yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аралбай, Кадим Абдулгалимович

Аралбай, Кадим Абдулгалимович
Кадим Абдулгалимович Аралбай(төр.1941 с.балаҕан ыйын 1 күнүгэр, БАССР, Хайбуллинскай оройуонун, Танатар дэриэбинэтигэр) - Башкортостан норуодунай поэта. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ. Салават Юлаев аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата. Орто оскуола кэнниттэн, колхуоска суоппарынан үлэлээбитэ. Сэбиэскэй Аарымыйаҕа сулууспалаабыта. 1968 с.Башкир судаарыстыбаннай университетын үөрэнэн бүтэрэн, БАССР Хайбуллинскай, Баймакскай, Бурзянскай оройуоннарыгар учууталынан үлэлээбитэ. Бастакы хоһоонноро, ааспыт үйэ 60-нус сылларын ортотун диэки бэчээттэммиттэрэ. "Огненные переправы" диэн бастакы кинигэтэ 1975 с.тахсыбыта. Кадим Аралбай - уонтан тахса хоһооннор уонна поэмалар, проза уонна башкир фольклорун чинчийиилэр хомуурунньуктарын ааптара. 70-нус сыллар саҕаланыыларыгар, Кадим Аралбай ССРС НА Башкириятааҕы филиалын аспирантуратыгар үөрэммитэ. Кэнники, "Агидель" сурунаалга, Башкортостан суруйааччыларын сойууһун эппиэнинэстээх сэкирэтээринэн, ССКП Башкириятааҕы обкомун култуура салаатын инструкторынан үлэлээбитэ. 1988 сылтан өрөспүүбүлүкэ суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, "Китап" Башкириятааҕы кинигэ кыһатын дириэктэрэ уонна сүрүн эрэдээктэрэ. БНЦ "Урал" бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ(2002-2004), Башкир Аан дойдутааҕы курултайын исполкомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, Башкортостан суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан үлэлээбитэ. "Письмена духов" хоһооннорун уонна поэмаларын кинигэтин иһин судаарыстыбаннай бириэмийэни ылбыта. Сергей Чекмарев, Рами Гарипов, Зайнаб Биишева, Фатих Карим аатынан бириэмийэлэр лауреаттара. Кэнники сылларга, "Узник Каратау", "Голос Таналыка", "Последняя свадьба", "Солнечный буран", "Сказитель" уо.д.а. айымньылары суруйбут. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9 https://kulturarb.ru/ru/persony/aralbaev-kadim
# Чардаат (киһи уҥуоҕа)

Чардаат эбэтэр чардаат уҥуох — былыргы саха эргиирэ: ампаарын сарайыгар сылгы төбөтө оҥоһуллубут үүт күрүөннэн эргитиилээх киһи уҥуоҕа. Ардыгар сэргэлээх буолар.

# Чардаат (киһи уҥуоҕа)
## Эбии көр

* Чардаат (ойбон)
# Толоос

Толоос — дьон өйдүү үөрэммитигэр, сиэргэ-майгыга сөп түбэспэт, сүөргү, куһаҕан.
# Резина

Резина (молд. Rezina) диэн Молдова куората, Резинскай оройуон киинэ. Турар сирэ — Днестр өрүс уҥа кытыла, Рыбница диэн тимир суол станциятыттан 7 км тэйиччи. Куоракка 3 сэлиэнньэ киирэр: Бошерница, Чорна уонна Стохная.

# Резина
## Олохтоох дьоно

Дьонун ахсаана 13 300 (2013).
# 1155

1155 сыл.

# 1155
## Түбэлтэлэр
### Кулун тутар

* Кулун тутар 24 — Юрий Долгорукай Киеви баһылаабыт уонна Киев Улуу кинээһэ аатырбыт.
# JetBlue

JetBlue — АХШ бюджетнай авиахампаанньата, Аан Дойдуга биир улахан авиахампаанньа буолар.
# Бичик

Бичик — буукубалар уонна атын бэлиэлэр биир истиилинэн, бэйэ-бэйэлэрин кытта дьүөрэлэһэр гына оҥоһуллубут ойуулара, биир дьүһүннээх уонна улаханнаах бэлиэлэр набордара.
Типографияҕа бичик (шрифт) диэн литералар кэмпилиэктэрин ааттыыллар.
Хас да бичик бөлөҕө, биир дьүһүннээх (начертание), биир истииллээх уонна ойуулаах буоллаҕына гарнитура диэн ааттанар.

