yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Рупия бэлиэтэ

Рупия бэлиэтэ — элбэх валюта графическай бэлиэтэ, рупия дэнэр:
* Индия национальнай валютата, 2010 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр олохтоммута; र (ра, ra, ṛa или rha) буква үөһээ кэрчиктээх деванагари, элбэх төрүт олохтоох омук туттар индийскэй сурук биир көрүҥэ; бэлиэ Unicode 6.0 версиятыгар U+20B9 (₹) позицияҕа баар;
* Пакистан, Непал, Маврикий, Индонезия, Шри-Ланка, Сейшель арыыларын национальнай валютата 2010 сылга от ыйын 15 к.; бэлиэ икки бичиктэн турар ₨ (U+20A8), шрифт туһаныытыттан тутулуктаах — Rs.

# Рупия бэлиэтэ
## Аныгы рупия бэлиэтэ

Индия Холбоһуктаах кабинета 2010 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр бастыҥ дизайнҥа күрэхтэһии түмүгүнэн олохтообут графемата. Деванагари ураты бэлиэтэ үөһэ сытыары сурааһын сыһыарыллыбыт намылыйан түспүт буукубаҕа. Латыын иупурпу сурааһына суох R бичигэр маарынныыр. Бэлиэ ааптара Удая Кумар (Udaya Kumar), Мумбаайдааҕы Индийскай политехническай институт студена, наҕараадата 250 тыс. рупия ( $5,5 тыс.).

# Рупия бэлиэтэ
## Бэлиэ Rs (Rp)

2010 сыл от ыйын 15 диэри индийскэй рупия бэлиэтинэн кылгатыллыбыт Rs туттуллара.
Бэлиэ түһэрэ шрифт көрүҥүттэн тутулуктаах — Rs эбэтэр Rp. Бастакыта индийскэй рупия бэлиэтэ этэ, билигин маврикийскай, непальскай уонна да атын рупиялар бэлиэлэрэ, иккиһэ — пакистанская рупия. Arial Unicode MS, Lucida Sans шрифтарга Rs суруллар.
Холобур, ₨ бэлиэ араас шрифтарынан:
| Шрифт | ₨ | Шрифт | ₨ | Шрифт | ₨ |
| Arial Unicode MS | ₨ | Lucida Sans | ₨ | Lucida Sans Unicode | ₨ |
| Microsoft Sans Serif | ₨ | Palatino Linotype | ₨ | Tahoma | ₨ |
Өссө биир уратыта Rs — кылгатыы элбэх ахсааҥҥа ( rupees): Rs.2 (икки рупия), Rs.5 (биэс рупия) уо. д. а.

# Рупия бэлиэтэ
## Индийскай рупия атын көрүҥҥэрэ

| Тыл | Excel | Lotus | Тыл | Excel | Lotus | Тыл | Excel | Lotus | Тыл | Excel | Lotus |
| ассамскай тыл | ট | — | бенгальскай тыл | টা | ৳ | гуджарати | રૂ | રુ | каннада | ರೂ | रु |
| конкани | रु | — | малаялам | ക | ക | манипури | ৲ | — | маратхи | रु | रु |
| непальскай тыл | रु | — | ория | ଟ | ଟ | панджаби | ਰੁ | ਰੁ | санскрит | रु | — |
| сингальскай тыл | රු. | — | тамильскай тыл | ரூ | ரூ | телугу | రూ | రూ | хинди | रु | रु |

# Рупия бэлиэтэ
## Валюта бэлиэлэрэ Rs уонна Rp

    Сүрүн ыстатыйа: Валюта бэлиэтэ
Үөһээ суруллубутун курдук, Rs (Rp) элбэх валюта бэлиэтэ.
| Валюта | Дойду | ISO 4217 | Unicode 5.2 | |
| Рупия | Ииндийэ Ииндийэ | INR | ₨ (Rs) | , Re. (мн. Rs.) и др. |
| Рупия | Индонезия Индонезия | IDR | ₨ (Rp) | — |
| Рупия | Маврикий Маврикий | MUR | ₨ (Rs) | रु |
| Рупия | Непал Непал | NPR | ₨ (Rs) | Re. (мн. Rs.), रु, रू |
| Рупия | Пакистаан Пакистаан | PKR | ₨ (Rs) | Rs. |
| Рупия | Сейшельские Острова Сейшельские Острова | SCR | ₨ (Rs) | SR, R |
| Рупия | Шри-Ланка | LKR | ₨ (Rs) | Rs. |
# Үөс

