yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үөрэх тэрилтэтэ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харысталын министиэристибэтин "Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета" - Арассыыйаҕа Смоленскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
РСФСР доруобуйа харысталын Наркомата 1920 с.муус устар 4 күнүгэр Смоленскай судаарыстыбаннай университетыгар мэдиссиинэ факультетын арыйарга быһаарбыт. 1924 с.ахсынньы ыйыгар Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института буолбут. 1994 с.бэс ыйын 15 күнүгэр АБ Судаарыстыбаннай кэмитиэтэ 586 нүөмэрдээх бирикээһинэн Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
АБ доруобуйа харысталын миниистирин бирикээһинэн 2015 с.олунньу 16 күнүгэр Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета буолбут.

# Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Структурата

-Факультеттара:
1. Лечебнай 2. Педиатрическай 3. Стоматологическай 4. Фармацевтическай 5. Психолого-социальнай 6. Медико-биологическай уонна гуманитарнай үөрэх 7. Иностраннай устудьуоннар 8. Квалификацияны үрдэтии, атын испэссээлинэскэ бэлэмнэнии
67 кафедраҕа, 450-тан тахса бэрэдэбээтэл үлэлиир, ол иһигэр 86 дуоктар, 281 наука хандьыдаата.
СмолСМУ таһаарар сурунааллара, хаһыата: "Вестник Смоленского государственного медицинского университета"; "Медицинские вести регионов"; "Клиническая микробиология и антимикробная химиотерапия" "За медицинские кадры"

# Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

СмолСМУ Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2168-тан 312-с миэстэ. "Национальное признание-2019" рейтиҥҥэ 34-с миэстэ. СмолСМУ "Юрайт. Статистики" рейтинигэр Арассыыйа цифровой үөрэххэ актыыбынай мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2020 с. Топ-5 киирбит. Ону кытта, атын үөрэх тэрилтэлэрэ ааҕар куурустардаах мэдиссиинэ научнай оскуолаларын рейтинигэр СмолСМУ Топ-10 киирэн, 3-с миэстэлээх.

# Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Ссылкалара

https://web.archive.org/web/20140713081611/http://sgma.info/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1 https://moeobrazovanie.ru/sgma/?ratings https://univer.expert/akademicheskiye-reytingi/rejting-medicinskih-vuzov-2019/ https://www.mk-smolensk.ru/social/2020/04/24/smolenskiy-vuz-voshel-v-top5-nacionalnogo-reytinga.html
# Көтөр Балык (сулустар бөлөхтөрө)

Көтөр Балык (латыынныы Volans, Vol) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 141,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 31 көстөх сулустаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

# Көтөр Балык (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ, ол гынан баран Иоганн Байер 1603 сыллаахха киллэрбит диэн докумуон баар. Байер бэйэтин атлаһыгар Көтөр Балыгы Көмүс Балык эккирэтэр курдук киллэрбит. Кэнники атын астрономнар көтөр уруһуйдаммыт дииллэр эбит. Иоганн Кеплер бу бөлөҕү Барабыай (латыынныы Passer) диэн ааттаабыт.

# Көтөр Балык (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объектар

NGC 2442 диэн спираль халыыптаах галактика.
# Массыына (суолталара)

* Массыына (автомобиль)
* Массыына (тэрил)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Хаартылааһын

