yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Филиппов Гаврил Гаврильевич

Филиппов Гаврил Гаврильевич билэлиэгийэ билимин дуоктара, профессор, РФ педагогическай уонна социальнай билимнэрин академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, CӨ билимин үтүөлээх үлэһитэ. Билимҥэ үлэтин сүрүн хайысхалара: саха тылын морфологията уонна синтаксииһа, саха суруйааччыларын тыла-өһө, саха тылын үөрэтии ньымалара (мэтиэдикэтэ), саха тылын олоххо-дьаһахха туттуллуута, саха тылын истилиистикэтэ.
1944 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр Бүлүүгэ Тылгыны нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1951 сыллаахха Тылгыны начаалынай оскуолатыгар киирбит. 1962 с. Үгүлээт орто оскуолатын бүтэрбитэ.
1962 с. үөрэммит оскуолатыгар математика уонна физкультура учуутала, интэринээт иитээччитэ.
1963-1966 сс. Сэбиэскэй Армияҕа Приморьеҕа Посьет диэн тумул арыыга сулууспалаабыта. Ол саҕана сулууспа болдьоҕо 3 сыл эрээри, секретчиктээбит буолан, солбук кэлбэккэ сыл аҥаара ордук, 3,5 сыл сылдьыбыт. 1966-1968 сс. «Мастаах» сопхуос оробуочайа, Коммунистическай үлэ ударнига. Балтараа сыл үлэлээбит.
1968-1973 сс. СГУ саха тылын уонна литэрэтиирэтин идэтин кыһыл дипломнаах бүтэрбитэ. Тылга Николай Демьянович дьарыктаабыт. Аат туохтуур тиэмэтигэр курсовой, онтон дипломнай көмүскээбит.
1973-1974 с. Новосибирскай ГУ проф. Е.И.Убрятова салалтатынан научнай тиэмэтин анаппыта, экзамен туттарбыта. 1974 с. Тылгыны 8-с кыл, оскуолатыгар саха тылын учууталынан уонна үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн анаммыта. Ол сырыттаҕына хаапыдыра сэбиэдиссэйэ Дьячковскай телеграмманан ыҥыран куонкуруска кытын диэн ыҥыран ылбыт. 1974 с. бүтүүтэ СГУ саха тылын уонна литэрэтиирэтин хаапыдыратыгар аҕа преподаватель быһыытынан үлэҕэ киирбитэ.
1987 с. Алматы куоракка билэлиэгийэ билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэ көмүскээбитэ. 1991 с. хаапыдыра сэбиэдиссэйэ. 1991 с. — дассыан, 2000 с. — профессор аатын ылбыта.
1992-2003 сс. саха билэлиэгийэтин уонна култууратын саҥа тэриллибит бакылтыатын декана.
1999 с. Дьокуускайга билэлиэгийэ билимин дуоктарыгар диссэртээссиэйтин көмүскээбитэ.
2003 сылтан саха тылын хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ.
2002 с. CӨ НА «Билимҥэ ситиһиилэрин иһин» бэлиэлээх.
2003 с. РФ педагогическай уонна социальнай билимнэрин академиятын дьиҥнээх чилиэнэ. 2005 с. CӨ билимин үтүөлээх үлэһитэ.
200-тэн тахса билимҥэ үлэлээх, ол иһигэр 20-чэ үөрэх кинигэтэ, брошюрата.
«Саха оскуолаларын саҥардан сайыннарыы көрүгэ» олоххо киирэригэр күүскэ үлэлэспитэ, СФКФ сүһүөҕэр туруорбута, ССҮ үнүстүүттэригэр уонна бакылтыаттарыгар саха тыла, төрүт култуура барамайдары киллэрбитэ.
"Сахатыйыы уонна саха тыла" диэн ыстатыйатыттан: Төрөөбүт тыл эйгэтэ киһиэхэ балык ууга, көтөр салгыҥҥа наадыйарын курдук суолталаах. Ол эрэн балык да, көтөр да ити эйгэтэ суох тыыннаах буолар кыахтара суох. Оттон төрөөбүт тыл киһиэхэ төрөппүттэриттэн бэриллэр социальнай көстүү буолан, кэскилэ, сайдыыта эйгэттэн улахан тутулуктаах. Тыл буомтуйуута омук кэхтэригэр тириэрдэрин үгүстэр өйдөөбөттөр, салгын, уу курдук төрөөбүт тыл өрүү баар, чөл буолуох курдук сыһыаннаахтар. Аҕыйах ахсааннаах омук тыла, кэскилэ хас биирдии киһи төрөөбүт тылыгар сыһыаныттан, оҕотугар иҥэрэриттэн быһаччы тутулуктаах.
# Нэһилиэк Биикигэ Табылыысса
## Болҕой: Бу табылыысса уларытылла, көннөрүллэ турар. Түмүк кэлин тахсыаҕа.

