yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ауэзов Мухтар Омарханович

Мухтар Омарханович Ауэзов — сэбиэскэй кэмнээҕи казах омук улуу суруйааччыта, драматура, учуонайа, педагога.
Мухтар Омарханович Ауэзов 1897 сыллаахха балаҕан ыйын 28 күнүгэр Семипалатинскай уобаласка, билиҥҥинэн Абай оройуонугар күн сирин көрбүтэ. М.Ауэзов 1961 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр 63 сааһыгар бу олохтон барбыта. Революция дьалхааннаах сылларыгар М.Ауэзов Киргизия өрөспүүбүлүкэтин киин ситэриилээх кэмитиэтигэр эппиэттиир сэкирэтээринэн үлэлээбитэ. Гражданскай сэрии кэмигэр Колчагы утары сэриигэ кыттыбыта.
Мухтар Ауэзов 1959 сылтан Ленин бириэмийэтин, 1949 сыллаахтан Сталин бириэмийэтин бастакы истиэпэннээх наҕараадалар лауреаттара. 1946 сылтан Казахскай ССР А.Н. академига, уһулуччу чулуу өйдөөх, дэгиттэр сатабыллаах уопсастыбаннай диэйэтэл.
1980 сыллаахха балаҕан ыйыгар Казахскай ССР – га Саха литературатын күннэригэр биһиги суруйааччыларбытын кытта көрсүһүүгэ кыттыбытын туһунан Иван Федосеев «Көрсүһүүлэр уонна санаалар» диэн ыстатыйатыттан билэбит. Алма-Атаҕа икки күннээх истиҥ көрсүһүү кэмигэр саха суруйааччыларын Суорун Омоллоону. Иннокентий Эртюковы, Николай Габышевы, Иван Федосеевы. Алексей Михайловы, Гавриил Колесовы, Иван Егоровы арыаллаан илдьэ сылдьыбыттар, Джамбул куораты кытта билиһиннэрбиттэр. Онно туох ханнык иннинэ В.И.Ленин памятнигар, Албан Аат мемориалыгар веноктары уурбуттар, кыраайы үөрэтэр музейга сылдьыбыттар
Джезказганскай уобаласка С.Т.Руфов – салайааччы, Н.Е.Мординов – Амма Аччыгыйа, В.С.Соловьев – Болот Боотур, Л.Попов, А.Сыромятникова, С.Тимофеев, Н.Босиков , С.Шевков, арыалдьыттар Казахскай ССР Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын сэкирэтээрэ Б.Тлегенев уонна поэтесса А.Бахтыгереева сылдьыбыттар.
Бөлөхтөр уобаластартан төннөн баран Алма-Ататтан сэттэ аҥар көстөөх сиргэ, Джамбул олорбут дьиэтигэр – литературнай-мемориальнай музейга уонна кини мавзолейыгар тахса сырыттылар, онно делегацияны улуу акын сиэнэ, Казахскай ССР культуратын үтүөлэээх үлэһитэ, акын Алимкул Джамбулов домбраҕа доҕуһуоллаан ырыанан эҕэрдэлээтэ, итини тэҥэ Алма-Атаҕа М.Ауэзов аатынан академическай театры , искусство государственнай музейын, Казахстан норуотун хаһаайыстыбаларын ситиһиилэрин быыстапкатын, Мухтар Ауэзов уонна Сабит Муканов музей дьиэлэрин көрүү-истии буолла.
Мухтар Ауэзов айар үлэтин уһулуччулаах ситиһиитинэн аатырбыт Абай Кунанбаев туһунан «Абай суола» диэн арамаана буолар. Мухтар Ауэзов сырдык мөссүөнэ, кини инникини өтө көрүүтэ, норуотун туһугар олорбут чаҕылхай олоҕо, айар үлэтэ умнуллубат, кэнчээри ыччат кини аатын, айар үлэтин кэриэстиир, сүгүрүйэр, киэн туттар.

# Ауэзов Мухтар Омарханович
## Туһаныллыбыт литература

1. Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1981.
2. Кынаттаах Тулпар дойдутугар. Хотугу сулус 1981.
3. Интернет ситимиттэн
# Емельянов Николай Семенович

Емельянов Николай Семенович, 1931—1934 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин президиумун бэрэссэдээтэлэ.

