yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Харитонов Лука Никифорович

Харитонов Лука Никифорович (04.10.1901—13.01.1972), филология доктора, профессор, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх наука диэйэтэлэ.

# Харитонов Лука Никифорович
## Олоҕун олуктара

* 1901 сыл алтынньы 4 күнүгэр I Атамай нэһилиэгэр (билигин Горнай улуус территорията) төрөөбүтэ.
* 1927 сыллахха Москва куоракка Н.К. Крупскай аатынан Коммунисттыы иитии Академиятын бүтэрбитэ. Ити сылга Саха АССР оскуолаларын инспекторынан үлэлиир.
* 1927 - 1936 сыллардаахха Дьокуускайга опыт көрдөрөр оскуола сэбиэдиссэйэ.
* 1936 сыллаахха ССРС НА тыл уонна сурук-бичик Институтун аспирантуратыгар киирэр.
* 1939 сыллаахха кандидат диссертацияны көмүскүүр, темата "Категория наречия в якутском языке" уонна Пединститут саха тылын уонна литературатын кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 1947 сыллаахха саҥа тэриллибит ССРС НА Саха сиринээҕи базатын тыл уонна литература секторын сэбиэдиссэйэ.
* 1954 сыллаахха доктор диссертациятын көмүскүүр, темата "Типы глагольной основы в якутском языке". Бу үлэ туспа кинигэннэн тахсыбыта уонна НА Президиумун премиятын ылбыта.
* 1972 сыл тохсунньу 13 күнүгэр өлбүтэ.

# Харитонов Лука Никифорович
## Айымньылара

* "Саха тылын грамматиката" 5 уонна 6 кылааска. Биэстэ тахсыбыта;
* "Современный якутский язык. Фонетика и морфология". — Дьокуускай, 1947;
* "Типы глагольной основы в якутском языке". М., 1954;
* "Грамматика современного якутского литературного языка. Фонетика и морфология". — М., 1982;
* "Формы глагольного вида в якутском языке". — М.-Л., 1960;
* "Залоговые формы глагола в якутском языке". — М.-Л., 1963;
* "Русско-якутский словарь". — М.: СЭ, 1968. соавтор;
* "Якутско-русский словарь". — М.: СЭ, 1972. соавтор;
* "Орфографический словарь якутского языка". — 1963. соавтор.

# Харитонов Лука Никифорович
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха сирин Национальнай библиотеката Архыыптаммыт 2007, Алтынньы 14 күнүгэр.
* Биобиблиографический справочник Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.
# 1776

1776 сыл.

# 1776
## Туох буолбута

* Кулун тутар 9 — Шотландия экэнэмииһэ уонна бөлүһүөгэ Адам Смит «Норуоттар баайдара» диэн кинигэтэ тахсыбыт.
* Кулун тутар 28 — Москубаҕа Большой тыйаатыр олохтоммут.
* От ыйын 2 — Филадельфияҕа буолбут Континент иккис кэнгириэһэ Америка Британияттан арахсарын туһунан быһаарыныы ылыммыт. Ол эрээри билигин Тутулуга суох буолуу күнэ от ыйын 4 күнүгэр бэлиэтэнэр, ол күн Тутулуга суох буолуу Декларацията ылыныллыбыта.
* От ыйын 4 — Континент иккис Кэнгириэһэ АХШ Тутулуга суох буолуутун туһунан Декларацияны ылыммыт.
# Сапожников Владимир Васильевич

Сапожников Владимир Васильевич (14.06.1914—23.03.1982) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944), бомбардировщикка сулууспалаабыт лүөччүк.

