yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Волоколамскай

Координаталара: 56°02′ с. ш. 35°57′ в. д.﻿ / ﻿56.033° с. ш. 35.950° в. д.﻿ / 56.033; 35.950
Волоколамскай (нууч. Волоколамск) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Волоколамскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 119 км сиргэ. Городня өрүс уонна Лама өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 170 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 23 865 киһи этэ, иэнэ — 10 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 238,65 киһи.
Олохтоммут сыла — 1135.
Куорат баһылыга — Василий Шулепов.
Төлөппүөнүн куода — +7 49636, ОКАТО куода — 24 378.

# Волоколамскай
## Тас сигэлэр

* Оройуон официал саайта
# Кылаат

Кылаат — сиргэ (буорга) эбэтэр ханна эмэ кистэммит ким киэнэ буолара чопчу биллибэт үп, харчы, сыаналаах мал-сал.

# Кылаат
## Кылааты түҥэттии

Кылааты булбут киһи РФ сокуонун быһыытынан кылаат булуллубут сирин хаһаайынын кытта тэҥҥэ үлэстэр бырааптаах. Өскө кылаат көстүбүт сирин хаһаайына сөбүлэспэт түгэнигэр кылаат сирдээх хаһаайын бас билиитэ буолар. Көстүбүт, булуллубут кылаат олус сыаналаах күндү уус-уран мал (оҥоһук) буоллаҕына, бу кылаат судаарыстыба туһатыгар бэриллэр, ол эрэн компенсация төлөнөр. Судаарыстыба булуллубут кылаат иһин төлүүр харчытын (кылаат уопсай суумматын аҥаарын) кылааты булбут киһи уонна кылаат көстүбүт сирин хаһаайына тэҥинэн үллэстэллэр.
Кылааты көрдүүргэ ананан наймыламмыт дьон, эбэтэр идэлэрин эбээһинэһин толорон сыаналаах маллары көрдүүр дьон (холобур археологтар) бу категорияҕа киирбэттэр, онон кинилэргэ туох да төлөммөт.

# Кылаат
## Атын дойдулар кылаат туһунан сокуоннара

Улуу Британияҕа кылаат судаарыстыба баайа, булбут киһи 14 хонук иһигэр судаарыстыба уорганнарыгар биллэриэхтээх. Биллэрбэтэҕинэ холуобунай эппиэтинэһи сүгэр. Ол эрэн судаарыстыба кылааты булбут киһиэхэ төннөрүөн сөп.
АХШ-ка штааттарынан араастаах, холобур, сорох штааттарга кылааты булбут киһи ылар, сорох штааттарга - сир иччитэ, Луизианаҕа булбут киһи уонна сирдээх киһи тэҥҥэ түҥэттэллэр.
Европа сорох дойдуларыгар тимири көрдүүр аналлаах тэриллэри атыылыыр уонна көҥүлэ суох туһанар бобуллар.
# Павлов Иван Тимофеевич

Павлов Иван Тимофеевич - атыыһыт, "Я.Ф. Санников нэстилиэнньиктэрэ" диэн тэрилтэ салайааччыта, ВЯОНУ чилиэнэ.
1886 с. Арҕаа Хаҥалас улууһун Одуну нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аатырбыт атыыһыт Яков Санников кыыһын ойох ылбыта. Кинини кытта бииргэ үлэлээбитэ. Кэлин өлбүтүн кэннэ "Я.Ф. Санников нэстилиэнньиктэрэ" диэн тэрилтэни салайбыта. 1922 с. ВЯОНУ чилиэнинэн талыллыбыта (мунньахха бэйэтэ суоҕа). Гражданскай сэрии кэмигэр "Холбос" кооперативка үлэлээбитэ. Түүлээх улахан баартыйатын Саха АССР бырабыыталыстыбатыгар туттарбыт өҥөлөөх. 1932 с. үс сылга уураахтанан Омскай уобаласка көскө ыытыллыбыта, онно булгаахтырдаабыта.
1940 сыллаахха өлбүт.
Улахан кыыһа Татьяна Ивановна Крылова - саха дьахталларыттан бастакы медицина дуоктара, Саха судаарыстыбаннай университетын төрүттэспит дьоннортон биирдэстэрэ.
# Оргутан эмтэнэллэр.