# Емельянов Николай Семенович
## Өссө маны көр

* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ

# Емельянов Николай Семенович
## Ылыллыбыт сирэ

Ил Түмэн саайта Архыыптаммыт 2007, Муус устар 28 күнүгэр.
# Араҕас өҥ

Араҕас өҥ.
* Сомалийский ткач
* Psyllobora vigintiduopunctata
* Schistocerca gregaria Саранча
* Zebrasoma flavescens (Yellow tang), Желтый хирург
* Ньээм от
* Лютик
* Австралия. Көмүс күһүн

# Араҕас өҥ
## Өссө маны көр

* Күөрт (өҥ)
# McAfee

McAfee — антивирус, АХШ киэнэ.
# Григорьев Иван Константинович

Григорьев Иван Константинович — Моочой — хапсаҕай тустууга Саха АССР спордун маастара, спортивнай самбоҕа маастарга кандидат. Тустуу алта көрүҥэр чемпион уонна призер. "Динамо" общество иһинэн буолбут спортивнай самбоҕа 5 сыл субуруччу бастаабыта. 1927 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Оҥхойугар төрөөбүтэ.

# Григорьев Иван Константинович
## Ситиһиилэрэ

* 1949 с. Советскай Армия кэккэтигэр ыҥырыллан Южно-Сахалинскайга сулууспалыыр. Сулууспатын кэмигэр Москваҕа 3 ыйдаах боевой самбо инструкторын курсугар үөрэнэр. 1950 с. кэриэйдэр национальнай тустууларыгар бастыыр.
* 1953 с. Ис Дьыала Министерствотыгар инструкторынан үлэҕэ киирэр.
* 1954 с. Республикаҕа ыытыллыбыт хапсаҕайдаһан тустууга III миэстэ буолар.
* 1955-1956 сылларга Якутскайга хапсаҕайдаһан тустууга II миэстэ буолуталыыр.
* 1957-1961 сылларга хапсаҕайга Республика чемпиона.
* 1957-1967 сылларга Махачкала куоракка классическай тустууга призердаабыта.
* 1961 с. Саха АССР спордун маастарын нуорматын толорбута.
* 1961 с. спортивнай самбоҕа маастарга кандидат нуорматын толорбут. Орджоникидзе куоракка спорттивнай самбоҕа бастыыр иһин күрэхтэһиигэ III миэстэ буолар. Баку куоракка көҥүл тустууга IV миэстэ буолар.
* 1962 с. Махачкала куоракка көҥүл тустууга III миэстэ буолар.
* 1963 с. Петропавловскай куоракка коряктыы тустууга чемпион аатын ылар.
* 1964 с. Улан-Удэ куоракка буряттар национальнай тустууларыгар чемпионнуур.
# Ыраахтааҕы Хахай

Ыраахтааҕы Хахай (ааҥл. The Lion King), Walt Disney тэрилтэ 32 толору анимационнай мультик буолар. Бэс ыйын 15 күнүгэр 1994 сыллаахха тахсар, 2002 уонна 2011 сылларга 3D уонна IMAX форматтарга тахсар. Мультик тахсаатын кытта видик VHS кассеталарыгар саамай атыыланар кассета буолар, Аан Дойду үрдүнэн 30-45 мөллүйүөн экземпляр тарҕанар (ити рекорду ханнык даҕаны мультик ситэ илик). Саамай үчүгэй мультик аатырар, Walt Disney уонна Аан Дойду кыһыл көмүс фондатыгар киирэр.
Сүжетка Симба хахай оҕотун туһунан. Кини туоратыллыытын, саҥа доҕор булуутун, төттөрү Ыраахтааҕы аатын ылыыта.
Бу мультикка туора мультиктан туспа геройдар оонньууллар, Тимон уонна Пумба.
Бу мультикка олоҕуран элбэх оонньуулар үөскээбиттэрэ, холобура PS3, Nintendo, Sega, Dendy.
Мультик иккис чааһа Ыраахтааҕы Хахай 2: Симба киэҥ туттуута.
# Егоров Николай Степанович

Егоров Николай Степанович, (1931с. ахсынньы 11 күнүгэр – 2020 с кулун тутар 23 күнэ), Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо, «Бочуот Знага» уордьан кавалера.

