yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Далан биографията

Яковлев Василий Семенович-Далан
Яковлев Василий Семенович Чурапчы улууhун Кытаанах нэhилиэгэр 1948 сыллаахха Чурапчы педагогическай училещатын бутэрэн Дьокуускайдаа5ы историческай факультекка уерэммитэ.
1952 сыллаахха Василий Семеновичы балыйан репрессиялыыллар, Г.П. Башарин дбыалатын туьуттан. Репрессияттан 1954 сыллаахха тахсар. 1956 сыллаахха уерэ5ин бутэрэр. Онтон 1958 сыллаахха С.М. Киров аатынан Омскайдаа5ы тыа хаhаайыстыбатын институтун "инженер-гидротехник" идэтин бутэрбитэ. 1970 сыллаахха ССРС суруйааччыларын чилиэнэ.
Бастакы айымньыта "Дьикти саас" сэhэнэ 1976 сыллаахха "Хотугу сулус" сурунаалга бэчээттэммитэ, 1978 сыллаахха туспа кинигэ буолбута. Салгыы суруйааччы 1979 сыллаахха"Аар тай5ам суугуна" диэн айыл5а харстыбылыгар анаммыт сэhэнэ Далан диэн литературнай аат мээнэ5э ылыллыбата5ын аа5ааччыларга итэ5эппитэ.
Талаанын сана кэрдиистэрин саха былыргыттануус-ураннык кердерер историческай халбааннаах айымньыдар буолбуттара. 1983 сыллаахха тахсыбыт "Тулаайах о5о" сэhэнэ кыргыс уйэтинээ5и эмнэ Саха сиригэролрбут норуоттар олохторун-дьаhахтарын кердеруу биир ча5ылхай холобура. Суруйааччы бу тема5а сурун улэтин буолбут "Тыгын Дархан" историческай романа 1993 сыллаахха кун сирин керен,аа5ааччылар биhирэбиллэрин, критиктэр урдук сыанабылларын ылбыта, республика общественнаhын иhигэр киэн кэпсэтиини куедьуппутэ. Туох да кууркэтиитэ суох бу роман саха литературатын саамай урдук ситиhиитэ."До5оруом, дабай куех сыырдаргын" 1991, "Кынаттаах ыралар" 1988,романнарын, "Дьыл5ам миэнэ" 1994 автобиографическай роман-эссетын суруйан аа5ааччыларга хаалларбыта. 1996 сыллаахха сэтинньи 27 кунугэр суох буолар.
На5араадалара: Народный писатель Республики Саха (Якутия), Лауреат Государственной премии Р.С.(Я) имени П.А. Ойуунского, Орден Дружбы, Медаль "За доблестный труд в Великой Отечественной войне", медаль "Ветеран труда".
Эдэр сааhын сылларын туhунан Далан икки беден айымньыны, романы суруйбута: <До5оруом, дабай куех сыырдаргын> (1985), <Дьыл5ам миэнэ> (1994). Манна 1940-1950-с сыллар кирбиилэригэр Сэргэлээххэ студеннар, тыа сиригэр холкуостаахтар олохторун, ыраларын ойуулааhына сурун геройдар уобарастарын ненуе арыллар. Маннайгытыгар аа5ааччы бол5омтотун Ньургун Тулааhынап, оттон иккис, документальнай романна студеннар Михаил Иванов уонна ааптар, эдэр суруйааччы Афанасий Фёдоров уобарастара тардаллар. <Дьыл5ам миэнэ> эссе-роман бутэhик туhумэ5эр Далан маннык суруйар: <Соро5ор: <Олорбут олоххун астана5ын дуо?>- диэн аа5ааччылар ыйытааччылар. <Астыммаппын. Хомойобун>,- быhаччы хоруйдуубун . Мин Сталин кэмигэр олорбуппуттан хомойобун. Барыны-бары билиэхтээх-керуехтээх айыл5аттан бэриллибит бырааппын былдьаппыт, кенулбун куемчулэппит тегуруччу бобуулаах тун хааhах кэмнэ олорбуппуттан хомойобун>. Ол кэнниттэн холку, мындыр тумук тыллар кэлэллэр: <Аас-туор олохтон эт сиин аччыктыырынаа5ар, ей-санаа ааhара-туорара, муомурара ордук ыар охсуулаах. Ону иккиэннэрин да5аны сталинизм биhиги келуенэ5э толору биллэрбитэ>.
# Сулус Геймс