Төбө ыарыйдаҕына, сэбирдэҕин көөнньөрөн иһиллэр. Хаппыт сэбирдэҕи бороһуок курдук мэлийэн, аһаҕас баастары саба баайан эмтэниэххэ сөп. Отун оргутан, куртах, оһоҕос ыарыыларыгар тутуллар.
# Таҥара кийиитэ (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах:
* Таҥара кийиитэ (лыах)
* Таҥара кийиитэ (үүнээйи)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Тойота Чайзер

Toyota Chaser — массыына маарката, Toyota тэрилтэтэ 1977–2001 сыллардаахха оҥорон таһаарбыт массыыналара. Toyota былаанынан Дьоппуон дойдутун эрэ иһигэр атыыланыахтаах массыына, ол эрэн тас көрүҥэ үчүгэйин иһин уонна мотора күүстээҕин иһин АХШ, Канаада, Кытай, Арассыыйа, Мексика, Вьетнам, Саха Сирэ курдук дойдуларга билигин даҕаны тарҕаммыт буолар.
# Пфорцхайм

Пфорцхайм (ниэм. Pforzheim) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан [[куорат] буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 119,5 тыс.
# Билимнээх ыра

Билимнээх ыра (БЫ) — сурулга, киинэҕэ уонна ускуустуба атын көрүҥнэригэр баар ыра биир арааһа. Билимнээх ыра билим өттүттэн быһаарыллыан сөптөөх түгэннэри хабар. Манна чопчу, айылҕа уонна киһи билимнэрэ киирсиэхтэрин сөп. Билимнээх ыра өйтөн булуллубут арыйыылары, атын өйдүүн алтыһыыны, буолуон сөптөөх кэлэр кэми уонна устуоруйа атыннык барбыт суолун ойуулуур.
# Chevron

Chevron — АХШ энергия уонна ниэп тэрилтэтэ.
# Айыы 1
## Айыы 1

Ай диэн сахаларга өйү-санааны быһаарар тылбыт. Баспыт иһигэр саныыр санаабытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына айыы буолар. "Ыы" диэн ытааһын дорҕооно эбиллиитэ бу тылбыт куһаҕан өрүтэ элбээбитин быһаарар. Айыы диэн тылбыт биллэр суолталара манныктар:
1. Айыы диэн саҥаны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу буолар. Бу кэмҥэ айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэккэ эрэ сылдьар.
2. Үчүгэйи, дьоҥҥо туһалааҕы айыы.
3. Куһаҕаны, дьоҥҥо буортулааҕы айыы. (1,32).
4. Үчүгэй буолуо диэн санаан оҥоруу табыллыбакка куһаҕан буолан тахсыыта.
5. Айыыны оҥоро охсоору тиэтэйии, ыксааһын сыыһа-халты туттунууну, куһаҕаны үксэтиитэ. (2,57 столб.).
6. Өлбүт киһи өйө-санаата Үөһээ дойдуга айыы буолан сылдьыыта. (3,71).
Айыы диэн тылбыт 6 биллэр суолталааҕыттан биир эрэ үчүгэйи оҥорууга аналланарыттан айыы диэн тыл куһаҕана элбэх тыл буолар. Айыы диэн тыл элбэхтик туттуллубат, улаханнык этиллибэт тыл.
Эдэрдэр үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билбэттэриттэн, барыны бары оҥоро сатыылларыттан, тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан сыыһа-халты туттуналлара элбиириттэн харыстаан сахалар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэллэр. (4,28).

