yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1827 сыл
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 8 (урукку ааҕыынан тохсунньу 27) — Саха уобалаһын начаалынньыга Николай Мягков салалтатынан «Туора урдустары салайыы устаабыгар» уонна 1824 сыллаахха Саха сирин дьокутааттара оҥорбут матырыйаалларыгар олоҕуран «Правила для единообразного учреждения порядка по управлению родовых и инородных управ Якутского округа» диэн докумуон тахсыбыт. Бу күн Саха сирин Истиэпэннээх дуумата — бастакы түмэнэ — тэриллибит күнүнэн ааҕыллар. Бу кэнниттэн олунньуга-кулун тутарга Дуумаҕа быыбар буолбута. Онтон кулун тутар 23 күнүгэр (уруккуннан 11) Дуума үлэтин саҕалаабыта.
* Олунньуга уонна кулун тутар саҕаланыытын усталарыгар Истиэпэннээх Дуума сэтээтэллэрин уонна уустар сүрүн баһылыктарын (нууч. главный родоначальник) талыы буолбут. Саха уустарын сүрүн баһылыгынан Бороҕон кулубата Иван Мигалкин талыллыбыт.

# 1827 сыл
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 23 (урукку ааҕыынан кулун тутар 11) — саха салайааччыларын кытта тапсан ыкса үлэлээбит Саха уобалаһын начаалынньыгын Николай Мягков көҕүлээһининэн Саха Степной думата баар буолбут. Бу тыл "степь" диэнтэн буолбакка, "степень" диэн тылтан тахсар, оччотооҕу таба суруйуу быраабылатынан.

# 1827 сыл
## Туох буолбута
### Күнэ-дьыла чопчуланыахтаах

* Саха уобалаһын начаалынньыга Өлүөхүмэ уонна Бүлүү уокуруктарын ревизиялаабыт (бу туһунан 1828 сыллаахха ыраахтааҕыга араапар суруйбута С-Пб РГИА харалла сытар). Сахаларга сир тиийбэтэ, Бүлүү уокуругун сахаларыттан Иркутскай-Дьокуускай тыраагын өрөмүөнүгэр харчы ылаллара (кинилэртэн 800 биэрэстэ тэйиччи сытар суол дэммит), Сунтаар сыаркабын аҕабыыта ордук-хос харчы ирдиирэ, сыаркаптар сири былдьыыллара уонна Истиэпэнээх дуума повереннайдарын олохсуйарга сөптөөх сир көрдөтө ыытыы туһунан суруллубут.

# 1827 сыл
## Төрөөбүттэр

* Бэс ыйын 24 — Дмитриан Попов (29.04.1896 өлб.), Саха сиригэр үлэлээбит аҕабыыт, тылбаасчыт, учуутал. Кини дьонуттан хаалбыт уонна биэс уонча сыл бэйэтэ суруйбут саха тылын быһаарыылаах тылдьытын Пекарскайга биэрбитэ.

# 1827 сыл
## Өлбүттэр

* ↑ О.Г. Сидоров От Алексея Кулаковского до Николая Лугинова. Штрихи к истории якутской культуры. — Якутск: Бичик, 2011. — С. 45. — 200 с. — 1300 экз. — ISBN 978-5-7696-3795-7
* ↑ Ф.1399. оп. 1. Д. 60. Л. 1
# "Ытык аҕа" Бэлиэ

Аҕалар күннэрин кэрэһилээн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенын 2002 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи 30—ВП №-дээх Дьаһалынан «Ытык аҕа» Бэлиэ олохтоммута.
Бу ытык Бэлиэ олохтонуута кэнчээри ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ аҕа оруолун үрдэтэр соруктаах. «Ытык аҕа» Бэлиэ элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн аҕалара ситиһиилэрин туоһулуур уопсастыба махтала буолар.
Бу Бэлиэнэн хас сыл аайы, муус устарга, үс элбэх оҕолоох аҕалар кэнчээри ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ ситиһиилэрин, республика олоҕор сүҥкэн, көхтөөх кыттыыларын, тус бэйэлэрин чөл олохтоох холобурдарын иһин наҕараадаланаллар. Наҕараадаламмыттарга тустаах диплом уонна «Ытык аҕа» Бэлиэ туттарыллар.

