yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# .br

.br диэн Бразилия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Винница

Винница (укр. Вінниця) диэн Украина куората. Винница уобалаһын дьаһалтатын киинэ. Дьонун ахсаана 369 881 (2013).
# Андросов Иван Степанович

Андросов Иван Степанович — архитектор, ААО «Якутпроект» директордарын Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Андросов Иван Степанович
## Олоҕун олуктара

* ?—2014 сс. — ААО «Якутпроект» генеральнай директора.
* 2014 сылтан — ААО «Якутпроект» директордарын Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ

# Андросов Иван Степанович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх архитектора
* РФ бочуоттаах архитектора
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2007)
* «Гражданская доблесть» бэлиэ (2013)
# Mageia

Mageia (Магейа, Мадьейа), форк линукс система, урукку эстибит Mandriva кодунан оноһуллар, сайдар. Билиҥҥи кэмҥэ французстар уонна дьоппуоннар сайыннараллар. Система үксүн былыттарга туттуллар (облачные данные).
# Лаҥха

Лаҥха - өр сыллааҕыттан охсуллубатах эбэтэр олох быраҕыллыбыт сиргэ хагдарыйбыт, сытыйбыт от сылтан сыл хос-хос мунньуллубута, быйылгы үүнүү аннынан сытан хаптайбыт хагдаҥ былырыыҥҥы от. Кур лаҥха - хас да сыллаах лаҥха.
Синонима: кур сэтиэнэх
# Cосин Константин Ильич

Cосин Константин Ильич (1944.09.05) — оҕо суруйааччыта. 1994 сылтан Арассыыйа Суруйааччылар сойуустарын чилиэнэ.
Верхоянскай куоракка зоотехник дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1964 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһун Бүтэйдээх орто оскуолатын, онтон 1973 сыллаахха СГУ устуоруйа-тыл факультетын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэр. Мэҥэ Хаҥалас оскуолаларыгар сүүрбэттэн тахса сыл саха тылын уонна литературатын үөрэтэр.
Бастакы хоһооннорун 1957 сыллаахха «Колхоз кырдьыга» диэн улуустааҕы хаһыакка таһаартарбыта. 1983 сыллаахха кыра оҕолорго анаммыт «Бойтоко-ыстана» диэн бастакы кинигэтин таһаарар.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга, «Чолбон» сурунаалга уонна холбоһуктаах хомуурунньуктарга бэчээттэнэрэ. Бастыҥ айымньылара саха оскуолаларыгар кылаас таһынан ааҕыы пособиеларыгар киирбиттэрэ, сорохторо оҕо литературатыгар анаммыт өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэргэ бэлиэтэммиттэрэ. К. Сосин сорох хоһоонноро ньууччалыы тылбаастаммыттара уонна ньууччалыы тыллаах хаһыаттарга тахсыбыттара.

# Cосин Константин Ильич
## Кинигэлэр

* Бойтоно — ыстана. Хоhооннор. — Дьокуускай, 1983.
* Эбэм, эhэм аахха. Хоhооннор. — Дьокуускай, 1986.
* Умнуллубат мичээр. Хоhооннор. — Дьокуускай, 1987.
* Биэлсэр Нарыйа остуоруйалара. Хоhооннор. — Дьокуускай, 1993.
# Виет пуормулалара

Виет пуормулалара (нууч. Формулы Виета) — ол аата, элбэх чилиэн коэффициеннарын уонна кини кореньнарын холбуу баайар.
Бу пуормуларынан элбэх чилиэн кореньнарын сөптөөҕүн бэрибэккэлииргэ олус учугэй буолар, өссө биэриллибит кореньнарынан элбэх чилиэннээҕи айарга тутталлар.

# Виет пуормулалара
## Историята

Бу тэннэһиилэр Франсуа Виет үлэтигэр бааллар этэ. Ол эрээри Виет ууруктаах кэриҥнэри эрэ көрөр этэ, ол иһин уопсай көрүнүгэр пуормуланы көрдөрөр кыах суох этэ киниэхэ$^{[1]}$.

