yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Баай дьадаҥыны уруурҕаабат

Баай дьадаҥыны уруурҕаабат диэн өс хоһооно баай уонна үлэһит, дьадаҥы хаһан да өйдөспөттөрүн биллэрэр.
Ырыынак сыһыаннаһыылара олоххо киириилэриттэн олох төрдүттэн уларыйбытын, ол иһин өй-санаа эмиэ тосту уларыйарын билигин олоххо киллэрии эрэйиллэр. Олус уһун үйэлээх сахалар олохторун үөрэҕэр “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн өс хоһооно баарын билигин ырыынак олоҕор туһаныы ирдэнэр. (1,72).
Баайдартан бэлэми ылан буолбакка бэйэлэрэ үлэлээн-хамсаан, туруорсан тугу эмэ ситиһэллэрин элбэх ахсааннаах үлэһиттэр туһаналлар. Билигин улахан баайдар ахсааннара элбээн, салайар былааһы барытын ылбыттарын кэннэ “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн этии суолтата улаатта.
Урукку кэмнэргэ баайдар дьадаҥылары кытта оҕолорун холбоон ыал буолан уруурҕаспаттар этэ. Ол барыта баайдар уонна үлэһиттэр өйдөрүн-санааларын уратылаһар өрүттэрэ элбэхтэринэн, сөп түбэспэттэринэн быһаарыллар. Баай уонна дьадаҥы дьон ыал буолан холбоһуулара сахалар “Тэҥнээҕин булунар” диэн үөрэхтэригэр сөп түбэспэт, оҕону иитиилэригэр иккиэн тус-туспатык этэн үөрэтэллэриттэн халыйыыны оҥоруохтарын сөбүттэн эрдэттэн сэрэнэллэр. Төрөппүттэр оҕолоругар иккиэн тус-туспатык этэн үөрэттэхтэринэ оҕо өйө-санаата туруга, тулуура суох буолара, хайаларын да этэрин ылыммат буола улаатара, сыыһа-халты туттунара элбиир.
Байбыттар дьадаҥы аймахтарын хамнаһа суох үлэһит илии оҥостоллорун былыргыны суруйааччылар элбэхтик суруйбуттар. Дьылы туораары тиийиммэт киһи тугу эмэ иэс диэн ааттаан ылбытын туохха да тэҥнэммэт үлэни үлэлээн төлүү сатыыра хаһан да бүппэт иэскэ, хабалаҕа киллэрэрэ. Баайдар дьадаҥылары, үлэһиттэри төһө үлэни оҥороллорунан эрэ көрөн сыаналыыллар. Билигин ырыынак, былыргы олоххо төннүү кэмигэр баайдар, аһара байбыт салайааччылар өйдөрө-санаалара урукку киэбигэр түһэн, үлэһиттэри аанньа ахтыбаттара улаатан иһэр. (2,57).
Аһара баайдар элбэх ахсааннаах үлэһиттэр баалларын быыбардар кэллэхтэринэ бэйэлэрин тустарыгар куоластатаары эрэ билэллэр. Билигин ырыынак кэмигэр улаханнык байбыт салайааччылар минньигэс этиилэрин, ону-маны эрэннэрэн албынныылларын лаппа сиидэлээн, ырытан, үлэһиттэр бэйэлэригэр туһалааҕын эрэ булан ылан туһаналлара табыллар. Салайар былааһы уларытар быыбардарга кыттан үлэһиттэр бэйэлэрин көрдөбүллэрин салайар былааска тириэрдэллэр.
Элбэх ахсааннаах үлэһиттэр бэйэлэрин диэки санаалаах, ол туһугар үлэлиир депутаттары талан республиканы салайыыга кыттыһаллар.

