yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ставрополь кыраайа

Ставрополь кыраайа :
| Ставрополь кыраайын былааҕа Ставрополь кыраайын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Ставрополь |
| Иэнэ | 66 160 км² км² |
| Дьонун ахсаана | 2 790 785 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Соҕуруу |
| Экономическай оройуона | Хоту Хапхаас |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Зеренков, Валерий Георгиевич |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | Белый Юрий Васильевич |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Ставрополь кыраайа эбэтэр Ставропольскай кыраай — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1937 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр төрүттэммитэ. Ростов уобалаһын, Ставрополь кыраайын, Карачаево-Черкесс республикатын, Адыгеяны уонна Абхазияны кытта кыраныыссалардаах. Административнай центра - Ставрополь.

# Ставрополь кыраайа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 2 790 785 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 42,18 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 57,63 % (2013). Кыраайга естесственнай көҕүрүү характернай этэ, гынан баран 2012 сылтан улаатан киирэн барбыт, уонна положительнай буолбут..

# Ставрополь кыраайа
## Нэһилиэнньэтэ
### Национальнай састааба

Нууччалар кыраайга элбэх өттүн ылаллар. Уруккуттан эрмээннэр, украинецтар, гректар олорбут сирдэрэ. Кэнники бириэмэҕэ дагестантан сылдьар норуоттар элбээбиттэр.
# Америциум

Халыып:Infobox americium Америциум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Am уонна атом нүөмэрэ 95.
# Гнатик Екатерина Николаевна

Гнатик Екатерина Николаевна — химическэй наука кандидата, Арассыыйатааҕы Доҕордоһуу университетын онтология уонна билии түөрүйэтин кафедратын бэрэпиэссэрэ, РАН Философияҕа институутун устуоруйатын уонна билим бөлөһүөппүйэтин бэрэпиэссэрэ, Арассыыйа бөлөһүөктэрин уопсастыбатын чилиэнэ, Москубатааҕы бөлөһүөктэр уопсастыбаларын бырабылыанньатын чилиэнэ.
Философия билимин дуоктарыгар диссертациятын 2005 сыллаахха «Познание и преобразование биологических основ человека. Философский анализ» диэн тиэмэҕэ Москубаҕа көмүскээбит.

# Гнатик Екатерина Николаевна
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, «Илин» сурунаал, 2№-э 2006
# Klasky Csupo

Klasky Csupo — Голливудка баар мультиктары айар уонна устар тэрилтэ, Viacom конгломератка холбонор.
Klasky Csupo мультиктара Саха Сиригэр ТНТ телеканалларга көстүбүттэрэ 1997–2022 сыллардаахха.

# Klasky Csupo
## Айымньылара

* Оһ, ити оҕолор
* Дьиндьэр хайдах саҥарара
* Дьуманджи
* Торнберри дьиэ кэргэнэ
уонна да атыттар.
# Легион «Көҥүл Арассыыйа»

Легион «Көҥүл Арассыыйа» (Легiон «Свобода Росiї»), Арассыыйа демократия уонна көҥүл тыл иһин охсуһар саллааттара, Владимир Путин былааһын утары үлэлииллэр.
Муус устар 1 күнүттэн 2022 сыллаахтан Украина Арассыыйа сэриитэ кытталлар, Украина диэки.
Ыам ыйын 1 күнүгэр уопсай ахсааннара 10000 саллаат буолла, олортон 18 сахалар.
# Шугни тыла

Шугни диэн Илиҥҥи Иран тыла.
# .au

.au диэн Аустралия үрдүк таhымнаах ил домена.
# 1230

1230 сыл.

