yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Юннань

ЮНЬНАНЬ (Yunnan), диэн Ар5аанны-Со5уруу Кытай өттүгэр баар улуус. Күрүөлэһэр хоту өттүттэн — Сычуань улууһун кытта уонна Тибет, оттон илин өттүгэр — Гуанси-Чжуан аутоном оройуона уонна Гуйчжоу улууһун кытта, оттон со5уруу өттүгэр — с Лаостуун уонна Вьетнамныын, оттон ар5аа уонна со5урулуу-Ар5аа — Мьянманы кытта. Сирин иэнэ - 394 тыс км2. Дьонун ахсаана - 66 мөллүйүөн киһи (2009).
Юннань улууһун киин куората - Куньминь. Онтон улахан куораттара - Каүань, Цюйцзинь, Гэтцү, Дали, Ляньжань, Чжаотун уонна Юйси.

# Юннань
## Уопсайа

Юннань улууһа Кытай атын улуустарыттан эмиэ киһитин ахсаанынан хаалсыбат. Манна элбэх араас омук олорор сирэ. Күөх айылха, ыраас күн уонна халлаан - бу барыта иммиграция тардар. Ол курдук кэлии дьоно 11% баһыйар, олохтоохторуттан.
Манна элбэх таас улахан хайалар - Айлаошань уонна биир планета үрдүнэн биллэр Гималай хайалара бааллар. Элбэх үрэхтэр. Куорат олохтоо5о 17%, онтон ордубута тыа сирин дьонноро.

# Юннань
## Экономика

Кытай биир улахан промышленно-сайдыбыт региона буолар. Холобура, Куньминь куорат билигин туох баар инфраструктурата барыта сайдыбыт куорат буолар. Бу улууска элбэх мас үүнэр буолан - манна Кытай 5% маһы обработкалыыр. Улахан АЭС-тар бааллар. ГЭС, ТЭС, ГРЭС. Манна Кытай биир улахан военнай техникаларын онорор заводтар. Электроника сайдыбыт сирэ. Куньминь куоратка уонна эргимтэтигэр улахан аэропортар бааллар. Кэнники Кытай сайдан эрэр буолан, тыа олохтоо5о түргэнник куораттарга олохсуйа барар буоллулар. Баара суо5а 20 сыл устатыгар бу улууска 400 000 араас улахан промышленнай куораттар үөскээтилэр.

# Юннань
## Айылхата

Юннань улууһа элбэх хайалардаа5ынан биллэр. Тыа мас от араастара. Сычуань улуустан соро5ор Улахан Паанда кэлэр. Элбэх кыыллар. Тыа 44,98% ылар. Сүрүннээн тиит, бамбук уонна талах.
Улуус сүрүннээн Юннань хайаларыгар сытар. Уопсайа 781 681 араас кыра уонна улахан үрэхтэр бааллар. Арыый улахан үрэ5э - Янцзы уонна Меконг.

# Юннань
## НэҺилиэнньэтэ

Улуус территориятыгар 66-80 мөл. киһи олорор, сүрүннээн Кытайдар. Уопсайа 400 араас кэлии уонна олохтоох омуктар бааллар. Кытай омуга - 89,99% ылар.
# Крконоше хайалар

Крко́ноше хайалар, Карконоше, Исполиновы горы (чх Krkonoše, пол. Karkonosze, ниэм. Riesengebirge) — Польша уонна Чехия сирдэригэр баар хайа массива, Судет саамай үрдүк өттө (чыпчаала — Снежка хайа, 1602 м). Сырыынньа, альпатыҥы рельефтаах хайалар. Эниэлэрин аллараа өттө — буук уонна бэс ойуурдар, үөһээ — харыйа уонна пиихта, төбөлөрүгэр — альпатыҥы туундара уонна торфяниктар. Тимир уонна алтан рудаата, таас чох баар. Крконошеҕа — Эльба өрүс саҕаланар. Туризм сайдыбыт.
# Англосаксоннар

Англосаксоннар (ааҥл. Anglo-Saxons) диэн былыргы герман омуга. Үөскээбит дойдулара Германия уонна Ютландия. 5 үйэ ортотуттан саҕалаан Британия арыыларыгар көһөн кэлэн олохтоох кельт омуктары кытта сэриилэспиттэрэ. 7 үйэ саҥатыгар билиҥҥи Англия сирин баһылаабыттара. Англосаксон бас биистэрэ - аангыллар, сакстар, юттар, фризтар. Англосаксоннар аныгы Аангыл омук өбүгэлэрэ буолаллар.

