yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Миинэ кутталын туһунан кэпсиир уонна миинэлэри устар үлэҕэ көмөлөһүү аан дойдутааҕы күнэ

Миинэ кутталын туһунан кэпсиир уонна миинэлэри устар үлэҕэ көмөлөһүү аан дойдутааҕы күнэ (нууч. Международный день просвещения по вопросам минной опасности и помощи в деятельности, связанной с разминированием) (ХНТ атын тылларынан: араб. اليوم الدولي للتوعية بخطر الألغام, ‎исп. Día Internacional de información sobre el peligro de las minas y de asistencia para las actividades relativas a las minas, фр. Journée internationale de sensibilisation aux dangers des mines et d'assistance à la lutte antimines) — сылын ахсын муус устар 4 күнүгэр бэлиэтэнэр, 2006 сылтан. ХНТ Генеральнай ассамблеята 2005 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр бэлиэтииргэ быһаарбыта (№ A/RES/69/97 резолюция «О помощи в деятельности, связанной с разминированием»).
Бу быһаарыы сэрии кэмигэр туруоруллубут миинэлэри устууга уонна пехотаны утары миинэ туруорууну бобууга болҕомто тардаары ылыныллыбыта.
2006 сыллааҕы туһаайыытыгар ХНТ Генсегэ сиргэ туруоруллар миинэни биир да цивилизованнай уопсастыба ылыныа суохтааҕын туһунан эппитэ.

# Миинэ кутталын туһунан кэпсиир уонна миинэлэри устар үлэҕэ көмөлөһүү аан дойдутааҕы күнэ
## Күн тиэмэлэрэ

* 2021 сыл — «Дьаныардаах буолуу, алтыһыы, прогресс»
* 2020 сыл — «Бары бииргэ миинэни утаран»
* 2019 сыл — «Куттала суох сир, куттала суох дьиэ»
* 2018 сыл — «Көмүскэллээх буолууну, эйэни уонна сайдыыны хааччыйыы»
* 2017 сыл — «Олоҕу быыһаан, көрдөбүллэргэ сөп түбэһии»
Халыып:UN-stub

# Миинэ кутталын туһунан кэпсиир уонна миинэлэри устар үлэҕэ көмөлөһүү аан дойдутааҕы күнэ
## Сигэлэрэ

* Резолюция ООН № A/RES/60/97 (нуучч.)
* Послание Генерального секретаря по случаю Международного дня 2006 года (нуучч.)
* Сайт ООН, посвящённый минной опасности (ааҥл.)
# Хахыр сон

Хахыр сон - сылгы, ынах тириириттэн түүтэ иһирдьэ гына тигиллибит үлэ-хамнас соно.

# Хахыр сон
## Былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ

* Сарыы сон
* Халтаҥ хомуһуол сон
* Куобах истээх сон
* Сылгы тиириититтэн уһун сон
* Маҥан сылгы тириитэ сон
* Сэттэ таба тириитин уорҕатыттан сон
* Бэйбириэт бүүрүктээх, дьогдьуурдаах, сахалыы суккун сон
* Халтаҥ сон
* Бииллээх сон
* Бүүрүктээх сон
* Оноолоох сон
* Таҥалай сон
* Кэдьиҥэ таҥалай
* Бууктаах сон
* Хотойдоох сон
* Бөрө бөртөлөөх сон
* Кэһиэччик
* Сарыы кэһиэччик
* Сэлиэччик
* Арбаҕас

# Хахыр сон
## Өссө маны көр

* Саҕынньах
* Хаттык таҥас
# Саха ойуулуур-дьүһүннүүр искусствота

Саха ойуулуур-дьүһүннүүр искусствота — Саха сирин олохтоохторун ойуулуур-дьүһүннүүр искусствота: живопись, графика, скульптуура, норуот уонна декоративнай искусство айымньылара киирэллэр.
Бу искусство сүнньүнэн Национальнай уус-уран музей коллекциятыгар харалла сытар.

