yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Пор-бажын

Пор-бажын (тув. Пор-Бажың, «туой дьиэ») — Тываҕа (Арассыыйа), Тере-Холь күөлгэ баар былыргы уйгур кириэппэһин урусхаллара.
Кириэппэһи 777 сыллаахха туппуттара чопчу биллибитэ. Ис таһа көнө 4 муннуктаах, лоп-курдук былааннаммыт, онно ортотугар киин тутуулаах уонна кириэппэс ис тулатынан араас кыра тутуулардаах эбит. Илин эркин ортотугар башнялардаах киирэр бүтэй ааннаах. Кириэппэс арҕааттан илин устата 211 м, хотуттан соҕуруу 158 м усталаах, уопсай иэнэ 3,3 гектар, истиэнэтин үрдүгэ 9,5 м тиийэ үрдүктэх. Кириэппэһи уйгурдар манихей итэҕэлгэ көһөр кэмнэригэр туппуттар. Интэн сылыктаатахха кириэппэс итэҕэл дьиэтэ буолуон сөп. 779 сыллаахха антиманихейскай переворот буолбут, ол кэннэ кириэппэс умнууга хаалбыт. Атын сабаҕалааһынынан кириэппэс буддистар храмнара, эбэтэр ыраахтааҕы көмүллэр сирэ буолуон сөп курдуктар.
Кириэппэс урусхалларын 1891 Минусинскай түмэл үлэһитэ Д.А. Клеменц булбут. 1957-1963 Севьян Вайнштейн салайыылаах РАН Этнология уонна антропология институт экспедицията хаһыылары оҥорбут. 1995 сыллаахха Арассыыйа салайааччытын 176 ыйааҕынан федеральнай суолталаах «Древнеуйгурская крепость „Порбажин“, VIII—IX вв. н. э.» памятник диэн ааттаммыт.
2004 сыллаахха Тыва правительствота 2005-2010 сылларга культура сайдыытын программата ылыллыбыта, онно «Пор-Бажын» парк оҥоһуллуута киирбит.
2007 Бэс ыйын 1 күнүттэн МЧС салаайыылах Порт-бажынҥа археология экспедицията үлэлиир. Экспедиция үлэтигэр МЧС уонна археологтартан ураты өссө дойду араас университеттарын студеннара үлэлииллэр. Ити сыл атырдьах ыйын 13 кириэппэскэ Владимир Путин уонна Монако кинээһэ принц 2 Альбер ыалдьыттаабыттар.

# Пор-бажын
## Тиһиктэр

* ↑ Памятники истории и культуры (объекты культурного наследия) народов Российской Федерации(суох сигэ — история). kulturnoe-nasledie.ru. Тургутулунна 11 Муус устар 2016. Төрүт сириттэн архыыптанна 27 Муус устар 2016.
* ↑ https://www.pnas.org/content/117/25/14038
* ↑ https://indicator.ru/humanitarian-science/god-osnovaniya-por-bazhin-09-06-2020.htm
* ↑ https://indicator.ru/humanitarian-science/rossiiskie-drevnosti-uigurskaya-krepost-posredi-ozera.htm
# Poppy Playtime

Poppy Playtime — PC, Android, Linux, iOS курдук системаларга тарҕаммыт сүрвивал һоррор видео оонньуу. Сүрүн герой — Хагги Вагги.
# Данилов Василий Николаевич

Данилов Василий Николаевич — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара (1974 с.), ССРС студеннарын 5 төгүллээх чемпиона, ССРС норуоттарын спартакиадатын 1979 с. хамаандатын боруонса мэтээлин призера, Россия 1974 с. чемпионатын үрүҥ көмүс призера.
# Олох үөскээһинэ

Олох үөскээһинэ - тыыммат айылҕаттан тыынар тыыннаах үөскээһинэ.
Аныгы билим көрүүтүнэн Сиргэ олох 4,1—3,8 млрд сыл ынараа өттүгэр үөскээбит

# Олох үөскээһинэ
## Олох үөскээһинин туһунан санаа сайдыыта

Сиргэ олох хайдах үөскээбитин туһунан хас да түөрүйэ баар:
* Креационизм
* Олох бэйэтэ үөскээһинин түөрүйэтэ
* Биохимия эволюциятын түөрүйэтэ
* Панспермия
* Олох куруук баарын туһунан түөрүйэ (Стационарнай турук түөрүйэтэ).

