yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Арассыыйа доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин Кировотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ - Киров куоракка баар мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэтэ.

# Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

1987 с.муус устар 2 күнүгэр Пермскэй судаарыстыбаннай мэдиссиинэ институтун Кировтааҕы филиала арыллыбыта. Бастаан, икки факультеттаах эбит. 1993 с.бастакы быраастар үөрэнэн тахсыбыттар. 1994 с. ыам ыйыгар Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института төрүттэммит. 1996 с.социальнай үлэ факультета арыллыбыт. 1999 с. институт 8-с выпуһун таһаарбытыгар АБ доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин судаарыстыбаннай аттестация хамыыһыйатын быһаарыытынан Кировтааҕы мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут. 2001 с.сиэстэрэ үөрэҕин, экэниэмикэ уонна товароведение факультеттара арыллыбыттар. 2009 с.стоматологическай факультет арыллыбыт, 2013 с.клиническай психология уонна мэдиссиинискэй биохимия диэн испэсээлинэстэргэ үөрэххэ ылыы саҕаламмыт.

# Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

2015 с.Бүттүүн Арассыыйа " Сто лучших товаров" конкуруһун лауреата, "Лучшие вузы России-2015" конкурус лауреата. 2016 с.үөрэх хаачыстыбатыгар "Социальный навигатор" бырайыакка, академия Арассыыйа бастыҥ үөрэх тэрилтэлэрин Топ-10 рейтинигэр киирбит.
2016 с. сэтинньи 7 күнүгэр Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университетын статуһун ылбыт.

# Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Факультеттара

1. Лечебнай факультет(1987 с.арыллыбыт) 2. Педиатрическай факультет(1987 с.) 3. Стоматологическай факультет(2009 с.) 4. Социально-экэнэмиичэскэй факультет(2013 с.) 5. Социальнай үлэ факультета(1996 с.) 6. Экспертиза уонна товароведение факультета(2001 с.) 7. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета(2001 с.)
Университет бэйэтэ клиникалаах, онно терапевтическай уонна неврологическай профильлаах 100 куойкалаах стационардаах, ону кытта консультативнай-диагностическай салаалаах. Университет клиниката уонна поликлиниката саҥа оборудованиенан толору хааччыллыылаахтар.
1996с.от ыйыгар Коми Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыга Ю.А.Спиридонов укааһынан Сыктывкар куоракка Кировтааҕы мединститут лечебнай факультетын филиала арыллыбыт.Филиал, 2014 с.от ыйыгар Сыктывкардааҕы университет факультета буолбут.

# Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Ссылкалара

http://www.kirovgma.ru/ https://russiaedu.ru/vuz/43/kirovgma/ Архыыптаммыт 2020, Балаҕан ыйын 24 күнүгэр. https://www.syktsu.ru/edu/if/mi/history/ Архыыптаммыт 2020, Сэтинньи 24 күнүгэр.
# Аделаида

Аделаида (Adelaide) - Аустралия улахан куораттарыттан биирдэстэрэ, дьонун ахсаана 1,1 мөлүйүөн (2006). Бу куорат Соҕуруу Аустралия штатын киинэ буолар. Манна элбэх кытайдар олохсуйбуттар. Балачча элбэх сахалар (101 саха дьоно) олороллор диэн буолар

# Аделаида
## Өссө маны көр

* {{салааҕа источниктара суох}}.
# Accor

Accor — Франция тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ хоноһо дьиэлэри бас билэр, уопсайа 20000 хоноһо дьиэлэр 300 тахса араас брендынан 120 омук сиригэр үлэлиир.
Салалтата — Эври (фр. Évry, Париж кытыыта).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Игнатьев Иван Степанович

Игнатьев Иван Степанович, (1907-1990) — Албан аат уордьан III истиэпэнин, «Кыһыл сулус» уордьан кавалердара, гвардия сержана, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Сунтаар оройуонун бочуоттаах олохтооҕо, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Игнатьев Иван Степанович
## Олоҕун олуктара

