yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бронха астмата

Бронха астмата – тыынар куолаҕай сүһүрдэр характердаах сыстыгана суох дьарҕа ыарыы.

# Бронха астмата
## Ыарыы сүрүн биллиитэ:

Тыын хаайтарыытын туох баҕар үөскэтиэн сөп: автотранспортка хатан сыт, үүнээйи куоппаһын эҕирийии, тымныйыы, тустаах аһылыгы аһааһын эбэтэр иһээһин, химиическэй састааптары эккинэн таарыйыы, сууйар средстволар, дьиэ кыылларын кытта биир хоско олоруу, дьиэ хомуйа, ремоннуу сылдьан быылы эҕирийии, кыра физическэй активность. Приступ саҕаланыан иннинэ киһи ытырдар, сөтөллөр, ринит чинчитэ уонна эт ымынаҕа үөскүүр. Элбэх ыарыһах ыарыылара бэргээн эрэрин сэрэйэн номнуо эрдэттэн бэлэмнэнэр кыахтаахтар.

# Бронха астмата
## Эмтээһин:

Бронха астмата хроническай ыарыы буоларынан приступ түргэниттэн тутулуктаах, аллергияны үөскэтиэн сөптөөх аллергеннартан куотунуу терапияҕа төрүт түгэн буолар, элиминационнай диетаны уонна табыгастаах үлэни тутуһуу. Эбэтэр аллергены билэр кыах баар буоллаҕына, оччоҕуна эт сиин билэрин намтатар туһугар специфическэй гипосенсибилизирующай терапия көмөлөһөр.
Тыын хаайтарыытын утары аэрозоль быһыылаах бета-адреномиметиканы тутталлар, тоҕо диэтэр бронха быыстарын түргэнник улаатыннараары уонна сил үчүгэйдик кэллин диэн. Балар орципреналин, сальбутамол уонна гидробромид фентероллара. Хас биир түгэҥҥэ биирдэм доза көрүллэр. Оннук курдук м-холинолитиктар бөлөхтөрүн препарааттара – ипратропия бромиидын аэрозоля уонна фенотероллуун албастара.
Бронха астматын ыарыһахтарыгар ксантиновай производнайдара ордук биллэллэр. Тыын хаайтарыытын утары пролонгированнай дьайыылаах таблеткалары аныыллар. Бронха астматын эмтииргэ, бүтэһик сылларга тучнай клеткалар дегрануляцияларын мэһэйдиир препараттар үчүгэй эффектэри көрдөрөллөр. Олор кетотифен, натрий кромогликаата уонна кальций ионнарын антагонистара.
Ыарахан формалаах бронха астматын эмтииргэ гормональный терапияны туһаналлар, ыарыһахтартан түөрт гыммыт биирдэрэ глюкокортикостероидтарга наадыйар, 15-20 мг Преднизолу сарсыарда антациднай препарааттары кытта иһэллэр, олор куртах салыҥын көмүскүүллэр. Стационарнай услуобуйаҕа гормональнай препарааттар инъекция көрүҥүнэн ананыахтарын сөп. Бронха астматын эмтиир уратыта диэн, эмтээх препарааттарга кыра эффектээх дозаны туһаныахха уонна дозировка түһүүтүн ситиһиэххэ наада. Сили ордук аҕалар препарааттарынан хаахтаахтатар уонна муколитическай препарааттар биллэллэр. Ону таһынан тэҥҥэ үөскүүр ыарыылары эмиэ бэйэтин кэмигэр эмтиэхэ наада — хроническай бронхиты, бронхопневмонияны, оччоҕо антибактериальнай препараттары иһии туруоруллар.