# Англосаксоннар
## Хоруоллуктара

Англосаксон улахан хоруоллуктара:
* Илин Англия (илин аангыллар)
* Мерсия (арҕаа аангыллар)
* Нортумбрия (хоту аангыллар)
* Уэссекс (арҕаа сакстар)
* Эссекс (илин сакстар)
* Кент (юттар)
* Суссекс (соҕуруу сакстар)
Англосаксон кыра хоруоллуктара уонна көҥүл биистэр сирдэрэ:
* Бернисия
* Дейра
* Думнония (кэлин Уэссекс баһылаабыта)
* Хэстингас
* Хвикке
* Линдси
* Магонсет
* Меонвара, Хэмпширга олорбут ют бииһэ
* Орто Аангыллар
* Орто Сакстар (Миддлсекс, кэлин Эссекс баһылаабыта)
* Пексет
* Регед
* Сарри (Суррей)
* Томсет
* Рокенсет
* Витвара

# Англосаксоннар
## Галерея

* Илин Англия хоруола Рэдвалд дүлгэтэ, Саттон Ху некрополь
* Уэссекс хоруола Улуу Альфред күндү мала (Alfred Jewel)
* Кент хоруола Этелберт төрүнүн (Law of Æthelberht) биир хаалбыт суруга, Textus Roffensis, 7 үйэ саҥата
* Англия манньыаттара, 11 үйэ
* Реконструкцияламмыт 7 үйэтээҕи англосаксон дэриэбинэтэ
* Англосаксон үрүҥ көмүс киэргэллэрэ, 9 үйэ саҥата (The Pentney hoard)
* 650 сылга тутуллубут St Peter-on-the-Wall сыаркап, Эссекс
* 690 сылга тутуллубут All Saints' Church сыаркап, Бриксуорт, Нортгемптоншир
* Рутуэлл кириэһэ (Ruthwell Cross), 750 сыл
* 1066 сыллааҕы Хастингс кыргыһыытын ойуута, Байё гобелена
# 1878

1878 сыл.

# 1878
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 4 — Нуучча-Туурак сэриитэ (1877-78): Болгария киин куората София Осмааннартан босхоломмут.
* Тохсунньу 16 — Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ (1877–1878): Филиппополь аттынааҕы кыргыһыы буолбут, нуучча драгуннарын эскадрона Пловдив куораты осмааннартан босхолообут.

# 1878
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 19 — Америка айааччыта Томас Эдисон фонограбы патеннаабыт.
* Олунньу 26 — Франция филолога Эмиль Литтре биир учуонай көрдөһүүтүнэн микроб диэн тиэрмини айбыт.

# 1878
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 3 — Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ Болгария Осмаан импиэрийэтиттэн тутулуга суох буолуутунан түмүктэммит, Сан-Стефаннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт.

# 1878
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 13 — Берлииннээҕи сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Балкааннар каарталара төрдүттэн уларыйбыт: Сербия, Черногория уонна Румыния Осмаан импиэрийэтиттэн букатын тутулуга суох буолбуттар.

# 1878
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 31 — Мустафа Маһмудов — азербайдьаан уһуйааччыта, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Баку губерниятыттан дьокутаата, Азербайдьаан омук сүбэтин сэкирэтээрэ.
* Олунньу 19 — Емельян Ярославскай — революционер, Хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, ССРС-ка итэҕэли утары хамсааһын салайааччыта. «Союз воинствующих безбожников» бэрэстээтэлэ. Кини 1913 с. бэс ыйын 14 (27) күнүттэн 1917 сыл ыам ыйыгар дылы Дьокуускайга көскө олорбута.
# Тарат (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Тарат — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Араҥас нэһилиэгин киинэ.

