yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Туба Бюйюкюстюн

Хатиджé Туба́ Бюйюкюстю́н (туур. Hatice Tuba Büyüküstün; 1982 сыллаахха от ыйын 5 күнүгэр төрөөбүт, Стамбул, Турция) — турок омук тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, биллиилээх моделаь.

# Туба Бюйюкюстюн
## Олоҕо

Туба Бюйюкюстюн 1982 сыллаахха от ыйын 5 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар күн сирин көрбүтэ. «Doğus» үрүдүкү оскуолатын бүтэрбитэ уонна ол кэннэ Мимара Синан аатынан ойуулуур дьүһүннүүр ускуустубалар университиеттарын көстүүм уонна декорация худуоһунньуга идэлээх бүтэрбитэ.

# Туба Бюйюкюстюн
## Карьерата

Туба университетка үөрэнэр сылларыгар «Pantene», «Maximum Cart», «Kremini», «Molped» диэбит курдук биллэр ааттаах суоллаах, аан додй бренэ буолбут хампаанньалар рекламаларыгар уһуллан саҕалаабыта. Өтөр кинини Томрис Гиритлиоглу диэн биллиилээх режиссер хамаандата таба көрбүтэ. Туба аан бастаан «Султан Макамы» диэн киинэ сэрийээлигэр уһуллубута. Ол кэнниттэн «Çemberimde Gül Oya» сэрийээлгэ, «Гюлизар», «Отец и сын» диэн биллэр киинэлэргэ артыыс быһыытынан оонньообута. Тубы сулустаах чааһа 2005 сыллаахха «Под сенью лип» диэн сэрийээлтэн саҕаламмыта. Кини онно Бюлент Иналому кытта сүрүн оруоллары оонньообуттара. Ити кэннэ «Аси» диэн 2007—2009 сылларга тэлэбиидэнньэгэ тахсыбыт киинэ сэрийээлигэр кыттыбат. Онно Туба эмиэ сүрүн оруолу оонньообута. Кини партнера биллиилээх артыыс Мурат Йылдырым буолбута.
21.05.2014 сыллаахха Туба Турцияҕа ЮНИСЕФ үтүө санаа амарах дьулуур Национальнай посола буолбута. 2015 сыл от ыйыгар «Воспоминания ветра» кылга, тэттик экрчиктээх киинэҕэ уһуллубута.
Туба Бюйюкюстюн күн бүгүҥҥэ диэри араас киинэлэргэ, киинэ сэрийээллэригэр, тэлэбиидэнньэҕэ араас оруолларга уһуллар.

# Туба Бюйюкюстюн
## Тус олоҕо

Туба 2005 сыллаахха «Под сенью лип» сэрийээлгэ уһуллубут Бюлент Иналы кытта билсэн сылдьыбыта, ол гынан баран кинилэр 2007 сыллаахха арахсыбыттара. Ол кэннэ «Аси» киинэҕэ уһулла сылдьан Сами Сайданныын билсэн саҕалаабыта уонна 2010 сыллаахха арахсыбата. 2011 сыллаахха Туба Париж куоракка Онур Сайлак артыыска ойох тахсыбыта. Кэргэнниилэр игирэ оҕолордоохтор. Ол эрээри 2017 сыллаахха арахсыбыттара.

# Туба Бюйюкюстюн
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ HAKKINDA | Tuba Büyüküstün. Тургутулунна 8 Алтынньы 2012.
# Өҥүргэс

Өҥүргэс - уҥуохха маарынныыр эрээри, имигэс уонна чиҥ эттик (үксүгэр киһи, сүөһү этин сиинин чааһын холбооттуур).
Холобур кулгаах, мурун, хабарҕа өҥүргэстэрэ. Тоноҕос уҥуохтарын ыккардыларыгар өҥүргэс араҥалара бааллар.

# Өҥүргэс
## Өссө маны көр

* Харах өҥүргэһэ
* Сымыыт өҥүргэһэ
# Болеслав I Пяст

Болеслав I Пяст (хос ааттара: Хорсун) - Русь ахсыс салайааччыта, 1018 сыллаахха кылгас кэмҥэ салайбыт. Күтүөтүгэр Святополка көмөлөһөн Киевы былдьаабыт, онтон Киев олохтоохторо наһаа элбэх полягы өлөрбүттэрин кэннэ тахсан биэрбит. Киинэ: Киев.
Дойдуну кини иннинэ Ярослав I Владимирович Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн - Святополк I Владимирович Рюрикович.
# Уһун Күөл (Уус-Алдан улууһа)

Уһун Күөл — Уус-Алдан улууһун Бастакы Өспөх нэһилиэгин киинэ.