Үөс диэн араҕас, бороҥ эбэтэр саһархайдыҥы аһыы амтаннаах убаҕас. Аһылык буһарарга көмөлөһөр.
# Арыылаах (Уус-Алдан улууһа)

Арыылаах — Уус-Алдан улууһун Өлтөх нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Арыылаах (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Өлтөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Гостомель

Гостомель (укр. Гостомель) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 14 304 (2012).
# Артур Конан Дойл

Сэр Артур Игнейшус Конан Дойл (ааҥллыы Sir Arthur Ignatius Conan Doyle) (Ыам ыйа 22, 1859 – Бэс ыйа 7, 1930) диэн ааҥл поэта, ааҥл тылынан улуу суруйааччы, быьылаан, фантастика, историческай айымньылары суруйбут киhи. Шерлок Холмс персонаhы айбыт уонна офицер Жерары. 1910 сыл аҥарыттан өлүөр дылы спиритуализм санааны пропагандалабыт.

# Артур Конан Дойл
## Үлэлэрэ
### Арамааннар

* Этюд в багровых тонах
* Михей Кларк
* Знак четырех
* Торговый дом Гердлстон
* Открытие Рафлза Хоу
* Белый отряд
* Тень великого человека
* Изгнанники
* Письма Старка Монро

# Артур Конан Дойл
## Үлэлэрэ
### Хомуурунньуктар

* Повести и рассказы разных лет
* Приключения Шерлока Холмса
* Записки о Шерлоке Холмсе
* Приключения бригадира Жерара
* Возвращение Шерлока Холмса
* Песни дороги
* Его прощальный поклон
* Гвардия атакует и другие стихотворения
* Архив Шерлока Холмса
* Песни действия
# Алып

Алып — киһи санаатын, иэйиитин сүүйэр, баһылыыр күүс, эбэтэр аптаах суолталаах туом нөҥүө туох эрэ соругу ситиһии.
Аныгы дьон үксүн алыбы билимтэн уонна итэҕэлтэн араараллар, туһунан көрөллөр. Алып көрүҥнэрэ: сэрэбэй (таҥха), астрология, кэйээрин, алгыс, алхимия, медиумнаааһын уонна некромантия.

# Алып
## Эбии көр

* Ап
# Радь Тарас Михайлович

Тарас Михайлович Радь (укр. Тарас Михайлович Радь, Сэтинньи 20, 1999) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона.

# Радь Тарас Михайлович
## Эбии маны көр

* Національний комітет спорту інвалідів України Архыыптаммыт 2019, Кулун тутар 27 күнүгэр. (укр.)
# Оллонов Гаврил Данилович

Оллонов Гаврил Данилович (1903-1975) – Саха АССР үтүөлээх булчута, Уус Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгиттэн сэриигэ сылдьыбыт бииргэ тɵрɵɵбүт түɵрт бырааттыы Оллооноптор бииргэ төрөөбүт киһилэрэ.
1903 с. Түүлээх нэhилиэгэр тɵрɵɵбʏтэ.
Партизан Егоров аатынан холкуос чилиэнэ, булчут. Тʏʏлээҕи бултааhыҥҥа ʏрдʏк ситиhиилэрин иhин «Саха АССР ʏтʏɵлээх булчута» аат иҥэриллибитэ, «Үлэҕэ килбиэнин иһин», «Аҕа дойдуну кɵмүскүүр Улуу сэриигэ 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
1975 с. ɵлбүтэ.