# "Ытык аҕа" Бэлиэ
## «Ытык аҕа» Бэлиэнэн наҕараадаламмыттар
#### 2008 сыл

* Иванов Николай — Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанын кавалера, Өлүөхүмэ улууһун ытык киһитэ, 10 оҕо аҕата, Улахан-Муҥку олохтооҕо.
* Крылыков Михаил — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, Мирнэй улууһун Сүлдьүкээр оскуолатын директора, 4 оҕо аҕата.
* Тарабукин Петр — суоппар, 13 оҕолоох дьиэ кэргэнинэн олорор оҕо дьиэтин аҕа баһылыга (Дьокуускай).

# "Ытык аҕа" Бэлиэ
## «Ытык аҕа» Бэлиэнэн наҕараадаламмыттар
#### 2013 сыл

* Аргунов Николай Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, олохтоох салалта сулууспатын бэтэрээнэ, элбэх оҕолоох аҕа (Кэбээйи улууһа);
* Назаров Николай Семенович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, тыа хаһайыстыбатыгар оҥорон таһаарыы бэтэрээнэ, элбэх оҕолоох аҕа (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа);
* Туприн Григорий Константинович — үлэ бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, элбэх оҕолоох аҕа (Анаабыр улууһа).

# "Ытык аҕа" Бэлиэ
## «Ытык аҕа» Бэлиэнэн наҕараадаламмыттар
#### 2014 сыл

* Белолюбскай Прокопий Прокопьевич — спорт бэтэрээнэ (Уус-Алдан улууһа);
* Корякин Тимофей Иванович — тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ (Булуҥ улууһа);
* Олесов Владимир Яковлевич — тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ (Хаҥалас улууһа).
# Сүүрбэ биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэ биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Монреаль куоракка (Канада)1976 сыллаахха от ыйын 17 күнүттэн атырдьах ыйын 1 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 92 дойдуттан 6028 эбит. Барыта 198 кэмпилиэк мэтээл 21 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Телескоп (сулустар бөлөхтөрө)

Телескоп (лат. Telescopium, Tel) — соҕуруу халлаан сулустарын өлбөөркөй бөлөҕө. Халлааҥҥа 251,5 квадрат кыраадыс иэннээх, 50 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +33° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.

# Телескоп (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1756 сыллаахха киллэрбитэ, латыынныы аат 1763 сыллаахха иҥэриллибитэ. Лакайль үнстүрүмүөн аатынан ааттаабыт.
# Микроскоп

Микроскоп — оптическай прибор, киһи хараҕар кѳстүбэт этик тутулун улаатыннаран кѳрѳргѳ, үѳрэтэргэ аналлаах. 1500–2000 тѳгүлгэ тиийэ улаатыннарар кыахтаах микроскоптар бааллар, отнон электроннай микроскоптар кыахтара ѳссѳ улахан.
Микроскобу практикаҕа туттуу ньымалара уонна технологиялара холбуу ылыллыбыта микроскопия диэн буолар.

# Микроскоп
## Оҥоһуллуутун остуоруйата

Бастакы оҥоһуллубут микроскоптар оптическай этилэрэ. Кинилэри аан маҥнай айбыт киһини ыйар уонна ааттыыр олус ыарахан. Ол курдук голландияттан сылдьар ачыкы маастарын Ханс Янсены уонна кини уолун бастакы микроскобу 1590-с айбыттар диэн сорох чинчийээчилэр ааҕаллар. Онтон сорохтор Иоанн Липперсгей диэки туруналлар, кини бастакы телескоп айааччыта буолар. Сотору кэминэн, 1624 сыллаахха Галилео Галилей бэйэтин араарыллар микроскобун кѳрдѳрѳр, инники аата «оккиолино» диэн. Сыл ааһан баран кини академиятааҕы табаарыһа Джованни Фабер саҥа оҥоһукка термин толкуйдаан биэрэр - микроскоп.