# Виет пуормулалара
## Чопчулааһын

Өскөтүн $c_{1},c_{2},...,c_{n}$- элбэх чилиэн$x^{n}+a_{1}x^{n-1}+a_{2}x^{n-2}+...+a_{n}$ кореньнара, оччоҕуна коэфициеннара $a_{1},...,a_{n}$ симметричнай элбэх чилиэн кореньнарын буолаллар$^{[2]}$, ол эбэтэр:
$a_{1}=-(c_{1}+c_{2}+...+c_{n})$
$a_{2}=c_{1}c_{2}+c_{1}c_{3}+...+c_{1}c_{n}+c_{2}c_{3}+...+c_{n-1}c_{n}$
$a_{3}=-(c_{1}c_{2}c_{3}+c_{1}c_{2}c_{4}+...+c_{n-2}c_{n-1}c_{n})$
$a_{n-1}=(-1)^{n-1}(c_{1}c_{2}...c_{n-1}+c_{1}c_{2}...c_{n-2}c_{n}+...+c_{2}c_{3}...c_{n})$
$a_{n}=(-1)^{n}c_{1}c_{2}...c_{n}$
Ол эбэтэр,туох баар кыаллар $k$ кореньнан төгүллэри суумалара тэҥнэһэр $(-1)^{k}a_{k}$.
Өскөтүн элбэх чилиэн улахан коэффициента $a_{0}\neq 1$ , оччоҕуна Виет пуормулатын туттарга эрдэттэн туох баар коэффициеннары барытын $a_{0}$-га түҥэтиэххэ наада(бу элбэх чилиэн кореньнарын суолтарыгар оруол онньообот). Бу түбэлтэҕэ Виет пуормулалара туох баар коэффициэнт уонна кини самаай улахан коэффициэныгар отношенияҕа этии биэрэллэр. Өскөтүн элбэх чилиэн кореньнара целочисленнай буоллахтарына, кинилэр көҥүл чыыһыла түҥэтээччитэ буолар, ити бүтэһик Виет пуормулаттан тахсан кэлэр.

# Виет пуормулалара
## Дакаастабыл

$a_{0}=1$ диэн аахтахха, элбэх чилиэн кореньнарыгар араарыттан, дакаастабыл тэҥнэһии дьүүллээһиттэн тахсар.
$x^{n}+a_{1}x^{n-1}+a_{2}x^{n-2}+...+a_{n}=(x-c_{1})(x-c_{2})...(x-c_{n})$
Коэффициеннары биир $x$ истиэпэҥнэ тэҥнээтэххэ(Түмсүлээһин теоремата), Виет пуормуларын ылабыт.

# Виет пуормулалара
## Хос быһаарыы

* ↑ Florian Cajori. A History of Mathematics. — 5th edition. — 1991.
* ↑ Алгебра многочленов, 1980, с. 26-28.

# Виет пуормулалара
## Литература

* Винберг Э. Б. Алгебра многочленов. Учебное пособие для студентов-заочников III—IV курсов физико-математических факультетов педагогических институтов. — М.: Просвещение, 1980.
* Weisstein, Eric W. Vieta's Formulas / From MathWorld--A Wolfram Web Resource (англ.)
* Hazewinkel, Michiel, ed. (2001), "Viète theorem", Encyclopedia of Mathematics, Springer, ISBN 978-1-55608-010-4 (англ.)
* Funkhouser, H. Gray (1930), "A short account of the history of symmetric functions of roots of equations", American Mathematical Monthly (Mathematical Association of America) 37 (7): 357–365, doi:10.2307/2299273, JSTOR 2299273 (англ.)
* Саха тылыгар тылбаастыыр сайт - http://sakhatyla.ru/translate?q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0
# Нөрүөн

Нөрүөн — кыыл, сүөһү арҕаһа, сиһин илин өттө, киһи курданарыттан үөһээ өттө (түөһэ, сиһэ уо.д.а.).
# Стокһольм

Стокhольм (швед. Stockholm) диэн Швеция киин уонна ордук улахан куората. Меларен күөллэри Балтийскай муораны кытта холбуур боротокуолга сытар. Куорат иһигэр 14 арыылар. Куоракка швед хоруолун сүрүн резиденцията баар, швед бырабыыталыстыбата уонна риксдаг мунньахтыыллар. «Скандинавия киин куората» диэн позицияланар.
# Луҥха Өлөксөй

Алексей Кириллович Калининскай-Луҥха Өлөксөйө – биллиилээх ырыа айааччы, саха ырыатын үйэтитээччи уонна сырдатааччы.

