yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# VNS Health

VNS Health - 1893 сыллаахха үөскээбит нон-профитнай тэрилтэ, билиҥҥи бириэмэҕэ Америкаҕа биир бөдөҥ элбэх профильга үлэлиир медицина тэрилтэтэ. Кини конгломератыгар 8 медцентртан, 95 госпитальлар, 43 HHA/PCA үлэни оҥорор офистар, 3 түргэн көмө "911 Ambulance Emergency” медицина центрдара уонна скорай массыыналара, 2 биолабораториалар, 3 инщуренс (харысхал) офистара.
Үлэлиир ареала: Лонг Айленд , Нью Йорк куорат уонна штата, Илиҥҥи штааттар барыта.
Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
# Юбилейнай

Координаталара: 55°56′ с. ш. 37°51′ в. д.﻿ / ﻿55.933° с. ш. 37.850° в. д.﻿ / 55.933; 37.850
Юбилейнай (нууч. Юбилейный) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 19 км сиргэ. Клязьма өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 32 492 киһи этэ, иэнэ — 3 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 10 830,7 киһи.
Олохтоммут сыла — 1972, 1992 — Болшево-1 куорат тииптээх бөһүөлэк, ЗАТО.
Куорат баһылыга — Валерий Киргичев.
Почтатын индэксэ — 141090, төлөппүөнүн куода — +7 49636, ОКАТО куода — 46 493 000 000.

# Юбилейнай
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
# Күндэйэ (Сунтаар улууһа)

Күндэйэ — Сунтаар улууһун Күндэйэ нэһилиэгин киинэ.

# Күндэйэ (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# .ru

.ru диэн Арассыыйа үрдүк таhымнаах ил домена.
Домен 1994 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр баар буолбута. Онон бу күн Рунет үөскээбит күнэ бэлиэтэнэр.
# Борисполь

Борисполь (укр. Бориспіль) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 60 100 (2024).
# Волгоград

Волгоград (Царицын, Сталинград) — Арассыыйа бөдөҥ куората. Волгоград уобалаһын киинэ. Дьоруой куорат.
Иккис Аан дойду сэриитин саҕана манна сүрдээх улахан кыргыһыы буола сылдьыбыта. Куорат сэрии кэмигэр бүүс-бүтүннүү урусхалламмыта, онтон сэрии кэнниттэн чөлүгэр түһэриллибитэ.
1589 сыллаахтан 1925 сыллаахха дылы Цари́цын, онтон 1925 сылтан 1961 сыллаахха дылы — Сталингра́д.
2009 сыл сааланыытыгар Волгоград олохтоохторун ахсаана 981,9 тыһ. киһи, куорат кыраныыссатыгар (РФ-га 13-с миэстэ), эбэтэр Волжскай уонна Краснослободскай (Волга уҥуор) уо.д.а. нэһилиэнньэлээх пууннар киирэр муниципальнай тэриллии кыраныыссатыгар 1018,7 тыһ. киһи. 1,350 мөл киһи (2009) Агломерацияҕа (8-с).
# Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх

Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх (лат. Sorex roboratus, нууч. Бурая бурозубка) — күүдээхтэр уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах бөдөҥ күүдээх. Атын күүдээхтэртэн бөдөҥ уонна тииһин оҥоһуута атын.
Саха сирин ойуурдаах сирдэригэр барытыгар тарҕаммыт, хотугулуу илин туундараҕа эмиэ көстөр. Туундараҕа, тайҕаҕа уонна хайалаах сирдэргэ олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Кыһын утуйбат. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Үөнүнэн-көйүүрүнэн, ооҕуйдарынан, ардах чиэрбэлэринэн аһылыктанар. Сороҕор тэллэйи сиир.
Сүрүн өстөөхтөрө кыра тыҥырахтаах көтөрдөр.

# Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх
## Өссө маны көр

* Орто күүдээх,
* Бөдөҥ тиистээх күүдээх,
* Тэҥ тиистээх күүдээх,
* Аччыгый күүдээх,
* Кыракый күүдээх,
* Уһун тумус
* Куторалар уустара
# Уон тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Уон тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Мехико куоракка (Мексика)1968 сыллаахха алтынньы ый 12 күнүттэн 27 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 112 дойдуттан 5530 эбит. Барыта 172 кэмпилиэк мэтээл 20 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Күөрчэх ойуун

Күөрчэх ойуун - ортотунан үүттээн кииҥҥэ олордуллубут угунан эргитиллэр төгүрүк хаптаһын оонньуур.
# Сервал сэриитэ

Сервал сэриитэ (Операция Сервал) — Франция уонна кини союзниктара Малига сэриинэн саба түһүүлэрэ.

# Сервал сэриитэ
## Историята

Тохсунньу 11 күнүгэр 2013 сыллаахха Франция армията Мали судаарыстыбатыгар сэриинэн саба түһэр. Тохсунньу 12 күнүгэр 2013 сыллаахха Франция диэкки буолабыт диэннэр Германия уонна Англия Малига сэриини биллэрэллэр. Тохсунньу 14 күнүгэр Дьоппуон уонна АХШ Малига сэриини биллэрэллэр. 15 чыыһылаҕа Бельгия, Канаада, Нидерланд, Швеция, Соҕуруу Корея, Норвегия уонна Дания Малига сэриини биллэрэллэр. 16 чыыһылаҕа Африка 17 "Африканскай союз" дойдулара Малига сэриитин киллэрэр. 17 чыыһылаҕа Өҕүпэт уонна Ливия нелегал-солдаттара Мали диэкки буоллаллар уонна Малины утары сэриилэһэр дойдуларга сэриини биллэрэллэр.
# Свами Вивекананда

Вивекананда Свами (1863—1902) — Индия барҕаһыта-гуманист. Рама-кришнаны тутуһааччылар XIX үйэ улуу өйдөөҕүнэн сыаналаабыттара. 40 сыл устата ытыктабылы, баайы-дуолу билбитин таһынан, быста дьадайыыны уонна доҕор-атас таҥнарыытын кытта көрсүбүтэ. Үс сыл устата Индияны сатыы кэриэтэ кэрийбитэ. Кини дьоҥҥо-сэргэҕэ кэпсээбит кэпсээнэ кэлин кинигэ буолан суруллубуттара. Аатырбыт Р.Тагор «Индияны билиэххитин баҕардаххытына Вивекананданы ааҕыҥ» диэн мээнэҕэ эппэтэҕэ.

# Свами Вивекананда
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, «Илин» сурунаал, 2№-э 2006
# Куралай (уруу-аймах)

Куралай - кэргэнэ суох, сулумах, соҕотох киһи.
# Марксизм

Марксизм диэн Карл Маркс уонна Фридрих Энгельс үлэлэриттэн үөскээбит политика философията уонна практиката. Марксизм теориятын туруктара: эбиилик сыана үөрэҕэ, история материализма уонна пролетариат диктатурата. Марксизм экономика теорията капитализмы критикалыыр.

