yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Күн Кураан хаан

Күн Кураан хаан (каз. Күнқыран хан) Кунг-Киран, Кункиран, Хункиран, Куйкуран (1251—1280) — монгуол сэрииһитэ уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.

# Күн Кураан хаан
## Олоҕун олуктара

1251 сыллаахха төрөөбүт (сорох источниктарга этиллэринэн хаан буолбут кэмэ), Монгуол сэрииһитэ уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ Орда-Эджен төрдүс уола, Джучи сиэнэ.
Салалтаҕа аҕата анаабыт. Күн Кураан хаан саҕана (1253—1280) улахан суолталаах туох да буолбатаҕа, «чуумпу» кэм этэ. Уола суох буолан, кини өлбүтүн кэнниттэн бөрөстүөлгэ инитэ Сартактаай уола Коничи олорбута. Күн Кураан ийэтэ Худжийаан хотун Кунгират аҕа ууһуттан төрүттээх.
Күн Кураан хаан кэмигэр Монгуол империята мөлтөөн барыытын кытта сөп түбэһэр; бу киирсии 1260-с сылларга диэри барбыта.
Күн Кураан хаан 1280 сыллаахха өлбүтэ. Устуоруктар кини ойохторун уонна оҕолорун туһунан тугу да билбэттэр.
# Натрий

Паар баттааhына :
| 11 неон ← натриум → магнезиум Li ↑ Na ↓ K Натриум in the periodic table of the elements Периодик табыл ||
| Бүтүн билиилэрэ ||
| Аата, бэлиэтэ, нүөмэрэ | натриум, Na, 11 |
| Элемент категорията | алкали метал |
| Бөлөҕө, периода, блога | 1, 3, s |
| Өҥө | көмүстүҥү үрүҥ |
| Атом маассата | 22.98976928(2) g·mol⁻¹ |
| Электрон конфигурацията | [Ne] 3s¹ |
| Электрон хахха | 2,8,1 (Image) |
| Физик характеристикалара ||
| Фазата | solid |
| Чиҥэ | 0.968 g·cm⁻³ |
| Убаҕас чиҥэ уулларыгар | 0.927 g·cm⁻³ |
| Ууллуу кэрдииhэ | 370.87 K (97.72 °C, 207.9 °F) |
| Оргуйуу кэрдииhэ | 1156 K (883 °C, 1621 °F) |
| Critical point | (extrapolated) 2573 K, 35 MPa |
| Ууллуу итиитэ | 2.60 kJ·mol⁻¹ |
| Уостуу итиитэ | 97.42 kJ·mol⁻¹ |
| Итиини иҥэримтиэтэ | (25 °C) 28.230 J·mol⁻¹·K⁻¹ |
| Паар баттааhына P/Pa1101001 k10 k100 k at T/K5546176978029461153 ||
| Атом характеристикалара ||
| Кристал тутула | cubic body centered |
| Аhыйыы нүөмэрэ | 1 (strongly basic oxide) |
| Электромэлдьэhиитэ | 0.93 (Pauling scale) |
| Ионизация энергиялара | | 1st: 495.8 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 2nd: 4562 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 3rd: 6910.3 kJ·mol⁻¹ |
| Атом радиуhа | 180 pm |
| Атом радиуhа (calc.) | 190 pm |
| Ковалент радиус | 154 pm |
| Van der Waals radius | 227 pm |
| Атын билиилэрэ ||
| Магнетизма | paramagnetic |
| Электрик утарыы | (20 °C) 47.7 nΩ·m |
| Итиини ыытыы | (300 K) 142 W·m⁻¹·K⁻¹ |
| Итии кэҥээhинэ | (25 °C) 71 µm·m⁻¹·K⁻¹ |
| Тыас түргэнэ (thin rod) | (20 °C) 3200 m/s |
| Юҥ модула | 10 GPa |
| Кытаанах модула | 3.3 GPa |
| Сабардам модула | 6.3 GPa |
| Мос скалата | 0.5 |
| Бринелл скалата | 0.69 MPa |
| CAS регистрация нүөмэрэ | 7440-23-5 |
| Ордук бигэ изотоптара ||
| Сүрүн ыстатыйа: натриум изотоптара изо ИТ Аҥар үрэллиитэ РҮ ҮЭ (MeV) ҮО ²²Na syn 2.602 y β⁺→γ 0.5454 ²²Ne* 1.27453(2) ²²Ne ε→γ - ²²Ne* 1.27453(2) ²²Ne β⁺ 1.8200 ²²Ne ²³Na 100% ²³Na is stable with 12 neutrons ||
| Халыып: Көрүү • Ырытыы • Уларыт ||
Натриум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Na уонна атом нүөмэрэ 11.
# Томская Дария Андреевна

