yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Новгородов Василий Иннокентьевич – Чинэкэ

Новгородов Василий Иннокентьевич – Чинэкэ (1897-1941) – «Саха аймах» культурнай-сырдатар уопсастыба чилиэнэ, учуутал, репрессияҕа түбэһэн лааҕырга өлбүт саха интэлигиэнэ, "Саха норуотун чаҕылхай уолаттарыттан биирдэстэрэ" диэн ааттыыр кинини бэйэтин кинигэтигэр Ылдьаа Куолаһап.
В.И. Новгородов – Чинэкэ 1897 сыллаахха Верхоянскай улууһугар үөрэхтээх интеллигент дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Верхоянскай куорат оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбитэ. Олох эдэр эрдэҕиттэн төрөөбүт сахатын норуотун дьиҥнээх патриота буола иитиллэн тахсыбыта. Олунньутааҕы революцияны, норуоттар олохторугар сырдык ыра сана туолуутун күнэ тахсыбытын курдук үөрэн-көтөн көрсүбүтэ. 1920 сыллаахха кини «Саха аймах» культурнай-сырдатар уопсастыбаҕа үлэлии сылдьыбыта. Уруккута Областной Совет, онтон Колчак милициятын начальнигынан Дьокуускайга үлэлээбит киһи 1920 сыл атырдьах ыйыгар «Оросинскай саагыбар» диэни арыйбыт аатырар. «Саха аймаҕы» сабаллар. Саха оччотооҕу интеллигенциятын лидердэрин В.В. Никифоровы, Г.В. Ксенофонтовы, Р.И. Оросины, В.И. Новгородовы тутан ытарга уураллар уонна ону бигэргэттэрэ Иркутскайга ыыталлар. Ону анарааҥылар революция үс сыла туолбутунан амнистиялыыллар уонна олус улахан үлэлэргэ үлэлэтэллэр. В.И. Новгородов онно сылдьан учуутал үөрэҕин бүтэрэр.
Арҕаа Хаҥалас Нөмүгүтүттэн төрүттээх Анна Ивановна Павлова диэн кыыһы ойох ылар. 1926-27 үөрэх дьылыгар Чыамайыкы нэһилиэгэр олус үчүгэйдик, олохтоохтор өйдөрүгэр-санааларыгар хаалар гына учууталлыыллар. Биир кыыс оҕолоохторо. В.И. Новгородов Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыбатаҕа.
Кинилэр соҕуруу Крымҥа көһөн олохсуйбуттара. Сэрии иннинэ дуу, саҕаланыытыгар дуу В.И. Новгородовы НКВД үлэһиттэрэ тутан хаайыыга ыыппыттара. Василий Иннокентьевич ГУЛАГ лааҕырыгар мас кэрдиитигэр сылдьан 1941 сыл эргин өлбүтэ. В.И. Новгородовы тутууларыгар Венгрия Народнай Өрөспүүбүлүкэтин компартиятын генеральнай сэкиритээрин Матиас Ракоши ойоҕо кэлин буолбут Ф.Ф. Корнилова-Ракоши быһаччы сыһыаннаах дииллэрэ оруннаах диир Ылдьаа Куолаһап кинигэтигэр.
# Петров Николай Михайлович