# Егоров Николай Степанович
## Олоҕун олуктара

1931с. ахсынньы 11 күнүгэр Сунтаар оройуонун II Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Бордоҥ, Элгээйи, Сунтаар оскуолаларыгар 10 кылааһы бутэриэр диэри үөрэммитэ. Оскуола кэнниттэн производствоҕа улэлээбитэ.
Үөрэҕин салгыы Дьокуускайга учительскай институкка биолог, географ идэтин ылан бутэрбитэ уонна Бордоҥ (Марба) оскуолатыгар учууталлыыр улэтин саҕалаабыта.
«Элгээйи» сопхуоска комсомольскай тэрилтэ босхоломмут сэкирэтээринэн быыбардаабыттара. Сопхуос комсомолецтарын, ыччатын ортотугар тэрийэр-маассабай, спортивнай үлэни, ыччат сынньалаҥын тэрийиигэ көхтөөҕүн учуоттаан, аны комсомол уобаластааҕы кэмитиэтин инструкторынан ылбыттара. Оройуонугар төннөн, Николай Степанович Жданов аатынан холкуос бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан анаммыта.
Итинтэн салгыы партийнай улэдэ кеКеруллубутэ, ол курдук, партия райкомун парткабинетын сэбиэдиссэйинэн, тыа хаһаайыстыбатын улэһиттэрин профкомун бэрэссэдээтэлинэн, онтон уһун бириэмэҕэ партия райкомун тэрийэр отделын сэбиэдиссэйинэн ситиһиилээхтик улэлээбитэ.
Кэлин, биэнсийэҕэ тахсан баран, Николай Степанович Илимниир бастакы cүhүөx оскуолатыгар дириэктэринэн улэлээбитэ.
Егоров Н.С. улуус социальнай-экономическай уонна култуурунай сайдыытыгар уһун, айымньылаах үлэтин иһин «Бочуот Знага» уордьанынан, хас да үлэ мэтээллэринэн, бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.

# Егоров Николай Степанович
## Наҕараадалара, ааттара

- «Бочуот Знага» уордьан кавалера
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах ветерана, 2010
- Советско-партийная үлэ тыыл ветерана
- Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо
- Илимниир нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
# Оноолоох сон

Оноолоох сон - үксүгэр дьахтар соно. Ыҥыырга ыттарыгар (улаханнык хамсанарга) мэһэйдээбэтин диэн кэннинэн, арыт икки ойоҕоһунан тыыраҕастыыллар

# Оноолоох сон
## Өссө маны көр

* Хахыр сон
* Сарыы сон
* Халтаҥ хомуһуол сон
* Куобах истээх сон
* Сылгы тиириититтэн уһун сон
* Маҥан сылгы тириитэ сон
* Сэттэ таба тириитин уорҕатыттан сон
* Бэйбириэт бүүрүктээх, дьогдьуурдаах, сахалыы суккун сон
* Халтаҥ сон
* Бииллээх сон
* Бүүрүктээх сон
* Таҥалай сон
* Кэдьиҥэ таҥалай
* Бууктаах сон
* Хотойдоох сон
* Бөрө бөртөлөөх сон
* Кэһиэччик
* Сарыы кэһиэччик
* Сэлиэччик
* Арбаҕас

# Оноолоох сон
## Өссө маны көр

* Саҕынньах
* Хаттык таҥас
# Өркөн (артыыс)

Өркөн — Алексей Алексеевич Егоров — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, эстрада ырыаһыта, сценарист, режиссер, продюсер, «Лена» киинэ тыйаатырын салайааччыта.
1983 сыллаахха олунньу 5 күнүгэр төрөөбүтэ. Ийэлээх аҕата ырыаһыттар. 2002 с. М.С. Щепкин аатынан Тыйаатыр үрдүкү училищетын бүтэрбитэ, «тыйаатыр уонна киинэ артыыһа» диэн идэни ылбыта. Саха тыйаатырыгар үлэлээбитэ.
2012 с. С.А. Герасимов аатынан Бүтүн Арассыыйатааҕы кинематография судаарыстыбаннай институтун бүтэрбитэ, «киинэ уонна телевидение продюсера» буолбута.
2015 сылтан 2018 сыллаахха диэри СӨ Эстрада судаарыстыбаннай тыйаатырын дириэктэрэ.
2018 с. «Лена киинэ тыйаатыра» МАУ салайааччыта.
# Айсберг

Айсберг — байҕалга уста сылдьар эбэтэр чаардаан олорор муус хайа. Айсберг континент леднигыттан быстан түһэр, үрдүгэ 70-100 м буолар, 5/6 — 9/10 уу анныгар буолар.
# Кыһыл табаһыт (хаһыат)

Кыһыл табаһыт («Красный оленевод», «Колымская правда») диэн ааттаах Аллараа Халыма улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1953 сыллаахха олунньу 6 күнүгэр тахсыбыт.

