yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Маак Ричард

Маак Ричард Карлович (ааҥл. Richard Maack), натуралист, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи, педагог (1825 сыл балаҕан ыйын 5 күнэ, Аренсбург (билигин — Курессааре, Эстония) — (1886 сэтинньи 13 (аныгы истиилинэн сэтинньи 25) күнэ, Петербург).
Санкт-Петербург университетыгар үөрэммитэ, учууталлаабыта, Иркутскай губернияҕа училищелар инспектордара буолбута. Хас да экспедицияны тэрийэн ыыппыта — ол иһинэн Саха сирин Бүлүү уокуругар (1853—1855 сыллардаахха), аан маҥнай Бүлүү, Чуона, Өлүөхүмэ тардыыларын айылҕатын, геологиятын уонна олохтоохторун чинчийбитэ. Ону таһынан Амур уонна Уссури өрүстэр тардыыларын чинчийбитэ.

# Маак Ричард
## Бүлүүтээҕи экспедиция

Р. Маак 1853 с. муус устарыгар Нуучча географияҕа уопсастыбатын Сибиирдээҕи салаатыгар үлэһит чилиэнинэн киирбит. Бу сыл Бүлүүтээҕи экспедицияны баһылаабыт. Бу экспедиция география, история, этнография, статистика уонна килиимэт өттүттэн үөрэтиэхтээх эбит.
Этэрээккэ өссө байыаннай топограф А. К. Зондгиген, препаратор М. Фурман киирбиттэр, Саха сиригэр кинилэргэ А. П. Павловскай диэн учуутал кыттыспыт. 1854 с. тохсунньутугар Иркутскайтан тахсан, Дьокуускайынан муус устарга Бүлүү өрүс төрдүгэр тиийбиттэр. От ыйын саҥатыгар Таас диэн сиргэ сылдьыбыттар, бу ый 5 суругар Сунтаарынан Иркуутскайга этногрфияҕа уонна айылҕаҕа сыһыаннаах коллекция ыытарга бэлэмин туһунан суруйар. Холобур суруйар: «в Нюрбинской долине я занимался обзором геогностических пород, собирал растения и этнографические предметы. Следуя отсюда обратно, я долгом почел заехать к якуту Ноговицыну, известному по особой ревности к распространению хлебопашества, он имеет большое хозяйство и труды его вполне замечательны».
Онтон экспедиция икки аҥыы арахсыбыт, Павловскай Марха өрүскэ барбыт, оттон Маак бөлөҕө Өлөөн өрүскэ барбыт. Хуриҥда күөлгэ тиийэ сылдьан баран Бүлүү өрүһүнэн түһэ сатаабыттар, да тымныйан ол кыаллыбатах. Ыарахан 800 биэрэстэлээх суолунан экспедиция 1854 с. ахсынньы 25 Чона өрүс төрдүгэр тиийэр. Онтон 1855 с. тохсунньутугар Сунтаарга тиийэн Павловскай бөлөҕүн кытта холбоһор. Бу тухары Иркутскайга суруктары суруйар.
Сунтаартан экспедиция Өлүөхүмэҕэ көһөр, уонна 1855 с. олунньутугар Иркутскайга төннөр.

# Маак Ричард
## Маак аатынан ааттаммыт үүнээйилэр

Маак урут биллибэтэх үүнээйилэри арыйбыт уонна үөрэппит. Сорох үүнээйилэр кини аатын сүгэллэр:
* Maackia amurensis — Амуурга үүнэр боб ыалыгар киирэр үүнээйи.
* Lonicera maackii — Амуурдааҕы жимолость.
* Prunus maackii — Амуурдааҕы вишня.
* Амуур боба.
* Амуурдааҕы жимолость
* Амуурдааҕы вишня.

# Маак Ричард
## Айымньылара

* Путешествие на Амур, совершенное по распоряжению Сибирского отдела Русского географического общества в 1855 году, СПБ, 1859;
* Путешествие по долине реки Уссури, т, 1—2, СПБ, 1861;
* Вилюйский округ Якутской области, ч. 1, 2 изд., ч. 2—3, СПБ, 1877—1886;
* Очерк флоры Уссурийской страны (1862);
* Енисейская губерния (в «Списках населённых мест Российской империи»).

