yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Женева конвенциялара

Женева конвенциялара диэн аан дойду 4 сөбүлэһиилэрэ. Швейцария Женева куоратыгар илии баттаныллыбыта. Бары 4 сөбүлэһиилэр дьон туһунан суруллубут. Швейцария олохтооҕо Генри Дюнант 1859 сыллаахха буолбут Солферино кыргыһыытын кэнниттэн туох буолбутун көрөн конвенциялары суруйуутун саҕалаабыта.
Женева конвенцияларын сорох баһалара илии баттаабыт дойдулар Женева конвенцияларын кэһиини холуобунай буруй буолар сокуоннардаах буолуохтаах.

# Женева конвенциялара
## Түөрт конвенциялар

Конвенциялар уонна сөбүлэһиилэр
* Бастакы Женева конвенцията "Кыргыһыы сиригэр эчэйбит уонна ыарыһах байыаннайдар туругун сайдытыы " (бастаан 1864 сыллаахха илии баттаныллыбыта, кэлин 1949 уларытыллыбыта).
* Иккис Женева конвенцията "Байҕал кыргыһыыларыгар эчэйбит уонна ыарыһах байыаннайдар туругун сайдатыы" (бастаан 1949 сыллаахха ылыныллыбыта).
* Үһүс Женева конвенцията "бэлиэҥҥэ түбэспит дьоҥҥо сыһыаннаах" (бастаан 1929 сыллаахха илии баттаныллыбыта, кэлин 1949 сыллаахха уларытыллыбыта).
* Төрдүс Женева конвенцията "гражданскай дьоннору сэрии бириэмэтигэр хаххалааһын туһунан" (бастаан 1949 сыллаахха илии баттаныллыбыта)

# Женева конвенциялара
## Уларытыылара

Бастакы конвенция илии баттаныллыбытын кэннэ Кыһыл Кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ 1863 сыллаахха олохтоммута.
Билигин, бары 200 кэриҥэ дойдулар илии баттаабыттара уонна Женева конвенцияларын тутуһуохтаахтар.

# Женева конвенциялара
## Сыһыаннаах сигэлэр

* Бэлиэннэйдэр
* Аан дойду Кыһыл Кэриэс тэрилтэтэ
* Сэрии буруй оҥоруулара (Женева конвенциятын кэспит буруйдары ааттыыллар)
* Аан дойду холуобунай суута (Женева конвенцияларын кэспит дьону дьүүллүүр суут)
# Ülker

Ülker диэн Түүркүйэ ас уонна утах оҥорор компанията. Компанияны 1944 сылга Сабри Үлкэр олохтообута. Бас салалтата Истанбулга баар. Ülker 111 дойдуга филиаллаах Түүркүйэ биир бастыҥ компанията буолар. Yıldız Holding конгломеракка киирэр.
Ülker оҥорор табаардара:
* крекер
* бэчиэнньэ
* торт
* баахыла
* кэмпиэт
* батончик
* кофе
* үрүҥ ас
* тоҥоорбо
* Cola Turka
* оҕо аһылыга
# Кириллин Геннадий Иванович (Арҕаа Хаҥалас улууһа)

Кириллин (Кириллов) Геннадий Иванович (1880-1928) - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа (сийиэс сорох боротокуолларыгар Кириллов диэн суруллар).
Арҕаа Хаҥалас улууһун кулубата
Ини-бии Ксенофонтовтар ийэлэринэн аймахтара. Кирилловтар олохторо Эрэдьэп диэн Нөмүгү икки Улахан Аан ортотутар баара.
«Ксенофонтовщина» диэн өрө турууга саа-саадах тутан кыттыста диэн сууттанан, уолун Иваны кытта 1928 с. ытыллыбыта. 2002 с. тахсыбыт «Книга памяти» суруйбутунан «расстрелян 31 декабря 1927 г.».
Нөмүгү кырдьаҕастара кэпсииллэринэн Г И Кириллин көнө-көрсүө майгылаах, өрө турууга соччо-бачча кыттыспатах киһини, уола Ивантан сылтаан аҕатын сууттаабыттара үһү.
# Ультракаин

Ультракаин (нууч. Артикаин), анестетик, биир улахан наркотиктан турар гидрохлорид буккаастаах эмп буолар. Лидокаиннааҕар күүстээх. Операциаларга уонна стоматологияҕа туттуллар. Сороҕор ультракаины эпинефрины (адреналин) кытта буккуйаллар — эффегын икки төгүл күүһүрдэргэ.
# Олесов Семен Алексеевич