Петров Николай Михайлович — 1921 сыллаахха Ньурба оройуонун уруккута Кукаакы, билиҥҥитэ Бордоҥ нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Маалыкайга ситэтэ суох орто оскуолатын бүтэрэн баран, 1941 сыллаахха Ньурба орто оскуолатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Онтон Маалыкай сельпотун Хатыытааҕы маҕаһыыныгар продавеһынан үлэтин саҕалаабыта. 1944 сылтан Хатыы, Маалыкай оскуолаларыгар математика учууталынан үлэлээбитэ, 1947–1950 сылларга Малдьаҕарга санаторнай-лесной оскуолаҕа үлэлээн баран Хатыыга төннөн кэлэн 1954 сылга дылы оскуолаҕа математиканы үөрэппитэ.
1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрэн кэлэн Малдьаҕар, Хатыы сэттэ кылаастаах оскуолатыгар директорадаабыта. Онтон 1961–1964 сылларга Степан Васильев аатынан колхоз правлениетын председателин солбуйааччытынан, 1964 сылтан 1984 сылга диэри салгыы бастаан Малдьаҕар сэттэ кылаастаах, онтон Маалыкай орто оскуолатыгар математика преподавателинэн олус тахсыылаахтык үлэлээбитэ.
Николай Михайлович Петров эдэр ыччаты үөрэтиигэ, иитиигэ олоҕун бүтүннүү анаабыта, нэһилиэктэр общественнай олохторугар активнай кыттыыны ылара – Мэгэдьэк, Малдьаҕар олохтоох советтарыгар 12 төгүл депутатынан талыллан үлэлээбитэ, маҥнайгы сүһүөх партийнай тэрилтэ секретарынан, комсомольскай политическай үөрэхтээһин пропагандиһынан кэккэ сылларга ситиһиилээхтик үлэлээн ааспыта.
Кини РСФСР үөрэхтээһинин туйгуна буолбута, «1941-1945 сыллардаах Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» медалларынан, партия уобаластааҕы комитетын, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун, Профсоюзтар уобаластааҕы Советтарын, Саха АССР Үөрэҕин министерствотын, ЫБСЛКС обкомун бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. Ыччаты үөрэхтээһиҥҥэ, патриотическай тыыҥҥа иитиигэ үтүөлэрин иһин Саха АССР Үрдүкү Советын Президиума 1973 сыл сэтинньи 29 күнүнээҕи Ыйааҕынан Петров Николай Михайловичка «Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала» диэн бочуоттаах ааты иҥэрбитэ.
Ыччаты үөрэтиигэ, иитиигэ уһун үтүө суобастаах үлэтин сыаналаан партия Ньурба оройуоннааҕы комитетын бюротун уонна үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын исполкомун 1972 сыл кулун тутар 3 күнүнээҕи холбоһуктаах уураахтарынан Петров Н.М. Ньурба улууһун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.
# Ромб

Ромб (был.-гириэк. ῥόμβος rhómbos «дүҥүр», хантан лат. rhombus, хантан нууч. ромб).
# Роббек Василий Афанасьевич

Роббек Василий Афанасьевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимин дуоктара.

# Роббек Василий Афанасьевич
## Олоҕун олуктара

* 1937 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр Саха АССР Орто Халыма оройуонугар Үөһээ Халыма нэһилиэгэр эбээн дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
* 1966 с. Ленинградтааҕы Герцен аатынан педагогика институтун Уһук Хоту омуктарын салаатын бүтэрбит.
* 1969—1973 сс. ССРС Наукаларын Академиятын Тылы билиигэ институтун Ленинградтааҕы салаатын аспирантуратыгар профессор В. И. Цинциус салалтатынан үөрэммит.
* 1974 с. — кандидат.
* 1992 с. — тыл үөрэҕин билимнэригэр доктор диссертациятын көмүскээбит.
Үлэтин 1956 с. саҕалаабыта. Оскуола-интэринээккэ иитээччинэн, Байду начаалынай оскуолатын учууталынан, ЫБСЛКС оройуонааҕы кэмитиэтин инструкторунан, Орто Халыматааҕы Березовкатааҕы Кыһыл чуум сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьыбыта. Институуту бүтэрэн баран Орто Халыма Налимнааҕы аҕыс кылаастаах оскуолатыгар дириэктэрдээбит.
1973—1991 сс. ССРС наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи филиалын Тыл, литература уонна история институтугар бастаан лаборантан саҕалаан старшай научнай үлэһиккэ дылы үүммүт.
В. А. Роббек — Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха дылы салайбыт.

# Роббек Василий Афанасьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация наукаларын үтүөлээх деятелэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукаларын үтүөлээх деятелэ
* В. Д. Лебедев аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата
# .is

.is диэн Италия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Балыыhа клоуннара (тэрилтэ)

Балыыһа Клоуннара — уустук олоххо түбэспит оҕолорго көмөлөһөргө анаан тэриллибит автономнай киэмэрчэскэйэ суох тэрилтэ (нууч. АНО “Больничные Клоуны”).
“Балыыһа Клоуннара” тэрилтэ балыыһаҕа сытан эрэ эмтэнэр оҕолор атахтарыгар турууларыгар көмөлөһөр аналлаах тэрилтэ. Ол курдук тэрилтэ үлэһиттэрэ клоунада көмөтүнэн арт-терапия уонна игротерапия ыыталлар. Итилэри ыытарга туох даҕаны эмп-томп наадата суох. Оҕолору үтүө санаа, үөрүү-көтүү көмөтүнэн эмтииллэр.