1907 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүтэ.
Улуу Аҕа дойду сэриитин иннинэ Элгээйи ситэтэ суох орто оскуолатыгар учууталлаабыта.
Элгээйи оскуолатыгар учууталлыы сылдьан, 1942 с. сайыныгар Ийэ дойдутун көмүскэлигэр ыҥырыллан барбыта. Байыаннай бэлэмнэнии кэнниттэн, 1943 с. саҕаланыытыгар Хотугулуу-Арҕааҥҥы, онтон нөҥүө сылыгар III Прибалтийскай фроннарга сэриилэспитэ. 245-с стрелковай дивизия 411-с оһуобай сапернай батальонугар сэриилэһэн, Старай Русса, Невель, Ленинград, Псков, Рига куораттары, Эстония, Латвия сирдэрин кыр өстөөхтөртөн босхолоспута. Хорсун быһыытын иһин Кыһыл Сулус, Албан Аат I степеннээх уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Батальон хорсун сапера Игнатьев И.С. уҥа илиитин бэгэччэгин сүтэрэн инбэлиит буолан, төрөөбүт дойдутугар эргиллэн кэлбитэ
Сэрииттэн эргиллээт, таптыыр идэтинэн, учууталлаабытынан барбыта. Хоро, Сиэйэ, Элгээйи оскуолаларыгар учууталлаабыта

# Игнатьев Иван Степанович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Албан аат уордьан III истиэпэннээх кавалера.
* Аҕа Дойду Улуу сэриитин I истиэпэннээх уордьан
* «Кыһыл сулус» уордьан кавалера.
* Гвардия сержана.
* РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* Саха АССР үтүөлээх учуутала.
* Сунтаар оройуонун бочуоттаах олохтооҕо

# Игнатьев Иван Степанович
## Кини туьунан

1. Никифоров Л., Үтүөлээх учуутал, хорсун буойун Игнатьев Иван Степанович төрөөбүтэ 100 сыла. [Игнатьев Иван Степанович төрөөбүтэ 100 сылыгар анаан ахтыы] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2007. - Муус устар 5 күнэ-С. 2
2. РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх учуутала Иван Степанович Игнатьев : ахтыылар / хомуйан оҥордулар: М. И.Егоров, С. И. Игнатьева. - Дьокуускай : [б.и.], 1997. - 35 с.
3. Игнатьев Иван Степанович. Виртуальный музей МБОУ «Эльгяйская СОШ им.П.Х.Староватова”
# Кыргыс ССР

Кыргыс Сэбиэскэй Социалистическэй Республика (кыр. Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы, нуч. Киргизская Советская Социалистическая Республика) - ССРС өрөспүүбүлүкэтэ. Киин куората - Фрунзе.

# Кыргыс ССР
## Остуоруйа

    Сүрүн ыстатыйа: Кыргыстаан остуоруйата

# Кыргыс ССР
## Остуоруйа
### Кыргыс ССР 1922-1941-с сылларга

1924-с сылга, РСФСР састаабыгар, Кара-Кыргыс АССР тэриллибитэ. 1926-с сылга, Кыргыс ССР тэриллибитэ. Кыргыс ССРтан үксүн хлопок эрэ барар этэ.

# Кыргыс ССР
## Остуоруйа
### Кыргыс ССР сэрии кэмигэр

Сэрии кэмигэр, Кыргыс ССРтан 365 тыһ. киһи барбыта. 74 киһи ССРС дьоруойа наҕараадатын ылбыта.

# Кыргыс ССР
## Остуоруйа
### Кыргыс ССР 1945-1991-с сылларга

Сэрии иннитигэр, 165 тыһ. киһи собхуозтарга үлэлиир этилэр. Сэрии кэннитигэр 60 тыһ. киһи эрэ хаалбыта. Ол иһин Кыргыс ССР экэньиэмикэ өттүнэн барыта куһаҕан буолбут этэ.
Афгаан сэриититтэн Кыргыс ССРтан 7 тыһ. киһи барбыта.
1991-с сылга, атырдьах ыйын 31 күнүгэр, Кыргыс ССР тутулуга суох буолбута.

