yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Дьабыыл нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Нуораҕана.
Майаттан 76 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 773 киһи (2007 сыл).

# Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

Доллуттан 1770 сыллаахха арахсан туспа нэһилиэк буолбут.

# Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Откон аҕа ууһа, Баргыдай аҕа ууһа, Хоро аҕа ууһа, Дьара аҕа ууһа

# Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1887 сыл алтынньы 3 күнүгэр төрөөбүтэ Носов Михаил Михайлович (03.10.1887—1960) — Саха норуодунай худуоһунньуга, чинчийээччи-этнограф.
* 1898 сыллаахха төрөөбүтэ Алтан Сарын, Баишев Гавриил Васильевич (Алтан, Хахайдаах Хабырыылла) (1898—?) — саха суруйааччыта, саха тылыгар уларытыылары киллэрэргэ элбэхтик үлэлээбит XX үйэ саҕаланыытыгар биллибит общественнай диэйэтэл.
* 1925 сыл от ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ Баишева Февронья Алексеевна, РСФСР үтүөлээх, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа төрөөбүтэ.
* 1932 сыл ахсынньы 20 күнүгэр Борисов Николай Федорович (Николай Уус) төрөөбүт, суруйааччы, Российскай Федерация үтүөлээх юриһа.
* 1941 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр төрөөбүтэ Мыреева Анастасия Никитична — филология билимин доктора,
* 1948 сыл муус устар 15 күнүгэр Атласова Валентина Иннокентьевна төрөөбүтэ, саха культуратын тарҕатааччыта, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо. ¨Онтон кэлин быьаарбыта «…байыаннай коммунизм политикатын собулээминэ » , баар. 1922 с. амнистиялаан баран педтехникумна уорэммит, «Саха омук» уопсастыба5а техсекретаарынан улэлээбит. 1925-1928 сс. Ленинградка Илинни тыллар институуттарыгар уорэнэр. Бу сылларга «Ала Булкун» олонхону тылбаастыыр уонна Пекарскай тылдьытыгар улэтигэр комолоьор. 1928 сылтан Дьокуускайга улэлиир.
* Оло5ун олуктара ¨Сахалартан аан бастакынан терминология боппуруоьугар туруулаьан туран улэлээбит. Бу боппуруоска кини саха тылыгар тиэрмин тыл нуучча тылыттан буолбакка, бэйэбит сахабыт тылыттан киириэхтээх диэн санаалаах этэ. Кини термини уоскэтэр сурун бириинсиптэрэ: ¨1. Былыргы умнуллан хаалбыт тыллары соргутуу; ¨2. Сана тыллары уоскэтии; ¨3. Ол кыаллыбат буолла5ына уруулуу туур тылларыттан киллэриэххэ. ¨1925-1928сс. Ленинградка Илинни тыллар институттарыгар уорэммит. ¨1929 сыллаахха сэтинньигэ ороболууссуйэни утары 1927-1928 сылларга бастаанньалаабыт дьону кытта билсэр уонна кинилэргэ комолоьор этэ диэн хаайыллыбыт. ¨Хаайыллыан иннинэ, дойтутугар тахса сылдьан, оло5ун тухары муспут, суруйбут улэтин, биир о5ус тардар сыа5атын ханна эрэ кистээбит эрээри, ол кун бугуннэ диэри косто илик. ¨1930 сыллаахха муус устарга тройка суутунан 3 сылга болдьохтоон кулуус хаайыытыгар, ол кэнниттэн Саха Сириттэн тоьо кыалларынан ыраах, улэнэн конноруллэр лаа5ырга утаарыллыбыт. ¨Хаьан, ханна олбутэ чуолкай биллибэт. Кэлин Финляндия5а олорбут уьу диэн сурах-садык тар5ана сылдьыбыта биллэр. Ол гынан баран ону улахан саарбахтааьын эмиэ баар.

# Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
* ↑ Апросимов А.М., Попов Г. В. Саха улуустарын нэһилиэктэрин төрүччүтэ. — Дьокуускай: Бичик, 2015. — С. 13. — 64 с. — 6000 экз. — ISBN 978-5-7696-4551-8
# Кишинев

Кишинев (молд. Chişinău), Молдова киин уонна ордук улахан куората. Дойду тутаах индустрия, экономика уонна үөрэх киинэ. Олохтоохторун ахсаана 592,900, тула эргинниин 911,400 (2007).
# Хотугу полюс эргимтэтэ

Хотугу полюс эргимтэтэ — Сир каартатыгар көрдөрүллэр биэс сүрүн параллельлартан биирдэстэрэ.
Экватортан 66° 33′39″ (66.56083°) хоту диэкки баар. Полюс эртимтэттэн хоту сытар сир Арктика диэн ааттанар. Соҕуруу полушариеҕа маннык параллель соҕуруу полюс эргимтэтэ диэн ааттанар.
Хотугу полюс эргимтэтэ Полюс күнэ уонна Полюс түүнэ буолар сири чэрчилиир.
Бу эргимтэттэн хоту сытар ханнык баҕарар сиргэ күн сылга биирдэ, эбэтэр онтон да элбэх күн горизонт анныгар 24 чааһы быһа көстүбэт.
Бу түбэлтэ сылга биирдэ буолар ахсынньыга. Эбэтэр күн горизонт анныгар киирбэт бэс ыйыгар. Срҕуруу полюс эргимтэтиттэн соҕуруу сытар сирдэргэ эмиэ оннук.
Полюс эргимтэттэн хоту климат кытаанах буолан аҕыйах киһи олорор. Манна түөрт бөдөҥ куорат баар: Мурманскай (325 000 киһи), Норильскай (135 000 киһи), Воркута (85 000 киһи) (барыта Арассыыйа) уонна Тромсё (62 000 киһи) (Норвегия).
Саха сиригэр Анаабыр, Булуҥ, Усуйаана, Аллайыаха, Абый, Аллараа Халыма, Орто Халыма уонна Эбээн Бытантай улуустар полюс эргимтэттэн хоту сыталлар, онтон Өлөөн, Эдьигээн, Үөһээ Дьааҥы, Муома уонна Үөһээ Халыма улуустар территориялара сорҕото.

# Хотугу полюс эргимтэтэ
## Өссө маны көр

* Соҕуруу полюс эргимтэтэ
# Ханс Янсенн

Ханс Янсенн - Голландияттан сылдьар ачыкы маастара. Микроскобу айбыт киһиннэн ааҕаллар. Уонна кини аатынан Марс планетаҕа кратер Янсенн диэн баар.
# Эбии

Эбии — арифметическай дьайыы. Чыыьыланы чыыьыла5а эптэххэ тахсар суума.
# Бырама (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Бырама — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Холгума нэһилиэгин киинэ.

# Бырама (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Холгума нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Краснояров Клавдий Карпович

Краснояров Клавдий Карпович (12.06.1907, Исаковка д., Омскай уобалаһа — 24.09.1943, Большая Листвень д., Украина) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).

# Краснояров Клавдий Карпович
## Олоҕун олуктара

1907 сыллаахха ыам ыйын 30 (бэс ыйын 12) күнүгэр Исаковка дириэбинэҕэ (билиҥҥи Омскай уобалас, Горьковскай оройуон) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча.
Бастакы сүһүөх оскуоланы бүтэрбит, колхозка үлэлээбит.
1931 сылтан Дьокуускайга олорбут, ЛОРП тэрилтэтигэр үлэлээбит.
1943 сыл олунньутугар Дьокуускай военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт, ити сыл муус устарыттан Брянскай уонна Киин фроннарга сэриилэспит.
1943 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр 1181-с стрелковай полк ытааччыта, кыһыл армеец Клавдий Краснояров Большая Листвень дэриэбинэ (билиҥҥи Чернигов уобалаһа, Городнянскай оройуон, Великий Листвен дэриэбинэ) иһин кыргыһыыга, бойобуой ботуруоннара бүтэн, бэйэтинэн өстөөх дзотун ытар чуолҕанын саппыт.
Герой Клавдий Краснояров Городнянскай оройуон Великий Листвен дэриэбинэтин кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан Чернигов уобалаһын босхолооһуҥҥа хорсун уонна геройдуу быһыытын иһин кыһыл армеец Клавдий Карпович Краснояровка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.