# Бичик
## Бичик сүрүн характеристикалара

* суруллуута (начертание): туруору, иҥнэри;
* толорута (насыщенность): сырдык, орто, модьу (штрииҕын кэтитэ буукуба иһинээҕи аһаҕаска сыһыана);
* кэтитэ: орто, синньигэс, кэтит, уларыйбат кэтиттээх;
* улахана (кегль) в пунктах (1 пункт = 1/72 дюйм);
* чуолкайа;
* контрааһа;
* различимость;
* ааҕыллара;
* иэнэ;
# Дьячковская Любовь Семеновна

Дьячковская Любовь Семеновна — Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, ССРС бэчээтин туйгуна, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
1933 с. төрөөбүтэ.
1956 с. Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэрбитэ.
1956—1994 сс. Дьокуускайдааҕы «Бичик» кинигэ кыһатыгар редакторынан, старшай редакторынан үлэлээбитэ.
2007 с. өлбүт.
# Винокуров Николай Григорьевич

Винокуров Николай Григорьевич - Аҕа дойду Улуу сэриитин, Япония сэриитин кыттыылааҕа.

# Винокуров Николай Григорьевич
## Олоҕун олуктара

Винокуров Николай Григорьевич 1917 с. III Байаҕантайга төрөөбүт. Сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрэн баран, Н.К.Крупская аатынан колхозка үлэлээбитэ. 1943 с. ыам ыйыгар Сэбиэскэй Аармыйаҕа Таатта оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыта. Таатта, Амма оройуонун дьоно холбоһон биир эшелон буолан Дьокуускай куораттан Иркутскай куоракка айаннаабыттара. Онно тиийбиттэрин кэннэ араартаан сорохторун Мальтаҕа хаалларбыттар. 70 киһин (ол иһигэр Н.Г.Винокуровы) Монголияҕа ыыппыттар. Маҥнай Чайболсан куорат таһыгар ый курдук олорбуттар, бэс ыйыгар 1943 с. байыннай бирисээгэни рота иннигэр ылыммыттар. Ол кэнниттэн 48-с авиационнай батальоҥҥа сулууспалаабыт, сахалартан икки эрэ эбиттэр.
1945 с. Японияны кытта сэриилэһии буолбут, онно кинилэр роталара самолет турар сирин харабыллаабыт уонна бомба таһыытыгар сылдьыбыт. 1946 с. демобилизацияламмыт.

# Винокуров Николай Григорьевич
## Наҕараадалара

"Японияны кыайыы иһин" мэтээл (03..6.1946)
"Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин" мэтээл (31.05.1948)
"20 лет Победы в ВОВ" мэтээл (27.05.1968)
"50 лет Вооруженных сил СССР" мэтээл (20.06.1969)
"30 лет Победы в ВОВ" мэтээл (03.10.1975)
"Үлэ бэтэрээнэ" мэтээл (17.10.1977) с.
"60 лет Вооруженных сил СССР" мэтээл (28.10.1978)
"Аҕа дойду Улуу сэриитин II-c истиэпэннээн уордьанынан" (01.03.1985)
"70 лет Вооруженных сил СССР" мэтээл (26.09.1989)
"50 лет Победы в ВОВ" мэтээл (22.03.1985)
"50 лет Победы" нагрудной бэлиэ (28.03.1995)
Г.К.Жуков мэтээлэ (12.02.1996)
# Кыра өрт турааҕа

Кыра өрт турааҕа (лат. Coloeus dauuricus, нууч. Даурская галка) — Тураахтар уустарыгар киирэр кыра көтөр.
Саха Сиригэр бу соҕуруулуу-арҕаа кытыытыгар үөскүүр. Наһаа сэдэх көрүҥ.