# Баай дьадаҥыны уруурҕаабат
## Туһаныллыбыт литература

1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
2. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
# Корякин Николай Павлович

Корякин Николай Павлович – Уран Ньукулай (1940с.т.) – кіІµл тустууга оройуонтан маІнайгы ССРС спордун маастара, хапса±айга Саха АССР спордун маастара. 1965с. Буучугурас бирииһин республикаҕа аан бастаан тэрийсибиттэртэн биирдэстэрэ.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Умсан

Умсан, эбэтэр балыксыт (лат. Pandion haliaetus, нууч. скопа) — умсаннар кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ тыҥырахтаах көтөр.
Этин-сиинин уһуна 55—58 см, кынатын далааһына 145—170 см. Уһун кынаттарын төбөтө өҕүллүүлээх буолар. Тыһыта ыйааһынынан 20% ыарахан, кынатын далааһынынан 5-10% улахан буолар. Сиппит көтөр атыырын ыйааһына1200—1600 г, тыһыта — 1600—2000 г.
Умсан 4 подвидтаах:
* P. h. haliaetus — бөдөҥ уонна хараҥа дьүһүннээх подвид. Евразияҕа олохсуйар.
* P. h. carolinensis — эмиэ бөдөҥ уонн ахараҥа өҥнөөх. Хотугу Америкаҕа үөскүүр.
* P. h. ridgwayi — төбөтө арыый сырдык. Улахана P. h. haliaetus курдук. Карибскай муораҕа үөскүүр. Олохсуйбут сириттэн ырааппат.
* P. h. cristatus — саамай кыра подвид. Австралия уонна Тасмания кытылларыгар уонна өрүстэригэр олохсуйар.

# Умсан
## Өссө маны көр

* Мохсоҕоллуҥулар
* Кыырт
* Чыычаахсыт
* Кырбый
* Кыра кыырт
* Элиэ
* Боруллуо
* Хара тойон
* Үрүҥ сар
# Өбүгэ

Өбүгэ — киһи эбэтэр атын тыыннаах харамай былыргы аймаҕа, эбэтэр ууһу саҕалааччы, ыал төрдө.
# Доллу нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Доллу нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумул.
Маайаттан 67 км хоту диэкки Төҥүлү алааска сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 664 киһи (2007 сыл).

# Доллу нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Дьуох аҕа ууһа, Дьалах аҕа ууһа, Соҕууча аҕа ууһа, Хардаҕай аҕа ууһа

# Доллу нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Максимов Дмитрий Кузьмич (12.05.1933—01.10.1995) — искусствоведение кандидата.
* Степан Николаевич Сивцев — Доллу (1950 с. бэс ыйын 26 к. төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
# Буобуратыҥылар кэргэннэрэ

Буобуратыҥылар кэргэннэрэ (лат. Castoridae, нууч. Семейство Бобровые) Кэрбээччилэр аймахтарыгар киирэр.
Саха сиригэр биир эрэ уус — Буобуралар уустара үөскүүр.
# Лжедмитрий I

Лжедмитрий I, бастаан бэйэтин Дмитрий Иванович сарыабыс, кэлин ыраахтааҕы дэммит, омук дойдуларын кытта алтыһарыгар Император Димитрий (лат. Demetrius Imperator, XVI үйэ, Москуба — 1606, ыам ыйын 27, Москуба) — 1905 сыл бэс ыйын 1 (11) күнүттэн 1606 сыл ыам ыйын 17 (27) күнүгэр диэри нуучча ыраахтааҕыта. Историографияҕа олохсуйбут санааннан — Уордаах Уйбаан өлөр өлүүттэн быыһаммыт уолунан сымыйаннан ааттаммыт киһи. Хас да оннук киһиттэн бастакылара.
# Гинея

