yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Уотсон Эмма

Э́мма Шарло́тта Дюэ́р Уо́тсон (англ. Emma Charlotte Duerre Watson; род. 15 апреля 1990, Мезон-Лаффит, пригород Парижа, Франция) — британия киноактрисата уонна фотомодель.
Гарри Поттер киинэтигэр Гермиона Грейнджер оруолун ооньоон биллибитэ , Дэниел Редклиффтыын уонна Руперт Гринныын бииргэ уһуллубута. Эмма бу оруолу 1999 c. 9 сааһыгар ылбыт.Бу инньинэ кини оскуола туруоруорууларын кыттыылааҕа.Бу туруорууларга кыттыыта киниэхэ элбэх наҕарааданы аҕалбыт уонна 10 млн элбэх  Ол таһынан "Балетные туфельки" диэн киинэҕэ уһуллубута.2007 с. тохсунньу ыйга ВВС көстүбүтэ.
Ону тэҥэ Эмма принцесса Горошинканы "Приключения Десперо" персонаһын саҥалаабыта. 2009 с. Эмманы гиннесс рекордун кинигэтигэр саамай улахан хамнастаах дьахтар актер диэн киллэрбиттэр. 2009 с. үрдүк рангалаах дипломатической представительынан анаабыттара.
# Эһэ

Эһэ (лат. Ursidae gen. et spp.) — сиэмэх улахан кыыл. Тугу баҕарар сиир, маска ыттары, ууга устары сатыыр, түргэнник сүүрэр, кылгас кэмҥэ кэлин атахтарыгар турар уонна оннук хаамар кыахтаах улахан кыыл. Кылгас кутуруктаах, хойуу түүлээх буолар, үчүгэйдик сытырҕалыыр уонна кулгааҕынан истэр. Эһэлэр киэһэ уонна сарсыарда бултуулларын сөбүлүүллэр. Киһиттэн куттанар гынан баран, сороҕор сэрэхтээх буолуон сөп. Айылҕаҕа өстөөхтөрө суох.
Араас көрүҥнэрэ аан дойдуга барытыгар тарҕаммыттар.

# Эһэ
## Эһэ ааттара

Анаҕас - эһэ оҕото. Таппы - эһэ тириитэ. Олгуйдаах эһэ - арҕах хастыбакка, маһы чохчолоон, онно уйа оҥостон кытсыыр эһэ. Наргыча - эһэ быйылгы оҕото.

# Эһэ
## Тыл туттуллуута
#### Өс хоһоонноро

* Эмтэрийбити эһэ сиир, быралыйбыты быыр сиир.

# Эһэ
## Тыл туттуллуута
#### Тыл номохторо

* Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы.
* Эһэ эрбэхтэннэҕинэ, ыт сааланнын.
* Эһэни көрөн баран суолун ирдээбиккэ дылы.
* Эһэни өлөрбөккө туран тириитин үллэстибиккэ дылы.
# Далай Лаама

Далай Лаама (тиб. ཏཱ་ལའི་བླ་མ་, Вайли: ta la’i bla ma, кыт. 达赖喇嘛, пиньинь Dálài Lǎmā). Далай-лаамалар — Тибиэт буддизмыгар тулку бэриллиитин линията. Тибиэттэр саныылларынан далай-лаамалар бодхисаттва Авалокитешвара хос төрөөһүнэ (реинкарнацията).
«Далай» монгуол тылыгар «океан» диэн суолталаах, «лама» (bla ma) тибиэттии уонна санскриттыы «гуру» «учуутал» диэн суолталаах.
# 2018 сыл

2018 сыл.

# 2018 сыл
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 1 күнэ
** Ален Берсе Швейцария бэрэсидьиэнин дуоһунуһугар киирбитэ
** Арассыыйа ЕАЭС председателлээһинин саңалаабыта
* Тохсунньу 2 күнэ
** Молдавия Конституционнай суута бэрэсидьини Игорь Додону аҕыйах бириэмэҕэ боломуочуйаттан тохтоппута

# 2018 сыл
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 9 — Кыһыҥҥы Алымпыйаада Соҕуруу Кэриэйэ Пхенчханыгар аһыллыбыт.