# Оллонов Гаврил Данилович
## Дьиэ кэргэнэ
#### Бииргэ төрөөбүттэрэ

* Оллонов Дмитрий Данилович (1907-1983)
* Оллонов Прокопий Данилович (1919-1942)
* Оллонов Николай Данилович (1912-1986)
* Оллонов Федор Данилович (1900-1981)
# Охлопков Василий Егорович

Охлопков Василий Егорович — сүүрүк, Саха Сирин рекордсмена, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, устуоруйа билимин хандьыдаата, спорт бэтэрээнэ.

# Охлопков Василий Егорович
## Олоҕун олуктара

Томпо улууһугар Кириэс-Халдьаайыга 1931 сыллаахха төрөөбүтэ. Аҕата Охлопков Егор Дмитриевич - Суодаах Дьөгүөр, кытыгыраһынан биллэр эбит да, онтун кистиир идэлээҕэ дииллэр. Аҕатын бииргэ төрөөбүтэ Миитэрэй атырдьах ыйыгар, оттоон бүтүү саҕана куобаҕы эккирэтэн быһа тэбэн өлөрөрө үһү. Суодаах убайа аармыйаҕа ыҥырыллан баараары мустан олордохторуна дойдутугар Уолба алааһыгар сайыҥҥы эмньик убаһалары арахсыбакка эккирэтэ сылдьан дэйбииринэн охсуталаан көрдөрбүтүн туһунан үөлэннэҕэ Василий Петрович Винокуров кэпсээбитин П. Дарбасов суруйбута. Бырааттыы Баһылай уонна Миитэрэй сэрииттэн эргиллибэтэхтэрэ.
Дьокуускайга педагогика институутугар үөрэнэ сылдьан 1948 сылтан 1959 сылга дылы Саха өрөспүүбүлүкэтин сүүрүүгэ рекордарын араас дистанцияларга барыта холбоон 47 төгүл олохтообута.
# 1852

1852 сыл.

# 1852
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 13 — (урукку истиилинэн тохсунньу 1 күнүттэн) Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэттэн араарыллыбыт, Илин Сибиир күбүрүнээтэристибэтигэр күбүөрүнэ бырааптах туспа уобалас (самостоятельная область на правах губернии) буолбут. Онон Саха сиригэр бастакы күбүрүнээтэр Константин Григорьев анаммыт. Быһаарыныы сыл аҥаарын инниттэн 1851 сыл от ыйын 11 күнүгэр (саҥа истиилинэн от ыйын 23 күнэ) ылыныллыбыт эбит: ол күн "Саха уобалаһын салайыы туһунан" балаһыанньа бигэргэммит.
* Тохсунньу 13 күнэ (урукку истиилинэн тохсунньу 1 күнэ) - Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэттэн араарыллыбыт, Илин Сибиир күбүрүнээтэристибэтигэр күбүөрүнэ бырааптах туспа уобалас (самостоятельная область на правах губернии) буолбут. Онон Саха сиригэр бастакы күбүрүнээтэр Григорьев Константин Никифорович анаммыт. Быһаарыныы сыл аҥаарын инниттэн 1851 сыл от ыйын 11 күнүгэр (саҥа истиилинэн от ыйын 23 күнэ) ылыныллыбыт эбит: ол күн "Саха уобалаһын салайыы туһунан" балаһыанньа бигэргэммит.

# 1852
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 24 — суруйааччы Николай Гоголь «Өлбүт дууһалар» арамаанын иккис туомун уоттаан кэбиспит.

# 1852
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 17 — Сибиири салайар Сибиир кэмитиэтэ диэн тэрилтэ ыраахтааҕы ыйааҕынан тэриллибит.
* Муус устар 19. Сыл тохсунньу 1 күнүгэр (саҥа истиилинэн тохсунньу 13 күнэ) Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэттэн араарыллан күбүөрүнэ бырааптаах туспа уобалас буоларыгар дуоһунаска киирбит Саха уобалаһын бастакы күбүрүнээтэрэ Константин Григорьев муус устар 19 күнүгэр Дьокуускайга кэлбит.
* Муус устар 29 — оччотооҕуга эдэр суруйааччы И. С. Тургенев (Муму, Отцы и дети) хаайыыга угуллубут. «Московские ведомости» хаһыакка Н. Гоголь өлбүтүгэр ыстатыйа суруйбутун былаастар өрө турууга ыҥырда диэн сыаналаабыттар. Эбэн эттэххэ Иван Сергеевич — дворянин этэ, Арслан Турген (Түргэн Хахай) диэн татаар муурзатын сыдьаана.