Томская Дария Андреевна, олоҥхоһут.
1913 сыллаахха Үөһээ Дьааҥы улууһун Эҥэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Эһэлээх эбэтигэр иитиллибит кыыс оҕо кыра эрдэҕиттэн үлэһит буола улаатар.
Оҕо эрдэҕиттэн олоҥхолуур идэҕэ уһуллубут, бэйэтин түөлбэтин талааннаах олоҥхоһуттарын толорууларын улаханнык умсугуйа истибит.
Төрөөбүт таайа Мартыын Бурцев олоҥхолорун истэн, олоҥхо кэрэ эйгэтигэр биһиктэнэн кэриэтэ улааппыта.
Онон өссө оҕо сылдьан, олоҥхо хомуһуннаах тылын күүһүгэр ылларбыт суурбэлээҕиттэн олонхо дьоро киэһэлэрин төрүттүүр биллэр-көстөр олоҥхоһуттар репертуардарыттан сөбүлээбитин үтүктэн олоҥхолуур идэлэммит.
Ол курдук Е.Горохов Ньургун Боотур, Кулун Куллустуур, А.Н.Горохов Саһыл улаан аттаах Сандалы Бэргэн, И.Н.Потапов Эрбэҕэр Эрчимнээх Элитэр Бэргэн, А.И.Томская Көмүс Мөкүлүкээн оҕонньор, Элгээн Иэйэхсит эмээхсин, таайа М.А.Бурцев Хаан илбистээн бухатыыр, ийэтэ Е.А.Бурцева Омуннаайы бухатыыр уонна Эллэй Боотур диэн олоҥхолорун сөбүлээн, бэйэтин репертуарыгар ылынан, дьон-сэргэ ортотугар олоҥхолуур буолбут.
Д.А.Томская толорууларын ТЛИ институтугар, норуот айымньытын Дьиэтигэр, радио уонна телевидение компаниятыгар хас да төгүллээн кэрэхсээн истибиттэрэ.
Кини толоруутун сиэрэ-туома, матыыбын арааһа, олоҥхотун эгэлгэтэ дьиҥ олоҥхоһуттар үгэстэригэр чугас турар.

# Томская Дария Андреевна
## Өссө маны көр

* Заветные сокровища предков, составитель Н.К.Окоемов. Якутск, 1993.

# Томская Дария Андреевна
## Ылыллыбыт сирэ

* Горнай улуус олоҥхоһуттарын саайттара
* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Вьетнам донг

Донг (вьет. đồng, тьы-ном 銅) — Вьетнам национальнай валютата.
Вьетнам Государственнай Баана таһаарар.Бэлиэтэнэр символа: ₫ эбэтэр VND. 1 донг 10 хао-ҕа тэҥнэһэр (вьетн. hào, тьы-ном 毫) эбэтэр 100 су-га (вьетн. xu, тьы-ном 樞). Вьетнам Республиката холуонньа эрдэҕинэ бу дойдуга французтар пиастр-дара туттуллара.
Холуонньаттан босхолонон баран Хотугу Вьетнам уонна Соҕуруу Вьетнам бэйэлэрэ туһунан "донг" диэн харчыны киллэрбиттэрэ.«Донг» диэн вьетнам тылыттан "алтан" диэн тылбаастанар.
# Буора күөлэ

Буора күөлэ — Эбээн Бытантай улууһугар баар күөл. Бу күөл эмтээх уулаах бадарааннаах.
# Саха бэргэһэтэ

Саха бэргэһэтэ - былыр сахалар бэргэһэни үксүн араас кыыл уонна көтөр (оннооҕор балык) тирииттиттэн, ол тирии араас чааһыттан (тыһа, баттаҕа уо.д.а.), араастык аттаран, түүлээх эбэтэр түүтэ суох тирииттэн, араас моһуоннаах гына тигэллэрэ

# Саха бэргэһэтэ
## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

* Хороох бэргэһэ
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Хабах бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьоробуоҥка бэргэһэ
* Тугут бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ

# Саха бэргэһэтэ
## Өссө маны көр

* Үтүлүк
* Моойторук
* Бэлэпчи
* Бааччы
* Түһүлүк
# Каракозов Дмитрий Владимирович

