yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# SAGEM

SAGEM (фр. Societe d'Applications Generales d'Electricite et de Mecanique S.A.) — Франция бөдөҥ акциялаах хампаанньата.
1924 сыллаахха олохтоммут.
1985 сыллаахха үс фирма холбоһоннор, Sagem Францияҕа иккис улахан телекоммуникация хампаанньата буолбута (Alcatel кэнниттэн).
# Zara

Zara — Испания таҥас тигэр уонна атыылыыр тэрилтэтэ, Inditex конгломератка киирэр.
# Бранли музейа

Бранли музейа, эбэтэр Аан дойду норуоттарын музея (фр. Le musée du quai Branly) — Африка, Азия, Океания уонна Америка төрүт норуоттарын оҥоһуктара мунньуллубут сирэ.
Франция президена Ширак этиитинэн 2006 сыл бэс ыйыгар аһыллыбыта. Музей французтуу аата турар сиринэн — Сена кытылыгар Бранли диэн набережнай аатынан. Сена өрүс хаҥас кытылыгар Эйфель башнятын анныгар турар. Музей таһыгар хас да аатырбыт музей комплекстара бааллар: Лувр, Орси музейа (Musée d’Orsay), Улахан уонна Кыра диэн ааттанар дыбарыастар (Grand et Petit Palais), Токио дыбарыаһа уонна современнай искусство музейа (Musée d’art moderne de la Ville de Paris). Дьиэтин аатырбыт француз архитектор Жан Нувель бырайыактаабыт.
Музей саайтыгар киирэн виртуальнай экскурсия оҥоруохха сөп.
Музей саҥалыы үлэлиир: музей да курдук, үөрэтэр-иитэр уонна научнай киин быһыытынан да, уонна өссө кулууп курдук үлэлиир. Музейга араас хабааннаах тэрээһиннэр ыытыллаллар.
Музей фондатыгар 300 тыһыынча искусство оҥоһуктара уурулла сыталлар, ол гынан баран сүрүн дьиэтигэр 3500 экспонат көрдөрүүгэ турар. Экспонаттар география принцибинэн наардаммыттар: Африка, Азия, Океания уонна Америка.
# Саха сирин Истиэпэннээх дуумата

Саха сирин Истиэпэннээх дуумата (Истиэпэн Дуумата, Степной Дуума) — Саха бастакы түмэнинэн (парламенынан) биллэр 1827 сыллаахха баар буолбут тэриллии.
1827 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр Саха уобалаһын начаалынньыга Николай Мягков салалтатынан «Туора урдустары салайыы устаабыгар» уонна 1824 сыллаахха Саха сирин дьокутааттара оҥорбут матырыйаалларыгар олоҕуран «Правила для единообразного учреждения порядка по управлению родовых и инородных управ Якутского округа» диэн докумуон тахсыбыт. Бу күн Саха сирин Истиэпэннээх дуумата — бастакы түмэнэ — тэриллибит күнүнэн ааҕыллар.
1830 сыллаахха от ыйын 3 күнүгэр бэйэтин бастакы бөдөҥ тэрээһинин «Сэттэ улуус мунньаҕын» тэрийбит. Бу мунньахха Санкт-Петербурга Николай I императоры кытта көрсүһүүгэ саха дьокутааттарын ыытыы, Саха сирин кыһалҕаларын туоруорсуу боппуруоһа көрүллүбүтэ. Санаттахха бу кэмҥэ декабристар бастаанньалара буолбутуттан 5 сыл ааспыта, А.С.Пушкин айар үлэтин үгэнигэр сылдьара, Саха сирин прогрессивнай көрүүлэрдээх Николай Мягков салайара, оттон Афанасий Убаарыскай С-Петербурга баран сахалыы "Ахтыыларын" суруйуо өссө да 10 сыл баара.
# Алексеева Ульяна Ивановна

Алексеева Ульяна Ивановна - тыыл, үлэ бэтэрээнэ, коммунистическай үлэ ударнига

# Алексеева Ульяна Ивановна
## Ылыллыбыт сирэ

Улуу Кыайыыны уһансыбыттара / А.Тарасов [Солоҕон нэһилиэгин дьоно-сэргэтэ Аҕа дойду Улуу сэриитигэр, тыылга үлэлэрин туһунан] - .Дьокуускай. - 2005.
Дьон алпаабытынан[[Категория:]] Тыылга үлэлээбиттэр[[Категория:]]
# Слепцов Андриан Семенович

