yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хангыль

Хангыль (кор. 한글) диэн Кэриэй тылын уонна Чиа-чиа тылларын алпабыыта.
Чосон династиятын төрдүс хоруолун Улуу Сэдьон 1443 сыллаахха айбыта уонна билиҥҥигэ дылы киэҥник туттуллар. Тарҕаммытын кэнниттэн Сэдьон Хоруол Хунминчоҥым Һэрэбон(훈민정음 해례본) диэн Хангыль туһунан үлэтин бэчээттээбитэ, 1997 сыллаахха үлэтэ ЮНЕСКО өйдөбүнньүгүнэн ааҕыллар буолбута.
Хунминчоҥым Һэрэбон кинигэтэ икки тутаах быраабылаларын быһаарар. Бастакы быраабылата сабыы дорҕооннор аһаҕас дорҕооно суох турбаттар, уонна иккис быраабылата Хангыль аһаҕас дорҕоонноро Чонджиоҥҥа тураллар диэн. Чонджион диэн үс элеменнаах философияҕа сыһыаннаах диир - ол курдук халлаан (천), сир(지) уонна киһи (인).

# Хангыль
## Аһаҕас дорҕооннор

Аһаҕас дорҕооннорунан A, E, O курдук дорҕооннор буолаллар.
Хангыльга уопсайа 21 аһаҕас дорҕоон баар:
* 10 судургу аһаҕас дорҕооннор, ㅏㅓㅣㅑㅕ уонна ㅗㅜㅡㅛㅠ.
* 11 уустук дьүөрэлэһиилэр бааллар: ㅐㅒㅔㅖ уонна ㅘㅙㅚㅝㅞㅟㅢ.
Ааҕыллыыта:
| ㅏ | ㅓ | ㅣ | ㅑ | ㅕ | ㅗ | ㅜ | ㅡ | ㅛ | ㅠ | ㅐ | ㅒ | ㅔ | ㅖ | ㅘ | ㅙ | ㅚ | ㅝ | ㅞ | ㅟ | ㅢ |
| а | о | и | йа | йо | о | у | ы | йо | йу | э | йэ | э | йэ | оа | оэ | ои | уо | уэ | уи | ыи |
Икки кыра линиялаах буукубалар "й" дорҕоонноох ааҕыллаллар.

# Хангыль
## Сабыылаах дорҕооннор

Сабыылаах дорҕооннорунан Б, Г, Л, М курдук дорҕооннору аатыыллар. Алпабыыкка 14 судургу сабыылаах дорҕоон баар:: ㄱㄴㄷㄹㅁㅂㅅㅇㅈㅊㅋㅌㅍㅎ Бэйэлэрин аттыларыгар суруллуохтарын сөп. Ол курдук:
| ㄱ | ㄴ | ㄷ | ㄹ | ㅁ | ㅂ | ㅅ | ㅇ | ㅈ | ㅊ | ㅋ | ㅌ | ㅍ | ㅎ |
| г | н | д | р/л | м | б | с | ng* | дь | ч | к | т | п | h |
*Болҕойуу: ㅇ диэн сүһүөх иннигэр турар буоллаҕына ааҕыллыбат.

# Хангыль
## Сүһүөх

Сабыылаах уонна аһаҕас дорҕооннор сүһүөх буолаллар. Биир сүһүөххэ биир аһаҕас дорҕоон уонна хас да сабыылаах дорҕоон баар буолуон сөп, ол курдук "хан" уонна "гыль"

# Хангыль
## Сүһүөх
### Холобур

Оннук суруллубут дорҕоон блога маннык курдук буолар: 서울 한글 평양
| Со-уль (Сеул) 서울 | Со-уль (Сеул) 서울 | Со-уль (Сеул) 서울 | Со-уль (Сеул) 서울 | Со-уль (Сеул) 서울 | Хангыль 한글 | Хангыль 한글 | Хангыль 한글 | Хангыль 한글 | Хангыль 한글 | Хангыль 한글 | Пхйоҥяҥ (Пхеньян) 평양 | Пхйоҥяҥ (Пхеньян) 평양 | Пхйоҥяҥ (Пхеньян) 평양 | Пхйоҥяҥ (Пхеньян) 평양 | Пхйоҥяҥ (Пхеньян) 평양 | Пхйоҥяҥ (Пхеньян) 평양 | Пхйоҥяҥ (Пхеньян) 평양 | Пхйоҥяҥ (Пхеньян) 평양 |
| ㅅ | ㅓ | ㅇ | ㅜ | ㄹ | ㅎ | ㅏ | ㄴ | ㄱ | ㅡ | ㄹ | ㅍ | ㅕ | ㅇ | ㅇ | ㅑ | ㅇ | |
| с | о | - | у | ль | h | a | н | г | ы | ль | п | йо | ҥ | | йа | ҥ | |
# Sony