# Бронха астмата
## Ыарыыттан сэрэтэр дьаһаллар:

* аллергияны үөскэтиэн сөптөөх аллергеннартан куотунуу;
* ​респираторно-вируснай сыстыганнаах ыарыылартан, аденоидтартан кэмигэр эмтэнии;
* аһылык уонна күн режимын тутуһуу;
* ​табахтаабат буолуу;
* ​сибиэһэй салгыҥҥа сынньалаҥ уонна эти-хааны эрчийии;
* ​стресс, сылайыы, күүстээх физическэй ноҕурууска суох буолуута.
# Лу Синь

Лу Синь (кит. трад. 魯迅, упр. 鲁迅, пиньинь: Lǔ Xùn, палл.: Лу Сюнь, диалектаахтык аахтахха - Синь; 1881 сыл балаҕан ыйын 25 — 1936 алтынньы 10 күнэ), дьиҥ аата Чжоу Шужэнь (кыт. 周树人) — литература сайдыытыгар уонна Кытай XX үйэ общественно-политическай олоҕугар улахан сабыдыалы оҥорбут Кытай суруйааччыта. Кытай аныгы литературатын олохтооччунан ааҕыллар. Ордук биллэр айымньылара: «А-Кью туһунан дьиҥнээхтик», «Иирээки күннүгэ».

# Лу Синь
## Олоҕун олуктарыттан

1904 сыллаахха Япония Сэндай медицинскэй академиятыгар үөрэнэ киирбитэ. Онно бастакы кытай устудьуона буолбута. Ол эрэн бүтэрбэтэҕэ 1906 сыл кулун тутарыгар эмискэ үөрэҕин быраҕан кэбиспитэ. Ону кэлин маннык быһаарбыта. Биирдэ нуучча-дьоппуон сэриитин (1904-05) саҕанааҕы кытай үспүйүөннэрин дьоппуоннар өлөрөр хаартыскаларын көрбүт, онно кини билэр киһитэ баара үһү, ол өлөрүүнү атын кытайдар таах көрө кэлбиттэрин көрөн, аһыныгаһа суохтарыттан улаханнык мунчаарбыт. Дьону эттэрин-сииннэрин ыарыыттан эмтиирдээҕэр дьон кутун-сүрүн эмтиир ордук туһалаах дии санаабыт, уонна үөрэҕин быраҕан кэбиспит. Устунан суруйааччы буолардыы сананан Токиоҕа тиийэн филолог Чжан Тайян диэн киһини кытта бодоруспут, Европа уонна нуучча суруйаачыларын хас да кэпсээннэрин тылбаастаан таһааттарбыт.
Токиоҕа үс сыл олорбут уонна ол кэмҥэ Кытай билимин устуоруйатын, Кытай уонна Европа литэрэтиирэтин, Кытай уопсастыбатын, итэҕэлин туһунан айымньылары суруйбута, атын омук тылларыттан уус-уран айымньылары тылбаастаабыта. Гоголь айар үлэтин үрдүктүк сыаналыыра, "Мертвые души" айымньытын кытайдыы тылбаастаабыта.
1936 сыллаахха алтынньы 19 күнүгэр сэллик ыарыыттан өлбүтэ. Өлөрүгэр икки эссены суруйан хаалларбыта: "Өлүү" уонна "Бу эмиэ олох".
Лу Синь аатынан кэлин Меркурийга кратер ааттаммыта. Шанхаайга кини аатынан пааркаҕа мавзолейга харалла сытар.
# Фомин Гаврил Петрович

Фомин Гаврил Петрович (1905-1973) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, холкуостаах.

# Фомин Гаврил Петрович
## Оло5ун олуктара

1905 сыллаахха Боотур Уус улууһугар төрөөбүт. 1934 сыллаахха холкуоска киирбит. Сэрии иннинэ Ааллаахха бириискэҕэ таһаҕас таһыытыгар үлэлээбит. 1942 сыллахха сайын сэриигэ барар. Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куоракка 252-с стрелковай дивизия кэккэтигэр сэриилэспит, онно хамандыыры быыһыы сылдьан атаҕар бааһырбыт.
Ол тубэлтэ маннык буолбут:
Сталинград куорат улууссаларарыгар кытаанах киирсии буола турбут. Кыргыhыы кэмигэр остоохтор позицияларын таhыгар политрук бааhыран охтор. Политрук суду суолталаах докумоннардаах эбит. Ол докумуоннар остооххо тиийдэхтэринэ, улахан иэдээн буолуохтаахтаах эбит. Политругу быыhыы Саха уолун Фомины ыыталлар. Икки отттуттэн кытаанах ытыалаhыы кэмигэр, нэьиилэ политругу бэйэтин дьонугар тиэрдэр, ол эрэн бааьыран госпитальга угуллар. Госпитальга сытан, быыhабыт политругун корсор, политрук бу Саха уолун на5араадалаан диэн уоhээ сурук ыытар. Бу курдук рядовой Фомин уордьанна анаммыта.
Икки ый эмтэнэн баран фроҥҥа төннүбүт. Курскайдааҕы кыргыһыыга кыттыбыт. Хаҥас илиитигэр, санныгар бааһырбыт. Биир ый эмтэнэн баран эмиэ сэрии хонуутугар киирбит. Украинаҕа үсүһүн бааһырбыт, эмтэнэн баран 1944 сыллаахха дойдутугар эргиллибит. Дойдутугар Фрунзе колхозка сылгыhыттыыр.
1969 сыллаахха суруйбут суругар: «Сэрииттэн кэлэн баран сүөһүгэ үлэлээбитим. Билигин иккис группалаах инбэлииппин, үс оҕолоохпун» диэн суруйбут.