Олесов Семен Алексеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1915 сыллаахха Хачыкаат нэһилиэгэр Хаҥалас улууһугар төрөөбүт.
Сэрии иннигэр Госрыбхознадзор инспекцияҕа старшай инспекторынан үлэлээбит.
Аармыйаҕа 1941 сыллаахха ыҥырыллыбыт. 1941 сыллаахха сураҕа суох сүппүт. Сэтинньи 19 күнүгэр суруйбут суругар Ленинград уонна Москуба ыккардыларыгар баарбыт диэбит. «Хамнаспын 18 солк. ыллым, ону ыытабын бу сурук иһигэр уган» — диэбит. Ааадырыһа: Станция № 839-21 МТЛ. 2-й батальон.
# Соһор рикша

Соһор рикша эбэтэр рикша — соҕотох биитэр икки киһини олордон баран сатыы киһи соһор тэлиэскэтэ.
Аныгы кэмҥэ сорох дойдуларга рикшаны соһор киһи доруобуйатын харыстаан бобуллан турар. Ол оннугар велорикша уонна моторикша үөдүйдэ.

# Соһор рикша
## Устуоруйата

Рикша 1860-с сылларга Японияҕа техника балысханнык сайдар кэмигэр айыллыбыт диэн ааҕаллар. XIX үйэҕэ Азияҕа барытыгар тарҕаммыта.
Куоракка көспүт бааһынайдар бастаан рикша буолаллара.
Японияҕа 1930-с сылларга массыына элбээн, рикша улам аҕыйаан барбыта. Кытайга 1920-с сылларга аҕыйаабыта. Оттон Сингапуурга төттөрүтүн 1920 сыллаахха 50 000 кэриҥэ рикша баар буоллаҕына, 1930 сыллаахха икки төгүл элбээбит..

# Соһор рикша
## Оҥоһуута

Бастакы рикшалар тимир көлүөһэлээх этилэр, пассажир эмиэ кытаанах олбоххо олороро. Кэлин, 19-с үйэ бүтүүтүгэр, 20-с үйэ саҥатыгар эрэһиинэ уонна салгыннаах эрэһиинэ көлүөһэлэммиттэ, буруһууналаммыта, олбохторо эмиэ буруһууналаах, олорорго табыгастаах буоллун диэн сис өйүүр олоппос сарайын курдук сарайдаммыта. Ону таһынан уоттаммыта.
Шанхайга баай дьон бас билэр рикшаларыттан араараары уопсастыбаннай рикшалар араҕас өҥнөөх этилэр.
Рикша элбэх киһилээх, кыараҕас уулуссаҕа сылдьарга табыгастааҕа. Ардах кэмигэр чалбахтаах уулуссаннан дьиэ ааныгар тиэрдэн биэрэллэрэ. Оптуобустан уонна тырамбаайтан уратылара диэн аантан ааҥҥа диэри тиэрдэллэрэ.
# Тоноҕостоохтор

?Тоноҕостоохтор :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| (unranked) | Craniata |
| Подтип: | Vertebrata |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Харамайдар алпаабытынан]]
Тоноҕостоохтор (лат. Vertebrata) диэн тоноҕостоох хордалыктар араастара.
# Федеральнай ситим хампаанньата - Россети

Федеральнай ситим хампаанньата - Россети, Арассыыйа бөдөҥ уот тиэрдэр тэрилтэтэ. Айылҕатынан монополия буолар.
Хампаанньа уоту салайар обектара Арассыыйа 78 регионнарыгар бааллар. Хампааньа 2.45 млн километр уот линияларын уонна 826 тыһ мегаватт уоту оҥорор 548 тыһ. подстанциялардаах. Хампаанньа ситиминэн Арассыыйа оҥоһуллубут уотуттан 77% тарҕанар.
Төбө офиһа Москваҕа баар. Генеральнай дириэктэрэ уонна барабылыанньа бэрэсэдээтэлэ - Андрей Рюмин.
# Апросимова Тамара Константиновна

Апросимова Тамара Константиновна (1943, олунньу 23, Моорук, Мэҥэ-Хаҥала улууһа, Саха АССР) – РСФСР уонна Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ.