# 1230
## Туох буолбута

* Кулун тутар 9 — Болгария ыраахтааҕыта Иван Асень II Клокотница аттынааҕы кыргыһыыга гириэктэр Фессалоники импиэрийэлэрин Феодор Комнин ахсаанынан баһыйар сэриитин үлтү сынньыбыт, ыраахтааҕыны уонна кини дьиэ кэргэттэрин билиэҥҥэ ылбыт. Билиэҥҥэ түбэспит гириэк аармыйатын саллааттарын ыыталаан кэбиспитин түмүгэр, кэлин элбэх Фессалоники импиэрийэтин куората утарылаһыыта суох болгаардарга бэриммитэ.
# Хотугу Сулус (уордьан)

«Хотугу Сулус» уордьан (нууч. орден «Полярная Звезда») — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү уордьана. 1997 сыл олунньу 11 күнүгэр Ил Түмэн ПП 418-I нүөмэрдээх уурааҕынан олохтоммута.

# Хотугу Сулус (уордьан)
## Наҕараадалааһын быраабылалара

Статута этэринэн «Хотугу сулус» уордьанынан наҕарааданаллар:
* Саха Сирин экономикатын сайыннарыыга уонна илин бөҕөргөтүүгэ улахан өҥөлөрүн иһин;
* Ил, социал-политика, култуура, чинчийии, үтүөнү оҥоруу эйгэлэригэр бар-дьон бүттүүнэ билиммит уһулуччулаах өҥөлөрүн иһин;
* Дойдуну көмүскүүргэ уһулуччулаах хорсун быһыыны оҥоруу, сокуону уонна бэрээдэги өйүүргэ уонна дьон олоҕун, бырааптарын көмүскүүр дьайыыларын иһин;
* Саха Сирин уонна атын дойдулар омуктарын сыһыаннарыгар эйэни, доҕордоһууну бөҕөргөтүүгэ уонна бииргэ үлэлээһиҥҥэ улахан өҥөлөрүн иһин;
* Кэнчээри ыччат үөрэхтээх уонна сиэрдээх буолуутугар уһулуччу улахан ситиһиилэрин иһин.
"Хотугу Сулус" уордьан моонньуга кэтиллэр.

# Хотугу Сулус (уордьан)
## Өссө маны көр

* «Хотугу Сулус» уордьан кавалердара
# Семенов Николай Семенович

Семенов Николай Семенович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1914 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр Ньурба улууһугар төрөөбүт. Сэрии иннигэр Малдьаҕарга Ньурба райзагот хонтуоратыгар бурдук кутар пууҥҥа үлэлээбит. Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйыгар ыҥырыллыбыт. Арҕаа фроҥҥа 222-с дивизия 457-с полкаҕа уонна 3-с мотострелковай полкаҕа сулууспалаабыт. 1942 от ыйын 25 күнүгэр ыараханнык бааһырбыт, сэтинньи 17 күнүгэр госпитальга өлбүт. Калугаҕа буойуннар кылабыыһаларыгар (куорат кылабыыһата) көмүллүбүт (сирин нүөмэрэ 50).
# Кустук ох

Кустук ох — тимир төбөлөөх уһун ох.
# Vauxhall Motors

Vauxhall Motors диэн Улуу Британия аутомобил компанията. General Motors Corporation (GM) салаата уонна GM Europe ирээтэ.
# .mo

.mo диэн Макау үрдүк таhымнаах ил домена.
# Николаев Аскалон Данилович

Николаев Аскалон Данилович — кіІµл тустууга ССРС, хапса±айдаґан тустууга СР спордун маастара. Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Megabus

Megabus (Мегабас), АХШ тэрилтэтэ, дьону автобуһунан таһар 3000 точкаттан Америкаҕа, Канаадаҕа уонна Европаҕа.
Сахалар олох туһаныман бу компанияны, харчыга кидайдыыллар! Саха бөҕөтө кэһэйбитэ, как и все другие! Лучше Flixbus ордук!
# StarOffice

StarOffice (Сулус Офис жаргоннай тыла), аан дойдуга бастакы босхо офиснай пакет, бастакы MS Office смстемаҕа конкурент буолар. Бу офиснай пакет кодунан ынырык элбэх билиҥҥи офиснай пакеттар айыллыбыттара, холобура WPS Office, OpenOffice уонна да атыттар.
2005 сылтан ыла StarOffice сайдыытын уонна үлэтин тохтоппута.
Саайта http://www.staroffice.com/
# Черканов Алексей Николаевич

Черканов Алексей Николаевич (1910—23.02.1967) — Социалистическай Үлэ Геройа, шахтер.

