yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей

Өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей (толору официальнай аата Республикатааҕы лицей-интернат, ол иннинэ Өрөспүүбүлүкэтээҕи колледж, Өрөспүүбүлүкэтээҕи физико-математическай оскуола диэн ааттана сылдьыбыта) — Дьокуускайга баар Саха Сирин бүттүүнүттэн дьоҕурдаах оҕону сүүмэрдээн ылан үэрэтэр оскуола. Лицей дириэктэрэ — физика-математика билимин дуоктара И.И. Шамаев. Лицей СГУ сүрүн үөрэх куорпуһугар этээс аҥарын өр сылларга ылан олорбута, интэринээтэ СГУ 17-с куорпуһугар баара. Билигин Ойуунускай уулуссатыгар туспа дьиэлэнэн олорор.

# Өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей
## Устуоруйата

Норуот учуутала М.А. Алексеев дьоҕурдаах оҕолору биир сиргэ мунньан дириҥэтэн үөрэтэр табыгастаах диэн санаатын туруорсан, 1966 сыллаахха республикаҕа биэс физико-математическай кылаас аһыллыбыта. Ол кэнниттэн профильнай оскуола тэрийиитин боппуруоһа кыайтарбат буола сылдьыбыта. «Физико-математическай кылаастар бааллар, туһунан оскуола наадата суох» диэн тохтотоллоро.
1970 сыллаахха Новосибирскайтан физико-математическай наука кандидата, алгебраҕа специалист-учуонай Исмаил Шахбаз оглы Алиев ССРС Наукатын академиятын Сибиирдээҕи салаатын аатыттан өрөспүүбүлүкэтээҕи математика олимпиадатыгар кэлбитэ. Ол кэмҥэ Новосибирскай университетыгар аналлаах физико-математическай оскуола баара. И. Ш. Алиев Өрөспүүбүлүкэҕэ эмиэ оннук оскуола аһар туһунан, арыллар буоллаҕына тэрийиитин салайан дириэктэрдии кэлэр туһунан СГУ үрдүк алгебра уонна геометрия кафедратын сэбиэдиссэйэ С. Н. Семеновтыын, физико-математическай факультетын декана Е. Т. Софроновтыын кэпсэппитэ. Кинилэр өйөөннөр, СГУ ректора И. Г. Попов Алиевы 1971 сылтан университекка ыҥырбыта. Ол кэмҥэ СГУ-га алгебраҕа учуонай степеннээх специалист суох этэ.
1972 сыл атырдьах ыйын 14 күнүгэр Республикатааҕы физико-математическай оскуола аһылларын туһунан Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин урааҕа тахсар.
И.Ш. Алиев аҕыс сыл дириэктэрдээбитэ.
# Долгопруднай

Координаталара: 55°56′ с. ш. 37°30′ в. д.﻿ / ﻿55.933° с. ш. 37.500° в. д.﻿ / 55.933; 37.500
Долгопруднай (нууч. Долгопрудный) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 18 км сиргэ. Клязьма өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 180 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 82 252 киһи этэ, иэнэ — 30,74 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2675,73 киһи.
Олохтоммут сыла — 1931, 1938 сыллаахха диэри — Дирижаблестрой куорат тииптээх бөһүөлэк, 1957 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Олег Троицкай.
Почтатын индэксэ — 141700, төлөппүөнүн куода — +7 498, ОКАТО куода — 46 416.

# Долгопруднай
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
# Саҥас

Саҥас – убай кэргэнэ этиллэр.

# Саҥас
## Өссө маны көр

Уруулар ааттара

# Саҥас
## Туһаныллыбыт сирдэр

Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
# Күүлэкээн (Бүлүү улууһа)

Күүлэкээн — Бүлүү улууһун Иккис Күүлэт нэһилиэгин киинэ.

