yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Маҥан кутуйахсыт

Маҥан кутуйахсыт, Битииһит эбэтэр Кутуйахсыт (лат. Circus cyaneus, нууч. полевой лунь) — аҕыйах ахсааннаах Саха сирин тайҕалаах сирдэригэр аһаҕас сирдэргэ олохсуйар тыҥырахтаах көтөр. Кутуйаҕы, бөдөҥ үөннэри, сороҕор чыычаахтары бултаһар.
Атыырын дьүһүнэ кубалаҥ маҥан, тыһытын көхсө бороҥ, иһэ кугас көҕөччөр. Устата 45-56 см, ыйааһына 300-600 г. Киэҥ хонуулаах, ходуһалаах, маардаах сирдэргэ олохсуйар. Уйатын сиргэ туттар, 4-6 сымыыты баттыыр.
Битииһит диэн булдун көрөн салгыҥҥа биир сиргэ тэлибирии ыйанарын иһин сорох сиргэ ааттыыллар.

# Маҥан кутуйахсыт
## Өссө маны көр

* Кусчут
* ↑ Булчут кинигэтэ. В.Н. Сивцев. Дь. Бичик, 2017, С.56
# Истин догор

Истин догор. Истин догор диэн кимий? Мин санаабар истин догор диэн ыраас санаалаах, утуе сыьыаннаах, сэмэй майгылаах, сэргэх киьини этэллэр. Кини ес хоьоонно этэринии "Атас туьугар атах тостор" буолуохтаах. Оннук доготторбуттан биирдэстэрэ мин саамай чугас дьуегэм Сардаана буолар. Кини элбэх оголоох дьиэ-кэргэнтэн иккис ого. Кыратык сырдатар буоллахха Сардаана уерэгэр урдук таьымнары кердерер, араас куоркурстарга ситиьиилээхтик кыттар. Олуьун диэн дьогурдаах. Холобур нэьилиэк биэчэрдэригэр ункуулээн дайар, хоьоон ааган чоргутар уонна ырыа ыллаан дьиэрэтэр. Кемус далаьа ырыа студиятын иитиллээччитэ буолар. Кини ыллыыр буолан сири дойдуну кэрийэр. Холобур Испания, Кытай, Москуба куорат, Санкт-Петербург, Казахстан курдук сирдэргэ сылдьан, кыайан-хотон кэлбитэ. Сардаана киьи быьыытынан элэккэй, уерунньэн, сэмэй, дьону кытта истинник кэпсэтэр. Дьуегэлии буоларбыт быьыытынан бэйэ-бэйэбитигэр куруук ейдеье-ейеье, кемелеье, дурда-хахха буолабыт. Тумукпэр этиэм этэ маннык истин догордоохпунан киэн туттабын уонна сыаналыыбын.
# Эргэ Табаҕа

Эргэ Табаҕа бөһүөлэк. Дьокуускай куорат уокуругун бөһүөлэгэ.
Дьокуускайтан 34 км. соҕуруу диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 796 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Архипова Клара Федотовна

Архипова Клара Федотовна, 1940 сыл тохсунньу 9 күнүгэр Лиэнскэй улууһун, Турукта нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

# Архипова Клара Федотовна
## Олоҕун олуктара

1965-1968 сылларга Дьокускайдааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэн учуутал идэтин ылбыта. Хадан оҕо уһуйааныгар итээччинэн улэтин саҕалаабыта.
1967-1990 сылларга Хадан орто оскуолатын алын кылаас учууталынан, ол иһигэр интэринээт сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Кэнники сылларга үөрэх кэнниттэн эбии дьарык учууталынан үлэлээбитэ.
Өр сыллаах сыралаах үлэтин иһин улуус Бочуоттах грамотатынан, Саха Өрөсппүүбүлүкэтин бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта
# Хризоберилл

Хризоберилл — күндү таас. Бериллий уонна алюминий оксидтарыттан турар таас. 1781 сыллаахха бу ааттарын ылбыттар. Гириэк көмүс диэн тылыттан (гир. chrysos) таһаарбыттар.
Кыһыл көмүс өҥнөөх таастартан ураты өссө хоҥор, кыһыл уонна фиолет өҥнөөх хризобериллар баар буолаллар.
Бразилияҕа, Мадагаскаарга уонна Цейлоҥҥа хостоноллор.

