yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Сиэйэ нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сиэйэ.
Улуус кииниттэн 97 км хоту диэкки Бүлүү суолга сытар. Урукку аата Бутукаай нэһилиэк.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 880 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сиэйэ — 865, Комсомол — 15 киһи.

# Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Терешкин Георгий Петрович (1841 с. төр.) — меценат, "бочуоттаах инородец".
* Киччэй Эмээхсинэ (1865—1942), норуот ырыаһыта, оһуокайдьыт.
* Анисимов Виталий Михайлович (1931 с. муус устар 7 к. төр.) — педагогика билимнэрин кандидата.
* Данилова Анна Николаевна (1975 с. атырдьах ыйын 16 к. төрю) — фольклорист учуонай, филология билимнэрин кандидата.

# Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилэккэ сыһыаннаах дьоннор

* 1932—1936 сс. оскуолаҕа Бессонов Георгий Евдокимович, биллиилээх педагог, Социалистическай Үлэ Геройа учууталлаабыта.
# Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте

Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте (Johann Wolfgang von Goethe, Атырдьах ыйын 28, 1749 — Кулун тутар 22, 1832) диэн Германия суруйааччыта. Гөте поэзия, драма, литература, теология, философия, хуманизм уонна үөрэх эйгэлэригэр сыhыаннаах үлэлэрдээх. Бастыҥ үлэтинэн буолар икки ирээттээх Фауст.
Гөте ниэмэс литературатын уонна Ваймар классицизмын хамсааhынын биир тутаах фигуралара буолар.
# Попова Лилия Леонидовна

Попова Лилия Леонидовна - саха живописеһа.
1960 с. муус устар 11 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт. 1983 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1990 с - С-Петербурдааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура академическэй институутун бүтэрбит, Угаров профессор мастырыскыайа.
Үлэлэрэ Арассыыйа, Австрия, Англия, Германия, Италия, Хорватия, Словения, Турция, Соҕуруу Кэрийэ, АХШ уонна Япония чааһынай кэллиэксийэлэригэр бааллар.
# Садын

Садын национальнай нэһилиэк. Мирнэй улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сүлдьүкээр.
Улуус кииниттэн 101 км. хоту диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 417 киһи (2007 сыл).

# Садын
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ

Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ (ааҥл. World Statistics Day) - ыстатыыстыка кыһалҕаларыгар болҕомтону тардарга анаммыт күн.
ХНТ Ыстатыыстыкаҕа хамыыһыйата 1947 сыллаахха олохтоммута. Бу хамыыһыйа 2010 сыллаахха 41-с сиэссийэтигэр Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнүн бэлиэтиир туһунан быһарыныы ылыммыта. ХНТ Генеральнай Ассамблеята 2010 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр ылыммыт 64/267 нүөмэрдээх резолюциятыгар 2010 сыл алтынньы 20 күнүн Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнүнэн анаабыта.
Бу быһаарыы сайдыы хаамыытын чуолкайдык көрөргө итэҕэтиилээх уонна чопчу ыстатыыстыка баар буолуохтааҕын кэрэһэлиир. Маннык чопчу билии баар буолан бэлиитикэҕэ уонна экономикаҕа сөптөөх быһаарыныылар ылыныллыахтаахтар. Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ ыстатыыстыка үлэһиттэрин уонна тэрилтэлэрин суолтатын көрдөрөргө көмө буолуохтаах. Чопчу, туохтан да тутулуга суох уонна тэҥнэнэр дааннайдары хомуйан кинилэр дойдулар уонна дойдулар ыккардыларынааҕы таһымҥа киэҥ далааһыннаах үлэни хааччыйаллар.
# Глухов

Глухов (укр. Глухів) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 34 826 (2012).
# MATE

MATE, көҥүл үлэлиир остуол уонна онно сөптөөх программалар.
# Иван I Калита

Иван Дани́лович Калита́ (1288 — кулун тутар 31 1340, Москуба) — 1325 сылтан 1340 сыллаахха дылы Москуба кинээһэ, 1331 сылтан 1340 сыллаахха дылы Владимир-Суздаль княжествотын Улуу кинээһэ (хаантан 1331 с. Дьаралык ылбыт), 1328 сылтан 1337 сыллаахха дылы Новгород сирин кинээһэ.
Даниил Александрович диэн Москуба кинээһин иккис уола. «Калита» диэн хос ааты баайын иһин иҥэрбиттэрэ (калита — харчылаах суумка былыргы аата).
# 1980-с

