# Алтан (химия элэмиэнэ)

Паар баттааhына :
| 29 никель ← Алтан → цинк - ↑ Cu ↓ Ag Алтан in the periodic table of the elements Периодик табыл ||
| Бүтүн билиилэрэ ||
| Аата, бэлиэтэ, нүөмэрэ | Алтан, Cu, 29 |
| Элемент категорията | transition metal |
| Бөлөҕө, периода, блога | 11, 4, d |
| Өҥө | metallic copper |
| Атом маассата | 63.546(3) g·mol⁻¹ |
| Электрон конфигурацията | [Ar] 3d¹⁰ 4s¹ |
| Электрон хахха | 2, 8, 18, 1 (Image) |
| Физик характеристикалара ||
| Фазата | solid |
| Чиҥэ | 8.96 g·cm⁻³ |
| Убаҕас чиҥэ уулларыгар | 8.02 g·cm⁻³ |
| Ууллуу кэрдииhэ | 1357.77 K (1084.62 °C, 1984.32 °F) |
| Оргуйуу кэрдииhэ | 2835 K (2562 °C, 4643 °F) |
| Ууллуу итиитэ | 13.26 kJ·mol⁻¹ |
| Уостуу итиитэ | 300.4 kJ·mol⁻¹ |
| Итиини иҥэримтиэтэ | (25 °C) 24.440 J·mol⁻¹·K⁻¹ |
| Паар баттааhына P/Pa1101001 k10 k100 k at T/K150916611850208924042834 ||
| Атом характеристикалара ||
| Кристал тутула | face centered cubic 0.3610 nm |
| Аhыйыы нүөмэрэ | +1, +2, +3, +4 (mildly basic oxide) |
| Электромэлдьэhиитэ | 1.90 (Pauling scale) |
| Ионизация энергиялара | | 1st: 745.5 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 2nd: 1957.9 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 3rd: 3555 kJ·mol⁻¹ |
| Атом радиуhа | 128 pm |
| Атом радиуhа (calc.) | 145 pm |
| Ковалент радиус | 138 pm |
| Van der Waals radius | 140 pm |
| Атын билиилэрэ ||
| Магнетизма | diamagnetic |
| Электрик утарыы | (20 °C) 16.78 nΩ·m |
| Итиини ыытыы | (300 K) 401 W·m⁻¹·K⁻¹ |
| Итии кэҥээhинэ | (25 °C) 16.5 µm·m⁻¹·K⁻¹ |
| Тыас түргэнэ (thin rod) | (r.t.) (annealed) 3810 m·s⁻¹ |
| Юҥ модула | 110 - 128 GPa |
| Кытаанах модула | 48 GPa |
| Сабардам модула | 140 GPa |
| Пуассон коэффициена | 0.34 |
| Мос скалата | 3.0 |
| Виккерс кытаанаҕа | 369 MPa |
| Бринелл скалата | 874 MPa |
| CAS регистрация нүөмэрэ | 7440-50-8 |
| Ордук бигэ изотоптара ||
| Сүрүн ыстатыйа: Алтан изотоптара изо ИТ Аҥар үрэллиитэ РҮ ҮЭ (MeV) ҮО ⁶³Cu 69.15% ⁶³Cu is stable with 34 neutrons ⁶⁵Cu 30.85% ⁶⁵Cu is stable with 36 neutrons ||
| Халыып: Көрүү • Ырытыы • Уларыт ||
Алтан диэн химия элемена. Бэлиэтэ Cu (лат. Cuprum). Атом нүөмэрэ 29. Судургу бэссэстибэтэ алтан — пластичнай кыһыл көмүстүҥү өҥнөөх тимир (оксид субата суох буоллаҕына роза өҥнөөх). Былыр былыргыттан киһи-аймах туттар эттигэ.
Хорҕолдьуну кытта булкуйан чаҥ диэн булкааһы ылаллар. Чаҥ киһи-аймах сайдыытыгар улахан суолталаах этэ.

