yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Прокопьев Юрий Николаевич

Прокопьев Юрий Николаевич (14.07.1932—22.12.2003), — 1982 сылтан 1991 сылга диэри Саха өрөспүүбүлүкэтин салайбыт киһи, обкуом бастакы сэкиритээрэ, баартыйа уонна ил диэйэтэлэ.

# Прокопьев Юрий Николаевич
## Олоҕун олуктара

* 1932 сыл от ыйын 14 күнүгэр Ньурбаҕа элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Ол эрээри отутус сылларга оҕолоро өлөн ыалга икки оҕо улааппыта, Юрий уонна кини балта Тамара. Аҕата булгаахтыр, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа. 1947 сыллаахха сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрбитэ. Онтон Саха пединституутун рабфагыгар үөрэнэн баран биир сыл 1950—1951 сылларга Үөһээ Бүлүүгэ оҕо дьиэтин иитээччитинэн үлэлээбитэ.
* 1958 сылтан ССКП чилиэнэ.
* 1951—1955 сс. — Саха педагогическай институтун устудьуона. "Саха оскуолатыгар нуучча тылын учуутала" идэни туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1955 сыллаахха Дьокуускай куоракка Саха педагогическай институтун бүтэрбит.
* 1955—1956 сс. — Үөһээ Бүлүү орто оскуолатын учуутала.
* 1956—1959 сс. — ЫБСЛКС Үөһээ Бүлүү райкомун бастакы сэкрэтээрэ.
* 1959—1961 сс. — ЫБСЛКС Саха обкомун сэкрэтээрэ.
* 1961—1963 сс. — ССКП Саха обкомун инструктора.
* 1963—1966 сс. — ССКП КК Общественнай наукаларын Академиятын аспирана.
* 1966 сыллаахха ССКП КК Общественнай наукаларын Академиятын бүтэрбит. Хандьыдаакка диссэртээссийэтин саха уонна бүрээт арамааннарын үөскээһинигэр уонна сайдыытыгар көмүскээбит.
* 1966—1967 сс. — Тыл, литература уонна история институтун наука сотруднига.
* 1967—1970 сс. — ССКП Саха обкомун пропаганда отделын сэбиэдиссэйэ.
* 1971—1978 сс. — ССКП Саха обкомун сэкрэтээрэ.
* 1978—1982 сс. — ССКП Дьокуускай горкомун бастакы сэкрэтээрэ.
* 1982 сыл бэс ыйа — 1991 сыл атырдьах ыйа — ССКП Саха обкомун бастакы сэкрэтээрэ.
* 1992 сылтан — Ил Түмэн дьокутаата.
* 2003 сыл ахсынньы 22 күнүгэр өлбүтэ.

# Прокопьев Юрий Николаевич
## Наҕараадалара уонна ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина (2002)
* Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтооҕо
# Заровняев Михаил Иннокентьевич