# Луҥха Өлөксөй
## Олоҕун кэпсээнэ

1953 сыллаахха Кэбээйи улууһун Арҕас нэһилигэр төрөөбүтэ. 1977 сыллаахха С.Данилов тылларыгар "Аан дойду – Саһыл Сыһыы" бастакы ырыатын айбыта. 1991 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ырыа айааччыларын ассоциациятын тэрийсибитэ, салайбыта. "Саха ырыата кэм-кэрдии тэтиминэн" кинигэ ааптара.

# Луҥха Өлөксөй
## Ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

# Луҥха Өлөксөй
## Ырыаларын хомуурунньуктара

* "Ыллаһыый, Луҥхам долгуна" (1994).
* "Дьылҕам миигин эрэн" (1995).
* "Кэрэҕэ аналбыт" (2000).
* "Кэрэ хаалар сүрэххэ" (2006).

# Луҥха Өлөксөй
## Туһаныллыбыт сирдэр

* ↑ Саха ырыатын антологията, 1 чааһа. Дьокуускай, 2015, с.321.
# Сайылык

1) сайын олорор сир; 2) сайыҥҥы дьиэ (ол иһигэр даача), сайын туттуллар күрүө-хаһаа, дьиэ-уот, тутуу барыта; 3) сайыҥҥы мэччирэҥ. Т.к.: йайлах (был. түүр.) — сайын олорор сир; йаила, йайлау, яйла, джайлау, жайлау (түүр.) — сайын олорор сир, сайыҥҥы мэччирэҥ; чайлаг (хакас, тыв.) — эмиэ итинник; яйлах (лезг.) — сайынны мэччирэҥ; яйлок (тадж.); девлох (перс.) — сайын олорор сир; жайлык (балк.) — үрдүк хаптал хайаҕа баар сайыҥҥы мэччирэҥ.
Дөссө көр: Силээннээх нэһ.

# Сайылык
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Сытыган чэмкиниэр

Сытыган чэмкиниэр (нууч. Василистник вонючий, лат. Thalictrum foetidum) – элбэх сыллаах үүнээйи.

# Сытыган чэмкиниэр
## Морфологията

60-70см үрдүктээх элбэх сыллаах үүнээйи, сытыары уһун силиргэхтээх уонна элбэх синньигэс силистэрдээх. Көнө от күөх умнастаах, аллараатыгар хара саарыл өҥнөөх. Элбэх саһархайдыҥы сибэккилэрэ умнаһын төбөтүгэр туураларга тарҕана олороллор. Бытархай сэбирдэхтэрэ үс муннуктуу быһыылаахтар. Олус сытыы куһаҕан сыттаах. Дьааттаах үүнээйилэргэ киирсэр.

# Сытыган чэмкиниэр
## Отоно

Уһун синньигэс, адыгырас, ойоҕоһо ыгыллыбыт, олорбут сиэмэ отонноох.

# Сытыган чэмкиниэр
## Үүнэр сирэ

Евроазиатскай коруҥ. Бэс ыйын, от ыйын бутэһигэр үүнээр. Мезофит, ксерофит. Алаас, тиит ойуурун кытыытыгар үүнэр.

# Сытыган чэмкиниэр
## Медицинаҕа туттуута

Сир уоһээтигэр баар чааһа хаан баттааһынын үрдээһинигэр (нууч. Гипертония), куртах ыарыыларыгар, бааһырыы, иһэттии кэмигэр туттуллар. Сэбирдэхтэрин иҥиир силбэһиитигэр тутталлар.

# Сытыган чэмкиниэр
## Туһаныллыбыт сирдэр

1. Токумова К., Токумов П. Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ(20-21 стр). - Дьокуускай : Бичик, 2008. - 128с.
2. Иллюстрированный определитель лекарственных растений Якутии / Л. Г. Кривошапкина, В. С. Кривошапкина, И. М. Кривошапкин. - Тверь: ООО "ИПК Парето-Принт", 2018. - 640с.: ил.
# Тыараһа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)

Тыараһа нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кыйы.
Улуус кииниттэн 45 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 760 киһи (2007 сыл).