# Краснояров Клавдий Карпович
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (15.01.1944)
* Ленин уордьана (15.01.1944)

# Краснояров Клавдий Карпович
## Аатын үйэтитии

* Герой аатынан Дьокуускайга уулусса ааттаммыт.
# Кыһыл көмүс миллиард

Кыһыл көмүс миллиард (Golden billion), аһары байбыт дойдулар дьонун сэргэтин уопсай аата, ити "Кыһыл көмүс миллиард" дьонноругар планета 71% ыраас преснай уута, 81,7% аан-дойду бензина, ниэбэ тиксэр уонна 97% аан-дойду харчыта тиксэр. Киннэргэ сир шаарын 89% комфорта тиксэр, киннэргэ аан-дойду 80-95% аһылыга тиксэр, киннэргэ 75% аан-дойду аутомобилэ баар. Киннэргэ 99% интернет сибээс, Киннэргэ аан-дойду 47-57% гааһа тиксэр. Уопсай процентнай холонуунан киннэр "Кыһыл көмүс миллиард" дьоно сир шаарын 97% комфортун ылаллар уонна 86% аан-дойду продовольственнай табаара тиксэр.

# Кыһыл көмүс миллиард
## Кыһыл көмүс миллиард дойдулара

Кыһыл көмүс миллиард уосыстыбата маннык дойдулары ылар, ити барыта баай тоттук олорор дойдулар, киннэри "дьоллоох дойдулага" киллэрэллэр:
* АХШ - 47% аан-дойу харчытын, 37% комфорта тиксэр
* Дьоппуон - 19% аан-дойду харчыта, 17% комфорта
* Канаада
* Голландия
* Германия
* Аустралия
* Швеция
* Норвегия
* Финляндия
* Дания
* Соҕуруу Кэриэйэ
* Бельгия
* Аустрия
* Испания
* Холбоһуктаах Хоруолук
* Люксембург
* Эстония - Илиҥҥи Эуропа дойдуларыгар соҕотох
* Португалия
* Андорра
* Монако
* Франция
* Италия
* Швейцария
* Исландия
* Лихтенштейн
* Саҥа Зеландия
* Науру
* Сингапур
* Ирландия
* Хоҥ Коҥ
Ити дойдулар барыта холбоон сир шаарын 91% комфортун уонна баайын тутан олороллор, олортон аҥардас АХШ - 41-45% ылар. Онон АХШ өссө 200 сыл устата бэйэтин хааччынар кыахтаах, ол иһин киниэхэ аан-дойду дьоно бары олохсуйа бара сатыыллар.

# Кыһыл көмүс миллиард
## Өссө маны көр

* Капитализм
* Социализм
* Кыһыл көмүс миллиард теорията
* Баай дойдулар
* Сайдыбыт дойдулар
* Дьадаҥы дойдулар
* Орто сайдыылаах дойдулар
* Арҕааҥҥы цивилизация
# «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл

«Кыһыл көмүс сулус» мэтээл - Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойугар бэриллэр «Кыһыл көмүс сулус» мэтээл.
ССРС саамай үрдүк наҕараадата (Высшая степень отличия). Мэтээли муус устар 16 күнүгэр 1934 с. олохтообуттара.
Бу мэтээли Аҕа дойду сэриитин кэмигэр уһулуччу үтүөнү оҥорбут киһиэхэ биэрэллэрэ. 1943-1991 сс. диэри бу мэтээлинэн 12772 киһи наҕараадапаммыта. Бу наҕараада биир эмэ түбэлтэҕэ эйэлээх кэмҥэ эмиэ бэриллиэн сөп.
# Тэтэрээт

Тэтэрээт (гир. τετράδιον - "илиис төрдүс чааhа", τέτρα - "түөрт") — бэчээтинэй эбэтэр суругунан иһитиннэрии илдьэ сылдьааччы, икки гына туппут илиистэртэн ортотунан сабынан эбэтэр оскуобаларынан туттарыллыбыт. Оннук же тэтэрээтинэн ааттаныахтарын сөп сурукка анаммыт, килиэйдэммит эбэтэр боробулуоха спиралынан туттараллыбыт туспа илиистэр.