# Кыһыл табаһыт (хаһыат)
## Библиография

* Периодическая печать Якутии: 1931—1970: Библиогр. указ. Ч. 1, вып. 2: Газеты. — Якутск: Кн. изд-во, 1991. — 63 с.;
* Переверзин В. Под сполохами северного сияния / / Соц. Якутия. — 1978. — 5 мая; Районной газете — 30 лет / / Колым. правда. – Черский. 1983. — 6 янв.
# Лүдмила Нарусова

Лүдмила Нарусова (нучч: Людмила Нарусова), Арассыыйа биир өйдөөх дьахтара, демократия уонна либерализм идеятын иһин охсуһар. Ксения Собчак ийэтэ. Украинаҕа буола турар сэриини утарар.
# Кэриэйэ сахалара

Кэриэйэ сахалара диэн Кэриэйэҕэ олорор сахалар (улахан өттө Соҕуруу Кэриэйэ). Бастакы сахалар Кэриэйэ кытылыгар 17 үйэҕэ үктэммиттэрэ. Билигин Сеул куоракка 200 курдук саха олорор.
# Сугун абаҕата

Сугун абаҕата (лат. Lédum palústre, нууч. багульник болотный) — маарга, мыраан сииктээх тэллэҕэр, намыһах сиргэ үүнэр үүнээйи. Сугуну кытта кэккэлэһэ үүнэрин иһин маннык ааттаабыттар. Бу үүнээйи ураты сыттаах буолар. Кыһыннары-сайыннары хараҥа от күөҕэ өҥнөөх буолар, уһун синньигэс сэбирдэхтэрэ мастыйбыт умнаһын төгүрүччү үүнэллэр. Умнаһын төбөтүгэр үрүҥ эбэтэр тэтэркэй сибэккилэрдээх. Бэс, от ыйыгар сибэккилэнэр.

# Сугун абаҕата
## Эмтэнэргэ туттуллуута

Сугун абаҕатын үксүн сөтөлгө, бронхикка, улахан дьон бронхиальнай астматыгар тутталлар. Ыарахан дьахталлар, кыра саастаах оҕолор бу үүнээйинэн эмтэнэллэрэ бобуллар. Сугун абаҕатын иэрийэн сөтөллүүгэ, солотуохаҕа, ревматизмҥа былыр-былыргыттан тутталлар.
Кулахыны, сахсырҕаны, былахыны суох оҥорорго бу үүнээйи сэбирдэҕин мэлийэн түптэлииллэр. Таҥаһы, түүлээҕи үөнтэн-көйүүртэн көмүскээн, сугун абаҕатын хопполорго, долбуурдарга уураллар.
Сүһүөх, тоноҕос дьарҕатыгар ынах арыытыгар эбэтэр ис сыатыгар оту булкуйан, ыга хаппахтаан, 2—3 чаас устата сылаас сиргэ күҥкүтэн баран, сиидэлээн соттон эмтэниллэр.

# Сугун абаҕата
## Туһаныллыбыт сирдэр

* К. Токумова, П. Токумов, Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
# Садыкова, Сара Гарифовна

Сара Садыкова (Сара Гарифовна Садыкова, тат. Sara Garif qizi Sadiyqova, Сара Гариф кызы Садыйкова; 1906 с.сэтинньи 1 күнүгэр Казань куоракка - 1986 с.бэс ыйын 7 күнүгэр Казань куоракка) - татаар композитора, актриса уонна ырыаһыт. Татаардартан бастакы композитор идэлээх дьахтар.
Казань киинигэр турар Парижскай Коммуна уулуссатын 18 нүөмэрдээх дьиэтигэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ: Гариф уонна Бибигайша Садыковтар, эһэтэ - Ахмадша(Бишбалта солобуодаҕа казань бириистэнигэр казначейынан үлэлээбитэ). Фатиха Аитова салайар, татаар дьахталларын биллиилээх гимназиятыгар үөрэммитэ, онтон, Казааннааҕы педагогика техникумун бүтэрбитэ. 1922-1928 сс.(сольнай ырыа кылааһын) уонна 1934-1938 сс.(татаар опернай студиятын)П.И.Чайковскай аатынан Москва куорат консерваториятыгвр үөрэммитэ. Учуутала - Цыбущенко Мария Григорьевна.
1930-1934 с.Казань куоракка, Татаар судаарыстыбаннай академическай тыйаатырын труппатыгар үлэлээбитэ. 1938-1948 сс. Татаар опера уонна балет тыйаатырыгар солистка. Сара Садыкова 18 испэктээххэ музыка суруйбута. 400 ырыалаах. "Песня любви" (1971), "Женихи"(1972) музыкальнай кэмиэдьийэлэри, Р.Г.Губайдуллины кытта бииргэ суруйбута. Тыйаатырга үлэлэрэ: Ахмед Файзи, Назиб Жиганов "Беглец"; Г.Альмухамедов, В.Виноградов, С.Габаши "Сания"; М.Файзи "Галиябану"; Карим Тинчурин, Салих Сайдашев "Башмачки", "Ильдар", " На реке Кандре"; Тази Гиззат, Салих Сайдашев "Наёмщик"; У.Гаджибеков "Аршин мал алан";