# Саха ойуулуур-дьүһүннүүр искусствота
## Өссө маны көр

Саха сирин живопиһа Саха сирин графиката Саха сирин скульптуурата Саха сирин норуотун уонна декоративнай айымньылара
# Недрыгайлив

Недрыгайлив (укр. Недригайлів) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 596 (2016).
# Отфрид фон Вейсенбург

Отфрид фон Вейсенбург (ниэм. Otfrid von Weißenburg, лат. Otfridus) (* 800 диэки; † 870 кэнниттэн) аан бастакы бэйэтин аатынан суруйбут ньиэмэс тыллаах суруйааччы, үөрэхтээх монах. Отфрид аатырбыт Фульда монастырыгар Рабан Мавр аббатка үөрэммитэ. Үөрэҕин кэннэ Эльзаска баар Вейсенбург монастырыгар улэлээбитэ (билинни Виссембург, Франция).

# Отфрид фон Вейсенбург
## Саамай биллэр суруйуута

Liber evangeliorum («Евангелиелар кинигэлэрэ») диэн 9-ус уйэ ортотун диэки латыынныы ааттаах, ол эрэн ньиэмэс диалегынан суруллубут кинигэ. Тыла - соҕуруулуу Рейн франктарын диалектара. Бу диалект Былыргы Үөһээҥҥи Ньиэмэс диалектарыттан биирдэстэринэн буолар. Отфрид бу кинигэтигэр Иисус Христос олоҕун кэпсиир 4 евангелие кинигэлэрин ис хоһоонун биир гына түмэн, оччотооҕу ньиэмэс дьонугар тиийимтиэ гына өйдөтөн суруйбут. Уопсайа 5 томнаах, 140 бастаах, 1704 строкалаах кинигэ Ньиэмэс Людвигар анаммыт.
Отфрид бэйэтэ суруйбутуттан 3 атын илиинэн устуу (рукопись) баар, балартан билигин ордук биллэрэ - Гейдельберг университетын библиотекатыгар хаһаанылла сытар илиинэн суруйуу (P, Cod. pal. lat. 52). Бу рукопись бүтэһик страницаларыгар Георг туһунан ырыа эбиллибит. Онтон Венаҕа сытар илиинэн устууну (V) Отфрид өссө бэйэтэ көннөрбутэ биллэр. Былыргы уонна Орто Үйэтээҕи илиинэн суруйуулар бүгүҥҥэ диэри маннык учугэйдик хаһааныллан кэлбиттэрэ ньиэмэс литературатын историятыгар сэдэх көстүү.
Отфрид ньиэмэс тылынан суруйар дьонтон аан бастакынан рифманы туттубут. Кини иннинээҕи айымньылар аллитерацияны туттар этилэр. Аллитерация диэн строка саҕаланар дорҕоонун, сүһүөҕүн дьүөрэлэһиитин ааттыыллар. 'Таҥара сөбулуур тыла - киһи бэйэтин төрөөбут тыла' диэн санаанан салайтаран, Отфрид бу айымньытын латыын тыла баһыйан турар кэмигэр соруйан норуот тылынан суруйбут. Отфрид бэйэтэ новатор буоларын билинэн туран 'Cur scriptor hunc librum theotisce dictaverit' ('Тоҕо кинигэ ааптара норуот тылын талбыта') диэн киирии тылыгар таҥара үөрэҕэ норуокка тиийимтиэ буоларын туһугар диэн быһааран суруйбут.
# Австралопитек

Австралопитек - 5-5,5 мөл. сыл ынараа өттүттэн (сорохтор этэллэринэн 12-14 мөл. сыл) 2-2,5 мөл. сыл ынараа өттүгэр дылы олорбут киһитиҥи харамайдар.
Гоминид триадата диэн ааттанар бэлиэлэр баалларынан билиҥҥи дьону кытта биир биология бөлөҕөр - гоминиидтар кэргэннэригэр - киллэрэллэр.
Аан бастаан австрлопитек таастыйбыт чөмчөкөтүн 1924 с. палеонтолог Раймонд Дарт Тауҥ диэн сиргэ (ЮАР) булбута. Билиҥҥи туругунан австрлопитек хас да тыһыынча таастыйбыт уҥуоҕа көһүннэ.
Чинчийээччилэр этэллэринэн австралопитек кэнниттэн сайдыы аныгыскы сүһүөҕэ - архантроп (питекантроп).
# Свеса

Свеса (укр. Свеса) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 758.
# Ньютон (биирдик)