# Сапожников Владимир Васильевич
## Олоҕун олуктара

1914 сыллаахха бэс ыйын 14 күнүгэр Дьокуускайга рабочай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Сэттэ кылааһы, ФЗУ бүтэрбит. Воронежтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтугар үөрэммит.
Аармыйаҕа 1934 сылтан сулууспалаабыт. Энгельстааҕы байыаннай оскуоланы бүтэрбит. Арҕаа Белоруссия уонна Арҕаа Украинаҕа буолбут кыргыһыыларга, Финляндияны кытта 1939—1940 сыллардааҕы сэриигэ кыттыбыт.
Аҕа дойду Улуу сэриитин 1941 сыл бэс ыйыттан кыттыбыт. 1942 сыл ыам ыйыгар биир бастакыннан саҥа Ли-2 сөмүлүөтү үөрэппитэ, сэрии бүтүөр диэри онно сулуспалаабыта. Курскай тоҕойугар сэриигэ кыттыбыт. 1944 с. дылы 360 бойобуой көтүүнү оҥорбут.
63-с авиация аармыйатыгар сулууспалаабыт. Сэрии кэмигэр майор.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл атырдьах ыйын 19 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин майор Сапожников Владимир Васильевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Сэрии кэнниттэн В. В. Сапожников салгыы ВВС-ка сулууспалаабыт. 1957 сылтан Сапожников подполковник сыбаанньалаах саппааска барбыт.
Куйбышев куоракка (1991 сылтан — Самаара) олорбут, үлэлээбит. 1982 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр өлбүт. Самаараҕа «Рубежное» кылабыыһаҕа көмүллүбүт.

# Сапожников Владимир Васильевич
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (№ 4461) (19.08.1944)
* Икки Ленин уордьана (27.07.1943; 19.08.1944)
* Икки Кыһыл Знамя уордьана (12.03.1943; ?)
* Үс Кыһыл Сулус уордьана (06.01.1942; ?; ?)

# Сапожников Владимир Васильевич
## Аатын үйэтитии

Дьоруой аатынан Дьокуускай куорат Новопортовской микрорайон переулога ааттаммыта.
# Жирков Михаил Васильевич

Михаил Васильевич Жирков — Саха АССР үтүөлээх артыыhа.
1907 сыллаахха тѳрѳѳбүтэ. 1934 сыллаахха Саха тыйаатырын устуудьуйатын бүтэрбитэ уонна профессиональнай артыыс быhыытынан 1959 сыллаахха диэри үлэлээбитэ. Саха норуотун театральнай искусствотыгар Ньургун Боотур уонна Кыһыл ойуун уобарастарын аан маҥнайгынан кыайа-хото тутан арыйбыт айыл5аттан талааннаах артыыс. 1947 сыллаахха маҥнайгы национальнай операны — «Ньургун Боотуру» уонна маҥнайгы национальнай балеты — «Сир сиэмэ5ин» туруорууга режиссер кѳмѳлѳһѳѳччүтүнэн үлэлээбитэ. 1943 сылтан Саха АССР үтүѳлээх артыыhа, 1958 сыллаахха «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 1969 сыллаахха күн сириттэн барбыта.
Тыйаатыр салайааччыта, култуура үтүѳлээх үлэһитэ Павел Павлович Никитин суруйбута:
   «1934 сылаахха театр бэйэтин икки сыллаах студиятын бүтэрбит ыччат тыйаатырга артыыстыы хаалбыта. Дьолго, ити устуудьуйаҕа айылҕаттан чахчы талан бэриһиннэрбит ыччат сүүмэрдэммит эбит. Ол да иһин чуо кинилэр ортолоругар кэнэҕэс ССРС норуодунай артыыһа Д. Ф. Ходулов, РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыстара П. М. Решетников, В. А. Саввин, Саха үтүѳлээх артыыһа М. В. Жирков үүнэн таҕыстахтара».
Россия уонна Саха норуодунай артыыстара Матрена Васильевна, Марк Дмитриевич Слепцовтар ахталлар: "Саха тыйаатыра 1933 сыллаахтан улаханнык биллэн барбыта дии саныыбыт. Ити Былатыан Ойуунускай «Кыһыл ойуун» И. И. Слепцов туруоруутунан барбыта. Онно Кыһыл ойууну артыыс Михаил Жирков олус ситиһиилээхтик толорон, кэлин бэйэтин «Кыһыл ойуун» диэн ааттаабыттара, араспаанньата ахтыллыбат да буолан барбыта. Ый устатын тухары кѳрѳѳччулэр билиэккэ тииһиммэккэ эрэйдэммиттэрэ. Онтон ылата тыйаатыр аптарытыата биллэрдик үрдээбитэ. Михаил Васильевич Жирков Кыһыл ойуунун курдук Кыһыл ойууну билиҥҥээҥҥэ диэри кѳрѳ иликтэр.
Тыйаатыр литературнай чааһын сэбиэдиссэйэ И. А. Дмитриев кэпсиирэ:
   «Тыйаатырдар сайын үгэннээн турдаҕына ол кэмҥэ олохтоммут үтүѳ үгэс бэрээдэгинэн окко кѳмѳлѳһѳ Уус-Алданнаатыбыт. Куоракка тыа барахсан ыраас салгынынан тыымматахпыт ырааппыт дьон, үѳрүү-көтүү бѳҕѳ. Олохтоохтор „ытыс үѳһэ“ туһэрдилэр. Ол сахха театр тыа сиригэр чаастатык сылдьара, күүтүүлээх күндү ыалдьыттарынан буоларбыт. Дьон сѳбүлүүрүн билэр буоламмыт, ис испититтэн тэптэн туран, дууһабытыттан оонньуурбут, кѳрѳѳччулэрбитин кытта олус истиҥ сылаас сыһыаннаах этибит. „Артыыстарбыт кэлбиттэр, Кыһыл ойуун баар“,
— диэн кэпсэл оройуону толорбут буолар этэ. Сайыҥҥы былдьаһыктаах от үлэтин кэмигэр оонньуу-кѳрүлүү сылдьыаҥ дуо. Ол үрдүнэн киэһэ үлэ кэнниттэн ыраахтан-чугастан дьоннорбут кэлэн кэпсэтэн баран, кыратык оонньоон кѳрдѳрүҥ диэн үүйэ-хаайа туталлара. Балачча сааһырбыт Михаил Васильевич кѳрдѳһүүнү быһа гыммакка „былыргытын“ киллэрэрэ. Саһааннаах, тѳлү кѳрүҥнээх киһи туттан-хаптан Ньургун Боотур буолан ыраас, сѳҥ кылыһахтаах куолаһынан ыллаан доллоһуттаҕына, Кыһыл ойуун буолан этэн-тыынан бардаҕына киһи уҥуоҕа кычыгыланара, тыыммакка истэр буоларбыт».
# Страшены

