yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мирнэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Мирнэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Мирнэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ

* Политехника института (Саха Аммосов М.К. аатынан Ил университетын филиала).
* Идэлээх инновация института (Москва). Мирнэйдээҕи филиал.

# Мирнэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ

* Регионнааҕы техника колледжа.

# Мирнэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Алын анал үөрэх тэрилтэлэрэ

* 28 №-дээх Идэлээх училище (Удачнай);
* 30 №-дээх Идэлээх училище (Айхал).

# Мирнэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Мирнэй 1 №-дээх орто оскуолата
* Мирнэй 7 №-дээх орто оскуолата
* Мирнэй 8 №-дээх орто оскуолата
* Мирнэй 12 №-дээх орто оскуолата
* Мирнэй 26 №-дээх орто оскуолата
* Мирнэй 27 №-дээх орто оскуолата
* Мирнэй лицейа
* Мирнэй гимназията
* Мирнэй үөрэҕирии киинэ
* Айхал 5 №-дээх орто оскуолата
* Айхал 23 №-дээх орто оскуолата
* Удачнай 20 №-дээх орто оскуолата
* Удачнай 24 №-дээх орто оскуолата
* Удачнай 19 №-дээх орто оскуолата
* Сибиэтлэй 15 №-дээх орто оскуолата
* Чернышевскай 3 №-дээх орто оскуолата
* Заря 14 №-дээх орто оскуолата
* Алмазнай 4 №-дээх орто оскуолата
* Сүлдьүкээр 10 №-дээх орто оскуолата
* Арыылаах 6 №-дээх орто оскуолата
* Таас Үрэх Лонкунов Р.В. аатынан орто оскуолата

# Мирнэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Күрүлгэн (сулустар бөлөхтөрө)

Күрүлгэн (лат. Aquarius) — улахан буолан баран өлбөөркөй зодиак сулустарын бөлөҕө. Чубуку уонна Балыктар бөлөхтөр ыккардыларынан баар.

# Күрүлгэн (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объектар

* Кувшин диэн астеризм, кыра Y-га маарыҥныыр биэс сулустаах бөлөх.
* Күрүлгэн ζ-та, — икки хостоох сулус.
* M2 сфера халыыптаах мустуу.
* Дельта-Акваридтар диэн метеордар үөстэрэ, от ыйыгар көстөр.

# Күрүлгэн (сулустар бөлөхтөрө)
## Кэтээн көрүү

Күн бу бөлөххө олунньу 16 күнүгэр киирэр. Арассыыйа соҕуруу уонна киин өттүттэн атырдьах ыйыгар толору көстөр.

# Күрүлгэн (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы шумердарга сүрүн бөлөхтөртөн биирдэстэрэ этэ уонна Ана диэн халлаан таҥаратын туоһулуура. Клавдий Птолемей "Альмагест" каталогар баар.
# Ситэ илик эти-хааны никотиҥҥа сиэтимэ

Табах Россияҕа XVII үйэ саҕаланыытыгар тарҕаммыта. Ордук киэҥник 1884с. Джеймс Бонсак сигаретаны оҥорон таһаарар массыынаны айбытын кэннэ дэлэйбитэ. Күҥҥэ итинник массыына 120000 сигаретаны таһаарара. Бастаан Россияҕа табаҕы бопсор этилэр. Оттон Петр I саҕаттан киэҥник тарҕаммыта. Манна даҕатан эттэххэ, Петр I бэйэтэ тардара.