# Айыы 1
## Туһаныллыбыт литература.

1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
2. Э.К.Пекарскай. Словарь якутского языка. Т. 1. Выпуски 1-4. Академия Наук СССР, 1958. - 642 с.
3. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
4. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
# Эҥэ

Эҥэ нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сайдыы.
Улуус кииниттэн 193 км. хоту диэкки Бытантай өрүс Дьааҥыга түһэр сиригэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 742 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сайдыы - 606 уонна Оһохтоох - 136 киһи.

# Эҥэ
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1913 сыллаахха төрөөбүтэ Томская Дария Андреевна, олоҥхоһут.

# Эҥэ
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Хониара

Хониара (ааҥл. Honiara) диэн Соломон арыыларын киин куората. Олохтоохторун ахсаана 49,107 (1999), 54,600 (2003).
# Самаратааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Самаратааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Самаратааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Самара куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Самаратааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

1930 с. Орто-Волгатааҕы кыраайын мэдиссиинэ инситута диэн төрүттэммит, онтон Куйбышевтааҕы мэдиссиинэ института буолбут. 1939 с.кини базатыгар Куйбышевтааҕы байыаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата төрүттэммит. Кэлин, 1990-1992 с. Самаратааҕы мэдиссиинэ института буолбут.

# Самаратааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Структурата

Университекка : -13 факультет уонна 80-тан тахса кафедра -1210 миэстэлээх бэйэ клиниката -3 үөрэтэр, 7 научнай-чинчийэр институт -научнай-чинчийэр лаборатория -600000 туомнаах пуондалаах научнай бибилэтиэкэ -120 - миэстэлээх 3 интернет-киин уонна 20 мультимедиа уонна көмпүүтэринэй кылаастар бааллар. 15 испэссэлинэскэ 6 диссертационнай сэбиэт баар. Каадырдары 38 испэссээлинэскэ докторантураҕа уонна аспирантураҕа бэлэмнииллэр. Сыл аайы 8000-тан тахса устудьуон дьарыктанар. 1500-тан ордук преподаватель үлэлиир, ол иһигэр: 2 АНА акадьыамыга, 8 Арассыыйа наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, 3 Арассыыйа үрдүкү оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ, 19 Арассыыйа үтүөлээх бырааһа баалоар.

# Самаратааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Факультеттара

1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Стоматологическай факультет 4. Фармацевтическай факультет 5. Медико-профилактическай факультет 6. Мэдиссиинискэй психология факультета 7. Экэниэмикэ уонна доруобуйа харысталын салайыы факультета 8. Тас дойду устудьуоннарын үөрэтии факультета 9. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета

# Самаратааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

2019 с. "Три миссии университетов" диэн норуоттар ыккардыларынааҕы рейтиҥҥэ 1101-1200 миэстэ. 2020 с.RAEX агенства биэрсийэтинэн рейтиҥҥэ киирбит Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 46 миэстэ. 2020 с. "Три миссии университета" рейтиҥҥэ 1201-1300 миэстэ, рейтиҥҥэ киирбит Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 58-73 миэстэ.

# Самаратааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Ссылкалара

http://www.samsmu.ru/ https://vuzopedia.ru/vuz/2323 https://samara.ucheba.ru/uz/9519 https://raex-rr.com/database/contender/10000259
# Дьахтар

Дьахтар — оҕо төрөтөн, эмиийдээн ийэ буолар оҥоһуулаах сааһын сиппит киhи. Кэпсэтиигэ бу тылы өссө арыый атын дэгэттээх тутталлар — эр киһи кэргэнэ, ойоҕо. Дьахтар аймах - киһи аймах оҕо төрөтөр дьоҕурдаах аҥаара (кыргыттары, дьахталлары, эмээхситтэри барыларын холбуу этэргэ).
Сорох сиргэ дьахтары "йахтар", "майтал", "хотука" дииллэр эбит.