# Кыра өрт турааҕа
## Өссө маны көр

* Тураах
* Өрт турааҕа
* Суор
* Оҥололор уустара
* Ала тураах
# Аан дойдуга оскуола бибилэтиэкэлэрин күнэ

Аан дойдуга оскуола бибилэтиэкэлэрин күнэ — сыл ахсын алтынньы төрдүс бэнидиэнньигэр ЮНЕСКО көҕүлээһининэн 1999 сыллаахтан бэлиэтэнэр.
Бу күн сэминээрдэри, быыстапкалары, кэмпириэнсийэлэри, оскуола бибилэтиэкэрдэрин мунньахтарын, бибилэтиэкэ бэтэрээннэрин чиэстииллэр. Ону таһынан бибилэтиэҕэ анаан кинигэ хомуйаллар.
Сылынан ханнык күҥҥэ түбэһэрэ :
| Сыл | Бэлиэтэнэр күнэ |
| 2021 | Алтынньы 25 |
| 2022 | Алтынньы 24 |
| 2023 | Алтынньы 23 |
| 2024 | Алтынньы 28 |
| 2025 | Алтынньы 27 |
# Харысхаллар

«Ийэ көҕүөр» — дьиэ кэргэҥҥэ, тэрилтэҕэ уйгуну-быйаҥы түстүүр оһуор-киэргэл.
Төгүрүк быһыылаах «Түөрт өттүгүттэн көмүскүүр харысхал» сир ийэ түөрт хайысхатын, уйгуну-быйаҥы тосхойор үрүҥ күнү, өҥү-илгэни кэрэһэлиир күөх үүнээйини бэлиэтээн көрдөрөр. Дьаҥтан-дьаһахтан харыстыыр, алаһа дьиэҕэ эйэни, тапталы, дьолу түстүүр.

# Харысхаллар
## «Биэс харах» харысхал

Ытык уонна күүстээх харысхал. Хара дьайтан, куһаҕан тыынтан, сэттэн-сэлээнтэн, киһини быһа этэр тылтан харыстыыр.

# Харысхаллар
## Өссө маны көр

* Харысхал
# Тазтар (казах ууһа)

Тазтар (каз. таз) — казах бииһин ууһа. Бу уус Казахтар Кыра жустарын иһигэрэ киирэр Байулы диэн уон икки биис ууүун холбоһугар киирэр уус буолар. айулы в составе Младшего жуза. Тазтар бэйэлэрин истэригэр эмиэ үс аҕа ууһугар арахсаллар. Олор манныктар: Шарга, Абдал, Жастабан.

# Тазтар (казах ууһа)
## Устуоруйата

Тазтар тусранын аан бастакы суругунан сибидиэнььэ М. Тевкелева чинчийээччи үлэлэригэр Тлеулары кытта бииргэ ахтыллар. Тлеу уустара диэн уустар башкирдарга эмиэ баар. А. Ю. Якубовскай чинчийиилэригэр сурулларынан, Абдал диэн биис ууһа өссө 4- 5 үйэлэртэн саҕалаан биллэн барбыт. Кинилэр казахтар уонна туркменнар састааптарыгар киирэ сылдьыбыттара. Туркмен Абдалылара XVII I— XIX үү Мангишлак тумул арыытыгар олорбуттара. Сабаҕалааһын быһыытынан, баҕар кинилэр ол кэмҥэ тазтары кытта алтыспыт, холбоспут буолуохтарын сөп. Абдаллар өссө лакай узбектарга уонна кыргыыстар Сарыбагаш биис уустарыгар бааллар. Төрүт хаһыылара, ураалара — Бакай. Бэлиээлэрэ — кымньыыь.
Байулылар алимулылары кытта алшын биис ууһун иһигэр киирэр улахан, туспа салайааччылаах уустар холбоһуктара буолар. Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара.
C2-M48 гаплагруппа баарыттан сылыктаатахха, ол иһигэр тазтарга,, алшыннар (быһаччы эр дьонунан) эр киһи төрүттэрэ Илин Азияттан (калмыктарга уонна найманнарҕа, сарыжомарт уустарыгар ханыылыы) сылыктанар. Ол гынан баран, кинилэр нирун монголлар буолбатахтар (субклад С2-starcluster). Генетикэ таһымынан байбактарга Киин Азииҕа олорор баяттары уонна Монголия хотугулуу арҕаа өттүгэр олорор Увстар чугастар.

# Тазтар (казах ууһа)
## Олорор сирдэрэ

Сүрүннээн Мангистаускай, Атыраускай уонна Актюбинскай уобаластарга олороллор.

