yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хандаа

Хандаа икки суолталаах:
* Уһун хаптаһыны ортотунан маска биллэҕэ уран баран, икки баһыгар олорон эрэн, хардары-таары биэтэҥнэтэ оонньооһун.
* Куобах уонна мас көтөрүн туһаҕын тэптиргэтэ.
# Саха сылгыта

Саха сылгыта - сахалар иитэн үөскэппит ураты сылгы боруодалара.
Саха сиригэр сылгыны алта тыһыынча сыл кэриҥэ ынараа өттүгэр дьиэтиппиттэр.
Өлүөнэ орто салаатыгар бастакыннан үктэммит хаһаахтар тыллабырдарыгар сурулларынан сахалар сүнньүнэн сылгыннан иитиллэн олорор омук эбит. Күн Дьөһөгөй оҕото. Бравина Р.И., Алексеева С.Г.,Степанов Н. П. - Дьокуускай:Бичик, 2011.
# Кириллин Петр Дмитриевич I

Кириллин Петр Дмитриевич I — Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгэр Улахан Күөл түбэтигэр 1930 сыллаахха дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1949 сыллаахха Ньурба орто оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайга учительскай институкка үөрэнэн физика уонна математика учууталын идэтин баһылаан Маалыкай сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыта, онтон 1953-55 сылларга Чуукаар сэттэ кылаастаах оскуолатыгар директорынан, 1956-1961, 1965-1967, 1968-1969 сылларга Маалыкай орто оскуолатыгар машиноведение преподавателинэн үлэлээбитэ.
1961-1965 сылларга Степан Васильев аатынан колхозка учаастак сэбиэдиссэйинэн, колхоз правлениетын председателин солбуйааччытынан, 1967-1968 сылларга колхоз парткомун босхоломмут секретарынан, 1969-1978 сылларга совхоз Маалыкайдааҕы отделениетын управляющайынан, директорын хаһаайыстыбаннай чааска солбуйааччытынан, онтон 1978-1989 сылларга Маалыкайдааҕы совхоз-рабкооп председателинэн бэрт тахсыылаахтык үлэлээбитэ.
П.Д.Кириллин элбэх ыччатын үөрэтэн-иитэн олох киэҥ аартыгар үктэннэрбитэ, кылаас салайааччытын быһыытынан Маалыкай оскуолатыгар үс выпуһу таһаарбыта – кини үөрэппит оҕолоруттан икки наука доктора, хас да наука кандидата үүнэн тахсыбыттара.
Холкуос, совхоз салалтатыгар үлэлиир бириэмэтигэр былааннаах сорудахатары, социалистическай эбэһээтэлистибэлэри куруутун аһара толортоон хайҕабылга сылдьыбыта, колхоз, совхоз, совхоз-рабкооп материальнай-техническэй базалара, экономикалара бөҕөргөөһүнүгэр утумнаах үлэни ыыппыта.
Кини лектор, пропагандист, олохтоох советтар депутаттарын, исполкомнарын чилиэнин быһыытынан общественнай үлэҕэ активнайдык кыттара.
П.Д.Кириллин үлэтэр үрдүктүк сыаналаммыта: «1941-1945 сылларга Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар килибиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» медалларынан наҕараадаламмыта, «Советскай потребкооперация туйгуна» бэлиэнэн, ЫБСЛКС Киин комитетын, уобаластааҕы комитетын, «Знание» общество республиканскай тэрилтэтин, партия райкомун, райсовет исполкомун бочуотунай грамоталарынан, «Холбос» респротребсоюз правлениетын I степеннээх дипломунан наҕараадаламмыта. Ньурба улууһун Депутаттарын мунньаҕын 1998 сыл бэс ыйын 18 күнүнээҕи уурааҕынан (Прот. №17, п.5) П.Д.Кириллиҥҥэ Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕун аата иҥэриллибитэ.
# Камчаатка (тумул арыы)

Камчаатка тумул арыыта - Арассыыйа улахан тумул арыыларыттан биирдэстэрэ. Камчаатка Камчаатка кыраайа тайаан сытар.
# IPhone XS

iPhone XS уонна улахан вариана iPhone XS Max — Apple 2018 сыллааҕы флагман төлөпүөннэрэ, iPhone X тупсарыллыбыт вариана буолар.
# Прозерпайн

Прозерпайн (ааҥл. Proserpine) диэн Куинслэнд штатка баар дэриэбинэ, бу дэриэбинэ кыра да буоллар, Аустралия дойдутун 30% бурдугун хаарчыйар. Улаханнык туризм сайдан эрэр. 3 тыс.