Страшены (молд. Străşeni) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 21 300 (2013).
# Краснодаар кыраайа

Краснодаар кыраайа :
| Краснодаар кыраайын былааҕа Краснодаар кыраайын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Краснодар |
| Иэнэ | 75 485 км² км² |
| Дьонун ахсаана | 5 330 181 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Соҕуруу |
| Экономическай оройуона | Хоту Хапхаас |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Александр Николаевич Ткачёв |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | Владимир Андреевич Бекетов |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Краснодаар кыраайа эбэтэр Краснодарскай кыраай — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1937 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр төрүттэммитэ. Ростов уобалаһын, Ставрополь кыраайын, Карачаево-Черкесс республикатын, Адыгеяны уонна Абхазияны кытта кыраныыссалардаах. Административнай центра - Краснодар.

# Краснодаар кыраайа
### Национальнай састааба

2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Краснодар кыраайын национальнай састааба::
# Батурин

Батурин (укр. Батурин) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 2 758 (2011).
# Unix-курдук

Unix-курдук (ааҥл. Unix-like, *nix) диэн Unix дьайыытынан оҥоhуллубут операциялыыр система.
# Посельская Аксения Васильевна

Посельская Аксения Васильевна (24.12.1924—1983) — саха бастакы балерината.

# Посельская Аксения Васильевна
## Олоҕун олуктара

1924 сыллаахха ахсынньы 24 күнүгэр Саха АССР Чурапчы оройуонугар Мэлдьэхси с. төрөөбүт. 1940 сыллаахха Саха драматическай театрын иһинэн тэриллибит үҥкүү салаатыгар үөрэнэ киирбит.

# Посельская Аксения Васильевна
## Айар үлэтэ

Үҥкүүгэ бастакы хардыыларын «Ньургун Боотур» уонна «Сайсары» музыкальнай драмаларга оҥорбут.

