yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Винокурова Ульяна Алексеевна

Ульяна Алексеевна Винокурова — Саха Сирин биллэр общественнай деятелэ, Россия социологтарын Саха Сиринээҕи салаатын салайааччыта (2007), СР наукаларын үтүөлээх деятеля. Орто Халыма улууһун ытык киһитэ.
Орто Халыма улууһун Байды нэһилиэгэр 1947 сыл от ыйын 17 күнүгэр төрөөбүтэ. Ленингратааҕы Государственнай университет психологическай факультетын бастакы бүтэрээччилэриттэн биирдэстэрэ. Саха Сиригэр социология билимин наука сайдыытыгар олук уурсубута, сахалартан бастакы социология билимнэрин доктора. С. Сидорова аатынан государственнай бэлиэннэн бастакынан наҕараадаламмыта.
Суверенитеты туруорсуу кэмигэр СР Декларациятын, Конституциятын ситиһиигэ, Ил Түмэн икки ыҥырыылаах народнай депутатнынан эрчимнээхтик үлэлээбитэ. Хотугу омуктары чинчийэр институту тэрийсибитэ, 19 кинигэ ааптара. "Биһиги сахалар...", "Сказ о народе Саха", "Саха бастакы Президенэ" диэн кинигэлэрэ ааҕааччы киэҥ сэҥээриитин ылбыттара.

# Винокурова Ульяна Алексеевна
## Өссө маны көр

* Биобиблиографический справочник Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.

# Винокурова Ульяна Алексеевна
## Туһаныллыбыт литература

* Халандаар 2007, Диодорова-Лаврентьева С.В., 2006
[Категория:Чинчийээччилэр]]
# Үүн

Үүн

# Үүн
## Тыл суолтата

Үүн
# Мадейра

Мадейра (Madeira) диэн Португалия Атлантик океаннааҕы архипелага. Португалия регионнарыттан биирдэстэрэ. Архипелакка дьон Мадейра уонна Порту Санту арыыларга эрэ олороллор.
# Баҕарчах

Баҕарчах эбэтэр баҕалчах, баҕаччах — чычаас, нэлэгэр туой иһит, күөс, сороҕор атахтаах буолар.

# Баҕарчах
## Өссө маны көр

Баҕарах

# Баҕарчах
## Туһаныллыбыт сирдэр

И. К. Попов. «Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт». — Дьокуускай: «Бичик», 2004.
# Боескоров Гаврил Ксенофонтович

Боескоров Гаврил Ксенофонтович (15.01.1915—06.06.1983) — литературовед учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата, Саха АССР билимин үтүөлээх үлэһитэ (1975), П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата (1974).

# Боескоров Гаврил Ксенофонтович
## Олоҕун олуктара

* 1915 сыллаахха тохсунньу 15 күнүгэр (чопчулуурга, а.и. тохсунньу 26 күнүгэр буолуон сөп) Саха АССР Үөһээ Бүлүү улууһугар Сургулуук нэһилиэккэ төрөөбүт.
* 1942 с. — Саха государственнай педагогическай институтун бүтэрбит.
* 1942—1949 сс. — орто оскуолаҕа директорынан, нуучча тылын учууталынан, оройуоннааҕы үөрэх салаатын инспекторынан, Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа үлэлээбит.
* 1949—1951 сс. — Саха государственнай педагогическай институтугар кэтэхтэн үөрэнии директорын солбуйааччы.
* 1951—1953 сс. — аспирант.
* 1953 сылтан — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтугар препаратор, младшай научнай үлэһит, старшай научнай үлэһит.
* 1954 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидатыгар «Якутская художественная литература в годы Великой Отечественной войны» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1974 с. — өр сылларга үлэлээбит сыралаах үлэтин уонна «Мастерство Н. Е. Мординова» чинчийиитин иһин П. А. Ойуунускай аатынан Государственной бириэмийэ лауреатын аата иҥэриллэр.
* 1983 сыллаахха бэс ыйын 6 күнүгэр 68 сааһыгар өлбүтэ.
Г. К. Боескоров аата саха литературатын чинчийии үөрэҕэ тахсыытын, сайдыытын кытта ыкса ситимнээх.

