yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дипломнай үлэ

Дипломнай үлэ (ол эбэтэр Тезизнэй үлэ), үрдүк үөрэх бүтэһик курсугар студент оҥорор проект үлэтэртэн биирдэстэрэ буолар. Үрдүк үөрэх бириэмэтигэр ылыллыбыт билиини системалааһын, түмүктээһин уонна туоһу билиини бэрибиэркэлиир сыаллаах оҥоһуллар. Техническай специальностар устудьуоннара ханнык эмит тэрили эбэтэр ньыманы айыы эбэтэр суоттааһын буолар. Диплом үлэтин бэлэмнээһинигэр практика уонна түмүк курдук үлэтин уобалаһыгар самостоятельнайдык үлэлиирин туоһулуур. Диплом бырайыагын ил аттестация хамытытыатыгар көмүскээтэҕинэ квалификациятын ылбытынан ааҕыллар. Ол гынан баран быраас үлэлэригэр үөрэнэр устудьуоннар диплом үлэлэрин оннугар интернатураны ааһаллар. Быраабыла быһыытынан дипломнай үлэ икки чаастаах буолар: теория уонна практика. Улахан өттүнэн ханнык эмит тэрилтэҕэ ааһар Дипломнай үлэ туттарыллар түмүгэр студент аптамаатынан быраабыла быhыытынан "устудьуон" аатын сүтэрэр уонна ол оннугар квалификацияны ылар. Квалификацияны бигэргэтэр диплом туттарыллар.
# 1799

1799 сыл.

# 1799
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 9 — Улуу Британияҕа аан дойдуга бастакынан дохуот кээмэйиттэн ааҕыллар нолуок (подоходнай) киллэриллибит.

# 1799
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 3 — Федор Ушаков адмирал хамаандалаах Арассыыйа уонна Туурсуйа сэриилэрэ Корфу кириэппэһи төгүрүктээһиннэрэ француз гарнизона бэриниитинэн түмүктэммит. Төгүрүктээһин алтынньыттан саҕаламмыта. Федор Ушаков Средиземнэй байҕалга Александр Суворов Италияҕа уонна Швейцарияҕа кимэн киириитин өйүүр соруктаах ыытыллыбыта. Ол туһугар кини эскадрата Иония арыыларын Францияттан былдьыахтааҕа. 1798 сыл алтынньытыгар француз гарнизоннара Цифера, Закинф, Кефалония уонна Лефкада арыылартан үүрүллүбүттэрэ, Корфу эрэ арыы хаалбыта.

# 1799
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 26 — Адда өрүс аттынааҕы кыргыһыы саҕаламмыт. Нуучча уонна Австрия сэриилэрин Александр Суворов хамаандалаабыт, француз сэриитин — Ж. В. Моро. Бу кыргыһыы союзниктар бастакы бөдөҥ кыайыыларынан түмүктэммит.
* Муус устар 28 — Милан куораты нуучча сэриилэрэ ылбыттар.

# 1799
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 26 — Александр Суворов хамаандалыыр нуучча сэриитэ Турин куораты ылбыттар.

# 1799
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 19 — Павел I ыраахтааҕы Иркутскайга кииннээх Алясканы иччилиир Нуучча-Америка Хампаанньатын тэрийэри бигэргэппит.
* От ыйын 25 — Наполеон Бонапарт аармыйата Мустафа-паша баһылыктаах Осмаан импиэрийэтин ахсаанынан баһыйар аармыйатын Абукир аттыгар үлтүрүппүт.

# 1799
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 9 — Улуу Француз Өрөбөлүүссүйэтин түмүктүүр Брюмер 18 күнүнээҕи переворот буолбут. Египеттэн кыайыылаах-хотуулаах эргиллибит генерал Наполеон Бонапарт дьон өйөбүлүн сүтэрбит Директорияны былаастан туораппыт. Дойдуну үс консул салайар буолбут, олортон биирдэстэрэ Наполеон. Байыаннайдар Наполеону өйүүр буоланнар кэлин былааһы барытын кини эрэ тутар буолбут, диктатура олохтоммут. Франция норуота уон сыллаах өрөбөлүүссүйэ дьалхааныттан сылайбыт буолан диктатураны ылыммыт.