# Посельская Аксения Васильевна
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Кэргэнэ — Сюльскай Семен Семенович, саха биллиилээх политига.
* Кыыһа — Посельская Наталья Семёновна (12.04.1946—08.07.2011), балерина, балет педагога, хореограф.

# Посельская Аксения Васильевна
## Аатын үйэтитии

* Дьокуускайдааҕы хореография училищетыгар А. В. Посельская аата иҥэриллибит (2004)
* Сыл аайы Дьокуускайдааҕы хореография училищетын бастыҥ студеннарыгар А. В. Посельская аатынан стипендия төлөнөр
* «Аксения Посельская» ахтыы кинигэтэ, М. З. Сивцева хомуйан оҥорбут (1995)
* «Нам не дано предугадать…» И. Феоктистова кинигэтэ
* «Аксения Посельская — балерина» Н. Посельская кинигэтэ
# Дубильнай

Дубильные вещества-группа разнообразных и сложных по составу растворимых в воде органических веществ аррматического ряда.
# Тураахтар уустара

Тураахтар уустара (лат. Corvus, нууч. Род Вороны) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 5 көрүҥ баар: Кыра өрт турааҕа, Өрт турааҕа, Тураах, Ала тураах, Суор.

# Тураахтар уустара
## Өссө маны көр

* Кукаакылар уустара,
* Күөх соруокалар уустара,
* Соруокалар уустара,
* Оҥололор уустара,
* Ньокоокуйдар уустара
# Үктэл

Үктэл диэн кирилиэс ууһуга. Киһи кирилиэһинэн сылдьарыгар үктэлгэ үктэнэн тахсар-түһэр. Үктэл сүрүн материаллара - таас, мас, метал.
# Николаева Мария Евсеевна

Николаева Мария Евсеевна — ырыаһыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.

# Николаева Мария Евсеевна
## Олоҕун олуктара

1936 с. бэс ыйын 5 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Өргүөтүгэр төрөөбүт. Художественнай музыкальнай училищены бүтэрбит. 1962 с. Ленинградтааҕы Н. Римскай-Корсаков аатынан консерваторияҕа үөрэнэ киирбит.
Ырыаһыт саха сыанатыгар отуттан тахса араас дьахтар уобарастарын көрдөрбүтэ — Микаэла («Кармен»), Татьяна («Евгений Онегин»), Иоланта, Ярославна («Князь Игорь»), Лиза («Пиковая дама»), Чио-Чио-сан уо. д. а. 1990-с сылларга айар үлэтигэр саҥа кирбиини ылбыта. Бу сылларга Маргарита («Фауст»), Леонора («Трубадур»), Виолетта («Травиата»). Саха композитордарын спектаакылларыгар эмиэ оонньообута: 3. Степанов «Сээркээн Сэһэн остуоруйаларыгар» Эмээхсин, Туйаарыма Куо уонна «Нюргун Боотур» олоҥхо операҕа Айыы Умсуур, «Сир симэҕэ» опереттаҕа Татыйык уо. д. а.
Театр коллективын кытта Москва, Новосибирскай, Башкирия, Красноярскай кыраай уонна Хакасия, Амурскай уонна Хабаровскай кыраайдарга, Чита уонна Иркутскай уобаластарыгар гастроллаабыта. 1980 с. А. Е. Ильинаны кытта М. Е. Николаева Красноярскай оператын театрыгар «Князь Игорь» спектаклга кыттарга ыҥырыллыбыта.

# Николаева Мария Евсеевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа
* «Барҕарыы» Национальнай фонд стипендиата
* Үлэ бэтэрээнэ

# Николаева Мария Евсеевна
## Өссө маны көр

Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

# Николаева Мария Евсеевна
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааһын официальнай сиэрбэрэ
# Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей

Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей — Саха Сирин кырдьаҕас түмэлэ.

# Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей
## Устуоруйата

1886 сыллаахха Сэмэн Егоров диэн Үөһээ Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгэр олохтоох саха бизон төбөтүн уҥуоҕун булбут. Бүлүү куорат (уокурук) исправнига Шахурдин Иркутскайдааҕы музейга ыытарга диэн быһаарбыт, онон онно аадырыстанан Дьокуускайга уобаластааҕы бырабылыанньаҕа кэлбит. Мантан салгыы айанын борогуоннуур биир да тэрилтэ көстүбэккэ, булумньу Уобаластааҕы Статистика кэмитиэтигэр харайыытыгар биэриллибит. Кэмитиэт 1887 сыл олунньу 20 күнүгэр буолбут мунньаҕар муоһу ханна да ыыппакка Дьокуускайга бэйэтигэр тэриллэр музейга анаан хаалларарга быһаарыы ылыммыт. Ол кэмҥэ дылы музейы тэрийии боппуруоһа ханна да, хаһан да көтөҕүллэ илик эбит, онон музей устуоруйатын мантан саҕалыахха сөп. 1887 сыл ыам ыйыгар булумньуну саҥа тэриллэр музейга хаалларар туһунан этиигэ Сэмэн Егоров сөбүлэҥэ кэлбит. Онон булумньу музей бастакы экспонаата буолбута, билигин "Музей эһэтэ" диэн ааттанар.
# Ленин Владимир Ильич

Ленин Владимир Ильич (1870, муус устар 22 күнэ — 1924, тохсунньу 21 күнэ) — Арассыыйа салайааччыта, Арассыыйаҕа былааһы өрөбөлүүссүйэ тэрийэн ылбыт киһи, аан дойдуга бастакы социализм дойдутун туппута — урукку Арассыыйа Илэ (Империята) ССРС буолбута. 1922 сыллаахха кини быһаччы кыттыытынан Саха сирэ Автономиялаах Өрөспүүбүлүкэ буолбута (Саха Автономнай Сэбиэскэй социалистическэй республиката — Саха АССР).
# Севастополь

Севастополь (укр. Севастополь) диэн Украина куората. Дьонун ахсаана 343 156 (2013).
# Егоров Сэмэн (XIX үйэ)

Егоров Сэмэн — Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей бастакы экспонаатын (Музей эһэтин) булбут саха киһитэ.
Үөһээ Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгэр олохтоох Сэмэн Егоров 1886 сыллаахха бизон төбөтүн уҥуоҕун булбут. Булумньуну Бүлүү куорат (уокурук) исправнига Шахурдин Иркутскайдааҕы музейга ыытарга диэн быһаарбыт, онон онно аадырыстанан Дьокуускайга уобаластааҕы бырабылыанньаҕа кэлбит. Мантан салгыы айанын борогуоннуур биир да тэрилтэ көстүбэккэ, булумньу Уобаластааҕы Статистика кэмитиэтигэр харайыытыгар биэриллибит. Кэмитиэт 1887 сыл олунньу 20 күнүгэр буолбут мунньаҕар муоһу ханна да ыыппакка Дьокуускайга бэйэтигэр тэриллэр музейга анаан хаалларарга быһаарыы ылыммыт. Ол кэмҥэ дылы музейы тэрийии боппуруоһа ханна да, хаһан да көтөҕүллэ илик эбит, онон музей устуоруйатын мантан саҕалыахха сөп. 1887 сыл ыам ыйыгар булумньуну саҥа тэриллэр музейга хаалларар туһунан этиигэ Сэмэн Егоров сөбүлэҥэ кэлбит. Онон булумньу музей бастакы экспонаата буолбута, билигин «Музей эһэтэ» диэн ааттанар.
Сэмэн Егоров бэрт сытыы-хотуу киһи эбитэ үһү. Дойдутугар кини туһунан норуот эмчитин, отоһут, олоҥхоһут быһыытынан олус үчүгэй өйдөбүл билигин даҕаны баар.
# Неустроев Борис Федорович

Неустроев Борис Федорович (Мандар Уус) — Саха Сирин аатырбыт тимир ууһа, Духуобунас академиятын академига.

# Неустроев Борис Федорович
## Олоҕун олуктара

* 1945 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр Алексеевскай оройуон (билигин Таатта улууһа) Баайаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Төҥүлү орто оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1969 сылтан кочегар, физкультура учууталынан үлэлээбитэ.
* 2005 сылтан Байаҕантай орто оскуолатын директорын солбуйааччыта. Мандар студия салайааччыта.
Мандар Уус — саха омук ойуутун-дьарҕаатын үйэтиппит этнограф-худуоһунньук, сөҕүрүйбэт күөртээх уус, уһуйааччы, өркөн өйдөөх бөлүһүөк, айыы тыллаах сээркээн сэһэнньит, норуот маастара.