# Маак Ричард
## Өссө маны көр

Маак Бүлүүтээҕи экспедицията (1854 — 1855 сс.)

# Маак Ричард
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# 1789

1789 сыл.

# 1789
## Туох буолбута

* Олунньу 4 — АХШ бастакы бэрэсидьиэнинэн Джордж Вашингтон талыллыбыт.
* Кулун тутар 4 — Нью-Йорка АХШ бастакы Кэнгириэһэ мустубут.
* Муус устар 7 — Селим III Осмаан импиэрийэтин султаана буолбут.
* Муус устар 16 — сыллаахха Тобольскайга Сибииргэ бастакы типография аһыллыбыт.
* Муус устар 18 — Тобольскай куоракка Василий Корнильев диэн киһи Сибииргэ бастакы типографияны арыйбыт.
* Ыам ыйын 5 — Франция хоруола Людовик XVI былааһы былдьаһыы уустук балаһыанньата үөскээбитигэр киэҥ ыҥырыылаах Генеральнай штааттар (фр. États Généraux) диэн ааттаах мунньах тэрийбит. Маннык мунньах 1614 сылтан ыҥырылла илигэ. Ол эрээри, утарсар өрүттэр сөбүлэҥҥэ киирсибэккэ, түмүгэр сотору кэминэн Француз өрөбөлүүссүйэтэ буолбута.
* Бэс ыйын 17 — Франция үһүс сосулуобуйатыттан дьокутааттар бэйэлэрин Дойду Мунньаҕынан (Assemblée nationale) биллэрэллэр. Бу түбэлтэ тиһэҕэр Францияҕа өрөбөлүүссүйэ буолуутугар уонна кыайыытыгар тиэрдибитэ.
* От ыйын 14 — Бастилияны ылыы
* Атырдьах ыйын 26 — Францияҕа Киһи уонна гражданин бырааптарын туһунан Декларация ылыллыбыт.
* Балаҕан ыйын 29 — уруккуннан балаҕан ыйын 18 күнүгэр Бороҕон улууһун кулубата Сэһэн Ардьакыап Екатерина II ыраахтааҕыга киирэн "План о якутах с показанием казенной пользы и выгоднейших положениев для них" диэн ааттаммыт бырайыагын кэпсээбит.
* Алтынньы 12 (Юлиан халандаарынан алтынньы 1) — Бороҕон улууһун кулубатын Сэһэн Ардьакыап "План о якутах с показанием казенной пользы и выгоднейших положениев для них" диэн ааттаммыт бырайыага Санкт-Петербурга Судаарыстыба Сэбиэтигэр ырытыллыбыт.

# 1789
## Өлбүттэр

* ↑ О.Г. Сидоров От Алексея Кулаковского до Николая Лугинова. Штрихи к истории якутской культуры. — Якутск: Бичик, 2011. — С. 43. — 200 с. — 1300 экз. — ISBN 978-5-7696-3795-7
* ↑ РГИА. Ф.1146, оп. 1, д. 9, д.211-215
# Романовка

Романовка — 1904 сыллаахха Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт политическай сыылынайдар Дьокуускайга тэрийбит сэбилэниилээх бырачыас акциялара. Аан дойдуга иһиллибитэ.
Олунньу 18 күнүгэр 42 политическэй сыылынай Дьокуускайга икки этээстээх мас дьиэҕэ хатанан баран былааска көскө ыытыллыбыт дьон усулуобуйаларын тупсарыыны ирдиир ультиматум түһэрбиттэр. Кулун тутар ый саҕаланыытыгар бырачыастааччылар 57 буолбуттар (ол иһигэр сэттэ дьахтар). 4-с уонна 6-с чыыһылаларга ытыалаһыы түмүгэр икки өттүттэн өлүү тахсыбыт. Кулун тутар 7 күнүгэр бэриммиттэр.
# Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара

Тиһик Пестряков Е. П. 2005 таһаарбыт кинигэтиттэн ылылынна.Манна Саха сириттэн төрүттээх, эбэтэр Саха сириттэн аармыйаҕа ыҥырыллыбыт Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдарын тиһигэ, Аҕа дойду сэриитин кэмигэр хорсун быһыыларын иһин кэлин Дьоруой буолбут дьон уонна Дьоруойга түһэриллибит дьон тиһиктэрэ бэриллэр.

# Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара
## Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара

* Асямов Сергей Александрович
* Достовалов Семен Васильевич
* Жадейкин Максим Степанович
* Колбунов Владимир Акимович
* Кондаков Николай Алексеевич
* Космачев Михаил Михайлович
* Краснояров Клавдий Карпович
* Кузнецов Григорий Дмитриевич
* Лонгинов Владимир Денисович
* Лорин Михаил Васильевич
* Миронов Алексей Афанасьевич
* Охлопков Федор Матвеевич
* Павлов Валентин Васильевич
* Папышев Иван Петрович
* Парахин Ефим Данилович
* Попов Федор Кузьмич
* Сапожников Владимир Васильевич
* Симаков Иван Николаевич
* Степанов Николай Саввич
* Стрельцов Виктор Николаевич
* Тепляков Мартын Пантелеймонович
* Чусовской Николай Николаевич
* Шавкунов Георгий Иванович
* Шаманов Иван Гаврилович

# Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара
## Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр хорсун быһыыларын иһин Арассыыйа Федерациятын Дьоруойдара буолбут дьон

* Стрекаловскай Михаил Михайлович

# Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара
## Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр хорсун быһыыларын иһин Дьоруой аатыгар түһэриллибит дьон

* Гуляев Дмитрий Алексеевич
* Захаров Виктор Николаевич
* Кульбертинов Иван Николаевич
* Протодьяконов Гаврил Дмитриевич

# Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара
## Өссө маны көр

Албан Аат уордьан үс истиэпэннээх кавалердара
# Виттенбург Павел Владимирович

Виттенбург Павел Владимирович (1884–1968) - геолог, хоту дойдуну үөрэтээччи, 1925-30 сс. Саха өрөспүүбүлүкэтин үөрэтэр Хамыыһыйа (КЯР) учуонай сэкэрэтээрэ.
Владивостокка көскө ыытыллыбыт поляк кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1905 сыллаахха реальнай училищены бүтэрэн баран Риигатааҕы политехническэй институукка киирбитэ, ол эрээри, устудьуоннар хамсааһыннарыттан сылтаан үөрэх тохтообута, ол иһин Германияҕа баран Тюбенген университетыгар киирбитэ. 1908 с. үчүгэй үөрэҕин иһин Уссурийскай кыраайга геологическэй матырыйаал хомуттара ыыппыттара. 1909 с. естественай наука докторун дипломын ылан Арассыыйаҕа төннүбүтэ. Петербурга үлэлээбитэ.
1925 сыллаахха Саха сирин бырабыыталыстыбатын көрдөһүүтүнэн ССРС наукатын академията Саха өрөспүүбүлүкэтин үөрэтэр Хамыыһыйаны (КЯР) тэрийбитэ. Бу хамыыһыйа учуонай сэкиритээринэн Виттенбург буолбута. Биэс сыл тухары хамыыһыйа бэрэстээтэллэрэ хаста да уларыйбыттара, онон Виттенбург сүрүн тэрийээччи быһыытынан сылдьыбыта. КЯР үлэһитэ Р. Ф. Геккер ахтыытынан «Павел Владимирович… суоҕа буоллар экспедиция үлэтэ итинник киэҥ далааһыннаах уонна өлгөм туһалаах буолуо суох этэ».
1930 с. "Наука академиятын дьыалатыгар" киллэриллэн хаайыыга быраҕыллыбыта, бастакы бириигэбэрэ ытан өлөрүү, кэлин 10 сылга солбуллубута. Бастаан Беломор канаал тутуутугар үлэлээбитэ, онтон геолог буолан Вайгач арыыга ОГПУ геологическэй экспедициятыгар киллэриллибитэ. Хоту сылдьыбыт буолан эрдэ, 1935 с. босхоломмута.
Кини аатынан Арҕаа Шпицберген арыыга хайа ааттаммыта (1913 с. норвегиялар экспедициялара ааттаабыт) уонна Ли-Смит арыытын соҕуруу өттүгэр тумул кини аатын сүгэр (30-с сс. сэбиэскэй картографтар ааттаабыттар).
# 1756

1756 сыл.

