Урицкай

Урицкай нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Урицкай.
Улуус кииниттэн 130 км илин диэкки Өлүөнэ кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 329 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Урицкай 320, Хатыҥ Тумул — 9 киһи.
Кыһыҥҥы суол, сайын уу суола. Нэһилиэк урукку аата Чокуур диэн.

# Урицкай
## Нэһилиэги кытта сыһыаннаах дьоннор

* Урицкай Моисей Соломонович нуучча революциятын уонна политикатын даятелэ ссылкаҕа олоро сылдьыбыта.

# Урицкай
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
# Адамова Саргылаана Саввична

Адамова Саргылаана Саввична — Саха Өрөспүүбүлэкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
1966 с. ыам ыйын 16 к. Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Майа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Илиҥҥи Сибиирдээҕи судаарыстыбыннай култуура уонна искусство академиятын бүтэрбитэ.
1990—1999 сс. — СӨ Нерюнгритааҕы актер уонна куукула тыйаатырын артыыската.
# Хараакы

Хараакы эбэтэр караакы (нуучч. дикуша) — тас көрүҥүнэн буучугураска майгынныыр көтөр. Саха Сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Ареалын хотугу кыраныыссата Өлүөхүмэ өрүс тардыыта буолар, илин кыраныыссата — Алдан уҥа салаалара. Сэдэхтик көстөр сүтэн эрэр көтөр. ССРС уонна РСФСР Кыһыл кинигэлэригэр — II категория, Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр — I категория.

# Хараакы
## Өссө көр

* Бочугурас
* Хабдьы
* Хаккырыал
* Куртуйах
* Чакыр улар
* Хара улар
* Хонуу бочугураһа

# Хараакы
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии. Б. И. Сидоров/ — Дь.: Бичик, 1999. — ISBN 5-76-96-0956-7
# Хара Уулаах

Хара Уулаах нэһилиэк. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ньаайба. Нэһилиэнньэтин ахсаана 458 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн соҕуруулуу-илин 112 км. Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотун кытылыгар. Олохтоохтор дьарыктара таба иитиитэ уонна булт.

# Хара Уулаах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Агдаары (Сунтаар улууһа)

Агдаары — Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгин киинэ.

# Агдаары (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Хадан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Абааһы өйдөбүлэ

Абааһы диэн дьон тугу сөбүлээбэттэрин, сирэллэрин, туораталларын, билбэттэрин ааттыыллар.
Дьон өйө-санаата сайдыыта олоҥхо кэмин саҕана бэрт намыһах этэ. Киһи оҥорор быһыытын үчүгэй уонна куһаҕан диэн араарыы өссө үөскүү, олохсуйа илигэ. Дьон ахсааннара аҕыйаҕа, икки аҥы; айыы уонна абааһы диэннэргэ эрэ арахсаллара:
1. Айыы дьоно. Бэйэ дьонун айыы дьонунан ааттыыллара.
2. Абааһылар. Атын дьону барыларын абааһыларынан ааттыыллара, көрсүстэхтэринэ өлөрсөллөрө, оннооҕор сиэһэллэрэ.
Былыргы кэмнэргэ абааһылар аһара элбэх этилэр. Дьон тугу билбэттэрин; араас сибиэннэри, иччилэри барыларын абааһыларынан ааттыыллара. (1,25). Араас ыарыылары дьоҥҥо абааһылар ыыталлар диэн саныыллара.
Аныгы наука, медицинэ сайдыбыт үйэтигэр абааһылар симэлийэн, суох буолан иһэллэр.
Дьон өйдөрө-санаалара сайдан, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн оҥорор быһыылара тупсан истэхтэринэ атыттары абааһынан ааттааһын суох буолан иһэр. Дьон бэйэ-бэйэлэрин абааһы көрсүбэт буолан иһэллэрэ эйэлэһэр санааларын улаатыннарар.

# Абааһы өйдөбүлэ
## Туһаныллыбыт литература

1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.

# Абааһы өйдөбүлэ
## Өссө маны көр

* Абааһыны көрүү
# Чиряева Вера Георгиевна

Чиряева Вера Георгиевна — Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. «Саха АССР Үтүөлээх учуутала» бочуоттаах ааты улууска бастакынан ылбыта.
Вера Георгиевна Чиряева 1916 сыл балаҕан ыйын 3 күнүгэр билиҥҥитинэн Yөhээ Бүлүү улууhугар сэниэ ыалга төрөөбүтэ. Ийэтэ эрдэ өлөн, кинилиин алта оҕону аҥардас аҕата Георгий Чиряев иитэлээн, үөрэттэрэн киhи оҥортообута.
Георгий Чиряев үөрэх суолтатын нэһилиэккэ кимтэн да эрдэ өйдөөн, төрөөбүт нэhилиэгин оҕолоро үөрэхтээх дьон буола улааталларын туhугар бэйэтин улахан дьиэтин оскуолаҕа анаан саҥа былааска 1919 с. бэлэх биэрбитэ. Чиряев оҕонньор сиэртибэлээбит дьиэтэ 1956 с. диэри оскуола буолан тигинэччи үлэлии турбута. Онтон интэринээт, начаалынай кылаастар үөрэнэр куорпустара, учууталлар олорор дьиэлэрэ буола сылдьыбыта. Билигин оскуола түмэлин дьиэтэ буолан турар.
Вера Георгиевна Бүлүүтээҕи педагогическай техникуму бүтэрээт, 1934-34 үөрэх сылыттан учууталлаабыта, онтон 1939 сыллаахха учуутал институтун бүтэрбитэ.
Вера Георгиевна сүүрбэ үс сыл устата Yөhээ Бүлүү оройуонугар Ороhуга, Тойокуга, Бүлүү оройуонугар Хампаҕа, Сунтаар орто оскуолатыгар үлэлээбитэ. Нуучча тылын уонна литературатын биэрбитэ.
1944 сылтан Исидор Барахов аатынан Yөhээ Бүлүүтээҕи орто оскуолаҕа уhун кэмнэ үлэлээн баран пенсияҕа тахсыбыта.
Вера Георгиевна оскуолаҕа үлэлиир сылларыгар ордук оҕолору кытта биирдиилээн үлэлээн, оҕолор нууччалыы үчүгэйдик санаралларын, суруйалларын уонна мэлдьи библиотекаҕа сылдьалларын, нууччалыы умсугуйан туран ааҕалларын ситиhэрэ.
Педагог быhыытынан улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ улаханнык ытыктанар методист, уhун сыллар усталарыгар нуучча тылын учууталларыгар солбуллубат наставник-сүбэhит уонна мэтиэдикэ холбоhугун салайааччытынан үлэлээбитэ.
Вера Георгиевна уhун сыллаах сындалҕаннаах үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта. ‘’За трудовое отличие’’, ‘’За трудовую доблесть’’, ‘’За добросовестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина’’, ‘’За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-194ҕгг.’’, ‘’Ветеран труда ’’ мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Кини - Yөhээ Бүлүү улууhун ытык олохтооҕо.
# 8 -c тыһыынча сыл

6-c тыһыынча сыл — 7-c тыһыынча сыл — 8-c тыһыынча сыл — 9-c тыһыынча сыл — 10-c тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
8 -c тыһыынча сыл