Хаартылааһын — аналлаах хаарты холуодатын көмөтүнэн оонньонор остуол оонньууларын уопсай ааттара. Оонньуу саҕаланыытыгар оонньооччулар тэҥ туруктаахтар, хайдах хаарты тиксибититтэн уонна ону сөпкө туһанан утарылаһааччылары (эбэтэр бааны, казинону) кыайа сатыахтааххын.
Хаарты оонньууларын икки бөлөххө араарыахха сөп: сүүйүүлээх (сүүйсүүлээх) уонна өй оонньуулара.
Сүүйүүлээх оонньууларга табыллыы, сатаныы суолтаны ылар, ханнык хаарты кэлбититтэн хотуу-хотторуу улахан тутулуктаах. Маннык оонньууларга холобура, остуос, очкуо, бырыы киирэллэр. Үксүн бу оонньуулар түргэнник оонньоноллор.
Өй оонньууларыгар тоҕоос, ханнык хаарты оонньооччуга тиксибитэ инники күөҥҥэ тахсыбат, ол оннугар киһи бэйэтин оҕуруктаах өйө, сатаан аттаран оонньуура улахан суолталаах. Өй оонньууларын холобура: вист, бридж, преферанс. Бу оонньуулар уһун кэмҥэ бараллар.
Бу икки бөлөххө өссө үһүс бөлөҕү эбиэххэ сөп: судургу, дьону кытта алтыһарга аналлаах оонньуулар уонна оҕо оонньуулара. Бу оонньууларга табыллыы да, өй да, үксүгэр тэҥ суолтаны ылаллар. Холобурдар: дураак араас көрүҥнэрэ, марба.
Сорох оонньууларга, холобур очкуоҕа, бэйэни кыатаныы, тулуур улахан оруоллаах буолар.

# Хаартылааһын
## Өссө маны көр

* Баарыс (хаарты)
* Курууска
* Остуос
# Mega

Mega — Чиили телекомпанията, салалтата — Сантьяго.
# 1410

1410 сыл.

# 1410
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 15 — Онон өрүһүгэр буолбут быһаарыылаах кыргыһыыга 100000 киһилээх Кытай сэриитэ Илин Монгол сэриитин кыайбыт.
* От ыйын 15 — Тевтон уордьанын рыцардара Грюнвальдтааҕы кыргыһыыга Литва уонна Польша сэриилэригэр хотторбуттар.
# Ааҥылыйа

Ааҥылыйа (ааҥ. England) — Улуу Британия холбоһуктаах чааһа. Ааҥылыйа Улуу Британия соҕуруу чааһыгар турар. Соҕуруу өттүттэн — Ла-Манш, илин өттүттэн — Хотугу байҕал. Киин куората — Лондон.

# Ааҥылыйа
## Устуоруйа

Былыргы кэмҥэ аныгы Ааҥылыйа сирэ бриттар диэн племянан олохтоммут этэ. 55 сыллаахха Цезарь Ааҥылыйа сирин сэриилээбитэ. Риим импиэрийэ састаабыгар V үйэҕэ дылы сылдьыбыта.
V—XI үйэлэргэ германнар бриттары Уэльска уонна соҕуруу Шотландияҕа көһөрбүттэрэ. Германнар аныгы Ааҥылыйа сирдэригэр араас хоруоллуктары оҥорбуттара. Бары сэттэ хоруоллугу викингтар эрэ холбообуттара, ол кэмтэн «Британия баһылыга» диэн должность баар буолбута.
Устуоруйуктар санааларынан бастакы Ааҥылыйа харабыллара 1066 сылтан эрэ саҥалаллар. Нормааннар кэлбиттэрин кэннэ.
XIII үйэ бүтүүтүгэр, Уэльс сирдэри толору сэриилээн ылбыттара. Елизавета I кэнниттэн Иаков I Шотландия династияттан хоруоллуу кэлбитэ. Ол иһин Шотландия уонна Ааҥылыйа холбоспуттара. Ол кэмҥэ Улуу Британия хоруоллуга тэриллибитэ.

# Ааҥылыйа
## Киэгирээпийэ

Ааҥылыйа ландшааба үксүн көҥө уонна наһаа уһун буотах сыырдаах. Хотугу диэки быдан хайалаах буолар.
Климата үксүн байҕал.

