yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тарыҥ

Тарыҥ (нууч. тарын) — үрдүк сиртэн сүүрүгүрэн түһэр эбэтэр сир аннынааҕы дьүүктэ уута мунньуллан өйүмүнэн дэбилийэн тахсара кыһын устата халыйан, тоҥон, саҥаттан саҥа муус эбиллэн халыҥаабыта. Сайын хойукка дылы ууллубакка сытар буолар.
Өссө көр: өйүмү, тааҥ.

# Тарыҥ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Маҥаас сылгычыай

Маҥаас сылгы чыычааҕа эбэтэр Маҥаас сылгычыай (лат. Motacilla citreola, нууч. желтоголовая трясогузка) — Саха сирин арҕаа өттүгэр үөскүүр сэдэхтик көстөр чыычаах. Анаабыр өрүскэ уонна Бүлүү үөһээ тардыытыгар көстөр.
Атыырын төбөтө араҕас, арҕаһыгар хара өҥүнэн солбуллар. Көхсө бороҥ эбэтэр харалаах бороҥ. Түөһэ уонна өрөҕөтө араҕас. Тыһыта төбөтүн үрдэ от күөхтүҥү саһархай. Арҕаһыгар хара түүтэ суох. Көхсө бороҥ. Ыйааһына 19-24 г.

# Маҥаас сылгычыай
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-76-96-0956-7
# Сыһыан тыл

Сыһыан тыл — саҥарар киьи этэр санаатыгар тус сыһыанын биллэрэргэ туттар анал тыла.
Сыһыан тыл уларыйбат. Этиигэ бүтуннүтугэр сыһыаннаах эрээри этиигэ чилиэн буолбат. Үксүгэр кыбытык тыл курдук өйдөнөр. Хомойуох иьин, оннук буолан таҕыста. Аня, үгэһинэн, улаханнык күллэ. Ол саҕана, кырдьык, дьиэ иһигэр сүр улахан тыас иһиллиннэ. Биллэн турар, үсүһүн хайдах өлүөхпүнүй?
Сыһыан тыл араас сана чааһа, тыл ситимэ, этии быстаҕа сыһыаны көрдөрөр дэгэт суолтата таастыйан хааларыттан трүттээх. Сыһыан тыл уөскээбит төрүтүнэн икки бөлөххө арахсар:
Бастакы бөлөххө билиҥҥи саха тылыгар ханнык саҥа чааһыттан, хайа тылтан киирбитэ кыайан араҥаламмат тыллар уонна сомоҕотуйбут ситимтэн төрүттээх төрүт сыһыан тыллар киирэллэр, Холобур, быһыыта, бадаҕа, быһата, хата, бэйэ, айылааҕын, баатыгар, мэктиэтигэр, баҕардар, сатаатар; наай гыннар, бэрдэ буоллар, сатаан бардаҕына, өлүү түбэлтэлээх, кырдьыга баара, о.д.а.
Иккис бөлөххө тус суолталаах эрээри сыһыан тыл өйдөбүллэммит тыллар уонна тыл ситимнэрэ киирэллэр. Холобур: кырдьык, холобур, дьинэ, сураҕа, бастакытынан, дьолго, уопсайынан, үчүгэй, адьас, аны, ыыра, бостуой, таах сибиэ, биллэр, сатаммат, муҥутаан, чуолаан; биллэн турар, туох буолуой, бэл диэтэр, ол аата, бэлэм сылтах, биир үксүн, айыы даҕаны, таах даҕаны, кэм буолуо, ол иһин да, о.д.а.
Саха тыла. Тыл баайа. Саҥа дорҕооно. Тыл тутула (Филиппов Г.Г., Винокуров И.П.)
# Томтор (Таатта улууһа)

Томтор — Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгин киинэ.

# Томтор (Таатта улууһа)
## Өссө маны көр

* Таатта улууһа
* Баайаҕа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
# Джон Кеннеди

Джон Фицджеральд Кеннеди (Ыам ыйын 29 1917(1917-05-29) - Сэтинньи 22 1963) киэҥник "Джек" эбэтэр инициалларынан JFK диэн ааттыллара, 1961 сыллаахтан кинини 1963 сыллаахха өлөрүөхтэригэр дылы АХШ 35-с президена этэ. Ордук эдэр АХШ президена этэ, 43 саастааҕар талыллыбыта. Кини былааска баар эрдэҕинэ Сибиинньэ Заливыгар операция, Карибаҕа кризис, Берлиҥҥа истиэнэни тутуу, Космоска эккирэтиһии, Америкаҕа негрдар гражданскай бырааптарын иһин охсуһуу уонна Вьетнам сэриитин саҕаланыыта.