# Кыргыс ССР
## Олохтоохторо

Кыргыс ССР норуоттарынан :
| Норуот | 1970 | 1979 | 1989 |
| Кыргыыстар | 1.284.773 | 1.687.382 | 2.229.663 |
| Нууччалар | 855.935 | 911.703 | 916.558 |
| Узбектар | 332.638 | 426.194 | 550.096 |
| Украиннар | 120.081 | 109.324 | 108.027 |
| Ньиэмэстэр | 89.834 | 101.057 | 101.309 |
# 1468

1468 сыл.

# 1468
## Өлбүттэр

* Тохсунньу 17 — Скандербег — билиҥҥи Албания сиригэр-уотугар үөскүү сылдьыбыт Кастриоти княжество салайааччыта (1443—1468), османнары утары охсуһуу баһылыга, Албания национальнай дьоруойа.
# РГ-42

РГ-42 — эргэ сэбиэсскэй бытарыйар гранаата. Бастакы барылын (модификациятын) конструктор С.Г. Коршунов 1942 сыллаахха ГСКБ-30 айар тэрилтэҕэ (№58-ыс Ворошилов аатынан собуокка) оҥорон таһаарбыт. Гранаата кимэн киириигэ туттуллар, бытархайдарын көтөр эргимтэтэ 25 миэтирэ.
Быһыыта цилиндрическай. Куорпуһун иһигэр, элбэх бытархайдар үөскээтиннэр диэн, өссө үс-түөрт төгүл квадратиктарынан быһыллыбыт, ыстаал лиэнтэ эриллибит. Үрдүтүгэр пласмаас бүөнэн сабыллыбыт запаал угуллар хайаҕастаах. Өҥө хаки күөх. Толоруута тротил. Эстэрэр запаала — УЗРГМ.
Иккис аан дойду сэрии кэмигэр оҥоһуллубут гранаата, өссө даҕаны сорох дойдуларга туттулла сылдьар – Польшаҕа, Кытайга («Тип 42»).

# РГ-42
## Туттуу

* Пласмаас бүөтүн үһулан бараҥҥын, запаалын ыга эрий.
* Гранаатаны уҥа илиигэр ылан баран, предохранительнай чека «усиктарын» токурутаҥҥын көннор.
* Атын илиигинэн тиэрбэһин туура тардан ыл. Болҕомто! Запаал төһүүтүн босхо ыытыма!
* Өстөөххо бырах уонна сас. Үс-түөрт сөкүүндэнэн граната эстиэҕэ.
# Бочкарев Илья Сергеевич

Бочкарев Илья Сергеевич - Аҕа дойду луу сэриитин кыттыылааҕа, холкуоска партком сэкиритээрэ.
1913 сыллаахха Дүпсүн улууһугар I Өспөх нэһилиэгэр төрөөбүт. Отутус сыллардааҕы комсомола, «Үүнүү» колкоз ударнига. О5о сааһыттан сытыы-хотуу бэртээхэй спортсмен уол эбит.
1941 сыллаахха Советскай армияҕа атырдьах ыйыгар ыҥырыллан барбыт. Ити кэмҥэ комсомуол чилиэнэ эбит. Кини Москваттан Эльбаҕа тиийэ сэриилэспит. Байыаннай идэтинэн минометчик эбит. Хорсуннук сылдьарын иһин төрөппүттэригэр 1942 сыл саҥатыгар «Большевик» хаһыахха бэчээттэммит: «Немецкай–фашисткай талабырдьыттары утары охсоһууга Бочкарев Илья хорсун уонна геройдуу быһыыны кердерер. Кини бэргэн ытыытыттан хайы уйэ уонунан ахсааннаах оккупааннар өллүлэр. Уолгутун үчүгэйдик ииппиккитигэр махтал. Бочкарев билигин тыыннаах уонна доруобай, өстөөҕу хорсуннук кыдыйар.»
Албан ааттаах суола Клин, Рогочев, Ржев, Калинин, Орел, Брянскай, Побрускай, Белосток, Минскэй куораттары босхолуур кыргыһыылары туораан ааспыт. Гвардия старшай сержана кини хорсун быһыыларын улуу Волга, Ловать, Днепр, Днестр, Лесна, Пруд, Гипрес, Одер өрүстэри туорааһыҥҥа көрдөрбүт. Кини Польшаны, илиҥҥи Пруссияны босхолоспут. Берлины ылсыбыт, Эльбага тиийэ Улуу Кыайыы күнүн көрсүбүт.
Сэрии толоонуттан эргиллэн кэлэн, кэргэн ылан 8 о5оломмуттар.
Колхозтар бедеҥсуйбүттэрин кэннэ армия генерала Д.Д. Люлючиенко кинигэтигэр бэлиэтээбитин курдук «Октябрь» колхуоска партком секретарынан үлэлээбитэ. Албан аат II, III степеннээх, Кыьыл Сулус, Аҕа дойду сэриитин I степеннээх уордьаннаах, «Хорсунун иьин», «Берлины ылааһын иһин», «Германияны кыайыы иһин» мэтээллэрдээх, Уус – Алдан улууһун Бочуоттаах гражданина.
Хос сиэнин ахтыытыттан:
   Хос эһэм мин төрүү иликпинэ күн сириттэн барбыта. Кини өлөр ыарыытыгар ыалдьа сытан биирдэ да ынчыктаабакка, ытаабакка өлбүтэ диэн дьонум кэпсииллэр. Хас саас аайы, Улуу Кыайыы үөрүүлээх бырааһынньыгар, хорсун саллаат, уордьаннаах хос эһэм, И. С. Бочкарев туһунан ахтан–санаан ааһабыт. Орто дойду олоҕун үөрүүтүн–хомолтотун этинэн- хаанынан билэн, итиини-тымныыны тулуйан, киһи буолбут аналын хорсуннук толорон барбыт. Хос эһэбитинэн кини ыччаттара киэн туттабыт.
# Беларусь