# 1799
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 10 — Франция уста официальнай кээмэйин быһыытынан метры ылыммыт.

# 1799
## Төрөөбүттэр

* Ыам ыйын 20 — Оноре де Бальзак (1850 өлб.), француз суруйааччыта, аан дойду литэрэтиирэтин классига.
* Бэс ыйын 6 — Александр Сергеевич Пушкин (1799 — 10.12.1837) төрөөбүт, нуучча улуу поэта.

# 1799
## Өлбүттэр

* Ахсынньы 14 — Джордж Вашингтон — Америка Холбоһуктаах Штаттарын бастакы бэрэсидиэнэ (1789—1797 сылларга), Америка тутулуга суох буолуу сэриитин бириэмэтигэр үрдүкү байыаннай хамандыыр уонна Америка Холбоһуктаах Штаттарын олохтообут Аҕалартан биирдэстэрэ.
# Хомус историята

Хомус 5000 сыл аннараа өттүгэр, бастаан Азия соҕурулуу-илин өттүгэр үөскээбит, онтон Индияҕа, ол кэнниттэн Европа дойдуларыгар тарҕаммыт буолуон сөп диэн варгановедтар этэллэр. Азия норуоттарыгар барыларыгар "хомус" диэн ааттанар: шанкобыз, комуз, гопуз, комуз, кобыз о.да а. Ханнык матырыйаалтан оҥоһуллубутун ыйан туран эмиэ ааттанар:
* тимиртэн-төмөр хуур (монг.), темир комуз (кирг.), чанг гопуз (узбек);
* оттон-кулузун комуз (тувин.), хулсан хуур (монг.);
* мастан-ыяш комуз (тувин.), мас хомус (саха)
Төрүт түүрдүү тыллаах норуоттарга хомус диэн тыл былыры төрдө хомуһун диэн тылтан терүттэнэн тахсыбыт диэн саха тылын чинчийбит учуонай Гаврил Васильевич Попов этэр. Хомусчут араҥаччылыыр күүстэргэ туһаайан кердеһөрүн "хомус.кобыз" түүр терминин этимотологията даҕаны туоһулуур. Сорох чинчийээччилэр ап, хомуһун диэн тылтан үөскээбит эбэтэр хомус оту уоска эбэтэр тарбахха кыбытан үрэртэн силис тардар диэн этэллэр.
Сахаҕа хаһааҥҥыттан хомус музыкальнай инструмент быһыытнан баар буолбутун чинчийээччилэр билигин даҕаны чуолкай этэр кыахтара суох. Эрдэтээҥҥи хаһыылартан хомус тоҕо көстүбэтин П.П. Семенов бэрт оруннаахтык быһаарар: "Киһини кытта тимир көмүллүө суохтаах. Тимир киһи кутун баттыыр, ыарык буолар диэн былыргы сахалар өйдүүллэрэ". Онон Маак уонна Мидденфорд сахаҕа хомус нууччалартан киирбитэ диэн этиилэрэ оруна суох буолар.
Түмуктээн эттэххэ, хаппарга, хурга, хомуска норуот үгэстэрэ, итэҕэлэ итинниэ Аан дойдуну анааран көрөр суолтата мэҥэ бэлиэ буолан ойууланан киһини харыстыыр аналлаахтар.
# PUBG

