yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Лугинов Николай Алексеевич

Николай Алексеевич Лугинов — саха норуодунай суруйааччыта, Духуобунас академиятын вице-президена.

# Лугинов Николай Алексеевич
## Олоҕун олуктара

1948 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр Кэбээйи улууһугар төрөөбүт.
Саха государственнай университетын физико-математическай факультетын, СССР суруйааччыларын Үрдүкү литературнай курстарын бүтэрбит. Хас да сыл тыа оскуолаларыгар математика учууталынан үлэлээбит.
1974 с. аан бастаан «Хотугу сулус» сурунаалга кыра новеллалары бэчээттэппит. Икки сыл буолан баран бастакы кинигэтэ тахсыбыта. Сотору кэминэн маҥнайгы сэһэннэрин уонна романнарын таһаарар. «Сэргэлээххэ» (1978) сэһэҥҥэ ааптар студент ыччат, эдэр специалистар олохторун сырдатар. «Нуоралдьыма чараҥар» (1979) сэһэҥҥэ сэрии кэминээҕи оҕо саас туһунан кэпсэнэр. «Мэндиэмэннэр» ромаҥҥа суруйааччы хотугу куораттары тутар дьон айар үлэлэрин сатабыллаахтык көрдөрөр. Николай Лугинов аныгыскы айымньылара — «Түһүлгэ», «Таас тумус», «Песня белых журавлей», «Хозяин дома», «Үрдүк арыылар», «Дом над рекой», «Кустук», «Баллада о черном вороне», «Халлаан хараҥата».
Суруйааччы «Таас тумус» диэн кэпсээнин иһин Алжир республикатын мэтээлин ылбыта. Николай Лугинов Казахстан Республикатын «Алаш» литературнай премиятын лауреата.
1997 сыллаахха «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» трилогия роман маҥнайгы кинигэтэ тахсыбыт. Аныгыскы сылга ити роман нуучча тылыгар тылбаастаммыт. Бу роман ааҕааччылар уонна критиктэр улахан биһирэбиллэрин ылбыт.
Билигин П. А. Ойуунускай аатынан Литературнай музей директора, Россия суруйааччыларын союһун правлениятын секретээрэ, СӨ Духуобунас академиятын вице-президена, Аан Дойдутааҕы Түүр Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, СӨ Президенин Сүбэтин чилиэнэ.
«Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» трилогиянан (режиссер А. С. Борисов) киинэ уһуллубут.
Николай Лугинов драматургияҕа эмиэ сүдү кылаат оҥорбут. «Алампа, Алампа…», «Быраһаай» диэн драмалара театрга туруоруллубуттар.

# Лугинов Николай Алексеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха норуодунай суруйааччыта
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ
* Россия Улахан литературнай бириэмийэтин лауреата (2001), «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» романын иһин
* «370 лет Якутия с Россией» ураты Бэлиэ (2002)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2008)
* Норуоттар ыккардыларынааҕы Түүр Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ
* Монголия Республикатын «Найрамдал» уордьана
* «Гражданская доблесть» ураты Бэлиэ
* Норуоттар ыккардыларынааҕы «Алжир на перекрестках культур» бириэмийэ лауреата
* Казахстана «Алаш» литературнай бириэмийэтин лауреата

# Лугинов Николай Алексеевич
## Библиография

* Роща Нуоралджыма: Повесть. — М.: Дет.лит., 1981.
* Песня белых журавлей: Повесть, рассказ. — М.: Мол. гвардия, 1982.
* Дом над речкой: Повести и рассказы. — М.: Современник, 1988.
* По велению Чингисхана: Роман. — М.: Сов. писатель, 1998.
* По велению Чингисхана: Роман. Книги 1-я и 2-я. — М.: Сов. писатель, 2001.
# Курскай уобалас

Куурскай уобалас :
| Куурскай уобалас гиэрбэтэ Куурскай уобалас былааҕа Куурскай уобалас гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Куурскай |
| Иэнэ | 29 800 км² |
| Дьонун ахсаана | 1 155 400 (2009) |
| Федеральнай уокуруга | Киин |
| Экономическай оройуона | Киин-Чернозём |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Александр Михайлов |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Куурскай уобалас, (Нууччалыы: Курская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Куурскай.