# Ситэ илик эти-хааны никотиҥҥа сиэтимэ
## Табах буортута

Эдэр киһи, куһаҕан дьаллыкка ылларыаҥ иннинэ табах аҕалар содулларын туһунан толкуйдаан көрөрүҥ олус туһалаах буолуо. Табах буруотугар 200 буортулаах вещество баар. Чыычаахтар тумсуларыгар өстүөкүлэ палочка төбөтүгэр никотинынан илитиллибити чугаһаттахха өлөллөр. Кролик 1/4 хааппыла никотинтан, ыт1/2 хаапылаттан өлөллөр. Никотин наркотическай дьайыылаах, ол иһин табахха киһи күүскэ ылларар. Ордук күүскэ никотин ситэ илик оҕо этигэр-хааныгар дьайар. Табах буруота күн ультрафиолетовай сардаҥатын оҕо организмыгар киллэрбэт. Ол иһин оҕо сайдыыта бытаарар, тыҥата ситэ сайдыбат, элбэхтик тымныйан ыалдьар. Өйдүүр дьоҕура мөлтөх буолар, сирэйэ кубарыйар, хаана тиийбэт буолуон сөп, үөрэҕэр мөлтүүр. Сүрэҕин үлэтэ мөлтөөн, 12-15 сааһыттан оҕо хамсанарыгар ноҕоруускаланнаҕына аҕалыыр, тииһэ саһарар, түргэнник кариеска ылларар, дисфункция буолар, кэнники гастрикка кубулуйар.
Табах буруота тардар киһиэхэ эрэ буортулаах буолбатах, аттынаа5ы бииргэ олорор дьоно табах буруотун куруук эҕирийэ сылдьаллар. Кинилэр организмнара эмиэ табахсыт киэнин курдук мөлтүүр.
- Табах киһиэхэ буортулаах
- Табах диэн от
- Табахтыыр киһи эрдэ өлөр
- Табахтаатахха доруобуйаҥ мөлтүүр
- Табах диэн куһа5ан
- Табах диэн ыарыы
Оҕо күүтэр ийэ табахтыыр буоллаҕына, табах буортута бэйэтинээҕэр оҕотугар дьайара күүстээх. Табах буруотугар 3000-тан тахса араас эттик баар. Саҥа үөскээбит оҕо көмүскүүр хаҕынан бу эттиктэр ааһан оҕо тымырдарын күүскэ кыараталлар, мэйиитигэр эмиэ тиийэр буолан, салгын тиийбэккэ, мэйии гепоксията үөскүүр.Табах буруота бастаан киһи иһигэр киирэн тымырдары кыаратар. Онтон араас ыарыыны көбүтэн, кэлин тиһэҕэр тыҥаҕа улахан охсууну биэрэр. Табах тардар киһи сотору-сотору тымныйар, ыарыыта сүгүн ааһан биэрбэт, бронхита дьарҕаҕа кубулуйар, ол дьарҕата үгүстүк ракка көһөр.
Учуонайдар чинчийэллэринэн, табахсыт киһи олоҕо 4-5 сылга диэри кылгыыр, эрдэ кырдьар.Кыргыттар сирэйдэрэ эрдэ мыччыстар, тиистэрэ саһарар. Табахсыт киһи оҕото мөлтөх доруобуйалаах буолар, сотору-сотору тымныйар, тыынара бопторуон сөп. Табах буруота хааҥҥа холестирины үрдэтэр. Холестерин киһи тымырдарын кэбирэтэр. Ол иһин киһи органнарыгар хаан ситэ тиийбэт. Ордук киһи сүрэҕин, мэйиитин, бүөрүн үлэлэрэ мөлтүүллэр. Кэнники артериальнай гипертония буолаллар.
Онон, эдэр ыччат, доруобуйаҕын эрдэттэн көр-иһит, куһаҕан дьаллыкка ылларыма, тулалыыр дьоҥҥун эмиэ харыстаа!

# Ситэ илик эти-хааны никотиҥҥа сиэтимэ
## Туһаныллыбыт литература:

-Эдэр саас хаһыат
-Зоя Дорофеева-терапевт-быраас

# Ситэ илик эти-хааны никотиҥҥа сиэтимэ
## Ыстатыйаны толордо:

ХИФУ МИ ЛД-104 устудьуона Тучи.
# Мэҥкэрэ

Мэҥкэрэ - акка, табаҕа таһаҕас ыҥыырдар хааһах, бэрэмэдэй.