# 1756
## Туох буолбута

* Олунньу 7 — Гуарани сэриитэ: Испания уонна Португалия холбоһуктаах сэриилэрэ Сепе Тиараху өрө турааччылар баһылыктарын өлөрбүттэр.

# 1756
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 27 — Вольфганг Амадей Моцарт — Австрия улуу композитора, скрипач, пианист, дирижёр, композитордар Венатааҕы классическай оскуолаларын биир биллэр киһитэ.
# Санников Иннокентий Андрианович

Санников Иннокентий Андрианович (1903—1931) — Бүлүү ревкомун бэрэссэдээтэлэ, Ньурбаҕа бастакы комсомол ячейкатын тэрийээччи.
1903 сыллаахха Бүлүү уокуругун Алексадровка (Куочай) дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Аҕата бааһынай Санников Андриан Филиппович сыылынай Яков Аркадьевич Попов табаарыһа эбит. Саха губерниятыгар өрөбөлүүссүйэ сүпсүлгэнэ саҕаламмытыгар эдэр киһи онно кыттар. Аатырбыт Бүлүү оборонатын, Ньурба оборонатын кыттыылааҕа.
Гражданскай сэрии бүтүүтэ 20-с сыллар бүтүүлэригэр Москубаҕа үөрэххэ ыыталлар — Илин үлэһиттэрин коммунистыы университетын (Коммунистический университет трудящихся Востока, КУТВ) устудьуона буолар. Бүтэрэн баран, аспирантураҕа хаалар. Баартыйа Москубатааҕы Краснопресненскай райкомун чилиэнэ буолар.
Бу кэмҥэ Санников баартыйа сорудаҕынан Арассыыйа элбэх сирдэригэр сылдьар, хотуттан саҕалаан соҕуруу Кавказка тиийэ.
Онтон ыараханнык ыалдьан, дойдутугар төннөр, «для усиления партийного аппарата» диэн Киин кэмитиэттэн направлениелаах Саха Срин баартыйа обкомугар Пропаганда уонна агитация салаатын сэбиэдиссэйинэн ананар.
1931 сыллаахха 28 саастааҕар Ньурбаҕа өлбүт.
# .info

.info диэн информационнай сайтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен. Билигин көҥүл туттуулаах.
# Бар (Украина)

Бар (укр. Бар) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 500 (2014).
# Ушницкай Иван Петрович

Ушницкай Иван Петрович (1961–) — биллиилээх суруналыыс, публицист, "Киин куорат" хаһыат тутаах эрэдээктэрэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, РФ суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
# .aero

.aero диэн көтөр аал транспорт тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
Холобур, Саха сирин авиакомпанията "Якутия" маннык саайтаах: www.yakutia.aero/
# VHS

VHS (Video Home System, Дьиэ видеотын системата), 90 сыллардаахха аатырбыт видеофайллары сүгэр кассета магнитнай ленталаах. видиккэ ананан туттуллар.
VHS кассеталара видео камера нөҥүө уһуллуохтарын сөп.
Бу система 1976 сыллаахха Дьоппуон Victor Company айбыта. 80-с 90-с сылларга олус тэнийэн туттуллар этэ, ол гынан баран кэлин DVD (Digital Versatile Disc) уонна Blu-ray быдан киэҥник туттуллар буолбуттара, тоҕо диэн хаачыстыбата быдан үчүгэй уонна оҥорорго чэпчэки. VHS кассетатыгар суруллубут киинэлэр номнуо атыыламматтар, ол гынан баран тугу да суруллубатах кассеталары атыылаһыахха сөп.

# VHS
## Форматтар сэриилэрэ

80-с сыллардаахха VHS Бетамакс утары формат сэриитэ буола сылдьыбыта. VHS ол форматтар сэриилэрин кыайбыта.
# Аан

Аан диэн тутуу эркинигэр баар иэччэхтээх кытаанах сабар ууһук. Аан тутаахтаах хатанардаах буолуон сөп. Аан эркин көҥдөйүгэр туруоруллар. Аан дьиэҕэ хоско киирэргэ тахсарга туттуллар. Көлө эмиэ ааннаах буолар.
# 1666

1666 сыл.