# Олох үөскээһинэ
## Олох бэйэтэ үөскээһинин түөрүйэтэ

Былыргы Кытайга, Вавилоҥҥа, Былыргы Егиипэккэ маннык санааны тутуһаллара. Былыргы Греция бөдөҥ бөлөһүөгэ Аристотель этэринэн, эттик кыра сорҕолоро ханнык эрэ көҕү илдьэ сылдьаллар эбит. Ол көх табыгастаах усулуобуйаҕа олоҕу бэйэтэ үөскэтэр кыахтаах диир эбит. Бу санаа XVII-XVIII үйэлэргэ харамайдары, кинилэр куоппаһырыыларын сиһилии үөрэтии түмүгэр улахан охсууну ылбыта.

# Олох үөскээһинэ
## Биохимия эволюциятын түөрүйэтэ

1924 с. биохимик А.И. Опарин, 1929 с. учуонай Дж. Холдейн углерод холбоһуктарын уһун кэмҥэ буолбут эволюцияларын түмүгэр олох үөскээбит буолуон сөп диэн сабаҕалааһыны бэчээттээбиттэрэ. Опарин этэринэн органика эттиктэрэ аммиактан, метантан, водородтан уонна ууттан үөскээбиттэр.
# Дьында (муус)

Дьында - саас кытылтан тэйбит уонна кэбирээбит муус; кута эбэтэр күөл кытыытыгар ирэн эрэр муустаах бадараан.
# Көөнньүү

Көөнньүү (нууч. Брожение) – органическай эттик, ол эбэтэр углевод, микроорганизмнар уонна кинилэр таһаарар ферменнарын көмөлөрүнэн быдан судургу холбоһуктарга арахсар процестара.
Көөнньүүнү ас астыырга туһаналлар, холобура кымыс оҥороллор.
# Everland

Everland (Эвэрлэнд), күүлэй паарката, хас да филиаллардаах 19 омук сиригэр (Корея, Кытай, Аустралиа, АХШ, Франция у.д.а.). Сүрүн салалтата уонна головной улахан паарката Сеулга баар. Walt Disney Company кытта сотрудничайдаан Аан Дойду биир улахан пааркатын үөскэтэр. Сыл ахсын 19 филиалларын холбоон 100 миллион киhи сылдьар, головнай парка5а Корея5а 18 миллион. Эвэрлэнд паарката Samsung Everland диэн тэрилтэ собственнаhа буолар.
Головной паарката Аан Дойдуга 2 миэстэ буолар дьон сылдьарынан, Парижтааҕы Диснейлэнд кэнниттэн. Эвэрлэнгэ Аан Дойдуга саамай улахан американскай горкалар бааллар, сорохторо 1-3 км тиийэ уhуннаахтар.
# 1631

1631 сыл.

# 1631
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 30 — Франция бастакы хаһыата La Gazette тахсыбыт. Бу хаһыат Европаҕа бастакы аныгылыы көрүҥнээх хаһыатынан ааҕыллар.
* Бэс ыйын 17 — Ииндийэҕэ Шах Дьаһан падишах ойоҕо 38 саастаах Мүмтаз Маһал 14-с оҕотун төрөөрү өлбүт. Падишах аныгыскы 17 сыл тухары кини мавзолейын аатырбыт Тадж Махалы туппут.
# Озаску

Озаску (Osasco) диэн Бразилия уонна бүтүн Соҕуруу Америка. Олохтоохторун ахсаана 718,646 уонна иэнэ 65 км2. Сан Паулу метрополитен сирин (Улахан Сан Паулу) олохтоохторун ахсаана 21,616,060 уонна иэнэ 7,944 км2.
# Дьукаах-сибэкки

Дьукаах-сибэкки (нууч. соцветие, лат. ) — сорох үүнээйилэр сибэккилэрэ биир бөлөх буолан биир умнаска олоруулара ааттанар.
# Тимэх балык

Тимэх балык (лат. Cobitis melanoleuca, нууч. Сибирская щиповка) — кыра балык.
Саха сиригэр арҕаа өрүстэргэ (Өлөөн, Өлүөнэ, Дьааҥы) үөскүүр.