# Күүлэкээн (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Иккис Күүлэт нэһилиэгэ
# Григорьев Гаврил Николаевич

Гаврил Николаевич Григорьев – Харалыыр уола Хабырыыс 1894 с. Хара нэһилигиэр төрөөбүт, баартыйалаах. Хараҕа бастакынан ˝Прогресс˝ диэн холбоһугу тэрийбит. Биэс ыал буолан ынахтарын, сылгыларын холбоон, Үрдьэхтээххэ саҥа типовой хотону туппуттар.
Гаврил Николаевич сэрии кэмигэр 1942-1945 сс. Сталин аатынан холкуос бэрэссэдэтэлинэн үлэлээбит. Сэрии, сут дьаыллары этэҥҥэ туораппыт. ˝Харалыыр уола Гаврил Николаевич баар буолан, тыыннаах хаалбыппыт˝,- диэн кырдьаҕастар махтаналларын истээччибин. ˝Аҕата Николай Гаврильевич-Харалыыр оҕонньор сэрии кэмигэр, кэнниттэн даҕаны Мооро Күөлүттэн балыктаан, элбэх киһини аһаппыта˝, - диэн ахтааччылар. Бэрэссэдээтэлин дьаһалынан ыанньыксыт Акулина Николаевна Дмитриева сэрии, сут дьылларыгар кулуупка ˝итии аһалык˝ тэрийэн, дьону аһатан быыһаабыт. ˝Мин хараҕа суох эбэбин сиэтэн кулуупка илдьэрим˝ - диэн кэпсиирэ Семен Терентьев-Атаҕаллай. Атын сиртэн элбэх киһи кэлэн, холкуоска чилиэнинэн киирбит. Арҕаа Хаҥаластан, Тыыллыматтан, Амматтан Олейниковтар эһэлэрэ, Солдатовтар, Захаровтар уо. д. а. көһөн кэлбиттэр.
Дьиэтигэр кэлэн, махталларын хоһуйан ыллаччылар. Дьиэбит хонтуора курдук этэ. Сэрии кэнниттэн даҕаны элбэхтик кэпсэтэллэрэ, сүбэлэһэллэрэ. Хабырыыс хогуу биригэдьииринэн үлэлээбитэ, холкуоһун бааһыналарын, алаастарын ааттарын, хас биирдиилэрэ төһө иэннээхтэрин өйүгэр хатаан сылдьарын уонна үүнэн турар бурдуктан, оттон хас туонна от, бурдук кэлиэҕин барытын хараҕынан көрөн быһаарарын И.И Саввин сөҕөн кэпсиирэ. Кини Гаврил Николаевичка суруксутунан үлэлээбитэ. Биир тылы сатаан аахпат, нэһиилэ илии эрэ баттыыр киһи төһө үлэ күнүн толорбуттарын, төһөнү үлэлээбиттэрин, хас оттоммуттарын – бурдуктаммыттарын барытын өйүгэр тутара уонна холкуос үс күннээх отчуоттуур мунньаҕын ыытара.
˝Улуу Кыайыытын ордук үөрүүлээх бырааһынньык суох этэ˝ - диирэ Гаврил Николаевич кэргэнэ Мария Трофимовна Григорьева. Кини бастакы холбоһукка ыанньыксыттаабыт хоһуун үлэһит дьахатар этэ. Кэлин эпэрээссийэлэнэн баран, холкуоска кыһын бурдук ыраастыыра, сайын хортуоппуйуга үлэлиирэ. Аҕас балыстыылар Мария уонна Анисия Трофимовналар сэрии кэмигэр фроҥҥа анаан таҥас тигэллэрэ, көмүс киэргэллэри туттараллара.
Гавриллаах Мария биир оҕоломмуттара кыратыгар өлбүт. Кэлин биэс оҕону ииттибиттэр. Улахан уоллара Николай Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятын бүтэрэн, история учууталынан үлэлээбит. 1943 сыллааҕы ыҥырыыга хабыллан, 1946 с. сэрииттэн наһыылканан кэлбит уонна ол күһүн өлбүт. Иккис уоллара Трофим СГУ-гар тутуу факультетын бүтэрэр сылыгар массыына саахалыгар өлбүтэ. Улахан кыыс Марина – медик. Иккис кыыс Катя эрдэ кэргэн тахсан барбыта, өлбүтэ. Мин – кыра кыыстарабын, олохтоох оскуолаҕа 30 сыл учууталаатым.
Светлана Егоровна АРГУНОВА, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна.
# Айах (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах.
* Айах (география)
* Айах (анатомия)
* Айах (чороон)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Мьянма