# 1666
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 23 — Православнай сыаркап Собуора (сугулаана) протопоп Аввакум Петрову сааныттан устубут уонна кыраабыт. Бу түгэнинэн Нуучча судаарыстыбатыгар сыаркап хайдыыта (раскол) саҕаламмыт.
# Воронежтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Воронежтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Н. Н. Бурденко аатынан Воронежтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Воронеж куоракка баар мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэтэ(ВГМУ) Арассыыйаҕа үрдүк үөрэх кырдьаҕас тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ.

# Воронежтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

1801 с.муус устар 12 күнүгэр ыраахтааҕы Александр l укааһынан Арассыыйа Хотугулуу-Арҕаа өттүгэр Дерпт(кэнники Юрьевскай, билигин Тарту)куоракка төрүттэммит уонна 1802 с.муус устар 21 күнүгэр үөрүүлээхтик арыллыбыт, ол кэннэ, 1918 с. сайыныгар Воронеж куоракка көһөрүллүбүт университет буолар. Университеты кытта ити үөрэх тэрилтэтин выпуснига уонна үлэһитэ Н.Н. Бурденко уо.д.а. көһөн кэлэннэр, 1918 сыл, сэтинньи 12 күнүгэр үөрэх саҕаланан барбыт. 1919 с.ыам ыйыгар мэдиссиинэ факультетын 75 быраас үөрэнэн бүтэрбит. 1930с. медфакультет бэйэтэ икки факультеттаах - лечебнай уонна санитарнай-гигиеническай, мэдиссиинэ института буолбут. 1994 с. мэдиссиинэ академиятын, 2015 с. - университет статуһун ылбыт. Университетка 1000-тан тахса преподаватель үөрэтэллэр уонна эмтииргэ консультативнай көмөнү оҥороллор. Ол иһигэр: 140 наука дуоктара уонна профессор, 532 наука хандьыдаата, 4 наука үтүөлээх диэйэтэлэ, 7 үрдүкү оскуола үтүөлээх үлэһитэ, 2 үтүөлээх изобретатель, 34 үтүөлээх быраас, 40-тан тахса наассыйалыы уонна норуоттар ыккардыларынааҕы уопсастыбаннай академиялар чилиэннэрэ.
Билиҥҥи кэмҥэ, ВГМУга 7500 устудьуон үөрэнэр, оттон, 1918 сылтан саҕалаан барыта 60000 испэссиэлиис үөрэнэн бүтэрбит. 2006 с. аҕа дойду мэдиссиинэтин уонна доруобуйа харыстабылын сайдыытыгар кылаатын иһин, академия М. Ломоносов уордьанынан наҕараадаламмыт.

# Воронежтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Факультеттара уонна институттара

1. Лечебнай 2. Педиатрическай 3. Стоматологическай 4. Фармацевтическай 5. Медико-профилактическай 6. Сестринскэй үөрэхтээһин института 7. Үрдүк квалификациялаах каадырдары бэлэмниир факультет 8. Мэдиссиинэ үөрэҕин уонна бииргэ үлэлээһини хааччыйар норуоттар ыккардыларынааҕы факультет

# Воронежтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

2010 сыллааҕы Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин үөрэххэ ылыы хаачыстыбатын рейтинигэр МФТИ, МГИМО уонна ВШЭ кэнниттэн 4-үс миэстэни ВГМУ ылбыт. 2014 с. "Эксперт РА" агенство ВГМУга выпусниктарын бэлэмин таһымыгар рейтин "Д" кылааһын биэрбит.

# Воронежтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Ссылкалара

http://www.vrngmu.ru/ https://vgma.ru/ Архыыптаммыт 2020, Ахсынньы 5 күнүгэр.
# Нью Йорк, штат

Нью Йорк ааҥл. New York
# Марха (бөһүөлэк)

Марха микрорайон. Дьокуускай куорат уокуругун микрорайона.
2006 сылга дылы туспа бөһүөлэк этэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 12041 киһи (2002 сылааҕы биэрэпиһинэн).