1980-с cыллар — 1980 сылтан 1989 сыл бүтүөр диэри.
Тымныы сэрии бүтүүтэ. Социалистыы лааҕыыр дойдулара ыһыллыылара.
# .ug

.ug диэн Уганда үрдүк таhымнаах ил домена.
# Билир

Билир - 1. Икки үрэх холбоһор сирэ. Пек. 2. Киһи ситэригэр тиһэх үүнэр балтата.

# Билир
## Туһаныллыбыт сирдэр

"Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт" Попов И.К. Бичик, 2004 с.
# Мандарин туhата
## Характеристиката

Мандарин (лат. Citrus reticulata) куруук куөх үүнээйи, үрдүгэ 2-4 м, бороҥ өҥнөөх талахтаах. Кыра, маҕан сибэккилээх. Аһа төгуркэй, сырдык саарыл эбэтэр саһархай дьүһүннээх. Аһыытыны минньигэс амтаннаах. Үүнэр кэмэ Олунньу - Муус устар ыйдар. Эмтэнэр сыалга мандарин аһын уонна хаҕын туһаныллар.

# Мандарин туhата
## Мандарин туһата

Мандарин 85% ууттан турар. Киниэхэ тиамин (В1), рибофлавин (В2), пиридоксин(В6), холин (В4) киирэллэр. Киниэхэ элбэх калий, кальций, магний, фосфор, железо о.д.а. компоненнар киирэллэр. Маҕан сетка курдук бүрүөһүнэ гликозидтаах. Гликозид тымыры уонна капилляры бөҕөргөтөр. Хаҕа С битэмииннээх. Хаҕыттан медицинскэй препараттары оҥороллор. Мандарин эфирнэй арыытын сирэйи, эти кыраһыабай оҥорор кириэмнэргэ эбэллэр. Баттаҕы уһатарга уонна куйаханы кытаатыннарага мандарин уутунан баттах мааскатын оҥоруохха сөп.
Мандарин аһа уонна уута противогрибковай уонна противоцинготнай хаачыстыбалаах. Кинилэри тириигэ тахсар грибковай ыарыылары эмтииргэ аныыллар. Испииргэ туруоруллубут мандарин хаҕа куртахха ас буһарыытын тупсарар. Өссө сөтөлгө, бронхитка аныыллар. Мандарин холестерин таһымын аччатар, иммунитеты күүһүрдэр. Аппетиты таһаарар, метаболизмы түргэтэтэр. Мандарины анемиялаах дьон сиирэ олус табыгастаах, тоҕо диэтэххэ киниэхэ элбэх магний, натрий о.д.а. туһалаах компоненнар бааллар. Мандарин сыта киһини уоскутар, хаан эргиирин тупсарар.

# Мандарин туhата
## Буортулааҕа

Мандариҥҥа аллергиялаах буоллаххына иһимэҥ.

# Мандарин туhата
## Мандарин хаҕыттан буспут уу
### Ирдэнэр:

2 ст.л хатарыллыбыт мандарин хаҕа
200 мл уу.

# Мандарин туhата
## Мандарин хаҕыттан буспут уу
### Буһарар ньыма:

Хаҕы бытарытабыт, итии оргуйбут ууну кутабыт уонна 15 мүнүүтэгэ уу паарыгар кыра уокка туруорабыт. Ол кэннэ 30 мүнүүтэгэ хаалларабыт, сиидэлиибит.

# Мандарин туhата
## Мандарин хаҕыттан буспут уу
### Иһэр ньыма:

Сөтөлгө күҥҥэ 3-тэ аһылык иннинэ 1 ст.л. иһэбит.