# Балыыhа клоуннара (тэрилтэ)
## Тэрилтэ тэрийээччилэрэ

* Анатолий Александрович Павлов;
* Галина Олеговна Шатилова;
* Константин Сергеевич Седов.

# Балыыhа клоуннара (тэрилтэ)
## Тэрилтэ салайар уоргана

* Дмитрий витальевич Литвинов – мэдэссиинэ билимин хандьыдаата, ФНКЦ Оҕо Гемотологиятын киинин кылаабынай бырааһын солбуйааччы;
* Татьяна Юрьевна Захарова – Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын проректорын солбуйааччы;
* Константин Сергеевич Седов – Арассыыйа балыыһаҕа үлэлиир бастакы профессиональнай клоуна.
Оҕолору маннык ньыманан реабилитациялааһын аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт. Онтун ааһан клоунада ыалдьа сытар оҕо доруобуйатыгар үтүөтүн дьайарын билим чинчийиилэрэ, өр кэмнээх кэтээн көрүү дакаастаан турар. Арассыыйатааҕы оҕо мэдэссинискэй тэрилтэлэригэр “мэдэссинискэй клоуннар” баар буолуохтаахтар” диэн этиини дойду үгүс балыыһата өйүүр. Олор истэригэр бааллар:
* Арассыыйатаҕы оҕо килиниичэскэй балыыһата;
* Р.Рогачев аатынан Федеральнай научнай-килиниичэскэй киин;
* Р.Горбачева аатынан Силии трансплантациятын киинэ.
“Балыыһа Клоуннара” автономнай кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ ити үөһэ ааттаммыт кииннэргэ уонна Москубаны таһынан Арассыыйа 5 атын эрэгийиэнигэр быраастары кытары тэҥҥэ үлэлиир.
# Анахайм

Анахайм (Анахейм) (Anaheim) — АХШ арҕаа өттүгэр Калифорния штаакка баар куорат. «Улахан Лос-Анджелес» куораттарыттан биирдэстэрэ. Лонг-Бич куораттан илин, Лос-Анджелестан 40 км сиргэ, Санта-Ана диэн өрүс үрдүгэр турар. Олохтоохторун ахсаана 333,4 тыһ. киһи (2004).
Бөдөҥ индустрия киинэ. Авиаракетнокосмическай, радиоэлектроннай, химическай, плодоконсервнай промышленность бааллар. Бөдөҥ туристическай киин (1955 олохтоммут «Диснейленд» паарка, отеллар уонна ресторааннар). Чуумпу Байҕал кытылынааҕы курорт.
1857 сыллаахха көһөн кэлбит ниэмэстэр олохтообуттар. Куорат испаанныы аата Campo Aleman.
# Одон (суолталара)

* Одон (геометрия)
* Одон (астрономия)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Ямантау

Ямантау (башк. Яман тау — «куһаҕан (киҥнээх) хайа») — Соҕуруу Ураал үрдүкү чыпчаала. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Белорецкай оройуонугар баар]. Хотугулуу-илин тайыырр, кэтитэ — 3 км, уһуна — 5 км. Сүрүн чыпчааллара — Улахан Ямантау (1640 м) уонна Аччыгый Ямантау (1510 м). Соҕуруу Ураал заповеднигар киирэр.
# Zidisha

Zidisha — сайдан иһэр дойдуларга көнө микрокридетованиенан дьарыктанар Эмиэрикэ эргиэнэ суох тэрилтэтэ. Zidisha микрокридетование системата кыра эргиэнинэн дьарыктанар аҕыйах харчылаах заемщигы уонна кредитору тас көмөлөһөөччүтэ суох zidisha.org диэн ситим сиринэн уонна туспа мобил программатынан ситимниир. Суаһили тылыгар zidisha «улаатыы» эбэтэр «тэнийии» диэн суолталаах. Тэрилтэни 2009 сыллаахха Джулия Курниа тэрийбитэ, Вирдьиния ыстаакка баар.

