yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сосин Спиридон Спиридонович

Сосин Спиридон Спиридонович — Саха Сирин общественнай деятелэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин идэлээх сойуустарын сэбиэтин 1988-2004 сс. салайбыта.

# Сосин Спиридон Спиридонович
## Олоҕун олуктара

* 1935 сыл ахсынньы 24 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1956 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһун К. Байкалов аатынан колхуоска рабочайынан саҕалаабыта.
* Москубатааҕы тыа хаһаайыстыба механизациытын уонна электрификациятын институтугар үөрэммитэ.
* Саха Ил Университетыгар үөрэммитэ.
* 1970 сылга дылы тутуу тэрилтэлэригэр үлэлээбитэ.
* 1970 сылтан партийнай үлэҕэ: Дьокуускайдааҕы ССКП горкомугар инструктор, тутуу салаатын салайааччыта, Саха обкомугар тутуу салаатын салайааччытын солбуйааччыта.
* 1977 Москубаҕа ССКП КК иһинээҕи Үрдүкү Партийнай оскуоланы бүтэрэр.
* ССКП Томпо райкомун бастакы сэкэрэтээрэ.
* Өлүөхүмэ райсоветын бэрэссэдээтэлэ.
* ССКП Дьокуускай горкомун бастакы сэкэрэтээрэ.
* 1988 сылтан 2004 сылга диэри Профсоюзтар Саха уобаластааҕы Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
* ССКП XVII съеһын делегата.
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин үс ыҥырыылаах депутат.
* Дьокуускай куорат, Томпо уонна Өлүөхүмэ райсоветтарын депутата.

# Сосин Спиридон Спиридонович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ (1996)
# Николаев Михаил Данилович

Николаев Михаил Данилович (1946) - Чурапчы улууһун Ытык киһитэ, салайар хаhаайыстыбаннай үлэhит.

# Николаев Михаил Данилович
## Олоҕун олуктара

Чурапчы улууhун Мырыла нэhилиэгэр төрөөбүтэ.
Республика рекордсмен механизатора.
Мырыла сельсоветын управляющайа.
2002 сылга диэри Мырыла нэhилиэгин бастакы баһылыга.
2002 сылтан Туолума бааһынай хаhаайыстыба салайааччыта.
Кэргэнэ Николаева (Яковлева) Христина Семеновна, 5 оҕолоохтор.

# Николаев Михаил Данилович
## Наҕараадалара

- Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иhин 2-с степеннээх орден кавалера.
- СР тыа хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
- Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.
- Мырыла нэhилиэгин бочуоттаах гражданина.
- СР тыа xaһаайыстыбатын бочуоттаах ветерана.
# Уу-хонуу харамайдара

Уу-хонуу харамайдара (лат. Amphibia, нууч. земноводные).
Уу-хонуу харамайдара түөрт атахтаахтар, сыгынньах тириилээхтэр. Маарга, нүөл ойуурга, күөлгэ, сыһыыга олох-суйаллар. Тириилэрэ бэйэтиттэн салыҥы таһаарар. Ол иһин мэлдьи инчэҕэй буолаллар. Бу харамайдар икки эйгэни кытта (ууну, хонууну) ыкса ситимнээхтик олохсуйбуттар. Уу, хонуу харамайдара 2 тыһыынча кэриҥэ көрүҥнээхтэрэ биллэр.
Үгүстэрэ итии уонна сииктээх климаттаах дойдуларга үөскүүллэр. Уу-хонуу харамайдара балык кэриэтэ искэхтэн тахсаллар. Саха сиригэр алчахтар үс көрүҥнэрэ баар: бороҥ баҕа, суптугур тумустаах баҕа, оттон кутуруктаахтартан — түөрт тарбахтаах тыймыыт.
Суптугур тумустаах баҕа дойдубут соҕуруу эрэ өттүгэр уонна Алдан өрүс сүнньүнэн баар.
Уу-хонуу харамайдарын биир көрүҥэ тыймыыт буолар. Кини устата 12–13 см тиийэр. Кэлин атаҕа 4-түү тарбахтаах. Тымныыны олус тулуйумтуо. Нуул, икки кыраадыс тымныыга тоҥмот, бултуур-алтыыр. Күн уотун сөбүлээбэт. Итиигэ, сырдыкка өлөр.
Баҕа, тыймыыт айылҕаҕа уонна киһиэхэ элбэх туһалаах: тыа хаһаайыстыбатыгар буортуну оҥорооччуну, киһиэхэ-сүөһүгэ араас ыарыыны тарҕатар үөнү-көйүүрү суох оҥорор.
# Хобо ыаҕайа