# Джон Кеннеди
## Олоҕун олуктара

Кеннеди Бруклайн, Массачусетска 1917 сыл ыам ыйын 29 күнүгэр төрөөбүтэ. Кеннеди дьиэ кэргэнигэр тоҕус оҕолортон иккис этэ. Аҕата - Джозеф Кеннеди (1888-1969) - бизнесмен, онтон 1938-1940 сылларга Холбоһуктаах Хоруоллукка АХШ посолунан үлэлээбитэ. Ийэтэ Роуз Фитцжеральд (1890 -1995) Бостон мэрын оҕото этэ.
Гарвард университетын бүтэрбитэ. Аан дойду иккис сэриитин кэмигэр АХШ флотугар сулууспалаабыта. Сэриигэ Дьоппуоннары кытта кыргыһыыга көхсүн өлөрбүтүн да буоллар кини хамаандатын быыһаабыта, кэлин ол быһыытын иһин мэтээл ылбыта.
1946 сыллаахха Конгресска талыллыбыта, онтон 1952 сыллахха Сенатка талыллыбыта. Жаклин Бувьеры кытта 1953 сыл балаҕан ыйын 12 күнүгэр ыал буолбуттар, иккиэн түөрт оҕоломмуттар: Каролина, Джон, Патрик уонна биир оҕо икки эрэ күн олорбут.

# Джон Кеннеди
## Президент сыллара

Кеннеди Демократическай партия чилиэнэ этэ. 1960 сыллахха президент быыбарыгар Республиканскай партия чилиэнин Ричард Никсоны кыайбыта. Билиҥҥигэ дылы Кеннеди ордук эдэр президент буолбутунан биллэр. Ол гынан баран кини өссө бастакы Рим католига этэ, уонна Путлицер бирииһин ылбыт президент буолар. Киэҥ дьоҥҥо тылы этэргэ биир улахан маастар этэ, ол кэнниттэн эдэр америка олохтоохторо көтөҕүлэммиттэрэ.
Президенныр срогун саҕаланыытыгар Кубаҕа саба түһүнү илии баттаабыта. Ол саба түһүү табыллыбатаҕын кэннэ Карибскай кризис саҕаламмыта. Ол кризис бириэмэтигэр Куба ССРС-тан элбэх атомнай бомбаны аҕалтарбыта. Аан дойду атомнай сэриитигэр ол биир ордук чугас кэм этэ. АХШ флотугар Кубаны төгүрүтэн турарга бирикээстээбитэ. Ол кэнниттэн ССРС-ы кытта дуогабардаспыта. ССРС атомнай бомбаларын Кубаттан таһаарар, онтон АХШ Турцияттан эмиэ суох оҥорор диэн.

# Джон Кеннеди
## Өлөрүүтэ

Кеннедига 1963 сыл сэтинньи 22 күнүгэр Техас штат Даллас куоратыгар өлөрүү буолбута. Куорат уста аһыылаах массыынанан айаннаан истэҕинэ сааттан ыппыттар. Кеннедига иккитэ түбэспиттэр. Парклэнд госпиталыгар илдьэ барбыттар, ол күн күнүс 1 чааска өлүүтүн биллэрбиттэр. Кинини Ли Освальд Харвины өлөрүөхсүтүнэн биллэрбиттэр, ону кини аккаастаммыт, ону кинини икки күнүнэн өлөрбүттэр.
Сэтинньи 25 күнүгэр Үрүҥ дьиэ аттыгар көмүүтүн процеһа ааспыт. Арлингтон, Вирджиния штатыгар сытар.
# Зноб-Новгородское

Зноб-Новгородское (укр. Зноб-Новгородське) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 900 (2016).
# Анна Ахматова