# Курскай уобалас
## География

Уобалас кирбиилэһэр: хотугулуу-арҕааҕа Брянскай уобалаһы кытта, хоту Орёл уобалаһын кыттта, хотугулуу-илиҥҥэ Липецкайы кытта, илиҥҥэ Воронеж уонна соҕуруу Белгород уобаластарын кытта. Соҕуруулуу-арҕаа уоннаа арҕаа өттүлэригэр, Курскай уобалас Украина Сумскуой уобалаһын кытта кирбиилэспит.
Уобалас, орто-россия үрдэлин соҕуруулуу-арҕаа халдьыатыгар сытар.

# Курскай уобалас
## История

Билиҥҥи уобалас тэриллибитэ 1934 сылга, бэс ыйын 14 күнүгэр.
# 1820-с

1820-с cыллар — 1820 сылтан 1829 сылга диэри.
Нуучча-Перс сэриитэ (1826—1828)
# Б. э. и. 1 сыл
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 16 — Хань импиэрийэтигэр дьиҥнээхтик дойдуну салайан олорор Ван Ман былааһын бөҕөргөтөн маршал аатын ылбыт. Бу иннинэ аҕай өлбүт Ай Хань импэрээтэр оҕото суох этэ.
# Альцгеймер ыарыыта

Альцгеймер ыарыыта диэн мэйии клеткаларын алдьатар мэйии ыарыыта. Билигин эмтээһин суох. Бириэмэ ааһарынан сибикилэрэ өссө улаханнык көстөр буолар. Дьон Альцгеймер ыарыытыттан өлөр. Ыарыы мэйии араас районнарын саайар, ол гынан баран ордук улаханнык өйгө тутуута мөлтүүр, тылынан саҥарара уонна толкуйдуура ыарырҕыыр.
Альцгеймер ыарыытын сибикилэрэ 65 саас кэнниттэн тахсааччы, ол гынан баран көстүүтэ суох эрдэ саҕаланар. Кырдьаҕас дьонҥо эрэ тахсар эрээри, бу ыарыы кырдьыы процеһа буолбатах.
Билигин ыарыы эмтээһинэ суох эрээри, сибикилэрин дьайыытын мөлтөтөллөр. Ону тэҥэ түргэнник дьайыытын бытаардар ньымалар бааллар. Дьон ыарыыны мөлтөтөргө олохторугар араас үгэстэри киллэриэхтэрин сөпю
Ыарыы туохтан үөскүүрэ биллибэт да буоллар, ыарыы үөскүүрүгэр хас да фактор баар. Сорохторо генетическай буолаллар.
Билигин 65 саастаах дьоҥҥо ыарыһах буолалларыгар 10.5% курдук буолар шанстаах. 2007 сыллаахха аан дойдуга 26.6 Альцгеймер ыарыытынан ыалдьара..
Альцгеймер ыарыыта 'Алоис Альцгеймер аатынан ааттаммыта, тоҕо диэн кини 1906 сыллаахха Франкфуртка баар балыыһаҕа баар дьахтар ыалдьарын көрөн бастаан ойуулаабыта.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2012-12

Ахсынньы 1—31 күннэрэ
* Сэрии кэмигэр саха омугун хоргуйан быстыыттан быыһаабыт сүдү өҥөлөөх, сэллиги уонна трахоманы кыайарга олук уурбут киһи эдэр сылдьан хаартыһыт этэ (ойууга).
* XX үйэ 50-с сылларыгар Саҥа Сир диэн Хотугу муустаах муора бөдөҥ арыытыттан ненецтэри күүс өттүнэн көһөрөн баран онно ядернай полигон оҥорбуттара.
* Саха киһитэ Финляндия дьоруойугар тэҥнээх Көҥүл мэтээлин кавалера этэ, бу дойду көҥүлүн иһин сэриигэ тыына быстыбыта.
* Тибиэккэ сүөһү быһыытынан туттуллар кыыл арҕаһынан 2 миэтэрэҕэ тиийэ үрдүктээх буолар.
* Сахаттан бастакы бөлөһүөк учуонай 1936 сылтан философия кафедратын салайбыта.
* Эдьиий Марыына Урааллааҕы консерваторияны бүтэрбитэ. Билигин бу үөрэх кыһата Дьокуускайга филиааллаах.
# Секс парафилиалара