Баалы ааҕыы мэтиэдикэтэ:
Саҥа ыстатыйа - 3 баал,
баар ыстатыйаны тупсарыы - 1 баал,
ис хоһоонугар эбии баал - 1 баал
ыстатыйа элбэх итэҕэһигэр (сахалыы буукубаны солбуйан суруллуутугар, категорията суоҕар, ис уонна тас сигэлэрэ суоҕар уо.д.а. биир ыстатыйаҕа көстөр түгэнигэр) - биир ыстарааптыыр баал (-1)
| Кытааччы | Саҥа ыстатыйа аата | Саҥа ыстатыйа ахсаана | Тупсарыллыбыт ыстатыйа аата | Тупсарыллыбыт ыстатыйа ахсаана | Эбии баал | Баала | Миэстэ |
| Кыттааччы:Раиса Иннокентьевна | Уломжинскай, Платонов Иван Иванович, Егорова Александра Петровна, Никифоров Василий Давыдович, Федотов Николай Алексеевич | 5 | Абрамов Николай Алексеевич, Бубякин Николай Васильевич, Колесова-Расторгуева | 3 | 1 | 19 | 3 |
| Кыттааччы:Нина Федоровна | Герой Попов аатынан совхоз, Шарин Павел Петрович, Романов Николай Петрович (1956) | 3 | | | | 9 | 4 |
| Кыттааччы:Вера Григорьевна Соловьева | Маалыкайдааҕы оҕо-ыччат успуордун оскуолата, "Кустук" кэпэрэтиип, Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгин үөрэх тэрилтэлэрэ, Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгин урут үлэлээбит тэрилтэлэрэ, Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгин тэрилтэлэрэ, Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр доруобуйа харыстабыла, Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгин бэйэни салайыныыта, Бордоҥ нэһилиэгин култуура салаата, Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр үөрэҕирии, Степан Васильев аатынан совхоз, Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэ Маалыкай сэлиэнньэтэ | 11 | Маалыкай (Ньурба улууһа) | 1 | 8 | 42 | 1 |
| Кыттааччы:Taya-japanss | | | Бастакы Дьөппөн | 1 | | 1 | |
| Кыттааччы:Ньургун1995 | Ноговицын Андрей Тимофеевич, Федотов Александр Иванович, Яковлев Семен Илларионович, Гуляев Василий Васильевич, Аммосов Иннокентий Николаевич, Илларионов Афанасий Петрович, Николаев Михаил Данилович, Торотоев Гаврил Григорьевич, Саргыдаев Степан Анатольевич, Илларионова Татьяна Васильевна | 10 | Чурапчы улууһа, Хоютанова М.Н., Чурапчы улууhун гимназията, Окорокова Варвара Борисовна, Тумусов Федот Семенович, Мырыла, Санаайа, Чурапчы нэһилиэгэ | 8 | -5 | 33 | 2 |
| Кыттааччы:Эбээхчээнэ | | | Иккис Хаҥалас | 1 | | 1 | |
| Кыттааччы:Айанньыт | Баишев Николай Николаевич | 1 | Хатас, Табалаах | 2 | | 5 | 5 |
| Кыттааччы:Пестряков Арсен | Аргунов Пантелеймон Никифорович | 1 | | | | 3 | |
| Кыттааччы:Баһылай | | | Говоров Дмитрий Михайлович | 1 | | 1 | |
| Кыттааччы:Денис Ядрихинский | Тихонова Елизавета Никоновна | 1 | | | | 3 | |
| Кыттааччы:Алексеев Семен | Алексеев Семен Михайлович | 1 | | | | 3 | |
| Кыттааччы:Сивцева Айыына | Сивцев Илья Ефремович | 1 | | | | 3 | |
| Кыттааччы:Гуляева Ксения Александровна | Иванов Геннадий Васильевич | 1 | | | | 3 | |
# Мигалкин Александр Васильевич

Алекса́ндр Васи́льевич Мига́лкин (бэс ыйын 20, 1958, Бороҕон, Уус-Алдан оройуона, Саха АССР — ахсынньы 1, 2012) — саха уонна Арассыыйа бэлиитигэ уонна дипломаата, 1999—2006 сылларга СӨ тас сибээһин миниистирэ, Монголия Эрдэнэт куоратыгар Арассыыйа генеральнай консула.