Бөлөрүүс диэн Илин Эуропа дойдута. Кирбиилэhэр Арассыыйалыын хоту уонна илин, Украиналыын соҕуруу, Польшалыын арҕаа уонна Литвалыын уонна Латвиялыын хоту. Киин куората Минскэй.
Беларусь олохтооҕун ахсаана 9.85 млн киhи. 80% тахса бөлөрүүстэр, атын омуктар нууччалар, украиннар уонна поляктар. 1995 с. референдумунан дойду икки ил тыллаах: бөлөрүүс уонна нуучча.
Киин уонна саамай улахан куората — Минскэй. Судаарыстыбнай тыл — бөлөрүүс уонна нуучча тыла.

# Беларусь
## Этимологията

Судаарыстыба аата XIII үйэ ортотуттан биллэр уонна Русь араас регионнарыгар сыһыаҥҥа туттуллар «Белая Русь» диэн тылтан тахсар.
ХV үйэ бүтүөр диэри «Үрүҥ Русь» (Альба) туһунан ахтыылар Арҕаа Эуропаттан, Новгород Өрөспүүбүлүкэтин территориятыгар туттуллар этэ.

# Беларусь
## Политиката

* Лукашенканы утары протестар (2020–2021x)
# Киин процессор

Киин процессор (Central Processing Unit, CPU) диэн көмпүүтэр ааҕан суоттууругар аналлаах тэрил. Сүрүннээн кремний олоҕор миллиардынан анал технологиянан үүннэрэллибит транзистордартан (аныгы транзистор кээмэйэ 45 нм) турар. CPU үксэ туспа кыра чип гына оҥоhуллаллар. Ол иhин кинилэр микропроцессор диэн ааттаналлар. Процессордар өйгө тутар тэрилгэ баар программаны толороллор, ол иһин процессар сайалар ыйыылар толорор массыына. Процессор сүрүн туттулар характеристикалара үлэлиир түргэнэ, туһанар электричествата, оҥорумтуота, литографическай процеһа уонна архитектурата буолар.
# Ыйааһын мээрэйдэрэ