Ньютон (бэлиэтэ N) диэн күүс кээмэйин биирдигэ. Формулата 1 kg⋅m/s2, ол эбэтэр 1 килограмм маассалаах эттиги сөкүүндэҕэ 1 метрга түргэтэтэр күүс. Биирдик Исаак Ньютон аатынан ааттаммыта.
# Дюранс өрүс

Дюра́нс (фр. Durance, лат. Druentia) — Франция куорат со5уруулуу-илинигэр сытар өрүс. Дюранс Үрдүкү Альпалартан Италия куорат чугастааҕы Шенайе хайа аттыттан саҕаланар уонна соҕуруу сытар Авиньоҥҥа баар Ронаҕа түһэр. Үрдүкү Альпалартан уонна Воклюзтан ураты, Дюранс Альпа Үрдүкү Провансатын департаменыгар түһэр. Дюранс үрдүгэр турар сүрүн куораттар— Бриансон, Амбрён, Систерон, Маноск, Кавайон. Биллэр салаалар— Юбей, Блеон, Вердон, Калавон, Жаброн уонна Гиль.
# ХНТ иллэрдээҕи дьүүлэ

ХНТ иллэрдээҕи дьүүлэ эбэтэр Дьүүллэбил иллэрдээҕи дьүүлэ (ааҥл. International Court of Justice (ICJ), фр. La Cour internationale de justice (CIJ)) диэн аан дойду таһымнаах тэрилтэ. ХНТ дьүүллүүр уонна сүбэлиир органа. 1945 сыллаахха тэриллибитэ уонна төбө хонтуората Голландия Гаагатыгар баар. 1946 сыллаахтан үлэлиир. Ол иннинэ буола сылдьыбыт Аан дойду мэлдьи дьүүлүн солбуйбута. Икки тыллары туттар: аангыл уонна француз.
Икки дойдулар мөккүөрдэрин быһаарар уонна араас юридическай темаларга араас толкуй баарын мэктиэлиир.
# Тутааччы күнэ

Тутааччы күнэ — тутууга сыһыаннаах идэлээхтэргэ аналлаах күн. Атырдьах ыйын иккис баскыһыанньатыгар Арассыыйаҕа уонна сорох урукку Сойуус өрөспүүбүлүкэлэригэр бэлиэтэнэр.
Бу күнү 1955 сыллаахха балаҕан ыйын 6 Никита Хрущев көҕүлээһининэн ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмэ анаабыта. Хрущев Жигулёвскай ГЭС тутуутугар сылдьан тутааччылар үлэлэрин сөхпүт, онтон сылтаан бу ыйааҕы таһааттарбыт. Аан бастаан ССРС-ка 1966 сыллаахха атырдьах ыйын 12 күнүгэр бэлиэтэммитэ.
2011 сыллаахха Арассыыйа Федерациятын эрэгийэннэрин сайдыытын министиэристибэтин быһаарыытынан Тутааччы күнэ Арассыыйаҕа бырааһынньык быһыытынан бигэргэтиллибитэ.

# Тутааччы күнэ
## Почта мааркаларыгар

* Почта маарката
* «Тутааччы күнэ», 1956, номинал 40 х.
* «Тутааччы күнэ», 1956, номинал 60 х.
* «Тутааччы күнэ», 1956, номинал 1 солк.
* «Хомуньууһум улуу тутуулара»: Каховскай ГЭС, Соҕуруу Украина уонна Хотугу Кырыым ханааллара, номинал 20 х.
* «Хомуньууһум улуу тутуулара»: Волга-Дон ханаала уонна Ростовской уобалаһын уонна Сталинград уобалаһын соҕуруу орйуоннарын нүөлсүтэр ханааллара, номинал 30 х.
* «Хомуньууһум улуу тутуулара»: Куйбышевскай гидроэлектростанция (1950—1955), номинал 1 солк.
* «Хомуньууһум улуу тутуулара»: Туркмения сүрүн ханаала (1951—1957), номинал 60 х.
# Герасимов Николай Егорович

Герасимов Николай Егорович диэн Хаҥалас улууһун, Дьэр нэһилиэгин, баһылыга.