# Тэтэрээт
## Остуоруйата

VII үйэттэн саҕалаан биһи үйэбит иннинэ, арааhынай илдьэ сылдьааччылары уларытан (сибиниэс илиистэри, хаптаҕай уҥуох уонна и. к.), дьобуруопа дьоно (гректэр, ириимлэннэр) иһитиннэриини суруйаллар (тиэкис, уруhуйдар) мас дуоскаларга, буосканнан сабыллыбыттарга сытыы палканнан (стилос). Суруллубут, стилос кэннитинэн чэпчэкитик сотуллар этэ. Түөртүү устууканнан туттарыллар этилэр. Холобур, былыргы "үөрэнээччи тэтэрээтигэр" учуутал кытаанах илиитинэн суруллубута: "уол оҕо, кыһамньылаах буол, кырбаммат туhугар". Ону үөрэнээччи дириҥ санааны кыhамньыылаахтык түөртэ суруйбут.
1920 сыллаахтарга Е. Фортунатова уонна Л. Шлегер супрематическай обулуоскалаах тэтэрээттэрэ тахсыбыттара. Билиҥҥи бириэмэҕэ библиографическай эриэккэс буолан тураллар.

# Тэтэрээт
## Сурукка аналлаах тэтэрээт

Сурукка аналлаах тэтэрээт илиистэрэ, быраабыланнан, килиэккэҕэ эбэтэр линейкаҕа бэлиэтэммит, полялаах уонна полята да суох. Саамай элбэхтэ студеннар уонна үөрэнээччилэр тутталлар. Стандартнай илиис ахсаана: 12, 18, 24, 36, 46, 48, 60, 80, 96. Элбэх илиистээх тэтэрээти (холобура 48) уопсай тэтэрээт диэн ааттыыллар. Блокноттар кээмэйдэрэ-А4, А5, А6, А7. Обложка, блок уонна подложка (задник) үгүстүк баар. Үксүгэр кумааҕы (250-300 г/м2) дэхси эбэтэр ньуурдаах, ол гынан баран дизайнер кумааҕыта уонна илии декорациятын туттуллуон сөп.

# Тэтэрээт
## Бэчээттэммит тэтэрээттэр

Полиграфияҕа туттуллар тэтэрээттэр, арааhынайдык сфальцовкалыахтарын сөп уонна арааhынай ахсааннаах илиистээх буолахтарын сөп, кынан баран быдан элбэхтэ оҥороллор 16 илиистээх уонна 32 илиистээх тэтэрээттэри перпендикулярной фальцовка ньыматынан. Сороҕор бутэhиги ылаллар, бэйэ-бэйэлэригэр уура-уура ики 16 илиистээх тэтэрээттэри. Ити "паразитнай" мыччыстыы тэтээрэт корешогар буолбатын курдук, төрдүс фальц оҥоруутугар. Атын ньыманнан биллэр перфорация бутэhик иннинээҕи (3) фальцы. Тэтэрээккэ баар илиистэри тигэллэр. Хас да илиис кинигэ булуогун оҥороллор.