# Марха (бөһүөлэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Arby's

Arby's (Эрби'с), Америка сетевой ресторана, сендвич буһарар.
# Жиркова Римма Романовна

Жиркова Римма Романовна — саха түөлбэ тылларын үөрэппит диалектолог учуонай, филология билимин кандидата, хомусчут, хомус туһунан кинигэ ааптара.

# Жиркова Римма Романовна
## Олоҕун олуктара

* 1963 сыллаахха ыам ыйын 30 күнүгэр Саха АССР Уус-Алдан улууһугар Суотту нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1986 с. — Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетын бүтэрбит.
* 1986—1988 сс. — тыл, литература уонна история Институтугар стажер-исследователь.
* 1988—1991 сс. — ССРС билимин Академията Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар аспирантураҕа үөрэнэр.
* 1991—1999 сс. — Гуманитарнай чинчийии Институтугар тыл үөрэҕин салаатыгар научнай үлэһит.
* 1992 с. — филология билимин кандидатыгар «Разговорная речь колымских якутов: структура, семантика, интонация (экспериментально-лингвистическое исследование)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1999—2002 сс. — Саха Республикатын Правительствотын иһинэн билим, үрдүкү оскуола уонна техникаҕа политика Департаменыгар тыл политикатын салаатын сүрүннүүр үлэһитэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин иһинэн Тыл политикатыгар Сүбэҕэ эппиэттээх сэкиритээринэн үлэлээбитэ. Билиҥҥи кэмҥэ — Бэрэсидьиэн уонна бырабыыталыстыба дьаһалтатын Быраап аакталарын таҥар уонна таһаарар управлениетын салайааччыта. Р. Р. Жиркова — 20-н тахса үлэни суруйан бэчээттэппит.

# Жиркова Римма Романовна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Разговорная речь колымских якутов:структура, семантика, интонация (экспериментально-лингвистическое исследование)» (Якутск, 2004) - монография.
* «Особенности интонации разговорной речи колымских якутов» (Якутия и Россия: история и перспективы содружества народов.— Якутск, 1993. — С.81—83).
* «Разговорная речь колымских якутов: структура, семантика, интонация (экспериментально-лингвистическое исследование)» (Автореферат дисс. На соиск. ... канд филол. наук.— Якутск, 1992).
* «Нуччалыы-сахалыы, сахалыы-нуччалыы кылгас тылдьыт. Краткий русско-якутский, якутско-русский словарь» (Соавт.— Якутск, 1994).
* «Методическое пособие для разучивания игры на хомусе» (Уч. пособие.— Якутск, 1991).
* «Структура вопросительных предложений в разговорной речи колымских якутов» (Сб. науч. тр.: Якутский язык. Диалектология.— Новосибирск, 1998. — С. 35—42).
* «Интонационная характеристика описания (вступления) олонхо С. Васильева» (Мультикультурное образование. Материалы междунар. конф. «Методология и практика мультикультурного образования в условиях возрождения традиций народов РС(Я)». — Якутск, 1996. — С. 69—72): «Хомус как источник изучения традиционной якутской культуры (история возникновения и развития) (Традиционный фольклор в полиэтнических странах. Материалы II Международного научного симпозиума. — Улан—Удэ, 1998. — С. 111—113).
* «Н. М. Заболоцкий-Чысхаан «Күн да уһун айымньытыгар түөлбэ тылы туттуута» (Кэрэмэс киһи Чысхаан (Н.М.Заболоцкай-Чысхаанна анаммыт ыстатыйалар, ахтыылар. — Дьокуускай, 2001.— С.38—42).
* «Р. А. Кулаковскай «Аҕам олоҕо» ахтыы-сэһэнигэр түөлбэ тыллары туттар ньымалара» (Өксөкүлээх Өлөксөй: сүүрбэ биирис үйэ саҕаланыыта. — Дьокуускай, 2002.— С. 101—108).
# Перитонит

Перитонит (Ис сытыйыыта, Ис органнар сытыйыылара), ыарахан туруктаах ыарыы, сытыйыы процеһа барыыта, 80% перитониттаабыт дьон киһи буолбат, ол эбэтэр өлөллөр.