# Герасимов Николай Егорович
## Олоҕун олуктара

Төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэнэ. Үөрэммитэ. Үлэтэ. Хаһан?
# Набережные Челны

НАБЕРЕЖНЫЕ ЧЕЛНЫ, Татарстан дойдутугар баар куорат. Дьонун ахсаана 600 тыс. Улахан промышленнай куорат. Элбэх металлургическай заводтар. Нефтехимическай концерыннар бааллар.
# Күҥкүр

Күҥкүр — кымыһы түһүлгэҕэ тиэйэн киллэрэргэ туттуллар кэтит түгэхтээх, суптугур айахтаах, хороҕор, хаппахтаах иһит.

# Күҥкүр
## Өссө маны көр

* Сүлүүдэлээх тымтай
* Тымтака
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа
# Хос төбөлөөх түлүөн

Хос төбөлөөх түлүөн (лат. Cystophora cristata, нууч. Хохлач) - Хос төбөлөөх түлүөннэр уустарыгар киирэр бөдөҥ түлүөн.
Кулгааҕа суох. Илин эрэ атахтарыгар тыҥырахтаах. Атыыра төбөтүгэр паараласпыт тирии хабах курдуктаах. Бу хабах иһинээҕитэ муннун кытта ситимнээх.

# Хос төбөлөөх түлүөн
## Өссө маны көр

* Эриэн түлүөннэр уустара,
* Муора куобахтарын ууһа,
* Саадьаҕай түлүөннэр уустара,
* Эбир түлүөннэр уустара,
* Ньиэрпэлэр уустара,
* Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.
# Миннеаполис

Миннеаполис (ааҥл. Minneapolis) — АХШ хоту өттүгэр баар куорат, Миннесота штатын киин куората буолар. Дьон уонна олохтоох ахсаана - 390 000 киhи (2013), олортон 35% мусульмаан буолар (үксэ сомалилар). Сахалар эмиэ бааллар. Куорат Forbes дьорнал рейтиныгар АХШ саамай үчүгэй уонна олорорго комфортнай куораттарга киллэрэр.
# Хуанхэ

Хуанхэ (黄河) - Кытайга Янцзы кэнниттэн иккис уһун өрүс, уонна аан дойдуга алтыс. Өрүс уһуна - 5464 километр, уонна Араҕас байҕалга тиийэр.

# Хуанхэ
## Атын сигэлэр

* Yellow River delta Information at LSU
* Listen to the Yellow River Ballade from the Yellow River Cantata
* "A Troubled River Mirrors China’s Path to Modernity" New York Times November 19, 2006
* Illustrations of Guarding the Yellow River is an old book that shows how China protected the cities around the River from flooding.
* Illustrated Work on the Storage and Drainage Activities at the Lakes and Rivers of the Yellow River and the Grand Canal
# Shanghai Stock Exchange

Shanghai Stock Exchange (上海证券交易所), Кытай уонна да атын омук дойдуларын биир промышленнай уонна финансовай индекса, Аан Дойду биир бастыҥ индекса. Салалтата - Шанхай куорат.
# Бөрөлөр уустара

Бөрөлөр уустара (лат. Canis, нууч. Род Волки) Бөрөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ баар — бөрө.

# Бөрөлөр уустара
## Өссө маны көр

* Кырсалар уустара
* Саһыллар уустара
# Spotify

Spotify (Спотифай), Швецияҕа айыллыбыт ырыа, радио уонна подкаст истэр программа. Билиҥҥи туругунан Аан Дойдуга саамай популярнай ырыа истэр программа буолар, рынокка 69% ылар.
Android, iOS, Linux, Windows системаларга баар.
Халыып:Infobox dot-com company
# Полуектов Иван Иванович

Полуектов Иван Иванович — дворянин, Дьокуускай олохтооҕо, 1725 сыл бэс ыйыттан 1725 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Трифонов Степан олорбут. Полуектов кэнниттэн бойобуоданан камергер Жадовскай Фадей Иванович анаммыт.