Хобо ыаҕайа — сэлэ симииргэ, салама ыйыырга аналлаах, оҕо оонньуура буолар хобо саҕа эбэтэр онтон эрэ улахан иһит. Сиэлинэн, өҥнөөх кырадаһыннарынан симииллэр. Саҥа тигэргэ үөрэнэр кыргыттар үлэлэрэ буолар үһү.
# Тордуйа (иһит)

Тордуйа — убаҕас аһы кутар судургу оҥоһуулаах туос иһит.
# Түмэн

Түмэн — быыбарынан талыллар сокуону ылынар дойду былааһын уоргана, парламент.
Ил Түмэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуону ылынар судаарыстыбаннай мунньаҕа.
# Ricoh

Ricoh — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ дублицирования аппараттары оҥорооччу, ону таһынан биир сүрүн медицинскай уонна байыаннай техникалары оҥорооччу, биир бастыҥ принтер, ксерокопирования эйгэтигэр бастааччы.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Softbank империатыгар холбонор.
# Олбутцева Елена Дмитриевна

Олбутцева Елена Дмитриевна (13.07.1940—2005) — мелодист.

# Олбутцева Елена Дмитриевна
## Олоҕун олуктара

1940 сыллаахха от ыйын 13 күнүгэр Горнай улууһун Бэрдьигэстээх сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 2005 сыллаахха күн сириттэн барбыта.

# Олбутцева Елена Дмитриевна
## Айар үлэтэ

1970 сыллаахха «Биһик ырыата» диэн Вера Нанова тылларыгар бастакы ырыатын айбыта. Олбутцева Е. Д. барыта 70-н тахса ырыалаах.

# Олбутцева Елена Дмитриевна
## Ырыалара

* Айан ырыата
* Биһик ырыата
* Бүлүү вальса
* Былыттар
* Этимэ

# Олбутцева Елена Дмитриевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Республикатын орто анал үөрэхтээһинин туйгуна
* Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо
* Бүлүү куоратын Ытык олохтооҕо
# Балты

Балыс эбэтэр балты — билигин үксүн киһини кытта бииргэ төрөөбүт кыра саастаах дьахтары, эбэтэр кэҥэтэн аймах кыыһы-дьахтары ааттыыллар, ол эрэн төрүт суолтата көннөрү сааһынан кыра аймах киһини (эр киһититтэн, дьахтарыттан тутулуга суох) ааттыыллар эбит. Ол туоһутунан билигин да киэҥник туттуллар "сааһынан балыс" диэн тылбыт буолар уонна сорох түөлбэ тылыгар бу тыл ини диэн суолтаҕа, ол аата эр киһиэхэ эрэ туһаайыллан туттуллуута буолар.