Мьянма (атын аата Бирма, бирм. မြန်မာ , Халыып:IPA-my) диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Индокытай тумул арыытыгар баар. Кирбиилэhэр Кытайдыын хотугулуу-илин, Лаостуун илин, Тайлаанныын соҕуруулуу-илин, Баҥладештыын арҕаа уонна Индиялыын хотугулуу-арҕаа.
# Электроннаах паара

Электроннаах паара — икки электрон холбоспут туруктара.
# Иванов Афанасий Герасимович

Иванов Афанасий Герасимович — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1919 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Аһыыкай оскуолатыгар 4 кылааһы бүтэрбит. Бухгалтердар курстарыгар үөрэнэн Молотов аатынан колхозка идэтинэн үлэлээбитэ. 1943 с. сэриигэ ыҥырыллан барбыта. 1943 с. младшай лейтенаннары бэлэмниири үөрэҕи бүтэрэн II Белорусскай фронто састаабыгар киирэр 927-с СП 251-с СД 1-кы стрелковай рота командирынан сулууспалабыта. 1945 с. муус устарга дойдутугар кэлбитэ.
Үөһээ Бүлүүнэн, Кэбээйинэн, Сангаарынан коммунальнай хонтуора бухгалтерынан үлэлээбитэ.
Аҕа дойду сэриитин I степенэ орденынан, «Германияны Кыайыы иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
1979 с. өлбүт.
# Саха Сирин гербэлэрэ

Саха Сирин куораттарын, куораттаа5ы уокуруктарын, олохтоох тэриллиилэрин гербэлэрэ. Саха Сиригэр 36 олохтоох тэриллииттэн: 34 улуус уонна 2 куораттаа5ы уокурук. Улуустар тиһиктэригэр куораттар уонна нэһилиэктэр киирэллэр, нэһилиэктэр ахсааннара 365, ол иһигэр 31 национальнай нэһилиэк.
2002 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн, ытык бэлиэлэри туһаныыны салайар-тэрийэр аналлаах, Геральдическай сүбэ тэриллибит. 2004 сыл от ыйын 15 күнүнэн 151-З 313—III №-дээх «Об официальной символике в Республике Саха (Якутия)» сокуон ылыныллыбыт. Бу сокуонунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык бэлиэлэрин правовой статустара олохтоммут, сүрүннэрэ уонна туһаныллыыларын сиэрэ быһаарыллыбыт.
* Куораттар, бөһүөлэктэр
* Дьокуускай
* Жатай
* Алдан
* Верхоянск
* Бүлүү
* Жиганск
* Мирный
* Нерюнгри
* Ньурба
* Олекминск
* Покровскай (Хаҥалас улууһа)
* Среднеколымск
* Удачный
* Хонуу (Муома улууһа)
* Чокуурдаах (Аллайыаха улууһа)
* Чурапчы (Чурапчы улууһа)
* Нэһилиэктэр
* Бастакы Тоҕус (Бүлүү улууһа)
* Бороҕон (Бүлүү улууһа)
* Бөкчөҥөө (Бүлүү улууһа)
* Дьөккөн (Бүлүү улууһа)
* Иккис Күүлэт (Бүлүү улууһа)
* Ленскэй (Нам улууһа)
* Лөкөчөөн (Бүлүү улууһа)
* Маймаҕа (Нам улууһа)
* Мүрү (Уус-Алдан улууһа)
* Тааһаҕар (Бүлүү улууһа)
* Тоҕус (Бүлүү улууһа)
* Тылгыны (Бүлүү улууһа)
* Үөдэй (Нам улууһа)
* Халбаакы (Бүлүү улууһа)
* Чернышевскай (Бүлүү улууһа)
* Ууратыллыбыт гербэлэр
* Дьокуускай
* Зашиверскай
# Березкин Иван Георгиевич

Березкин Иван Георгиевич — фольклору, кыраайы үөрэтээччи, түмэл үлэһитэ.

