yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Үөһээ Дьааҥы сис хайата

Верхоянскай сис. Азия биир улахан хайа системата. Өлүөнэ уонна Дьааҥы билирэ буолар. Өлүөнэ дельтатыттан Томпо өрүскэ дылы 1200 км. усталаах.
Соҕуруу диэкки Верхоянскай сис салҕааһынынан буолаллар Сунтаар Хайата уонна Сэттэ Дабаан.
Ордук үрдүк хайата Орулҕан сискэ баар, муора таһымыттан 2389 м. Өрүстэр хочолоро дьириҥнэр уонна кыараҕастар. Мууһуруу үйэ кэминээҕи структуралардаах.
Ирбэт тоҥ киэҥник тарҕаммыт. Хочолорго тиит мастаах ойуурдар, арыый үрдүк диэкки болбукта, онтон үөһээ туундара.

# Үөһээ Дьааҥы сис хайата
## Верхоянскай сис систематыгар киирэр систэр уонна хайалар

* Хара Уулаах
* Куҥа томтороот
* Ньаайба томтороот
* Туора Сис
* Хайыырдаах томтороот
* Дьардьаан
* Сиэтэндэ
* Орулҕан
* Бырандьа
* Күөллээх
* Үндүлүҥ
* Кулар
* Арчакаан хаптал хайалар
* Хабах томтороот
* Тагындьа
* Муоһучаан
* Быгын
* Кутургу
* Уус Бүлүү
* Чочум
* Мунньи
* Суоркун
* Кэлтэр
* Сордоҕун
* Хунхаады

# Үөһээ Дьааҥы сис хайата
## Өссө маны көр

* И.И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)

# Үөһээ Дьааҥы сис хайата
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Избеков Иоаким Дмитриевич

Избеков Иоаким Дмитриевич — Уустаах Избеков (03.02.1909—1996) — аатырбыт артыыс, драматург, хореограф, мас ууһа.

# Избеков Иоаким Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

* 1909 c. олунньу 3 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Мөгүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1932 сыллаахха Москубаҕа А. В. Луначарскай аатынан театральнай студияҕа (ГИТИС) үөрэнэ киирбит, 1936 сыллаахха бүтэрбит.
* 1936—1970 сс. — П. А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай музыкальнай драматическай театрын артыыһа.

# Избеков Иоаким Дмитриевич
## Дьиэ кэргэнэ

* Биир кыыс оҕолоох уонна кэргэннээх .Кэргэнэ — Мария Платоновна.
* Кыыһа Альбина Избекова — биллиилээх суруналыыс.

# Избеков Иоаким Дмитриевич
## Айар үлэтэ
##### Үҥкүүлэрэ

* «Чараҥҥа» («Роща»)
* «Табалар» («Олени»)
* «Хотугу силлиэ» («Северная пурга»)
* «Оһуордар» («Узоры») — (бу үҥкүүнү Российскай Федерация үтүөлээх коллектива «Кыталык» үҥкүү ансаамбыла толорор, салайааччы Василий Винокуров)
* «Түһүлгэ»
* «Удаҕаннар үҥкүүлэрэ» («Танец удаганок»)
* «Кыталыктар үҥкүүлэрэ» («Танец стерхов»)
* «Посвящение в воины» — (бу үҥкүүнү Российскай Федерация үтүөлээх коллектива «Кыталык» үҥкүү ансаамбыла толорор, салайааччы Василий Винокуров)
* «Воскрешение воина»
* «Удаганки»

# Избеков Иоаким Дмитриевич
## Айар үлэтэ
##### Пьесалара

* «Оотуй уонна Тоотуй» (Саха драматическай театра)
* «Иирбит Ньукуус» (Саха драматическай театра)
* «сыгый кырынаастыыр»

# Избеков Иоаким Дмитриевич
## Айар үлэтэ
##### Драмалара

* «Сыгый кырынаастыыр»

# Избеков Иоаким Дмитриевич
## Айар үлэтэ
##### Саха ууһа

Иоаким биир улахан өҥөтө — умнуллубут музыкальнай инструменнары («иирэр дьаҕан» уонна «дьолльккой күпсүүр»), өбүгэлэрин кэпсээннэригэр олоҕуран, чөллөрүгэр түһэрбит, кинилэргэ иккис олоҕу биэрбит.