# Фомин Гаврил Петрович
## На5араадалара

Мэтээллэр:
* "ЗА ОБОРОНУ СТАЛИНГРАДА".
* "ЗА ДОБЛЕСТНЫЙ ТРУД В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ 1941-1945 гг.".
* "ЗА ПОБЕДУ НАД ГЕРМАНИЕЙ В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ 1941-1945 гг.".
* "ДВАДЦАТЬ ЛЕТ ПОБЕДЫ В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ 1941-1945 гг.".
* "50 лет ВООРУЖЕННЫХ СИЛ СССР".
Орден
* "Отечественной войны II степени"

# Фомин Гаврил Петрович
## О5олоро, Сиэннэрэ

Фомина Екатерина Гаврильевна - Гаврил Петрович кыыьа. Кини тохсунньу 24 кунугэр 1952 сыллаахха Чурапчы улууьун Мында5аайы (Болугур) сэлиэнньэтигэр кун сирин корбутэ. Идэтэ - ветеринар.
Ус о5олоох :
* Пинигина Сахая Гаврильевна - 1981, о5о саадыгар баспытаатыл, кэргэннээх, 6 о5олоох
* Фомин Гаврил Иванович - 1983, МЧС улэьитэ - баhаарнай, кэргэннээх, 2 о5олоох
* Фомин Антон Сидорович - 1995, ХИФУ филологическай факультетын 4-с куурсун устудьуона
# Атырау улууhа

Атырау улууhа (казах. Атырау облысы) диэн Казахстан улууhа. Дойду арҕаатыгар, Каспий байҕал хотугулуу илин кытылыгар баар. Олохтоохторун ахсаана 380,000. Иэнэ 118,600 км2. Киин куорат Атырау.
# Кыдама

Кыдама - оту кэбиһиигэ түстүүргэ аналлаах түөрт миэтэрэ кэриҥнээх уһун уктаах атырдьах.
Кыдама сууйуута - сахалар хомуур бүппүтүн бэлиэтиир тэрээһиннэрэ. Алаадьы, арыылаах саламаат сииллэрэ.
# Араадьыйа

Радио диэн электромагнетик долгуннары модуляциялаан сигналлары көстөр уоттан намыhах субулунан биэрии. Электромагнетик сыралытыы биэтэҥниир электромагнетик эйгэлэринэн барар. Ол эйгэлэр салгын уонна куйаар вакуумун нөҥүө бараллар. Информация сыралытар долгуннарга (амплитуда, субул эбэтэр фаза) баар. Радио долгуннара электрик аhарарга тиийдэхтэринэ, биэтэҥниир эйгэлэр аhарарга электрик сүүрээни ыҥыраллар. Ол тыастаах эбэтэр атын информациялаах сигналлаах.
Ыытар тэрил "трансмиттер" онтон хабар тэрил "ресивер" диэн ааттанар. (Иккиэннэрин оҥорор тэрил трансивер диэн ааттанар). Элбэх ресиверга ыытыыллыбыт сигнал радионан биэрии диэн ааттанар.
Телевидение оннук же радио сигналы хартыынанын уонна тыаһы ыытарга туттар.
Тыаһы араадьыйанан ыытарга икки ньыма баар: FM (частотнай модуляция) уонна AM (Амплитуднай модуляция).
Мультимедиа-компьютернай программа.
Алиаплер биир көрүҥэ аудио- эбэтэр видеофайллар эрэ анаммыттара, олорго сөп түбэһиннэрэн аудиоплеер уонна видеоплеоплеер диэн ааттанар. Сүрүннээн араас видеоплеоплералары араастаһаллар: судургу (мөлтөх ПК үлэлэригэр), универсальнай уонна анал (уратылаах, профессиональнай соруктары быһаарарга). Оннук принцибинэн аудиоплеердары эмиэ араастаһаллар. Маннык плеердэри оҥорооччулар туһааннаах форматтары ыларга ордук табыгастаах курдук оҥорорго дьулуһаллар.
Медиа- медиаплер атын көрүҥэ аудио да, видео да (элбэх медиаконтейнеры киллэрэн туран) уонна мультимедиа- киини ааттыыллар.