# Березкин Иван Георгиевич
## Олоҕун олуктара

Бастакы Өспөх нэһилиэгэр (билиҥҥи Уус-Алдан улууһа) 1915 сыл тохсунньу 17 күнүгэр төрөөбүтэ.
Саха Сиринээҕи кыраайы үөрэтэр Ем. Ярославскай аатынан түмэлгэ үлэлээбитэ. 1944 сыллаахтан Манчаары туһунан сэһэннэри хомуйарынан дьарыктаммыт. 1968—1970 сылларга НА Саха Сиринээҕи филиалын фольклорнай экспедициятыгар кыттан, Мэҥэ-Хаҥалас, Уус-Алдан, Нам оройуоннарыгар элбэх матырыйааллары хомуйбута, Манчаары сылдьыбыт сирдэрин кэрийбитэ. Ол түмүгүнэн «Манчаары норуот номоҕор» диэн кинигэни суруйан таһааттарбыта.
# Өрөбөлүүссүйэ

Өрөбөлүүссүйэ — дойдуга былааһы норуоту өрө туруоран күүс өттүнэн ылыы. Норуот сороҕор сэбилэниилээх сэрии нөҥүө, сороҕор уулуссаҕа тахсан эйэлээх дьайыы түмүгэр былааһы уларытар.
Өрөбөлүүссүйэ түмүгэр ким былааһы ыларынан, эбэтэр сүрүн хамсатар күүһүнэн көрөн буржуазнай, социалистическэй иҥин диэннэргэ арахсаллар. 2000 сыл кэнниттэн Өҥнөөх диэн ааттанар өрөбөлүүссүйэлэр үөдүйбүттэрэ.

# Өрөбөлүүссүйэ
## Өссө маны көр

Франция өрөбөлүүссүйэтэ уонна Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ.
# Aiwa

Aiwa (Айва), Дьоппуон биир сүрүн телевизордары, ырыа центрдарын, ырыа инструменнарын, видеосистема оҥорор тэрилтэтэ, 2021 сыл түмүгүнэн Канаадаҕа, Бразилияҕа, Америкаҕа, Германияҕа уонна Соҕуруу Кореяҕа бастаан иһэр (ол эрэн дойдутугар Японияҕа буотах).
Саха Сиригэр 90 сыллардаахха 10 тыыһынча музыкальнай центр атыыламмыта Aiwa киэнэ, үгүс кыахтаах ыалларга баара.
Aiwa Mitsui Group корпоративнай эйгэтигэр холбонор (40%), ол эрэн 60% Sony улахан аҥаарын тутар.
# Иккис коалиция сэриитэ

Иккис коалиция сэриитэ (1798/9 – 1801/2, хайдах ааҕартан тутулуктаах) — диэн Британия, Австрия уонна Арассыыйа импиэрийэлэрин салалтатынан, кинилэри өйүүр Осмаан импиэрийэтэ, Португалия, Неаполь уонна ньиэмэс тутулуга суох монархиялара (ол саҕана Германия биир сомоҕо дойду буола илигэ) кыттыгастаах Франция Өрөспүүбүлүкэтин утары сэриилэрэ этэ, соруктара — Францияны мөлтөтүү уонна дойдуга хоруолу төнүннэрии.
Пруссия коалицияҕа кыттыспатаҕа, Испания Францияны өйөөбүтэ.
Улуу Британия уонна Арассыыйа импиэрийэтин уопсай соруктара Франция Өрөспүүбүлүкэтэ күүһүрүүтүн тохтотуу уонна дойдуга монархияны төннөрүү этэ, оттон Австрия импиэрийэтэ Бастакы коалиция сэриитин кэнниттэн улахан үп-харчы иэһигэр киирэ сылдьар буолан — бэйэтин урукку туругун сөргүтэ уонна сэрииттэн ордук күүстээх тахса сатыыра. Сорох устуоруктар этэллэринэн, сүрүн державалар соруктара тус-туһунан буолан, коалиция өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын кыайан суулларбатаҕа, оттон Франция 1793 сыллаахха былдьаабыт сирдэрин бэйэтин аннынан бигэргэппитэ. Франция-Австрия 1801 сыллааҕы сөбүлэҥинэн Франция саҥа сирдэри Тосканаҕа уонна Италияҕа ылбыта. Австрия Венецияны уонна урукку Венецияҕа киирэр Далмацияны ылбыта. Атын союзниктар үксүлэрэ эмиэ Францияны кытта сепаратнай эйэ сөбүлэҥин 1801 сыллаахха түһэрсибиттэрэ. 1802 сыллахха кулун тутарга Британия Франциялыын Амьеннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаабыта, бэс ыйыгар Осмаан импиэрийэтэ эмиэ эйэ сөбүлэҥин түһэрсибитэ.
Онон Европаҕа хас да ый эйэлээх олох турбута. Онтон 1803 сыллаахха ыам ыйыгар Британия эмиэ Францияҕа сэриини биллэрбитэ. Онтон сылтаан Үһүс коалиция сэриитэ саҕаламмыта.
1799 сыллаахха Иккис коалиция сэриитин кэмигэр Андре Массена салалталаах француз аармыйата Александр Корсаков хамаандалаах нуучча сэриитин Швейцарияҕа Цюрих анныгар кыайбыта. Төһө да Александр Суворов салалталаах Арассыыйа иккис аармыйата ситиһиилэммитин үрдүнэн, бу хотторууттан сылтаан Арассыыйа сэрииттэн тахсарга күһэллибитэ.
# Түүр тыллара