# Мигалкин Александр Васильевич
## Олоҕо

Александр Васильевич Мигалкин 1958 сыллаахха бэс ыйын 20 күнүгэр Саха АССР Уус Алдан оройуонун Бороҕон сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1980 сыллаахха Саха государственнай университетын бүтэрбитэ. Онтон 1980—1981 сылларга Уус Алдан оройуонун Мүрү орто оскуолатыгар учууталлаабыта.
1981 сыллаахтан хомсомуол үлэтигэр: ЫБСЛКС Уус Алданнааҕы райкомун инструктора (1981—1982), Уус Алдан ЫБСЛКС райкомун 2-с сэкиритээрэ (1982—1983), ЫБСЛКС КК Хомсомуол Үрдүкү оскуолатын истээччитэ (1983—1984, 1985-кэ бүтэрбит), Аллараа Халыма райкомолун 1-гы сэкиритээрэ (1984—1986), Саха сирин ЫБСЛКС обкомун сэкиритээрэ (1986—1989). 1989—1990 сылларга Мигалкин Саха сиринээҕи ССКП обкомун лиэктэрэ.
1990—1992 сылларга Мигалкин Арасссыйа салайар академиятын аспираана. 1994 сыллаахха диссертациятын «Социокультурные факторы развития народов Севера в условиях перехода к рынку (на примере Республики Саха (Якутия))» диэн тиэмэҕэ көмүскээбитэ уонна бөлөһүөпүйэ билимин хандьыдаата буолбута.
# Mint Mobile

Mint Mobile — АХШ телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 4G уонна 5G сибээс өҥөтүн биэрэр. Сотовай оператор. Арҕаа штаттарга (Калифорния, Невада, Орегон) бэйэтэ бас билэр вышкалардаах. Онтон атын штаттарга T-Mobile нөҥүө үлэлиир (вышкаларын арендалыыр).

# Mint Mobile
## Устуоруйата

Хампаанньа 2015 сыллахха Mint SIM диэн ааттаах олохтоммута, Ultra Mobile хампаанньа оҕо хампаанньата, ону Дэвид Гликмэн уонна Ultra Mobile төрүттээччитэ Ризван Кассим олохтообуттара.
2019 сыл сэтинньитигэр хампаанньа үлэтин саҕалаабыта, ол кэнниттэн Райан Рейнольдс хампааньа 20-25 бырыһыанын атыыласпыта.
# Напалм

Напалм (ааҥл. Napalm — naphthenic acid «нафтеновай кислота» уонна palmitic acid «пальмитиновай кислота») диэн терминнартан кылгатыы - уматык сэрии сэбэ, хойуннараллыбыт бензин. Бомбаларга уонна огнемёттарга туттуллар.
Напалм дөбөҥнүк уонна бытааннык умайар (түргэнэ хойуутуттан тутулуктаах), отнтугатыгар хап-хара, хабархай буруону таһаарар (напалм көрүҥуттэн көрөн температурата 900-1000 С° тиийиэн син), үчүгэйдик сыстар, оннооҕор инчэҕэй эттиктэргэ.

# Напалм
## История

Иккис аан дойду сэриитигэр сэриилэһэр дойдулар армиялара бастаан огнемёттарга ыраас бензины туттар этилэр. Ол даҕаны, бензин сүрүн итэҕэһэ кини наһаа убаҕаһа буолар. Түргэнник ыһыллан хаалар, онтон умайар иэнэ үрдүр, түмүгэ - аҕыйах сөкүүндэ иһинэн умайан хаалар, өстөөҕу эчэпэккэ. Саҥа, бытааннык умайар сэрии сэбэ наада буолбут.
Сэрии иннинээҕи ырытыыларга, учуонайдар каучугу хойуннарыыга тутта сатаабыттаара. Сэрии кэмигэр, каучук дефицит буолбутунан сибээстээн, 1942 сылга Гарвард университетын чинчийээччилэрэ, Луис Физер (Louis Fieser) уонна АХШ армиятын химичэскэй сулуусспата (U.S. Army Chemical Corps) каучугу көрдөөбөт тахсыыны булбуттара. Саҥа, өр умайар, сыстар, чэпчики сыаналаах уматыгы Напалм диэн ааттаабыттар.