Михаил Иннокентьевич Заровняев — Кэптиҥҥэ Маалтааны нэһилиэгин сэбиэтин бэрэстээтэлэ (1951-54, 1959-61, 1966-69 сс.).
1923 сыллаахха Маалтааны нэһилиэгэр Муҥур Баска саамай түгэх, кытыы учаастакка 9 оҕолоох Заровняевтар диэн дьадаҥы ыалга күн сирин көрбүтэ. Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан иитиллэн, оҕолор бары улаатан, үлэһит буолан, нэһилиэк сис ыаллара, дьоһун мааны дьонноро буолтара, нэһилиэги, холкуоһу салайсыбыттара.
Оччотооҕу олох уустук, ыарахан кэмигэр оскуола суоҕунан, кыайан үөрэммэтэҕэ. 1936 сыллаахха Кэптин начаалынай оскуолатыгар түөрт кылаһы бүтэрбитэ. Онтон ыла холкуоска үлэтин саҕалаабыта. 1942 с. биригэдьииринэн улэлии сылдьан сэриигэ ыҥырыллыбыта. Сэрии бүппүтүн кэннэ өссө икки сыл армияҕа сулууспалаабыта. Дойдутугар 1947 с. эргиллэн кэлбитэ уонна үлэ саамай кытаанах өттүн толорбута. Кини үгүс үлэлэринэн ойуччу тутан, советскай - партийнай үлэлэргэ үлэлээбитин туһунан кэпсэниллиэ.
Дойдутугар эргиллээт да, бастаан нэһилиэк Сэбиэтин секретарынан, онтон ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн биирдии сыл үлэлээбитэ.
1951-54 сс. нэһилиэк Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн, иккиһин 1959-1961 сс., онтон үсүһүн 1966-1969 сс., Сэбиэтинэн барыта 10-тан тахса сыл үлэлээн улахан кылааты киллэрбитэ. Оччолорго нэһилиэк оройуоҥҥа биир саамай хаалыылааҕынан биллэрэ. Суол-иис суоҕа, оройуон кииниттэн сүүрбэ көс ыраах сытар. Онно кыһынын табанан, сайынын атынан айаннаан, үс хонон төрдүс күнүгэр Бэрдьигэстээҕи булаҕын. 1970-1979 сс. Горнайдааҕы эт-үүт комбинатыгар приемщигынан үлэлиир. Ол кэннэ пенсияҕа тахсан сөбүлүүр дьарыгынан дьарыгырбыта.
"Онон эдэр ыччаттарга туһаайан этэбин, үлэ миигин киһи оҥордо, үлэттэн дьоллоннум диэн этэбин. Ким үлэлиир инникитин да дьоллоохтук, чэгиэнник-чэбдиктик олоруоҕа." - Михаил Иннокеньевич Заровняев, сэрии уонна тыыл ветерана 1994 с.
# Rogers Communications

Rogers Communications (Роджерс Коммуникейшн), Канаада телекоммуникационнай тэрилтэтэ, улахан конгломерат. IPTV, 4G, 5G, GPON сибээс өҥөтүн тарҕатар.
Салалтата — Торонто.
# Петров Александр Спиридонович

Петров Александр Спиридонович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1924 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүтэ. Аармыйаҕа Бүлүү оройуонун военкоматынан 1942 с. ыҥырыллыбыт. 1942 с. ыам ыйыгар гвардия младшай сержана буоллум диэн суруйбут. Биир суругар 150 солкуобайы уонна сулууспа туһунан справканы ыыппытын туһунан суруйут.
Отделение хамандыыра гвардия младшай сержана Петров 1943 сыллаахха сэтинньи 8 күнүгэр өлбүт. Бүтэһик сулууспата: 119-с ГСД. Көмүллүбүт сирэ: Калининскай уобалас, Невельскай оройуона, Урыча дэриэбинэ.
# Ленин уордьана

Ленин уордьана — 1930 с. муус устар 6 күнүгэр олохтоммут.
Аҕа дойду сэриитин сылларыгар 36 тыһыынча кэриҥэ киһи бу уордьанынан наҕараадаламмыт.
# Владимиров Леонид Николаевич

Владимиров Леонид Николаевич - РФ уонна СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, РАЕН академига, биология билимин дуоктара, профессор, Ил Түмэн дьокутаата.
От ыйын 9 күнүгэр 1959 сыллаахха Тулаҕы-Киллэм нэһилиэгэр төрөөбүт.
1977 - 1979 сс. аармыйаҕа сулууспалаабыт.
1985 с. СГУ тыа хаһаайыстыбатын факультетын бүтэрбит.
1986 с. К.И. Скрябин аатынан Москубатааҕы ветеринарнай медицина академиятын аспирантууратыгар киирбит. 1993 с. биология билимин хандьыдаата буолбут. 1990 с. саҕалаан Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институутугар билим үлэһитинэн, ассистенынан, старшай преподавателинэн, ректор көмөлөһөөччүтүнэн, онтон үөрэххэ уонна билимҥэ проректорынан үлэлээбит.
1997 - 2016 сс. Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай тыа хаһаайыстыбатын академиятын ректора.
2000 с. биология билимин дуоктарыгар диссертациятын көмүскээбит. Ол сыл профессор сыбаанньатын ылбыт.
Ил Тумэн III-IV ыҥырыыларын дьокутаата.
2000 сыллаахха «Заслуженный деятель науки Республики Саха (Якутия)», 2003 сыллаахха – «Почетный работник высшего профессионального образования», 2007 сыл тохсунньутугар «Заслуженный деятель науки Российской Федерации» буолбута.
СӨ тенниска федерациятын бэрэсидьиэнэ, хотугу многоборье федерациятын бэрэсидьиэнэ, ат сүүрдүүтүн федерациятын I вице-бэрэсидьиэнэ.
# Игидэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)