# 2018 сыл
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 4 — МИ-6 урукку үспүйүөнүн Сергей Скрипалы уонна кини кыыһын Солсбери куоракка сүһүрдэн өлөрө сатаабыттар, бу түбэлтэ улахан айдааны таһаарбыта, таарыллыбыт дойдулар бэйэ-бэйэлэрин дипломааттарын сорохторун үүртэлээбиттэрэ.

# 2018 сыл
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 18 — Свазиленд хоруола Мсвати III дойдутун Эсватини диэн ааттаабыт.

# 2018 сыл
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 28 — Егор Борисов Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана буолан бүппүт, кини оннугар Ил Дархан эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччуннан Николаев Айсен Сергеевич анаммыт.

# 2018 сыл
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 23 — Греция Аттикатыгар тыаҕа баараҕай уот турбута, 102 киһи өлбүтэ. Бу Грецияҕа сиэртибэтин ахсаанынан XXI үйэҕэ саамай улахан, оттон аан дойдуга иккис уот туруута этэ (бастакы 2009 сыллаахха Австралияҕа буолбута, 180 киһи өлбүтэ).

# 2018 сыл
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 31 — Ииндийэҕэ аан дойду саамай үрдүк статуята — 240 миэтэрэлээх Сомоҕолоһуу Мэҥэтэ — аһыллыбыт. Бу Валлабхаи Патель диэн Ииндийэ босхолонуутун туһугар турууласпыт норуот биир басханын мэҥэ тааһа.

# 2018 сыл
## Өлбүттэр

* Олунньу 14 — Тарас Десяткин — геолог идэлээх, «Якутзолото» тэрилтэни өр сылларга салайбыт киһи. Социалистыы Үлэ Дьоруойа, «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан икки төгүллээх кавалера (1969, 1981), Ленин уордьанын икки төгүллээх кавалера (1971, 1976). Алдан улууһун, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун (1998) уонна Дьокуускай куоратын (2013) Ытык киһитэ.
* Кулун тутар 14 — Стивен Хокинг (1942 төр.) — Аангылыйа физигэ уонна матымаатыга. Билими тарҕатааччы, сырдатааччы.
* Ыам ыйын 26 — Мэҥэ Хаҥалас Бастакы Мооругуттан төрүттээх Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, сэрии кыттыылааҕа Георгий Апросимов.
* Бэс ыйын 26 — Андрей Дементьев (1928 төр.), бэйиэт.
* От ыйын 28 — Николай Чиряев — Дьокуускай куораттааҕы национальнай гимназия дириэктэрэ, философия билимин кандидата, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.
* От ыйын 28 — Егор Старостин - Байаҕантай — теплофизик, геокриолог учуонай, техническэй билим дуоктара, Хоту дойду физикаҕа-техникаҕа кыһалҕаларын үнүстүүтүн дириэктэрэ, бэйиэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
* Атырдьах ыйын 14 — Эдуард Успенскай (1937 төр.), оҕо суруйааччыта.
* Алтынньы 1 — Шарль Азнавур (1924 төр.), эрмээн төрүттээх аатырбыт француз ырыаһыта, ырыа айааччы, артыыс.
* Алтынньы 8 — Муртаза Шерхан — казаах суруйааччыта, Казахскай ССР Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, Казахстан суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын иккис сэкиритээрэ.
* Сэтинньи 26 — Бернардо Бертолуччи (1941 төр.), Италия кинорежиссёра, драматург уонна бэйиэт, Оскар бириэмийэ лауреата.
# Record

Record — Бразилия телекомпанията, салалтата — Сан Паулу.
# .lk

.lk диэн Сри Ланка үрдүк таhымнаах ил домена.
# Сүүрбэ бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэ бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Барселона куоракка (Испания)1992 сыллаахха от ыйын 25 күнүттэн атырдьах ыйын 9 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 169 дойдуттан 9356 эбит. Барыта 257 кэмпилиэк мэтээл 32 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Хоружий Сергей Сергеевич

Хоружий Сергей Сергеевич (1941–2020) — физика-математика наукаларын доктора, РАЕН академига.