Секс парафилиалара (ол эбэтэр Көҕүйүү атын көрүҥнэрэ), итинник диэн дьон эбэтэр кыыл бэйэ бэйэтигэр буолбакка атыннык сексуальнай көҕүйүү турукка киирэллэрин ааттыыллар.
Холобурдар:
* Фетишизм — араас тирии соҥҥо, байыаннай таҥаска, араас атах таҥаһыгар,кыһыҥҥы соҥҥо эбэтэр ханнык эмит сээкэйгэ сексуальнай көҕүйүү үөскүүрүн этэллэр.
* Трансвестизм (ааҥл. transvestism) — көҕүйүү эр киһи дьахтар эбэтэр дьахтар эр киһи таҥаһын кэтэриттэн ылар.
* Эксгибиционизм (ааҥл. exhibitionism) — эр киһи буччатын эбэтэр дьахтар абас (абаһын) атын туора дьоҥҥо көрдөрүттэр эбэтэр көрөрүттэн көҕүйэр.
* Вуайеризм (ааҥл. voyeurism) — дьон ииктиир сирин уоран көрүү уонна онтон көҕүйүү.
* Педофилиа (ааҥл. pedophilia) — кыра оҕолорго көҕүйүү (бу уголовнай дьыала буолар бары судаарыстыбалара)
* Садомазохизм (ааҥл. sadomasochism) эбэтэр BDSM — дьоҥҥо агрессиа көрдөрүү уонна ыарыылаах курдук хаһытатыы. Бас бэринии оонньуута. Көҕүйүү итинник улахан дьон оонньууларыттан биирдэстэрэ буолар.
# Хомус күнэ

Хомус күнэ — Саха Өрүспүүбүлүкэтин бэлиэ күнэ.
Ил Дархан Егор Борисов 2011 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр таһаарбыт ыйааҕынан Саха Өрүспүүбүлүкэтигэр Хомус күнэ сэтинньи ый 30 күнүгэр бэлиэтэнэр.

# Хомус күнэ
## Эбии маны көр

* Хомус түмэлэ
# Dish Network

Dish Network — Колорадо штатын сотовай оператора, АХШ ахсыс улахан оператора. 19 штат территориятыгар бэйэтэ 5G вышкаларын туруорар.
2025 сыллаахха Америка 50 штаттарын барытын 5G ситиминэн сабыахтаах.
Boost Mobile операторы кытта доҕордоһор.
Speedtest этэринэн Америкаҕа 5G ситимэ саамай түргэн, 2Гбит/сек саайар.
Канаадаҕа, Мексикаҕа, Кытайга эмиэ вышкалары туруорар 5G ситимин.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Булуҥ (тыл суолтата)

Булуҥ (тыл суолтата) – Алаас эбэтэр күөл тыа иһигэр үтэн тахсан турар өттө.

# Булуҥ (тыл суолтата)
## Туһаныллыбыт сирдэр

И. К. Попов. Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт. — Дьокуускай: «Бичик», 2004.
# Бодойбо

Бодойбо. (Нууччалыы: Бодайбо) Куорат, Иркутскай уобалас Бодойбо оройуонун киинэ. Куорат статуһын 1903 сыллахха бэриллибитэ.
Куорат Витим өрүс уҥа кытылыгар турар, Бодойбо үрэх төрдүгэр Иркутскайтан 1095 км. Нэһилиэнньэтин ахсаана 15,2 тыһ. киһи (2008 сыл).
Бодойбо куорат уонна Бодойбо оройуонун кулубата — Евгений Юрьевич Юмашев.

# Бодойбо
## Экономика

* Мамаканскай ГЭС
* Көмүс хостуур тэрилтэлэр:
ОАО «Высочайший», ОАО «Лензолото», ЗАО Артель старателей «Витим», ООО «Ленская золоторудная компания».