Слепцов Андриан Семенович (30.07.1916 – 19.05.1999) — Майатааҕы, Үөһээ Бүлүүтээҕи тыйаатырдарга уонна Саха тыйаатырыгар үлэлээбит артыыс, ССРС култууратын туйгуна, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ кини үс саастааҕар өлөн, аҕата Семен Федорович уонна эдьиийэ Христина Федоровна Слепцовтар, Саха тыа ыалыгар улааппыта. Төрүт былыргытын ылан эттэххэ, Слепцовтар аймах Туобуттан төрүтээх Намылдьыйа Бүөтүр диэн киһиттэн ууһаабыт дьон буолаллар эбит.
1935 сыллаахха Саха тыйаатырыгар тыйаатыр-устуудьуйаны бүтэрэн баран, Андриан Семенович оччолорго саҥа тэриллибит Майатааҕы Государственнай холкуос тыйаатырыгар артыыһынан анаммыта. «Ини-биигэ» - Миша, «Ситим быстыытыгар» - Бүөтүр оруолларын, «Айаалга» – Күн Чөмчүүк, «Хардыыларга» - Кэтириис оруолларын ситиһиилээхтик оонньообута биллэр.
1936 сыллаахха Татьяна Ивановна Слепцованы (Сергучева) кытта ыал буолбуттар.
Майатааҕы Государственнай колхуоһунай театрга Саха искусствотыгар кэлин киэҥник биллибит дьон үлэлээбиттэрэ. Театр 16 драманы туруорбута. Олору туруорарга режиссердар Спиридон Алексеевич Григорьев, Василий Васильевич Местников үлэлэспиттэрэ. Ол курдук өрө күүрүүээхтик үлэлии сырыттахтарына, сэрии ааҥнаабыта. Онно театр эр дьоно тутуспутунан кэриэтэ фроҥҥа барбыттара.
Андриан Семенович армияҕа 1941 сыл атырдьах ыйыгар ыҥырыллыбыта. Читаҕа байыаннай үөрэххэ сылдьан сэриигэ барар эшелоннары арыаллыыра. Онтон байыаннай-политическай училищены бүтэрэн, младшай лейтенант званиялаах политрук буолан тахсыбыта. Венаны, Брнону, Будапеһы, Праганы босхолоһуҥҥа кыттыбыта. Онтон Японияны кытта сэриигэ кыттар. Сэрии кэнниттэн Саха тыйаатырыгар үлэлиир.
1956 сыллаахха Луначарскай аатынан Ленинградтааҕы ускуустуба институтун иһинэн баар салайааччылар үрдүкү куурустарын бүтэрэн кэлэн, 5 сыл устата Үөһээ Бүлүүтээҕи государственнай драматическай көс театрын дириэктэринэн үлэлиир. Онтон Саха тыйаатырыгар төннөн кэлэн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри үлэлиир.

# Слепцов Андриан Семенович
### Наҕараадалара

Сэрии кэминээ5и наҕараадалара: «За взятие Вены», «За взятие Будапешта», «За взятие Праги», «За победу над Германией», Орден Великой Отечественной войны II степени. Сэрии кэннэ: Кыайыы юбилейнэй мэдээллэрэ, уордьана. ССРС культуратын министерствотын, Саха АССР культуратын министерствотын Бочуоттаах Грамоталара уо.д.а.
# Неустроев Егор Ильич

Неустроев Егор Ильич — Тулуйхан — саха композитора.

# Неустроев Егор Ильич
## Олоҕун олуктара

* 1953 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр төрөөбүт.
* 1989 с. — Новосибирскайдааҕы государственнай консерваторияны бүтэрбит.

# Неустроев Егор Ильич
## Айар үлэтэ

Амма улууһун өрөгөйүн ырыатын музыкатын суруйбут.

# Неустроев Егор Ильич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Эдэр композитордар Бүтүн Сойуустааҕы конкурстарын лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ
# Ферман Акгюль

Ферман Акгюль — Турция Өрөспүүбүлүкэтин биир саамай улахан уонна билиилээх ырыаһыта, эстрадатын сулуһа, MaNga диэн аан дойдуга аатырбыт ырыа бөлөҕүн кыттыылаа (2002 сыллахтан ыла). Бу бөлөх 2010 сыллаахха Европа норуоттарын норуоттар икки ардыларынааҕы Евровидение күөн күрэһигэр 2 -с бочуоттаах миэстэни ылбыта Евровидение .
Ферман Ибрагим Акгюль 1979 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр Турция киин куората Анкара куоракка төрөөбүтэ (41 саастаах). 2012 сыллаахха диэри Esra Bayram диэн дьахтары ойох ылан олоро сылдьыбыта. Билигин атын ойохтоох -- Bettina Kuperman. Кинилэр Аарон Акгюль диэн уоллаахтар.

