yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Максимова Рея Павловна

Максимова Рея Павловна, (1928, Мочууһун нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) — Саха АССР үтүөлээх учуутала.

# Максимова Рея Павловна
## Олоҕун олуктара

Сунтаар оройуонун урукку Мочууһун нэһилиэгэр 1928 с.төрөөбүтэ.
1939 с. Хаҥалас начаалынай, онтон Элгээйи оскуолатыгар 7 кылааһы бүтэрэр.
1943-1946 сс. Бүлүү педагогическай училищетын үөрэнэн бүтэрбитэ.
1946-1948 сс. Элгээйи ситэтэ суох орто оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
1948-50 сс. Дьокуускайга учительскай институтка үөрэммитэ, салгыы Элгээйи орто оскуолатыгар завуһунан уонна учууталынан үлэлээбитэ.
1951-53 сс. педагогическай институту бүтэрбитэ уонна Элгээйи оскуолатыгар завучтаабыта.
1954-56 сс. пединститут саха тылыгар уонна литературатын кафедратыгар преподавателлиир.
1956 сыллаахха - кэргэннэнэн Уус Алдан оройунугар көспүтэ. Найахы уонна Дупсун оскуолаларыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир.
1960-61 сс. Кутана орто оскуолатын учуутала.
1961-64 сс. Элгээйи интэринээт-оскуолатыгар иитээччи

# Максимова Рея Павловна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
# Түмүллүү (литэрэтиирэҕэ)

Түмүллүү эбэтэр төрүт, хатыллыы, саҕыллыы (нууч. завязка) – уус-уран литература айымньытыгар сюжет сайдыытын, холобур, драматическай күрэстэhии (конфлик) маҥнайгы төрүөтэ; саҕаланыы сылтаҕа буолбут событиелар маҥнайгы түмүллүүлэрэ.
Ол ордук араас быhылаан, утарсыы, тус-туспа интэриэс түмүллэн, хатыллан, драма оонньуута сюжетын сайдыыта күүрээннэнэн, тыҥаан, өрө көтөҥүллэн барар. Айымньы сүрүн күрэстэhиитэ быhаарыллыннаҕына, событиелар хатылыыллара, тыҥааhыннара намыраан, өhүллэн барар, ол өhүллүү (развязка) дэнэр.
# Чугуун төбө

Чугуун төбө — абааһы, былыргы сахалар убаастаан мээнэ Чугуун төбө туһунан саҥарбаттар этэ. Чугуун төбө абааһыны бастаан Сунтаарга көрбүттэр, 15 үйэҕэ. Кэнники Бүлүү бөлөх улуустара сиригэр көрбүттэр. СССР саҕана Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Матта диэн дэриэбинэтигэр көрбүттэр, көрбүт сирдэригэр аат хаалларбыттар — Чугуун төбө сирэ диэн ааттаабыттар.

# Чугуун төбө
## Чугуун төбө тас көрүҥэ

* Чугуун тимир таһа
* Киһи төбөтүн уҥуоҕун дьардьамата буолар эбит
* Эргийэн уонна төкүнүйэн дьону эккирэтэр эбит

# Чугуун төбө
## Дьиибэ

* Чугуун төбө эккирэтэн ситтэҕинэ - дьон өлөр эбит
* Аймах эбэтэр чугас киһин эбэтэр бэйэн өлөргөр көстөр эбит.
# Хамыйах (иһит)

Хамыйах — ньуоску, мас ньуоску, кыра хомуос.

# Хамыйах (иһит)
## Тыл туттуллуута
#### Таабырыннар

* Балаҕан үрдүгэр кэлтэгэй хамыйах сытар үһү (Ый)

# Хамыйах (иһит)
## Тыл туттуллуута
#### Тыл номохторо

* Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах баһар.
* Хойуутугар быһахтаммыт, убаҕаһыгар хамыйахтаммыт.
# Толбон (тэрилтэ)

«Толбон» үлэ-үөрэх ааҕар суоттуур киинэ — Көрбөттөргө анаан тэриллибит тэрилтэ.
1991 сыллаахха Саха государственнай университетын иһинэн тэриллибитэ.
# Apple Music

Apple Music — Apple ырыа уонна радио иһитиннэрэр стриминг сервиһа.