# Микроскоп
## Оҥоһуута

Микроскоп икки чаастан турар: механическай уонна оптическай.
* Механическай чааһа: олох, эттик остуола уонна биинтэ.
* Оптическай чааһа: окуляр, объектив, конденсор уонна сырдатар сиэркилэ.

# Микроскоп
## Араастара

| Оптическай микроскоптар | Инники полялаах микроскоп Конфокальнай микроскоп Икки фотоннаах лазернай микроскоп |
| Электронай микроскоптар | Сырдатар электроннай микроскоп Растровай электроннай микроскоп |
| Зондунан сканируйдуур микроскоптар | Атомнай күүһү туһанан сканируйдуур микроскоп Туннельнайдык сканируйдуур микроскоп |
| Рентгеновскай микроскоптар | |

# Микроскоп
## Араастара
### Оптическай микроскоптар

Киһи хараҕа айылҕа оптическай системата буолар. Оптическай микроскоптар 2000 тѳгүл улаатыннарар күүстээхтэр. Кинилэр тимир олохтооһуннаах остуолга сыһыарыллан сылдьар объекивтан уонна окуляртан тураллар. Билиҥҥи микроскоптарга куруутун сырдатар, резкаһы уонна конденсатор миэстэтин уларытар биинтэлэр баар буолаллар.

# Микроскоп
## Араастара
### Электроннай микроскоптар

Электрон сүүмэҕэ микроскопияҕа туттуллар. Электрон зарядтаах частица, ол иһин кинилэри электромагнитнай линзаларынан фокустуур чэпчэки. Электроннай микроскоп улаатыннарар күүһэ оптическайтан 1000–10000 тѳгүл улахан.

# Микроскоп
## Араастара
### Электроннай микроскоптар
#### Зондунан сканирируйдуур микроскоптар

Бу маннык микроскоптар эттик ньуурун зонд кѳмѳтүнэн сканердыыллар. Зондунан сканируйдуур микроскоптар саҥа туттуллууга киирэн эрэллэр. Кинилэр чугаһатар күүстэрэ электроннай микроскоптарга тэҥнээхтэр, онтон сорох кээмэйдэринэн ситэллэр.

# Микроскоп
## Араастара
### Рентгеновскай микроскоптар

Рентгеновскай микроскоптар олус кыра эттиктэри кѳрѳргѳ аналлаахтар.
# 1618

1618 сыл.

# 1618
## Туох буолбута

* Муус устар 14 — Сибииргэ Томь өрүс кытылыгар казаактар этэрээттэрэ түспүт уонна Кузнецкай остуруогу (билигин Новокузнецкай куорат) тутан саҕалаабыттар.
* Ахсынньы 11 — Речь Посполита уонна Нуучча саарыстыбатын ыккардыларыгар Деулиннааҕы эйэлэһии буолбут, Нуучча-поляк сэриитэ түмүктэммит.
# 1389

1389 сыл.

# 1389
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 19 — Дмитрий Донской (1350 төр.), Москуба кинээһэ (1359 сылтан), Владимир улуу кинээһэ (1363 сылтан).
# LG Group

LG Group диэн Соҕуруу Кэриэйэ үһүс улахан конгломерата. Электрониканы, мобил телефоннары уонна нефтехимикаттары оҥорор. Конгломеракка киирэллэр LG Electronics, LG Telecom, Zenith Electronics, LG Chem уо.д.а. 80 тахса дойдуларга үлэлиир.
# Кот д'Ивуар

Кот д'Ивуар (фр. Côte d'Ivoire) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр дойдулара: Либериялыын уонна Гвинеялыын арҕаа, Малилыын уонна Буркина Фасолыын хоту, Ганалыын илин. Гвинея хомотун уонна Атлантик океан кытылларыгар турар. Иэнэ 322,462 км2, олохтоохторун ахсаана 18 мөлүйүөн 373 060 киһи (2008).
Кот д'Ивуар ил тэриллиитинэн күүстээх Президент салалталаах республика. Киин куората Ямуссукро. Дойду 19 региоҥҥа уонна 58 департамеҥҥа арахсар. Кот д'Ивуар экономиката сүрүннээн тыа хаһаайыстыбатыгар олоҕурар.
# Jean-Paul Belmondo