# Тимэх балык
## Аһылыга

Саха сирин балыктара
# Sollers Company

Sollers (Халыып:MICEX-RTS) урукку аата OAO "Северсталь-Авто" диэн "УАЗ" уонна ЗАЗ собуоттар хонтуруоллуур блоктаах акциялардаах хампаанньа.
# Гөкчен Сабиха

Сабиха́ Гёкче́н (туур. Sabiha GökçenSabiha Gökçen; 1913 сыл кулун тутар 22 күнэ, Бурса — 2001 сыл кулун тутар 22 күнэ, Анкара) — 23 сааһыгар туурактартан бастакынан пилот уонна байыаннай истребитель пилота буолбут дьахтар. Ататюрк ииппит аҕыс кыыһыттан биирдэрэ.

# Гөкчен Сабиха
## Биографията
### Эрдэтээҥҥи сыллара

Туурак источниктарыгар уонна Сабиха Гекчен бэйэтэ биэрбит интервьютуттан сигэннэххэ, кини Боснияттан сылдьар Мустафа Иззет уонна Хайрийе Ханым төрөппүт кыыстара эбит. Оттон Грант Динк диэн суруналыыс "Тайна Сабихи-Хатун" ыстатыйатыгар сурулларынан, Газиантеп куорат урукку олохтооҕо дьахтар Рэпсимэ Себилджян Гекчени аймаҕым, ол аата кини эрмээн төрүттээх диир эбит. Ол да буоллар туурак официальнай источниктара уонна Ататюрк өссө биир ииппит кыыһа Улькю Адатепе (2012 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр көлө саахалыгар өлбүтэ) Себилджян кэпсээнин кырдьыгынан аахпаттар.

# Гөкчен Сабиха
## Биографията
### Карьерата уонна Ататюрктуун билсиитэ

1925 сыллаахха Ататюрк Бурса сырыытын кэмигэр Сабиха 12 саастааҕа. Ататюрк кыыс ыарахан, уустук олохтооҕун туһунан истэн, билэн баран, Сабиха бииргэ төрөөбүт убайыттан кыыһы иитэ ыларга көрдөһөр. Тоҕо диэтэххэ, уол сөбүлэстэҕинэ, кыыс Анкараҕа бэрэсидьиэн дыбарыаһыгар көһөн барыахтааҕа. Оччолорго Ататюрк Зехра, Афет уонна Рукия диэн кыргыттардааҕа. Уол сөбүлэспитэ. Онон Сабиха Анкараҕа көһөн баран баран Анкара алын сүһүөх оскуолатын, кэлин Стамбул Ускюдар оройуонугар Кыргыттар Үскүдэрдээҕи (Üsküdar Kız Lisesi) колледжтарын бүтэрбитэ.
1934 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр тахсыбыт "араспаанньаланыы туһунан" сокуоҥҥа олоҕуран, Ататюрк кыыска Гёкчен (туур. GökGök — халлаан) диэн араспаанньаны биэрэр. Ол гынан баран оччолорго Сабиха халлааҥҥа да, сөмөлүөккэ да туох да сыһыана суох этэ.
Ататюрк авиацияҕа уонна Туурак аэронавигацияҕа ассоциациятын пуондатыгар улахан болҕомтотун уурара. Сабиха ииппит аҕатын кытары 1935 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр Türkkuşu («Туурак чыычаахтараашки») летнай оскуола аһыллыытыгар сылдьан араас омук сириттэн кэлбит планердар авишоуларын уонна парашютистар сөмөлүөттэн хайдах ыстаналларын көрбүтэ. Кэлин Ататюрк Сабихаттан лүөччүк буолуоххун баҕараҕын дуо диэн ыйаппытагар, кыыс тоҥхох гыммыт уонна: «Баҕарабын. Лүөччүк буоларга билигин даҕаны бэлэммин", -- диэбит. Ататюрк тута летнай оскуола дириэктэрэ Фуаду Булджеҕа Гекчени бастакы дьахтар-стажер быһыытынан оскуолаҕа суруйарыгар сорудахтыыр. Кыыс өтөр пилот лиссиэнсийэтин ылар. Сотору кэминэн Гекчени сэттэ атын устудьуону кытары ССРСка идэтинэн кууруска (үөрэххэ) ыыталлар. Ол эрээри Сабиха Москубаҕа тиийэн саҥа үөрэнэн истэҕинэ балта Зехра өлөн, Турцияҕа эргиллэн кэлэр.