# Испииргэ туруоруллубут мандарин хаҕа
### Ирдэнэр:

3ст.л сибиэһэй мандарин хаҕа
350 мл 40% испиир эбэтэр үрүҥ арыгы

# Испииргэ туруоруллубут мандарин хаҕа
### Буһарар ньыма:

Хаҕы бытарытабыт, испиири эбэтэр үрүҥ арыгыны кутабыт. 7 күн хараҥа хос иһигэр турар.

# Испииргэ туруоруллубут мандарин хаҕа
### Иһэр ньыма:

Ас буһарыытын тупсарарга 15-20 хааппыланы ууну кытта, күҥҥэ 3-тэ, 30 мүнүүтэ аһылык буолуон иннинэ иһэҕит.

# Туһаныллыбыт литература

1) Травник. Лучшие рецепты народной медицины. Автор М.А.Изотопа, Т.Ф.Плотникова, Ю.К.Кирова, Н.А.Сарафанова. 2009.
# Сороки

Сороки (молд. Soroca) — Молдова Сорокскай оройуон киин куората.

# Сороки
## Географията

Куорат Днестр өрүс уҥа кытылыгар, Флорешты тимир суол станциятыттан 4 көстөөх хочо сиргэ турар.
Сүрүн кэрэхсэнэр сирэ — орто үйэтээҕи Сорокскай кириэппэс.

# Сороки
## Олохтоох дьоно

Олохтоох дьонун ахсаана, бүтэһик 2010 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн, 35, 1 тыһ. киһи.
Омуктарынан:
* молдаваннар — 68 %
* украинецтар — 15 %
* нууччалар — 12,3 %
* цыганнар — 3 %
* еврейдэр — 1 %
* атын омуктар — 0,7 %

# Сороки
## Галерея

* Куорат көстүүтэ
* Днестр өрүс кытыла. Сороки
* Куорат көстүүтэ
* Сорокскай кириэппэсСорокскай кириэппэс
# Чирков Константин Иванович

Чирков Константин Иванович - "Абый улуу кырдьаҕаһа", "Эһэккэ", "Эһэккэбит" диэн Саха сиригэр ааттанар XX үйэҕэ олоро сылдьыбыт эмчит, ойуун.
Үөһээ Дьааҥы уездын Элгэс улууһугар Арыылаах диэн сиргэ (билигин Абый улууһа) 1879 с. бэс ыйын 3 күнүгэр төрөөбүт. Аҕата Чолоох Уйбаан, ийэтэ - Евдокия, түөрт оҕоттон үһүстэрэ (атыттара кыргыттар).
1974 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр өлбүт.

# Чирков Константин Иванович
### Төрүччүтэ

| Көлүөнэ | Киһи аата |
| 1 | Ефим Чирков (1779 с.т.) |
| 2 | Семен Кусочин (1807 с.т.) |
| 3 | Климонт Чирков (1835 с.т.) |
| 4 | Иван Чирков |
| 5 | Иван Трофимович Чирков (Чолоох) |
| 6 | Константин Иванович Чирков |
| 7 | Александра Константиновна Чиркова |
Ефим Чирков бииргэ төрөөбүт улахан убайа Платон Черемхин (1771 с.т.) управа быыбарынайынан үлэлээбит, онтон дэһээтинньиктээбит. Иккис Байдун нэһилиэгэ тэриллибитигэр староста буолбут. Ефим Чирков бэйэтэ Н.Ефимов кулубаҕа быыбарынайынан үлэлээбит. Платон Черемхин уола Степан эмиэ нэһилиэк ыстаарастата буола сылдьыбыт, оттон сиэннэрэ Ньукулай уонна Баһылай улуус кулубалара буола сылдьыбыттар.
Кыыһа Александра суруйарынан омугунан саха буолан баран бэйэтэ курууксахалар ол дойдуга тиийиэхтэрин иннинээҕи түҥ былыргы дьоҥҥо эмиэ сыһыаннааҕын кэпсиир эбит. Хотугу тылларынан барыларынан кэпсэтэр, онтон кыырарын кэмигэр сороҕор ханнык эрэ биллибэт тылынан саҥарар эбит. Маны кэлин олохтоох кырдьаҕастар хоро тыла диэн кыыһыгар быһаарбыттарын кинигэтигэрахтар.