# Апросимова Тамара Константиновна
## Олоҕун олуктара

1963 сылтан Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар с. Суола кулуубун сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыта, кэлин Булуҥ оройуонугар Күһүрдээҕи норуот тыйаатырын режиссерунан үлэлээбитэ. 1973-1993 сылларга Муоматааҕы норуот тыйаатырын режиссера. 52 араас жанрдаах испиктээкиллэри туруорбута: «Наара Суох» И. Гоголев, «Төлөн Ньукуус» Суорун Омоллоон, «Саллаат сүрэҕэ» И. Гоголев, «Суол төрдүгэр» И. Находкин, «Суоһалдьыйа Толбонноох» И. Алексеев, «Абааһылаах сундуук» Ц. Шагжина, «Ньургун Боотур» Суорун Омоллоон, «Русалка» А. Пушкин, «Отелло» В. Шекспир уо.д.а.

# Апросимова Тамара Константиновна
## Ситиһиилэрэ

Муоматааҕы норуот тыйаатыра кини салайар кэмигэр икки төгүллээх бүтүн сойуустааҕы уонна арассыыйатааҕы творческай көрүүтүн лауреата буолар (Петропавловский-Камчатский, Москва, 1977; Благовещенск, 1987), республикатааҕы уонна зональнай норуот тыйаатырын көрүүтүн хас да төгүллээх кыайыылааҕа.
Т. Толомонов, Н. Момскай, Е. Апросимов, И. Сосин хоһоонноругар ырыа ааптара.

# Апросимова Тамара Константиновна
## Өйдөбүнньүк

Муоматааҕы норуот тыйаатырыгар кини аата иҥэриллибитэ. Төрөөбүт нэһилиэгэр Моорукка культура киинэ кини аатын сүгэр
# 1577

1577 сыл.

# 1577
## Төрөөбүттэр

* Бэс ыйын 28 — Петер Паул Рубенс, уруhуйдьут
# Копырина Анастасия Семеновна

Копырина Анастасия Семеновна — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, аатырбыт ыанньыксыт, Уус-Алдан улууһун Ытык киһитэ.
Анастасия Семеновна олунньу 15 күнүгэр 1930 сыллаахха Уус—Алдан I Лөгөй нэһилиэгэр бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Кини 14 сааһыттан Партизан Заболоцкай аатынан колхозка (кэлин совхозка) тохтоло суох үлэлээбитэ. 1952 сыллаахха ньирэйи арааран төлөһүтүүгэ бачыым көтөхпүтэ. 1963 сыллаахха совхоз хаалыылаах учаастагар мөлтөх туруктаах ньирэйдэри көрөн, сыл иһигэр 40 ньирэй сууккаҕа 700 грамм буоларын ситиспитэ. Үүтэ суох ынахтары ылан, икки сыл иһигэр хас биидиилэиттэн 1862 кг. үүтү ыан оройуоҥҥа биллибитэ. ССРС Верховнай Советын Президиумун 1966 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан «Бочуот Знага» орденынан наҕараадаланар. 1967 сыллаахха бастакы төрүөх бургунастартан 1913 кг, онтон 1970 сылга 3239 кг ыан чемпион ыанньыксыт аатын ылбыта. ССРС Верховнай Советын Президиумун1971 сыл муус устар ый 8 күнүнээҕи Ыйааҕынан Ленин орденынан наҕараадаламмыта. ССРС Верховнай Советын Президиумун 1973 сыл балаҕан ыйын күнүнээҕи Ыйааҕынан иккис Ленин орденынан наҕраадаламмыта уонна «Сиэрпэ уонна өтүйэ» кыһыл сулус мэтээлин туттаран туран Социалистическай Үлэ Геройун үрдүк аата иҥэиллибитэ.
1952 сыллаахха комсомол, 1958 партия кэккэлэригэр киирбитэ.
# FedEx

FedEx (толору аата Federal Express) — АХШ иккис улахан пуочтата, USPS кэнниттэн. Аан Дойдуга биир бөдөҥ пуочта буолар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Метеора

Метеора (гир. Μετέωρα) — Греция бөдөҥ манастыырдарын бөлөхтөрүттэн биирдэстэрэ. Очуос таастарга тутуллубутунан аан дойдуга биллэр. X үйэҕэ олохтоммута. 1988 сыллаахха Аан дойду Утумугар киллэриллибитэ. Эллаада православнай сыаркабыгар киирэр.
Метеора Греция хоту өттүгэр Фессалия хайаларыгар Трикала номҥа баар. Каламбака куораттан 1-2 км ыраах, оттон Трикала куораттан 21 км ыраах сытар.
# Бороҕон нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Бороҕон нэһилиэк. Уус Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумул.
Улуус кииниттэн 57 км соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 000 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Тумул — 748, Арыы Тиит — 161 уонна Элэһин — 91 киһи.