# Ферман Акгюль
## Олоҕо

Ферман Акгюль муусуканы кытта аан бастаан 9 саастааҕар сылдьан билсибит. Ол саҕана кини дьиэ кэргэнэ, төрөппүүттэрэ, дьиэлэригэр пианино атыылаһан аҕалбыттар. Акгуль кэлин, арыый улаатан баран Virgin Pulp диэн ааттаах хардкор бөлөх кыттыылааҕа буолбута, диджей мишеригэр оонньуулар. Ол кэннэ кини Озгюр Джан Оней уонна «Колик» диэн биллиилээх киһини уонна бөлөҕү кытта үлэлэһэн саҕалаабыта. Ол кэмнэргэ кини «70lik» («70-е») бөлөххө охсор үстүрүмүөннэргэ оонньуур буолбута Фермен Акгюлб өр кэм устата «70-е» бөлөххө оонньоон баран, устунан «Seven» бөлөх састаабыгар киирбитэ. Ол бөлөххө бас гитараҕа биллиилэхх мусукаан Джем Бахтияр оонньуура.
Ити кэнниттэн кини кэккэ төрүөтүнэн муусука эйгэтиттэн тэйэ сылдьыбыта. Ол гынан баран 2001 сыллаахха Özgüran Öney ыҕырыытынан maNga бөлөххө киирбитэ уонна онно 2002 сылтан саҕалаан күн бүгүҥҥэ диэри ырыаһыт быһыытынан сылдьар
# Туора сиртэн (киинэ)

Туора сиртэн (ааҥл. E.T. the Extra-Terrestrial) — 1982 сыллаах АХШ уонна Соҕуруу Корея тэҥҥэ уһулбут киинэлэрэ, Стивен Спилберг идеятынан уонна Universal Pictures техническай көмөтүнэн уһуллубут. 1980–90 сыллардаахха блокбастер буолбут киинэ.
Киинэҕэ улахан көмө оҥорбут Amblin Entertainment тэрилтэ буолар.
# Эймс Олдрич

Эймс Олдрич (Аймс Олдрич, ааҥл. Aldrich Ames), CIA агена, Америка таҥнарыахсыта, 11 сылы быһа СРСС кистэлэҥ информациалары биэрбитэ. Кинини 90 сыллардаахха FBI үлэһиттэрэ туппуттара. Эймс Олдрич таҥнарыытынан, Америкаҕа үлэлиир CIA агеннара тутуллубуттара, холобура:
генерал-майор СКС Дмитрий Поляков
полковник СКС Геннадий Сметанин
полковник ДКСК Алексей Кулак
полковник ДКСК Владимир Пигузов
подполковник ДКСК Валерий Мартынов
подполковник ДКСК Сергей Моторин
подполковник ДКСК Леонид Полещук
подполковник ДКСК Борис Южин
майор ДКСК Геннадий Вареник
старший уполномоченный ДКСК Сергей Воронцов
Үксүлэрэ ытыллар уураахха тиксибиттэрэ. Онон сибээстээн, Эймс Олдрич таҥнарыахсыты "Киллер" (Өлөрүөхсүт) диэн ааттаабыттара.
# Нарухито

Нарухито (徳仁, атырдьах ыйын Олунньу 23, 1960,Токио) 126-c Император аҕа Дьоппуон.
# Афшардар

Афшардар (азерб. Əfşarlar, туркм. owşar) — түүр тыллаах омук, былыргы 24 оҕус биистэриттэн биирдэстэрэ.
Афшардар былыргы туркменнарга (туркоманнарга) сыһыаннаахтар; билиҥҥи афшардар туркмен уонна азербайдьан омук биир бөлөҕө буолаллар.

# Афшардар
## Ааттара

Афшар диэн аат аан маҥнай XII үйэтээҕи Маһмуд ал-Кашгари диэн тыл үөрэхтээҕэ суруйбут "Диван лугат ат-турк" кинигэҕэ ахтыллар. XIV үйэтээҕи перс энциклопедиһа Рашид ад-Дин "Дьами ат-Таварих" диэн үлэтигэр оҕустар номохторун суруйбут. Ол номохторго этиллэринэн афшар бииһин төрүччүтэ Афшар-хаан, Оҕус-хаан сиэнэ буолар. "Афшар" диэн "бэрэниилээх", "истигэн" диэн суолталаах. Рашид ад-Дин суруйбут "Оҕус-намэ" диэн кинигэҕэ этиллибитинэн "афшар" аат "сымса булчут" диэн суолталаах. Абу-л-Гази этэринэн "афшар" диэн "үлэҕэ сыыдам" киһини ааттыыллар.
Афшардар XIII—XIV үйэлэргэ Орто Азияттан Арҕааҥҥы Азияҕа көһөн барбыттар.