# Чирков Константин Иванович
## Кини туһунан кинигэлэр

* Улуу ойуун олоҕуттан. Ильяхов П.Н., 1993, Дьокуускай, 15 000 экз.
* Из жизни великого шамана. Ильяхов П.Н., нууччалыы тылбааһы Руфов С.Т. оҥорбут, 1994
* Великий Абыйский Старец и другие. Обутова-Эверстова М.
* "Отец" телефильм. Дмитриева Н., Раевская Г., Неустроев П.
* Мой отец - шаман. А.Чиркова, 2006 - 144 с.
# Рейтлинген

Рейтлинген (ниэм. Reutlingen) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 211 тыс. Манна 7 Саха олохсуйан олорор.
# Расторгуев Николай Алексеевич

Расторгуев Николай Алексеевич — Саха Сиригэр атыы-эргиэн олохтооччута, аатырбыт 2-с гильдиялаах атыыһыт, Саха уобалаһыгар норуот үөрэҕириитин көрөөччүтэ.

# Расторгуев Николай Алексеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Бүлүү куоратын Ытын олохтооҕо

# Расторгуев Николай Алексеевич
## Аатын үйэтитии

Николай Якутскай «Хараҥаттан» сэһэнигэр атыыһыт Разбогатеев прототибынан Николай Расторгуев буолар эбит.
# Үрдүк таhымнаах бүтүн домен

Үрдүк таhымнаах бүтүн домен (Generic top-level domain, gTLD) диэн тустаах тэрилтэлэргэ аналлаах үрдүк таhымнаах домен категорията. Билигин .com, .net, .org, .info уонна .biz доменнар көҥүл регистрациялаахтар.

# Үрдүк таhымнаах бүтүн домен
## Атын доменнар

* .aero
* .arpa
* .coop
* .int
* .jobs
* .mobi
* .museum
* .pro
* .tel
* .travel

# Үрдүк таhымнаах бүтүн домен
## Өссө маны көр

* Үрдүк таhымнаах ил домен
# Саҥата суох киинэ

Саҥата суох киинэ диэн дьон саҥата уонна дорҕооно суох уһуллубут киинэ. Маҥнайгы киинэ камералара дорҕоону суруйар кыахтара суоҕа. Саҥата суох киинэ актердара кэпсэтэллэрэ иһиллибэт буолан кинилэр сирэйдэринэн эттэринэн сүһүөхтэринэн хамсаналлара тутталлара-хапталлара (мимика уонна жест) улахан ураты суолталааҕа. Киинэ сюжетын быһаарыыларын уонна геройдар этиилэрин титр суруктарынан көрдөрөллөрө. Киинэ театрыгар саҥата суох киинэ көрдөрөллөрүгэр үксүн музыка оонньотоллоро. Кыра театрдарга биир пианино эбэтэр орган оонньуура, онтон улахан театрдарга ардыгар бүтүн оркестр да оонньуура. Саҥата суох киинэ эрата 1880-1920-с сыллар буолаллар. 1920-с сылларга киинэ ойуутун уонна дорҕоону дьүөрэлэтэр технологиялары айаннар, дорҕоонноох киинэ үөскээн, саҥата суох киинэ чэчириир кэмэ сыыйа бүппүтэ.

# Саҥата суох киинэ
## Саҥата суох киинэ эратын биллиилээх дьоно

* Чарли Чаплин
* Бастер Китон
* Харолд Ллойд
* Мэри Пикфорд
* Дуглас Фэрбенкс
* Лон Чейни
* Сергей Эйзенштейн
* Луиз Брукс
* Фриц Ланг
* Фридрих Мурнау
# Хиромантия

Хирома́нтия (был.-гириэк. χείρ — илии уонна μαντεία — билгэлээһин, өтө көрүү) — былыр-былыргаттан баар билгэлээһин көрүҥэ. Илии ньуурунан, мыччыстаҕастарынан, капиллярнай уруһуйунан киһи майгытын-сигилитин, олоҕор буолбут уонна буолуохтаах түбэлтэлэрин билии.
# 1483

1483 сыл.

