yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бойобуода

Бойобуода (нууч. воевода) - Арассыыйа сирдэрин салайан олорбут ыраахтааҕы дьонноро.
Саха сирэ XVII үйэҕэ Арассыыйа ыраахтааҕытын илиитигэр киирбитин кэннэ нуучча администрациятын 1784 сыллаахха дылы салайбыт дьоннор. 1641-1775 сс. уезд бойобуодата диэн ааттанар этилэр, онтон 1784 сылга дылы - провинция бойобуодата. Байыаннай, гражданскай, суут уонна полиция былаастарын бэйэлэрин илиилэригэр тутан олорбут муҥур тойоттор. Үбү-харчыны эмиэ салайаллара. Туох баар ыраахтааҕы биэрбит кыахтарын ыраахтааҕыга барыыс киллэриигэ ("искать государевы прибыли") туһаныахтаахтара.
Бастакы бойобуодаларынан икки киһи сулууспалаабыттара Головин Петр Петрович уонна Глебов Матвей Богданович. Бүтэһик бойобуоданнан Верещагин Алексей Степанович буолбута. Бойобуодалэр кэннилэриттэн Саха уобалаһын начаалынньыктара диэн дуоһунас үөскээбитэ.
Нууччалар Саха сиригэр кэлиэхтэриттэн бойобуодустуба (воеводство) тэриллиэр дылы нууччалар бэйэлэрин ыккардыларыгар элбэх булкуур тахсар этэ. Мангазея уонна Енисей хаһаахтара бу баай сиртэн дьаһаах хомуйарга күрэстэһэллэрэ, Томскайтан кытта салайа сатыыллара. Ол түмүгэр сахалар дьаһааҕы ардыгар хас да төгүл төлүүр кыһалҕаланналлара. Мантан сылтаан өрө туруулар буолаллара, нууччалар өттүлэриттэн булкуурунан туһанан үрдүк солону бэйэ байыытыгар туһаныы элбэхтик тахсара. Маны тохтотор туһуттан Андрей Палицын диэн уруккута Мангазеяҕа бойобуодалыы сылдьыбыт киһи Саха сиригэр туспа бойобуоданы аныырга туруорсубута

# Бойобуода
## Өссө маны көр

* Саха сирин бойобуодалара
* Саха уобалаһын начаалынньыктара
* Саха губернатордара
* Ыраахтааҕылаах Арассыыйа чыыннара
# Буолуон сөптөөх хоромньу

Буолуон сөптөөх хоромньу (ааҥл. opportunity cost) диэн куоттарыллыбыт барыс, ол аата баар ресурстары икки вариантан биир варианын талан туттуу. Экономика биир тутаах өйдөбүлэ буолар. Дьон Стюарт Милл айбыта.
# Uniprom KAP

Uniprom KAP — Хара Хайа саамай улахан металлургия тэрилтэлэрин акцияларын тутар уонна салайар инвестиционнай бөлөх. Сүрүн активтара En+ Group (50%), Русал (50%), у.д.а.
# Баскин-Роббинс

Баскин-Роббинс (ааҥл. Baskin-Robbins) — мороженайдар аан дойдутааҕы ситимэ. Кини аан дойду 30- тан тахса дойдуларыгар францизизтээх. 5800 объектан 2800 объект холбоһуктаах Штаттарга база турар. Кини 1953 сыллаахха мороженайы оҥорор икки туспа предприятиены холбоһон олохтообута Бэрэ Баскин (ааҥл. Burt Baskin) уонна Ира Роббинс (ааҥл. Irv Robbins). Холбоһон диэри мороженайы оҥорон таһаарар икки тэрилтэ Багдарыын Сүлбэ Burt's Ice Crean Shop уонна Snowbird Ice Cream. Ол кэмҥэ мороженай снаряд 21 амтаннаах этэ, саҥа, сибиэһэй майгылаах.