# Гөкчен Сабиха
## Примечания

* 1 2 Record #119457695 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q304037'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q256507'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q170109'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
# Ойуур

Ойуур диэн элбэх мас айылҕаҕа бииргэ хойуутук үүнэн турара, тайҕа, ой тыа, кынырай (чараас) тыа.

# Ойуур
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Васильева Клара Дмитриевна

Васильева Клара Дмитриевна (1944с.) — поэтесса, 1996 с. Саха Республикатын суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, Россия журналистарын сойууһун чилиэнэ.

# Васильева Клара Дмитриевна
## Олоҕун кэрчиктэрэ

Тохсунньу ый 4 күнүгэр 1944 сыллаахха Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. 1970-1992 сылларга Ньурба улууһун "Ньурба" хаһыатыгар секретарь-машинистканан, корреспонденынан үлэлээбитэ. 1970 сылтан бэчээттэнэр. 1985 сыллаахха "Чэчир-85" диэн ааттаах кассетаҕа "Кучу" хоһоонноорун хомуурунньуга тахсыбыта. Кэлиҥҥи хоһоонноро, кэпсээннэрэ рсепублика хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар, ону таһынан эдэр суруйааччылар "Кырдал кыталыктара", "Оһуор" хомуурунньуктарыгар бэчээттэммитэ. 1992 сыллаахха журналистар республиканскай бириэмийэлирин лаурета буолбута.

# Васильева Клара Дмитриевна
## Айымньылара

* Кучу: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1985
* Күөх суһум: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1995
* Тэрчи: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1999
# KFC

KFC (Kentucky Fried Chicken (Кентакиттан Арыыга буспут куурусса аббревиатурата)) диэн түргэнник аһыыр ресторан ситимэ, ордук арыыга буспут кууруссанан биллэр. Полковник Сандерс Корбин Кентаки штатыгар бастаан 1952 сыллаахха арыйбыта. Билигин сир үрдүнэн үлэллир. Кууруссаны эрэ буолбакка атын аһы эмиэ атыылыыр, ол курдук арыыга буспут хортуоска эбэтэр салаттар. Төбө офиһа Кентаки штатыгар Луисвиль куоракка баар. Билигин аан дойдуга Макдональдс кэнниттэн иккис олус тарҕаммыт ресторан ситимэ буолар. Аан дойдуга 123 дойдуларга 20 тыһ кэритэ ресторан арыллыбыта.

# KFC
## Other websites

Халыып:Commons cat
* KFC website Архыыптаммыт 2011, Олунньу 24 күнүгэр.
Халыып:Fast food restaurants
# Тугут бэргэһэ

Тугут бэргэһэ, эбэтэр тубут бэргэһэ - тугут (таба оҕотун) тириититтэн тигэллэрэ.
# Павлов Алексей Гаврильевич

Павлов Алексей Гаврильевич — ХИФУ геологоразведочнай факультетын хостонор баайдары көрдүүр уонна чинчийэр кафедратын доцена, учуонай, суруйааччы.

# Павлов Алексей Гаврильевич
## Олоҕун олуктара

Горнай улууһун Кэптин нэһилиэгэр 1948 с. төрөөбүтэ.
Наукаҕа интэриэһэ: Сир уонна аан дойду оҥоһуллуута, хостонор баайдар үөскээһиннэрэ. Маны таһынан тойук уонна олоҥхо халыыптарынан суруйбут хоһооннорун уонна поэмаларын нууччалыы уонна сахалыы тус-туспа кинигэ гынан таһаартарбыта.

# Павлов Алексей Гаврильевич
## Кинигэлэрэ

* Павлов А. Г. Происхождение месторождений. Новосибирскай: «Наука», 2005. — 251 с.
* Павлов А. Г. Закономерности размещения золотокварцевого оруденения Южного Верхоянья. Новосибирскай: «Наука», 2001. — 128 c. — ISBN 5-02-031703-9
# Сусанна Рожина

Сусанна Даниловна Рожина (урукку аата Сусанна Даниловна Толстякова), Булгунньахтаах дэриэбинэтиттэн төрүттээх блогер.
Үс оҕолоох, кэргэннээх.
Гульнара Уварова кытта конфлигын түмүгэр айдааҥҥа хабыллыбыта.
# Ынах этэрбэс

Ынах этэрбэс - түүтэ иһирдьэ, тымныы кэмҥэ чугас үлэҕэ-хамнаска кэтиллэр этэрбэс.