Саха ыала былыр төһө да алаас-алаас аайы, үрүйэ-харыйа быыстарыгар тус-туспа бүгэн олордор, бэйэ-бэйэлэрин кытта ылсар-бэрсэр, уларсар, кыра да буоллар, иэс-күүс киирсэр идэлээхтэрэ. Онно өйдөһөр мээрэйдээх этилэр. Чабычах, саар ыаҕас, холлоҕос, хоппо, тымтай, бэрэмэдэй, хааһах, о. д. а. иһит-хомуос бары мээрэй буоллара. Холлоҕос диэн 10-20 ыаҕас киирэр истээх туос иһит. Онно үксүн тары куталлара. Сири иһит тирииттэн тигиллэрэ, кымыска аналлаах, быһа холуйдахха, 6-7 буут истээх буолара. Улахан ыһыахтарга кымыһы хас да сири иһиккэ буолара. Муҥхаҕа балыгы хоппо мээрэйинэн холууллара. Эбэбит 5-6 хоппону сиэттэ диэн буолара. Ытыс, уоп, кырбас, үтэһэ диэн мээрэй баара. Ытыс буор, ытыс бурдук дииллэрэ. Ытыһынан мээрэй бурдугу суорунаҕа тардар кэмҥэ үгүстүк туттуллара. Биир уоп - ол аата киьи сеп соҕутсук биирдэ айахха угар куһуога. Кырбас - төһө да чуолкай киилэ, грамм этиллибэтэҕин иһин, саха киһитэ толору өйдөбүлү ылар. Холобур, икки үчүгэй кырбас эти буһардылар. Үтэһэ мунду, үтэһэ эт. Ыһыахха биирдии үтэһэ эти сиэттилэр. Билигин да ыһахха эти утэһэлиир үгэс уурайа илик. Саамй кыра мээрэйдэргэ кымаах уонна сыҥсыыр киириэхтэрин сеп. Кутуу чэй, хамса табах: икки-ус кутуу чэй хаалла. Итини тэҥэ кыыннаах быһах саҕа, тыҥырах харатын, чыычаах тумсун саҕа уо. д. а. өйдөбүллэр бааллара. Чуолакай ыйааһыннаах мээрэйдэр кэлин нууччаттан киирбиттэрэ:
* Буут - 16 киилэ кэриҥэ.
* Боппууда - 8 киилэ кэриҥэ.
* Мэһэмээн - биир киилэ кэриҥэ.
* Мээрэй - биир киилэ кэриҥэ киирэр иьитэ.
* Муунта - 400 грамм кэриҥэ.
# Одун Хаан

Одун Хаан — Айыы үөрэҕэ этэринэн, олунньуга Одун Хаан чугаһыыр. Одун ахсыс халлаан айыыта буолар.
Кини — Орто дойду буор кута. Одун — төрүт буор кут. Халлаан эттиктэрин, киһи бодотун Одун үөскэппит. Одун Хаан Дьылҕа Хаан курдук дьылҕаны оҥорор эбит. Уратылара: Дьылҕа Хаан суолтата — билиини таһаарыы, оттон Одун Хаан дьылҕаны оҥорор.
Одун Хаан, Чыҥыс Хаан — дьон-сэргэ инники түһүн, өйүн-санаатын, билиитин-көрүүтүн тосхойор. Одун, Чыҥыс биэриилэрэ. Одун, Чыҥыс айылҕа күүһүгэр дириҥник орооһор дьоҕуру биэрэллэр.
Саҥаны айааччы (конструктор, инженер уо.д.а.) — Одуну кытта сибээстээх. Кини айылҕа күүһүн туһанан, киһиэхэ наадалаах маллары толкуйдаан таһаарар. Саҥаны айааччы сүрдээх мындыр, элбэх билиилээх, иннин диэки туһаайыллыбыт киһи.
Өтө көрөөччү (дириҥ өйдөөх, учуонай уо.д.а.) — айылҕа дириҥ күүстэригэр өйүнэн өтөн киирэр, ити күүстэри билэн-истэн уларытан таһаарар сокуоннары арыйар.

# Одун Хаан
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха халандаара, 2009, Диодорова-Лаврентьева С. В., «Бичик», 2008
# Каракесектэр (алимулылар)

Каракесек (каз. қаракесек) — казах норуотун Кыра жуһугар киирсэр Алимулы биир ууһун аҕа уустара. Аҕа ууһа бэйэтин иһигэр дьоҕус дьоҕус хас даҕаны ууска арахсар. Олор ортолоругар маннык уустар бааллар: Жылкыайдар, Есиль, Тобыл, Алжан.