Игидэй нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дэбдиргэ.
Улуус кииниттэн 52 км арҕаа диэки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 831 киһи (2007 сыл).

# Игидэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Оросин Константин Григорьевич (1853—1903) — олоҥхоһут.
    Ионова-Андросова Мария Николаевна (1864—1941) — олоҥхоһут.
    Андросов Иван Иннокентьевич (1891—1922) — Бастакы Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
    Оросин Роман Иванович (1892—1922) — саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, суруксут.
    Аргунов Иван Александрович (1922—1988) — социолог-учуонай, суруналыыс, история билимнэрин кандидата.

# Игидэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
## Нэһилиэккэ сыһыаннаахтар

* 1929—1932 сс. Егоров Николай Васильевич, РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Э. К. Пекарскай аатынан төрүт оскуолаҕа учууталлаабыта.
# Энтеробактер

Энтеробактер диэн киһи оһоҕоһун иһигэр баар бактерия. Ас буһарага көмөлөһөр харамай. ОҺоҕостон атынт оргаҥҥа түбэстэҕинэ араас ыарыыны көбүтэр.
# Ласс Петр Альбертович

Ласс Петр Альбертович - саха живописеһа.
1936 с. муус устар 7 күнүгэр Красноярскай кыраай Уяр станциятыгар төрөөбүтэ.
1962 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1972 с. Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай педагогика институтун уус-уран-графика салаатын бүтэрбитэ.

# Ласс Петр Альбертович
## Айар үлэтэ

Айылҕа уонна кини кэрэ көстүүлэрин ойуулуур худуоһунньук.
Үлэлэрэ
* Хадаар хайаларыгар сарсыарда (1995)
* Күһүҥҥү сугун (1975)
* Метеостанция. Үөһээ Дьааҥы перевоһа (1983)
# Парламент системата

Парламент системата, Түмэн тиһигэ (Түмэннээх ил) диэн дойду салайыытын көрүҥүттэн биирэ. Исполнительнай былаас парламентан көнө эбэтэр атын сабыдыалланыахтаах.
# Сардаҥа (геометрияҕа)

Сардаҥа (геометрияҕа) биитэр көнө аҥаара - көнө сурааһын баһа, биир хайысхаҕа сытар, бэриллибит туочукаттан ону таһынан бары туочукаттан турар буолуон сөп.
Ханнык баҕара көнө сурааһыҥҥа сытар туочука, сурааһыны икки сардаҥа гына аҥаардыыр.
Хас биирдии көнө сурааһыҥҥа, О туочука хас да туочукаҕа хайытар кыахтаах, биир чаҕылхай О туочука гына уонна икки көнө аҥаардыы гына, өскөтүн О туочука икки көнө сурааһын туочукаларыгар сытар буоллаҕына, хас да эбии өрүттэрдиин ситимнэспит буолуохтаах.
О туочукаттан саҕаланар сардаҥа, өскөтүн А туочуканы бэйэтигэр илдьэ сылдьар буоллаҕына, "ОА сардаҥа" биитэр [ОА) диэн бэлиэтэнэр.
Хас биирдии эбии өрүт О туочукаҕа саҕаланар аһаҕас сардаҥа диэн ааттанар.
Аһаҕас сардаҥа уонна кини саҕаланыыта, О туочуканы кытта сыстар түгэнигэр - О туочука саҕаланыылаах сардаҥа диэн ааттанар.
Сардаҥаны өссө ааттыахтарын сөп муҥура суох көнө чыыһылалар арыттарын. Ханнык баҕара көнө сурааһыҥҥа сытар туочука, көнөнү икки аҥардыы көнө гына хайытар, ол эбэтэр икки бас гына.
Хас биирдии биһириир а чыыһыла бэриллибит О туочукалаах сардаҥаҕа, үөскүөн сөп соҕотох а уонна О туочукаттан тэйиччи А туочука.
Хас биирдии бас иккис сардаҥа эбии сардаҥата диэн ааттаныан сөп.
Терминология.
Кенө сурааһын, сардаҥа уонна быһыы сурун терминологията Якоб Штейнерынан 1833 сыллаахха олохтоммута.
# 1865

1865 сыл.