# Балты
## Өссө маны көр

Уруу-аймах
# Ястремскай Сергей Васильевич

Сергей Васильевич Ястремскай (1857—1931) — Саха сиригэр көскө кэлэ сылдьан саха тылын грамматикатын үөрэппит киһи.
Харьков куоракка баан үлэһитэ дворянин Базиль Ястремскай дьиэ кэргэнигэр 1857 с. балаҕан ыйын 20 күнүгэр төрөөбүт. Харьковтааҕы гимназияны бүтэрэн баран Харьков университетын медициан факультетыгар үөрэнэ киирбит. Манна сылдьан революцтоннай хамсааһыҥҥа кыттыбыт. 1877 с. хаайыллыбыт уонна 1879 с. 10 сылга хаатыргаҕа бириигэбэрдэммит. 1886 с. кулун тутар 13 күнүгэр хаатыргаттан босхолонон Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт. Бу сыл атырдьах ыйыгар Боотур Уус улууһугар III Дьохсоҕон нэһилиэгэр олордубуттар. Манна саха этнографиятын чинчийээччитин В. Ф. Трощанскай диэн көскө сылдьар киһини кытта биир дьиэҕэ олорбутттар. 1888 с. кулун тутарыгар Чурапчыга көһөрбүттэр. 1890 с. муус устарыгар Мэҥэ улууһун Тараҕай нэһилиэгэр көһөрүллүбүт, онтон 1892 с. бэс ыйыгар төттөрү Чурапчыга ыытыллыбыт. Онно икки сыл олорбут.
Саха сиринээҕи 1894—1896 сс. комплекснай экспедицияҕа кыттыбыт, сахалар тылларын уонна фольклордарын үөрэппит.
1896 с. бэс ыйын 2 күнүгэр С. В. Ястремскай Саха сириттэн барбыт. Иркутскайга быстах кэмҥэ олорон эрэн бастакы ыстатыйаларын бэчээттээбит.
Арассыыйа киинигэр 1900 с. атырдьах ыйыгар төннүбүт. 1902 с. алтынньытыгар Одессаҕа көспүт, онно бааннарга кассирынан үлэлээбит. Чуолкай өлбүт сыла биллибэт. Быһа барыллаан 1931 уонна 1934 сыллар ыккардыларыгар өлбүт буолуон сөп.
Сүрүн үлэтэ «Грамматика якутского языка». Саха тылын үөрэтээччилэр бу үлэтэ О. Н. Бетлингк чинчийиитин салҕааһынынан ааҕыллар. О. Н. Бетлингк саха тылын грамматикатын маҥнай чинчийбит киһинэн биллэр.
Кини үс олоҥхону хомуйар, 426 таабырыны, 223 үгэни.
Г. У. Эргис сөпкө тылбаастаммыт диэн этэн турардаах.

# Ястремскай Сергей Васильевич
## Өссө маны көр

1925 с. суруллубут автобиографията
# Таҥха Хаан

Таҥха Хаан - итэҕэл быһыытынан, Таҥха дьылҕа таҥарата буолар. Кини сиргэ түһүүтүн былыр кыһыҥҥы күн туруутун кытта сибээстииллэрэ. Ити быһа барыллаан ахсынньы 22—23-с күнүгэр бэлиэтэнэр. Кини Билгэ Хаанныын бииргэ кэлэр уонна олунньу ый 18-с күнүгэр диэри сылдьар. Билгэ Хаан уонна Таҥха сэттис халлаан Үрдүк Айыылара буолаллар.
Таҥха Хаан киһи айылҕа ханнык эргииригэр түбэһэ төрөөбүтүнэн сыһыаран, кини дьылҕатын быһаарар. Онон Таҥха киһи таайар, сэрэйэр күүстэрин кытта сибээстээх. Айыы үөрэҕэ этэринэн, Таҥха киһи дьылҕатын билгэлиир ньымалары түмэр. Онуоха киһи күн, дьыл, үгэс эргииригэр түбэһэ төрөөһүнэ улахан суолталаах.
Дьылҕа, Таҥха, Билгэ айыылар киһи инники дьылҕатын, сайдыытын билэн-көрөн таҥхалыыллар, билгэлииллэр. Билгэ, Таҥха, Дьылҕа билии араас таһымын көрдөрөллөр.
Билгэһит билгэлэргэ (тугу эрэ этэр көстүүлэргэ) болҕомто уурар, билгэлэри таба көрөр, кинилэргэ олоҕуран тойоннуур. Кини өтө этэр идэлээх, тыла оттомноох, учуонайы кытта чугас.
Таҥхаһыт (эмчит, поэт, суруйааччы буолуон сөп) бити билэр, туох буолуон сэрэйэр. Кини ити билиитин киһи итэҕэйэр гына чопчулаан эппэт, быһаччы этэр эбэтэр уоба-растаан кэпсиир.
Дьылҕаһыт (өтө көрөөччү, сэһэнньит, ойуун уо.д.а.) туох буолуоҕун көрөр дьоҕурдаах. Кини ол көрүүтүн көстүү курдук кэпсиэн сөп эбэтэр санаа хаамыытынан бигэргэтэр.