# Избеков Иоаким Дмитриевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх артыыһа
* «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.», мэтээл
* «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина», мэтээл
* «50 лет Вооруженных Сил СССР», мэтээл
* «30 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.», мэтээл
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо

# Избеков Иоаким Дмитриевич
## tengry.org ситим-сиргэ Иоаким Избеков — Уустаах ойууннуурун көр

Камлание якутского шамана
# Куйдуһун

Куйдуһун өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 247 км., тардыытын иэнэ 20400 км².
Сунтаар Хайата сис хотугулуу-илин эниэтигэр бастаах. Тардыытыгар 81 км² уопсай иэннээх 20000 күөл баар.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн Маннык Үрэх (94 км.), хаҥас өртүттэн Буор Үрэх (68 км.)

# Куйдуһун
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Сустанон

Сустанон (Sustanon, өссө кодовай аата Testosterone isocaproate), гормон, айылҕаҕа суох, лабораторияҕа айыллыбыт тестостерон, синтетическай төрүттээх.
Фармакологическай хамсааһына: тестостероннааҕар 2 төгүл күүстээх, либидо күүһүрдэр, сперма уонна сүмэһин элбэтэр, сыаны уулларар.
Буортута: быар цирроһа
# Захарова Анастасия Петровна

Анастасия Петровна Захарова (Крюкова) (22.08.1934 — 2.04.2004) — Дьоруой ийэ, тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ, Чурапчы көһөрүүтүн кыттыылааҕа.

# Захарова Анастасия Петровна
## Олоҕун олуктара

1934 сыллаахха атырдьах ыйын 22 күнүгэр Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. Оҕо сааһыгар тулаайах хаалан, эдьиийигэр Пелагея Петровнаҕа иитиллибитэ. Убайа Пётр Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии бастакы сылларыгар ыҥырыллан барбыт, кэлин кини өлбүтүн туһунан хара сурук кэлбит.
1941 сыллаахха Чурапчы көһөрүүтүгэр Анастасия уонна Пелагея Нам улууһун Түбэ нэһилиэгэр кэлэннэр, сүөһү көрөн кыстаабыттар. Эһиилигэр эдьиийэ дойдутугар төннүбүт, Анастасияны Готовцевтар диэн саастаах дьон иитэ ылбыттар. Кыра кыыс кинилэргэ хаалан, 1951 сылга диэри улахан дьону кытта тэҥҥэ колхуос араас үлэтигэр сылдьыспыт.
Анастасия Петровна 4 кылаас уорэхтээх.
1951 сыллаахха Түбэ уолугар Захаров Николай Иннокентьевичка кэргэн тахсыбыт. Эдэр ыал Модут нэһилиэгэр көһөн кэлэн, дьиэ-уот тэринэн, 10 оҕону төрөтөн, көрөн-харайан, 4 кыыһы, 6 уолу атахтарыгар туруорбут.
Анастасия Петровна 1958 сылтан кэлин пенсия5а тахсыар диэри «Кэнчээри» оҕо саадыгар поварынан үлэлээбит. Ол кэминээҕи детсад иитиллээччилэрэ бары биир курдук Анастасия Петровна минньигэс аһын хайҕыыллар, билиҥҥэ диэри сүрдээх истиҥник ахталлар. Ону таһынан, Анастасия Петровна нэһилиэк иһигэр ыытыллар тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттар, иистэнньэҥ бэрдэ диэн аатырар — оҕолорун, сиэннэрин бэйэтэ илииннэн тигэн таҥыннартыыр, кэлин нэһилиэк дьахталлара таҥас арааһын сакаастаан тиктэрэллэр эбит.