# Черканов Алексей Николаевич
## Олоҕун олуктара

1910 сыллаахха Саха АССР Бүлүү оройуонун Дьөккөн нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.

# Черканов Алексей Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Бочуоттаах шахтер (1951)
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан (1954)
* Социалистическай Үлэ Геройа (1957)
* Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо

# Черканов Алексей Николаевич
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Никифоров Степан Семенович

Никифоров Степан Семенович — тылбаасчыт, учуутал, редактор.

# Никифоров Степан Семенович
## Олоҕун олуктара

Никифоров Степан Семенович 1906 с. Таатта оройуонун Эһэ нэһилиэгэр Хочо диэн сиргэ (билигин Томпо улууһа Байаҕантай) төрөөбүтэ. Кириэс-Халдьаайы сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран 1928-1929 сс. үөрэх сылыгар Дьокуускайга политехническай сырдатар үлэһиттэр биир сыллар куурустарыгар үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Тааттаҕа учууталлаабыта. 1929 с. сайын Эһэ нэһилиэгэр ыытыллыбыт сир реформатыгар үлэлээбитэ. 1941-1961 сс. Саха Сиринээҕи кинигэ издательствотыгар дириэктэринэн үлэлээбитэ. 1961-1971 сс. Саха АССР кэмитиэтигэр сурук отделын сэбиэдэссэйинэн үлэлээбитэ.
Степан Семенович 1931 с. ССКП чилиэнэ этэ Издательствоҕа үлэлии олорон ССКП Дьокуускай кулраттааҕы кэмитиэтин чилиэнинэн, баартыйа Саха уобаластааҕы кэмитиэтин ревизионнай хамыыһыйатын чилиэнинэн талыллыбыта.
1972 с. сэтинньи 23 к. олохтон туораабыта.

# Никифоров Степан Семенович
## Айар үлэтэ

Э.Казакевич "Сулус" диэн сэһэнин (1949), Елена Кошевая "Уолум туһунан сэһэн" диэн кинигэтин (1950), уо.д.а кинигэлэри тылбаастаан таһааттарбыта.
# Кумах куйаар

Кумах куйаар — көнө ньуурдаах уонна/эбэтэр олус аҕыйах сөҥүү түһэр сирэ. Үүнээйитэ уонна хамсыыр-харамайа төрүт суох эбэтэр аҕыйах эндемик көрүҥнэр эрэ бааллар. Кумах куйаардартан ураты өссө таас уонна хаар куйаардар бааллар.

# Кумах куйаар
## Өссө маны көр

* Кумах
# Unitel (сибээс)

Unitel — Монголия 14 улахан тэрилтэтэ уонна дойду 2 улахан сотовай оператора (4G/5G) үлэлиир. Улахан конгломерат, конгломератка Монголия, Иркутскай уобалас (Россия), Бүрээтийэ (Россия), Кытай хоту өттүн IPTV хааччыйар тэрилтэлэр киирэллэр уонна LookTV ситим холбонор.
Салалтата — Улаан Баатар.
# 1746

1746 сыл.

# 1746
## Төрөөбүттэр

* Кулун тутар 30 — Франсиско Гойа, Испания уруhуйдьута
# .mp

.mp диэн Хоту Мариана арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
# Учуонайдар

Учуонайдар диэн өйдөөх дьон, наукаҕа (билимньигэ) элбэх арыйыылары аҕалбыт дьон буолаллар.
# 1632

1632 сыл.

# 1632
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 12 — атамаан Иван Галкин ыраахтааҕыга суругар маннык диэбит: “...Да тех же, государь, якольских дюдей князец Тынина (Тыгыны итинник ааттыыр), да князец Бойдон живут на реке Лене и с нами, холопами твоими, дрались по вся дни и твоего, государева, ясаку нам не дали и нас, государь, холопей твоих, не хотели из своей земли выпустить...”. Бу кэнниттэн Тыгын аата ханнык да сурукка ахтыллыбат.
* Кулун тутар 29 — Сен-Жермеҥҥэ түһэрсиллибит эйэ сөбүлэҥинэн Квебек Франция хонтуруолугар төннөрүллүбүт, англичааннар 1629 с. былдьыы сылдьыбаттара.