# Таҥха Хаан
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха халандаара, 2009, Диодорова-Лаврентьева С.В., "Бичик", 2008
# Башкортостаан уһук туочукалара

Башкортостаан Өрөспүүбүлүкэтин уһук туочукаларын испииһэгэ.

# Башкортостаан уһук туочукалара
## Үһүк туочукалар

Халыып:АвтонумерацияСамая северная точка Башкортостана обозначена памятной стелой. Установлена 12 октября 2017 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан.
Башкортостаан саамай арҕаа туочукатыгар өйдөбүнньүк стела турар. Установлена 27 октября 2017 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан.
* Иэнэ 143 000 км² .
* Устата хотуттан соҕуруу — 550 км, илинтэн арҕаа — 430 км.

# Башкортостаан уһук туочукалара
## Чыпчааллар

Высшей точкой является гора Ямантау (1640 м) на Южном Урале, которая находится на территории Белорецкого района. Координаты — 54°15′18″ с. ш. 58°06′07″ в. д.﻿ / ﻿54.25500° с. ш. 58.102000° в. д.﻿ / 54.25500; 58.102000
Территория республики равнинная, возвышенности, горы Южный Урал.
По высоте среди хребтов выделяются: хребет Зигальга — 1427 м (гора Б. Шелом), Машак — 1382 м (гора Широкая), Нары — 1327 м, Баштау — 1271 м, Ардакты, Балятар и другие.

# Башкортостаан уһук туочукалара
## «Башкирская кругосветка»

Туристический маршрут, организованный Башкирским региональным отделением Русского географического общества, который охватывает все четыре крайние географические точки в Янаульском (д. Байсарово), Бакалинском (д. Ивановка), Учалинском (станция Устиново), Зианчуринском (д. Кужанак) районах, и географический центр республики в Гафурийском районе (близ д. Зириково).
Основной целью проекта «Башкирская кругосветка» является создание и развитие туристического бренда «Крайние географические точки Республики Башкортостан»; объектов туристической инфраструктуры в муниципальных районах; повышение значимости туризма в республике; расширение и углубление знаний о географии родного края; развитие авто-мото-велотуризма в Башкортостане, привлечение туристов из других регионов.

# Башкортостаан уһук туочукалара
## Эбии көр

* География Башкортостана
* Географический центр Башкортостана
# MS Office

MS Office (ааҥл. Microsoft Office), офиснай пакет, төлөбүрдээх программа, үксүн Windows операционнай системаларга комплегынан киирэр программа. Microsoft тэрилтэ айымньыта буолар уонна бас билиитэ. Билигин MS Office Linux, macOS, Android системаларга эмиэ баар.
MS Office төлөбүрдээх буолан дьон үксүн босхо аналогтарыгар көһөллөр, холобура LibreOffice.
# Гоголев Анатолий Игнатьевич

Гоголев Анатолий Игнатьевич — этнограф, история билимин доктора (1992), профессор (1992), Саха сиринээҕи Наука Академиятын академига (1993).
1941 сэтинньи 15 күнүгэр Бүлүү куоракка төрөөбүтэ. 1969 сыллаахха Саха государственнай университетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Кандидатскай диссертациятын "Историография верований и шаманства у якутов" темаҕа көмүскээбитэ (1973 с.). Докторскай диссертациятын темата "Историческая этнография якутов: проблемы этногенеза и формирования культуры".
1969 сылтан Саха государственнай университетыгар преподаватель, доцент, профессо, уопсай история кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Гоголев А.И. 140-ча научнай үлэни суруйан бэчээттэппитэ. Сорох үлэлэрэ кыраныысса таһыгар Америкаҕа, Кореяҕа, Голландияҕа бэчээттэммиттэрэ.