Jean-Paul Belmondo (* 1933 – † 2021)
# Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ

Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ диэн Арассыыйаҕа Владимир Ильич Ленин уонна Лев Троцкай салайыылаах Большевиктар өрөбөлүүссүйэтин ааттыыллар. Быстах парабыытылстыбаны түҥнэһиллибиттэрэ. Өрөбөлүүссүйэ 1917 сыл сэтинньи 7 күнүгэр (Юлиан халандаарынан алтынньы 25 күнүгэр) саҕаламмыта.
Дьиҥэр, улахан утарсыыны көрсүбэтэҕэ. Өрө туруу эрдэттэн быланнанммыта уонна алтынньы 25 күнүгэр саҕаламмыт II Сэбиэттэр съезтарыгар бэлэмнэммитэ. Өрөбөлүүссүйэ биир күн иһигэр 18 киһи хаайылламмыта уонна икки киһи өлбүтэ. Большевиктар телеграфы, төлөпүөн пууннарын, тимир суол станциятын уонна хаһыаттары ылбыттара.
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ атын дойдуларга атын өрөбөлүүссүйэлэри ыытарга холобур буолбута, ол курдук Венгрияҕа, 1918–1919 сыллаах Германияҕа уонна 1925–27 сылларга Кытайга.
# 1873 сыл

1873 сыл.

# 1873 сыл
## Туох буолбута

* Кулун тутар 22 — Испания дойдутун мунньаҕа Пуэрто-Рикоҕа кулуттааһыны суох гыммыт.
* Ыам ыйын 20 — Ливай Страусс (Levi Strauss) уонна Джэйкоб Дэвис (Jacob Davis) сиэбигэр алтан сөкүлүөпкэлээх күөх ыстааҥҥа АХШ патенын ылбыттар. Бу түгэн джинсы төрөөбүт күнүн быһыытынан биллэр.
* Бэс ыйын 5 — Илин Африкаҕа Улуу Британия күһэйиитинэн Занзибар султаана улахан кулут ырыынагын саппыт.
* Бэс ыйын 18 — суфражистка (фр. suffrage — талар быраап) Сьюзен Энтони АХШ бэрэсидьиэнин быыбарыгар кытта сатаабытын иһин 100 дуолларга ыстырааптаммыт. Өчөһөн ыстыраабын төлөөбөтөх. Дьахталлар быыбарга кытталлара аан дойду үрдүнэн бобуулаах этэ, холобур, Арассыыйаҕа бу быраабы аан бастаан Финляндия Улуу княжествотын үөрэхтээх дьахталлара 1906 сыллаахха ылбыттара (оттон импиэрийэ атын сирдэригэр — 1917 сыл муус устар 15 күнүгэр).

# 1873 сыл
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 1 — Афанасий Рязанскай — Амма улууһун бастакы кулубата.
* Тохсунньу 15 — Иван Бабушкин — нуучча идэтийбит өрөбөлүссүйүнүөрэ, Саха сиригэр Дьааҥыга көскө ыытыллыбыта. 1973 сыллаахха Дьокуускайга Иван Бабушкин аатынан уулусса ааттаммыта.
* От ыйын 1 — Илья Башарин (1928 өлб.) — суруксут, нэһилиэк кинээһэ. Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар» диэн улахан үлэтигэр сирэй аадырыстаабыт биэс киһититтэн биирдэстэрэ буолар..
* От ыйын 11 күнүгэр (урукку ааҕыыннан бэс ыйын 29 күнүгэр) Дьокуускайга нуучча хаһаагын дьиэ кэргэнигэр Пётр Староватов төрөөбүт. Бу киһи Бүлүүгэ учууталлыы олорон 1928 сыллаахха Сэбиэскэй Сойууска бастакы 4 Үлэ дьоруойдарыттан биирдэстэрэ буолбута.

# 1873 сыл
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 8 — Дьон Стюарт Милл, Британия филосова
# Сэтинньи

Сэтинньи - 11 ый.