# Мэҥкэрэ
## Өссө маны көр

Мэҥкэрэ (өрүс)
# Кустар

Кустар, Өрдүкээннэр. Куһу сахалар кураанах кус уонна үөл кус диэннэргэ араараллар. Кураанах кус (көҕөн, моонньоҕон, мороду, чөркөй, халба) күөл мууһа ситэ уулла илигинэ кэлэр. Ууга үчүгэйдик умсубат, үксүн чычаас ууга сылдьар. Оттон үөл кус ууга уһуннук умсар, дириҥ ууга сылдьар (орулуос, анды, ээбиллэ, куоҕас, булчут, умсаах, балыксыт) муус ууллубутун кэннэ кэлэр. Саамай кэлин анды кэлэр. Анды хап-хара өҥнөөх, хоптоҕор муруннаах улахан көтөр.

# Кустар
## Куһу кытта ситимнээх халлааны анаарыы

* Кус оҕотун иккистээн ууга киллэрдэҕинэ, күһүн уһуур. Сайын иккитэ сымыыттыыр.
* Кус үөрэ халыҥ буоллаҕына, саас эмискэ кэлэр.
* Кус этэ эмис буоллаҕына, тымныы, хатааһыннаах саас буолар.
# Күтүөт

Күтүөт - ханнык эмит ыалга (эбэтэр киһиэхэ) кыыстарын (кыыһын) кэргэнэ. Атын тылынан, кыыс аймаҕар кэргэнэ: кыыс төрөппүттэригэр, убайдарыгар уонна эдьиийдэригэр.
Сорох сиргэ күтүө, күтүөмэ дииллэр эбит.
# Харалыаба Элизабет I

Халыып:Infobox Royalty
Англия Харалыабата Элизабет I (1533 сыл балаҕан ыйын 7– 1603 сыл кулун тутар 24) диэн Англия, Ирландия Харалыабата этэ. Кини троҥҥа 1558 сыл сэтинньи 17 күнүттэн өлүөҕэр дылы, 1603 сыл кулун тутар 24 дылы саоалайбыта. Хоруол Генри VIII оҕото этэ. Тюдордар дьиэлэттирэттэн кэнники этэ.
Культураҕа, атыыга уонна атын дойдуну арыйыыга олус ситиһиилээх бириэмэ этэ.Испания Армадатыттан дойду харысхалаабыта. Кэргэн тахсыбатаҕа, ол гынан баран хас да фавориттаах этэ, Кини 1603 сыллаахха өлбүтүн кэннэ Шотландия хоруола Джеймс VI буолбута.

# Харалыаба Элизабет I
## Олоҕун олуктара

Элизабет 1533 сыллаахха Гринвичка төрөөбүтэ. Хоруол Генри VIII уонна иккис кэргэнин Анна Болейн оҕото. Киниэхэ кииринньэҥ эдьиийдээҕэ уонна
Кыра эрдэҕиттэн үөрэххэ тартыһыылаах этэ, алта тылынан саҥарара: английскайдыы, француз, италия, испания, гириэк тылыан уонна латыынныы.