# Бодойбо
## Бодойбо култуураҕа

Бодойбо Владимир Высоцкай ырыатыгар ахтыллар: «А меня в товарный и на восток, и на прииски в Бодайбо…», ону таһынан Бодойбо оройуонугар баар Вача бөһүөлэги ахтан аһарар: "Я на Вачу еду - плача, а из Вачи - хохоча".
# Уһун остоох этэрбэс

Уһун остоох этэрбэс. Таба тыһыттан, түнэттэн, килээҥкилэммит ынах тириититтэн тигэллэр. Таба тыһынан, түнэнэн, үгэс курдук, кыһыҥҥы этэрбэһи тигэллэр. Ол эр киһи буутун ортотугар диэри уһуннаах, тобуктарын харыстыыр буолар. Килээҥкилэммит ынах тириитэ этэрбэһи саас, күһүн ууга-хаарга кэтэргэ анаан тиктэллэр. Эмиэ уһун остоох буолар, төбөтө, тумса суох, ол оннугар төбөтүн кыратык ачаахтыы ойо быһан баран хам тигэллэр. Оччоҕо этэрбэс төбөтө атаҕы баттаабат.Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
# Фернан Магеллаан

Фернан Магеллаан (порт. Fernão de Magalhães [fɨɾˈnɐ̃w̃ ðɨ mɐɡɐˈʎɐ̃ȷ̃s], исп. Fernando (Hernando) de Magallanes [(f)eɾ'nando ðe maɣa'ʎanes], лат. Ferdinandus Magellanus, 1480 — муус устар 27 1521) - аатырбыт айанньыт, муоранан устааччы, аан бастакынан (биллэринэн) сири эргийбит эспэдииссийэни тэрийбит уонна салайбыт киһи. Кэлин кини аатынан ааттаммыт муора силбэһиитин арыйбыта, онон Атлаан далайыттан Чуумпу Далайга устубут бастакы европеец буолбута.
Магеллаан бэйэтэ төннөн иһэн Филиппиин арыыларыгар Лапу-Лапу диэн испааннары утары сэриилэспит киһи илиититтэн өлбүт. Эспэдииссийэтин 5 хараабылыттан биирэ эрэ, Хуан Элькано хапытааннаах "Виктория" Испанияны этэҥҥэ булбута, уонна Сир төгүрүгүн чуолкай дакаастаабыта.
# Хамнас

Хамнас — үлэһит үлэтин иһин ылар үбэ-харчыта.
# Уус-Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Уус-Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Уус-Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ

* 19 №-дээх Идэлээх лицей (Хоноҕор).

# Уус-Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Баатаҕай Тарскай Н.Н. аатынан орто оскуолата
* Бэйдиҥэ орто оскуолата
* Дүпсүн Жирков И.Н. аатынан орто оскуолата
* Курбуһах Окоемов Н.Н. аатынан орто оскуолата
* Лөгөй лицей-интерната
* Майаҕас Протодьяконов - Кулантай В.А. аатынан орто оскуолата
* Мүpү 1 №-дээх Егоров Г.В. аатынан орто оскуолата
* Мүрү 2 №-дээх орто оскуолата
* В.В. Алексеев аатынан Мүрүтээҕи уолаттар гимназиялара
* Найахы орто оскуолата
* Өнөр Стрекаловскай М.М. аатынан орто оскуолата
* Өспөх орто оскуолата
* Суотту орто оскуолата
* Сыыpдаах Портнягин И.С. аатынан орто оскуолата
* Танда орто оскуолата
* Тулуна орто оскуолата
* Тумул орто оскуолата
* Түүлээх Оллонов Д.Д. аатынан орто оскуолата
* Чаpаҥ Мигалкин В.И. орто оскуолата
* Аpыы Тиит алын оскуолата
* Орто Эбэ төрүт оскуолата
* Бээрийэ Лонгинов В.Д. аатынан орто оскуолата
* Бээди төрүт оскуолата
* Мындааба орто оскуолата
* Окоемовка Пухов И.В. аатынан төрүт оскуолата
* Хоноҕор Васильев - Борогонскай С.С. аатынан орто оскуолата
* Тиит Аpыы Колодезников Е.С. аатынан төрүт оскуолата
* Уһун Күөл төрүт оскуолата
* Хомустаах төрүт оскуолата
* Чэриктээй Афанасьев - Алданскай В.Ф. аатынан орто оскуолата
* Балаҕаннаах алын оскуолата
* Даалы алын оскуолата
* Элэһин алын оскуолата

# Уус-Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Порт Вила

Порт Вила (Port Vila) диэн Вануату киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 40,000 (2007). Дойду экономика уонна эргиэн киинэ.
# Кырыым татаардара

Кырыым татаардара (кырыымтат qırımtatarlar, къырымтатарлар, бр. ахс. qırımtatar, къырымтатар) эбэтэр кырыымнар (кырыымтат qırımlar, къырымлар, ед. ч. qırım, къырым) — былыр Кырыымҥа үөскээбит омук. Түүр тылларыгар киирэр кырыым татаардарын тылынан саҥараллар.
Үксүлэрэ суннит мусульмааннар.