# Уһун Күөл (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Бастакы Өспөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# 1658

1658 сыл.

# 1658
## Туох буолбута

* От ыйын 6 — Алексей Михайлович ыраахтааҕы чаҕардара патриарх Никон ыыппыт киһитин кырбаабыттар, ыраахтааҕы уонна патриарх атырдьах салаатыныы арахсыбыттар. Никон патриарх Нуучча православнай сыаркабын туомнарын уларыппыта, онтон сылтаан билигин да оһо илик "Раскол" (хайдыһыы) үөскээбитэ. Бу түбэлтэ кэнниттэн Никон "патриарх буолан бүтэбин" диэн ааттаан бэйэтэ туттарбыт манастыырыгар көһөн хаалбыт. Ол эрээри, саҥа патриарх аҕыс сыл буолан баран биирдэ, 1666 сыллаахха талыллыбыта. Дьиҥэр, ыраахтааҕы уонна патриарх арахсыыларын төрүөтэ былааһы былдьаһыы этэ.
* От ыйын 20 — (урукку ааҕыынан от ыйын 10 күнэ) патриарх Никон дуоһунаһыттан батыммыт.
* От ыйын 31 — Ииндийэҕэ Аурангзеб Улуу Моҕуоллар импэрээтэрдэринэн биллэриллибит.
# Истра

Координаталара: 55°55′ с. ш. 36°52′ в. д.﻿ / ﻿55.917° с. ш. 36.867° в. д.﻿ / 55.917; 36.867
Истра (нууч. Истра) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Истра оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 56 км сиргэ, Истра өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 165 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 32056 киһи этэ, иэнэ — 7 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4359,43 киһи.
Олохтоммут сыла — 1589. Урут маннык ааттаах этэ: 1781 — Воскресенское сэлиэнньэ. 1930 сыллаахха диэри — Воскресенскай куорат.
Куорат баһылыга — Юрий Савельев (2007 сылтан).
Почтатын индэксэ — 143500, төлөппүөнүн куода — +7 49631, ОКАТО куода — 46 433.

# Истра
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта Архыыптаммыт 2009, Бэс ыйын 21 күнүгэр.
# Арҕаа Салаа

Арҕаа Салаа өрүс. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 554 км., тардыытын иэнэ 47700 кв.км.
Красноярскай кыраайга Хаҥас Арҕаа Салаа уонна Уҥа Арҕаа Салаа үрэхтэр холбоһор сириттэн саҕаланар.
Сүүрүгэ бүттүүн Орто Сибиир хаптал хайалаах сиринэн ааһар. Элбэх таас харгылаах. Тардыытыгар 165 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: Күөнэлэкээн (206 км.), Күҥгэдэ (241 км.) уонна Кукуһунда (270 км.).

# Арҕаа Салаа
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Палладий транскрипцията

Паллаадий транскрипцията — кытай тылын нуучча тылыгар транскрипциялааһын ньымата.
Биллиилээх кытайы үөрэтээччи Н. Я. Бичурин 1839 сыллаахха айбыт. Палладий (П. И. Кафаров) уонна П. С. Попов таһааттарбыт «Толору кытай-нуучча тылдьытттарыгар» (Пекин, 1888) туһаныллан олоххо киирбитэ, онон билигин биллэр аатын ылбыта. Бу транскрипция «сохранила свои позиции и с незначительными изменениями используется и поныне».