# 1865
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 6 — Санкт-Петербурга күн оройун бууска ытыытынан бэлиэтиир үгэс олохтоммут.

# 1865
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 11 — өлөрүллүөн 3 хонук иннигэр АХШ бэрэсидьиэнэ Авраам Линкольн хара тириилээх дьоҥҥо быыбардыыр быраабы биэрэр туһунан тыл эппит.
* Муус устар 15 — АХШ бэрэсидьиэнэ Авраам Линкольн тыйаатырга Джон Уилкс Бут диэн артыыс бэстилиэтинэн ыппытын нөҥүө күнүгэр өлбүт.

# 1865
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 17 — Электросвязь дойдулар ыккардыларынааҕы сойууһа олохтоммут.

# 1865
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 10 — Мюнхеҥҥа Рихард Вагнер «Тристан уонна Изольда» оператын аан бастаан көрдөрбүттэр.
* Бэс ыйын 16 — Нуучча сэриилэрэ Ташкены ылбыттар.

# 1865
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 31 — Саха сирин губернатора Илин Сибиир генерал-губернаторыгар Дьокуускайдааҕы реальнай училищены реальнай прогимназияҕа кубулутар туһунан ходатайство туһэрбит.

# 1865
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 12 — Англия бырааһа Джозеф Листер бастакынан операция кэмигэр илиитин уонна инструменнарын соторго антисептик туттубут. Инньэ гынан хирургическэй операция кэнниттэн пациеннар өлүүлэрэ үс төгүл аччаабыт.

# 1865
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 18 — АХШ конституциятыгар кулуттааһыны суох оҥорор 13-с Көннөрүү ылыныллыбыт.
* Ахсынньы 24 — Ку-клукс-клан диэн расистыы тэрилтэ үөскээбит.

# 1865
## Төрөөбүттэр

* От ыйын 1 — Прокопий Сокольников, саха бастакы идэтийбит быраастарыттан биирдэстэрэ.
* Ахсынньы 8 — Ян Сибелиус — биллиилээх фиинн композитора, дирижёр, педагог.
* Ахсынньы 30 — Редьярд Киплинг (1936 өлб.), суруйааччы, бэйиэт. "Маугли" ааптара.
# Сатаҕай (Бүлүү улууһа)

Сатаҕай — Бүлүү улууһун Кыргыдай нэһилиэгин киинэ.

# Сатаҕай (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Кыргыдай нэһилиэгэ
# Буруйу оҥорууттан эмсэҕэлээбиттэри өйүүр аан дойдутааҕы күн

Буруйу оҥорууттан эмсэҕэлээбиттэри өйүүр аан дойдутааҕы күн — буруйу оҥорууттан эмсэҕэлээбит дьон интэриэстэрин өйдүүргэ, кинилэр туохха наадыйалларын билэргэ, буруйу оҥоруу содулун кыччатыыга уонна бу кыһалҕаны быһаарааччылары ситимнииргэ анаан Европа Сойууһун дойдуларыгар сылын ахсын олунньу 22 күнүгэр бэлиэтэнэр күн.
1990 сыл олунньу 22 күнүгэр Европа Сэбиэтэ Буруйу оҥоруу сиэртибэлэрин хартиятын таһаарбыта. Ол докумуоҥҥа буруйу оҥорууттан эмсэҕэлээбит дьон бырааптара ыйыллыбыта.
# Былыргы Эгиипэт

Былыргы Эгиипэт - Нил өрүс кытылыгар 5000 сыл ынараа өттүттэн 25 үйэ тухары сайдыбыт дойду, Аан дойду бөдөҥ цивилизацияларыттан биирдэстэрэ.
Былыргы Эгиипэт устуоруйатын үс кэмҥэ араараллар: Былыргы саарыстыба, Орто саарыстыба уонна Саҥа саарыстыба. Биһиги эрабыт иннинэ 31 сыллаахха Эгиипэти Риим сэриилээн ылбыта.