# Хоружий Сергей Сергеевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
# Куллука

Куллука — этэрбэс иһинэн хос кэтэр таҥас, түүлэри имитиллибит тириинэн тигиллэр.
# Төмтөөн улууһа

Төмтөөн улууһа. Билиҥҥи Нүөрүҥгүрү улууһун оннугар баара. 1933 сыллаахха олохтоохтор ахсааннара 4,4 тыһ. киһи этэ. Киинэ Нагорнай бөһүөлэк.

# Төмтөөн улууһа
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуускай, 2004.
# 645

645 сыл.

# 645
## Туох буолбута

* От ыйын 10 — Исси быһылаана: Нака-но-Оэ принц уонна Фудзивара-но Каматари импэрээтэр Сога-но Ирукуну өлөрбүттэр. Японияҕа Тайка эпохата — Кытай холобурунан импэрээтэр былааһын күүһүрдүү саҕаламмыт, элбэх киһи Кытайга үөрэххэ ыытыллыбыт.
# Омолоон

Омолоон өрүс. Халыма уҥа салаата. Уһуна 1114 км., тардыытын иэнэ 113000 км². Магадан уобалаһыгар Халыма үрдэлигэр бастаах.
Дьүкээгир хаптал хайалаах сирин илин өртүнэн устар. Чукотка автономиялаах уокуругар киирэн ылар. Алын тардыыта Халыма намталынан устар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: уҥаттан Молоҥдаах, Олойчаан, Олой; хаҥастан Кедон.

# Омолоон
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Тьюринг Алан Матисон

Тьюринг Алан Матисон (ааҥл. Alan Mathison Turing, Лондонҥа, 1912 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр төрөөбүт – Вильмслоу, Чешир, 1954 сыл бэс ыйын 7 күнүгэр өлбүт) Англия математига уонна компьютер учуонайа.
Кини компьютерга үлэлиир бастакы дьон быһыыгар баар этэ. Бастакынан компьютеры дьон ыарырҕатар садаачаларга туттуохха сөп эбит диэн идиэйэҕэ кэлбит. Тьюринг Машинатын 1936 сыллахха айбыт, ол массыната олоҕор оҥоһуллубатах этэ, ол гынан баран компьютернай программированиены туттуллар идеялаах этэ.
Искусственнай интелегы интириэһиргиир этэ. Компьютер хаһан толкуйдаах буолары быһаарар "Тьюринг тестын" киллэрэгэ ыйытыыны турурбут. Компьютер этэрин дьиҥ киһи сатаан киһиттэн араарбат буоллаҕына биирдэ толкуйдуур буолар диэн идеялаах этэ.
Аан дойду II сэриитигэр ниэмэс секретыыр массынатын расшифровкатыгар үлэлэээн, "Энигма" массыынатын хайдах үлэлиирин быһаарбыта. Ол кэнниттэн фашистар сигналларын барытын билэ олорбуттар.
1945 сылтан 1947 сылга дылы Национальнай физика лабораториятыгар ACE ол эбэтэр Аптамаатынан суоттуур массыынаҕа үлэлээбитэ.1946 сыл олуннньу 19 күнүгэр бастакы дизайнын көрдөрбүтэ. .
# Түүлээх сэлии

Түүлээх сэлии (лат. Mammuthus primigenius, нууч. Шерстистый мамонт) — суох буолбут бөдөҥ кыыл.
300000 сыл ынаараа өттүгэр үөскээн баран бүтэһик бэрэстэбиитэллэрэ 3500 сыл ынараа өттүгэр суох буолбуттара. Арҕаһынан 3,5 м үрдүктээхтэр, ыйааһыннара 4-5 т тиийэр буолар эбит. Халыҥ уһун түүлээхтэр эбит, саннын, ойоҕосторун, өттүктэрин түүтэ миэтэрэттэн тахса буолар эбит. Ону таһынан тымныыттан 9 см дылы халыҥнаах сыа араҥата көмүскүүр эбит.
Отунан уонна сэппэрээктэринэн аһылыктаналлар эбит. Кыһын онтуларын муостарынан хаар анныттан хаһан ылаллар эбит.
12-13 тыһыынча сыл ынараа өттүгэр Хотугу Евразияҕа барытыгар уонна Хотугу Америка улахан аҥаарыгар тарҕаммыт буоллахтарынан, кэлин халлаан сылыйан уһук хоту көһөргө күһэллибиттэр, бүтэһик хаалбыт сэлии бэрэстэбиитэллэрин уҥуохтарын Врангель арыытыттан булаллар.
# Франк (харчы)