# Афшардар
## Афшардар
### Тыллара

Афшар тыла ханнык бөлөххө киирэрин туһунан биир кэлим санаа суох. Сорох чинчийээччилэр афшар тылын түүр тыллар оҕус бөлөҕөр туспа тыл быһыытынан кииллэрэллэр. Атын тыл үөрэхтээхтэрэ афшар тыл буолбакка азербайдьан тылын диалега дииллэр. Афшардар бэйэлэрэ тылларынан азери диэн ааттыыллар. Бу тыл (диалект) Ирааҥҥа уонна Афганистааҥҥа тарҕаммыт.

# Афшардар
## Афшардар
### Олорор сирдэрэ

Афшардар Туркменистааҥҥа, Ираан Азербайдьаныгар, Ираан хоту өттүгэр, Турцияҕа Азербайдьаҥҥа (Агдьэбэд оройуонугар), Афганистааҥҥа (Кабул куорат таһыгар) олороллор. 1960-с сылларга афшардар ахсааннара 350 тыһ. тахса киһи этэ.

# Афшардар
## Афшардар
### Итэҕэллэрэ

Афшардар ислам итэҕэллээхтэр, сүрүннээн шииттэр. Туркмен афшардара ислам итэҕэлин суннит салаатын ылыммыттар.

# Афшардар
## Афшардар
### Олохторо-дьаһахтара

Ирааҥҥа баар Кэрман куорат таһыгар олоро афшардар көс олохтоохтор. Сүрүннээн хой иитэллэр

# Афшардар
## Афшардар
### Аҕа уустар

Афшар улахан аҕа уустара: алплу, арашлу, бекешлу, гүндүзлү, имирлү, көсэ ахмедлу, папалу, касемлу, кэрэклү уонна кирклу.

# Афшардар
## Афшардар
### Афшардартан төрүттээх ыраахтааҕылар аҕа уустара

Афшардартан шах, хаан уонна бэк буолбут аҕа уустар бааллар. Ол курдук холобут маннык:
* Афшаридтар — Ирааҥҥа 1736—1750 сылларга ыраахтааҕы аҕа ууһа.
* Караманидтар — Арҕааҥҥа Азия соҕуруу өттүгэр дойдуланан олорбут аҕа ууһа.
* Дьаванширдар — Карабах хааннарын аҕа ууһа.
* Ашурбековтар — Баку таһыгар олорбут улахан уонна баай бэк аҕа ууһа.
* Гермийаногуллары
* Ирааҥҥа баар Урмия диэн сир хааннара
* Зенгидтэр — Мосул уонна Левант атабэктэрэ.

# Афшардар
## Эбии көр

* Түүр омуктар
* Азербайдьаннар
# 1120-с

1120-с сыллар.

# 1120-с
## Түбэлтэлэрэ
#### Азия

* Цюаньчжоу пуордун салайааччыта Фудзянь куорат олохтоохторун ахсаана 500 000 киһи буолбут. Сун импиэрийэ
# Гарсия Тейшейра Луан

Луан Гарсия Тейшейра (порт. Luan Garcia Teixeira; 1993 с. ыам ыйын 10 күнүгэр Бразилия Виториятыгар төрөөбүт) — бразилия футболиһа, "Васка да Гама" кулууп уонна Бразилия ыччакка сүүмэрдэммит хамаандатын көмүскээччитэ (защитник).

# Гарсия Тейшейра Луан
## Карьерата
### «Васко да Гама»

Луан Виторияҕа төрөөбүт эрээри, Эспириту-Санту штат Фундане куораатыгар улааппыт. "Васко да Гама" футбол кулуубун иитиллээччитэ. Уол футболунан кыра эрдэҕиттэн олус үчүгэй таһымнаахтык үлүһүйэн оонньуура. Кинини биир күрэхтэһиигэ таба көрөн, Рио-де-Жанейроҕа кэлэн боруобаланан көрөгө ыҥырбыттара. Түмүгэр тириэньэрдэр Луаны хайҕаабыттара, онтон ыла кини карьерата саҕаламмыта. Кинини «Васко да Гамы» кулууп биир чаҕылхай сулуһа Мауро Галваҥҥа тэҥнииллэр.
2009 сыллаахха от ыйын 8 күнүгэр Луан кулуубу кытары бастакы профессиональнай хантыраагын түһэрсибитэ. Онтон 2012 сыллаахха от ыйын 3 күнүгэр кинини кулууп сүрүн хамаандатыгар көһөрбүттэрэ. Луан күн бүгүҥҥэ диэри хамаанда састаабыгар оонньуур.