# 1852
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 15 — Илин Сибиир генерал-губернатора предписание таһаарбыт. Бу дьаһалы толорон Саха Сирин уобаластааҕы бырабылыанньата уонна Киренскэй исправнига Саха Сирин Иркутскай губернияны кытта кыраныыссатын чуолкайдаабыттар.

# 1852
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 26 — Саха уобалаһын таҥараһыттара Камчаатка епархиятыгар холбоммуттар. Сотору кэминэн Иннокентий аҕабыыт Дьокуускайга көһөн кэлбит.

# 1852
## Төрөөбүттэр

* Бэс ыйын 25 — Антонио Гауди (1926 өлб), Испания архитектора, Барселонаҕа элбэх харахха быраҕыллар тутуулар ааптардара.
* Ахсынньы 15 — Анри Беккерель, француз физига уонна химига, Нобель бириэмийэтин лауреата (1908 өлб.).

# 1852
## Өлбүттэр

* Тохсунньу 25 — Фаддей Беллинсгаузен (1778 төр.), Ньиэмэс төрүттээх Арассыыйа айанньыта, Антарктиданы арыйааччылартан биирдэстэрэ.
* Кулун тутар 4 — урукку ааҕыынан олунньу 21 күнүгэр Москубаҕа Николай Гоголь (1.04.1809 төр.) — нуучча классик суруйааччыта, драматуур, бэйиэт.
# Быыра

Быыра — былыр сэриигэ киһини эбэтэр булка кыылы дьөлө быраҕан өлөрөр сэп. Үҥүү, ох эбэтэр улахан быһах. Нууччалыы өссө дротик диэн өйдөбүлгэ туттуохха сөбө дуу.
# Аллайыаха улууһун үтүөлээх дьоно

Аллайыаха улууһун үтүөлээх дьонноро Бу тиһиккэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.

# Аллайыаха улууһун үтүөлээх дьоно
## Тиһилик

Александров Павел Петрович Барановскай Николай Мартынович Воронов Александр Николаевич Дохунаев Степан Петрович Дуткин Василий Иванович Едукин Егор Васильевич Жиркова (Москаленко) Людмила Ильинична Карельская Наталья Сергеевна Киселев Алексей Васильевич Киселев Куприян Алексеевич Крылов Виктор Павлович Лебедев Михаил Николаевич Михайлова Анна Алексеевна Муратов Алексей Александрович Носик Вера Григорьевна Орехова Валентина Степановна Павлюкк Зинаида Алексеевна Рак Анатолий Дмитриевич Сивцева Анна Васильевна Слепцов Алексей Афанасьевич Слепцова Ульяна Ивановна Стручков Борис Николаевич Стручков Владимир Гаврилович Стручков Иван Николаевич Стручкова Рева Ивановна Терентьев Николай Иннокеньевич Уваровская Анна Гавриловна Ходырева Алевтина Гавриловна Черемкин Константин Алексеевич Чикачева Аграфена Петровна Шахов Иван Константинович Щелканов Иосиф Николаевич
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.
# Слим Дасти

Слим Дасти (ааҥл. Slim Dusty), Аустралия народнай кантри ырыаһыта. Аан-Дойдуга биир улахан кантри музыкатын тэниппит киһи буолар. Улахан кыһыл көмүс гитара куокурсугар кыайыылааҕа. Өлбүтэ.
# Кутана нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Кутана нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кутана.
Улуус кииниттэн 75 км хоту диэкки Бүлүү суолга сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 011 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Кутана — 1 007, Тумул — 4 киһи.