# Марксизм
## Литература

* Bourne, Peter G. (1986). Fidel: A Biography of Fidel Castro. New York: Dodd, Mead & Company.
* Callinicos, Alex (2010) [1983]. The Revolutionary Ideas of Karl Marx. Bloomsbury, London: Bookmarks. ISBN 978-1-905192-68-7.
* Castro, Fidel; Ramonet, Ignacio (interviewer) (2009). My Life: A Spoken Autobiography. New York: Scribner. ISBN 978-1-4165-6233-7.
* Coltman, Leycester (2003). The Real Fidel Castro. New Haven and London: Yale University Press. ISBN 978-0-300-10760-9.
* Green, Sally (1981). Prehistorian: A Biography of V. Gordon Childe. Bradford-on-Avon, Wiltshire: Moonraker Press. ISBN 0-239-00206-7.
* Lenin, Vladimir (1967) [1913]. Karl Marx: A Brief Biographical Sketch with an Exposition of Marxism. Peking: Foreign Languages Press. http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1914/granat/index.htm. Retrieved on 2014-06-17.
* Marx, Karl (1849). Wage Labour and Capital. Germany: Neue Rheinische Zeitung. http://www.marxists.org/archive/marx/works/1847/wage-labour/index.htm. Retrieved on 2014-06-17.
* Trigger, Bruce G. (2007). A History of Archaeological Thought (2nd ed.). New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-60049-1.
* Avineri, Shlomo (1968). The Social and Political Thought of Karl Marx. Cambridge University Press.
* Dahrendorf, Ralf (1959). Class and Class Conflict in Industrial Society. Stanford, CA: Stanford University Press.
* Jon Elster, An Introduction to Karl Marx. Cambridge, England, 1986.
* Michael Evans, Karl Marx. London, 1975.
* Stefan Gandler, Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría, Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. ISBN 978-90-04-22428-5.
* Kołakowski, Leszek (1976). Main Currents of Marxism. Oxford University Press.
* Parkes, Henry Bamford (1939). Marxism: An Autopsy. Boston: Houghton Mifflin.
* Robinson, Cedric J.: Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition, 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000
* Rummel, R.J. (1977) Conflict In Perspective Chap. 5 Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix
* Screpanti, E; S. Zamagna (1993). An Outline of the History of Economic Thought.
* Shenfield, S.D. Vladislav Bugera: Portrait of a Post-Marxist Thinker
* McLellan, David (2007). Marxism After Marx. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
# Балаҕан ыйын 23

Балаҕан ыйын 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 266-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 267-c күнэ). Сыл бүтүө 99 күн баар.

# Балаҕан ыйын 23
## Бэлиэ күннэр

* Оҕолор орто оскуоланы бүтэрбэттэрин утары охсуһуу күнэ
* Дойдулар ардыларынааҕы хамсанан этэр тыллар (язык жестов) күннэрэ
* Кыргыстаан Кыргыстаан — Судаарыстыбаннай тыл күнэ
* Литва Литва — Геноцид эмсэҕэлээччилэрин кэриэстэбил күнэ
* Сауд Арабията Сауд Арабията — Национальнай күн
* Япония Япония — Сюбун-но-хи диэн күн-түүн күһүҥҥү тэҥнэһиитин күнэ. Бу күн дьон өбүгэлэрин уонна өлбүттэри кэриэстииллэр.

# Балаҕан ыйын 23
## Түбэлтэлэр

* 1846 — Франция математига Леверье суоттааһынын туһанан ниэмэс астронома Галле Нептуну булбут.
* 1889 — Дьоппуоҥҥа Nintendo диэн видео оонньуу уонна оонньуур консоллары оҥорор хампаанньа төрүттэммит. Маҥнай кини хаарты оҥоруутунан дьарыктанар эбит.
* 1905 — Норвегия уонна Швеция Карлстад дуогабарын түһэрсэн эйэлээхтик арахсыспыттар. Норвегия бэйэтэ хоруоллаах тутулуга суох дойду буолбут, бу иннинэ биэс үйэ тухары Швеция эбэтэр Дания састаабыгар киирэр этэ.
* 1918 — Бассабыыктарга бас бэриммэт сирдэр икки бырабыыталыстыбалара Уфа куоракка кииннээх саҥа быстах кэм бырабыыталыстыбатын — Бүтүн Арассыыйатааҕы Быстах кэм бырабыыталыстыбатын (нууч. Временное Всероссийское правительство, атын аата Директория) төрүттээбиттэр. Бу бырабыыталыстыба алтынньыга Томскайга көспүтэ, онтон сэтинньигэ былааһы Үрдүкү баһылыкка — Александр Колчаакка — биэрбитэ.
* 1932 — Неджд султана Абдул-Азиз ибн Абдуррахман Аль Сауд судаарыстыбатыгар Хиджаз диэн эрэгийиэни холбоон Сауд Арабиятын төрүттээбит.
* 1997 — Яндекс поисковига үлэтин саҕалаабыт.