Түүр тыллара диэн Эуразия отуттан тахса уруулуу түүр омуктар тыллара. Олортон биирдэстэрэ саха тыла. Аан дойдуга 180 млн. киhиэхэ түүр тыла төрөөбүт тылынан буолар. Ону таhынан 20 млн. киhиэхэ иккис тылынан буолар. Түүр тылынан саҥарааччылартан 40% Түркийэ түүрдэрэ.
# Маак Бүлүүтээҕи экспедицията (1854 — 1855 сс.)

Маак Бүлүүтээҕи экспедицията. Бүлүү уокуругар кыһыл көмүс, тимир уонна туус баарын туһунан сурах тиийбитнэн сибээстээн тэриллибит экспедиция.
Экспедиция састаабыгар киирбиттэрэ Маак Р.К., Зондгаген А.К., Фурман М. уонна Павловскай А.П.
Бүлүү өрүс алын тардыытын каартаҕа түһэрэн баран, Бүлүү куораттан Марха өрүс баһыгар баар Таас диэн сиргэ барбыт.
Манна экспедиция арахсар. Маак уонна Зондгаген Өлөөҥҥө бараллар, онтон Павловскай уонна Фурман Марханнан уонна Ыгыаттанан Сунтаар диэкки барбыттар. Сунтаарга көрсүһөхтээх этилэр.
Маак метеорологияны чинчийбитэ, геологияҕа сыһыаннаах холобурдары хомуйбута. Зонгаген сылдыбыт сирдэри каартаһа туһэрбитэ, барыта 52 каартаны оҥорбута.
Экспедиция матарыйаалара 30 сыл буолан баран "Вилюйский округ Якутской области" диэн кинигэхэ тахсыбыттара.

# Маак Бүлүүтээҕи экспедицията (1854 — 1855 сс.)
## Өссө маны көр

* Маак Р.К. Вилюйский округ Якутской области, ч. 1-3, СПб, 1877 - 1887

# Маак Бүлүүтээҕи экспедицията (1854 — 1855 сс.)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, Якутск, 2000.
# Луҥха

Луҥха өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 538 км., тардыытын иэнэ 10300 кв.км.
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир хотугу уһугар баар. Сүүрээнэ бүттүүн Саха сирин ортоку намталга сытар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн Хатыҥ Үрэх (315 км.) бөдөҥ салаалаах.
1950 - 60 сыллардаахха сааскы халаан уутугар аал сырыыта Кэбээйиттэн чугас устар Саадах диэн үрэххэ дылы баар этэ.

# Луҥха
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Иванов Руслан Алексеевич

Иванов Руслан Алексеевич, Олунньу 16 күнүгэр 1951с. Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин физкультура уонна спорт эйгэтин туйгуна, «Учууталлар учууталлара”.