# Кырыым татаардара
## Тарҕаныылара

Үксүлэрэ Кырыымҥа (260 тыһ.) уонна онтон чугас Украина сирдэригэр, Турцияҕа, Румынияҕа (24 тыһ.), Узбекистааҥҥа (90 тыһ., араас этиинэн 10 тыһ. 150 тыһ. дылы), Арассыыйаҕа (4 тыһ., үксүлэрэ Краснодаар кыраайыгар), Болгарияҕа (3 тыһ.) олороллор. Кырыым татаардарын тэрилтэлэрэ ааҕалларынан Турцияҕа сүүһүнэн тыһыынча кырыым татаардара олороллор, ол эрэн чуолкайа биллибиэт, тоҕо диэтэххэ Турция олохтоохторун омугун бэчээккэ таһаарбат. Кырыымтан Турцияҕа көспүт дьон сыдьааннарын уопсай ахсаана билигин 5-6 мөл кэриҥэ, ол эрэн ол дьонтон сорохторо ассимиляциялананнар бэйэлэрин кырыым татаарынан буолбакка, кырыымтан кэлбит тууроктарынан ааҕыналлар.
# .cv

.cv диэн Кабо Верде үрдүк таhымнаах ил домена.
# Метеорология

Метеороло́гия (был.-гириэк. μετεωρο-λογία — «халлаан көстүүлэрин кэтээн көрүү» — Сир атмосфератын тутуутун уонна свойстваларын физика уонна химия өттүттэн үөрэтэр билим.
Метеорологиянан дьарыктанар дьоннору метеорологтар диэн ааттыыллар. Кинилэр сүнньүнэн күн-дьыл, климат уларыйыытын радар уонна спутник туһанан сабаҕалыыллар, Атын метеорологтар барабыытылстыба уонна сэрии тэрилтэлэрэигэр үлэлээн авиация, уунан айаны, тыа хааһаайыстыба, тутуу уобаластарыгар билгэлэринэн хааччыйаллар.
# 1110-с

1110-с сыллар.

# 1110-с
## Сүрүн түбэлтэлэрэ

* Салница кыргыһыыта (1111), половецтар сэриилэрин нуучча кинээстэрэ үлтүрүппүттэр.
* 1119 — Тамплиердар уордьаннара олохтоммут.
* ↑ Walter Map De nugis curialium / ed. M. R. James, rev. C. N. L. Brooke and R. A. B. Mynors. — Oxford: Clarendon Press, 1983. — P. 54—55. перевод на русский язык
# Эрнст Александрович Алексеев