# Балаҕан ыйын 23
## Төрөөбүттэр

* 1901 — Ананий Андреев — 1929—1931 сс. Саха АССР Совнаркомун бэрэстээтэлэ, Саха АССР Коммунальнай хаһаайыстыбатын уонна энергетикэтин бастакы наркома. Сахалартан бастакынан инженер-теплоэнергетик дипломун ылбыта, ол кэннэ Дьокуускайдааҕы электростанция дириэктэрэ буолбута.
* 1937 — Нина Никифорова — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара, Үөһээ Бүлүү улууһун, Хоро нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
* 1948 — Юрий Тарасов — социология билимин кандидата, политологияҕа уонна политическай социологияҕа идэтийбит Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
* 1959 — Ольга Корякина - Умсуура — бэйиэт, Арассыыйа Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, «Таатта» хаһыакка уонна «Чуораанчык» — «Колокольчик» сурунаалга радактор.

# Балаҕан ыйын 23
## Өлбүттэр

* 1939 — Зигмунд Фрейд — Австрия невролога, психоанализ туһунан үөрэҕи олохтообут киһи.
* 1981 — Георгий Васильев — литературовед, кириитик, тылбаасчыт, филология билимин хандьыдаата. 1938 сылтан ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
# Жан Поль

Жан Поль (ниэм. Jean Paul) (хос аата; дьиҥнээх аата уонна араспаанньата Йоһанн Фридрих Рихтер, Richter) (1763–1825), ньиэмэс суруйааччыта, педагог. Бэйэтин кэмин биллэр-көстөр романистарыттан биирдэһэ. Жан Поль үгүс айымньытыгар иитии кыһалҕата ордук көтөҕүллэр. Кини айымньыларын сүрүн пафоһа - киһи ис көҥүлэ, онтун сайыннарыы.
# Покровка (Амма улууһа)

Покровка — Амма улууһун Маай нэһилиэгин киинэ.

# Покровка (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Маай нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Ньара хаптал хайалаах сирэ

Ньара хаптал хайалаах сирэ. Черскэй хайаларын систематын соҕуруу өртүгэр
Улахан Чиистай уонна Таас Кыстаабыт систэр икки ардыларынан.
Ортотунан Ньара өрүс устар. Иэнэ 200000 км². Муора таһымыттан чыпчааллара 2000 м тиийэллэр. Хотугу өртө урукку каарталарга Улахан Чиистай хаптал хайалаах сирэ диэн ааттаах этэ.

# Ньара хаптал хайалаах сирэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Мандаров Константин Иванович

Мандаров Константин Иванович — хапса±айга САССР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Туурсуйа бэлиэ күннэрэ

Туурсуйа
2024 сыллаахха Туурсуйаҕа маннык күннэргэ өрүүллэр:
* Тохсунньу 1 — Саҥа дьыл
* Муус устар 9 — Ид аль-Фитр иннинээҕи күн (Ураза-байрам)
* Муус устар 10-12 — Ид аль-Фитр (Ураза-байрам)
* Муус устар 23 — Дойду тутулуга суох буолуутун күнэ уонна Туурсуйа оҕолорун күнэ
* Ыам ыйын 1 — Үлэ уонна солидарность күнэ
* Ыам ыйын 19 — Ататүүрү ахтан ааһар күн, ону таһынан Ыччат уонна сопрт күнэ
* Бэс ыйын 15 — Ид аль-Адха иннинээҕи күн (Курбан-байрам)
* Бэс ыйын 16-19 — Ид аль-Адха (Курбан-байрам)
* От ыйын 15 — Дэмэкирээтийэ уонна дойду сомоҕолоһуутун күнэ (День демократии и национального единства)
* Атырдьах ыйын 30 — Кыайыы күнэ
* Алтынньы 29 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
# Еленовка хаайыытын эстэрии

Еленовка хаайыытын эстэрии 29 от ыйын күнүгэр 2022 буолбута. Онно Азов боотурдара билиэн түбэһэн сыппыттара. Нууччалар пыткалаан баран өлөрөн баран буруйдарын кистээри 53 Украина саллаатын эстэрэн тыыннаахтыы умаппыттара.
Арассыыйа былааһа HIMARS ракетанан ыппыттар диир. Еленовка диэн кыра куорат.
# Формозов

Формозов:
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Аппа

Буордаах сир эниэтин уу хайа охсубута, быраан, сыыр сирэйин үрүйэ быһа суурайбыта.