# Zidisha
## Остуоруйата

United States African Development Foundation (Вашингтон) диэн федеральнай аналитик быһыытынан Джулия Курниа Нигерга уонна Кенияҕа бара сылдьан микрофинансирование рыногын уонна бырабыытылстыба граннарын тарҕатыы систематын үөрэтэ сылдьыбыта. 2006 сыллаахха кини бииргэ үлэлиир дьонун кытта Senegal Ecovillage Microfinance Fund диэн Аан Дойдуга бастакы микрофинансовай тэрилтэни тэрийбитэ. 2009 сыллаахха бастакы проект опытын туһанан Zidisha диэн бэйэтин тэрилтэтин тэрийэр. 2012 сыллаахха харчы өттүнэн кыһалҕа үөскээн Kiva Senegal Ecovillage Microfinance диэн тэрилтэни кытта бииргэ үлэлээн бүтэр. 2014-с сыл саҕаланыытыгар Zidisha-ҕа көмөлөһөөччү Y Combinator диэн венчурнай пуонда буолар

# Zidisha
## Zidisha идеята

Zidisha ситим сиринэн биэриллэр кредиттар дьадаҥы дойдуларга кыра эргиэн тэрилтэлэрин тэрийэргэ кыах биэрэллэр. Иэстэрин төнүннэрбиттэрин кэннэ олор саҥа кыһалҕалаах дьоҥҥо көмө оҥороллор. Система саҥардыыта диэн кредиты биэрээччи уонна ылааччы икки ардынан үһүс киһи суох. Кредит ылыан баҕалаах бэйэтэ кредиторга заявка ыытар уонна кинини кытта бэйэтэ кэпсэтэр. Дойду талбыт киһитэ Zidisha ситим сиригэр заемщик суотун арыйыан сөп. Кредиты ылааччы бигэргэтиэхтэрин иннинэ кини кредитнай остуоруйатын бэрэбиэркэлииллэр. Ону таһынан Zidisha сайдан иһэр дойдуларга кредитнай рейтиҥнар суохтарын толорор уонна кредиты ылааччылар иэстэрин төнүннэрэллэрин кэтииллэр.
Иэһин төнүннэриититтэн көрөн харчыны ылбыт киһи рейтиҥа оҥоһуллар (eBay эбэтэр Amazon.com рейтиҥын курдук). Кэлин үчүгэй рейтиҥнаах киһи иэс элбэх харчыны ылара быдан чэпчики буолар.
Быдан ордук Zidisha Кенияҕа, Буркина-Фасоҕа, Сенегалга, Ганаҕа, Индонезияҕа уонна Гвинеяҕа үлэлиир. Харчы иэстээх сылга 10,6 % төлүүр, онтон Аан Дойду орто көрдөрүүтэ 35 %. Zidisha кутталлартан туох да гарант биэрбэит эрээри курс уларыйыытыттан барыс ылары да боппот.
# The Doors

The Doors диэн 1965 c. Лос-Анджелес к. (Америка Холбоһуктаах Штааттара) тэриллибит Рок бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Jim Morrison, Ray Manzarek, Robby Krieger уонна John Densmore.

# The Doors
## Студия альбомнара

* The Doors (1967)
* Strange Days (1967)
* Waiting for the Sun (1968)
* The Soft Parade (1969)
* Morrison Hotel (1970)
* L.A. Woman (1971)
* Other Voices (1971)
* Full Circle (1972)
* An American Prayer (1978)
# Балыма

Балыма диэн Орто Халыма улууһугар баар күөл. Халыма намталыгар Алаһыай өрүс тардыытыгар сытар.
Тардыытын иэнэ 71 км². Бэйэтин иэнэ 56 км². Уһуна 15 км, кэтитэ 7 км. Балыга дэлэй.

# Балыма
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Узбектар

Узбектар (узб. O‘zbeklar, ол эбэтэр "Өзбэклар") диэн Орто Азия түүр омуга. Узбекистан сүрүн омуга. Элбэх узбектар олорор дойдулара Афганистан, Тадьикистан, Кыргызстан, Түркменистан, Казахстан, Арассыыйа уонна Кытай Синдьээн-Уйгур провинцията. Кэнники сылларга элбэх узбек Америкаҕа, Канаадаҕа, Соҕуруу Кореяҕа, Японияҕа көһөр. Сүрүннээн Америкаҕа элбэх диаспора үөскээһин процеһа бара турар.