# Бороҕон нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Бурцев Данил Тарасович (1947 с. олунньу 15 к. төр.) — филология билимнэрин кандидата.
    Васильев Федор Федорович (10.05.1951—20.07.1994) — сахалар сэриигэ сыһыаннарын чинчийбит историк-этнограф, история билимнэрин кандидата.
    Сивцева-Мигалкина Сардаана Яковлевна (1965 с. төр.) — биллэр теле-суруналыыс, суруйааччы.
# Аборт

Аборт (былыргы саха тылыгар - түһэттэрии) диэн хат буолуу тыыннаах оҕо төрөөһүнэ суох түмүктэнэрин ааттыыллар.
Киһи сайдыытыгар төрүүгүрэр отут тоҕус нэдиэлэ наада буолар. Үксүгэр түөрдүөнүс нэдиэлэтигэр ийэтин кэнин менструальнай циклыгар буолааччы. Төрүү илик киһини бастакы аҕыс нэдиэлэтигэр эмбрион диэн ааттыылар, онтон хат буолуу атын бириэмэтигэр үөскэх диэн ааттанар.
Аборт буоллаҕына оҕо куотуута буолбут диэн ааттанар. Дьон сороҕор хат буолууну тохтотуохтарын сөп. Оннук буоллаҕына күһэллиилээх аборт диэн ааттанар. Сороҕор оннугу эрэ аборт диэн ааттыыллар.
Араас дойдуларга аборт туһунан туспа сокуоннар бааллар. Сорох дойдуларга аборт бобуллар, ол гынан баран туорааһыннар баар буолааччылар, ол курдук инцест, күүһүлээһин, эбэтэр ийэ олоҕор куттал баар буоллаҕына.
# Клещева Антонида Николаевна

Клещева Антонида Николаевна (1909-1962) — сэрии сылларыгар Саха сиригэр Саха араадьыйатыгар үлэлээбит консерватория үөрэхтээх ырыаһыт, РСФСР үтүөлээх артыыһа.
Эллэй тылларыгар "Өкүлүүн" уонна Чаҕылҕан тылларыгар "Дьоллоох оҕо саас" ырыалары айбыта киэҥник тарҕаммыттара. Сэрии кэнниттэн Бүтүн Сойуустааҕы араадьыаҕа солистканан үлэлээбитэ.

# Клещева Антонида Николаевна
## Эбии көр

* Саха мелодист дьахталлара
* ↑ Андросов В.Т. уо.д.а. Саха ырыатын антологията / Васильев С.И.. — Дьокуускай: Бичик, 2015. — Т. 1. — С. 43-44. — 432 с. — 5000 экз.
# Механик

Механик — механиканан, ону - маны оноруунан дьарыктанар киьи.
# Кашлык

Кашлык (Сибир, Сибиир, Сибер, Ибер, Искер, сахалыы Кыстык, кыстыыр сир) — куорат, Сибиир ханствотын киин куората. Иртыш өрүс уҥа кытылыгар Сибииркэ диэн кыракый үрэх түһэр сиригэр баара, билиҥҥи Тобольскай куораттан 17 км үөһэ. Билигин "Кучумово городище» диэн археология мэҥэтэ.
Куорат монгол ааҥныан инниттэн баар этэ. Куорат сиригэр, Сибиир бүтүүнүгэр курдук, чаҥ үйэтиттэн (биһиги эрабыт иннинээҕи I тыһыынча сыл) араас кэмҥэ араас омук, норуот олорбуттара. симэлийэн, боруонса үйэттэн саҕалаан хаста да тутуллубут. Урут бу сир «Кашлык» диэн, ону сэргэ «Сибиир» диэн ааттанара — былыр манна олоро сылдьыбыт сабирдар диэн омуктар ааттарынан.
XIII үйэ саҕаланыытыгар хайыы-үйэ бөдөҥ суолталаах сэлиэнньэ буолбута.. Источниктар иһитиннэрэллэринэн, 1224 с. атын сирдэр ахсааннарыгар Чингисхан Джучи улууска «Ибиир-Сибиири» эмиэ биэрбитэ..
Искер XV үйэ бүтүүтүгэр - XVI үйэ саҕаланыытыгар Сибиир ханствотын киин куората буолбута.
Куораты каартаҕа аан бастаан 1367 сыллаахха ини-бии Франциск уонна Доминика Пицигани Sebir диэн ааттаан киллэрбиттэрэ. 8 сыл буолан баран эмиэ ол аатынан Каталон атлаһыгар киирбитэ.
# Дьааба тыла