# Тарат (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Биллиилээх дьоно

Роман Иванович Цыпандин – мастер спорта СССР по вольной борьбе, мастер спорта РС(Я) по хапсагаю. Серебряный призер чемпионата СССР, серебряный призер Тбилисского международного турнира, победитель чемпионата мира среди ветеранов, восьмикратный чемпион Якутской АССР, двукратный чемпион Спартакиады Манчаары, победитель сельских спортивных игр, трехкратный чемпион РС(Я) по хапсагаю.

# Тарат (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Араҥас нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Күн систиэмэтэ

Күн систиэмэтигэр — Күн уонна кини тардыытынан ситимнэнэр халлаан эттиктэрэ киирэллэр.
Ол эттиктэр истэригэр аҕыс планета, кинилэр биллэр 166 аргыстара, биэс кыра планета уонна миллиардынан кыра эттиктэр (астероидтар, Койпер курун эттиктэрэ, кометалар, метеороидтар уонна халлаан быыла) киирэллэр.
Күн систиэмэтин аҕыс планетата:
* Меркурий
* Чолбон
* Сир
* Марс (Хатааһын Чолбоно)
* Юпитер
* Сатурн
* Уран
* Нептун
Урут өссө Плутону уонна сороҕор Прозерпинаны бу тиһиккэ киллэрэллэр эбит.
# Э (туохтуур)

Э - саха тылыгар "буол" диэн суолталаах ситэтэ суох туохтуур, олоҕо соҕотохтуу туттуллубат, эбит, этэ диэн эбиискэ пуормаларыгар туттуллар.

# Э (туохтуур)
## Эбии көр

* Э (дорҕоон)
* Э (буукуба)
# Агда

Агда — киһи, сүөһү түөһэ, ойоҕосторо бүтүннүү ылыллыбыта.
Агдам иһэ аһыйар. Байанай ата бастакы ытыыга агдатын дьөлө көтүтэн туора ойбута. Петр Филиппов
# Буутбал

Футбол (ааҥл. football — атах мээчигэ) диэн бөлөх оонньуута. Аан дойдуга саамай киэҥник тарҕаммыт уонна оонньонор спорт көрүҥэ. Икки 11-дии киhилээх бөлөх ыккардыгар оонньуу. Уhун түөрт көнө муннуктаах оттоох (дьиҥнээх эбэтэр оҥоhуу) хонууга футболлууллар. Оонньуу бастыҥ сыалынан буолар утары бөлөх ааныгар мээчиги киллэрии. Ооньуу буола турар кэмигэр, мээчиги илиитинэн голкипер эрэ таарыйыан сөп. Атын футболлааччылар атахтарынан, түөстэринэн уонна төбөлөрүнэн оонньууллар. Футбол матча икки 45 мүнүүтэлээх таймнаах. Ол икки ардыларыгар 15 мүнүүтэ тохтобул буолар. Матч устата элбэх голу киллэрбит бөлөх кыайар. Арай сүрүн кэмҥэ кыайыылаах тахсыбатаҕына эбии кэм уонна, сороҕор, пенальти тэбиитэ эбиллэр.
Футбол, билиҥҥи барыла Англияҕа 1863 с. баар буолбута. Ол сылга тэриллибит Футбол Ассоциацията (The Football Association), бүгүҥҥү күҥҥэ дылы баар, оонньуу сиэрдэрин айбыта. Билигин футболу аан дойду үрдүнэн Футбол ассоциациятын омуктар икки ардыларынааҕы Федерацията (FIFA - Fédération Internationale de Football Association) салайар. Кини ыытар күрэҕэ, 4 сылга биирдэ ыытыллар, FIFA Аан Дойду Кууба (FIFA World Cup) планетабыт саамай суолталаах футбол күрэҕинэн буолар.
Футбол кулууба-спортивнай тэрилтэ (спортивнай кулууп, спортивнай общество) футбол күрэҕэр кыттар. Дьиҥинэн, футболистар (футбол хамаандата), кулууп састаабыгар тренердэр уонна кини көмөлөһөөччүлэрэ, кулууп менеджердэрэ, быраастар уонна да атын персоналлар. Быһаччы сүрүн хамаанда сүүрбэттэн тахса оонньооччулартан турар.
Биир кулууп араас дивизиоҥҥа киирсэр хас да хамаанда, ыччат хамаандата, спортивнай оскуолалар, стадион уонна эрчиллэр базалар киириэхтэрин сөп.
# Тураахтыҥылар кэргэннэрэ

Тураахтыҥылар кэргэннэрэ (нууч. Семейство Врановые, лат. Corvidae) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 6 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Кукаакылар уустара, Ньокоокуйдар уустара, Күөх соруокалар уустара, Соруокалар уустара, Оҥололор уустара, Тураахтар уустара.

# Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Далланыҥылар кэргэннэрэ
* Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
* Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
* Свиристелевые
* Оляпковые
* Крапивниковые
* Завирушковые
* Славковые
* Мухоловки
* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
* Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
* Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Чооруостуҥулар кэргэннэрэ
# Нь

Нь - Саха алпабыытын 19-с буукубата. Диграф.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Сардаҥа (Сунтаар улууһа)

Сардаҥа — Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгин киинэ.

# Сардаҥа (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Бордоҥ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# 1562

1562 сыл.

# 1562
## Туох буолбута

* Тохсунньу 17 — Сен-Жермен эдикта олоххо киирэн, Францияҕа гугеноттар бырааптара билиниллибит.
* Кулун тутар 1 — Васси диэн сиргэ (Франция) 63 гугеноту өлөрбүттэр, мантан сылтаан Францияҕа итэҕэл сэриилэрэ саҕаламмыттара.
* От ыйын 12 — Юкатан эпиискэбэ Фрай Диего де Ланда майя омук ытык эмэгэттэрин уонна кинигэлэрин уматтарбыт.

# 1562
## Төрөөбүттэр

* Сэтинньи 25 — Лопе де Вега — Испания "Көмүс үйэтин" кэминээҕи уһулуччулаах драматург, бэйиэт, прозаик.
# Куртуйах

Куртуйах (лат. Lyrurus tetrix) - орто мас көтөрө. Атыыра арыый бөдөҥ, күөх толбонноох хара түүлээх, кутуругун анна маҥан, тыһыта - эбириэн бороҥ. Куртуйах атыыра кутуруга атын көтөрдөртөн ураты көрүҥнээх, тута араарыллар.

# Куртуйах
## Тас көрүҥэ

Тумса кылгас. Атыыра 49-58 см усталаах, 1,0 - 1,4 киилэ ыйааһыннаах буолар. Хааһа кыһыл. Тыһыта эриэн түүлээх улар тыһытыгар майгыныыр гынан баран кынатыгар үрүҥ түүлээх.

# Куртуйах
## Ууһааһына

Куртуйах атыыра хас да тыһылаах буолар. Саас иссэр кэмигэр элбэх куртуйах биир сиргэ мустан, охсор. Ол кэмҥэ буоһаабыт тыһы 7-9 сымыыттанар. Оҕото ийэтин батыһар, сайын от быыһыгар саһар, күһүн отоҥҥо тахсар.
* ↑ Булчут кинигэтэ. В.Н. Сивцев. Дь. Бичик, 2017, С.56
# Эрилик Эристиин

Эрилик Эристиин (Яковлев Семен Степанович) (24.01.1892—06.10.1942) — саха бэйиэтэ, прозаига.

# Эрилик Эристиин
## Олоҕун олуктара

* 1892 с. тохсунньу 24 күнүгэр Боотур Уус улууһун (билиҥҥи Чурапчы улууһа) Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Гражданскай сэрии кэмигэр — кыһыл бартыһаан.
* 1923 сыллаахтан бэчээттэнэр буолбута.
* 1924 сылтан — ССКП чилиэнэ, 1938 сылтан - ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* 1928 сыллаахха «Чолбон» сурунаалга «Соһуччу үөрүү» диэн бастакы сэһэнэ тахсыбыта.
* 1931—1942 сылларга Эрилик Эристиин айар үлэтигэр өрө көтөҕүллүү кэмэ этэ. «Бассабыык Тиихээн», «Тулаайах Уйбаанчык» бэйиэмэлэргэ кини революционер-бассабыык дьылђатын көрдөрбүтэ. «Революция уолаттара», «Аймалђан» сэһэннэр атын омук — Казахстан, Бурятия — национальнай дьоруойдарын олохторуттан суруллубуттара.
* Суруйааччы 1942 сыллаахха, хараҕынан көрбөт буолар, бу кэмҥэ «Маарыкчаан ыччаттара» арамаанын бүтэрэр. Бу арамаан кэнники сахалыы, нууччалыы хаста даҕаны бэчээттэммитэ.
Саха Сирин Суруйааччыларын Сойууһа уонна Эрилик Эристиин аатынан сопхуос сыл аайы тыа сирин олођун туһунан суруллубут бастың уус-уран айымньыга бэриллэр литературнай бириэмийэни олохтообуттара. Эрилик Эристиин төрөөбүт сиригэр Чурапчы улууһун Чакырыгар киниэхэ аналлаах түмэл дьиэ аһыллыбыта.