# Сэтинньи
## Түөлбэ тылыгар

күн киирэр ыйа; күн түһэр ыйа; күөл суокурун ыйа; оноҕос ыйа; сатыы тымныы түһэр ыйа; хайах сиир ый; хараҥа күн ыйа.

# Сэтинньи
## Links

* Sakhatyla.ru
* [Диалектологический словарь якутского языка. 1976]
# Билэ (көмпүүтэр)

Билэ (нууч. файл, ааҥл. file — паапка, скоросшиватель) — ааҕар-суоттуур техникаҕа туттуллар концепция: ааҕар-суоттуур систиэмэ ханнык эрэ ресурсатын туһанар кыах биэрэр уонна хас да бэлиэлэрдээх өйдөбүл:
* тус ааттаах (последовательность символов, число или что-то иное, однозначно характеризующее файл);
* ханнык эрэ логикалаах, ааҕар/суруйар дьайыылардаах.
    хайдах баҕарар буолуон сөп — бииттэр эрээттэриттэн саҕалаан базы данных дылы.
Информатикаҕа маннык быһаарыллар: билэ — диэн диискэҕэ ууруллар, тас өй (память) ханнык эрэ уобалаһын ылар наардаммыт дааннайдар бөлөхтөрө. Билэ улахана кини иһигэр баар билии (информация) иэниттэн тутулуктаах. Билэлэри систематизациялыырга кинилэри катаалогтарга түмэллэр.
# Михайлов Алексей Константинович

Алексей Михайлов (1946 - 1994) — бэйиэт уонна литэрэтиирэ кириитигэ, филология билимин хандьыдаата. ССРС суруйааччыларын холбоһугар 1968 с. киирбит.
Дьокуускайга 1946 с. атырдьах ыйын 26 төрөөбүт. 1971 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай универститетын, 1980 сыллаахха Уопсастыбаннай ноуукалар Академияларын (Москуба) аспирантууратын бүтэрбит.
1964 сылтан «Молодёжь Якутии» хаһыакка, хомсомуол обкомугар үлэлээбит.
1980 сылга «Формирование романного эпоса как закономерность ускоренного развития новописьменных литератур Севера» диэн хандьыдааакка диссертациятын көмүскээбит. «Кыым» хаһыакка эрэдээктэрдээбит. Бүтэһик сылларыгар СГУ филологиятын факультетын нуучча XX үйэтээҕи литератууратын уонна литератуура теориятын кафедратыгар доценнаабыт.
Кэргэнэ литэрэтиирэ кириитигэ Михайлова Марта Георгиевна.
1994 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр өлбүтэ.

# Михайлов Алексей Константинович
## Айар үлэтэ

Бастакы хоһооннорун хомуурунньуга 1971 с. тахсыбыт. Михайлов — нууччалыы суруллубут Москуба уонна Дьокуускай кыһаларыгар тахсыбыт хоһооннор хомуурунньуктарын ааптара. Өрөспүүбүлүкэ сурунаалларыгар уонна хаһыаттарыгар араас кэмнэргэ литературоведенияҕа сыһыаннаах ыстатыйалары таһаартаабыта.

# Михайлов Алексей Константинович
## Бэчээттэммит айымньылара

* Снег. — Дьокуускай, Кинигэ кыһата, 1971 — 48 с.
* Стая белых журавлей. Хоһооннор — Дьокуускай, Кинигэ кыһата, 1976 — 96 с.
* Снег в Якутске. Хоһооннор — М. «Современник», 1980 — 80 с.
* Звезды в инее. Хоһооннор — Дьокуускай, Кинигэ кыһата, 1981 — 87 с.
* Ускорение. Хотугу омуктар литератуураларын туһунан лит. крит. чинчийии. — Дьокуускай, Кинигэ кыһата, 1983—112 с.
* Дорогоа во льдах. Хоһооннор — Дьокуускай, Кинигэ кыһата, 1986—103 с.
* Птица белого крыла. — М. «Современник», 1987 — 76 с.
* Үөрүүм кыталыга. Хоһооннор. — Дьокуускай, Кинигэ кыһата, 1988 — 79 с.
* Белое чудо. — Дьокуускай, Кинигэ кыһата, 1990 — 80 с.
* От утренней звезды и до звезды вечерней… Хоһооннор кинигэлэрэ. — Дьокуускай, 1994. — 60 с.
* Серебряная ночь. Хоһооннор, проза. Дьокуускай, Бичик, 1995. — 172 с.