Анна Андреевна Ахматова (төрөөбүтүнэн Горенко) — нуучча аатырбыт поэтессата.
Ахматова айымньыларын тэҥэ ыарахан дьылҕатынан биллэр. Бэйэтэ репрессияламматаҕа эрээри үс чугас дьоно репрессияҕа түбэспиттэрэ (бастакы кэргэнэ Н. С. Гумилёв 1921 с. ытыллыбыта, 1930-с сыллардааҕы табаарыһа Н. Н. Пунин үстэ хаайылла сылдьыбыта 1953 с. лааҕырга өлбүтэ), оттон соҕотох уола Л. Н. Гумилёв (хаайыыга (1930—40-с уонна 1940—50-с сс. 10 тахса сыл) олорбута. "Норуот өстөөхтөрүн" ойоҕун уонна ийэтин ыар дьылҕата Ахматова биир саамай биллибит айымньыларыттан биирдэстэригэр — «Реквием» поэмаҕа көстөр.
Дойду поэзиятын классигынан өссө 1920-с сылларга билиниллибит Ахматова кэлин ахтыллыбата, айымньылара цензураланаллара, бэйэтэ атаҕастанара (холобур ССКП КК 1946 с. уурааҕа). Элбэх айымньылара өлүөн иннинэ эрэ буолбакка, өлбүтүн кэннэ сүүрбэ сылтан тахса бэчээккэ тахсыбатахтара. Ол да буоллар кини аатыгар өлүөр дылы поэзия сөбүлээччилэрэ Сэбиэскэй да Сойууска, кыраныысса таһыгар да сүгүрүйэллэрэ.

# Анна Ахматова
## Олоҕо

Ахматова 1889 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр төрөөбүт.

# Анна Ахматова
## Айымньылара

* Анна Ахматова. «Вечер» 1912 г.
* Анна Ахматова. «Четки» 1914 г.
* Анна Ахматова «Белая стая» 1917 г.
* Анна Ахматова «Подорожник» 1921 г.
* «Anno Domini MCMXXI» изд. «Петрополис», П., 1922 г.
* Анна Ахматова. Из шести книг. Л. 1940.
* Анна Ахматова. Избранное. Стихи. Ташкент. 1943.
* Анна Ахматова. Стихотворения. М. 1958.
* Анна Ахматова. Стихотворения. 1909—1960. М. 1961.
* Анна Ахматова. Бег времени. М.-Л. 1965.
* Анна Ахматова. Избранное. М. 1974.
* Анна Ахматова. Стихотворения и поэмы. Л. 1976.(Библиотека поэта. 2-е издание.)
* Анна Ахматова. Стихи и проза. Л. 1977.
# Шри Ланка сэлиитэ

Шри Ланка сэлиитэ (лат. Elephas maximus maximus) диэн Шри Ланкаҕа баар Азия сэлиитин алын көрүҥэ. Сэлиилэр Шри Ланка арыытын хоту, илин, соҕуруулуу-илин сирдэригэр тарҕанан олороллор. Үксүлэрэ Udawalawe National Park, Yala National Park, Lunugamvehera National Park, Wilpattu National Park, Minneriya National Park харааннаах сирдэргэ олороллор. Бу пааркалар тастарыгар эмиэ бааллар. 2019 сыл ахсаанынан Шри Ланкаҕа 7500 сэлии баар. Шри Ланка Азия дойдуларыттан сэлиитин чиҥинэн бастыҥ буолар. Сэлиилэр олохтоох пууннарга астаах хонууларга кэлэннэр сотору-сотору айдаан тахсар.
# Хобордоох

Хобордоох — арыыга, сыаҕа ас буһарарга аналлаах нэлэгэр чугуун эбэтэр ылтаһын иһит.

# Хобордоох
## Тыл туттуллуута
#### Таабырыннар

* Күндү уулаах, күндүөбэй балыктаах көлүйэ күөл баар үһү (хобордоох, арыы, алаадьы).
* Аһа амтаннаах, уута үчүгэй, биэрэгэ тимир (хобордоох, арыы, алаадьы).
* Кэҥкил тыалаах, дьирибинэ балыктаах, дьэҥкэ уулаах баар үһү (хобордоох, арыы, алаадьы).
* Тимир кытыллаах, сырдык уулаах, сыа балыктаах дьэҥкэ байҕал баар үһү (хобордоох, арыы, алаадьы).
* Ытырар уол, эргичийэр кыыс баар үһү (ытарча, хобордоох).
# Кыргыстаан

Кыргыстаан диэн Орто Азия дойдута. Байҕала суох уонна хайалаах дойду. Хоту Казахстаанныын кэккэлэhэр, арҕаа Узбекистаанныын, соҕуруулуу-илин Тадьикистанныын уонна илин Кытайдыын.
# Оххунуу