# Былыргы Эгиипэт
## Итэҕэллэрэ

Элбэх таҥаралаахтара. Ордук Күн таҥаратыгар (Ра) уонна өлбүттэр саарыстыбаларын таҥаратыгар (Осирис) үҥүү-сүктүү тарҕаммыт этэ. Ыраахтааҕыларын фараоннары таҥара тэҥэ туталлар этэ.

# Былыргы Эгиипэт
## Сүрүн айыылара

Тростниктан атах таҥаһа, оҥочо, быа, суруйарга анаан папирус оҥороллоро. Иероглибынан суруллубут тиэкистэрэ билигин да бааллар. Сылы 365 күҥҥэ эмиэ кинилэр бастаан араарар буолбуттара. Тутууга туттуллар инженернай билиилэр үрдүк таһымнаах этэ, сүҥкэн улахан пирамидаалары хайдах туппуттарын кистэлэҥин барытын билигин да таайа иликтэр.
# Арассыыйа Конституцията

Арассыыйа Конституцията — Арассыыйа Федерациятын сүрүн сокуона, нуормалыыр быраабын үрдүкү аактата буолар. Конституцияны Арассыыйа Федерациятын норуота 1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр референдум түмүгэр ылыммыта.
Арассыыйа үрдүкү юридическай күүстээх докумуона, конституционнай тутулу, судаарыстыбыа тутуутун, бэрэстэбиитэллээх, толоруулаах уонна суут былаастарын, ону тэҥэ олохтоох бэйэ салайыныы былааһын, киһи быраабын уонна көҥүллэрин быһаарар уонна бөҕөргөтөр аналлаах..
# Андижан

Андижан (Андижон), Узбекистаан төрдүс улахан куората, 500 тыһыынча киһи олорор. Ферган хочото биир улахан куората.
Андижаҥҥа 2005 сыллаахха Андижаҥҥа дьону ытыы буолбута, олохтоохтор этэллэринэн 800 киһи кыччаабыта ытыллыбыт.
# Омолой

Омолой национальнай нэһилиэк. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хайыр.
Улуус кииниттэн арҕаа диэкки 500 км. ыраах сытар Омолой өрүскэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 464 киһи (2007 сыл).