Sony Corporation (ソニー株式会社 Sonī Kabushiki Gaisha) диэн Дьоппуон конгломерат мультинационал корпорацията уонна аан дойду ордук бөдөҥ медиа конгломераттарыттан биирдэстэрэ, 2008 с. барыhа US$99.1 миллиард. Sony электроника, видео, коммуникациялар, видео оонньуу консоллярын уонна информация технологиятын оҥорооччуларыттан биирдэстэрэ.
Конгломератка Sony Pictures Entertainment, Sony Computer Entertainment, Sony Music Entertainment, Sony Ericsson, Sony Financial Holdings, Sony Entertainment, Epic Games, Bungie, Stainless Games, Sony Interactive Entertainment уонна да тэрилтэлэр киирэллэр.
Sony ону таһынан медия конгломерат буолар, ол курдук Columbia Pictures, TriStar Pictures, Metro-Goldwyn-Mayer Голливуд киинэ устар студиялары бас билэр, 32 телеканаллары АХШ, Канаада, Мексика, Бразилия, Аргентина, Дьоппуон, Арассыыйа, Кытай, Аустралия дойдуларыгар бас билэр, 53 радиостанциялары 37 омук сиригэр, 79 ырыа студияларын (олор ахсааннарыгар Sony Music) 178 омук сиригэр, 6 мультик оҥорор студиялары Голливудка (АХШ).
Sony аатырбыт IMAX киинэ көрдөрөр театрдары 142 омук сиригэр бас билэр.
Sony IMX линзалары оҥорор, 68% планета смартфоннарыгар камераларыгар үлэлиир (Айфоннарга Самсуннарга эмиэ).
Sony элитнай Bravia телевизордары оҥорорунан биллэр.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

# Sony
## Флагманнар

* PlayStation
* PlayStation 2
* PlayStation 3
* PlayStation 4
* PlayStation 5
# Ыстыык

Ыстыык (ниэм. Stich - анньар охсуу, анньыы) - саа уоһугар кэтэрдиллэр анньар сэрии сэбэ. Саа оччоҕуна үҥүү курдук буолар, өстөөҕү ыстыыгынан анньан өлөрөллөр.

# Ыстыык
## История

Былыргы мушкет саалар иитиллэр бириэмэлэрэ биир мүнүүтэ курдук эбит, уонна ытар уһуна сүүс миэтирэ эрэ. Ону ол дистанцияны, аттаах өстөөх аҕыйах сөкүүндэ иһинэн туорур буолан, мушкетёрдарга көмөҕө пикинёрдар (пика - уһун үҥүү) бэриллибиттэр эбит. Кавалерия атаакалаатаҕына, мушкеттаах саллаат оннугар үҥүүлээх пикинёр турар, аттары уһуктарга аннаьар.
Кэминэн, ити туһата суох хоромньуну суох гынарга, байонет диэн сэби айбыттар. Байонеты, тимир төгүрүк тутаахтаах кынчаалы наада кэллэҕинэ саа уоһугар уган кэбиһэллэр эбит. Биллэн турар, угуллубут байонеттах санан сатаан ыппаккын, ол байонет сүрүн итэҕэһэбуолар эбит.
XVII-с үйэ бүтүүтүгэр, Европа дойдуларын армиялара саҥа ыстыыгы сэбилэниигэ ылбыттара. Ол ыстыык саа уоһугар кэтирдиллэн кэбиһэр эбит, тутааҕын оннугар баар көҥдөй трубканан. Россия армията саҥа ыстыыгы 1702 сылга ылыммыта.

