yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Күөх Ордуу

Күөх Ордуу (Көк Орда) – Алтан Ордуу (Дьүчи улууһун) илиҥҥи эбэтэр атыннык эттэххэ хаҥас аҥара. Күөх Ордуу сирдэрэ билиҥҥи Казахстаан уонна Арҕаа Сибиир этэ.

# Күөх Ордуу
## Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда)

Былыргы суруктарга Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн өйдөбүллэр буккуллар буоланнар, билиҥҥи чинчийээччилэр бу икки дойду бэйэ-бэйэлэриттэн уратыларын чопчу кыайан быһаарар кыахтара суох.
Холобур, мусульманнар суруйбут кинигэлэригэ (араабтыы, перстыы, түүрдүү) Күөх Ордуу (Көк Орда), Маҥан Ордуу (Ак Орда) уонна Дьүчи Улууһа диэн өйдөбүллэр бүтүн Алтан Ордууну да бэлиэтииллэр, Алтан Ордуу сорох улуустарын да бэлиэтииллэр, ол иһин бу үс өйдөбүл кыраныыссатын быһаарар уустук.

# Күөх Ордуу
## Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда)
### Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара

Арассыыйа чинчийээччилэрэ үгэс быһыытынан былыргы нуучча сурукатыргар олоҕураллар. Ол кинигэлэргэ Күөх Ордуу (Көк Орда) диэн Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара ааттанар. Б. Д. Греков, А. Ю. Якубовскай уонна Г. А. Федоров-Давыдов саныылларынан Күөх Ордуу Маҥан Ордууттан (Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара) тутулуктаах этэ, тоҕо диэтэр Маҥан Ордуу хааннара Бату убайын Орду Ичен сыдьааннара этилэр.
Нуучча суруктарыгар Күөх Ордуу Волга өрүстэн илиҥҥи кытылыттан саҕаланар. Летописьтэргэ Күөх Ордуу иккитэ ахтыллыбыт: бастакытын Тохтамыш кэмигэр сыһыаннаах («царь с востока, именем Тохтамыш, из Синие Орды») уонна иккиһин Тимур (Тамерлан) 1395 сыллаахха сэриинэн кэлэригэр.

# Күөх Ордуу
## Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда)
### Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара

Бастакы версияттан ураты Күөх Ордуу Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара буоларын туһунан версия баар. 1840 сыллаахха Австрия чинчийээччитэ Й. Хаммер-Пургшталь Алтан Ордуу историятын суруйбут уонна ол үлэтигэр бу версияны эппит. Кини XV үйэҕэ суруллубут «Мунтахаб ат-таварих-и Му‛ини» Му‛ин ад-Дина Натанзи диэн киһи үлэтигэр олоҕурар.

# Күөх Ордуу
## Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда)
### Алтан Ордуу илиҥҥи аҥарын чааһа

Каһаах чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн арахсыы Алтан Ордуу илиҥҥи аҥарыгар эрэ сыһыаннаах. Бу сабаҕалааһынынан Күөх Ордуу (Көк Орда) Шибан улууһа буолар.
# Эртюков Иннокентий Илларионович

Эртюков Иннокентий Илларионович (24.11.1916, Тыараһа нэһилиэгэ, Таатта улууһа, Саха уобалаһа — 06.06.1991) — бэйиэт, тылбаасчыт, суруналыыс.

# Эртюков Иннокентий Илларионович
## Олоҕун олуктара

* 1916 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр Таатта улууһугар Тыараһа нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт.
* 1940 с. — Дьокуускайдааҕы учуутал институтун бүтэрбит. Аармыйаҕа барыан иннинэ Токко оройуонун Уолбут оскуолатыгар учууталынан, дириэктэринэн үлэлээбит.
* 1942 с. Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Гвардия младшай сержана, радиотелеграфист. Румынияны, Болгарияны, Венгрияны уонна Австрияны босхолооһун кыргыһыыларыгар кыттыбыт. Кыайыы күнүн Берлиҥҥэ көрсүбүт.