Оххунуу эбэтэр охсунуу, ол эбэтэр мастурбация диэн буолар. Эр киһи буччатын (өбүһүн) эбэтэр дьахтар абаһын илиитинэн мускуйан бэйэтин көҕүйүүгэ тиэрдэр , бүтэһигэр сексуальнай баҕа санаатын ханнарар, оргазм түмүккэ тиэрдиэн сөп.
Оххунуу былыр былыргаттан бары кыылларга уонна дьоҥҥо баара, ол эрэн былыргы дьоннор оххунууну куһаҕан диэн ааттыыллара. Холобур, былыргы Италиаҕа эдэр уолаттары уонна кыргыттары оххуналларын көрдөхтөрүнэ өбүстэрин (абастарын) итии тимиринэн сиэтэллэрэ.
Билиҥҥи билимньи ситиһиитинэн оххунуу доруобуйаҕа туһалаах, буортута суоҕунан биллэр.
Оххунуу порно киинэлэргэ көстөр.Оххунан баран буччаҕын суунуохтааххын.
# Эхирииттэр

Эхирииттэр (бүр. эхирэдууд) — билигин Байкаал арҕаа өттүгэр олорор биис ууһа (этническая группа, племя), бүрээт омугун сорҕото.

# Эхирииттэр
## Аат туһунан

Эхирит — арҕаа бүрээт тылыгар баар эхир, «игирэ». Сорох нууччалыы суруйууларга икирес дэнэр. Бүрээттэр игирэлэри эхир хубууд дииллэр.

# Эхирииттэр
## Устуоруйата

Эхирииттэр Өлүөнэ баһыгар уонна Куда (Худэ) өрүс орто тардыытыгар олорбуттара. Кэлин Байкаалга көспүттэр. Эхириит бииһигэр 8 уус киирэр этэ — абзай, баяндай, бура, олзойтон, һэнгэлдэр, шоно, нэхэлэй.
Аан бастаан биллэринэн эхирииттэр билиҥҥи Качуг, Баяндай уонна Эхирит-Булагаат оройуоннарын сирдэригэр Өлүөнэ (Зулхэ) үөһээ хочотунан, кини салааларынан (Анга, Манзурка, Куленга, Кудаа орто уонна үөһээ сүүрүгүнэн уонна Мурин үрэҕинэн баар куйаардарга (истиэптэргэ) олорбуттара. Кэлин, тэнийэн, уустар ыккардыларыгар иирсээн, эбэҥкилэри кытта булду былдьаһыы түмүгэр, ону таһынан кураантан сылтаан сүөһүлэрэ аһа суох хаалан эҥин билиҥҥи Ольхон уонна Баргузин оройуоннарын сирдэригэр уонна Сэлэҥэ үрэх дельтатыгар диэри тарҕаммыттара. Манна бастакы көһөөччүлэр эбэҥкилэри кытта сэриилэспиттэрэ.
Сэлэҥэ үрэххэ маннык уустар олохсубуттар: Хэнгэлдэр, Абазай, Баяндай, Балтай, Бахай, Буровский, Олзон, Хадалай, Шоно.
Ольхон арыыга – Баяндай, Хэнгэлдэр, Харбатов (Хэнгэлдэр сорҕолоро), Шоно.
Байкаал кытылыгар Бугульдейкаттан Онгуреҥҥа диэри уонна материк куйаардарыгар Хэнгэлдэр уонна Шоно сорҕолоро олорбуттара, Сарма үрэх төрдүгэр Баяндай ууһа олорбута.
Өлүөнэ хочотугар уонна уҥа салаата Ангаҕа маннык уустар олорбуттара: Баяндай, Басай, Хадалай, Хэнгэлдэр, Шоно. Өлүөнэҕэ шоно ууһа Тутура уонна Уус-Кут сирдэригэр диэри олороллоро. Куленга диэн Өлүөнэ хаҥас салаатын баһыгар уонна төрдүгэр Олзон уус олохсуан олорбута. Манзурка үрэх хочотугар Абазай, Балтай, Шоно уонна Хэнгэлдэр уустар бааллара.
Кудаа үрэх ортотугар уонна баһыгар Абаганат, Абазай, Буровский, Олзон, Тогто, Хадалай, Хэнгэлдэр уустар олороллор.
Мурин үрэххэ – Абазай, Баяндай, Басаев, Олзон.
Мурин уонна Манзурка ыккардыларыгар – Абазай, Баяндай, Буровский, Хадалай, Хамнагадай, Хэнгэлдэр.
Эхирииттэр сорох уустарын сорҕолоро Бохаан оройуонун Идаа үрэҕэр – Шоно уус; Оса өрүс хочотугар (Осинский оройуон) – Буров, Хамнагадай, Хэнгэлдэр; Зима үрэххэ өссө XVI үйэҕэ Ашабагат ууһуттан көспүттэр курдук, билиҥҥи Зима куораттан Барлук сэлиэнньэҕэ диэри.