# Каракесектэр (алимулылар)
## Устуоруйата

Аатырбыт, биллиилээх Еримбет акын шедиретигэр этиллэринэн, Алимулыларга Жаманак (Шекты), Карамашак (Торткара), Айнык (Карасакал), Уланак (Каракесек), Тегинболат (Карасакал), Тойкожа (Ак кете) диэн биис уустара, аҕа уустара киирсэллэр. 1748 сыллаахха М. Тевкелев диэн үөрэхтээх, чинчийээччи бу курдук суруйбута хараллан хаалбыт: «Алчын олус күүстээх аҕа ууһа, оттон алчын икки гына арахсар. Ол эбэтэр каракисяк уонна байулы диэннэргэ. Каракисяк барыларыттан саамай күүстээхтэрэ уонна кыахтаахтара. Кини иһигэр тус туспа алта аҕа ууһа киирсэр. Олор истэригэр, чуолаан, манныктар бааллар: чекли, каракисяк, чюмекей, дюрткара, каракете, карасакал…».
Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара.
Карасектар ДНКларын сүрүн гаплагруппата C-Y15552 гаплагруппа буолар (оттон ол гаплагруппа бүттүүн алшыннарга сөп түбэһэр).

# Каракесектэр (алимулылар)
## Тарҕанан олоруулара

Каракесек бииһин ууһун бэрэстэбиитэллэрэ Казахстан Актюбинскай уобалаһыгар уонна ону таһынан Кызылординскай уобалас арҕааҥҥы өттүгэр түөлбэлээн олороллор.

# Каракесектэр (алимулылар)
## Арахсыылара

Каракестек бииһин ууһа түөрт улахан аҕа ууһугар арахсар: Жылкыайдар, Есиль, Тобыл, Алжан.

# Каракесектэр (алимулылар)
## Литэрэтиирэ

* ↑ М. Тевкелев Казахско-русские отношения в XVI—XVIII веках. — 1961. — С. 406.
* ↑ Баймуханов Н., Баимбетов Г. Генетический субклад ZQ5 гаплогруппы C-Y15552 родоплеменного объединения «алимулы» // Вестник. Серия историческая. — 2018. — № 2 (89). — С. 172 180.
# Ильяс Джансугуров. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)