# Харалыаба Элизабет I
## Харалыаба салайыытыгар ситиһиилэрэ

Кини иннинэ былааска олорбут Мэри I рим-католик таҥара итэҕэйэли төттөрү көҥүллээбитэ. Элизабет I протестаннар итэҕэли төннөрбүтэ, ол гынан баран сорох католик итэҕэл традицияларын хаалларбыта.
Элизабет I троҥҥа былаастыыр бириэмэтигэр культураҕа улахан ситиһиилэр баар буолбуттара, ол курдук Уильям Шекспир, Кристофер Марлове, Эдмунд Спенсер уонна атын дьон наар үлэлиир театрдары олохтообуттара, поэзия тарҕаммыта. Томас Таллис уонна Уильям Бирд Элизабет I суутугар үлэлээбиттэрэ.
Кини салайар бириэмэтигэр эдэр дьон мүкчүргэннээх сырыылара элбээбиттэр, ол курдук Америкаҕа дьон барыыта элбээбит, ол иһин колонизация төрүтэ баар буолбут, In 1580, Drake became the first Englishman to sail around the world. Элбэх экспедициялар Англияны колонизация бириэмэтигэр уонна эргии улаатарыгар бэлэмнэбитэр. 1600 сыллаахха Элизабет I кэлин обургу буолбут Илин Индия Хампаанньатын олохтообут.

# Харалыаба Элизабет I
## Испания Армадата

Англия уонна Испания ити бириэмэҕэ аан дойду былааһын ыларга мөккүөрдээх этилэр. Элизабет I протестаннаах Голландияны Испания утары өрө туругууну өйөөбүтэ уонна бэйэтин "муора ыттарын" Испания хараабылларыгар саба түһэллэрин көҥүллүүрэ. Ол иһин 1588 сыллахха Испания хоруола Филипп II армаданы (ол эбэтэр элбэх хараабыллары) Англияны саба түһэргэ ыыппыта.
Армада Англия быдан кыра ол гынан баран сылбырҕа хараабылларын 1588 сыл от ыйын 29 күнүгэр көрсүбүтэ. Кыракый Англия хараабылларыгар Испания кыаттарбыта, онно күн-дьыл олус көмөлөспүтэ.
# Сүүрбэ алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэ алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Атланта куоракка (Джорджия, АХШ)1996 сыллаахха от ыйын 19 күнүттэн атырдьах ыйын 4 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 197 дойдуттан 10320 эбит. Барыта 271 кэмпилиэк мэтээл 26 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Электрон былыт

Электрон былыт (Электрон конфигурация) — атом иһинээҕи эбэтэр молекула электроннара хайдах сылдьалларын көрдөрөр формула.
# Үрүйэ

Үрүйэ — кыра сүүрүктээх уу, үрэх саҕаланыыта, салаата.
Көмүстээх үрүйэ.

# Үрүйэ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Тыл этиигэ ситимэ

Тыл этиигэ ситимэ. Тыл этиигэ ситимэ кэһилиннэҕинэ, этии сатаҕай, өйдүүргэ уустук буолар. Киһи саҥарарынааҕар суругар этиитин тылын, тутулун ордук кичэйэн сааһылыыр. Ол эрээри хаһыат тылыгар сааһыламматах, тыла сөпкө ситимнэммэтэх этии аҕыйаҕа суох буолан хомотор.
Хол., биир оннук этиини Нам улууһун хаһыатыттан "Эҥсиэлиттэн" аҕалыахха сөп. Сотрудниктар кэргэннэригэр кэргэттэргитин харыстааҥ, таптааҥ уонна эһиэхэ барыгытыгар бары утуөну, дьолу, эйэни милиция ааспыт күнүнэн баҕарабыт. Эҥ.
Этиини "кэргэттэригэр" диэн тыл уустугурдар. Бу тылы салгыы ситимниир тыл суох. "(Туһаайан) этэбин" диэн тыл баара буоллар, ситимнээх этии буолуох этэ. Эбэтэр "сотрудниктар кэргэттэригэр" диэни туһулуу оҥордор — эмиэ сөп буолуо этэ.
# LXDE

LXDE (Lightweight X11 Desktop Environment), көҥүл үлэлиир остуол уонна онно сөптөөх программалар. LXDE үксүн мөлтөх компьютердарга туттуллар.
# Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института

Ошибка Lua в Модуль:WikidataCoords на строке 63: attempt to call field 'formatProperty' (a nil value).
Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института — Арассыыйа Хабаровскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
## Устуоруйата

1968 с. АБ Бырабыыталыстыбата Уһук Илин эрэгийиэнин библиотечнай-информационнай, айар-толорор, муусукаҕа үөрэтэр профиллаах үрдүк үөрэхтээх каадырдарынан хааччыйарга анаан култуура үрдүк үөрэҕин тэрилтэтин төрүттүүргэ быһаарыы ылыммыт.

# Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
## Үөрэх

2014 с. институкка икки салаалаах биир факультет баар. 1. Ускуустуба салаата
2. Социальнай-култуурунай уонна информационнай үлэ салаата.
Факультекка 12 кафедраҕа испэссээлиистэри 25 хайысхаҕа үрдүк үөрэх программатынан уонна 1 хайысхаҕа орто үөрэх программатынан очнай уонна заочнай форманан бэлэмнииллэр. Институту бүтэрбит кэннэ үөрэҕи аспирантураҕа уонна ассистентура-стажировкаҕа салгыахха сөп. 145 преподаватель баарыттан 60% учуонай истиэпэннээх, бочуоттаах сыбаанньалаах, судаарыстыбаннай наҕарадалардаах үлэһиттэр, наука, культура уонна ускуустуба уобалаһыгар куонкурустарга, бэстибээллэргэ уонна бириэмийэлэргэ лауреаттар.
Институт арыллыаҕыттан 23000 проф.үрдүк үөрэхтээх үлэһити бэлэмнээн таһаарбыт. 1994 с.театральнай факультет культурнай-сырдатар үлэ факультетыттан арахсан тэриллибит уонна Режиссерско-хореографический диэн ааттаммыт. 1996 с. музыкальнай-педагогическай факультет төтүттэнэн бары музыкальнай кафедралар ол факультекка көспүттэр. 2015 с.балаҕан ыйыгар ускуустуба уонна соцкультурнай үлэ диэн саҥа факультет арыллыбыт.

# Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
## Рейтиннэрэ

Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
1. Хабаровскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ
2. Хабаровскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 410-с миэстэ.
# 1859

1859 сыл.

# 1859
## Туох буолбута

* 1708 сыллаахха Дьокуускайга тутуллубут Троица кафедралаах собуоругар от ыйын 19 күнүгэр аан бастаан саха тылынан литургия оҥоһуллубут.

# 1859
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 24 — Молдавия уонна Валахия княжестволара холбоспуттар (кэлин холбоһук Румыния диэн ааттаммыта). Баһылыгынан (домнитор диэн ааттанара) Александру Иоанн Куза буолбут.

# 1859
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 4 — Эгиипэккэ Синаай кодексын булбуттар.
* Олунньу 17 — Франция флота билиҥҥи Вьетнам соҕуруу өттүгэр баар Сайгону сэриилээн ылбыт.

# 1859
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 13 — Манчаары Баһылайы Дьокуускайга куорат суолун оҥоһуутугар үлэлэтэ таһаарбыттар. Сотору кэминэн Марха улууһугар көскө ыыталлар.

# 1859
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 23 — бэйэтин дьоһунун көмүскээн саха номоҕор уонна устуоруйатыгар киирбит Манчаары Баһылай 54 сааһыгар күһэлэҥ көскө олорор сиригэр Бүлүү уокуругар хандалылаах хомбуойдаммыт.
* Ыам ыйын 31 — Лондоҥҥа Биг Бен чаһыыта хаамыытын саҕалаабыт.

# 1859
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 18 (Юлиан халандаарынан бэс ыйын 6 күнүгэр) — Сибиир кэмитиэтэ Саха уобаластааҕы бырабылыанньатын иһинэн типография аһар туһунан балаһыанньа таһаарар. Бу казеннай типография өр сылларга Саха сиригэр суос-соҕотох типография этэ.
* Бэс ыйын 30 — Франция акробата Шарль Блонден Ниагара күрүлгэнин быа устунан хааман туораабыт.