# 1632
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 6 — Швеция хоруола Густав II Адольф («Хотугу Хахай») ньиэмэстэри кытта кыргыһыыга өлөрдүү бааһырбыт.
# Kia Motors

KIA Motors (Korea Industrial Automobile Motors), Соҕуруу Кэриэйэ биир улахан массыына онорон таһаарар тэрилтэтэ.
45% акциятын Credit Suisse бас билэр, Hyundai 50% чааһын, 5% көҥүл биржаҕа эргийэр
# Кэптэни (Уус-Алдан улууһа)

Кэптэни — Уус-Алдан улууһун Лөгөй нэһилиэгин киинэ.

# Кэптэни (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Лөгөй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Төлкө (арамаан)

Төлкө (арамаан) — Саха норуодунай суруйааччыта Николай Якутскай XIX уонна XX үйэлэр кирбиилэригэр Саха сиригэр буолбут тыҥааһыннаах быһыыны-майгыны ойуулаан суруйбут арамаана.

# Төлкө (арамаан)
## Арамаан суруллуута

1940-с сыллар иккис аҥаардарыгар Николай Якутскай арамаан курдук проза уустук уонна бөдөҥ жанрыгар ылсыбыта. Суруйааччы өр сыллаах үлэтин түмүгэр "Төлкө" диэн ааттаах трилогия (1947-1964) суруллубута. Саха норуотун олоҕун тосту уларыйар кэмин, норуот уонна киһи дьылҕатын көрдөрөр бу бөдөҥ айымньыны чинчийээччилэр эпопея-арамааҥҥа киллэрэллэр. Арамаан киэҥ кэми, элбэх буолан ааспыт событиелары хабан көрдөрөр, оччотооҕу саха дьонун олоҕун-дьаһаҕын, дьылҕатын сиһилии көрдөрөр историческай хабааннаах арамаан буолар. Николай Якутскай бу айымньытыгар норуот сэһэннэрин, үһүйээннэрин тоҕоостоохтук туһанар. Ол курдук Орто Бүлүү кулубатын Харатаайап кыыһын туһунан Саха сирин араас муннуктарыгар тарҕаммыт норуот сэһэнин туһаммыта биллэр.

# Төлкө (арамаан)
## Сүрүн дьоруойдара

Арамаан сүрүн дьоруойдара Маайа уонна Сүөдэр буолаллар. Маайа - Орто Бүлүү кулубатын Харатаайап баар-суох соҕотох кыыһа. Сүөдэр - Нам Дьаакыбылап кулуба хамначчыта, сылгыһыт уол.

# Төлкө (арамаан)
## Арамаан чаастара
### I кинигэтэ "Хараҥа түүн"

Бастакы кинигэҕэ Орто Бүлүү кулубатын Харатаайап кыыһа Маайа уонна хамначчыт, сылгыһыт Сүөдэр бэйэ-бэйэлэрин таптаһан, турар бэйэлэрэ тахсан баралларын туһунан бэрт кэрэхсэбиллээхтик суруллар.

# Төлкө (арамаан)
## Арамаан чаастара
### II кинигэтэ "Халлаан сырдыыта"

Иккис кинигэтигэр Маайалаах Сүөдэр Бодойбо бириискэлэригэр тиийэн дьол-соргу тардыһалларын ойуулуур. Бу манна 1912 сыллаахха буолбут Ленатааҕы событиелар, үлэһит кылаас ыраахтааҕы былааһын утары турбут маҥнайгы хабыр киирсиитэ сиһилии ойууланар.

# Төлкө (арамаан)
## Арамаан чаастара
### III кинигэтэ "Күн тахсыыта"

Үһүс кинигэҕэ революция уонна гражданскай сэрии сылларыгар саха норуота бэйэтин көҥүлүн иһин охсуһуута, саха советскай автономията олохтонуута сүрүн миэстэни ылаллар.
# 1543

1543 сыл.