# Садыкова, Сара Гарифовна
### Наараадалара:

* Татаар АССР үтүөлээх артыыската(1939),
* Татаар АССР норуодунай артыыската(1977).
* РСФСР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
* Татаар АССР Г.Тукай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата(1990 с.өлбүтүн кэннэ).
1997 с. ТӨ Миниистирдэрин кабинета, классик-композиторга Сара Садыковаҕа пааматынньык туруорарга быһаарбыта. Пааматынньык бэлэм эрээри (ааптар Рада Нигматуллина), туруорарга сөптөөх сир талылла илигинэн туруорулла илик. Бастакы кэргэнэ - Газиз Айдарскай, артыыс уонна режиссер. Иккис кэргэнэ - Юрий Станиславович Крещелюнас, музыкант. Кыыһа - Альфия Айдарская, балерина. ТӨ үтүөлээх артыыската. Сиэнэ - Вячеслав Геркулов, музыкант.
# Инд

Инд өрүһэ Гималай хайаларын хаара, мууһа ууллуутуттан уонна муссон ардахтан уутуйар, ол эрээри уута элбэҕинэн Гангаҕа баһыйтарар.

# Инд
## Литература

* Коринская В. А. География: Материктар, акыйааннар географиялара: Орто оскуола 7 кылааһын учебнига. — Дьокуускай: Бичик, 1997.
# Иванов Климент Егорович

Иванов Климент Егорович — политик, 1990—1992 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.
1936 сыл сэтинньи 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Элгээйи сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Бүлүүтээҕи педагогия училищетын, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникумун уонна Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партия оскуолатын бүтэрбитэ.

# Иванов Климент Егорович
## Олоҕун олуктара

* 1956—1959 сс. — Күндэйэ, Хоро, Элгээйи оскуолаларга учуутал
* 1959—1962 сс. — Комсомол Сунтаар райкомун иккис, бастакы сэкрэтээрэ
* 1962—1964 сс. — Орджоникидзе райкомун бастакы сэкрэтээрэ
* 1964—1968 сс. — Хабаровскайдааҕы Үрдүкү Партия оскуолатын үөрэнээччитэ
* 1968—1975 сс. — ССКП Абый райкомун иккис, бастакы сэкрэтээрэ
* 1975—1983 сс. — Сунтаар райсоветын исполкомун бэрэссэдээтэлэ
* 1983—1986 сс. — ССКП Үөһээ Бүлүү, Өлүөхүмэ райконарын бастакы сэкрэтээрэ
* 1986—1988 сс. — Саха АССР тыа хаһаайыстыбатын Миниистирэ
* 1988—1989 сс. — АПК «Север» генеральнай директора
* 1989—1990 сс. — ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бюджет уонна финансалар хамыһыйатын чилиэнэ
* 1990 сыл ахсынньы — 1992 сыл олунньу — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ
* 1992—1993 сс. — Саха Республикатын Үрдүкү Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ
* 1993—1999 сс. — Арассыыйа Президеныгар Саха Республикатын Бастайааннай бэрэстэбиитэлэ
* 1999—2001 сс. — «Саханефтегаз» президенэ
* 2001—2003 сс. — «Саханефтегаз» директордарын сүбэтин бэрэссэдээтэлэ
* 2003 сылтан билиҥҥи кэмҥэ диэри — Ил Түмэн норуот депутата

# Иванов Климент Егорович
## Наҕараадалара уонна ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2000)
# Далан (тыл)

Далан 1. аат. а) поэт. Уу (үрэх, күөл, байҕал) ньуура. б) Туох эмэ ыраахха диэри тайаан көстүүтэ, оннук көстөр киэҥ ньуура.
2. даҕ. суолт. а) сараадыйбыт, быластаабыт кынаттаах (көтөр). б) Харса суох, кэрээнэ суох.
# 1802

1802 сыл.

# 1802
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 2 — Франция көнүстүүссүйэтигэр уларытыы киллэрэр куоластааһын түмүгэр Наполеон олоҕун тухары консулунан анаммыт.

# 1802
## Төрөөбүттэр

* Олунньу 26 — Виктор Гюго — Франция суруйааччыта.
# Битиим (бөһүөлэк)

Битиим (нууч. Витим) — Ленскэй улууска баар бөһүөлэк.
Улуус кииниттэн 229 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ, Витим өрүс төрдүтүн утары турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4100 киһи (2007 сыл).