# Apple Music
## конкуреннара

* Яндекс Музыка
* Spotify
* YouTube Music
* VK Музыка
# Антонивка (куорат тииптээх бөһүөлэк)

Антонивка (укр. Антонівка) диэн Украина Херсон уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 12812 (2018).
# Коралл

Коралл — органогеннай, ол аата тыынар-тыыннаах «оҥорбут» минераалларыгар киирэр таас. Полииптар диэн байҕал харамайдарын колонияларын дьардьамата буолаллар. Бу дьардьамалар кальцииттан эбэтэр арагонииттан тураллар. Үрүҥ корааллары ювелиирдар соччо туһамматтар. Корааллар икки эрэ көрүҥнэрэ сыаналаналлар: кыһыл (тарҕаммыт) уонна хара - акабар.
Кораалл киэргэллэри былыргы цивилизациялар билэллэр этэ: шумердар, египтяннар уонна былыргы гириэктэр.

# Коралл
## Аба-хомуһуна

Былыргы гириэктэр кыһыл корааллары өлбөт буолуу уонна дьол бэлиэтинэн ааҕаллара. Орто үйэҕэ Эуропаҕа кораалл сэмэй-көрсүө буолуу бэлиэтэ этэ. Гириэк уонна Былыргы Рим үһүйээннэригэр драконнар мэйиилэригэр корааллар баалларын туһунан кэпсэнэр.

# Коралл
## Эмкэ туттуллуута

Японияҕа үрүҥ корааллартан ньыһыллыбыт бороһуогу уҥуох тостуутугар тутталлар. Португалияҕа кораалтан оҥоһуллубут оҕуруо төбө ыарыытын аһарар, оттон Англияҕа — күөмэй ыарыыларыттан эмтиир диэн саныыллар.
# GAZ Motors

GAZ эбэтэр GAZ Motors, Арассыыйа иккис бөдөҥ массыына оҥорон таһаарар тэрилтэтэ, СНГ пространствотыгар атыыта киэнник барар, олор ахсааннарынар Саха Сиригэр. Штаб-квартирата — Аллараа Новгород.
# Мадагаскар (мультик)

Мадагаскар (ааҥл. Madagascar) — диэн Америка совместно оҥорбут мультига, Dreamworks тэрилтэ 2005 сыллаахха таһаарар. DreamWorks Pictures киинэ тэрилтэтэ оҥорбут. Режиссер Эрик Дарнелл уонна Том МакГрат.
Бу мультикка олоҕуран элбэх оонньуулар үөскээбиттэрэ, холобура PS2, Xbox, Game Boy Advance, GameCube, Microsoft Windows, Nintendo DS.
Мультик иккис чааһа Мадагаскар 2.

# Мадагаскар (мультик)
## Оруолларга

* Бен Стиллер — Алекс
* Крис Рок — Марти
* Дэвид Швиммер — Мелман
* Джада Пинкетт Смит — Глория
* Саша Барон Коэн — Джулиан
* Энди Рихтер — Морт
* Том МакГрат — Шкипер
* Крис Миллер — Ковальски
* Джеффри Каценберг — Рико
* Конрад Вернон — Мейсон

# Мадагаскар (мультик)
## Ылыныы

Rotten Tomatoes сайт 193 көрүүтүнэн 55% хайҕабыллаах, орто рейтинга 6.10/10. Metacritic сайт 36 көрүүтүнэн 57/100 рейтиннаах.

# Мадагаскар (мультик)
## Быhаарыылар

* ↑ Madagascar(ааҥл.). Rotten Tomatoes. Тургутулунна 13 От ыйын 2024. Төрүт сириттэн архыыптанна 27 Муус устар 2024.
* ↑ Madagascar(ааҥл.). Metacritic. Тургутулунна 13 От ыйын 2024. Төрүт сириттэн архыыптанна 29 Олунньу 2024.
# Семенов Михаил Егорович

Семенов Михаил Егорович — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.