# Хризоберилл
## Аба-хомуһуна

Былыргы индустар бу таас көмөтүнэн аптаах дьон көтөрдөр уонна кыыллар тылларын өйдүүргэ туһаналлар диэн итэҕэйэллэр эбит. Оттон коннөрү дьоҥҥо хризобериллар нус-хас сыһыаны уонна эмтэниини аҕалаллар. Саахалтан комүскүүр диэн эмиэ итэҕэйэллэр
# Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин I сийиэстэрэ

Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин I сийиэстэрэ - Саха сиригэр буолбут култуура уонна ускуустуба үлэһиттэрин сийиэстэриттэн бастакылара, 1959 с. бэс ыйын 26-27 күннэригэр Дьокуускайга буолбута. 300-чэ дэлэгээт баар этэ.
Бэбиэскэтэ:
* "ССКП XXI сийиэһин устуоруйаҕа киирбит быһаарыылара уонна култуура үлэһиттэрин соруктара". Дакылааччыт А.П.Данилова, Саха сиринээҕи ССКП обкуомун сэкиритээрэ.
* "Култуура сырдатар тэрилтэлэрин үлэтин туруга уонна ону тупсарыы". Дакылааччыт Г.В.Попов, Саха АССР култууратын миниистирэ.
# Чараҥ (Уус-Алдан улууһа)

Чараҥ — Уус-Алдан улууһун Бастакы Хоро нэһилиэгин киинэ.

# Чараҥ (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Бастакы Хоро нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Гуйчжоу

Гуйчжоу (кыт. 贵州, пиньинь Gùizhōu) — Кытай соҕуруу өттүгэр сытар провинция. Киин уонна самай улахан куората — Гуйян. Олохтоохторун ахсаана — 39,04 мөл киһи (провинциялартан 15-с миэстэ; 2004 с. туругунан).

# Гуйчжоу
## Административнай тыырыллыыта

Гуйчжоу 9 уокурукка (2 уокурук, 4 куорат уокуруга уонна 3 автономиялаах уокурук) арахсар.

# Гуйчжоу
## География

Иэнэ — 176 100 км² (16-с миэстэ). Хоту Сычуань провинцияны уонна Чунцин куораты кытта, арҕаа — Юньнань провинциялыын, соҕуруу — Гуанси-Чжуань автономиялаах оройуонун кытта, илин — Хунань провинциялыын быысаһар. Сирин ньуура сүнньүнэн хайалаах, ол гынан баран илин уонна соҕуруу өттө хапталлардаах. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ 1000 м. Клиимата сииктээх субтропическэй. Сыллааҕы орто температурата — 14-16°, тохсунньуга — 1-10°, от ыйыгар — 17-28°.
# Хотугу Муустаах далай

Хотугу Муустаах далай, эбэтэр Хотугу далай диэн Сир иэнинэн ордук кыра далайа. Сир хоту өттүгэр баар, сүрүннээн Арктика уонна Хоту полюс регионнарыгар.
Хотугу дайай иэнэ 14,056,000 км2. Кытылын линиятын уhуна 45,390 км.