Дьааба тыла (Basa Jawa, Basa Jawi, нууч. Ява́нский язы́к) — саҥарар дьонун ахсаанынан австронезия тылларыттан ордук бөдөҥнөрө (75 мөл. ордук). Дьааба арыыга уонна Индонезия хас да арыытыгар тарҕаммыт тыл. Арай Дьааба арыы арҕаа өттүгэр суундар олорор сирдэригэр аҕыйах.
# Андреев Юрий Степанович

Андреев Юрий Степанович ССРС, РСФСР спордун маастара, Саха АССР үтүөлээх тренера, Саха республикатын физкультураҕа уонна спортка үтүөлээх үлэһитэ, 2002 сылтан Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
1952 сыллаахха Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгин Марха өрүс хочотугар сытар Улахан Күөл диэн учаастагар колхозтаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Кини Маалыкай орто оскуолатын бүтэрэн 1975 сылтан оройуонун оскуолаларыгар физкультура учууталынан, тренерынан үлэлээбитэ, салгыы Дьокуускайдааҕы государственнай университет физическэй үөрэхтээһиҥҥэ кафедратын бастаан ассистенынан, онтон старшай преподавателинэн ситиһиилээхтик үлэлээбитэ, онтон 1989 сылтан дойдутугар Ньурбаҕа кэлэн спорт үрдүкү мастерствотын республикатааҕы оскуолатын Ньурбатааҕы филиалын старшай тренер-преподавателинэн үлэлээбитэ, 1994 сылтан Ньурба улууһун администрациятын спортка, туризмҥа отделын, управлениетын начальнигынан тахсыылаахтык үлэлээбитэ. Кини олох эдэр сааһыттан физкультуранан, спордунан улаханнык умсугуйан туран дьарыктаммыта, ордук ситиһиилээхтик спортка саха национальнай көрүҥэ хапсаҕайдаһан тустуу сайдарыгар, Аан дойду таһымыгар тахсарыгар утумнаахтык уонна дьаныардаахтык үлэлэспитэ, бу көрүҥҥэ кини сөҕүмэр ситиһиилэммитэ, ону кини республикаҕа хапсаҕайдаһан тустууга уон алта төгүл абсолютнай чемпион да буолбута туоһулуур.
Кини ССРС-ка, РСФСР-га, Дальнай Востокка уонна Сибииргэ, көҥүл тустууга, хапсаҕайга элбэх төгүл бастаталаан сылдьыбыта.
# Самсонов Николай Георгиевич

Самсонов Николай Георгиевич — тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата, СГУ профессора, Духуобунас Академиятын чилиэнэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Самсонов Николай Георгиевич
## Олоҕун олуктара

1925 с. от ыйын 23 күнүгэр Ньурбаҕа Антоновка сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1943 с. Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллан II Украинскай фроҥҥа сэриилэспитэ, аармыйа разведчига этэ. Кыайыыны Прагаҕа көрсүбүтэ. Онтон Японияны кытта сэриигэ сылдьыбыта, Порт Артурга тиийбитэ. Бойобуой үтүөлэрин иһин Албан аат III истиэпэннээх уордьанынан, үгүс мэтээллэринэн (ол иһигэр Чехословакия, Польша) наҕараадаламмыта. Балтыларыгар Розаҕа, Клараҕа 1945 сыллаахха муус устар 24 күнүгэр суруйбут суругар: «Манчжурияҕа сылдьабын, орто оскуола таһымынан үөрэниэн баҕалаахтар бойобуой уонна политическай бэлэмнэнии кэнниттэн үөрэниэхтэрин сөп диэн ыйыы кэллэ. Мин үөрэнэр санаалаахпын, а. э. 8—10 кылаастар матырыйаалларын хатылыыр» — диэбит. 2012 сыллаахха ыам ыйын 28 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

# Самсонов Николай Георгиевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Албан аат III ст. уордьана (28.09.1945)
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (21.02.1987)
* «Праганы босхолооһун иһин», «Германияны кыайыы иһин», «Японияны кыайыы иһин» мэтээллэр
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (2003)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2005)
# Metrojet

Metrojet (Метродьэт, Метродьэт Аирлайнс, юридическай аата - Когалымавиа), Арассыыйа биир авиакомпанията. Хас да рейсы оҥорор. Базата — Домодедово аэропорт.