# Ыстыык
## Ыстыыктар көрүҥнэрэ

Биитин быһыытынан
* Иннэ ыстыык
** Төгүрүк
** Кырыылардаах
*** Үс кырыылаах (нуучча ыстыыга диэн сороҕор ааттыыллар)
*** Түөрт кырыылаах
*** Тавровай (быһыыта Т буукуба курдук)
* Быһах ыстыыктар
** Тесак ыстыык
** Быһах ыстыык (быһах курдук туттуллалар, биитигэр эрбиилэх буолуон син)
* Инструмент ыстыык
** Күрдьэх ыстыык
** Чумпуур ыстыык
** Сошка ыстыык
** Эрбии ыстыык
** Уо. д. а.
Холбонуутунан
* Арахсар ыстыык
* Арахсыллыбат ыстыык
Иннэ ыстыык ордуктара - оҥоһуута дөбөҥ, ыйааһынан чэпчэки, киһи этигэр кыбыллан хаалбат. Итэҕэстэрэ - ыстыык эрэ курдук туттуллуон син, атын функцията суох, кэбирэх.

# Ыстыык
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Жук А. Б. Справочник по стрелковому оружию. Револьверы, пистолеты, винтовки, пистолеты-пулемёты, автоматы. — М.: Воениздат, 1993. ISBN 5-203-01660-7
* Травников А. И. Штыковой бой. Боевые приемы прикладного раздела оперативного карате по системе спецназа КГБ. , М.: M&D Production, 2007.ISBN 978-5-902830-06-1
# Бордонскай Степан Алексеевич

Бордонскай Степан Алексеевич (1909—1999) — суруналыыс, «Кыым» 1938-39 сс. эрэдээктэрэ, Саха АССР Араадьыйатын кэмитиэтин 1952-53 сс. бэрэстээтэлэ, хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ.

# Бордонскай Степан Алексеевич
## Олоҕун олуктара

1909 сыллаахха бэс ыйын 10 күнүгэр Ньурба улууһун II Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Алексей Иванов — Буучах уола. Бүлүү икки стуупеннаах оскуолатын бүтэрбит, 1928—1929 сылларга Сунтаар Элгээйитигэр учууталлаабыт. 17 саастааҕар хомсомуол буолбут, 1930 сылтан БСК (б) баартыйа чилиэнэ.
* 1929-30 сс. — Бүлүү уокуругун исполкомугар сир хамыыһыйатын бэрэстээтэлэ.
* 1931 кулун тутарыгар диэри — Бүлүү уокуругун исполкомун үөрэх салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1931-32 сс. Саха АССР үөрэҕин комиссариатын инструктора, «Кузница просвещения» сурунаал эрэдээктэрэ.
* 1932—1934 сс. «Алданский рабочий» хаһыат үлэһитэ.
* 1934—1937 Москубатааҕы «Правда» аатынан суруналыыстыка Бүтүн Сойуустааҕы хомуньуустуу институтуутугар үөрэнэр, суруналыыс-эрдээктэр идэтин ылар.
* 1937—1938 «Кыым» хаһыакка отдел сэбиэдиссэйэ.
* 1938—1939 сс. «Кыым» хаһыат эрэдээктэрэ.
* 1939 с. муус устар 26 күнүттэн баартыйа обкомугар пропаганда уонна агитация отделын сэбиэдиссэйэ.
* 1939 с. атырдьах ыйын 5 күнүттэн 1943 с. атырдьах ыйын 27 күнүгэр диэри обком сэкиритээрэ.
* 1943—1945 — КК иһинэн баартыйа тэрийээччилэрин Үрдүкү оскуолаларын истээччитэ.
* 1945—1947 — Красноярскайдааҕы баартыйа кэмитиэтигэр лектор, бэчээт сиэктэрин сэбиэдиссэйэ.
* 1947—1951 — Хакасиятааҕы обком сэкиритээрэ.
* 1951—1952 с. Абакааннааҕы пединституукка марксизм-ленинизм преподавателэ.
* 1948—1952 сс. Хакасия уобаластааҕы «Билии» уопсастыбатын бэрэстээтэлэ.
* 1952—1953 сс. Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин иһинэн Араадьыйа кэмитиэтин бэрэстээтэлэ.
* 1953 сылтан Дьокуускайдааҕы геология упралениетын кадрга атделын салайааччыта
* 1955 с. — кылгас кэмҥэ сири үүттээн разведкалыырга Саха сиринээҕи хонтуора начаалынныьгын политчааска солбуйааччы
* Чита. Кинигэ кыһатын үлэһитэ, «Сэбиэскэй Арассыыйа» хаһыат кэрэспэндьиэнэ.
* Биэнсийэҕэ тахсыбыт
* 1994 — Москуба уобалаһыгар Красногорскай куоракка олохсуйбут.
1999 сыл ахсынньы 3 күнүгэр өлбүт.
# Маркин Сергей Николаевич