# Полуектов Иван Иванович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Саввин Иосиф Моисеевич (Кыппыайап)

Кыппыайап-Саввин Иосиф Моисеевич - XX-с үйэ саҕаланыытыгар аатырбыт Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы утары охсуспут киһи.
1898 сыллаахха Мындаҕаайыга Нуойаан диэн сиргэ төрөөбүт. Ийэтэ Лүһүгүр баай кыыһа, аҕата Моисей Иванович Саввин-Баллырҕай, дьадаҥы киһи. Уоһук дьадаҥы аҕатыттан арахсан баай эһэтигэр иитиллибитэ биллэр, Сулҕаччытааҕы церковнай-приходской оскуоланы 1915 сыллаахха туйгуннук үөрэнэн бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы духуобунай училищаҕа үорэҕин салҕаабыт. Манна 1917 сылы көрсөр, М. Аммосовы, П. Ойуунускайы уонна И. Бараахабы кытта бодоруһар, Г. Петровскай, Е. Ярославскай уонна С. Орджоникидзе уоттаах-төлөннөөх этиилэрин истэр. 1921 сыллаахха "үрүҥ хамсааһына" саҕаламмытыгар урукку былааһы көмүскүүргэ турунар. Аатырбыт Никольскай сэриитигэр кыттар. Манна

# Саввин Иосиф Моисеевич (Кыппыайап)
## Төрүөтэ

* Кыппыайап диэн кимий? Өстөөх дуу, дьоруой дуу? М. Сибиряков, "Кыым", 2008, алтынньы 30.
# Эмэгэт

Эмэгэт — былыргы дьон илдьэ сылдьан үҥэр-сүгүрүйэр ханнык эмэ иччи эбэтэр абааһы дьүһүнүн бодотун үтүгүннэрэн, маһынан дуу, туоһунан дуу оҥоһуллубут оҥоһуктара.

# Эмэгэт
### Ойуун эмэгэтэ

Ойуун кумута икки эмэгэттээх буолара. Куму саҕатыгар, ойуун "таҥаһын таҥыннаҕына уҥа кулгааҕын аннынан, "өтөн кыыла" диэн эмэгэттээҕэ. (Киһи тарбаҕын саҕа дьэстэн оҥоһуллубут киһи фигурката). Кини ойуун "сүбэһитэ- амаһыта" (өбүгэтэ) диэн өйдөнөрө. Былыргы олоҥхоһуттар (номохсуттар) уҥа кулгаахтарын саба туттан (абааһы саҥарсыбатын диэн)олорон олоҥхолууллара үһү, ол ити өйдөбултэн уөскээбитэ. Итини таһынан ойуун кумутугар иккис эмэгэт - ханнык эмит кыыл фигурката баара. Ол - ойуун "ийэ кыыла". Кини эмэгэт буоларын таһынан дьиҥнээх кыыл (көтөр) эмиэ буолар: ол кыыллар ойуун "иннигэр- кэннигэр сылдьааччылар" буолалларын туһунан өйдөбүл эмиэ баара. Ити өйдөбүллэр ханна үөскээбиттэрэй? Шумер кэмнэринээҕи мифтэртэн көстөрүнэн ЭТАНА үөһээ халлааҥҥа тахса сылдьыбыт киһи ("ПАСТЫРЬ, КОТОРЫЙ ПОДНИМАЛСЯ НА НЕБО") быһыытынан биллэрэ. "ЭТАНА" уонна "БАЛИХ" былыр мифическай өйдөбүл эрэ буолбатах этилэр. Ол саҕана культовай өйдөбүл быһыытынан уөскээбит ити өйдөбүллэр билигин сахаҕа "ӨТӨН КЫЫЛА" уонна "БАЛАЙАХ" диэн ааттарынан биллэллэр. (Өтөн холууптар бөлөхтөрүгэр киирэр көтөр).

# Эмэгэт
## Өссө маны көр

* Ымыы
# Даҥ

Даҥ - дьиэ, тутуу үрдүгэр кутуллар буор сабыы.
# Пётр Старостин

Пётр Старостин — саха ыстаҥаларыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара, «Дыгын оонньууларын» чулуу боотура (2014).

# Пётр Старостин
## Олоҕун олуктара

Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр төрөөбүт.
Сэтти кылаастан чэпчэки атлетиканан (сүүрүүнэн, саха ыстаҥаларынан) дьаныардаахтык дьарыктанар. Чурапчытааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар үөрэммит.
Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университеты экономист идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
Дьокуускайга тутуу тэрилтэтигэр экономиһынан үлэлиир.