# Хотугу Муустаах далай
## Хотугу далай байҕаллара

* Баренц
* Баффин
* Үрүҥ
* Бофорт
* Илин Сибиирдээҕи
* Гренландия
* Гудзон хомото
* Кара
* Лаптевтар
* Линкольн
* Норвег
* Печора
* Чукотка
# Телескоп

Телескоп — халлаан эттиктэрин кэтээн көрөргө аналлаах оптическай прибор.
# Васильев Петр Иванович

Васильев Петр Иванович — «Норуоттар доҕордоһуулара» уордьан кавалера.
1953 с. төрөөбүт. Тыыллыматааҕы култуура дьиэтигэр сүрүннүүр специалыһынан үлэлээбитэ.
Нэһилиэккэ обществаеннай бэрээди бөҕөргөтүүгэ киллэрбит кылаатын иһин «Общественнай бэрээдэги араҥаччылааһыҥҥа туйгун сулууспатын иһин» мэтээлинэн, өр сыллаах үтүө суобастаах үлэтин иһин «Норуоттар доҕордоһуулара» орденынан наҕараадаламмыта.
Нарын, кэрэ ырыалары ыллыыр, суруйар.
# Yota

Yota (нууч. Йота) — Арасыыйа биир улахан интернет сибээhин кытта холбуур провайдер буолар. Бастакы LTE сеть ситимин туттар.

# Yota
## Бас билээччилэрэ

Билигин хампаанньаны 100% МегаФон хампаанньа бас билэр..

# Yota
## Флагманнар

* YotaPhone
# Акинфов Иван Павлович

Акинфов Иван Павлович — 1651 сыл күһүнүттэн 1653 сыл сааһыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу киһи иннинэ бойобуоданнан Францбеков Дмитрий Андреевич ананан үлэлии сылдьыбыт, кини кэнниттэн Ладыженскай Михаил Семенович олорбут.

# Акинфов Иван Павлович
## Өссө маны көр

Бойобуода
# Сир үөрэхтэрэ

Сир үөрэхтэрэ диэн Сир планетаны үөрэтэр үөрэхтэр бүтүн ааттара. Түөрт сүрүн дисциплиналарынан буолаллар география, геология, геофизика уонна геодезия. Бу дисциплиналар Сир тутулун эйгэлэрин уонна сфераларын үөрэтэргэ физика, химия, биология, хронология уонна математика ньымаларын тутталлар.

# Сир үөрэхтэрэ
## Сир үөрэхтэрэ сфераларынан
### Атмосфера

* Атмосфера химията
* Климатология
* Метеорология
** Хидрометеорология
* Палеоклиматология

# Сир үөрэхтэрэ
## Сир үөрэхтэрэ сфераларынан
### Биосфера

* Биогеография
* Палеонтология
** Палинология
** Микропалеонтология
* Геомикробиология

# Сир үөрэхтэрэ
## Сир үөрэхтэрэ сфераларынан
### Гидросфера

| Гидрология Лимнология Гидрогеология | Океанография Химия океанографията Байҕал биологията Байҕал геологията Палеоокеанография Физика океанографията |

# Сир үөрэхтэрэ
## Сир үөрэхтэрэ сфераларынан
### Литосфера/геосфера

| Геология Экономика геологията Инженерия геологията Айылҕа геологията История геологията Куатернар геологията Планета геологията Седиментология Стратиграфия Тутул геологията География Физика географията Геохимия Геоморфология | Геофизика Геохронология Геодинамика (уонна тектоника) Геомагнетика Гравиметрия (геодезия ирээтэ) Сейсмология Гляциология Гидрогеология Минералогия Кристаллография Гемология Петрология Спелеология Вулканология |

# Сир үөрэхтэрэ
## Сир үөрэхтэрэ сфераларынан
### Педосфера

* Буор үөрэҕэ
** Эдафология
** Педология

# Сир үөрэхтэрэ
## Сир үөрэхтэрэ сфераларынан
### Системалар

* Тулалыыр эйгэ үөрэҕэ
* География
** Дьон географията
** Физика географията
* Гая хипотезата

# Сир үөрэхтэрэ
## Сир үөрэхтэрэ сфераларынан
### Атын

* Картография
* Геоинформатика
* Геостатистика
* Геодезия
* NASA Earth Science Enterprise
# AstraZeneca

AstraZeneca (АстраЗенека), Улуу Британия уонна Швеция улахан фармацевтическай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга 6 саамай улахан фармацевтическай тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр уонна Fortuna 500 диэн планета үрдүнэн саамай улахан капитализациалаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. Сүрүннээн сахарнай диабет утары эмнэри оҥорор, ону таһынан сүрэх эмтэрин. 2020 сыллаахтан COVID-19 утары вакцина айар диэн иһиллэр.
# Хотугу Кыым

Хотугу Кыым — Абый улууһун хаһыата. 1953 с. тахсар.
# Южне

Южне (укр. Южне) диэн Украина куората. Дьонун ахсаана 31 533 (2013).
# 1299

1299 сыл.