# Дьахтар
## Религияҕа дьахталларга сыһыан
### Христианство

Христиан дьахтарга эр киһи бас бэриниэхтээх. Эргэрбит кэс тылга көрөллөр эрээри, ийэ үрдүк суолтата уонна киниэхэ дириҥ ытыктабыл. Ийэҕэ убаастааһын аҕа буоларыгар ытыктааһынтан, ийэҕэ ытыктабылтан, ардыгар ордук ыарахан содуллаах буолуон сөп. Дьахтар христианствоны тарҕатыы дьыалатыгар сүҥкэн суолталааҕа биллэр. Ону тэҥэ дьахтар аҕабыыт сыарҕатыгар туттар кыаҕа суох, ол гынан баран, билигин ити быраабыла сорох динациятыгар хаттаан көрүллүбүт.

# Дьахтар
## Религияҕа дьахталларга сыһыан
### Ислам

Шариат эр дьон уонна дьахталлар эбээһинэстэригэр улахан уратыны көрөр. Араб аан дойдуга дьахтар эрин истиэхтээх, эр киһитинээҕэр кырата суох бырааптаах. Сороҕор кини статуһа кулут балаһыанньатыгар тиийэ түһэр. Онуоха исламҥа дьахтар үлэлиир эбээһинэһэ суох, дьахтар кэргэнин попечителлэригэр баар, оттон арахсар түгэнигэр махр тиксэр.

# Дьахтар
## Дьахталлар дискриминациялара

История дьахталлар бааллара, оттон сорох дойдуларга гражданскай бырааптарга эр дьону кытары тэҥнээтэххэ, быыбар быраабыттан матарбыттара. Аан дойдуга барытыгар кэриэтэ былаас уорганнарыгар биллэрии. Холобур, АХШ-ка дьахталлартан ордук эр дьон, ол эрээри дьахталлартан 109-с ыҥырыы конгреһыгар дьахталлар-82 эрэ киһи, чуолаан дьахталлар-14 киһи (уопсай ахсаантан 14%), оттон дьахталлар палаталарын чилиэннэрин ортолоругар 68 киһи (15,6 %)[40]. Дьахталлар бырааптарын тупсарыыга икки сүүс сыл устата уларыйыылар ыытыллыбыттара эрээри, аан дойду парламеннарыгар дьахтар кыттыытын бырыһыана билиҥҥитэ аҕыйаҕа суох. Ону таһынан рудаҕа уонна Соҕуруу Африкаҕа дьахталлары парламеннарга кытыннарар квотаны ылыннахтарына, ССРС ыһыллыытын кэнниттэн, ити квотовай системалар постовой дойдуларга сотрудниктара сарбылланнар, бу региоҥҥа дьахтар бэрэстэбиитэлистибэтин сарбыллыыта Европаҕа тэҥнээтэххэ.
Дьахталлар үлэлиир дискриминациялара эмиэ баар. Кини туруору сегацияҕа («өстүөкүлэ үрдүгэ» диэн ааттанар), дьахталларга үрдүк хамнастаах идэлэргэ уонна профессиональнай эйгэҕэ сыыһа- халты туттууга мэһэйдэри үөскэтэллэригэр мэһэйдэри үөскэтиэхтэрин сөп.
2013 с. аан дойду үрдүнэн 774 мөлүйүөн грамотнайа суох дьахталлар. Үксэ оскуолаҕа киирэ илик оҕолор уонна ыччаттар.
# Тутонг

Халыыптар бэйэ бэйэлэригэр сигэниилэрэ булулунна: Халыып:Административная единица
Тутонг — (малайск.малаай. Daerah TutongDaerah Tutong) — Бруней киинигэр баар 4 уокуруктан (даералартан) биирдэстэрэ.
* Административнай киинэ — Пекан Тутонг.
* Сирин иэнэ — 1 303 км², нэһилиэнньэтэ — 45 800 киһи (2010 сыллааҕы чахчынан)

# Тутонг
## Сирэ-уота

Арҕаа диэки Белайт уокуругу, хотугулуу-илин Бруней-Муара уокуругу, илин Саравак штаты кытта быысаһар. Соҕуруу өттүгэр Соҕуруу-Кытайдааҕы байҕал сытар. Уокурук иһинэн Сунгаи Тутонг өрүс устан ааһар.