# Прозерпайн
## Сиһилии манна

http://en.wikipedia.org/wiki/Proserpine,_Queensland
# Хаарта

География хаартата — математика төрүтүгэр олоҕуран, хаптаҕай ньуурга Сир үрдүгэр баар объектары уонна көстүүлэри кыччатан, түмэн көрдөрүү. Хаарта территорияны хабарынан аан дойду, континеннар, иллэр, уо.д.а.; ис хоһоонунан уопсай уонна тематическай; аналынан научнай-ыйынньык, үөрэнэр, туристскай; масштабынан бөдөҥ, орто, кыра масштабтаах диэннэргэ арахсар. География хаартата туттуллар эйгэлэрэ киэҥ: геологияттан медицинаҕа, үөрэхтэн хонтуруолга тиийэ билиигэ-көрүүгэ, былааҥҥа-бырайыакка барыларыгар туттуллаллар. Ол эрээри айылҕа уонна дьон-сэргэ араас көстүүлэрин сир үрдүгэр тарҕаныыларын, хардарыта дьүөрэлэһиилэрин уонна сыһыаннарын көрдөрөр буолан, хаарта былыр-былыргыттан географияҕа үөрэтии саҕаланыытын уонна түмүгүн, кини сүрүн тылын быһыытынан туттуллар. География хаартанан «саҥарар» буолан, өй-санаа уонна практика атын эйгэлэригэр дьайар.

# Хаарта
## Ылыллыбыт сирэ

* География терминнэрин тылдьыта/ Г.Н. Максимов, А.И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н.П., Оконешников Е.И.; рец. Гоголева П.А., Михайлова Т.В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. -112 с. ISBN 5-7696-0229-5
# .uy

.uy диэн Уругуай үрдүк таhымнаах ил домена.
# Чалкы

Чалкы — харах халтаһатыгар тахсар быдьырхай.
# Баҕа хаата

Баҕа хаата (лат. , нууч. беззубка) — уу түгэҕэр быһаҕаһыгар диэри былыыгынан көмүллэн сытар мүлтүгүр быһыылаах күөхтүҥү өҥнөөх моллюска.
# Күөрэгэй

Күөрэгэй эбэтэр туйаарар, далбарай (нуучч. полевой жаворонок)
# Добрынин Прокопий Иванович

Добрынин Прокопий Иванович — Саха сириттэн төрүттээх бастакы идэтийбит скульптор.
Дьокуускайга олунньу 28 күнүгэр (эргэнэн кулун тутар 13) 1909 с. төрөөбүт. 1922 сыллаахха бүтүн арассыыйатааҕы художественнай техническэй институуту (ВХУТЕИН) Москваҕа бүтэрбит. Онтон 1936 с. Художество академиятын Ленинградтааҕы живопись, скульптура уонна архтектура институутун бүтэрэр. Үөрэҕин бүтэрэн баран Москваҕа үлэлии хаалар. Сэрии иннинээҕи айымньылара дойдуну көмүскээһин уонна күөн-күрэс тиэмэлэригэр анаммыттара, аатырбыт ВДНХ-га скульптууралары оҥорор. 1941 с. сэриигэ барар. Сэрии кэнниттэн сэрии кыттыылаахтарыгар аналлаах станковай портреттары онорор. Олортон биллибиттэрэ «На привале», «Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа Ишутин портрета», «Бартыһаан рахведчик Ваня Лунь портрета» буолаллар.
Сэрии кэнниттэн ВДНХ-га биллиилээх архитектор Топуридзе ны кытта икки монументальнай мозаикалаах фонтан оҥорор: Бажов остуоруйаларын матыыбыгар «Каменный цветок» (1952—1954 сс.) уонна «Золотой колос» (1951—1953). Бу үлэлэрин иһин Художество академиятын Кыра кыһыл көмүс мэтээлин ылар.
Элбэх үлэтэ Саха сирин кытта ситимнээх. Добрынин саха орнаменын дириҥник билэр киһинэн ааҕыллара. Хас да олоҥхо уонна саха остуоруйаларын сюжеттарыгар аналлаах үлэлээх. Улахан муостаҕа турар чорооннору оҥорбута, фарфортан уонна фаянстан иһиттэри айбыта.