# Тыараһа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Давыдова Вера Дмитриевна (1901 с. балаҕан ыйын 6 к. төр.) — Саха дьахталларыттан биир бастакынан уус-уран литератураҕа, поэзия жанрыгар үлэлэспит киһи. Бодойбо куорат ытык олохтооҕо.
# Материализм

Материализм диэн философия өйдөөһүнэ, материя бастааҥҥы ис дьиҥ буолар диир. Идеализмҥа утары. Барыта араас эттиктэртэн турар. Эттиктэн оҥоһуллубатах буоллаҕына (холобура, толкуй) эттик дьайыытын түмүгэ буолар. Атыннык эттэххэ, эттик барытыгар бастакы буолар. Атыннык сороҕор физиализм диэччилэр.
Ол курдук, материалист таҥараларга уонна атын майгынныыр идеяларга (ол курдук, абааһыларга) итэҕэйбэт. Материалист толкуйугар санаа сыаната суох, эбэтэр билим дакаастабылын көрдүүр. Ол иһин бары материалистар атеист буоллар, ол гынан баран атеисттар бары материалист буолбатахтар.
Билиҥҥи материализм тутааччылара атын өйдөбүллэри, холобур күүһү, энергияны уонна атын билим дакаастаабыт маллары материализмҥа киллэрэллэр. Эттик уонна энергия өйдөбүллэрэ бэйэ бэйэлэрин солбуйаллар, уонна онтон тахсааччы, холобура, гравитация - эттиктэн тахсар. Ол гынан баран эттик тутулуга чопчу буолбатах.
Философис атын тииптэрэ материализм сорох санааларын билинэллэр, ол курдук редукционизм, логическай позитивизм уонна эмпиризм.
# Соҕуруу Каролина

Соҕуруу Каролина ааҥл. South Carolina
# Windows 98

Windows 98 (кодовай аата Memphis), Microsoft 1998-1990 сылларга туттубут операционнай системата. Саха Сиригэр оччолорго киэҥник биллибитэ.
Кини иннинэ Windows 95, кэнниттэн Windows XP.
# Бар, Ыт. Бар!

«Бар, Ыт. Бар!» (ааҥл. Go, Dog. Go!) диэн Америка анимация сериала. Сериал премьерата 2021 сыл тохсунньу 26 күнүгэр Netflix платформаҥа буолбута.

# Бар, Ыт. Бар!
## Сериялар тиһиктэрэ

| Сезон | Сезон | Эпизодтар | Көрдөрүү даталара |
| | 1 | 21 | Тохсунньу 26, 2021 (2021-01-26) |
| | 2 | 24 | Ахсынньы 7, 2021 (2021-12-07) |
# UTC

UTC (Universal Time, Coordinated; ааҥ. Coordinated Universal Time, фр. Temps Universel Coordonné), ол аата Бүтүн тэҥнэтиллибит кэм, диэн омуктар икки ардыларынааҕы атом кэмигэр сөп түбэhэр кэм стандарта. Сир эргиирэ бытаарыытыттан сылтаан бу кэмҥэ хас да чорбохтоох сөкүүндэлэр эбиллэллэр.
Саха сирин улахан өттө (Дьокуускайы киллэрэн туран) бу кэмтэн +9 чаас уратылаах.
# 1140-с

1140-с сыллар.

# 1140-с
## Сүрүн түбэлтэлэрэ

* Португалия Хоруоллуга Реконкиста кэмигэр Лиссабону сэриилээн ылбыт (1147).
* Иккис Кириэстээх бохуот (1147—1149).
* Руська кинээстэр ыккардыларыгар сэриилэр (1146—1154).
* Славяннар утары Кириэстээх бохуот (1147).

# 1140-с
## Култуура

* 1147 — Москуба туһунан аан бастаан летопись ахтыбыт.
# Эстон тыла

Эстон тыла (эст. eesti keel) — эстоннар тыллара, фин-угор тылларын балтия-финн салаатыгар киирэр. Официальнай тыла Эстония уонна Европа Сойууһун официальнай тыла. Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.