# Гоголев Анатолий Игнатьевич
## Научнай үлэлэрэ

* Лекции по исторической этнографии якутов. Якутск, 1978. ч. 1;
* Историческая этнография якутов. Якутск, 1980;
* Историческая этнография якутов (народные знания и обычное право). Якутск, 1983;
* Историческая этнография якутов (вопросы происхождения якутов). Якутск, 1986;
* Этническая история народов Зарубежной Евразии (эпоха древности и раннего средневековья). Якутск, 1988;
* Археология Якутии (эпоха палеометаллов и средневековья) (в соавторстве с А.Н. Алексеевым и И.Е. Зыковым). Якутск, 1991;
* Археологические памятники Якутии позднего средневековья (XIV-XVIII вв.). Иркутск, 1990;
* Якуты (проблемы этногенеза и формирования культуры). Якутск, 1993.
# Модем

Модем (мэдиэм, мадьыам) (ааҥл. modem эбэтэр modulator-demodulator) диэн көмпүүтэргэ туттуллар сэп буолар, кини интэриниэккэ «киирэри» хааччыйар.
# Иккис Харбала (Чурапчы улууһа)

Иккис Харбала — Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгин киинэ.

# Иккис Харбала (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# 1593

1593 сыл.

# 1593
## Туох буолбута

* Олунньу 12 — Дьоппуоннар Кэриэйэҕэ саба түһүүлэрэ: Квон Юл баһылыктаах кырачаан Хэнджу кириэппэскэ хатанан олорор 2800 кэриэй саллааттара уонна ополченецтара 30 000 тахса киһилээх дьоппуон сэриитин үлтүрүппүттэр. Дьоппуоннар 10 тыһыынча кэриҥэ киһилэрин сүтэрбиттэр, хас да генераллара бааһырбыт. Бу кыайыы 7 сыллаах сэриигэ кэриэйдэр үс бөдөҥ кыайыыларыттан биирдэстэрэ этэ.
# Таай эдьий

Таай эдьий - ийэ аҕаһа, эдьиий.
# Борисов Егор Афанасьевич

Его́р Афана́сьевич Бори́сов — судаарыстыба уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ (2010 сыл бэс ыйын 17-ис күнүттэн), Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана (2014 сыл балаҕан ыйын 27-ис күнүттэн - 2018 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр диэри).

# Борисов Егор Афанасьевич
## Олоҕо

* 1954 сыллаахха атырдьах ыйын 15 күнүгэр Чурапчыга төрөөбүт.
* 1974 с. Новосибирскайдааҕы Тыа Хаһаайыстыба институтугар үөрэнэ киирбит, 1979 с. инженер-механик идэтин ылбыт.
* 1973—1991 сс. ССКП чилиэнэ, 2007 с. ыла "Биир Ньыгыл Россия" партияҕа турар.
* 1991 — Саха Сирин тыатын хаһаайыстыбатын министрин солбуйааччыта.
* 1998 — Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын министерствотын министрэ.
* 2003 — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ, Саха Сирин бокса федерациятын баһылыга.
* 2010 сыл бэс ыйын 17 күнүттэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнэ. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн Вячеслав Штыров бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн Ил Түмэн бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан).
* 2014 сыл муус устар 24 күнүттэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын эбээһинэһин толорооччу.
* 2014 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр 58 бырыһыаны ылан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын быыбарыгар кыайбыта Архыыптаммыт 2015, Сэтинньи 1 күнүгэр.. Балаҕан ыйын 27 күнүгэр дуоһунаска 5 сыл болдьоххо киирбитэ.
* 2018 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр СӨ Ил Дарханын дуоһунаһыттан уурайарын туһунан биллэрбитэ. Ону дойду бэрэсидьиэнэ өйөөбүтэ.
* 2018 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр Федерация Сэбиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн анаммыта.