Маркин Сергей Николаевич, 1979—1989 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

# Маркин Сергей Николаевич
## Олоҕун олуктара

* 1926 сыл атырдьах ыйын 29 күнүгэр Чита куоракка төрөөбүтэ.
* 1948 сыллаахха Иркутскай куоракка Хайа уонна металлургия институтын бүтэрбитэ.
* 1974 сыллаахха ССКП КК Үрдүкү партия оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1948—1949 сс. — "Союзслюда" Алданнааҕы рудоуправлениетын "Флогопитовый" рудник техника өртүнэн салайааччы;
* 1949—1950 сс. — "Союзслюда" Алданнааҕы рудоуправлениетын "Эмэлдьээк" рудник хайа үлэлэрин сэбиэдиссэйэ;
* 1950—1951 сс. — "Алданслюда" трест "Эмэлдьээк" учаастагын начальнига;
* 1951—1955 сс. — "Алданслюда" трест "Эмэлдьээк" рудоуправление салаатын начальнига;
* 1955—1958 сс. — ССКП Алдан райкомун промышленность уонна транспорт салаатын сэбиэдиссэйэ;
* 1958—1959 сс. — ССКП Алдан райкомун иккис сэкрэтээрэ;
* 1959—1962 сс. — ССКП Алдан райкомун бастакы сэкрэтээрэ;
* 1962—1966 сс. — ССКП Саха обкомун промышленность отделын сэбиэдиссэйэ;
* 1966—1970 сс. — ССКП Дьокуускайдааҕы горкомун бастакы сэкрэтээрэ;
* 1970—1977 сс. — Профсоюзтар Саха обкомун бэрэссэдээтэлэ;
* 1977—1979 сс. — ССКП Саха обкомун иккис сэкрэтээрэ;
* 1979 сыл, тохсунньу — 1989 сыл, алтынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

# Маркин Сергей Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1995)
# Кобзаар

Кобзаар (укр. кобзар) — украина норуотун ырыаһыта, эпос жанрыгар толорор киһи, үксүн ырыатын ханнык эрэ үстүрүмүөнүнэн доҕуһуоллуур эбит — кобза, бандура эбэтэр көлүөһэлээх лира.
# Алла Пугачёва

Алла Борисовна Пугачёва (урукку фамилията - Орбакене) - СССР уонна Арассыыйа норуот ырыаһыта уонна артыыһа.
2022 сыллаахха кини уонна Максим Галкин Путины критикалаабыттара сэриини утаран, ФСБлар өлөрөөрү кыммыттарын иһин Израиль диэн дойдуга куоппуттара.
2023 сыллаахха Путин уурааҕынан Галкин уонна Алла Пугачева норуот өстөөҕө буолбуттара.
# Баден Вүртемберг

Баден Вүртемберг (ниэм. Baden-Württemberg) диэн Германия биир сирэ буолар. Киин куората — Штутгарт.
# Данелия Георгий Николаевич

Георгий Николаевич Данелия (1930, атырдьах ыйын 25 күнэ, Тбилиси - 2019) - ССРС норуодунай артыыһа (1989), киинэ режиссера, сценариһа. «Золотой Овен» бириэмийэ лауреата (1994). ССРС Государственнай бириэмийэтин (1978), бырааттыы Васильевтар ааттарынан (1981), РСФСР Государственнай бириэмийэлэрин лауреаттара (1996).

# Данелия Георгий Николаевич
## Олоҕо
### Төрөппүттэрэ

Аҕата— Николай Дмитриевич Данелия (1902—1981) — тимир суол инженерэ, биригэдьиирэ, шахта начальнига, инженер-путеец, был бригадиром, начальником шахты, ССРС уонна Москва куорат "Метрострой" тэрилтэтин кылаабынай инженерэ, генарал-майор.
Ийэтэ — Мария Ивановна Анджапаридзе (1905—1980) — «Мосфильм» киинэ студиятыгар ассистенннаабыта, иккис режиссер быһыытынан үлэлээбитэ; кылгас кээмэйдээх хас да киинэни уһулбута. Бастакы степеннээх Сталин бириэмийэтин Лауреата (1950).