# Эхирииттэр
## Аныгыта

Эхириит уустара Иркутскай уобалас Эхирит-Булагат, Баяндай, Бохан, Охан, Ольхон уонна Качуг оройуоннарыгар тарҕанан, түөлбэлээн олороллор.
Эхирииттэр сыдьааннара Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр Сэлэнгэ, Кабан уонна Усть-Баргузин оройоуннарыгар (аймактарыгар) эмиэ бааллар.

# Эхирииттэр
## Литэрэтиирэ

* Балдаев С. П. Родословные предания и легенды бурят. Ч.1. булагаты и эхириты. — Улан-Удэ, 1970.- 362 с.
# Чиэрбэ (хаарты мааһа)

Чиэрбэ (нууч. че́рвы, жи́ры) — хаарты кыһыл мааһа.

# Чиэрбэ (хаарты мааһа)
## Атын хаартыларга атыылыы мааһа

* Ниэмэс холуодатыгар: сүрэх.
* Таро хаартытыгар: кубок.

# Чиэрбэ (хаарты мааһа)
## Атын тылларга аата

* ааҥл. Hearts — сүрэх
* ниэм. Herz — сүрэх
* фр. Cœur — сүрэх
* исп. Corazones — сүрэхтэр
* ит. Cuori — сүрэхтэр

# Чиэрбэ (хаарты мааһа)
## Маас бэлиэтин куодтара

Unicode — U+2665 уонна U+2661
HTML — &#9829; (эбэтэр &hearts;) уонна &#9825;
# Лапландия

Лапла́ндия (саам. Sápmi, Sámeednam, фин. Lappi, швед. Lappland уонна норв. Lapland) — былыргыттан саамнар (лопарьдар, лапландецтар) олорор сирдэрэ. Хотугу Европаҕа баар. Лапландия хаһан да биир судаарыстыба буолбатах этэ. Билигин 4 судаарыстыба сирдэригэр баар: Норвегия, Швеция, Финляндия уонна Арассыыйа (Кольскай тумул арыы).
# Отарсултанов Джамал Султанович

Джама́л Султа́нович Отарсулта́нов (1987 с. муус устар 14 күнүгэ ССРС, Дагестан САСӨ, Хасавюрт оройуонун Солнечное сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ) — нуучча тустууга, 2012 с. Олимпиада 55 киилэҕэ кыайыылааҕа, 2008, 2011, 2012 сс. Дьобуруопа, 2012 с. Арассыыйа чөмпүйэнээтин кыайыылааҕа, РФ успуордун үтүөлээх маастара. Омугунан Чечен.

# Отарсултанов Джамал Султанович
## Биографията

Джамал Отарсултанов 1987 сыллаахха муус устар 14 күнүгэр Хасавюрт оройуонун Солнечнай сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Физическэй култуура Москубатааҕы судаарыстыбаннай академиятын устудьуона.

# Отарсултанов Джамал Султанович
## Успуорка ситиһиилэрэ

* 2005 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 03 !ссылка=|альт=3;
* 2006 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 03 !ссылка=|альт=3;
* 2007 с. ЦСКА Кэнтиниэннэр икки ардыларынааҕы Кубога — 01 !ссылка=|альт=1;
* 2007 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 02 !ссылка=|альт=2;
* 2008 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 01 !ссылка=|альт=1;
* 2008 с. Иван Ярыгин турнира — 02 !ссылка=|альт=2;
* 2009 с. Иван Ярыгин аат. Гран-При — 03 !ссылка=|альт=3;
* 2010 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 03 !ссылка=|альт=3;
* 2011 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 02 !ссылка=|альт=2;
* 2011 с. Иван Ярыгин аат. Гран-При — 01 !ссылка=|альт=1;
* 2012 с. Иван Ярыгин аат. Гран-При — 01 !ссылка=|альт=1;
* 2012 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 01 !ссылка=|альт=1;
* 2013 с. Дьобуруопа нацияларын Кубога — 01 !ссылка=|альт=1;
* 2014 с. Иван Ярыгин аат. Гран-При — 01 !ссылка=|альт=1;
* 2015 с. Иван Ярыгин аат. Гран-При — 03 !ссылка=|альт=3;
* 2015 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 02 !ссылка=|альт=2;
* 2016 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 03 !ссылка=|альт=3;