# Аппа
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с. — ISBN 5-7696-1049-2

# Аппа
## Өссө маны көр

* Төбө
# Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта

Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта - Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институута таһаарар элбэх туомнаах тылдьыта.
Бастакы туома 2004 сыллаахха Новосоибирскай куоракка "Наука" кинигэ кыһатыгар тахсыбыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын академиятын Гуманитарнай чинчийии институута таһаарбыта. "А" буукубаттан тахсар 4000 кэриҥэ биирдэм уонна сомоҕо тыллаах этэ. Петр Слепцов уопсай эрэдээксийэтинэн тахсыбыта.
Бастакы туомнара көннөрү "Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта" диэн ааттаах этилэр, 2007 сылтан ыла, төрдүс туомуттан (К буукубаттан тахсар тыллар аҥаардара) аатыгар улахан диэн тыл эбии суруллар буолбута.
2009 сылтан ыла институут Арассыыйа наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатыгар киирбитэ, Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын интситуутун кытта холбоспута, онон алтыс туом ити академия аннынан тахсар буолбута.
Ахсыс (билиҥҥинэн бүтэһик) "С" буукубаттан тахсар тыллардаах туома бэчээккэ 2011 сыл бүтэһигэр бэриллибитэ, атыыга 2012 сыл ортотугар 5000 экземплярынан тахсыбыта.
# 1287

1287 сыл.

# 1287
## Туох буолбута

* Тохсунньу 17 — Каталония уонна Арагон хоруола Альфонсо III бу иннинэ мусульмааннар баһылаан олорбут Менорка арыыларын сэриилээн ылбыт.
* Бэс ыйын 14 — Хубулай хаан Илин Монголияҕа уонна Манчжурияҕа Найаан уонна атын Бордьугууннар күүстэрин үлтүрүтэр.
# 1992 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

XVI Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1992 сыллаахха Франция Альбервиль куоратыгар буолан ааспыттара.
# Бучча туруута

Бучча туруута (нууч. эрекция) диэн эр киһи буччата үллэрин, хаан киириитэ буоларын этэллэр. Бучча туруута сүрүннээн көҕүйүү биир көрүҥэ буолар.
# Шуранкуль күөл

Шуранкуль' (башк. Шуранкүл) - Челябинскай уобалас, Красноармейскай оройуонугар баар күөл. Күөл иэнэ - 0,8 кб.км., уутун мунньар бассейына - 12,3 кб.км. Күөл, бэйэтин курдук ааттаах дэриэбинэ аттыгар , муора таһыммыттан 106,2 м.үрдүккэ, ойуур, Чертово диэн ааттаах куталаах сир, Травное, Страшное уонна Лебяжье диэн күөллэр быыстарыгар баар. Басказык өрүс бассейыныгар киирсэр. Челябинскайга диэри 75 км. Челябинскай кииниттэн Шуранкуль күөлгэ диэри, быһа холоон, 240-250 км. Сибирскэй трактынан, Каменск-Уральскайы уонна Катайскайы нөҥүө бардахха - 240 км., онтон Челябинскай трактынан, Сысерьтынан, Кунашагынан, Муслюмовонан, Бродокалмагынан бардахха - 250 км. Күөл дьоҕус соҕус (0,8 кб.км.) төгүрүк моһуоннаах, чычаас уулаах, уутун дьэҥкирэ 0,5 м. кэриҥэ, түгэҕэ туой састааптаах. Кытылын диэки, түгэҕэ туойа көбөр буолан уута өлбөөркөй өҥнөөх. Уутун састааба элбэх минераллардаах буолан, дэриэбинэ олохтоохторо этэллэринэн, күөл уута эмтээх, доруобуйаны бөҕөргөтөргө туһалаах, күөлгэ сөтүөлээһин, сүһүөхтэр, тоноҕос, сүрэх, тымырдар ыарыыларыгар көмөлөһөр уонна ньиэрбинэй систиэмэни уоскутар, иммунитеты күүһүрдэр. Ол курдук, олохтоох медицинаҕа араас ыарыылары эмтииргэ уонна сүһүрүүнү бохсорго тутталлар. Күөл түгэҕин туойа, эмиэ, эмтээҕинэн биллэр. Челябинскай уобалас геограба уонна топонимиһа Н.И.Шувалов, күөл аатын маннык быһаарар: "Шуранкуль Красноармейскай оройуоҥҥа баар күөл. Бу күөл тула, былыр табынецтар диэн башкир ууһуттан төрүттээх шуран диэн ыалынан аймахтыы бөлөх олорбут, күөл ол бөлөх аатынан ааттаммыт. Онтон, бөлөх, Шуран - былыргы башкир эр киһи аатын ылыммыт". Куль - күөл диэн.
# Национализм