# Перитонит
## Төрүтэ

* Аппендицит (Мунурдаах сытыйан баран тэстэр түгэнигэр) - 80%
* Быар ыальдан быар цирроһа буолуутугар, организм үлэтэ кэһиллиитигэр - 15%
* Травма, быһаҕынан анньыллыы, уонна да атын биричиинэлэр - 5%

# Перитонит
## Симптомнара

* Уот курдук уматар ис органнаргын
* Хаанынан саахтааһын
* Температура үрдээһинэ, сылайыы, хотуо

# Перитонит
## Эмтээһин

* Хирургическай эрэ, 80% дьон эпэрээссийэ да кэнниттэн өлөллөр.
# Ола

Ола диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын хото типтээх бөһүөлэгэ. Ола оройуонун киинэ уонна ордук улахан олохтоох оруна. Дьонун ахсаана 5704 (2021). 1716 сылга тэриллибитэ. Магадантан 33 км илин баар. Лаамы байҕал Тауй хомотун кытылыгар Ола өрүс тамаҕар баар.
# Рут Флаверс

Рут Флаверс (ааҥл. Ruth Flowers), DJ Ruth Flowers эбэтэр Mamy Rock ааттарынан биллэр ди-джей. 1940 сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр Англияҕа Бристоль куоракка төрөөбүтэ. Кини 2010 сыллаахха сиэнин төрөөбүт күнүн бэлиэтээһиҥҥэ сылдьан диджейдэр үлэлэрин сэргээбит. Онтон ыла бу эмээхсин диджей буолбут. Электроннай музыканан үлүһүйүөн иннинэ сыаркап хуоругар ыллыыр уонна хаартыска түһэриитинэн дьарыктанар эбит. Ону таһынан Лондоннааҕы марафоҥҥа кыттыбыта биллэр.
# Дабаан

Дабаан нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дабаан. Нэһилэнньэтин ахсаана 562 киһи. Кочегарово сэлиэнньэҕэ 10 киһи (2007 сыл).
Улуус кииниттэн 85 км. Өлүөнэ устун арҕаа сытар. Сайын уу суола, кыһын кыһыҥҥы суола.
Географияҕа: айаҥҥа хайаны, бырааны, сыыры уһуннук өрө тахсар суол.

# Дабаан
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
* География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Хотугу Осетия

Хотугу Осетия Өрөспүүбүлүкэтэ Республикæ Цæгат Ирыстон-Алани :
| Хотугу Осетия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа Хотугу Осетия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга ||
| Хотугу Осетия Өрөспүүбүлүкэтэ Россия картатыгар ||
| Киинэ | Владикавказ |
| Иэнэ | 7 987 км² |
| Дьонун ахсаана | 700 858 киhи (2010) |
| Федеральнай уокуруга | Хотугу Кавказ |
| Экономическай оройуона | Хотугу Кавказ |
| Ил тыла | осетин, нуучча |
| Өрөспүүбүлүкэ баһылыга | Таймураз Мамсуров |
| Премьер-министр | Николай Хлынцов |
| Кэм зоната | MSK-1 (UTC+2, сайын UTC+3) |
Хотугу Осетия Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Хотугу Кавказ федеральнай уокурукка киирэр. Киин куората — Владикавказ.

# Хотугу Осетия
## Өссө маны көр

* Соҕуруу Осетия
Республикалар: Адыгея | Алтай | Башкортостан | Бүрээтийэ | Дагестан | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачай-Черкесия | Карелия | Коми | Марий Эл | Мордовия | Саха Сирэ | Татарстан | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Хотугу Осетия | Чечня | Чувашия |
Кыраайдар: Алтай | Забайкалье | Камчаатка | Краснодар | Красноярскай | Пермь | Приморье | Ставрополь | Хабаровскай
Уобаластар: Амур | Архангельскай | Астрахан | Белгород | Брянскай | Владимир | Волгоград | Вологда | Воронеж | Иваново | Иркутскай | Калининград | Калууга | Кемерово | Кировскай | Кострома | Курган | Курскай | Ленинград | Липецкай | Магадаан | Москва | Мурманскай | Нижнэй Новгород | Новгород | Новосибирскай | Омскай | Оренбург | Орел | Пенза | Псков | Ростов | Рязань | Самаара | Саратов | Сахалиин | Свердловскай | Смоленскай | Тамбов | Тверь | Томскай | Туула | Тюмень | Ульяновскай | Челябинскай | Ярославскай
Федеральнай суолталаах куораттар: Москва | Санкт-Петербург
Автономиялаах уобалас: Дьэбириэй
Автономиялаах уокуруктар: Ненецтэр | Ханты-Манси — Югра | Чукотка | Ямал-Ненец
# Семенов Борис