# Отарсултанов Джамал Султанович
## Наҕараадала

* Доҕордоһуу Уордьана (2012 с. атырдьах ыйын 13 күнэ) — физическэй култуураҕа уонна успуорка сүҥкэн кылаатын уонна 2012 с. ыытыллыбыт Лондоннааҕы (Улуу Британия) ХХХ Олимпиада оонньууларыгар үрдүк спортивнай ситиһиилэрин иһин.
* РФ Успуорка үтүөлээх маастара (2012 с. атырдьах ыйын 20 күнэ).

# Отарсултанов Джамал Султанович
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Джамал Отарсултанов: «В Чечне очень спокойно.
* ↑ Указ Президента Российской Федерации от 13 августа 2012 года № 1165 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»
* ↑ Приказ Министерства спорта Российской Федерации от 20 августа 2012 года № 13-нг «О присвоении почетного спортивного звания „Заслуженный мастер спорта России“»

# Отарсултанов Джамал Султанович
## Сыылкалар

* Отарсултанов Джамал Султанович на сайте Федерации спортивной борьбы России Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.
# Айкаров Алексей Никитич

Айкаров Алексей Никитич (01.01.1920—14.12.1981) — история билимнэрин кандидата.

# Айкаров Алексей Никитич
## Олоҕун олуктара

* 1920 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр Саха уобалаһын Ньурба улууһугар Хорула нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1939—1942 сс. — оскуолаҕа учууталлаабыт.
* 1942—1949 сс. — партия үлэһитэ.
* 1955 с. — ССКП КК иһинэн Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит.
* 1960 сс. — суруналыыс.
* 1960—1961 сс. — ССРС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар аспирант.
* 1961—1963 сс. — ЦБТИ Дьокуускайдааҕы совнархозка старшай инженер.
* 1963—1964 сс. —ССРС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар аспирант.
* 1964—1981 сс. — тыл, литература уонна история Институтын младшай научнай үлэһитэ.
* 1971 с. — история билимнэрин кандидатыгар «Количественные и качественные изменения рабочего класса Якутии (1946—1958 гг.)» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
А. Н. Айкаров — Саха АССР үлэһит кылааһын уонна промышленноһын историятын чинчийбитэ, 20-н тахса научнай үлэлэри уонна ыстатыйалары суруйан бэчээттэппит.

# Айкаров Алексей Никитич
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Изменение социального состава населения Якутии в условиях развитого социализма» в соавт. с П. И. Докторовым и А. А. Васильевым (Сб.: Численность и состав рабочих Сибири в условиях развитого социализма. 1959—1975 гг. — Новосибирск, 1977).
* «Развитие промышленности и рабочего класса. 1959—1975 гг.» (Тез. Всесоюз. конференции по развитию производительных сил. — Якутск, 1976).
# Азов байҕала

Азов байҕала — Дьобуруопа илинигэр, Атлантик далайын байҕала. Аан дойду саамай чычаас байҕала. Дириҥэ 13,5 миэтэрэттэн тахсыбат.
Атлантик далайыгар маннык суолунан холбоһор: Азов байҕала — Керчь силбэһиитэ — Хара байҕал — Босфор силбэһиитэ — Мраморнай байҕал — Дарданеллы силбэһиитэ — Эгей байҕала — Сир ортотунааҕы байҕал — Гибралтар силбэһиитэ — Атлантик далай.

# Азов байҕала
## Киэгирээпийэ

Саамай улахан уһуна — 380 км. Саамай улахан кэтитэ — 200 км. Кытыл уһуна — 1472 км. Байҕал иэнэ — 39000 км².
Азов байҕала кыра уулаах, намыһах кытыл эниэлээх уонна хаптагай байҕалларга киирсэр.
Кыһыҥҥы кэмҥэ толору эбэтэр быыстаан мууһунан тоҥуу. Муус Хара байҕалҕа тахсар.