# Ааҥылыйа
## Олохтоохторо

Ааҥылыйа олохтоохторун ахсааннара — 56 489 800 киһи. Үксүн ааҥллар.
# Кабо Верде

Кабо Верде Өрөспүүбүлүкэтэ (порт. República de Cabo Verde) диэн Атлантик океаҥҥа, Арҕаа Африка кытылын аттыгар баар архипелаг ил. Португалия киhитэ суох арыылары XV үйэҕэ колонизациялаабыта. 1975 Португалияттан тутулуга суох буолбуттара. Тутулуга суох буолуу күнүн от ыйын 5 күнүгэр бэлиэтииллэр.
# Ярен

Ярен (Yaren) диэн Науру киин куората (сорох источниктар этэллэринэн Науруга киин куорат суох, онон бу куораты киин куорат аналын толорор куорат диэххэ сөбө дуу).

# Ярен
## Куорат устуоруйата

Европаттан кэлээччилэр бу сиргэ бастакы олохсуйааһыннара XIX үйэ 30-с сылларыттан саҕаламмыт. 1888 сыллаахха Ярен Маршалл арыылара диэн Германия протектораатыгар киирбит. 1914 сыллаахтан Улуу Британия уонна, Австралия уонна Саҥа Зеландия холбоон салайыыларыгар киирбит. Аан дойду иккис сэриитин саҕана 1942—1945 сылларга дьоппуон сэриилэрэ ылан олорбуттар. 1968 Науру тутулуга суох буолбут, ол эрээри Ярен киин куорат быһыытынан биллэриллибэтэх. Онон Мененг диэн уокуругу кытта (онно бэрэсидьиэн резиденцията баар) Науру дьаһайар кииннэрэ буолбуттар.
# Абрис

маршрут оҥоһуллар сиригэр баар бары наадалаах объегы, кээмэйдэрин ыйан туран, илиинэн оҥоһуллубут барыллааһын чэрчи; кэлин былаан, карта, профиль оҥорорго туттуллар.

# Абрис
## Ылыллыбыт сирэ

География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
# Түбинген

Түбинген (ниэм. Tübingen) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар кыра куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 83 тыс.
# DC Comics

DC Comics — АХШ комикстары таһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ. Warner Bros конгломератка киирэр.
# Пхукет

Пхуке́т (тайск. ภูเก็ต; МФА быраабылатынан [pʰuːkèt] диэн саҥарыллар), урукку Европа каарталарыгар Тхала́нг (тайск. ถลาง), Джанк Сейлон (ааҥл. Junk Ceylon) уонна Джен Сайлен (ааҥл. Jan Sylan) диэн ааттанар — арааһа малаай тылыттан tanjung Salang, ол аата ‘Саланг тумул’, — Таиланд соҕуруу провинцияларыттан (чангваат) биирдэстэрэ. Кинилиин ( чаһы стрелкэтинэн хотуттансаҕалаан аахтахха) быысаһаллар Пхангнга́ уонна Краби́ провинциялар. Пхукет — арыы, онон атын провинциялары кытта сиринэн быыһаспат.
Пхукет Таиланд, арҕаа кытылыгар, Андаман муоратыгар (Индия океана) баар. Пхукет чугас сытар Сингапуртан кыра, Таиланд саамай бөдөҥ арыыта. Хоруоллук атын провинцияларын кытта үс күргэннэн ситимнэһэр. Былыр былыргыттан атыы-эргиэн киинэ. Хорҕолдьуну хостууллар уонна каучугу оҥороллор этэ. Ииндийэ уонна Кытай ыккардыларыгар муораннан сылдьыһыы суолун ортотугар сытар буолан былыргыттан португалия, француз, голландия уонна англия атыыһыттарын сурунаалларыгар ахтыллар. Билигин провинция дохуотун сүрүн чааһын туризм хааччыйар.
Тоҕус үрэхтээх: Кхлонг-Ба́нгъяй (тайск. คลองบางใหญ่), Клонг-Тха́чин (тайск. คลองท่าจิน), Кхлонг-Тхары́а (тайск. คลองท่าเรือ) уонна Кхлонг-Ба́нгрон (тайск. คลองบางโรง). Олортон биирдэрэ да бөдөҥө суох.