# 1543
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 31 — Токугава Иэясу — Дьоппуон салайааччыта (1603—1605), Токугава сёгуннар династияларын олохтооччу.

# 1543
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 24 — Николай Коперник — Польша астронома, математига. Аан дойду күнү тула эргийиитин туһунан түөрүйэ ааптара.
# Аристотель

Аристотель (был.-гириэк. Ἀριστοτέλης Aristotélēs) (б.э.и. 384 – б.э.и. 322) диэн грек филосова, Платон үөрэнээччитэ уонна Улуу Александр үөрэтээччитэ. Кини физика, метафизика, поэзия, театр, музыка, логика, риторика, политика, дьаhалта, этика, биология уонна зоология туcтарынан үлэлэри суруйбута. Былатыаны уонна Сократы тэҥэ Аристотель Арҕаа философия төрүттээччитэ буолар. Кини үөрэҕэ, аристотелианизм, Орто үйэлэр тухары бүтүн үөрэххэ улахан дьайыылааҕа.
# Өрүөстээх татыйык

Өрүөстээх бастаах эбэтэр өрүөстээх татыйык (нууч. Овсянка-ремез, лат. Emberiza rustika) — Саха сиригэр уйаланар, соҕуруу кыстыыр киэҥ сиргэ тарҕаммыт чыычаах. Үөннэринэн аһылыктанар.

# Өрүөстээх татыйык
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
# Христиан үтүөлэрэ

Христиан үтүөлэрэ (лат. virtutes theologicae) диэн христиан теологиятыгар быыһаныы уонна илгэ өйдөбүллэрин кыта ситимнээх үтүөлэр. Бу тиһиликкэ үс үтүө баар - итэҕэйии, эрэл, аһымал (таптал). Христиан үтүөлэрэ антик философиятын түөрт тутаах үтүөтүн кытта холбооннор сэттэ үтүө буолаллар. Христиан таҥара үөрэхтээҕэ Томас Аквинас быһаарыытынан, бу үс үтүө киһиэхэ Таҥараттан бэриллэллэр.
# Иккинньик

Иккинньик (оптуорунньук) диэн чук биир хонуга. Бииринньик уонна үһүнньүк икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун иккис күнэ. Христиан халандаарынан чук үһүс күнэ.
Былыргы аата Уот хонуга. Хатааһын чолбон одону кытта ситимнээх.
# Оготоев Петр Петрович

Оготоев Петр Петрович (1961—2008) — аан дойдуга биллибит виртуоз-хомусчут, Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх артыыһа.
Москуба куоракка ыытыллыбыт эдэр ыччат Аан дойдутааҕы VIII бэстибээлин дипломана (1985). Тула куоракка буолбут норуодунай инструмеҥҥа толорооччулар III конкурстарын дипломана (1986), аан дойдутаа5ы хомусчуттар (варганистар) « Виртуозы мира» күрэхтэһии кыайыылааҕа (1991).
Кини 1961 сыллаахха Уус-Алдан оройуонугар Лөгөй нэһилиэгин Кэптэнигигэр төөөбүтэ. М. К. Аммосов аатынан Дьокуускайдааҕы государственнай университетын бүтэрбитэ. Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа.
# Моҕотойдор уустара

Моҕотойдор уустара (лат. Tamias, нууч. Род Бурундуки) — бу Тииҥниҥилэр кэргэннэригэр киирэр ууска Саха сиригэр соҕотох көрүҥ үөскүүр — моҕотой.

# Моҕотойдор уустара
## Өссө маны көр

* Таарбаҕаннар уустара
* Тииҥнэр уустара
* Дьабарааскылар уустара
# Егоров Михаил Иванович

Егоров Михаил Иванович (1935 с., ахсынньы 29 күнэ, Элгээйи с., Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2012 с.), Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.