# Узбектар
## Узбектар Саха Сиригэр

Узбек диаспоралара Мэҥэ-Хаҥаласка, Дьокуускайга уонна Нүөрүҥгүрүгэ бааллар.
Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр узбектар ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| | | 142 | 172 | 379 | 780 | 1 207 |
# LTE

Long-Term Evolution (ол эбэтэр 4G уонна кини аныгы версията 4G+), сотовай уонна интернет сибээс саамай аныгы технологиятын сибээһэ. Кэлэр 2020 сыллаахха технология буолар 5G. LTE технология 150 Мбит/сек скороһунан интернеты үлэлэтиэн сөп.
# Юдома

Юдома. Өрүс, Маайа уҥа салаата, Хабаровскай кыраай уонна Саха сирин чэрчитэ буолар.
Баһа Сунтаар Хайата сис хотугулуу-арҕаа эниэтигэр сытар. Ниткан уонна Авмя үрэхтэр холбоһор сирдэриттэн саҕаланар.
Сүүрүгэ түргэн, халаан уута хочону ылар, кытыллара туруктаахтар, элбэх харгылаах уонна чайдаах.
Аал сырыыта төрдүттэн 217 км.
# Дьаралык

Дьаралык — былыргы Иллэргэ — хаан (аҕа баһылык) суругунан суруллубут ыйааҕа. Былыргы XIII—XV үйэтээҕи нуучча улуу кинээстэрэ маннык дьаралыгы монгуоллартан ыланнар бэйэлэрин сирдэригэр баһылык буолаллар эбит. Холобур, Иван I Калита, 1331 сыллаахха дьаралык ылан Улуу кинээс аатын сүкпүт.
# Норма (суолталара)

* Норма (сиэр)
* Норма (төрүн)
* Норма (математика)
* Норма (хонуу теорията)
* Норма (бөлөх теорията)
* Норма (тыл)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Саха тылын култуурата

Саха тылын култуурата — ийэ дорҕоону харыстааһын. Бу тиэрмини маннык быһаарбыт киһиннэн биллиилээх лингвист, саха тыла ыраас, туруктаах буоларыгар элбэх сыратын биэрбит Алексеев Михаил Петрович - Дапсы - буолар.
# Дымер

Дымер (укр. Димер) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 786 (2012).
# Кыллаах ыаҕас

Кыллаах ыаҕас — иитин тигиитэ ойуу курдук анньыллыбыт саар ыаҕас.
35—42 см тиийэ үрдүктээх, 30—45 см тиийэ кэтиттээх түгэхтээх буолар. Мүлтүгүр төбөлөөх бүргэһинэн сурааһыннаан ойуулууллар. Арыт хас да сиринэн өҥнөөх бөдөҥ оҕуруоннан эбэтэр таҥас кырадаһынынан үөһээ иитин салбырҕастыыллар. Эркинэ көнө, арыт түгэҕэ дэлбиһэх буолар.
# Кэҕэлэр уустара

Кэҕэлэр уустара (лат. Cuculidae) - Саха сиригэр икки көрүҥ баар: кэҕэ уонна дуду кэҕэ.
# Гродно

Гродно (белор. Гродна, Халыып:Lang-be-x-old) диэн Беларусь куората. Гродно уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 354 983 (2013).
# Сахалиин уобалаһа

Сахалиин уобалаhа :
| Сахалиин уобалаһын былааҕа Сахалиин уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Сахалиин |
| Иэнэ | 87 101 км² |
| Дьонун ахсаана | ▼493 302 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Уһук Илин |
| Экономическай оройуона | Уһук Илин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Александр Хорошавин |
| Кэм зоната | {{MSK+7 +8}} |
Сахалиин уобалаһа эбэтэр Сахалиинскай уобалас (Нууччалыы: Сахалинская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Уһук Илин федеральнай уокуругар киирэр. 1932 сыл алтынньы 20 сылл төрүттэммитэ.

# Сахалиин уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 493 302 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 5,66 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 80,82% (2013).

# Сахалиин уобалаһа
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 492 млрд. солк этэ. Дууһаҕа аахтахха 989,55 тыһ. солкуобай буолар.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 8,7 эбит, ол эбэтэр 25,3 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Сахалиин уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 66 миэстэни ылан олорбут Архыыптаммыт 2013, Балаҕан ыйын 19 күнүгэр..
# Юнипро

Юнипро (ааҥл. Unipro), Арассыыйа биир улахан энергетическай тэрилтэтэ.
# Эрбэһин (Уус Алдан сирэ)

Эрбэһин - бу Уус Алдан биир маанылаах сирэ. Уруккута Дүпсүн улууһун сирэ этэ. Кэрэ айылҕалаах, бултаах-астаах, элбэх саханы саха дэппит биллэр дьоннордоох сир.
# Павлов Юрий Дмитриевич

Павлов Юрий Дмитриевич – хапсаҕайдаһан тустууга САССР спордун маастара.
# Хара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Хара нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Петровка.
Маайаттан 2 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 186 киһи (2007 сыл).