# Пётр Старостин
## Спортка ситиһиилэрэ

* XIX Манчаары оонньууларыгар бастаабыт (2013)
* Дыгын оонньууларын» чулуу боотура (2014)
* «Тоҕус томтор оонньууларыгар» бастаабыт (2014)
# Миссисиипи (өрүс)

Миссисиипи (ааҥл. Mississippi, оджибве тылынан misi-ziibi эбэтэр gichi-ziibi — «улахан өрүс») — АХШ-ка баар өрүс, аан дойду саамай улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ. Уһуна 3 770 км. Итаска күөлтэн саҕаланан баран (муора таһымыттан 450 миэтэрэ үрдүктээх сиргэ Итаска Национал заповеднигар, Миннесота штаат) Миэксикэ хомотугар түһэр.
# Глаукома

Глаукома ыарыы (был.-гириэк. γλαύκωμα “харах халлаан күөх бүрүөнэн бүрүллүүтэ”) – улахан харах ыарыытын бөлөҕө, уларыйбат (мэлдьи баар) эбэтэр кэмтэн-кэмигэр буолар үрдүк харах баттааһынынан уратыланар, утуу-субуу араас харах даланын дефектара сайдар кыахтаахтар.
Глаукома икки араас көруҥнээх: аһаҕас муннуктаах уонна сабыылаах муннуктаах. Ону тэҥэ өссө төрүт глаукомалаах дьон эмиэ баар буолуохтарын сөп.
Глаукоматтан сылтаан харах ньиэрбэтэ буортуйдаҕына уонна көрүүтэ олох сүттэҕинэ номнуо сатаан эмтэммэт. Ол гынан баран маннык түгэҥҥэ глаукоманы тохтотор эбэтэр бытаардар ньымалар бааллар. Эмтэнии киһи ис хараҕын баттааһынын томонноох гыныан эбэтэр ньиэрбэ алдьанарын тохтотуон сөп. Бу туһугар харахха хааппыла кутарга, ардыгар таблетка эмп иһэргэ, лазерынан уонна араас микрохирургическэй ньыманан эмтэниэххэ сөп.

# Глаукома
## Глаукома ыарыы төрүөтэ

Араас глаукома төрүттэн ордук ис хараҕын баттааһыныттан сылтаан маннык ыарыы кутталга угуллар, ол гынан баран, дьигинэ атын нэһилиэнньэ бөлөгөр 50% дьон маҥнайгы аһаҕас муннуктаах глаукомалаах дьон үрдүк ис харах батааһыннаах буолар эбит.

# Глаукома
## Глаукома ыарыы диагностиката

Үксүн глаукома баарын суоҕун көрүүтэ стандартнай харах көрүүтүн тургутунан оҥоһуллар. Тонометрия көмөтүнэн харах иһинээҕи баттааһынын, харах ньиэрбэтигэр алдьаныы баарын суоҕун, диискэ быыьыытын уларыйыытын, ону тэҥэ тас көрүҥүн уонна харах тымырдаах бүрүөтүн көрүллүөхтээх.

# Глаукома
## Туттуллубут литература

* глазные болезни для врачей общей практики. 2-е изд. - Астахов Ю. С., Ангелопуло Г.В., Джалиашвили О.А. - Санкт-Петербург, 2001
* , Ильина Е.М.
# Макс Вебер

Максимилиан Карл Эмиль Вебер (1864 сыл муус устар 21 – 1920 сыл от ыйын 14 June) ниэмэс политическай экономиһа уонна социолога, социология уонна государственнай управление аныгылыы төрүттээччилэриттэн биирдэстэринэн ааҕыллар. Берлин университетыгар карьерын саҕалаабыта, онтон Фрайбургтааҕы университекка, Гейдельберг университетыгар, Вена университетыгар уонна Мюнхен университетыгар үлэлээбитэ. Кини бэйэтин бириэмэтин немецкэй политикатыгар улахан сабыдыаллаах этэ, Версааллааҕы сөбүлэҥ Германияттан хамыыссыйатыгар сүбэһит этэ уонна Веймар Конституциятын бырайыагын оҥорбутунан биллэр.
Вебер социология салаатыгар үлэнэн биллэр. Кини саамай биллэр үлэтэ - "Протестант этиката уонна капитализм тыына" диэн ааттаах эссе буолар.
Карл Марксы кытта классовай структура - общество хайдах үлэлиирин көстүүтэ диэн санаатын кытта сөбүлэспэт этэ. Кини киһи аймах уопсай сыаннастара история тухары хайдах үлэлээн-хамсаан иһэллэрин улахан сабыдыаллаах диэн саныыра.
# Үүттээх тэллэй