# Неустроев Борис Федорович
## Айар үлэтэ

А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй «Ойуун түүлэ», А. И. Кривошапкин — Айына «Евразийский Союз», Сайыына «Мин куйаар оҕото сорҕото буолабын», В. Власов «Мин сахабын», Унаар Уйбаан «Алгыс баһа сыаланнын», Д. Афанасьев «Алаас ахтылҕана», Баайаҕыын «Тааттам дьонугар» уо. д. а. кинигэлэри ойуулаабыта-бичиктээбитэ.

# Неустроев Борис Федорович
## Айар үлэтэ
##### Кинигэлэрэ:

* «Саха орнаменнара» (1990)
* «Саха ойуута-мандара» (1994)
* «Көмүс уустарыгар көмө» (1994)
* «Тепло и свет якутской бересты» (1997)
* «Саха туоһа» (1997)
* «Көмүс күлүмэ» (1999)
* «Үһүс үтүмэҥҥэ дьэбдьийэн, чэбдигирэн, ыраастанан» (2000)
* «Иис-күүс ойуута-дьарҕаата» (2002)
* «Ойуу тыла. Айыы тыла» (2004)

# Неустроев Борис Федорович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаһын академиятын академига
* «За достижение в культуре» Россия культуратын министерствотын Бэлиэтэ
* «Дети Саха Азия» фонд стипендиата
* Таатта улууһун Ытык олохтооҕо
# Аммосов Иннокентий Николаевич

Аммосов Иннокентий Николаевич (1949 сыллааҕы төрүөх) — 2002—2008 сс. Чурапчы улууhун баhылыга, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун ытык олохтооҕо.

# Аммосов Иннокентий Николаевич
## Олоҕун олуктара

Балаҕан ыйын 1 күнүгэр 1949 сыллаахха Нам улууhун 2-с Хомустаах нэhилиэгэр төрөөбүтэ.
1964—1969 сс. Калинин аатынан колхуос үлэһитэ.
1969 по 1974 сс. Благовещенскайдааҕы тыа хаhаайыстыбатын институтун устудьуона.
1974—1978 сс. Эрилик Эристиин аатынан сопхуос сүрүн экономиhа.
1978—1982 сс. Чурапчы сопхуос дириэктэрэ.
1982—1984 сс. Хабаровскайдааҕы үрдүкү партийнай оскуола истээччитэ.
1984—1985 сс. Чурапчы райкомун инструктора.
1985—1987 сс. Чурапчы райкомун 2-с секретаря.
1987—1989 сс. Райисполком председателин 1-кы солбуйааччыта, РАПО бэрэсэдээтэлэ.
1989—1991 сс. Эрилик Эристиин аатынан сопхуос дириэктэрэ.
1991—1994 сс. Чурапчытаа5ы ММП ЯАПС бэрэсэдээтэлэ.
1994—2002 сс. Төлөй нэhилиэгин аҕа баhылыга.
2002—2008 сс. Чурапчы улууһун аҕа баһылыга.
2008 сылтан Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта.

# Аммосов Иннокентий Николаевич
## Наҕараадалара

— СР норуотун хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
— Чурапчы улууhун Ытык киһитэ.

# Аммосов Иннокентий Николаевич
## Ылыллыбыт сирэ

http://www.yakut.izbirkom.ru/WAY/CD89F110-80CB-4358-B66E-29FB4F8A7750.html Архыыптаммыт 2017, Муус устар 7 күнүгэр.
# Ноговицын Андрей Тимофеевич

Ноговицын Андрей Тимофеевич (1961) — хаhаайыстыбаннай үлэhит, Чурапчы улууһун, Чурапчы уонна Мугудай нэһилиэктэрин ытык киһитэ. 2013 сылтан Чурапчы улууhун баhылыга.