# Палладий транскрипцията
## Пиньинь Палладий систиэмэтигэр тылбааһа

Если при транскрипции двух соседних слогов одного слова последний заканчивается на -н, а следующий начинается на гласную, то на стыке ставится разделительный ъ, например: 长安 Чанъань, 朋友 пэнъю.
Слоги, заканчивающиеся в пиньине на -ng, в транскрипции Палладия заканчиваются на -н (Shanghai — Шанхай). Слоги, заканчивающиеся в пиньине на -n, в транскрипции Палладия заканчиваются на -нь (Shaolin — Шаолинь).
Слог hui произносится как [xuəi], что отражено в написании кириллицей как хуэй (напр. Хуэйцзу) и заодно позволяет избежать «неблагозвучия» в русском языке. В некоторых топонимах используется также вариант хой (Аньхой). Некоторые авторы ошибочно используют буквальную транслитерацию пиньиня, что создает варианты транслитерации: 安徽 Аньхой — Аньхуй, 回族 Хуэйцзу — Хуйцзу.
Слогом хуэй (hui) могут быть записаны китайские фамилии и имена (напр. 辉 Huī) или их часть. Это также название народа (回 Huí) (тж. Хуэйцзу, см. Дунгане) и одного из китайских языков/диалектов хой (徽 Huī).
В научной и художественной литературе, изданной на русском языке, при транскрипции имен собственных и в терминологии часто встречается двоякое написание слогов мэн — мын, мэнь — мынь, фэн — фын, фэнь — фынь, пэн — пын. Но начиная с 50-х годов XX в. предпочтение стало отдаваться написаниям с буквой э.
Устоявшиеся исключения — топонимы: Пекин, Нанкин, Харбин.

# Палладий транскрипцията
## Уэйд — Джайлз транскрипцията

Уэйд — Джайлз (эбэтэр көннөрү Уэйд, сороҕор Вейд — Жиль; Wade-Giles) — путунхуаны романизациалыырга сороҕор билигин да туттуллар пиньиньтэн кырдьаҕас систиэмэ.

# Палладий транскрипцията
## Өссө көр

* Бикипиэдьийэ:Ыстатыйаны ааттааһын/Кытань
* Бопомофо
* Система Поливанова
* Система Концевича
* Вьетнамский язык (практическая транскрипция)
# Куурд тыллара

Куурд тыла (زمانێ كوردی, Zimanê Kurdî, Зымане Köpди) — куурды омук тылларын бөлөҕө, Ираан тылларын хотугулуу-арҕаа бөлөҕө (индоевропейскай тыллар бөлөхтөрө). Курдистаан диэн аатырар эрэгийиэҥҥэ тарҕаммыттар. Фонетикаларыгар уонна тылларын олоҕор уратылара кыра, ол эрээри морфологияҕа улахан уратылаахтар, онон бэйэ-бэйэлэрин өйдөспөттөрүн кэриэтэ. Бу көстүү Орто үйэлэргэ ираанныы тыллар үксүлэрэ морфологияларын уларытыыларын кытта ситимнээх. Билигин «куурд тыллара» диэн үксүн түөрт тылы ааттыыллар:
* курманджи, эбэтэр хотугу куурдар тыллара (Турция, Сирия, Ирак, Иран, урукку Сэбиэскэй Сойууска киирэр дойдулар, Европ уонна АХШ);
* сорани, биитэр киин куурд (илиҥҥи Ираак, Ираан);
* соҕуруу куурд тыла;
* лаки
# Иванова Ксенья Гаврильевна