# 1299
## Туох буолбута

* От ыйын 27 — Эдвард Гиббон суруйбутунан, Осмаан I Никомедия сиригэр кимэн киирбит, үксүгэр бу күнү Осмаан Импиэрийэтэ төрүттэммит күнүнэн ааҕаллар.
# Марха күөл

Марха күөл (каз. Marqakól ол эбэтэр Марқакөл, нууч. Маркаколь), Казахстаан хоту илин өттүгэр баар улахан күөл, хайалар быыстарыгар саһан сытар. Аан Дойдуга биир саамай улахан ыраас уулаах күөл буолар.
# Алтан (Амма улууһа)

Алтан — Амма улууһун Алтан нэһилиэгин киинэ.

# Алтан (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Алтан нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Соҕуруу Осетия

Соҕуруу Осетия (ос. Хуссар Ирыстон; нууч. Южная Осетия; груз. სამხრეთი ოსეთი) диэн Соҕуруу Хапхааска баар мөккүөрдээх регион.
Сэбиэт Холбоhугун кэмигэр Грузия Сэбиэт Социалист Республикатыгар киирсэр Cоҕуруу Осетия Автоном Уобалаhа.
Соҕуруу Осетия Республиката Грузияттан тутулуга суох буолуутун туhунан 1990 c. эппитэ. Онтон сылтаан 1991-1992 сыллардааҕы Соҕуруу Осетия сэриитэ буолар. 2008 Соҕуруу Осетия сэриитин түмүгүнэн осетин сепаратист күүстэрэ уонна Арассыыйа сэриилэрэ урукку Cоҕуруу Осетия Автоном Уобалаhын сирин бүтүннүүтүгэр хонтуруолларын олохтууллар.
Арассыыйа, Никарагуа уонна Венесуэла Соҕуруу Осетияны тутулуга суох ил быhыытынан билинэллэр. Грузия Соҕуруу Осетияны туспа дойду быhыытынан билиммэт, дойду Шида Картли регионун чааhа курдук көрөр.
# Караҕанды

Караҕанды (казах. Қарағанды) диэн Казахстан Караҕанды улууhун киин куората. Олохтоохторун ахсаана 446,200.
# Бэрт Маарыйа

Бэрт Маарыйа — мындырынан, сиэрдээх майгытынан аар-саарга аатырбыт Тааттаттан төрүттээх XIX үйэҕэ олоро сылдьыбыт саха дьахтара. Манчаары Баһылай кини тылын-өһүн истээри анаан-минээн кэлэ сылдьыбытын туһунан номох баар.
Мэҥэ Тараҕай нэһилиэгэр Куталаах диэн сиргэ олоро сылдьыбыт Владимир Слепцов, сахалыы аата Чыкыйаас, диэн киһи Таатта улууһуттан баай ыал кыыһын ойох ылбыт. Оҕолонон-урууланан бэркэ олорон иһэн дьахтар ыалдьан өлбүт. Ол өлөрүгэр, оҕолорбун сүтүөр ийэ атаҕастыа диэн, балтыбын Маарыйаны кэргэн ылаар диэн кэриэһин эппит. Ону толорон Чыкыйаас Тааттаттан Маарыйаны сүгүннэрэн аҕалбыт. Түөрт оҕоломмуттар. Чыкыйаас өлбүтүн кэннэ эдэр дьахтар 8 оҕону бэйэтэ улаатыннарбыт. Сатабылынан баайын өссө хаҥаппыт.