# 1859
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 19 — Дьокуускайга Троица кафедралаах собуоругар аан бастаан саха тылынан литургия оҥоһуллубут.

# 1859
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 24 — Чарлз Дарвин «Көрүҥнэр үөскээһиннэрэ» диэн кинигэтин таһаарбыт. Кинигэҕэ кини биология көрүҥнэрэ айылҕа сүүмэрдээһининэн эволюцияны ааһалларын быһаарбыт. 1953 сыллаахха ДНК-ны арыйыы бу теорияны эбии бигэргэппитэ.

# 1859
## Төрөөбүттэр

* Крафт Иван Иванович — Якутскай уобалас уонна Енисей губерниятын губернатора.
* Ыам ыйын 13 — Кэтт Марсден — араҥ ыарыыны утары охсуспут, XIX үйэ бүтүүтүгэр Саха сиригэр кэлэ сылдьан Бүлүүтээҕи лепрозорийы арыйбыт Англия дьахтара.
* Ыам ыйын 22 — Артур Конан Дойль (1930 өлб.), Англия аатырбыт суруйааччыта, Шерлок Холмс туһунан сэһэннэри айбыт киһи.
* Ахсынньы 15 — Лазарь Заменгоф, Польшатан төрүттээх тыл үөрэхтээҕэ, офтальмолог быраас, эсперанто тылы айааччы (1917 өлб). Бастакы кинигэтин нууччалыы таһаарбыта.
# Кострома уобалаһа

Кострома уобалаһа :
| Кострома уобалаһын былааҕа Кострома уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Кострома |
| Иэнэ | 60 200 км² |
| Дьонун ахсаана | 692 304 (2009) |
| Федеральнай уокуруга | Киин |
| Экономическай оройуона | Киин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Игорь Николаевич Слюняев |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+3 |
Кострома уобалаһа, (Нууччалыы: Костромкая область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Кострома.

# Кострома уобалаһа
## География

Кострома уобалаһа, Европатааҕы Россия ортотугар сытар. Кэтитэ хотуттан сөҕурууга - 260 км, архаатан илиҥҥэ - 420 км.

# Кострома уобалаһа
## География
### Климат

Климата умеренно континенатаальнай. Орто температуура: тохсунньуга -12°С, от ыйыгар +18°С. Халлан уута түһэрэ, сылга - 600 мм.

# Кострома уобалаһа
## Демография

Уобаласка барыта 692,3 тыһ. киһи олорор (2009-үс сылга). Олортон куораттарга 67,7% (2005).
* Төрөөһун: 7,867 (11,3 - 1000-тан)
* Өлүү: 12,576 (18,1 - 1000-тан)
# H&M

H&M — Швеция таҥас тигэр уонна атыылыыр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 84 омук сиригэр үлэлиир.
# Жаров Василий Васильевич

Жаров Василий Васильевич - Саха сиринээҕи дьахтар гимназиятын учуутала. Саха сиригэр аан бастакы «Бюллетень Петербургского телеграфного агентства» чааһынай хаһыаты 1905 с. (ыам ыйа-атырдьах ыйа) таһаара сылдьыбыта. 1907 с. чааһынай типографияны тэрийбитэ.
# Городня

Городня (укр. Городня) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 240 (2023).
# Төмтөөн

Төмтөөн өрүс. Алдан уҥа салаата. Уһуна 644 км. Тардыытын иэнэ 44400 км².
Баһа Становой сис хотугу эниэтигэр баар. Алдан үрдэлинэн дьирин хочоннон устар.
Уу ороскуота саас сөкүүндэҕэ 560 м³., Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Дьүүктэлээх сирдэргэ тааҥныыр уонна тарыҥнанар.
Сүрүн салаалара: хаҥас өртүттэн Иенгра (148 км.), Чульман (166 км.), Хатымы (218 км.), Улахан Ыллымах (150 км.); уҥа өртүттэн - Нөльгүү (164 км.), Сеймдьэ (142 км.) уонна Дьолтулаах (152 км.)