PUBG (ПАБГ) (ааҥл. PUBG: Battlegrounds) — онлайн оонньуу, PUBG STUDIOS курдук. Арассыыйа территориятыгар оонньууну официальнай характеристиканан дьарыктанар Mail.Ru Grup. Игра основаны на международных модификаций для других играх, созданных Брендан грином (англ. Bren Green) "Prunknown" диэн псевдонимынан японскай «Королевская центр» 2000 с.тэриллибитэ. Ол түмүгэр Грин геймдизайнер быһыытынан биллибит самостоятельнай оонньуулары тэрийэн ыытта. 100- кэ диэри оонньууга десант арыыга десант биэрэллэр, онтон сэп- сэбиргэл, сэбиргэл- сэбиргэл көрдүүллэр уонна атын кыттааччылары өлөрөргө уонна тыыннаах хааларга бэйэтэ дьулуһаллар. Аан дойду каартатыгар баар куттал суох буолуутун зоната бириэмэттэн аҕыйаан, бэйэ- бэйэлэрин икки ардыларыгар оонньооччулары кыараҕастык оҥорон, кыараҕастык өйдөнөн эрэр. Тиһэх оонньооччу эбэтэр хамаанда рауҥҥа кыайар.
23 марта 2017 сыл кулун тутар 23 кунунээҕи операционнай системанан Stema таһаарыллыбыта. Бастакы сэттэ ый устата 13 мөл. тахса копия оонньуу кэнниттэн, оттон пиковай оонньооччулар ахсааннара сыл бүтүүтэ 2 мөлүйүөнтэн тахса киһиэхэ тиийбитэ, ол аата республика биир саамай биллиилээх оонньууларыгар оҥорбута. Алтынньы 31 күнүгэр буукубаны атыылааһын 18 мөл. куоппуйаттан таҕыста. Оонньуу толору версията ахсынньы 21 күнүгэр 2017 сылга таһаарыллыбыта. "Microsotosost" республикатааҕы программанан ахсынньы 12 күнүгэр буолбута эрээри, хайыы- үйэ балаҕан ыйын 4 күнүгэр 2018 сылга официальнай релизия буолбута. Кулун тутар 19 күнүгэр 2018 сыллаахха ЛОП- тар моделларыгар мобильнай версия таһаарыллыбыта. Версия акционер для 4 ноября 2018 года, ноября 7 декабря 2018 года.
# LG Electronics

LG Electronics — Соҕуруу Корея улахан электроника, чиптары, программалары, ырыа истэр тэриллэри, аудиосистемалары, телевизордары уонна видеосистемалары, мобильнай телефоннары уонна смартфоннары оҥорон таһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ буолар.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Mitsui Group тэрилтэ бизнес эйгэтигэр холбонор, ол эрэн бэйэтэ LG Group бизнес процестарга үлэлиир.
2021 сыл түмүгүнэн планетаҕа саамай бөдөҥ электроника уонна смартфон оҥорооччу.
Бэйэтэ LG Group уонна Mitsui Group бизнес империаларга бас бэринэр эрээри, Самсон Электроникс бэйэтэ империя курдук. Кини бизнес эйгэтэ 190 омук сиригэр бары сфераны ылар.
# Сазаан

Сазаан (лат. Cyprinus carpio, нууч. Сазан) — улахан балык.
Саха сиригэр алҕас аҕалыллыбыт балык. 1997 сыллаахха Нүөрүҥгүрү ГРЭС-ин уу харайар сириттэн уу түһэрии кэмигэр Төмтөөн үрэххэ киирбит. Онтон 1500 км сиринэн тарҕанан, Алдаҥҥа, Аммаҕа, Сангаар таһыгар Өлүөнэ өрүскэ көстүбүттэрэ биллэр.

# Сазаан
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
# Полянка

Полянка (укр. Полянка) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 728 (2012).
# Заикин Николай Федорович

Заикин Николай Федорович (3.11.1801 — 23.7.1833) — Саха сиригэр Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабрист. Курскай губерния дворяннарыттан төрүттээх. Квартирмейстерскай чаас подпоручига.
Отец — курский губернский предводитель дворянства, фатежский помещик, надворный советник Федор Михайлович Заикин; за родителями по 7 ревизии 400 душ. Воспитывался в Москве в пансионах Д.Ф. Дельсаля и И.В. Борденау, а в 1815—1817 в пансионе В.С. Кряжова, до 1819 жил в деревне у родителей. Поступил в Московское учебное заведение для колонновожатых — 24.3.1819, выпущен по экзамену прапорщиком — 14.4.1821, откомандирован во 2 армию — 13.3.1822, командирован на съемку в Подольскую губернию — май 1822, назначен обратно в Главную квартиру 2 армии — ноябрь 1823, состоял при школе топографов, подпрапорщик — 6.4.1824. Член Южного общества (1824).
Приказ об аресте — 5.1.1826, арестован во 2 армии — 14.1, доставлен в Петербург из Тульчина на главную гауптвахту — 22.1, в тот же день переведен в Петропавлоскую крепость («посадить по усмотрению и содержать строго») в №30 Кронверкской куртины, 31.1.1826 повелено «по заковании в ручные железа, снабдив теплою для дороги одеждою для отправки в Тульчин, сдать Слепцову» (для розыска бумаг Пестеля).
Осужден по VIII разряду и по конфирмации 10.7.1826 приговорен на поселение вечно (приметы: рост 2 аршина 5 1/2 вершков, «волосы на голове светлорусые, редкие, на бороде светлорусые же, нос посредственный, туповат, глаза серые»). Отправлен в Гижигинск Охотского округа — 27.7.1826, срок сокращен до 20 лет — 22.8.1826, до Гижигинска не доехал и обращен на поселение в Витим Иркутской губернии, куда прибыл в 1828. Умер в Витиме, могила не сохранилась. Писал стихи. Тетка братьев Заикиных была замужем за гвардии прапорщиком Львом Офросимовым. Братья (в 1827): Альвиан (р. 1804), отставной штабс-ротмистр: Федор, Павел (р. 1809) и Александр (р. 1810), студенты Харьковского университета; Михаил (р. 1812), находился в пансионе в Москве. Сестры: Елизавета. замужем за майором Н. Масловым, и Серафима, замужем за капитан-лейтенантом М. Шатковским.
ВД, XII, 411-426; ГАРФ, ф. 109, 1 эксп., 1826 г., д. 61, ч. 112.
# Дорук Бельгин