# Тазтар (казах ууһа)
## Ахсааннара

1917 сыллаахха диэри 20 тыһ диэн ааҕаллара

# Тазтар (казах ууһа)
## Көр

* Таз (башкирское племя)
# Серго Орджоникидзе

Григо́рий Константи́нович Орджоники́дзе (груз. გრიგოლ კონსტანტინეს ძე ორჯონიკიძე, баартыйаҕа хос аата Серго́ (груз. სერგო; аныгыннан 12 (24) алтынньы 1886 с., Гореша сэл., Шорапанскай уезд, Кутаиси күбүөрүнэтэ, Арассыыйа импиэрийэтэ — 18 олунньу 1937, Москуба, ССРС) — Грузияҕа төрөөбүт өрөбөлүссүйэниэр (бассабыык), дворяннартан төрүттээх; ВКП(б) уонна Сэбиэскэй судаарыстыба үрдүкү салайааччыларыттан биирдэстэрэ.
* ↑ Большая Российская Энциклопедия. — М., 2014. — Т. 24. — С. 370.
* ↑ Большая Советская Энциклопедия. — 1-е изд.. — М. — Т. 43. — С. 286.
# Эһэ (уруу-аймах)

Эһэ — киһиэхэ төрөппүтүн (аҕатын эбэтэр ийэтин) аҕата. Кэлиҥҥи кэмҥэ эһэни эһээ диир буоллулар.
Сорох сирдэргэ эһэни кырдьаҕас аҕа, эчээкэ дииллэр.
# Дьэдьэн саллааскыта

Дьэдьэн саллааскыта (лат. Pirgus Malvae L., нууч. Толстоголовка мальвовая) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Европаҕа уонна Азияҕа тарҕаммыт. Саха сиригэр соҕуруулуу-арҕаа, илин уонна киин улуустарга көстөр.
Бэс уонна от ыйдарыгар көтөр. Кынатын далааһына 24-30 см.

# Дьэдьэн саллааскыта
## Өссө маны көр

* Таҥалай ойуулаах саллааскы
* Палемон саллааскы
* Ойуур саллааскыта
* Дьураалаах саллааскы
* От саллааскыта
# Иврит

Иврит, ол эбэтэр, дьэбэриэй тыла (дьэб. עִבְרִית‎, «дьэбэриэй тыла») — Исраил государственнай тыла, Дьэбэриэйдэр үгүс диаспораларын тыла; иврит былыргы формата - иудаизм үгэс буолбут тыла. Аныгы иврит XX-с үйэттэн ыла саҥаттан төрүттэнэн баран, билигин Исраил кэпсэтии уонна государственнай тылынан буолар.

# Сурук уонна ааҕыы

* Иврит суруллуутугар дьэбэриэй алфавита туhаныллар, ол эбэтэр квадратный шрифынан арамейскай уонна идиш тыллар курдук суруллар. Квадратнай шрифт дьэбэриэй тылыгар биhиги эрабыт иннинэ 6-с үйэҕэ арамейскай тылтан киирбитэ; ол иннинэ иврит финикийскай алфавикка майгынныыр алфавитынан суруллар этэ.
* В алфавите иврита 22 буквы, все буквы соответствуют согласным звукам. В иврите нет ни одной буквы, изначально соответствовавшей какому-либо гласному, однако три буквы (алеф, йуд и вав) перестали использоваться для обозначения исключительно согласных звуков и используются также для обозначения гласных. Написание букв одна после другой — справа налево, буквы не соединяются между собой (хотя в рукописях это не всегда так), а строки следуют одна за другой сверху вниз.
* Иврит алфавитыгар 22 буукуба баар, олор барыта бүтэй дорҕооннорго тэҥнэһэллэр. Кэнники бириэмэҕэ үс буукубалар (алеф, йуд уонна вав) аһаҕас дорҕоннорго эмиэ тэҥнэһэр буолбуттара.
* Иврит суруга уҥаттан хаҥас диэки үөҺэттэн аллара ааҕыллар.
* Аhаҕас дорҕооннор дьэбэриэй тылыгар огласовкаларынан (дьэб. נקודות‎ — некудо́т) бэриллэллэр. Огласовкалар буукубалар тастарыгар (үөһэ, аллара, хаҥас диэки) суруллаллар.
В подавляющем большинстве текстов значки огласовок не пишутся. Огласовки ставятся лишь в религиозных текстах, песнях и стихах, учебниках для школ и ульпанов, книжках для детей, иногда — в иностранных словах и некоторых других текстах.
* Үгүс дьэбэриэй тылынанан суруллубут тиэкстэргэ огласовка суруллубат. Огласовкалар туруоруллаллар:
   * религиознай тиэкстэргэ;
   * ырыаҕа уонна хоhооҥҥо;
   * үөрэх кинигэтигэр;
   * кыра оҕолорго аналлаах кинигэлэргэ;
   * сороҕор - омук тылларыгар.
# Хантингтон Бич