# Бэрт Маарыйа
## Утумнара

Бэйэтэ Чыкыйаастан 4 уоллааҕа. Биир уола Суһуохтаах Мааркап (Марк) Тараҕай нэһилиэгэр 24 сыл кинээстээбит, икки ыҥырыкка Мэҥэ улууһугар кулубалаабыт, 1893 сыллаахха 71 сааһыгар өлбүт. Кини икки уола Уйбаан уонна Сүөдэр Мааркабыстар Мэҥэ улууһун сис баайдара буолан Бүтэйдээххэ аатыран-сураҕыран олорбуттар.
* Күннүк Уурастыырап — Федор Маркович Слепцов диэн Бэрт Маарыйа сиэнин сиэнэ.
* Иван Арбита — Бэрт Маарыйа аччыгый уола Бөҕө Уйбаан Дьөгүөр диэн уолун уола.
* Поэт Леонид Попов — Иван Маркович кыыһын Мария Ивановнаны Сунтаартан Андрей Николаевич Попов сүгүннэрэн барбыт.
# Саат Берен

Бере́н Саа́т (туур. Beren Saat; 1984 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр төрөөбүтэ, Анкара, Турция) — турок омугун биллиилээх киинэ артыыһа.
2013 GQ Turkey кинини "Сыл бастыҥ дьахатара" диэн тутулунан наҕараадалаабыта.

# Саат Берен
## Биографията

Берен Саат 1984 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр Анкараҕа төрөөбүтэ: аҕата — Хюсейн — футболист, ийэтэ — Айла — учуутал. Джем диэн аатаах бииргэ төрөөбүт убайдаах (1979 г.р). Берен Анкара куорат TED Үрдүкү колледжыгар үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Анкара Bilkent университетыгар менеджмент идэтин баһылаабыта. .
Берен ырыанан тойугунан үлүһүйэр, испан уонна ааҥыл тылларына холкутук кэпсэтэр. Берен «Турция Алмааһа» диэн бочуоттаах титулу сүгүөн сүгэр.

# Саат Берен
## Карьерата

Берен өссө устудьуоннуу сылдьан саҥа саҕалыыр артыыстар куонкурустарыгар кыттан барбытта. Tomris Giritlioğlu’nun brother диэн ааттаах биир оннук куонкуруска кыттан кыайан баран, Берен турок тэлэбиидэнньэтигэр аан бастакы оруолун ылбыта. Ол кэнниттэн тэлэбиидэнньэ араас сэрийээллэригэр араас таһымнаах оруоллар кэлэн барбыттара. Ол гынан баран Берен саамай улахан ситиһиитэ киниэ «Запретная любовь» сэрийээлгэ Бихтер оруолун толорубутун кэннэ кэлбитэ. Сэрийээл Бихтер уона Бехлюл диэн эдэр дьон кистэлэҥ тапталларын туһунан кэпсиир. Ити оруолу оонньоон кини Турции биир саамай бастыҥ наҕараадатын «Золотая бабочка» бириэмийэни ылбыта. Буолаары буолан 2009 уонна 2010 сыллардаахха.

# Саат Берен
## Тус олоҕо

Берен бэйэтэ этэринэн кини Эфе диэн таптыыр уоллаах эбит. Ол эрээри кини үгүс сыл бииргэ сылдьыбыттарын кэннэ өлбүт. Ол и;ини онтон курутуйан өр кими да таптаабат. Арай 2007 сыллаахха Бюлент Иналлыын (артыыс) ыал буолан олоро сылдьыбыттара. Ол эрээри арахсыбыттара.
Берен 2014 сыллааха Кенан Догулу диэн турок ырыаһытыгар ойох тахсыбыта. Уруулара Лос-Анджелес куоракка буолбута .
# Амазонка