# Битиим (бөһүөлэк)
## Устуоруйаттан

Бөһүөлэккэ декабрист Семен Краснокутскай көскө олоро сылдьыбыта.

# Битиим (бөһүөлэк)
## Бөһүөлэккэ төрөөбүттэр

* 1918 сыл ыам ыйын 31 күнүгэр төрөөбүтэ Серкина Александра Васильевна - ангиохирург, Иркутскай уобалас Ытык гражданина.
* 1964 сыл ыам ыйын 5 күнүгэр төрөөбүтэ Ларионов Cергей Александрович, "ЛОРП" ААО генеральнай дириэктэрэ.
# Уулаах отон

Уулаах отон — Саха сиригэр үүнэр отонноох үүнээйилэртэн биир бастыҥнара уулаах отон буолар. Бэс ыйыгар сибэккилэнэр, атырдьах, балаҕан ыйга аьа буьар. Сибэккитэ кыра да хаьыҥтан эмсэҕэлиир уонна кыайан өрүттүбэт. Онон сибэккилэнэр кэмигэр сылаас, хаһыҥ суох буоллаҕына отон хойутуук уунэр.
Эмтэнэргэ анаан сэбирдэҕин уонна отонун туьаналлар. Хомуллубут сиргэ иккистээн үс-түөрт сылынан эрэ эргиллиэххэ сөп. Саас эрдэ хаар ууллуута эбэтэр ыкса күьүн хомуйар ордук. Оччоҕуна түргэнник уонна үчүгэйдик куурар. Сорохтор өссө хараҥа сиргэ куурдар ордук диэн этэллэр. Хаппыт сэбирдэхтэртэн бөҕүн-сыыьын сирэйин көрөн ыраастаныллар. Отонун сибиэһэйдии эбэтэр тоҥорон хаьааныллар.
Отон сэбирдэҕин көөнньөрөн эбэтэр оргутан күүстээх ииктэтэр эмп быһыытынан туһаныллар. Ону таһынан куртах аһыытын көбүтэргэ, хаан баттааһынын намтатарга, тымныйыыга, ревматизмҥа, хойуу хаайтарыытыгар, хабах, бүөр ыарыыларыгар туттарга олус туһалаах.
Отонун көөнньөрөн С уонна А витамин тиийбэтигэр, ыалдьан тоҥо-тоҥо тиритэр кэмҥэ туһаныахха сөп. Манна отонун сиэхтээҕэр, чэйгэ бырыанньатын кутан иһэр ордук туьалаах. Түүн ииктэрин туппат оҕолору хатарыллыбыт сэбирдэҕин уонна отонун тэҥ кээмэйин ылан эмтиэххэ сөп. Икки улахан ньуоска булкааһы икки ыстакаан оргуйбутунан ууга кутан 15 мүнүүтэ мөлтөх уокка сылытыллар. Онтон сойутан баран сиидэлээн биир аҥарын күн устата, иккиьин киэһэ утуйуох иннинэ бэриллэр.
Саха эмчиттэрэ уулаах отон сумэьинин модьууну уонна ымынаҕы эмтээһиҥҥэ туьаналлар.
Уҥуохтаах отон оннугар уулаах отон сэбирдэҕэ туттуллуон сөп.
# Достоевскай Федор Михайлович

Достоевскай Федор Михайлович — XIX үйэ ортотугар олорбут нуучча мындыр киһитэ, бөлөһүөк, суруйааччы быһыытынан аан дойдуга киэҥник биллэр. Ордук биллэр романнара Буруй уонна буруйдааhын уонна Карамазов ини биилэр. Литератураҕа үлэлэригэр XIX үйэтээҕи Арассыыйа киhитин уйулҕата, олоххо, атын дьоҥҥо сыһыана көрдөрүллэр.
1821 с. Москубаҕа төрөөбүт.
Петрашевскай дьыалатыгар эриллэн 1849 сыл ахсынньы 22 күнүгэр суутунан ытан өлөрүүгэ уураахтаммыта. Бу дьыалаҕа кыттыгастаах дьону өлөрөр курдук сыаҥка оҥорбуттара, бүтэһиккэ эрэ өлөрүллүү хаатырҕаннан солбулларын биллэрбиттэрэ. Биир Григорьев диэн сууттанааччы маны тулуйбакка иирэн хаалбыта.
Достоевскай 4 сыл Омскай куоракка хаатырҕаҕа сылдьан баран көннөрү саллаатынан Сибиир линейнэй полкатыгар ыытыллыбыта. Бу сылдьан Семипалатинскайга сулууспалаабыта, казаах Чокан Валихановтыын алтыһар этэ. Бу кэмҥэ кэргэннээх дьахтары таптыыр. 1855 сыллаахха олунньу 18 күнүгэр ыраахтааҕы Николай I өлөр. Достоевскай онно кутурҕанын биллэрэн хоһоон суруйар. Бу иһин унтер-эппиһиэр сыбаанньатын биэрэллэр. Онтон прапорщик буолар. 1857 с. таптыыр дьахтарын оҕонньоро өлбүтүн кэннэ кинини ойох ылар. 1959 с. бэс ыйыгар Тверь куоракка көһөр туһунан көҥүл билиэт ылар, онтон 1960 с. кэргэнин уонна иитэр уолун кытта Петербуурга көһөн кэлэр.
1881 с. олунньу 9 күнүгэр Санкт-Петербуурга өлбүт.