# Тэтэрээт
## Өссө маны көр

* Кумааҕы
* ↑ Блокнот характеристиката.
# Сколл Пуондата

Сколл Пуондата (ааҥл. Skoll Foundation) — түмэт урбааныгар (сайдан иһэр дойдуларга доруобуйа харыстабылыгар уонна үөрэҕириигэ көмө) идэтийэр АХШга бэлиэтэммит Аан Дойдутааҕы эргиэнэ суох пуонда..
Пуонда киинэ Пало-Альто куоракка (Калифорния, АХШ) баар.
«Сколл Пуондата» 1998 сыллаахха тэриллибит. Дьеффри Сколл eBayтан баран, хампаанньа бэйэтин аҥарын 2 млрд долларга атыылаан баран бу харчыны пуондаҕа биэрэн пуонда салайааччыта буолар.
2000—2010 сылларга «Сколл Пуондата» түмэт урбаанын өйүүр Аан Дойдуга саамай улахан тэрилтэ буолар .
«„Сколл Пуондатын“ ситимигэр» киирэллэр:
* Оксфорд университетын Лондоннааҕы бизнес-оскуола иһинэн баар Skoll Centre for Social Enterpreneurship;
* Skoll World Forum on Social Enterpreneurship;
* Social Edge диэн онлайн форум-община;
* Skoll Awards for Social Enterpreneurship диэн саҥа көрүүлээх түмэт урбаанньыттарын өйүүр программа.
«Сколл Пуондатын» соруктарын ахсааннарыгар киирэллэр: айылҕаны харыстабыл, доруобуйаны харыстабыл, эйэни, тулуйумтуо буолууну уонна киһи көҥүлүн өйөбүл. 2014 сыллаахха Пуонда айылҕа уларыйыытыгар, ядернай сэрии сэбэ тарҕаныытыгар, ыарыыларга, Араб дойдуларыгар сэриилэргэ уонна уу аччыырыгар болҕомтотун уурбута.
«Сколл Пуондата» граннар программаларынан хас биирдии бырайыакка үс сылга 1 млн долларга тиийэ харчынын биэрэр.
«Сколл Пуондата» дьадаҥы дойдуларга кинигэ дьиэлэрин уонна оскуолалары тутар Room to Read диэн Дьон Вууд (ааҥл. John Wood) тэрилтэтин өйөөбүт. Холобур, пуонда көмөтүнэн Room To Read 2010 сыллаахха 10 000с кинигэ дьиэтин арыйбыт, 1000с оскуоланы туппут уонна Girls>>Education диэн программатынан 10 000с кыыска көмө оҥорбут.
# Куртах(желудок,латн. gaster)

Куолай уонна синньигэс оһоҕос икки ардыгар баар,аһы буһарар көндөй,былчыҥ орган буолар.
куртах кураанах сабардама 0,5 лиитирэ буолар.Онтон ууннаҕына -3-4 лиитирэҕэ дылы тиийиэн сөп.Уһуна-18-20см,ууннаҕына- 24-26 см дылы.

# Куртах(желудок,латн. gaster)
## Куртах тутулуга:

* инники стенката
* кэнники стенката
* кыра эргиир,
* лахан эргиир

# Куртах(желудок,латн. gaster)
## Куртах тутулуга:
### Куртах түөрт отделлаах:

* кардиальнай
* куртах түгэҕэ
* куртах этэ-сиинэ
* пилорическай

# Куртах(желудок,латн. gaster)
## Куртах тутулуга:
### Куртах стенката 4 араас бүрүөһүттэн турар:

* Ис бүрүөһүн
* Ис аннытааҕы бүрүөһүн
* Быччыҥ бүрүөһүн
* Тас бүрүөһүн

# Куртах(желудок,латн. gaster)
## Куртах тутулуга:
### Куртах былчархайдара: Киһи куртаҕар 15 мөлүйүөн кэринэ былчархай баар,биэс сүрүн көрүн баар:

* Боростуой
* урба курдук
* Салаалаах
* Салаата суох
* Пилорическай

# Куртах(желудок,латн. gaster)
## Куртах аһы буһарар сүрүн оруола:.

* Аһы биир сиргэ мунньан илдьиритэр уонна салгыы атаарыы.
* . Аһы куртах согун көмөтүнэн буһарыы. Күҥҥэ 1-2,5 л. сок оҥоһуллар(аһы буһарар сүмэһин-песин,химозин,липаза уонна солянай кислота)
* Кыһыл хаан эттигин аҕыйатарга утарар сүмэһин таһаарааһына.(фактор Касла диэн)В12 битэмиини иҥэрии.
* Ууну,тууһу уонна саахары оборуу.
* Экскретознай.
* Аһы буһарар сүмэһин таһаарыы.(Ол эбэтэр гормоннары таһаарыы-Гастрин,мотилин,соматостин,гистамин,серотин уо.д.а)
* Сүһүрүүттэн харыстааһын.Үгүс бактерияны солянай кислотанан өлөрүү.

# Куртах(желудок,латн. gaster)
## Куртах сүрүн ыарыылара:

* Куртах ис бүрүөһүн тымныйыыта.
* Куртах тас бааһа.
* Куртах дириҥ бааһа.

# Куртах(желудок,латн. gaster)
## Куртах ыалдьыбатын гына:

* Аһы үчүгэйдик ыстыахтааххын
* Аһары арыыта суох,ыарахан буолбатах аһы сиэхтээххин
* Наһаа элбэх аһы сиэбэххин
* Бириэмэтигэр сылаас ас сиэхтээххин.

# Куртах(желудок,латн. gaster)
## Сигэлэр:

Слепцов Ю.Д - Мэнэ-Ханалас районнаа5ы балыыhaтын эндоскопист бырааhа.

# Куртах(желудок,латн. gaster)
## Өссө маны көр

* Хотуо
# Ахсынньы 30

Ахсынньы 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 364-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 365-c күнэ). Сыл бүтүө 1 күн баар.

# Ахсынньы 30
## Бэлиэ күннэр

* Мадагаскар Мадагаскар — Өрөспүүбүлүкэ күнэ.
* Словакия Словакия — Словакия тутулуга суох буолуутун күнэ День провозглашения Словакии независимым духовным краем
* Пилипиин Пилипиин — Ризаль күнэ. Бу күн 1896 сыллаахха Хосе Ризаль диэн Пилипиин суруйааччытын уонна офтальмолог бырааһын Испания былаастара өлөрбүттэр. Бу киһи тутулуга суох буолуу иһин өрө турууга быһаччы кыттыбатаҕа эрээри, айымньылара уонна реформаҕа ыҥырыылара өрөбөлүүссүйэни күөдьүппүттэрэ
* АХШ АХШ — Кванза бэһис күнэ
* Арҕаа христианство — Ороһооспо алтыс күнэ

# Ахсынньы 30
## Түбэлтэлэр

* 534 — Византия импиэрийэтигэр Юстиниан кодексатын иккис уонна бүтэһик таһаарыыта үлэҕэ киирбит.
* 1066 — Гранаадаҕа олохтоох мусульмааннар дыбарыаска киирэн дьэбириэй төрүттээх Иосиф ибн Нагрел хоруолу өлөрбүттэр, бу кэнниттэн куорат дьэбириэйдэрин улахан аҥаардарын өлөртөөбүттэр.
* 1419 — Үйэлээх сэрии: Ла-Рошель кыргыһыыта.
* 1806 — Туурсуйа Арассыыйаҕа сэриини биллэрбит. Арассыыйа сэриилэрэ Баку куораты ылбыттар.
* 1916 — Нуучча ыраахтааҕытын сүбэһитин Григорий Распутины кинээс Феликс Юсупов салалталаах бөлөх өлөрбүт. Өлүгүн үс хонон баран Москуба өрүскэ ойбонтон булбуттара.
* 1918 — Саха сиригэр Уобаластааҕы Земство сир реформатын саҕалаабыт. Сири кылааһынан бас билии оннугар, тыа сирин биирдии үлэһит киһитигэр сир паайынан түҥэтиллибит.
* 1922 — ССРС диэн биир судаарыстыба үөскээбит. РСФСР, Украина ССР, Белорусия ССР уонна Закавказье СФСР киирбиттэр, киин куоратынан Москуба буолбут, бу түөрт өрөспүүбүлүкэ хаһан баҕарар сойуустан тахсар бырааптаахтара.
* 1922 — Верхоянскай (Үөһээ Дьааҥы)куоратын үрүҥнэр төгүрүйбүттэр. Осада кэлэр сыл бэс ыйын ортотугар диэри салҕаммыт.
* 1930 — Анаабыр оройуона олохтоммут.
* 1992 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев Музыка үрдүкү оскуолатын арыйар туһунан ыйаах таһаарбыт.
* 1997 — Дьокуускайга Саха Виктория араадьыйа үлэтин саҕалаабыт.
* 2006 — Ираак урукку бэрэсидьиэнэ Саддам Хусейн өлөрүллүбүт.

# Ахсынньы 30
## Төрөөбүттэр

* 1865 — Редьярд Киплинг (1936 өлб.), суруйааччы, бэйиэт. "Маугли" ааптара.
* 1905 — Даниил Хармс, бэйиэт, суруйааччы уонна драматург (1942 өлб.).
* 1906 — саҥа истиилинэн ахсынньы 30 күнүгэр Житомирга Сергей Королёв — халлаан куйаарыгар тахсыбыт бастакы аракыаталар сүрүн конустурууктардара.
* 1959 — Чурапчыга Арассыыйа үтүөлээх худуоһунньуга, муосчут Егор Саввин төрөөбүт.

# Ахсынньы 30
## Өлбүттэр

* 1965 — Спиридон Петров (1894 с. Марха улууһугар төр.), олоҥхоһут.
* 2002 — Юрий Уржумцев (1929 төр.), Арассыыйа НА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, 1997—2002 сылларга Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумун бэрэстээтэлэ.
* ↑ 30 декабря – День Республики Мадагаскар(нууч.)(суох сигэ — история). Тургутулунна 6 Балаҕан ыйын 2010. Төрүт сириттэн архыыптанна 18 Олунньу 2011.
# Чувашия

Чувашия Өрөспүүбүлүкэтэ :
| Чувашия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа Чувашия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга ||
| Киин куората | Чебоксаар |
| Иэнэ | 18 343 км² |
| Дьонун ахсаана | 1 251 619 киhи (2010) |
| Федеральнай уокуруга | Волгатааҕы |
| Экономическай оройуона | Волга-Вятка |
| Ил тыла | Чуваш тыла, Нуучча тыла |
| Президент | Олег Николаев |
| Председатель Государственного Совета | Олег Попов |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+1 |
Чувашия Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Судаарыстыбаннай тыллара - нуучча уонна чуваш тыллара. Киин куората - Чебоксаар.

# Чувашия
## Географията

Чуваш Өрөспүүбүлүкэтэ Илин-Европа намталын илин өттүгэр, үксэ Волга уҥа кытылыгар, Сура уонна Свияга салааларын ыккардыгар сытар. Территорията — 18,3 тыһ. кв. км.
Арҕаа Нижнэй Новгород уобалаһын, хоту Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтин, илин Татарстаанныын уонна Мордовиялыын, соҕуруу Ульяновскай уобаластыын быысаһар.

# Чувашия
## Географията
### Килиимэтэ

Чувашия сымнаһыар континент килиимэттээх, ойуурдаах куйаар уонна ойуур айылҕа зоналарыгар киирэр. Орто элбэх сыллааҕы салгынын температуурата тохсунньуга -13°С буолар; от ыйыгар +19°С. Сөҥүү сыллааҕы орто таһыма — 530—570 мм.