Каракозов Дмитрий Владимирович (1842—1866) - революционер, Александр II ыраахтааҕыны ытан өлөрө сатаабыт (1866 с. муус устар 4 (16)).
Дворянин. Саратов гимназиятыгар үөрэммит, 1861 с. Казааннааҕы университекка киирбит. 1865 с. Н.А. Ишутин кистэлэҥ уопсастыбатыгар киирбит, сэниэлээхтик хамсанары модьуйар эбит. 1866 сыл сааһыгар Петербурга барбыт. Манна кистэлэҥ революционнай уопсастыба тэрийиитигэр кыттыбыт. Уопсастыба салайааччыта - кини тастыҥ убайа Н.А. Ишутин.
1866 сыл муус устар ыйыгар ыраахтааҕыны ыппыт ол гынан баран таппатах. Үрдүкү холуобунай суут ыйаан өлөрөргө уураахтаабыт. Онтуката 1866 с. балаҕан ыйын 3 күнүгэр (саҥа истиилинэн 15) толоруллубут.
Уопсастыба атын кыттыылаахтарын тутан ылан Сибииргэ ыыталаабыттара.
# Күүһүрдэр эбиискэ

Күүһүрдэр эбиискэ (нууч. усилительная частица) - саҥа ирээтэ, эбиискэ.

# Күүһүрдэр эбиискэ
## Өссө маны көр

* Күүһүрдэр форма
# Лазарев Афанасий А.

Лазарев Афанасий А. - Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгин оскуолатын тэрийээччи учуутал.
Оскуоланы 1936 сыллаахха Дьаархан нэһилиэгин ортотугар Тээттиир диэн сиргэ арыйбыттара. Бастакы выпуск 1943 с. буолбута, 23 оҕо бүтэрбитэ. Бастакы учуутал уонна дириэктэр А.А. Лазарев Аҕа дойду сэриитигэр 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыта. 1943 сыллаахха ыараханнык бааһырбыта, уонна ыам ыйын 23 күнүгэр госпитальга өлбүтэ.
# Маҥнайгы Харбала (Чурапчы улууһа)

Координаталара: 61°35′42″ с. ш. 132°20′40″ в. д.﻿ / ﻿61.5951° с. ш. 132.3444° в. д.﻿ / 61.5951; 132.3444  Маҥнайгы Харбала — Чурапчы улууһун Хатылы нэһилиэгин киинэ.

# Маҥнайгы Харбала (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Куҥа томтороот

Куҥа томтороот. Верхоянскай сис систематыгар баар кылгас томтороот. Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомо арҕааҥҥы кытылыгар баар.
Устата 60 км., үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 439 м үрдүк.

# Куҥа томтороот
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# ESET NOD32

ESET NOD32 - антивирус ESET тэрилтэ оҥорор. Словакия киэнэ.
# Кыһыл ягуар

Кыһыл Ягуар (исп. el Trono del Jaguar Rojo de Chichén Itzá) — 1968 сыллаахха Гренобльга уонна Мехикоҕа аан бастаан Олимпия оонньууларын ымыытын быһыытынан туһаныллыбыт ымыы. Бу уобараһы былыргы Майя (исп. maya) омук Чичен-Ица (исп. Chichén Itzá) куоратын хаһыы кэмигэр булуллубут кыһыл ягуар быһыылаах улахан тойон олорор күндү олбоҕор майгыннатан оҥорбуттара. Мехикоҕа Олимпия оонньууларын тэрийээччилэр Кыһыл Ягуарга аат биэрбэтэхтэр. Ол эрэн билигин мексиканецтар Майя диэн ааттаах этэ дииллэр. Хайдаҕын да иннигэр, 1968 сыллааҕы олимпиада кэмигэр ити ымыы киэҥ биһирэбили ылбатаҕа.
# Андорра ла Велья

Андорра ла Велья (Andorra la Vella) диэн Андорра киин куората, илин Пиренейдарга, Франция уонна Испания икки ардыларыгар баар. Бу аатынан киин куорат тула баар нэhилиэк эмиэ ааттанар.
Туризм сайдыылаах.
# Русскай Устье

Русскай Устье нэһилиэк. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Русскай Устье.
Улуус кииниттэн 120 км. хоту диэкки Индигир төрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 172 киһи (2007 сыл).