# Ынах этэрбэс
## Өссө маны көр

Тирии этэрбэс
# Федоров Михаил Александрович

Федоров Михаил Александрович, (1936 с. кулун тутар 10 күнэ, Күүкэй нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2018 с.), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.

# Федоров Михаил Александрович
## Олоҕун олуктара

1936 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бүлүүтээҕи педучилишены 1961 сыллаахха бүтэрэн төрөөбүт дойдутугар алын кылаас учууталынан ананан үлэтин саҕалаабыта. Оскуола хаста да сабылла сыспыта эрээри, Михаил Александрович уонна Прокопий Филиппович туруорсууларынан сабыллыбатаҕа, иккиэйэҕин да буоллар үөрэнээччилэргэ чиҥ билиини биэриигэ айымньылаахтык үлэлээбиттэрэ. Михаил Александрович идэтигэр олус бэриниилээх, ис дууһатыттан олус кыһаллан үгүс сыратын биэрэн, ааҕарга-суоттуурга үөрэтэн, билии киэҥ аартыгын арыйарга тирэх буолбут учуутал.

# Федоров Михаил Александрович
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР үөрэҕириитин министиэристибэтин Бочуотунай Грамотата.

# Федоров Михаил Александрович
## Аатын үйэтитии

* Федоровтар оҕолоро учуутал ийэлэрин, аҕаларын ааттарын үйэтитэн алын кылааска эбиэт кэнниттэн ыытыллар эбии дьарыкка элбэх ситиһиилээх, киэҥ көрдөрүүлээх үөрэнээччигэ 2016 сылтан анал стипендия олохтообуттара.

# Федоров Михаил Александрович
## Кини туһунан суруйуулар

* “Учительская семья – хранитель лучших традиций” - // Күүкэй: сүүс саастаах оскуола сэһэнэ. – 2019с – 160 с
* Педагогическая энциклопедия V том - //2015 г стр. 431
* А.К.Акимов аатынан Күүкэй орто оскуолата - // Сунтаар улууһугар норуот үөрэҕириитин сайдыыта – 2009 с. стр 106
# Руки Вверх!

Руки Вверх! — 1995 сыллаахтан төрүттэммит уонна үөскээбит Арассыыйа ырыа бөлөҕө. 1998-2006 сыллардаахха популярноһа саамай үрдүк көрдөрүүтүгэр сылдьыбыта, кини ырыалара Арассыыйаҕа, Украинаҕа, Белоруссияҕа, Казахстаҥҥа хит буола сылдьыбыттара.

# Руки Вверх!
## Өссө маны көр

* Сергей Жуков
# Амынньыар

Амынньыар — хаппыт ньиирээйи мас лабаата. Оттукка, уоту күөдьүтэргэ туттуллар. Бүлүү сүнньүгэр өссө киһиргэс диэн ааттыыллар.

# Амынньыар
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов "Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт", Дьокуусrай, "Бичик",2004 c.
# Силээннээх (сис)

Силээннээх сис. Черскэй хайаларын хотугу өртүгэр баар сис. Индигир салаалара Уйаандьы уонна Силээннээх билирдэрэ буолар.
Хотуттан соҕуруу 200 км. усталаах. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1461 м. тиийэр. Хорҕолдьун үөскээбит сирэ.

# Силээннээх (сис)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Ойбон

Ойбон - кыһын уу баһарга, сүөһү уулатарга, балыктыырга аналлаах өрүс, күөл мууһугар оҥоһуллар хайаҕас.
Аанньа - туу ойбоно. Аанньа туута - устугас балыкка угуллар симэ мастаах туу
# Кырыаччы

Кырыаччы — аты кырыатыыр (түүтүн кыратын ыраастыыр) тутаахтаах тимир тараах.
# Дитмар К. экспедицията (1854 - 1856)

Дитмар К. экспедицията (1854 - 1856).
Геолог Дитмар Камчааткаҕа ыытыллыбыта. Кини бэйэтэ турунан зоология уонна минералогия матарыйаалларын хомуйуом диэн.