Франк :
* 1 франк, Швейцария 1983 |
* 1 франк, Франция 1991 |
* 1 франк, Люксембург 1990 |
* 1 франк, Монако 1978 |
Франк (фр. franc) — Франция XIV—XVII үйэлэрдээҕи историческай манньыата. Хойут — Франция харчыта, Бельгия, Люксембург (евроҕа көһүөр дылы), Швейцария о. д. а. дойдулар харчылара.

# Франк (харчы)
## Атын дойдулар харчылара

Франк кэккэ дойдулар (Франция урукку колонияларыгар) харчыларыгар улахан сабыдыаллаах этэ.
Франк диэн ааттаах харчы элбэх дойдуларга баар: Бурунди, Гвинея, Джибути, Конго Демократическай Республиката, Комор арыылара, Мадагаскар, Руанда, Швейцария.
Африка кэккэ дойдуларын харчыта франк КФА диэн ааттанар.

# Франк (харчы)
## Франк манньыатын туттар дойдулар
#### Билиҥҥи кэмҥэ франк манньыатын туттар дойдулар

| Дойдулар | Валюта | ISO 4217 кода |
| Бенин Бенин | West African CFA franc | XOF |
| Буркина Фасо Буркина Фасо | West African CFA franc | XOF |
| Бурунди Бурунди | Burundi franc | BIF |
| Камерун Камерун | Central African CFA franc | XAF |
| КАӨ КАӨ | Central African CFA franc | XAF |
| Чад Чад | Central African CFA franc | XAF |
| Конго Өрөспүүбүлүкэтэ Конго Өрөспүүбүлүкэтэ | Central African CFA franc | XAF |
| Конго ДӨ Конго ДӨ | Congolese franc | CDF |
| Комордар Комордар | Comorian franc | KMF |
| Кот д'Ивуар Кот д'Ивуар | West African CFA franc | XOF |
| Джибути | Djiboutian franc | DJF |
| Экваториальнай Гвинея | Central African CFA franc | XAF |
| Габон Габон | Central African CFA franc | XAF |
| Гвинея | Guinean franc | GNF |
| Гвинея-Бисау | West African CFA franc | XOF |
| Лихтенштайн Лихтенштайн | Swiss franc | CHF |
| Мали Мали | West African CFA franc | XOF |
| Нигер Нигер | West African CFA franc | XOF |
| Руанда Руанда | Rwandan franc | RAF |
| Сенегал Сенегал | West African CFA franc | XOF |
| Эсватини Эсватини | Swiss franc | CHF |
| Того Того | West African CFA franc | XOF |
Урут франк манньыатын туттубут дойдулар:
* Алжир Алжир: Алжир франката. 1964 сыллаахха динарынан солбуллубута.
* Андорра Андорра: Французскай франкалар уонна испанскай песеталар 2002 сыллаахха евронан солбуллубуттара.
* Бельгия Бельгия: Бельгия франката 2002 сыллаахха евронан солбуллубута.
* Франция Франция сорох көрүҥнэригэр: Франция франката 2002 сыллаахха евронан солбуллубута.
* Люксембург Люксембург: Люксембург франката 2002 сыллаахха евронан солбуллубута.
* Мадагаскар Мадагаскар: Малагасийскай франк 2005 сыллаахха малагасийскай ариаринан солбуллубута.
* Мавритания: CFA franc 1973 сыллаахха мавританскай угиянан солбуллубута.
* Монако Монако: Франция франката 2002 сыллаахха евронан солбуллубута.
* Марокко Марокко: Марокко франката Марокко дирхамынан солбуллубута.
* : Саар франката 1947 сыл сэтинньи 20 күнүгэр дылы туттуллубута. 1959 сыл от ыйын 7 күнүгэр ниэмэс маркатынан солбуллубута.
* Тунис Тунис: Тунис франката 1958 сыллаахха Тунис динарынан солбуллубута.