# Пхукет
## Дьаһалтанан тыырыллыыта

Пхукет провинциятыгар үс оройуон (ампхе) кирэр, олор, 17 тыа сирдэригэр (тамбон) арахсаллар, 103 дэриэбинэ (мубан) баар
# Буочу

Буочу – Идэһэ сүөһү иһэ (сүрэҕэ, быара, бүөрэ, быысаһа уо.д.а.)

# Буочу
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
# Эсмань

Эсмань (укр. Есмань; 1957-2016 - Червоное) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 435 (2016).
# Экватор Гвинеята

Экватор Гвинеята (República de Guinea Ecuatorial) диэн Орто Африка дойдута. Иэнэ 28,000 км2. Киин куорат Малабо.
Камеруну уонна Габону кытта быысаһар. Гвинея хомотугар тахсар.
Атырдьах ыйын 3 күнүгэр дойду Сэбилэниилээх күүстэр күннэрин бэлиэтиир.
# Саанык биологията

Саанык биологията (атыннык ситология) диэн саанык физиология өрүттэрин, тутулун, органелларын, тула эйгэлиин дьайсыытын, олоҕун сыыкылын, үллэстиитин уонна өлүүтүн үөрэтэр үөрэх.
# Биэнгирийэ

Биэнгирийэ (Биэнг.. Magyarország; Мадьарорсааг), официаллык Биэнгир Республиката (Magyar Köztársaság) диэн Орто Европаҕа, Паннония намтал сиригэр баар дойду. Кирбиилэhэр Австриялыын, Словакиялыын, Украиналыын, Румыниялыын, Сербиялыын, Хорватиялыын уонна Словениялыын. Киин куората Будапешт. Биэнгирийэ OECD, НАТО, ЭУ уонна Шенген кыттыылаахтара.

# Биэнгирийэ
## Устуоруйата

1867 сыллаахха Биэнгирийэ Авустурыйа импиэрийэтин иһинэн киэҥ автономияны ылар. Мантан ыла бу импиэрийэ Авустурыйа-Биэнгирийэ диэн ааттанар буолбута.
# Португаал тыла

Португаал тыла (порт. língua portuguesa) — Индоевропейскай тыллар роман бөлөҕөр киирсэр.
Португалия, Бразилия, Ангола, Мозамбик, Кабо Верде, Гуинея-Биссау, Сан Томе уонна Принсипе, Илин Тимор уонна Макао официальнай тыллара.
# 5 -c тыһыынча сыл

3-c тыһыынча сыл — 4-c тыһыынча сыл — 5-c тыһыынча сыл — 6-c тыһыынча сыл — 7-c тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
5 -c тыһыынча сыл
# Тымтай

Тымтай — ону-маны холобур кыра балыгы сүгэ сылдьарга, арыы-ас хаһаанарга, сороҕор малы да хаалыыр аналлаах ньолбуһах түгэхтээх, туруору эркиннээх туос иһит. Кыра тымтай тымтака диэн аатырар. Үксүгэр туос хаппахтаах буолар. Тигиитэ судургу (арыт олус сиэдэрэй).
Көрүҥнэрэ - мастаах тымтай, сүлүүдэлээх тымтай, тымтака, чарт тымтай.