Омугумсуйуу диэн бэлиитикэ идеологията, бас ылынар санаатынан буолар нация (ил) үрдүкү суолтата уонна кини ил (дойду) тэриллиитигэр алын сүһүөх буолуута. Омугумсуйуу иhигэр элбэх араас хамсааhыннардаах, олортон сорохторо бэйэ бэйэлириниин утарсыылаахтар. Бэлиитикэ хамсааhынын быhыытынан, омугумсуйуу нация (ил) туhаларын көмүскүүр.
Омугумсуйуу бэйэ илгэ (нацияҕа) бэриниилээх буолууга, бэлиитикэ тутулуга суох буолууга уонна бэйэ дьон туhугар үлэҕэ, ил (нация) бэйэни өйдөөһүнүн холбоhуутугар ыҥырар. Идеология быhыытынан, национализм дьон-сэргэ араас араҥалара уонна кылаастара бииргэ сомоҕолоһууларын ситиhэр.
Омугумсуйуу идеология уонна социал хамсааhын быhыытынан Эуропаттан төрүттээх.
# Тында

Тында куорат. (Нууччалыы: Тында) Амуур уобалаһын Тында оройуонун киинэ.
«БАМ столицата» диэн официал буолбатах ааттаах.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 38,2 тыһ. киһи (2008 сыл).
Тында үрэххэ Благовещенскайтан 839 км. сиргэ турар. Муора таһымыттан 500 м.
Бөдөҥ транспорт пууна. Тимир суоллар.

# Тында
## Экономика

* Тимир суол станцията.
* "Тындалес" тэрилтэ.
* ОАО «Бамстроймеханизация».
# Американнар (телесериал)

Американнар (ааҥл. The Americans) диэн телесериал (2013–2018), Amazon Prime уонна Zona платформатыгар көстөр.

# Американнар (телесериал)
## Сүжета

ССРС уонна АХШ утары туруутун фонугар, тымныы сэрии кэмигэр шпионаж КГБ уонна FBI утары туруулара.
# Михайлов Семен Васильевич

Михайлов Семен Васильевич, 1901 с. төрүөх, 1944 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. кэлбит, Читинскэй уобаласка сулууспалаабыт, чааһа биллибэт, 1983 с өлбүт. Категория дьон алпаабытынанАҕа дойду Улуу сэрии кыттыылаахтара

# Михайлов Семен Васильевич
## Өссө маны көр

* Михайлов Семен Михайлович
# Зорин Григорий Трофимович

Зорин Григорий Трофимович (1920, Мадыр с. — 11.03.1976, Өлүөхүмэ, Саха АССР) — старшина, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945).