# Захарова Анастасия Петровна
## Наҕараадалара уонна мэтээллэрэ

* «Мать-героиня» (1937 с.);
* «Материнская слава» (1-кы, 2-с, 3-с, 4-с, 5-с истиэпэнэ);
* «Ветеран труда»
* «Маршал Советского Союза Жуков»
# Дзига Вертов

Дзига Вертов (төрөөбүт аата Давид Абелевич Кауфман) диэн ССРХ киинэ режиссера, киинэ теоретига, сценарист, документал киинэ биир төрүттээччитэ. Киинэ устуутугар элбэх ньымалары айбыта, олортон ордук биллэллэрэ саспыт камера уонна киинэ харах буолаллар. Дзига Вертов 1929 сыллааҕы Киинэ аппараттаах киһи диэн киинэтин биир улуу документал киинэ дииллэр. Инилэрэ Борис Кауфман уонна Михаил Кауфман иккиэн киинэ оператордара. Ойоҕо Елизавета Свилова киинэ режиссера.

# Дзига Вертов
## Фильмографията

* 1918 Кинонеделя
* 1918 Годовщина революции
* 1921 История гражданской войны
* 1922 Киноправда
* 1924 Советские игрушки
* 1924 Кино-глаз
* 1926 Шестая часть мира
* 1928 Одиннадцатый
* 1929 Человек с киноаппаратом (Киинэ аппараттаах киһи)
* 1931 Энтузиазм: Симфония Донбасса
* 1934 Три песни о Ленине
* 1937 Памяти Серго Орджоникидзе
* 1937 Колыбельная
* 1938 Три героини
* 1942 Казахстан – фронту!
* 1944 В горах Ала-Тау
* 1954 Новости дня

# Дзига Вертов
## Литэрэтиирэ

* Рошаль Л. М. Дзига Вертов. — М.: Искусство, 1982. — 264 с. — (Жизнь в искусстве).
* Hicks, J. Dziga Vertov: defining documentary film. — London, New York: I.B. Tauris, Palgrave Macmillan, 2007. — 194 с.
* Дзига Вертов: Киновещь // Формальный метод: Антология русского модернизма / под. ред. С. Ушакина. — М., Екатеринбург: Кабинетный учёный, 2016. — Т. 2: Материалы. — С. 11—180. — ISBN 978-5-7525-2996-2.
# Протопопова Нина Иннокентьевна

Протопопова Нина Иннокентьевна — суруналыыс.

# Протопопова Нина Иннокентьевна
## Олоҕун олуктара

* 1927 сыллаахха олунньу 18 күнүгэр Бүлүү улууһун Уотту нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Саха государственнай университет историяҕа салаатын бүтэрбитэ.
* 1959 с. «Бэлэм буол» хаһыат сэрии кэнниттэн аан бастаан тахсыбыта. Эрэдээксийэҕэ Протопопованы ыҥырбыттара.
* 1961 с., икки сылынан, тутаах эрэдээктэр буолбута.
* 1988 с. хаһыат нууччалыы эмиэ тахсар буолбута. 1992 с. «Учуутал аргыһа» диэн икки тылынан тахсар хаһыат баар буолбута.
Билигин урукку пионер хаһыаттара «Кэскил» уонна «Юность Севера» диэн аатынан тахсаллар.

# Протопопова Нина Иннокентьевна
## Кинигэлэрэ

* Долгун курдук куугунаан... (Саха Сирин пионерскай тэрилтэтин 1924—1927 сыллардааҕы историятыттан). Н. Протопопова, М. Дьячковская, Н. Дмитриев. — Дьокуускай:Кинигэ кыһата, 1982.
* Оҕо сааһы оҕуурдаан тутаммыт. Н. Протопопова, Н. Дмитриев. — Дьокуускай:Кинигэ кыһата, 1984.
* Тимур сулустара (Саха сирин пионерскай тэрилтэтин 1937—1945 сыллардааҕы историятыттан). Н. Протопопова, Н. Дмитриев. — Дьокуускай:Кинигэ кыһата, 1985.
* Айыы Далбар Хотуна (үс кинигэлээх). — Дьокуускай:Бичик, 1999—2003.
* Эдьиий Дора. — Дьокуускай:Бичик, 2002.