# Иванов Руслан Алексеевич
## Олоҕун олуктара

Красноярскайдааҕы педагогическай институт физкультура салаатын бүтэрэн Бордоҥ орто оскуолатыгар физкультура уонна НВП учууталынан үлэтин саҕалаабыта
- 1984-1993сс - Бордоҥ нэһилиэгин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
- 1994с. - Бордоҥ орто оскуолатын сүүрүүгэ тренерэ
- 2004 – 2016с.с. – Бордоҥ орто оскуолатын дириэктэрэ

# Иванов Руслан Алексеевич
## Наҕараадалара, ааттара

- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
- РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин физкультура уонна спорт эйгэтин туйгуна
- «Учууталлар учууталлара”
- Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо
# Сыһыы куохалаһа

Сыһыы куохалаһа, Тураах тарбаҕа эбэтэр Туруйа тумса (лат. Geranium) (нууч. герань луговая)
Сырдык халлаан күөҕэ өҥнөөх, биэс эминньэхтээх кыраһыабай сибэккилэрдээх, умнаһыгар утарыта тарбахтыҥы хайыттаҕас сэбирдэхтэрдээх. Угун үрдүгэ 15—60 см тиийэр. Хонууга, тыа саҕатынан, хаддьаайыга үүнэр. От ыйа саҕаланыытыттан атырдьах ыйа бүтүөр диэри сибэккилэнэр.

# Сыһыы куохалаһа
## Туттуллуута

Отун көөнньөрөн, ис ыарыытыгар, үөһүрүүгэ, утуйбат буолууга, эпилепсияҕа, лихорадкаҕа, ревматизмҥа иһиллэр. Экземаҕа, тиис ыарыытыгар, чесоткаҕа сайҕанан эмтэниллэр. Отун бороһуок гына мэлийэн, тас баас хаанын тохтоторго туттуохха сөп. Күһүн силиһин хостоон, хатаран, бороһуогунан хаан барыытын араас көрүҥэр уонна үөһүрүүнү тохтотор эмп быһыытынан туттуохха сөп.

# Сыһыы куохалаһа
## Туһаныллыбыт сирдэр

* К. Токумова, П. Токумов, Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
# Соловьевтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)

Соловьевтар - Төрүт сирдэрэ Холгума Араҥас алааһа. Холгума Соловьевтара баай төрүттээхтэр. Мэхээлэ Солобуйуоптаах Дьөгүөр, Сааба, Ыстапаан диэн үс уолу, Малаанньа диэн кыыһы төрөтөн улаатыннарбыттар. Абаҕаларын уола Байбалы ииппиттэр. Үөрэхтээхтэрэ кыра уол Степан Михайлович Соловьев Бүтэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын уонна рабфагы бүтэрбитэ.
Соловьев-Араҥас диэн суруйар аатынан биллибит эрдэтээни бэйиэт. "Көрдөөх кэмнэр" диэн кинигэлээх. "Эдэр бассабыык" хаһыакка, араадьыйаҕа үлэлээбитэ. Сэрии саҕаланыытыгар сэлликтээн өлбүт. Убайдара Дьөгүөрдээх Сааба сэриигэ баран эргиллибэтэхтэр. Саха театрыгар артыысканан үлэлипр Малаанньа уОайдара оҕолорун иитиһэ дойдутугар тахсар. Сотору кэргэн тахсан Уус-Алданныыр. Эдьиийдэрэ эргэ барбытын кэннэ Дьөгүөр огдообото кыргытгарын илдьэ ийэтигэр Даарыйа Барабановаҕа Бүтэйдээххэ көһөн кэлэр.
Кэлин кэргэнэ олбүт Малаанньа, ииппит уоллара Байбал, Сааба уола Ньукулай бары манна олохсуйбуттара. Билигин Дьөгүөр кыргыттара Биэрэлээх, Суура кэккэлэһэ кэриэтэ олороллор, элбэх ыччаттардаахтар. Малаанньа сэрииттэн Гфронговик Степан Чабыкиҥҥа кэргэн тахсан икки уолу хаалларбыта. Сааба 1 ^0 быраас буолбута. Н.С.Соловьев Бүтэйдээх балыыһатыгар быраастаабыта.
Икки кыыһа эмиэ эмчиттэр. Кэргэнэ Федора Никифоровна, соҕотох уола Савва уонна кыыһа Саня Бүтэйдээххэ бааллар. Иитиллибит уол Павел Михайлович Соловьев (1899 с.) Наахара церковнай-приходской оскуолатын б\тэрбитэ. Төрөөбүг нэһилиэгэр ревкомҥа бэрэссэдээтэллээбит, сэбиэтгээбит. Иккис кэргэнэ Борисова боккуойа. Күтүөт киһи Бүтэйдээххэ олохсуйбута. Маҕаһыын атыыһыта, балыыһа завхоһа. Үлэ фронугар Тиксиигэ биир дойдулаахтарын отделениетын салайбыта. «Коммунизм суола" колхозка үлэлээбитэ. Маҥнайгы кэргэнитгэн икки, иккис ергэниттэн эмиэ икки уоллаах. Оҕонньор 70 сааһыгар куоракка олорон өлбүтэ. Онон Холгуматтан хааннаах Соловьевтар сыдьааннарын Бүгэйдээххэ элЬэҕи көрсүөххэ сөп.
Дойдум дьоһун дьоно" кинигэттэн.
# Уус Бүлүү (сис)