# Гарсия Тейшейра Луан
## Аан дойдуга карьерата

Луан Бразилия ыччакка сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн аан бастакы улахан матчын 2010 сыл олунньу 23 күнүгэр ЮАР хамаандатын утары оонньообута. Ол кэннэ Кенияны кытары оонньууга бастакы голун киллэрбитэ. 2013 сыллаахха Луан Бразилия сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар киирэн, Соҕуруу Эмиэрикэҕэ ыытыллыбыт Ыччат аан дойдутааҕы чөмпүйэнээтигэр киирсибитэ. 2016 сыллаахха эмиэ Бразиялия сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн, Рио-де-Жанейро куоракка ыытыллар Олимпиада оонньууларыгар кыттыбыта.

# Гарсия Тейшейра Луан
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Jovem promessa vascaína é comparado a Mauro Galvão e sonha ser novo Dedé. Supervasco.com. Төрүт сириттэн архыыптанна 28 Тохсунньу 2013.
* ↑ Luan assina o seu primeiro contrato profissional.. Supervasco.com. Төрүт сириттэн архыыптанна 28 Тохсунньу 2013.
* ↑ Zagueiro Luan é integrado ao profissional. Supervasco.com. Төрүт сириттэн архыыптанна 28 Тохсунньу 2013.
* ↑ Luan comemora integração ao elenco profissional do Vasco. Supervasco.com. Төрүт сириттэн архыыптанна 28 Тохсунньу 2013.

# Гарсия Тейшейра Луан
## Сыылкалар

* Профиль на сайте soccerway.com (англ.)
# 1490-с

1490-с сыллар.

# 1490-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Нуучча-Литва сэриитэ (1487—1494).
* Американы арыйыы (1492). Тордесильясский договор (1494). Морской путь в Индию южнее Африки (1498).
* Сонгай покоряет Мали и становится крупнейшим государством Африки в истории при правлении Сонни Али (1464—1492) и Аскии Мохамемеда I (1492—1538).
* Начало Итальянских войн (1494—1559). Битва при Форново (1495).
* Швабская война (1499) приводит к отделению Швейцарского союза от Священной Римской империи.
* Турецко-венецианские войны XV—XVIII веков. Битва при Зонкьо (1499) — первая морская битва с установленными на кораблях пушками.
* Европаҕа Орто үйэлэр түмүктэниилэрэ — Саҥа кэм саҕаланыыта.
* География улуу арыйыылара саҕаламмыт.
# Робеспьер

Максимилиан Робеспьер (фр. Maximilien François Marie Isidore de Robespierre, Максимилиан Франсуа Мари Исидор де Робеспьер; 1758, Аррас – 1794, Париж), үөлээннэхтэригэр Атыыламмат (фр. L'Incorruptible) эбэтэр Иирээки Гиена (өстөөхтөрүгэр) ааттарынан биллибит Улуу Французскай Өрөбөлүүссүйэ салайааччыларыттан биирдэстэрэ, якобинецтар баһылыктара.
1789 сыллаахтан Түмэн 1792 сыллаахтан Конвент чилиэнэ. 1793 сыллаахха өрөбөлүүссүйэ бырабыыталыстыбатын салайар кэмигэр Людовик XVI хоруолу уонна кини ойоҕун Мария Антуанеттаны өлөрүүгэ кыттыспыта, өрөбөлүүссүйэ трибуналын тэрийсибитэ, жирондистар, эбертистар уонна дантонистар баһылыктарын өлөртөрбүтэ. 1793 сыллаахха Уопсастыбаны быыһыыр кэмитиэти баһылаабыта уонна тугунан да хааччахтаммат былааһы ылбыта, өстөөхтөрүн утары террор ыыппыта. 1794 сыл от ыйын 27 күнүгэр (9 термидорга) былаастан туоратыллыбыта уонна нөҥүө күнүгэр суута суох баһа быһыллыбыта.
# Курил арыылар

Курил арыылара (дьоппуоннуу 千島列島 тисима рэтто), Камчатка тумул арыы уонна Хоккайдо арыы икки ардыларынан сытара вулкан үөскэппит арыылара. Лаамы байҕалын Чуумпу окентан араараллара.
Устата — 1175 км. Уопсай иэннэрэ — 10,5 тыһ. км². Барыта 20 бөдөҥ уонна 30 кыра арыылара.
Билиҥҥи кэмҥэ бука бары арыылара Россия састаабыгар'э бааллара уонна Сахалин уобалаһыгар'э киирсэллэр'э.
Соҕуруу сытара сорох арыылара Дьоппуон уонна Россия икки ардынан мөккүөрдээхтэр'э.