# Михайлов Алексей Константинович
## Туһаныллыбыт сир

* Писатели Земли Олонхо. Биобиблиографический справочник. Дьокуускай, Бичик, 2000, ISBN 5-7696-1001-8
# Михалев Петр Иванович

Михалев Петр Иванович — Саха сиригэр гражданскай сэрии актыыбынай кыттыылааҕа.

# Михалев Петр Иванович
## Олоҕун кэрчиктэрэ

* 1889 сыллаахха Сунтаар улууһугар Түбэй нэһилиэгэр төрөөбүт. Сунтаар икки кылаастаах училищетын үөрэнэн бүтэрбит.
* 1912 сыллаахха Иркутскай куоракка учууталлар семинарияларын бүтэрбит.
* 1912—1917 сылларга Сунтаарга училищеҕа учууталлаабыт.
* 1918—1920 сылларга Бүлүү уокуругун кооператордара холбоһуктаах «Вилюйсоюз» Председателинэн үлэлиир.
* 1922 сылтан үрүҥнэри утары охсуһар кыһыл этэрээттэри тэрийбит. Үөһээ Бүлүүгэ дружинаны тэрийэр туһуттан Бүлүү куоратыттан окрисполком чилиэнэ Михалев Петр Иванович кэлэн Кардашевскай Руф Ивановичтыын, Павлов Андрей Петровичтыын, Дягилев Андрей Алексеевичтыын, Овчинников Яков Захаровичтыын тэрийбитэ биллэр.
* 1924—1926 сыллардаахха Москваҕа Свердлов аатынан коммунистическай университеты үөрэнэн бүтэрэр.
* 1926—1931 сыллардаахха "Холбос" потребкооперация Дьокуускайдааҕы Сойууһун председателинэн үлэлиир. ЯЦИК, партия обкомун, обком бюротун чилиэнинэн талыллар.
* 1931—1934 сыллардаахха Саха АССР ВЦИК-кэ бастайааннай бэрэстэбиитэлинэн үлэлиир.
* 1934 сыллаахха Москваҕа промышленнай академияҕа үөрэххэ ыыталлар. Доруобуйатын туругунан дойдутугар төннөн кэлэр уонна олоҕун ттиһэх сылларыгар диэри Главсевморпуть эппиэттээх үлэһитинэн үлэлиир.
* 1944 сыллаахха өлбүтэ.
# Яковлев Василий Николаевич

Яковлев Василий Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Омолдоон нэһилиэгэр 1910 сыллаахха төрөөбүтэ. 1938 ссыллаахха Ньурбаҕа холкуос оскуолатыгар үөрэммит, онтон дойдутугар тахсан ферма сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
1941 сыллаахха Харыйалаах үрэҕин баһыгар оттуу сылдьан аармыйаҕа ыҥырыллан барбыт. Байыаннай үөрэҕи ааһан 206 3 с.п. ЗГМСП чааска түбэһэн Харьков хайысхатыгар 1941 сыл ахсынньы ыйыттан саҕалаан сэриилэспит. 1942 сыллаахха олунньу 9 күнүгэр утары кимэн киирии кэмигэр хаҥас өттүгэр бааһырбыт. Госпитальга эмтэнэн баран ыам ыйыгар сэриигэ иккиһин киирбит, атырдьах ыйын 24 күнүгэр иккиһин бааһырбыт, уҥа илиитигэр. Бу кэнниттэн эмтэнэн баран дойдутугар төннүбүт. Холкуоска, тутууга үлэлээбит.
# Белоктар

Белоктар — уустук оҥоһуулаах, аминокислотарынан оҥоһуллубут. Субурҕа буолан пептидной диэн сибээһинэн холбоспуттар. Тыыннаах организмҥа аминокислотаттан белок састаапа генетическай код быһаараннар. Синтез буолаары сүүрбэ аминокислота туһаныллар.
# Омография

Омография - Биирдик суруллар ол гынан баран саҥарллара уратылаах тыллар. Омографка араас фуормалаах, араас суолталаах тыллар киирсиэхтэрин сөп.
# 1455

1455 сыл.