# Омолой
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Акбузат ипподром

Акбузат ипподром
Акбузат - Уфа куоракка баар ипподром. Башкир мифологиятын дьоруойа Урал-Батыр кынаттаах атын Акбузат аатын сүгэр. 1883 с. Коннозаводство уонна коневодство сүрүн управлениета Уфаҕа ипподромнаах көнньүүһүнэни тутар бырайыагы ылыммыта. 1892 с. ипподром Арассыыйаҕа баар 36 ипподромнар ортолоругар сурунаалга ахтыллар. 1924 с.Башкир АССР Наркомземын дьаһалынан, рысь көрүҥүнэн сүүрэр аттары тургутар Уфаатааҕы өрөспүбүлүкээнскэй ипподром тутуута бүппүтэ. 1970 с. аттары тургутуу Дуваҥҥа көһөрүллүбүтэ. 1968 с. Башкир АССР бырабыыталыстыбата саҥа ипподрому тутарга быһаарыммыта. Кини, 1982 с., Башкирия Арассыыйаҕа көҥүл өттүнэн холбоспута 425 сылын көрсө арыллыбыта. Ити сылга, от ыйын 26 күнүгэр бастакы, ат сүүрдүүтэ буолбута. Онтон ыла, "Акбузат" ипподром, маҥнай ССРС, онтон, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин бастыҥ ипподромнарыттан биирдэстэрэ буолар. Киниэхэ улахан күрэстэр буолаллар: Бүтүн Сойуустааҕы колхуостар, сопхуостар уонна аты ууһатар собуоттар куонньуктарын куоталаһыыта(1983), "Зона Урала" куоталаһыылар(1985, 1987, 1989, 1992, 1993 сс.), Куонньуктар Бүтүн сойуустааҕы куоталаһыылара(2001 уонна 2004 сс.), ат сүүрдээччилэр кыра чемпионаттара(1995 с.), "Башкортостан - Италия" ат сүүрдээччилэр норуоттар икки ардыларынааҕы көрсүһүүлэрэ(2003 с.), "Башкортостан - Финляндия" ат сүүрдээччилэр чемпионаттара - доҕордуу көрсүһүү(2004 с.). "Акбузат" сэттэ төгүл Арассыыйа бастыҥ ипподромунан буолбута:1984, 1986, 1990, 2001, 2002, 2003, 2004 сс. 2005 с.сэтинньи ыйыттан, 2007 с. алтынньы ыйыгар диэри ипподром, "RAUM Arthitekts" японскай фирма бырайыагынан, "Башкортостаннефтезаводстрой" фирма үлэтинэн хаппытаалынай реконструкцияны барбыта. Реконструкция, Башкортостан Арассыыйа састаабыгар көҥүл өттүнэн киирбитэ 450 сыла буоларын көрсө ыытыллыбыта. Ипподром арыллыытыгар, куонньуктар Бүтүн Арассыыйатааҕы куоталаһыылара ыытыллыбыта(2007 сыл алтыннь ый 11-14 күннэригэр). Ипподром дьиэтигэр, ипподром ситиһиилэрин кэпсиир түмэл баар. Түмэлгэ башкир боруода аттарыгар анаммыт экспозиция, ат успуордун салаата, рекорд истиэнэтэ - Уфа ипподромугар рекорды олохтообут 12 саамай биллиилээх аттар, ону кытта, башкир хамаандата араас куоталаһыыларга ылбыт кубоктара бааллар. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B0%D1%82_(%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC) https://akbuzat-ufa.ru/about_us/
# Федоров Евграф Григорьевич

Федоров Евграф Григорьевич - Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Саха АССР доруобуйа харыстабылын наркома, хирург, медицинскэй сулууспа майора.
Нам улууһун Ойуун Уус нэһилиэгэр (билигин Горнай улууһун Атамай нэһилиэгин сирэ) 1889 с. төрөөбүт. Миссионердар оскуолаларын бүтэрбит. 1913 с. Дьокуускайдааҕы биэксэл-акушер оскуолатыгар үөрэнэн биэксэл идэтин ылбыт. Саха губерниятын доруобуйа харыстабылын салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Бүлүүгэ уонна Халымаҕа хара уоспаны утары охсуспут. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. 1926 с. Москубатааҕы иккис медицинскэй институуту үөрэнэн бүтэрэр, онтон 3 сыл Саха АССР доруобуйа харыстабылын наркомуомунан үлэллэбит.
1936 с. Кытай Синцзянь провинциятыгар хируурдаабыт. 1940 с. Москубаҕа хирургияҕа үөрэҕин салгыыр, онтон Таджикистааҥҥа Исфар диэн сиргэ балыыһа сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. 1941-44 сылларга Улан-Удэ медико-эвакуационнай пуунугар хирург-инспектордыыр. 1944-46 сс. эмиэ Исфарга үлэлиир.
1947 сыллаахха рентгенолог үөрэҕэр үөрэнэр. Дьокуускайга онкология диспаансерыгар үлэлээбит.
1973 сыллаахха өлбүт.
Ленин уордьанын, Кыһыл Знамя уонна Бочуот Знаага уордьаннар кавалердара. Бэрдьигэстээх кыраайы үөрэтэр түмэлигэр кини туһунан экспозиция баар.
# Алексеева Анна Алексеевна

Алексеева Анна Алексеевна (1928-2007 сс.) 1969 сылтан Герой Ийэ. Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин олохтооҕо.Кэргэннинээн Алексеев Петр Павловичтыын 10 оҕолоохтор.
# Бастакы Кутлуг Билгэ Пэйло

Бастакы Кутлуг Билгэ Пэйло (олбоххо олорбут кытайдыы аата: 骨咄禄毗伽阙可汗, пиньинь: gudulupigaquekehan; кытайдыы тус аата: 骨力裴罗, пиньинь: gulupeiluo) – 744–747 сс. Уйгуур хаҕанатын баһылыга.