# Протопопова Нина Иннокентьевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* "Бочуот Знага" уордьан
* Норуот доҕордоһууларын уордьана
* РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна
* Дьокуускай куорат Ытык гражданина (1996)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин журналистикаҕа лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина (2008)
# Ойуун тыата

Ойуун тыата диэн Мэҥэ Хаҥалас улууһугар баар тыа аата. Улахан бултаах алтаах сир. Төхтүртэн 8 км тэйиччи.
# Серебряков Алексей Валерьевич

Алексей Валерьевич Серебряков — Арассыыйа артыыһа.
Билигин Канаада олохтооҕо. Элбэх киинэҕэ уһуллубута, бэйэтэ эмиэ устубута.
Биллэр оруоллара уонна киинэлэрэ: Левиафан уонна Груз 200.
# Үрүҥ

Үрүҥ — хаар курдук дьүһүннээх, маҥан, өҥ.

# Үрүҥ
## Үрүҥ өҥ саха культуратыгар

Олоҥхоҕо, остуоруйаларга уонна үһүйээннэргэ: Үрүҥ Элкэнэй, Үрүҥ Уолан, Үрүҥ Үкэйдээн, Үрүҥ Айыы тойон.
Үрүҥ тыын, хара тыын олох диэн суолтаҕа саха норуотун уус-уран айымньытыгар киэҥник туттуллаллар.
Үрүҥ ас — үүттэн, сүөгэйтэн оҥоһуллар ас (арыы, быырпах, иэдьэгэй, күөрчэх, суорат, тар уо. д. а.).

# Үрүҥ
## Үрүҥ өҥ саха культуратыгар
#### Ырыаларга

Үрүҥ туллук эрэ мөлбөстүүр (Анемподист Софронов тыллара) — саха норуотун ырыата.

# Үрүҥ
## Сомоҕо домохтор

* Үрүҥ дьиэ араҥаччыта, хара дьиэ хараҥаччыта — мааны оҕо, дьахтар.
* Үрүҥ күнэ өлбөөдүйдэ — өлөрө буолла, ыксаата.
* Үрүҥ тыынын өрүһүй (өллөйдөө) — өлөртөн быыһаа.
* Үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөт — самнарар, атаҕастыыр, баттыыр, утары көрдөрбөт, баһыйар.
* Үрүҥ-хара сүүрүк — сылгы-ынах (сүөһү) үөрэ.

# Үрүҥ
## Сир-дойду ааттара

* Үрүҥ Күөл — Чурапчы улууһун Хадаар нэһилиэгин киинэ.
* Үрүҥ Хайа — Анаабыр улууһун бөһүөлэгэ, нэһилиэгэ.
* Үүттээх ыстакаан
* Былыттар
* Тадж-Махал, үрүҥ мрамор
* Үрүҥ хопто
* Үрүҥ кубалар
# Эҕэ (кэтэх санаа)

Эҕэ - киһи саҥатыгар аһаҕастык этиллибэккэ эрэ өйдөнөр туох эмэ хос, кэтэх санаа. Холобур, үгэргээн, элэктээн этии.

# Эҕэ (кэтэх санаа)
## Эбии көр

* Эҕэ
# "Коммунизм" колхоз (Марха улууhа)

"Коммунизм" колхоз (Марха улууhа) — 1935 сыллаахха Ефимов уонна Аржаков аатынан ТСОЗ-тар холбоһоннор "Коммунизм" колхуос буолбуттара.
# Славутич

Славутич (укр. Славутич) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 24 954 (2013).
# Хэйхэ

Хэйхэ(кыт.: 黑河, пиньинь: Hēihé, манчжур тылынан: Сахалыан ула; Хара үрэх) - Кытайга баар кыракый куорат, ол да буоллар инфраструктуратынан ыбылы сайдыылаах куорат. Нэһилиэнньэтэ 120 тыһ киһи, агломерациялыын 890 тыһ киһи буолар. Манна 2004 сылтан ыла Арассыыйа дьонноро пааспара уонна визата суох сылдьаллар. Билигин куоратка син мээнэ элбэх нуучча олорор, ону таһынан сахалар эмиэ бааллар. Улахан сайдыылаах куорат буолуохтаах, ол туһугар Кытай правительствота 87 миллиард евроны бырахпыта. Куорат билигин аныгы үрдүк (кыччаабыта 70 этээстээх) дьиэлэри тутан эрэр.
# Грипп

Грипп оҕолорго тарҕанар вирус ыарыыта, улахан дьоҥҥо ол курдук киэҥник тарҕатыллыбатах. Киһи эрэ буолбакка атын кыыллар уонна чыычаахтар эмиэ ыалдьыахтарын сөп. Араас-араас вирустартар тутулуктааҕын иһин киһи хаста да ыалдьыан сөп.