# Франк (харчы)
## Галерея

* 5 франк, 1811 сыл, Франция
* 5 франк, 1926 сыл, Албания
* 10 000 франк КФА BCEAO 2003 сыл
* 10 франк 1943 сыллааҕы, Марокко
* 1 франк 1978 сыллааҕы, Монако
* 50 франк КФП, Саҥа Каледония
* 10 франк, Швейцария

# Франк (харчы)
## Өссө маны көр

* Валюта
* Валюта бэлиэтэ
# Архипелаг

Архипела́г (гириэктии Αρχιπέλαγος) — чугас сытар байҕал арыыларын бөлөҕө. Геология өртүнэн эмиэ чугас буолааччылар.

# Архипелаг
## Этимология

«архипелаг» диэн тыл гириэк тылларыттан үөскээбитэ arche — төрүт, баһылааһын уонна pelages — байҕал. Αρχιπέλαγος диэн тылынан маҥнай Эгэй байҕалга сытар Гириек эрэ арыыларын ааттыыр этилэр.

# Архипелаг
## Өссө маны көр

Архипелаг ГУЛАГ
# Бредшоу Бенджамин

Бенджамин Джозеф Бредшоу (ааҥл. Benjamin Joseph Bradshaw; 1879 сыллаахха атырдьах ыйын 15 күнүгэр төрөөбүт, 1960 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр Нью-Йорк куоракка олорон өлбүт) — Эмиэрикэ тустууга, 1904 сыллаахха ыытыллыбыт Олимпия оонньууларын кыайыылааҕа. 1903 сыллаахха ыытыллыбыт АХШ тустууну таптааччыларын чөмпүйэнээтин кыайыылааҕа.
1904 сыллаахха Сент-Луиска ыытыллыбыт Олимпиадаҕа Бредшоу 61,2 киилэҕэ диэри эрэ ыйааһыҥҥа киирсибитэ. Оннон кини финалга Теодор Мак-Лира утары тахсан, кыайан, көмүс мэтээлгэ тиксибитэ.
Бенджамин Бредшоу туһунан информация бэрт сэдэх.

# Бредшоу Бенджамин
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Несмотря на весовые категории, спортсмены на Играх могли соревноваться сразу в нескольких дисциплинах

# Бредшоу Бенджамин
## Сыылкалар

* Бенджамин Бредшоу на sports-reference.com (ааҥл.)(англ.)
# Бөтүҥ (Амма улууһа)

Бөтүҥ — Амма улууһун Бөтүҥ нэһилиэгин киинэ.

# Бөтүҥ (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Бөтүҥ нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# .sy

.sy диэн Сирия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Ефимов Моисей Дмитриевич

Ефимов Моисей Дмитриевич (04.08.1927—14.11.2010) — саха норуодунай бэйиэтэ.

# Ефимов Моисей Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

* 1927 сыллаахха атырдьах ыйын 4 күнүгэр Үөһээ Дьааҥыга Дулҕалаах нэһилиэгэр төрөөбүт.
* Дьокуускайдааҕы пединституту 1953 сыллаахха бүтэрэн баран, «Эдэр коммунист» хаһыакка отдел сэбиэдиссэйинэн, «Кыымҥа» уонна «Хотугу сулус» сурунаалга үлэлиир, орто оскуолаҕа учууталлыыр.
* 1957 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* 1963—1983 сс. — Саха Сирин суруйааччыларын Сойуустарын бырабылыанньатын эппиэттиир сэкиритээринэн, бэрэссэдээтэл солбуйааччытынан буола сылдьыбыт.
* 1991 с. — Саха республикатын суруйааччыларын Сойуустарын исполкомун бэрэссэдээтэлэ.
* 2010 сыл сэтинньи 14 күнүгэр күн сириттэн барбыт.

# Ефимов Моисей Дмитриевич
## Айар үлэтэ

Моисей Ефимов 40-н тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһооннор кинигэлэрин ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омуктар тылларынан тахсыбыта.
Суруйааччы бастакы хомуурунньуга «Киирбэт күннээх дойдуга» 1954 сыллаахха тахсыбыта.
М. Ефимов тылбаасчыт быһыытынан эмиэ биллэр. Сахалыы тылынан А. Малышко «Прометей» поэматын (Сэмэн Даниловтыын), С. Щипачев «Павлик Морозов», М. Горькай сорох остуоруйаларын уонна кэпсээннэрин, Н. Некрасов, С. Маршак, Казахстан, Киргизия поэттарын хоһооннорун саҥардыбыта.