# Напалм
## Оҥоһуута, характеристиката, көрүҥнэрэ

Убаҕас уматыкка (бензин, керосин уо.д.а. ниэп продукталара) оһуобай хойуннарар веществоны эбэллэр (нафтеновай уонна пальмитиновай кислоталар алюминий туустара). Загуститель пропорцията 4-11% буолуон син, уматык ыйааһыныттан, онтон тутулуктанан напалм консистенцията хойуу убаҕастан дыраһааҥкаҕа дылы буолар.
Буомбаларга эрэ туттуллар, күүскэтик умайар (+1200 С°... +1500 С°, холобура көннөрү напалм +800°) Напалм Б (Napalm B), бензинтан уонна полистиролтан оҥоһуллан тахсар.
Напалмҥа солох тимирдэри булкуйдахха супернапалм үөскүүр. Кинини уунан сатаан умуруорбаккын.
Өссө биир напалм модификациятынан пирогеллар буолалар - кинилэр састааптарыгар магний эбэтэр атын неорганическай окислитэллэр баар буоланнар умайыы температурата +1600 С° кыраадыска диэри тиийиэн син. Умайарга үөскүүр шлактар оннооҕор тимир конструкциялары сииллэр.

# Напалм
## Сэриигэ туһанныта

Напалм авиабомбаларга, кэтиллэр уонна механизированнай огнемёттарга, фугастарга уо.д.а. сэрии сэбтэргэ туһаныллар. 1942 сылтан саҕалаан (аспыт сыллара), Америка армията напалмы Иккис аан дойду, Корея, Вьетнам (оһуобо киэҥник) уо.д.а. сэриилэргэ туттубута.
# Өлөксөөндүр Литвиненко

Өлөксөөндүр Литвиненко (1962–2006) — Арассыыйа агена. Арассыыйаны эһии, дьон утары үлэ диэн кинигэ суруйбутун иһин Владимир Путин дьоно өлөрбүттэрэ.
# Широких Алексей Дмитриевич

Широких Алексей Дмитриевич — саха интэлигиэнэ уонна либэрээлэ, Күлүмнүүр өйөөччүтэ, Саха АССР юстициятын бастакы наркома, САССР Толоруулаах киин кэмитиэтин (ЯЦИК) бэрэстээтэлин солбуйааччыта.
1884 сыллаахха олунньу 18 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһун Хахсык нэһилиэгэр орто баай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
# Ымыйах

Ымыйах (Быта уга) (лат. Sanguisorba officinalis, нууч. Кровохлебка лекарственная) - роза сибэккилээхтэр кэргэннэригэр киирэр элбэх сыллаах от үүнээйи. Сибэккитэ хараҥа кыһыл өҥнөөх. Силиһэ уһун, сир ньуурун кыйа үүнэр. Умнаһа 1 миэтэрэҕэ дылы.
Ходуһаҕа талах иһигэр, ойуур саҕатыгар, саҥа оҥоһуллубут бурдук сиригэр үүнэр. Силиргэҕин үүккэ холбуу ытыйан былыр аска тутталлара.
Саха сиригэр бары улуустарга үүнэр.
# BINAC

BINAC (1949, ааҥл. Binary Automatic Computer, «диэни кылгатыы — двоичнай автомат көмпүүтэр») — бастакы көлүөнэ электроннай көмпүүтэрэ, Eckert–Mauchly Computer Corporation диэн АХШ хампаанньата 1949сыллаахха таһаарбыта.
BINAC судаарыстыбаҕа сыһыана суох тэрилтэ атын хампаанньаҕа анаан оҥорбут бастакы көмпүүтэринэн ааҕыллар — генеральнай подрядчик уонна посредник быһыытынан чааһынай тэрилтэ буолбута эрээри, дьиҥэр, АХШ сэбилэниилээх салгын күүстэрин сакааһа этэ.
# Уолчаан (сис)

Уолчаан сис. Черскэй хайаларын систематын киин өртүгэр баар сис. Индигир өрүстэн арҕаа диэкки Уолчаан үрэх уҥа кытылын устун 100 км. усталаах.
Чыпчаала Муус Хайа муора таһымыттан 2386 м. үрдүктээх.

# Уолчаан (сис)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
# Карачаайдар

Карачаайдар (карач.-балк. къарачайлыла, таўлула, нууч. карача́евцы) — Хотугу Хапхааска олохтоох түүр тыллаах омук Карачаево-Черкесия төрүт олохтоохторо, хайалаах уонна хайа аттынааҕы сирдэргэ Кубань, Теберда, Подкумок, Малка, Джегута, Большой уонна Кыра Зеленчук, Улахан Лаба, Уруп өрүстэр кытылларынан олороллор.
# Оонньуу

Оонньуу диэн аралдьытар, дуоhутар эбэтэр үөрэтэр сыаллаах дьарык.
Оонньуу арааһа элбэх: ол курдук, видео оонньуулар, оччоҕуна дьон экраҥҥа буола турары дьойстигынан эбэтэр атын контроллерынан салайар; остуол оонньуулара - дьон остуол үрдүгэр сытар маллары хамсатар, онно "Монополия" (ааҥл. Monopoly), дуомат, саахымат киирсэллэр, ону тэҥэ хаарты оонньуулара бааллар.