# Баскин-Роббинс
## Другие сайты

* официальный сайт
# Васильева Юлия Николаевна

Васильева Юлия Николаевна, (1941 с. сэтинньи 9 күнэ Тойбохой нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, үлэ бэтэрээнэ.

# Васильева Юлия Николаевна
## Олоҕун олуктара

1941 с. сэтинньи 9 күнүгэр Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1960 с. Сунтаар орто оскуолатын бүтэрбитэ.
1969 с. Магаданнааҕы государственнай пединститутугар үөрэнэн "математика учуутала" идэтин ылбыта.
Педагогическай үлэтин Юлия Николаевна Арыылаах орто оскуолатыгар саҕалаабыта, онтон Хатаска 6 сыл, Тойбохой орто оскуолаларыгар 4 сыл үлэлээбитэ. 1981-2010 сс. - Сунтаар орто оскуолатыгар математика учуутала.

# Васильева Юлия Николаевна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна

# Васильева Юлия Николаевна
## Суруйуулара

* Уһун кэмҥэ үлэлээбит оскуолам / Первая улусная школа Якутии: документы, фотографии, воспоминания о Сунтарской средней школе №1 имени А.П.Павлова (1862-2012) / МБОУ «Сунтарская СОШ№1 имени А.П.Павлова»; [сост.А.С.Матвеев]
# Дадыкин Всеволод Петрович

Дадыкин Всеволод Петрович (1910 - 1977), учуонай, 1952-1957 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин салайааччытын солбуйааччыта, онтон салайааччыта.
1910 сыл муус устар 16 күнүгэр төрөөбүтэ.
1977 сыллаахха өлбүтэ.
# 1820
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 27 — Фабиан Готлиб фон Беллинсгаузен уонна Михаил Лазарев салалталаах нуучча эспэдииссийэтэ Антарктиданы арыйбыт.
* Тохсунньу 28 — Фаддей Беллинсгаузен уонна Михаил Лазарев салайыылаах Арассыыйа аан дойдуну эргийэр эспэдииссийэтэ Антарктиданы арыйбыт.
* Кулун тутар 25 — кэлин адмирал буолбут лейтенант Анжу Петр Федорович Уус-Дьааҥы эспэдииссийэтин начаалынньыгынан анаммыт. Бу эспэдииссийэ 1820—1824 сс. Сибиир хотугу кытылын Өлөөн өрүстэн Индигиир өрүскэ диэри ойуулаабыта, Саҥа Сибиир арыыларыгар сылдьыбыта, кыһын мууһунан сылдьан кытылы ойуулуур кыах баарын аан бастакынан көрдөрбүтэ. Лаптевтар байҕалларын мууһун туругун бастакынан ойуулаабыта.

# 1820
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 6 — Америкаттан бастакы 86 афроамериканец Африкаҕа билиҥҥи Либерияҕа көспүттэр.

# 1820
## Төрөөбүттэр

* Ыам ыйын 17 — Сергей Соловьёв (1879 өлб.), нуучча устуоруга, "Арассыыйа былыргы кэмтэн устуоруйата" («История России с древнейших времён») үлэ ааптара.
* Сэтинньи 28 — Фридрих Энгельс — ньиэмэс бөлүһүөгэ, коммунизм идеологиятын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
# Порядин Еремей Никитович

Порядин Еремей Никитович (1925 - ?) - "Кыым" хаһыат фотокорреспондена, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, РСФСР уонна Саха АССР култуураларын үтүөлээх үлэһитэ, Бойобуой үтүөлэрин иһин уонна Германияны кыайыы иһин мэтээллэр кавалердара.
Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Бастакы Моорук нэһилиэгэр 1925 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр колхустаах кэргэнигэр төрөөбүтэ. Булуҥҥа үлэлии сырыттаҕына, уруһуйдарын, партийнай кэмитиэт хоһун оформлениетын оҥорбутун көрөн Томскай Савва Константинович "Кыым" хаһыакка ыҥыран үлэлэппит.
# Кимаактар