Араас сиргэ, кэмҥэ киhи-аймах, олорор үйэтин тухары, элбэхтэ сэриилэhэн кэллэ. Ол эрэн сир үрдүнэн Аҕа дойду сэриитин сылларыгар курдук элбэх өлүүлээх-сүтүүлээх, урусхаллаах, сордоох-муҥнаах кэмнэри киhи-аймах историята билбэт буолуохтаах. Сэрии төлөнө 6 сыл тухары 61 судаарыстыба 1 млрд 700 мөлүйуөн киhини түмэ тардыбыта. Ону таhынан 50 мөлүйүөн дьон олоҕун быспыта.
Сэрии ыар тыына Сэбиэскэй Сойуус норуотугар туспутэ. Ол курдук үгүс эр дьон, эдэркээн бастыҥ уолаттар, кыргыттар фронҥа ыҥырыллыбыттара. Үгүстэрэ уоттаах сэрии хонуутугар тыыннарын толук уурбуттара. Оттон тыылга хаалбыт дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор, эмээхситтэр, кыайыы туhугар бэйэлэрин харыстаммакка үлэлээбиттэрэ. Ити хорсун дьон иhигэр мин эбэм Иванова Ксения Гаврильевна баар этэ. Кини сэрии саҕаланыытыгар 15 эрэ састаах кыысчаан этэ.
Ксения Гаврильевна ахтыытыгар сэрии саҕана, аас-туор олох кэмигэр ыраах Саха Сиригэр, Сунтаар улууһугар тыа сирин промышленнаоhа бастакы хардыылара саҕалламмыттара көстөр. Кини ахтыытын уөрэтэн, ол кэмнээҕи ыарахан олоҕу кыракый кыысчаан санныгар сукпутун сөҕө-соhуйа биллим, кыайыы туhугар бэйэни харыстаммакка эйэлээх олох туhугар охсуhуу-улэ киhини сөхтөрөр ол саҕанааҕы көлуөнэҥэн киэн туттуу, кинилэр үлэлэрэ үүнэр көлуэнэҕэ холобур буолар.
Иванова Ксения Гаврильевна 1926 сыллаахха Тойбохой нэhилиэгэр колхозтаах кэргэнигэр төрөөбутэ. Аҕата Гаврил Уаров Тойбохой Туойдааҕыттан төруттээх, ийэтэ Татьяна Иванова Арыылаах Бакымдатыттан төруттээх. Ксенья бу ыалга бастакы оҕонон күн сирин көрбутэ, балта Варвара төрүүрүгэр ийэтэ өлөн, тулаайах хаалаллар. Ыал улахан оҕото буолан дьиэ ис-тас үлэтигэр сүрүн көмөлөhөөччүнэн буолбута. 10 саастааҕар Тэҥкэттэн сатыы хааман 5 кылааска диэри оскуолаҕа уөрэнэр. Оскуолаҕа уөрэнэ сырыттаҕына аҕата Мария Христофоровнаны кэргэн ылар. Сэрии кэнниттэн кыыстаах уол оҕолоноллор. Кини оҕо сааhыттан ол кэмнээҕи күүстээх үлэтэ бэлиэтэммитэ. Сэрии сылларыгар үчүгэй үлэтин иhин 1946 сыллаахха, алтынньы 6 кунугэр «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 годах» диэн Сталин төбөлөөх мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Сэрии бүппүтүн да кэннэ илии ыарахан үлэтигэр үлэлээбитэ. 1949 сыллаахха, дойдутугар Тойбохойго эргиллэн сельпо остолобуойугар икки сыл үлэлиир, ол кэннэ 1976 сыллаахха бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар дылы, 25 сыл устата биэкэринэн үлэлээбитэ.
Ол курдук икки эрэ биэкэр буолан үлэлииллэрэ. Сельпо председателинэн оччолорго Осипов Николай үлэлиирэ. Силиппиэн диэн оҕонньор бурдугу Сунтаартан таhара. Суол суоҕар, бырыы да, бадараан кэмигэр куөлтэн оҕуhнан икки мас буочукаҕа, тэлиэгэҕэ тиэнэн уу баhаллара. Бу оҕустара күрүөhүт буолан бурдук оҕуруотун түҥнэри көтөн, алдьатан, биэкэрдэр мөҕүллэллэрэ, сэмэҕэ тардылаллара.
Ол курдук эбэм сэрии саҕанааҕн күүстээх үлэтэ Улуу сэриигэ Кыайыыны уhансыбытынан киэн туттабын, ол кэмнээҕи көлүөнэ үлэтэ үтүө холобур буолар. Биhиги дьоллоох олохпутун иhин уhансыбыт үлэлэрин-сырыыларын үүнэр эдэр ыччат ытыктыах, сүгүрүйүөх тустаах.
# Грузское (Киев уобалаһа)

Грузское (укр. Грузьке) сэлиэнньэ Украина Киев уобалаһын Макаровскай оройуонун сэлиэнньэтэ. Дьонун ахсаана 862 (2013).
# 1840 сыл

2 -c тыһыынча сыл :
XVII үйэ — XVIII үйэ — XIX үйэ — XX үйэ — XXI үйэ :
Хронология таабыла :
1840 сыл.

# 1840 сыл
## Туох буолбута

* Тохсунньу 3 — Cаха литэрэтиирэтин бастакы хараҥаччыта Афанасий Уваровскай Санкт-Петербурга баалга сылдьан аан бастаан Николай I ыраахтааҕыны көрбүтүн суруйар.
* Олунньу 6 — Саҥа Зеландияҕа Британия уонна олохтоох маори тойотторо Вайтанги дуогабарын түһэрсибиттэр. Саҥа Зеландия Улуу Британия колонията буолбут.
* Ыам ыйын 21 — Британия Импиэрийэтэ Саҥа Зеландияны бэйэтин холуонньатынан биллэрбит.
* От ыйын 23 — Британия Канаадаҕа бэйэтэ салайынар сир стаатуһун биэрэрин туһунан биллэрбит.
* От ыйын 30 — Николай I «Белоруссия» диэн тылы туттары боппут, ол оннугар «Хотугулуу-Арҕаа кыраай күбүөрүнэлэрэ» диэн тиэрмини киллэрбит.
* Атырдьах ыйын 7 — Англияҕа оҕолор оһох ураатын ыраастыллара бобуллубут.