# Дитмар К. экспедицията (1854 - 1856)
## Өссө маны көр

* Дитмар К. Поездки и пребывание в Камчатке в 1851 - 1855 гг. Ч. 1. Исторический отчет по путевым дневникам. СПб., 1901.
* Алексеев А.И. Русские географические исследования на Дальнем Востоке и в Северной Америке. М., 1976.
# Гражданскай көмүскэнии аан дойдутааҕы күнэ

Гражданскай көмүскэнии аан дойдутааҕы күнэ — Гражданскай көмүскэнии аан дойдутааҕы тэрилтэтин көҕүлээһининэн сылын ахсын кулун тутар 1 күнүгэр бэлиэтэнэр. Нэһилиэнньэни, баайы-дуолу уонна тулалыыр эйгэни дьалхаан кэмигэр көмүскүүргэ бэлэм буолууга болҕомто тардарга аналлаах.
Гражданскай көмүскэнии аан дойдутааҕы тэрилтэтин (нууч. Международная организация гражданской обороны) IX генеральнай ассамблеятын быһаарыытынан бэлиэтэнэр. Бу күн 1972 сыллаахха тэрилтэ конституцията олоххо киирбит. 2012 сыллаахха бу күн Гражданскай көүскэнии аан дойдутааҕы тэрилтэтин 40 сыллаах үбүлүөйэ киэҥник бэлиэтэммитэ.
# Зиновьев Петр Петрович

Зиновьев Петр Петрович - стольник, 1687 сылтан 1691 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Кровков Матвей Осипович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Гагарин Иван Михайлович анаммыт.

# Зиновьев Петр Петрович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Вытин Василий

Вытин Василий - дворянин, 1720 сыл кулун тутарыттан ол сыл ыам ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан Лосев Никиталыын ананан сулууспалаабыт киһи.
Кинилэр иннинэ бойобуоданан Ракитин Иван олорбут, тоҕо эрэ ууратыллыбыт, ол кэнниттэн бу дьон бэрт кылгас кэмэ былааһы ылан олорбуттар. Ыам ыйыгар лейб-гвардия капитан-порутчига Измайлов Михаил Петрович бойобуоданан ананан кэлбит.
Вытин Дьокуускайга өлбүт.

# Вытин Василий
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Гоголев Василий Иннокентьевич

Гоголев Василий Иннокентьевич, айар аата Уйулҕан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Дьокуускай куорат 33 № орто оскуолатыгар уруһуй, технология учууталынан үлэлиир.

# Гоголев Василий Иннокентьевич
## Олоҕун олуктара

Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Балыктааҕар 1956 с. алтынньы 8-гар төрөөбүтэ.
1975 с. Балыктаахха оскуоланы бүтэрбитэ. 1979 с. Намнааҕы художественнай педучилищены, 1985 с. Хабаровскайдааҕы култуура институтун бүтэртээбитэ. 1985—1987 сс. Үөһээ Бүлүү култууратын систематыгар ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. 1987—1990 сс. Үөһээ Бүлүүтээҕи 2 ньүөмэрдээх оскуолаҕа, М. А. Алексеев аатынан республиканскай гимназияҕа үлэлээбитэ. 1990—1999 сс. Ускуустуба оскуолатын художественнай кылааһыгар тахсыылаахтык үлэлээбитэ. 1998—2000 сс. «Суор тиһэх кыланыыта» диэн видеодетектив сценарийын суруйан уус уран киинэ устубута. М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университетын РФ Илиҥҥи олохтоох омуктарын тылларын уонна культуураларын институтун Саха литературатын магистрана.

# Гоголев Василий Иннокентьевич
## Хоһоон суруйуута

Хоһоону 1990 сыллартан суруйар. 1996 с. Үөһээ Бүлүүгэ маҥнайгы хоһооннорун хомуурунньуга бэчээттэммитэ. 2013 с. Көһөрүллүү, — диэн сэһэнин «Бичик» кинигэ кыһата, 2013 с. Хоһуун таас, -диэн сэһэнин «Сайдам» кинигэ кыһатао бэчээттээбиттэрэ. 2013 с. Герой Ийэ — Далбар Хотун ахтыылар брошюраларын бэчээттэппитэ. 2014 с. «Көһөрүллүү», «Хоһуун таас» сэһэннэри Хараҕа суохтар республикатааҕы библиотекалара аудио кинигэлэр гынан таһаарбыттара.
Ийэкээм диэн хоһоонугар айыллыбыт ырыа: Үрдэл национальнай музыкальнай бириэмийэ кыайыылааҕа,
Этигэн Хомус «Бастыҥ ырыа», «Көрөөччүлэр биһирэбиллэрэ» номинациялары ылбыта. Ил Дархан «Норуот сөбүлүүр ырыата» диэн граанын хаһаайына буолбута.
«Ийэкээм» хоһоонугар видеоклип устубута, клииптэр күрэстэрин бастыҥ клиибинэн ааттаммыта. Дьон сэргэ биһирэбилин ылбыта.