Сулус Геймс (ааҥл. Sulus Games) - көмпүүтэр програаммаларын (оонньуулары, социал ситимнэргэ аналлаах приложениелары иҥин) оҥорон таһаарар тэрилтэ.
2006 сыллаахха тэриллибитэ. Тэрийээччилэр: Алексей уонна Афанасий Ушницкайдар.
Саайта: http://sulusgames.ru Архыыптаммыт 2010, Сэтинньи 15 күнүгэр.
# Липецкай уобалас

Липецкай уобалаһа :
| Липецкай уобалаhын былааҕа Липецкай уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Липецк |
| Иэнэ | 24 047 км² |
| Дьонун ахсаана | ▼1 162 235 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Киин |
| Экономическай оройуона | Киин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Олег Петрович Королёв |
| Уобалас депутааттарын сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | Павел Иванович Путилин |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Липецкай уобалаһа, (Нууччалыы: Липецкая область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Липецк.
1954 сыл тохсунньу 6 күнүгэр тэриллибитэ.

# Липецкай уобалас
## Демография

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга1 162 235 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 48,33 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 71.04% (2013). Население — 1 162 235[3] чел. (2013) — 3-е место в Центрально-Чернозёмном экономическом районе и 45-е в России. Плотность населения — 48.33 чел./км².

# Липецкай уобалас
## Демография
### Национальный состав населения

| Биэрэпис буолбут сыла | 1989 | 2002 | 2010 |
| Омуктарын ыйбыт дьон | 1230174 (100 %) | ▼ 1204821 (100 %) | ▼ 1128245 (100 %) |
| Нууччалар | 1198051 (97,4 %) | ▼ 1162878 (96,5 %) | ▼ 1086085 (96,3 %) |
| Украиннар | 14983 (1,2 %) | ▼ 13350 (1,1 %) | ▼ 9901 (0,9 %) |
| Эрмээннэр | 828 (0,0 %) | ▲ 5398 (0,4 %) | ▲ 7129 (0,6 %) |
| Азербайдьаннар | 1434 (0,1 %) | ▲ 3375 (0,3 %) | ▲ 3897 (0,3 %) |
| Атын омуктар | 14878 (1,2 %) | ▲ 19820 (1,6 %) | ▲ 21233 (1,9 %) |
# Чойнова Алевтина Николаевна

Чойнова Алевтина Николаевна, (1961 с. кулун тутар 29 күнэ, Күндэйэ нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Чойнова Алевтина Николаевна
## Олоҕун олуктара

1961 с. кулун тутар 29 күнүгэр Сунтаар оройуонун Күндэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1983 с. И. И. Калинин аатынан Благовещенскайдааҕы педагогическай институту бүтэрэн "математика уонна физика учуутала" идэни баһылыыр.
1983 сылтан Хадан 8 кылаастаах оскуолатыгар физика уонна математика учууталынан ананыаҕыттан үлэлии сылдьар. Үрдүк категориялаах математика учуутала.

# Чойнова Алевтина Николаевна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
# Рюрик Константинович Миньяр-Белоручев

Рюрик Константинович Миньяр-Белоручев (Тбилиси 1922 - Москва 2000) - биллиилээх тылбаасчыт, тылбаас түөрүйэтигэр уонна быраактыкатыгар улахан кылаатын киллэрбит учуутал, омук тылын үөрэтэр Байыаннай үнүстүүткэ тылбаас аныгы оскуолатын төрүттээччи. Н.С. Хрущеву, Шарля де Голляны, Фиделя Кастроны тылбаастаабыта.

# Рюрик Константинович Миньяр-Белоручев
## Биография

Тбилиси куоракка төрөөбүтэ, аҕата — Константин Александрович Миньяр-Белоручев, биллиилээх виолончелист, Тбилиси консерваторийатын бырапыассара.
Р. К. Миньяр-Белоручев муора уонна хонуу летчиктарын Байыаннай оскуолатын бүтэрбитэ, Аҕа дойду сэриитин кэмигэр муора авиациятыгар летчик-штурмовик этэ. Сэрии бүппүтүн кэннэ омук тылын үөрэтэр Байыаннай үнүстүүткэ үөрэнэ киирбитэ, үөрэҕин бүтэрэн баран тылбаасчытынан уонна учууталынан үлэлээн киирэн барбыта. Педагогика билимин дуоктара, бырапыассар. Сэбиэскэй Сойуус уонна атын омук сирин бастакы сирэйдэригэр тылбаасчытынан үлэлээбитэ. Хас да научнай уонна методическэй үлэ ааптара.