Гинея (ааҥл. guinea) — Англия кыьыл кемүс, онтон Британия манньыаттара, 1663 сылтан 1813 сылга дылы туттуллубуттар.
Аан бастаан 1663 сыллаахха Гвинеяттан кэлбит кыьыл кемустэн уулларан онорбуттар, ол иьин аата итинтэн тахсыбыт.
Карл II хоруол прокламацията (1660—1685 сс салайан олорбут) 1663 сыл кулун тутар 27 кунугэр гинея5а королевство саамай сурун монетатын аатын инэрбитэ. Гинея 21 шиллинг буолбута (биир фунт стерлинна эбэбит ессе биир шиллингы).
Ити Англия маннайгы массыынанан оноьуллубут монетата этэ. Кини ыйааьына 8,3—8,5 г курдук этэ (кыьыл кемуьэ 90 % тэннэьэр этэ), диаметра — 25—27 мм. Уонна 1,5 уйэ тухары(1663—1813 сс) монета хаачыстыбата итинтэн уларыйбата5а.
Эргииргэ кыьыл кемус Ѕ гинея, 1 гинея, 2 гинея уонна 5 гинея монеталара баар этэ (5 гинеяны аан бастаан КарлII онотторбута 1668 с). Онтон кэлин ессе бытаххай монеталар, ј гинея баар буолуталаабыттара (аан маннай Георг I 1718 сс, онтон Георг III 1762 сыллаахха) уонна 1/3 гинея (Георг III 1797—1813 сылларга).
Кыьыл кемус урун кемускэ сыьыанауларыйарынан гинея шиллинна сыьыанга эмиэ уларыйбыта. Ол аата 1680 сыллаахха гинея 22 шиллинг буолбута, ол кэннэ 23 шиллинна тиийбитэ; онтон кэлин королевскай прокламациянан ахсынньы ыйга [[1717 с] гинея 21 шиллинна тэннэспитэ.
1799 сыллаа5ы Франция утары буолбут сэрии кэнниттэн 1 гинея монетатын онорон буппуттэрэ; Ѕ уона1/3 гинея монеталарын эрэ салгаабыттара. Ол оннугар кыьыл кемус гинеялары кумаа5ы [[банкнот]тарынан]]уларыппыттара. Кыракый тохтобул кэннэ, 1813 сыллаахха бутэьигин 80000 гинея тирьа бутэьиктээ5ин тахсыбыта. Ити харчы Пиренея Веллингтон герцогын английскай армиятыгар ананыллыбыта, ол иьин монета "байыаннай гинея " диэн ааты ылбыта.
Ол кэмнэ кемус монеталар дефицит буолтара, онон гинея 27 шиллинг банкнокка теннэспитэ.
1817 сыллаахха гинея кыьыл кемус сурун монетата буоларынан кыьыл кемус соверенынан улуратыллыбыта.
# Биһик

Биһик – кыра оҕону утутар уйа, орон: хамнаттахха биэтэҥниир гына оҥоһуулаах. Көспүт суолтаҕа туох эмэ үөскээбит-ууһаабыт сирин этэллэр.
Өһүөҕэ ыйанар быалаах эбэтэр муостаҕа турар атахтаах буолар.

# Биһик
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
# .er

.er диэн Эритрея үрдүк таhымнаах ил домена.
# Борисов Афанасий Иннокентьевич

Борисов Афанасий Иннокентьевич — ССРС Доруобуйатын харыстабылын туйгуна, СӨ үтүөлээх зоотехнига
1936 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
Саха государственнай университетын бүтэрэн, зоотехник идэтин ылан, Амма оройуонун социальнай-экономическай сайдыытыгар бэйэтин кылаатын киллэрсибит салайааччы буолар. Зоотехнигынан, совхоз директорынан, тыа хаһаайыстыбатын производственнай управлениетын начальнигынан үлэлээбитэ.
«Бочуот Знага» орден кавалера (1981).
ССРС Доруобуйатын харыстабылын туйгуна (1988).
СӨ үтүөлээх зоотехнига (1988).
2008 с. өлбүтэ.
# Hasee

Hasee, Кытай биир улахан ноутбук уонна көмпүүтэр оҥорор тэрилтэтэ.
# Молуку питтата

Молуку питтата (лат. Pitta moluccensis) — питталар кэргэннэригэр киирэр көтөр көрүҥэ. Аата Молуку арыылар ааттарынан.

# Молуку питтата
## Тас көрүҥэ

Этин-сиинин устата 18 см тиийэр. Өрөҕөтө оранж өҥнөөх, төбөтө хоҥор, хараҕын таһымынан хараҥа дьураалаах. Көхсө от күөҕэ, дабыдала халлаан күөҕэ, кынаттара харалаах маҥаннар.