# Эстон тыла
## Алпабыыта

| A a | B b | D d | E e | F f | G g | H h |
| I i | J j | K k | L l | M m | N n | O o |
| P p | R r | S s | Š š | Z z | Ž ž | T t |
| U u | V v | Õ õ | Ä ä | Ö ö | Ü ü | |
| Эстон тыла | Саха тыла |
| A a | А а |
| B b | Б б |
| D d | Д д |
| E e | Е Е,Э э |
| F f | Ф я |
| G g | Г г |
| H h | Х х,Һ һ,Ҕ ҕ |
| I i | И и,Ы ы |
| J j | Й й |
| K k | К к |
| L l | Л л |
| M m | М м |
| N n | Н н |
| O o | О о |
| P p | П п |
| R r | Р р |
| S s | С с |
| Š š | Ш ш |
| Z z | З з |
| Ž ž | Ж ж |
| T t | Т т |
| U u | У у |
| V v | В в |
| Õ õ | О~У |
| Ä ä | Ьа ьа |
| Ö ö | Ө ө |
| Ü ü | Ү ү |

# Эстон тыла
## Быһаараллар

* Эстон тыла
Ethnologue: Estonian. A macrolanguage of Estonia (ааҥл.)
* Эстон тыла
Glottolog 3.0: Language: Estonian (ааҥл.)
* Эстон тыла. Уэб-сайт:WALS Online: Language Estonian (ааҥл.)
Бикипиэдьийэҕэ
Эстон тыла тылынан
салаа баар: et:Esileht
# Өспөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Өспөх нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дыгдал.
Улуус кииниттэн 110 хоту диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 350 киһи (2007 сыл).

# Өспөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Афанасьев Алексей Петрович (биллибэт — биллибэт) — баай киһи, С. В. Ястремскайга саха тылын грамматикатын оҥорорго көмөлөспүт киһи.
# Куритиба

Координаталара: 25°25′00″ ю. ш. 49°15′00″ з. д.﻿ / ﻿25.41667° ю. ш. 49.25000° з. д.﻿ / -25.41667; -49.25000
Куритиба (порт. Curitiba) диэн Соҕуруу Бразилия ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 1 828 092 уонна иэнэ 430.9 км2.
* http://www.curitiba.pr.gov.br
* http://www.curitiba-brazil.com
# Готфрид Лейбниц

Го́тфрид Ви́льгельм Ле́йбниц (ниэм. Gottfried Wilhelm (von) Leibniz, МФА: [ˈɡɔtfʁiːt ˈvɪlhɛlm fɔn ˈlaɪbnɪts] эбэтэр [ˈlaɪpnɪts]) (1646–1716) — ньиэмэс философтэ, логик, математик, механик, физик, юрист, историк, дипломат, айааччы уонна тылы чинчийээччи. Берлиннээҕи Наука академиятын төрүттээччитэ уонна бастакы бэрэсидьиэнэ, Француз Наукатын академиятын тас дойдуттан чилиэнэ.
# Индигиир (өрүс)

Индигиир өрүс. Саха сирин хотугулуу-илин диэки биир улахан өрүһэ буолар. Уһуна 1726 км., тардыытын иэнэ 360 000 км².
Баһа Ханкаан сис эниэтигэр Хаастаах уонна Тарыҥ Үрэх холбоһууларыттан саҕаланар. Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр.
Үөһээ сүүрээнэ Өймөкөөн үрдэлинэн устар. Черскэй хайаларын кыараҕас хочонон быһа охсор. Бу сиргэ таас харгы дэлэй.
Муома өрүс түһүөн иннинэ Муома Силээннээх намталга киирэр. Төрдүттэн 130 км. сиртэн 5500 км² иэннээх дельтата саҕаланар.
Уус Ньараҕа уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 428 м³ тэҥнэһэр, ордук улаатар кэмигэр 10600 м³ тиийэр. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри, аллараа сүүрээнигэр бэс ыйын саҥатыгар диэри тоҥ.
Тардыытыгар 125000 өрүс уонна үрэх, 80000 күөл бааллар. Сүрүн салааларынан буолаллар: уҥа Силээннээх, Уйаандьы; хаҥас Ньара, Муома, Бадьаариха.
Аал сырыыта төрдүттэн 1086 км. Бириистэннэр Чокуурдаах, Хонуу, Үрүҥ Хайа.