# Борисов Егор Афанасьевич
## Дьиэ кэргэнэ

* Ойоҕо — Борисова Прасковья Петровна ( кэргэн тахсыан иннинэ Черкашина), СӨ норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ. Икки кыыс оҕолоохтор, сиэннэрдээхтэр.

# Борисов Егор Афанасьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «За заслуги перед Отечеством» уордьан IV ст. (23.06.2014)
* Доҕордоһуу уордьана (2007)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Почётный железнодорожный строитель
* Мастер связи
* Арассыыйа бочуоттаах донора
* Орден святого равноапостольного великого князя Владимира I степени (2010)
* Чурапчы улууhун ытык киhитэ
* Горнай улууһун ытык киһитэ
# Otyken

Otyken (Отыкэн) — Арассыыйа (Хакасия, Саха Сирэ) уонна Мексика индеецтэрин кытта түмсүүлээх этно бөлөх. АХШ сиригэр базируйся буолар.
# Майкл Көртис

Майкл Көртис (ааҥл. Michael Curtiz) (Ахсынньы 24, 1886 - Муус устар 10, 1962) диэн АХШ киинэ режиссера. Кини Эуропаҕа биэс уонтан тахса киинэни оҥорбут, онтон Америкаҕа сүүстэн тахсаны. Ордук биллибиттэринэн буолаллар The Adventures of Robin Hood, Angels with Dirty Faces, Casablanca, Yankee Doodle Dandy уонна White Christmas. 1930-40 cc. Warner Bros. студияҕа үлэлээбит.

# Майкл Көртис
## Фильмографията

| The Mad Genius (1931) The Strange Love of Molly Louvain (1932) Doctor X (1932) The Cabin in the Cotton (1932) 20,000 Years in Sing Sing (1932) Mystery of the Wax Museum (1933) The Keyhole (1933) Private Detective 62 (1933) The Mayor of Hell (1933) Goodbye Again (1933) The Kennel Murder Case (1933) Female (1933) Jimmy the Gent (1934) The Key (1934) British Agent (1934) The Case of the Curious Bride (1935) Black Fury (1935) Front Page Woman (1935) Captain Blood (1935) The Walking Dead (1936) Anthony Adverse (1936) The Charge of the Light Brigade (1936) Marked Woman (1937) Kid Galahad (1937) | The Perfect Specimen (1937) The Adventures of Robin Hood (1938) Four's a Crowd (1938) Four Daughters (1938) Angels with Dirty Faces (1938) Dodge City (1939) The Private Lives of Elizabeth and Essex (1939) Four Wives (1939) Virginia City (1940) The Sea Hawk (1940) Santa Fe Trail (1940) The Sea Wolf (1941) Dive Bomber (1941) Captains of the Clouds (1942) Yankee Doodle Dandy (1942) Casablanca (1942) Mission to Moscow (1943) This Is the Army (1943) Passage to Marseille (1944) Roughly Speaking (1945) Mildred Pierce (1945) Night and Day (1946) Life with Father (1947) The Unsuspected (1947) Romance on the High Seas (1948) | My Dream Is Yours (1949) Flamingo Road (1949) The Lady Takes a Sailor (1949) Young Man with a Horn (1950) Bright Leaf (1950) The Breaking Point (1950) Force of Arms (1951) Jim Thorpe -- All-American (1951) I'll See You in My Dreams (1951) The Story of Will Rogers (1952) The Jazz Singer (1952) Trouble Along the Way (1953) The Egyptian (1954) White Christmas (1954) We're No Angels (1955) The Best Things in Life Are Free (1956) Why Was I Born? (1957) The Proud Rebel (1958) King Creole (1958) The Hangman (1959) The Man in the Net (1959) The Adventures of Huckleberry Finn (1960) A Breath of Scandal (1960) Francis of Assisi (1961) The Comancheros (1961) |
# Таппагаров