# Оонньуу
## Атын сигэлэр

* Видео оонньуу
* Пазл (ааҥл. Puzzle)
* Спорт
* Оонньуур
# Мохсоҕоллуҥулар

?Мохсоҕоллуҥулар :
Тойон көтөр :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Подтип: | тоноҕостоохтор |
| Кылаас: | көтөрдөр |
| Подкласс: | Новонёбные |
| Аймах: | Хордалыктар |
Латыынныы аата :
Falconiformes Sharpe, 1874 :
| Викивид систематиката | Ойуулар Биики ыскылаакка | ITIS 175262 NCBI 8948 |
Мохсоҕоллуҥулар аймахтара (лат. Falconiformes, нууч. соколообразные) — көтөрдөр аймахтара (этэрээттэрэ).

# Мохсоҕоллуҥулар
## Тас көрүҥнэрэ

Мохсоҕоллуҥулар күүстэринэн уонна кэтит түөстэринэн уратылаахтар. Атахтарын уонна түөстэрин былчыҥнара күүскэ сайдыбыт, төбөлөрө улахан, төгүрүк. Моойдоро кылгас, бөҕө. Харахтара уонна таныылара бөдөҥнөр. Бу этэрээт бэрэстэбиитэллэрэ кыраҕы харахтаахтарынан биллэллэр. Тумустара бөҕө оҥоһуулаах кылгас, аллара диэки токуруйар, олоҕо түүтэ суох тириинэн бүрүллубут. Атахтара кылгастар, уһун тарбахтаахтар, сытыы тыҥырахтардаахтар. Сорох көрүҥнэр атахтара түүллээх. Эдэр көтөрдөр улааталларыгар хаста да түүлэрин өҥүн уларыталлар.

# Мохсоҕоллуҥулар
## Саха сирэ

Саха сиригэр мохсоҕоллуҥулар аймахтарыгар 3 кэргэн, 9 уус, 21 көрүҥ киирэр.
* Умсаннар кэргэннэрэ (Скопиные, Pandiondae)
** Умсаннар уустара
*** Собоһут
* Кыырдар кэргэннэрэ (Accipitridae)
** Осоедтар уустара
*** Көҕүллээх кыырт
** Элиэлэр уустара
*** Элиэ
** Кутуйахсыттар уустара
*** Кутуйахсыт
*** Кусчут кыырт
** Кыырдар уустара
*** Улар кыырда
*** Чыычаахсыт
*** Кыра чыычаахсыт
** Сардар уустара
*** Үрүҥ сар
*** Улахан сар
*** Сар элиэ
** Хотойдор уустара
*** Хотой
*** Кыра хотой
** Боруллуолар уустара
*** Боруллуо
*** Ала боруллуо
* Мохсоҕоллор кэргэннэрэ
** Мохсоҕоллор уустара
*** Харылыыр
*** Мохсоҕол
*** Тыытыкы
*** Хардааччы
*** Хара кырбый
*** Кугас кырбый
Саха сирин мохсоҕоллуҥулара Кытай, Корея, Япония сирдэригэр, Индокитай тумул арыытыгар, Соҕуруулуу-Илин Азия муораларын арыыларыгар кыстыыллар быһыылаах диэн орнитологтар сабаҕалыыллар. Көтөрдөр сорҕолоро арааһа Индияҕа уонна Америкаҕа кыстыыллар быһыылаах.
# Куна

Куна — Панаамаҕа уонна Колумбияҕа олорор индеец омуктар. Куна тылынан саҥараллар. 50 тыһ. тахса киһилээх омук, олортон 700-чэтэ Колумбияҕа олорор. Сүрүн дьарыктара кукурууза, батаат, кокос үүннэрии, балыктааһын. Католиктар уонна протестааннар христианствоҕа киллэрбиттэрэ.
# Туҥуй

Туҥуй — урут төрүү илик быйыл саҥа төрөөбүт тыһы сүөһү. Өссө көһөрүллүбүт суолтаҕа олоҕу ситэ билик кэнэн, эдэр киһини ааттыыллар.
# Буоҕара

Буоҕара – туох эмэ курдуу туттарыыта.