# Боескоров Гаврил Ксенофонтович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Якутский народный певец С. А. Зверев» (Якутск, 1956) — монография.
* «Роман о весне якутского народа» (Якутск, 1957) — монография.
* «Творчество Н. Д. Неустроева» (Якутск, 1959) — монография.
* «Якутская художественная литература в годы Великой Отечественной войны» (Якутск, 1960) — монография.
* «Развитие жанров прозы в якутской советской литературе» (Якутск, 1961) — монография.
* «Мастерство Н. Е. Мординова» (Якутск, 1973) — монография.
* «Творчество П. Н. Тобурокова» (Якутск, 1981) — монография.
# Литва лита

Литва лита (лит. litas, LTL) диэн Литва валютатын биирдигэ.

# Литва лита
## Банкноталар

* 10 лит
* 20 лит
* 20 лит
* 50 лит
* 50 лит
* 100 лит
* 100 лит
* 200 лит
* 200 лит
* 500 лит
* 500 лит

# Литва лита
## Манньыаттар

* 10 цэнт
* 20 цэнт
* 50 цэнт
* 1 лит
* 2 лит
* 5 лит
# Симилэх

Симилэх — кыайан туораныллыбат, лааҥкылаах, ол-бу мас, ыарҕа, талах, сэппэрээк ииччэх-бааччах хойуутук симэ үүммүт, дэхситэ суох үктэллээх түҥкэтэх тыа.

# Симилэх
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Берестов Николай Савельевич

Берестов Николай Савельевич (09.07.1932—13.07.2010) — 1964 сыллаахтан Саха сиригэр олорбут уонна үлэлээбит композитор, саха төрүт муусукатын чинчийээччи, саха муусукатын тэриллэрин (үнүстүрүмүөннэрин) түмэлин тэрийээччи, хомуһу симфоническай оркестрга киллэрэн онно оонньуур сүрүн үнүстүрүмүөн быһыытынан аан бастаан туһаммыта. Саха сирин композитордарын сойууһун төрүттээбитэ уонна уон сыл тухары салайан үлэлэппитэ (1979-1989).

# Берестов Николай Савельевич
## Олоҕун олуктара

* 1932 сыл от ыйын 9 күнүгэр Бүрээтийэҕэ Кобанское диэн сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.
* 1964 с. — Урал консерваториятын композиция кылааһын бүтэрбитэ.
* 1950—1951 сс. — Алмааты уобалас Үш Төбө бөһүөлэккэ тимир суол үлэһиттэрин кулуубугар үлэлиир.
* 1955—1959 сс. — Алматы куоракка С.М. Киров аатынан завод кулуубун музыка салайааччыта.
* 1961—1964 сс. — Свердловскай уобалас Верх-Исеть собуотун Норуот опера уонна балет тыйаатырын симфония оркестрын дирижера.
* 1964 сылтан — Дьокуускайдааҕы музыка училищетын учуутала.
* 2010 сыл от ыйын 13 күнүгэр өлбүтэ.

# Берестов Николай Савельевич
## Айымньылара

* "Бармалей" опера (К. Чуковскай айымньытынан, 1959);
* "Пугачевщина" кантата (ааҕааччыга, сопрано, баритон, хор уонна симфония оркестра, тыла Б. Марьев, 1964);
* "Огни седого Вилюя" оратория (сопрано, тенор, бас, хор уонна симфония оркестра, тыла С. Дадаскинов, 1971);
* Сюита, симфония оpкестрыгар (1960);
* Концертнай импровизация, хомуска уонна симфония оркестрыгар (1972);
* "Прощальная песнь", (сопрано, кларнет, хор уонна духовой оркестрга ( 1970);
* "Приветственная увертюра" духовой оpкестрга (1968);
* "Здравствуй, утро" кантата-ырыа, бас, хор уонна фортепьяно (тыла В. Антонов, 1958);
* Квартет алтан үнстрүмүөннэргэ (1962);
* Вариациялар, скрипка, виолончель уонна фортепьяно (1961);
* Скерцо, кларнет уонна фортепьяно (1955);
* Анданте, виолончель уонна фортепьяно (1956);
* "Пусть сильнее грянет буря" поэма, хор (тыла М. А. Горькай, 1963);
* 100 тахса фортепьяно пьесалар, хордар, ырыалар, норуот үнстүрүмүөннэрин оркестрга пьесалар, драма спектакльларга музыка, саха норуот ырыаларын тупсарааһын.