# Добрынин Прокопий Иванович
## Үлэлэрэ

* «Портрет народного художника Якутии П. П. Романова», 1947;
* «Туйаарыма Куо», 1955, фарфор;
* «Олонхосут», 1955, майолика;
* «Якутка с песцом», 1955, майолика;
* «Портрет Л. М. Габышева», 1955, бронза;
* «Навеки вместе», 1957, фарфор;
* «Портрет народной артистки России А. И. Егоровой», 1960, мрамор;
* «Пой, шаман, солнцу!», 1961, майолика;
* «Портрет певицы Анегины Ильиной», 1961, бисквит;
* «Якут-охотник», 1963, мрамор).
* фонтан «Каменный цветок» (1952—1954)
* фонтан «Золотой колос» (1951—1953; архитектор К. Т. Топуридзе)
* «Иван-царевич», 1947;
* «Ненаписанная сказка», 1956;
* «Чурумчуку», 1957;
* «Конек-горбунок», 1961.
* Композиция «Полевой Цветок с женихом Бэргэном» (1959)
Скульптор алтынньы 9 күнүгэр 1966 с. Москваҕа өлбүтэ. Дьокуускайга Үрүҥ күөл үрдүнээҕи хайаҕа көмүллүбүтэ.
# Уоррен (Мичиган)

Уоррен (ааҥл. Warren) — АХШ Мичиган штаатын Макомб уокуругар баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 134 056 киһи (2010), онон уокурукка саамай бөдөҥ, штаакка үһүс куорат буолар.
Бу куоракка Eminem төрөөбүт.
# Globalstar

Globalstar — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ спутниктары айар уонна көтүтэр тэрилтэ.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Диоклетиан

Гай Авре́лий Вале́рий Диоклетиа́н (лат. Gaius Aurelius Valerius Diocletianus, 244 сыл ахсынньы 22 — 311 сыл ахсынньы 3) — Рим импиэрийэтин 284 сыллаахтан 305 сыллаахха диэри ыраахтааҕыта. Былааска кэлэн баран бэйэтин толору былаастаах импэрээтэринэн биллэрбитэ (ол иннинэ импэрээтэр сенатордартан бастыҥнара принцепс эрэ этэ).
Диоклетиан бэйэтэ Илиҥҥи импиэрийэни салайара, Максимиан диэн байыаннай киһини (атаһын) Арҕаа импиэрийэни салайсарга 286 сыллаахха анаабыта. Салгыы 293 с. бэйэтин уонна Максимиан анныларынан өссө биирдии "цезарь" титуллаах "балыс" ыраахтаҕылары анаан, былааһын түҥэттибитэ (тетрархия). Диоклетиан салайар кэмигэр Рим импиэрийэтэ бөҕөргөөбүтэ, сармааттары, алеманнары кыайталаабыта, Эгиипэккэ былааһы былдьаабыт узурпатордары хам баттаабыта, былыргыттан өстөөҕүн Персияны кытта сэриилэһэн киин куоратын урусхаллаабыта, дойду үрдүнэн нолуоктар бигэ уонна ордук сиэрдээх буолбуттара.
305 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр Диоклетиан уонна Максимиан сааһыраннар бэйэлэрин баҕа өттүлэринэн Рим импиэрийэтин ыраахтааҕылара буолан бүппүттэр. Кырдьар сааһыгар төрөөбүт сиригэр Далмацияҕа (билигин Хорватия) оҕуруот үүннэрэн үйэтин моҥообута.
# Уорҕа (Чурапчы улууһа)