# Грипп
## Тарҕаныыта уонна симптомнара

Киһи грипынан атын киһиттэн олус чэпчэкитик ыалдьыан сөп. Ыалдьыбыт киһи сөтөлүн уонна ытырдыытын нөҥүө тарҕанар. Симптомнара сөтөл, ытырдыы, эт ыалдьар уонна температура, сороҕор дьон хотуолуур уонна сыптарынныыр. Атын кутталлаах ыарыыларга - пневмонияҕа дылы тиэрдиээн сөп, ол иһин оҕолорго уонна кырдьаҕас дьоҥҥо олус кутталлаах буолар
Билигин грипп утары эмп суох, ол гынан баран вируһу кытта охсуһар эмтэри тутталлар, оччоҕо киһи оннук уһуннук ыалдьыбат.
Грипп сезона күһүн саҕаланар уонна сааска дылы буолар. Элбэх киһи ыарыйдаҕына эмидемия диэн ааттанар.

# Грипп
## Грипп вируһугар уларытыылар

Сыл аайы киһиттэн киһиэхэ тарҕанарыгар кыракыйдык уларыйар, оннук вируһу киһи ыалдьыан сөп.
Вакциналар ордук тарҕаммыт вирус штаммнарыгар эрэ бэлэмнэнэллэр, уонна сотору сотору уларытыллар.
Сорох вирустар дьоҥҥо кыыллартан тарҕанар. Ол курдук чыычаах гриппа киһиэхэ кууруссаттан тарҕанар. Оннук грипп олус ыараханнык ааһар, ол гынан баран атын дьоҥҥо ордук кэминэн тарҕаммат.
Биир киһиэхэ эбэтэр кыылга вирус икки штамма биирдэ баар буоллаҕына вирус уларыйыан сөп. Ол вирустар генетическай информацияны атастаһаллар оччоҕуна саҥа вирус көрүҥэ үөскүүр. Кыыл вируһа оннук уларыйдаҕына киһиттэн киһиэхэ олус киэҥник тарҕаныан сөп уонна олус ыараханнык ааһар уонна киһини өлөрөр,
Саҥа вирустар үксүгэр пандемияны үөскэтэр, ол иһин учуонайдар билигин чыычаах гриппын олус болҕомтолоохтук чинчийэ сатыыллар - ол вирус уон ыалдьыбыт киһиттэн алтаны өлөрөр. Киһиэхэ тарҕанар буоллаҕына улахан проблеманы үөскэтиэн сөп.
# 1649

1649 сыл.

# 1649
## Туох буолбута

* Тохсунньу 30 — Англия хоруола Карл I суутунан төбөтө быһыллыбыт. Бу хоруол 1625 сыллаахха бөрүстүөлгэ олороот былааһын хаҥатаары дойду түмэнин кытта сатаспатаҕа, онтон сылтаан элбэх иирсээн буолбута, түмүгэр Англияҕа гражданскай сэрии турбута, хоруол билиэҥҥэ түбэспитэ, биэс сыл кэриҥэ хаайыыга сытан баран Лондоҥҥа өлөрүллүбүтэ.
* Муус устар 30 — Алексей Михайлович ыраахтааҕы Москубаҕа уонна атын куораттарга уоту утары охсуһар идэтийбит хамаандалары тэрийэр туһунан дьаһайбыт.
* Ыам ыйын 19 — Англия өрөспүүбүлүкэ буолбут.
* Бэс ыйын 1 — Сумурой өрө туруута: Филиппин төрүт олохтоохторо Испания былааһын утары өрө турбуттар.
* Сэтинньи 1 — Нуучча кэккэ атыыһыттара уорууга түбэһэн дьиэ кэргэттэрин кытта Саха Сиригэр көскө ыытыллыбыттар.
# Кырса Сөдүөт (Ф. С. Семенов)