Амазонка – (порт: Rio Amazonas; испан: Río Amazonas) диэн аан дойду Нил (6 437 км).кэнниттэн ордук уһун өрүһэ. Перуга Анды хайаларыгар саҕаланар уонна Соҕуруу Америка нөҥүө сүнньүнэн Бразилия нөҥүө ааһар уонна экватор аттыгар Атлантическай океаҥҥа түһэр. Ааһар уу кэриҥин хамсаныытынан аан дойдуга ордук улахан буолар. Амазонка ууну хомуйар бассейнын иэнэ (7 050 000 км²) аан дойдуга ордук улахан буолар. Ардахтаах дьыл-кэм бириэмэтигэр биэрэктэрэ бэйэ бэйэлэриттэн 120 километрга ыраах сытар буолаллар. Ол иһин сороҕор ‘’Амазонканы байҕал’’ өрүһэ диэн ааттыллар.
# Тукан (сулустар бөлөхтөрө)

Тукан (лат. Tucana, Tuc) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 294,6 квадрат кыраадыс иэннээх, 44 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +14° кэтиээһинтэн соҕуруу толору көстөр.

# Тукан (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объекттар

* Бөлөх соҕуруу өттүгэр Магеллан Кыра Былыта баар — биһиги Халлаан Сиигэ диэн Галактикабыт аргыһа.

# Тукан (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
# Улахан Токо

Улахан Токо. Токо Становигын сиһин хотугу эниэтигэр Учур өрүс тардыытыгар сытар күөл.
Тектоника сабыдыаллах үөскээбит. Муора таһымыттан 903 м. Тардыытын иэнэ 919 кв.км.
Бэйэтин иэнэ 82,6 кв.км. Устата 15 км, кэтитэ 7,5 км. Дьириҥэ 80 м. тиийэр.
Күөлтэн Мулам үрэх тахсар. Балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Балыгынан баай.
Күһүн уонна саас ааһан иһэр көтөр үөрэ тохтоон сынньанар сирэ.

# Улахан Токо
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Челябинскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

1944 с.бэс ыйын 28 күнүгэр ССРС доруобуйа харысталын наркомун 403 нүөмэрдээх бирикээһинэн, көһөрүллүбүт Киевтааҕы мэдиссиинэ институтун базатыгар олоҕуран Челябинскайдааҕы мэдиссиинэ института төрүттэммитэ. 1995 с. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин судаарыстыбаннай Кэмитиэтин бэс ыйын 26 күнүнээҕи 953 нүөмэрдээх уонна Арассыыйа доруобуйа харысталын министиэристибэтин от ыйын 20 күнүнээҕи 209 нүөмэрдээх бирикээстринэн Челябинскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
Рособрнадзор 2012 с.алтынньы 9 күнүнээҕи бирикээһинэн акадьыамыйа Челябинскайдааҕы судаарыстыбаннай университет статуһун ылбыт.

# Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Структурата

Ректор - И. А. Волчегорскай -Факультеттара: 1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Клиническай психология уонна социальнай үлэ факультета 4. Медико-профилактическай факультет 5. Стоматологическай факультет 6. Фармацевтическай факультет -Эбии проф.үөрэх института -научнай-чинчийэр лаборатория Киинэ -иммунология НЧИ -научнай бибилэтиэкэ -анатомия түмэлэ -бэчээттээн таһаарар Киин -мэдисиинэ үлэтин үөрүйэҕин, сатабылын баһылыыр Киин -аккредитациялыыр Киин -симуляционнай Киин -55 кафедра
Университекка 687 преподаватель үлэлиир. Ол иһигэр, 155 наука дуоктара, 362 наука хандьыдаата, 2 АНА акадьыамыга, 1 АНА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, 7 АБ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, 20 АБ үтүөлээх бырааһа баар.

# Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

СУСМУ Челябинскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ. Челябинскай уобалас рдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 12-с миэстэ. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2168-тан 433-с миэстэ. Мэдиссиинэ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 69-тан 35-с миэстэ.

# Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Ссылкалара

http://www.chelsma.ru/ https://vuzopedia.ru/vuz/2120 https://moeobrazovanie.ru/chelsma/
# Хоптолор уустара

Хоптолор уустара (лат. Larus, нууч. Род Настоящие чайки) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 6 көрүҥ үөскүүр: кыра хопто, күөл хоптото, хайаах хопто, далай хоптото, байҕал хоптото, алыы хоптото.

# Хоптолор уустара
## Өссө маны көр

* Ачаахтаах хоптолор уустара
* Моевкалар уустара
* Тэкэ хоптолор уустара
* Үрүҥ хоптолор уустара
* Хара тыыраахылар уустара
* Тыыраахылар уустара
# Кардашевскай Аскалон Иннокентьевич

Кардашевскай Аскалон Иннокентьевич — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, хапсаҕайга СӨ спордун маастара.

# Кардашевскай Аскалон Иннокентьевич
## Туһаныллыбыт сирдэр

Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
# Горохов Константин Христофорович

Горохов Константин Христофорович - Гражданскай сэрии кыттыылаа5а.
Верхоянскай куоракка 1905 сыллаахха төрөөбүтэ. Булуңңа, Үөһээ Бүлүүгэ, Уус Алдаңңа үлэлээбитэ.
# Софья Петровна Сидорова

Софья Петровна — Саха Сирин общественнай деятелэ, 1938-1946 сылларга Саха АССР верховной совет президиумын салайааччыта, саха дьахталларын хамсааьынын торуттээччитэ.

# Софья Петровна Сидорова
## Наҕараадалара

1913-1917 гг. – Дьокуускайдааҕы кыыс гимназиятын начаальнай кылаас уорэнээччитэ;
1917-1923 гг. – Рылова-Лестникова фирмаҕа туулээҕи ырастааhынна, сайыныгар ыал дьиэтигэр комолоьооччунэн улэлээбитэ;
1923-1924 гг. – инструктор окружного женотдела при Якутском Губбюро ВКП (б);
Август 1924-1928 гг. – студентка Коммунистического университета трудящихся Востока им. И. В. Сталина;
1928-1929 гг. – заведующая отделом работниц и крестьянок Якутского обкома ВКП (б);
1929-1931 гг. – заведующая культурно-пропагандистским отделом Булунского окружного комитета ВКП (б);
1931 г. – заведующая комиссией по улучшению труда и быта женщин при ЯЦИК;
1932-1934 гг. – секретарь Президиума Якутского областного совета профсоюзов;
1934-1937 гг. – заместитель заведующего орготделом ЯЦИК;
1937-1938 гг. – заместитель председателя ЯЦИК, слушатель Высших курсов советского строительства при ВЦИК (Москва);
1938-1946 гг. – председатель Президиума Верховного Совета ЯАССР;

# Софья Петровна Сидорова
## Олоҕуттан

Софья Петровна Сидорова 7 августка 1904 сыллаахха Дьокуускай куоракка торообутэ.
# Анжу, тумус

Анжу. Олгуйдаах арыы соҕуруу өртүгэр баар тумус. 1821 сыллаахха Арктиканы чинчийээччи Анжу П.Ф. аатынан ааттаммыта. Кини 1821 - 1823 сыллардаахха Уус Дьааҥы экспедициятын салайбыта.

# Анжу, тумус
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Куоска фуугата

Соль минорга суруллубут фууга (K. 30, L. 499) диэн Доменико Скарлатти биир хардыылаах клавесин сонаатата, ордук биллэр аата Куоска фуугата (италия тылынан: Fuga del gatto).