Хантингтон Бич (ааҥл. Huntington Beach) — АХШ соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр Калифорнияҕа баар куорат. Чуумпу далай кытылыгар сытар курорт. Олохтоохторун ахсаана 2006 сыллаахха 194 436 киһи этэ. Соҕуруу өттүттэн Коста-Меса, хотугулуу-илин өттүттэн Вестминстер сыталлар. Кумаҕын устата 14 км.
Радиоэлектроннай, авиаракетнай, ас бырамыысыланнастар.
# Хоту полюс

Хоту полюс диэн Сир хоту өттүн киинэ. Хоту океан ортотугар сытар.
# Хара Уулаах (өрүс)

Хара Уулаах өрүс. Уһуна 185 км., тардыытын иэнэ 5350 км². Баһа Хара Уулаах сискэ бастаах, Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотугар түһэр.
Тардыытыгар 1000 күөл баар. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥастан Ойуун Үрэҕэ (54 км), уҥаттан Богучаан (61 км.) салаалардаах.

# Хара Уулаах (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Механизм

Механизм диэн киирэр күүһү уонна хамсааһыны кэрэхтээх тахсар күүс уонна хамсааһын хомууругар кубулутар тэрил. Механизм хамсыыр ууһуктартан (дэтээллэртэн) турар. Кинилэр сорохторун холобурдара - тиистээх төгүр, тиистээх тиэрдээччи, кур (механика), тиспэхтээх тиэрдээччи, мөтөччүк, туормас, холбуур уо.д.а. Механизм бэйэтэ массыына ис тутула буолар.
# Нам (улуус киинэ)

Нам — Нам улууһун киинэ.

# Нам (улуус киинэ)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Ленскэй нэһилиэк (Нам улууһа)
# Амур уобалаhа

Амур уобалаhа :
| Амур уобалаhын былааҕа Амур уобалаhын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Благовещенскай |
| Иэнэ | 361 913 км² км² |
| Дьонун ахсаана | 816 910 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Уһук Илин |
| Экономическай оройуона | Уһук Илин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Олег Николаевич Кожемяко |
| Кэм зоната | MSK+6 (UTC+9, сайын UTC+10) |
Аму́р уобалаһа (Приаму́рье) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Благовещенскай. Хоту өттүттэн Саха Сирин кытта, илин өттүттэн Хабаровскай кыраайы уонна Дьэбэриэй автономнай уобалаһын кытта, Забайкальскай кыраайы кытта арҕаа өттүгэр уонна Кытайы кытта кыраныыссалаах.
1932 сыл алтынньы 20 күнүгэр үөскээбитэ.

# Амур уобалаhа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 816 910 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 2,26 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 67,1 % (2013).
Национальнай састааба 1959—2010 гг.
| Национальноһа | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| Нууччалар | 87,8 % | 90,9 % | 88,7 % | 86,8 % | 92,2 % | 93,4 % |
| Украинецтар | 7,8 % | 5,2 % | 6,2 % | 6,7 % | 3,5 % | 2,0 % |

# Амур уобалаhа
## Экономиката

Уопсай региональнай бородуукта 2007 сыллахха киһи аайы 131 039,60 солкуобай этэ. Ортотунан Россияҕа 198 817 солк этэ..

# Амур уобалаhа
## Экономиката
### Промышленноһа

* Свободненск вагону ремоннуур собуот

# Амур уобалаhа
## Экономиката
### Уот оҥоруута

* Бурейскай ГЭС - кыаҕа 2010 МВт, сылга 7,1 млрд кВтч оҥорор
* Зейск ГЭС кыаҕа 1330 МВт, сылга 4,9 млрд кВтч оҥорор
* тутуллар турар Нижнебурейскай ГЭС кыаҕа 321 МВт, сылга1,6 млрд кВтч оҥорор
* чоҕунан үлэлиир Благовещенскай ТЭЦ кыаҕа 280 МВт уонна 817 Гкал/ч сылааһы оҥоруон сөп.
* Райчихинскай ГРЭС — 102 МВт и 238 Гкал/ч