# Рюрик Константинович Миньяр-Белоручев
## Үлэлэрэ

* Миньяр-Белоручев Р. К. Методика обучения переводу на слух. — М.: Изд-во ИМО, 1959. — 190 с.
* Миньяр-Белоручев Р. К. Общая теория перевода и устный перевод. — М.: Воениздат, 1980. — 237 с.
* Миньяр-Белоручев Р. К. Курс устного перевода: Фр. яз. — М.: Московский Лицей, 1999. — 144 с.
* Миньяр-Белоручев Р. К. Французский язык. Учеб. пособие.
* Миньяр-Белоручев Р. К. Теория и методы перевода. — М.: Московский Лицей, 1996. — 207 с.
* Миньяр-Белоручев Р. К. Учебное пособие по устному переводу. — М., 1969.
* Миньяр-Белоручев Р. К. Записи в последовательном переводе: Учеб. пособие для вузов и фак. иностр. яз. — М.: Стелла, 1997. — 173 с.
* Миньяр-Белоручев Р. К. Курс устного перевода: французский язык. — М.: Московский Лицей, 1998. — 144 с.
* Миньяр-Белоручев Р. К. Как стать переводчиком? — М.: Готика, 1999. — 176 стр.
* Миньяр-Белоручев Р. К. Методика обучения французскому языку. — М.: Просвещение, 1990. — 223 с.
* Миньяр-Белоручев Р. К., Оберемко О. Г., Сулханишвили И. Н. Мы говорим по-французски: [Учеб. для первого года обучения в сред. шк.] — М.: Моск. лицей, 1998. — 396 с.
* Миньяр-Белоручев Р. К., Остапенко В. П., Ширяев А. Ф. Учебник военного перевода: Фр. яз. Спец. курс / Под ред. Р. К. Миньяр-Белоручева. — М.: Воениздат, 1984, 1985. — 391 с.
# Дамаскус

Дамаскус диэн Сирия киин уонна ордук улахан куората. Аан дойду ордук былыргы куораттарын ахсааннарыгар киирсэр. Олохтоохторун ахсаана тула эргинниин 6.5 млн.
# Алмаз-АЛРОСА

Алмаз-АЛРОСА (нууч. МФК «Алмаз-Алроса») диэн Саха футсаал кулууба. Мирнэй. 1992 c. тэриллибитэ. 2010/11 сыллаахха Россия мини футбол үрдүкү лигатыгар иккис дивизиоҥҥа ооньуур.

# Алмаз-АЛРОСА
## Историята

«Алмаз-Алроса» Футзальнай кулууп 1992 сыллахха тэриллибит. Син түргэнник Россияҕа футзал кулууптарын икки ардыларыгар күүстээхтэртэн биирдэстэрэ буолбут. 2000 сыллахха футзалга Россия чемпионатыгар бастаабыт. 2004 сыллахха футзалга эмиэ оонньуу сылдьан мини-футбол Россия үрдүкү лигатыгар киирбит. Икки оонньууну биир бириэмэҕэ оҥорон мөлтөөбүт. Ол иһин 2008 сылтан мини-футболга эрэ оонньонорго быһаарыыны ылыммыт. 2008/09 сыллаахха Алмаз-Алроса хамаанда Россия мини-футболга чемпионатыгар үрдүкү лигатыгар ооннььуутун саҕалаабыт.

# Алмаз-АЛРОСА
## Ситиhиилэрэ

Футсаалга:
* Эр дьон кулууптарын аан дойдутааҕы чемпиона: 2005
* Эуропа чемпионнарын кууптарын үс төгүллээх кыайыылааҕа: 1999, 2004, 2005
* Арассыыйа чемпионата
** икки төгүллээх чемпион: 2000, 2004
** үс төгүллээх үрүҥ көмүс кыайыылаах: 1993, 1998, 2003
** биэс төгүллээх үрүҥ көмүс кыайыылаах: 1994, 1995, 2000, 2003, 2006
* Арассыыйа куубун кыайыылааҕа: 1998
* Илин Конференция Куубун кыайыылааҕа: 1997
# Саха информациялыыр ааҕыныстыбата

Саха информациялыыр ааҕыныстыбата эбэтэр кылгатан СИА (нууч. Якутское-Саха Информационное Агентство, ЯСИА) — сүнньүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр үлэлиир сонуннары тарҕатар ситим таһаарыы.
Роскомнадзорга бэлиэтэммит нүөмэрэ ЭЛ № ФС 77 — 76613. Учредителлэрэ: «Сахамедиа өрөспүүбүлүкэтээҕи информациялыыр-издательскай холдинг» АО, СӨ Инновацияҕа, сыыппара сайдыытыгар уонна инфтехнологияларга министиэристибэтэ.