# Эртюков Иннокентий Илларионович
## Олоҕун олуктара
##### Сэрииттэн кэлэн баран үлэлээбит сирдэрэ

    Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһата, эрэдээктэр
    «Эдэр коммунист» хаһыат, эрэдээктэр солбуйааччыта
    Саха Сирин суруйааччыларын Сойууһун Салалтата, эппиэттээх сэкирэтээр
    «Бэлэм буол» хаһыат редакцията, эппиэттээх сэкирэтээр
    «Хотугу сулус» сурунаал редакцията, литературнай сотрудник
* 1945 сылтан — ССКП чилиэнэ.
* 1950 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Эртюков Иннокентий Илларионович
## Айар үлэтэ

Айымньылара 1937 сылтан бэчээттэммиттэр. Саха тылыгар Валентин Катаев «Сын полка» сэһэнин, Самуил Маршак хоһооннорун, Сергей Аксаков «Аленький цветочек» остуоруйатын тылбаастаабыт.

# Эртюков Иннокентий Илларионович
## Библиография

* Талыллыбыт хоооннор. — Дь., 1967
* Сир оҕолорго. Хоhооннор. — Дь., 1980
* Кыыллар. Хоhооннор. — Дь., 1986
* Кыыллар. Хоhооннор. — Дь., 1990
* Таймаз Сэмэнин сэhэнэ. Хоhооннор. — Дь., 1994

# Эртюков Иннокентий Илларионович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Кыһыл Сулус уордьана (13.10.1945)
* Икки «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* Мэтээллэр: «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» (21.12.1944)
# Вернадскай Владимир Иванович

Вернадскай Владимир Иванович — сэбиэскэй учуонай, ноосфера туһунан үөрэҕи олохтообут киһи, уопсастыбаннай диэйэтэл. Учуонай киэҥ далааһыннаах науканы сэргиирэ: геология, кристаллография, минералогия, геохимия, науканы тэрийии, радиогеология, биология, биогеохимия уонна философия. Сталин аатынан I истиэпэннээх бириэмийэ лауреаата.
1863 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр Санкт-Петербурга төрөөбүт. 1945 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр Москубаҕа өлбүт.
# Стравинскай Игорь Федорович

Стравинскай Игорь Федорович (1882-1971) - нуучча композитора.
Опералары, симфониялары айбыта. «Жар-птица», «Весна священная» диэн балекка аналлаах музыката ордук биллэр.
# Била Крыныця (Херсон уобалаһа)

Била Крыныця (укр. Біла Криниця) диэн Украина Херсон уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1234 (2018).
# TEAC

TEAC диэн Кытай тэрилтэтэ. 99% табаара барыта DVD уонна CD дисководтарга ананар.
Ойуу:TEAC PD-518E front side.jpg
Ойуу:Teac.jpg
Ойуу:TeacCD.jpg
Ойуу:PD-M650 front side.jpg
Ону таһынан 2009 сылтан ыла аутобустары онорон эрэр, Шанхай куоратка
Ойуу:SCBus CountyRoute805 398FG.jpg
Ойуу:SCBus CountyRoute805 398FG wide.jpg
# Галата башнята

Халыып:Башня
Галата башнята (туур. Galata Kulesi)- Стамбул европейскай чааһыгар Галат оройуон үрдүк холмугар турар. Кини куорат киин өттүн барыларыттан кэриэтэ көстөр. Үрдүгэ 67 миэтэрэ, диаметра — 9 миэтэрэ, байҕал таһымыттан 140 миэтэрэ үрдүккэ турар. Башня куорат биир бэлиэтэ буолар.