# Алтан (химия элэмиэнэ)
## История

Алтан-рудаттан уонна кыра температураттан ылыыга сөптөөхтүк баһыламмыт киһи бастакы металлартан биирдэстэрэ. Бу метал айылҕаҕа үксүгэр көмүс, үрүҥ көмүс, тимир курдук көстөр. Алтан түҥ былыргы оҥоһуктартан биирдэстэрэ,шлак — Турция сиригэр- уотугар, Чатал- Гүюк нэһилиэгин хаһыытыгар булуллубуттара. Алтан үйэтэ алтан үйэни ылан аан дойду устуоруйатыгар киириэхтээх. Экспериментальнай чинчийиилэр С. А. Семенова үлэһиттэри кытта, төһө да сымнаҕас эттээх- сииннээх, алтан орудиелар таас орудиелары кытта тэҥнээтэххэ, рубка, кытаанах, тэҥнэбил уонна мас эрбииригэр, оттон уҥуоҕар таас орудиеларга курдук кэм- кэрдии ылбытын ыйда.
Былыр алтан сэп- сэбиргэл оҥорорго эмиэ боруонса — боруонса мэтээллэри уонна т. п., боруонса үйэ алтан солбуһа буолан туттуллара. Алтан ууһун холбоһуга (боруонса) б. э. чугастааҕы Илиҥҥэ диэри 3000 сыл устата аан бастаан тигистэ. Боруонса дьону үлэ- хамнас, булт, иһити- хомуоһу, киэргэли оҥорорго туһалаах буолла. Бу предметтэр археологическай хаһыыларга булаллар. Үлэ орудиетыгар сыһыаннаан боруонса үйэ солбуйуутугар тимир үйэ кэллэ.
Бастаан алтан хостонор малахит рудатыттан буолбакка, сульфиднэйтэн буолбакка, Алдан уотунан- күөһүнэн уматыгы эрэйбэт буолан, хостууллар. Онуоха руданы уонна чоҕу булкуйан туой иһиккэ куталлар, кыра дьааманы туруораллар, күлүмнүүллэр.
Кипргэ хайыы- үйэ 3 тыһыынча сыл устата алтан рудниктара кэлэн алтан устуу оҥоһуллубута.
Чонос (Швадор) култуура индейецтэрэ өссө XV- XVI үйэлэргэ алтан 99,5% ылан топорик быһыытынан 2 см халыҥнаах, 0,5 мм халыҥнаах. Соҕуруу Америка арҕаа кытылын, ол иһигэр Инков государстволарыгар эмиэ хаама сылдьар.
Россия территориятыгар уонна орто дойду алтан рудниктара б. э. Э. тобох икки тыһыынча сыл иһигэр Уралга (ордук биллэр алтан рудниктар — Каргаллар), закавказьеҕа, Сибииргэ, Алтайга, Украина территориятыгар бааллар.
XIII- XIV үйэлэргэ алтан промышленнай көмөнү баһылаабыппыт. Москваҕа ХV үйэлэргэ пушка дыбарыаһа тэриллибитэ, араас калибрдаах орудиелар боруонса мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Алтан куолакалы оҥоруу элбэхтик барар. Боруонса мэтээлтэн ыраахтааҕы-пушка (1586 с.), ыраахтааҕы-куолакал (1735 с.), Алтан аттаах (1782 с.), Японияҕа улахан Будда храма (Тойбохой- дзи храма) (752 с.) курдук литературнай искусство айымньылара уратыламмыттара.
Электричество аһыллыаҕыттан XVII- XIX үйэлэргэ медиа- бөлөх проводтары уонна да атын ситимнэри оҥорууга улахан кээмэйдээх үлэ барда. ХХ в. проводка сотору- сотору сокуонунан күөмчүлэнэн, алтан электротехникаҕа суолтатын сүтэрэ илик[6].