# Егоров Михаил Иванович
## Олоҕун олуктара

Сунтаар оройуонугар Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1957 с. Благовещенскайдааҕы педагогическай институкка физика уонна астрономия учууталын идэтин ылан, Элгээйигэ кэлэр. Оскуолаларга политехнизацияны киллэрии соруктарыгар сөп түбэһиннэрэн, эдэр учуутал оскуолаҕа бастакы физика кабинетын тэрийбитэ. Кабинекка автолюбителлэр, фотографтар, киномеханиктар дьарыктанан барбыттара. Оскуола бэйэтэ модульнай электростанциялаах, радиоузеллаах буолбута. Элгээйилэр опыттара оройуоҥҥа, өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник тарҕанан барбыттара.
1960-1965 сс. Егоров М.И. райОНО сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Оскуолалар материальнай-хаһаайыстыбаннай базаларын, салайар кадрдарын бөҕөргөтүүгэ үлэ күүскэ ыытыллар.
1965-1983 сс. компартия Сунтаардааҕы райкомугар отдел сэбиэдиссэйинэн, онтон салгыы үөрэх министрин солбуйааччынан ананар. Манна Михаил Иванович өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар үөрэх программаларын, учебниктары, үөрэтэр пособиелары ситэрэн оҥорууга сүрүн кыһамньытын уурар. Биирдии сүрүн предметтеринэн научнай-практическай конференциялар тэриллэллэр. Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар оскуолаларын үлэлэрин уларыта тутууга киэҥ өрүттээх үлэ саҕаланар, кини инициативатынан Дьокуускай куоракка Сибиир уонна Уһук Илин зоналарын үөрэнээччилэрин олимпиадалара хаста да ыытыллыбыта.
Михаил Иванович кэлин Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенин уонна Правительство кылаабынай управлениеларын уопсай отделын начальнигынан, административнай-хаһаайыстыбыаннай управлениетын генеральнай дириэктэрин солбуйааччынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Оройуон общественноһа киэн туттар киһитэ

# Егоров Михаил Иванович
## Наҕараадалара, ытык ааттара

- Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала,
- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
- Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо

# Егоров Михаил Иванович
## Кини туһунан

- Михаил Иванович Егоров: учуутал, салайааччы, үтүө киһи / [хомуйан оҥордулар Э. М. Максимова, М. М. Дмитриева, В. П. Николаева ; эппиэт. ред. В. П. Николаев]. - Дьокуускай : Компания "Дани АлмаС", 2012.
# Кэссиэ Баһылай (Ушницкай Баһылай)