Ильяс Джансугуров. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Ильяс Джансугуров (01.05.1894 – 26.02.1938 сс) – казах норуотун биллиилээх бэйээтэ, уус-уран литература классик суруйааччыта. 1924 сыллаахха большевиктар партияларыгар киирбит хомуньуус. Кини Семиреченскэй уобаласка Копальскай уездка төрөөбүтэ, уһулуччулаах бэйээт, драматург. «Байшубар» уонна «Саганак» диэн номох буолбут айымньылар ааптардара. 1934 – 1936 сылларга үлэлээбит Казахстан суруйааччыларын сойууһун бастакы бэрэссэдээтэлэ.
Ильяс Джансугуров тутуллан хаайыллар кэмигэр аатырбыт «Кулагер» айымньыта сураҕа суох сүтэн хаалбыт. Бэл, бэчээттэммит хаһыатын кытта мэлиппиттэр. Ол эрээри Сапаргали Бегалин диэн үтүө дьон сүүрбэччэ сылы быһа харайан, сыттыкка тигэн кистээн уура сытан бараннар дьиэ кэргэнигэр аҕалан биэрбиттэр.
Ильяс Джансугуров туһунан эбии матырыйаалы саха народнай суруйааччыта С.П.Данилов 1980 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Казахскай ССР-га Саха литературатын Күннэрэ аһыллыытыгар эппит тылыттан киллэрэбин: «Биһиги атын иики бөдөҥ суруйааччыларбыт доҕордоһууларын санааҥ: эһиги Ильяс Джансугуровкыт уонна биһиги Серафим Романович Эллэйбит 1925 сыллаахтан 1928 сылга диэри кинилэр журналистика Москватааҕы Коммунистическай институтугар бииргэ үөрэммиттэрэ.1927 сыл сайыныгар Эллэй Джансугуровы кытта Казахстаҥҥа кэлэ сылдьыбыта, онуоха уйаара-кэйээрэ биллибэт казахтар киэҥ дуолларын туһунан, үрдүк Ала-Тау туһунан суруйбут хоһооннорун күн бүгүн даҕаны биһиги норуоппут таптаан ыллыыр. Хойутуу 1933 сыллаахха Эллэй:«Ильяс Джансугуровка, Советскай Казахстан ырыаһытыгар» диэн анал суруктаах Кыһыл Армия туһунан поэманы бэчээттэппитэ... »
Бу устуоруйаҕа хаалан үйэтийэн хаалбыт үөрүүлээх, үрдүк суолталаах Саха литературатын күннэрин туһунан салгыы сырдатабыт: “... Опера уонна балет Абай аатынан государственнай академическай театрыгар Казахстаҥҥа Саха литературатын күннэрин аһыллыытын үөрүүлээх мунньаҕа буолбут. Мунньаҕы улахан киирии тылынан Дж. Мулдагалиев арыйбыт, С.Данилов тыл эппит. Маны тэҥэ тыл эппиттэр: Киров аатынан завод токара В.А.Ципатин, казах поэта Сырбай Мауленов, уйгур суруйааччыта Хизмет Абдуллин, Саха АССР народнай суруйааччылара Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйа, В.М.Новиков-Күннүк Уурастыырап, поэт Моисей Ефимов, КазГУ студентката Н. Альжанова. Үөрүүлээх биэчэр Казахстан искусствотын маастардарын улахан концерынан түмүктэммит”.
Ильяс Джансугуров бэйэтин норуотугар бастакы сэбиэскэй көлүөнэ суруйааччыларыттан биирдэстэрэ буолан, билиҥҥи ыччакка үтүө холобур буолар. Кини айар үлэтиттэн билиҥҥи көлүөнэ айар талааннаах ыччаттара элбэххэ уһуйуллан үөрэнэллэр, айар дьоҕурдарын сайыннараллар.
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Туһаныллыбыт литература:
# Өтөҕө

Өтөҕө - сылгы биир сиргэ саахтаан үрүт-үрдүгэр өрөһөлөөбүтэ.
# Павлова Анна Петровна

Павлова Анна Петровна, бэс ыйын 10 күнүгэр 1939 сылаахха Сунтаар оройуонун Үөһээ Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саха АССР үтүөлээх учуутала, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүблүкэтин учууталларын учууталлара, «Саха-Азия» пуонда стипендиата. Сунтаардааҕы 1-кы №-дээх оскуолаҕа уонна Сунтаардааҕы политехническэй лицейга химия учуутала.

# Павлова Анна Петровна
## Олоҕун олуктара

Бэс ыйын 10 күнүгэр 1939 сылаахха Сунтаар оройуонун Үөһээ Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1958 с. Тойбохой орто оскуолатын бүтэрбитэ. Салгыы 6 сыл иитээччинэн уонна учууталынан үлэлээбитэ. 1969 с. СГУ биология-география факультетын бүтэрэн, Сунтаар бастакы нүөмэрдээх оскуолатыгар дириэктэри солбуйааччынан үлэлээбитэ. 1993 сылтан Сунтаардааҕы политехническэй лицейгэ химия учууталынан көһөрүллүбүтэ. Анна Петровна бастаан үлэлиэҕиттэн уруок тэрээһинигэр ураты суолтаны биэрэрэ, хас биирдии уруокка уһулуччу кичэйэн бэлэмнэнэрэ. Программалаах матырыйаалы наука-техника билиҥҥи ситиһиилэрин кытары ыкса сибээстиирэ, үөрэнээччилэр интэриэстэрин үрдэтэргэ, дириҥэтэн үөрэтиигэ ыҥырара. 1984 сылтан Анна Петровна СГУ устудьуоннарыгар бэйэтин предметигэр актыыбынай практиканы салайбыта. 1-кы №-дээх оскуолаҕа уонна лицейгэ естественнэй наукалар кафедраларын салайбыта.
Анна Петровна үөрэтэн таһаарбыт оҕолоруттан 34 киһи биолог-химик үөрэҕин ылбыттара, кинилэртэн 17 химия учууталлара. Лицейгэ үөрэтэн таһаартаабыт оҕолоруттан үрдүк үөрэх заведениеларыгар киирбиттэрэ: мединститукка 39, биолог идэтигэр 11, химик идэтигэр 14, химик-технолог идэтигэр 14. Анна Петровна үөрэтэр предметигэр кэнники 10 сыл устатыгар үөрэҕин ситиспэтэх оҕо диэн суоҕа, оҕо 80-90% «4», «5» сыаналарга үөрэниилэрэ ситиһиллибитэ.
Павлова А.П. старшай учуутал, учууталлар учууталлара, «Саха-Азия» пуонда стипендиата, Сорос стипендиата, оройуон чулуу үлэһитэ.