Уус Бүлүү сис. Өлүөнэ хочотун уонна Верхоянскай сиһи чэрчилиир хайалар.
Бүлүү өрүс төрдүн утары сытар. Устата 65 км. Чыпчаала муора таһымыттан 998 м. үрдүккэ тиийэр.

# Уус Бүлүү (сис)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)

Дьохсоҕон нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Боробул.
Улуус кииниттэн 10 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1036 киһи (2007 сыл).

# Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Сивцев Федор Гаврилович — аҕабыт.
    Андреев Ананий Кононович (1901—1944) — партия уонна сэбиэт үлэһитэ.
    Федоров Михаил Михайлович (1920 с. төр.) — юриспруденция доктора, профессор.
    Баснаев Петр Николаевич (1960 с. төр.) — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

# Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
## Нэһилиэккэ сыһыаннаах дьоннор

* 1886—1888 сыллардаахха Ястремскай Сергей Васильевич (1857—1931) — Саха Сиригэр көскө кэлэ сылдьан саха тылын грамматикатын үөрэппит киһи олоро сылдьыбыт.
# Тирии кынаттар уустара

Тирии кынаттар уустара (лат. Eptesicus, нууч. Род Кожаны) - Сарыы кынаттар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ үөскүүр:
* Бобринскай тирии кыната
* Тирии кынат

# Тирии кынаттар уустара
## Өссө маны көр

* Сарыы кынаттар уустара
* Кынаттаах кутуйахтар уустара
# Андреев Иван Андреевич

Андреев Иван Андреевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Тыалыкытыттан төрүттээх. Финляндияны кытта сэриигэ 1939—1940 сылларга сылдьыбыт. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Харьков хайысхатыгар 1941 сыл ахсынньы ыйыттан саҕалаан 1942 сыл бэс ыйыгар дылы сэриилэспит.
# Халлаан киһитэ