# Курил арыылар
## Арыылар тиһиктэрэ

    Хотугу группа
       Шумшу (дьоппуоннуу 占守島 Сюмусю-то:)
       Атласов арыыта (Алаид) (дьоппуоннуу 阿頼度島 Арайдо-то:)
       Парамушир (дьоппуоннуу 幌筵島 Парамусиру/Хоромусиро-то:)
       Анциферов арыыта (дьоппуоннуу 志林規島 Сиринки-то:)
    Орто группа
       Маканруши (дьоппуоннуу 磨勘留島 Маканруси-то:)
       Авось очуостар (дьоппуоннуу アボス, 帆掛岩 Абосу, Хокакэ-ива)
       Онекотан (дьоппуоннуу 温禰古丹島 Оннэкотан-то:)
       Харимкотан (дьоппуоннуу 春牟古丹島 Харимукотан-то:)
       Чиринкотан (дьоппуоннуу 知林古丹島 Тиринкотан-то:)
       Экарума (дьоппуоннуу 越渇磨島 Экарума-то:)
       Шиашкотан (дьоппуоннуу 捨子古丹島 Сясукотан-то:)
       Ловушки очуостар (дьоппуоннуу 牟知列岩 Мусирурэцу-ган)
       Райкоке (дьоппуоннуу 雷公計島 Райкокэ-то:)
       Матуа (дьоппуоннуу 松輪島 Мацува/Мацуа-то:)
       Расшуа (дьоппуоннуу 羅処和島 Расуцуа/Расёва/Расюва-то:/)
       Среднев очуостара (дьоппуоннуу 摺手岩 Суридэ-ива)
    Ушишир арыылар группалара (дьоппуоннуу 宇志知島 Усисиру/Усити-то:)
       Рыпонкича (дьоппуоннуу Руйпонкитя)
       Янкича (дьоппуоннуу Янкитя)
       Кетой (дьоппуоннуу 計吐夷島 Кэтои-то:)
       Симушир (дьоппуоннуу 新知島 Симусиру-то:)
       Броутон арыыта (дьоппуоннуу 武魯頓島 Буротон-то:)
       Хара бырааттар (дьоппуоннуу 知理保以諸島 Тирихои-сёто:)
       Чирпой (дьоппуоннуу 知理保以島 Тирихои-то:)
       Чирпоев быраат (дьоппуоннуу 知理保以南島 Тирихои-минамидзима)
    Соҕуруу группа
       Уруп (дьоппуоннуу 得撫島 Уруппу-то:)
       Итуруп (дьоппуоннуу 択捉島 Эторофу-то:)
       Кунашир (дьоппуоннуу 国後島 Кунасири-то:)
    Кыра Курил арыылара
       Шикотан (дьоппуоннуу 色丹島 Сикотан-то:)
    Соҕуруу Курил арыылара (дьоппуоннуу 歯舞諸島 Хабомаи-сёто:)
       Полонскай арыыта (дьоппуоннуу 多楽島 Тараку-то:)
    Бытархай арыылар
       Күөх арыы (дьоппуоннуу 志発島 Сибоцу-то:)
       Танфильев (дьоппуоннуу 水晶島 Суйсё:-дзима)
       Юрий (дьоппуоннуу 勇留島 Юри-то:)
       Демин (дьоппуоннуу 春苅島 Харукари-то:)
       Анучин (дьоппуоннуу 秋勇留島 Акиюри-то:)
       Сигнальный (дьоппуоннуу 貝殻島 Каигара-дзима)

# Курил арыылар
## Өссө маны көр

* И. И. Редовскай экспедицията (1806—1807)
* И. И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785—1795)
# Түмэт технологиятын теплицата

Түмэт технологиятын теплицата — түмэт урбааныгар общественнай үөрэтэр проект. Ситимҥэ бу аадырыска баар: http://te-st.ru/