# Амур уобалаhа
## Экономиката
### Транспорт

* Транссибирская магистраль
* Байкал-Амур тимир суола
* Амур-Дьокуускай тимир суола
* Улак - Эльга тимир суола
* «Амур» федеральнай массыына суола Р-297
* «Лена» федеральнай массыына суола А-360
* Игнатьево аэропорт
* Амур уонна Зея өрүстэринэн малы уонна дьоннору таһыы
* Илин Сибиир — Чуумпу океан нефтепровод

# Амур уобалаhа
## Экономиката
### Тыа хаһаайыстыбата

2006 сыллаахха тыа хаһаайыстыбата 13 878 мөл солк. харчыны оҥорбута. Манна үүнээйи үүннэриитэ уонна сүөһүнү тутуута киирэр. Амур уобалаһа Россия сояны үүннэриитин 60% ылар (сылга 240 000 тоннаны таһаарар).
# Ньаача

Ньаача - көспүт күөл оннугар хаалбыт бадараанныҥы сир.
# Октавиан Август

Халыып:Infobox royalty
Октавиан Август (Гай Юлий Цезарь Август, Биһиги эрабыт иннинэ 27-с сыл тохсунньу 16 – Биһиги эрабыт 14 сыла, атырдьах ыйын 19) бастакы уонна олус улахан сабыдыаллаах Рим Императора этэ. Римы республикаттан Империяҕа салайбыта.
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх, сиэнэ Цезарь диэн сиэн олорор эбит. Б. э. 44 с. кини кэриэһин көмүскээн, Цезарь үгүс өрүттэрин өйүүрүн туһанан, республика политическай олоҕун киинигэр буолбута. Б.э. ИНН. 43 сыллаахха цезарианнары Марк Антонийы уонна Марк Эмилий Лепиды кытта уопсай утарсааччылары утары охсуһууга иккис триумвиры тэрийбитэ. Кыайыы кэнниттэн Антоний уонна Октавиан икки ардыларыгар сэриинэн түмүктэммит былаас иһин охсуһуу саҕаланна.
Б. э. Октавиан 27-23 сылларга Рим судаарыстыбатын салайан кэлбит кэккэ сиэрдээх уонна ыксаллаах дуоһунастарын бэйэтин илиитигэр киллэрбитэ. Саҥа Строд характеристикатыгар анаан «принципат» диэн термини тутталлар, оттон Октавиани бу тыл аныгы өйдөбүлүгэр бастакы императорынан ааҕыллар. Октавиан бэйэтин бырабылыанньатын кэмигэр Рим судаарыстыбатын кыраныыссатын балачча кэҥэтэн, Рейнэҕэ уонна Дунайга, Испанияҕа, ону тэҥэ Египеккэ, Иудея уонна Галатияҕа улахан территориялары киллэртээбитэ. Актыыбынай тас политиканы ыытыы экономиканы, провинциялары уонна байыаннай реформалары баһылааһын, олоххо киллэрии кыаллар буолла. Октавиан Правление Сенат Рим политикатыгар уонна император култууратын сөргүтүүгэ (кэнники көстүүлэр ортолоругар атырдьах ыйыттан биирин уларытыыга) сабыдыала аччаабытын бэлиэтээбитэ. Император уоллара суох буолан, бэйэтин салайыныытын устатыгар араас өрүттээх наследниктары көрбүтэ. Кэлин тиһэҕэр Тиберия диэн паапкатын хаалларбыта, Августина Юлия-Клавдия Рим империятын быраабылалара 68 сааһыгар диэри олохтообута.

# Октавиан Август
## Олоҕун олуктара

Октавиан , Юлий Цезарь иитиэх оҕото этэ. Октавиан Иккис Триумвираат кэнниттэн былааска кэлбитэ. Ол бириэмэҕэ Рим Республикатын үс киһи дьаһайа олороро: Марк Антони, Лепид уонна Октавиан.
Үһүөн Юлий Цезарьга лояльнай сыһаннаахтар этэ, кинини БЭИ 44 сыллаахха өлөрбүттэр, ол кэнниттэн Римҥа гражданскай сэрии тарҕаммыта

# Октавиан Август
## Мэтириэттэрэ

* Октавиан Август бүүһэ, 17-с үйэ
* Октавиан Август бүүһэ, Версаль дыбарыаһа
# Винни Пух уонна мүөттээх мас

Винни Пух уонна мүөттээх мас (ааҥл. Winnie the Pooh and the Honey Tree), мультик, 1966 сыллаахха Walt Disney оҥорбут мультига. Саха Сиригэр 90 сыллардаахха VHS нөҥүө тарҕаммыта.
# Томтосов Алексей Александрович

Томтосов Алексей Александрович (төр. 1942, Ааллаах Үүн, Уус-Маайа улууһа) — биллиилээх политик.