# Буоҕара
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
# Afrotheria

Afrotheria (Африка кыыллара) диэн Африкаттан төрүттээх кыыл кладата. Afrotheria клада аймахтара Африка уонна Арабия туспа континент эрдэхтэринэ үөскээбиттэрэ, ол эбэтэр миоцен иннинэ.

# Afrotheria
## Классификацията

Afrotheria аймахтара:
* Түтүк тиистээхтэр
* Ыстанааччылар
* Афросорицидалар
* Даманнар
* Сиреналар
* Тумсуктаахтар
# Поллок Джексон

Поллок Джексон (ааҥл. Paul Jackson Pollock; 1912 сыл тохсунньу 28 – 1956 сыл атырдьах ыйын 11) XX үйэ иккис аҥаарын ойуулуур ускуустубатыгар бөдөҥ сабыдыалы оҥорбут Америка уруһуйдьута, абстрактнай экспрессионизм диэн салаа идеолога уонна салайааччыта.
Кини уруһуйдара абстрактнай экспрессионизм иһин киэҥник биллибиттэр. Олус биллэр үлэлэлэрэ кырааска тохтон түспүтүнэн оҥоһуллубут. Кини хос аата "Джек Дриппер" (тохто сылдьар) диэн эбит. Ол ньыматын иһин дьон "хамсаныы уруһуйа" диэн ааттаабыттар. Поллокка кэргэнэ уруһуйдьут Лии Краснер көмөһөр эбит, уонна ол бириэмиэҕэ бэйэтэ истииллээх этэ.
1945 сыллахха Лии Краснер диэн ааттах уруһуйдьуту кэргэн ылбыт, кини карьератыгар уонна наследиятыгар улахан сабыдыалы оҥорбут.
Поллок 44 саастааҕар итирик сыльдьан массыынанан авариятыгар түбэһэн өлбүт. 1956 сыллаахха киниэхэ анааммыт Нью-Йорк куоракка Аныгы искусство музейыгар выставка ааспыт. Өссө улахан выставка 1967 сыллаахха ааспыт. 1998 уонна 1999 сылларга Нью-Йорк куоракка Аныгы искусство музейыгар уонна Лондоҥҥа Тэйт музейыгар ааспыттар.
2000 сыллаахха "Поллок" киинэ уһуллубут, сүрүн оруолун Эд Харрис толорбут, уонна ол оруолун иһин Оскар бириэмийэтин ылбыт.
2006 сыллаахха «Сотбис» аукциоҥҥа «5 нүөмэр, 1948» диэн хартыыната 140 мөл дуолларга атыыламмыта. Бу хартыына бэйэтин кэмигэр аан дойдуга саамай үрдүк сыаналаах буолбута.
# Ксенофонтова Светлана Тихоновна

Ксенофонтова Светлана Тихоновна — Саха Республикатын үөрэҕириитин туйгуна, үрдүк категориялаах омук тылын учуутала, методист-учуутал.

# Ксенофонтова Светлана Тихоновна
## Олоҕо, үлэтэ-хамнаһа

Светлана Тихоновна 1959 сыллаахха олунньу ый 23 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Сургуулук нэһилиэгэр Анастасия Васильевна Анисимова, Тихон Прокопьевич Петровтар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтэ. 1981 сыллаахха СГУ омук тылын факультетын үөрэнэн бүтэрэн баран 1№-дээх орто оскуолаҕа үлэтин саҕалаабыта. 1983—2015 сылларга Хоро орто оскуолатыгар омук тылын учууталынан үлэлиир.
# Köhler's Medizinal-Pflanzen

Köhler’s Medizinal-Pflanzen («Көлер эмтээх үүнээйилэрэ») — эмтээх үүнээйилэр ойуулаах уонна кылгас кэпсээннээх атластара, XIX үйэ биллэр ыйынньыктарыттан биирдэстэрэ.
ниэмэс тылынан толору аата — «Köhler’s Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte. Atlas zur Pharmacopoea germanica, austriaca, belgica, danica, helvetica, hungarica, rossica, suecica, Neerlandica, British pharmacopoeia, zum Codex medicamentarius, sowie zur Pharmacopoeia of the United States of America».