# Берестов Николай Савельевич
## Ылыллыбыт сирэ

Биография.ру
# Мэҥэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Мэҥэ нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Балыктаах.
Маайаттан 72 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 949 киһи (2007 сыл).
# Петров Прокопий Андреевич

Петров Прокопий Андреевич- айылҕаттан айдарыылаах, талааннаах быраас. Өрөспүүбүлүкэ доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр ураты сатабыллаах салайааччы, тэрийээччи. Ураты бэлиэ суоллаах-иистээх биир бөдөҥ учуонай.
Олоҕун олуктара
1921 с. бэс ыйын 15 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Кэнтик нэһилиэгэр Орто Өкөөк алааска төрөөбүтэ. 1937 с. Үөһээ Бүлүү 8 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн Дьокуускайдааҕы фельдшерскэй-акушерскай оскуолаҕа үөрэммитэ. 1940 с. Абый оройуонун доруобуйа харыстабылын отделын сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлээбитэ. 1943-1945 сс. Абый оройуонун Ураһалаах нэһилиэгэр фельдшерскэй пууҥҥа сэбиэдиссэйдээбитэ. 1950 с. Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй үнүстүүт лечебнэй факультетын туйгунунан үөрэнэн бүтэрбитэ. Үөрэҕин бүтэрэригэр невропатолог идэтин талбыта. 1950-1951 сс. Дьокуускай к. уобаластааҕы балыыһа неврологическай отделениятыгар ординатордаабыта. 1951-1959 сс. Бүлүү оройуонун кылаабынай бырааһынан үлэлээбитэ, Бүлүү энцефалитын чинчийэн үөрэппитэ. 1961 с. Саха судаарыстыбаннай үнүбэрсиэт медицинскэй факультетын преподавателинэн үлэлээбитэ. 1964 с. медицинскэй наука хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ. 1965 с. Саха АССР доруобуйа харыстабылын миниистиринэн ананан 19 сыл үлэлээбитэ. 1957 с. Саха АССР, 1962 c. РСФСР үтүөлээх бырааһа буолбута.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
«Үлэ Кыһыл Знамя», «Норуоттар доҕордоһуулара» уордьаннар кавалера хаһаайына.
# Сүрэх инфаркта

Сурэх инфаркта – клиническэй быhыы ишемическай сурэх ыарыытын биир көруҥэ. Сурэх тымыра буолэнэн, хаан сууруутэ кэhиллэр, атеросклеротическай бляшка уоскуур. Онтон сылтаан сурэх былчыҥа олор, некроз сайдар.

# Сүрэх инфаркта
### Сүрэх инфарктын көрүҥнэрэ

1.Сайдыы кэрдииhинэн:
- олус сытыы кэмэ (сурэх инфаркта са5алана илигинэ 6 чаас иннинэ)
- сытыы кэмэ (сурэх инфаркта са5алана илигинэ 12-14 кун иннинэ)
- чэрдийэр кэмэ (икки ыйтан ордук)
2. Анатомия кэhиитинэн:
- Трансмуральнай
- интрамуральнай
- субэндокардиальнай
- субэпикардиальнай
3. Кэрин, кэhиитинэн:
- Бодон, кордугэннээх (трансмуральнай)
- Кыра кордугэннээх

# Сүрэх инфаркта
### Сүрэх инфарктын биричиинэлэрэ

Сурэх инфарктын биричиинэтэ сурэ5и хаанынан хааччыйар тымырдар буолэниилэрэ эбэтэр биллэр гына кыарааhыннара буолар. Сурэх соломо уутун курдук бэрт синньигэс тымырдарынан хаанынан хааччыллаллар. Дьон аhалыгар сыа-арыы олуутэ урдээн, киhи организма сиэммит арыытын кыайан умаппат, ордорунар буолбут. Ордубут сыа-арыы хааны хойуннаран, хоргун курдук уста сылдьан, тымыр ис буруоhунугэр, туох эрэ алдьаныы-кээhэнии баарыгар иhирдьэ киирэн, инэн-сыстан хаалар. Ол сыстыбыт сыа5а, хаанна уста сылдьар сыа таммахтара сыстаннар тымыры кыараталлар, эбэтэр буолээн кэбиhэллэр. Бу сыа уксэ холестерин диэн эттиктэн турар ол иhин атеросклероз уонна холестерин диэн тыллар быстыспат сибээстээхтэр, холестерин суох буолла5ына атеросклероз сайдар кыа5а суох. Онон атеросклероз диэн тымыр сыанан сабыллыыта-буолэниитэ ааттанар.