Уорҕа — Чурапчы улууһун Хадаар нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Уорҕа (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Vivid Entertainment

Vivid Entertainment — Аан Дойдуга саамай улахан порно киинэлэри уонна мультиктары устар тэрилтэ, планета 65% порноиндустриатын тутан олорор.
Салалтата — Лос Андьелес, АХШ.
# Гнивань

Гнивань (укр. Гнівань) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 592 (2011).
# Коробейников Михаил Яковлевич

Михаи́л Я́ковлевич Коробе́йников (сорох дааннайынан аата Василий Алексеевич диэн) (быһа барыллаан 1893 — 1924, муус устар 24, Харбин, Кытай) — нуучча эпиһиэрэ, корнет (1917 сылтан), 1920 сылтан кыһылларга сулууспалыы сылдьыбыта (краском). Саха сиригэр үрүҥнэр хамсааһыннарын диэйэтэлэ.
Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар Качугтан төрүттээх (Иркутскай уобаласка киирэр). Вятка күбүөрүнэтиттэн кэлбит мещааннар сыдьааннара. Эбэтэ саха үһү диэн үһүйээн баар. Ветеринарнай оскуолаҕа үөрэммит. 1912 сылтан аармыйаҕа кавалерияҕа сулууспалаабыт. Аан дойду бастакы сэриитигэр 4 саллаат Георгиевскай кириэһинэн, Сибэтиэй Анна уордьанынан наҕараадаламмыт.
1920 с. сааһыгар Дьокуускайга бастакы борокуотунан М. Аммосовтыын, П. Ойуунускайдыын, Ис. Бараховтыын уо.д.а. кытта бииргэ венгрдар (мадьярдар) полуэскадроннарын састаабыгар кэлбит. Аттаах сэриигэ ветеринарнай фельдшер, онтон уобаластааҕы военкомакка маҥнай делопроизводитель буолбут, онтон дезертирствоны утары хамыыһыйа биир эппиэттээх чилиэнэ.

# Коробейников Михаил Яковлевич
## Гражданскай сэрии

Иркутскай ЧК-тыттан урукку эпиһиэрдэр испииһэктэрин көрдөөбүттэрин билэн, 1921 сыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр кыһылларга сулууспалыы сылдьар 9 киһи кистэлэҥ кэпсэтии кэнниттэн, сэбиэскэй былааһы утарар санааҕа киирэн, Коробейников баһылыктаах Дьокуускайтан күрээбиттэр. Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр бу этэрээт Ньылхаҥҥа тиийбит. Онно Сэбиэскэй былааһы утары өрө турар туһунан кэпсэтии ыыппыттар. Ол түмүгэр Саха сирин норуодунай аармыйата диэн бэйэлэрэ ааттаммыт сэбилэниилээх күүстэрин тэрийбитэр, салайааччы Коробейников буолбут. 1922 сыл кулун тутарыгар бу дьон Чурапчыга ВЯОНУ (Временное якутское областное народное управление) диэн ааттаах бырабыыталыстыба тэрийиитигэр кыттыбыттара.
1922 сыл саҕалыынытыгар Коробейников этэрээттэрэ Дьокуускайы төгүрүйбүттэрэ, ол эрээри сайын буолуута кыһыл аармыйа чаастарынан үлтүрүтүллэн Охуоскайга уонна Айааҥҥа күрээбиттэрэ, онно тиийэн Владивостоктан байҕалынан устан кэлбит генерал-лейтенант А. Н. Пепеляев «Сибиир добровольческай дружинатын» кытта холбоспуттара (Коробейников бэйэтэ ыалдьар аатыран холбоһортон батыммыта). Бу холбоһуктаах сэрии чаастара, тыһыынчаттан тахса киһи Дьокуускайга өссө биир кимэн киириини тэрийбиттэрэ.
1923 сыл бэс ыйыгар Пепеляев салайар сэриилэрин Строд уонна Вострецов хамаандалыыр кыһыл чаастара бүтэһиктээхтик урусхаллаабыттара. После взятия Айааны 1923 сыл бэс ыйын 16 күнүгэр ылыы кэнниттэн үрүҥнэр сорохторо, ол иһигэр Пепеляев, билиэҥҥэ түбэспиттэрэ уонна салгыы Владивостокка ыытыллыбаттара, сорохторо, ол иһигэр Коробейников, Кытайга күрээбиттэрэ. Аҕыйах киһи Японияҕа барбыта.
Эмиграцияҕа Коробейников Манчжурияҕа олорбут. Харбииҥҥа өлбүт. Арааһа ыалдьан өлбүт быһыылаах.