# Галата башнята
## Остуоруйата

Хаһан эрэ VI үйэҕэ ол сиргэ маяк турара.
Генузецтар бу оройуону византиецтары мантан үүрбүттэрин кэннэ колонияны олохтообуттара. 1341 сыл кинилэр обороналыыр истиэнэлэрин тула бөҕөргөтүүлэри туталларын саҕалаабыттара. 1348—1349 сылларга генузцтар ол томтор үрдүгэр билиҥҥигэ дылы турар башняны туппуттара. Ону «Христос башнята» диэн ааттаабыттар, муораҕа усталларга, атыыһыттарга анал ориентирынан сулууспалаабыта. Оборона истиэнэтин кыракый фрагменнара уонна хоруулара билиҥҥэ диэри оннунан хаалбыта.
Османскай империя бириэмэтигэр билиҥҥи аатын башня ылбыта. Султан Мехмед үрдүгүн куполу суох гынан 6,8 миэтэрэнэн кыччаппыта. III Мурад Султан бырабылыанньатын бириэмтэтигэр (1574-1595) башня обсерватория быһыытынан туһаныллыбыта. В 1632 сыл башня историяҕа бастакы көтүүлэртэн биирдэстэрэ буолбута. Үгэс этэринэн Хезарфен Ахмет Челеби диэн учуонай бэйэтэ оҥорбут кынаттарыгар башняттан ыстанан, Босфор нөҥүө көтөн куорат Азиатскай чааһыгар сиргэ түспүтэ, ол иһин султантан наҕараадаламмыта, кэлин Алжиргэ үүрүллүбүтэ.
В 1791 сыл башня саҥардыллыбыта, үрдүгэ 45 м. буолбута. 1832 сыл реконструкцията үөһээ өттүн таарыйбыта онно көрөр-истэр площадка баар буолбута. Хоту кытылга баар куорат дьуһуурунай харабыла Көмүс Муоһа баһаардары уонна бэрээдэги кэтээн көрөрө.
1875 сыллаахха башня аныгы көстүүгэ чугас буолбута. 1964—1967 сылларга башня реставрацияламмыта, конус формалаах купол саҥаттан тутуллубута. Кэлин башняҕа лифт туруорбуттара.
Билигин башня үөһээ өттүгэр ресторан, түүҥҥү кулууп уонна көрөр-истэр площадка бааллар. Музейнай объект буолар.

# Галата башнята
## Көстүүлэрэ

* Стамбулга галат башнята
* Коракей (эргэ Галат) диэн Галат башнялаах.
* Фотограф: Паскаль Себах. Хаартыскаҕа: алтынньы 1875-1886 сс.
* Галат башнятыгар таһаарыы
* Галат Башнята
* Түүҥҥү Галата
# Покровскай былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Хаҥалас улууһун "Покровскай куорат" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.

# Покровскай былааҕа
## Дьүһүнэ

Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар. Устатын уонна кэтитин сыһыаннаһыыта 3:2.
Былаах икки өҥнөөх балаһалардаах: маҥан уонна халлаан күөх. Үөһээҥҥи балаһата маҥан өҥнөөх. Былаах аллараа балаһата халлаан күөх өҥнөөх, кэтитинэн былаах 1/4 саҕа. Маҥан балаһа ортотугар баар халлаан күөҕэ өҥнөөх хаар кыырпаҕын үрдүгэ маҥан балаһа кэтитин 1/2 тэҥнэһэр.

# Покровскай былааҕа
## Ытык бэлиэ олоҕо

* Былаах аллараа балаһата халлаан күөх өҥө — улуу Өлүөнэ эбэни кэрэһилиир.
* Үөһээҥҥи маҥан өҥнөөх балаһа ортотугар сэттэ лабаалаах халлаан күөҕэ өҥнөөх хаар кыырпаҕа уруһуйдаммыт. Историяҕа олоҕуран, Покровскай куорат турар сирэ Эргис диэн үрүҥ ойуун дойдута эбит.
* Хаар кыырпаҕын лабааларын ахсаана сэттэ буолбута — сэттэ саха омугар ытык ахсаан буоларын туоһута.
* Сэттэ лабаалаах хаар кыырпаҕа Покровскай куорат историятын, кини Покров күн — маҥнайгы хаар түһүүтүнэ — төрүттэммитин көрдөрөр.

# Покровскай былааҕа
## Былаах ааптара

* Келин Анатолий Романович — Саха Сирин худуоһунньуктарын айар Түмсүүлэрин чилиэнэ.
# Арассыыйа Конституциятын күнэ