# Араадьыйа
## Араадьыйа историята

Бастакы араадьыйаны айбыт киһинэн италияттан төрүттээх Гильермо Маркони буолар. Ол гынан баран Никола Тесла бастаан радио сигналларын ыыппыта. Россияҕа Александр Попову айаччынан ааҕаллар, ол гынан баран Попов оҥорбут тэрилэ араадьыйа буолбакка электромагнитнай долгуннары хайдах туттары чинчийбитэ, ол гынан баран патеннаабатах.

# Араадьыйа
## Араадьыйа туттуута

Бастаан араадьыйаны икки киһи икки ардыгар ыытыахха сөптөөх дии санаабыттар, ол гынан баран билигин музыканы, сонуннары уонна да атын передачалары ыытарга туттуллар.
# Саввинов Анатолий Иванович

Саввинов Анатолий Иванович — саха этнографиятын, ол иһигэр дулгааннар уонна хотугу сахалар, Саха сирин таһыгар олорор сахалар олохторун-дьаһахтарын, култуураларын чинчийэр.

# Саввинов Анатолий Иванович
## Сүрүн үлэлэрэ

«Традиционные металлические украшения якутов ХIХ - начала ХХ в. Историко-этнографическое исследование» (Новосибирск, Наука, 2001) - монография. «Проблемы этнокультурной идентификации долган. На материалах традиционного искусства» (Новосибирск, Наука, 2005) - монография.

# Саввинов Анатолий Иванович
## Өссө маны көр

* Где жили туруханские якуты? Архыыптаммыт 2008, Алтынньы 11 күнүгэр.
* Из истории туруханских (шарохинских) якутов Архыыптаммыт 2018, Кулун тутар 5 күнүгэр.
# Ямполь (куорат)

Ямполь (укр. Ямпіль) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 302 (2011).
# Мардьани, Шигабутдин

Шигабутдин Мардьани (Шигабутдин бин Багаутдин ал-Казань ал-Мардьани, тат. Шиһабетдин Мәрҗани; 1818—1889) – татаар төрүттээх Арассыыйатааҕы ислам таҥараһыта, сырдатааччы. Мардьани ону таһынан этнограф, археограф, востоковед уонна педагог быһыытынан биллэр. Бэйэтин кэмигэр саамай бөдөҥ татаар историга этэ.

# Мардьани, Шигабутдин
## Олоҕо

Шихабудин Мардьани 1818 сыл тохсунньу 16 күнүгэр Татаар сирин Атнинскай оройуонугар Йабынчи сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Шихабудин Мардьани Казан уеһын Ташкинчу мэдрэсэтигэр (оскуолатыгар), онтон Бухараҕа уонна Самаркаҥҥа үөрэммитэ.
Уон сэттэ саастааҕар мэдрэсэҕэ үлэтин саҕалаабыта. Ол кэминээҕи перс тылын үөрэтии ньыматын сөбүлээбэккэ, бэйэтин учебнигын суруйбут. 1838 сыллаахха Бухараҕа барбыты, онтон Самаркаҥҥа.
1848 сыллаахха, ол аата уон биир сыл буолан баран, дойдутугар төннүбүт. 1850 сыллаахха Бастакы Казан мэчиэтин имама буолбута.
1867 сыллаахха Оренбургтааҕы мусульманнар салалтарыттан Казаҥҥа ахун уонна мухтасиб солотугар анаммыта. Ону таһынан Казаҥҥа Коран бэчээккэ тахсарын хонтуруолга ылбыта, Кавказ дьонугар анаммыт харчы хомуйааһынынан дьарыктаммыта. Бу курдук Шихабудин Мардьани Казаҥҥа уонна атын да сирдэргэ аатырбыта. 1870 сыллаахха "Назратуль-һакк" диэн кинигэтэ бэчээккэ тахсыбыта.