# 1483
## Төрөөбүттэр

* Кулун тутар 28 — Рафаэл, Италия уруhуйдьута уонна архитектора
* Сэтинньи 10 — Мартин Лютер — ниэмэс манааҕа уонна теолога (итэҕэли үөрэтээччи). Кинини Протестааннар Реформацияларын саҕалаабыт киһинэн ааҕаллар. Ол түмүгэр протестант сыаркаптара Рим Католик сыаркаптарыттан арахсыбыттара. Кини протестааннар бастакы сыаркаптарын - Лютеран таҥара дьиэтин олохтообута.
# Үөһээ Бүлүү Исиидэр Бараахап аатынан 1 №-дээх орто оскуолата

Үөһээ Бүлүү Исиидэр Бараахап аатынан 1 №-дээх орто оскуолата - Үөһээ Бүлүү киинигэр баар улуус бөдөҥ оскуолата. 1876 сыллаахха аһыллыбыта. 1947 сыллаахха орто оскуола буолбута.
1957 сыллаахха РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан аатырбыт судаарыстыба уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ, экэнэмиис Исидэр Бараахап аата иҥэриллибитэ. 50-с сыллар бүтүүлэригэр оскуолаҕа массыынаны, тыраахтары үөрэтии, радиоэлектроникану уонна киномеханиканы үөрэтии саҕаламмыта. Бу саҕалааһын уопута өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар тарҕатыллыбыта. 1966 сыллаахха өрөспүүбүлүкэҕэ аан бастаан физмат кылаас аһыллыбыта. Бу кэлин ССРС норуодунай учуутала буолбут Михаил Андреевич Алексеев уонна оскуолаҕа отуттан тахса сыл дириэктэрдээбит Дмитрий Спиридонович Спиридонов тэрийиилэрэ этэ. Мантан өрөспүүбүлүкэтээҕи физмат хамсааһын саҕаламмыта.
# Друза

Друза — (нем. druse — «щетка») — кристааллар ханнык эрэ биир олохтон үүнэн тахсыбыттара ааттанар. Үксүн жеодтар истэригэр уонна таас хайа барбыт сирдэригэр үүнэллэр. Друзалар үксүн кварц, кальцит, целестин, барит уонна да атын таастар кристаалларыттан тураллар.
# 878

878 сыл.

# 878
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 21 — Ифрикия мусульмааннара Сициилийэ арыы оччотооҕу бөдөҥ куоратын Сиракузу 9 ый төгүрүктээн олорон баран ылбыттар. Бу Ибрагим I ибн аль-Аглаб диэн Ифрикия эмиирэ уонна кини сыдьааннара (Аглабидтэр) Хотугу Африканы, Италия соҕуруу өттүн, Сицилияны биир үйэттэн ордук кэмҥэ баһылаан олорбуттара.
# Кирбэй нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)

Кирбэй национальнай нэһилиэк, Өлөөн улууһун нэһилиэгэ. Киинэ — Харыйалаах.
Улуус кииниттэн 3 км. Өлөөн өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 831 киһи (2007 сыл).

# Кирбэй нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)
## Өссө маны көр

Өлөөн улууһа
# Күриум

Халыып:Infobox curium Күриум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Cm уонна атом нүөмэрэ 96.
# Бороҥ кутаннар уустара

Бороҥ кутаннар уустара (лат. Ardea, нууч. Род Серые цапли) — Аҥырдыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: Кутан.

# Бороҥ кутаннар уустара
## Өссө маны көр

* Аҥырдар уустара
# Битэмииннээх чэй

Кучу сэбирдэҕиттэн битэмииннээх чэй оҥоруохха сөп. Сэбирдэҕин аһаҕас күн уотугар сытыара түһэн баран бөлүөҕүнэн сүмэтэ ыгыллан тахсыар диэри хатайданар. Ол кэнниттэн сииктээх сөрүүн сиргэ чаас курдук ууруллар.
# Дьүкээбил (Аллайыаха)

Дьүкээбил нэһилиэк. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Оленегорскай.
Улуус кииниттэн 140 км. соҕуруу диэкки Индигир үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 235 киһи (2007 сыл).