# Тымтай
## Өссө маны көр

* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа
# Уччуйааччы

УЧЧУЙААЧЧЫ уччуй диэнтэн атаах. Уот диэки керер догоро суох, Уон хонукка аьыыр аьа суох, Ол-бу урэх баhынан Уччуйаахтаан хаалбытым. Саха нар. ыр. II. САХА ТЫЛЫН БЫhААРЫЫЛААХ ТЫЛДЬЫТА стр397
# Архипов Иван Деевич

Архипов Иван Деевич историк, архивист.
1944 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Ыйылаһыгар төрөөбүтэ. 1972 с. СГУ-ну бүтэрбитэ. Мэҥэлэри араҥаччылыыр уопсастыбаҕа үлэлээбитэ.
# Тихонова Матрёна Сергеевна

Тихонова Матрёна Сергеевна, (1977с., кулун тутар 9 күнэ), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Тихонова Матрёна Сергеевна
## Олоҕун олуктара

· 1977с. кулун тутар 9 күнүгэр төрөөбүтэ
· 1996 с. - Уустуйа орто оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир
· 2001 с. - Саха государственнай университетын саха салаатын үөрэнэн бүтэрэр

# Тихонова Матрёна Сергеевна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

· Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна,
· «Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ
«Сунтаар улууһун кэлэр көлүөнэтин үөрэтиигэ уонна иитиигэ кылаатын иһин» үрүҥ көмүс бэлиэ хаһаайката.
# Сут

Сут — айылҕа алдьархайа, уот кураан туран эбэтэр сир-халлаан уу буолан, от, үүнээйи үүммэккэ, дьон барыта аччыктааһына, хоргуйуута, сүөһү күргүөмнээн охтон өлүүтэ. Т.к.: дзуд, джут, жут, зуд (түүр., монг.) — эмиэ итинник; ол иһигэр монголлар араараллар: харазуд (хара дзут) — кураантан сутааһын; цаганзуд (макан дзут) — олус халыҥ хаар саба түһэн эбэтэр муус килэҥ буолан сутааһын.

# Сут
## Ылыллыбыт сирэ

* География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

# Сут
## Өссө маны көр

* Уу сута
# Кытыылаах сон

Кытыылаах сон — дьахтар кэтэр үчүгэй көстүүлээх мааны соно, тус-туспа дьүһүннээх сукунаттан тиктэллэрэ.
Быһыыта кыһыҥҥы бууктаах coҥҥо маарынныыр (түүлээх иһэ суох). Taҥac биэтэстээх, кэннинэн тыыраҕастаах, улахан дьогдьуурдаах, бэлэнньигэ кыараҕаc буолар. Оҕуруонан, симэҕинэн киэргэтэллэр.
былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
# «Японияны кыайыы иһин» мэтээл

«Японияны кыайыы иһин» мэтээл - Балаҕан ыйын 30 күнүгэр 1945 с. олохтоммута.
Барыта холбоон 1800000 кэриҥэ киһи наҕараадаламмыта. Бу мэтээлинэн империалистыы Японияны кыайар иһин сэриилэспит Кыһыл аармыйа, флот, НКВД байыастара, байыаннайдар уонна наймыласпыт сэрииһиттэр (вольнонаемные) наҕараадаланаллара.
# Realme

Realme — Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ электроника чиптарын оҥорооччу, ону таһынан аудио видео системалары. Кэнники смартфоннары эмиэ оҥорор. 2021 сыл түмүгүнэн биир түргэнник барыһа үрдүүр тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Realme тэрилтэни бас билэр акцианердар:
# Байбактылар

Байбактылар (каз. байбақты) — казахтар Кыра жустарын састаабыгар киирэр, Байулы бииһин ууһун уон икки аҕатын ууһуттан биирдэстэрэ. Байбактылар уустара бэйэтин иһигэр эмиэ хас даҕаны араас дьоҕус дьоҕус уустарга арахсар. Олор истэригэр манныктар бааллар: Олжаорыс, Кулсуйиндик, Булан, Кулшык, Кынык, Жаугашты, Кушпен, Буганай, Дауымшар, Жомарт, Шолан, Сырым, Батак, Токсаба, Альтеке, Еселбай, Бакан и Шекеу.