# Мардьани, Шигабутдин
## Үлэтэ

Шихабудин Мардьани татаар дьонун олоҕо-дьаһаҕа сайдарын туһугар элбэх үлэни ыыппыта, аныгы идеялары тарҕатар сыаллаах-соруктаах сырдатыы үлэтин саҕалаабыта. Ол үлэ кэмҥэ Шихабудин Мардьани мэдрэсэ үлэтин саҥардыыта наадатын өйдөөбүтэ. Ол иһин кинини Арассыыйаҕа дьадид хамсааһынын идеяларын бастакынан эппит киһи диэххэ сөп. Шихабудин Мардьани отуттан тахса айымньыны суруйбут уонна бэчээккэ таһаарбыт, үксүлэрэ арааб тылынан суруллубуттар.

# Мардьани, Шигабутдин
## Айымньылара

* «Хакк аль-ма’рифа ва хусн аль-идрак» (нууч.: «Истина познания и красота её постижения», 1880 г.) — ислам быраабын туһунан айымньы, ону таһынан ааптар бэйэтин социал-политик көрүүлэрин суруйбут;
* «Мустафад аль-ахбар фи ахваль Казан ва Булгар» (нууч.: «Кладезь сведений о делах Казани и Булгара», 1885 г.) — Волгатааҕы Булҕар сирин уонна Казан дойдутун туһунан историк айымньы;
* «Китаб аль-хикма аль-балига аль-джинния фи шарх аль-акаид аль-ханафия» (нууч.: «Книга о вероучении ханафи», 1888 г.) — ааптар бу айымньыга бэйэтин итэҕэлгэ көрүүлэрин суруйбут;
* «Бит-тарикат аль-мусла ва аль-акидат аль-хусна» (нууч.: «Достойным подражания путём и наилучшим убеждением», 1890 г.) — Мардьани өлбүтүн кэннэ тахсыбыт логика уонна билии туһунан үлэ.

# Мардьани, Шигабутдин
## Эбии көр

* Дьадид хамсааһына
# 536 сыл

1 -c тыһыынча сыл :
IV үйэ — V үйэ — VI үйэ — VII үйэ — VIII үйэ :
Хронология таабыла :
# Дорҕоонноох киинэ

Дорҕоонноох киинэ диэн ойуута суруллубут дорҕоонноох (саҥа, музыка, тыас, дорҕоон эффектара) киинэ. Бастакы дорҕоонноох киинэни Парижка 1900 сылга көрдөрбүттэрэ. Ол эрэн ол кэмнээҕи ойуу уонна дорҕоон дьүөрэлээһинин технологиялара уонна фонограммалар үлэлэрин уратыктара мөлтөх буоланнар, киинэ оҥоруутун сыаната ыарахан буолан, дорҕоонноох киинэ 1920-с сылларга дылы улаханнык сайдыбатаҕа. 1925 сылга дорҕоону граммофон диискэтигэр суруйан киинэ ойуутун кытта дьүөрэлиир Vitaphone технология үөскээн дорҕоонноох киинэ сайдыыта барбыта. Маҥнайгы дорҕоонноох киинэлэри "саҥарар хартыыналар" (talking pictures, talkies) диэн ааттыыллара. Кинилэр алыс кылгас усталаах этилэр. 1927 сыл алтынньы 6 күнүгэр Джаз ырыаһыта (The Jazz Singer) диэн маҥнайгы уһун толору дорҕоонноох киинэ тахсыбыта. 1930-с сыллар саҕаланыыларыгар дорҕоонноох киинэлэр Холливудка күргүөмнүк уһуллар буолбуттара уонна мантан сылтаан Америка киинэ индустрията аан дойдуга бастаабыта.
# Чип уонна Дейл көмөлөһө иһэллэр

Чип уонна Дейл көмөлөһө иһэллэр (ааҥл. Chip 'n Dale Rescue Rangers), культовай мультик, Walt Disney 1989. Уопсайа 65 сериялары оҥорбуттара.