# Сүрэх инфаркта
### Инфаркт төрүөтэ

1. Табахтааhын
2. Аhыы ута5ы иhээhин
3. Тымырга хаан баттааhынын урдээhинэ (гипертония)
4. Сиппит саас
5. Уойуу
6. Санаа тууйуллуута
7. Хаанна холестерин урдээhинэ
8. Ревмокардит
9. Саахарынай диабет

# Сүрэх инфаркта
### Сүрэх инфарктын сэрэтии

Мэйии тымыра кыараары гыммыт диэн кимнээх сэрэниэхтэрин собуй:
1. Эмискэ эбэтэр уhуннук тоболоро ыалдьар дьон;
2. Куруук тобо эбэтэр кулгаах куугунуур, эмискэ харах харанаран ылар, сэниэ эстэр буолла5ына;
3. Туох да биричиинэтэ суох мэйии эргийэр буолла5ына;
4. Эмискэ ойдуур кыах молтоон ылар, толкуй ситимэ быста-быста сал5анар буолла5ына;
5. Туох да торуотэ суох илии, эбэтэр атах утуйан молтоон хаалар, тылын булдьуйан ылар буолла5ына.

# Сүрэх инфаркта
### Ыарыы сибикитэ

1. Туос диэки ыарыы биллэрэ (15 мунуутэттэн элбэх эбэтэр биир чааска дылы уhуон соп);
2. Эмтэнээччи иhэ, илиитэ, куомэйэ, туоhэ ыалдьар;
3. А5ылааhын, сотоллооhун;
4. Эмискэ сурэх тохтоон хаалыан соп.

# Сүрэх инфаркта
### Инфаркт ыарыытыттан хайдах харыстаныахха?

1.40 сааhын ааспыт киьи эбэтэр 50 сааhын ааспыт дьахтар хайаан да сурэх инфарктын «бэриэтчиктэрин» билиэхтээх.
2. Сылга биирдэ бырааска сылдьан ЭКГ уhултарыахтаахтар, холестерин, саахар аналиhын туттарыахтаахтар.
3. ЧOЛ олоххо тардыha сатааhын.
4. Диета тутуhааhын.
5. Элбэхтик хамсанааhын, сатыы хаамааhын, сарсыарда зарядка онорооhун.
6. Инфаркт сурун бэлиэлэрин билэ уорэниэхтээхпит.
# Хамалҕа

Хамалҕа — аҕа ууһа.
Степан Сивцев-Хамалҕа:
   Оҕустаах – Хамалҕа аҕа ууһун төрүт сирэ. Ман­на биһиги аймах кыстыыра эбитэ үһү. Билигин да сэнэх көрүҥнээх саха балаҕана баар. Балаҕантан тэйиччи улахан хотонноох. Балаҕан аттыгар кыра үүтээннээх саха балаҕаныгар абааһылаах диэн ким да тохтообот, хоммот. Арай кыра эрдэхпинэ, аҕабыныын куобахтыы тахса сылдьан саха балаҕаныгар көмүлүөк оһоҕу тигинэччи оттон дуоһуйа утуйан турарбыт. Маннааҕы абааһы Хамалҕалар сыдьааннарын моһуоктаабат дииллэрэ...

# Хамалҕа
## Биллиилээх хамалҕалар

* Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, прозаик, тылбаасчыт, поэт Таллан Бүрэ уола Степан Сивцев-Хамалҕа.
# Pantech Curitel

Pantech Curitel (Пантек Кьюрител), Соҕуруу Кэриэйэ үһүс бөдөҥ сиэп төлөпүөннэрин уонна смартфоннары оҥорор тэрилтэтэ (Samsung уонна LG кэнниттэн). Pantech смартфоннара 2013 сыллаахха топ-5 атыыга киирэн лидердаабыттара Америка уонна Аустралиа рыноктарыгар.
1991 сыллаахха тэриллибит. Бородууксуйатын улахан аҥаара ис ырыыныакка атыыланар, ону таһынан сорҕотун АХШ-ка уонна Японияҕа атыылыыр.
2014 сыл балаҕан ыйыгар тэрилтэ моҥкуруут барарын туһунан докумуону судаарыстыбаҕа биэрбит уонна актыыптарын атыылыырга бэлэмин биллэрбит.
# Сөрфиҥ