Кимаактар — былыргы омук.
IX-XI үйэлэргэ билиҥҥи Казахстаан сиригэр Кимаактар каганааттара баар буола сылдьыбыта. Кинилэр токуз-огузтары уонна кыргызтары утары сэриилэспиттэрэ. XII үйэҕэ кинилэр 16 куораттаах этилэр. Баһылыктара каган дэнэрэ. Кини Иртыш өрүс биэрэгэр турар Кимакия кириэппэскэ кэлэн олороро. Кимактар үрдүкү таҥаралара — Тэнгри, суруктара — былыргы түүрдүү этэ. Кэнники кимаактар каганааттара кипчаактар киэннэригэр кубулуйбута.

# Кимаактар
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Васильев Н. И., "Хатан" сурунаал, атырдьах ыйа, 2009, 4(7)№
# Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Чурапчы нэһилиэгэ — Чурапчы улууһун киин нэһилиэгэ. Дьаhалта баhылыга - Саргыдаев Степан Анатольевич Биир ньыгыл Арассыыйа политическай партия бүтүн Арассыыйатаа5ы генеральнай сүбэтин чилиэнэ.

# Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Биллиилээх дьоно

Борисов Егор Афанасьевич - государственнай уонна политическай деятель, Саха Республикатын Ил Дархана, СР тустууга федерациятын президенэ.

# Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Чурапчы
# Canal 13

Canal 13 — Чиили телекомпанията, салалтата — Сантьяго.
# 1835

1835 сыл.

# 1835
## Туох буолбута

Боотурускай улууска 2-с Хайахсыт нэһилиэгэ баар буолбут.
* Олунньу 1 — Маврикийга кулуттааһын суох буолбут.
* Олунньу 28 — «Калевала» диэн карел уонна фиин омуктарын эпоһын (олоҥхотун) бастакы барылыгар Элиас Лённрот күнүн-дьылын туруорбут, илии баттаабыт.
* Атырдьах ыйын 15 — Эргийэр барабаннаах таҥас сууйар массыынаҕа патент ылыллыбыт.
# Миссиссиппи

Миссиссиппи (Mississippi) диэн АХШ соҕуруу штата. Киин уонна ордук улахан куората Дьэксон. Дириҥ Соҕуруу регион штаттарыттан биирдэстэрэ. Миссиссиппи өрүс аатынан ааттаммыт.
# Virgin Galactic

Virgin Galactic (Вөрдьиҥ Галактик), АХШ тэрилтэтэ, дьону куйаарга көтүтэргэ былаанныыр. Тэрилтэ бэйэтэ Virgin Group бөлөххө киирэр.
# Тааһаҕар (Бүлүү улууһа)

Тааһаҕар — Бүлүү улууһун Тааһаҕар нэһилиэгин киинэ.

# Тааһаҕар (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Тааһаҕар нэһилиэгэ
# .tf

.tf диэн Француз Соҕуруу уонна Антарктикатааҕы сирдэр үрдүк таhымнаах ил домена.
# Михайлов Иннокентий Николаевич

Михайлов Иннокентий Николаевич (1922 төр.) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1922 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр Ньурба улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр төрөөбүт.
1936—1942 сс. Үөһээ Бүлүү оройуонугар кыһыл көмүһү хостуур артыалга үлэлээбит.
Аҕа дойду сэриитигэр 1942 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр ыҥырыллыбыт. Иркутскай тыатыгар байыаннай үөрэҕи ааспыт. 11-с аармыйа 695-с стрелковай полка састаабыгар Сталинград фронугар 1942 сыллаахха сэриилэспит. Ленинград фронугар 147-с СП кэккэтигэр сэриилэспит, Ленинград көмүскэлин кыттыылааҕа.
Хаҥас бүлгүнүгэр балаҕан ыйын 23 күнүгэр бааһырбыт. Биир ый устата Рыбинскай куоракка эмтэнэн баран Харьков туһаайыытыгар сэриилэспит. Бу сылдьан ойоҕостотон госпитальга киирбит. 1944 с. Войсковой тимир суоллааҕы аармыйаҕа сулууспалаабыт. Ленинград уобалаһыгар сэрии суолун суһал бириэмэҕэ оҥорон биэрэрбит диэн суруйар 1970 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар.
Сэрии кэнниттэн төрөөбүт дойдутугар Хаҥалас нэһилиэгэр «Кыһыл сухаһыт» (Красный пахарь) колхозка үлэлээбит.
Кыайыы 40 сылыгар Аҕа дойду сэриитин II истиэпэннээх уордьанынан (06.04.1985), Сталинград көмүскэлин иһин, «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» уо. д. а. мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.
Бүлүү куоратыгар олорор.
# Ньээм от

