yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Турсункулов Калаубек Кудайбергенович

Турсункулов Калаубек Кудайбергенович — казаах суруйааччыта.
Турсункулов Калаубек Кудайбергенович Чимкенскэй уобалас Ленинскэй оройуонугар Шарбулат диэн сэлиэнньэҕэ 1934 сыллаахха төрөөбүтэ. 1957 сыллаахха Кызылорда куоракка баар педагогическай институту ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ.
Казах норуотун биллиилээх суруйааччыта Калаубек Турсункулов «Пароль: «Здравствуй, Якутия!» арамаан – эссени суруйбута. Калаубек Кудайбергенович саха суруйааччыларын улуу доҕордоро – атастара буолбута ырааппыт. Хардары-таары ыалдьыттаһаллар, сылдьыһаллар. Саха народнай суруйааччыта Иван Федосеев ахтыытыттан: «1979 сыллаахха сайын Саха сиригэр Казахстан суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатынан сэкирэтээрэ Калаубек Турсункулов кэлэ сылдьыбыта. Онно кини: «Эһиил Саха литературатын Күннэрин Казахстаҥҥа ыытыахпыт», - диэбитэ. Ол саҥата сүтэ илигинэ, «Толору томтоһуйар Лена», «Тайҕа суугуна» диэн саха суруйааччыларын айымньыларын икки томун поэзия уонна проза антологияларын оҥорон, казахтыы тылынан таһаара оҕустулар. Үс хонук иһигэр «Биһиги ыалдьыттарбыт» диэн буклеты таһаарбыттар. Дьэ итиэннэ Саха литературатын Күннэрин ахтыах-саныах курдук тэрийдилэр...» Манан И.Федосеев аймахтарбыт, казахтар сайдыыларын, эппит тылларыгар турар үтүө доҕордуу сыһыаннаахтарын бэлиэтиир.
“Саха сирин уонна Казахстан литератураларын доҕордоһууларын төрүттэспит, саха суруйааччыларын чугас доҕордоро, кэлин Республика культуратын үтүөлээх үлэһитин аата иҥэриллибит Калаубек Турсункулов айымньылара олохтоох кинигэ издательствотыгар хас да төгүллээн бэчээттэнэн, киэҥ сэҥээриини ылбыттара: «Үтүө да күн этэ» - сэһэннэр, сахалыы тылынан, 1981 с. “Здравствуй, Якутия” эссе-роман, 1984 с “Сардана и тюльпан” эссе-роман нууччалыы тылынан тылбаастаабыттара” – диэн суруйар Дмитрий Кириллин “Литературалар доҕордоһуулара, хардарыта байытыһыылара” диэн ыстатыйатыгар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенин 736 №-дээх Ыйааҕынан 1994 сыллаахха кулун тутар 11 күнүгэр Турсункулов Калаубек Кудайбергеновичка А.Е.Кулаковскай аатынан С.Ө. Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреатын аата иҥэриллибитэ.
Калаубек Турсункулов айар үлэтэ, очеркалара. сэһэннэрэ аан дойду бары муннуктарыгар араас омук тылынан интернет маҕаһыыннарынан тарҕанан, биһирэнэн, ааҕааччылар сыанабылларын, ытыктабылларын ылбыта.

# Турсункулов Калаубек Кудайбергенович
## Туһаныллыбыт литература:

1. Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1980.
2. Дмитрий Кириллин. Литературалар доҕордоһуулара, хардарыта байытыһыылара. Чолбон. 2000, №12
3. Интэрниэт ситимиттэн.
# Физик

Фи́зик — учуонай, кини чинчийиилэрэ сүнньүнэн физика өттүгэр ананаллар. Фундаментальнай билим субатомнай частицаларыттан саҕалаан вселеннайга дылы проблемаларыгар киэҥ өттүгэр үлэлииллэр, ону тэҥэ прикладной физикаҕа.

# Физик
## Историята

Физиктар туспа учуонайдар быһыыларынан XIX үйэ ортотугар баар буолбуттара, ол бириэмэҕэ физика туспа быраабылалардаах уонна методтардаах билим курдук бэлиэтэммитэ.

# Физик
## Үөрэххэ
### Арассыыйаҕа

Физиканы үөрэтии орто оскуолаҕа 7 кылаасстан саҕаланар, ол иннинэ 5-6 кылаастарга естесствозаннияны үөрэтэллэр. Физиканы интириэһиргиир үөрэнээччилэргэ специализированнай оскуолалар бааллар, ол курдук Саха Сиригэр дьокуускайга Физико-техническай лицей баар, уонна араас оскуолаларга кылаастар уонна да атын форманан дириҥник үөрэтии баар.
Ордук күүстээх үөрэнээччилэри быһаарарга араас физикаҕа олимпиадалар ыытыллаллар, Россия физикаҕа олимпиадатын кыайыылааҕа Россия сыл аайы ыытыллар Аан дойду үөрэнээччилэрин олимпиадатыгар сирэйэ буолар.
Профессиональнай физиктары үрдүкү оскуолаларга специализированнай факультеттарга бэлэмнииллэр. Оннук факультеттар физическай факультет диэн ааттанааччылар, ол гынан баран өссө кыараҕас аналлаах буолуон сөп - ол курдук радиофизическай факультет. Сорох университеттарга физиктары уонна математиктары бииргэ холбууллар, оччоҕуна физико-математическай факультет буолар. Билигин Россияҕа физиктары бэлэмниир икки система баар, урукку биэс сыллаах (бүтэрбитин кэннэ специалист диплома бэриллэр), уонна Болонскай (икки кэрдэллээх - бакалавриат 4 сыл кэнниттэн уонна магистратура - өссө 2 сыл кэнниттэн). Ол бириэмэҕэ билигин улам-улам иккис системаҕа көһүү бара турар, уонна оччоҕуна бастакы система үлэтэ тохтуур.
Үрдүкү үөрэҕи ылыныы кэнниттэн аспирантураҕа үөрэҕи салгыахха сөп, ол кэнниттэн кандидат диссератциятын көмүскүүр булгуччулаах буолар, ол кэнниттэн бириэмэ ааспытын кэнниттэн иккис диссератацияны көмүскүөххэ сөп, учуонай степенын уонна Физика-математика докторун аатын ылаҕын.

# Физик
## Наҕараадалар уонна бириэмийэлэр

Физик ордук улахан наҕараадатынан 1901 сылтан бэриллэр Нобель бириэмийэтэ буолар.
Бастакы Нобель наҕараадатын Рентген Вильгельм ылбыта рентген сардаҥаларын арыйыы иһин.

# Физик
## Өссө маны көр

* Химик
# Кровков Матвей Осипович

Кровков Матвей Осипович - генерал, 1684 сылтан 1687 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Арассыыйа бастакы генералларыттан биирдэстэрэ. Туох эрэ буруйун иһин Дьокуускайга ыытыллыбыт.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Приклонскай Иван Васильевич олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Зиновьев Петр Петрович анаммыт.

# Кровков Матвей Осипович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Михальчук Илья Филиппович

Илья́ Фили́ппович Михальчу́к (1957 сыл тохсунньу 2 күнэ, Куйбышев, ССРС) — урукку Арассыыйа политига уонна ил деятела, руководитель «Илин-Сибиир тутуу хампаанньатын» салайааччыта..
2008 сыллаахтан 2012 сылга дылы Архангельскай уобалас губернааторынан үлэлээбитэ. Ол ининнэ 1998 сыллаахтан 2007 сыллаахха дылы Дьокуускай куорат баһылыгынан үлэлээбитэ. «Биир ньыгыл Арассыыйа партия чилиэнэ этэ».

# Михальчук Илья Филиппович
## Наҕараадалара

* Медаль «За заслуги в проведении Всероссийской переписи населения»
* Заслуженный работник народного хозяйства Республики Саха (Якутия) (1996)
* Почётная грамота президента республики Саха (Якутия)
* Лауреат премии имени Петра Великого (2002)
* ↑ Михальчук возглавил филиал «СУ-155» в Омске Архыыптаммыт 2015, Тохсунньу 13 күнүгэр.
# Малдьаҕар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Малдьаҕар нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Быһыттаах.
Улуус кииниттэн 70 км. хотугулуу-арҕаа диэкки Марха өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 550 киһи (2010 сыл).
1952 сыллааха төрүттэммитэ.

# Малдьаҕар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Төрөөбүтэ Донской Николай Семенович (биллибэт — 1916), улуус кулубата.
* Донской Сэмэн Николаевич (Бастакы) (1893 — 1938), Саха автономиятын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
* Донской Сэмэн Николаевич (Иккис) (1895 — 1941), Саха сирин Үөрэҕирии маҥнайгы наркома.
* Сафронов Федот Григорьевич (22.02.1914—22.12.1995) — история билимнэрин доктора, профессор.
* Донской Феодосий Семенович (1919 с. балаҕан ыйын 20 к. төрөөбүт) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, суруналыыс.
* Попова Анна Алексеевна (1930 с. төрөөбүт) — саха дьахталларыттан маҥнайгы идэтийбит пианист.
* Тимофеев Петр Алексеевич (1936 с. от ыйын 12 к. төрөөбүт) — биолог, геоботаник, лесовед.
# Ташкеннааҕы телебашня

Ташкент башнята
Ташкеннааҕы телебашня - телевизионнай уонна радиовещательнай башня, Ташкент Юнусабад оройуонугар, метро "Бодомзор" диэн станциятыттан чугас турар. Үрдүгэ - 375 миэтирэ. Кини, Киин Азия, сылдьарга аһаҕас смотровой площадкалаах саамай үрдүк уонна 420 миэтэрэ үрдүктээх Экибастузтааҕы ГРЭС буруотун турбатын кэнниттэн Киин Азияҕа иккис үрдүк тутуу буолар. Маҥнай, телебашня бырайыага Багдадка анаан, куонкурус түмүгүнэн Керим Касем көрдөһүүтүнэн оҥоһуллубута. Ол эрээри, Иракка байыаннай переворот буолбутунан сибээстээн, башня тутуллубакка хаалбыта. Олоххо киирбэккэ хаалбыт бырайыагы, Шараф Рашидов өйөөбүтэ. Ташкеҥҥа телебашня туруохтаах миэстэтин көрдөөн саҕалаабыттара. Телебашня, 1978 с.саҕаланан, 6 сыл устата тутуллубута. 1985 с. тохсунньу 15 күнүгэр үлэҕэ киллэриллибитэ.
* Бырайыак ааптардара - Ю.П.Семашко уонна Н.Г.Терзиев-Царуков.
* Конструктордар - Е.П.Морозов уонна М.Д.Мушеев.
* Телебашня үрдүгэ - 375 м.
* Фундаменын үрдүгэ 11 м.
* Муора таһымыттан үрдүгэ - 480 м.
* Уопсай ыйааһына 6000 тоннаттан тахса.
* Тутуу объёма 55500 кубическай миэтэрэ.
Телебашня ыстаалтан оҥоһуллубут. Хас биирдиитэ 93 м.үрдүктээх үс коническай атахха өйөнөр. Эргийэ турар, кыһыл(104 м.үрдүккэ) уонна күөх(98 м.үрдүккэ) турар икки саалалаах ресторааннаах. Төгүрүк смоторовой площадкатын үрдүгэ 94 м. Үс скоростной, Thyssen Krupp концерҥҥа оҥоһуллубут лииптэрдээх.
Телебашня сигнала Ташкеҥҥа уонна Ташкент уобалаһыгар бүтүннүү, Сырдарья уобалаһыгар уонна Казахстан соҕуруу оройуоннарыгар сорох сирдэригэр эрэ тиийэр. Телебашня элбэх министиэристибэлэр уонна биэдэмистибэлэр, коммерческай тэрилтэлэр сибээстэһэллэригэр туттуллар. Киниэхэ Узбек гидрометрологическай киинин үөһээттэн кэтээн көрөр комплекснай станцията туруоруллубут.
1986 с.от ыйын 19 күнүгэр, телебашня туттарыгар, В.В.Лобанкин хамандыырдаах, иһигэр"Узбекфильм" киностудия съемочнай группалаах, Ми-8 бөртөлүөт иҥнибит. Вертолёт Анхор канал аттыгар сууллубут. Иһгэр баар 6 киһи өлбүт. Бөртөлүөттэн уһуллубут сэбиэскэй Ташкент панорамата, "Алмазный пояс" диэн киинэ саҕаланар уонна бүтэр кадрдарыгар, титрдарын кытта киирбиттэр.
* https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%8F
* https://www.tourister.ru/world/asia/uzbekistan/city/tashkent/placeofinterest/26580
* https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/tashkent/tv_tower.htm
# Күүкэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Күүкэй нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күүкэй.
Улуус кииниттэн 85 км хоту диэкки Күүкэй күөл тула сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 354 киһи (2007 сыл).

# Күүкэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Григорьев Никита Спиридонович (14.12.1906—23.01.1989) — филология билимин кандидата.
* Федоров Георгий Евгеньевич (1911—1993) — фольклорист.
* Егоров Егор Григорьевич (1936 с. от ыйын 1 к. төр.) — экономика билимнэрин доктора.
* Илларионов Василий Васильевич (1946 с. балаҕан ыйын 8 к. төр.) — олоҥхону үөрэтээччи, фольклорист, филологическай наука доктора, профессор
* Акимов Александр Константинович (1954 с. сэтинньи 10 к. төр.) — экономическай билим доктора.
# Симона Байлз

Симона Байлз (англ. Simone Biles; 1997 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр АХШ Огайо штатын Колумбус куоратыгар төрөөбүт) — Эмиэрикэ гимнаһа, 2016 сыллааҕы Олимпиада түөрт төгүллээх кыайыылааҕа уонна бревноҕа эрчиллиигэ боруонса призера, аан дойду 10 төгүллээх чөмпүйүөнэ, ол иһигэр үс төгүл субуруччу биирдиилээн бастыыр иһин күрэскэ (2013, 2014 уонна 2015). Байлз 1994 сылтан бэттэх биирдиилээн бастыыр иһин күрэххэ Аан дойду чөмпүйүөнүн титулун хас да сыл субуруччу көмүскээбит АХШ суос-соҕотох гимнаһа (1993 уонна 1994 сыллардаахха Шэннон Миллер көмүскээбитэ).
Байлз — гимнастикаҕа биирдиилээн бастыыр иһин күрэххэ аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут бастакы афроамериканка.

# Симона Байлз
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Simone Biles wins two more gold medals at world championships, Chron (12 октября 2014).
* ↑ Biles returns with 4 world golds, no bee stings, Associated Press (16 октября 2014).
# Таҥара 1
## Таҥара

Таҥара диэн саха тыла. Таҥ, таҥар диэн тыллартан үөскээбит, өй-санаа үгэстэртэн таҥыллан, хомуллан үөскүүрүн быһаарар.
Таҥара үөрэҕэ диэн сахалар үөрэхтэрэ. Бу үөрэх оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитэр, үөрэтэр аналлаах. Үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии оҕо кыра, ийэ кута иитиллэр кэмигэр ордук түргэнник кыаллар. Ол курдук оҕо ийэ кута аан маҥнайгы көрүүлэриттэн, билиилэриттэн үөскүүр.
Таҥара диэн киһиэхэ үтүө, үчүгэй санаата үгэс буолан иҥмитэ ааттанар. Киһиэхэ баҕа санаата элбэх буоларынан, кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэринэн таҥаралар элбэхтэр. Өй-санаа сайдан истэҕинэ уһун үйэлэргэ таҥаралар уларыйан иһэллэр.
Үтүө, үчүгэй санаалар диэн олоххо үчүгэйи тутуһар, үчүгэйи үөскэтэр тупсарыыны, сайдыыны киллэрэр санаалар.
Таҥаралаах диэн үтүө, үчүгэй үгэстэрдээх киһи ааттанар.
Таҥараһыт диэн үтүө, үчүгэй санаалары үгэс оҥостор киһи.
Таҥара үөрэҕин тутуһар киһи көрсүө, сэмэй, сиэри тутуһар, хаһан да сиэри аһара барыыны, аһара туттууну оҥорбот. Ол аата айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥорууга олус сэрэхтээх, үчүгэйи оҥорууга аналлааҕын билэн эрэ баран оҥорор киһи буолар.
# Цүрих

Цүрих - Швейцарияҕа баар биир улахан куората. Цүрих (нем. Zürich [ˈtsyːrɪç]; швейц. Züri [tsy:ri], фр. Zurich, итал. Zurigo) — Швейцария хоту куората. Цүрих - немецкайдыы санарар кантон киин куората уонна тэриллии дьаһайар киинэ биир ааттах улууһун.
2023 сылга 403тыһ. киһи олорор.
Расположен на берегу Цюрихского озера у истока реки Лиммат орус баьыгар, Цюрих кий куол кытылыгар баар куората, Утлиберг уонна Цюрихберг хайалар хочолуругар иккиэннэрин ардыгар баар куорат .
Халыып:Значения
# Новикова Галина Васильевна

Новикова Галина Васильевна (1959, Агдаары с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), РФ уопсай үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, СӨ Учууталларын учуутала.

# Новикова Галина Васильевна
## Олоҕун олуктара

Сунтаар оройуонун Агдары нэһилиэгэр 1959 с. алтынньы ый 17 к. төрөөбүтэ. Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүү педагогическай училищетын, Магаданнааҕы педагогическай институту (1982 с.) бүтэрбитэ, алын кылаас учуутала.
1982 сылтан А.П.Павлов аатынан Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатын, онтон В.Г.Павлов аатынан Сунтаар алын сүһүөх оскуолатын үрдүк категориялаах учуутала. Улууска уонна республикаҕа, федеральнай таһымҥа опыта киэҥник тарҕаммыт экспериментатор – учуутал. Учуутал үөрэнээччилэрэ бары ситиһиилээх дьон буола улааталлар, кинилэр ортолоругар элбэх кыһыл уонна үрүҥ көмүс медалистар, аррас НПК-лар, ааҕыылар кыайыылаахтара, олохторугар миэстэлэрин булбут дьон тахсаллар.
«Школьный дневник начальной школы Сунтарского района» үөрэнээччи дневнигын ааптардарыттан биирдэстэрэ.”Саха оҕото”, “Тобул” иитэр үлэ бырайыактарын ааптара. Улуус аттестационнай комиссиятын чилиэнэ, общественнай методист, улуус алын кылаастарын методическай холбоһугун салайааччыта. 2010 сылтан «Первое сентября» педагогическай кулууб чилиэнэ. “Кенгуру” аан дойдутааҕы математическай олимпиада тэрийээччитэ.
Сүрүн үлэтин таһынан Новикова Г.В. – “Көлүкэчээн” ырыа ансамбль тутаах ырыаһыта, общественнай үлэ лидера, Сунтаар нэһилиэгин дьавхталларын сэбиэтигэр үлэлиир, 2012 сылтан «Биир ньыгыл Россия» партии Сунтаар оройуонунааҕы политсоветын чилиэнэ.

# Новикова Галина Васильевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация уопсай үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ.
* ПНПО конкурсун кыайыылааҕа, Российскай Федерация Президенын “ РФ бастыҥ учуутала ”Гранын хаһаайына.(2008г);
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
* «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Учууталларын учуутала”анал бэлиэ.
* «Азия оҕолоро» МДФ стипендиата.
* «Сунтаар улууһун үөрэҕииритин сайдыытыгар кылаатын иһин» анал бэлиэ.
* Сунтаар улууһун үөрэҕирии саламтатын «Маастар-учуутал» анал аат хаһаайына.

# Новикова Галина Васильевна
## Кини туһунан

“Педагогическая энциклопедия”. /М-во образования Респ. Саха (Якутия). Том 6. / редакционная коллегия : И.П.Любимова, М.Ю.Присяжный, В.И.Тихонов [и др]; составитель и ответственный за выпуск В.С.Иванова (Зверева). – Якутск: Смик-Мастер.Полиграфия, 2022.- 234.
# Андрей И (Хорошев, Андрей Фёдорович)

Андрей И (дьиҥнээх аата Андрей Фёдорович Хорошев) — артыыс, режиссер, сценарист.
* 1959 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр төрөөбүт.
* 1983 сыллаахха Москва куоракка Авиация институтун бүтэрбит, идэтэ «Информация системалара».
* 1986 сылга диэри «Клуб кинопутешественников» диэн биэриигэ уу аннынаан түһэриинэн дьарыктаммыта. ССРС Георгафия уобсастыбатын дьиҥнээх чилиэнэ.

# Андрей И (Хорошев, Андрей Фёдорович)
## Режиссёр үлэлэрэ

* 1990 — «Сказочный дивертисмент»
* 1991 — «И возвел их на гоpу»
* 1993 — «Конструктор красного цвета»
* 1996 — «Научная секция пилотов»

# Андрей И (Хорошев, Андрей Фёдорович)
## Актёр үлэлэрэ

* 2004 — Боец — Азов
* 2008 — Атаман Семенов — Адмирал

# Андрей И (Хорошев, Андрей Фёдорович)
## ТВга үлэлэрэ

* «Перехват» телешоу салайааччыта (НТВ канаал), (ТЭФИ-98 уонна ЭММИ-98 номинацияламмыта). Түргэн анал түһэрии технологияны тупсарбыта.
* «Телеспецназ» экшн-шоу ааптара уонна режиссера (НТВ канаал).
* «Телевидение специального назначения» диэн программа ыытааччыта (РТР канаал).
* 2002 сылтан ОРТ уонна НВК Саха канаалларга «Искатели» биэриини ыытааччы.
* 2009 сыл сэтинньи 4 күнүгэр Шергин шахтатыгар түһүү шоу тэрийбитэ.

# Андрей И (Хорошев, Андрей Фёдорович)
## Кинигэлэрэ

* Хорошев Андрей Федорович. Сны самурая: киноповести / Андрей И. — Якутск: Изд-во ЯГУ, 2008. — 439, [1] с. : ил., цв. портр.; 21 см; ISBN 978-5-7513-1012-7
* Хорошев Андрей Федорович. На оленьих упряжках к Полюсу холода: личные впечатления из дневника: этнографические исследования / Андрей И. — Якутск: Бичик, 2013. — 125, [2] с.; 20 см; ISBN 978-5-7696-4153-4
* Хорошев Андрей Федорович. Прозрачный экран: кинобайки / Андрей И. — Якутск: Бичик, 2018. — 222, [1] с. : ил.; 20 см; ISBN 978-5-7696-5484-8
# Пянда

Пянда Пантелей Демидович — землепроходец, первооткрыватель р. Лены, первым установившим контакт с якутами.
Помор с р. Пянды. Путешествие Пянды продолжалось 4 или 5 лет и имело место в первой половине 1620-х годов. Промышленники впервые в истории открытии Восточной Сибири прошли огромный путь через неизведанные земли, делая большие открытия.
Пантелей Пянда положил начало открытию русскими Восточной Сибири, в особенности территории нынешней Иркутской области, присоединению новых земель к русскому государству, открыл кратчайший путь с Нижней Тун­гуски на Лену через Чечуйский волок, доказал, что Верхняя Тунгуска и Ангара – одна и та же река. Есть предположение, что Пянда возглавил одну из двух крупных партий промысловиков, отправившихся в 1626 в верховья Нижней Тунгуски. Имеется краткое упоминание о посещении им Якутска в 1643. Дальнейшая его судьба неизвестна.
# .tt

.tt диэн Тринидад уонна Тобаго үрдүк таhымнаах ил домена.
# Lyca mobile

Lyca Mobile (Лайка Мобайл), Улуу Британия виртуал сотовой оператора, 34 омук сиригэр үлэлиир, сүрүннээн Америкаҕа, Канаадаҕа, Украинаҕа, Ирландияҕа, Казахстаҥҥа, Аустралияҕа уонна Улуу Британияҕа бэйэтигэр. Аан Дойдуга саамай бөдөҥ виртуал оператор буолар. Бэйэтин Lyca диэн экосистематын сайыннара сатыыр.
Салалтата — Лондон.
# Заболоцкай Семен Прокопьевич

Заболоцкай Семен Прокопьевич — муосчут, ССРС художниктарын сойууһун чилиэнэ.
1928 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1955 с. Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрэн, муосчут идэтин ылбыта.
1948 с. бэйэтин үлэлэринэн Москва, Улан-Удэ, Хабаровскай, Целиноград уонна Фрунзе куораттарга араас таһымнаах быыстапкаларга кыттыбыта.
1956 с. ССРС художниктарын союһун чилиэнэ.
1969 с. өлбүт.
# .pe

.pe диэн Перу үрдүк таhымнаах ил домена.
# Аһыыба тобоҕо

Аһыыба тобоҕо (нууч. Кислотный остаток) - анион судургу неорганическай холбоһуута.
# Боломос

Боломос — сырдык бороҥ. Пекарскай тылдьытыгар боломос өҥнөөх сүөһү, боломос буолбут от (скотина темно-белой, светло-серой масти, посеревшее сено) диэн холобурдар бааллар.
# 1851

1851 сыл.

# 1851
## Туох буолбута

* Тохсунньу 8 — Франция физигэ Жан Бернар Леон Фуко Сир бэйэтин киинин тула эргийэрин дакаастаабыт.

# 1851
## Туох буолбута
### Сайын

* Бэс ыйын 5 — Дьахтар суруйааччы Гарриет Бичер-Стоу «Убай Туом отуута» (ааҥл. Uncle Tom's Cabin) диэн арамаанын бастакы түһүмэхтэрэ "National Era" диэн хаһыакка тахсыбыттар. Суруйааччы айымньытын бастаан аҕыйах нүөмэргэ таһаарар былааннааҕа, ол эрээри, улам кэҥээн 40 нэдиэлэ устата бу хаһыакка бэчээттэммитэ. Арамаан хара тириилээх кулуттар эрэйдээх олохторун көрдөрбүтэ, элбэх киһи хараҕын арыйбыта. Кинигэ буолан тахсыбытын кэннэ бастакы сылыгар АХШ-ка 300 тыһ. экз. атыыламмыта, "дойдуга Гражданскай сэрии төрүөтүнэн буолбута" диэн сыаналыыр дьон бааллар.
* От ыйын 11 — Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэттэн араарылларын туһунан быһаарыныы ылыныллыбыт: "Саха уобалаһын салайыы туһунан" балаһыанньа бигэргэммит. Онон 1852 сыл тохсунньу 13 (урукку истиилинэн тохсунньу 1) күнүттэн Саха сирэ Илин Сибиир күбүрүнээтэристибэтигэр күбүөрүнэ бырааптах туспа уобалас (самостоятельная область на правах губернии) буолбут.
* От ыйын 23 күнэ - Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэттэн араарыллан, Илин Сибиир күбүрүнээтэристибэтигэр күбүөрүнэ бырааптах туспа уобалас (самостоятельная область на правах губернии) буоларын туһунан Балаһыанньа ("Саха уобалаһын салайыы туһунан" - нууч. «Об управлении Якутской областью») бигэргэммит.
* Атырдьах ыйын 6 — Кытай уонна Арассыыйа Кулдьатааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттар, дойдулар ыккардыларыгар атыы-эргиэн сыһыана бөҕөргөөбүт. Бу иннинэ Арассыыйа Кулдьа куорат тула олохтоох казаахтар уонна уйгуурдар олорор сирдэригэр Синцзяҥҥа суоһуура (нуучча кириэппэһэ Вернай, билиҥҥитэ Алма Ата, итинтэн чугас этэ).
* Атырдьах ыйын 12 — Исаак Зингер иистэнэр массыынаҕа патент ылбыт.

# 1851
## Туох буолбута
### Күһүн

* Балаҕан ыйын 7 — Саха уобалаһыгар аан бастакы губернатор действительнай статскай советник, кавалер Григорьев Константин Никифорович анаммыт. Онон Саха сирэ губерния бырааптаах туспа уобалас быһыытынан тохсунньу 1, 1852 (тохсунньу 13 1851) сыллаахха буолбут.
* Сэтинньи 13 — Москуба уонна Санкт-Петербург ыккардыларыгар тимир суол сырыыта аһыллыбыт. Суолу 10 сыл устата туппуттар, тутууга 67 млн солк. бараммыт. Холоон көрдөххө 1842 сыллааҕы Арассыыйа импиэрийэтин бүддьүөтэ 187 млн солк. эбит. Бастакы пуойас 645 километр уһуннаах суолу 21 чаас 45 мүнүүтэнэн ааспыт.
* Сэтинньи 14 — АХШ-ка Герман Мелвилл «Моби Дик» арамаана бэчээттэммит.

# 1851
## Төрөөбүттэр

* Винокуров Иван Николаевич — Табахыырап (1851 — 1938), аатырбыт олоҥхоһут.
* Кулун тутар 20 — уруккуннан кулун тутар 8 күнүгэр Исмаил Гаспринскай (1914 сыл балаҕан ыйын 11 [24] өлб.) — Кырыым татаардарыттан төрүттээх сырдатааччы, бэлиитик уонна сурунаалы таһаарааччы, Арассыыйа импиэрийэтин мусулумааннарын басхаана (бас-көс киһитэ), дьадид хамсааһынын төрүттээччи.

# 1851
## Өлбүттэр

* От ыйын 19 — Польша бэйиэтэ Томаш Зан.
# Бөҕө Бүөтүр

Бөҕө Бүөтүр — Бүтэйдээххэ олорон ааспыт күүстээх киһи.
Барыыһаптар төрүттэригэр өссө Дохсун Бүөтүр диэн күүстээх киһи баар эбит. Бөҕө диэн ааттаах киһибит бүтүн үс нэһилиэги түмпүт сиргэ соҕотоҕо соһутар. Барыыһаптары аҕа ууһунан араарар Дыабан Баһылай 70-н лаппа ааһан баран сиэннэрэ кырата суох кылыыһыт дьон түспүттэрин аһары түһэн хомоторо үһү.
Күүстээх удьуору утумнаабыттарга бааллар сахаттан соҕотох ыарахан атлетикаҕа спорт маастара Михаил Скрябин, гиревой спорт маастара Руслан Корнилов, имбэлииттэр ортолоругар күрэххэ инники күөҥҥэ сылдьар Валентин Борисов.
# Кыалык

Кыалык — кыа сиигирбэтин диэн уктарга аналлаах курга иилиллэр кыракый хаппар. Кыа сиргэ, айаҥҥа сылдьар киһиэхэ уот ыларыгар тугунан да солбуллубат тутаах мал. Кыалыкка чокууру эмиэ угаллар.

# Кыалык
## Өссө маны көр

* Сарыы хаппар
* Хабах хаппар
* Балык тириитэ хаппар
* Инньэлик
# Уйгуров Анатолий Афанасьевич

Уйгуров Анатолий Афанасьевич – хапсаҕайдаһан тустууга СР спордун маастара.

# Уйгуров Анатолий Афанасьевич
## Туһаныллыбыт литература

Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д. Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215