Сөрфиҥ (нууч. сёрфинг, ааҥл. surfing) диэн спорт биир көрүҥэ буолар.
Виндсерфинг (ааҥл. windsurfing) - долгуҥҥа серфиҥнааһын - Аустралия уонна АХШ дойдуларыгар тарҕаммыт спорт көрүҥэ. Серфингэ сөптөөх долгун сүрүннээн байҕалга уонна муораҕа баар, ол эрээри күөллэргэ эбэтэр өрүстэргэ «турба долгуна» курдук эбэтэр приливнай долгун баар буолуон сөп. Ол да буоллар серердэр катерынан (вейксерфинг) оҥоһуллубут искусственнай бассейннарга уонна серфингэ аналлаах искусственнай бассейннарга тэриллибит долгуннары эмиэ туһаныахтарын сөп.
Серфинг тиэрминнэрэ ыскаапкаттан эбэтэр хаптаһыттан тутулуга суох «проехан» долгуна доскайтан эбэтэр этин- сиин балаһыанньатыттан тутулуга суох долгун диэки долгуннурар. Чуумпу Океан төрүт норуоттара, холобур, мас хаптаһынынан, сыабынан уонна да атын оҥоһуктарынан туһанан, курбуктаан, тобуктаан оҥороллоро. Серфин аныгылыы билгэлээһин, ол эрээри, серфинг дуоскатыгар турунан, долгуннаахтык айанныыр эйгэҕэ үгүстүк сыһыаннаһар.
Серфингэ хаптаһын-серфинг спорка туттуллар уһун платформа.
Серфинг 2021 сылтан спорт олимпийскай көрүҥүнэн буолар.
# Былах

Былах — сүөһү сииригэр анаан кэрдиллибит иирэ талах, хатыҥ лабаата. Саас от тиийбэтэҕинэ быһыллар.
# 1842

1842 сыл.

# 1842
## Туох буолбута

* Кулун тутар 30 — хирург Кроуфорд Лонг эфирынан анестезияны аан бастаан туттубут.
* Бэс ыйын 15 — Нерчинскэй хаатыргатыттан 1841 сыл кулун тутарыгар күрээбит Манчаары Баһылай төттөрү Нерчинскэйгэ этаабынан ыытыллар. Сүүһүгэр бэчээттээҕинэн билэн, аймаҕар ат уларса тиийбитин туппуттар.
# Владимир Кыппыгыров

Ньурба улууһун Чуукаарыгар 1953 с. төрөөбүт Кыппырыгов Владимир Николаевич музыкаҕа дьоҕура оскуолаҕа үөрэнэр кыра сааһыттан биллибит. Ханнык эмэ инструменнарга оонньоотоллор эрэ батыһа сылдьан көрөр-истэр, кэрэ иэйиигэ уйдаран дуоһуйар, астынар эбит. Ордук ыала Виктор Филиппов гармошкаҕа имигэс тарбахтарынан оонньоон илигирэтэрин сөҕө көрөр, кэрэхсээн истэр идэлэммит. Ол иһин киЬитэ Володяны үөрэтэр, инструменын уларсар буолбут. Аан бастаан Ольга Иванова "Манчаары" диэн ырыатын оонньуу үөрэммит, онтон тэптэн ырыалары, үнкүүлэри 7-с кылааска үөрэнэ сылдьан табаарыстарыгар оонньуур буолан барбыт.
1970 с. билигин республикаҕа киэҥник биллэр, самодеятельной композитор Е.М. Поликарпов Чуукаарга ырыа учууталынан үлэлии кэлэн, музыкальнай куруһуогу аһан, нотаҕа, баяҥҥа үөрэтэн барбыт. Тоҕо эрэ 20-чэ оҕоттон соҕотох Володяны хаалларан дьаныЬан үөрэтэр, сүбэлиир, музыкальнай училищеҕа хайаан да үөрэниэхтээҕин этэр буолбутун туһунан Володя истиҥик ахтан аһарар. Кини училищеҕа үөрэнэрэ наадалааҕын туһунан оччолорго оройуон культураҕа отделын сэбиэдиссэйэ К.Д. Уткин, саҥаһа, музыковед, искусствоҕа наука кандидата Г.Г. Алексеева элбэхтик эппиттэрэ, сүбэлээбиттэрэ. Ол иһин Дьокуускайга музыкальнай училищеҕа духовой отделениеҕа, кларнет кылааһыгар үөрэнэ киирбитэ. 1 сыл үөрэнэрин кытта армияҕа ыҥыраннар, Монголияҕа сулууспалыыр. Онно сылдьан эдэр саас эрчимигэр тэптэрэн байыаннай авиационнай училищеҕа үөрэнэр баҕа санаата күөдьүйбүтүн тохтотон, уоппускаҕа дойдутугар кэлэ сырыттаҕына, убайдара Петр, Прокопий музыкатыгар салгыы үөрэнэрин модьуйбуттар. Сулууспатын кэнниттэн училищетыгар салгыы үөрэнэригэр, ситиһэригэр учууталлартан ордук турунан, кыһанан композитор З.К. Степанов көмөлөспүтүн махталынан кэпсиир. 1977 с. училищетын бүтэрэн Ньурба Маалыкайыгар музыкальнай оскуолаҕа биир дойдулаахтарын, саха дьахталларыттан бастакы композитор Полина Иванованы, Любовь Ноговицынаны, Раиса Ушканованы кытары үлэлиир. Кэлин культура дьиэтигэр уус-уран салайааччынан, директорынан, уус-уран сырдатар биригээдэ ыстаарсай методиһынан 1989 сылга диэри улэлиир. Оттон кэргэнин дойдутугар Кэбээйи улууһун Сиэгэн күөлугэр табаарыстыбаҕа көһөн үлэлии сылдьар.
Володя өссө оскуолаҕа, училищеҕа Уөрэнэ сылдьан ырыа матыыбын айан холоно сылдьыбыта. Училищеҕа үөрэнэ сылдьан айбыт бэрт аҕыйах ырыаларын Е.Поликарповка көрдөрбүтүгэр сороҕун сирэн, сөбулээн, хайдах конноруохтээҕин,ситэрихтээҕин туһунан сүбэ-ама биэрбит. Маалыкайга үлэлии сырыттаҕына наставнига К. Уткин төрөөбут күнүгэр-үбүлүөйүгэр ыҥырыллан, кини тылларыгар "Баҕа санаа" диэн ырыаны айбытын ыллаан биһирэммит. Онтон тирэх ылан ырыаларын республикатааҕы норуот Дьиэтигэр ыытан сүбэлэтэр, биһирэбили ылар.
"Ырыа айар да араастаах буолар эбит" диэн кэпсиир. Биирдэ директордыы олордоҕуна хачыгаар ыалдьыбытыгар, Сана Дьыл иннигэр солбуйан улэлии сылдьан эмискэ төбөтүгэр матыып киирэн кэлбитин сурунан ылбыт. Ол курдук "От ыйа", "Балаҕан ыйа" диэн ырыалара окко үлэлии сырыттаҕына чопчу баҕайытык киирэн кэлбиттэр.
# Ханай

Ханай, умсаах (чернеть хохлатая, Aythya fuligula L.) — толору эттээх орто кус.

# Ханай
## Өссө маны көр

* Күлтэн
* Муора ханайа

# Ханай
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# S1mple

Алекса́ндр Оле́гович Ко́стылев (укр. Олександр Олегович Костилєв; төр. Алтынньы 2 күнэ 1997, Киев, Украйыына) — профессиональнай украйыынскай киберспортсмен, s1mple хос ааттаах. Natus Vincere диэн хамаандаҕа оонньуур. 2018 сыла бастыҥ оонньооччу Counter-Strike: Global Offensive дисциплинаҕа HLTV.org диэн сайт саныырынан. 2019 сылга бастыҥ онньоочулар испииһэктэригэр иккис миэстэни ылбыт.
Александр «s1mple» Костылев карьерата 2013 сылга саҕаламмыта. s1mple LAN DODGERS, A-Gaming, Courage Gaming диэн коллективтарга сылдьыбыта. Олунньу 1 күнүгэр 2014 сылга s1mple ESL диэн организацияттан ааҕыыга холонуу уонна буруйу- сэмэни кэһии иһин 2 сыллаах бан ылбыта. Ол түмүгэр, оонньооччу 2016 сылга диэри өйүүр официальнай турнирдарга кыайан тахсыбата.
Балаҕан ыйын ортотугар Александр "HellRaisers" диэн бастакы дьоһуннаах коллективка киирбитэ, ол гынан баран 5 ыйынан "FlipSid3 Tactics" этэҥҥэ туораан барбыта. Карьерга аан дойду бастакы улахан кыайыылааҕа матч HellRaisers уонна Fnatic оонньооччулар ахсааннара буолла. 2015 сыл от ыйыгар s1mple хамаандаттан арахсан тохтобул ылар диэн быһааран биэрдэ. Ол гынан баран, 3 хонугунан, "Evolution" коллективыгар оонньууну саҕалаабыт. Хамаанданы оонньуу сылдьан, Костылев урукку хамаандаларга көмөлөһөн. 2016 сыл тохсунньуга s1mple Team Liquid диэн хамаандаҕа кытынна уонна ESL One: Cologne 2016 күрэхтэҕиигэ иккис миэстэни ылбыт.
Атырдьах ыйын 4 күнүгэр 2016 с. Костылев Natus Vincere диэн контракт түһэрсэн, Даниил «Zеus» Тепленконы солбуйан төрөөбүт дойдутугар төннүбүтэ.
Natus Vincere састаабы кытта ESL One: New York 2016 хотто. Adrenaline Cyber League 2017 уонна StarLadder i-League StarSeries Season 5 үрүҥ көмүс призер буолла.
2017 сыл тохсунньу 28 күнҥэ ыраах баран, ELEAGUE Major 2018 финал чиэппэригэр Astralis хамаандатын 1-2 ахсаанынан кыайан, 5-8 миэстэни ылбыта.
2017 сыл От ыйын 19 күнҥэ Natus Vincere 1-3 ахсаанынан PGL Major Krakow 2017 турниртан 12-14 миэстэни ылан, кыайбата.
2018 сыл тохсунньу 28 күнҥэ Natus Vincere ELEAGUE Major 2018 сыллааҕы боруонса призерунан буолла, полуфиналга Faze хамаандатын 0-2.
S1mple биир интервьюгар хаһан да Natus Vincere барбат диэбитэ. Ол эрээри 2018 сыл кулун тутарга инсайдерскай дааннайынан, SК хамаандата Костылев уонна кини табаарыһын Егор Васильев хамаандатынан атыылаһыан баҕарбыта эрээри, 1 мөл. доллар сыанаттан итэҕэһэ суох оҥоһуллубатаҕа.
2018 с. бэс ыйыгар «device» бөлөх хамаандата (топ 2 аан дойду 2018 сыллааҕы көрдөрүүтүнэн HLTV.org) Костылев аан дойдуга бастыҥ оонньооччунан ааттаата.