# Хара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

1822 с. биллэр. Урут Илин Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Хара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Быдай аҕа ууһа, Көгөт аҕа ууһа, Кумалаан аҕа ууһа, Халыпаан аҕа ууһа

# Хара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Никитин Павел Павлович (1932—12.04.1994) — суруналыыс.
* Дмитриев Петр Никифорович (1938 с. бэс ыйын 4 к. төр.) — РФ суруйааччыларын уонна суруналыыстарын Түмсүүтүн чилиэнэ.
# 11-c тыһыынча сыл

11 -c тыһыынча сыл уонна кэлин диэн тохсунньу 1 10001 саҕаланар кэм периода.
# @

@ — типография бэлиэтэ, аан бастаан үп-харчы төлүүр дөкүмүөннэригэр ааҥл. at диэн тыл оннугар туттуллар буолбут, фр. à суолтата ‘маннык [сыаналаах]’ (өссө ааҥл. at the rate of ‘маннык [сыананнан]’, each at ‘хас биирдии / хас биирдии [табаар] бачча [сыананнан]’). ISO/ITU/Unicode стандаартарга аата — эргиэн at.
Юникодка маннык сылдьар — шестнадцатиричнай 0040 эбэтэр десятиричнай 64.
Билиҥҥи Арассыыйаҕа бу бэлиэни нууччалыы Собака, эбэтэр Собачка, ардыгар эбисийээнэ дииллэр. Электроннай почтаҕа туттуллар. Холобура: kholobura@rambler.ru
Сахалыы ыт диэххэ сөп.
# Дрейпер бириэмийэтэ

Дрейпер бириэмийэтэ (ааҥл. Charles Stark Draper Prize) — США Национальнай инженернэй академиятын бириэмийэтиттэн биирдэстэрэ. Обургу инженернэй ситиһиилэргэ бэриллэр бириэмийэ.
# 1870

1870 сыл.

# 1870
## Туох буолбута

* Тохсунньу 10 — Америкаҕа Джон Д. Рокфеллер Standard Oil диэн ньиэп хостуур хампаанньаны тэрийбит. Бу хампаанньа биир кэмҥэ ньиэп хостооһунугар аан дойдуга монополист буола сылдьыбыта. Кини арахсыытыгар үөскээбит хампаанньалар ExxonMobil, Chevron, ConocoPhillips уо.д.а. билигин да аан дойдуга саамай улахан ньиэп хостуур тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэллэр.
* Ыам ыйын 29 — Арассыыйа миниистирдэрин кэмитиэтин быһаарыытынан Оренбург генерал-күбүрүнээтэрэ башкиирдары Сибииргэ ыытар быраабын бигэргэппиттэр. 1887 сыллаахха Саха уобалаһыгар дьиэ кэргэттэрин кытта көскө кэлбит башкиирдар ахсааннара 3 тыһ. тиийбит.
* От ыйын 18 — Арассыыйаҕа забастовканы эрдэттэн тохтотор туһунан циркуляр тахсыбыт, күбүрүнээтэрдэр көҕүлээччилэри ыраах күбүөрүнэлэргэ көскө ыытар быраабы ылбыттар.
* От ыйын 19 — Ватикааҥҥа баар Сибэтиэй бөрүстүөл римнээҕи папа аньыыта-харата суоҕун туһунан догмааты бигэргэппит.

# 1870
## Төрөөбүттэр

* Порядин Афанасий Семенович (1870 - 1956), саха фольклорын хомуйааччы.
* Муус устар 22 — Владимир Ленин (1924 с. өлб.), Арассыыйа революционера, сэбиэскэй политическай уонна судаарыстыбаннай диэйэтэл.
* Бэс ыйын 13 — Жюль Борде (1870 — 6.4.1961) төрөөбүт, Бельгия бактериолога. Кини аатынан билигин бордетелла диэн бактерия ааттанар.
* Алтынньы 22 — Иннокентий Сивцев - Мытыйыкы — худуоһунньук, иконописец, таҥара дьиэтин тутааччы, география уонна краеведение чинчийээччитэ.