# Кутана нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Андреев Дмитрий Гаврильевич (27.10.1912—2003) — сүөһү иитээччи, «Элгээйи» сопхуос биригэдьиирэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата, Социалистыы Үлэ Дьруойа.
* Иванов Иван Герасимович (Уйбаан Нуолур) (06.03.1929—19.01.1999) — поэт, суруйааччы, учуутал.
* Попова Зоя Гаврильевна (1948 с. балаҕан ыйын 8 к. төр.) — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.
* Окорокова Варвара Борисовна (1953 с. муус устар 12 к. төр.) — литературнай кириитик, литературовед, тыл үөрэҕин доктора.
# Саха литэрэтиирэтин судаарыстыбаннай түмэлэ

Саха литэрэтиирэтин судаарыстыбаннай түмэлэ - саха литэрэтиирэтин устуоруйатын кэпсиир, көрдөрөр тэрилтэ.
Муус устар 17 күнүгэр 1970 сыллаахха аһыллыбыта. Түмэл саха норуотун государственнай, общественнай деятелин, учуонайын, саха сэбиэскэй литературатын төрүттээччитин Платон Алексеевич Ойуунускай аатын сүгэр. Литературнай музей бастаан П. Ойуунускай 1935-1938 сыллаахха дылы олорбут дьиэтигэр арыллыбыта.
Билигин комплекс үс дьиэттэн турар: суруйааччы Тааттатааҕы төрөөбүт балаҕанын куопуйата; отутус сыллардаахха П.А.Ойуунускай дьиэ кэргэнинээн олоро сылдьыбыт мемориальнай музей-дьиэтэ уонна 1981 с. үлэҕэ киирбит икки этээстээх таас уораҕайа киирэр. Экспозициятын былаанын түмэл бастакы салайааччыта Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай уонна суруйааччы Д.К.Сивцев-Суорун Омоллоон оҥобуттара. Билигин түмэл дириэктэрэ норуодунай суруйааччы Николай Алексеевич Лугинов.

# Саха литэрэтиирэтин судаарыстыбаннай түмэлэ
## Экспозиция

1980 сыллаахха музей икки этээстээх, саха балаҕанын моһуонунан оҥоһуллубут таас дьиэлэммитэ. Онно саха литературатын историятын сиһилии көрдөрөр экспозиция арыллыбыта.
Билиҥҥи кэмҥэ экспозиция хас да салаалаах:
* Саха суругунан уус-уран литэрэтиирэтэ.
* Сурук-бичик киэҥ эйгэҕэ тарҕаныыта.
* Классиктар – саха литэрэтиирэтин төрүттээччилэр.
* Билиҥҥи саха литэрэтиирэтэ (жанрдарынан).
* Литэрэтиирэлэр доҕордоһуулара – норуоттар доҕордоһуулара.
* Суруйааччылар сойуустара.
Түмэлгэ литэрэтиирэ биэчэрдэрэ, ускуустуба, култуура диэйэтэллэрин кытта көрсүһүүлэр, оҕолорго аналлаах араас өрүттээх күрэстэр, поэзия киэһэлэрэ ыытыллаллар.
# VISA

Visa Inc. — америкаттааҕы хампаанньа, төлөөһүн систематын өҥөлөрүн оҥорор.
# Трофимов Василий Григорьевич

Трофимов Василий Григорьевич (26.04.1920—23.04.1988) — алмааһы хочтооччу экскаваторщиктар биригэдьиирдэрэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