Ньээм эбэтэр Алтан төбө (лат. Taraxácum officinále) (нууч. одуванчик лекарственный) — Саха Сиригэр араас көрүҥэ киэҥник үүнэр, сайыны быһа сибэккилэнэр от.

# Ньээм от
## Эмтэнэргэ туттуллуута

Эмтэнэргэ үксүн силиһэ туттуллар. Силиһэ синньигэс эрээри сиргэ дириҥник тобулу үүммүт буолан, анаан тэриллээх эрэ сылдьан, күһүн эбэтэр саас сибэккилэниэн иннинэ хостоон хомуйаҕын. Сибэккитин ыраас күн сарсыарда аҕыс чаастан тоҕус чааска диэри хомуйар табыгастаах.
Эмчит Куома Чааскын куртахтара баастаах (язвалаах) дьону, бороҥ лоһуорга ньээм от силиһин эбэн, оргутан иһэрдэн үтүөрдэрэ биллэр. Ити курдук, билигин даҕаны ньээм от силиһин аһыыр баҕаны көбүтэргэ, ас буһарар орган үлэтин тупсарарга, ыарыыны мүлүрүтэн оһорорго, үөс туолбутун таһаарарга, сөтөлгө, хойуу хаайтарыытыгар туттуллар.

# Ньээм от
## Туһаныллыбыт сирдэр

* К. Токумова, П. Токумов, Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. — Дь.: «Бичик», 2008. — ISBN 978-5-7696-2947-1
# Мозамбик

Мозамбик (Moçambique) диэн соҕуруулуу илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Индия океана илин, Танзания хоту, Малауи уонна Замбия хотугулуу арҕаа, Зимбабуэ арҕаа, Суазилэнд уонна Соҕуруу Африка соҕуруулуу арҕаа. Бу сири 1498 с. Васко да Гама арыйбыта уонна 1505 c. Португалия колониялаабыта. 1510 c. Португалия Илин Африка кытылыгар баар араб султанаттарын барыларын баhылаабыта. 1975 с. Мозамбик тутулуга суох буолбута.
# Айыы санаа