# Достоевскай Федор Михайлович
## Библиографията
### Романнара

* 1845 Бедные люди
* 1861 Униженные и оскорблённые
* 1866 Преступление и наказание
* 1866 Игрок
* 1868 Идиот
* 1871—1872 Бесы
* 1875 Подросток
* 1879—1880 Братья Карамазовы

# Достоевскай Федор Михайлович
## Библиографията
### Сэhэннэрэ уонна кэпсээннэрэ

* 1846 Двойник
* 1846 Господин Прохарчин
* 1847 Роман в девяти письмах
* 1847 Хозяйка
* 1848 Ползунков
* 1848 Слабое сердце
* 1848 Неточка Незванова
* 1848 Белые ночи
* 1859 Дядюшкин сон
* 1859 Село Степанчиково и его обитатели
* 1860 Чужая жена и муж под кроватью
* 1860 Записки из Мёртвого дома
* 1862 Зимние заметки о летних впечатлениях
* 1864 Записки из подполья
* 1864 Скверный анекдот
* 1865 Крокодил
* 1869 Вечный муж
* 1876 Кроткая
* 1877 Сон смешного человека
# 2022 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

2022 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара (ааҥл. 2022 Winter Olympics, фр. Jeux Olympiques d'hiver de 2022, официальнай аата XXIV кыһыыҥҥы 2014 сыллааҕы Пекин куоракка Олимия оонньуулара) — аан дойдутааҕы спорт мероприятията, Кытай Пекин куоратыгар 2022 сыл Олунньу 4 күнүттэн олунньу 20 күнүгэр дылы ыытыллыбыта. 2022 сыллааҕы Олимпия оонньулара буолар сирэ 2015 сыл сайыныгар Аан дойдутааҕы Олимпия хамытыата биллэрбитэ. Кытай территориятыгар Олимпия оонньуулара иккистээн ыытыллыбыта, ол иннинэ Пекиҥҥа 2008 сыллаах сайыҥҥы Олимпия оонньуулара ыытыллыбыттара ол аата Пекин сайыҥҥы уонна кыһыҥҥы Олимпия оонньууларын иккиэннэрин ыытар куорат буолбута. Кыһыҥҥы Оонньуулар Кытайга бастаан ыытыллыбыттара.

# 2022 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
## Хандьыдаат куораттар

| Куорат аата | Дойду |
| 2014 сыллаах Олимпия оонньууларын ыытарга хандьыдаат куораттар ||
| Пекин | Кытай Кытай |
| Алматы | Казахстаан Казахстаан |
| Осло | Норвегия Норвегия |
| Атын претенденнар ||
| Львов | Украина Украина |
| Цюрих | Швейцария Швейцария |
| Квебек | Канаада Канаада |
| Сантьяго | Чиили Чиили |
# The Vanguard Group

The Vanguard Group (Вангуард Групп), АХШ биир саамай улахан инвестиционнай тэрилтэтэ, уопсайа 4 триллион харчылаах тэрилтэ. Аан Дойдуга улаханынан иккис миэстэ (BlackRock инвестиционнай бөлөх кэнниттэн) уонна Аан Дойдуга 500 саамай улахан баай тот харчылаах тэрилтэлэр иһигэр киирэр, аатырбыт Fortuna 500 элитнай клуб кыттыылааҕа.
Салалтата — Уэлли Фордь (Пенсильваниа, АХШ).
Вангуард Групп тэрилтэтэ сүрүннээн инвестицианнан дьарыгырар. Ол курдук АХШ, Канаада, Аустралиа, Африка, Кытай, Индия, Дьоппуон, Германия, Франция дьонун пенсионнай харчыларын эргитэр. Ону таһынан Норвегия уонна Саудовскай Аравия дьон ууруу фондатын эргитэр. Эбии Арассыыйаҕа, Саха Сиригэр, Кытайга, Америкаҕа улахан айылҕа баайын хостуур уонна баан тэрилтэлэрин 15% акцияларын бас билэр. Уопсайынан Вангуард бөлөх тэрилтэтэ 190 араас дойдуларга инники кэскиллээх проектарга кыттар.
# Муннук