# 1870
## Өлбүттэр

* Бэс ыйын 9 — Чарльз Диккенс (1812 төр.), Англия суруйааччыта.
* Сэтинньи 12 — Манчаары Баһылай көскө Марха улууһугар олорон 65 сааһыгар өлбүт.
# Sistema Brasileiro de Televisão

Sistema Brasileiro de Televisão — Бразилия телекомпанията, салалтата — Сан Паулу.
# Климовскай

Координаталара: 55°22′ с. ш. 37°32′ в. д.﻿ / ﻿55.367° с. ш. 37.533° в. д.﻿ / 55.367; 37.533
Климовскай (нууч. Климовск) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 53 км сиргэ. Рожай өрүс уонна Петрица өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 175 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 55 618 киһи этэ, иэнэ — 17,27 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 6222,4 киһи.
Олохтоммут сыла — 1882, 1928 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 1940 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Евгений Патрушев.
Почтатын индэксэ — 142180, төлөппүөнүн куода — +7 4967, ОКАТО куода — 46 436.

# Климовскай
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
# Васильев Степан Иванович

Васильев Степан Иванович — саха биллиилээх мелодиһа, ырыаһыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.

# Васильев Степан Иванович
## Олоҕун олуктара

Кэбээйи улууһун Мастаах нэһилиэгэр төрөөбүт.
Билиҥҥи кэмҥэ — Саха Сирин ырыа айааччыларын Сойууһун эппиэттиир сэкирэтээрэ.

# Васильев Степан Иванович
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Васильева Варвара Николаевна — ийэтэ.
* Наталия Петровна — кэргэнэ.

# Васильев Степан Иванович
## Айар үлэтэ

Бастакы ырыаларын Муомаҕа сылдьан айбыт.

# Васильев Степан Иванович
## Бастыҥ ырыалара

* «Биһик ырыата» (Анастасия Варламова хоһооно)
* «Бэлэхтээ, эн миэхэ бэлэхтээ» (Тихон Толомон тыллара)
* «Дьол көлүччэтэ» (С. Яковлева тыллара)
* «Ийэҕэ махтал» (Тихон Толомон хоһооно), XX үйэ сүүс бастыҥ ырыатын ахсааныгар киирбитэ
* «Санааларым» (Саргылана Гольдерова тыллара)
* «Тус хоту» (Иннокентий Сосин тыллара)
* «Хаар» (В. Башарин тыллара)
* «Уолчааммар» (Тихон Толомон тыллара)
* «Үрүҥ түүн» (Аф. Илларионов тыллара)
* «Эйиэхэ» (Тихон Толомон тыллара)

# Васильев Степан Иванович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* «Гражданскай килбиэн» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэлиэтэ
* «Этигэн Хомус — 2012» бириэмийэ лауреата(«Сүдү талааҥҥа сүгүрүйүү» бэлиэтэ)
* Кэбээйи улууһун ытык киһитэ
* Муома улууһун ытык киһитэ
# Кыл туһах

Кыл туһах - кыра кыыллары, көтөрдөрү бултуурга аналлаах сылгы кылыттан хатыллан оҥоһуллубут туһах.

# Кыл туһах
## Өссө маны көр

* Кыл көнтөс
* Кыл ситии
* Кыл кылыы
* Кыл өтүү
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2012-11

Сэтинньи 1—30 күннэрэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин устуоруйатыгар биир киһи араас кэмҥэ юстиция, доруобуйа харыстабылын, үөрэхтээһин наркома, өрөспүүбүлүкэ борокуруора буола сылдьыбыта.
* Булуҥ улууһун аата 1956 сыллаахха суох буолбут нэһилиэк аатынан ааттанар.
* Саха тыйаатырын ойуулуур ускуустубатын төрүттээбит саха маҥнайгы үрдүк үөрэхтээх худуоһунньуга кыра эрдэҕинэ олоҥхону уруһуйдаан дьоҕурун көрдөрдөрбүтэ.
* Саха уһулуччу поэта Алампа кэргэнин түөрт сылы быһа сырсан ойох ылбыта.
* Аан дойду бастакы сэриитин түмүгэр 4 импиэрийэ суох буолбута.
* Аан дойдуга тыыннаахтартан саамай биллиилээх физик-теоретик былчыҥнара үлэлээбэт буоланнар саҥарар да кыаҕа суох.