# Куоска фуугата
## Хос аатын устуоруйата

Фууга хос аатын композитор бэйэтэ хаһан да туттубатаҕа, ол гынан барын атын матыыбын туһунан устуоруйатыттан тахсыбыта. Номох этэринэн Скарлатти Пульсинелла диэн ааттаах куоскалааҕа, ол куоска клавесин клавиатуратыгар хаамарын сөбүлүүрэ, уонна тахсар тыаһын муодаргыыра.
Биирдэ импровизация быһыытынан кыракый чааһын суруйбут уонна кэлин фууга сүрүн матыыбын курдук туттубут:
Фууга хос аата кэнсиэр программаларыгар туттуллара уонна Музио Клементи, Карл Черный уонна Алессандро Лонго

# Куоска фуугата
## Суолтата

Фууга Лондоҥҥа 1739 сыллаахха бэчээттэммитэ. Джорж Фридерик Хандель, чааһын ылан Concerti Grossi диэн опуһугар чаа7ын туттубута.
19-с үйэ саҕаланыытыгар теорист уонна композитор Антон Рейча үлэни билэрэ уонна 36 Фуугалар диэн опуһугар туттубута.
# Попов Алексей Леонтьевич (1923-2005)

Попов Алексей Леонтьевич (1923-2005) — биллиилээх режиссер, артыыс, ырыаһыт, мелодист, тойуксут, саха фольклорун ырытааччы, тарҕаатааччы.
Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Дойдуунускай нэһилиэгэр 1923 сыллаахха төрөөбүтэ. Өр кэмҥэ Саха музыкальнай-драматическай тыйаатырыгар артыыстаабыта, Майатааҕы норуот тыйаатырыгар режиссердаабыта, муусука, ырыа учууталынан үлэлээбитэ.
1957 с. Москубаҕа ыытыллыбыт "Саха литэрэтиирэтин уонна ускуустубатын күннэрин" кыттыылааҕа.
1946 с. И. Дорофеев тылларыгар "Табакам, айанаа", И. Чаҕылҕан тылларыгар "Герой туһунан ырыа", Бэрт Хара тылларыгар "Майа сайына" о.д.а. биллэр ырыалары айбыта.
Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Ырыаларын хомуурунньуга: "Күөгэйэр күннэрбэр" (2003).
# Volkswagen Group

Volkswagen Group — Германия биир бөдөҥ конгломерата.
Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэ.
Ону таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары Volkswagen, Audi уонна Škoda
# 1792

1792 сыл.

# 1792
## Туох буолбута

* Тохсунньу 9 — Арассыыйа уонна Осмаан импиэрийэлэрин ыккардыгар Яссытааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаммыт.
* Кулун тутар 20 — Франция Национальнай ассамблеята гильотинаны туттары бигэргэппит.
* Ыам ыйын 17 — Чаллах мас күлүгэр 24 брокер мустаннар Нью-Йорк биржатын олохтуурга быһаарыныы ылбыттар. Билигин ол брокердар мустубут сирдэрин оннугар Уолл-стрит баар.
* Атырдьах ыйын 10 — Француз өрөбөлүүссүйэтэ: Тюильри уораҕайыгар Швейцарияттан сылдьар харабылларын өлөртөөн баран Франция хоруолун Людовик XVI хаайбыттар.
* Атырдьах ыйын 13 — Франция хоруола Людовик XVI хаайыллыбыт уонна норуот өстөөҕүнэн биллэриллибит.
* Сэтинньи 17 — Саха уобалаһын баһылыгын быыбара буолан ааспыт. Быыбары Хаҥалас улууһун баһылыга Софрон Сыранов кыайбыт, ол эрэн сотору кэминэн кырыйдым диэн солотуттан батыммыт.

# 1792
## Төрөөбүттэр

* От ыйын 23 — Пётр Вяземскай (1878 өлб.) — нуучча бэйиэтэ уонна литэрэтиирэ кириитигэ, устуорук, тылбаасчыт, публицист. Пушкин атаһа.
* Ахсынньы 1 — Николай Лобачевскай — нуучча математига, неевклидовай геометрия айааччыларыттан биирдэстэрэ, университет үөрэҕириитин уонна народнай сырдатыы диэйэтэлэ.
# QIWI

QIWI диэн интернет кошелек буолар. Биир Арассыыйа биллэр төлөбүр системата.
# .tw

.tw диэн Кытай Республиката (Тайвань) үрдүк таhымнаах ил домена.