# Коробейников Михаил Яковлевич
## Литэрэтиирэ

* Клавинг В. В. Гражданская война в России: белые армии. — М.; СПб.: АСТ : Terra Fantastica, 2003. — 637 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-019260-6; ISBN 5-7921-0578-2
* Последние бои на Дальнем Востоке / Сост., науч. ред., предисл. и коммент. д-ра ист. наук С. В. Волкова. — М.: Центрполиграф, 2005. — 813 с. — (Россия забытая и неизвестная. Белое движение). — 3000 экз. — ISBN 5-9524-1498-2
# Улахан Чиистай

Улахан Чиистай национальнай нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сааһыр.
Улуус кииниттэн 400 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 750 киһи (2007 сыл).

# Улахан Чиистай
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# 1785

1785 сыл.

# 1785
## Туох буолбута

* От ыйын 6 — АХШ валютатынан дуоллар биллэриллибит. Бу иннинэ Америкаҕа үксүн Испания песотын туһана сылдьыбыттар.
* От ыйын 17 — Камчааткаҕа көскө сылдьан күрээбит Мориц Бенёвскэй бэйэтин Мадагаскаар импэрээтэринэн биллэриммит уонна Францияҕа сэриини биллэрбит.
* Атырдьах ыйын 19 (урукку истиилинэн атырдьах ыйын 8 күнүгэр) — Екатерина II ыраахтааҕы Иосиф Биллингс салайааччылаах кистэлэҥ географическо-астрономическай байҕал эспэдииссийэтин ыытар туһунан ыйааҕы таһаарбыт. Бу эспэдииссийэҕэ сылдьыбыт быраас Михаил Робек саха уонна эбээн тылларын бастакы тылдьыттарын хомуйбута.
# Бүлүүтээҕи педагогика кэллиэһэ

Бүлүүтээҕи Чернышевскай Н.Г. аатынан педагогика кэллиэһэ (Вилюйский профессионально–педагогический колледж им. Н.Г. Чернышевского) — Бүлүү куоракка баар учууталлары бэлэмниир орто анал үөрэх кыһата.
1922 сыллаахха Бүлүүтээҕи 2-с үктэллээх оскуола Наркомпрос кэллиэгийэтин быһаарыытынан педагогика диэкки эниэлээх II үктэл оскуола буолбута.
1927 сыллаахха педагогика техникумҥа кубулуппуттара.
Маҥнайгы дириэктэринэн Казан духуобунай академияны бүтэрбит Петр Новиков буолбута.
1929 сыллаахха техникумҥа Чернышевскай Н.Г. аатын иҥэрбиттэрэ.
1937 сылтан педагогика училищета буолбута. 2002 сыллаахтан кэллиэс буолбута.
Атахха туруу кытаанаах сылларыгар дириэктэрдээбиттэрэ Эверстов Г.И. (1936 - 1939), Гутин И.Л. (1940 - 1942), Эверстов М.И. (1945 - 1950), Иванов М.С. - Багдарыын Сүлбэ (1958 - 1974).
Билигин училище бэлэмниир алын кылаасстар учууталларын, норуот култууратын учууталларын, оскуола иннинээҕи иитээччилэри.
Элбэх саха интеллигенция бэрэстэбиитэллэрин бэлэмнээн таһаарбыта. Олор ортологугар Социалист Үлэ Дьоруойдара Семенов Г.Т., Бессонов Г.Е., Кондаков Николай Алексеевич — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Бүлүүтээҕи педагогика кэллиэһэ
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
* ↑ СӨ НА, ф.82, оп.1, ед.хр. 67, л. 201
# Иннокентьева Александра Самсоновна