Сахаларга дуолан күүстээх буолан баран хаһан да күүстэринэн өттөйбөт, дьонтон ордон киирсэ-күрэхтэһэ сатаабат, олус көрсүө-сэмэй дьон баар буолаллар. Оннук дьоннортон биирдэстэрэ Кэссиэ Баһылай этэ. Тандалгы алааска олохтоох Өнөр нэһилиэгин биир дуолан күүстээҕэ Кэссиэ оҕонньор (Ушницкай Баһылай) баараҕай тиити силистэри-мутуктары сүгэн иһэрин ХХ үйэ 30-с-40-с сылларыгар дьон элбэхтик көрбүттэр. Оройуонтан тахсыбыт боломуочунай, Дүпсүнтэн Өнөргө ыҥыыр атынан кэлэн иһэн оҕонньорго түбэспит. Кэпсэппиттэр. Тоҕо маскын түһэрбэккин диэбитигэр Кэссиэ: «Эмиэ хаттаан көтөҕөн иһиэм дуо, турдун ээ» — диэн хардарбыт. Боломуочунай Өнөргө кулуубу тута сылдьар дьоҥҥо кэлэн: «Ити маҥан баттахтаах, тиити санныгар сүгэн иһэр киһи ким диэн ааттаах кырдьаҕаһый?» диэн ыйыталаһар. Тутааччылар аатын-суолун быһаарбыттар, уола бу олорор диэн киппэ көрүҥнээх Лэгэнтэйи ыйан көрдөрөллөр.
Кулууп тутуутугар, эргиирдэрэ үрдээн, өһүөлэрин таһаара сылдьаннар 9 м. уһуннаах өһүө маһын мүччү тутан кэбиһэн, эмискэ хаһыы бөҕөтө буолбут. Өлүү түбэлтэлээх ити кэмҥэ аллараа мас хомуйа сылдьар Кэссиэ Лэгэнтэйэ өһүөнү хабан ылан төттөрү үөһэ бырахпытыгар, мэктиэтигэр дьиэ салыбырыы түспүт. Көр, бу уолуйбакка, сымсатык, күүскэ туттубутун-хаптыбытын! Киһи киһиттэн итинник уратылаах буолар.
Өнөр 8 кылаастаах оскуолатын бүтэрэр сылларбар Кэссиэ Лэгэнтэйэ мастарыскыайга олорбута уонна үлэлээбитэ. Бэрт элбэх быһахтары оҥороро, уһанар тэриллэри бэрийэрэ. Кинини өйдөөн хаалбытым диэн, сүүһүттэн көлөһүн бычыгырыы-бычыгырыы, мэлдьи чороҥ соҕотох аа-дьуо сылдьар буолааччы.
Кэссиэ оҕонньор Тандалгыга туппут балаҕанын маһын барытын эт саннынан таспыта үһү. Кэлин хойут алта кырыылаах баҕанатын кууһан тарбахтарым төбөтө тиийбэтэҕэ. Ол балаҕантан ойбоннонор күөллэрэ сүүсчэкэ саһаан буолуо. Онуоха эмээхсинэ хотоҥҥо кэтэр холуоһатын устан баран, атах сыгынньах уу баһан кэлэрэ үһү. Хоноһолор иһиттэхтэринэ атаҕын тыаһа саппыкылаах киһи курдук хоочугураан кэлэр диэн кэпсииллэрэ.
Биир саас атыыр оҕустар харсыспыттар. Атын ким эрэ кэлэн араарарын, биитэр бэйэлэрэ харсан бүтэллэрин кэтэһэ сатаан баран, эмээхсин оҕустары эр-биир муостарыттан ылан икки аҥыы садьыйталаары, алҕас харытын сүүстэригэр уган биэрбит. Бэйэтин оҕуһун аҥаар илиитинэн соһон аҕалбыт. Арай эмээхсинэ киэһэни быһа күлэрин иһин, Кэссиэ оҕонньор тутан көрбүтэ — эмээхсинэ харытын биир утаһына тостон хаалбыт.Ону бэйэтэ чартаабыта үһү.
Бииргэ төрөөбүт убайым Өлөксөй миигиттэн 20 сылынан аҕа этэ. Хороччу улаатан эрэр уолаттар «Нусхай» (Черноградскай Ньукулай), «Сэппэҥниир» (Борисов Ньукулай) уонна убайым буоланнар киксэн бараннар Кэссиэ оҕонньор сүгэн иһэр тиитин түһэртэрээри тоҥ күөс быстыҥа арааһы кэпсэтэ-ыйыта сатаан бараннар бэйэлэрэ арахсаллар – оҕонньордоро таһаҕаһын түһэрбэтэх…
Кэссиэ Баһылай туһунан сиһилии «Өнөрдөр умнуллубат мөссүөннэрэ» (ааптар Н.А. Черноградскай) кинигэтигэр суруллан турар. Бу онно кэпсэммэтэҕи суруйа сатаатым.
# Слепцов Николай Дмитриевич (Туобулаахап)

Слепцов Николай Дмитриевич (Туобулаахап) (07.09.1912, Бахсы нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха уобалаһа — 16.12.1964) — суруйааччы, драматург, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Слепцов Николай Дмитриевич (Туобулаахап)
## Олоҕун олуктара

1912 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Бахсы нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. 1936 с. Москубаҕа А. В. Луначарскай аатынан театр институтугар саха артыыстарын бэлэмниир мастарыскыайын бүтэрбит. Ол кэннэ А. М. Горькай аатынан литература институтугар үөрэммит. ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Сэриигэ кыһыл армеецтан взвод хамаандыырыгар дылы үүммүт. Кыһыл Сулус уордьанынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. Сэриигэ сылдьан суруйбут күннүгэ «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммит.
Айар үлэтин үгэнигэр сылдьан, 1964 сыллаахха ахсынньы 16 күнүгэр өлбүт.

# Слепцов Николай Дмитриевич (Туобулаахап)
## Айар үлэтэ

Маҥнайгы пьесатын «Селькор Сэмэни» 1929 с. суруйбут. Бу пьесаҕа холбоһуктааһын саҕана кылаас охсуһуутун көрдөрбүт. Туобулаахап хас даҕаны билиҥҥи көстүүлээх пьеса ааптара, олортон «Дьулаан ыалдьыттар» диэн пьесатыгар Соҕурууҥҥу Кореяҕа Америка империалистарын күөнтээһин туһунан суруйбут.

# Слепцов Николай Дмитриевич (Туобулаахап)
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ
* Кыһыл Сулус уордьана
* мэтээллэр
# Дьиикимдэ (Горнай улууһа)

Дьиикимдэ — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Мытаах нэһилиэгин киинэ.
# Запорожье

Запорожье (укр. Запоріжжя) диэн Украина куората. Запорожье уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 766 959 (2013).

# Запорожье
## Оройуонунан арахсыыта

Билигин 2 оройуон баар:
# Эргиэн

Эргиэн диэн дьон (тэрилтэлэр) бэйэ бэйэлэригэр мал-өҥө бэрсиитэ. Малы-өҥөнү ыларга харчы төлүүллэр. Малы атын малга атастаһыы бартер дэнэр. Эргиэн кыттааччылара - атыылааччы уонна атыылаһааччы. Эргиэн эйгэтэ ырыынак дэнэр.
Эргиэн көрүҥнэрэ:
* Куустаах атыы
* Бытархай атыы
* Иллэрдээҕи эргиэн - импорт уонна экспорт
# Бипатрид

Бипатрид — икки эбэтэр хас даҕаны гражданстволаах (пааспартаах) киһи.
Холобур Арассыыйа гражданина АХШ, Аустралия уонна Канаада пааспарын тэнҥэ илдьэ сылдьыан сөп.
# Ураһалаах

Ураһалаах нэһилиэк. Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сутуруоха.
Улуус кииниттэн 3 км. Индигир уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 450 киһи (2007 сыл).
Бу нэһилиэк сиригэр Сутуруоха диэн бөдөҥ күөл баар.

# Ураһалаах
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Пахомов Эдуард Иннокентьевич

Пахомов Эдуард Иннокентьевич (1951-2015) — саха скульптора.
И. Е. Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура үнүстүүтүн бүтэрбит, Арассыыйа художествотын акадьыамыйатын айар мастарыскыайыгар Красноярскайга үөрэммит. 1985 сыллаахха Владивостокка буолбут «Советский Дальний Восток» быыстапка кыттыылааҕа.
2001 сыллаахха скульпторга Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ анаммыта.

# Пахомов Эдуард Иннокентьевич
## Биллэр үлэлэрэ

Дьокуускайга сыырка таһыгар турар сэлиичээни, Гагарин куоракка космонавт ийэтигэр мэҥэни оҥорбута.
# Golomt Bank

Golomt Bank (монг. Голомт Банк) - 1995 сыллаахха төрүттэммит Моҕол Уус дойдутун чааһынай баана.
# Өкүндү нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Өкүндү нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өкүндү. Улуус кииниттэн 28 км ыраах сиргэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 366 киһи (2007 сыл).
Мэлдьи сырыылаах суол.
# Хотуо

Хотуолааһын, хотуо — куртах иһинээҕитэ уҥуор бөлүүҥҥү.
# Горнай улууһун өрөгөйүн ырыата

«Туругур, мин дойдум, Куорунай» — Горнай улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ. 2003 сыллаахха сэтинньи 27 күнүгэр Горнай улууһун Мунньаҕын 123 №-дээх «Об утверждении текста и музыки Гимна Муниципального образования „Горный улус (район)“ PC(Я)» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

# Горнай улууһун өрөгөйүн ырыата
## Ырыа ааптардара

Ырыа тылын В. И. Николаев суруйбут, музыкатын — Н. И. Осипов.
# Дрокия

Дрокия (молд. Drochia) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 20 300 (2013).