# Эрилик Эристиин
## Тахсыбыт кинигэлэрэ

* Суорума соруктаммыт: Пьеса. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1931. — 28 с.
* Бассабыык ТиниггабичДьокуускай: Кинигэ кыһата, 1934. — 23 с.
* Уйбаан Дууһа: Кэпсээн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1934. — 23 с.
* Тулаайах Уйбаанчык: Поэма. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1935. — 41 с.
* Революция уолаттара: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1936. — 66 с.
* Аймалҕан: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1937. — 88 с.
* Кэриэс туолуута: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1939. — 88 с.
* Маарыкчаан ыччаттара: Роман. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1942. — 206 с.
* Талыллыбыт айымньылар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1948. — 352 с.
* Талыллыбыт айымньылар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1954. — 544 с.
* Кэпсээннэр уонна пьесалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1963. — 190 с.
* Айымньылар: 2 томнаах. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1969. — Т. 1 — 596 с. — Т.2 — 520 с.
* Революция уолаттара: Сэһэн, роман. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1979. — 360 с.
* Маарыкчаан ыччаттара. Кэриэс туолуута. Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1983. — 584 с.
* Буура Дохсун: Олоҥхо. — Дьокуускай: Бичик, 1993. — 416 с.

# Эрилик Эристиин
## Аатын үйэтитии

* Дириҥҥэ (Хоптоҕо нэһилиэгэ) өйдөбүнньүк туруоруллубут.
* С. С. Яковлев — Эрилик Эристиин аата Чурапчы улууһун Чакыр орто оскуолатыгар иҥэриллибит (2007)
# Бэстээх нэһилиэгэ (Эдьигээн улууһа)

Бэстээх нэһилиэгэ — Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ.

# Бэстээх нэһилиэгэ (Эдьигээн улууһа)
## Өссө маны көр

* Эдьигээн улууһа
* Бэстээх (Эдьигээн улууһа)
# Кэкэ-букалар уустара

Кэкэ-букалар уустара (нууч. Род Поползни, лат. Sitta) — Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха Cиригэр бу уус биир эрэ көрүҥэ баар: Кэкэ-бука.
# Хара төлөпүөн

Хара төлөпүөн (ааҥл. The Black Phone) — АХШ триллер киинэтэ, дьиҥнээх олоххо буолбут түгэнтэн. 2014 сыллаах кэпсээнинэн уонна 1978 сыллаах үһүйээнинэн 2021 уһуллубут. Аан Дойдуга Бэс ыйын 24 күнүгэр 2022 прокатка тахсыбыта.
Universal Pictures медияконгломерат устуута уонна үлэтэ буолар, дистрибьютора эмиэ кини.

# Хара төлөпүөн
## Сүжета

Колорадо штатыгар Денвер оҕолору эттээн өлөрөр өлөрүөхсүт маньяк баар, кини куоратка 5 оҕону өлөрөр. 6 оҕону Финни Блэйк диэн тутар... ол оҕоҕо 5 кини иннинэ өлбүт оҕолор Хара төлөпүөн нөҥүө сибээскэ тахсаллар.
# Суккун уонна сукуна үтүлүк