# Молуку питтата
## Тарҕаныыта

Соҕуруу Азия дойдуларыгар (Бруней, Вьетнам, Гонконг, Индия, Индонезия, Камбоджа, Кытай, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд) уонна Австралияҕа үөскүүр.
Айылҕаҕа тропик уонна субтропик сииктээх ойуурдарыгар олохсуйар. Уйатын сиргэ туттар. Сымыытын 14 хонук баттыыр.
# .at

.at диэн Аустрия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Ноговицына, Матрена Степановна

Матрена Степановна Ноговицына (төр. 1991, сэтинньи 6, Маралаайы, Саха Сирэ) — саха дуобатчыта. Дуобакка аан дойду чемпиона (2021), Дьобуруопа чемпиона (2018), Арассыыйа чемпиона (2006). Аан дойду гроссмейстера.

# Ноговицына, Матрена Степановна
## Олоҕун олуктара

Дуобатынан 1999-с сылтан дьарыктанар. Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолатын үөрэнээччитэ, оскуоланы кыһыл көмүс мэдээллээх бүтэрбитэ. 2008-с сылга Санкт-Петербургтааҕы судаарыстыбынай экономика университетыгар киирбитэ уонна бүтэрбитэ.

# Ноговицына, Матрена Степановна
## Идэтэ
### Дуобатка ситиһиилэр

| Сыл | Уровень | Буолбут миэстэтэ | Миэстэ |
| 2006 | Дьобуруопа | Бовец | 10 |
| 2007 | Аан дойду | Дьокуускай | 8 |
| 2008 | Дьобуруопа | Таллинн | 3 |
| 2010 | Аан дойду | Өфө | 3 |
| 2010 | Дьобуруопа | Семпульно-Краеньске | 4 |
| 2011 | Аан дойду | Ровно | 2 |
| 2012 | Дьобуруопа | Эммен | 14 |
| 2013 | Аан дойду | Улаанбаатар | 7 |
| 2014 | Дьобуруопа | Таллинн | 10 |
| 2015 | Аан дойду | Ухань | 7 |
| 2016 | Дьобуруопа | Измир | 3 |
| 2018 | Дьобуруопа | Москва | 1 |
| 2019 | Аан дойду | Дьокуускай | 4 |
| 2021 | Аан дойду | Таллинн | 1 |
# Motorola

Motorola (Моторола Инкорпорейтед), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ телекоммуникация тэриллэрин оҥорорунан биллэр. Lenovo конгломератка холбонор.
# Иннокентий Иннокентьевич Корякин

Саха биллэр худуоhунньуктарыттан биирдэстэрэ - Корякин Иннокентий Иннокентьевич (эдэрэ). Кини улэлэрэ норуокка киэнник биллэр. Холобура, «Алаас хотуна» (эдэркээн кыыс ынахтар, о5устар мэччийэ сылдьар алаастарыгар кымыс ытыйа олорор) уонна «Атаах боотур» (сайынны хонууга улахан, куустээх бухатыыр киhини ийэтэ хамыйа5ынан аhата олорор). Кини а5ата эмиэ Иннокентий Корякин диэн биллэр живописец - художник. Иннокентий Корякин (эдэрэ) а5атын курдук улахан талааннаах, дьо5урдаах. Кини бэйэтин улэлэригэр саха остуоруйаларын, номохторун, керудьуес кэпсээннэрин туhанар. Кини тыа5а, киэн - куон дьиэ5э, улахан дьиэ кэргэннэ улааппыт. О5о эрдэ5иттэн Сахабыт сирин кэрэ айыл5атын кытта алтыспыт. Онон кини хартыыналара наhаа кэрэлэр, ча5ылхайдар, аптаах курдуктар. Худуоhунньук аптаах тууллэргэ майгынныыр, сахалыы матыыптаах, кестуулээх киhини абылыыр хартыыналары суруйар. Иннокентий Корякин Дьокуускайдаа5ы художественнай училищены бутэрэн баран, Красноярскайдаа5ы художественнай институтка уерэммитэ.
Источники: картины художника; статья Кюннэй Еремеевой «Иннокентий Корякин: диалог мифа и реализма», газета Якутия от 4 декабря 2020 г.
# Сибиир ситимэ

Сибиир ситимэ — мастыҥы үүнээйи, лиана.

# Сибиир ситимэ
## Ареала

Сибиир таһыгар Арассыыйа Европатааҕы чааһыгар, Орто Азияҕа уонна Монголияҕа көстөр. Саха сиригэр ойуур зуонатыгар барытыгар кэриэтэ баар, хоту туундара ойуурдарыгар кытта көстөр.