Үүттээх тэллэй (лат. Lactarius vellereus, нууч. Груздь сухой, скрипица) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Хатыҥ эбэтэр хатыҥ булкаастаах ойуурдарга Саха Сиригэр барытыгар үүнэр.

# Үүттээх тэллэй
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 10-25 см. Бастаан хаптаҕай, көппөҕөр, ортотугар батары баттаммыттаах. Онтон боруонка курдук. Кураанах, үрүҥ, кэлин кыратык кытарар. Таҥалайдаах араҥата: Батсаан үрүҥ, онтон кытархай, нисходящие Этэ: Кытаанах гынан баран тостуркай. Убаҕаһа суох, үрүҥ, салгыҥҥа саһарар, амтана аһыы. Атаҕа: Кытаанах, үрүҥ, көҥдөй.

# Үүттээх тэллэй
## Туттуллуута

От ыйыттан балаҕан ыйыгар дылы хомуллар. Сылаастык тууһанар.
# Олимпия спордара

Олимпия спордара диэн аныгы Олимпия оонньууларын 28 сайыҥҥы уонна 7 кыhыҥҥы спорт көрүҥэ.

# Олимпия спордара
## Олимпия сайыҥҥы оонньуулара

* Бадминтон
* Баскетбол
* Бокс
* Тустуу:Греко-ром тустуута, Көҥүл тустуу
* Билисипиэдтээhин : BMX, Суолунан билисипиэдтээhин, Билисипиэд сыырсыы, Mountain bike
* Уу спорда: харбааhын, синхрон харбааhын, ууга ыстаныы, уу полота, уу хайыhардааhына
* Волейбол, кумах волейбола
* Хэндбол
* Гимнастика: артистик гимнастика, ритмик гимнастика, трамполиннааhын
* Эрдии
* Каноэ эрдиитэ
* Дьүдо
* Ат спорда
* Атлетика
* Остуол тенниhа
* Яхта спорда
* Аныгы пентатлон
* Ох саанан ытыы
* Ытыы спорда, стенд ытыы
* Теннис
* Триатлон
* Тэквондо
* Ыарахханы көтөҕүү
* Эскрима
* Футбол
* От хоккей

# Олимпия спордара
## Олимпия кыhыҥҥы оонньуулара

* Биатлон
* Бобслей, скелетон
* Түргэн хаҥкылааhын, артистик хаҥкылааhын, шорт трэк
* Көрлиҥ
* Хайыhардааhын, алп хайыhардааhын, хоту комбинация, хайыhар сыырсыыта, хайыhарынан ыстаныы, сноубордиҥ, фристайл
* Сыарҕалааhын
* Муус хоккей
# «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл

«1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл - Бэс ыйын 6 күнүгэр 1945 с. олохтоммута. Быһа барыллаан 16096750 киһи наҕараадаламмыта. Бу мэтээлинэн сэрии кэмигэр тыа хаһаайыстыбатын, билим, тиэхиньикэ, култуура, ускуустуба, идэлээх сойуустар, баартыйа, уопсастыбаннай тэрилтэ эйгэтигэр үлээбит туруу үлэһит дьон наҕараадаланаллара.
# Ахта

Ахта — киһи эбэтэр атын тыыннаах харамай атахтарын икки арда.
# 2016 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XXXI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 2016 сыллаахха Бразилия Рио де Жанейро куоратыгар буолбут Аан дойдутааҕы спортка уонна культураҕа күрэс. . 2016 сыллааҕы Паралимпия оонньуулара онно же буолаллар уонна тэрийээччилэрэ оннуктар эмиэ.