Айыы санаа диэн биирдэ-эмэтэ киирэн ааһар дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорор санаа диэн тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйанан этэллэр. Киһи санаата барыта үчүгэй буолбатыттан, үчүгэйгэ тириэрдибэтиттэн санааны айыы диэн этии сыыһата дакаастанар.
Саха дьоно элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” албыныгар киирэннэр айыы санаа, айыы киһитэ диэн сыыһа, өй-санаа өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт этиилэри туһана сатыыллар. Санаа киһиэхэ куруук баар буоллаҕына биирдэ эмэтэ киирэн кэлэр саҥаны оҥорор санаа ай, айар диэн тылларынан этиллэрэ таба буолар. Санаа сылдьар дойдута атын, Ол эбэтэр Анараа дойду диэн ааттанар, онтон айыы диэн киһи оҥорор быһыыта, ол иһин Бу эбэтэр Орто дойдуга кэлэр быһыы буолар.
Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу киһи олоҕор биирдэ эмэтэ эрэ кыаллар, туһаны оҥорор быһыы буолар. Олоххо туһалаах саҥаны айыыны оҥорбут аҕыйах дьон биир эмэ патент, сертификат ылаллар, учуонай буолаллар. Атыттар бары оҥоро сатыыр саҥаны айыылара табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕан быһыылары элбэтэллэр. Билигин эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара элбээһинэ "айыы үөрэҕин" сыыһаларыттан быһаччы тутулуктаах.
Суруйааччы эбэтэр кумааҕы үлэһитэ тугу эмэ булан суруйбута саҥаны айыы буолбатах, онно бэлэмнэнии эрэ буолар, айар диэн тылынан этиллэрэ табыллар. Ким эрэ бу суруллубут курдук быһыыны үтүктэн куһаҕаҥҥа тириэрдэр саҥаны айыыны оҥордоҕуна ону-маны суруйааччы кигэн биэрээччигэ кубулуйан бииргэ сууттаныан сөп.
Оҕо өйө-санаата саҥаны билиилэриттэн мунньуллар, сайдар. Саҥаны айыыны оҥоруон баҕалаахтар дьоҥҥо хаһан баҕарар элбэхтэр. Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу биирдэ эмэтэ эрэ табыллан туһалаах буолар, онтон атыттара бары сыыһа-халты буолан тахсалларыттан куһаҕан быһыылары элбэтэллэр.
Бука бары дьон оҥорор куһаҕан быһыылара аҕыйыахтарын баҕараллар. Бу баҕа санаа туоларын туһугар оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ илигинэ сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыыны оҥорума” диэн бобуутун туһаннахха эрэ табыллар. (1,28).
Оҕолорун харыстыыр санаалаах төрөппүттэр элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” албыннарыгар киирэн биэрбэттэр. Бу сыыһа “үөрэх” оҕону иитиигэ ордук улахан куһаҕаны оҥорор. Оҕо саҥаны айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро охсор санаатыгар оҕустаран элбэх сыыһаны-халтыны оҥорон кэбиһэригэр тириэрдэр. Сахалар “Айыы диэмэ”, "Айыыны оҥорума" диэн үөрэхтэрин төрөппүттэр туһаналлар. Оҕо улаатан иһэн ону-маны, буолары-буолбаты, айыыны оҥоро үөрэммитэ үгэс буолан иҥнэҕинэ куһаҕан майгыланан, киһилии быһыыта суох буолан хаалыан сөп.
Киһиэхэ ханнык санаа киирэрэ кыайан бобуллар кыаҕа суох. Айыы санаа диэн биирдэ эмэтэ киирэн кэлэр табыллара табыллыбата, үчүгэйэ куһаҕана биллибэт санаа ааттанар. Киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан арааран, улаханнык этэн айдаарбакка эрэ бу санааларын хааччахтыы сылдьара эрэйиллэр.
Санааны этэргэ айыы диэн тылы туттубат ордук, үчүгэй дии санаан элбэхтик ону-маны оҥоро сатааһын биирэ эмэ табыллыан сөп, онтон атыттара бары табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэллэр.

# Айыы санаа
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
# Мелик-шах I

Абуль-Фатх Джалал ад-Дин Мелик-шах ибн Алп-Арслан (Малик-шах) (перс. ملكشاه, туур. Melikşah, туркм. Mälikşa; 1055 атырдьах ыйын 16 — 1092 сэтинньи 19) — сельджуктар султааннара (1072—1092), Алп-Арлсан уола уонна кини утумнааччыта. Суллжуктар судаарыстыбалара Мелик-шах салайар кэмигэр күүһүн уонна уоҕун муҥутуур таһымыгар тахсыбыта, улаханнык кыаҕырбыта.
Мелик-шахе I саҕана империя киин куората Реяттан Исфахаҥҥа көһөрүллүбүтэ.