# Бастакы Кутлуг Билгэ Пэйло
## Салайар кэмэ

Пэйло 744 с. былааска кэлэн баран хаҕанат ордуутун Орхоҥҥо баар Хара-Балгаска көһөрбүтэ. Уйгуур хаҕаната тоҕус-оҕус диэн тоҕус аҕа уустаах этэ: Яологэ эбэтэр Яглакар (藥羅葛; хаҕан аҕа ууһа), Худугэ эбэтэр Утуркар (胡咄葛), Хулоу эбэтэр Турламвюр (кюрламвюр; 啒羅勿), Могесичи эбэтэр Бокасыкыр (боксыкыт; 貊歌息訖), Ауди эбэтэр Авучаг (阿勿嘀), Гэса эбэтэр Карсар (касар; 葛薩), Хувасу эбэтэр Хогорсув (斛嗢素), Яугэ эбэтэр Ягамвюркар (ябтукар, ябтюкар; 藥勿葛), Сияу эбэтэр Хиеймвюр (аявир; 奚牙勿). Алта тэлэ аҕа ууһа, ол эбэтэр бугу, хунь, байырку, тонгра, сыге уонна киби, уйгуурдары кытта тэҥ туруктаах этилэр. Уон биир бас бэриммит басмал уонна карлук аҕа ууһа уйгуур сэриитин сүрүн күүһэ этилэр.
Пэйло тас политикатыгар түүрдэри утары Кытайы кытта доҕордоһор этэ. 745 с. уйгуурдар Баймэй-хаан Кулун-бэг диэн ааттаах түүр хаҕанын өлөрбүттэр уонна кини төбөтүн Кытайга ыыппыттар. Кэлиҥҥи икки сыл устата Уйгуур хаҕаната күүһүрэр, сирэ кэҥиир.
747 сыллаахха Пэйло өлөр, саҥа хаҕан кини уола Мойан-чур буолбут.

# Бастакы Кутлуг Билгэ Пэйло
## Эбии көр

* Уйгуур хаҕаната
# Иҥэһэ

Иҥэһэ

# Иҥэһэ
## Тыл суолтата

Аты миинэргэ үктэнэн тахсарга аналлаах дугалыы быһыылаах быалаах тэрил.
# Turkcell

Turkcell (Turkcell İletişim Hizmetleri A.Ş.) диэн Түүркүйэ ордук улахан телекоммуникация компанията, 3G, 4G, 5G, Wimax, GPON ситим өҥөтүн тарҕатааччы.
Салалтата — Истанбул
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Turkcell бас билиитигэр lifecell (Украина), life:) (Беларусь) сотовай оператордар киирэллэр, ону таһынан Эуропа Холбоһугун дойдуларыгар уонна Америкаҕа, Мексикаҕа 4G / 5G талалары бас билэр.

# Turkcell
## Бас билээччилэрэ

Оператор 26,2%ын Турция баайын пуондата тутар. IMTIS холдинг 19,8% бас билэр.
* 54% тэрилтэ өлүүтэ көҥүл эргийиигэ сылдьар.
2022 сыллаахха капитализацията 79 млрд турция лирата ол эбэтэр $3.3 млрд.
# Ньургуйаана Шадрина

Ньургуйаана Николаевна Шадрина (13.01.1981) - Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыската, тыйаатыр уонна киинэ артыыската.

# Ньургуйаана Шадрина
## Олоҕун олуктара

* 1981 сыл тохсунньу 13 күнүгэр Амма улууһун Болугур нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ.
* 2002 сыллаахха М.С.Щепкин аатынан театральнай училищены бүтэрбитэ.
* 2002 сылтан Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырыгар үлэтин саҕалаабыта.