Иннокентьева Александра Самсоновна —- саха живописеһа.

# Иннокентьева Александра Самсоновна
## Олоҕун олуктара

1953 с. ыам ыйын 19 күнүгэр Чурапчы улууһун Мырыла сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1977 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1983 с. Уһук Илиннээҕи ускуустуба инстутутун живописнай салаатын бүтэрбитэ.

# Иннокентьева Александра Самсоновна
## Айар үлэтэ

Александра Иннокентьева айар үлэтин сүнньэ — дьахтары ойуулааһын, дьахтар чуумпуга, кэрэҕэ тардыһыытын көрдөрүү.

# Иннокентьева Александра Самсоновна
## Айар үлэтэ
##### Үлэлэрэ

* Иистэнньэҥнэр (1987)
* Е.Е. Аммосова мэритиэтэ (1989)
* Ырыаһыт Марыына Попова мэтириэтэ (1995)
# Хардырҕастар уустара

Хардырҕастар уустара (лат. Branta, нууч. Черные казарки) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 3 көрүҥ киирэр: Хардырҕас, Канаада хардырҕаһа, Америка хардырҕаһа.
# LinkedIn

LinkedIn (ˈlɪŋktˈɪn) — Деловой контактары булар уонна олохтуур Социальнай ситимэ. Төрүттээччитэ - Хоффман, Рэйд 2002 ахсынньытыгыар, онтон 2003 ыам ыйыгар үлэтин саҕалаабыта. LinkedIn социальнай ситимигэр 30 мөлүйүөнтэн тахса туттааччы регистрацияламмыт,.
# Атланта

Атланта (ааҥл. Atlanta) — АХШ куората, Дьордьия штаат киинэ. Олохтоохторун ахсаана 423,9 тыһ. киһи (2004, пригородтарын кытта 3 мөл киһи). Хартсфилд-Дьексон Интернешнл Аирпорт салалтата.
# Юстус фон Либих

Юстус фон Либих (ниэм. Justus von Liebig; ыам ыйын 12 1803, Дармштадт — муус устар 18 1873, Мюнхен) — ниэмэс химигэ, академик. Агрохимияны төрүттэспитэ. 1840 сыллаахха үүнээйини минеральнай аһатыы теориятын киллэрбитэ. Үүнээйигэ уон элемент: C, H, O, N, Ca, K, P, S, Mg уонна Fe наадатын элбэхтик анализтаан быһаарбыта. Балартан N, К, Р саамай улахан суолталаахтарын ыйбыта.

# Юстус фон Либих
## Олоҕун олуктара

Дармштаадка гимназияҕа үөрэммит. Бонн уонна Эрланген куораттарга университекка үөрэммит (1819—1822).
1822 сыллаахха Парижка көспүт, онно Александр Гумбольдт көмөтүнэн Гей-Люссактыын билсибит. 1824 сыллаахха Гессеҥҥа экстраординарнай, 1826 сыллаахха ординарнай химия профессора.
Сотору кэминэн уһулуччу талааннаах буолан научнай оскуола баһылыга буолбут. Бырабыыталыстыба көмөтүнэн Германияҕа бастакы образцовай лабораторияны арыйар, онтугар үйэ чиэппэриттэн ордук аан дойду биллиилээх учуонайдара кэлэ сатыыллара. Ол курдук кини үөрэнээччилэринэн элбэх нуучча химиктара буолбуттара.
# Хара сыыр

Хара сыыр — быстыбыт буор биэрэк.