# Мелик-шах I
## Баһылааһын

Олбоҕор саҥа олорон баран, Мелик-шах абаҕата Кавурда өрө турбутун кырыктаахтык хам баттаабыта уонна кинини өлөрбүтэ. Сельджук империятын бас билэр сирин уотун кэҥэппитэ. Хотугу Сирияны уонна Палестина сорҕотун былдьаабыта. 1074 сыллаахха, Самаркаҥҥа караханид хана Шамс аль-Мулька утары сэриигэ туруммута. Саамай улахан кыргыһыылара Карши таһыгар буолбута. Сельджуктар кыайбыттара. Ол кэннэ кинилэр Бухара уонна Самарканд куораттары баһылаабыттара. Уопсайынан, Сельджук иперията Илиҥҥи Туркестаҥҥа тиийэ кэҥээбитэ.

# Мелик-шах I
## Тутуу, ускуустуба уонна билим

Мелик-шах байыаннай дьыаланы таһынан бэйэтин дойдутугар сэрии кэннэ эмсэҕэлээбит куораттары чөлүгэр түһэриинэн утумнаахтык дьарыктаммыта. Кини судаарыстыбата 12 княжествоҕа арахсара, ону сельджук аристократтара уонна байыаннай салайааччылара салайаллара. Ол курдук, Мелик-шах куораттар икки ардыларынааҕы айан-сырыы тэтимирэрин туһугар, суолу-ииһи оҥороро, ону таһынан, бар дьон бүттүүн туһанарын туһугар караван-сарайдары, мечеттэри, медреселэри, дыбарыастара тутара. Кини оннук хас эмэ сүүһүнэн улахан тутууну ыыттарбыта. Ускуустубаны, поэзияны, ону тэҥэ билими үрдүктүк тутара, халандаар реформатын ыыттарбыта, Герат, Багдад куораттарга үрдүкү оскуолалары астарбыта, учуонайдары өйүүрэ. Кини визиря (сүрүн миниистир) Низам аль-Мульк этэ. Мелик-шах салайар кэмигэр Омар Хайям, Абу Хамид аль-Газали курдук биллэр дьон айбыттара-туппуттара.

# Мелик-шах I
## Ис бэлиитикэ

Булгуруйбат суннит буоларын быһыытынан, шииттэри сойуоласпыта. Чуолаан, Хасана ибн Саббах диэн исамилити. Саббах дьоно Аламут кириэппэскэ хорҕойбуттара. Малик-шах ыыппыт Арслан-Таш салайааччылаах сэриилэр ону кыайан былдьаабатахтара. Кэлин, 10921 сыллааха сэтинньи 19 күнүгэр Мелик-шах сүһүрэн өлбүтэ. Кини Мерве куоракка аҕатын таһыгар көмүллүбүтэ. Өлбүтүн кэннэ уолаттара былаас былдьаһан өр киирсибиттэрэ.

# Мелик-шах I
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Строева Л. В. Государство исмаилитов в Иране в XI–XIII вв. — С. 67, 69, 71.

# Мелик-шах I
## Литэрэтиирэ

* История Востока. — Восточная литература, 1995. — Т. 2: Восток в средние века.
* Ирмияева Т. Ю. История мусульманского мира. От Халифата до Блистательной Порты. — Челябинск: Урал ЛТД, 2000. — 352 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-8029-0122-5
* Строева Л. В. Государство исмаилитов в Иране в XI–XIII вв. — М.: Издательство «Наука», ГРВЛ, 1978. — 2400 экз.
# Нуолур