Бельгин Дорук (1936 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр төрөөбүтэ — 1995 сыллаахха кулун тутар 26 күнүгэр өлбүтэ) — турок норуотун киинэҕэ уһуллар артыыһа.

# Дорук Бельгин
## Биографията

Бельгин Дорук 1936 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр Анкара куоракка баай ыалга төрөөбүтэ.
Кини эдэр артыыстар куонкурустарыгар кыайбыта уонна ол кэнниттэн оскуолатын быраҕан киинэ эйгэтигэр кытаанахтык ылсан барбыта. Кини аан бастаан киинэҕэ 1952 сыллаахха уһуллубута -- Дорук Фарук Кенча «Сокровища Чакырджалы Мехмеда Эфе» (туур. Çakırcalı Mehmet Efe'nin Definesi) киинэтигэр иккис былаан оруолун оонньообута. 1953 сыллаахха Дорук кэрэ дьахталлар куонкурустарыгар кыайбыта уонна "Köroğlu» киинэҕэ сүүн оруолу толорбута. Ол сылга Омер Лютфи Акад «Öldüren Şehir» киинэтигэр эмиэ сүрүн оруолу оонньообута. Киинэ кини партнера эмиэ биллэр артыыс Айхан Ышик буолбута.
1961 сыллаахха «Küçük Hanımefendi» киинэҕэ оонньообута. Бу киинэ тахсаатын кытта улаханнык аатырбыт, дьон сэргэ олус сэҥээрбитэ. Ол иһин устааччылар киинэни салгыы сиэрийэ оҥорон барбыттара.
Дорук инньэ 1972 сыллааха диэри киинэҕэ уһуллубутаю Олоҕун устатын тухары барыта холбоон 80 -тан тахса киинэҕэ артыыс быһыытынан кыттыбыта.
Кини 1995 сыллаахха кулун тутар 26 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

# Дорук Бельгин
## Биографията
### Тус олоҕо

1954 сыллаахха режиссер Фарука Кенчаҕа ойох тахсыбыта, 1955 сыллаахха оҕоломмуттара. 1958 сыллаахха арахсыбыттара.
1961 сыллахха Дорук иккиһин ойох тахсыбыта. 1967 сыллаахха иккис оҕотун төрөөбүтэ.
# Литвинов Игорь Александрович

Литвинов Игорь Александрович — НКИХ "Саха" симфоническай аркыастырын концертмейстера, филармония солиһа, муусука училищетын уһуйааччыта, СӨ үтүөлээх артыыһа.
1939 сыллаахха от ыйын 11 күнүгэр төрөөбүт. Саха сиригэр Омскай куораттан кэлэн үйэ чиэппэрэ устата Саха сирин музыкальнай култуурата сайдарыгар кылааты киллэрбит киһи. Саха элбэх композитордарын айымньыларын скрипкаҕа аан бастаан толорбута. 1980 сыллаахтан Дьокуускайдааҕы муусука училищетыгар бастаан преподаватель, онтон струнаалаах-смычоктаах үнүстүрүмүөннэр отделениелэрин сэбиэдиссэйэ этэ.
1994 сыллаахха от ыйыгар өлбүт. Үлэлээбит училищетын (билигин Дьокуускайдааҕы муусука кэллиэһэ) дьиэтин эркинигэр өйдөбүнньүк хаптаһын ыйаммыта.
# Туора-Күөл (Таатта улууһа)

Туора-Күөл — Таатта улууһун Дьүлэй нэһилиэгин киинэ.