# Гоголев Василий Иннокентьевич
## Тус олоҕо

Кэргэннээх, үс оҕолоох, сэттэ сиэннээх.

# Гоголев Василий Иннокентьевич
## Наҕараадалара

Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ИДьМ Түөскэ кэтиллэр «ЗНАК ПОЧЕТА» бэлиэ кавалера. 200 лет МВД России юбилейнай мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
# 1988 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

XV Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1988 сыллаахха Канаада Калгари куоратыгар буолан ааспыттара.
# Улуу Риим импиэрийэтэ

    Улуу Риим импиэрийэтэ Рим Империятын кытта булкуллуо суохтаах.
Улуу Риим импиэрийэтэ (ниэм. Heiliges Römisches Reich, эбэтэр XV-с үйэҕэ: Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation) диэн Европа ортотугар баар регионнар уонна куораттар холбоһуллубута. Кини былааска принцтар уонна магистраттар талыллыбыт Императордара салайара. Улуу Карл Императора өлбүтүн кэннэ кини Империята үс региоҥҥа бытарыллыбыта: Арҕаа Франция, Лотарингия уонна Илин Франция. Улуу Риим импиэрийэтэ Отто Илин Францияттан төрүттээбитэ уонна Улуу Император буолбута. Ол 1806 сыллахха Наполеон кэлэн былааһы былдьыан дылы баар этэ. Импертордар Улуу Карл салҕааччыларынан бэйэлэрин этэллэрэ.
16-с үйэҕэ Улуу Риим импиэрийэ Фризтар өрө турууларын кытта быһаарсыахтаах этэ. Ол өрө туруу 1515 сыллаахтан 1523 сылга дылы ааспыта.
XVII-с үйэҕэ Улуу Риим импиэрийэтэ Отут сыллаах сэриинэн (1618-1648) алдьаммыта. Европа олохтоохторуттан отут бырыһыан дьоно ол сэриигэ өлбүттэрэ. Германия нациятын Улуу Риим импиэрийэтэ элбэх сирдэрин сүтэрбитэ.
XIII үйэҕэ дылы Улуу Риим импиэрийэтэ олус күүстээх этэ. Кэлин графтар уонна герцогтар былааһы ылар буолбуттар. Кэлин диэки Императордар дьиҥэ былааһа суох буолбуттар, уонна дойду аата эрэ баар этэ.
Вольтер, Франция философа XVIII үйэҕэ нацияны күлүү гынара: дойду Улуу да буолбатах, Римҥа туох да сыһыана суох уонна Империя да буолбатах диэн.
# Сүөк оҕото

Сүөк оҕото эбэтэр толоон оҕото - булумньу оҕо, көрсүү оҕото.
# Кэрбээччилэр аймахтара

Кэрбээччилэр аймахтара лат. Rodentia, нууч. Отряд Грызуны
Бу аймахха Саха сиригэр 5 кэргэн, 18 уус, 26 көрүҥ киирэр.

# Кэрбээччилэр аймахтара
### Тииҥниҥилэр кэргэннэрэ

* Дьабарааскылар уустара
* Таарбаҕаннар уустара
* Тииҥнэр уустара
* Моҕотойдор уустара

# Кэрбээччилэр аймахтара
### Нэтээгитиҥилэр кэргэннэрэ

Азия нэтээгилэрэ

# Кэрбээччилэр аймахтара
### Буобуратыҥылар кэргэннэрэ

Буобуралар уустара

# Кэрбээччилэр аймахтара
### Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ

* Таас бытаһыттар
* Күтэрдэр
* Тыа бытаһыттара
* Туйахтаах кутуйахтар
* Кырса кутуйахтара
* Бытаһыттар
* Чыҥырыкааннар
* Андаатардар

# Кэрбээччилэр аймахтара
### Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ

* Ойуур кутуйахтара
* Кырачаан кутуйахтар
* Кутуйахтар
* Кырыысалар
# Легантьева Татьяна Геннадьевна

Татьяна Геннадьевна Легантьева (04.06.1981) — Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа, киинэ уонна тыйаатыр артыыһа.