П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай премиятын лауреата - Алексеев Эрнст Алексеевич.
1946 с. балаҕан ыйын 15 Ньурба улууһун Куочайыгар төрөөбүтэ. 1964 с. ЯГУ ИТФ геологияны үөрэтэр отделениятыгар үөрэнэ киирбитэ. 1968-1976 сылларга маһынан тутуунан дьарыгырар, 1976-1996 сыллардаахха Таатта улууһун Туора-Күөл оскуолатыгар учууталлыыр.
1983 г. ЯГУ математиканы үөрэтэр салаатын бүтэрбитэ. "Юный резчик" куруһуокка салайааччынан үлэлиир. Хас да сыл өбүгэлэр оонньуурдарын, прикладной искусстваны үөрэппитэ киниэхэ дьэҥҥэ көстөр национальнай сувенир "Талах ынах", талахтан миэбэл "Талах олоппос" технологияларын айарга көмөлөһор. Кини бэйэтин уонна үөрэнээччилэрин үлэлэрэ 45 Республикатааҕы, международнай выставкаларга Францияҕа, Монголияҕа, Бурятияҕа көстүбүттэрэ. Кини үөрэппит дьоно хаста да прикладной искусства өттүнэн маҥнайгы миэстэлэри республиканскай быыстапкаларга ылбыттара. Эрнст Александрович Международнай көһөрүүлээх "Красота пространства" быыстапка кыттыылааҕа.
Кини мастан оҥоһуллубут архитектурно-мемориальнай комплекс автора буолар, биирдэстэрэ олоҥхоһут Табахырап гиэнэ буолар. Суотту "Дружба народов" музейыгар биллиилээх олоҥхоһуттарга ананан турар былыргы надмогильниктар ансамбылы айбыт киһи буолар. Пааматынньыктара барыта паспортизированнайдар уонна культура памятнигын каталогугар киирэн тураллар. "Олоҥхо оонньууларыгар" анаан "Хадаайы" музейыгар Ытык-Күөлгэ кини салайыытынынан, бэйэтин архитектуратынан Саха Сиригэр уникальнай "Олоҥхо балаҕана" уонна "Моҕол ураһа" тутуллар.
Бу этиллибит үлэлэрэ барыта "Өркөн өйүнэн, кыраҕы хараҕынан" (ЧИП "Ситим", 1995 с.), "Саха талахтан, мастан үлэлэрэ" (изд-во "Бичик", 1999 с.) сырдатыллыбыта уонна иллюстрацияламмыта. Бүтэһик кинигэтэ - автор материальнай культура оттунэн фундаментальнай улэтэ, сахалар маьынан тутуутун зодчествота, учуонайдартан уонна өрөспүүбүлүкэ искусствоведтарыттан үрдүк сыананы ылбыта.
Алексеев Эрнст Александрович - РФ уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин архитектордарын Сойууһун чилиэнэ, РФ культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай маастара, "Дети Саха-Азия" фондун стипендиата, РФ творческай уорэтиитин Акадаемиятын академига, ЯГИТИ архитектура кафедратын доцена, Татта улууһун бочуоттаах олохтооҕо. "Гражданская доблесть" знагынан наҕараадаламмыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин сэтинньи 20 кунун 2009 с. 1675 нүөмэрдээх ыйааҕынан Алексеев Эрнст Александровичка П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай премията 2009 сылга чөлгө түһүү архитектура нэһилиэстибэтин уонна үгэс буолбут прикладной искусстваҕа сүрүн вкладын иһин, сахалыы мас зодчествотун холбоһук үлэлэрин оҥорбутун, мас тутууга архитектурнай новация, уонна хас да сыллааҕы көдьүстээх үлэтин уонна педагогическай деятельнаьынан лауреат буолбута.
# Андросов Иван Иннокентьевич

Андросов Иван Иннокентьевич (1891—1922) — сылларга олорбут Бастакы Аан Дойду сэриитин кыттыылааҕа, икки Георгиевскай кириэс кавалера.
Байаҕантай улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр 1891 сыллаахха төрөөбүт. Дьоно эрдэ өлөннөр убайыгар Дьокуускайга киирэргэ күһэллибит. Сэриигэ бэйэтэ тылланан 1915 сыллаахха барбыт. 44-с Сибиир полкатыгар ефрейтор сыбаанньалаах бүлүмүөччүк Андросов Иван өстөөх бүлүмүөтүн суох гыммыт, уонна Кревлянка үрэҕи нуучча сэриилэрэ туоруулларын хааччыйбыт диэн докумуон архыыпка баар.
1918 сыллаахха дойдутугар төннүбүт. Кыһыллар өттүлэригэр сэриилэспит. 1922 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр разведкаҕа сылдьан сэриигэ өлбүт.
# 425
## Туох буолбута

* Олунньу 27 — кэргэнин Элия Евдокия көҕүлээһининэн Феодосий II ыраахтааҕы Константинополь университетын олохтообут.
# Ньюфаундленд уонна Лабрадор