# Семенов Михаил Егорович
## Олоҕун олуктара

* 1943 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр Орджоникидзевскай оройуон (билигин Хаҥалас улууһа) Улахан-Аан с. төрөөбүт.
* 1969 с. — Новосибирскайдааҕы театральнай училищены драма театрын артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1969 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

# Семенов Михаил Егорович
## Айар үлэтэ
### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара

* Ершов («Сахалар ааттарыттан» Соф. Данилов)
* Джайнак («Ийэ сирэ» Ч. Айтматов)
* Ньондор кулуба («Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай», Ойуунускай)
* Кеша («Куба — любовь моя», С. Ермолаев)
* Бирээдьинэ («Биһирэм», И. Левин)
* Бачыка («Наара Суох — 2», И. Гоголев)
* Боллоорутта («Сааскы кэм», Амма Аччыгыйа)
* Глава г. Якутска Юшманов («Эргиллиэм хайаан да…», В. Васильев — Харысхал)
* Крутицкий («Сатабыллаах саһыл саҕалаах», А. Островскай)
* Старый воин («Чыҥыс Хаан ыйааҕынан», Н. Лугинов)
* Кинээс Мотос («Хара кыталык» И. Гоголев)

# Семенов Михаил Егорович
## Айар үлэтэ
### Киинэҕэ оонньообут оруоллара

* Манчаары («Дождь после засухи», тел/киинэ, реж. Г. Раевская)
* Кеша («Куба — любовь моя», реж. С. Ермолаев, «Алмазфильм»)
* Бэрээдьинэ («Биһирэм», реж. Г. Багынанов)
* Омоҕой баай (ист. докум/киинэ «Страна Олонхо», Мосфильм)
* Господин («Покуда будет ветер» реж. С. Потапов)

# Семенов Михаил Егорович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ (2005)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2010)
# Ефимова Людмила Степановна

Ефимова Людмила Степановна — филология билимин доктора, профессор. 1956 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр Сунтаар улууһун Маар-күөл сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1971 с. Маар-күөллээҕи аҕыс кылаастаах оскуоланы уонна 1973 с. Элгээйи орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1976 сыллаахха Москва куоракка ЦК ВЛКСМ Хомсомуол үрдүкү оскуолатыгар туттарсан киирбитэ уонна 1980 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. История учуутала уонна ыччаты иитиигэ методист квалификациятын ылынан ол сыл дойдутугар эргиллэн кэлбитэ.
* 1980-1981 сс. ВЛКСМ Обкуомун инструкторынан үлэлии сылдьан Абый оройуонун ВЛКСМ оройуоннааҕы комитетын бастакы сэкэрэтээринэн талыллыбыта.
* 1982-1996 сс. Дьиэ-кэргэн, оҕо-уруу тэринэн, төрөөбүт нэһилиэгэр - Маар-күөлгэ история учууталынан уонна завуһунан үлэлээбитэ.
* 1994-1996 сс. СГУ саха тылын уонна култууратын факультетыгар Культуролог идэтигэр үөрэммитэ. Иккис үрдүк үөрэҕин ситиһиилээхтик бүтэрэн, 1996 сыллаахтан күн бүгүҥҥэ диэри М.К.Аммосов аатынан Хотугулуу-илиҥҥи Федеральнай Университет Арассыыйа Федерациятын Хотугулуу-илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүгэр Культурология хаапыдыратыгар национальнай култуура уһуйааччытынан үлэлии сылдьар.
* 2004 сыллаахха «Лексико-стилистические особенности языка хороводных песен якутов» диэн диссертациятын көмүскээн, филология билимин хандьыдаата буолбута.
* 2007-2011 сс. ХИФУ устудьуоннарын фольклорнай экспедицияларын салайбыта. Ол сырыыларыгар түүр-монгол норуоттарын эпическэй айымньыларын уонна фольклордарын үөрэппиттэрэ. Сылдьыбыт сирдэрэ: Алтай, Тыва, Хакасия, Бурятия, Башкортостан, Татарстан, Чувашия, Калмыкия Өрөспүүбүлүкэлэрэ.
* 2013 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр «Якутский алгыс: специфика жанра, поэтика» диэн тимэннэн диссертациятын көмүскээн, филология билимин дуоктара истиэпэни ылары ситиспитэ. 2014 сыл муус устар 1 күнүгэр Фольклористика исписээлинэһигэр филология билимин дуоктара истиэпэн бигэргэммитэ.
# Астеризм

Астеризм (гириэктии aster — сулус) — Харахха быраҕыллар уонна устуоруйаттан туспа ааттаах сулустар группалара.
Астеризм диэн тыл традиция быһыытынан хаалбыт, ол гынан баран наукаҕа туттуллубат; астеризмнар тиһиктэрэ официал быһыытынан суох.