# Русскай Устье
## Устуоруйата

1638 сыллаахха атырдьах ыйыгар Тобольскайтан сылдьар Иван Ребров баһылыктаах нуучча хаһаактара бу сиргэ бастакы остуруок туппуттар. Сэбиэскэй кэмҥэ Полярнай диэн ааттааҕа. Урукку аата 1988 сыл олунньу 5 күнүгэр сэлиэнньэ 350 сылын туоларыгар төннөрүллүбүтэ.

# Русскай Устье
## Биллиилээх дьоно

* Суруйааччы, суруналыыс, кыраайы үөрэтээччи Чикачев Алексей Гаврилович.

# Русскай Устье
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Андросов Иван Афонасьевич

Андросов Иван Афанасьевич — айанньыт-Россия Журналистарын союһун чилиэнэ, Саха Республикатын Суруйааччыларын союһун чилиэнэ.
Бастакы кэпсээнэ, булчуттар тустарынан «Кыым»хаһыат сирэйигэр бэчээттэммитэ. Сүүстэн тахса кэпсээн уонна очерк автора. Республика хаһыаттарыгар уонна сурунаалларыгар бэчээттэнэр.
СӨ үөрэҕириитин уонна бэчээтин туйгуна, спорт ветерана, булчуттар тустарынан кэпсээннэр республикатааҕы интернет- конкурстарын кыайыылааҕа. Республикатааҕы «бэриниилээх темаҕа», республикатааҕы спортивнай журналистар конкурстарын лауреата. В. Г. Степанова уонна Саха литературатын сылыгар аналлаах республикатааҕы конкурс конкурса.
2021 с. «тумаҥҥа суураллыбыт» романын иһин «СӨ» Айар- Арчы «бириэмийэтэ номинацияламмыта.
Источник: https://www.rus.eurasiancreativeguild.uk/%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2-ivan-androsov/
# Сургутнефтегаз

ПАО «Сургутнефтегаз» (СНГ) — Арассыыйа биир бөдөҥ ниэп уонна гаас хостуур хампаанньата. Арассыыйа үс ниэп уонна гаас биэрэр провинцияларыгар үлэлиир -
Арҕаа Сибиир ниэп-гаас биэрэр провинцията, Илин Сибиир ниэп-гаас биэрэр провинцията уонна Тиман-Перчорск ниэп-гаас биэрэр провинцията.
«Эксперт» сурунаал оҥоробудт тиһилигэр 2017 сыллаахха Арассыыйа хампаанньаларыттан барыһынан 8-с миэстэни тута сылдьара.. 2021 сыллахха чааһынай хампаанньалартан 5-с миэстэни ылбыта.. Forbes Global 2000 этэринэн 202 сыллахха аан дойду хампааньаларын листиҥ түмүгүнэн 251 миэстэни ылбыта.. 2023 сыллахха Арассыыйа бөдөҥ хампаанньалартан Forbes сурунаал рейтиҥыгар 21-с миэстэни ылбыта.
# Үҥкүр (Өлүөхүмэ улууһа)

Өлүөхүмэ улууһугар Үҥкүр дэриэбинэ.
# Дьокуускай баһылыктара

Халыып:Информационный список Дьокуускай куорат баһылыктарын XX—XXI үйэлэрдээҕи испииһэгэ.

# Дьокуускай баһылыктара
## Дьокуускай горисполкомун (горсоветын) бэрэссэдээтэллэрэ

* Литвинов Михаил Афанасьевич 09-12.1921
* Бубякин Дмитрий Кузьмич 1922-05.1924
* Даниш Леон Людвигович 06-12.1924
* Ойуунускай Платон Алексеевич 01-12.1925
* Савельев Иван Иванович 12.1925-05.1926
* Иванов Владимир Александрович 05.1926-06.1928
* Стародуб Марк Наумович 08-12.1928
* Шиц Григорий Львович 01-09.1929
* Литвинов Михаил Афанасьевич 10.1929-01.1930
* Нога Григорий Данилович 01-03.1930
* Литвинов Михаил Афанасьевич 04-08.1930
* Кардашевскай Руф Иванович 08-12.1930
* Бектугулов Давлет Кочубеевич 01.1931-05.1932
* Батанин 05-07.1932
* Бубякин Николай Васильевич 07.1932-12.1935
* Баширов Габид Оскарович 12.1935-09.1937
* Васильев Сергей Степанович 09.1937-10.1938
* Вологжин Петр Алексеевич 10.1938-03.1939
* Бухтояров Федор Максимович 04.1939-12.1939
* Калинин Николай Иванович 12.1939-06.1943
* Малинченко Павел Кузьмич 06.1943-01.1944
* Фаткулов Нургали Гизетович 01.1944-04.1946
* Колотий Николай Петрович 04.1946-01.1951
* Таурин Франц Николаевич 01.1951-08.1952
* Антипин Павел Петрович 08.1952-03.1957
* Терешкин Николай Дмитриевич 05.1957-03.1961
* Семенов Михаил Николаевич 03.1961-01.1967
* Алексеев Иван Николаевич 01.1967-01.1971
* Смирнов Виталий Петрович 01.1971-05.1972
* Толмачев Иннокентий Павлович 06.1972-06.1976
* Черов Иван Данилович 06.1976-01.1980
* Шамшин Владислав Павлович 01.1980-08.1983
* Коркин Юрий Семенович 08.1983-09.1988
* Бородин Павел Павлович 11.1988-1992