Нуолур - кытаанах умнаһа суох ньуолах сымнаҕас көтөр түүтэ.
Уһуна кыра — 1 мм. уһуна 10-20 мм. сулумах ойоҕоһуттан өрө тардыллар, ол гынан баран биир миллиметртэн ордук усталаах, өрө тардыллар кыахтаах. Бытык сүүрүктээх, 1 мм кэриҥэ кэтиттээх, онон борода үүтүн халыҥа 5-7 мкм кэриҥэ, кытаанах, имигэс, уохтаах.
Көтөрдөр операциялара барыта үс тииптээх: маховой, контрурнай уонна буут. Улахан көтөрдөр контурнай тарбахтарынан кистииллэр. Бастакы сабыыта ситэ сайда илик чыычаахтар буут эрэ сабыллыбыттар. Түү эттэн- сииннэн тэйиччи соҕус, ол суотугар хамсаабат эбэтэр кыра уҥуохтаах салгын үөскүүр. Бу кыра уҥуохтаах салгын бу араҥата көтөргө хас да оруолу оонньуур: уу үрдүгэр көҥүл сылдьар, Опера намыраабат, көтөр тымныы кэмҥэ тоҥмот. Сороҕор бастакы Покровкаҕа контурнай уонна буут икки ардыларыгар арахсар быыс- арыт көрсөллөр. Уһун уонна дириҥ силистээх, ол гынан баран бытыктар пластинкаҕа иҥнибэккэ хаалбыттар. Маннык үөрэх кыһалара Пухов холобур диэн ааттыыллар.
Ууга көтөр кынатын ууһугар эрэ баар-кус, хаас уо. д. А.
Буут намыһах тепловодностаах, намыһах гигроскопичностаах, дөбөҥ, төлөммөт.

# Нуолур
## Бүүс- бүтүннүү туттуу

Хаас кус кутуйаҕа туһаныллар:
* таҥас- сап: кумах куртаҕар, сыппах бэргэһэтэ, пуховой кэмпиэр уо. д. А.;
* түүлээх таҥас, буут сыттык, перина, наммасниктар;
* сынньанар табаардар: утуйар мөһөөччүктэр.
# Линус Торвальдс

Линус Торвальдс (швед. Linus Benedict Torvalds, 28.12.1969–) — аатырбыт Линукс (Linux) систиэмэ иччитин суруйбут киһи. Омуга финн, билигин АХШ-ка олорор.
Линус Торвальдс 1969 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Финляндия киин куоратыгар Хельсинкига төрөөбүт. Төрөппүттэрэ идэтийбит суруналыыстар, хомуньуустар. Уолу Линус Пойлиҥ (ааҥл. Linus Carl Pauling) аатынан ааттаабыттар - аатырбыт америка химига, Нобель бириэмийэтин лауреаата, ядернай сэрии сэбин утары охсуспут киһи, С битэмиин суолтатын арыйбыт учуонай.
Кыра эрдэҕиттэн көрсүө уонна оҕолору кытта бодоруспат үгэстээх эбит.
Точнай ноууканан уонна техниканан сэргиирин көрөн эһэтэ уол 11 саастааҕар бэйэтин көмпүүтэрин (Commodore VIC-20) кытта билиһиннэрбит. Эһэтэ - ийэтин аҕата Лео Вальдемар Тернквист (Leo Valdemar Toerngvist) - ол саҕана Хельсинки университетын статистикаҕа профессора эбит. Эһэтин салалтатынан Basic тылы үөрэппит.

# Линус Торвальдс
## Ылыллыбыт сирэ

* ИТ-личность: Линус Торвальдс
# Дьон Кеннеди аатынан омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт

Дьон Кеннеди аатынан омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт эбэтэр Дьон Кеннеди аатынан интернациональнай аирпорт (ааҥл. John F. Kennedy International Airport, кыччатыллан JFK), АХШ саамай улахан салгын аана буолар, сир шаарын үрдүнэн биир саамай бөдөҥ аирпорт буолар. Сылга кыччаабыта 120-190 мөллүйүөн киһини эргитэр, 197 омук сирин кытта холбуур уонна АХШ иһигэр бары штаттары уонна куораттары кытта.
USCIS этэринэн сыл ахсын кыччаабыта 120-190 мөл дьон JFK нөҥүө көтөр эбэтэр түһэр, олор иһигэр 600 тыһ нууччалар. 2019 сыллаахха 9532 сахалар JFK нөҥүө 42 омук сиригэр сылдьыбыттар.
JFK быһа холоон 3 км Нью Йорк куораттан тэйиччи турар, Нью Йорк куорат үс сүрүн аирпордарыгар киирэр (Лагуардиа уонна Ньюарк тэҥэ).
Базата — Нью Йорк куорат.
# Россети

Россети (Арассыыйа электроэнергия ситимнэрэ, ол эбэтэр Арассыыйа ситимнэрэ), улахан тэрилтэ, Аан Дойдуга биир улахан электричество оҥорон таһаарар уонна тардар ситимниир тэрилтэтэ.
# 1620

1620 сыл.