# Азов байҕала
## Киэгирээпийэ
### Байҕалга түһэр өрүстэр

* Украйиина өттүттэн:
** Кыра Утлюк, Үүттээх, Корсак, Лозоватка, Обиточная, Берда, Кальмиус, Грузский Еланчик.
* Арассыыйа өттүттэн:
** Инчэхэй Еланчик, Миус, Самбек, Дон, Кагальник, Инчэхэй Чубурка, Ея, Протока, Кубань.
# Силикон хочото

Силикон хочото (дьиҥэ Кремний хочото), Silicon Valley - silicon диэн тылтан кремний, полупроводниктары оҥорорго төрүөт элемееню АХШ Сан-Франциско куораттан соҕуруу бардахха промышленность оройуона. Сан-Хосе, Санта-Клара, Лос-Альтос, Пало-Альто уонна Саннивейл куораттары холбуур. Билигин Кремний хочотугар электроннай промышленность хампаанньалар ордук элбэх ахсанннаах буолаллар. Кремний хочотугар билигин 3 тыһынчаттан тахса хампаанньа үлэлиир. Онтон сорохторо компьютердары оҥороллор, тыыһынчанан программалары суруйаллар. Манна Стенфорд университета баар.
Силиконовай долина 1951 сыллаахха саҕаламмыта Фред Терман диэн Стенфорд университетын вице-президена университетка баар миэстэни түүллэһиитин саҕалаабыта.
# Туймаада ыһыаҕа

Туймаада ыһыаҕа — сылын ахсын Дьокуускай куорат аттыгар Үс Хатыҥ диэн сиргэ ыһыллар ыһыах.
Саҥа кэмҥэ бастакы Дьокуускай ыһыахтара 1990 сыллаахтан саҕалаан куорат иһигэр, ипподромҥа ыытыллыбыттара. Кэлин ыһыах улаатан, онно ыытыллара сатабыла суох буолбута, онон 1998 сыллаахха оччотооҕу куорат баһылыга Илья Михальчук ыам ыйын 29 күнүгэр тахсыбыт 148 нүөмэрдээх дьаһалынан куорат ыһыаҕа Намныыр суолунан Тулагы Киллэм сиригэр-уотугар Үс Хатыҥҥа ыытыллар буолбута. Оннук маҥнайгы ыһыах бэс ыйын 27-28 күннэригэр буолбута. Бастакы ыһыахтар Күнү көрсүү сиэриттэн саҕаланаллар этэ.

# Туймаада ыһыаҕа
### 1990 сыллааҕы ыһыах

Дьокуускай куоратын дьаһалтатын култуураҕа отделын начаалынньыга Ольга Харайбатова көҕүлээн Дьокуускай оччотооҕу баһылыга Павел Бородин дьаһалынан тэриллибитэ. Ис хоһоонун сүрүн оҥкулун Лазарь Афанасьев-Тэрис оҥорбута. Бастакы ыһыах тэрийэччи дириэктэринэн култуура отделын үлэһитэ Татьяна Протасова ананан үлэлээбитэ. Учуонайдар Василий Илларионов, Константин Уткин-Нүһүлгэн, Тэрис ыытыллар сир былаанын оҥорбуттар. О.М. Харайбатова Егор Шишигины кытта сүбэлэһэн Кыраайы үөрэтэр түмэлгэ сэргэ күрэһин тэрийэн ыһыах бастакы сэргэлэрин оҥотторбуттар. Бастакы ыһыах алгысчытынан артыыс Лааһар Сергучев буолбута.
# Кытай (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах:
* Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ,
* Былыргы Кытай,
* Кытайдар
* Кытай тыла
* Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# 1507

1507 сыл.

# 1507
## Туох буолбута

Нуучча-Литва сэриитэ са5аламмыта.
# Spirit Airlines

Spirit Airlines (Спирит Аэрлайнс эбэтэр Спайрет Аэрлайнс) — АХШ бүджетнай чэпчэки авиабилетынан дьону таһар авиахампаанньа.
# Туу