# Байбактылар
## Устуоруйата

Байбактылар биир уустара былыр былыргыттан Волга уонна Яика өрүстэр икки ардыларыгар олорор.
Байулылар алимулылары кытта алшын биис ууһун иһигэр киирэр улахан, туспа салайааччылаах уустар холбоһуктара буолар. Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара.
C2-M48 гаплагруппа баарыттан сылыктаатахха, ол иһигэр байбактыларга, алшыннар (быһаччы эр дьонунан) эр киһи төрүттэрэ Илин Азияттан (калмыктарга уонна найманнарҕа, сарыжомарт уустарыгар ханыылыы) сылыктанар. Ол гынан баран, кинилэр нирун монголлар буолбатахтар (субклад С2-starcluster). Генетикэ таһымынан байбактарга Киин Азииҕа олорор баяттары уонна Монголия хотугулуу арҕаа өттүгэр олорор Увстар чугастар.

# Байбактылар
## Тарҕанан олоруулара

Байбакты бииһин ууһун бэрэстэбиитэллэрэ Атыраускай, Арҕаа Казахстан, Хотугу Казахстан уобаластарыгар олороллор.

# Байбактылар
## Ахсааннара

1917 сыллаҕы Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ байбактар ахсааннара 40 тыһыынча киһиэхэ тиийэрэ.

# Байбактылар
## Уустарынан арахсыы

Бэйэлэрин истэригэр хас даҕаны дьоҕус уустарга арахсаллар: Олжаорыс, Кулсуйиндик, Булан, Кулшык, Кынык, Жаугашты, Кушпен, Буганай, Дауымшар, Жомарт, Шолан, Сырым, Батак, Альтеке (подроды Назарымбет, Мамат, Андас, Жумык), Байторы, Есельбай, Бакан и Шекеу .

# Байбактылар
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Труды Евразийского общества генетической генеалогии. Генетическая история народов Евразии. — Litres, 2017. — С. 190. — ISBN 9785040141371
* ↑ Жабагин М. К. Анализ связи полиморфизма Y-хромосомы и родоплеменной структуры в казахской популяции / О. П. Балановский. — Москва, 2017. — С. 51, 54, 78. — 148 с.
# Сивцев Виктор Иннокентьевич

Сивцев Виктор Иннокентьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха төрөөбүт. Нам улууһун Ленскэй нэһилиэгиттэн төрүттээх. 1941 сыллаахха от ыйыгар Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1944 сыл атырдьах ыйыгар сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
Москуба анныттан саҕалаан өстөөҕү кытта кыргыһа-кыргыһа Литва сиригэр тиийбит. «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ сурулларынан, үгүс хорсун быһыылары оҥорбут. Сэрии толоонуттан эргиллибэтэх. 1942 с. тохсунньутугар суруйбут суругар снайпер куурсугар үөрэнэ сылдьабын, отделение хамандыырабын диэбит. Кулун тутарга иккистээн бааһырбытын туһунан суруйбут. Онтон биир сыл буолан баран эмиэ кулун тутарга хаҥас харахпар бааһырдым, таас харах баҕар уктарыам диэбит. 1944 сыллаахха бэс ыйын 3 күнүгэр суруйбут суругар: «Ийээ, олус да мин чааспар муучу буолаҕын, ол курдук мин түүлбэр куруук бааргын» — диэбит. Арааһа эмиэ передовойга сылдьыбыт быһыылаах, баҕар бу сырыыга санитарынан буолуо, олунньуга суруйбут суругар үөрэнэбин, өлбүт киһини эппэрээсийэлиибит диэбит эбит. Суруктара Нам түмэлигэр харалла сыталлар.
# Быытта

Быытта — бөдөҥ көтөрдөр арыый кыра көрүҥнэрэ: быытта куоҕас, быытта куба.
# Слепцов Поликарп Иванович - Ньоомньоон уола