# Köhler's Medizinal-Pflanzen
## Ойууларын холобура

    Сүрүн ыстатыйа: «Köhler's Medizinal-Pflanzen» ыйынньыкка ойууламмыт үүнээйилэр тиһиктэрэ
* Abies alba — Пихта белая
* Agathis dammara — Агатис белый
* Cerbera tanghin — Тангиния
* Cola acuminata — Кола заострённая
* Cytisus scoparius — Ракитник венечный
* Linum usitatissimum — Лён обыкновенный
* Theobroma cacao — Какао
* Tilia cordata — Липа сердцевидная
# Павлов Серафим Филиппович

Павлов Серафим Филиппович (1929-1990) — саха биллиилээх ырыа айааччыта.
Хаҥалас улууһун Эргис нэһилиэгэр 1929 сыллаахха төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы муусука-уус-уран училищетын түөрүйэ уонна композиция салаатыгар Грант Григоряҥҥа үөрэммитэ. Нам, Кэбээйи оройуоннарыгар ырыа учууталынан, араадьыйа хуоругар, концертыыр-эстрада бюротугар үлэлэлээбитэ. 1957 с. Москубаҕа ыытыллыбыт Саха литэрэтиирэтин уонна ускуустубатын күннэрин кыттыылааҕа. Күннүк Уурастыырап тылларыгар "Үрүмэччи маҥан ат" диэн бастакы ырыатынан норуокка киэҥник биллибитэ.
1966 с. "Сааскы ырыалар" диэн хомуурунньуга тахсыбыта.
# Ява байҕала

Ява байҕала — Чуумпу океан Борнео, Сулавеси, Суматра уонна Ява арыылар ыккардынааҕы байҕал . Иэнэ 310 тыһ. км², дьириҥэ 30-80 м.
Ява байҕала кэнники мууһуруу период кэнниттэн үөскээбитэ.
3 тыһыынчаттан тахса байҕал кыыллара уонна балыктара бааллар.
Сүрүн проттар: Банджармасин, Джакарта, Семаранг.
1942 сыл олунньутугар улахан муора кыргыһыыта буолбута. Нидерланд, Улуу Британия, Аустралия уонна АХШ хараабыллара Дьоппуон флотун кытта киирсибиттэрэ уонна хотторбуттара.
# Чаҕар

Чаҕар — дьиэҕэ илии-атах үлэһит, хамначчыт.
# Сэм

Сэм Хотой - Олимпия сайыҥҥы XXIII оонньууларын ымыыта. 1984 сыллааҕы Олимпия сайыҥҥы XXIII оонньуулара Америка Холбоһуктаах Штаттарын Лос-Анджелес куоратыгар от ыйын 28 күнүттэн – атырдьах ыйын 12 күнүгэр диэри ыытыллыбыта.

# Сэм
## Дьүһүнэ-бодото

Үрүҥ төбөлөөх хотойу аатырбыт Walt Disney хампаанньа талааннаах худуоһунньуга Боб Мур Америка икки улахан төрүт бэлиэтин холбоон оҥорбут. Бииринэн - АХШ төрүт бэлиэтинэн буолбут үрүҥ төбөлөөх хотой, иккиһинэн - саастаах көрүҥнээх, сэҥийэтигэр бытыктаах, төбөтүгэр Америка былааҕа ойуулаах цилиндр бэргэһэлээх Таай Сээм. Кэнники уобарастан Сэм Хотой аатын уонна бэргэһэтин утумнаабыт.

# Сэм
## Манна сиһилии:

* ↑ http://www.museum.ru/N49362
# Черскэй

Черскэй. Бөһүөлэк, Аллараа Халыма улууһун киинэ. 1963 сылга диэри Нижние Кресты диэн сэлиэнньэ этэ.
Дьокуускайтан саамай ыраах сытар улуус киинэ, 1920 км. Халыма уҥа кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтэ 2007 сыллаҕы туругунан 3300 киһи, 1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 11456 киһи этэ.
Зеленай Мыс диэн ааттаах муора порда, балыгы таҥастыыр завод, Икки орто оскуола, культура дьиэтэ, балыыһа.
Геолог уонна географ Черскэй И.Д. аатынан ааттаммыта.

# Черскэй
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Кытыл-Дьура (Хаҥалас улууһа)

Кытыл-Дьура — Хаҥалас улууһун Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгин киинэ.

# Кытыл-Дьура (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Тиргэ

Тиргэ — талах ии иһигэр туһахтаах куска иитиллэр тэптиргэ, кус туһаҕа.