# Туора-Күөл (Таатта улууһа)
## Өссө маны көр

* Таатта улууһа
* Дьүлэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
# 1240

1240 сыл.

# 1240
## Туох буолбута

* Ахсынньы 6 — Батый хаан сэриитэ Арҕаа бохуот кэмигэр Киеви сэриилээн ылбыт уонна урусхаллаабыт.
* От ыйын 15 — Александр Невскэй новгородецтар уонна ладожаннар дружиналарын салайан швед сэриитэ түүн Ижора өрүс кытылыгар сынньалаҥҥа турдаҕына саба түһэн үлтү сынньыбыт.
# Теплай Ключ

Теплай Ключ нэһилиэк. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Теплай Ключ.
Улуус кииниттэн 73 км илин диэкки Халыма суолга сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 904 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Теплай Ключ - 800, Развилка - 104 киһи.
Хандыга аэропорда.

# Теплай Ключ
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Пепеляев Анатолий Николаевич

Пепеляев Анатолий Николаевич - XX үйэ саҕаланыытыгар Саха сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥ генераала.
1891 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Томскайга төрөөбүт, 1938 сыл тохсунньу 14 күнүгэр өлбүт. Генерал-лейтенант (1919).
Эппиһиэр дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Павловскайдааҕы байыаннай училищены 1910 сыллаахха бүтэрбит. Бастакы Аан дойду сэриитигэр батальон хамандыыра, подполковник. 1918 с. ыам ыйыгар Томскайга революцияны утары турууну баһылаабыт, онно белочехтарынан өйөммүт.
1918 с. атырдьах ыйыттан корпус хамандыыра, 1919 - 1-кы Сибиир армиятын хамандыыра. Колчагы урусхаллааһын кэннэ Сэбиэскэй былааһы утары охсуһуутун Уһук Илиҥҥэ салҕаабыта. 1921 с. Кытайга, Харбиҥҥа эмиграциялаабыта. 1923 сыл саҕаланыытыгар Сибиир добровольческай дружинатын баһылаан (700 киһи) Саха сиригэр киирбитэ. Сыала-соруга - Дьокуускайы ылыы уонна Сибииргэ Сэбиэскэй былааһы суох оҥоруу. Амма Абаҕатын таһыгар (Саһыл-Сыһыы алааска) Строд этэрээтигэр кэтиллэ түһэр. 3 нэдиэлэ устата ытыалаһа сатаан баран, элбэх өлүү-сүтүү тахсыбытын кэннэ, Айааҥҥа төннөр. Айааҥҥа Владивостоктан турбут кыһыллар хараабыллара устан тиийэн туппут. Сууттанан баран амнистияҕа түбэһэн өр кэм Новосибирскайга бухгалтерынан үлэлээбит. 1937 с. хаттаан хаайыллыбыт уонна 1938 ытыллан өлөрүллүбүт.
# Малибу

Малибу (ааҥл. Malibu) — Лос Анджелес куорат кытыытыгар баар (4 км тэйиччи) баайдар олохсуйан олорор куораттара, үксүлэрэ һолливуд артыыстара.
# Дмитриев Иван Иванович (тренер)

Дмитриев Иван Иванович — көҥүл тустууга тириэньэр.
# Десна (Винница уобалас)

Десна (укр. Десна) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 318 (2011).
# Гагарин Иван Михайлович

Гагарин Иван Михайлович - стольник, кинээс, 1691 сылтан 1695 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Зиновьев Петр Петрович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Арсеньев Михаил Афанасьевич уолунаан Арсеньев Андрей Михайловичтыын анаммыттар.