# Данелия Георгий Николаевич
## Олоҕо
### Дьиэ кэргэнэ

Бастакы кэргэнэ — Ирина Гинзбург (1951-1956 сылларга бииргэ олорбуттара); Кыргыттара — Светлана Данелия, Нина Данелия Иккис кэргэнэ— актриса Любовь Соколова (1957-1984 сылларга бииргэ олорбуттара); Уола— Николай Соколов-Данелия (1959—1985), режиссёр, поэт, художник. Сиэннэрэ — Маргарита Данелия, Алёна Данелия Үһүс кэргэнэ — Галина Данелия.

# Данелия Георгий Николаевич
## Айар үлэтэ
### Киинэ режиссерун быыытынан айар үлэтэ

* Василий Лоханкин (1958)
* Тоже люди (1959)
* Серёжа (1960)
* Путь к причалу (1962)
* Я шагаю по Москве (1963)
* Тридцать три (1965)
* Не горюй! (1968)
* Совсем пропащий (1973)
* Афоня (1975)
* Мимино (1977)
* Осенний марафон (1979)
* Слёзы капали (1982)
* Кин-дза-дза! (1986)
* Паспорт (1990)
* Настя (1993)
* Орёл и решка (1995)
* Фортуна (2000)
* Ку! Кин-дза-дза (2013)

# Данелия Георгий Николаевич
## Айар үлэтэ
### Киинэ сценариһын быһыытынан айар үлэтэ

* Василий Лоханкин (1958)
* Тоже люди (1959)
* Серёжа (1960)
* Тридцать три (1965)
* Джентльмены удачи (1971)
* Совсем пропащий (1973)
* Осенний марафон (1979)
* Слёзы капали (1982)
* Кин-дза-дза! (1986)
* Француз (1988)
* Паспорт (1990)
* Настя (1993)
* Орёл и решка (1995)
* Ку! Кин-дза-дза (2013)
# Трифонов Степан

Трифонов Степан - дворянин, Дьокуускай олохтооҕо, 1724 сыл атырдьах ыйыттан 1725 сыл бэс ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Измайлов Михаил Петрович олорбут, онтон Иркутскайга провинция бойобуодатынан ананан барбыт. Трифонов кэнниттэн бойобуоданан стольник Полуектов Иван Иванович анаммыт.

# Трифонов Степан
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# WPS Office

WPS Office (ол эбэтэр Writer, Presentation and Spreadsheets), офис пакета, Windows, Linux, Android, macOS системаларга анаммыт, кытай программистарынан айыллар уонна сайдар офиснай пакет, билиҥҥи популярнай LibreOffice уонна Microsoft Office конкурена буолар.
Сүрүн саайта https://www.wps.com/
# Транспортир

Транспортир (фр. transporteur, от лат. transporto «көһөрүөм») - угол тутар уонна кээмэйдиир инструмент. Транспортир эркиҥҥэ (көнө ситимҥэ) турар шкала) уонна аҥаардас (угломернай шкалалар) 0 кыраадыстан са5алаан 180° кыраадыска тиийэр. Сорох моделларга — 360° кыраадыска тиийэр.
Транспортир оҥорон таһаараллар ыстаал, пластмасса, мас уонна да атын матырыйааллартан.

# Транспортир
## Транспортир историята

Муннук мээрэйдээһин былыргытан баар буолла диэн сабаҕалыыллар, Вавилон куоракка бу сыалга туһаныллара сабаҕаланар эргимтэлэр баалларын туоһулууллар. Былыргы астрологическай халандаар эмиэ оннунан хаалла Саргона ыраахтааҕыта таблица ый өлүүтэ 747 с. б. э. вавилонскай төрүттээх. Маны барытын үс муннук кээмэйдээн киллэриэхтээх этэ. Вавилон олохтоохторо 360 чаастаах төгүрүктээһини уонна күнүстэри- түүннэри 360 чаастары оҥороллоро эмиэ биллэр. Маны таһынан өссө куорат храмовай суруйуулара Урк Б. э. ИНН. 4 тыһ. сыл бүтүүтэ 12 ыйга 30 хонукка, ол эбэтэр 360 хонукка, итинник түҥэтиигэ уонна кэлин мифэҕэ ыйыы баар..
Ол эрээри транспортир д. И. Каргин бигэргэтэринэн, профессор Д. И. Каргина "чертежнай инструменнары сайыннарыы историятын очерката" диэн ыстатыйатыгар бэчээттэммитэ, былыргы кэм архитектора Самосуос Феодор б. э. 7 к. айбыта $^{:303}$