Николай Семенович Таппагаров
Уоттуга төрөөн-үөскээн олорон ааспыт дьоннортон биир чаҕылхайдара Таппагаров Николай Семенович буолар. Кини төрдө-уудһа олус дьадаҥылар эбит. Эһэтэ Таҥхар буор балыксыт эбитэ үһү. Тадҥхар икки уоллаах эбит. Улахан уола Таппаҕар диэн сытыары-сымнаҕас, өйдөөх-төйдөөх киһи эбит. Кэлин бэйэтэ эмиэ үрүҥ ас, бурдук, имиллибит тирии тиэйэн тахсан эргинэн добуочча үбү-баайы мунньуммут. Түөрт уонча табалаах, уонча сылгылаах, сүүрбэччэ ынахтаах сэниэтик олорор ыал буолбут. Сирэ-уота Уотту нэһилиэгин хоту уһугар Төбүрүөн, Илим былдьаабыт, дьиэтэ-уота Тоһоҕолоох үрэҕэр баара.
Тадҥхар кыра уола Ырдьыгыныыр Өндүрэй диэн. Ырдьыгыныыр өйдөөх киһи эрээри олус киҥҥээх, ыгым майгылаах киһи үһү. Туспа ыал буолан сэниэтик олорбут.
Таппаҕар икки уоллаах эбит. Улахан уола Николай Семенович Таппагаров, кыра уола Гаврил Семенович Таппагаров. Гаврил Семенович Бүлүү улууһун Балаҕаччытыттан кэргэннэнэн, онно олохсуйбута. Элбэх ыччаттардаах.
Николай Семенович II Чочу Өргүөтуттэн кэргэннэнэн, эмиэ дьонуттан арахсан кэргэнин дойдутугар олохсуйбут. Кылаҥый диэн алааска олорбуттар. Онтон ийэтэ өлөн, аҕата кырдьан хаһаайыстыбатын көрүнэр кыаҕа суох буолбуттар. Тоһоҕолооххо аҕатыгар көһөн кэлбиттэр. Онно кэлэн сир оҥоһуутунан, сүөһү иитиитинэн дьарыктанан орто сэниэ ыал кэккэтинэн олорбуттар.
1936 сыллаахха Саха сиригэр тыа ыала колхозка кургүөмнээн киириитэ тиһэх күннэригэр тиийбитэ. Аҕыйах ахсааннаах биирдэм хаһаайыстыбалар наһаа үрдүк нолуоктартан күһэллэн колхоз суолунан бараллара чуолкайдаммыта. Оччолорго тэриллибит кыра колхозтар сорохторо тэрилтэ-хаһаайыстыба өттүнэн бөҕөргөөн испиттэрэ. Ол туоһутунан Николай Семенович Таппагаров салайар Сталин аатынан колхозка Саха сирин айылҕатыгар муҥутуур үрдүк үүнүүнү ячмень культуратыгар ылыллыбыт. Кини Куорума диэн 0,98 га сиртэн гааттан ортотунан 112 ц ячмень үүнүүтүн ылбыта. Бу кырыга ким да истибэтэх да, көрбөтөх да үүнүүтэ этэ. Дьон барыта сөҕөн-махтайан республика үрдүнэн "таррагаровскай үүнүүнү ылар иһин" диэн девизтээх киэҥ агитационнай-маассабай үлэни ыыппыта.
Н.С. Таппагаров Москваҕа тиийэн нөҥүө сылыгар Ленин аатынан Бүтун Союзтааҕы тыа хаһаайстыбатын Академиятын сессиятыгар кыттан туран ячмень культуратыгар үрдүк үүнүү маастара буоларын туһунан көмүскээн кэлбитэ.
Н.С. Таппагаров үрдүк үүнүүнү ылыыга опытын өссө бөҕөргөтөр, тарҕатар сыалга нөҥүө сылыгар аны сэлиэһинэй бурдугу үүннэрэргэ быүаарыммыта. Кыһыныгар элбэх ноһуому киллэрбитэ, сааһыгар үчүгэйдик таҥастаан, оҥорон баран сэлиэһинэй бурдугу ыһан кэбиспитэ.
# Арыылаах (Үөһээ Халыма)