# Тутонг
## Административнай араарыы

Уокурук 8 мукимҥа — түөлбэҕэ арахсан:
* Кериам (Keriam)
* Киюданг (Kiudang)
* Ламунин (Lamunin)
* Пекан Тутонг (Pekan Tutong)
* Рамбаи (Rambai)
* Танджонг Майа (Tanjong Maya)
* Телисаи (Telisai)
* Уконг (Ukong)

# Тутонг
## Бэлиэ сирдэрэ

* Меримбум устуоруйа паарката
* Сери Кенанган пляж уонна сынньалаҥ сирэ
* Сунгаи-Басонг сынньалаҥ сирэ
* Таму Тутонг — төрүт дьарык ырыынага
# Орулуос

Орулуос (нууч. обыкновеный гоголь, лат. Bucephala clanguna) — куһугурас сытыы тыастаах кынаттаах үрүҥ ала дьүһүннээх орто үөл кус.

# Орулуос
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# OpenOffice

OpenOffice (Apache OpenOffice), босхо офиснай пакет Linux, Windows, macOS системаларга, Oracle тэрилтэ бас билиитэ.
Oracle тэрилтэ Apache лицензиатынан көҥүллүүр OpenOffice программаны босхо туттарга, копиялыырга уонна эргитэргэ. Билиҥҥи кэмҥэ планета үрдүнэн 21 миллион компьютерга OpenOffice турар, дьон уонна оҕолор оскуолаларга туттар.
OpenOffice кодунан билиҥҥи копията LibreOffice туспа сайдар, уонна популярноһынан сиппитэ ыраатта бэйэтиҥ.
OpenOffice бэйэтэ StarOffice кодуттан оҥоһуллубут.
Саайта: https://www.openoffice.org/
# И. С. Тургенев аатынан Ореллааҕы судаарыстыбаннай университет

Координаталара: 52°57′04″ с. ш. 36°03′50″ в. д.﻿ / ﻿52.95111° с. ш. 36.06389° в. д.﻿ / 52.95111; 36.06389 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
И.С.Тургенев аатынан Орёллааҕы судаарыстыбаннай университет (ОСУ) — Арассыыйа Орёл куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Эрэгийиэннэр тирэх университеттарыттан биирдэстэрэ.

# И. С. Тургенев аатынан Ореллааҕы судаарыстыбаннай университет
## Устуоруйата

1931 с. атырдьах ыйын 5 күнүгэр РСФСР НК Сэбиэтэ Орёл куоракка индустриальнай-педагогическай институту арыйарга уураахтаабыт. Ол сыл сэтинньитигэр Орёллааҕы пединститут арыллыбыт. Материальнай уонна научнай базата кыаҕырбытын түмүгэр, 1996 с.ОСПУ классическай университет статуһун ылбыт.
2020 с. атырдьах ыйын 18 күнүгэр Орёллааҕы судаарыстыбаннай университекка И. С. Тургенев аата иҥэриллибит.