Семенов Борис - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1994 сыллааҕы төрүөх. Бүлүүттэн төрүттээх. Көҥүл тустууга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Захаров Станисоав Афанасьевич.
# Чулым тыла

Чулым тыла (бэйэлэрэ ааттыыр ааттара: чулым тили, öс тили, татар тили) – аҕыйах ахсааннаах Сибииргэ олорор чулым диэн омук төрөөбүт тыла. Чулым тыла түүр тылларын хакас бөлөҕөр киирэр. Бу тыл шор тылыгар уонна хакас тылын сорох диалектарыгар чугас.
Чулым тыллаахтар Сибииргэ, Алтаай хайаларыттан хоту диэки Чулым өрүһүнэн олороллор. Чулым тыллаахтар бары нуучча тылын эмиэ билэллэр.
Чулым тыла хас да диалекка арахсар, бу арахсыы дьон Чулым өрүс хайа өттүгэр олороллоруттан тутулуктаах, ол курдук орто чулым диалега (икки гуобардаах: тутальскай уонна мэлэтскэй; Томск уобалаһын Тегульдетскэй оройуонугар тарҕаммыт) уонна аллараа чулым диалега (хас да гуобар баар: кецик, кюэрик, ячинскэй, чибинскэй уонна ежинскэй) бааллар. Орто чулым диалега -z- диалект буолар, онон хакас тылыгар чугас. Аллараа чулым диалега -j- диалект, онон хотугу алтаай тылларыгар чугас.
Чулым тыла сүтэн эрэр тыллар ахсааннарыгар киирэр, ол иһин ЮНЕСКО чулым тылын сүтэн эрэ тыллар кыһыл кинигэтигэр кииллэрбитэ. 25 сыл иһинэн бу тыл сүтэр кутталлаах. 2010 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн, 355 чулым киһититтэн 44 эрэ чулым тылын билэр.

# Чулым тыла
## Сурук-бичик

XXI үйэ саҕаланыытагар диэри чулым тыла суруга суох тыллар ахсааннарыгар киирсэр этэ. Бу тылынан ким да хаһан да тугу да үөрэппэтэх, үөрэхтээһиҥҥэ туттубатах. 2000 сыллар саҕаланыыларыгар чулым тылын тилиннэрии туһугар хамсааһын саҕаламмыт уонна 2008 сылга бастакы нуучча-чулым тылдьыта бэчээккэ бэлэмнэммитэ. 2017 сылга Нуучча православнай сиэркэбин Томскайдааҕы епархиятын иерейдэрэ Өлөксөй Самсонов уонна Иоанн Фонтош, ону таһынан төрүт чулым дьонуттан чулым тылын билэр Баһылай Габов көмөтүнэн Саҥа кэс тылы (чуолаан Марктан кэс тылы) чулым тылыгар тылбаас үлэтин саҕалаабыттар. Бу тылбааска Томскайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическэй үнүбүрсүөт преподавателэ Валерий Лемской айбыт чулым тылын алпабыыта туттуллубут. 2019 сыллаах Саҥа кэс тылын (Марктан кэс тыл) чулымныы тылбааһа бэчээккэ тахсыбыта («Маркадын чакшычут ёсь тилғе шыйылған» диэн ааттаммыт).
Чулым тылын алпабыыта (Пасечное дэриэбинэҕэ тарҕаммыт чулым тылын орто диалегар, мэлэт гуобарыгар олоҕурар):

# Чулым тыла
## Эбии көр

* Чулымнар
* Хакас тыллара
* Түүр тыллара