# Сибиир ситимэ
## Тас көстүүтэ, үүнүүтэ

Умнастара синньигэстэр, имигэстэр, бастаан сыталлар, онтон мастар умнастарынан эриллэн үөһэ тахсаллар. Биир силистэн 3-5 умнас тахсар, онтуктара 3-4 м уһуннаах буолаллар. Үчүгэй учулуобуйаҕа 3 м үрдүккэ дылы харыйаны эрийэ үүнэн тахсыан сөп.

# Сибиир ситимэ
## Экологията

Күлүккэ үүнэрин сөбүлүүр. Ол иһин хараҥа харыйа ойуурдарга элбэхтик үүнэр. Тымныыны тулуйумтуо. Сороҕор тиит уонна хатыҥ мастаах сырдык ойуурдарга эмиэ үүнэр, ол эрээри онно оччо хойуу буолбат.

# Сибиир ситимэ
## Туһата

Элбэхтик үүннэҕинэ умнас эпифиттарыгар уонна үөннэргэ туһалаах эйгэни үөскэтэр. Көстүүтэ үчүгэй буолан киэргэл быһыытынан туттуллуон сөп.

# Сибиир ситимэ
## Өссө маны көр

Охуоскай ситимэ
# Хавана

Хавана (исп. La Habana, толорутук Ciudad de La Habana) диэн Куба киин куората, сүрүн порда уонна бастыҥ эргиэн киинэ. Куорат Куба 14 провинцияларыттан биирдэстэрэ буолар. Олохтоохторун ахсаана 2.4 млн, тула эргинниин 3.7 млн. Ол курдук Хавана Куба уонна бүтүн Кариб регионун ордук улахан куората буолар.
# 1920-с

1920-c cыллар.
Аан дойдуга уларыйыы-тэлэрийии, саҥа сыһыаннар олохтонуулара, саҥа дойдулар үөскээһиннэрэ
# Самсонов Парфений Никитич

Самсонов Парфений Никитич, (1898 с. олунньу 19 күнэ – Күүкэй с. Сунтаар улууһа, Саха АССР – 1981с.) , РСФСР үтүөлээх учуутала, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамята, Бочуот Знага уордьаннар кавалердара.

# Самсонов Парфений Никитич
## Олоҕун олуктара

1898 с. олунньу 19 күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэйигэр төрөөбүтэ.
Элгээйи 2 кылаастаах миссионерскай оскуолатын, онтон духовнай семинарияны бүтэртээбитэ.
1920-1928 сс.- Күүкэйгэ, Кутанаҕа, Элгээйигэ оскуолалар арыллыыларыгар көмөлөһөн оҕолору үөрэтиспитэ. Өссө 1920 сылтан ити нэһилиэктэргэ волревком чилиэнэ үһү. 1924-1928 сс. Элгээйигэ учууталлыыр, кыраайы үөрэтэр Түмэли, драма куруһуогун тэрийэр, үөрэҕэ суохтары үөрэхтээһиҥҥэ кыттыһар.П.А. Ойуунускай көмөтүнэн Парфений Никитич учуутал куурсугар Москваҕа үөрэнэр. Онно А.В. Луначарскай, Н.К. Крупская о.д.а. биллиилээх деятеллэр лекцияларын истэр.
1930 с. - Дьокуускайга опытнай көрдөрүүлээх оскуоланы аһан 8 сыл үлэлэппитэ. Ол оскуола үөрэнэр кинигэлэрин, программаларын ырытан оҥортообута. 1938-1946 сс. педучилище преподавателэ, дириэктэрэ. Дириэктэрдии олорон училищеҕа эбээн оҕолорун төрүт тылларынан үөрэтэр отделениены аһар.
1941 с. - Парфений Никитич тус бэйэтин билиитин байытар сыалтан, 1941 с. пединституту бүтэрэр. 1938 сылтан кэргэниниин Надежда Евменьевналыын 1-2 кылаас оҕолоругар үөрэнэр учебнигы бэлэмнииллэр.
1944 с. - Дьокуускайдааҕы педучилище директора.
1946-1948 сс. Самсонов П.Н. пединститут старшай преподавателэ.
1948 с. - Наркомпрос Самсоновтары Хатаска саҥа тииптээх сахалыы оскуоланы тэрийтэрэ ыытар. 8 смыл Хатас оскуолатын директорынан үлэлиир. 1,2,3 кылаастарга нуучча тылын учебнигын, 4 кылаастарга саха тылын учеьнигын суруйаллар. Самсоновтар Хатас оскуолатыгар оҥорон, тутта сылдьыбыт учебниктара бэйэлэрин суолталарын билиҥҥэ диэри сүтэрэ иликтэр. Оҕолорго аналаах учебниктар 9-10 төгүл, П.Н. Самсонов суруйбут "Букубаара" 7 төгүл бэчээттэнэн тахсыбыттара.
!дь:тан тахса научнай үлэлэр ааптардара.
Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар албан ааттаах педагогическай үлэлэрин кинилэрин оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ салгыы сылдьаллар.