Суккун уонна сукуна үтүлүк. Кыһын кэтэргэ анаан истээн эмиэ тиктэллэр. Дьахтар үтүлүгүн быһыыта уратылаах буолар: ытыһын көхсүтүнээҕэр арыый синньигэс гыналлар, эрбэҕин оҥооһунa сүрэххэ маарынныыр, синньигэс. Эрбэҕин сиигэ тас өртүгэр эрбэх оҥооһунун чорбойбутугар сөп гына быһыллар. Утулук көхсугэр сурэхтиҥи эбэтэр көҕүөр ойууну түһэрэллэр. Кугас, apaҕac, күөх саптарынан таҥалайдыы, ураһалыы, иилэҕэс сииктэринэн оһуордууллар, үтүлүк билэтэ оһуордаах, буобура түүтэ хаймыылаах буолар. Былыргы сукуна үтүлүк төбөтө синньигэс, сон сиэҕин диэки өттө киэҥ, таллаҕар. Ол үтүлүк сон сиэҕин кытта харсыбатыгар аналлаах. Үтүлүк көрүҥнэрэ
# Закаменск

ЗАКАМЕНСК - Бүрээтийэ Республикатыгар баар кыра куорат буолар, 1931 сыллаахха саҥа дэриэбинэ буолан тутуллубута. 1944 сылтан ыла куорат буолар. Монголия дойдутуттан 11 км эрэ тэйиччи, онон Байыаннай значениялаах куорат быһыытынан тутуллубут. Билигин ити куоратка улахан "сверхсекретнай" байыаннай участоктор бааллар, 148 улахан армия чаастара бааллар.

# Закаменск
## Омуга

Бүрээттэр - 80%,Нууччалар - 10%, онтон ордубута Монголлар, Эрмээннэр, Сахалар, Украиннар, Кытайдар уонна сэрии кэмигэр хаалан хаалбыт ниэмэстэр бааллар.
# Сордоҕун

Сордоҕун сиһэ. Верхоянскай сис систематын соҕуруу өртүнээҕи хайаларыттан биирдэстэрэ.
Алдан уҥа салаалара Кэлэ уонна Илин Дэлинньэ икки ардыларынан сытар.
Устата 125 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1352 м. үрдүккэ тиийэр.

# Сордоҕун
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Punk rock

причина
Панк-рóк (панк; ааҥл. punk rock) — 1970-с сыллар ортолоругар АХШ, Улуу Британия уонна Австралия5а үөскээбит Рок-музыка жанра. Бу жанр 1960-с сыллардах гаражнай роктан уонна билигин протопанк диэн биллэр хайысхалардан тахсар. Аан маҥнайгыттан дьон маанымсыйарын, сымыйанан кыаҕырар-киэбирэр майгытын утарар жанр курдук үөскээбитэ. Бу жанр ырыаһыттара соруйан мөлтөх, наһаа түргэн, кылгас хатан саҥалаах уонна музыкалаах ырыа суруйаллара. Ырыаларын ис хоһонноро үксэ социальнай уонна политическай олох мэһэйдэрин сырдатар.
# Киьи аскаридата

Паразит текунук чиэрбэлэргэ киирсэр, аскаридоз диэн ыарыыны кебутэр. Космополит киьи оьогоьугар олорор. Иилистэр уоргана суох, аска утары хамныыр паразит буолар.Хаьаайынын уларыппакка сайдар паразит. Сымыыттара киьи организымыттан тахсан баран буорга ситэллэр. Аскарида личинкалара носоглотканнан, Мэйии дьелегес пластиналарынан сылдьыахтарын сэп. Мэйии инники ямкатыгар киирэн баран Мэйии инники доляларыгар тиийиэхтэрин сеп Мэйиигэ аскаридалар слуховой труба бэлэс дьелегестерунэн эмиэ тиийиэхтэрин сэп Бастаан ол дьелегестерунэн орто кулгаахха тиийэллэр, онтон во внутреннее ухо, ол внутренняй ухоттан мэйиигэ чэчэгэй унуохтарын пирамидаларынан тиийэллэр.
Аскарида класс Нематоды эмиэ атын коруннэрин курдук атыыра,тыьыта тус туспалар. Атыыра, тыьыта ураты бэлиээлэрдээхтэр. Атыыр аскарида укьатар органа сиэмэ таьаарар канааллаах трубка. Ол канал клоакаҕа аьыллар. Тыьы аскарида ууьатар системата ордук уустук. Онно киирэллэр: яичник, яйцевод,семяприемник, матка, семяизвергатель уонна влагалище.
Буоьааьын тыьытын семяприемнигар буолар. Иссиьэр кэмигэр атыыра тыьытыгаре от этин кэннигэр баар специальнай чорбохойдор комолорунэн сыстар Аскарида бэйэтин сайдыытыгар куруук буолар эрэ суолунан барбат. Эбэьээт оьоҕос фазата миграционной (коьо сылдьар) фазаннан солбуллуохтаах диэн буолбат. Сорох личинкалар быарга хаалан хаалыахтарын соп уонна онно олуохтэрин соп комускуур клеткалар дьайыыларынан. Куустээх сотолго тахсар бронха силин кытта паразиттар улахан ахсааннара таьыгар тахсар. Ол иьин бастаан ярко биллибит суьуруу костуутэ кэлин намтыыр. Ол паразиттар ахсааннара аҕыйаабытыттан буолар
# Кира Йармыш