# Павлова Анна Петровна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх учуутала.
* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха Өрөспүүблүкэтин Учууталларын учууталлара.
* «Саха-Азия» пуонда стипендиата.
# Төрдүс

Төрдүс период, эбэтэр Антропоген — геология периода, Сир остуоруйатын билиҥҥи этааба, кайнозойу түмүктүүр. 1,8–1,6 мөллүйүөн сыл ынараа өттүгэр саҕаламмыта.
Бу билигин араарыллар геология периодтарыттан ордук кылгас период, ол гынан баран бу кэмҥэ сир билиҥҥи туруга халыыптаммыта уонна киһи-аймах сайдыытыгар улахан сабыдыаллаах түгэннэр буолбуттара: мууһуруу периода уонна киһи үөскээһинэ.
Кэмин устата наһаа кылгас буолан палеонтологияҕа туттулар сааһы холоонноон быһаарар ньыма туттуллубат, онон саҥа ньымалар туттуллар буолбуттара: абсолютнай сааһы быһаарар радиокарбон уонна калий-аргон изотоптарын анаалыстыыр ньымалар. Геологияҕа туспа хайысха үөскээбитэ Төрдүс период геологията.
Төрдүс период плейстоцеҥҥа уонна голоцеҥҥа арахсар.
# Экстремизм

Экстремизм (латыын тылыттан - атын көрүүлээх киһи), дьигинэн экстремизм диэн өйдөбүл суох. Ханнык эмит тоталитаризм эбэтэр диктатура былааһа былааһын тутаары киннэри утары барбыт дьону экстремистэр диэн ааттыан сөп. Дьон көрүүтүн уларытар, ол эбэтэр салайар былааһы уларытар санаалаах литературалар киинэлэр ырыалар эмиэ экстремистическай материаллар буолуохтарын сөп салайар былаас өйдөбүлүнэн (сүөһүлэр былааска уһуннук олорор туһугар ону маны толкуйдууллар).
# Софокл

Софокл (гректыы Σοφοκλῆς, 496 б.э.и. - 406 б.э.и.) диэн Классик Греция биллиилээх үс трагедияhыттарыттан биирдэстэрэ (икки атын Эсхилос уонна Эурипидес). Суда диэн X үйэтээҕи энциклопедия билиитинэн, Софокл олоҕун тухары 123 пьеса суруйбут, ол гынан баран олортон сэттэтэ эрэ бүгүҥҥээҥҥи дылы этэҥҥэ тиийбит: Аякс, Антигон, Трахиниай, Эдипус Хоруол, Электра, Филоктет уонна Эдипус Колонус.
# Ҥ

Ҥ - Саха алпабыытын 18-с буукубата.
Саха тылын уратыттан мари уонна алтаай тылларыгар туттуллар. [ŋ] курдук ааҕыллар.
Икки кириллица буукубатын: Н уонна Г холбоһуута буолар.
Кириллицаҕа көһүөн иннэринэ саха уонна чукча тылларыгар латынныы Ŋ, ааспытын кэннэ — Ӈ туттуллар этэ. Атын алпабыыттаарга (башкиир уонна казаах) бу дорҕоону Ң буукубанан суруйаллар'.

# Ҥ
## Компьютер системаларыгар кодировката

| Буукуба | Юникод |
| Улахан буукубата | U+04A4 |
| Кыра буукубата | U+04A5 |
Атын кодировкаларга бу буукуба суох. Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я