# Астеризм
## Ордук биллэр астеризмнар:

* Сайыҥҥы-күһүҥҥү Үс Муннук;
* Кыһыҥҥы Үс Муннук уонна Кыһыҥҥы Төгүрүк;
* Сааскы Үс Муннук;
* Улахан Квадрат Пегас бөлөххө, Андромеда α-та киирэр;
* Улахан Хомуос Улахан Араҥас бөлөххө;
* Кыра Хомуос Аччыгый Араҥас бөлөххө;
* Дракон Төбөтө Дракон бөлөххө;
* «W» Кассиопея бөлөххө;
* Кувшин Күрүлгэн бөлөххө;
* Орион Кура уонна
* Орион Батаһа Орион бөлөххө;
* Кыымнар Орион бөлөххө;
* Хотугу Кириэс Куба;
* Албын Соҕуруу Кириэс Кентавр бөлөххө;
* Серп Хахай бөлөххө;
* Горгон Төбөтө Персей бөлөххө;
* Скорпион Кутуруга;
* Хотугу Балык уонна Арҕаа Балык Балыктар бөлөххө;
* Дьааһыла (сулустар мустуулара) уонна Тарбыйахтар Араак бөлөххө;
* Үргэл уонна
* Гиадалар Оҕус бөлөххө;
* Вешалка (Cr 399) Саһыл бөлөххө;
* Кембл Каскада Жирафа бөлөххө;
* Египет Кириэһэ (хас да ордук чаҕылхай бөлөхтөр халыыптара)
# Мохсуо бырахсыы

Сахалар олус былыргы оонньуулара мохсуо бырахсыы диэн ааттанар.
Кыра төгүрүк мас лэкээлэрин туруортаан баран тэйиччи сиртэн эпчиргэ маһынан таба быраҕан кыйыа, хааччах иһиттэн таһыгар таһаартыыр оонньуу аата мохсуо бырахсыы диэн буолар.
Сахалар уол оҕолору үөрэтэр үөрэхтэригэр мохсуо бырахсыы диэн оонньуу биир сүрүнүнэн киирсэр. Бу оонньуу оҕо күүһүн эрчийэрин таһынан табан хамсанарын, таба быраҕарын сайыннарар.
# Рутуллар

Рутуллар — Myhabyr. Бэйэлэрин — мыхабыр дэнэллэр. Ахсааннара 90 000, олортон 35 240 Россияҕа олорор.
# Сэм Голдман

Сэм Голдман (ааҥл. Sam Goldman, Samuel Warrack Goldman; төр. 1979 с., Спрингфилд, Массачусетс, АХШ) — Канада уонна Эмиэрикэ түмэт урбаанньыта уонна менеджер, Аан Дойду саамай дьадаҥы дьонун күн күүһүнэн хааччыйар соруктаах D.light Design (CEO, 2011) диэн хампаанньа тэрийээччитэ уонна салайааччыта; Neurio Technology Inc. (Канада) салайааччыларыттан биирдэстэрэ; өссө хас да хампаанньа уонна эргиэнэ суох тэрилтэ салайааччыта уонна сүбэһитэ.
Ванкувер куоракка (Канада) олорор.