# Дьокуускай баһылыктара
## Аныгы Арассыыйа кэмэ

* Томтосов Алексей Александрович 1993—1995
* Борисов Спартак Степанович 1995—1997
* Михальчук Илья Филиппович 01.1998-09.2007
* Заболев Юрий Вадимович 12.2007-12.2011
* Николаев Айсен Сергеевич 03.2012-09.2018
* Авксентьева Сардана Владимировна 17.09.2018-01.2021
# Windows Live Spaces

Windows Live Spaces диэн АХШ биир улахан аан-дойду масштабыгар улэлиир социальнай сайт. Бу саайтка - 11 млн. киһи регистрацияламмыт уонна аккаунт ылбыттар. Олортон 5,5 млн - АХШ буолар.
# Улар отоно

Улар отоно (лат. Actaea erytthrocarpa, нууч. Воронец красноплодный) — элбэх сыллаах от үүнээйи. Үрдүгэ 20—40 см, сэбирдэхтэрэ бөдөҥнөр. Уга кыра түүлэрдээх. Сибэккитэ үрүҥ, кыра, киистэҕэ хомуллубуттар. Аһа — кыһыл, сүмэһиннээх отон.
Өлүөнэ, Бүлүү, Алдан хочолоругар сииктээх тиит, харыйа, сэбирдэхтээх ойуурдарга, көҥүстэргэ үүнэр.
# Апросимов Дмитрий Нестерович

Апросимов Дмитрий Нестерович (10.03.1929—29.01.1983) — биллиилээх эбэҥки бэйиэтэ, худуоһунньук.

# Апросимов Дмитрий Нестерович
## Олоҕун олуктара

1929 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Уус-Маайа оройуонугар Күп нэһилиэгэр булчут эбэҥки дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Дмитрий Апросимов оҕо сааһын туһунан ахтыыларыттан:
Сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрээт, биир сыл Томпо оройуонун Дьабарыкы Хайа бөһүөлэккэ шахтаҕа үлэлээбитэ.
1951 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкально-художественнай училищеҕа туттарсан киирбитэ. 1956 сыллаахха, училищены бүтэрээт, өр сыл Уус-Маайа уонна Үөһээ Бүлүү оскуолаларыгар учууталлаабыта: уруһуйга, чэрчилээһиҥҥэ, трудка, географияҕа уонна төрөөбүт тылга үөрэппитэ.
1969 сылтан Уус-Маайа оройуонугар Эдьээн с. тыа кулуубун сэбиэдиссэйинэн, библиотекарынан үлэлээбитэ. Дмитрий Апросимов 1983 сыллаахха тохсунньу 29 күнүгэр, айар үлэтин күөгэйэр кэмигэр, ыалдьан, күн сириттэн барбыта.

# Апросимов Дмитрий Нестерович
## Айар үлэтэ

Бэйэтин эбэҥки поэтынан билиннэр да, сахалыы ыраастык суруйара, саха литературатын үчүгэйдик билэрэ уонна киэҥник тарҕаппыта. Саха суруйааччыларын айар үлэлэрин туһунан оскуолаларга, тыа кулууптарыгар элбэхтик дьоҥҥо-сэргэҕэ кэпсээбитэ. Аан бастаан поэт буолууһуккун диэбит, хоһоон суруйарга уһуйбут киһитэ — саха норуодунай поэта Семен Данилов, кини өйөбүлүнэн 1958 сыллаахха «Кини ыллаата мин иннибэр» диэн хоһооно «Хотугу сулуска» тахсыбыт. Чугас доҕотторунан уонна сүбэһиттэринэн саха норуодунай поэта Семен Руфов, биллиилээх прозаик Николай Габышев, поэта Василий Гольдеров буолбуттара. Дмитрий Апросимов айар үлэтин туһунан суруйбутуттан:

# Апросимов Дмитрий Нестерович
## Кинигэлэрэ

* «Сүүрээн» (1968)
* «Үс үрүйэ» (1978)
* «Три родника». — М.: «Современник», 1981.
* «Куралай Кустук» (1983)
* Утум. (Прокопий Чуукаар ред.) — Дьокуускай: «Бичик», 1999.
* Завещание предков. — Дьокуускай: «Кудук», 1999

# Апросимов Дмитрий Нестерович
## Аатын үйэтитии

* 1995 сыллаахха төрөөбүт дойдутугар, Уус-Маайа Күбүгэр, кини аатын сүгэр литература түмэлэ аһыллыбыта.
* Үгэс быһыытынан Дьокуускайга уонна Уус-Маайа улууһугар эбэҥки поэта Дмитрий Апросимов айар үлэтигэр анаммыт кэриэстэбил күннэр ыытыллаллар.
# Сырдыына уонна сэттэ дьибэрдэр

Сырдыына уонна сэттэ дьибэрдэр (ааҥл. Snow White and the Seven Dwarfs), Уолт Дисней бэйэтэ уонна Walt Disney бастакы толору оҥоһуллубут мультига буолар 1937 сыллаахха. Бастакы көстүүтэ Лос Анджелес куоратка буолар.
Сүжетка Сырдыына тыаҕа дьибэрдэри көссөр, куһаҕан Ыраахтааҕы дьахтарыттан куотан.
# Үс Муннук (сулустар бөлөхтөрө)

Үс Муннук (латыынныы Triangulum, Tri) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 131,8 квадрат кыраадыс иэннээх, 25 сулус көстөр.
Үс Муннукка М33 спираль халыыптаах галактика баар.

# Үс Муннук (сулустар бөлөхтөрө)
## Көстөр кэмэ

Арассыыйа территориятыттан көстөр. Сэтинньигэ ордук көстөр.

# Үс Муннук (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Аатын үөскээһинэ биллибэт, ол гынан баран финикийдарга уонна криттарга биллэр этэ. Гириэктэр кэнники бэйэлэрин номохторугар сөп түбэһиннэрэ сатаабыттар. Деметра арыыта Сицилияны Зевс халлааҥҥа батарбыта диэн.
Бөлөх Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.
# Халхин-Гол

Халхи́н-Гол (монг. Халхын Гол — «Халха өрүс», кыт. 哈拉哈河) — Монголияҕа уоннаи Кытайга устар өрүс.
Уһуна 233 км кэриҥэ, тардыытын иэнэ — 17 тыһ. км² кэриҥэ. Уутун сыллааҕы орто ороскуота — 25 м³/с. Кэтитэ — 70 м диэри, ортотунан — 25—30 м, дириҥэ 0,5 — 3,5 м, сүүрүгүн түргэнэ — 1 м/с. Уута сүнньүнэн ардахтан (сорҕото хаартан), халаана сайын буолар. Алтынньыттан-сэтинньиттэн муус устар ортотугар эбэтэр бүтүүтүгэр диэри мууһурар.
Халхин-Гол Улахан Хинган арҕаа эниэлэриттэн саҕаланар, онно синньигэс хочолоох, онтон дэхсир сиринэн устар. Эриллэҕэс-буруллаҕас, салаалардаах. Кытыллара эмпэрэ курдуктар, үрдүгэ 1—3 м, төрдүн диэки намыһахтар, тростник уонна талах үүммүт. Икки салааҕа арахсар: хаҥаһа Буйр-Нуур күөлгэ түһэр, уҥата — Орчун-Гол өрүскэ (Буйр-Нур уонна Далайнор күөллэри холбуур өрүс).
1939 сыллаахха буолбут сэрииттэн сылтаан биллэр.
# Идеология

Идеология диэн биир сыаллаах өйдөбүллэр, дьулуhуулар уонна санаалар хомуурдара, сүрүннээн политикаҕа. Ылыллыбыт идеология (бастатан туран тоталитар тэриллээх дойдуларга) дьон-сэргэ бары эйгэлэригэр дьайар.
# Хоҥор хаас