# Төмтөөн
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Амин Хавизулла

Амин Хавизулла — Афганистаан иккис президена.
1979 сыллаахха ССРС спецнааһа Афганистааҥҥа президент дыбарыаһыгар саба түһүүтүгэр өлбүт. Амин кэннэ олорбут икки президены аан дойду элбэх судаарыстыбалара ССРС марионеткаларынан ааҕаллар этэ.
# Уксуус

Уксуус (был.-гириэк. ὄξος) — уксуус кислотаалаах ас астыырга туттуллар убаҕас. Испиирдээх убаҕастан (арыгыттан) уксуус бактерияларын көмөтүнэн көөнньөрөн оҥороллор. Былыргыттан биллэр. Өҥө суох биитэр биллэр-биллибэт өҥнөөх, хатан сыттаах убаҕас.
Айылҕа уксууһа уксуус кислотаатыттан ураты атын аһылыкка туттуллар кислотаалардаах (лимон, виннокаменнай, яблочнай уо.д.а.), альдегидтардаах, эфиирдэрдээх, уустук испиирдэрдээх. Ол иһин туспа сыттаах буолар.
Оттон уксуус кислотаатын суурайан оҥоһуллубут уксуус оннук киһи сэргиир сыта суох буолар. Уксуус кислотаатын сыта эрэ баар буолар.
# Халыма намтала

Халыма намтала. Саха сирин хотугулуу-илин сытар намыһах сир. Халыма өрүс устун 750 км. усталаах, Илин Сибиирдээҕи байҕалтан Черскэй хайаларыгар диэри Алаһыай уонна Дьүкээгир хаптал хайалаах сирдэр икки ардыларынан сытар.
Муора таһымыттан 100 м. тиийэр. Геология өртүнэн өрүс хапталҕана. Климата субарктика. Ирбэт тоҥ сабыдыаллаах буор халыыптара. Олус элбэх бадараан уонна күөл баар.
Соҕуруу өртүгэр тиит мастаах ойуурдар. Уоннааҕыта туундара. Быйаҥнаах таба мэччирэҥэ.

# Халыма намтала
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Ньилбэк

Ньилбэк - киһи буутун илин өттүнээҕи этэ. Сүөһү илин атахтарын тобугуттан үөһээ өттө.
# Дьилиндэ нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)

Дьилиндэ национальнай нэһилиэк. Өлөөн улууһун нэһилиэгэ. Киинэ Дьилиндэ.

# Дьилиндэ нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)
## Географията

Улуус кииниттэн 320 км. хоту диэкки сытар.

# Дьилиндэ нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)
## Олохтоох дьоно

Нэһилиэнньэтин ахсаана 664 киһи (2010 сыл).

# Дьилиндэ нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)
## Өссө маны көр

Өлөөн улууһа
# Гам-КОВИД-Вак

Гам-КОВИД-Вак диэн коронавирус утары вакцина буолар, сүрүннээн аденавирус үлтүркэйигэр. Атыыга эргиэҥҥэ Спутник-Ви диэн ааттанар, ол эрэн сурах баар Спутник-Ви уонна Гам-КОВИД-Вак тус туһунан вакциналар диэн.
ЭпиВакКорона диэн туспа вакцина, буккуйумаҥ!
Вакцина сүрүннээн COVID-19 ыарыыны суох оҥоруохтаах, коронавируһу өлөрүөхтээх.
# Миэстэ түһүк