# Самсонов Парфений Никитич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР уонна Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
* Норуот үөрэҕириитин туйгуна.
* “Бочуоттаах знак” орден кавалера.
* Үлэ Кыһыл знамятын кавалера.
* К.Д. Ушинскай аатынан медаль кавалера.
* РФСР персональнай суолталаах пенсионера.

# Самсонов Парфений Никитич
## Үйэтитии

Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар ааттара Хатас орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ (1995 сыл).
# Уон алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Бу оонньуу уратыта диэн икки дойдуга ыытыллыбыт. Уон алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар Мельбурн куоракка (Австалия)1956 сыллаахха сэтинньи ый 22 күнүттэн ахсынньы ый 8 күнүгэр дылы уонна Стокгольм куоракка (Швеция) бэс ыйын 10-17 күннэригэр ат спорда ыытыллыбыттар. Кыттааччы ахсаана 67 дойдуттан 3184 эбит. Барыта 145 кэмпилиэк мэтээл 17 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Чуукаар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Чуукаар нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чуукаар.
Улуус кииниттэн 70 км. хотугулуу-илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 741 киһи (2010 сыл).

# Чуукаар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1934 сыл алтынньы 20 күнүгэр төрөөбүтэ Федоров Егор Васильевич (20.10.1934 - 09.10.1987) - филологическай билии кандидата.

# Чуукаар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* Стрижевскай С.М., политссыльнай, нэһилиэк Сэбиэтин сэкрэтээрэ, үрүҥнэр ытан өлөрбүт сирдэрэ.

# Чуукаар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Эйнштейниум

Халыып:Infobox einsteinium Эйнштейниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Es уонна атом нүөмэрэ 99.
# Ыарыы

Ыарыы диэн организм куhаҕан туруга, кини мөлтөөһүнэ уонна өлүүтэ. Ыарыы тас эбэтэр ис төрүөттээх. Араас ыарыы араас симптомнаах уонна бэлиэлээх буолар.
# Михайлова Евгения Исаевна

Михайлова Евгения Исаевна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенэ (2007—2010), М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет ректора (2010 сылтан), педагогика билимин дуоктара, профессор, Россиятааҕы үөрэхтээhин академиятын академига

# Михайлова Евгения Исаевна
## Олоҕун олуктара

* 1949 сыл алтынньы 9 күнүгэр Сунтаарга төрөөбүт.
* 1972 сыллаахха Саха Ил университетын физика уонна математика факультетын бүтэрбит.
* 1972—1983 сс. — Булуҥ улууһун Бороҕон аҕыс кылаастаах оскуола математика учуутала, Дьокуускайга 13 №-дээх оскуолаҕа математика учуутала, Томпо улууһун Мэҥэ Алдан орто оскуолатын математика учуутала.
* 1983 сыллаахха Дьокуускай 20 №-дээх орто оскуолатыгар иитии үлэтин тэрийээччитэ.
* 1983—1988 сс. — Дьокуускайга Ярославскай районо инспектора.
* 1988—1996 сс. — Дьокуускайга гороно сэбиэдиссэйин солбуйааччыта, Үөрэҕирии миниистирин солбуйааччыта.
* 1996 сыллаахха психология билимин кандидата.
* 1996—1997 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үөрэҕирии миниистирин бастакы солбуйааччыта.
* 1997—2002 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үөрэҕириитин миниистирэ.
* 2000 сыллаахха педагогика билимнэрин доктора.
* 2002 сыл олунньу 7 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэсэдээтэлин солбуйааччытын эбээһинэһин толорооччутунан анаммыт.
* 2003 сыл олунньуттан 2007 сылга диэри Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 2007 сыл кулун тутар 15 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенынан талыллар.
* 2010 сылга Саха Государственнай Университет ректорынан ананар.