Ньюфаундленд уонна Лабрадор (ааҥл. Newfoundland and Labrador, МФА: [njuːfaʊnˈlænd ənd ˈlæbrədɔr], фр. Terre-Neuve-et-Labrador, МФА(фр.): [tɛʁ.nœv e la.bʁa.dɔʁ]) — Канаада провинция, конфедерацияҕа онус.
Киин куората — Сент-Джонс (ааҥл. St. John's). Олохтоохторун ахсаана — 528 336 киһи (дойдуга 9-с, 2016 с. туругунан).
1964 сыллаахтан Ньюфаундленд провинция бырабыыталыстыбата бэйэтин Ньюфаундленд уонна Лабрадор бырабыыталыстыбата диэн ааттанар буолбута, онон 2001 сыл ахсынньы 6 күнүгэр Конституцияҕа уларытыы киллэриллэн провинция аатыгар д Лабрадор диэн тыл эбиллибитэ.
# Алаһыай

Алаhыай - Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр өрүс. Устата 1590 км. Ууну 64700 кв. км. иэннээх сиртэн хомуйар. Алаһыай хайаларга Нелькаан уонна Калдылчаан үрэхтэр холбоһууларыттан саҕаланар. Бассейныгар 24000 күөл баар. Төрдүгэр уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 320 куб. м. Балаҕан ыйын бүтэһигэр тоҥор. Мууһа ыам ыйын ортотугар эстэр. Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн Рассоха, хаҥас өртүттэн Буор Үрэх.

# Алаһыай
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь справочник, Якутск, 1980 г.
# Ёктем Ниязи

Ниязи Ёктем (туур. Niyazi Öktem; 1944, Элязыг, Турция) — туурак суруйааччыта уонна учуонайа.
1964 сыллаахха Галатасарай лицейин бүтэрбитэ, 1971 сыллаахха Стамбул университетын юридическай факультетын бүтэрбитэ. 1972 сыллаахха философия уонна быраап социологиятын билимин хандьыдаата буолбута. 1977 сыллаахха доктор истиэпэнин көмүскээбитэ. 1981 сыллаахха - доцент истиэпэнин, 1988 сыллаахха - бырапыассар истиэпэнин.

# Ёктем Ниязи
## Научнай үлэлэрэ, айымньылара

* Сокуон уонна көҥүл феномена (Özgürlük Sorunu ve Hukuk) (1977)
* Сокуон уонна феноменология (Fenomonoloji ve Hukuk) (1981)
* Сокуон философията уонна социологията (Hukuk Felsefesi ve Hukuk Sosyolojisi) (1988)
* Судаарыстыба уонна сокуон философиятын хайысхалара (Sosyolojinin ve Felsefenin Verileriyle Devlet ve Hukuk Felsefesi Akımları) (1993)
* Hallac-ı Mansur (1994)
* Итэҕэл уонна секуляризм (Din, Laiklik, Alevilik Yazıları) (1995)
* Философия, социология, сокуон уонна судаарыстыбао (Felsefe Sosyoloji, Hukuk ve Devlet) (1999)
* Кэпсэтиилэр (Diyalog Yazıları) (2001)
* Galatasaraylı Monsenyör (2001)
# Ryanair

Ryanair — Ирландия бүджетнай авиакомпанията, сүрүннээн Дублин куоратка базаланар.
Раман Пратасевичы 2021 сыллаахха туппуттарынан сибээстээх.
# Салгын

Салгын диэн Сир атмосфератыгар айылҕа үөскэппит гаастар булкаастара, сүрүннээн азот уонна абалык
Салгыҥҥа бары сиргэ баар харамайдар, үүнээйилэр, тэллэйдэр уо.д.а. организмнар тыыналларыгар наадалаах абалык баар.
Киһи-аймах былыр былыргыттан бэйэтин олоҕор туттуллар итиини салгыҥҥа уматан ылар.
Салгын иһинээҕитэ уларыйыан сөп, ол курдук улахан куораттарга харыалык диоксида элбиир, онтон ойуурга намтыыр.
Ону таһынан салгыҥҥа уу чаана баар. Ол курдук температура 0°C буоллаҕына 1 м³ салгыҥҥа 5 грамм уу баар буолуон сөп, онтон +10°C — 10 грамм.
# Сюльскай Семён Иванович

Сюльскай Семён Иванович (1911, Сүлэ нэһилиэгэ, Ньурба улууһа — алтынньы 1985) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Сюльскай Семён Иванович
## Олоҕун олуктара