Кира Йармыш (нууч. Кира Ярмыш, толору аата Кира Александровна Ярмыш), Алтынньы 11 күнүгэр 1989 сыллаахха Ростов куоратка төрөөбүтэ. Суруйааччы, поэтасса уонна политическай активист (Москуба мэрыгар анньыспыта, ФБК пресс секретаря).
Владимир Путин уонна кини табаарыһын Михаил Ковальчук ыйааҕынан Кираны утары уголовнай дьыала тэриллибитэ 2021 сылтан ыла. Политическай хаайыылаах аатырар.
# Макаров

Макаров (укр. Макарів) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 10 362 (2012).
# Донник

Донник (лат. Melilotus spp.), эмтээх донник. Донник лекарственный (лат. Melilotus officinalis). Бобтаахтар уруулуу уустар бөлөхтөрө.

# Донник
## Кылгас морфологията

Донник икки сыллаах от үүнээйи, салаалаах сүрүн силистээх. Умнаһа биир эбэтэр хас даҕаны салаалардаах, кырыылаах 50-100 см үрдүктээх. Сэбирдэхтэрэ үстүүлэр, сэбирдэхчээнэрэ кыра эрбии тииһин курдук кэрдиистээхтэр, ньолбоҕордор, сайыны быһа сибэккилэнэр.

# Донник
## Үүнэр сирэ

Сыыс от курдук бааһыналар кытыыларыгар, талахтар, оһорбо уонна быраҕыллыбыт эргэ бааһыналарга балачча киэҥник тарҕанан бөлөхтөөн үүнэр.

# Донник
## Тарҕанан үүнэр сирэ

Республика киин оройуоннара.

# Донник
## Туттуллар органа

Донник ото. Сэбирдэхтээх үөһээ өттө инструкция быһыытынан сибэккилэнэр кэмигэр хомуллар.

# Донник
## Химическэй састааба

Донник "кумарин" диэн сыттаах веществолааҕа умнаһыгар уонна сэбирдэҕэр уопсайа 0,4%, сибэккитигэр 0,86% баар. Кумарин сыта от куурдаҕына ордук күүһүрэр. Донник отуттан кумаринтан ураты кумариновай уонна мелилотовай кислоталар, дигидрокумарин, мелилотозид (гликозид көрүҥэ) көстүбүт (Кузнецова, 1967). Олохтоох эмтээх донникка сэбирдэхтэригэр, сибэккилэригэр кумариннар уонна флавоноидтар булуллубуттар. Анализтар алкалоидтары, дубильнай веществолары суохтар диэн көрдөрбүттэр (Макаров, 1989).

# Донник
## Медицинаҕа туттуллуута

Эксперимент түмүгүнэн донник кумарина киин ньиэрбэ системэтин (КНС) баттыыра, таттарар ыарыыны мөлтөтөр дьайыылааҕа быһаарыллыбыт. Научнай медицинаҕа донник сымнатар, күүрдэр, аралдьытар дьайыылааҕа туттуллар. Медицинаҕа таттарар ыарыыттан ураты, стенокардияҕа, ревматизмҥа, уоскутарга, о.д.а. ыарыылара туттуллар. Билиҥҥи народнай медицинаҕа доннигы оһоҕос уонна хабах ыарыыларыгар, ыйданыы кэһиллиитигэр, ордук климакстыыр кэмҥэ туһаныллар. Итини таһынан, утуйбат буолууга, наһаа өрүкүйүүгэ, долгуйууга, төбө ыарыытыгар, санаа түһүүтүгэр; таска - искэннэргэ, кутургуйаларга; сүһүөх ыарыытыгар компресс быһыытынан тутталлар. Доннигы бэйэтинэн эрэ иһэр сэрэхтээх. Холбодоһукка киллэрэн туттар ордук. Специалист сүбэтинэн эрэ туттуллара ирдэнэр.