# Зорин Григорий Трофимович
## Олоҕун олуктара

1920 сыллаахха Усятское сэлиэнньэҕэ бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Нуучча. 1931 сылтан билиҥҥи Хакасия сиригэр Матур хак. Мадыр с. (Таштып оройуона) олорбут.
Кыһыл Аармыйаҕа 1940 сыллаахха Таштып оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сылтан Киин, 1-кы Белорусскай фроннарга сэриилэспит.
1944 сыл от-атырдьах ыйдарыгар Люблин-Брест операциятын кыргыһыыларыгар хорсуннук сэриилэспитэ бэлиэтэммит.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл олунньу 21 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин младшай сержант Зорин Григорий Трофимовичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Сэрии кэнниттэн Таштып с. комсомол райкомун салаатыгар физкультураҕа инструкторынан үлэлээбит. Ойуур промышленноһын институтугар үөрэммит. Үөрэҕин бүтэрэн, ойуур хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр үлэлээбит.
1968 сылтан Саха Сиригэр олорбут, Өлүөхүмэтээҕи леспромхозка үлэлээбит.
1976 сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун Заречнай бөһүөлэгэр өлбүт.

# Зорин Григорий Трофимович
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл № 3121 (21.02.1945)
* Ленин уордьана (21.02.1945)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (17.08.1944)
* Албан аат III ст. уордьана (12.12.1943)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (10.09.1943)
* Мэтээллэр
# Јеан Дубуффет

Јеан Дубуффет (фр. Jean Philippe Arthur Dubuffet, 1901–1985) — Франция уруһуйдьута уонна скульптора.
# Поскачин Григорий Илларионович

Поскачин Григорий Илларионович — поэт, литературнай кириитик, 1938 с. ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Үөһээ Бүлүү оройуонуттан бастакы суруйааччы, саха суруйааччыларын I конференциятын делегата. Уон саастааҕар оскуола боруогун аан бастаан атыллаабыта. Үөрэҕэр дьоҕурдаах, билиигэ-көрүүгэ тардыстар уолчаан Бүлүүтээҕи педтехникумҥа үөрэнэ киирэр. Учуутал техникумугар үөрэнэ сылдьан Бүлүү куораттааҕы литературнай куруһуокка дьарыктанар. "Кыайыы кыымнара" хомуурунньугу 1933 сыллаахха Саха государственнай издательствотыгар таһаартараллар. Бу хомуурунньукка 12 автор хоһооно киирбит, олор истэригэр Григорий Поскачин икки хоһооно "Ударник комсомол", "Ыллыам" тахсаллар. Дьокуускайга үлэлиир кэмигэр "Бэлэм буол", "Эдэр большевик", "Кыым" хаһыаттарга "Саас сардаҥата" 1935 с., "Кыайыыга" 1937 с., "Уус-уран литература" 1938 с.эдэр суруйааччылар хомуурунньуктарыгар хоһоонноро бэчээттэммиттэрэ.

# Поскачин Григорий Илларионович
## Олоҕун олуктара

* 1914 сыллаахха кулун тутар 2 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар Боотулуу нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Бүлүүтээҕи педтехникуму бүтэрэн баран дойдутугар, Дьокуускай куорат 4 №-дээх оскуолатыгар, педтехникумҥа учууталлаабыта.
* 1936-1939 сылларга Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар үөрэх учебнигын, оҕолорго аналлаах литература отделыгар редактордаабыта.
* Олоҕо суох буруйданан хаайыллыбыта, олунньу 1 күнүгэр 1940 сыллаахха буруйа суоҕа дакаастанан хаайыыттан тахсыбыта, реабилитацияламмыта.
* 1943 сыллаахха олунньу ый 10 күнүгэр өлбүтэ

# Поскачин Григорий Илларионович
## Айымньылара

* Айылҕа уһуктуута. - Дьокуускай, 1936
* Босхоҥ Бэлгэдьэ, Албын Күрүлү. -.М. - Дьокуускай, 1939
* Айылҕа уһуктуута. - Дьокуускай, 1994

# Поскачин Григорий Илларионович
## Олоҕун, айар үлэтин туһунан

* Доосо И. Эдэригэр да тэмтэриппиттэр... // Хотугу сулус. - 1989. - № 10
* Кириллин Д.В., Павлова В.Н., Шевков С.Д. Писатели земли Олонхо. биобиблиогр. справочник. - Якутск, 1995
# Горева Людмила Тимофеевна

Горева Людмила Тимофеевна — 1999-2017 сс. СӨ Үрдүкү Суутун бэрэстээтэлэ.