# Ефимов Моисей Дмитриевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха норуодунай поэта
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата
* Казахстан Өрөспүүбүлүкэтин «Алаш» литературнай бириэмийэтин лауреата

# Ефимов Моисей Дмитриевич
## Өссө маны көр

* Саха норуодунай суруйааччыларын тиһигэ
* Саха норуодунай поэттарын тиһигэ

# Ефимов Моисей Дмитриевич
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Писатели Якутии
# Саха үҥкүүтэ (ырыа)

Саха үҥкүүтэ — саха суруйааччыта Сэмэн Данилов үйэлэргэ сүппэт ырыа буолбут хоһоонноруттан биирдэстэрэ. Музыкатын саха биллиилээх мелодиһа Аркадий Алексеев суруйбут.
    Үрүмэччи үөрүн курдук,
    Арыы-дьэҥкир халлаан курдук,
    Көөнньөрүүлээх кымыс курдук,
    Көнүл санаа кыымын курдук,
    Дьоллоох саха кыргыттара
    Чороон тутан таҕыстылар.
       Ойуу-дьарҕаа тирэҥсэлэр
       Оһуор үктээн киирдилэр,
       Нуоҕай лабаа илиилэр
       Дьол ырыатын тистилэр…
       Үөрэ сөхпүт санаабар
       Алаас тыала ил гынар.
    Чуумпу Лена долгунунуу,
    Туундара үрүн кубатыныы,
    Алаас хотун хатыҥыныы,
    Атан эрэр ньургуһунуу,
    Намыыннарын, наскылларын,
    Нарыннарын баҕастарын!
       Кэрэ бэлиэ кэпсээн курдук,
       Сэрэтиилээх сэһэн курдук,
       Ылбай чаҕаан ырыа курдук,
       Ыраас таптал кыымын курдук
       Саха намыын үнкүүтэ,
       Сахам сирин кэриэтэ!
# .gl

.gl диэн Гренландия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Хара үөдэн

Хара үөдэн (нууч. Черная дыра) – куйаар-кэм систиэмэҕэ астрофизика эбийиэгэ, манна олус улахан тардыы күүһэ үөскүүр, кини иһиттэн туох да, ол иһигэр сырдык кыайан тахсыбат.
Хара үөдэннэри көрдөөһүн астрофизика сүрүн проблемата. Икки хостоох объектар компонена буолуон сөп.
Сулустан гаастар бу эбийиэккэ көстүбэккэ сүтэллэр. Ордук улахан массалаах хара үөдэннэр баар буолуохтарын сөп.
Black hole (ааҥыллыы hole — дьөлөҕөс) тиэрмини Джон Арчибальд Уилер 1967 сыллаахха бэйэтин "Биһиги куйаарбыт: биллэр уонна биллибэт түгэннэрэ (Our Universe: the Known and Unknown)" диэн лиэксийэтигэр киллэрбитэ.
# Оччугуй Ботуобуйа

Оччугуй Ботуобуйа үрэх. Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 342 км. Тардыытын иэнэ 11100 кв.км.
Өлүөнэ хаптал хайалаах сиринэн устар. Уу ороскуота сөкүүндэҕэ 40 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Тардыытыгар албаас үөскээбит сирэ. Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: Харыйа Үрэх (109 км.) уонна Иирэлээх (112 км.)

# Оччугуй Ботуобуйа
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# .sb

.sb диэн Соломон арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
# Саха Сирин былаахтара

Саха Сирин куораттарын, куораттаа5ы уокуруктарын, олохтоох тэриллиилэрин былаахтара. Саха Сиригэр 36 олохтоох тэриллииттэн: 34 улуус уонна 2 куораттаа5ы уокурук. Улуустар тиһиктэригэр куораттар уонна нэһилиэктэр киирэллэр, нэһилиэктэр ахсааннара 365, ол иһигэр 31 национальнай нэһилиэк.
2002 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн, ытык бэлиэлэри туһаныыны салайар-тэрийэр аналлаах, Геральдическай сүбэ тэриллибит. 2004 сыл от ыйын 15 күнүнэн 151-З 313—III №-дээх «Об официальной символике в Республике Саха (Якутия)» сокуон ылыныллыбыт. Бу сокуонунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык бэлиэлэрин правовой статустара олохтоммут, сүрүннэрэ уонна туһаныллыыларын сиэрэ быһаарыллыбыт.

