yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Скрябин Михаил Архипович

Скрябин Михаил Архипович (28.12.1946—06.05.2011) — театр уонна киинэ артыыһа.

# Скрябин Михаил Архипович
## Олоҕун олуктара

1946 сыллаахха Хаҥалас оройуонун Иккис Дьөппөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1974 сыллаахха Маалай Тыйаатыр М. С. Щепкин аатынан училищетын Үһүс саха устуудьуйатын бүтэрбитэ (М. Гладков куууруһа). Ньурба тыйаатырыгар 18 сыл үлэлээбитэ, онно 40 тахса оруолу оонньообута. 1992 сыллаахтар — Саха тыйаатырын артыыһа (20 оруол).
Саха Сирин кинематографистарын сойууһун чилиэнэ. Балабанов «Кочегар» киинэтигэр сүрүн оруолун иһин Арассыыйа киноведтарын уонна кинокритиктарын гильдиятын «Үрүҥ слон» бириэмийэтигэр номинацияламмыта.
2011 сыллаахха ыам ыйын 6 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

# Скрябин Михаил Архипович
## Фильмографията

* 2002 — Река — «Джанга»
* 2004 — Американец
* 2007 — Груз 200 — «Сунька»
* 2010 — Кочегар — «Якут»
# Полтава

Полтава (укр. Полтава) диэн Украина куората. Полтава уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 324 400 (2013).

# Полтава
## Оройуонунан арахсыыта

Билигин 2 оройуон баар:
# Быта уга

Быта уга (лат. Pentaphylloides fruticosa, нууч. Пятили́стник куста́рниковый, кури́льский чай куста́рниковый эбэтэр лапча́тка куста́рниковая) — көнөтүк турар элбэх умнастаах Rosaceae кэргэҥҥэ киирэр сэппэрээк.
Быта уга — киэҥ сиргэ үүнэр көрүҥ. Ареалын сүрүн өттө Илин Сибиири уонна Уһук Илини, Алтаай-Сайаан уобалаһын, Орто Азия хайаларын, Монголияны, Кытайы уонна Японияны хабар.
# Сыа муруннаах турукаан

Сыа муруннаах турукаан (Гага-гребенушка, Somateria spectabilis L.) - бөдөҥ кус.

# Сыа муруннаах турукаан
## Өссө маны көр

* Улахан турукаан
* Турукаан
* Кыра турукаан

# Сыа муруннаах турукаан
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# Ирпень

Ирпинь (укр. Ірпінь) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 41 533 (2014).
# Coinbase

Coinbase — Аан Дойдуга саамай улахан криптобиржа буолар. 2021 сыллаахха бастакытын IPO оҥорбута.
ARK Invest IPO кэмигэр 800 тыһ Coinbase акциаларын атыыласпыта.
# Виктор Янукович

Виктор Янукович — 2010–2014-жылдары Украина президенти.
# .bj

.bj диэн Бенин үрдүк таhымнаах ил домена.
# Redmi

Redmi — Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ электроника чиптарын оҥорооччу, ону таһынан аудио видео системалары. Кэнники смартфоннары эмиэ оҥорор. 2021 сыл түмүгүнэн биир түргэнник барыһа үрдүүр тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр.

# Redmi
## Өссө маны көр

* Xiaomi
# Атамай нэһилиэгэ

Атамай нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэс Күөл. Бэрдьигэстээхтэн 100 км ыраах хоту диэкки сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 665 киһи (2007 сыл). Улуус киинин кытары мэлдьи сырыылаах суол.
I Атамай нэһилиэгэр «Улуу Сыһыы» диэн сиргэ бастакы таҥара дьиэтэ 1870 сыллаахха тутуллубут. Тутууга I уонна II Атамай, Салбаҥ нэһилиэктэрин дьоно үлэлээбиттэр. Үбү Аргунов Никифор Данилович диэн Нам киһитэ биэрбит. 1890 с. умайбыт, онтон Аргунов хат туттарбыт, манна киниэхэ улахан көмөнү Харитонов Данил Иванович биитинээн Федордуун оҥорбуттар. Колокуолунатын үрдүгэ 22 м эбит, 16 куолакаллааҕа, онтон улаханнара 33 буут (528 кг) ыйааһыннаах эбит.
Бу таҥара дьиэтигэр 1898 с. тохсунньу 1 күнүгэр биир кылаастаах приход оскуолата арыллыбыт.

# Атамай нэһилиэгэ
## Сирэ-уота (географията)

Нэһилиэк улуус хотугулуу-арҕаа өттүгэр сытар, хоту өттүттэн Кэбээйи улууһун кытта кирбиилэһэр.
Нэһилиэк сиригэр Дьахтар күөлэ диэн дьикти ааттаммыт күөл баар.

# Атамай нэһилиэгэ
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Харитонов Лука Никифорович (1901—1972) — тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, профессор.
* Павлов Федор Федорович (1940 төр.) — худуоһунньук.
* Яковлев Макар Макарович (1947 с. бэс ыйын 9 күнүгэр төрөөбүт) — Заслуженный юрист России, Почетный работник прокуратуры России, Кавалер орденов и Знак Почета им. Дзержинского, Александра Невского, отличник государственно-гражданской службы РС(Я), отличник охраны природы РС(Я), Почетный гражданин Горного района, Атамайского и Октябрьского наслегов, лауреат фонда Первого Президента РС(Я).
# Roblox

Roblox (Роблокс), онлайн оонньуулар плафтормата уонна оонньуу оҥоһуутун системата, дьоннор бэйэлэрэ оонньуу оҥоруохтарын уонна атыттар киэннэрин оонньуохтарын сөп. Дэвид Базуки уонна Эрик Кассел айбыттара 2004-үс сылга уонна таһаарбыттара 2006-ка, платформа хосттуур дьон оҥорбут араас жанрдаах оонньуулары. Оонньуулар бары Lua программнай кодка үлэлииллэр. Роблокс ынырыктык сайбан барбыта 2010-стар иккис аҥаарыгар, ити COVID-19 пандемиятыттан этэ.
Роблокска оонньооһун босхо, Робакс диэн валютаннан оҥоһуллар микротранзакциялардаах. 2020 Атырдьах ыйыгар Роблокса 164 мөлүөнтэн тахса ый аайы оонньуур дьонноох этэ, Америкаҕа 16 сааһы туола иликтэртэн 50-тан тахса быраһыан оонньуур этилэр. Үксүн Роблокс үчүгэй отзывтары критиктартан ылар да буоллар, ааспыт сылларга элбэхтэ критикалаабыттара контент модерациятын, микротранзакциялары, оҕолор эксплуатациятын.

# Roblox
## Оонньуу систиэмэтэ
### Roblox Studio

Ордук нэһилиэнньэ баҕата-сүүйүүлээх оонньуулары тэрийэр платформа, бэйэтин оонньооччуларыгар бэйэтин хамсааһынын туһанан, сүүйсүүлээх оонньуулары тэрийэр кыаҕы биэрэр. Оонньуулар оонньуур эйгэни салайарга аналлаах программалары туһанар объектнай- ориентированнай программалар тиһиктэригэр кодияланаллар. Туһанааччылар араас атыылаһыыны, ону тэҥэ микротранзакцияны оҥорон таһаарааччы нөҥүө атыылаһар оонньуур бородуукталары оҥоруохтарын сөп. Бэйэлэрин оонньууларын араас бородуукталарыгар, дьиҥнээх валютатыгар, Deeloper Exchange уонна Premechange систиэмэтин нөҥүө хамнас атастаһаллар. Атыылаһыллар дохуот бырыһыана оҥорон таһаарааччы уонна бородууксуйа икки ардыгар үллэһиллэр. Сэтинньи 1 күнүнээҕи туругунан 2020 с. нэһилиэнньэ доруобуйатын араҥаччылааһын Х 10.10 чыыһылатыгар тэҥнэспэт.

# Roblox
## Оонньуу систиэмэтэ
### Оонньооччулар

Нэһилиэнньэ ордук виртуальнай предметтэри атыылаһар, атыылыыр уонна оҥорон таһаарар кыахтанар. Таҥас хайа баҕарар оонньооччунан атыыланар кыахтаах, ол гынан баран, төрөппүт Толлуман суруктаах оонньооччулар эрэ атыылыахтарын сөп. Администратордар эрэ Эттэрин- сииннэрин, тэрилин уонна таҥастарын-саптарын официальнай учуокка турар чааһын хомуйуохтарын сөп. 2020 сылтан эксээмэн туттааччылар эмиэ оҥоруохтарын сөп. Хааччахтаах статустаах предметтэр каталогынан эрэ атыыланар эбэтэр аныгылыы төрөппүт) буолуохтарын сөп.
Rbux-бу араас предметтэри атыылаһар виртуальнай валюта. Оонньооччулар дьиҥнээх атыылаһааччылар, атын предметтэри атыылаһар, эбэтэр күн аайы хамнастарын төлүөхтэрин сөп.

# Roblox
## Оонньуу систиэмэтэ
### Событиелар

RDC диэн сыл аайы ыытыллар
# Ахсынньы

Ахсынньы - 12 ый.

# Ахсынньы
## Түөлбэ тылыгар

ортоку кыһыҥҥы ый; үрэх суокурун ыйа; хараҥа ый.

# Ахсынньы
## Links

* Sakhatyla.ru
* [Диалектологический словарь якутского языка. 1976]
# Шалфей

Шалфей, эмтээх шалфей. Шалфей лекарственный (лат. Salvia officinalis).

# Шалфей
## Кылгас морфологията

Шалфей элбэх сыллаах сэппэрээк. Умнаһа салаалаах, аллараа өттө мастыҥылар, түөрт кырыылаах. Сэбирдэхтэрэ утарыта олороллор, уһун синньигэстэр, туралаахтар, түрдэстигэстэр, көстө сылдьар тымырдаахтар. Сибэккилэрэ халлан күөхтүҥү чэрэниилэ өҥнөөхтөр, үчүгэй сыттаахтар, кылгас тууралаахтара 6-10-нуу буола-буола ытыкка майгынныыр куоластыҥы сибэкки буолаллар. Биһиги дойдубутугар үүммэт.Крымҥа, Молдавияҕа, Кавказка, Украинаҕа эмтээх үүнээйи быһыытынан үүннэрэллэр.
Медицинаҕа шалфей икки көрүҥэ туттуллар: эмтээх уонна мускатнай. Айылҕаҕа шалфей 14 көрүҥэ Таджикистаҥҥа үүнэригэр, мускатнай уонна аптечнай шалфейдар эмиэ киирсэллэр. Онтон мускатнай ити дойдуттан ураты Крымҥа, Кавказка кураанах эҥиэлэргэ, саадтарга, ходуһаларга, талахтар быыстарыгар, суол кытыыларыгар үүнэрэ биллэр. Шалфей курааны, тымныыны тулуйумтуо.

# Шалфей
## Химическай састааба

Шалфей сэбирдэҕэр 0.5-2.5% эфиирдээх арыы, 5-6% дубильный веществолар (катехиннар 8%), 18 мг/% A, C, PP битэмииннэр, фитонцидтар, алкалоидтар, флавоноидтар, аһыылар, 5-6% сымалалар, органическай кислоталар (урсоловай,олеоновай) бааллар. Эфиирдээх арыыта цинеал (15%), туйон(30-50%), бронеол(8-14%), камфора, пинен, сальвен уонна атын да терпеновай холбоһуктартан турар.

# Шалфей
## Медицинаҕа туттуллуута

Научнай медицинаҕа шалфей сэбирдэхтэрэ куурдар,сүһүрүүнү,микробу өлөрөр,уоскутар,сөтөлүннэрэн ыраастыыр,үөс таһаарар,ииктэтэр дьоҕурдаахтара биллэр.Итилэри таһынан шалфей ас буһарар былчархайдар секрецияларын үрдэтэр,оһоҕос кумуҥнааһынын (перистальтика кишечника) күүһүрдэр,көлөһүннэниини аччатар,оҕо эмнэрэр ийэлэр үүттэрэ кэлэрин аҕыйатар. Сэбирдэх көөнньөһүгүн ангинаҕа, стоматикка, парадонтозка, күөмэй, айах иһин сайҕанарга, ириҥэлээх сүһүрүү баастарга,уокка сиэтиигэ уонна үлүтүүгэ киэҥник тутталлар. Шалфей сэбирдэхтэрин көөнньөһүгэ куртах аһыытын элбэтэн,ас буһарар сүмэһинэ тахсыытын түргэтэтэр дьоҕурдаах. Онон шалфей куртах аһыыта аҕыйааһыныгар,гастрикка, суон оһоҕос ыарыытыгар, куртах уонна синньигэс оһоҕос төрдө сүһүрэн бааһыран ыалдьарыгар туһалаах. Итиэннэ иик тахсар, ууһуур система сүһүрэн ыалдьыытыгар эмтииргэ эмиэ туһаналлар. Шалфей көлөһүн тахсарын аҕыйатар дьоҕурун тоҥон-тиритэн ыалдьыы сорох көрүҥнэригэр,климакс кэмигэр сэллик ыарыытыгар туттуохха сөп. Шалфей эфиирдээх арыыта күстээх микробу өлөрөр дьайыылааҕа быһаарыллыбыт, ол иһин ангинаҕа, тынар орган үөһээ өттө ыалдьарыгар ингаляция оҥорорго тутталлар. Шалфей сэбирдэҕиттэн чэйи дьарҕа буолбут ааһан биэрбэт бронхикка,бүөр лахаана сүһүрүүтүгэр аныыллар.
# Эрбэх

Эрбэх — киһи илиитин бастакы тарбаҕа. Атын тарбахтарга утары турар.

# Эрбэх
## Тыл туттуллуута
#### Тыл номохторо

Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийбит баҕадьы.
# Бөдьөлөк (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Бөдьөлөк — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дьаҥхаады нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Бөдьөлөк (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Биллиилээх дьоно

* 1947 сыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр манна Аркадий Новиков төрөөбүтэ (2015 с. өлб.) — көрдөөх артыыс, режиссер, СӨ үтүөлээх үлэһитэ.

# Бөдьөлөк (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Дьаҥхаады нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Арыылаах (Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа)

Арыылаах — Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгин киинэ.

# Арыылаах (Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Нассау

Нассау:
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Математика

Математика диэн ахсаан, структура, куйаар уонна уларыйыы курдук өйдөбүллэри чинчийэр үөрэх. Математик Бендьамин Перс (ааҥл. Benjamin Peirce) математиканы «наадалаах түмүктэри оҥорор үөрэх» (ааҥл. "Mathematics is the science that draws necessary conclusions") диэн ааттыыра. Атын математика практиктара этэллэринэн математика холобур үөрэҕэ уонна ол холобурдары математиктар ахсааннарга, куйаарга, үөрэххэ, көмпүүтэрдэргэ, ойуу абстракцияларыгар уо.д.а. сирдэргэ көрдьөөн булаллар. Математиктар бу өйдөбүллэри чинчийэн, саҥа сабаҕалары сэрэйэн көрөллөр уонна кинилэр дьиҥнэрин кытаанах дедукциянан талыллыбыт аксиомалартан уонна быhаарыылартан таhаараллар.

# Математика
## Этимологията

«Математика» μάθημα (máthēma) диэн грек тылыттан тахсыбыта. Үөрэнии эбэтэр үөрэх диэн тылбаастанар.

# Математика
## Историята

    Сүрүн ыстатыйа: Математика историята
Cаха Сиригэр математика сайдыыта 1960-с сылларга саҕаламмыта. Сахалартан бастакынан үөрэх кандидатынан Софронов Егор Трофимович (1965 сылаахха), онтон бастакы математика докторынан Томскай Григорий Васильевич (1987 сылаахха) буолбуттара.

# Математика
## Эйгэлэрэ
### Ахсаан

    Сүрүн ыстатыйа: Ахсаан
    $1,2,3\,\!$$-2,-1,0,1,2\,\!$$-2,{\frac {2}{3}},1.21\,\!$$-e,{\sqrt {2}},3,\pi \,\!$$2,i,-2+3i,2e^{i{\frac {4\pi }{3}}}\,\!$ Дьиҥ ахсаанБүтүн ахсаанТабыгас ахсаанРеальнай ахсаанКомплекс ахсаан

# Математика
## Эйгэлэрэ
### Структура

    Ахсаан теориятаАбстракт алгебраБөлөх теориятаБэрээдэк теорията

# Математика
## Эйгэлэрэ
### Куйаар

    ГеометрияТригонометрияДифференциал геометрияТопологияФрактал геометрия

# Математика
## Эйгэлэрэ
### Уларыйыы

| Математика анаалиhа | Вектор анаалиhа | Дифференциал тэҥнэбил | Динамик система | Хаос теорията |

# Математика
## Эйгэлэрэ
### Олохтооhуна уонна философията

    $p\Rightarrow q\,$ Математика логикатаБаhаамнар теориялараКатегория теорията

# Математика
## Эйгэлэрэ
### Дискрет математика

    ${\begin{matrix}(1,2,3)&(1,3,2)\\(2,1,3)&(2,3,1)\\(3,1,2)&(3,2,1)\end{matrix}}$ КомбинаторикаСуоттааhын теориятаКриптографияГраф теорията

# Математика
## Эйгэлэрэ
### Туттуллар математика

* Математика физиката
* Математика убаҕас механиката
* Суоттааhын анаалиhа
* Оптимизация
* Буолуон сөп теорията
* Статистика
* Үп математиката
* Оонньуу теорията
# Байдам (сурунаал)

«Байдам» — саха урбаанньыттарыгар, уустарыгар-иистэригэр, тыа сирин оҥорон таһаарааччыларыгар тирэх буолар суолдьут сурунаал. 2010 сыллаахтан тахсар.
Тэрийээччи «Ситим» медиа-холдинг. Эрэдээктэр Петр Иванов.
# Бөккөм

Бөккөм хайа. Индигир өрүс уҥа кытылыгар турар хайа. Тарыҥ массивын хайата.
Үрдүгэ муора таһымыттан 1982 м.

# Бөккөм
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Архитектура

Архитектура (лат. architectura бу тыллартан турар: был.-гириэк. αρχι — сүрүн, был.-гириэк. τέκτων — тутааччы, уус) — дьиэлэри бырайыактааһын уонна киэргэтии, тутуллуохтаах дьиэ истиилин быһаарыы, айыы.
Былыргы гириэктэр уонна риимляннар "классика" диэн кэлин ааттаммыт истиили олохтообуттара. Дьиэлэри таас колонналарынан киэргэтэллэрин сөбүлүүллэрэ. Ол колонналар үс көрүҥҥэ - ордерга - арахсаллара. Былыргы риим архитектордара аан бастаан аарка сабыылары, кууполлары уонна сводчатай өһүөлэри туттубуттара. Риим империята 476 с. сууллубутун да кэннэ элбэх сүүһүнэн сылларга бу истиилинэн дьиэлэр тутулла турбуттара.
Улам уларыйан византия истиилэ, онтон готика истиил баар буолбуттара. Онтон XV-XVII үйэлэргэ Барҕарыы (Возрождение, Ренессанс) эпохатын истиилэ баар буолбута. Бу истиил төттөру классикаҕа төннүбүтэ (неоклассицизм).
Онтон XVI-XVIII үйэлэргэ Европаҕа барокко уонна рококо истииллэрэ үөдүйбүттэрэ.
Аныгы үйэҕэ архитектуураҕа араас истииллэр сайдаллар. Конструктив истиил диэн судургу, көнө муннуктардаах, хаптаҕай эркиннэрдээх таас, бетон, өстүөкүлэ дьиэлэри ааттыыллар. Онтон арыый сэргэх саҥа сүүрээнинэн холобур "хай-тек" истиил буолар.
# Новгород-Северский

Новгород-Северский (укр. Новгород-Сіверський) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 14 025 (2011).
# Toyota Camry

Toyota Camry диэн Toyota компания оҥорор орто кээмэйдээх массыыната. 1980 с. ыла таhаарыллар. "Camry" аат kanmuri (冠, かんむり) диэн дьоппуон тылын ааҥллыы формата, "хоруона" диэн тылбаастанар. Бу аат Toyota бастыҥ моделларын "хоруона" диэн аатынан ааттааhынын үгэhэ буолар: аан бастаан Toyota Crown 1955, онтон Toyota Corona уонна Corolla.
Илин уонна Соҕуруулуу-илин Азия баhаардарыгар Camry моделлара бизнес кылаастаах массыыналарга киирсээллэр.
АХШга Camry тиhэх уон сыл устата атыытынан бастыҥ массыына этэ. Онтон ураты Аустралия, Канаада уонна сорох Азия баhаардарыгар бэркэ атыыланар. Ол гынан баран, Эуропаҕа атыыта соччо үчүгэйэ суох буолан, 2004 ыла онно атыыланан бүппүтэ. Эуропаҕа кинини Avensis солбуйбута.
* Бастакы сүһүөх (1982-1986)
* Иккис сүһүөх (1987-1991)
* Үһүс сүһүөх (Дьоппуоҥҥа эрэ) (1990-1994)
* Үһүс сүһүөх (1992-1996)
* Төрдүс сүһүөх (Дьоппуоҥҥа эрэ) (1994-1998)
* Бэhис сүһүөх (1996-2001)
* Алтыс сүһүөх (2001-2006)
* Сэттис сүһүөх (2006- билигин)
# Этэрикээн силбэһиитэ

Этэрикээн силбэһиитэ. Кыра Ляхов уонна Улахан Ляхов арыылар икки ардыларынааҕы силбэһии. Кэтитэ 20 км. Устата 50 км. Сырыынньа кытыллардаах. Дириҥэ 5 - 8 м. Сыл улахан аҥарын мууһунан бүрүллэн сытар. 1759 сыллахха түүлээҕинэн эргинэр саха промышленнига Этэрикээн арыйбыта. XVIII үйэ 60-с сылларыгар кини аатынан ааттаммыта.

# Этэрикээн силбэһиитэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Сэрии

Сэрии — бу тыл хас да өйдөбүллээх. Икки бөлөх дуу судаарыстыба (ил) дуу ыккардыларыгар буолар саалаах-саадахтаах утарыта туруу. Сэриилэһиигэ кыттарга анаан төрүттэнэр этэрээт уопсай аата.
Синньигэс маһы, холобур, талаҕы, арыттаах гына үрүт-үрдүгэр ууран тугу эмэ куурдарга-хатарарга анаан оҥоһуллубут тутуу (тэрил). Холобур, сэрии үрдүгэр буор ыспат (өс хоһооно).

# Сэрии
## Өссө маны көр

* Охсуһуу
* Эйэ
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата

Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата - Арассыыйаҕа Чита куорат аҕыс үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн биирдэстэрэ.

# Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
## Устуоруйата

Читаҕа көһөрүллүбүт Пермнээҕи стоматологическай институкка олоҕуран 1953 с.от ыйын 3 күнүгэр Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института арыллыбыт. ЧСМА сайдыытыгар улахан кылааты акадьыамыйа ректора акадьыамык АМНА чилиэнэ В. Н. Иванов киллэрбит. 1999 с. үөрэх сүрүн куорпуһун дьиэтигэр киниэхэ мемориальнай доска арыллыбыт.

# Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
## Структурата

Акадьыамыйаҕа
-5 факультет баар
1. Лечебнай
2. Стоматологическай
3. Педиатрическай
4. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕэ
5. Квалификацияны үрдэтии
-үрдүк үөрэх иннинэ бэлэмнэнии киинэ
-экология НЧИ
-стоматологическай поликлиника.
Акадьыамыйаҕа 25 испэссэлинэскэ үөрэтэллэр. Выпусниктар 95% үөрэммит испэссэлинэстэринэн үлэлииллэр. Ол Уһук Илиҥҥэ уонна Забайкальскай кыраайга быраас идэтэ наадалааҕын көрдөрөр. Ону кытта, акадьыамыйа, бэйэтин бас билиитигэр стоматологическай клиникалаах үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин ахсааныгар киирэр.
Устудьуоннар түөрт испэссээлинэскэ үөрэнэллэр (лечебнай дьыала, стоматология, педиатрия, үрдүк үөрэхтээх сиэстэрэ). Акадьыамыйа арыллыаҕыттан уопсайа 20000 бырааһы үөрэтэн таһаарбыт. Ол, урукку Читинскэй уобалас быраастарын 90%, оттон Бурятия быраастарын 75%. 2002 с.саҥа стоматологическай клиника баар буолбут. Научнай-педагогическай квадырдары бэлэмнээһин 14 испэссээлинэскэ аспирантураҕа, 2 испэссээлинэскэ доктарантураҕа ыытыллар.
Преподавателинэн 331 киһи үлэлиир. Ол иһигэр, 41 мэдиссиинэ наукатын дуоктара, 177 мэдиссиинэ наукатын хандьыдаата, 26 бэрэпиэссэр, 73 дассыан, ону кытта, 10 Арассыыйа уонна тас дойдулар наукаларын акадьыамыйатын дьиҥ чилиэнэ уонна чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, 14 Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уонна Бурятия үтөлээх бырааһа, Арассыыйа наукатын үтүөлээх диэйэтэллэрэ, Арассыыйа Үрдүкү Оскуолтын уонна просвещениетын бастыҥ үлэһиттэрэ, доруобуйа харысталын бастыҥнара. Кинилэр ортолоругар АЕНА акадьыамыга, сосудистай-тромбоцитарнай гемостаһы үөрэппит аан дойду биллиилээх физиолог-учуонайа Б. И. Кузник.

# Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
## Рейтиннэрэ

Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата, Чита куора үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 463-с миэстэ. Забайкальскай кыраай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2168 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 292-с миэстэ. Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 69 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 23-с миэстэ.

# Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
## Ссылкалара

https://chita.ucheba.ru/uz/16636 https://chitgma.ru/ http://ez.chita.ru/encycl/concepts/?id=5442 https://moeobrazovanie.ru/chgma/?ratings
# Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа

Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа приемнай отделениетыгар күн аайы 100 тахса ыарыһах көрдөрүнэ кэлэрэ бэлиэтэнэр. Бу уопсай көрдөрүүттэн оһоллонуу уонна сүһүрүү ордук баһыйан тураллар, иккиһинэн – куртах ыарыыта, үсүһүнэн – хаан эргиирин ыарыыта. Быраастар сыл аайы 15 тыһыынчаттан тахса ыарыһахтары балыыһаҕа сытыаран эмтииллэр, ону таһынан 10 тыһыынчаттан тахса эппэрээссийэ оҥороллор. 7 араас идэлэринэн үрдук таһымнаах медицинскэй көмөнү оҥороллор.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа быраастара сүрүн кадровай састаабынан өрөспүүбүлүкэ оройуоннарын кэрийэллэр, ыарыһахтары көрөллөр-истэллэр, практическай көмө оҥороллор. Балыыһа кэлэктиибэ урукку үгэһи батыһарга дьулуһар, билиҥҥи олох стиһиитин туһанар уонна үлэһиттэринэн киэҥ туттар.
Орто анал, үрдүк уонна эбии үөрэх кыһаларыгар №2-дээх балыыһа клиническай база буолан турар. Ол курдук, балыыһа сүрүн салаалара М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет Медицинскэй үнүстүүт 12 хаапыдыратыгар уопуттаах устудьуоннары бэлэмнииргэ улахан клиническэй база буолан тураллар. Хаапыдыра үлэһиттэрэ отделениеннан сылдьан ыарыһахтар туруктарын сыаналыыллар, күннээҕи үлэҕэ улахан көмөнү оҥороллор. Профессордар уонна хаапыдыра уһуйааччыларын салайыыларынан уопсай уонна аҥардас идэлээх быраастар араас билим кэмпириэнсийэлэригэр, научнай сүрүннээх киэҥ мунньахтарга, сийиэстэргэ кытталлар.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа СӨ доруобуйатын харыстабылын кытары тэҥҥэ сөптөөх суолунан баран иһэр: балыыһа үлэһитэ элбээтэ, материальнай уонна өй-санаа күүстэрэ улааттылар, саҥа тэриллэринэн хааччылынныбыт, быраастар уустук медицинскэй технологиялары олоххо туһанарга үөрэнэллэр, бу сайдыы биир сүрүн сыала – эмсэҕэлэммит киһи доруобуйатын чөлүгэр түһэрии.
Суруйда: Прокопьева Милада
# Тростянец (Винница уобалас)

Тростянец (укр. Тростянець) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 850 (2011).
# Нанометр

Нанометр — уста кээмэйэ, миэтэрэни биир миллиардка түҥэппиккэ тэҥ (а.э. 10⁻⁹ миэтэрэ). Эргэ аата — миллимикрон (10⁻³ микрон; бэлиэтээһиннэрэ: ммк, mμ)
Саамай элбэхтэ туттуллар кыра уста кээмэйдэриттэн биирдэстэрэ, СИ систиэмтигэр киирбэт кээмэйгэ — 10 ангстремҥа тэҥ.
# Xiaomi Phone 2

Xiaomi Phone 2 2013 сыллаахха Xiaomi бастакы топовай смартфона буолар, 2 секунда иhигэр 50 тахса тыhыынча смарфтон 70 судаарыстыбалар дьоно интернет маҕаhыынна ылбыттар. Кинини өссө тупсаран Xiaomi Mi-Three (Xiaomi Mi 3).
Xiaomi Mi2 — смартфон, разработанный компанией Xiaomi. Вторая версия коммуникатора относится к устройствам топ-класса.
Смартфон 4 дьаадыралаах Qualcomm Snapdragon S4 APQ8064 (Krait) процессордаах. ону таһынан Adreno 320 графическэй дьаадырылаах. Түргэнинэн 2012 сыл бастакы аҥаарын бары төлөпүөннэрин куоһарар этэ.
# Fujikura

Fujikura (Фудзикура Индастриз Глобал), Дьоппуон уотка уонна энергетикаҕа сыһыаннаах тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ боробулуоха, лампа, диоднай лампа, оптическай кабель, араас трансформатордары уонна да атын тэриллэри оҥорооччу, планета 75% хааччыйар уонна конгломерат буолар (Фудзикура иһинэн 53 туспа тэрилтэ 32 омук сиригэр киирэр, Арассыыйа уонна Америка энергосистемаларын бас билэр).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Sumitomo Group бизнес империяҕа холбонор.
# 100

100 сыл.

# 100
## Туох буолбута

100-128 сыллар эргин — Андхрдар ыраахтааҕылара Гаутамипутра (Шатавахана династията). Андхрдар былаастара Соҕуруу уонна Киин Индия сорҕотугар тарҕаммыт. Сактары кытта хотуулаах сэриилэр.
Кытай:
* Аньгуо куоратыгар Медицина Храама тутуллубут.
* Хань империятны бырабыыталыстыбата Бань Чао диэн полководеһы дуоһунаһыттан уураппыт.
# Postal 4

Postal 4 (Postal 4: аһыммакка), шутернай оонньуу, сүрүннээн Postal 2 тупсарыллыбыт көрүҥэ.

# Postal 4
## Өссө маны көр

* Postal
# Табунанов Георгий Тимофеевич

Табунанов Георгий Тимофеевич — Саха сиригэр Осавиахим хамсааһынын тэрийээччи, пулеметнай рота хамандыыра, Японияны кытта сэрии кыттыылааҕа.