# Михайлова Евгения Исаевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)
* Российскай Федерация үтүөлээх учуутала
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ
* Горнай улууһун ытык киһитэ
# 363

363 сыл.

# 363
## Туох буолбута

* Кулун тутар 5 — Рим импиэрийэтин ыраахтааҕыта Юлиан 90 тыһыынчалаах аарымыйаны Сасанидтар импиэрийэлэригэр сэриинэн ыыппыт.
# Семей

Семей диэн Казахстан куората, Илин Казахстан улууhугар баар. Иртис өрүс кытылыгар турар.
# Хаас

Көр:
* Хаас (көтөр)
* Хаас (анатомия)
* Хаас (география) - көспүт суолтаҕа: сыыр хааһа.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Майдаан

Майдаан - муҥха соботун чардааттан таһааран тарҕатарга, тоҥорорго, бөдөҥүн араарарга, үллэстэргэ анаан хаара киэҥник күрдьүллүбүт муус үрдэ.
Арыый киэҥ эмиэ өйдөбүллээх - киэҥ, аһаҕас сир.
Тэҥнээ: майдан (түүр., иран., араб., слав.) — аһаҕас үрдүк сир, болуоссат; маэдан (хинд.) — элбэх дьон олохсуйан олорор сиригэр болуоссат.

# Майдаан
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Аан дойду эр дьонун күнэ

Аан дойду эр дьонун күнэ (World Men's Day) - сэтинньи бастакы субуотатыгар бэлиэтэнэр күн.
бастаан Михаил Горбачев маннык инициативаны таһаарбыт, онтон Вена магистрата өйөөбүт, онтон Венатааҕы ХНТ салаата уонна хас да норуоттар ыккардыларынааҕы тэрилтэлэр.
Өссө манна майгынныыр Норуоттар ыккардыларынааҕы эр дьоннор күннэрэ (International Men's Day) диэн сэтинньи 19 күнүгэр бэлиэтэнэр. Аан бастаан 1999 сыллаахха Тринидад уонна Тобаго Өрөспүүбүлүкэтигэр бэлиэтэммит. Кэлин АХШ-ка, Великобританияҕа, Ямайкаҕа, Австралияҕа, Индияҕа, Сингапурга, Мальтаҕа уонна Соҕуруу Африкаҕа бэлиэтиир буолбуттар.
# Абунданция

Абунданция (лат. Abundantia — уйгу, быйаҥ, өлгөм), өссө Абундия, Габона, Фулла диэн ааттарынан биллэр —- былыргы риимляннарга уйгу-быйаҥ таҥарата, ас-үөл, көмүс тохто турар муоһун тутан турар курдук ойууланар этэ. Церера аргыһа.

# Абунданция
## Литератуура

* Лосева И.Н., Капустин Н. С., Кирсанова О.Т., Тахтамышев В.Г. — Мифологический словарь. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997 г. — 576 с.

# Абунданция
## Источниктар

* Абунданция // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
# Харгылаах

Харгылаах (Порожный) сис. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.
Индигир өрүс Чибагалаах төрдүттэн 120 км. өрө диэкки быһа охсор. Бу сиргэ Индигир элбэх таас харгылардаах.
Чыпчаала муора таһымыттан 2644 м. үрдүккэ тиийэр.

# Харгылаах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Эллэй (аат)

Эллэй — сахалыы аат.
Суолтата — или төрүттээччи.