Арыылаах нэһилиэк. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уһун Күөл.
Улуус кииниттэн 110 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 562 киһи (2007 сыл).

# Арыылаах (Үөһээ Халыма)
## Нэһилиэктэн биллиилээх дьоно

* 1929 — Слепцов Петр Алексеевич филологическай наука доктора, профессор,
* 1957 сыл олунньу 20 күнүгэр төрөөбүтэ Михайлов Александр Михайлович — боксаҕа омуктар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара, Приморскай кыраай икки төгүллээх, Саха АССР үс төгүллээх, РСФСР чемпиона.

# Арыылаах (Үөһээ Халыма)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Потапова Мария Петровна

Потапова Мария Петровна — Таас Кыыһа.
1943 с. Дьааҥы оройуонугар Табалаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Омугунан эбээн. Боруулаах нэһилиэгин Токуматыгар кулууп сэбиэдиссэйинэн, Адыаччыга иистэнньэҥинэн, библиотекарынан үлэлээбит.
Дьокуускайдааҕы культпросвет училищены бүтэрбит. Библиотекаҕа 20-чэ сыл үлэлээн баран бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыт.
Бастакы «Ийэбэр» диэн хоһооно 1961 с. улуус хаһыатыгар тахсыаҕыттан айар үлэнэн утумнаахтык дьарыктанар.
# Бэс кубачыына

Бэс кубачыына (лат. Lactarius deliciosus, нууч. Рыжик сосновый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Бэс эбэтэр тиит булкаастаах ойуурдарга үүнэр.

# Бэс кубачыына
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 10-15 см, көнө ньуурдаах, арыылаах, иһирдьэ эриллэр ыылаах. Араҕастыҥы кыһыл, оранж өҥнөөх. Таҥалайдаах араҥата: Араҕастыҥы кыһыл. Баттаатахха көҕөрөр. Этэ: араҕастыҥы-кытархай, көпсөркөй, алдьаттахха бастаан кытарар онтон чээл күөх буолар. Убаҕаһа кытархайдыҥы араҕас, үчүгэй баҕайы дабаххай сыттаах. Атаҕа: 10 см дылы. Бастаан кытаанах, онтон көҥдөй.

# Бэс кубачыына
## Туттуллуута

Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Хаачыстыбатынан бастакы категорияҕа киирэр тэллэй. Тууһанар, маринуйданар, эбэтэр тута буһаран сиэнэр. Сиикэйдии сиэххэ эмиэ сөп. Киһи иигин кытардар.
# Шварцвальт

Шварцвальт (ниэм. Schwarzwald — «хара тыа») — Германия соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр Баден-Вюртемберг сиргэ баар хайа сиһэ.

# Шварцвальт
## Географията

Хотуттан соҕуруу Рейн өрүһү батыһа сытар. Үрдүкү чыпчаала — Фельдберг хайа, 1493 м. Ньуурун үксэ иннэлээх тыанан эбэтэр буук мас тыатынан бүрүллүбүт. Элбэх кэрэ көстүүлээх күөллэрдээх. Минерааллаах уу дьүүктэлэрэ элбэх буоланнар хас да курорт баар, холобура, Баден-Баден уонна Баденвейлер. Шварцвальд хайаттан Европа иккис улахан өрүһэ — Дунай - саҕаланар.
# Липканы

Липканы (молд. Lipcani) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 5 500 (2013).