# 1620
## Туох буолбута

* Олунньу 2 — Сибиирдээҕи епархия төрүттэммит.
# Элдьикээн

Элдьикээн бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1618 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Элдьикээн - 1800, Ахсыс Километр - 12 киһи (2007 сыл).

# Элдьикээн
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Илин Сибиирдээҕи экономика оройуона

Арассыыйа экономикатын Илин Сибиирдээҕи оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 6 федерация субъектарыттан турар:
* Бурятия
* Тува
* Хакасия
* Забайкальскай кыраай
* Красноярскай кыраай
* Иркутскай уобалас
# Руслана

Руслана Степановна Лыжичко (1973 сыл ыам ыйын 24 күнүгэр төрөөбүт, ) Украина биллэр поп ырыаһыта, композитора, продюсера, дирижера уонна үҥкүүһүтэ. Украина Львов куоратыгар төрөөбүтэ. 2004 сыллаахха Стамбул куоракка ааспыт Евровидение ырыа конкурсун кыайбытынан биллибитэ.

# Руслана
## Тахсыбыт диискэлэрэ
### Альбомнар

* 1998 — Миг весны. Звонкий ветер (Мить весни. Дзвінкий вітер)
* 1999 — Последнее рождество 90-х (Останнє Різдво 90-х)
* 2003 — Добрый Вечер Тебе…- (Добрий Вечір Тобі…)
* 2003 — Дикие Танцы - (Дикі Танці)
* 2004 — Wild Dances
* 2008 — Амазонка (альбом)
* 2008 — Wild Energy
* 2012 — Мій Брат! (в первом издании "Ей-форі-Я")

# Руслана
## Тахсыбыт диискэлэрэ
### Ремиксы

* 2005 — Club’In

# Руслана
## Тахсыбыт диискэлэрэ
### Хомуурунньуктара

* 2001 — Найкраще

# Руслана
## Тахсыбыт диискэлэрэ
### Видеоклиптара

* Tи (1998)
* Мить весни (1998)
* Світанок (1998)
* Вам і не снилось (1998)
* Балада про принцесу (1998)
* Колискова (1998)
* Прощання з диско (2001)
* Знаю я (2001)
* Добрий вечір тобі (2002)
* Коломийка (2003)
* Ой, заграй ми (2003)
* Дикі танці (2004)
* Wild Dances (2004)
* Dance with the Wolves (2004)
* Ring Dance with the Wolves (2005)
* Wind song (2005)
* В ритмі серця (2005)
* Ми будем перші(New energy generation)(2005)
* Скажи мені (2005)
* The Same Star (2005)
* Дика енергія (2006)
* Відлуння мрій [Ukr. version of «Moon of Dreams»] (2008)
* Moon of Dreams (feat. T-Pain) (2008)
* Вогонь чи лід (Все не те…) (2008)
* Дикий ангел [Ukr. Version of «Silent Angel»] (2008)
* Silent Angel (2008)
* Wow [Ukr. Version of «I’m so amazing»](2011)
* I’m so amazing (2011)
* Шалала (2011)
* Давай, грай! (2012)
* Мій брат (2012)
* Це — Ей-форі-Я! (2012)
* Рахманінов (2013)

# Руслана
## Тас сигэлэр

* Руслана официальнай страницата
* Фан-кулуубун сайта
* RuslanaTV
* RuslanaTube (YouTube)