# Томтосов Алексей Александрович
## Олоҕун олуктара

* 1942 сыллаахха от ыйын 17 күнүгэр Уус-Маайа улууһун Ааллаах Үүн бөһүөлэгэр төрөөбүт.
* ССКП чилиэнэ (1963).
* 1964—1968 гг. с. — Саха государственнай университетыгар үөрэммит, СГУ ЫБСЛКС комитетын секретарынан үлэлээбит.
* 1968—1971 с. — Ленинградтааҕы университет аспирантуратын үөрэнэн бүтэрбит.
* 1971—1972 сс. — СГУ-га бүттүүн история кафедратын ассистена.
* 1972 ыам ыйа — 1979 алтынньы — ЫБСЛКС Саха Сиринээҕи обкома, бастакы секретарь.
* 1979—1983 сс. — ССКП обкомугар лектор бөлөҕүн салайааччыта, культура салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1983—1988 сс. — ССКП Ленинскэйдээҕи обкома, бастакы секретарь.
* 1989—1990 сс. — ССКП Саха Сиринээҕи обкомугар пропаганда уонна агитация салаатын сэбиэдиссэйэ, идеология салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1990 тохсунньу — 1991 балаҕан ыйа — ССКП КК инструктора.
* 1991—1993 сс. — Россия Ис Дьыалаҕа Министерствотын Дипломатическай академиятын истээччитэ, докторана.
* 1993—1995 сс. — Дьокуускай куорат баһылыга.
* 1995—1996 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин правительствотын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта.
* 1996 с. — алтынньы 2002 сс. — Российскай Федерация федерацияҕа, национальнай уонна миграционнай политикатаҕа миниистирин солбуйааччыта.
* 2002 сыл алтынньытыттан — мегаполис этносоциальнай кыһалҕаларыгар Институтун директорын солбуйааччыта (Москва). М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу Илиҥҥи федеральнай университет проректора. История билимнэрин кандидата.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыт (1972—1989). ЫБСЛКС КК чилиэнэ (1974—1982).
Билиҥҥи кэмҥэ Москваҕа «Саха Дьиэтэ» Фонд Президенэ.

# Томтосов Алексей Александрович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан (1976)
* «За охрану государственной границы СССР» мэтээл (1979)
* «БАМ тутуутун иһин» мэтээл (1981)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (1996)
* Уус Маайа улууһун ытык киһитэ (2001)
# 1530-с

1530-с сыллар.

# 1530-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Испания Инкалар дойдуларын сэриилээһиннэрэ. Кахамарка аттынааҕы кыргыһыы (1532). Атауальпа иһин толук төлөөһүн (1533) — аан дойду устуоруйатыгар саамай бөдөҥ байыаннай булумньу. Новая Испания (1535—1821). Араукан сэриитэ (1536—1818).
* Осмааннар Персияны кытта сэриилэрэ (1514—1555), Габсбургдары кытта сэриилэрэ (1530—1552)]], Венецияны кытта сэриилэрэ (1537—1540)]]. Португалия уонна Туурсуйа Ииндийэ далайын баһылааһын иһин сэриилэрэ (1538—1557).
* Англияҕа реформация саҕаланыыта (1534; Акт о супрематии). Роспуск монастырей (акты 1535, 1539). Включение Уэльса в правовую систему Англии (Laws in Wales Acts 1535 and 1542).
# Муостаах бэргэһэ

Муостаах бэргэһэ - күндү түүлээх кутуругун кылаанын оҕуруонан куустаран, муос курдук тура сылдьар гына тигэн, киһи төһө ытыктанарын бэлиэтиир бэргэһэ.

# Муостаах бэргэһэ
## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

* Хороох бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Хабах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
# Буор атах анды

Буор атах анды эбэтэр Лаамы андыта (нууч. синьга, лат. Melanitta nigra L.) — орто кус.

# Буор атах анды
## Өссө маны көр

* Америка буор атах андыта
* Анды

# Буор атах анды
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001