# Трофимов Василий Григорьевич
## Олоҕун олуктара

    1920 сыллаахха муус устар 26 күнүгэр Курган уобалаһын Шадринскай оройуонугар Иванищево с. төрөөбүт.
    Ситэтэ суох орто оскуоланы бүтэрбит.
    1940 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр сулууспаҕа ыҥырыллыбыт.
    Аҕа дойду сэриитигэр кыттыбыт. И. В. Сталинтан махтал-сурук туппут.
    1946 сылтан — Свердловскай уобаласка «Волчанскуголь» трест үлэлээбит. Экскаватор машиниһын идэтин таһыччы баһылаабыт. Үлэҕэ үрдүк ситиһиилэрин иһин «Бочуот Знага» уордьанынан наҕараадаламмыт.
    1957 сыллаахха партия органнарын ыйыыларынан Мирнэйгэ кыһыл көмүс хостуур промышленностка, «Мир» карьерга экскаваторщиктар биригээдэлэрин салайбыт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1964 сыл тохсунньу 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан Трофимов Василий Григорьевичка Социалистическай Үлэ Дьоруойун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
    1974 сыллаахха ССРС Миниистирдэрин Сүбэтин бириэмийэтинэн наҕараадаламмыт.
    Пенсияҕа тахсан баран Молдавияҕа олорбут.
    1988 сыллаахха Молдавия Бельцы куоратыгар өлбүт.

# Трофимов Василий Григорьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* Мирнэй куорат ытык киһитэ (1964)
* Социалистическай Үлэ Геройа (1966)

# Трофимов Василий Григорьевич
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Blue Bird Vision

Халыып:Refimprove Халыып:Infobox Bus Blue Bird Vision, диэн автобустар типтара, үксэ "А" уонна "С" типтаах автобустар, АХШ уонна Канаада дойдуларгыар киэнник тэнийбит уонна тарҕаммыт оскуола автобуһа. Оҥорор тэрилтэ - Blue Bird Corporation. Саха Сиригэр итинник автобустар атыыга баар буоллулар, 2012 сыл кэмигэр Саха Сиригэр "С" типтаах саһархай өҥнөөх 18 оскуола автобуһа баар.
# HSBC

HSBC (Эйч-Эс-Би-Си), Улуу Британия саамай улахан баана уонна Аан Дойдуга 7 миэстэ улаханынан, Аан Дойду стабильнаһыгар биир сүрүн эппиэттээччи, улахан инвестиционнай холдиҥ, 85 дойдуга 6700 филиаллардаах, ол эрэн сүрүн бизнес активтара Гонконг уонна Улуу Британияҕа тиксэр. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
# Тобул

Тобул — 1992 сыллаахха Саха Сиригэр тэриллибит ыччат интеллектуальнай кулууба. Брейн-ринг уонна Что? Где? Когда? оонньуулары ыытар эбит. Саха государственнай университетын устудьуоннара тэрийбиттэрэ. Бастакы президеннэрэ - Ньургун Иванов. Көҕүлээччи Иван Шамаев.
Кэлин этнографическай хабааннаах экспедициялары тэрийэн барар. Ол курдук Аимҥа, Байкаалга, Монголияҕа, Бурятияҕа, Татарстааҥҥа тиийэ сылдьаллар. Олохтоох омук олоҕун-дьаһаҕын үөрэтэллэр. Кэлин "Солуута суохтар" КВН хамаандатын тэрийэн хас да испиэктээҕи туруораллар: "Нотр Дамм де Пари" (2002) уонна "Ромео уонна Джульетта" (2003) мюзиклларын ыччат сэҥээрэр.
2003 сыл сайыныгар Орто Дойдуга Москубаҕа үөрэнэр ыччат Түмэн түмсүүтүн кытта сайыҥҥы оскуоланы тэрийэллэр. Эһиилгитигэр бу икки түмсүү холбоһон Түмэн диэн ааты ылыналлар. Хас да көлүөнэ ыччат Тобултан кынат анньан Саха республикатын туһугар үлэлии-хамсыы сылдьар.
# Түүлээх (суолталара)

* Түүлээх (нэһилиэк)
* Түүлээх - күндү түүлээх - киис, саһыл, атын кыыллар сыаналаах тириилэрэ
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Осетин тыла

Осетин тыла — осетиннар тыллара.
Осетин алпабыыта:
А ае Б В Гъ д дж дз е ё ж з и й к къ л м н о п Пъ р с т ть у ф х хь ц ць ч чь ш щ ъ ы ь э ю я
# PRISM (разведка бырагыраамата)