Арассыыйа Конституциятын күнэ — билиҥҥи Арассыыйа бэлиэтиир күнэ, ахсынньы 12 бэлиэтэнэр.
1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын Конституцията бүттүүн норуот куоластааһынан ылыныллыбыта. 1994 сыллаахха бэрэсидьиэн ыйааҕынан бу күн судаарыстыбаннай бырааһынньык быһыытынан бэлиэтэнэр буолбута («О Дне Конституции Российской Федерации» уонна «О нерабочем дне 12 декабря»).
Маннык күн ССРС-ка 1977 сыллаахха дылы ахсынньы 5 күнүгэр бэлиэтэнэр этэ, бу күн Сталин Конституцията ылыныллыбыта. Кэлин алтынньы 7 күнүгэр көһөрүллүбүтэ, саҥа конституция ылыныллыбыт күнэ.
2005 сылтан бу күн үлэ күнэ.
2008 сыллахха Конституция 15 сыллыгар Россия президена Дмитрий Медведев маннык диэн эппитэ:
   1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр биһиги дойдубут историятыгар принципиально саҥа Туттах сокуон ылыллыбыта - ол сокуон киһини, кини быраабын уонна көҥүлүн үрдүкү сыаннаһынан ылбыта, уонна Россия төрдүгэр демократическай бэрээдэги туруорбута, уонна судаарыстыбаны ол сыаннастары тутуһар уонна көмүскүүр эбээһинэһи уурбута.
# Чабыкиннар

Чабыкиннар - Мэҥэ Хаҥалас улууһун Бүтэйдээҕэр олохтоох аҕа ууһа. Сирдэрэ Амма Алтана. Суола баһын баһылаан олорбут аймах. Хаастаах төрдө диэн сиргэ олорбут Хаа уола Уоһук Чабыыкын элбэх ыччаттаах эбит. Уһун ^^Хабырылла, Соттоойук Ньукулай, Сэргэй диэн уолаттардаах. Бу Ыстапаан аҕатынан Борокуоппай абаҕалара. Бүтэйдээх эҥэртэн Хонооһой Наһаарап, Уоһукаптар (Тоойолор), Чабыыкыннарга таайдара буолалларынан таайдахха, Куоллара кыргыттара бу аймахха кийииттээбитгэр эбит.
Сатаҕай Елисеевтар ийэлэрэ, Чээмпиннэр ытык эбэлэрэ Маайа Чабыыкыналар этэ. Бу Кныкыннар ини-бии Хабырылла, Ньукулай үрүҥ хамсааһыныгар үгүөрү соҕустук кыттыбыттар. Ордук Хабырыыс бэйэтин лаппа кыанарынан, бэргэнник ытарынан, ааггаах атгарынан кыһылларга да үрүҥнэргэ да киэҥник биллибит. Аммаҕа тупсуу бүолбутугар нуучча хаһаахтарын кыайталаабыт соҕотох саха. Ксенофонтовщина саҕана Биэкинэҕэ эдьиийигэр Маайаҕа кэлэн олох нуучча көрүҥнээх дьахтары сугуннэрэн иһэрин уонна дойдутуттан айаас аты атыыласпытын анаан көрдөрөн ааспыт. Хаарылларын билэн бүк сирэ Даайа Амматыгар олорбут. Кини ата Чабыыкын улаана 1936 с. Ытык-Күөлтэн Дьокуускайга 27 көс сири 18 чаас айаннаан киирэн бүтүн Саха сиригэр аатырбыта.
Степан Прокопьевич Чабыкин (1923 с.т.) бу аймахха төрөөбүт киһи. Чабыкин аймаҕы ааттатан Бүтэйдээххэ Николай Степанович олорор. Чабыыкыннар нэһилиэккэ спортивнай дьиэ кэргэнинэн биллэллэр.
# 1825
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 18 — Москубаҕа үөрүүлээх быһыыга-майгыга Большой тыйаатыр саҥа дьиэтэ аһыллыбыт.
* Тохсунньу 27 — АХШ Кэнгириэһэ Индеец сирин олохтообут (билиҥҥи Оклаhома штаатын сиригэр). Ол сиргэ АХШ илиҥҥи өттүгэр олохтоох индеецтэри күүс өттүнэн көһөрбүттэрэ. Кинилэр айаннара «харах уутун ыллыга» диэн ааттаммыта. Индеец сирин үрүҥ тириилээх дьон тыытыа суохтаах диэн буолбута, ол эрээри 1890 сыллаахха онно Оклаhома штата тэриллибитэ уонна сири үрүҥ дьоҥҥо үллэрбиттэрэ.