Слепцов Поликарп Иванович - Ньоомньоон уола (1868-1924), Боотур уус улууһун (билигин Таатта сирэ) Уус-Амма нэһилиэгиттэн төрүттээх. Дьиҥинэн, кини Ньоомньоон уола буолбатах, Ньоомньоон Ньукулай кини эһэтэ.
Маҥнай Димитриан аҕабыыт дьиэтээҕи оскуолатыгар Ытык Күөлгэ үөрэммит, онтон Чурапчы икки кылаастаах училищетын бүтэрбит. П.И. Слепцов Дьокуускай прогимназиятын толору кууруһун бүтэрбит Таатта аҕыйах дьонун ахсааныгар киирэр. Үөрэҕин кэннитгэн 1-гы Дьохсоҕон нэһилиэгин старостатынан талыллар, ол кэннэ Боотур уус улууһун суруксута буолар. Уус тыллаах араатар быһыытынан биллэрэ.
«Союз якутов» диэн общественнай-политическай тэрилтэ көхтөөх чилиэнэ этэ.
Улууһугар маҥнайгы оскуолалар Ытык Күөлгэ, Чычымахха, Чөркөөххө аһыллалларыгар көмө буолбут өҥөлөөх. Ытык Күөлгэ 1902 с. бастакы сүһүөх училище аһылларыгар бэйэтин дьиэтин туран биэрбитэ.
Колчак былааһа кыайбытыгар 1918-1919 сс. Таатта улууһугар земскэй управа бэрэссэдээтэлэ буолбута. 1919 с. Колчак былааһа эстэн, коммунистар былаастара олохтонон барбытыгар П.И. Слепцов Охотскайга күрүүр. 1923 с., Охотскайга олорон, гражданскай сэрииттэн тэскилээн сылдьар 248 саха мунньаҕар бэрэссэдээтэлинэн талыллар, мунньах Пепеляевы өйүүр резолюция ылынар.
П.И. Слепцов 1924 с. эмискэ ыалдьан өлөр.
1913 с. таатталар, Боотур уус улууһуттан арахсан, туспа Таатта улууһа буолалларыгар П.И. Слепцов элбэх сыратын биэрбит өҥөлөөх.
# Той

Той (дьоро күн) диэн халандаарга анаан бэлиэтэнэр кэм кэрчигэ. Той үксүгэр итэҕэл, култуура, политика, история төрүттээх буолар. Той күнэ дойдуга сорумдьу статустаах буоллаҕына бүтүн сынньалаҥ биллэриллэр.
# A1

A1 — Беларусь тэрилтэтэ, государственнай унитарнай телекоммуникационнай тэрилтэ, 4G уонна 3G сибээс өҥөтүн тарҕатар.
# Асака Банк

Асака Банк — Узбекистаан иккис бөдөҥ баана капитализациятынан, 1995 төрүттэммитэ.
# Эридан (сулустар бөлөхтөрө)

Эридан (лат. Eridanus, Eri) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Экватортан −58° диэри уһун-синньигэс. Халлааҥҥа 1137,9 квадрат кыраадыс иэннээх градуса уонна 187 харахха көстөр сулустардаах.

# Эридан (сулустар бөлөхтөрө)
## Кэтээн көрүү

Арасссыыйа территориятыттан +32° кэтирээһинтэн соҕуруу сэтинньигэ сорҕото көстөр.

# Эридан (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар

* Ахернар (α Eri, 0,46ᵐ), күөх супергигант, аата араабтыы آخر النهر (āxir an-nahr — «өрүс төрдө»).
* Эридан ε -на, Күҥҥэ маарыҥныыр. 2009 сыл бүтэһигэр бу сулус планеталааҕа билиннэ..
* Эридан η -та, 10.7 сырдык сыла ыраах.

# Эридан (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Баларгылар өрүскэ маарыҥнатар этилэр. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ. Эридан — гириэктэр номохторунан бу Нил өрүс. Сүрүн сулуһун аата Ахернар, араабтыы «өрүс төрдө».
# Кыйы (Таатта улууһа)

Кыйы — Таатта улууһун Тыараһа нэһилиэгин киинэ.