# Хара сыыр
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Өрүс кустарын ууһа

Өрүс кустарын ууһа (лат. Anas, нууч. Род Речные утки) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 10 көрүҥ киирэр: Көҕөн, Хара көҕөн, Чөркөй, Мороду, Уйус, Дьаҕыл уйус, Тыйаах, Моонньоҕон, Чардырҕас чөркөй, Халба.

# Өрүс кустарын ууһа
## Өссө маны көр

* Хаастар уустара
* Хардырҕастар уустара
* Үрүҥ хаастар уустара
* Үрүҥ моойдоох хаастар уустара
* Сухоностар уустара
* Кубалар уустара
* Кыһыл кустар уустара
# Skytel (сибээс)

SkyTel (Скайтел) — Монголия 3 улахан сотовой оператора, 4G ситиминэн үлэлиир.
Салалтата — Улаан Баатар.
# Эверстов Николай Дмитриевич

Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — атыыһыт, Дьокуускай куорат ытык киһитэ.

# Эверстов Николай Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха Нам улууһун Модут нэһилиэгэр төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит.
1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора И. И. Крафт көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ.
Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. Москуба атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ.
Н. Д. Эверстов Иркутскай уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна бүүчээн иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи Кытайтан Айаан уонна Охотскай нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута.
Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин фольклор түмэлэ үлэлиир.
Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, 1894 сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах.
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала

Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала - Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадаларыттан биирдэстэрэ.
Бу ытык сыбаанньа идэлэрин үрдүк таһымнаахтык баһылаабыт учууталларга, уопсай үөрэхтээһин тэрилтэлэрин бары көрүҥнэрин, педагогика үрдүкү үөрэҕин, үөрэхтээһиҥҥэ идэ таһымын үрдэтэр институуттар преподавателлэригэр, үөрэҕирии салайааччыларыгар, билим чинчийэр институуттарын үлэһиттэригэр педагогикаҕа уонна ыччаты итиигэ өҥөлөрүн иһин, 15 сылтан ордук үлэлээбит буоллахтарына, бэриллэр.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
## Өссө маны көр

CӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ
# Петров Георгий Осипович-Халлааскы уола

Петров Георгий Осипович-Халлааскы уола, 1888с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Ороссолуода 4кылаастаах миссионерскай оскуолатын бүтэрбит. Бодайбо бириискэтигэр үлэлээбит. Ревкомовец, кыһыл бартыһаан, И.Я.Строд, Е.Н.Курашов этэрээттэрин разведчига. "Кыһыл Сулус" орден кавалера. 1960с. Ороссолуодаҕа өлбүт.
# Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич

Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич (1866 - 1944), олоҥхоһут.
1866 сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун Иккис Ньөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Олоҥхоһут быһыытынан 1940 сылтан биллибитэ.
ССРС суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ этэ.
Кини репертуарыттан суруллубут олоҥхолор архыыпка бааллар: Куллун Куллустуур, Улуу Даарын, Дьиэрбэк Бэргэн, Тура төрөөбүт Дуо бухатыыр, Босхон Дуолан Бухатыыр (1943).
1944 сыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр өлбүтэ.

# Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич
## Айымньылара

* Өрөгөйбүт үрдээтин. Дьокуускай, 1943.

# Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич
## Өссө маны көр

* Писатели Якутии. Библиографический справочник. Якутск, 1976.
* Шерхунаев Р.А. Певцов благородное племя. Иркутск, 1977.
* Васильев Г.М. Живой родник. Якутск, 1973.

# Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Сар

Сар бииһин ууһа (лат. Buteo нуучч. Род Канюки) — тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу биис-ууһуттан үс көрүҥ үөскүүр: Үрүҥ сар, Улахан сар уонна сар элиэ.
# Киндигир

Киндигир национальнай нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Куду Күөл.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 299 киһи. 70 км Дьикиимдэ сэлиэнньэ баар 3 киһилээх (2007 сыл).
Өлүөхүмэ өрүһүнэн улуус кииниттэн соҕуруу диэкки 180 км ыраах сытар. Олохтоохтор эбэҥкилэр уонна сахалар, дьарыктара таба уонна булт.