# 1825
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 12 — Крик биис уустара Джорджиятааҕы бүтэһик сирдэрин Индиан-Спрингс сөбүлэҥин түһэрсэн АХШ бырабыыталыстыбатыгар туран биэрбиттэр уонна арҕаа сирдэргэ (билиҥҥи Оклахома штаата) көспүттэр.
* Олунньу 28 — Арассыыйа уонна Улуу Британия Хотугу Америкатааҕы сирдэрин быысаһыытын чопчулуур туһунан конвенция түһэрсибиттэр.

# 1825
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 26 — Николай І ыраахтааҕы бөрүстүөлгэ олорбут, Петербуурга бирисээгэ биэрии кэмигэр декабристар өрө туруулара буолбут.
* Ахсынньы 27 с. ахсынньы 27 күнүгэр Николай I ыраахтааҕы ыйааҕынан Саха уобалаһыгар Николай Мягков начаалынньыгынан анаммыт. Бу киһи саха тойотторун кытта өйдөһөн үлэлээбитэ, Саха сирин сайдыытыгар элбэх үтүөнү оҥорбута.
* Ахсынньы 31 — Өрө турбут Черниговскай полка саллааттарын иннигэр С. И. Муравьёв-Апостол уонна М. П. Бестужев-Рюмин «Православнай катехизис» диэн ааттаммыт ыраахтааҕыны, крепостной быраабы уонна саллаакка күүһүнэн ылыыны утарар прокламациялара ааҕыллыбыт.

# 1825
## Төрөөбүттэр

* Балаҕан ыйын 4 — Маак Ричард Карлович (Richard Maack), натуралист, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи, педагог.
# Бутан

Бутан Хоруоллуга диэн Соҕуруу Азия дойдута. Хималай хайаларын илин өттүлэригэр, Кытай уонна Индия икки ардыларыгар баар.
# Чаачар

Чаачар — ох саа, айа, чааркаан уо.д.а. булт сэбин тэбэр сүрүн чааһа, сиһэ.
# Катар

Катар (араб. قطر ‎Qaṭar) диэн Араб тумул арыытын хотугулуу-илин кытылыгар баар кыра дойду. Соҕуруу Сауд Арабията уонна тула өттүттэн Перс хомото бааллар.
# Рожин Иннокентий Васильевич

Рожин Иннокентий Васильевич (төр. 1929) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Рожин Иннокентий Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1929 сыллаахха ахсынньы 20 күнүгэр төрөөбүт.
* Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1969—2002 сс. — Үөһээ Дьааҥы орто оскуолатын директора.

# Рожин Иннокентий Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2000)
* РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* Россияҕа «Сыл директора» аат (1996, 1997, 1998)
* «Учууталлар учууталлара» аат (Саха Сирэ)
* Үөһээ Дьааҥы улууһун ытык киһитэ
* РСФСР спордун бэтэрээнэ
# 1936 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XI Сайыҥҥы Олимпия онньуулара 1936 сыл атырдьах ыйын 1-16 күннэригэр Германия Берлин куоратыгар буолаллар.
# Мумбаи

Координаталара: 18°58′ с. ш. 72°49′ в. д.﻿ / ﻿18.96° с. ш. 72.82° в. д.﻿ / 18.96; 72.82
Мумбаи (марат. मुंबई, Mumbaī), урукку аата Бомбей, диэн Индия Маhараштра илин киинэ уонна дойду үп киинэ. Олохтоохторун ахсаана 13.66 млн (аан дойду иккис улахан куората). Сыстыhа сытар Нави Мумбаи уонна Тане диэн куораттардыын 18,950,000 киhилээх метрополитен сир буолар. Мумбаи Индия арҕаа кытылыгар турар уонна дириҥ төрүт хомолоох. Мумбаи пордунан Индия бүтүн байҕалынан тиэйиллэр малын улахан аҥара барар.
Мумбаи Индия эргиэн уонна аралдьыйыы киинэ, Индия БИО'гун 5%, индустрия оҥоруутун 25%, байҕал эргиэнин 40% уонна экономикатын капиталын 70%. Мумбаи глобал үп эргиирин аан дойду уон киинин ахсааннарыгар киирсэр. Куоракка Индия Резерв Баана, Bombay Stock Exchange, National Stock Exchange of India уо.д.а. суолталаах үп институттара, дойду элбэх компанияларын уонна мультинационал корпорацияларын штаб-квартиралара бааллар. Онтон таhынан Bollywood диэн Индия киинэ индустриятын салалтата баар. Мумбаига атын Индиятааҕар олох таhыма үрдүк буолан элбэх миграннар кэлэн олохсуйаллар. Ол иhин куоракка элбэх омуктар уонна араас култууралар сэргэлэhэллэр.
# Никонов Владимир Николаевич
## Никонов Владимир Николаевич

Российскай Федерация борокуратууратын бочуоттаах үлэһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриһа. 3 кылаастаах юстиция судаарыстыбыннай сүбэһитэ.