# Саха Сирин былаахтара
## Өрөспүүбүлүкэ былааҕа

* Саха Өрөспүүбүлүкэтэ

# Саха Сирин былаахтара
## Улуустар былаахтара

* Абый улууһа
* Бүлүү улууһа
* Горнай улууһа
* Мирнэй улууһа
* Муома улууһа
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Ньурба улууһа
* Өлүөхүмэ улууһа
* Сунтаар улууһа
* Томпо улууһа
* Усуйаана улууһа
* Уус-Алдан улууһа
* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Үөһээ Дьааҥы улууһа
* Үөһээ Халыма улууһа
* Чурапчы улууһа

# Саха Сирин былаахтара
## Куораттар, бөһүөлэктэр былаахтара

* Дьокуускай
* Беркакит
* Бүлүү
* Мирнэй
* Орто Халыма
* Покровскай
* Удачнай

# Саха Сирин былаахтара
## Нэһилиэктэр былаахтара

* Ленскэй (Нам улууһа)
* Мүрү (Уус-Алдан улууһа)
* Октябрьскай (Ньурба улууһа)
* Өнөр (Уус-Алдан улууһа)
* Тааһаҕар (Бүлүү улууһа)
* Үөдэй (Нам улууһа)
* Хонуу (Муома улууһа)
* Чернышевскай (Бүлүү улууһа)

# Саха Сирин былаахтара
## Ууратыллыбыт былаахтар

* Саха АССР (1954—1978)
* Саха АССР (1978—1982)
* Саха АССР (1982—1991)
* Алдан улууһа (2003—2005)
* Үөһээ Бүлүү улууһа (2003—2006)
* Горнай улууһа (2004—2011)
* Мирнэй улууһа (олунньу—муус устар 2007)
* Мирнэй улууһа (2007—2008)
* Сунтаар улууһа (? —2012)
# Hatikvah

Һа-тикваһ (ивр. הַתִּקְוָה‎‎, эрэл) — Исраил өрөгөйүн ырыата. Тыллара — Нафтали Герц Имбер (1878), музыката — Шмуэл Коэн (1888).

# Hatikvah
## Тыллара

| Иврит | Кириллицанан транслитерация | Сахалыы тылбаас |
| כָּל עוד בַּלֵּבָב פנימה נפש יהודי הומיה, וּלְפַאֲתֵי מזרח קדימה עין לציון צופיה, | Коль од балевав пенима Нэфеш йеуди омия Ульфаатей мизрах кадима Аин ле-Цийон цофия | Дьэбириэй түөһүгэр сүрэҕэ Тэбэрин тухары мэлдьитин, Илин саҕаҕы одуулуур Арахпат хараҕа Сионтан |
| עוד לא אָבְדָה תקוותנו, התקווה בת שנות אלפים, להיות עם חופשי בארצנו, ארץ ציון וירוּשָׁלַיִם. | Од ло авда тикватейну А-тиква бат шнот альпаим Лийот ам хофши бе-арцейну Эрец Цийон в-Ирушалаим | Эрэл кыыма үйэлэргэ уостубат, Көҥүл буолуо Ийэ сиригэр — Бар дьон ыра санаатынан, Сион, Иерусалим биһиктэнэн. |
# 1893 сыл

1893 сыл.