# Горева Людмила Тимофеевна
## Олоҕун олуктара

* 1947 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* Дьокуускай куорат 8-с №-дээх оскуоланы бүтэрбитэ.
* 1970 сыллаахха Свердловскайдааҕы юридическай институту бүтэрбитэ.
* 1970 — 1977 сылларга следователь.
* 1977 — 1990 сылларга Дьокуускай куорат Суутугар судьуйа.
* 1990 — 1992 сылларга Дьокуускай куорат Суутун бэрэссэдээтэлэ.
* 1992 — 1999 сылларга Саха сирин Юстиция миниистирэ.
* 1999 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Суутун бэрэссэдээтэлэ.

# Горева Людмила Тимофеевна
## Ылыллыбыт сирэ

* http://www.sakhanews.ru/74842.html
# Хаптал Хайа (сулустар бөлөхтөрө)

Хаптал Хайа (латыынныы Mensa, Men) — көстөр көстүбэт соҕуруу полюс чугаһынааҕы сулустар бөлөхтөрө. Иэнэ 153,5 квадрат кыраадыс, 24 сулустаах, Сулус улаханнара 5m тиийбэт.

# Хаптал Хайа (сулустар бөлөхтөрө)
## Көстөр кэмэ

Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. Ахсынньыга ордук көстөр.

# Хаптал Хайа (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха киллэрбитэ. Аата Соҕуруу Африка Кейптаун куорат аттыгар баар Хаптал хайа аатынан. Лакайль манна Парижтааҕы наукалар академиятын сорудаҕынан астрономия чирчийиитин ыыппыта. 1763 сыллаахха латыынныы аат киирбитэ.
# Артамонов Иннокентий Иванович

Артамонов Иннокентий Иванович (1928.11.21) — хоһоонньут, тылбаасчыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуура үтүөлээх үлэһитэ, Аҕа Дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 1964 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Уус-Алдан улууһугар 1928 сыллаахха сэтинньи 21 к. төрөөбүт. 1957 с. Саха судаарыстыбаннай үнүбүрсүөтүн устуоруйа-тыл салаатын бүтэрбитэ. Ол кэмтэн саҕалаан биэнсийэҕэ тахсыар диэри Саха кинигэ кыһатыгар редакторынан үлэлээбитэ. 1949 сылтан ССКП чилиэнэ.
И. Артамонов 1949 сылтан бэчээттэнэн саҕалаабыта. "Үтүө сарсыарда" бастакы хомуурунньуга 1959 сыллаахха тахсыбыта. Кини уонтан тахса сахалыы уонна ньууччалыы кинигэни таһаарбыта. Хоһоонньут сорох хоһоонноро норуот ырыалара буолбуттара.
И. Артамонова сорох айымньылара украина, каһаах, грузин уо.д.а. тылларга тылбаастаммыттара.
А. Пушкин, М. Лермонтов, С. Есенин, А. Твардовскай, П. Тычин, Муса Джалиль, В. Федоров, Н. Дамдинов уо.д.а. суруйааччылар айымньыларын тылбаастаабыта.
Уус-Алдан улууһун үтүөлээх гражданина.

# Артамонов Иннокентий Иванович
## Сүрүн айымньылара

* Үтүө сарсыарда. Хоhооннор, поэмалар. - Дьокуускай, 1959.
* Солнце на лыжах. Стихи. - М., 1976.
* Эйэ чорооно. Хоһооннор, поэма. - Дьокуускай, 1981.
* Сырдык эрэл. Хоһооннор. - Дьокуускай, 1985.
* Ыҥырар сулустар. Хоhооннор, поэмалар. - Дьокуускай, 1988.
* Мин мантан сэриигэ барбытым. Хоhооннор, поэмалар. - Дьокуускай, 1995.