# И. С. Тургенев аатынан Ореллааҕы судаарыстыбаннай университет
## Факультеттара

* Үрдүк үөрэх иннинээҕи бэлэмнэнии уонна профессиональнай ориентация факультета
* Историческай факультет
* Философскай факультет
* Социальнай факультет
* Технология, предпринимательство уонна сервис факультета
* Физико-математическай факультет
* Художественно-графическай факультет
* Тас дойдуттан кэлбит устудьуоннары бэлэмниир факультет
* Физическэй култуура уонна успуорт факультета
* Квалификацияны үрдэтэр уонна бизнес-образование факультета

# И. С. Тургенев аатынан Ореллааҕы судаарыстыбаннай университет
## Институттара

* Архитектурнай-строительнай институт
* Юридическай институт
* Политехническай институт
* Приборостроение, автоматизация уоннаинформационнай технология института
* Экэниэмикэ уонна салайыы института
* Очнай уонна заочнай үөрэх института
* Медицинскэй институт
* Педагогика уонна психология института
* Омук тылын института
* Естественнай наукалар уонна биотехнология института
* Эбии профессиональнай үөрэхтээһин института.

# И. С. Тургенев аатынан Ореллааҕы судаарыстыбаннай университет
## Филиаллара

* Карачаевскайдааҕы филиал
* Мценскайдааҕы филиал
* Ливенскайдааҕы филиал.

# И. С. Тургенев аатынан Ореллааҕы судаарыстыбаннай университет
## Рейтиннэрэ

И. С. Тургенев аатынан Орёллааҕы судаарыстыбаннай университет
* Орёл куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
* Орловскай уобалас үрдк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
* Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 180-с миэстэ
* U-Multirank2019 биэрсийэтинэн аан дойду топ-25 бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр киирбит.
# Эдьигээн (улуус киинэ)

Эдьигээн. Эдьигээн улууһун киинэ, Дьокуускайтан 900 км хоту диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 3 349 киһи (2007 сыл).

# Эдьигээн (улуус киинэ)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Уваровскай Афанасий Яковлевич (1800—1862) — сахалыы маҥнайгы уус-уран айымньы автора.
    Васильев Николай Васильевич (05.11.1938—11.04.1990) — философия билимнэрин кандидата.
# Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ

Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ (лат. Motacillidae, нууч. Семейство Трясогузковые) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 2 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Туйаарар күөрэгэйдэр уустара, Сылгычыайдар уустара.

# Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
* Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Далланыҥылар кэргэннэрэ
* Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
* Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
* Свиристелевые
* Оляпковые
* Крапивниковые
* Завирушковые
* Славковые
* Мухоловки
* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
* Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
* Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Чооруостуҥулар кэргэннэрэ
# Эдьигээн сонуннара

Эдьигээн сонуннара / Новости Жиганска — Эдьигээн улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1952 сыллаахха сэтинньигэ тахсыбыт.
# Аммосов Петр Васильевич

Аммосов Петр Васильевич (1903—1977) — Саха АССР судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.

# Аммосов Петр Васильевич
## Олоҕун олуктара

* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин президиумун бастакы (1938—1946 сс.) уонна үһүс (1951—1954 сс.) бэрэссэдээтэлэ.
* 1938—1947 сс. — РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин президиумун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
РСФСР Үрдүкү Сэбиэтигэр бастакы быыбарга 1937 сыллаахха Саха АССР-тан үс дьокутаат талыллыбыта: П. В. Аммосов, Л. Е. Комаренко уонна А. Д. Богатырев. Сэбиэт бастакы сиэссийэтигэр ол саҕана Саха Сирин обкомун сэкиритээрэ буола сылдьыбыт Петр Васильевич Аммосов РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан талыллыбыта.
# Carlsberg

Carlsberg Group (КарлСберг Групп, КарлСберг Бөлөх), Дания иккис улахан арыгы оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан арыгы уонна пиибэ оҥорор тэрилтэ буолар. КарлСберг пиибэтэ 198 омук дойдутугар атыыланар, онон Данияҕа элбэх барыс аҕалар. 2014 сылтан ыла Baltika диэн Арассыыйа арыгы оҥорор тэрилтэтин атыылаһан ылбыта.
# Балыктар (сулустар бөлөхтөрө)

Балыктар (лат. Pisces) — улахан зодиак сулустарын бөлөҕө. Күрүлгэн уонна Хой бөлөхтөр ыккардыларынан сытар.