# Транспортир
## Транспортир көрүҥэ

* Аҥаардас (180 кыраадыс) - саамай судургу уонна былыргы транспортирдар.
* Эргиирдэр (360 кыраадыс).
* Геодезическай икки тииптээх: т- А — тутарга, былааннарга уонна каарталарга чоҕу кээмэйдииргэ; т- Б-биллэр муннуктарга, чертежнай туочукалары туттарга. Угломернай оскуола сыаната-0,5°, көнө ситимҥэ-1 миллиметр.
* Ордук чуолкайдык тутуллар уонна кээмэйдиир транспортордар тииптэрэ тупсарылынна. Холобур, дьэҥкир линейкалаах анал тырааныспар бааллар нониустуу киин тула эргийэр.

# Транспортир
## См. эмиэ

* Линейка
* Циркуль
* Штангенцркул
# Наахара нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Наахара нэһилиэгэ. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Наахара.
Улуус кииниттэн 130 км арҕаа диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 136 киһи (2007 сыл).

# Наахара нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Устуоруйаттан

* 1992 сыл алтынньы 5 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэт уурааҕынан тэриллибитэ Бүлүүчээн нэһилиэк састаабыттан.

# Наахара нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Иванов Семен Георгиевич (1900-1942) - өрөбөлүүссүйэ кыттыылааҕа, кавалерист, Гражданскай сэрии кэмигэр Саха сиригэр кыһыл разведчиктар этэрээттэрин хамандыыра, экэнэмиис, Саха сиринээҕи Госбаан хонтуоратын управляющайа, Өлүөнэ өрүс пароходствотын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы, инженер-гидролог.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-09

Балаҕан ыйын 1—30 күннэрэ
* 2014 сыллаахха Саха Сиригэр 4 киһи 100 сааһын бэлиэтиир. Олор истэригэр 9 оҕолоох Бүлүүчээн олохтооҕо.
* Саха сиригэр таҕаммыт Кржижановскай диэн араспаанньа поляк krzyż — кириэс диэн тылыттан тахсыбыт буолуон сөп. Ону, холобур, бу куорат аата туоһулуур.
# Сардаана (суолталара)

Сардаана' хас да суолталаах тыл.
* Сардаана — таас үрэх кытылыгар үүнэр төрдүгэр үрүҥ астаах көстүүлээх араҕастыҥы кыһыл сибэкки (нуучч. лилия даурская).
* Сардаана — дьахтар аата.

# Сардаана (суолталара)
## Биллэр дьон аата

* Ойунская Сардана Платоновна (06.09.1934—13.07.2007) — литературовед, Саха Өреспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
* Сардаана Осипова — ырыаһыт.

# Сардаана (суолталара)
## Өссө маны көр

Сахалыы ааттар
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Алексеев Егор Николаевич

Алексеев Егор Николаевич (1883—20.04.1957) — аатырбыт саха муосчута, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

# Алексеев Егор Николаевич
## Олоҕун олуктара

1883 сыллаахха II Тыллымы нэһилиэгэр төрөөбүт.
Искусствоведтар билиниилэринэн уус муостан оҥорууну искусство таһымыгар таһаарбыт дьонтон биирдэстэрэ. Араас техниканан оҥоһуктары оҥорор этэ гынан баран, табыллан үгэс буолбут рельефтаах уонна ойута быһан оҥоруулаах хаптаҕай оҥоһуктары кыһар этэ («Өстөөҕү самнарар саха аттаах буойуна», пластиналар: «Эһэни бултааһын», «Табалаах булчут» — 1947; тараах «Кырса», 1953)). Кумааҕы быһар «Якутия» диэн аатынан биллэр быһаҕа (1949) И. Сталиҥҥа бэлэхтэммитэ. Билигин СӨ Национальнай уус-уран музейыгар харалла сытар. 1957 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

# Алексеев Егор Николаевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Уола — Алексеев Ефим Георгиевич (1912—1972), Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
* Сиэнэ — Алексеев Эдуард Ефимович, этномузыковед, искусствоведение доктара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаһын Академиятын] академига.
# Мунньи

Мунньи сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан бирдэстэрэ. Өлүөнэ уонна Алдан уҥа салаалара Белянка, Батамай, Кэлэ бастарыгар сытар.
Тумара өрүс (Алдан салаата) быһа охсор. Устата 160 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1862 м үрдүккэ тиийэр.