# 1893 сыл
## Туох буолбута

* Кулун тутар 22 — Саха сирин губернатора Бүлүүгэ мунньах ыыппыт, онно араҥ ыарыһахтары Бүлүүттэн 15-18 биэрэстэлээх сиргэ, түҥ тайҕа быыһыгар, холуонньаны олохтооһун туһунан боппуруос көрүллүбүтэ. Ол бириэмэҕэ ыарыһахтарга анаан 9 балаҕан тутуллубута. Москубаттан үс сиэстэрэ — Соколова, Гладушкина, Немкова кэлэннэр ыарыһахтары көрбүттэрэ-истибиттэрэ. Кэнники эбии таҥара дьиэтэ тутуллубута. Холуонньа фермалааҕа, онно уон ынах баарын ыарыһахтар бэйэлэрэ көрөллөрө. Холуонньа көҥүл сиэртибэлээһин харчытынан үбүлэнэрэ. Саха уобалаһыттан бүтүннүүтүттэн ыарыһахтары булан, Бүлүүтээҕи лепрозорийга илдьэллэрэ.
* Бэс ыйын 21 — Чикагоҕа Аан дойдутааҕы быыстапкаҕа бастакы туланы көрөр көлүөһэ аһыллыбыт.
* Атырдьах ыйын 15 — Третьяковскай галерея аһыллыбыт («Павел уонна Сергей Михайлович Третьяковтар Москуба куораттааҕы галереялара»).
* Сэтинньи 28 — Саҥа Зеландияҕа аан дойдуга бастакыннан дьахталлар бүтүн дойдутааҕы быыбарга кыттыбыттар.

# 1893 сыл
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 30 — Иван Платонов — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Иккис Наахара нэһилиэгин маҥнайгы учуутала.
* Олунньу 2 — Буссенго Жан Батист — Боронтуус учуонайа, акадьыамык, агрохимияны төрүттээччи.
* Олунньу 2 — Сүхбаатар (Сухэ-Батор, сахалыы тылбааһа Сүгэ Боотур) — 1921 сыллааҕы Монголия өрөбөлүүссүйэтин салайааччыта.
* Кулун тутар 25 — Винокуров Иван Николаевич, саха политика диэйэтэлэ.
* Кулун тутар 29 — Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич (29.03.1893—1974) — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, салайааччы, политик.
* Бэс ыйын 13 — II Одунуга (билигин Горнай улууһун сирэ) Мамаев Иван Федорович төрөөбүт, муосчут, чеканщик, ювелир, Саха сирин норуодунай художнига, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ, (өлбүт сыла — 1954).
* От ыйын 19 — бэйиэт Владимир Маяковскай.
* Сэтинньи 11 — Ойуунускай Платон Алексеевич, улуу политик, суруйааччы.
* Ахсынньы 26 — Мао Цзэдун, Кытай салайааччыта (09.09.1976 өлб.)
# Дьамайка

Дьамайка (ааҥ. Jamaica) диэн Кариб байҕалыгар баар арыы-дойду. Улахан Антилларга баар, 234 км уhуннаах уонна 80 км кэтиттээх.
# 1635

1635 сыл.

# 1635
## Төрөөбүттэр

* От ыйын 18 — Англия учуонайа Роберт Гук.
# Пирогаловай

Пирогаллол-трехатомный фенол,представляющий с собой бесцветные блестящие игольчатые кристаллы.Оегко окисляется.
# Каарпалар кэргэннэрэ (балыктар)

Каарпалар кэргэннэрэ (лат. Cyprinidae Bonaparte, 1832, нууч. Семейство Карповые) — каарпатыҥылар аймахтарыгар киирэр балыктар кэргэннэрэ.
Хас да уус киирэр: Соболор, Сазааннар, Дьойгуолар, Күстэхтэр, Мундулар, Кыһыл харахтар.
# Sony Pictures

Sony Pictures Entertainment (Сони Пикчерз Энтертеймент) — Дьоппуон тэрилтэтэ, Дьоппуон, АХШ, Канаада, Кытай сирдэригэр киинэ устар уонна тарҕатар студиалары бас билэр медиякомпания. Аатырбыт Sony конгломератка холбонор.
# Буодьу

Буодьу – Бүүрүк, кытыы,(Төгүрүччү кэккэлии үүммүт ыарҕа буодьулаах ырааһыйа түөлбэлээн сытар. НЯ.С.423), таҥас түүлээҕинэн бүүрүгэ, кырыыта түүлээҕинэн тигиллибитэ (этэрбэс буодьута, үтүлүк буодьута.

# Буодьу
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
# Уларыйааччы

Уларыйааччы — элементарнай ахсааҥҥа ханнык эмэ физическэй туруга уларыйар чыыһылалаах этиллии.

# Уларыйааччы
## Өссө маны көр

* Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр