yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Николаева Мария Львовна

Николаева Мария Львовна (төр. 1914, Хорула нэһилиэгэ, Ньурба улууһа, Саха уобалаһа) — Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.

# Николаева Мария Львовна
## Олоҕун олуктара

1914 сыллаахха Ньурба улууһун Хорула нэһилиэгэр төрөөбүт. Колхозка ыанньыксытынан үлэлээбит.
1966—1982 сс. — Хорулатааҕы «Кустукчаана» оҕо уһуйааныгар оҕо көрөөччү.
Саха төрүт культуратын тарҕатааччы, айымньылара гуманитарнай чинчийии, Олоҥхо институттарыгар, ХИФУ-га харалла сыталлар.
Мария Львовна 5 оҕону атаҕар туруорбут. Билигин Ньурба улууһугар Хорулаҕа олорор.

# Николаева Мария Львовна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Үйэ саас» ытык бэлиэ (03.01.2014)
* Хорула нэһилиэгин ытык киһитэ
* Тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ
# Шадрин Роман Иванович

Роман Иванович Шадрин (1893 — 1934), эбээн, общественнай диэйэтэл уонна тэрийээччи.
1893 сыллаахха Саккырыыр оройуонун Түһэгиир нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
1929 сыллаахха Сэрии Кыһал Знамятын орденынан наҕараадаламмыта. ЯЦИК чилиэнэ, ЯЦИК иһинэн Хотугу омуктарга көмө Комитетын бэрэсэдээтэлэ.
ЯЦИК бэрэсэдээтэлин Ойуунускай Платон Алексеевич солбуйааччыта этэ. Бүтүн Союзтааҕы Сэбиэттэр VI Съездка ВЦИК чилиэнинэн талыллыбыта.
1934 сыл кулун тутар 31 күнүгэр, 40 саастаах сылдьан Москваҕа сэлликтэн өлөр.
Кини аатын билигин Баатаҕай-Алыытын оскуолата сүгэр.

# Шадрин Роман Иванович
## Ылыллыбыт сирэ

"Илин", 2001 сыл № 2.
# Иик

Иик (лат. urina) — киһи, кыыл-сүөл бүөрүн көмөтүнэн үөскэтэр убаҕаһа, экскремен көрүҥэ.
Иик киһи-сүөһү бүөрүгэр хаан фильтырданарын, этигэр-сиинигэр баар уута мустарын уонна секреция түмүгэр үөскүүр. Бүөргэ үөскээбит иик анал тымыр устун хабахха киирэр. Ол кэннэ эмиэ анал тымырдарынан таһырдьа тахсар.

# Иик
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Что такое ЭКСКРЕМЕНТЫ — Большой Энциклопедический словарь (БЭС) — Словари — Словопедия

# Иик
## Өссө маны көр

* Уринотерапия
# Кобзарь (кинигэ)

«Кобза́рь» (украин тылын аныгы таба суруллуутугар укр. Кобзар диэн; Шевченко тыыннааҕар тахсыбыт кинигэлэгэ Кобзарь) — Тарас Шевченко хоһоонорун хомуурунньуга.
Аан бастаан «Кобзарь» Санкт-Петербуурга 1840 сыллаахха Евгений Гребёнка көмөтүнэн тахсыбыта. Ол хомуурунньукка аҕыс айымньы киирбитэ: «Перебендя», «Катерина», «Тополь», «Мысль», «К Основьяненко», «Иван Пидкова», «Тарасова ночь» уонна «Думы мои, думы мои, горе мне с вами».
Хомуурунньук тахсыбытын кэннэ кобзарь диэн бэйээти бэйэтин ааттыыр буолбуттара. Тарас Шевченко сорох сэһэннэрин «Кобзарь Дармограй» диэн илии баттыыр буолбут.
# 328

328 сыл.

# 328
## Туох буолбута

* От ыйын 5 — Дунаай өрүһү туоруур Константин күргэтэ арыллыбыт (билиҥҥи Болгария уонна Румыния ыккардыларыгар), бу күргэ оччотооҕу өрүс күргэлэриттэн саамай уһуннара этэ, римляннар Дакияны сэриилииллэригэр туттуллубута, 4 үйэ турбута. Архитектор Феофил Патриций.
# Арыттаахтык хатыланан көстүү формата

Арыттаахтык хатыланан көстүү формата (нууч. форма раздельной кратности)
Холобурдар: ирим-дьирим гын, күөгэдьий, мадьардаа

# Арыттаахтык хатыланан көстүү формата
## Эбии көр

* Арыттаахтык хатыланар тыас туохтуурдара‎
* Биир тэҥник хатыланан көстүү формата
# Импэрийээл

Импэрийээл — аат., эргэр. (лат. imperialis — император киэнэ). Өрөбөлүүссүйэ иннинэ: уон солкуобайдаах кыһыл көмүс манньыат. Нуучча сиригэр 1755 сылтан 10 солкуобайдаах, 1897 сылтан 15 солкуобайдаах кыһыл көмүс манньыаттар (11,61 гр. көмүстэн) туттууга киирбиттэр.
1755 сыллаах харчы сыаната 10 солк уонна 10 үрүҥ көмүс солк тэҥ эбит. 900/1000 пробалаах кыһыл көмүстэн оҥоһуллар эбит, ыйааһына 12,9039 (±0,018) г, диаметра — 24,384 мм.
Тохсунньу 3 1897 с. таһаарыллыбыт «О чеканке и выпуске в обращение золотых монет» ыйаахтан (оччотооҕу Россия финанса миниистэрэ С.Ю. Витте таһаарбыт) саҥа империал уонна полуимпериал (кыһыл көмүс иһинээҕитэ уларыйыыта суох) маньыаттары быһан саҕалаабыттар. 1899 дылы быспыттар, ол кэннэ утуу-субуу харчы хаамыытын аччатан испиттэр.
1897 с. Сэтинньи 4 ыйааҕынан өссө 5 солк. быспыттар (кыһыл көмүс ыйааһына 3,87 г.), 1898 с. ахсынньы 11 — 7,74 г кыһыл көмүс ыйааһына 10 солк манньыат (червонец) манньыаттары быһан саҕалаабыттар.

# Импэрийээл
## Ылыллыбыт сирэ

* Советский энциклопедический словарь
# Гагауз тыла

Гагауз тыла (гагауз Gagauz dili) — гагауз тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр. Суруга-бичигэ латыын уонна кириллица олоҕор оҥоһуллубут.

# Гагауз тыла
## Суруг-бичиг

Билиҥҥи Гагауз алпабыыт:
| A a | Ä ä | B b | C c | Ç ç | D d | E e | Ê ê |
| F f | G g | H h | I ı | İ i | J j | K k | L l |
| M m | N n | O o | Ö ö | P p | R r | S s | Ş ş |
| T t | Ţ ţ | U u | Ü ü | V v | Y y | Z z | |
Кириллик Гагауз алпабыыт:
| А а | Ӓ ӓ | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | Ӂ ӂ | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м |
| Н н | О о | Ӧ ӧ | П п | Р р | С с | Т т | У у |
| Ӱ ӱ | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ |
| Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я | | | |
# Б. э. инн. III үйэ

б. э. инн. 1 тыһыынча сыл :
[[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — [[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — [[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — I үйэ — II үйэ :
Хронология таабыла :
Биһиги эрабыт иннинэ III үйэ
# Кинг Мартин Лютер

Кинг Мартин Лютер (Martin Luther King, Jr.) (1929, тохсунньу 15, Атланта, Джорджия — 1968, муус устар 4, Мемфис, Теннесси), америка уопсастыбаннай диэйэтэлэ, негрдар гражданскай бырааптарын иһин охсуһууларын салайааччыта. Эйэ иһин охсуһуутун иһин 1964 сыллаах Нобель бирииһин лауреата.
Кыра эрдэҕиттэ негрдар бырааптарын иһин күһүлэҥэ суох охсуоһуохха наада дии саныыр этэ. 1954 сыллаахха Алабама штатыгар Монтгомери куоракка таҥара дьиэтигэр пастор буолбут уонна аныгыскы сылка Бостон университетыгар философия билимин докторын степенын көмүскээбитэ. Негрдар положенияларын тупсарыытын ассоциациятыгар салайаччытынан үлэлии сылдьан уопсастыбыннай транспорт бойкотун тэрийбитэ. Ол акцията АХШ Үрдүкү суутугар тиийэн сегрегацияны бобор дьаһалы ылбыта. 1957 сыллахха "Соҕуруу христианнар лидердарын конференциятын" тэрийбитэ уонна салалтатын ылбыта. Ол конференция туһаайыытынан дойду үрдүнэн негрдар бырааптарын иһин күһүлэҥэ суох охсуһуохха наада диэн темалаах лекциялары аахпыта. Кингка кини Индияҕа 1959 сыллаахха айана улахан сабыдыалы оҥорбута. Махатма Ганди үөрэҕин сабыдыалланан гражданскай быраап иһин охсуһуутун ньымаларын толкуйдаабыта.
1960 сыллахха Атланта куоракка төннөҥ Эбензер баптиис таҥара дьиэтин паастора буолбута, уонна сегрегация утары акциятыгар тутуллар. Кинг хайыыга угуллуута болҕомтону аҕалбыта, президеҥҥа хандидаат Джон Кеннеди босхолонорун иһин ходатайстволаабыта. 1963 сыллахха Вашингтоҥҥа марш тэрийбитэ, онно 200 тыһ курдук киһини хомуйбута. Ол бириэмэтигэр олус биллэр "Мин баҕа санаалаахпын..." тылын эппитэ. Ол марш гражданскай права сокуонун ыларга улахан сабыдыалы оҥорбута, онтон Кинг 1964 Нобель бириэмийэтин ылбыта. 1965 сыллаахха Селматтан Монтгомерига (Атланта) дылы марш тэрийбитэ, ол гынан баран штат национальнай гвардиятын саллааттара тохтоппуттара. Ол иһин атын гражданскай бырааптар иһин охсуһар лидердар наһаа сымнаҕас уонна толлугас диэн кириитикэлээбиттэрэ. Ол кэнниттэн Кинг быдан кытаанах формаҕа тыл этэр буолбут. Вьетнамҥа США агрессиятын тохтотор курдук тыл эпиитэ. 1968 сыллахха сантехниктар забастовкаларын өйүү Мемфиска кэлбитэ уонна муус устар 4 күнүгэр расист Джеймс Эрл Рей өлөрбутэ.
Атлантаҕа Мартин Лютер Кинг төрөөбүт сирин - Суит Оберн квартала национальнай мемориал буолбут. Бу негрдар общиналарын культурнай центра буолар. Манна Кинг төрөөбүт дьиэтэ, Збензер баптиист таҥара дьиэтэ, Религия икки ардыгар эйэҕэ анаммыт чочуобуна уонна Кинг мемориальнай музейа баар. АХШга тохсуннньу 15 күнэ Мартин Лютер Кинг төрөөбүт күнэ - национальнай бырааһынньык буолбута.
# Илларионов Николай Афанасьевич

Илларионов Николай Афанасьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар Анна Федоровна, Афанасий Михайлович Илларионовтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Бу ыал 11 уол оҕолоохторуттан 7 сэриигэ кыттыбыттар. Николай биир суруга 1943 с. бэс ыйын 22 күнүгэр суруллубут. Онно аармыйаҕа ыҥырыллыбытым бүгүн биир сыла туолла диэбит.
1915 сыллаахха төрөөбүт. Кыһыл Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1944 сыл ыам ыйын 18 күнүгэр кыргыһыыга өлбүт (Ленинград уобалаһа, Новоржевскай оройуон, Задолжье д.). Кэргэнэ: Илларионова Марфа Ивановна. Бүтэһик сулууспатын сирэ: 391-с СД, 1024-с СП, п/п 37681, красноармеец.
Көмүллүбүт сирэ: Псковскай уобалас, Пушкиногорскай оройуон, Новгородкинскай волость, Васильевскай с/с, Чёртова Гора д.
# 1777

1777 сыл.

# 1777
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 14 — АХШ сулустардаах уонна дьураалардаах былааҕы ылыммыт. Бу былаахха маҥнай штат ахсаанынан 13 сулус уонна 13 дьураа баара. Онтон саҥа штаттар эбиллэн истэхтэрин аайы сулустар элбээн испиттэрэ, билигин 50 сулус баар. Дьураа ахсаана 13-нэн хаалбыт.
* Ахсынньы 17 — Америка өрөбөлүүссүйэтэ: Франция Холбоһуктаах Штааттары билиммит.
* Ахсынньы 24 — Джеймс Кук Киритимати арыыны арыйбыт, Ороһооспо арыыта диэн ааттаабыт.
# Торранс

Торранс (ааҥл. Torrance), АХШ арҕаа өттүгэр баар куорат. Калифорния штатыгар Лос Андьелес куорат аттыгар турар. Нэһилиэнньэтэ 368.8 (2004). Массынаны тутар, металы обработканан химия уонна ас промышленноһа сайдыбыт.
# Афанасьев (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
* Афанасьев Михаил Алексеевич
* Афанасьев Николай Егорович
* Афанасьев Петр Алексеевич (1868-1925) - түмэт диэйэтэлэ, саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ
* Афанасьев-Токосов Даниил Прокопьевич
* Афанасьева-Адамова Айталина Саввична
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# А. Г. уонна Н. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университетт

А. Г. уоннаН. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университет
А. Г. уонна Н. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университет - Арассыыйаҕа Владимирскай уобаласка Владимир куоракка баар улахан үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1958 с.атырдьах ыйын 1 күнүгэр РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин уурааҕынан Москватааҕы киэһээҥҥи машиностроительнай институт икки факультеттаах: механико-технологическай уонна приборостроительнай филиала арыллыбыт. 1962 с. Москватааҕы институт суох буолбутунан сибээстээн, филиал Москватааҕы электроннай машиностроение институтугар бэриллибит. 1964 с.олунньуга Владимирдааҕы киэһээҥҥи политехническай институт буолбут. 1969 с. Владимирдааҕы политехническай институт. 1978 сылтан институтка омук сирин устудьуоннарын үөрэтии саҕаламмыт. 1993 с. Владимирдааҕы судаарыстыбаннай техническай университет буолбут. 1996 с.ахсынньы 30 күнүгэр Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университет статуһун ылбыт. 2002 с.классическай университеттар Евразийскай ассоциациятын чилиэнэ буолбут. 2011 с.кулун тутар 31 күнүгэр үөрэхтээһин уонна наука миниистирэ А. А. Фурсенко бирикээһинэн Владимирдааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай университет салаа быһыытынан холбоспут.

# А. Г. уонна Н. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университетт
## Структурата

1. Юридическай институт 2. Машиностроение уонна автомобильнай тырааныспар института 3. Биология уонна экология института 4. Информ.технология уонна радиоэлектроника института 5. Архитектура, тутуу уонна энергетика института 6. Педагогическай институт 7. Гуманитарнай институт 8. Экэниэмикэ уонна менеджмент института 9. Кыра уонна орто бизнес института 10. Ускуустуба уонна художественнай үөрэх института 11. Норуоттар ыккардыларынааҕы үөрэхтээһин киинэ 12. Муромнааҕы филиал 13. Гусь-Хрустальнайдааҕы филиал 14. Заочнай үөрэх факультета 15. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета 16. Корпоративнай институт 17. Квалификацияны үрдэтэр факультет.

# А. Г. уонна Н. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университетт
## Рейтиннэрэ

А. Г. уонна Н. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университет.
1. Арассыыйа университеттарын наассыйалыы рейтинигэр 2020 с. а) 83-84-с миэстэ. б)"Образование" 56-57-с миэстэ в) "Бренд" 84-87-с миэстэ г) "Инновации" 55-с миэстэ
2. Владимир куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ.
3.Владимирскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 1 миэстэ.
4. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 90-с миэстэ.

# А. Г. уонна Н. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университетт
## Ссылкалара

http://www.vlsu.ru/ https://web.archive.org/web/20080403062331/http://new.vpti.vladimir.ru/cgi-bin/repl-file.cgi?Main=shablon.html&Repl1=title.inc https://vladimir.ucheba.ru/uz/6250
# Николаева Альбина Михайловна

Николаева Альбина Михайловна — саха тылын ойуулуур-дьүһүннүүр тылларын чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата.

# Николаева Альбина Михайловна
## Олоҕун олуктара

* 1973 сыллаахха атырдьах ыйын 25 күнүгэр Бүлүү улууһун Халбаакы нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1996 с. — Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрбитэ.
* 1999 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1996—1999 сс. — Халбаакы орто оскуолатын саха тылыгар уонна литературатыгар учуутала.
* 2000—2005 сс. — Саха государственнай университетын саха филологиятын уонна культуратын факультетын экспериментальнай филологияҕа кафедратын лаборана, ассистена.
* 2003—2006 сс. — Саха Республикатын НА аспирана.
* 2006 с. — филология билимин кандидатыгар «Средства выражения экспрессивности в якутском языке (лексико-семантический аспект)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2006—2007 сс. — Саха Республикатын НА гуманитарнай чинчийиигэ Институтын быһаарыылаах тылдьыкка салаатын младшай научнай үлэһитэ.
* 2007—2009 сс. — Саха Республикатын НА гуманитарнай чинчийиигэ Институтын быһаарыылаах тылдьыкка салаатын научнай үлэһитэ.
* 2009 сылтан — гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт лексикологияҕа секторын научнай үлэһитэ.

# Николаева Альбина Михайловна
## Сүрүн үлэлэрэ

* О некоторых средствах речевого воздействия в якутском языке (на материале публицистической речи). // Гуманитарная наука в трудах молодых исследователей. - Якутск, 2006. - Вып. 3. - С. 198-207.
* О лексико-семантических средствах выражения экспрессивности в якутском языке // Гуманитарная наука в трудах молодых исследователей- Якутск, 2006. -. Вып. 4. - С. 169-174.
* Звукоподражательные слова как особый пласт экспрессивной лексики якутского языка // 1 Международная конф-ция <Актуальные проблемы изучения языка и литературы, языковая политика в межкультурной среде. - Абакан. - 2006. - С. 209-214.
* Экспрессивность образных слов якутского языка // Наука и образование. Якутск, 2006. - С. 23-27.
* Об исследовании экспрессивности в якутском языке // Якутский язык: история, развитие, функционирование. Материалы научной конференции, посвященной 100-летию засл. деятеля науки ЯАССР, выдающегося тюрколога Е.И.Убрятовой и 95-летию известного тюрколога, монголиста В.М.Наделяева. - Якутск, 2008. - С. 209-212.
* Об экспрессивности языка фольклора // Материалы конференции, посвященной к юбилею Г.У. Эргиса.
* П.А. Слепцов об экспрессивности якутской речи // Материалы конференции, посвященной к юбилею П.А. Слепцова - Якутск, 2009.
* Н.Д. Дьячковский об эмоционально-экспрессивной стороне якутского языка // Материалы конференции, посв. к юбилею Н.Д. Дьячковского - Якутск, 2008.
* Экспрессивность и модальность в якутском языке // Материалы конференции, посв. к 80 летию Н.Е. Петрова - Якутск, 2009.
* Экспрессивные средства в тексте олонхо И.Г. Тимофеева-Теплоухова «Строптивый Кулун Куллустуур» // Сборник статей по олонхо «Строптивый Кулун Куллустуур» (ЯГУ).
# Паустовскай Константин Георгиевич

Паустовскай Константин Георгиевич (1892-1968) - нуучча сэбиэскэй кэминээҕи суруйааччыта. Билиҥҥи ааҕааччыларга оҕолорго аналлаах айылҕа туһунан кэпсээннэринэн биллэр. "Кара-Бугаз" диэн бастакы биллибит сэһэнэ бэйэтэ эппитинэн кумах куйаардары суох гыныы туһунан.
Суруйааччыга аналлаах хас да түмэл Арассыыйа араас куораттарыгар уонна Украина Киев уобалаһыгар баар Пилипча дэриэбинэҕэ үлэлииллэр. Уонча куоракка кини аатынан уулуссалар бааллар. Хас да кэпсээнинэн мульт киинэлэр, биир киинэ, биир кылгас метражтаах киинэ уонна биир телесериал уһуллубуттара.
"К.Г. Паустовский. Материалы и сообщения" научнай хомуурунньуктар 2002 - 2007 сылларга түөртэ тахса сылдьыбыттара. К.Г. Паустовскай айымньыларын тылдьыта бастакы 3 туома 2004 сыллаахха тахсыбыт. "Мир Паустовского" диэн сурунаал 1-29 нүөмэрдэрэ 1992-2011 сылларга тахсыбыттара.
# Хос

Хос диэн дьиэ иһигэр баар куйаар. Хос атын хостортон ис эркиннэринэн уонна ис аанынан арахсар. Хос көрүҥнэрэ - утуйар хос, суунар хос, астанар хос, ыалдьыттатар хос.
# Бээрийэ (Уус-Алдан улууһа)

Бээрийэ — Уус-Алдан улууһун Бээрийэ нэһилиэгин киинэ.

# Бээрийэ (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Бээрийэ нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Мороду баҕа

Мороду баҕа (нууч. Дальневосточная лягушка, лат. Rana dybowskii) — дьиҥнээх баҕалар кэргэннэригэр киирэр баҕа көрүҥэ.
Этин-сиинин устата 45-76 мм. Алдан, Учур, Майда, Аллаах Үүн өрүстэр тардыыларыгар тарҕаммыт (с.к. 60° диэри). Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыһыл кинигэтигэр киирэ сылдьар.
# Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин дьоруой ийэлэрэ

Уус-Алдан Баатаҕай нэһилиэгиттэн Герой-Ийэлэр:
1968 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Татаринов Дмитрий Иннокентьевич ,барыта 14 о5олоохтор.
1982 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Аманатов Юрий Гаврильевич,барыта 10 о5олоохтор.
1969 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Алексеев Петр Павлович,барыта 10 о5олоохтор
1967 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Готовцев Яков Андреевич,барыта 14 о5олоохтор.
1973 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Бережнев Егор Петрович,барыта 10 о5олоохтор.
1974 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Сивцев Николай Иванович,барыта 10 о5олоохтор
# Twitter

Twitter ол эбэтэр Твиттер — микроблоггиҥа анаммыт социальнай ситим, уонна ааҕаччыларга 140 знакка дылы суруллубут сообщениялары суруйар уонна ааҕар сервис. Оннук 140 дылы знактаах сообщение "твит" диэн биллэр.
Twitter Inc. диэн ол сервиһы тутар хампаанньа, Сан Францискоҕа олохтонор, сервердарын атын куораттарга (Сан Антонио, Бостон, Нью Йорк) тутан олорор.
Твиттер 2008 сыл кулун тутарыгар Джэк Дорси айбыт уонна от ыйыгар үлэтин саҕалаабыт. Түргэнник сир үрдүнэн биллэн билигин 300 мөлүйүөнтэн тахса туттааччылардаах. Күн аайы 300 мөл. тахса твит суруллар уонна 1.6 млрд твит быыһыгар көрдүүр запрос ыытыллар. Сороҕос "интернет смһа" диэн ааттыыллар.
# Сафронов Александр Федотович

Сафронов Александр Федотович — геолог, учуонай, Арассыыйа НА чилиэн-корреспондена, 2004 сылтан Саха сиринээҕи Наука киинин бөрөсүүдьүмүн бэрэссэдээтэлэ. Орто Түҥ месторождениетын бастакынан арыйбыт геолог.

# Сафронов Александр Федотович
## Олоҕун олуктара

* 1940 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* 1960—1965 сылларга СГУга үөрэнэр. Идэтэ "горный инженер-геолог".
* 1966—1993 сылларга Геология институтун наука алын, сүрүн сотруднига, лаборатория сэбиэдиссэйэ, Институт дириэктэрин наукаҕа солбуйааччыта.
* 1993—1996 сылларга «Саханефтегаз» НКК дириэктэрэ.
* 1996 сылтан Арассыыйа НА Нефть уонна гаас проблемаларын Институтун дириэктэрэ.
* 2004 сылтан Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумын бэрэссэдээтэлэ.
* Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена, СӨ НА академига, профессор, геология уонна минералогия доктора.

# Сафронов Александр Федотович
## Айымньылара

* 230 үлэ ол иһинэн 15 монография. Барыта нефть уонна гаас тематыгар.

# Сафронов Александр Федотович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Норуоттар доҕордоһууларын уордьана
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх деятелэ (2010)
# Хоро (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Хоро, Сунтаар улууһун нэһилиэгэ;
* Хоро, Уус Алдан улууһун нэһилиэгэ;
* Бастакы Хоро, Уус Алдан улууһун нэһилиэгэ;
* Хоро, Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ;
* Хоро, Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ;
* Хоролор;
* Хоролор (бүрээттэр);
* Улуу Хоро;
* Хоро - былыргы аат.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Ырба

Ырба — төбөтүгэр уһуктаах ачаахтаах тимирдээх оноҕос, айа оноҕоһо.
# Америкаҕа көһүү

Америкаҕа иммиграциа эбэтэр Америкаҕа көһүү ({{lang-en|Immigration to the United States) - АХШ дойдута Аан Дойдуга биир саамай баай буоларын быһыытынан, атын омук дьонноро Америкаҕа көһөр процесстара. Сыл ахсын Америкаҕа 4 мөллүйүөн киһи көһөр (олор иһигэр 1 мөл кытайдар, 1 мөл индиалар, 300 тыһ нууччалар, 400-500 курдук сахалар, билиҥҥитэ USCIS этэринэн Америкаҕа 12932 саха олорор, олор оҕолорун аахтахха 102000 курдук). Америка Саха Сирин кэнниттэн иккис сахалыы тыллаах дойдунан 2003 сылтан биллибитэ.
Американы иммиграция уларытар, сүрүннээн билигин кытайдар уонна исламистар элбиир кэскиллээх. Калифорния, Нью Йорк, Флорида, Иллинойс штаттара үксүлэрэ кытайдартан билиҥҥитэ турар (30-55% дьонуттан).

# Америкаҕа көһүү
## Өссө маны көр

* Канаадаҕа көһүү
# Паар

Паар — убаҕас эттик гаас буолан көтүүтэ. Убаҕас туругун кытта тэҥ усулуобуйаҕа баар буолар, ол гынан баран үксүн кылгас кэмҥэ. Олоххо бу аатынан үксүн уу паарын ааттыыллар.
# Өҥ сөрүө

Өҥ сөрүө — сиэлинэн өрөллөр, эмиэ өҥ тэллэх курдук аты ботолуох иннинэ сиһин сабаллар.
# MediaTek

MediaTek (МедиаТек), Тайвань уонна Кытай холбоон айбыт үрдүк технологиялаах тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн смартфоннарга уонна байыаннай тэриллэргэ чипсеттары, процессордары оҥорор тэрилтэ буолар.

# MediaTek
## Туһаныллыбыт сир

* Сайт
# Потребительскай кооперация

Потребительскай кооперация — уопсастыбаннай-хаһаайыстыбаннай тэриллии. Олохтоох нэһилиэнньэ наадыйыытын хааччыйар соруктаах. Тыа сирдэригэр, кыра куораттарга тэриллибит потребительскай обществолар биир кэлим тэрилтэтэ. Потребительскай обществолар улуус иһинэн, уокурук, уобалас, республика таһымынан биир кииннэммит потребительскай сойууска түмсэллэр. Саха Республикатыгар "Холбос" РПС бу потребительскай обществолар үлэлэрин сүрүннүүр. Россия таһымыгар Центросоюз (Центральный союз потребительских обществ Российской Федерации) диэн тэрилтэ ситимигэр киирэллэр. Биһиги республикабытыгар Дьокуускайдааҕы потребительскай кооперация эргиэн уонна экономика колледжа, эргиэн үлэһиттэрин бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ бааллар.
# 1880

1880 сыл.

# 1880
## Туох буолбута

* Тохсунньу 27 — Америка айааччыта Томас Эдисон кыллаах лаампатыгар патент ылбыт.
* Муус устар 20 с. Далыр нэһилиэгин таҥаратын дьиэтин Дьокуускай уонна Бүлүү эпиискэбэ Дионисий тиийэн сибэтии гыммыт.
* Ыам ыйын 19 — Польша тутулуга суох буолуутун хамсааһыгар кыттыбыт 22 саастаах Вацлав Серошевскай көскө ыытыллан 1880 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр Верхоянскайга тиийбитэ. Түөрт сыл Үөһээ Дьааҥы уонна Халыма улуустарыгар олорбута. Кэлбит сылыгар Слепцова Анна диэн саха дьахтарын ойох ылбыта, кыыс оҕоломмуттара. Серошевскай хас да этнографияҕа үлэлэри суруйбута, ол иһигэр "Сахалар" диэн бөдөҥ үлэлээх, кэлин Польша суруйааччыларын тэрилтэтин салайбыта (1933-39 сылларга).
* Ахсынньы 16 — Англия уонна буурдар ыккардыларыгар бастакы сэрии саҕаламмыт. 1833 сыллаахха Англия холуонньаларыгар кулуттааһыны суох оҥорбут, ону сөбүлээбэтэх Соҕуруу Африка буурдара (Голландияттан төрүттээх дьон сыдьааннара) өрө турбуттара, туспа икки судаарыстыба тэриммиттэрэ (Соҕуруу Африка өрөспүүбүлүкэтэ уонна Оранжевай). 1850-с сс. ол сирдэргэ алмаас көстүбүтэ, онтон сылтаан Британия ити сирдэрин бэйэтигэр төттөрү холбообута, уонна буурдартан тутулуга суох олорбут кэмнэригэр нолуок төлөөбөккө олорбуттарын иэс баайбыта. Мантан сылтаан буурдар өрө турбуттара, сэрии саҕаламмыта.

# 1880
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 26 — Дуглас Макартур — аатырбыт АХШ генерала, Чуумпу далайга дьоппуоннары утары сэриилэспитэ, Кэриэйэ сэриитигэр ХНТ күүстэрин салайбыта. 1945-1951 сылларга Дьоппуону оккупациялыыр сэриилэр баһылааччылара, бу солоҕо кини Дьоппуоҥҥа сэрии кэннинээҕи реформалары ыыппыта.
* Балаҕан ыйын 5 — Н. Н. Грибановскай төрөөбүт, Саха сирин ноуучунай библиографиятын төрүттээччи (1880—1942).
# Готовцев Иван Яковлевич

Готовцев Иван Яковлевич (1953 cыллаах төрүөх) — баһаарынай охрана бэтэрээнэ, Доҕордоһуу Уордьанын кавалера.
Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэьилиэгиттэн төрүттээх, 1999 сыллаахха Доҕордоһуу Уордьанын ылбыта. Баһаарынай охрана бэтэрээнэ.
# Telestial

Telestial — АХШ тэрилтэтэ, сотовай оператор. 75 омук сиригэр үлэлиир.