# Түмэт технологиятын теплицата
## Үлэтэ

«Түмэт технологиятын теплицата» 2002 сыллаахха олунньуга төрүттэммитэ. Төрүттээччи - веб-дизайнер, география наукатын кандидата Алексей Сидоренко. Аан бастаан тэриллэригэр теплица соругун маннык быһаарбыттар: туһалаах үлэни оҥорор эрээри, веб-дизайнеры наймылаһар кыаҕа суох дьоҥҥо көмөлөһүү. « „Теплица“ Ситим кыаҕын кэммиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэргэ көрдөрүөхтээх» - диэбит интервьюга төрүттээччи.
AmBAR урбаан ассоциацията «Түмэт технологиятын теплицатын» 2013 сыллаахха түмэт урбаанын бырайыактарыттан үс ордук ситиһиилээхтэрин ахсааныгар киллэрбит
# Баатаҕай

* Баатаҕай (Үөһээ Дьааҥы улууһа)
* Баатаҕай (Уус Алдан улууһа)
* Баатаҕай (Усуйаана) — урут баар буола сылдьыбыт сэлиэнньэ, бөдөҥсүтүүгэ түбэһэн дьоно Хаһаачыйаҕа уонна Тумакка көспүттэрэ.
* Баатаҕай Алыыта — Түһэгиир нэһилиэк киинэ
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Алыһардаах Аана

Алыһардаах Аана (Павлова Анна Дмитриевна, сорох докумуоннарга Иванова, Борисова диэн киирбит)) (1848-1933) — саха аатырбыт удаҕана.
# Калифорния

Калифорния, штат (ааҥл. California) — Америка Холбоһуктаах Штаттарын биир сүрүн штата. АХШ арҕаа өттүгэр Чуумпу океан кытылыгар сытар. Хочоҕо сылаас климаттаах, хаар түспэт, сороҕор тобурах түһэр. Хайалардаах Сьерра Невада сиһэ. Сир хамсааһына буолар кутталлаах. Улахан куораттара - Сан-Франциско, Лос-Анджелес. Киин куората - Сакраменто. Оттон арыый орто улахан куораттара - Сан Хосе, Окленд, Анахайм, Фресно, Санта Ана, Риверсайд, Торранс, Гарден Гров, Лонг Бич, Хантингтон Бич, Сан Бернардино, Стоктон, Ричмонд, Беркли, Пало Альто, Санта Роза, Санта Клара, Сан Диего уо.д.а.

# Калифорния
## Экономиката

Калифорниа штата - АХШ биир саамай түргэнник сайда турар региона, урут уруккаттан баайдар олорор сирдэрэ. Дьиҥнээхтин хас 12 Калифорниа олохтооҕа баайдарга киирсэр. Калифорниа - Аан Дойдуга биир динамично сайда турар сир, сылын аайы экономика сайдыыта 15,87% тэҥнэһэр. Калифорниа - АХШ саамай улахан нэһилиэнньэлээх сирэ эрэ буолбакка, саамай улахан байыаннай потенциаллаах сирэ. Ону таһынан, Калифорния - Аан Дойдуга Компьютеризациа өттүнэн биллибитэ.

# Калифорния
## Калифорниа ыар проблемалара

* Экономиката аһары сайдан, элбэх дьону тардар - ол түмүгэр нэһилиэнньэтэ "быт" ыһарын курдук элбиир
* Нэһилиэнньэтэ аһары элбээн, элбэх дьон үлэтэ суох хаалар
* Нэһилиэнньэтэ аһары элбээн, Калифорниаҕа иһэр уу суох буолар... Уу сыаната улаата турар
* Нэһилиэнньэтэ аһары элбээн, электроэнергиа аһары туттуллан, уот тиийбэт буолар (Калифорниаҕа электрическай уот кириизиһэ
* Нэһилиэнньэтэ аһары элбээн, сир тиийбэт... дьиэтэ суох дьоннор "геометрической прогрессии" элбии тураллар...
* Айылҕа киттийиитэ...

# Калифорния
## Таһынааҕы ыйыылар
### Government

* State of California Official Web site
# Кукаакылар уустара

Кукаакылар уустара (нууч. Род кукши, лат. Perisoreus) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 көрүҥ баар: Кукаакы.