# Саха информациялыыр ааҕыныстыбата
## Устуоруйата

1991 сыллаахха атырдьах ыйын 31 күнүгэр Саха ССР Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан бастаан бэчээттэнэр вестник быһыытынан баар буолбута, кэлин электрон СМИ-гэ кубулуйбута. Билигин "Сахамедиа" холдинг састаабыгар киирэр.
# Бөлүүгэлэр уустара

Бөлүүгэлэр уустара (лат. Delphinapterus, нууч. Род Белухи) - Нарвааллыҥылар кэргэннэригэр киирэр ууга үөскүүр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сирин ууларыгар бу уус соҕотох бэрэстэбиитэлэ көстөр: Бөлүүгэ.

# Бөлүүгэлэр уустара
## Өссө маны көр

* Үҥүү тумустар уустара
# Аар Айыы Итэҕэлэ

ААР АЙЫЫ ИТЭҔЭЛЭ.
Саха норуотун историятыгар көмус бууккубанан суруллар улахан ситиһии олугун уурбут киһинэн билиҥҥи кэм Айыы Ойууна Владимир Алексеевич Кондаков буолар. Дьэ, кырдьык, бу улуу Kиһи сүдү үлэтинэн ситиһилиннэ!
Дьокуускай куораттааҕы Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ —2011 сыл ахсынньы 16 күнүгэр,
Сунтаардааҕы Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ —2012 сыл тохсунньу 13 күнүгэр,
Хатыҥ Сыһыы. Ньурба. Aap Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ —2О12 сыл бэсыйын 20 кунугэр тэриллибиттэрэ.
Саха Республикатын Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ —2014 сыл муус устар ый 17 күнүгэр Россия Федерациятын Саха Сиринээҕи юстиция министерствотынан бигэргэммитэ. Онон caxa итэҕэлэ — Aap Айыы итэҕэлэ 1696 сыллаахха бобуллан баран иккистээн норуотугар төнуннэ.
Владимир Алексеевич Аар Айыы итэҕэлин сүрүн төрүтүн, философиятын, историятын 6 чаастаах «Aap Айыы итэҕэлэ» диэн сурун үлэтигэр түмэн сурукка киллэрбитэ.
Хайа баҕарар итэҕэлгэ баарын курдук саха итэҕэлин Аар Айыы итэҕэлин Tyhyнaн сүрүн суруйуута тумуллэн 532 страницалаах «Аар Айыы итэҕэлэ» диэн кинигэ бэчээттэммитэ.
Манна итэҕэл бары каноннара:
* Космологията,
* Ытык сэһэннэрэ,
* Ытык дьонноро: Aap Айыы итэҕэлин 12 Айыы ойууннара, Уhyн Ойуун баһылыктаах Айыы Боотурдара,
* Аар Айыыларга үҥүү—cүгүpүү Алгыстара, Айыы ойууна ыытар улахан Доммо — «Ыһыах Алгыһа».
* Улахан Алгыс Доммнор.
* Саха төрүт итэҕэлин сиэрдэрэ—туомнара.
* Оҕону, ыччаты иитии үөрэҕэ.
* Харысхал үөрэҕэ.
* Духовнай литература: «Айыы ойууна» эзотерическай роман.
* Алгыстары чочуйан Духуобунай поэзия үрдүк чыпчаалыгар таһаарбыта:
«Аар Айыыларга айан» духуобунай поэма.
*Духовнай музыка, итэҕэл ырыата тойуга: композитор В.В.Ксенофонтовтыын айбыт «Аар Тойоҥҥо Алгыс» опера 2012 сыл күһүн туруоруллубута
Сахалар онон Үрдүк Таҥараны Үрүҥ Aap Тойону сахалыы уруйдуур—айхаллыыр музыкалаахпыт.
* Aap Айыы итэҕэлин ыытар Дьону - улахан Алгысчыттары бэлэмнээһини 1998 сылтан саҕалаабыта. Айыы ойуунун дьиҥнээх духуобунай уөрэҕин барбыт, көҥул ылбыт Aap Айыы итэҕэлин ыытар идэлээх дьон — Алгысчыттар бааллар.
Аар Айыы итэҕэлин Алгысчыта анатыылаах идэ.
* Аар Айыы итэҕэлин Улахан алгыстара ыытыллар Дьиэтэ — Айыы Арчыта Саха сиригэр aaн бастакынан Сунтаарга 1999 сылга тутуллан, В.А.Кондаков алҕаабыта.
* 2004 сыл 12 сэргэлээх Айыы Аартыга, Аар Айыыларга анал улахан алгыс ыытыллар түһүлгэтэ оҥоһуллубута. Айыы Аартыгын сэргэлэрин Айыы ойууна В.А.Кондаков бырайыагынан caxa улахан yyha Дорофей Харлампьевич Яковлев чочуйан оҥорбута.
Бу барыта Улуу Айыы ойууна Владимир Алексеевич Кондаков сүдү үлэтэ.
Саха омук саргыта сайдар суола—ииһэ:
Биир итэҕэл,
Ийэ тыл аба-хомуһуна,
Үтүө сиэр—туом,
биир эйгэ,
биир туһаайыы
биир өй-санаа,
биир сомоҕо туохха да кыайтарбат кэтит кэскиллээх биир куттаах—сүрдээхи омук.
# Олунньу