1911 сыллаахха Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр төрөөбүт. 1935 сыллаахха Саха национальнай байыаннай оскуолатын бүтэрбит (ЯНВШ).
1935—1941 сс. Дьокуускай Киин электростанциятын тутуутугар коменданынан, Покровскайга ЦСУ инспекторынан үлэлээбит. Сэрии иннинэ Булуҥ улууһугар балыксыттар биригээдэлэригэр сылдьыбыт.
1942 сыл саҕаланыытыгар, сэриигэ бараары, үөлээннээхтэрин кытта хас да буолан Булуҥтан Ньурбаҕа дылы хайыһарынан 2500 км 35 күн айаннаабыттар. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйыгар Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
1942 сыл балаҕан ыйыттан Ржев, Старай Русса, Великие Луки оройуоннарыгар 21-с хайыһар биригээдэтин, 180-с туспа танковай биригээдэ кэккэлэригэр сэриилэспит. Ыараханнык бааһыран билиэҥҥэ түбэспит. 1943 сыл от ыйыгар билиэнтэн күрээн, Украина тыатынан сылдьан, «Буревестники» партизанскай этэрээт кэккэтигэр кыттыһан сэриилэспит, этэрээт ПТР взводунан хамаандалаабыт. 1945 сыллаахха 1-кы Украинскай фроҥҥа Украинаттан Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспит, Праганы уонна да атын Арҕаа Европа куораттарын босхолооһуҥҥа кыттыбыт.
Сэрии кэннэ кылгас кэмҥэ Одесса уобалаһыгар Вралиевскай оройуон исполкомугар үлэлээбит. 1949 сыл балаҕан ыйыгар дылы Ньурба оройуонун Осоавиахимыгар бэрэссэдээтэллээбит. Кэлин Саха Сирин таһыгар Каховскай ГЭС, Саҥа Каховка уонна Атомград куорат тутууларыгар үлэлээбит.
«Буревестник» партизанскай этэрээт историятын үөрэппит. 70-н тахса партизан туһунан ахтыылары суруйан, хаартыскалары хомуйан, Украина партизаннарын хамсааһынын түмэлигэр туттарбыт.
«В Савранских лесах» диэн кинигэтэ украинскай тылга тылбаастаммыт.

# Сюльскай Семён Иванович
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана
* Кыһыл Сулус уордьана (30.05.1951)
* «Хорсунун иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду сэриитин партизаныгар» мэтээл 1 ст.
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* «Праганы босхолооһун иһин» мэтээл
# Эмандьа

Эмандьа күөл. Аадыча өрүс тардыытыгар Дэрбэкэ намталыгар сытар күөл. Иэнэ 33 км², тардыытын иэнэ 179 км².
Уһуна 8 км, кэтитэ 6 км. Муора таһымыттан 689 м үрдүк. Сээн үрэх тахсар, хас да үрэх түһэр. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
1961 сылтан ыла манна гидрология поһа үлэлиир. Балыга дэлэй.
Кыһын күөл мууһунан Томпо — Баатаҕай кыһыҥҥы суол ааһар.

# Эмандьа
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
# Винокуров (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
* Винокуров Иван Николаевич
* Винокуров Илья Егорович
* Винокуров Иван Николаевич (олоҥхоһут)
* Винокурова Ульяна Алексеевна
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ - Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр билим үлэһиттэригэр уһулуччу өҥөлөрүн иһин иҥэриллэр ытык сыбаанньа.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ диэн сыбаанньа иҥэриллибит дьонугар аналлаах түөскэ кэтиллэр бэлиэ туттарыллар, түөс уҥа өттүгэр кэтиллэр.
# Муҥур (кыыл)

Муҥур, эбэтэр мукучу (лат. Mustela nivalis, нууч. ласка) — солоҥдотуҥулар кэргэннэрин солоҥдолор уонна муҥурдар (Mustela) уустарыгар киирэр сиэмэх кыыл. Хотугу эҥэлэй бары континеннарыгар үөскүүр.
Муҥур — сиэмэх кыыллар аймахтарын саамай кыра бэрэстэбиитэлэ. Уһун имигэс эттээх-сииннээх, түүтүн өҥүнэн кырынааска майгынныыр, ол эрээри кинитээҕэр кыра. Кырынаастан биллэр-көстөр уратыта — кутуруга кылгас, биир кэлим өҥнөөх, төбөтүгэр харата суох.