# Гагарин Иван Михайлович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Колумб Христофор

Христофор Колумб (лат. Christophorus Columbus, ит. Cristoforo Colombo, исп. Cristóbal Colón; 1451 сыл күһүнэ Генуя (барыллартан бииринэн) — 20 ыам ыйа 1506, Вальядолид, Испания) — испаан муора устааччыта уонна саҥа сирдэри арыйааччыта. Американы арыйбытынан ордук биллэр (1492).
Колумб биллэр айанньыттартан бастакынан Атлантиканы хотугу эҥэлэй (полушарие) субтропик уонна тропик балаһатынан быһа охсубута уонна европалартан бастакыннан Карииб муоратыгар сылдьыбыта. Соҕуруу Американы арыйыыны саҕалаабыта, Киин Америка перешеектарын арыйбыта. Улахан Антил арыыларын барытын арыйбыта — Багаам арыыларын киин өттүн, Кыра Антил арыыларын (Доминикаттан Виргиин арыыларыгар дылы), уонна Кариб муоратын хас да кыра арыыларын, Соҕуруу Америка таһыгар Тринидад арыыны арыйбыта.
# Тегусигалпа

Тегусигалпа (Tegucigalpa) диэн Хондурас киин уонна ордук улахан куората.
# Тыксаан

Тыксаан — остуолга оонньонор оонньуу.
1 см кэриҥэ диаметрдаах талаҕы 1,5 см уһуннаах гына кэрчиктээн, тэҥник хайытан, 50–60 тыксааны оҥороллор. Хас да киһи остуолу тула олорон уочаратынан оонньуур.
Тыксааны барытын, биир ытыска мунньан баран, остуол үрдугэр ыһа түһэрэллэр. Итини кутуу дэнэр. Кутуллубут тыксааннар араастык умса, тиэрэ, үрүт-үрдүлэригэр түһэллэр.
Икки тыксаан баттаһа, умса, тиэрэ түспүт буоллаҕына, ити тыксааннары куппут киһи хомуйан ылар уонна умса сытар тыксааны атын умса сытар тыксаанынан табардыы тыгыахтаах. Тыкпыт тыксаана таптаҕына уонна тыксааннары хамсаппатаҕына, тыкпыт тыксаанын ылар уонна салгыы оонньуур. Өскөтө кини сыыһа тыктаҕына эбэтэр атын тыксааны хамсаттаҕына, оонньуурун тохтотор, уочараттаах киһи саҥалыы кутар. Итинник тыксаан бүтүөр диэри оонньууллар. Элбэх тыксааны ылбыт киһи кыайар. Тыксааны аахпаттар. Оонньообут дьон ылбыт тыксааннарын иккилии тыксаанынан кэрийэ остуолга быраҕан иһэллэр. Ордук тыксааннаах хаалбыт оонньооччу кыайар.
# Ытык-Күөл (Таатта улууһа)

Ытык-Күөл — Таатта улууһун киинэ.

# Ытык-Күөл (Таатта улууһа)
## Географията

Ытык Күөл сэлиэнньэтэ Ытык күөл үрдүгэр турар.

# Ытык-Күөл (Таатта улууһа)
## Өссө маны көр

* Таатта улууһа
* Таатта нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
# Сис (техника)

Сис диэн эргийэр төгүр кэтэрдиллэр киин сүнньэ. Көлөлөргө сис эргийэр уонна эргийбэт типтэрдээх буолар.
# Үөрүү оскуолата

«Үөрүү оскуолата» — бытааннык сайдан иһэр оҕолору оскуолаҕа бэлэмниир оскуола иннинээҕи тэрилтэ. 2010 сыллаахха Ирбит куоракка, Свердловскай уобаласка аһыллыбыт.

# Үөрүү оскуолата
## Остуоруйата

Оскуоланы арыйыы санаа 2002 сылаахха Куорат Сүбэтин чилиэнигэр Ольга Антиповаҕа кэлбит: Ирбиккэ оҕо саадыгар миэстэ тиийбэт. 2010 сыллаахха Антипова бырайыагын "Инники кэскилбит" пуонда өйөөбүтэ. «Үөрүү оскуолаыгара» оҕолор биир сыл сылдьаллар уонна кинилэри кытта идэлээх үөрэтээччилэр уонна психологтар дьарыктаналлар. Ыарыһах оҕолор босхо сылдьаллар. 2014 сыллаахха «Үөрүү оскуолата» 500 кв. м саҥа дьиэ ылбыта (урукку дьиэттэн 5 төгүл улахан). Көһүү кэнниттэн тэрилтэ 200-250 оҕону ылар былааннаах.
2014 сыл бэс ыйыгар Ольга Антипова «Может ли социальный бизнес стать одним из главных векторов развития предпринимательства в России?» диэн темалаах ТППРФ тэрийбит төгүрүк остуолугар кыттыбыта.
# Егоров Алексадр Александрович