# Никонов Владимир Николаевич
## Олоҕун олуктара

* Никонов В.Н. Саха АССР Үөһээ Бүлүү оройуонун Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтигэр 1961 сыллаахха муус устар 24 күнүгэр төрөөбүт.
* 1988 с. Свердловскайдааҕы юридическай үнүстүүтү бүтэрбит, баһылаабыт идэтэ правоведение.
* 1988-1992 сс. - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Өймөкөөн оройуонун уонна Дьокуускай куорат борокуратууратын силиэстийэлээччитэ;
* 1992-1994 сс. - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Өлөөн оройуонун борокуруора;
* 1994-1996 сс. - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнигэр юридическай салаа сүрүн специалиһа;
* 1996-1997 сс. - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Нерюнгри оройуонун борокуруорун солбуйааччыта;
* 1997-2010 сс. - Саха Өрөспүүбүлүкэтин борокуруорун көмөлөһөөччүтэ, аҕа көмөлөһөөччүтэ, солбуйааччыта, бастакы солбуйааччыта;
* 2010-2012 сс. - Архангельскай уобаласка Ненецкэй автономнай уокурук борокуруора;
* 2012 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституционнай суутун судьуйатынан талыллыбыт;
* 2014 сыл от ыйын 11 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин судьуйаларын квалификационнай кэллиэгийэлэрин бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт;
* 2015 с. Российскай Федерация Генеральнай борокуруора Коми Өрөспүүбүлүкэтин борокуруорун солбуйааччытынан, юстиция 3 кылаастаах сүбэһитинэн анаабыт.
* Кэргэннээх, үс оҕолоох.

# Никонов Владимир Николаевич
## Наҕараадалара

Российскай Федерация борокуратууратын бочуоттаах үлэһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриһа. «За безупречную службу» диэн түөскэ анньыллар бэлиэлээх.

# Никонов Владимир Николаевич
## Библиография

Русско-якутский юридический словарь, Дьокуускай, Бичик-2000 с. Алексеев Борис Николаевиһы кытта соавтор.

# Никонов Владимир Николаевич
## Сайт

* https://ks.sakha.gov.ru/sudi-v-otstavke#:~:text=Никонов%20Владимир%20Николаевич%20был%20назначен,В%201988%20г Архыыптаммыт 2021, Балаҕан ыйын 24 күнүгэр..
# Барышевка

Барышевка (укр. Баришівка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 10 969 (2012).
# Элэһин

Элэһин - кумах, кумах сир. Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар "улахан үрэх тардыытыгар сытар кумах, кумах сир" дэнэр, ол аата нууччалыы пляж диэн өйдөбүлгэ чугас.
Тэҥнии көр: элсен (бур.) — кумах; элс, элесун, элсэн манхан (калм., монг.) — кумах томтор, кумах арҕас (бархан).

# Элэһин
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Арассыыйа былааҕа

Арассыыйа Федерациятын ил былааҕа — официальнай ил символлартан биирдэстэрэ. Үс полосалардаах полотнищеттан турар. Үөһээ полосата — маҥан, орто полосата — халлаан күөх, онтон аллараа полосата — кыһыл. Үрдүгэ кэтитигэр сыһыана — 2:3.