# Мунньи
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Тарутино

Тарутино (укр. Тарутине) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 055 (2011).
# Преистория

Преистория (лат. præ = иннинэ, грек. ιστορία = история) диэн дьон-сэргэ сайдыытын бастакы кэмин ааттыыллар, суруктаах-бичиктээх история саҕаланыан иннинэ.
# Хмельницкэй

Хмельницкэй (укр. Хмельницький) диэн Украина куората. Хмельницкэй уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 266 007 (2013).
# Чечня

Чечня Өрөспүүбүлүкэтэ Нохчийн Республика :
| Чечня Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа Чечня Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга ||
| Чечня Өрөспүүбүлүкэтэ Россия картатыгар ||
| Киинэ | Грознай |
| Иэнэ | 17 647 км² |
| Дьонун ахсаана | 1 400 042 киhи (2010) |
| Федеральнай уокуруга | Хотугу Кавказ |
| Экономическай оройуона | Хотугу Кавказ |
| Ил тыла | чэчиэн, нуучча |
| Өрөспүүбүлүкэ баһылыга | Рамзан Кадыров |
| Бырабыыталыстыба бэрэстээтэлэ | Муслим Хучиев |
| Кэм зоната | MSK-1 (UTC+2, сайын UTC+3) |
Чечня Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Хотугу Кавказ федеральнай уокуругар киирэр. Киин куората - Грознай куорат.
Республикалар: Адыгея | Алтай | Башкортостан | Бүрээтийэ | Дагестан | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачай-Черкесия | Карелия | Коми | Марий Эл | Мордовия | Саха Сирэ | Татарстан | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Хотугу Осетия | Чечня | Чувашия |
Кыраайдар: Алтай | Забайкалье | Камчаатка | Краснодар | Красноярскай | Пермь | Приморье | Ставрополь | Хабаровскай
Уобаластар: Амур | Архангельскай | Астрахан | Белгород | Брянскай | Владимир | Волгоград | Вологда | Воронеж | Иваново | Иркутскай | Калининград | Калууга | Кемерово | Кировскай | Кострома | Курган | Курскай | Ленинград | Липецкай | Магадаан | Москва | Мурманскай | Нижнэй Новгород | Новгород | Новосибирскай | Омскай | Оренбург | Орел | Пенза | Псков | Ростов | Рязань | Самаара | Саратов | Сахалиин | Свердловскай | Смоленскай | Тамбов | Тверь | Томскай | Туула | Тюмень | Ульяновскай | Челябинскай | Ярославскай
Федеральнай суолталаах куораттар: Москва | Санкт-Петербург
Автономиялаах уобалас: Дьэбириэй
Автономиялаах уокуруктар: Ненецтэр | Ханты-Манси — Югра | Чукотка | Ямал-Ненец
# Горохов Христофор Петрович

Горохов Христофор Петрович (Элгэстэй) — поэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Горохов Христофор Петрович
## Олоҕун олуктара

1938 сыллаахха тохсунньу 14 күнүгэр Дьааҥы улууһун Элгэс нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран грузчигынан, болуотунньугунан, киномеханигынан, культура дьиэтин директорынан, комсомол Райкомун сэкэрэтээринэн улэлээбитэ.
1968 с. Саха государственнай университет ИФФ бүтэрбитэ.
Аҕыс кылаастаах уонна орто оскуолалар директордарынан үлэлээбитэ.
Покровскай (Хаҥалас улууһа) оскуолатыгар учууталлыыр.