# Индигиир (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Леонид Волков

Леонид Волков (толору аата Леонид Михайлович Волков), сэтинньи 10 күнүгэр, 1980 сыллаахха Свердлов куоратка төрөөбүтэ. IT специалист, биллэр политическай активист, биир сүрүн Владимир Путин былааһын утарааччы.
Атырдьах ыйын 10 күнүттэн, 2021 сылтан ыла Владимир Путин ыйааҕынан кинини утары уголовнай дьыала тэриллибитэ. Кини оҕолорун уонна ойоҕун илдьэ Литваҕа куоппута.
Араас кэмнэргэ ФБКҕа үлэлээбитэ.
# Чуораанчык

Чуораанчык (нууч. колокольчик, лат. Campanula spp.) сайын бэс ыйыгар уонна от ыйыгар үүнэр кэрэ көстүүлээх, эмтээх үүнээйи. Кини барыта 300 көрүҥнээх. Европаҕа, Кавказка, Хотугу Америкаҕа тарҕанан үүнэр. Чуораанчыгы хааны тохтоторго, ыарыыны уҕаргытарга, уоскутарга уонна эмтииргэ тутталлар. Бу сибэккигэ араас туһалаах химическэй веществолар бааллар, холобура: каротин, кофейнай уонна кумаровай кислоталар, кальций, магний, фосфор уонна калий, ол иһин элбэх туһалаах үүнээйи.

# Чуораанчык
## Тас көрүҥэ

Уһуна 30-50 см, уһун көнө силистээх. Сибэккитэ 3-4 см, халлаан күөх уонна хара саарыл дьүһүннээх, чуораанчык курдук быьыылаах буолар.

# Чуораанчык
## Биһиги Сахабыт сиригэр үүнэр сайдар сирдэрэ

Киин уонна соҕуруу оройуоннарга тарҕаммыт, Лена өрүс кытылыгар үүнэр. Алааска, ходуһаҕа, добуун сиргэ, хайаларга киэҥник тэнийэн үүнэр.

# Чуораанчык
## Эмтэнэргэ туттуллуута

Бу үүнээйини былыр өбүгэлэрбит куттаммыт, кута ыстаммыт оҕону эмтииргэ туһаналлара. Ыарыыны уҕаркытарга, уоскутарга, эмтииргэ хатарыллан мэлиллибит 1 ост.ньуоска чуораанчыгы 1 курууска итии ууга кутан, сабан, сойуор диэри туруоруллар. 1 ньуосканы күҥҥэ үстэ аһыах иннинэ иһиллэр. Тиис, күөмэй, куолай ыарыыларыгар сайҕаналлар. Чуораанчык уутунан дьаҥ, атеросклероз ыарыыларын эмтииллэр. Ыт ытырбыт сиригэр чуораан отун уураллар ыарыытын угуттаатын диэн.

# Чуораанчык
## Туһаныллыбыт сирдэр

С.Ю.Кожурова, Айылҕа эмтээх сүмэһинэ. Дьокуускай: "Якутия" медиа-холдинг, 2014-64с.
# Брутто ис оҥоhук

Брутто ис оҥоhук (БИО) диэн дойду экономикатын ил барыhын кээмэйдэриттэн биирдэстэрэ. БИО үс ньыманан быhаарыллыан син, кинилэр бэйэлэрин ис дьиҥнэринэн майгыннаhаллар. Бастакы: ылыллыбыт кэм периодун (үксүн 365 күннээх сыл) устата оҥоhуллубут маллар уонна хааччыйыылар бүтүн энчирэтиилэрин тэҥнэбиллэрэ. Иккис: период устата дойду бары индустрияларын оҥорууларын хас биирди кэрдииhин эбиилигин бүтүннүүтүн тэҥнэбилэ, онно оҥоруу түһээннэрин эбии уонна субсидияларын көҕүрэтии. Үһүс: период устата дойду оҥоруута аҕалбыт барыhын бүтүннүүтүн тэҥнэбилэ.
БИО'гу кээмэйдииргэ уонна быhаарарга үксүн энчирэтии ньымата туттуллар:
    БИО = туттуу + брутто инвестиция + дьаhалта энчирэтиитэ + (экспорт − импорт), эбэтэр, БИО = C + I + G + (X − M).
# Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията

Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията — ХНТ дойдуларыгар туһанарга сүбэлэммит дөкүмүөн. ХНТ Генеральнай Ассамблеятын үһүс сиэссийэтигэр 217 А (III) («Киһи быраабын туһунан аан дойдутааҕы паакт») резолюциянан 1948 сыллаахха Парижка ылыныллыбыта.
Декларация тиэкиһэ 375 тылга уонна диалекка тылбаастаммыта. Киһи барыта туһанар быраабын аан дойду таһымыгар бигэргэтэр аан бастакы дөкүмүөн буолар. 30 ыстатыйаттан турар. Киһи быраабын аан дойдутааҕы бииллин сорҕото буолар, маннык дөкүмүөннэри тэҥэ: Экономикаҕа, социальнай эйгэҕэ уонна култуураҕа аан дойду Паакта, Гражданскай уонна бэлитиичэскэй бырааптар аан дойдутааҕы паактара, икки Факультатив Боротокуоллар.

# Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията
## Эбии маны көр

* Киһи быраабын күнэ
# Сусуман

Сусуман. (нууччалыы: Сусуман) Куорат, Магадан уобалаһын Сусуман оройуонун киинэ.
Нэһилиэнньэтэ 7,2 тыһ. киһи (2005 сыл).
Куорат Бөрөрөөх диэн Халыма салаатыгар турар.
Куорат аата эбээннии «кухуман» диэн тылтан тахсар, ол аата «чысхан».

# Сусуман
## Остуоруйаттан

* 1949 - 1956 сыллардаахха манна Советскай Союзка ордук улахан "Гулаг" Заплаг диэн хаайыытын салалтата баар этэ.

# Сусуман
## Сусуман культураҕа

* Куораты Розенбаум А.Я. "Сусуманская лирическая" диэн ырыаҕа ахтан аһарар.
* Сусумаҥҥа суруйааччы Елена Стефанович төрөөбүтэ.
# Абый улууһа

Абый улууһа Абыйский улус :
| Гиэрбэтэ | Былааҕа |
| Дойду | Арассыыйа Арассыыйа |
| Регион | Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |
| Улуус киинэ | Үрүҥ Хайа |
| Улуус баһылыга | Никулин Михаил Гаврильевич |
| Иэнэ | 69,4 тыһ. км² |
| Климата | тосту—континентальнай |
| Олохтоох дьонун ахсаана • Омуктара • Конфессиялар | 4425 киһи (2010) сахалар Айыы үөрэҕэ |
| Төлөппүөн кода | 41—161 |
| Почта индекстэрэ | 678881—678895 |
| Официальнай ситим-сир ||
Абый диэн Саха Сирин улууһа. Улуус киинэ Үрүҥ Хайа бөһүөлэк. Олохтоохторун ахсаана — 4,4 тыһыынча киһи (2010 сыллаах ааҕыыннан), сирин иэнэ — 69,4 тыһ. кв. км эбэтэр Саха Сирин алта уон гыммыт биирэ. Олохтоох чиҥэ — 0,09 киһи/кв. км.

# Абый улууһа
## Демография

2012 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан, Саха Сиринээҕи госстат сулууспатын көрдөрүүтүнэн, улуус киһитин ахсаана 4353 киһи.

# Абый улууһа
## Администрацияларынан араарыы

Улуус иһинээҕитэ :
| Куорат, бөһүөлэктэр уонна нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Кыра сэлиэнньэлэр | Улуус кииниттэн, км | Почта индексэ | Олохтоохторун ахсаана, 2010 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн | Олохтоохторун ахсаана, 01.01.2012 туругунан |
| Үрүҥ Хайа, бөһүөлэк | улуус киинэ | | 0 | 678890 | 2 245 | 2 224 |
| Майыар, национальнай нэһилиэк | Кэбэргэнэ | | 170 | 678892 | 530 | 516 |
| Абый, нэһилиэк | Абый | Дьооску | 80 | 678894 | 544 | 527 |
| Ураһалаах, нэһилиэгэ | Сутуруоха | | 3 | 678895 | 430 | 426 |
| Мугурдаах, нэһилиэк | Сыаганнаах | | 160 | 678893 | 421 | 420 |
| Уолбут | Киэҥ Күөл | | 80 | 678881 | 255 | 240 |
| | Барыта | | | | 4 425 | 4 353 |
Улуус сиригэр Сайылык уонна Одьуогун күөл (сорҕото ыаллыы улууска сытар) диэн эркээйи сирдэр бааллар.