# Арассыыйа былааҕа
## Былаах өҥө

Арассыыйа Федерация ил былааҕын балаһыанньата өҥ арааһын быһаарбат.
ГОСТ Р 51130-98 хас өҥүн Атлас өҥнөрүгэр сөп түбэһиэхтээх диэн быһаарар.. Арассыыйа араас органнара былаах оҥоруутун сакаастыылларыгар маннык өҥ көрүҥүн быһаараллар(Panton-унан): маҥан(араас эгэлгэтэ суох өҥ), халлаан күөх (pantone 286С) (solid coated), кыһыл (pantone 485С) (solid coated).
| Цвет | Маҥан | Халлаан күөх | Кыһыл |
| Pantone | White | 286C | 485C |
| RGB | 255-255-255 | 0-57-166 | 213-43-30 |
| HTML | #FFFFFF | #0039A6 | #D52B1E |
Массыына регистрационнай знагыгар суруллар өҥү ГОСТ Р 50577-93 быһаарар.
# Эбэҥки автономиялаах уокуруга

Эбэҥки автономиялаах уокуруга - Арассыыйа Красноярскай кыраайыгар баар эбэҥкилэр түөлбэлээн олорор сирдэрэ. Сирин иэнэ — 767,6 тыс. км2. Дьонун ахсаана — 21 тыс. (2009), Үксэ Эбэҥкилэр (74 %), Нууччалар (11 %), онтон ордубута Сахалар, Узбектар, атын кэлии омуктар. Киин куората — Тура.
# Чөҥкөй

Чөҥкөй — кыракый кытыйа, чэй иһэр мас иһит.
# 1429

1429 сыл.

# 1429
## Туох буолбута

* Муус устар 29 — Сүүс сыллаах сэрии кэмигэр Жанна д’Арк салайааччылаах сэрии Орлеаны ылбыт.
* Бэс ыйын 18 — Франция уонна Англия Сүүс сыллаах сэриилэрин кэмигэр быһаарылаах Пате кыргыһыыта буолбут. Франция аттаах рыцардарын сэриитэ Англия үксүн сатыы охчуттартан турар сэриитин кыайбыт. Сотору кэминэн Франция англичаннартан босхоломмута.
* От ыйын 17 — аҥылычааннартан босхоломмут Реймс куоракка Франция хоруонатын Карл VII кэппит (сиэр-туом кэмигэр кини үрдүгэр дуоҕаны Жанна д’Арк тутан турбут).
# Великодолинское

Великодолинское (укр. Великодолинське) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 13 036 (2011).
# Данилова Анна Николаевна

Данилова Анна Николаевна — фольклорист учуонай, филологическай билим кандидата.

# Данилова Анна Николаевна
## Олоҕун олуктара

* 1975 сыллаахха атырдьах ыйын 16 күнүгэр Сунтаар улууһун Сиэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1998 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1998—2001 сс. — Саха Сирин НА аспирана.
* 2002 сыллаахтан — РНА СС гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт младшай научнай үлэһитэ.
* 2008 с. — филологическай билим кандидатыгар «Образ женщины богатырки в якутском олонхо» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
А.Н. Данилова саха героическай эпоһыгар, олоҥхоҕо, идэтийэр.

# Данилова Анна Николаевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Именные формулы в олонхо «Кулун Куллустуур» // Молодые ученые и гуманитарная наука. — Якутск: ИГИ АН РС(Я), 2002.
* «Попытка творения школьником якутского олонхо о девушке-богатырке» // Эпос и дети: Материалы региональной научно-практической конференции «Эпос и дети», Якутск, 26—30 марта 2003 г. — Якутск: Изд-во РНМЦ, 2003.
* «Из истории собирания фольклора в зоне заречных улусов» // Якутский архив. — Якутск: Изд-во ЯНЦ, 2004. — № 1.
* «Структура и семантика олонхо о женщинах-богатырках» // Молодые ученые и гуманитарная наука. — Якутск: ИГИ АН РС(Я), 2004.
* «Изображение девушек-айыы в якутском олонхо» // «Далбар Хотун» («Якутяночка»). — Якутск: «Бичик», 2006. — № 3.
* «Роль коня в именной формуле персонажей олонхо» // Проблемы устойчивого развития табунного коневодства. — Якутск: ИГИ АН РС(Я), 2006.
* «Эпосы о женщинах-богатырках» // Наука и образование. — Якутск: Изд-во АН РС(Я), 2006. — № 4.
# Городница

Городница (укр. Городниця) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 470 (2011).
# Мощёная

Мощёная (укр. Мощена) — Украина дэриэбинэтэ, Волынскай уобалас Ковельскай оройуонун Мощёнскай сельсоветын киинэ.