# Горохов Христофор Петрович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна

# Горохов Христофор Петрович
## Библиография

* Кустук Cyhyмa. — Якутскай, 1980
* Таптал сааскы тыллыылара. — Якутскай, 1987
* Алгыс аптаах биһилэҕэ. — Якутскай, 1991
* Дьылым хаардаах ыллыгынан. — Якутскай, 1992
* Сүрэх сырдык сүүрээннэрэ. — Якутскай, 1992
* Ягодные зори. — Красноярск, 1993
# Таргетолог

Таргетолог (фр. targetologue) диэн аныгы кэм идэтэ. Маннык идэлээх үлэһитсоциальнай ситимнэргэ рекламаны сааһылыыр, тарҕатар. "Таргет" Англия тылыттан "сыал" диэн тылбаастанар. Таргеттаах реклама диэн чопчу биир сыаллаах аудиторияҕа анаммыт реклама.
# .fi

.fi диэн Финляндия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Нобель бириэмийэтэ

Халыып:Infobox Award Нобель бирииһэ — уһулуччу ситиһиилэр уонна өҥөлөр иһин сыл аайы биэриллэр аан дойдутааҕы наҕараада, Скандинавияҕа баар комитет талыытынан култуура уонна наука айыылар иһин биэриллэр. Альфред Нобель — Швеция хиимигэ, динамиты айбыт киһи, өлөрүгэр кэриэс этэн олохтообут. 1885 сылтан биэриллэр. Физикаҕа, химияҕа, медицинаҕа уонна литератураҕа биэриллэр. Эйэ иһин охсуһуу бирииһэ 1901 сылтан биэриллэр.
Эйэ иһин бириис Норвегия Осло куоратыгар биэриллэр, атын бириистэрэ Швеция Стокгольм куоратыгар биэриллэр. Нобель бирииһэ бэйэтин уобалаһыгар саамай престижтааҕынан билиниллэр.
1968 сыллаахха Sveriges Riksbank саҥа бирииһи олохтообут — Экономикаҕа чинчийии иһин. Бастаан бириис 1969 сыллаахха бэриллибит. Официальнай Нобель бирииһэ буолбатах эрээри атын бириистэри кытары бииргэ бэриллэр.
Хас бирииһи ылбыт киһи көмүс мэтээл, диплом уонна харчы ылар. Ол харчытын сууммата Нобель фондуттан тутулуктаах уонна хас сыл аайы уларыйар. 2009 сыллаахха 10 мөлүйүөн швеция кроната эбит, ол эбэтэр 1,4 мөлүйүөн АХШ дуоллара. Чинчийэччи өлбүтүн кэннэ бирииһи биэрбэт эбиттэр. Биир бириис үс чинчийээччигэ түҥэтиллиэн сөп.
# Губин Юрий Александрович

Губин Юрий Александрович (1942 төр.) — РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна.
1942 сыллаахха балаҕан ыйын 30 күнүгэр Ивановскай уобалас Пестяки куоратыгар төрөөбүтэ. Ивановатааҕы государственнай пединституту үөрэнэн бүтэрбитэ.
1965 сыллаахтан Аллараа Халыма оройуонугар оойуонугар учууталлаабыта, 1979 сылтан РОНО сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1986 сылга Черскэй 2№-дээх орто оскуолатын директора.
# Бииллээх сон

Бииллээх сон - биилинэн сыста олорор гына кэтит курдуу киллэһиктээх сон. Үксүгэр сукунаттан тигэллэрэ

# Бииллээх сон
## Өссө маны көр

* Хахыр сон
* Сарыы сон
* Халтаҥ хомуһуол сон
* Куобах истээх сон
* Сылгы тиириититтэн уһун сон
* Маҥан сылгы тириитэ сон
* Сэттэ таба тириитин уорҕатыттан сон
* Бэйбириэт бүүрүктээх, дьогдьуурдаах, сахалыы суккун сон
* Халтаҥ сон
* Бүүрүктээх сон
* Оноолоох сон
* Таҥалай сон
* Кэдьиҥэ таҥалай
* Бууктаах сон
* Хотойдоох сон
* Бөрө бөртөлөөх сон
* Кэһиэччик
* Сарыы кэһиэччик
* Сэлиэччик
* Арбаҕас

# Бииллээх сон
## Өссө маны көр

* Саҕынньах
* Хаттык таҥас
# Балкаан

Балканнар диэн Эуропа соҕуруулуу-илин география региона. Регион орто Болгарияттан илин Сербияҕа дылы сытар Балкан хайаларын ааттарынан ааттаммыта. Иэнэ 550,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 55 млн киhи.
Балкан дойдулара:
* Албания
* Болгария
* Босния уонна Херцеговина
* Греция
* Косова
* Македония
* Монтенегро
* Сербия
* Хорватия
Балканнарга бу дойдулар сорох өттүлэрэ киирэр:
* Молдова
* Румыния
* Словения
* Түркийэ