Олунньу - сыл иккис ыйа.
Олунньу маҥнайгы күнэ — дьыл оройо. Кыһыҥҥы хонук аҥаара бүтэр. Кыстык-ка бэлэмнэммит ас аҥаара сиэниллэр. Маҥхааһайга бурдук, кыбыыга от лоп курдук аҥаара хаалбыт буоллаҕына, үчүгэйдик сыл тахсыахха сөп.
Олунньу тохсунньуттан туох даҕаны ура-тыта суох. Ый саҕаланыыта тохсунньу кур-дук хабараан. Саха итэҕэлинэн, Дьыл оҕуһа аҥаар муоһа тостон, хаанын көрөн, онуоха эбии иккис муоһа тостоору ыарыытыттан, абатыттан киҥнэнэр, тымныынан силбиэтэ-нэр. Олунньу ыйга күн лаппа уһуур, күнүһүн чаҕылхайдык тыгар, дьыбар тахсар.
Сахалар этэллэринэн, олунньу саҥатыгар тойон кыыл дойдутугар кэлэн уйатын хаар-даан барар үһү. Бөрө үөрдүүр, ханыытын булсар. Олунньу саҥатыттан сайын диэки хонугу таҥнары ааҕаллар. Мантан саас күн-дьыл түргэнник барар. Ыалга ынах төрүүр, үрүҥ ас дэлэйэр.

# Олунньу
## Олунньу ый күнун-дьылын билгэтэ

Олунньу уларыйа сылдьар: тохсунньу курдук томороон тымныылаах, кулун тутар курдук ылааҥы күннээх. Олунньуга элбэхтик хаардыыр. Бу ыйга күн чаҕылыччы тыгар.
Олунньу хаара суох уонна тымныы буоллаҕына — атырдьах ыйа итии.
* 1 — бу күн хайдаҕый да, ый бүтүүтэ оннук буолуоҕа. Былыта суох, күннээх буоллаҕына, саас эрдэ кэлэр.
* 2 — күн орто күннээх буоллаҕына, эрдэтээҥҥи саас, былыттаах буоллаҕына, хойукка диэри тыалырар.
* 10 — тыалырдаҕына — сөҥүүлээх сыл.
* 14 — сулустаах буоллаҕына, саас хойутуур.
* 15 — хаар суол нөҥүө типтэҕинэ, саас хойутуур, чуумпу буоллаҕына, эрдэлиир.
* 27 — үчүгэй күн-дьыл буоллаҕына, тым-ныйар.
# Албан аат уордьанын толору кавалердара
## Албан аат уордьанын толору кавалердара (Саха Сирэ)

* Ерохин Георгий Алексеевич
* Калашников Юрий Васильевич
* Лухнев Павел Степанович
* Околович Иван Ильич
* Петров Дмитрий Ананьевич

# Албан аат уордьанын толору кавалердара
## Өссө маны көр

Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара
# Тимир суол

Тимир суол диэн икки параллельно сытар ыстаалтан оҥоһуллубут рельсалартан оҥоһуллубут суол аатанар. Араас малы уонна дьоннору таһарга туттуллар.
Ону биирдик сотору-сотору туора сытар мастар эбэтэр бетоннай шпалалар туталлар, оччоҕуна пуойас оҥорбут баттаныыта кыччыыр. Ол шпалалар балласт диэн ааттаах щебеҥҥа эбэтэр сиргэ сытыахтарын сөп.
# Каратаев Николай Нифонтович