# Киндигир
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
# Саҥа Дьыл

Халыып:Саҥа дьылга дылы
Саҥа дьыл — Араас норуоттар халандаардарын эргийбитин (сыл бүппүтүн кэннэ саҥа эргииргэ барарыгар бырааһынньык).
Тохсунньу 1 күнүгэр бастаан рим императора Юлиус Цезарь олохтообут.

# Саҥа Дьыл
## Саҥа дьыл күнэ араас норуоттарга
### Григориан халандаар

Сир үрдүнэн Григориан халандаарын дойдулар үксүлэрэ Тохсунньу бастакы күнүгэ бырааһынньыктанар. Бастаан Чуумпу океан Карибати арыылартан саҕалаан сири эргийэн баран Чуумпу океаҥҥа баар Мидуэй арыыларга кэнникинэн бырааһынньыктыыллар.

# Саҥа Дьыл
## Саҥа дьыл күнэ араас норуоттарга
### Дьэбириэйдэр саҥа дьыллара

Рош Ха-Шана (ивр. ראש השנה‎) диэн Пасха ааспытын кэннэ 163 күн буолан баран бырааһынньыктанар (Балаҕан ыйын 5 күнүттэн алтынньы 5 күнүгэр дылы буолуохтаах).

# Саҥа Дьыл
## Саҥа дьыл күнэ араас норуоттарга
### Кытайдар Саҥа дьыллара

Кытай саҥа дьылы кыһыҥҥы саҥа ый тахсыытыгар бэлиэтэнэр, григориан халандаарыгар тохсунньу 21 күнүттэн олунньу 21 күнүгэр дылы буолуон сөп. Дойду хоту өттүгэр дьиэни персик лабаатынан, мандарин маһынан киэргэтэллэр, онтон дойду соҕуруу өттүгэр абрикос маһын. Киэһэтинэн дракон үҥкүүтүн ыыталлар, олус кыраһыабай хаамсыыта киэһэ уонна түүн ааһар.

# Саҥа Дьыл
## Сахалар Саҥа дьыллара
#### Саҥа дьыл харыйата

Саҥа дьылга хайаан да Саҥа Дьыллааҕы Харыйа туруораллар уонна үгэс быһыытынан элбэх фейерверк ыталлар.
# Сүрэл

Сүрэл диэн киһи сөбү уонна сыыһаны, үчүгэйи уонна куһаҕаны гынарын туһунан толкуйданарыгар ыраланарыгар кигэр төй биир бырассыаһа. Киһи сүрэлин хайдаҕа кини иитиититтэн уонна күндүлүгүттэн тутулуктаах. Сүрэл буруй, хомолто, кыбыстыы, кэмсинии курдук иэйиилэри үөскэтэр.
# 1713

1713 сыл.

# 1713
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 8 — Санкт-Петербург Арассыыйа киин куората буолбут.

# 1713
## Төрөөбүттэр

* Алтынньы 5 — Дени Дидро — Франция суруйааччыта, сырдатааччы бөлөһүөгэ.
# Скульптор (сулустар бөлөхтөрө)

Скульптор (латыынныы Sculptor, Scl) — соҕуруу халлаан сулустар бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 474,8 квадрат кыраадыс иэннээх, 55 киһи хараҕа көрөр сулустардаах. Бу бөлөххө биһиги галактикабыт соҕуруу полюһа баар.

# Скульптор (сулустар бөлөхтөрө)
## Көстөр кэмэ

Арассыыйаҕа 50° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр. Алтынньыга ордук көстөр. Денеб Кайтос сулустан соҕуруу уонна Феникс α-тыттан хоту.

# Скульптор (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. 1756 сыллаахха Никола Луи де Лакайль «Скульптор мастарыскыайа» диэн ааттаах киллэрбитэ. 1763 сыллаахха латыынныы ааттаммыта.