# Metrojet
## Историята

«Когалымавиа» авиакомпания 1993, ыам ыйын 17 төрүттэммит. Регуярнай уонна чартернай рейстэри оҥорорго, ону таһынан ниэп, гаас хостооччуларга бөртөлүөт өҥөтүн оҥорорго анаммыт.
2012, ыам ыйын 1 авиакомпания ребрендинг оҥорбут уонна аатын Metrojet диэҥҥэ уларыппыт.

# Metrojet
## Саахаллыы

Когалымавиа көтөр ааллара хаста даҕаны суулла сылдьыбыттара.
* 2010, тохсунньу 24, Ираҥҥа, Мешхед куоратыгар а/к Ту-154М көтөр аала куһаҕаннык түһүүтүн түмүгэр 40 киһи эчэйиини ылбыт. Көтөр аал шассита уонна кутуругун кынаттара тостубуттар.
* 2010, муус устар 27 суһаллык Домодедово аэропордугар посадкалаабыт.
* 2011, тохсунньу 1 Сургутка Ту-154М көтөрөөрү туран эмискэ умайбыт. 3 киһи өлбүт, 40 киһи бааһырбыт.
* 2015, алтынньы 31, Египет, Синай тумулугар баар Шарм-Эль-Шейх куораттан А-321 көтөн тахсан баран аҕыйах мүнүүтэнэн сууллубут. 217 пассажир (ол быыһыгар 24 оҕо) уонна 7 киһи экипаж бары өлбүттэр.
# Дуткина Татьяна Егоровна

Дуткина Татьяна Егоровна (1949—1999) — РФ Үтүөлээх учуутала, Үлэ Албан Аата уордьан III истиэпэнин кавалера.
М. К. Аммосов аатынан Дьокуускайдааҕы государственнай университеты бүтэрэн баран Чокурдаах, Аллайыаха, Лөгөй оскуолаларыгар математика учууталынан, Мүрүтээҕи « Уолан» гимназияҕа директоры научнай методическай үлэҕэ солбуйааччынан, Республикатааҕы колледж директоры үөрэтэр-иитэр үлэҕэ солбуйааччынан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
Д. И. Очинскай премиятын лауреата. Аан дойдутааҕы «Саха — Азия оҕолоро» фонда стипендиата. Лөгөй нэһилиэгэр элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
# Аат тыл хомуур ахсаана (тыл)

Аат тыл хомуур ахсаана — бастакытынан, биир ахсааҥҥа турар уопсай аат биир уустаах барамайы барытын, бүтүннүүтүн көрдөрүүтэ буолар. холобур, Быйыл бу дойдуга ОТ кыайан үүммэтэ, оҕуруот АҺА да мөлтөх. Иккиһинэн, иккиттэн элбэх эбэтэр ханыы уонна чопчута суох элбэх ахсааннаах барамай кэпсиирэтин биир ахсааҥҥа туруоруу. Холобур, ИЛИИМ тыытар, АТАҔЫМ ыалдьар, КУЛГААҔЫМ тардыалыыр. Быйыл ҮЛЭ-ХАМНАС мөлтөх, ОТ-МАС кэмчи буолар туруктаах.
Хомуур суолта маннык үөскүүр:
1) Биир ахсаан халыыбыгар турар аат, барамай ууһунан уонна хомуур өйдөбүллэрин бэлиэтээн, элбэх ахсаан суолталанар. Холобур: Быйыл ТУЛЛУК үгүс. О¡О сылдьыбат.
2) Хомуур суолтаҕа ордук чаастатык бытархай, өрүү элбэх, ахсаана чопчуламмат уопсай аат өйдөбүллээх барамайдар: от, мас, отон, хаптаҕас, кус, сүөһү, дьадаҥы, о.д.а. «бары» диэн суолтаҕа биир ахсааҥҥа туран туттуллаллар.
3) Л. Н. Харитонов ханыы тыллар хомуур өйдөбүллээх ааттары үөскэтэллэр диэн бэлиэтээбитэ. Холобур, сүбэ-ама, сыал-сорук, суол-иис, о.д.а.
4) Ханыылаах барамайы көрдөрөр ааттар хомуур өйдөбүллээх буолан, үксүгэр элбэх ахсаан сыһыарыыта суох туттуллаллар. Холобур, АТА¡А ыалдьар. ХАРАХ көрбөтүн КУЛГААх истэр. Тылга бу ханыылаах тылтан биирэ туттулларын анаан бэлиэтээн этэр үгэс баар. Холобур: СОХХОР киһи. ИККИ кулгааҕа бүөлэннэҕэ дуу?
5) Ахсааҥҥа араарыллыбат кэлимсэ барамайдар, эттиктэр таас чох, сир баайа, уу, салгын, о.д.а. уонна айылҕа көстүүтүн бэлиэтиир тыллар чаҕылҕан, дьүкээбил, куйаас, тыал, кураан, о.д.а. хомуур ахсаан өйдөбүллээх буолан, биир ахсаан халыыбыгар тураллар.
6) Хомуур суолтаны саха тылыгар төрүт түһүккэ турар көнө толоруу бэлиэтиир. Холобур, Дьоро киэһэҕэ АЛААДЬЫ, САЛАМААТ, КУС сиэтибит.
# 1440