Александр Александрович Егоров - учуутал, комсомольскай үлэһит, редактор, журналист, тылбаасчыт

# Егоров Алексадр Александрович
## Олоҕун олуктара

* 1934 с. сэтинньи 10 к. Кириэс-Халдьаайыга төрөөбүтэ.
* 1942 с. Кириэс-Халдьаайы оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ, 1950-1953 сс. Ытык-Күөл орто осткуолатыгар үөрэҕин салҕаабыта.
* 1953-1957 сс. Дьокуускай к. Педагогическай үнүстүүт историко-филологическай факультетыгар нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин салаатыгар үөрэммитэ.
* 1957-1959 сс. Кириэс-Халдьаайы орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлээбитэ.
* 1959-1961 сс. ЫБСЛКС Томпотооҕу райкомугар инструкторынан, онтон райкомол иккис сэкирэтээринэн үлэлээбитэ
* 1961 - 1966 сс. "Эдэр коммунист" хаһыат эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.
* 1969-1972 сс. "Хотугу сулус" кылаабынай эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.
* 1980-1982 сс. Саха сиринээҕи кинигэ издательствотыгар редакторынан үлэлээбитэ.
* 1982-1985 сс. "Политическая агитация" блокнот редакторынан үлэлээбитэ.
* Ыам ыйын 5 к. 1986 с. өлбүтэ.

# Егоров Алексадр Александрович
## Айар үлэтэ

* "Дьон санаатын түмэн", "Дойти до каждого" публицистическай кинигэлэри бэчээттэппитэ.
* В.И.Ленин туһунан айымньылары, Чехословакия народнай суруйааччыта Я.Козак сэһэннэрин, А.Гайдар айымньыларын тылбаастаан таһаарбыта.
* "Малый БАМ", "Дорогой мужества", "Шахтерская эстафета" очеркалар хомуурунньутарын бэлэмнээн бэчээттэппитэ.

# Егоров Алексадр Александрович
## Наҕараадалара

* Ем.Ярославскай аатынан республиканскай журналискай бириэмийэ
* "Комсомолга актыыбынай үлэтин иһин" ЫБСЛКС Киин Комитетын бэлиэтэ
* Саха АССР Верховнай Сэбиэтин Президиумун Бочуоттаах грамотата, уо.д.а
# Елабугатааҕы Казань Богородицатын манастыыра

Елабугатааҕы Казань Богородицатын манастыыра.
Елабугатааҕы Казань Богородицатын манастыыра - Нуучча православнай сыаркабын Казанскай епархиятын үлэлии турар дьахтар манастыыра. Татарстан Елабуга куоратыгар, кырдьаҕас куорат чэрчитигэр, Горькай аатынан уулуссаҕа турар. 1856 с.дьахтар общинатын быһыытынан төрүттэммит. Манастыыр аатын 1868 с. ылбыт. 1920 с.(Татарскай АССР төрүттэммит)диэри Елабуга Вятскай губернияҕа, ол аата, Вятскай епархияҕа киирэр этэ. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ, Елабуга манастыыра, епархия улахан манастыыра этэ(1900 с. - 273 монахинялары кытта послушницалар олорбуттара). Манастыырга оскуола, ону таһынан, золотошвейнай уонна живописнай мастарыскыайдар бааллара. Манастыырга сүрүннээн көмөлөһөөччү И.И.Стахеев, манастыыр туһатыгар, 1856-1868 сс., мөлүйүөнтэн тахса солкуобайы биэрбитэ. Ити ураты улахан көмө үбүлээһининэн манастыырга: түөрт муннуктаах кирпииччэ аҕырааданнан төгүрүтүллүбүт 4 хараам, колокуонньа уонна 6 улахан олорор уонна хаһаайыстыбаннай куорпустар тутуллубуттара. Хараам өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн үрэйиллибитэ. 2007 сылтан бүтүннүү чөлүгэр түһэрии саҕаламмыта. 2012 с. алтынньы 31 күнүгэр хараамы Казань уонна Татарстан митрополита Анастасий сибэтии гыммыта.1918 с. манастыырга репрессиялар саҕаламмыттара. 1928 с. сабыллыбыта. 1995 сылтан саҥаттан тэриллибитэ. 1998 с.диэри Казанскай епархияҕа соҕотох дьахтар манастыыра этэ. 2000 сыл саҕаланыытыгар манастыырга 20 монахиня уонна настоятельница - игуменья Вера(Шевченко) бааллара. Манастыырга икки хараам: дьоҕус - великомученица Варвара(1887) киэнэ, уонна улахан - Казань Богородицатын иконатын аатыгар, урусхалламмыт оннугар тутуллубут. Манастыырга чөлүгэр түһэрии уонна реставрациялааһын үлэтэ бара турар. 2019 с. манастыыр иһигэр "Дом Веры" диэн ааттаах түмэл арыллыбыта. Онно, манастыыр олоҕун барытын туһунан кэпсэнэр. Ити иннинэ, манастыыр, "Сохранение исторической памяти" диэн номинацияҕа бэрэсидьиэн гранын ылбыт. Гран харчытыгар түмэл арыллыбыт уонна 2018 с.манастыыр арыллыбыта 150 сылын бэлиэтиир тэрээһиннэргэ туттуллубут. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%95%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8C https://m.vk.com/monastirelabuga
# Таҥара өйдөбүлэ