Туу - балыктыыр тэрил.
Балык улаханыттан уонна тутар ньыматыттан тутулуктаах араас туулар баар буолаллар: мунду туута, күөнэх туута, ардьа, күрэх туута, иэрэ туута, быһыт туута.
Былыр тууну тиит мастан тыырыллыбыт уһун мастары биир хапталга тутан, тиит эбэтэр талах силиһиттэн оҥоһуллубут быаннан баайан, онтон эмиэ тиит маһыттан оҥоһуллубут киспэҕэ сигээн иһит курдугу оҥорон таһаараллар эбит.
Былыргы тууну оҥорооччулар - тууһуттар - күҥҥэ уоҥҥа тиийэр тууну баайыахтарын сөп үһү. Аныгы туулары үксүн сымнаҕас тимир борубулуолахаттан баайаллар.
Күөллэргэ бэс ыйын саҕаланыыттан алтынньы бүтүөр диэри (муус хаарынан бүрүллүөр диэри) туулууллар. Собону атырдьах ый бүтүөр диэри туттараллар, онтон мундуну муус анныттан кытта бултууллар.
Кэлин XX үйэ саҕаланыытыгар оннооҕор балыктааһыны сири таҥастааһын биллэ үтэйбитин да кэннэ элбэх тууһуттар бааллар эбит. Холобур, 1917 с. биэрэпис көрдөрбүтүнэн Дьокуускай уокуругар 12 120 туу, оттон Бүлүү уокуругар 90 111 туу баар ааҕыллыбыт.

# Туу
## Туһаныллыбыт кинигэ

* Пища якутов до развития земледелия. А.А. Саввин, ИГИ АН РС(Я), Якутск, 2005, ISBN 5471-00224-5
# Пахомова Ольга Николаевна

Пахомова Ольга Николаевна (1931 с., Үөһээ Мэйик нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), тыыл уонна педагогическай үлэ ветерана.

# Пахомова Ольга Николаевна
## Олоҕун олуктара

1931 с. Сунтаар оройуонун Үөһээ Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы учууталлар институттарын үөрэнэн бүтэрэн “Нуучча тылын уонна литературатын учуутала" диэн идэни ылбыта.
Педагогическай үлэтин оскуоланы бүтэрээт, Бүлүүчээн оскуолатыгар физика, химия, айылҕа үөрэҕин учууталынан саҕалаабыта. 1955 с. пенсияҕа тахсыар диэри Элгээйи орто оскуолатыгар үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ.
Ольга Николаевна куруук киэҥ общественнай үлэни ыытара: агитатор, сэлиэнньэ уонна оскуола политинформатора. Үгүс үөрэнээччилэрэ филолог идэтин талан, республика араас муннуктарыгар үлэлииллэр уонна муударай, үтүө сүбэһиттэрин махтана ахталлар. Ольга Николаевна — тыыл уонна педагогическай үлэ ветерана
# Stihl

Stihl (Штиль), Германия биир бастыҥ электроникаҕа уонна тутууга сыһыаннаах тэриллэри оҥорон таһаарар тэрилтэтэ. Mitsui Group империатыгар киирэр.
# .km

.km диэн Комордар үрдүк таhымнаах ил домена.
# Недерланд Антииллара

Недерланд Антииллара (Недерланныы: Nederlandse Antillen (info)) диэн Аччыгый Антиллар ирээтэ, Кариб байҕалыгар баар икки арыы бөлөхтөрүттэн турар: Курасао уонна Бонер, Венесуэла кытылыттан чугас бааллар, уонна Синт Эустатиус, Саба уонна Синт Маартен. Бу арыылар Недерланд Хоруоллугун аутоном региона буолаллар.
# CVS Pharmacy

CVS Pharmacy — АХШ саамай бөдөҥ аптеката буолар, дойду үрдүнэн 10000 точкалаах бары штаттарга. Аатырбыт CVS Health бөлөҕөр киирэр. Fortuna 500 компоненыгар холбонор.
# Өктөм (Хаҥалас улууһа)

Өктөм — Хаҥалас улууһун Өктөм нэһилиэгин киинэ.

# Өктөм (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Өктөм нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Сырдык

Сырдык диэн киһи хараҕа көрөн араарар электромагнит сырала. Көстөр сырдык долгуннарын уһунун далаана 400-700 нанометр, тыбыла 750–420 терагерц, ол эбэтэр инфракыһыл уонна ультрафиолет икки ардыларыгар баар. Физика билимигэр "сырдык" терминынан быдан киэҥник араас долгун уhуннаах көстөр-көстүбэт бары сыраллары ааттыыллар. Холобур - рентген сардаҥалара, гамма сардаҥалар, микродолгуннар, радиодолгуннар. Сырдык сүрүн саҥнара - тэтим, хайысха ыһыыта, спектр тыбыла, поляризация. Сырдык вакуумҥа түргэнэ сөкүүндэҕэ 299 792 458 метр, бу айылҕа биир төрүт бигэтэ буолар. Сырдыгы үөрэтэр физика салаата оптика дэнэр. Сиргэ сырдык сүрүн төрүттэрэ Күн, уот, чаҕылыма.