# Кыйы (Таатта улууһа)
## Өссө маны көр

* Таатта улууһа
* Тыараһа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
# Александров Прокопий Филиппович

Александров Прокопий Филиппович, (1930 с., Күүкэй нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), педагогическэй үлэ бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.

# Александров Прокопий Филиппович
## Олоҕун олуктара

1930 сыллаахха Күүкэй нэhилиэгэр төрөөбүтэ. Бүлүү педучилищетын бүтэрэн баран 1949с. Элгээйи оскуолатыгар пионербаһаатайынан уонна алын кылаас учууталынан үлэтин саҕалаабыта. Олоҕун 38 сылын оҕо иитиитигэр анаабыта. 25 сыл Хоро, Күүкэй оскуолаларыгар сэбиэдиссэйдээбитэ.
Улугуруу сылларыгар оскуоланы саба сатаабыттарын үрдүнэн Прокопий Филиппович уонна Михаил Александрович дьаныhан туран саптарбатахтара. Төһө да тарбахха ааҕыллар үөрэнээччилэрдээҕин иhин оскуола быhыытынан үлэлээн кэлбитигэр ураты үтүөлээхтэр. Энтузиаст учууталлар үөрэнээччилэрэ чиҥ билиини ыланнар салгыы ситиhиилээхтик үөрэнэр кыахтаммыттара. Прокопий Филиппович биир дойдулаахтарын Самсоновтар методикаларын туһанан, ордук кылаас таһынан ааҕыыга улахан болҕомтотун уурара. Саамай кыайа-хото туппут методикалара – быһаарыылаах ааҕыы этэ. 1987 сыллаахха Күүкэй оскуолата аҕыс кылаастаах оскуола буолбута.
Прокопий Филиппович үөрэппит сүүсчэкэ оҕолоро учуутал идэтин баhылаабыттара. Олор истэригэр бааллар Саха республикатын үтүөлээх учууталлара, үөрэҕирии туйгуннара: Виктор Павлович Федоров, Екатерина Николаевна Евсеева, Анатолий Иннокентьевич Терентьев, Василий Васильевич Илларионов, Валентина Афанасьевна Саввинова, Мария Васильевна Николаева уонна да атыттар. Тоҕус үөрэнээччитэ орто, үрдүк үөрэхтэри бүтэрэн төрөөбүт оскуолаларыгар учууталлыы сылдьаллар.

# Александров Прокопий Филиппович
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Педагогическэй үлэ бэтэрээнэ.
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталлар учууталлара” бэлиэ.
* “Аҕа дойду Улуу сэриитин 1941-45 сс. килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл.
* СӨ министиэристибэтин билиниитин сертификатын хаһаайына.

# Александров Прокопий Филиппович
## Аатын үйэтитии

- Прокопий Филиппович Александров аатын үйэтитэн кини оҕолоро 2020 сылтан алын кылааһы бүтэрэр үөрэнээччигэ, элбэхтик эбии ааҕыынан дьарыгырбыт оҕоҕо анал стипендия анаабыттара.
- 2018 сылтан алын кылаас кабинета Прокопий Филиппович Александров аатын сүгэр

# Александров Прокопий Филиппович
## Кини туһунан суруйуулар

- “Учительская семья – хранитель лучших традиций” - // Күүкэй: сүүс саастаах оскуола сэһэнэ. – 2019с – 160 с
- “Күүкэй оскуолатын ытык кырдьаҕас учуутала” - // Күүкэй: сүүс саастаах оскуола сэһэнэ. – 2019с – 186 с
- Педагогическая энциклопедия V том - //2015 г стр 14
- А.К.Акимов аатынан Күүкэй орто оскуолата - // Сунтаар улууһугар норуот үөрэ5ириитин сайдыыта – 2009 с стр 106
# Шистосома

Шистосома диэн трематодалар бииһин ууһа. Киһи паразита.