# 2016 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
## Күрэскэ кыттыбыт куораттар

2016 сыл сайыҥҥы Олимпия оонньуулара ханна буоларын быһаарыы процеһа 2007 сыл ыам ыйыгар саҕаламмыта. Хас куорат бэйэ туһунан сайаапканы 2007 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр диэри ыытыахтааҕа. Толору сайаапканы 2008 сыл тохсунньу 14 күнүгэр диэри ыытыахтааҕа. 2008 сыл бэс ыйыгар испиһэк кылгатыллыбыта, уонна 2009 сыл алтынньы 2 күнүгэр биллэриллибитэ.
Америкалар
* АХШ АХШ Чикаго, АХШ (Бастакы рауҥҥа тахсыбыта)
* Бразилия Бразилия Рио де Жанейро, Бразилия (талыллбыта)
Азия
* Япония Япония Токио, Дьоппуон (Иккис рауҥҥа тахсыбыта)
Европа
* Испания Испания Мадрид, Испания

# 2016 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
## Күрэскэ кыттыбыт куораттар
### Сайаапканы ыыппыт куораттар

2008 бэс ыйыгар бу куораттар испиэһэктэн таһаарыллыбыттара:
Азия
* Азербайджан Азербайджан Баку, Азербайджан
* Катар Катар Доха, Катар
Европа
* Чехия Чехия Прага, Чехия

# 2016 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
## Спорт көрүҥнэрэ

* Уу спорт көрүҥнэрэ
** Ууга ыстаныы
** Харбааһын
** Синхроннай сөтүө
** Уу полота
* Ох ытыы
* Халыып:GamesSport
* Бадминтон
* Баскетбол
* Бокс
* Каноэнан харбыы
** Slalom (4)
** Sprint (12)
* Бэпэсипиэт спорт көрүҥнэрэ
** BMX (2)
** Mountain biking (2)
** Road (4)
** Track (10)
* Ат спорт көрүҥнэрэ
** Dressage (2)
** Eventing (2)
** Jumping (2)
* Фехтование
* Окко хоккей
* Футбол
* Гольф
* Гимнастика
** Ар (14)
** Rhythmic (2)
** Trampoline (2)
* Гандбол
* Дзюдо
* Аныгы пятиборье
* Гребля
* Регби
* Парус спорта
* Ытыы
* Остуол тенниһа
* Теквондо
* Теннис
* Триатлон
* Воллейбол
** Воллейбол
** Пляж воллейбола
* Ыараханы көтөҕүү
* Тустуу
** Вольнай тустуу
** Греко-римскай
# Дуайт Эйзенхауер

Дуайт Эйзенхауэр (ааҥл. Dwight David "Ike" Eisenhower) (1890–1969), Америка судаарыстыбаннай уонна байыаннай диэйэтэлэ, аармыйа генерала, АХШ 34-с бэрэсидьиэнэ (1953–61).
# 1940 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

1940 сыллааҕы Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара Дьоппуон Саппоро куоратыгар буолуохтаах этилэр. Иккис аан дойду сэриититтэн сылтаан буолбатахтара.
# Тумус Мэхээлэ (Тумусов Михаил Сысоевич)

Тумусов Михаил Сысоевич эбэтэр Тумус Мэхээлэ — бөлөһүөк, ырыа суруйааччы. Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр сэбиэттии олорон «Чолбон» бөлөҕүн иннинэ тэриллэ сылдьыбыт «Кэнтик» бөлөҕү тэрийбит киһи.

# Тумус Мэхээлэ (Тумусов Михаил Сысоевич)
## Олоҕун олуктара

1953 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар Кэнтиккэ төрөөбүт.

# Тумус Мэхээлэ (Тумусов Михаил Сысоевич)
## Биллэр ырыалара

* «Ыллаан-туойан ааһыаҕыҥ»
* «Дьоллоох этим диэн баҕар»
* «Оҕо саас мичээрэ»
* «Оҕо санаам оонньуута»
* «Хаһан эрэ»
* «Санаатым мин бүгүн»
# Гайсин

Гайсин (укр. Гайсин) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 25 711 (2011).
# Л

Л - Саха алпабыытын буукубата. ‘’’дь’’’ уонна ‘’’ч’’’ дорҕооннор кэннилэриттэн сымнаан иһиллэр уратылаах
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я