# Ньургуйаана Шадрина
## Айар үлэтэ

Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
* Аанчык – А.Аччыгыйа «Сааскы кэм»,
* леди Капулетти – У.Шекспир «Биирдэ куоракка»,
* леди Макбет – Э.Ионеско «Леди Макбет»,
* Туйаарыма Куо – П.Ойуунускай «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо» олоҥхо,
* Ньюшен-Ойуу кыыс – А.Гоголева «Ойуу кыыс»,
* Хобороос – И.Гоголев «Хара кыталык»,
* Маайыс – Л.Иванова-Гримм «Үрүҥ күн сырдыга…»,
* үөрэнээччи - В.Харысхал «Учуутал»,
* Боккуойа - П.Ойуунускай «Оҕоҕо баҕарбыт»,
* Исмиэнэ – Софокл «Антигуона»,
* Маайа – Н.Якутскай «Төлкө»,
* Диаманте - Л.Пиранделло «Хайа аарымалара»,
* бастыҥ актриса - Л.Пиранделло «Театрга буолбут түбэлтэ…»,
* сэкэрэтээр Анна – М.Горькай «Тимир Баасса»,
* Тамара - Д.Наумов «Сандаарар сарыал саллааттара» уо.д.а.
Саха киинэтигэр оруоллара: Туйаара - «Тыын», режиссер С.Потапов, Света - «Кыһын тымныы эрээри дьоллоох дьоҥҥо ичигэс», ыал кыыһа -«Кэскил», Киэсэ кэргэнэ - «Сибэкки», «Детсат» айар бөлөх, ыанньыксыт - «Лыах», режиссер В.Семенов, «Я люблю тебя, Якутск», режиссер М.Лукачевскай, оҕо ийэтэ - «Кини кыыһа», «Төлөрүйүү», режиссер Т.Эверстова, «Ыаллыылар» сериал, режиссер Л.Васильева, кэргэн дьахтар - «Тиэтэйбит», режиссер Р.Дорофеев, кинээс ойоҕо - «Хаайыылаах», режиссер В.Мункуев, Аня - «Холодное золото», режиссер П.Хики уо.д.а.
# Киҥстаун

Киҥстаун (Kingstown) диэн Сент Винсент уонна Гренадиннар киин куората.
# Синуситка

Синуситка — мунну хонноҕун салыҥнаах бүрүөтүн сүһүрүүтэ. Тумуу, грипп, араас инфекционнай ыарыларыттан үөскүөн сөп. Микроскопка эрэ көстөр кыракый биир клеткалаах организмнарынан, вирустарынан ыҥырыллар.
# Дьардьаан

Дьардьаан өрүс — Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 352 км, тардыытын иэнэ 11400 кв.км.
Баһа Орулҕан сис арҕааҥҥы эниэтигэр баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри муустаах сытар. Тарыҥнарын уопсай иэннэрэ 27 кв.км.
Хаҥас өртүттэн үс бөдөҥ салаалаах: Көндө (91 км), Улахан Тирэхтээх (215 км) уонна Дьанхаан (105 км)
Төрдүгэр метеорология станцията үлэлиир.

# Дьардьаан
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.

# Дьардьаан
## Өссө маны көр

* Колосов тарыҥа
# Экономическай кризис Арассыыйаҕа

* Экономическай кризис Арассыыйаҕа 1998 сыллаахха
* Экономическай кризис Арассыыйаҕа 2008-2010 сыллардаахха
* Экономическай кризис Арассыыйаҕа 2014-2015 сыллардаахха
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# 845

845 сыл.

# 845
## Туох буолбута

* Кулун тутар 29 — Париж куораты биикиҥнэр халаабыттар.
# Капитонов Владимир Еремеевич

Капитонов Владимир Еремеевич — РСФСР норуотун хаһаайыстыбатын туйгуна.
1937 с. төрөөбүт.
1958 с. Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрэн механик идэтин ылбыта.
Ленин аатынан колхозка кэлин совхозка механигынан, управляющайынан ордук таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
1980 с. Республикатааҕы «Госплем» холбоһукка кылаабынай инженеринэн үлэлээбитэ.
РСФСР норуотун хаһаайыстыбатын туйгуна.
«Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл, «Бочуот Знага» орден кавалера.
2006 с. өлбүт.