Федот Семенович Семенов — 1888 сыллаахха Орто Бүлүү улууһугар Сымалыр Дьөккөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кини хос эбээтэ сыльнай нуучча, Бүлүү уокуругар ыытыллыбыт. Суол ортото ыалдьан Сымалырга хаалбыт. Иннэ кини сахаҕа кэргэн тахсыбыт. Үс оҕону төрөппүт. Аҕатын өлбүтүн кэнниттэн Федот ийэтин уонна балтытын Катеринаны кытары Аһахтааччы иккис Лүүчүн нэһилиэгэр коспүттэрэ. Аҕата Кырса Дьаакып диэн ааттаах (Яков). Федотка аҕатын хос аатын иҥэрэннэр, кыра эрдэҕиттэн Кырса диир эбиттэр. Федот инник дииллэрин сөбүлүүр эбит. «Кырса маҥан кылааннаах түүлээх кыылга тэннээх Кырса Сөдүөт буолабын» диэн этэр үһү.
Ф.С.Семенов кыра эрдэҕиттэн өйдөөх, тылы бэркэ туттар, эйэҕэс майгылаах этэ. Кини улахан, дьоһуннаах куоластаах эбит. 1920 сыллаахха П.И.Гоголева диэн кыыһы кэргэн ылбыт.
Биллиилээх ырыаһыттары кытары күрэхтэһэн, уонна олонхо ырыаларын, көмөтүнэн кини үтүөкэн ырыаһыт-туойааччы, олонхоһут буолбут. Мээнэҕэ эппэттэр «Олонхоһут үтүөтэ Кырса Сөдүөт дуо?». Кини бэйэтин кэнниттэн элбэх айымньы хаалларбыт. Холобур: «Биэ көлөлөөх Бэйбэлдьи бухатыыр», «Кыыс Кыскыйдаан», «Эллэй уонна Омоҕой» диэн ырыа, уонна тойуктара - «Ытык уот», «Кыыс», «Ынах», «Суол», «Күөл», «Хатыҥ» уонна да атыттар.
Кырса Сөдүөт, дьиннээх норуот олонхоһута, истиҥ, дууһаны таарыйар тойуктары туойар уһу. Тойуктара араас ис хоһоонноох буолаллар. Олус элбэх былыргы сэһэни билэр эбит, урукку сахалар хайдах олорбуттарын, нэһилиэктэри, ойууннары, Саха сирин атын оройуоннарын билэр эбит.
50-с сылларга, колхоз холбуһарыгар, кинини кулууптарга ыҥыран олонхону тойотоллор уһу. Олорон эрэн туойара, атаҕын биир атаҕыгар ууран баран, аҥаар кулгааҕын сабан баран. 1952 сыллаахха Сэбиэскэй Армия уонна байыаннай-морской флот куннэригэр «Улуу кыайыыны аатырдабын!».
Кини народнай целитель: кыаннан эмтиир, хаан сүүрдүүтүнэн дьарыктанар, массаж онорор, уҥуох коннорор, оҕо төрөтөөһүнүгэр көмөлөһөр, уонна сүөһүнү эмтиир эбит. Кини барытын сатыыра. Олус үтүө киһи, бары кинини убаастыллара. Сэрии кэмигэр Мастаахха сельхоз сэбиэтигэр үлэлээбитэ.
Хомойуох иһин, уолаттара бары кыра эрдэхтэринэ өлбүттэрэ. Билиҥҥи кэмҥэ улахан кыыһа уонна сиэннэрэ, хос сиэннэрэ Кэбээйигэ, Мастаахха, Мукучуга, Бүлүүгэ бааллар.
# Украинка (куорат)

Украинка (укр. Українка) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 15 458 (2012).
# Дьиикимдэ (Ньурба улууһа)

Дьиикимдэ — Ньурба улууһун Дьиикимдэ нэһилиэгин киинэ.