# Сэм Голдман
## Олоҕо

Самуэль Голдман 1979 сыллаахха Спрингфилдка, Массачусетс ыстаакка, АХШга төрөөбүт. Аҕата тыа хаһаайстыбатын экономиһынан Аан Дойду сайдыытын АХШ Агенствотыгар (USAID) үлэлээбит, ийэтэ — ийэлэр доруобуйаларынан дьарыктаммыт.
Кыра сылдьан Сэм Пакистаҥҥа, Перуга, Индияҕа уонна Арҕааҥҥы Африкаҕа олоро сылдьыбыт. Өссө ол кэмҥэ айылҕаны харыстыыр туһунан санаалары өйүүр эбит.
Сэм Голдман Канадатааҕы Викторианскай университет биологияҕа уонна айылҕаны харыстабылга магистр таһымын ылбыт (1997—2001).
Түөрт сыл (2001—2005) волонтёр быһыытынан Бениҥҥа (Африка) үлэлии сылдьан Эйэ Корпуһун кытары эргиэнэ суох GARPE-ONG диэн тэрилтэни тэрийбит уонна салайбыт. Бу үлэлии сылдьан арыылаах моринга сэбирдэхтэриттэн балыаһаларга анаммыт аска эбиилэри оҥорор дойдуга бастакы собуоту туппут.
Сэм 2004 сыллаахха Бениҥҥа дьукааҕын оҕото кыраһыын лампаны тиэрэ тутан уокка сиэтэн өлө сыыспытын көрбүт. Африкаҕа хас биирдии ыал светодиоднай лаампа баарын ааһан киһи олоҕор кутталлаах уотунан туттарыттан сүрдээхтик кэлэйбит.
Хотугу Эмиэрикэҕэ төннөн Стэнфорд университетыгар урбаан дизайныгар МВА курсугар үөрэххэ киирэр. Үөрэнэ сылдьан Нед Тозуну кытта билсэр уонна киниэхэ дьадаҥы дойдуларга анаммыт сырдатар тэриллэри оҥоруон баҕарарын кэпсиир,.
2007 сыллаахха Сэм Голдман Нед Тозуну кытары D.light Design хампаанньаны тэрийэр уонна салайааччыларыттан биирдэстэрэ буолар (CCO). 2011 кулун тутарыгар хампаанньаны салайартан туораан стратегическай менеджмеҥҥа болҕомтотун уурар.
2010 сылтан Driptech, Inc. сүбэһитэ
2013—2014 сылларга Kuli Kuli Inc. хампаанньаҕа сүбэһитинэн үлэлии сылдьыбыт

# Сэм Голдман
## Наҕараадалар уонна премиялар

Голдман 2010 сыллаахха Давоска Аан Дойдутааҕы экономика форумугар Аан Дойду эдэр лидердарын ахсааныгар киирэр.
2011 сыллаахха Сэм Голдман Ашока Пуондатынан уонна Эйэ Корпуһун Sargent Shriver Award for Distinguished Humanitarian Assistance премиятынан бэлиэтэнэр.
2012 сыллаахха African Leadership Network Сэм Голдманы Next Generation Leader for Africa диэн ааттыыр.
2013 сыллаахха Forbes эппитинэн Сэм Голдман уонна Нед Тозун 30 саамай ааттаах түмэт урбаанньыттарын ахсааннарыгар киирэллэр.
2014 сыллаахха Шваб Пуондата Сэм Голдмаҥҥа, Донн Тайска уонна Нед ТозуҥҥаD.light Design хампаанньаҕа үлэлэрин иһин сыл саамай ордук түмэт урбаанньыта ааты иҥэрэр.
Ол сыл Голдман The Charles Bronfman Prize тиксэр.
# Сулус

Сулус диэн маассалаах, чаҕылыйар плазма төгүрүгэ, бэйэтин тардыытынан холбуу тутуллар. Сиртэн ордук чугас сулус Күн. Атын сулустар түүҥҥү халлааҥҥа көстөллөр, Күн уота тыкпат кэмигэр.
# Захарова Евдокия Гаврильевна