# Чип уонна Дейл көмөлөһө иһэллэр
## Тутаах персонажтара

* Чип
* Дейл
* Рокфор
* Гаечка
* Вжик

# Чип уонна Дейл көмөлөһө иһэллэр
## Тутаах персонажтара
### Сиэхситтэр

* Толстопуз
** Крот
** Сопатка
** Бородавка
* Профессор Нортон Нимнул

# Чип уонна Дейл көмөлөһө иһэллэр
## Атын сигэлэр

* Халыып:IMDb title
* Халыып:Bcdb
* Халыып:Tv.com show
# Драверт Петр Людовикович

Драверт Петр Людовикович (Людвигович, Людвикович) — Сибиири чинчийээччи, поэт.
1879 сыл тохсунньу 16 күнүгэр Вяткаҕа төрөөбүт.
1906—1910 сс. Саха сиригэр көскө сылдьан Кэмпэндээйи тууһун, Өлүөнэ алын тардыытын флоратын уонна фаунатын, Байаан-Күөл уонна Абалаах туустарын үөрэппит. Үлэлэрэ: «Экспедиция в Сунтарский соленосный район», «Гипс в Якутии», «К вопросу о драгоценных камнях Якутской области», «Опалы в Якутской области», «Материалы к этнографии и географии Якутской области».
1945 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Омскайга өлбүт.

# Драверт Петр Людовикович
## Өссө маны көр

* Метеорит
* Цветные камни Архыыптаммыт 2008, Ыам ыйын 24 күнүгэр.
* Ил саайта
* Саха национальнай бибилитиэкэтин саайта Архыыптаммыт 2006, Ыам ыйын 17 күнүгэр.
* «Илин» сурунаал
* «Тальцы» Сурунаал
# Сталин конституцията

ССРС 1936 сыллааҕы Конституцията (олохсуйбут ааттара: «Сталин конституцията», ардыгар — «Кыайбыт социализм конституцията») — ССРС Сүрүн сокуона, 1936 сыл ахсынньы 5 күнүгэр Сэбиэттэр Бүтүн Сойуустааҕы VIII чрезвычайнай сийиэстэригэр ылыныллыбыт, 1977 сыллаахха дылы үлэлээбит.
1935 сыл күһүнүгэр тэриллибит Сталин баһылыктаах хамыыһыйа суруйбута. Айааччылар санааларынан бу сүрүн сокуон дойдуга социализм тутуллубутунан саҥа тутулу киллэрэр соруктаах этэ.
Конституцияны барылын ырытыыга 75 мөлүйүөн киһи кыттыбыта, 1,5 мөл. этии киирбитэ.

# Сталин конституцията
## Ис хоһооно

Конституция аан бастаан дойдуга көҥүл тылы, бэчээти, мунньаҕы уонна итэҕэли мэктиэлээбитэ. Ону таһынан киһи тыытыллыа суохтааҕа уонна суруйсуу кистэлэҥэ мэктиэлэммиттэрэ.
Сир, сир аннынааҕы баай, уу, ойуур, собуоттар, баабырыкалар, щаахталар, руднииктар, туох баар көлө, бааннар, сибээс сириэстибэлэрэр бүтүн норуот баайынан билиниллибиттэрэ. Колхуостар сирдэрэ бэйэлэригэр болдьоҕо суох туһаныыга бэриллибитэ.
# Е

Е — Саха алпабыытын буукубата. Киирии тыллар олохторугар эрэ туттуллар.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Үөһээ Амма (эркээйи сир)

Үөһээ Амма, эркээйи сир.
Ил заказник Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 191 №-дээх уурааҕынан 1995 сыл алтынньы 10 күнүгэр тэриллибитэ, онтон 1997 сыл сэтинньи 27 күнүнээҕи 515 №-дээх уурааҕынан эркээйи сиргэ кубулутуллубута.
Алдан улууһугар баар, уопсай иэнэ 588 000 га.