1440 сыл.

# 1440
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 22 — Иван III — Москуба Улуу кинээһэ. Кини кэмигэр Русь Алтан Ордуу былааһыттан букатыннаахтык тахсыбыта.
# Best Buy

Best Buy диэн АХШ саамай бөдөҥ дьиэҕэ уокка туттуллар электроника техникаларын атыылыыр тэрилтэ.
# DreamWorks Animation Television

Dreamworks Animation Television — АХШ аралдьыйыы уонна анимация тэрилтэтэ. Аан Дойдуга сүрүннээн Эуропа бииргэ төрүттээбит компаниялара,
# Сомоҕо домох тылбааһа

Сомоҕо домох тылбааһа - саха тылыгар элбэх сомоҕо домох баар, ону нууччаллыы тылбаастырга ис хоһоонунан тылбастыыр ирдэнэр, туруору тылбаастаатахха нуучча өйдүө суоҕун сөп. Эбэтэр сахалыы сомоҕо домох курдук өйдөбүллээх нууччаллыы сомоҕо домоҕунан тылбаастыахха сеп.
Сомоҕо домох (фразеологизм) — өйдөбүлү уус-ураннык хоһуйар икки эбэтэр хас да тыл холбуу суолталаммыт ситимэ.
Холобур: куот — атахха биллэр, саҥарбат — ууну омурпут, мэлдьэһэр — тумсун дулҕаҕа соттор, кырдьыар диэри — бытыгын быһа үктүөр диэри.
Сомоҕо домох биир ыйытыыга хоруйдуур, этиигэ биир чилиэн буолар. Тылын араардахха эбэтэр солбуйдахха, суолтата уларыйар эбэтэр сүтэр.
Сомоҕо домох өйдөбүл иккис аата буолар, онон синоним кэккэтигэр киирэр: ырбыт, дьүдьэйбит, аҥаара хаалбыт, уҥуохтаах тириитэ эрэ орпут. Уустаан-ураннаан (уобарастаан) этэр уонна дорҕоон дьүөрэлэһиитин тутуһар буолан, ордук сытыы, киһиэхэ тиийимтиэ. Онон кэпсэтии тылыгар, норуот айымньытыгар, уус-уран литератураҕа үгүстүк көстөр.
# Эренхайн Цайтхайн мемориала

Эренхайн Цайтхайн мемориала — Риза куорат аннынааҕы Цайтхайн лааҕырын сиэрибэлэригэр анаммыт өйдөбүнньүк. Бу концлааҕыр 1941 сыллаахха муус устарга олохтоммута, 1945 сыллаахха дылы баар этэ. Сэбиэскэй байыаннай билиэннэйдэртэн ураты өссө италия, серб, ааҥыл, боронсуус уонна поляк билиэннэйдэрэ сыппыттара. Уопсайынан Цайтхайн лааҕырыгар 25–30 тыһ сэбиэскэй уонна 900-тэн тахса атын дойдулартан билиэннэй саллааттар өлбүттэрэ. Өлүү төрүөтүнэн аччыктааһын уонна куһаҕан санитарнай усулуобуйа буолбутf.
Сиэртибэлэр 4 кылабыыһаҕа көмүллэ сыталлар. Дөкүмүөн дьиэтигэр уонна урукку лааҕыр барааҕар куруук көрдөрүллэр быыстапка үлэлиир. Мемориал урукку хаайыылаахтар дьылҕаларын сураһар сир уонна үөрэтэр үлэ киинэ буолар.
# Нуотара

Нуотара нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Нуотара.
Улуус кииниттэн 102 км. илин диэкки Өлүөнэ уҥа кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 443 киһи (2007 сыл).
Саха сиригэр 1954 сыллаахха киирбитэ.