PRISM (Program for Robotics, Intelligents Sensing and Mechatronics) — АХШ судаарыстыбаннай бырагыраамата — аан дойдуга сибээс ситиминэн тарҕанар информацияны кистээн хомуйар тэрээһин, Наассыйа куттала суох буолуутун ааҕыныстыбата салайар.
# Citibank

Citibank (ааҥл. Citibank International), сир шаарын үрдүнэн биир саамай тутаах уонна баай харчылаах баана буолар, 204 араас омук дойдуларыгар үлэлиир (Арассыыйаҕа уонна Саха Сиригэр Ситибанк Рус диэн филиаллаах). Уопсай глобальнай капитала 2 трлн долларов тэҥнэһэр.
Citibank 56 дойдуларга саамай улахан баанынан биллэр, олор ахсааннарыгар Арассыыйаҕа уонна Америкаҕа. Аан Дойдуга системнай бааннар ахсааннарыгар киирэр.
Citibank бэйэтэ Citigroup диэн улахан харчы конгломератыгар киирэр.
# Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тыымпы.

# Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Географията

Улуус кииниттэн 104 км илин диэкки сытар.

# Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэк олохтоохторо

Нэһилиэнньэтин ахсаана 484 киһи (2017 сыл). Нэhилиэнньэ улахан анара тыа хаhаайыстыбатынан дьарыктанар.

# Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэк историята

1999 сыл алтынньы ыйыттан Лүксүгүн нэһилиэгэ, Ил Түмэн Уурааҕынан, аата уларыйбыт — Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ буолбут.

# Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

Алексей Егоров — саха норуодунай артыыһа, ырыаһыт.
Байбал Сэмэнэп (1974 төр.) — саха сирин утуелээх артыыhа
Аскалон Павлов — саха сирин утуелээх артыыhа
Василий Еремеев — саха сирин утуелээх артыыhа
Степан Семёнов — саха ырыаһыта
Альберт Унаров — саха ырыаһыта
Михаил Борисов - киинэ, театр артыыhа
Майя Сергина - саха ырыаhыта
Сайсары куо - саха ырыаhыта
* Тыымпы куйаартан көстүүтэ
# Уордьан (суолталара)

Уордьан (ниэм. Orden, лат. ordo диэнтэн — эрээт, хаттыгас):
* Уордьан — ураты бэлиэтэ, уһулуччу үтүөлэрин иһин бэриллэр наҕараада.
* Уордьан — биир соруктаах уонна биир сиэргэ бас бэринэр олохтоох дьон бөлөҕө, тэрилтэ.

# Уордьан (суолталара)
## Өссө көр

* Байыаннай уордьан
* Манаахтар уордьаннара
* Рыыцардар уордьаннара
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# 1891

1891 сыл.

# 1891
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 9 — Александр III ыраахтааҕы Транссибирскэй тимир суолу тутар туһунан ыйаах таһаарбыт.
* Кулун тутар 30 — Улуу Сибиир суолун тутар туһунан импэрээтэр ыйааҕа тахсыбыт.

# 1891
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 11 — Александр III импэрээтэр Улуу сибиирдээҕи суолу тутар туһунан ыйаах таһаарбыт (кэлин Транссиб — Транссибирскай тимир суол — диэн ааттаммыта).
* Муус устар 16 — Арассыыйа импэрээтэрэ Александр III трехлинейка диэнинэн киэҥник биллибит Мосин бинтиэпкэтэтин бигэргэппит.

# 1891
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 31 — Владивостокка Транссибир магистралын тутуута үөрүүлээхтик саҕаламмыт.

# 1891
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 10 — Араҥы утары эми көрдүүр Англия дьахтара Кэтт Марсден кыра этэрээтэ Дьокуускайтан Бүлүүгэ айаннаабыта.