# Үөһээ Амма (эркээйи сир)
## Үс зоналаах

* абсолют бокуой сирэ (23 600 га), дьоннор манна туох баар дьарыктара бобуллар.
* кэминэн булт көҥүллэнэр сирэ (183 500 га).
* төрүт айылҕа туһаныы (168 500 га).

# Үөһээ Амма (эркээйи сир)
## Сыала-соруга

* Кыыллар уонна үүнээйилэр сэдэх көрүҥнэрин арыаллааһын.
* Бултанар кыыллар эйгэлэрин тупсарыы.
* Айылҕа комплекстары араҥаччылааһын.
* Наука чинчийии үлэни уонна экология өттүнэн мониторинг ыытыы.
* Экология туризмын сайыннарыы.
* Айылҕа харыстабылын пропагандалааһын.

# Үөһээ Амма (эркээйи сир)
## Кыыллар

тайах, таба, кулааһай, мэнэх, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, киис, нэтээгэ, сиэгэн, тииҥ, куобах, андаатар.

# Үөһээ Амма (эркээйи сир)
## Көтөрдөр

мэкчиргэ, туруйа,

# Үөһээ Амма (эркээйи сир)
## Ылыллыбыт сирэ

* ООПТ саайта
# Олишевка

Олишевка (укр. Олишівка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 080 (2011).
# Никифоров Виталий Михайлович

Никифоров Виталий Михайлович — тулаайах оҕолору иитээччи, норуот эмчитэ.
1954 с. төрөөбүтэ.
1996 сылтан Лоомтукаҕа тулаайах оҕолорго бэйэтин дьиэтигэр детдом аһан, атын улуустартан 10 тулаайах оҕону ылан иитэн, көрөн-харайан олох киэҥ суолугар таһааран эрэллэр.
1994 сылтан чөл олох иһин турунан, арыгыны иһэр дьону эмтиир норуот эмчитэ быһыытынан биллэр.
2002 с. үлэҕэ ситиһиилэрин, народнай медицинаны сайыннарыыга кылаатын иһин Норуоттар доҕордоһуулара орденынан наҕараадаламмыта.
# Малыын

Малыын (нууч. ярутка полевая, лат. Thlaspi arvense) — күкээркэй эминньэхтээх, намыһах эбэтэр оһорбо сирдэргэ үүнэр кылгас уктаах, куһаҕан сыттаах от үүнээйи.
# Сиикээн

Сиикээн - ойуур иһигэр баар хотоол сир.

# Сиикээн
## Тэҥнээ

* Сиики
* Хоноот
# Hisense

Hisense (hайсенс), Кытай государственнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан финансово-промышленнай конгломерат, уопсайа 400 тахса тыыһынча араас тэриллэри оҥорон таһаарар, уонна 47 тахса туспа араас тэрилтэлэр акциаларын бас билэр (Дьоппуон, Словения, Германия, Франция, АХШ, Арассыыйа) араас омук дойдуларыгар.
# Тиксии

Тиксии - куорат тииптээх бөһүөлэк.
Булуҥ улууһун киинэ. Лаптевтар байҕалларыгар Тиксии хомо кытылыгар турар. 1935 сыллаахха төрүттэммит.
Билигин Тиксиигэ 5 566 киһи олорор (2009 сыл).
Муора пуорда, өрүс пароходствотын филиала, байыаннай чаастар бааллар.
Тиксииттэн чугас Усть-Ленскэй заповедник сытар.

# Тиксии
## Устуоруйаттан

1932 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр Афанасий Богатырев хапытааннаах икки бааржа соһуулаах «Лена» борокуот Тиксии хомоҕо метеостанция тутуохтаах эспэдииссийэни уонна манан ааһыахтаах «А.Сибиряков» диэн мууһу хайытар борокуокка анаан чох аҕалбыт. Эспэдииссийэҕэ 15 киһи киирэрэ: 9 билим үлэһитэ, үс тутааччы, 1 повар уонна икки оҕо. Олорор дьиэлэрин уонна станцияларын тутуохтаах мастарын тиэйэн кэлбиттэр.
# Түмэт-ситим

Түмэт-ситим эбэтэр Интэриниэт социал ситимэ (нууч. социальная сеть) — Интэриниэт эйгэтигэр баар дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимнэһэр, бэйэлэрин туһунан, санааларын суруйар тиһиктэрэ. Үксүн ханнык эрэ биир сэргиир тиэмэлээх дьон холбоһоллор. Алтыһыы иһинээҕи почта эбэтэр түргэнник кэпсэтэр сиэрбистэр көмөлөрүнэн буолар.