Балаҕан ыйын 23 күнэ 2018 с. Natus Vincere хамаандата FACEIT Major 2018 с. финалга Астралиска хотторон, 0-2.
Кулун тутар 3 күнэ 2019 с. Natus Vincere 3- с миэстэни эмиэ 2019 с.полуфиналга ENCE хамаандатыгар 1-2 миэстэни ылбыттара.
Балаҕан ыйын 6 күнэ 2019 с. Natus Vincere StarLadder Berlin Major 2019 NRG хамаандаҕа 0-2 хотторон 5-8 миэстэ буолбуттара.
# Охлопков Филипп Гаврильевич

Охлопков Филипп Гаврильевич — СӨ биллиилээх түмэт уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ.
Филипп Гаврильевич Охлопков 1936 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһун Ходоро нэһилиэгэр колхуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1954 сыллаахха Майа орто оскуолатын бүтэрэн “Кыым” колхуоска үлэтин рабочайынан саҕалаабыта.
1957 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педучилищены бутэрэн учуутал-пионер баһаатай идэтин ылбыта. Уонна икки сыл Майа орто оскуолатыгар алын кылаас учууталынан, пионер баһаатайынан үлэлээбитэ.
Онтон 1959 сылтан 1961 сылга диэри комсомольскай тэрилтэ босхоломмут секретарынан, Ленин аатынан колхуоска “Ленинец” хаһыат редакторынан үлэлээбитэ. Филипп Гаврильевич үлэһит уонна киһи быһыытынан бастыҥ хаачыстыбалааҕа биллэн барбыта. Салгыы икки сыл ЫБСЛКС Мэҥэ Хаҥаластааҕы райкомун бастакы секретарынан үлэлээбитэ.
1963 – 1965 сылларга Ленин аатынан колхозка партком секретара.
1967 сыл Мэҥэ Хаҥалас райкомугар пропаганда уонна агитация отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1970 сыллаахха үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбитэ.
1972 – 1975 сылларга ССКП Мэҥэ Хаҥаластааҕы райкомун иккис секретарынан үлэлээбитэ
1973 сыллаахха тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрэн зоотехник идэтин ылбыта.
1975 сылтан 1985 сылга дылы республикатааҕы бэчээт салаатынар, “Кыым” хаһыат редакторынан үлэлээбитэ. Онтон 1988 сылга дылы ССКП Дьокуускайдааҕы обкомун пропагандаҕа уонна агитацияҕа отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1988 сылтан 1991 сылга дылы ССКП Мэҥэ Хаҥаластааҕы райкомун бастакы секретарынан үлэлээбитэ. Бу кэмнэргэ “Ыччат- 2000” программаны оҥорон, олоххо киллэриинэн дьарыктанан дьону-сэргэни түмпүтэ. Ол чэрчитинэн оройуоҥҥа 11 таас оскуола сыбаайалара уонна акылааттара түһэриллибиттэрэ.
1991 – 1993 сылларга “Кыым” хаһыат редакторынан үлэлээбитэ.
1994 – 1996 регионнааҕы экономика Институтугар үлэлээбитэ.
1996 – 1998 сылларга “Россаха” страховой хампаанньа үлэһитэ.
Филипп Гаврильевич – Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин, ИЛ Түмэн депутаата. Саха Өрөспүүбүлукэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина.
Бэс ыйын 5 күнүгэр 2009 сыллаахха өлбүтэ.
Филипп Гаврильевич аатын билигин Майа иккис нүөмэрдээх орто оскуолата сүгэр. Кини үлэлээбит үлэтэ, олорбут олоҕо ыччаттарга холобур буолар.
# Чороон от