# Дьиикимдэ (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Дьиикимдэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# Байкааллааҕы судаарыстыбаннай университет

Координаталара: 52°16′50″ с. ш. 104°16′58″ в. д.﻿ / ﻿52.28056° с. ш. 104.28278° в. д.﻿ / 52.28056; 104.28278 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Байкааллааҕы судаарыстыбаннай университет - Арассыыйаҕа Иркутскай куоракка баар үрдүк ;үөрэх тэрилтэтэ. Толору аата - бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Байкальскайдааҕы судаарыстыбаннай үниверситет"

# Байкааллааҕы судаарыстыбаннай университет
## Устуоруйата

1894 с. куораттааҕы Александро-Мариинскай учуулуссатын дьиэтин тутуу саҕаламмыт. 1930 с. НКС уурааҕынан учуулусса дьиэтигэр Сибиирдээҕи финансовай-экэнэмиичэскэй институт тэриллибит. . Сэрии кэнниттэн, бу тэрилтэ, үрдүк квалификациялаах финансовай-экэнэмиичэскэй уонна инженернай-экэнэмиичэскэй профиллаах испэссэлиистэри эрэгийиэн бары үлэтин сүрүн салааларыыгар бэлэмниир буолбут. 1947 с. плановай-экэнэмиичэскэй факультет арыллыбыт. 1940 сылтан аспирантура тэриллибит. 1953 с.инженернэй-экэнэмиичэскэй факультет төрүттэммит. Забайкальеҕа 1957 с.институт Читатааҕы филиала арыллыбыт. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үөрэхтээһиҥҥэ уонна наукаҕа министиэристибэтин 2015 с.алтынньы 29 күнүгэр тахсыбыт 1252 нүөмэрдээх бирикээһинэн "Байкальскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета аата уларыйан бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Байкальскайдааҕы судаарыстыбаннай университет" диэн буолбут. Университет билигин эрэгийиэннэр ыккардыларынааҕы үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи, үрдүк үөрэххэ, үрдүк үөрэх кэннинээҕи бары таһымнары хабан туран үөрэхтиир-научнай комплекс.

# Байкааллааҕы судаарыстыбаннай университет
## Структурата

-факультеттар уонна кафедралар
-судаарыстыба уонна быраап института
-аан дойду экэниэмикэтин уонна норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан института
-култуура, социальнай коммуникация уонна информ.технология института
-үп-харчы уонна салалта института
-норуодунай хаһаайыстыба института
-норуоттар ыккардыларынааҕы факультет
Подразделениелара уонна филиаллара:
-Читинскэй институт(1958)
-Усть-Илимскайдааҕы филиал
-Братскайдааҕы филиал

# Байкааллааҕы судаарыстыбаннай университет
## Рейтиннэрэ

Байкальскайдааҕы судаарыстыбаннай университет
1. Иркутскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ.
2. Иркутскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 130-с миэстэ.
4. Арассыыйа юридическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2020 топ-15 киирэр.
# Адамов Евсей Гаврильевич

Адамов Евсей Гаврильевич — Үөһээ Бүлүү Сургуулук нэһилиэгэр үлэлээбит биэлсэр
Сургуулукка ФАП сэбиэдиссэйинэн 1980 с. 25 сааһыгар кэлбитэ. Бу иннигэр Yөһээ Бүлүүгэ суһал көмө фельдшеринэн үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ балыыһа үс уопсай, биир родильнай койкалаах эргэ дьиэҕэ үлэлиирэ. Ол саҕана тыаҕа фельдшер үлэтэ билиҥҥи курдук буолбатаҕа. Кэлэргэ-барарга транспорт суоҕа, сибээс быстар мөлтөҕө. Нэһилиэнньэ киэҥ сиринэн тайаан сытара. Киэҥ Күөл, Көтөрдөөх учаастактарын хабан үлэлииллэрэ. Итилэр балтараалыы, иккилии көстөөх сирдэр. Сайынын хас да сиргэ сайылык фермалара. Олорго хайаан да 1-2 бииригэр дылы саастаах оҕо баар буолара. Патронажка элбэх бириэмэ барара.
Балыыһаҕа кыһынын-сайынын ыарыһах толору буолара. Эбиитин төрүүр дьахталлар үгүстэрэ Сургуулукка оҕолоноллоро. Онон тыаҕа саҥа үлэлээн эрэр киһи салла быһыытыйбытын кэннэ урукку фельдшер үлэтигэр киирэн эһээм дьэ үөһэ тыыммыта. Уопуттаах, кырдьаҕас эмчит Прокопьева Варвара Сергеевна субэтэ-амата үлэни лаппа чэпчэтэрэ.
Хроническай ыарыылаах элбэх кырдьаҕас дьон баара. Нэдиэлҕээ биирдэ-иккитэ хайаан да ыҥыран доруобуйаларын бэрэбиэркэлэтэллэрэ, сүбэ-ама эрэйэллэрэ. Дьэ ол кэннэ хайаан да чэйдэтэн, сэһргэтэн атаараллара. Сылаҥҥа олорор Моеков Данил (Моой Тайыла) хааннааһыҥҥа, түөн уурарга үөрэппитэ. Онто кэлин элбэхтэ туһалаабыта. Сэбиэскэй саҕана итинник эмтээһини кытаанахтык боболлоро.
Бу үлэлиир кэмнэригэр Тарасова Даша-Маша диэн дьикти ааттаах, Боотулуу кыыһа үлэлээн сылдьыбыта. Санитаркаларынан Угарова Мария, Ксенофонтова Настаа үлэлээбиттэрэ.
Маҥнай кэлэригэр Евсей Гаврильевич кэргэнэ Соргоева Мария Кирилловна медсестралыыр этэ. 1983 с. атын үлэҕэ кеспутэ. Билигин кэргэнин кытта Сургуулук нэһилиэгигэр эйэ дэмнээхтик 40 сылын олорор, 4 оҕолоохтор уонна 8 сиэннээхтэр. Көтөх хаһаайыстыбалаахтар. Сайыннарын оттоон, кыһыннарын куускэ үлэлээн олороллор.
# Medical