Хоҥор хаас (нуучч. гуменник) — бөдөҥ көтөр. Хаастыҥылар этэрээттэрин Хаастар биистэрин уустарыгар киирэр Саха Сиригэр үөскүүр 4 көрүҥтэн биирдэстэрэ.
Кытарымтыйан көстөр болоорхой эбириэн өҥнөөх. Тумса хара, ортотунан саһархай сурааһыннаах. Тыһыта атыырынааҕар арыый кыра, ол гынан баран өҥүнэн уратыта суох. Ыйааһына 2,5 киилэттэно 4,5 тиийэ буолар, ардыгар оннооҕор да улахан.

# Хоҥор хаас
### Тарҕаныыта

Хоҥор Евразия туундаратыгар, тайҕатыгар Гренладияттан Уһук Илиҥҥэ диэри олохсуйар. Орто Европа уонна Азия байҕалларын кытылларыгар, Хара уонна Средиземнэй байҕалларга, Орто Азияҕа, Японияҕа уонна соҕуруулуу-илин Кытайга кыстыыр.
Хоҥор ууга оччо баайыллыбатах көтөр. Күнүһүн хонууга сороҕор ууттан тэйиччи мэччийэллэр, киэһэ эрэ ууга төннөллөр. Сиргэ үчүгэйдик хаамаллар уонна түргэнник сүүрэллэр.

# Хоҥор хаас
## Өссө маны көр

* Хаас
* Алтан харах
* Лыглыйа
* Бороҥ хаас
# Биһээл

Биһээл — Мындыр, сэрэх, уолҕамдьыта суох, хаһан да санаабычча оҥорбот киһи.

# Биһээл
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
# Кыһыл Ойуун

Былатыан Ойуунускай, Саха поэттарын 1920-с сыллардааҕы бастакы хомуорунньуктара («Ырыа-хоһоон», 1922 c., «Кыһыл хоһоон», 1925 с. уонна 1926 с.), Ойуунускай бэйэтин кинигэлэрэ («Ырыа-хоһоон», 1923 с. уонна 1925 с., 1937 с. бэлэмнээбит хомуорунньуга) «Интернационалынан» саҕаланар.
# Дадаскинов Олег Николаевич

Дадаскинов Олег Николаевич (1957 с.т.) — көҥүл тустууга международнай категориялаах судьуйа (ФИЛА, 2010), сахалартан бастакынан 50 государство кыттыылаах Аан дойду чемпионатыгар казах-куреш тустуу көрүҥэр (Астана, 210), хапсаҕайга Европа чемпионатыгар (Латвия, 2011), кадеттарга спорт национальнай көрүҥнэригэр: казах-куреш, хапсаҕай Аан дойду чемпионатыгар (Сан-Паулу, Соҕуруу Америка, 2012) судьуйалаабыта. «СР бастыҥ судьуйата» (2007, 2011) бэлиэ хаһаайына. Ону таһынан биллэр от охсооччу, 1987 с. өрөспүүбүлүкэ күүлэйгэ чемпионатыгар 2,18 га оту охсон чөмпүйүөннээбитэ.
# Боччуук

Боччуук — кыра күөс, көһүйэ.
# Походскай

Походскай нэһилиэк. Аллараа Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Походскай.
Улуус кииниттэн 45 км. хоту диэкки Халыма өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 259 киһи (2007 сыл).

# Походскай
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Мальдивтар

Мальдивтар, Мальдив Арыылара, официаллык Мальдивтар Республикалара диэн Индия океаныгар баар арыы дойду. 22 атоллартан уонна элбэх кыра арыылартан турар.
# 1702

1702 сыл.

# 1702
## Туох буолбута

* Чөчүүй буолоска (билиҥҥи Иркутскай уобалас территориятыгар) 106 бааһынай ыала казна суотугар 98 десятина бурдук ыспыттар уонна хомуйбуттар.
* Витим өрүс төрдүгэр 17 бааһынай ыала 14 десятина казна суотугар бурдук ыспыттар.
* Дьокуускайтан Камчаткаҕа Тимофей Кобелевы солбуйа Михаил Зиновьев ыытыллыбыт. Онно тиийэн баран кини Нижнекамчатскай острогу туппут уонна камчадалларга дьаһаак кинигэтин олохтообут.