# 1891
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 7 — Эмиэрикэ айааччыта Уиткомб Лео Джадсон тардыы тимэх (молния, zipper) бастакы барылын патеннаабыт. Онтуката оччо сатала суох буолан Джадсон тардыы тимэҕин салгыы сайыннарбыт. 1924 сыллаахха биирдэ маннык тимэх силигэ ситэн киэҥник тарҕаммыт.

# 1891
## Төрөөбүттэр

* Гоголева (Яковлева) Евдокия Константиновна - Саха тыйаатырын диэйэтэлэ, Алампа кэргэнэ.
* Муус устар 1 — Руф Кардашевскай, Үөһээ Бүлүү Балаҕаннааҕар — Гражданскай сэрии кэмигэр Пясталов этэрээтин разведкатын начаалынньыга, Бүлүү уокуругун Сэбиэтин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэстээтэлэ, Саха АССР сирин наркомун солбуйааччы, тыа хаһаайыстыбатын "Салҕабыл" иэс биэрэр табаарыстыба бэрэстээтэлэ, Сельхозбанк салайааччыта, Саха АССР наркоматын Москубатааҕы бэрэстэбиитэлэ.
* Бэс ыйын 1 — Потапов Александр Георгиевич, сахалартан маҥнайгы идэтийбит быраастартан биирдэстэрэ.
* От ыйын 14 — нуучча суруйааччыта, драматург, тылбаасчыт, «Волшебник Изумрудного города» ааптара Александр Мелентьевич Волков.
* Атырдьах ыйын 15 — Пепеляев Анатолий Николаевич, XX үйэ саҕаланыытыгар Саха сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥнэр генерааллара.
* Алтынньы 9 — Полуян Ян Васильевич (1891—1937) — Саха сиригэр Конфедералистар бастаанньаларын хам баттааһыны салайбыт киһи
* Ахсынньы 5 — Иванова Екатерина Егоровна (1891 — 1974), олоҥхоһут.
# Захаров Клавдий Семенович

Захаров Клавдий Семенович — хапсаҕайдаһан тустууга САССР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү улууһа.
# Билэлээх, таҥалайдаах тыс этэрбэс

Билэлээх, таҥалайдаах тыс этэрбэс - мааныга кэтиллэр гына тигиллэр кыһыҥҥы тыс этэрбэс көрүҥэ. Билэтин аннынан, сототун икки өттүнэн, арыт сототун хоҥоруутунан оҕуруонан, көмүһүнэн анньан, таҥалай ойууну туруору түһэрэллэр.

# Билэлээх, таҥалайдаах тыс этэрбэс
## Өссө маны көр

* Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс
* Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс
* Ойуулаах сарыы этэрбэс
* Алтан тыллаах сарыы этэрбэс
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
# Inditex

Inditex — Испания таҥас тигэр уонна атыылыыр тэрилтэтэ, улахан конгломерат (конгломератка биллэр Zara Home, Massimo Dutti, Bershka, Oysho, Pull & Bear, Stradivarius, Uterqüe уонна да атын таҥас бреннара киирэллэр). Аан Дойдуга бэйэтин бизнес эйгэтигэр саамай бөдөҥ, 143 омук сиригэр үлэлиир.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Иннокентьев Иван Васильевич

Иннокентьев Иван Васильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ-туга чуолкай биллибэт. Саха суруйаачыларын сойууһугар 1944 сыл бэс ыйын 29 күнүгэр суруллубут суругар саха поэта Чаҕылҕан «Воину-якуту» диэн хоһооно «Сын Родины» диэн фронт хаһыатыгар бэс ыйын 6 бэчээттэммитин кэпсээбит. Суруга НА филиалыгар харалла сытар.
# Хабаҕал

Хабаҕал – былыргыга Көмүлүөк оһох иннин үөһээ өттүн, сүүһүн ааттыыллар.

# Хабаҕал
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
# Майгы

Майгы диэн организм тулалыыр эйгэҕэ гыныыта эбэтэр хардарыыта. Майгы өйдөөх-санаалаах эбэтэр өйө-санаата суох, бэйэ эбэтэр бэйэ буолбатах буолар.

# Майгы
## Өссө маны көр

* Майгы уратылара