# Кукаакылар уустара
## Өссө маны көр

* Ньокоокуйдар уустара,
* Күөх соруокалар уустара,
* Соруокалар уустара,
* Оҥололор уустара,
* Тураахтар уустара
# Тиэкис таһымнара

ТИЭКИС ТАҺЫМНАРА (тиэкис тутулун таһымнара) (УРОВНИ ТЕКСТА). Тиэкис формальнай тэриллиитин таһымнарын уонна ис хоһоонун таһымнарын бэлиэтииллэр. Таһымы маннык быһаараллар: 1) тиэкиһи дьүүллээһин аспега; 2) систиэмэ сороҕо 3) тиэкис бүттүүн тэриллиитин дьаарыһа.
Тыл үөрэҕин аспегар маннык таһымнар бааллар:
1) фонетическай;
2) морфологическай;
3) лексическэй;
4) синтаксическай;
5) композиционнай-синтаксическай;
6) стилистическэй.
Литература үөрэҕин аспегар маннык таһымнар бааллар:
1) персонажтар;
2) фабула;
3) идеялар.
Культуроведческай майгылаах концепцияларга манныктары бэлиэтииллэр:
1) культурнай;
2) эстетическэй;
3) духуобунай;
4) тиэкис тутулугар тыл макрокомпоненнара.
Сибээс-дьайыы (коммуникативно-деятельностный) сыһыаныгар билии-суолта (информативно-смысловой) уонна прагматическай таһымҥа олоҕуран тыл үөрэҕин уонна саамай үрдүкү тыл үөрэҕин (экстралингвистический) аспегар дьүүллэнэр. Тиэкис тутулун сүрүн компоненнара биллэллэр:
1) тиэмэ;
2) идиэйэ;
3) действительность матырыйаала;
4) сюжет;
5) композиция;
6) тыл;
7) ньыма (В.В. Одинцов).
Тиэкис тэриллиитигэр лингвистическай уонна экстралингвистическай аспектар сибээстэрэ маннык олохтоноллор:
1) былааныгар көстүүтэ – ис хоһооно;
2) тиэкис лингвистическай төрүтэ иккис сибээстиир дьайыы процеһыгар кини экстралингвистическай төрүтүн олохтуур;
3) тиэкис үөскээһинэ этэринэн маннык экстралингвистическай төһүүлэр бастыҥ буолаллар;
4) интерпретация этэринэн – тылын үөрэҕин төрүтэ.
Тиэкис билиитин-суолтатын таһыма атын-атыннык модификацияланар:
1) тыл үөрэҕэ этэринэн маннык таһым сороҕолорун киирэллэр:
а) бэниэтикэлии; б) лиэксикэлии; в) морпулуогуйалыы; г) сиинтэксистии;
2) экстра тыл үөрэҕэ этэринэн маннык: а) бэрэдимиэт-логика; б) тематика; в) сюжет-композиция.
Прагматическай таһымҥа маннык таһым сорохторо киирэллэр:
1) экспрессивнай-стилистическай
2) функциональнай-стилистическэй.
Экстралингвистика көрөрүнэн прагматическай таһым манныктаах буолар:
1) иэйиилээх;
2) уобарастаах;
3) идиэйэлээх таһым сороҕолоро.
# Citizens Financial Group

Citizens Financial Group (Ситизенс Файнэншнл Групп) — АХШ биир улахан баана, үп харчы киинэ.
# Ыыспа

Ыыспа - эт-балык, тирии таҥаһы ыыһыырга аналлаах кыра кээмэйдээх балаҕан. Мантан таһааран ыыспа диэн буруолуур оһохтоох, кыра, кирдээх-хохтоох балаҕаны ааттыыллар.

# Ыыспа
## Өссө маны көр

Балаҕан
# Прокопьев Валерий Николаевич

Прокопьев Валерий Николаевич — 1950 сыллаахха балаҕан ыйын 12 күнүгэр Николай Иванович, Анна Никифоровна Прокопьевтар дьиэ кэргэннэригэр Бордоҥ нэһилиэгэр Маалыкай бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
Аҕалаах ийэтэ иккиэн биллиилээх учууталлар этилэр. Кэлин аҕата Николай Иванович колхознай-совхознай тутул ветерана, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин депутата, Ленин орденын кавалера буолбута. Ийэтэ Анна Никифоровна норуот үөрэҕириитин туйгуна, педагогическай үлэ, тыыл ветерана, Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо буолбута.
Валерий Николаевич Прокопьевтар кыракый уоллара.
# Семен Посельскай

Семен Семен Посельскай - 1987 сыллаахха муус устар 15 кунугэр тереебутэ. Таатта улууhун гимназиятын бутэрбитэ.
СР култууратын туйгуна. "Эргиэн" уерэх бырайыагын продюсера. Социальнай ситимнэ аккауна: instagram. com/semen.poselskiy