# Донник
## Туттуллубут кинигэ

"Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ" А.П.Басыгысова, Дьокуускай 2004 г. ISBN 5-7696-1872-8
# Татлытуг Кыванч

Кыва́нч Татлыту́г (туур. Kıvanç Tatlıtuğ; 1983 сыллаахха алтынньы 27 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Адана куорат) — турок норуотун биллиилээх артыыһа, Golden Butterfly Awards норуоттар икки ардыларынааҕы күрэххэ бастын эр киһи оруолун иһин икки төгүллээх бириис ылбыт артыыс (2009 уонна 2012 сыллар). Турция бастыҥ модела уонна 2002 сыллаахха ыытыллыбыт Аан дойду бастыҥ модела куонкурустар кыттыылаахтара.

# Татлытуг Кыванч
## Биографията

1983 сыллаахха алтынньы 27 күнүгэр Турцияҕа Адана куоракка Эодем уонна нуртен Татлытугтар диэн элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүт. Түөрт бырааттаах уонна биир балыстаах.
Кванч чааһынай колледжка үөрэммитэ. 187 см үрдүктээх буолан, баскетболунан дьарыктаммыта. Ити кэмнэргэ аҕата сүрэҕинэн ыалдьан, Стамбул куоракка көһөн кэлбиттэрэ, үөрэҕин онно салҕаабыта. Онно "Бешикташ" диэн баскетбол хамаандатыгар оонньообута, ол гынан баран, атаҕын эчэтэн успуортан барарага күһэллибитэ. Судаарыстыбаннай тыйаатыр иһинэн үлэлиир драма устуудьуйатыгар артыыс маастарыстыбатын үөрэппитэ. Стамбул куоракка олорор.
2001 сылаахха карьератын модель быһыытынан саҕалаабыта. Кини 2002 сыллаахха Best Model of Turkey уонна Best Model of The World диэн аааттаах норуоттар икки ардыларынааҕы куонкурустарга кыттан кыайбыта.
Турция СМИ-лэри Татлытуганы турок Брэд Питтэ диэн ааттыыллар.
Киинэ йэгэтигэр албан ааты суолу киниэхэ "Запретная любовь" сэрийээлгэ Бехлюль оруола аҕалбыта. Онно кинини кытта Турция биир саамай улахан уонна биллиилээх артыыһа Берен Саат оонньообута. «Курт Сеит и Александра» диэн тэлэбиисэр сэрийээлигэр оонньообута. 2016 сылан 2017 сыллаахха диэри «Отважный и красавица» киинэҕэ оонньообута. Онно кини партнера, эмиэ биллиилээх артыыс, модель Туба Бюйюкюстюн этэ.
Адан куоракка «Золотой кокон» киинэ бэстибээлин лауреата (2008 год).
Кыванч Татлытуг "Золотая Бабочка 2019" бириэмийэ номинаннарын ортотугар "Столкновение" сэрийээлгэ оонньообутун иһин "Бастыҥ артыыс" аатын ылбыта.
2004 сыллаахха Кыванч Азра Акыны кыта доҕордоһо сылдьыбыта. 2013 сыл тохсунньутугар арахсыбыттара. Ол сылтан саҕалаан Кыванч Башак Дизер диэн истилиис дьахтардыын билсибитэ; 2016 сыл олунньу 19 күнүгэр ыал буолбуттара.

# Татлытуг Кыванч
## Бэлиэтээһиннэр

* 1 2 Кыванч Татлытуг (Kivanç Tatlitug). — turkishcinema.ru.
* ↑ Kerem Bürsin mi Kıvanç Tatlıtuğ mu?.
* ↑ Türk Brad Pitt Yunanistan'ı fethetti.
* ↑ Kıvanç mı yoksa Kerem mi?.
* ↑ Türk Brad Pitt'i, Yunan kadınları çıldırtacak.