Муннук диэн биир точкаттан тахсар икки сардаҥа үөскэтэр фигурата ааттанар. Сардаҥалар тахсар точкалара муннук оройо, оттон сардаҥалар - муннук өрүттэрэ диэн ааттаналлар. Муннугу кини оройугар суруллубут биир букванан эбэтэр үс букванан бэлиэтиэххэ сөп. Ардыгар муннугу кини иһигэр суруллубут биир кыра букванан биитэр сыыппаранан бэлиэтииллэр.

# Муннук
## Литература

* Никитин Н. Н. Геометрия: 6-8 кылаастарга үөрэнэр кинигэ. — Якутск: Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1963.
# Террикон

Террикон эбэтэр терриконик (фр. Terri - хайа боруодатын чөмөҕө) — сир баайын, холобур таас чоҕу, хостуулларыгар мэһэйдиир туһата суох тааһы, эбэтэр кытаанах эттиги умаппыттарын кэннэ хаалбыт күлү чөмөхтүү куппуттара.
Терриконнар быыл, канцероген источниктара буолалларынан уонна сири туһаҕа таһаарар соруктаах рекультивацияланыахтаахтар. Ону таһынан бөдөҥ терриконнар хелиотроп бактериялар уонна салгын кислорода дьайыыларын түмүгэр бэйэлэрэ умайан кэлэр түгэннэрэ көстөр. Бу биллэн турар олохтоох экология туругар дьайар.
# Сарыы сыалыйа

Сарыы сыалыйа - олус сымнаҕас, чараас гына таҥастаммыт сарыыттан тигиллэр сыалыйа. Таба сарыыта (омук сарыыта дииллэрэ) нуучча таҥаһынааҕар сымнаҕас буолара үһү.

# Сарыы сыалыйа
## Өссө маны көр

* Ынах тириитэ сыалыйа - үксүн дьадаҥы, кыаммат дьон тиктэр таҥастара
* Истээх сыалыйа - кыһын тымныыга кэтиллэр, үксүгэр сарыы, сымнаҕас түүлээҕинэн тигиллэр истээх буолар
* Тииҥ өрөҕөтө, куобах түүтэ истээх сыалыйа
* Кураахтаах сыалыйа
* Сири сыалыйа
* Тураҕас түнэ сыалыйа - кылгас бууттаах, бөҕөҕө кэтиллэр
* Түнэ тураҕас сыалыйа
* Түөрт мыанньарыктаах сыалыйа
* Кыабака симэхтээх сыалыйа
* Торбос, кулун тириитэ сыалыйа
* Бадыҥкыйдаах сыалыйа - сүүһүгэр сылдьар төрдө чопчуурдаах симэхтээх, боруок охсордоох
* Курдаах сыалыйа (бөҕөҕө кэтэр)
* Сыппа сыалыйа - кийиит таҥаһа, сарыыУллук сутуруо
# IPhone 13 Pro

iPhone 13 Pro уонна кини улахан вариана iPhone 13 Pro Max — Apple тэрилтэ 2021 сыллаахха айбыт уонна атыыга таһаарбыт флагман төлөпүөннэрэ, Apple A15 диэн чиптаах уонна iOS 15 диэн операционнай системанан үлэлиир.

# IPhone 13 Pro
## атын флагманнар

* iPhone 12 Pro - 2020 сыллаах флагмана
* iPhone 14 Pro - 2022 сыллаах флагмана
# Сутаков Прохор Афанасьевич

Сутаков Прохор Афанасьевич — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1924 сыллаахха Алтан нэһилиэгэр Амма улууһугар төрөөбүтэ. Сэттэ кылаас үөрэхтээх. Райстатка инспектор этэ. Аармыйаҕа 1942 с. күнүгэр ыҥырыллыбыта. Илиҥҥи фроҥҥа сулууспалаабыта. Стрелковай отделение, онтон взвод хамандыыра буолбута. 1945 сыллаахха сэтинньи ыйга өлбүтэ, Чита куоракка көмүллүбүтэ. П/п 15811-Ц.