Миэстэ түһүк (нууч. местный падеж) - түһүктэртэн биирдэстэрэ.
# .nl

.nl диэн Недерланд үрдүк таhымнаах ил домена.
# Ханаан

Ханаан (ивр. כְּנַעַן‎) диэн былыргы Орто Илиҥҥэ баар семит тыллаах омуктар олорбут сирдэрэ. Ханаан Чаҥ үйэ бүтэһигэр улахан геополитика суолталаах этэ. Былыргы Египет, Хиттит, Митанни, Ассирия империяларын сабыдыалларыгар киирэрэ. Биибилийэ кэмнэриттэн саҕалаан "Мэктиэлээх Сир" диэн аатырар. Ханааҥҥа сыһыаннаах археология хаһааһынын түөлбэлэрэ - Тель Хазор, Тель Мегиддо, Эн Эсур, Гезер. Ханаан сиригэр бүгүн Левант дойдулара бааллар - Сирия, Либан, Ыһыраайыл, Иордания.
# Ойуулаах муох тэллэйэ

Ойуулаах муох тэллэйэ (лат. Xerocomus chrysenteron (Bull. ex Fr.) Quel., нууч. Моховик пёстрый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сэбирдэхтээх уонна бэс ойуурдарга үүнэр. Аһыҥас кунуһу сөбүлүүр.

# Ойуулаах муох тэллэйэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: көппөҕөр, кураанах, бастаан түүлээх өнө ньуурдаах, онтон хайыта барар.
Туруупкалаах араҥата: от күөхтүҥү саһархай, таарыйдахха халлаан куөҕэ буолар. Этэ: араҕас, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар, минньигэс амтаннаах. Атаҕа: синньигэс, кылгас, араҕас өҥнөөх.

# Ойуулаах муох тэллэйэ
## Туттуллуута

Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, сибиэһэйдии сииллэр, тууһууллар.
# Баишев Василий Иосифович

Баишев Василий Иосифович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1915 сыллаахха Дьабыыл нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Сэрии иннигэр Киров аатынан колхуоска бухгалтерынан үлэлээбит. Аармыйаҕа 1942 сыллаахха балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Украинскай фроҥҥа кыргыспыт. Кыргыһыы хонуутугар 1943 сыллаахха өлбүт.
Рядовой Василий Баишев өлбүт күнэ, сирэ быһаарыллыбатах.
# Атенс

Атенс (ааҥл. Athens) эбэтэр Афины диэн АХШ Огайо штаатыгар баар дьоҕус куорат, дьонун ахсаана 30 тыс. (2009).

# Атенс
## Источнига

* http://en.wikipedia.org/wiki/Athens,_Ohio
# XI үйэ

2 -c тыһыынча сыл :
IX үйэ — X үйэ — XI үйэ — XII үйэ — XIII үйэ :
Хронология таабыла :
# Захаров Тимофей Васильевич

Тимофей Васильевич Захаров — Чээбий (1866—1931), аатырбыт олоҥхоһут.
1866 сыллаахха Амма улууһун Эмис нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Эдэр сааһыгар Бодойбо көмүс бириискэлэргэ мас кэрдээччинэн үлэлии сылдьан олоҥхоһут быһыытынан киэҥник биллибитэ.
Толорбут олоҥхолорунан буолаллар: Сылгы уола Дыырай Бэргэн, Бэрт Киһи Бэриэт Бэргэн, Күн Эрэли Бухатыыр уонна Алантаайы — Кулантаайы Бухатыыр.
1906 сыллаахха Аммаҕа Васильев В. Н. кини тылыттан Ала Болкуун олоҥхону суруйар.
Биллиилээх олоҥхоһуттар Н. А. Абрамов — Кынат, И. И. Бурнашев — Тоҥ Суорун, Е. Е. Иванова кинини бэйэлэрин үөрэтэччилэринэн ааҕаллара.
Норуот поэта В. М. Новиков — Күннүк Уурастыырап уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа У. Г. Нохсооров бэрт элбэхтик кинини сэҥээрэн истибиттэрэ.

# Захаров Тимофей Васильевич
## Өссө маны көр

* Күннүк Уурастыырап. Хатаппын саҕабын. Дьокуускай, 1972.

# Захаров Тимофей Васильевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, Якутск, 2000.