Николай Нифонтович Каратаев — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин хас да ыҥырыытын дьокутаата.
1932 с. тохсунньу 6 күнүгэр Бүлүү улууһун Тааһаҕар нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Каратаев Нифонт Иванович 1943 сыллаахха фроҥҥа ыҥырыллыбыта. Ийэтэ Ирина Ефимовна үс оҕотун кытта хаалбыта. Нифонт Иванович 900-с стрелковай полка 242-с дивизиятыгар сэриилэспитэ.1944 сыллаахха балаҕан ыйын 24 күнүгэр Польшаҕа кыргыһыы хонуутугар охтубут. 1949 с. Бүлүү педагогическай училищетыгар киирбитэ, ону Советскай Армияҕа сулууспалаан кэлэн баран 1957 с. бүтэрбитэ. Хампа орто оскуолатыгар учууталлыыр кэмигэр салайар үлэҕэ — Бүлүү оройуонун физкультураҕа уонна спорка комитетын председателинэн өрө таһаарыллыбыта. Онно тэрийэр дьоҕурдааҕын көрдөрбүтэ. 1960 с. Свердловскайдааҕы юридическай институкка киирбитэ, ол институтун 1964 с. туйгуннук бүтэрбитэ. 1964—1968 сс. Дьокуускай куорат следователинан, Бүлүү уонна Хаҥалас улуустарыгар прокурорунан үлэлээбитэ. 1968—1971 сс. ССКП Саха сиринээҕи обкомун административнай уонна финансовай органнарга отделын инструктора. 15 сыл устата — 1972 сылтан 1987 сылга диэри — Николай Нифонтович Саха Республикатын прокурорунан үлэлээбитэ. 1987 сыл алтынньы ыйтан олоҕун тиһэх күннэригэр диэри кини - республика суутун үрдүкү инстанциятын - Саха Республикатын Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ.
ССКП Саха сиринээҕи обкомун чилиэнинэн, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан хас да ыҥырыы тухары талыллыбыта. Үлэҕэ үтүөтүн, общественнай үлэтин иhин кини «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутугар килбиэннээх үлэтин иhин» мэтээлинэн, РСФСР уонна САССР Үрдүкү Сэбиэттэрин Президиумнарын Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта, киниэхэ «Саха Республикатын үтүөлээх юриhа», «Российскай Федерация үтүөлээх юриhа» бочуоттаах ааттар иҥэриллибиттэрэ.
Н.Н. Каратаев республикаҕа прокурорскай надзору олоххо киллэриигэ уонна суут кырдьыгы көрүүтүн тутуһууга саамай үрдүк дуоһунастарга олорон, кини мэлдьи принципиальнай буолара, сокуону киэҥник билэрин көрдөрөрө, профессиональнай иэһин халбаҥнаабакка тутуһара.
1998 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр ыараханнык ыалдьан күн сириттэн барбыта.
Н. Н. Каратаев аатын 1999 сылтан Бүлүү улууһун Тааһаҕар орто оскуолата сүгэр.
Туһаныллыбыт матырыйааллар:
1. Николай Нифонтович Каратаев/[хомуйан оҥордо В. И. Каратаева; эппиэттиир ред. Н. А. Крылов]. — Дьокуускай: Бичик, 2011. — 304 с. — (Саха сирин государственнай деятеллэрэ)
# Илин Сибиирдээҕи байҕал

Илин Сибиирдээҕи байҕал диэн Хоту далай кытыы байҕала.
Олгуйдаах уонна Врангель арыылар икки ардыларыгар.
Халыма хочото Уомуллаах уонна Хоромой тамахтар.
Саҥа Сибиир, Эһэлээх, Айон уонна Шалауров арыылара. Дириҥэ 50 м тиийэр.
Континентан уу кииритээ 250 куб. км. тиийэр. Уу тууһа 10 - 15 промилле буолар.
Билиҥҥи аата 1935 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр бигэргэллибитэ.
Урукку ааттара: Муустаах, Индигир, Хоту, Сибиир.