# Чувашия
## Устуоруйата

1925 — Чуваш автономиялаах уобалаһа өрөспүүбүлүкэ статуһун ылбыт - Чуваш АССР үөскээбит. Чувашияны өрөспүүбүлүкэ гыналларыгар хас да барылы сыымайдаабыттара биллэр. Ол курдук ол саҕана Симбирскай билигин Ульяновскай куоракка кииннээн саҥа өрөспүүбүлүкэ оҥорор былаан баара. Ол эрээри, чувааштар бэйэлэрин этиилэрин улахаҥҥа уурбатахтара, чувааштар түөлбэлээн олорор кыра сирдэрин Казаан күбүөрүнэтиттэн эбэн биэрбиттэрэ эрээри, сорох сирдэрин төттөрүтүн атын күбүөрүнэлэргэ быһан биэрбиттэрэ, оттон Симбирскэй тула сир билигин Ульяновскай уобалас буолан сытар.

# Чувашия
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга1 243 431 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 67.79 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 59.81% (2013).

# Чувашия
## Нэһилиэнньэтэ
### Национальнай састааба

2002 сыллаах биэрэпис түмүгүнэн республика территориятыгар 106 национальность баар эбит, онтон чуваштар үс гыммыт иккитин, онтон нууччалар чиэппэртэн элбэх элбэх эбит:
2002 сыллаах биэрэпис түмүгүнэн атын национальностары эптэххэ маннык буолар эбит:
| Национальность | Ахсаана | Барыһыана |
| Чувааштар | 889 268 | 67,69 % |
| Нууччалар | 348 543 | 26,53 % |
| Татаардар | 36 401 | 2,77 % |
| Мордвалар | 16 383 | 1,25 % |
| Украинецтар | 6 422 | 0,49 % |
| Марийдар | 3 600 | 0,27 % |
| Белорустар | 1 881 | 0,14 % |
| Эрмээннэр | 1 261 | 0,14 % |
| Азербайдьаннар | 857 | 0,07 % |
| Цыганнар | 751 | 0,06 % |
| Ниэмэстэр | 520 | 0,05 % |
# Култуура

Култуура (лат. cultura) — киhи гыныыларын уонна үлэлэрин түмүгэ. Бу тылынан дьон-аймах сиэрин-туомун, оҥорбут малларын, билиитин-көрүүтүн, сатабылын, үгэстэрин, традицияларын ааттыыллар. Култуура история кэмнэринэн, омуктарынан уонна үлэ эйгэтинэн арахсар.
# Жан-Клод Юнкер

Жан-Клод Юнкер (Jean-Claude Juncker, төр. 1954 Ахсынньы 9) — Лүксембург политига, премьер миниистирэ (1995 тохсунньу 20 ыла). Христиан-социалист дьон партиятын басхана. Урут үп миниистирэ.
Эуро олохтооһунун көҕүлээччитэ.
# Роснефть

Роснефть диэн ниэп-гаас хампаанната, улахан чааһын Арассыйа правительствота бас билэр. Төбө офиһа Москваҕа баар, 2013 сыллаахха Юкос хампаанньа активтарын атыыласпытын кэннэ аан дойду ордук элбэх ниэби хостуур хампаанньа буолбута. 2016 сыллааххха аан дойду хампаанньаларыттан 64.75 млрд дуолларга атыыга батаран 51 миэстэни ылара.

# Роснефть
## Роснефть Саха сиригэр

Саха сиригэр Роснефть саҥа ниэп уонна гаас баар буолуон сирдэрин чинчийиилэри ыытар, Таас Үрэх Орто Буотуба ниэп уонна гаас сиртэн хостуур ниэп уонна гаас бородуукталарын батарарынан дьарыктанар.
# General Mills

General Mills — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн атомнай бомба оҥорооччу, ону таһынан үрүҥ астары оҥорооччу (йогурт, суорат).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Бизнес эйгэтин Америка байыаннай салаатын салайар былааһа үбүлүүр уонна Мицуи бизнес мафията - Mitsui Group.
# Дьаҕа

Дьаҕа — 1 м кэриҥэ үрдүктээх көҥдөй лэкэчэк курдук саха музыкальнай үнүстүрүмүөнэ. Түөрт-биэс сиринэн эргиччи мас илбиргэстэрдээх-салбырҕастрадаах, олору эҥин араастык сахсаҥнатан тардырҕас муусука дорҕоонун таһаарыллар.