# Эллэй (аат)
## Дьоннор

* Эллэй Боотур — номоххо киирбит саха төрдө.
* Эллэй — Кулачиков Серафим Романович, саха норуодунай поэта.
* Сивцев Эллэй Семенович — саха норуодунай худуоһунньуга.
# Олимпиада хас даҕаны төгүллээх чөмпүйүөннэрэ

Олимпиада хас даҕаны төгүллээх чөмпүйүөннэрэ диэн, аныгы кэмнээҕи Олимпиада оонньууларыгар үс эбэтэр онтон элбэх көмүс мэтээли ылбыт дьон испииһэгэ. Бу испииһэккэ 1906 сыллааҕы уочарата суох Олимпиада оонньууларын кыайыылаахтара киирбэтилэр. Тэтэркэй өҥүнэн дьахталлар ааттара бэлиэтэннэ.
Өскөтүн спортсмен хас да дойду аатыттан киирсибит эбэтэр дойдутун аата уларыйбыт буоллаҕына, бу испииһэккэ бүтэһик мэтээлин ылбыт дойдутун аатынан киирдэ.
Аан дойду устуоруйатыгар Олимпиада кыһыл көмүс түөртэн элбэх мэтээлин 180-тан тахса спортсмен ылан турар. 68 спортсмен кырата 5 көмүс мэтээллээх.
# Муома улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Муома улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Муома улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Индигиp орто оскуолата;
* Муома орто оскуолата;
* Оpто Дойду орто оскуолата;
* Соболоох орто оскуолата;
* Төбүлэх орто оскуолата;
* Улахан Чиистай орто оскуолата;
* Муома алын оскуолата;
* Суон Тиит алын оскуолата.

# Муома улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Прилуки

Прилуки (укр. Прилуки) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 58 456 (2015).
# Вьетнам инвестициятын уонна сайыннарыытын баана

Вьетнамы инвестициялааһыны уонна сайыннарыытын баана (вьет. Ngân hàng Thương mại Cổ phần Đầu tư và Phát triển Việt Nam), кылгатыллан BIDV (ааҥл. Bank for Investment and Development of Vietnam) диэн ааттанар. Вьетнам бааннарыттан активтарын кээмэйдэринэн дойду саамай улахан баана ( 2021 сыл от ыйын аа5ыытынан 72 млрд АХШ долл) ХНТ сайдар бырагырааматын 100 бөдөҥ тэрилтэлэрин туһунан отчуотугар олоҕуран, БИДВ 4- с миэстэни ылла, Agribank, VNPT уонна EVN кэннилэриттэн.[2]
Дойду экономическай сайдыытын инники күөҥҥэ сылдьар, энергетическэй дериватизациялааһын курдук саҥа үп- харчы бородуукталарын модернизациялаан, "сыл дьиэтэ" Гранын ылла.

# Вьетнам инвестициятын уонна сайыннарыытын баана
## Историята

BIDV 1957 сыл муус устар 26 кунугэр Вьетнам Тутуу Баана(Ngân hàng Kiến thiết Việt Nam) 1981 сыл сэтинньи 24 күнүгэр диэри диэри үлэлээбит, ол кэнниттэн бэйэтин аатын- суолун Вьетнамы Инвестициятын уонна тутуутун баана диэннэ уларыппыта (Ngân hàng Đầu tư và Xây dựng Việt Nam). Билиҥҥи аата сэтинньи 14 күнүгэр 1990 сыллаахха ылыммыта.
2007 сыл тохсунньутугар Вьетнамҥа правительство BIDV уонна үс атын баанка минритарнай өлүүнү атыылыаҕа диэн биллэрбитэ. Ол сыл кулун тутарга Правительство массыына суолларын бырайыактарыгар инвестициялыырга быһаарыммытыгар көрдөстүлэр. Балаҕан ыйыгар Вьенам Эрлайнс, Петро Вьетнам уонна Вьетнам почтатын кытта Вьетнам бастакы күтүр финансовай хампаанньа онорорун туһунан биллэрбитэ.
2019 сыл сэтинньитигэр Кэриэйэ Hana баанын кытта стратегическай бииргэ үлэлээһин туһунан сөбүлэһиигэ илии баттаабыта уонна омук дойдуларын бааннарын 15 %- на бас билэр стратегическай акционерын кэпсээбитэ. Бу Вьетнамна бөдөҥ холбоһуктар уонна атыылаһыы биир ордук улахан сөбүлэһии этэ.