# Дьүкээбил (Аллайыаха)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Үүнээйилэр

?Үүнээйилэр :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Plantae |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Үүнээйилэр диэн тыынар тыыннаахтар хоруоллуктара. Мастар, эмтээх оттор, сэппэрээктэр, папоротниктар уонна муохтар. 350,000 тахса үүнээйи көрүҥэ баар. От күөх үүнээйилэр энергияларын улахан өттүн Күн уотуттан ылаллар, бу процесс фотосинтез дэнэр.

# Үүнээйилэр
## Album

* Borassus flabellifer
* The fruits of Palmyra Palm tree, Borassus flabellifer (locally called Thaati Munjelu) sold in a market at Guntur, India.
* Turmeric rhizome
* Sweet potato, Ipomoea batatas, Maui Nui Botanical Garden
* Pandanus amaryllifolius
* California Papaya
* Carica papaya, cultivar 'Sunset'
* Cymbopogon citratus, lemon grass, oil grass
* Pachyrhizus erosus bulb-root. Situgede, Bogor, West Java, Indonesia.
* Fuji (apple)
* Sprouting shoots of Sauropus androgynus
* Cocos nucifera
# Аргунов Пантелеймон Никифорович

Аргунов Пантелеймон Никифорович — Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, бастаан Арҕаа фроҥҥа, онтон Японияны утары сэриигэ кыттыбыта.
1910 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Лоомтука нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Аргунов Никифор - аҕабыыт. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Бүтэйдээххэ уонна Нам улууһун Улуу Сыһыытыгар таҥара дьиэлэрин туттарбыт. Мэҥэ-Хаҥаласка хас да оскуоланы тэрийсибит.
Пантелеймон Никифорович Горнай улууһун Бэрдьигэстээҕэр олохсуйбут. 1941 сыллаахха райОНО инспекторынан үлэлии олорон, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр ыҥырыллыбыта. 1945 сыллаахха демобилизацияламмыта. Бастаан фашистскай Германияны утары сэрии фронугар, онтон Японияны утары сэриигэ войсковой чаастар штабтарыгар старшай писарь, сержант дуоһунастаах. Ол туһунан «Сахаполиграфиздат» 1995 сыллаахха таһаарбыт «Уоттаах сэрии сылларыгар» диэн (редактор Алексеев В. И.) Горнай улууһун «Өйдөбүнньүк» кинигэтигэр суруллубут.
Өр сылларга үөрэҕирии салаатыгар үлэлээбитэ. 1967 сыллаахха «Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала» аат иҥэриллибитэ. 1968 сыл ахсынньы 18 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

# Аргунов Пантелеймон Никифорович
## Уруулара-аймахтара

Бииргэ төрөөбүт быраата Аргунов Евстафий Никифорович Аҕа дойду улуу сэриитигэр 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха 23 сааһыгар Украинаны босхолуур сэриигэ олоҕун толук уурбута. Донецкай уобаласка көмүллэ сытар. Кэнниттэн олоҕун салгыыр киһини хаалларбатах.
Пантелеймон Никифорович кэргэнэ Софьялыын түөрт оҕоломмуттар. Улахан кыыстара Надежда Пантелеймоновна кэргэнэ Ядреев Сив Петровичтыын Намҥа олорбуттара. Станислав уонна Александр диэн уолаттардаахтар. Клавдия Пантелеймоновна диэн иккис кыыһа Бэрдьигэстээххэ олорбута. Кэргэнэ Павлов Василийдыын түөрт оҕоломмуттара: икки уол, икки кыыс. Үһүс кыыһа Виктория Пантелеймоновна кэргэнэ Саввин Алексей Дмитриевичтыын алта оҕоломмуттара. Саамай улаханнара - Пестрякова София Алексеевна, эһэтин идэтин салҕаан 27-с сылын оскуолаҕа үлэлиир. Майа Ларионов аатынан орто оскуолатын алын кылааһын учуутала.. Уола Аргунов Евстафий Пантелеймонович, Амма сэлиэнньэтигэр олорор. Өр сылларга Амма главнай бырааһынан үлэлээбитэ. Вера, Пантелеймон уонна Надежда диэн оҕолордоох.
# Саhаара