# 1840 сыл
## Төрөөбүттэр

* Догойуков, Иван Павлович — Догойук уола (1840 — 1930), аатырбыт олоҥхоһут, ырыаһыт.
* Ыам ыйын 7 — Чайковскай Пётр Ильич (1893 өлб.), нуучча композитора, педагог, дирижёр, муусука кириитигэ.
* Сэтинньи 4 — Дмитрий Каракозов (1866 с. суутунан өлөрүллүбүт), өрөбөлүссүйэниэр, Александр II ыраахтааҕын өлөрө сатаабыта.

# 1840 сыл
## Өлбүттэр

* Олунньу 3 — дьиҥ статскай советник, Сенат 3 департаменын 1 отделениетын обер-прокурора, французтары утары Аҕа дойду сэриитин дьоруойа, масон, декабристар бастаанньалырын бэлэмнэспит киһи Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт Семён Краснокутскай. Битиимҥэ олорбута. Бырааттарын уонна балтын көрдөһүүтүнэн Тобольскайга көһөрүллүбүтэ (арамачыыстаан босхоҥ этэ).
# Чэчирэҥ

Чэчирэҥ диэн үүнээйилэри олордон үүннэрэр көрөр сынньанар түөлбэ сир. Үксүн чэчиктэри, эмтээх оттору, астаах мастары, сэппэрээктэри олордоллор. Чэчирэҥ аһаҕас таһырдьааҥҥы да, сабыылаах ититиилээх да буолуон сөп. Чэчирэҥҥэ араас барымталары туталлар - тусаһа, сабыы, статуя, фонтан. Сороҕор балыктаах көлүйэ уонна күрүлгэн оҥороллор. Чэчирэҥ тутуутунан ландшафт архитектурата дьарыктанар.
Поэтому кайжы цеверрӓкын, чтобы развлечься кандыжы сӹнзӓлӓн, шӹренжок шӹндӓт пеледӹшвлӓм тӹштӹ. Кырык сирӹштӹ ӓнвичӹштӹ вӓрлӓнӓ дӓ садвлӓ лишнӹштӹ ылыт кавштавичӹ. В проворнее марынвлӓ ивлӓн садывичӹвлӓштӹм пӹтӓртӹш сӹлнӹштӹ пила, до Нового цаца в кушкышвлӓ шӹндӓш пеледӹшвлӓм Йи. Самые лучшие конкурсы и даст импульс кырык йӹде эртарӹмӹ тидӹлӓн кӧм ӓнвичӹ сирӹн до дома.
Сад инструмена-тыа хаһаайыстыбатыгар уонна оҕуруот аһын үүннэрэр инструмент. Сад инструмена: сири таҥастаа, кутуу, мастары тэллэхтээ, газтары кырыйыы уо. д. А. д. (мал- сал) уонна механизированнай (садовай техника).
Көһө сылдьар миэбэл (ол иһигэр булгуруйда) уонна стационарнай/сөптөөх оборудование, миэбэл- паарка үлэлиир-оборудование, миэбэл-миэбэл паарката-аһаҕас салгыҥҥа эбэтэр типовой голарга туттуллар дьиэлэргэ туһаныы".
Бу конструкция уонна матырыйааллар уратылара ордук күүстээх, онон миэбэл ирдэбилэ, хорсун уонна сииктээх буолуута, шокшалыкшай уонна да атын атмосфернай көстүүлэри мэлдьэһэр кыаҕа суоҕун ыйда.
Чэчирэҥ кэлимнэрэ:
* Ботаника чэчирэҥэ
* Кытай чэчирэҥэ
* Дьоппуон чэчирэҥэ
Номох чэчирэҥнэрэ:
* Эден
* Баабыл ыйаммыт чэчирэҥнэрэ
# ANZ (баан)

ANZ — Саҥа Зеландия саамай бөдөҥ баана уонна Аустралия иккис улахан капиталлаах баана буолар.
# Бурхан итэҕэлэ