# Тиргэ
## Тэҥнээ

* Хандаа
# Тартыев Николай Васильевич

Тартыев Николай Васильевич (1922, Орто Наахара, Ленскэй улууһа —1988, Ленинск-Кузнейкай) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Тартыев Николай Васильевич
## Олоҕун олуктара

1922 сыллаахха Ленскэй улууһугар Орто Наахараҕа бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1941 сыллаахха нолуок хомуйар агенынан, ол кэннэ Ленскэй оройуонун үбүн салаатыгар үлэлээбит.
Кыһыл Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл сэтинньититтэн фроҥҥа сэриилэспит.
Сэрии бүппүтүн кэннэ 1947 сыл ыам ыйыгар дылы Румынияҕа сулууспалаабыт. Дойдутугар Орто Наахараҕа нэһилиэк Сүбэтин бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччунан үлэлээбит. Ол кэннэ ЫБСЛКС Ленскэй оройуонунааҕы комитетыгар тэрийэр салааҕа сэбиэдиссэйдээбит. 1949 сыллаахха ЫБСЛКС райкомун иккис секретарынан талыллыбыт. 1952 сылтан ССКП Ленскэй оройуонунааҕы комитетын араас салааларыгар үлэлээбит.
1960 сыл ахсынньытыгар «Томпо» совхоһугар партком секретарынан анаммыт. 1961 сыл атырдьах ыйыттан 1963 от ыйыгар дылы «Томпо» совхоһун директорын солбуйааччытынан үлэлээбит.
1963 сылтан Бүлүүгэ мясомолпром хонтуоратын директорынан анаммыт. 1967 сылтан райплан комиссиятын салайааччытынан, тутуу учаастагын, ПМК-1125 начальнигынан (1978 сылга дылы) үлэлээбит.
Биэнсийэҕэ тахсан баран ойоҕун дойдутугар Ленинск-Кузнецкай куоракка (Кемерово уобалаһа) олорбут, үс сыл «Октябрьская» шахтаҕа директор солбуйааччытынан үлэлээбит.
1988 сыллаахха өлбүт, Ленинск-Кузнецкайга көмүллүбүт.
Николай Васильевич Тартыев аатынан Бүлүүгэ уулусса ааттаммыт.

# Тартыев Николай Васильевич
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (06.04.1985)
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* «Хорсунун иһин» мэтээл (16.05.1945)
# Афганистаан

Афганистаан (официаллык Афганистаан Ислам Өрөспүүбүлүкэтэ) диэн Орто Азия дойдута. Кирбиилэhэр Иранныын арҕаа, Пакистанныын соҕуруу уонна илин, Түркменистанныын, Узбекистанныын уонна Тадьикистанныын хоту, Кытайдыын хотугулуу-илин. Афганистан диэн аат "Афганнар Сирдэрэ" диэн тылбаастанар.
# Consolidated Edison

Consolidated Edison (кыччатан conEdisson), АХШ биир бөдөҥ консолидированнай энергия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Нью Йорк куораты уонна Америка илиҥҥи штаттарын уотунан гааһынан хааччыйар тэрилтэ.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор

# Consolidated Edison
## Акционердар

* Нью Йорк куорат муниципалитета - 30%
* ConEdisson бэйэтэ - 30%
* BlackRock - 1%
* NationalGrid - 1%
* Sumitomo Group - 1%
* Mitsubishi - 1%
* Bank of America - 1%
* 35% акцията көҥүл эргийэр араас миноритарий тутааччыларга
# Отор

Отор — күһүн кыстыкка көһүөх иннинэ олорор сир. Былыргы сахалар кыстыктаах, сайылыктаах уонна отордоох буолаллар эбит. Бастакы суолтатынан күһүҥҥү мэччирэҥ эбэтэр ходуһаҕа кэбиһиилээх оттору күрүөлээбит кэннэ сүөһүнү кэнчээригэ мэччитии буолуон сөп. Кэлин сорох сирдэргэ арыый уларыйан күһүн сүөһүнү аһатар хааччах суолталаммыт. Кыргыыс тылыгар баар отор диэн тыл ыраах баар кыһыҥҥы мэччирэҥ диэн суолталаах эбит.

# Отор
## Өссө маны көр

Отор балаҕан
# Кистэлэҥ кэтиир маныыр тэрилтэ MI-6

Кистэлэҥ кэтиир маныыр тэрилтэ MI-6 — Улуу Британия дойдутун көсүскүүр, харыстыыр уонна дьону кэтиир маныыр, үспүйүөннүүр тэрилтэтэ. Аан Дойдуга саамай биир күүстээх уонна бөдөҥ тэрилтэ буолар. Кыччатан MI6, MI-6 эбэтэр SIS диэн аббревиатуранан ааттанар.
Салалтата — Лондон.