Саhаара (араб. الصحراء الكبرى‎, aṣ-ṣaḥrā´ al-kubra, "Ордук улуу кумах куйаар") диэн аан дойду ордук улахан кумах куйаара. Иэнэ 9,000,000 км2 тахса. Хоту Африкаҕа, илин Кыhыл байҕалтан арҕаа Атлантик океаҥҥа дылы сытар. Соҕуруу Саhельга дылы сытар, тропик саванна кура, Саhаараны Суб-Саhаара Африкаттан араарар. Cаhаара сорох кумах томтордоро (дюналар) 180 м дылы үрдүктээхтэр.
# Маркова Татьяна Афанасьевна
## Олоҕун олуктара

Маркова (Фомина) Татьяна Афанасьевна 1956 сыллаахха Чурапчы оройуонун Мындаҕаайы сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1984 сылтан РФ уонна Саха сирин Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, СР Суруналыыстарын сойууһун “Кыһыл көмүс бөрүө” (1990, 2000 сс.) бириэмийэтин лауреата, СР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Суруналыыстыкаҕа СР Государственнай бириэмийэтин лауреата (2009 с.)
СГУ ИФФ саха салаатыгар 1974 сыллаахха үөрэнэ киирбитэ, III кууруһу бүтэрэн баран, М.Горькай аатынан Ураллааҕы государственнай университет суруналыыстыкаҕа факультетыгар көспүтэ. Үөрэҕин 1980 сыллаахха бүтэрэн, дойдутугар кэлэн айар үлэтин өрөспүүбүлүкэ ыччатын “Эдэр коммунист” (“Сахаада”) хаһыатын корреспонденынан, отделын сэбиэдиссэйинэн саҕалаабыта. 1993 сылтан “Саха сирэ” хаһыат үөрэххэ, култуураҕа уонна духуобунаска салаатын редактора, редколлегия чилиэнэ.

# Маркова Татьяна Афанасьевна
## Айар үлэтэ

Суруналыыс Татьяна Маркова улуустарынан ыытыллар Олоҥхо ыһыахтарын бэлэмнэнии үлэлэриттэн саҕалаан, нэһилиэктэргэ отделын айар экспедицияларын тэрийэн, сыллата “Саха сирэ” хаһыакка киэҥ хабааннаахтык сырдатар.
2015 сыллаахха Чурапчыга ыытыллыбыт IX Олоҥхо ыһыаҕар анал рубрикаҕа үлэлээбитэ. “Мин Олоҥхо дойдутун оҕотобун”, “Муҥха олоҥхото”, “Уруйдан, Улуу олоҥхо!” фестиваллар, куонкурустар тустарынан матырыйааллар киэҥ ааҕааччыга кэмигэр тириэрдиллибиттэрэ.
Олоҥхону сахалартан бастакынан грампластинкаҕа суруйтарбыт норуодунай артыыс Гаврил Колесов, Ийэ олоҥхоһуттар Бүөтүр Решетников, Афанасий Соловьев, Даарыйа Томская-Чаайка, олоҥхону пропагандалааччы Ким Колесов, олоҥхоһут Петр Тихонов, олоҥхону чинчийээччи учуонай Василий Илларионов, о.д.а. тустарынан суруйуулара ааҕааччы биһирэбилин ылбыттара. Олоҥхо эйгэтин үөскэтии проблемаларын, олоҥхо тиэмэлэригэр үлэлиир педагогтар, худуоһунньуктар, суруйааччылар, артыыстар, култуура үлэһиттэрин тустарынан суруналыыс Татьяна Марковна ааҕааччыга эмиэ бэрт итэҕэтиилээхтик, тиийимтэтик суруйар.
# Sumitomo Metal Industries