Таҥара диэн үтүө, үчүгэй санаалары санаталаан үгэс оҥостунуу ааттанар.
Таҥара диэн саха тыла. Таҥ, таҥар диэн тыллартан үөскээбит, өй-санаа тус-туспа үгэстэртэн таҥыллан, хомуллан үөскүүрүн быһаарар. Таҥара диэн тылтан "тенгрианство" диэн Сибииргэ тарҕаммыт өй-санаа үөрэҕин ааттаабыттар.
Таҥара үөрэҕэ диэн сахалар үөрэхтэрэ. Бу үөрэх оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй, киһилии быһыылаах буолууга иитэр, үөрэтэр аналлаах. Оҕо аһара барар өйүн-санаатын "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума" диэн хааччахтаан сиэри, киһи быһыытын тутуһарга, аһара барбакка үөрэтэр. Үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии оҕо кыра, ийэ кута иитиллэр кэмигэр ордук түргэнник кыаллар. Оҕо ийэ кута аан маҥнайгы көрүүлэриттэн, билиилэриттэн үөскүүр. (1,51).
Таҥара диэн киһиэхэ үтүө, үчүгэй санаата үгэс буолан иҥмитэ ааттанар. Киһиэхэ баҕа санаата элбэх буоларынан, кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэринэн таҥаралар элбэхтэр. Өй-санаа сайдан истэҕинэ уһун үйэлэргэ таҥаралар уларыйан иһэллэр.
Үтүө, үчүгэй санаалар диэн олоххо үчүгэйи тутуһар, үчүгэйи үөскэтэр тупсарыыны, сайдыыны киллэрэр санаалар ааттаналлар.
Таҥаралаах диэн үтүө, үчүгэй үгэстэрдээх киһи ааттанар.
Таҥараһыт диэн үтүө, үчүгэй санаалары үгэс оҥостор киһи.
Таҥара үөрэҕин тутуһар киһи көрсүө, сэмэй, сиэри тутуһар, хаһан да сиэри аһара барыыны, үлэни кыайар, аһара туттууну оҥорбот. Айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥорууга олус сэрэхтээх, үчүгэйи оҥорууга аналлааҕын билэн эрэ баран оҥорор киһи буолар. (2,28).

# Таҥара өйдөбүлэ
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
2. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
# Топика

ТОПИКА (Топека) (Topeka) - Канзас штатын киин куората буолар, АХШ биир индустриально-сайдыбыт куората буолар: Байыаннай техника уонна Атомнай буомба онорор таһаарар биир улахан куората буолар. Дьонун ахсаана 200 тыс. Айылхата олох үчүгэй куораттарга киирсэр, ити байыаннай техниканы онорор заводтар куорат таһыгар - 100 км тэйиччи бааллар.