# 1455
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 22 — Сент-Олбанс кыргыһыытынан Англияҕа Аалай уонна Үрүҥ Розалар сэриилэрэ (1455—1485) саҕаламмыт. Кыргыһыыны герцог Йоркскай сэриитэ кыайбыт уонна Англия хоруолун Генрих VI билиэн ылбыт.
# Аббревиатура тылбааһа

Аббревиатура тылбааһа — кылгатыыны атын омук тылыгар тылбаастааһын.
Аббревиатура тылбааһыгар 3 ньыма туттуллар:
1. Бэйэтинэн хаалларыы.
2. Дорҕоонун сахатытыы.
3. Тылбаас.
1) Бэйэтинэн хаалларыы. Аббревиатура тылбааһын нуорбата бигэргэтиллэ илик, эбэтэр тылбааһа уустук, кыаллыбат буоллаҕына, уларыйбакка бэйэтинэн хаалар. Холобур: ЮНЕСКО, НАСА, НАТО, ГАИ, DVD.
2) Дорҕоонун сахатытыы. Бу ньымаҕа омук аббревиатурата иһиллиитинэн (дорҕооно) сахатытыллар. Манна уруккуттан олоҕуран хаалбыт үгэс быһыытынан сылдьар тыллар киирсэллэр: СААХСА (ЗАГС), ЭСИЭР (СР, ЭСЕР).
3) Тылбаас. Омук тылыттан киирэр аббревиатура хас биирдии тылын толору тылбаастааһын: ХИФУ, АХШ.
# Колесова Сахасталина Гаврильевна

Колесова Сахасталина Гаврильевна - АБ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Байаҕантай нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

# Колесова Сахасталина Гаврильевна
## Олоҕун олуктара

1934 с. сэтинньи 25 күнүгэр Томпо улууһугар III Байаҕантайга төрөөбүтэ.
1953 с. Дьокуускай к. 2 №-дээх оскуолатын 8 кылааһын бүтэрбитэ.
1964 с. Кириэс-Халдьаайытааҕы үлэһит ыччат орто оскуолатын бүтэрбитэ.
1971-1973 сс. 1 №-дээх Дьокуускайдааҕы педучилищеҕа кэтэхэтэн үөрэммитэ.
1954-1955 сс. Томпо райпотугар машинистаабыта.
1955-1956 сс. Маленков аатынан колхуоска ыанньыксыттаабыта
1960-1963 сс. оҕо уһуйааныгар баспытааталынан үлэлээбитэ.
1966-1972 сс. химия уонна физика хоһугар лабораннаабыта.
1972-1991 сс. Кириэс-Халдьаайытааҕы орто оскуолатын интернатыгар баспытааталынан үлэлээбитэ.
1991-2014 сс. интернат сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

# Колесова Сахасталина Гаврильевна
## Наҕараадалара

"Томпо улууһун бастыҥ баспытаатала" бэлиэ (1998 с.)
"СӨ үөрэҕэриитин туйгуна" (1998 с.)
"Династия педагогов РС(Я)" бэлиэ (2004 с.)
"АБ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ" (2004 с.)
СӨ үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ (2015 с.)
"СӨ үөрэҕин систиэмэтин бочуоттаах бэтэрээнэ" (2015 с.)
# Өҥүс бас

Өҥүс бас - моой төрдүн икки өттүнээҕи быччыҥ.
# Мээндиги нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Мээндиги нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мээндиги.
Улуус кииниттэн 48 км хоту диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 477 киһи (2007 сыл).
Олохтоохтор дьарыктара бурдук үүннэрии.