# Илин Сибиирдээҕи байҕал
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Норвегия сахалара

Норвегия сахалара - натурализация түмүгүнэн Норвегия дойдутугар олохсуйан хаалбыт сахалар. Үксүлэрэ куотуу өттүлэрэ 1941 сыллаахтан. Олор оҕолоро эмиэ Норвегияҕа олороллор. Үксүлэрэ (98%) саха тылын билбэттэр, бэйэлэрин Норвежпыт дэнэллэр эбит. Билигин Норвегия дойдутугар 156 Саха олорор, олортон 147 Саха бэйэтин тылын билбэт эбит.
Норвегия сахалара
# Subaru

Subaru, Дьоппуон биир бөдөҥ тэрилтэтэ, биир Аан Дойдуга улахан массыына оҥорор тэрилтэ. Оппозитнай двигателлэринэн биллэр массыыналара. Сүрүн популярноһы уонна ахтылҕаны, тапталы Америка уонна Мексика ыччатыгар сөп түбэспит. Дьоппуоннарга бэйэтигэр наһаа буотах. Арассыыйаҕа сүрүннээн Саха Сиригэр уонна Санкт-Петербург ыччатыгар тарҕанар.
# IELTS

IELTS - International English Language Testing System диэн планетарнай масштабтаах Английскай тыл тестовай вариана буолар: Бу тиэстинэн - Канаада, АХШ, Англия, Аустралия уонна Саҥа Зеландия дойдуларыгар олохсуйа барыахха сөп, ону барытын 100 балл шкала иһинэн ыытыллар. Бу тесты туттарбыт дьон олоҕо табыллар - Үрдүк үөрэх ылаллар, ону таһынан баай сайдыбыт дойдуларга олохсуйа баралларыгар 100% туолар - иммиграция.
IELTS системаны көрдүүр дойдулар: АХШ, Канаада, Аустралиа, Саҥа Зеландия, Ирландия, Франция, Германия, Дьоппуон, Кэриэйэ, Норвегия, ону таһынан ООН, НАТО тэриллиилэрэ. Арҕаа Эуропа официально 2006 сыллааха ылыммыта. Уопсайа IELTS системанан билигин 78 дойду билинэн, онно Арассыыйа киирбэт.
IELTS туһунан сүрүн информация

# IELTS
## Өссө маны көр

* Аустралия дойдутугар иммиграция
* Канаада дойдутугар иммиграция
* АХШ дойдутугар иммиграция
* Эмиграция
* Миграция
* Сахалар баай дойдуларга
* Сахалар омук сиригэр
* Саха Диаспора
# Трояны

Трояны (пол. Trojany) — Польша дэриэбинэтэ, Мазовецкай воеводствоҕа баар. Нэһилиэнньэтэ 490 кэриҥэ киһи (2014).
# 1924 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

I Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1924 сыллаахха Франция Шамони куоратыгар буолан ааспыттара.
# Дьокуускайдааҕы уус-уран училище

Дьокуускайдааҕы уус-уран училище (нууч. Якутское художественное училище)
1945 сыллаахха Саха АССР Совнаркомун 233 № кулун тутар 2 күнүнээҕи уурааҕынан тэриллибитэ. Тэрийиини саҕалаабыт киһинэн Саха норуодунай худуоһунньуга П.П. Романов буолбута. Кини аатын училище кэлин 1995 сыллаахха сүкпүтэ.
Кыһа таһаарбыт бастакы көлүөнэ худуоһунньуктара өрөспүүбүлүкэ таһыгар биллибиттэрэ: М. Лукин, Э. Сивцев, Е. Шапошников, В. Петров, О. Ковалевский, искусствовед И. Потапов.
1950 с. скульптура салаата арыллыбыта, онтон тахсыбыттара кэлин аатырбыт: С.А. Егоров, К.Н.Пшенников, Е.Н. Винокурова, П.А.Захаров уонна муосчуттар С.П.Заболоцкай, К.Ф. Герасимов. 1958 с. аатырбыт муосчут С.Н. Пестеров салалтатынан туспа муос салаата арыллыбыта.
1962 с. училище дириэктэрэ Леонид Ким мастан кыһыы уонна уус-уран оформление салаатын арыйбыта. 1981 с. ол баазатыгар В.Д. Иванов салалтатынан театральнай-декорационнай ускуустуба специалистарын соҕотох выпуһа тахсыбыта. Училище выпускниктара С.В. Иванова уонна Л.И. Гоголева билигин биллэр тыйаатыр худуоһунньуктара.
Училищеҕа өр кэмнэргэ 50-70-с сылларга Л.А.Ким, С.Л.Александров, М.В.Новиков, З.И.Иванова үлэлээбиттэрэ. Араас сылларга живописецтар: А.Н.Осипов – билигин Арассыыйа Уус-уран Академиятын чилиэнэ, З.К.Курчатова, Г.У.Кравченко, графиктар А.П.Мунхалов – Арассыыйа норуодунай худуоһунньуга, билигин АГИКиИ ойуулуур ускуустубатын декана, Э.С.Сивцев, В.Р.Васильев, Ю.И.Вотяков, М.А.Рахлеева – билигин АГИКиИ дассыана. Балартан сорохторо араас сылларга училищены бэйэлэрэ бүтэрбиттэрэ. Дириэктэрдэринэн эмиэ урукку выпускниктар А.И.Филиппов, И.А.Маччасынов, В.Д.Артамонов буола сылдьыбыттара. 1997 сылтан дириэктэринэн Гаврильев К.П. анаммыта – живописец, эмиэ училище выпускнига.
Билигин училищеҕа отучча урукку выпускниктар үөрэтэллэр, олор истэригэр СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэллэрэ Николай Иннокентьев, Людмила Слепцова, Вячеслав Артамонов, СӨ норуодунай худуоһунньуга Петр Захаров, СӨ култууратын туйгуннара Наталья Николаева, Евдокия Романова, Ирина Мекумянова уо.д.а.
Саайта: http://www.izoyahu.ru/ Архыыптаммыт 2012, Атырдьах ыйын 2 күнүгэр.
# Дели