# Ноговицын Андрей Тимофеевич
## Олоҕун олуктара

1978—1980 сс. Хатас сопхуоска дояр.
1980—1983 сс. Дьокуускайдааҕы тыа хаhаайыстыбатын техникумун устудьуона.
1983—1986 сс. Эрилик Эристиин аатынан сопхуос зоотехник бригадира.
1986—1990 сс. Мугудай сопхуос Төлөйдөөҕү отделениятын управляющайа.
1990 сс. Чурапчы райкомун инструктора.
1990—1994 сс. уhук илиҥҥи кадрдары бэлэмниир киин истээччитэ.
1994 −2013 сс. Чурапчытааҕы тыа хаhаайыстыбатын кооперативын директора, правление председателя.
2013 с. балаҕан ыйыттан Чурапчы улууhа муниципальнай тэриллии дьаhалтатын а5а баhылыга.
Саха сирин президенэ А. С. Николаев эрэллээх киhитэ.

# Ноговицын Андрей Тимофеевич
## Наҕараадалара

— Российскай Федерация тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ;
— Саха Республикатын тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ;
— Ю. Н. Прокопьев аатынан государственнай бириэмийэ лауреата;
— Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина;
— Чурапчы нэһилиэгин бочуоттаах гражданина;
— Мугудай нэһилиэгин бочуоттаах гражданина
# Иркутскай

Иркутскай — Илин Сибиир улахан куораттарыттан биирдэстэрэ. Иркутскай уобалаһын киин куората.
Ыраахтааҕы саҕана иркутскайдааҕы генерал-губернаторга Саха уобалаһа бас бэринэрэ.
# Ивантеевка

Координаталара: 55°58′ с. ш. 37°55′ в. д.﻿ / ﻿55.967° с. ш. 37.917° в. д.﻿ / 55.967; 37.917
Ивантеевка (нууч. Ивантеевка) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 41 км сиргэ. Уча өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 150 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 56 412 киһи этэ, иэнэ — 15 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 3760,8 киһи.
Олохтоммут сыла — 1576, 1928 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 1937 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Сергей Гриднев.
Почтатын индэксэ — 141280, төлөппүөнүн куода — +7 49653, ОКАТО куода — 46 432.

# Ивантеевка
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
# Бас

төбө; географияҕа: 1) үрэх, өрүс саҕаланар өттө, үөһээҥи тардыыта; 2) түөлбэ сир уута киирэр өттө. Т.к.: баш (түүр.) — төбө; бас (казах., ногай.) — өрүс саҕаланар үөһээ тардыыта; баас (азерб., кумык.) — томтор, сүүрүктээх уу саҕаланар сирэ, улахан, сүрүн, тутаах, үрдүкү; баш (болг., турок.) — саҕаланыы, чыпчаал; баш (тадж.) — чыпчаал, өрүс саҕаланыыта, үөһэ тардыыта (түүр. киирбит).

# Бас
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

# Бас
## Өссө маны көр

* Төбө уонна бас
# Бурцева Мария Гаврильевна

Бурцева Мария Гавриловна — саха бастакы идэтийбит суруналыыс дьахтара, «Кыым» хаһыакка үлэлээбитэ.

# Бурцева Мария Гаврильевна
## Олоҕун олуктара

Мария Гавриловна 1910 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр Бороҕон улууһун (билиҥҥи Уус Алдан) Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Хабырылла 13 оҕолоох Сулукус Баһылайа диэн киһи 13 оҕотуттан төрдүһэ эбит. Сулукус Баһылайа Мүрү куулатыгар алар Чараҥ быыһынан икки биэрэстэ илин үрүйэ устун бардахха баар Буочара диэн тыымпыга олорбут. Хабырылла мас ууһа идэлээх эбит, эдэригэр бэдэрээккэ дьиэ тутуутугар сылдьыбыт. Уһана сылдьан оһоллонон, онтон сылтаан эдэригэр өлбүт. Мария кыра быраата кини өлбүтүн кэннэ төрөөбүт. Мария ийэтэ Өлтөх Говоровтарыттан төрүттээх эбит. Кэргэнэ өлбүтүн кэннэ аймахтырагар көспүт.
1946 сыллаахха 36 сааһыгар төрөөрү өлбүтэ.
Кэргэнэ Ковлеков Семен Петрович 1939-46 сылларга «Кыым» хаһыат эрэдээктэрэ этэ.
* ↑ Эдьиийбит умнуллубат дьылҕалаах, балта Бурцева Фекла Гаврильевна ахтыытыттан, 2004 сыл, Чараҥ
# Лаптев Егор Семёнович

Лаптев Егор Семенович (1930—1997) — Халыма суруйааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, 1993 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Үлэ Кыһыл Знамята орден кавалера.