Бурхан итэҕэлэ (алтайдыы: буркан jаҥ; Ак jаҥ (Үрүҥ итэҕэл); Сÿт jаҥ (Үүт итэҕэл); Алтай jаҥ (Алтаай итэҕэлэ)) — XX үйэ саҕаланыытыгар Алтаайга үөскээбит алтаай омук итэҕэлэ. "Бурхан" диэн өйдөбүл түүрдүү быркан ("таҥара") уонна уйгуурдуу-моҕоллуу burχa, бурхан ("Будда") диэн. Бурхан итэҕэллээх алтаайдар бэйэлэрин итэҕэллэрин "хара" уонна "хааннаах" итэҕэлгэ, ол аата ойууннааһыҥҥа утаран "үрүҥ", "үүт" итэҕэл диэн ааттыыллар. Бурхан итэҕэллээхтэрэ Дьуҥҕаар хааннарын кэмин үрдүктүк саныыллара, алтаай омук историятын "көмүс кэмэ" дииллэрэ уонна ол кэминээҕи сиэри-туому, быһыыны-майгыны төнүннэрэ сатыыллара. Ону тэҥэ бурхан итэҕэлин алтаай омук политическэй хамсааһынын курдук саныахха сөп. Бурхан итэҕэллээхтэр, чуолаан Г. Гуркин диэн уруһуйдьут Каракорум-Алтай окружной управатын, ол эбэтэр алтаай омук автономиятын тэрийбиттэрэ, кэлин бу автономия Ойрот автономнай уобалаһыгар кубулуйбута. Сорох дааннайдарынан билиҥҥи кэмҥэ алтаай омук 70%-на бурхан итэҕэлин ылынар.

# Бурхан итэҕэлэ
## Өйдөбүл уонна төрүт

Чинчийээччилэр да, итэҕэллээхтэр да ортолоругар бурхан итэҕэлин туһунан сүрүн икки көрүү баар.
Бастакыта: бурхан итэҕэлэ уларытыллыбыт Алтаай ойунааһына буолар, бу итэҕэл төрүтэ Таҥара итэҕэлэ уонна атын итэҕэл дьайыыта суох.
Иккиһэ: бурхан итэҕэлэ Алтаайдааҕы буддизм көрүҥэ буолар.
Бурхан итэҕэлэ үөскээбитин уонна тарҕаммытын төрүттэрэ:
    1. XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX үйэ саҕаланыытыгар нууччалар Алтаайга көһүүлэриттэн саҕаламмыт сир кризиһэ.
    2. Россия ыыппыт нууччатымсыйыы (русификация) политиката.
    3. Ойуннааһын мөлтөөһүнэ уонна кризиһэ.
    4. Урукку Дьуҥҕаар хааннарын сирдэригэр Амарсанаа диэн ааттаах бүтэһик хаан төннөрүн (иккистээн төрүүрүн) туһунан сурахтар тарҕаныыта.

# Бурхан итэҕэлэ
## История

Бурхан итэҕэлэ 1904 сыллаахха Алтаайга Уус Канск улууһун (аймак) Тэрэҥ хочотугар ыытыллыбыт алгыстартан саҕаламмыт. Алгысчыттар Ак Бурхан ол эбэтэр Үч-Курбустан диэн алтаай таҥаратын илдьитэ Ойрот-хаан (пророк) кэлэрин кэтэһэр этилэр. Бурхан итэҕэлин бастакы тарҕатааччыта Чэт Чэлпанов уонна кини ииппит кыыһа Чугул Сорокова этилэр. 1906 сыллаахха Чэт Чэлпанов уонна кини өйөөччүлэрэ сууттаан хаайыыга бата сыыспыттара да босхоломмуттара.
Официальнайа суох дааннайдарынан бурхан итэҕэлин дьиҥнээх төрүттээччилэрэ Манди уонна Аргымай Күлдьини баайдар уонна Тырый Яшитов ("Ак-эмчи") диэн буддизмы билэр киһи этилэр.

# Бурхан итэҕэлэ
## Эбии көр

* Алтаайдар
* Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
* Таҥара итэҕэлэ
# Саха норуодунай суруйааччыларын тиһилигэ

Саха норуодунай суруйааччыларын тиһилигэ
# Раман Пратасевич

Раман Дмитриевич Пратасевич (белор. Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч), ыам ыйын 5 күнүгэр 1995 сыллаахха төрөөбүт, Беларусь дойдутун биир биллэр киһитэ, Александр Лукашенко өстөөҕө, былааһы кириитикэлээччи, оппозиционер, активист, NEXTA уонна NEXTA Life диэн оппозиционнай төрүттээх Telegram каналлары төрүттээччи.
2010 сылтан ыла Александр Лукашенко былааһын кириитикэлиир, ол иһин былаас уурааҕынан 2014 сылтан ыла кинини баттыыллар, үөрэҕиттэн уонна үлэтиттэн үүрэллэр. 2018 кинини утары уголовнай дьыала тэрийэллэр. 2019 сыллаахха Польшаҕа куотар, 2020 сыллаахха онно Польшаттан көмө ылар уонна көмүскэл - политическай куотуу төрдө.
2021 сыллаахха ыам ыйын 24 күнүгэр, Александр Лукашенко уурааҕынан (сураҕа Владимир Путин сүбэтинэн) Атина - Вильнүс рейсынан көтөрүн билэннэр, Ryanair көтөр аалы Минскай куоратка түһэрэллэр. Көтөр аалга буомба баар диэн. Пассажирдары бэрэбиэркэ кэнниттэн ыыталлар, ол эрэн Раман Пратасевичы туталлар. Киниэхэ дьыала тэрийэллэр, былааһы утары барбытын иһин террорист дииллэр уонна полиция үлэһиттэрин утары дьон абааһы көрдүннэр диэн үлэлиир диэн этэллэр. Киниэхэ өлөр ыйаах туттуллуон сөп эбэтэр элбэх сылга хаайыыга барыан сөп.
* 2021
* 2021
* 2021
# Ноҕай

Ноҕай (نوغاي), Ису-Ноҕай, Нокай (ноҕайдыы Ногай, тат. Nuğay, Нугай, монг. Нохай, Ногай; олорбут сыллара: 1235/1240 — 1300) — Алтан Ордуу бэклэрбэгэ, Алтан Ордуу арҕааҥы улууһун баһылыга.
1270-с сыллартан өлүөр диэри Сарайга олорбут Ордуу хааннарыттан тутулуга суох буолбута уонна төттөрүтүн кинилэри хонтуруоллуура. Ноҕай улууһуттан Болгария, Сербия уонна хотугулуу илиҥҥи нуучча кинээстэрэ тутулуктаах этилэр. Ноҕай ойоҕо Ефросинья, Ахсыс Михаил Палеолог (Византия ыраахтааҕыта) кыыһа этэ. Ноҕай Бэркэ хаан кэнниттэн ислам итэҕэлин ылыммыта. Ноҕай аат ноҕай омукка хаалбыт.

# Ноҕай
## Төрдө

Ноҕай быһа холоон 1235 уонна 1240 сыллар икки ардыларыгар төрөөбүтэ. Кини Татар (Тутар) уола, Дьүчи сэттис уолун Бувал (Тевал) сиэнэ этэ. Н. И. Веселовский диэн чинчийээччи саныырынан Дьүчи бастакы биэс уола эрэ сокуоннай этилэр, ол иһин Ноҕай хаан буолар кыаҕа суох этэ, ол эрээри маны туоһулуур информация былыргы кинигэлэргэ суох.

# Ноҕай
## Былааска кэлиитэ

Ноҕай аан маҥнай Дьүчи уонна Хулагы сыдьааннарын сэриилэрин кэмигэр ахтыллар. Кини 1262 сыл атырдьах ыйыгар 30-тыһыынча сэрииһиттэрдээх Ширваҥҥа сэриинэн барбыта уонна икки ый буолан баран Хулагу сыдьааннарын сэриитин үлтүрүппүтэ.
1265 сыл от ыйыгар Ноҕай Алтан Ордуу сэриитин салайан Соҕуруу Кавказка сэриинэн барбыта, ол эрээри от ыйын 19 күнүгэр Хулагу сыдьааннарын сэриитигэр хотторбута.

# Ноҕай
## Улуус баһылыга

Ноҕай Алтан Ордууттан арахсан быһа холоон 1270 сыллаахха Хара муораттан хоту диэки сытар сирдэргэ көспүтэ. Ол сиртэн Ноҕай Болгарияҕа уонна Византияҕа сэрииһиттэри ыытан бу дойдуларга улахан кутталы үөскэппитэ. Ол иһин 1273 сыллаахха Византия ыраахтааҕыта Ахсыс Михаил бэйэтин кыыһы Евфросинияны Ноҕайга ойох биэрбитэ. Ону таһынан Ноҕай болгар кинээстэрин талыыларыгар дьайар этэ уонна бүтүн Болгарияны баһылыы сатаабыта.
1288 сыллаахха (эбэтэр 1291) Ноҕай Польша сиригэр сэриинэн барбыта.
1291 сыллаахха Ноҕай Алтан Ордуу хаанына Тохтаны талбыта.
Ноҕай 1300 сыллаахха Тохта сэриитин утары кыргыһыы кэнниттэн өлбүтэ.
# Затока

Затока (укр. Затока) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1637 (2011).
# 1972 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XX Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1972 сыллаахха Германия Мюнхен куоратыгар буолан ааспыттара.
# Гоголев-Сатал Уус Александр Николаевич

Сатал Уус, Гоголев Александр Николаевич — худуоһунньук, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, поэт быһыытынан эмиэ биллэр.
1948 с. Бүлүүгэ учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Өр сылларга "Сардаана" сувенир фабрикатыгар, Саха сиринээҕи уус-уран пуонда мастарыскыайыгар үлэлээбитэ. Билигин Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан култуура Киинигэр "Симэх" норуот ускуустубатын Киинин салайааччытынан үлэлиир. Саха сирин уустарын холбоһугун уонна СӨ төрүт ускуустубатын тарҕатыыга анаммыт Сүбэни салайар.
2010 сыл сайыныгар А.Пушкин үбүлүөйүгэр анаан ыытыллыбыт поэзия түһүлгэтигэр кини аата бастыҥынан ааттанна.
# 5 б. э. инн. тыһыынча сыл

б. э. инн. 8 тыһыынча сыл — б. э. инн. 7 тыһыынча сыл — б. э. инн. 6 тыһыынча сыл — б. э. инн. 5 тыһыынча сыл — б. э. инн. 4 тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
5 б. э. инн. тыһыынча сыл
# Философия

Философия диэн баар буолуу, билии, кырдьык, суут-сокуон, чахчылааҕа, өй уонна тыл курдук өйдөбүллэр бүтүн проблемаларын чинчийэр үөрэх. Философия диэн грек тыла: φιλοσοφία (philosophía) — билиигэ таптал.

# Философия
## Философия салаалара

Философия бас билиллэр салаалара.
* Метафизика
* Эпистемология
* Этика
* Политика философията
* Эстетика
* Логика
* Өй философията
* Тыл философията
Үгүс академическай субъектар (үөрэхтэр) тус философиялаахтар, холобур үөрэх философията, математика философията уонна история философията. Онтон таhынан, сорох академическай субъектар философия чинчийэр эйгэтин чинчийэллэр. Олор ахсааннарыгар киирэллэр психология, антропология уонна айылҕа үөрэхтэрэ.

# Философия
## Өссө маны көр

* Философ
# Эбиэс

?Эбиэс :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Үүнээйилэр |
| Аймах: | Poales |
| Кэргэн: | Poaceae |
| Уус: | Avena |
| Көрүҥ: | A. sativa |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Үүнээйилэр алпаабытынан]]
Эбиэс (Avena sativa) диэн бурдук үүнээйилэргэ киирсэр үүнээйилэр көрүҥнэрин бөлөхтөрүн бүтүн аата. Дьиэ кыылын (сылгы уонна сүөһү) аhылыгар сүрүннээн туттуллар.
# Коростышев

Коростышев (укр. Коростишів) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 25 783 (2012).
# 632

Сүрүн ыстатыйа: 632 сыл (өссө көр: 630-с VII / 7 үйэлэр).
Онтон 1392 сыл ааста.
632 сыл Биики хааһахха ?

# 632
## Буолбут

* Кулун тутар 6 — Ислаамы олохтооччу Муһаммед тиһэх арахсар тылын эппит (хутба, хутбатуль вада).
* Бэс ыйын 8 — Муhаммед — ислам итэҕэлин төрүттээбит киһи.
* Бэс ыйын 16 — Перс импиэрийэтигэр Йездигерд III шаах буолбут. Сасанидтар династияларын бүтэһик ыраахтааҕыта.
# Быарык

Быарык – дүҥүр тутааҕа (кириэстии тимир).