# Балыктар (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар уонна объектар

* Альриша (Балыктар α-та), араабтыы «быа» диэн,
* ван Маанен сулуһа, биһигиттэн 13,8 сырдык сыла ыраах.
* М 74, спираль халыыптаах галактика.
* Балыктар TX-та, хараҥа-кыһыл өҥнөөх.

# Балыктар (сулустар бөлөхтөрө)
## Астеризмнар

* Хотугу Балык (үс сулус — τ, υ уонна φ)
* Арҕаа Балык (сэттэ сулус — γ, κ, λ, 19, ι, θ уонна 7). Атын аата Венец.

# Балыктар (сулустар бөлөхтөрө)
## Кэтээн көрүү

Бу бөлөххө сааскы күн тэҥнэһиитэ баар. Күн бу бөлөххө кулун тутар 11 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан алтынньыга ордук көстөр.

# Балыктар (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Гириэк номоҕунан Афродита балыкка кубулуйбута.
# Lifecell

lifecell — Украина телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 3G уонна 4G сибээс өҥөтүн тарҕатааччы.
Салалтата — Киев.
lifecell тэрилтэ Turkcell телекоммуникационнай конгломератка киирэр.
# Сиэп төлөппүөнэ

Сиэп төлөппүөнэ (өссө мобильнай телефон, сотовай телефон диэн ааттанар) — диэн кыра радио нөҥүө үлэлиир төлөпүөн.
Сиэп төлөппүөнүнэн ыраахха дылы провода суох эрийиэххэ сөп. Чугас турар базовай станция (сота) нөҥүө телефон ситимигэр холбонон үлэлиир. Мобильнай телефон буолан сотаттан наһаа ыраттаҕына атын сотаҕа сигнал ыытан ол сотаҕа холбонор. Киһи сотаттан сотаҕа уларыта сылдьан кэпсэтиэн сөп, уонна сота уларыйарын киһи билбэккэ хаалан.
Сиэп төлөппүөнэ тарҕаммытын кэннэ сыаната чэпчээн киһи барыта атыылаһар кыахтаммыта.
Сорох телефоннар «смартфон» диэн аттаналлар. Куолаһынан кэпсэтии таһынан атын функциялардаахтар:
* почтаны, смсһы тутуу уонна ыытыы
* Контактары суруйуу
* Калькулятор, будильник уонна погоданы билии
* Интернет
* Оонньуулар
* Хаартысканы уонна видеону суруйуу
# Эдьигээн улууһун гербэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Эдьигээн улууһа" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Герб «Эдьигээн улууһа» олохтоох тэриллии улуустааҕы Мунньах 2005 сыл балаҕан ыйын 14 күнүнээҕи 112 №-дээх Быһаарыытынан бигэргэтиллибит. Российскай Федерация Гударственнай геральдическай регистрын тиһигэр 2021 №-нэн бэлиэтэммит.

# Эдьигээн улууһун гербэтэ
## Дьүһүнэ

Дьаралык төгүрүк быһыылаах щит, от күөх хонуутун ортотугар уҥа диэки хайыспыт киис турар. Герб алын өттө халлаан күөх өҥнөөх долгуннуу быһыылаах, синньигэс үрүҥ көмүс тулалааһыннаах уһуктаах; хонуутугар икки үрүҥ көмүс хатыыс утарыта ойууламмыттар.
Дьаралык баһыгар (үөһээ өттүнэн) сэттэ саха аламай таастара (муннуктарыгар туруоруллубут түөрт тэҥ өрүттээх эттиктэр, хас биирдии эттик алта өлүүгэ араарыллыбыт: кириэстии уонна икки бэйэ-бэйэлэригэр тиксэр туһааннар) кустуктуу иэҕиллэн ууруллубуттар.