# 1702
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 10 (урукку ааҕыынан 1701 сыл ахсынньы 30 к.) — Бүөтүр I ыраахтааҕы куччатыллыбыт аатынан илии баттыыры, ыраахтааҕы иннинэ тобуктууру уонна кыһын бэргэһэ устары боппут. Бу иннинэ дьон ыраахтааҕыга сурук суруйалларыгар бэйэлэрин сэнэнэн "Ивашка" иҥин диэн ааттанар үгэстэрэ баара. Чинчийээччилэр бу ыйаахтан Арассыыйаҕа киһи дьоһунун өрө тутуу саҕаламмыта, киһи аҕатын аатын суруйар үгэс олохтоммута диэн сыаналыыллар.

# 1702
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 8 — Мария II балта Анна Англия, Шотландия уонна Ирландия ыраахтааҕылара буолбут. Ол кэмҥэ Улуу Британия диэн аатынан холбоһон үөскээбит дойду бастакы ыраахтааҕыта.

# 1702
## Өлбүттэр

* Алтынньы 28 — Джон Локк — Либерализм аҕата диэн биллэр Англия бөлүһүөгэ уонна физигэ.

# 1702
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутия, хроника, факты, события. 1632 - 1917. Якутск, 2002 г.
# Levi Strauss & Co.

Levi Strauss & Co. (Леви Штраусс энд Компани) — Америка джинсы соннору уонна таҥастары тигэр тэрилтэ, Аан Дойдуга саамай аатырбыт.
# Инма Куэста

Инма Куэста (исп. Inma Cuesta) — киноактрисата.

# Инма Куэста
## Киинэҕэ оонньообут оруоллара

* Группа 7 (исп. Grupo 7) (2012)
* Джульетта (исп. Julieta) (2016)
# Pinterest

Pinterest (Пинтерест), АХШ социальнай ситим буолар. 2013 сыл түмүгүнэн АХШка уонна Дьоппуон дойдуларыгар 3 миэстэ ылбыт дьон браузер через киирэринэн (бастакы Facebook буолар, иккис MySpace) уонна Аан Дойдуга эмиэ 3 миэстэ дьон туттарынан (Facebook, WhatsApp кэнниттэн).
Салалтата — Сан Франсиско.
# Кэдээл

Кэдээл - 1) хайа, сис арҕаһа ыҥыыр курдук кэдэйбитэ; 2) дэхси, намтал сир хотойбута.

# Кэдээл
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Нэтээгитиҥилэр кэргэннэрэ

Нэтээгитиҥилэр кэргэннэрэ (лат. Pteromyidae, нууч. Семейство летяговые) кэрбээччилэр аймахтарыгар киирэр.
Саха сиригэр биир эрэ Азия нэтээгилэрэ уустан биир эрэ көрүҥ нэтээги үөскүүр.
# Салгын сэбилэниилээх күүстэрин күнэ

Салгын сэбилэниилээх күүстэрин күнэ — Арассыыйа Федерациятын Салгын сэбилэниилээх күүстэрин бэлиэ күннэрэ. Сылын ахсын атырдьах ыйын 12 күнүгэр бэлиэтэнэр. 2006 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр тахсыбыт № 549 бэрэсидьиэн ыйааҕынан бэлиэтэнэр.
1912 сыллаахха атырдьах ыйын 12 күнүгэр Арассыыйа Генштаабын Сүрүн управллениетын иһинэн салгыҥҥа көтөр (воздухоплавательнай) чаас аһыллыбыт эбит, онон бу күнү байыаннай авиация төрүттэммит күнүнэн ааҕаллар
* ↑ Указ Президента Российской Федерации В. Путина от 31 мая 2006 года № 549 «Об установлении профессиональных праздников и памятных дней в Вооружённых силах Российской Федерации» // graph.document.kremlin.ru Архыыптаммыт 2013, Сэтинньи 10 күнүгэр.
* ↑ 12 августа — День Военно-воздушных сил (День ВВС) России — ОРУЖИЕ РОССИИ Информационное агентство Архыыптаммыт 2015, Атырдьах ыйын 15 күнүгэр.
# Өбүс

Өбүс (лат. penis) — эр киһи ууһуур уонна ииктиир тас уоргана, сэбэ. Ханыыта суох уорган, ииги таһаарары уонна эр киһи сиэмэтэ дьахтар ууһуур уорганнарыгар киирэрин хааччыйар.
Бучча — уол оҕо сэбин, өбүһүн ааттарыттан биирдэстэрэ.