Координаталара: 28°37′ с. ш. 77°14′ в. д.﻿ / ﻿28.61° с. ш. 77.23° в. д.﻿ / 28.61; 77.23
Дели (Хинди: दहली, Урду: دہلی dehlī) диэн Индия иккис улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 11 млн. Федерал бэриниилээх уния сирэ суолталаах, Ил Киин Куорат Региона.
Индия хотутугар, Пендьаб региоҥҥа, Ямуна өрүс кытылларыгар турар. Археология чинчийиилэринэн, Делига дьон б.э.и. 6 ү. олохсуйбуттар. Дели Султаната туругуруутун кэнниттэн, Дели политика, култуура уонна эргиэн сүрүн киинэ буолбута. Элбэх былыргы уонна Орто үйэлэрдээҕи монуменнар бааллар. 1649-1857 сс. Могол Империятын киинэ этэ.
Британия Илин Индия Компанията Индия улахан өттүн баhылаабытын кэннэ, киин куорат Калькуттаҕа көспүтэ. Холбоhуктаах Хоруоллук хоруола Дьордь V 1911 с. Делига киин куорат статуhун төннөрбүтэ. Саҥа киин куорат, Саҥа Дели, 1920-с сс. Эргэ Куорат соҕуруутугар тутуллубута. Индия Британияттан 1947 с. тутулуга суох буолбутун кэннэ киин куоратынан уонна дьаhалта олорор сиринэн Саҥа Дели анаммыта.
Делига дойду бары муннуктарыттан улахан миграция баар. Онон куорат олохтоохторун ахсаана түргэнник элбиир. Элбэх араас омук олорор. Бүгүн Дели Индия сүрүн култуура, политика уонна эргиэн киинэ.
# Dollar Tree

Dollar Tree (Доллар Маһа), АХШ сетевой маҕаһыына фиксированнай сыаналаах, сүрүннээн 1,25$ атыылыыр. Уопсайа 60000 тахса точкалаах Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. 80% акцията көҥүл эргийэр, 10% акциятын BlackRock харчы империата бас билэр, 10% акцията Mitsui Group инвестиционнай империяҕа киирэр.
# Конфуцианизм

Конфуцианизм (кыт. 儒家) диэн Кытай этика уонна философия системата, Конфуций үөрэтиилэриттэн үөскээбитэ. Тутаах өйдөбүллэринэн буолаллар үтүө эр, киһиэхэ амарах санаа уонна дуом сиэрдэрэ. Конфуцианизм Илин Азия дойдуларын култуураларыгар улахан дьайыылаах.
# Дыгдал (Уус-Алдан улууһа)

Дыгдал — Уус-Алдан улууһун Өспөх нэһилиэгин киинэ.

# Дыгдал (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Өспөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Дьоҕур

Дьоҕур диэн ойуулааhын уонна айымньы ууhа, оҥоруута уонна оҥоhуута. Дьоҕур араас көрүҥнэрдээх, олор ахсааннырагар киирэллэр скульптура, музыка уонна литература. Философия дьоҕуру үөрэтэр салаата эстетика диэн.