# Мощёная
## Олохтоох дьоно

Олохтоохторун ахсаана: 2001 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн — 546 киһи, 2010 сыл туругунан — 581 киһи.
Дьон олохсуйуутун чиҥэ — 553 киһи/км².
* Дэриэбинэ чугаһынан сүүрүгүрэр Рудка үрэх
* Сэбиэскэй Сойуус Геройа Зеленскай Гавриил Никитовичка өйдөбүнньүк бэлиэ
* Таҥара дьиэтэ
# Конников Иван Павлович

Конников Иван Павлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар 1941 сыллаахха сэриилэспит.
# TV5

TV5 диэн Пилипиин телекомпанията. 1960 сыллаахха Чино Росес тэрийбитэ.
# .sm

.sm диэн Сан Марино үрдүк таhымнаах ил домена.
# Саха Диаспора

Саха диаспора — Саха Сирин таһыгар (ордук кыраныысса таһыгар) олорор сахалары түмэр уопсастыбаннай тэриллии. СахаОпенВорлд.орг (http://sakhaopenworld.org/) диэн саайтаах. Кини кыттааччыларынан 200-чэ кэриҥэ араас омук дойдуларыгар олорор сахалар буолаллар.
# Потапова Мария Георгиевна

Потапова Мария Георгиевна Үөһээ Булүүгэ төрөөбүтэ, Потапова-Габышева Марфа Георгиевна бииргэ төрөөбүт балта. Комсомолка. Бүлүүнү үрүҥнэртэн көмүскээһиҥҥэ кыттыбыта. Кэлин учууталлаабыта. Нам оройуонугар пенсияҕа олорбута.
# Литтл Рок

Литтл Рок (ааҥл. Little Rock), Арканзас штатын саамай улахан уонна киин куората. Дьонун ахсаана 670 тыыһынча киһи (2021). Сүрүннээн 74 сахалар олохсуйан олорор куората буолар, ол эбэтэр 0,001% Америка сахаларыттан. Сүрүн дьоно куоратка үрүҥнэр (45%), афроамериканнар (30%). Ордубут дьоно сүрүннээн кытайдар. Уруккута үрүҥнэр баһылаан олорбут куораттара буолар, манна Куклуксклан салалтата баара (билигин да баар дииллэр).
Куоратка сүрүннээн Тоҕустар айдааннарынан биллэр, 1957 сыллаахха буолбут, расовай сегрегацийа кэмигэр.
# Сумнаҕын

Сумнаҕын, элбэх хапталҕаннаах былыргы дьон олоро сылдьыбыт сирэ. Мочанов Ю.А. 1964 сыллаахха Алдан өрүс хаҥас салаатын төрдүгэр булбута.
Палеолит этабын туоһулуур балай да элбэх матарыйаал көстүбүтэ. Олорго олоҕуран Сумнаҕын култуурата ойууламмыта.
Сумнаҕыҥҥа дьоннор 10,5 — 6 тыһ. сыл нөҥүө олоро сылдьыбыттар. Енисей өрүс диэккитэн кэлбиттэр диэн быһаарыллыбыта. Сүрүн дьарыктарынан тайаҕы, табаны уонна кулааһайы бултааһын этэ.
7 — 6 тыһ. сыл нөҥүө Байкаалтан саҥа дьон кэлэн сумнаҕыннары хоту диэкки саҕарыппыттара, сорохторун ассимиляциялаабыттара.
Ассимиляцияҕа бэриммэтэхтэр 6 тыһ. сыл нөҥүө Аляскаҕа көспүттэр диэн сабаҕалыыллар. Эскимостар уонна алеуттар төрүттэрэ буолаллар.

# Сумнаҕын
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, Якутск, 2000 г.
# X5 Group

X5 Group — Арассыыйа биир бөдөҥ тэрилтэтэ, хас даҕаны ретейл сетевой гипермаркеттары бас билэр.
# Васильев Михаил Евсеевич

[[Категория:]Дьон алпаабытынан]Васильев Михаил Евсеевич , 1905 с. төрүөх , 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. кэлбит, чааһа биллибэт
# Сардаан ох

Сардаан ох — ыһыы курдук биилээх, лаппычах хаптаҕай тимир төбөлөөх ох (тииҥ табыллан баран иҥнэн хаалбыт мутугун быһа ытарга туттуллара).