Чороон от (нууч. Горечавка крупнолистная) — хараҥа күөх сибэккилээх, уһун синньигэс сэбирдэхтээх үрдүк сиргэ, томторго үүнэр эмтээх от.
От үрэх сүнньүгэр, үрдүк сиргэ, алааска, халдьаайы тэллэҕэр, томторго үүнэр. От ыйын бүтүүтэ сибэккитэ тыллар. Эмтэнэргэ сүнньүнэн күһүн, ото хаппытын кэннэ, силиһин түөрэн ылан, ыраастаан сылаас сиргэ эбэтэр духуопкаҕа 50-60 кыраадыс хатараллар.
Испииргэ көөнньөрөн, аппетит көтөҕөргө, ас буһарар уорган үлэтин тупсарарга 10-15 таммаҕы күҥҥэ иккитэ иһиллэр. Гастрикка, үөһүрүүгэ эмиэ туттуллар.
Итини таһынан сибэккитэ тыллыбыт кэмигэр хомуйан, хатарыахха сөп. Сибиэһэйдии эбэтэр хаппыт сэбирдэҕи кыра иһиккэ оргуйбут ууга уган ылан, кутургуйаны, ириҥэлээх бааһы, биилээххэ өлөрүүнү эмтииллэр. Ордук сибиэһэй сэбирдэҕэ абааһы хараҕа (панариций) диэн тарбах бааһыгар күүстээх дьайыыны оҥорор. Биирдэ баайдахха ириҥэни кубарыччы оборон ылар. Онон баас түргэнник оһор. Саҥаттан-саҥа сэбирдэҕи баайан иһиэххэ наада.
Тибиэт эмчиттэрэ бу үүнээйини ньиэрбэ ыарыытыгар ыарыһаҕы уоскутар, утутар сыаллаах тутталлар эбит.
Сибиэһэй отун сүмэтинэн микрофлоралаах диатеһы, экзиэмэни эмтиилэр. Тыынар уорган ыарыытыгар, хаан тохтоторго, намыһах аһыылаах атрофическай гастрикка силиһин тутталлар.
# Пандемия

Пандемия (гир. πανδημία — весь народ, норуот барыта), ыарыы (вирус) ханнык эмэ дойдуну эрэ буолбакка, сир шары барытын дойдуларын ыарытыннарыан сөп. Холобур: Европа дойдуларыгар — Испанка уонна Чума ыарыыта. Өссө маннык тархана сылдьыбыта — Хара Өлүү (ааҥл. (the) Black Death) диэн ынырык кутталлаах ыарыы Аан-дойду дьоннорун 150–300 миллион дьолун алдьатан, сиэн барбыта.

# Пандемия
## Аныгы Пандемия

Хата билигин пандемия куттала суох. Ол кынан баран, куттал суоһуур — Сибинньэ гириибэ уонна Көтөр гириибэ.

# Пандемия
## Өссө маны көр

* Грипп
* Вирус
* Ла Глория
* Хамсык
* Дьаҥ
# Сибиэтлэй

Сибиэтлэй бөһүөлэк. Мирнэй улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 92 км. хоту диэкки Бүлүү өрүскэ турар.
Нэһилиэнньэтои ахсаана 3600 киһи (2007 сыл).
Бүлүүгэ үһүс гидроэлектростанция үлэлиир

# Сибиэтлэй
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.