# Нуотара
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Кэтирээһин

Кэтирээһин — сфера координаталарын системаларыгар география координатата.
φ география кэтирээһинэ — ханнык эрэ Сир үрдүгэр баар точкаттан Сир киинигэр түһэриллибит дьураа уонна экватор хапталын ыккардынааҕы муннук. Экватор икки өттүттэн 0 кыраадыстан 90° диэри ааҕыллар. Хотугу эҥэлэй (полушарие) точкаларын положительнай кэтирээһиннээхтэр дииллэр, соҕуруу эҥэлэй точкаларын — отрицательнай.
Кэтирээһини секстант эбэтэр гномон көмөлөрүнэн (быһа), эбэтэр спутник көмөтүнэн билиэххэ сөп. Кэтирээһинтэн күн уһуна тутулуктаах.
| Кэтирээһин | Сир радиуһа | Кэтирээһин 1° уларыйыы дистанцията | Усталааһын 1° уларыйыы дистанцията |
| 0° | 6335.44 km | 110.574 km | 111.320 km |
| 15° | 6339.70 km | 110.649 km | 107.551 km |
| 30° | 6351.38 km | 110.852 km | 96.486 km |
| 45° | 6367.38 km | 111.132 km | 78.847 km |
| 60° | 6383.45 km | 111.412 km | 55.800 km |
| 75° | 6395.26 km | 111.618 km | 28.902 km |
| 90° | 6399.59 km | 111.694 km | 0.000 km |
# Горишни Плавни

Горишни Плавни (укр. Горішні Плавні) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 52 167 (2016).
# Навальнай Алексей

Алексей Анатольевич Нава́льнай (1976 сыл от ыйын 4 күнэ, Бутынь, Москва уобалаһа, ССРС - 2024 сыл олунньу 16 күнэ, Харп, Ямал-Ненец автономиялаах уокуруга, Арассыыйа) — юрист, инвест-активист, политика уонна уобсастыба диэйэтэлэ. "Живой журналга" саамай рейтиннээх блогтар ааптардарыттан биидэстэрэ. Россияҕа коррупцияны кытта охсуһарынан биллэр. "Роспил" антикоррупционнай проект оҥороччута уонна салайаччыта.
2020 сыллаахха Тохсунньу ыйга Путин харчы уорбутун дакаастаан уонна Единай Арассыыйа тойотторо харчы уорбуттарын дакаастаан YouTube көрүлтэлэри укпута. Ол сыл Путин ыйааҕынан ФСБлар "новичок" диэн веществонан өлөрө сатаабыттара. 2021 сылтан ыла Путин ыйааҕынан хаайыллар сытар.
Владимир Путин ыйааҕынан ФСБлар олунньу 16 күнүгэр 2024 сыллаахха хабарҕалаан өлөрбүттэр.
# Танах

Танах (ивр. תָּנָ״ךְ‎‎) диэн дьэбэриэй Ытык суруйууларын хомуурунньуга. Акроним: Тора, Невиим уонна Ктувим диэн тыллар бастакы сүһүөхтэриттэн таҥыллыбыт тыл. Микра (ивр. מִקְרָא‎‎) уонна Дьэбэриэй Биибилийэтэ диэн ааттарынан эмиэ биллэр.
Танах салаалара:
* Тора - Биэс Битик (нууч. Пятикнижие)
* Невиим - Көрбүөччүлэр (нууч. Пророки)
* Ктувим - Суруйуулар (нууч. Писания)
Танах ис хоһоонунан христиан Биибилийэтин Эргэ Ыйааҕын кытта дьүөрэлэһэр. Уратыта диэн Эргэ Ыйаах тиһилигэр Танахха суох "иккис канон" битиктэрэ киирэллэр.
# Никитина Татьяна Николаевна

Никитина Татьяна Николаевна (От ыйын 14 күнэ 1947с.- алтынньы 3 күнэ 2021с.) Педагогическай үлэ ветерана.

# Никитина Татьяна Николаевна
## Олоҕун олуктара

* Саха государственнай университетын омук тылын факультетын французскай тыл учууталын идэтин бүтэрэн 1974 с. бүтэрбитэ уонна Бордоҥ орто оскуолатыгар омук тылын учууталынан саҕалаабыта.
* 1982с. интернат сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ уонна бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта.

# Никитина Татьяна Николаевна
## Наҕараадалара

* Педагогическай үлэ ветерана