# Түмэт-ситим
## Нууччалыы

* В Контакте
* Мой Круг
* Мой Мир@mail.ru
* Одноклассники.ru

# Түмэт-ситим
## Ааҥыл тылынан

* Bebo (англ.)
* Facebook (нууччалыы интэрфейстаах)
* Last.fm (нууччалыы интэрфейстаах)
* LinkedIn
* MySpace (нууччалыы интэрфейстаах)
* XING (англ.)
* MyAnimeList (англ.)
Билэ:Socialnetworks.JPG
Connect • Diary.ru • Facebook • FriendFeed • Jaiku • Juick • Last.fm • LinkedIn • LiveInternet.ru • Livemocha • lj.rossia.org • mixi • My Opera Community • MySpace • Netlog • Orkut • Parta.by • TIKR.ru • Twitter • Vine • Windows Live Spaces • Банк обещаний • Блоги@mail.ru • В Контакте • В кругу друзей • Живой журнал • Мой Круг • Мой Мир@mail.ru • Одноклассники.ru
# Григорий Палама

Григорий Палама (1296-1359) - византийскай таҥара тылын тиэрдээччи уонна таҥара үлэһитэ, исихазм систематизатора. Айыы иччилэрэ уратылаһыыларын (ыраах уонна биллибэт) уонна Айыы тыына биллиитин уонна киһиэхэ арыллыытын туһунан идеяны сайыннарбыта.

# Григорий Палама
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
# Дрезна

Координаталара: 55°45′ с. ш. 38°50′ в. д.﻿ / ﻿55.750° с. ш. 38.833° в. д.﻿ / 55.750; 38.833
Дрезна (нууч. Дрезна) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Орехово-Зуево оройуоҥҥа киирэр.
Уобалас кииниттэн (Москва) 80 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Орехово-Зуево) 10 км сиргэ. Дрезна өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 125 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 11 511 киһи этэ, иэнэ — 2 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 5755,5 киһи.
Олохтоммут сыла — 1897, 1940 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Виктор Цван.
Почтатын индэксэ — 142660, төлөппүөнүн куода — +7 4964, ОКАТО куода — 46 243 504 5.

# Дрезна
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта Архыыптаммыт 2011, Балаҕан ыйын 26 күнүгэр.
# Mercedes-Benz

Mercedes-Benz, Mercedes-Benz For Octonauts, Mercedes-Benz For Doc Mcstuffins, Mercedes-Benz for Vampirina уонна Mercedes-Benz for Puppy Dog Pals (Мерседес Бенц), Германия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэ. Ону таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары оҥорор баайдарга уонна олигархтарга. Дьоппуон Toyota бренын кытта биир биллэр бренд буолар Аан Дойдуга.
# 1238

1238 сыл.

# 1238
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 2 — Бату хаан Москубаны урусхаллаабыт. Монголлар бу куораты Уруустан (Нуучча) түһээн хомуйар киин оҥорбуттара.
* Олунньу 7 — Бату хаан сэриилэрэ Владимиры төгүрүйбүттэр уонна ылбыттар.
* Олунньу 8 — Монгуоллар нуучча куоратын Владимиры уоттаабыттар.

# 1238
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 4 — Бату Хаан биир аттаах түмэнэ Владимир-Суздаль кинээһин Юрий Всеволодович сэриитин Сить өрүскэ (билиҥҥи Ярославскай уобалас хоту өттө) буолбут кыргыһыыга үлтүрүппүт. Бу нууччалар утарылаһыыларын тиһэх кыргыһыыта этэ, ол кэнниттэн Русь икки үйэ тухары Монгуол импиэрийэтин сорҕотунан буолбута.