# Мээндиги нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Историяттан

* 1980 сыллардаахха кырыс сирдэр сөргүтэргэ диэн республика программатынан үөскээбитэ.
* 1987 сыллаахха нэһилиэк үөскээбитэ Соморсун нэһилиэк сирдэриттэн.
# Сирасе Нобу

Сирасе Нобу (дьоп. 白瀬 矗, 1861—1946) — Дьоппуон чинчийээччитэ, Соҕуруу Полюска Р. Амундсены уонна Р. Скотту кытта биир кэмҥэ кэлэн ааспыт. Төһө да, наука өттүнэн, кыра суолталааҕын иһин Дьоппуон дойдутугар биир кэмҥэ улаханнык биллэ сылдьыбыт уонна олохтоох дьон сүргэтин көтөхпүт киһинэн ааҕыллар.
Соҕуруу полюска бастакы экспедициятын 1910 с. сэтинньи ый бүтүүтүгэр холонон көрбүт. Ол сырыыга «Каинан Мару» (дьоп. 開南丸) диэн шхунанан Антарктидаҕа чугаһаабыт, ол гынан баран халлаан туруга мөлтөөн материкка кыайан түспэтэхтэр.
Иккис холонуута быдан ордуктук ааспыт, 1911 с. сэтинньи 19 туруммут уонна ахсынньы 21 күнүгэр полярнай эргиири ааспыт, өссө икки нэдиэлэнэн Антарктида кытылыгар кэлбит. Китовай хомоҕо тиийбитигэр Амундсен «Фрам» диэн ааттаах хараабылын көрсүбүттэр.
1912 с. тохсунньу 20 күнүгэр Сирасе Нобу, Терутаро Такеда уонна икки айн ыт көлүүрдьүттэрин кытта соҕуруу полюс диэки туһаайбытынан төһө кыалларынан ыраах бара сатаабыттар. Тохсунньу 28 күнүгэр кытылтан 250 км тэйэн баран төннүбүттэр. Муҥуутаан 80˚ соҕуруу устугар тиийбиттэр эбит. Чинчийээччилэр Дьоппуон былааҕын туруорбуттар уонна тимир баанка иһигэр бэйэлэрин ааттарын суруйан көмпүттэр. Олунньу 3 күнүгэр Антарктидаттан төннүбүттэр. 1912 с. бэс ыйыгар дойдуларыгар тиийбиттэр.
# Кэмпэндээйи (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах.

# Кэмпэндээйи (суолталара)
#### Сир-дойду ааттара

* Кэмпэндээйи — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ.
* Кэмпэндээйи — Сунтаар улууһугар Кэмпэндээйи нэһилиэк киинэ.
* Кэмпэндээйи — үрэх, 266 км усталаах Бүлүү өрүс уҥа салаата.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Дьокуускайдааҕы дьахтар гимназията

Дьокуускайдааҕы дьахтар гимназията — Саха сиригэр бастакы дьахталларга аналлаах орто үөрэх кыһата. 1882 с. аһыллыбыт.
Уопсайынан Арассыыйаҕа дьахталлары дьиэ-кэргэҥҥэ буолбакка, хамнастаах үлэҕэ бэлэмниир орто үөрэх кыһалара XIX үйэ иккис аҥаарыттан эрэ баар буолбуттара. Бу дьахталлары эр дьону кытта биир бырааптаах оҥоруу туһугар охсуһуу түмүгэ этэ. Элбэх утарсыы баара.
Манна Саха сиригэр аан бастакы «Бюллетень Петербургского телеграфного агентства» диэн чааһынай хаһыаты 1905 с. (ыам ыйа-атырдьах ыйа) таһаара сылдьыбыт Василий Жаров үлэлээбит. Ону таһынан Хапсыын атыыһыт кийиитэ, уолун Петр Апексимович кэргэнэ Татьяна Кушнарева, Сорбонна университетын бүтэрбит дьахтар, боронсуус тылын үөрэппитэ биллэр.

# Дьокуускайдааҕы дьахтар гимназията
## Өссө маны көр

* Саха сирин епархиятын дьахталларга аналлаах училищета