ХАЛЛААН КИҺИТЭ
Киһи өйүн-санаатын, майгынын үчүгэйин бэлиэтиир «Киһи киһитэ», «Киһи быһыылаах» диэн этиилэри тэҥэ дьон өйдөрө-санаалара тэҥэ суоҕун сахалар бэлиэтиир этиилэринэн «Халлаан киһитэ» диэн этии баара буолар. Сахаларга халлаан - үөһээ диэки баар уонна кураанах диэн өйдөбүллээх. Сорох кэпсээннэргэ, олоҥхолорго халлаан Үөһээ дойдуну кытта силбэһэн да хаалар кэмнэрдээх. Киһи түүлүгэр олус үөһээ, кый бырах көттөҕүнэ хаһан да туолбат ыра санаатын дойдуту¬гар тиийэр. Сиргэ, Орто дойдуга хаһан да буолбат үчүгэйи, бэйэтэ оҥорон көрөр ыра санаатын барытын көрүөн сөп. Олус былыргы таҥара диэн өйдөбүл халлаан диэнтэн үөскээбит диэн тыл үөрэхтээхтэрэ быһааран тураллар. Биһиги дьоҥҥо өй-санаа Үөһээ дойдуттан киирбит уонна билигин да киирэ турар диэн быһаарыыга сөбүлэһэбит. Ол эрээри, өй-санаа дьоҥҥо Халлаантан киирэн быһаччы бэриллэрин утаран тураммыт букатын атын быһаарыыттан тирэх ылабыт. Ол быһаарыыбыт Үөһээ дойдуттан кэ¬лэр өй-санаа дьоҥҥо түүл буолан киирэр уонна түүл дьоҥҥо өй уган биэрэр диэн өйдөбүлгэ олоҕурар. Сахалар «Халлаан киһитэ» диэн киһи өйө-санаата сирдээҕи олохтон тэйэн, атын, ыра санаа, Үөһээ дойду өйдөбүллэринэн туһанар кэмҥэ киирдэҕинэ этэллэр. Ол аата, «Халлаан киһитэ» буолууга хаһан да туол¬бат ыра санаалар аһара элбэхтэрэ, сирдээҕи дьон хаһан да кыайан толорбот баҕа санаалара мунньустуулара тириэрдэр. Сиргэ-дойдуга аҥардастыы үчүгэйи эрэ оҥорорго аналлаах киһи төрөөбүтэ биллибэт. Оҕо үчүгэйи оҥорорго кыра эрдэҕиттэн үөрэннэҕинэ эрэ ону табатык оҥорор кыахтанар. Үчүгэйи оҥорор баҕаттан аһара баран куһаҕаҥҥа тиийэн хаалара олоххо элбэхтик көрсүллэр быһыы буолар. Үчүгэйи оҥоруу диэни бил¬бэккэ, сатаабакка киһи сыыһаны-халтыны оҥорон кэбиһиэн сөп. Олус үчүгэй, куруук үчүгэйи эрэ оҥорор киһи дьон-аймах ыра санааларын киһитэ. Ыра санаа Сиргэ кыайан туолбат буолан халлааҥҥа, ырай дойдутугар эрэ туолар аналлаах. Ол иһин Ырай дойдута халлааҥҥа олоҕур¬бут. Онон, киһи өйө-санаата сирдээҕи өйдөбүллэргэ сөп түбэспэт, ырайга, хаһан да туолбат баҕа санаа дойдутугар сылдьара «Халлаан киһитэ» буолууга тириэрдэр. Сымыйыаччы киһини эмиэ «Халлааны эрдэн киирэн барда» диэн этэл-лэрэ, халлаан кырдьык да кураанаҕын биллэрэр. Халлааны кытта сымы-йалааһын быһаччы эмиэ сибээстээх. Ол сибээс «Халлаан кэпсээннээх» киһи ууну таһыйар сымыйыаччы халлааҥҥа маарынныырынан быһаарыллар. Быстах ардах кэнниттэн кылбаччы көрөн кэлэр күннээх халлааны «Ар-даабытын билиммэт» диэн этэллэр. Ол аата, бу киһи сымыйалаабытын бэйэтэ да билбэтин, хаһан да сымыйалаабатах курдук туттарын бил¬лэрэр. Yөрэх эмиэ араастаах. Киһи олоҕун таһыма төһө сайдыбытыттан тутулуктанан үөрэҕи-билиини олоҕор туһанар кыахтанар. Олоххо тугу да туһалаабат үөрэххэ үөрэниини сахалар «Халлаан үөрэҕэ» диэн этэллэр. Олоххо тугу да билбэт-көрбөт, хантан эрэ атын сиртэн кэлбит курдук быһаарыыта суох киһини «Халлаантан түспүт» курдук диэн тэҥнээн көрүүнү тутталлар. Бу киһи халлаан курдук кураанах дойдут¬тан кэлбит буолан тугу да билбэтэ быһаарыллан тахсар. Сахалар халлаан туһунан этиилэрэ барылара халлаан кураанаҕын билинэллэр. Онно кырдьык туох да суох.