# Лаптев Егор Семёнович
## Олоҕун кэрчиктэрэ

Ыам ыйын 2 күнүгэр 1930 сыллаахха Орто Халыма улууһугар төрөөбүтэ. орто анал үөрэхтээх. Араас сылларга ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн, кулууп директорынан, маҕаһыыҥҥа атыыһытынан, совхозка отделение управляющайынан, сельсовет председателинэн, төрөөбүт Ойуһардааҕар түмэл директорынан үлэлээбитэ. Атырдьах ыйын 22 күнүгэр 1997 сыллаахха өлбүтэ.

# Лаптев Егор Семёнович
## Айымньылара

* Халымам: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1985
* Халыма халлаанын анныгар. - Дьокуускай, 1991
* Ырыа Чөкөөттүүр: Хоһооннор, номохтор, поэмалар. - Дьокуускай, 1993
* Халыма номохторо. - Орто Халыма, 1997
# Эссо

Эссо - дэриэбинэ, Быстринскай оройуон киинэ, Камчаатка кыраайа. Кыраай кииниттэн 639 км тэйиччи сытар, хайалар быыстарыгар, элбэх тыалар баалар. Нэһилиэнньэтэ 2 700 киһи (2009).
Халыып:Kamchat-kr-geo-stub
# Уҥуохтаах отон

Уҥуохтаах отон (лат. Arctostaphylos spp., нууч. Толокнянка) — хагдарыйбат күөх сэбирдэхтээх, кыһыл кытаанах сиэмэлээх отонноох үүнээйи.
Сырдык, кураайы тыаҕа үүнэр. Сэбирдэҕин көөнньөһүгэ бүөр, хабах ыарыыларыгар ииктэтэр дьайыылааҕа туһалыыр.
# Уус Маайа

Уус Маайа бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун киинэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2988 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Уус Маайа - 3000, Уус Юдома - 40 киһи.

# Уус Маайа
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Төхтүр (тылы быһаарыы)

Төхтүр (тыл суолтата) – /.../ Быһаарыылаах кылгас тылдьыкка “Төхтүр – кыра томтор, быллараат” диэбиттэр. Тыл үөрэхтээҕэ С.А.Иванов төхтүрү төрүт-уус түүр тыла диэбит уонна кыргыыстар “тэхтир – бугор, холм, возвышенность”, тывалар “дөхтүр – бугор, бугорок” диэн тылларыгар ханыылыы туппут/.../

# Төхтүр (тылы быһаарыы)
## Туһаныллыбыт сирдэр

Багдарыын СҮЛБЭ, “Кыым”, 48-с №, 2009 с.
# Скорпион (астрология)

Скорпион — Зодиак ахсыс бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 210° - 240° секторы ылар. Күн Скорпион сулустар бөлөхтөрүн сэтинньи 23 күнүттэн сэтинньи 29 күнүгэр диэри ааһар. Астрология алтынньы 24 күнүттэн сэтинньи 22 күнүгэр диэри ааҕар.

# Скорпион (астрология)
## Бэлиэтэ

Скорпион бэлиэтэ ♏ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп), Юникодка 9807 №-дээх, 16 чыыһылалаахха 264F №-дээх. HTML-кода &#9807; эбэтэр &#x264F;.
# 1579

1579 сыл.

# 1579
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 25 — Ыраахтааҕы Уордаах Уйбаан (Иван Грознай) Дон хаһаактарыгар сурук ыыппыт. Бу күн Дон хаһаактара төрүттэммит күннэринэн ааҕыллар.
* Бэс ыйын 17 — Айанньыт сэр Фрэнсис Дрейк Саҥа Альбион диэн ааттаабыт сирин Англия бас билиитинэн биллэрбит (аныгы Калифорния).