# Абый улууһа
## Улуус биллиилээх дьоно

* Никулин Гавриил Федорович (1903—1967) — олоҥхоһут.
* Ефимов Никодим Николаевич (1928—1992) — физико-математическай билимнэр доктордара, профессор.
# Өрөбүл

Өрөбүл (баскыһыанньа) диэн чук биир хонуга. Быыһык уонна бииринньик икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун сэттис күнэ. Үгүс дойдуларга сынньалаҥ күн. Христиан халандаарынан чук бастакы күнэ.
Былыргы аата Күн хонуга.
# Сир эһэтэ

Сир эһэтэ (лат. Talpa altaica, нууч. Сибирский крот) — Сир эһэтин ууһугар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар сир анныгар олорорго үөрүйэхтэммит кыра кыыл. Харахтара кырачааннар, илин атахтарын баппаҕайа кэтит, ытыстара таска хайыһа сылдьаллар, бөҕө тыҥырахтаах тарбахтардаах.
Саха сиригэр Өлүөнэ-Бүлүү ыккарды арҕаа өттүгэр эрэ олохсуйар. 1938 с. Саха сиригэр 8 тыһыынча баар диэн сыаналаммыт эбит, кэлин чинчийии суох. Кыһын утуйбат. Буорга 2-3 см дириҥҥэ элбэх хорооннору хаһар, уонна онно түспүт үөннэринэн аһылыктанар. Сир эһэтэ атын кроттар курдук кротовина (буор мунньуллуута) оҥорбот эбит. Уйатын балтараа миэтэрэ дириҥнэ хастар. Сыты үчүгэйдик билэр.

# Сир эһэтэ
## Өссө маны көр

* Күүдээхтэр кэргэннэрэ
# Prince Albert National Park

Prince Albert National Park Баар биир улахан национальный парк. Элбэх эндемиктэр бааллар.
# Романов Петр Петрович

Романов Петр Петрович (1902–01.05.1952) — сахалартан бастакы идэтийбит худуоһунньук, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.

# Романов Петр Петрович
## Олоҕун олуктара

* 1902 с. ыам ыйыгар Боотурускай улууһун Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1927 с. Москубатааҕы ускуустуба рабфагын бүтэрбит.
* Онтон 1934 с. Москубатааҕы ойуулуур искусство институтун литография салаатын бүтэрбит. Онно аатырбыт Д. С. Моор уонна А. А. Дейнека диэн худуоһунньуктарга үөрэммитэ.
* 1936–1937 сс. нуучча драматическай тыйаатырыгар үлэлиир.
* 1938–1939 сс. Москубаҕа квалификациятын үрдэтиммитэ.
* 1939–1940 сс. Саха судаарыстыбаннай тыйаатырын сүрүн худуоһунньуган үлэлээбитэ.
* 1943–1948 сс. Худуоһунньуктар сойуустарын правлениетын председателя.
* 1945 с. кини инициативынан, туруорсуутунан уонна тэрйииитинэн Дьокуускайдааҕы художественнай училище аһыллыбыта.
* 1952 с. ыам ыйын 1 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

# Романов Петр Петрович
## Айар үлэтэ

Араас жанрдарга бэйэтин боруобалаабыта: политическай плакатка, карикатураҕа, кинигэ ойуулааһыныгар, тыйаатыр декорациятын исскуствотыгар, сэлии муоһуттан оҥоһуктарга. Живописька «Колхуос ыһыаҕа» диэн бастакы жанровай хартыынаны 1937 с. суруйбутунан биллэр. «Боотур сүгүннэрбит кыыһын кытары» (1938) хартыыната саха искусствотын көмүс фондатыгар киирэр. 1943 с. «Баланов лейтенант» хартыынаны суруйар. Саха историятыгар аналлаах хартыыналардаах.

# Романов Петр Петрович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР норуодунай худуоһунньуга
* «За доблестный труд в Великой Отечественной войне» мэтээл (1945)
* Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата (өлбүтүн кэннэ, 1967)

# Романов Петр Петрович
## Аатын үйэтитии

1995 сылтан кини аатын Дьокуускайдааҕы художественнай училище сүгэр.

# Романов Петр Петрович
## Өссө маны көр

* Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