MediCal (толорута Medicine of California Insurance), Калифорния штатын штат олохтоохторун босхо медицина өҥөтүнэн хааччыйар программата. Сүрүннээн сылга 50000$ кыра дохуодтаах буоллахха бу программаҕа хабыллаҕын.
# Чугунов Афанасий Васильевич

Чугунов Афанасий Васильевич — селекционер учуонай, РФ, СӨ наукаларын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Билимин акадьыамыйатын вице-бэрэсидьиэнэ, тыа хаһаайыстыбатын билимин дуоктара (1984).
Мэҥэ Хаҥалас улууһун 1 Мэлдьэхси нэһилиэгэр 1938 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр төрөөбүтэ. 1961 сыллаахха СГУ-ну бүтэрбитэ, ол сыл зоотехния идэлээхтэри бастакы таһаарыы буолбута. 1989-92 сс. Саха тыа хаһаайыстыбатын үнүстүүтүн ректора.
Дьарыктанар хайысхалара: Олохтоох сүөһүнү иитии, төлөһүтүү, генофонун харыстааһын..
Ученый в области породообразования, селекции и охраны генофонда местных пород животных Республики Саха (Якутия).
11 монография уонна научнай-популярнай кинигэ ааптара, 230 билим ыстатйалаах, 60 учебно-методическэй үлэлээх, 7 учуобунньугу уонна босуобуйаны таһаарбыта, 180 публицистика ыстатайаларын, 27 уус-уран айымньылары суруйбута.
РФ Суруйааччыларын сойууһун, РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.
В 2008-2013 г.г. – вице-президент Академии наук РС (Я).
Заслуженный деятель науки РФ, РС (Я);
Профессор А.В.Чугунов инициатор открытия и научный консультант инновационных общеобразовательных школ (агрошкол) агротехнологического профиля в республике.

# Чугунов Афанасий Васильевич
### Наҕараадалара

Почетный гражданин Республики Саха (Якутия)
Лауреат Государственной премии в области науки и техники РС (Я);
Почетный работник высшего профессионального образования РФ;
Отличник сельского хозяйства РС (Я);
Учитель учителей РС (Я);
Почетный ветеран системы образования РС (Я);
Мельжахсинской средней общеобразовательной агропрофилированной школе Мегино-Кангаласского улуса присвоено имя академика А.В.Чугунова.
Почетный гражданин Мегино-Кангаласского района и Мельжахсинского, Джанхадинского наслегов.
А.В. Чугунов кавалер ордена «Дружба», медали «За трудовую доблесть», награжден золотой медалью Академии наук РС (Я), медалями им. А.С.Макаренко, академиков С.И.Вавилова, Н.В.Черского, «380 лет Якутия с Россией», грамотами Президента, Правительства, Госсобрания (Ил тумэн) РС (Я).