# Эдьигээн улууһун гербэтэ
## Ытык бэлиэ олоҕо

* Щит от күөх хонуутугар турар киис — өй-санаа күүһүн, сымсатын кэрэһилиир.
* Хатыыстар — күндү балык буолаллар, Сибиир биир аатырбыт улуу Өлүөнэ эбэтин ураты баайын көрдөрөллөр, урукку Саха уобалаһын Жиганскай куоратын 1790 сыллаахха бигэргэммит гербэтигэр ойууламмыттаахтар.
* Сэттэ аламай таастар Саха Сирин гербэтигэр баар аламай таастарга дьүөрэлии ууруллубуттара, Эдьигээн улууһун сирэ-уота Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр киирэрин көрдөрөр.

# Эдьигээн улууһун гербэтэ
## Герб ааптардара

* Матвеев Артур Матвеевич (Дьокуускай)
# Сериум

Сериум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Ce уонна атом нүөмэрэ 58.
# Уон биэс (ахсаан)

15 (уон биэс) — дьиҥ ахсаан, 14 уонна 16 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# Уон биэс (ахсаан)
## Математикаҕа

* 2¹⁵ = 32 768
* 10¹⁵ квадриллион

# Уон биэс (ахсаан)
## Билимҥэ

* Фосфор атомнай нүөмэрэ.

# Уон биэс (ахсаан)
## Аптаах ахсаан (Аптаах квадрат)

Диагональынан, туруору уонна сытыары ахсааннары эптэххэ 15 ахсаан тахсар.

# Уон биэс (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* 1915 сыл.
* Хотугу Осетия — Алания кода.
* 15 — Сэбиэскэй Сойуус республикаларын ахсаана.
* 15 харчы, ССРС 1925 сыл
* 15 харчы, ССРС 1933 сыл
* 15 харчы, ССРС 1940 сыл
* 15 харчы, ССРС 1991 сыл
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-08

Атырдьах ыйын 1—31 күннэрэ
* Тыһаҕас, борооску уратыларын син билэр буоллахптытына, ньылба диэн тугун билэрбит саарбах. Ньамарҕана диэни отой да билбэппит буолуо.
* Ньаадьы диэн тыл биир суолтата ынах-сүөһү иччитэ, иккис суолтата — аймахтыыларга сыһыаннаах.
* Дьокуускайдааҕы култуура уонна искусство колледжа 1937 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр икки сыллаах культпросвет үлэһиттэр оскуолаларын быһыытынан олохтоммута.
* Сотуун өлүү бациллатын, холера вибрионун уонна сэллик палочкатын арыйбыт Роберт Кох 13 оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
* Аан дойдутааҕы харчы пуондата 180-тан тахса дойдуттан харчы хомуйар (ойууга).
# Өтүү

Өтүү — сыарҕаҕа тиэллибит таһаҕаһы кэлгийэргэ аналлаах уһун быа.
# Плутониум

Халыып:Infobox plutonium Плутониий диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Pu уонна атом нүөмэрэ 94.
# Семеренко Валентина Александровна

Валентина Александровна Семеренко (укр. Валентина Олександрівна Семеренко, 18 Тохсунньу 1986, Краснопилля) диэн Украина биатлонҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона.

# Семеренко Валентина Александровна
## Өссө маны көр

* biathlon.com.ua профиль
# Түрк лирата

Түрк лирата — бастаан Осман империятын, онтон Түркийэ харчыта. Абдул-Меджид султаан 1844 сыллаах реформатыгар киллэриллибитэ. 1 лира =100 куруш. 5, 10, 20, 50, 100, 200 лира кумааҕы харчы баар. Манныатынан 1, 5, 10, 25, 50 куруш уонна 1 лира харчы баар. Манньыаттар кэннилэригэр Мустафа Кемал Ататюрк мэтириэтэ уруһуйдаммыт. Харчы куурса — устугас.