Sumitomo Metal Industries (Сумитомо Тимир Индустрийата), Дьоппуон биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга тимири уһаарар конгломерат (64 тэрилтэ 86 омук сиригэр кини иһигэр холбонор) уонна тимири уһаарарынан планета 32% тимирин бас билэр, аатырбыт атын конгломерат кэнниттэн — ArcelorMittal.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. Sumitomo Group промышленнай салаатыгар холбонор.
# Облучье

ОБЛУЧЬЕ, Арассыыйа дойдутугар баар кыракый куорат, Дьэбэриэй аутоном оройуонугар баар куорат, 1938 сыллаахтан куоратынан ааҕыллар. Манна 141 Саха олорор.
# Бүрүнгээдэ сис

Бүрүнгээдэ сис, Сунтаар Хайатын систематыгар баар кылгас сис.
Томпо (Алдан тардыыта) уонна Бүрүнгээдэ (Индигир тардыыта) өрүстэр кирбиилэрэ буолар. Устата 80 км.
Үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 2041 м үрдүктээх.

# Бүрүнгээдэ сис
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980.
# Инньэлик

Инньэлик — инньэ хаатын уктар хаппар. Былыр кыра кыыл, көтөр сототун унуоҕун аалан, ыраастаан баран, көҥдөйүгэр кыаны симэллэрэ уонна иннэлэрин онно анньаллара. Ол кэннэ инньэлик диэн көрүөхтэн кэрэ ойуулаах, салбырҕастардаах кыракый хаппары тиктэн, саптарын, инньэлэрин онно укталлара. Инньэ хаатын — «туруйа сотото», «күөгү симэх» диэн курдуктары көҥдөй гына алтанынан, үрүҥ көмүһүнэн эмиэ оҥостоллоро.

# Инньэлик
## Өссө маны көр

* Сарыы хаппар
* Хабах хаппар
* Балык тириитэ хаппар
* Хааһах
# Мухаммад Йунус

Мухаммад Йунус (бенг. মুহাম্মদ ইউনুস; төр. 1940 бэс ыйа 28 к., Бенгалия, Британия Индията, билигин Бангладеш) — бангладеш банкира, экономика профессора, экономика уонна түмэт алларааттан сайдыытыгар Нобель эйэ бэриэмийэтин 2006 сыллаах лауреата.

# Мухаммад Йунус
## Олоҕо

Бангладеш саамай кыргдьаҕас үөрэҕин кыһатын — Дакка Университетын (бакалавр, 1960; магистр 1961) бүтэрбитэ. 1965 сыллаахха Фулбрайт стипендиятын ылан АХШга 1971 Вандербильт Университетын экономика доктарынан бүтэрбит. 1970 сылтан 1972 с. дылы Теннеси штат Университетын экономикаҕа профессорынан үлэлээбит. Онтон Читтагонг Университетыгар экономиканы үөрэппит. 1976 сыллаахтан университет сайдар проект менеджера буолбут. 1976 сыллаахха дойдутугар Бангладешка төннүбүт. Биир дьадаҥы дэриэбинэҕэ сылдьан олохтоох ростовщиктар хабалаларыгар киирбит дьон быстар дьадаҥытык олороллорун көрбүт. Онтон сылтаан бэйэлэрэ үүннэрбит продукцияларын иэстээх дьонноругар босхо эрэ үрдүнэн биэрэргэ күһэллэллэр эбит. Йунус дьадаҥылар иэстэрин бэйэтэ саппыт уонна кыра быраһыаҥҥа иэс биэрэр системаны олохтообут. Ол саҕана сорохтор Йунус үлэтин дьиктиргии көрбүттэрэ. Ол эрэн кини биэрбит иэстэрэ улахан аҥаара төннөр эбиттэр, төннүбэт иэс 3 быраһыантан кыра эбит. Онон Мухаммад Йунус микрокредитование концепциятын олохтоон Grameen Bank диэни тэрийбит. 1996 сылтан Бангладеш бырабытылстыбатын сүбэһитэ буолбут. 2006 сыллаахха Нобель эйэ премиятын ылбыт.
# Lantern

Lantern (Лантерн, эбэтэр Фонаар диэн тылбаастанар) — аатырбыт VPN сервис буолар, интернет ситимҥэ цензура утары охсуһар тэрил.