# Легантьева Татьяна Геннадьевна
## Олоҕун олуктара

* 1981 сыл бэс ыйын 4 күнүгэр Ленскэй куоракка күн сирин көрбүтэ.
* 2002 сыллаахха М.С.Щепкин аатынан театральнай училищены бүтэрбитэ уонна Саха тыйаатырыгар үлэҕэ киирбитэ.

# Легантьева Татьяна Геннадьевна
## Айар үлэтэ

Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
* Настаа – С.Омоллоон «Ороһуоспа киэһэ»,
* Таня Монастырева – И.Гоголев «Кэрэ көмүскэлигэр»,
* Бөртө – Н.Лугинов «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан»,
* Туллук – И.Гоголев «Дыгын Дархан»,
* Музлук – Ч.Айтматов «Хаарыан хампа күөх кытылым»,
* эдэр ийэ - Л.Иванова-Гримм «Үрүҥ күн сырдыга…»,
* үөрэнээччи - В.Харысхал «Учуутал»,
* Куруунньа - А.Дойду «Мэҥэ халлаан оҕото Манчаары Баһылай»,
* Альма - И.Бергман «Альберти циркэтэ»,
* Мэндэк - П.Ламутскай «Сир иччитэ»,
* Маарыйа - Н.Неустроев «Тиэтэйбит»,
* актриса – В.Харысхал «Тэпсиллибэт үтүө аат»,
* Алтынай Тимирканова - Н.Лугинов «Максим»,
* учуутал Кэтэриинэ - Д.Таас «Кыһыл көмүс хоруоп»,
* Мара-Маара - Л.Пиранделло «Хайа аарымалара»,
* Ааныс - П.Ойуунускай «Ыраахтааҕы ыйааҕа», уо.д.а.
Нуучча тыйаатырыгар оруола: Күннэй – В.Федоров «Апостол государев».
Омук киинэтигэр оруоллара: аборигенка – «Сердце медведицы», режиссер Арво Ико.
Саха киинэтигэр оруоллара: «Ыаллыылар», режиссер Л.Васильева, «Кэскил», «Август», «Детсат» айар бөлөх, «Тыал баарын тухары», режиссер С.Потапов, «Атын олох», «Күрүөйэх», режиссер С.Бурнашев, «Киһи үөйбэтэх өттүттэн», режиссер А.Новиков, «Лыах», режиссер В.Семенов, «Я люблю тебя, Якутск», режиссер Р.Дорофеев, «Сарыал», режиссер С.Старкова, «Уроборос» кылгас кээмэйдээх киинэ, режиссер А.Забелин, «Кытыл», режиссер Р.Тараховскай уо.д.а.
# Готовцева Мария Егоровна

Готовцева Мария Егоровна (1927—1988 сс.) — Дьоруой Ийэ.
Уус-Алдан Баатаҕай нэһилиэгин 1967 сылтан Герой Ийэтэ. Кэргэнинээн Готовцев Яков Андреевичтыын 14 оҕолоохтор.
# Всеслав Брячиславич Полоцкий

Всеслав Брячиславич Полоцкий - (хос ааттара Вещий, Волхв, Чародей) - Русь 12-с баһылыга. 1068-1069 сылларга салайбыт. Киинэ: Полоцк. Бөрөстүөлү өрө турбут Киев олохтоохторо хаайыыттан босхолоон баран биэрбиттэр. Польша сэриилэрин илдьэ Изяслав I кэлбитигэр Киевтан тахсан биэрбит, Полоцкайга төннүбүт.
Дойдуну кини иннинэ уонна кэннинэ Изяслав I салайбыт.
# Тypaҕac ыстаан

Typaҕac ыстаан — киһи иннин уонна кэннин эрэ сабар сарыынан эбэтэр түнэнэн тигиллэр билиҥҥи туруусук курдук кылгас ыстаан.
Сутуруону иҥиннэрэргэ аналлаах аллараа өттүнэн алтан тиэрбэстэрдээх буолара.
Былыргы сахалар ыстааннарын көрүҥнэрэ
# 89

89 сыл.

# 89
## Туох буолбута

* Бань Чао (32-102) Хами диэн сиргэ хуннулары кыайар (Илошан таһынааҕы кыргыһыы).
# Windows 10X

Windows Core, ол эбэтэр Windows 10X, саҥа операционнай система, ноутбуктарга уонна планшеттарга аналлаах. Microsoft официально билиһиннэрэ ик. Айылла турар.