Захарова Евдокия Гаврильевна - СӨ үөрэҕириитин туйгуна, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.
1935 с. балаҕан ыйын 19 күнүгэр Ыҥаа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1957 с. Дьокуускайдааҕы мед. училищены бүтэрэн дойдутугар 7 сыл биэлсэрдээбитэ. 1971 с. СГУ история салаатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ уонна 1964 с. Ыҥаа оскуолатыгар 37 сыл учууталлабыта уонна дириэктэрдээбитэ.
Ыҥаа сиригэр-уотугар дьон олохсуйуутун туһунан маннык үһүйээни кэпсиир этилэр. Үс үйэ анараа өттүгэр Уус-Маайаттан Захаров диэн эбээн киһитэ бу сиргэ маҥнай кэлэн олохсуйбут. Кини үс ойохтоох эбит. Ойохторун сир-чир аайы туспа балаҕан сылдьан бултаан-алтаан астарын булан, мастарын мастаан дьаһайан олорбут. Ол киһиттэн билигин Захаровтар диэн халыҥ аймах үөскээбиттэр. Олорбут сирэ Соболоох күөл тура буолуон сөп, онно чугас-чугас үс балаҕан баара үһү. Онтон сыыйа атын сирдэртэн Уус-Амматтан, Саһылтан, Кириэстэн, Өймөкөөнтөн дьон кэлэн олохсуйан барбыттар.
Күүстэх Сөдүөт аҕата Мэрэкээс диэн хос ааттаах киһи «Мэндэкэҕэ» олорбут. Бу Мэрэкээс Биридьээл диэн чугас аймахтаах (ини-биилэр?) эбит. Биридьээл уолуттан Микиитэттэн элбэх ыччат Ыҥааҕа тарҕанар – Бочукулар, Кыра Сөдүөттээх (Мэҥэ-Алдан) Неймоховтар ийэлэрэ Даарыйа (Мэҥэ-Алдан), Тааттаҕа Рахлеевтар уо.л.а. Күүстээх Сөдүөт төһө күүстэҕэ биллибэт, ол эрээри кини ыччаттара уксулэрэ төрөлкөй, күүстээх дьон буолаллара кини да мээнэҕэ Күүстээх диэн ааттамматаҕа буолуо. Иккиһинэн, кини кэргэнэ нуучча дьахтара эбит, кинилэртэн ыраас хааннаах, толуу ыччаттар үөскүүллэр. Кинилэр тоҕус оҕолоноллор, аҕалара өлөн ийэлээрэ кыайан иитиминэ кинилэри борохуокка олордон ыыталаан кэбиспит. Биир кыыс Саһыл нэһилиэгэр олохсуйбут, Чокуурап диэн киһиэхэ кэргэн тахсыбыт, биир кыыс Кириэс-Халдьаайыга Ичигэскэ Киргиэлэй Саввиҥҥа-Нохойоҕо эргэ тахсыбыт, киниттэн элбэх ыччат хаалар, оҕолоро – учуонай-зоотехник Мария, Пантейлемон, Вера, Иван, Пелагея диэн кыыс Дабаччымаҕа Хабырылла Лыглаевка эргэ тахсар, киниттэн республикаҕа киэҥник биллибит советскай-партийнай үлэһит В.Г. Лыгаев төрүүр, кини уола А.В. Лыглаев техническэй наука доктора, профессор, Дьокуускайга олорорбута, үлэлээбитэ.
Биир уола Уйбаан Саллаат диэн хос ааттаах киһи эмиэ күүстээх, быһый киһи эбит, кини от охсорунан нэһилиэгэр аатырбыт. Хайаттан сүүрэн түһэбин диэн маска охсуллан өлбүт. Кини уола Охонооһой Өймөкөөҥҥһ олохсуйбут, кыыһа Марина Слепцова сэттэ оҕону төрөппүт.
# Инка Гарсиласо де ла Вега

Гомес Суарес де Фигеро биллэр, аатырбыт Инка Гарсиласо де ла Вега (исп. Inca Garcilaso de la Vega) 1563 сылтан саҕалаан (Куско, провинцияҕа саҥа Кастилия, Муус устар 12 күнэ., в 1539 – Кордова, Испания, Муус устар 23 күнэ. в 1616), баар этэ суруйааччы и историк, төрүөттэнэн испанец-incaica билиҥҥи сиргэ- уокка төрөөбүт. Перу.
Кини бастакытынан ааҕыллар сыгынньах аҥардаах биологическай уонна духуобунас Америка» эбэтэр, атыннык эттэххэ, расовой уонна культурнай Америка бастакы полукровката, кини икки культурнай нэһилиэстибэтин ылан: индейскай уонна Испанияҕа, ол кэмҥэ улахан интеллектуальнай нэһилиэстибэни ситиһэн, бэйэтин икки культурнай нэһилиэстибэтин холбоото. Луис Альберт Санчес «аан дойду бастакы аҥара, аан дойду төрүтэ, төрөөһүнэ»диэн курдук ойууланар.
Кини» саҥа аан дойду Суруйааччыларын принцибэ " курдук биллэр, кини айымньыта үйэ- саас тухары баар. Чөлүгэр түһэриикини улахан дьиэни- уоту уонна управлениены төлүүр, Испан тыла кириитикэлиир курдук, хайдах кириитикэлиирий? Менендес уонна Пелайо, Рикардо Рохас, Р. Г. Омос Көрдөххө. и Хос эһэм О. Д. А.. Аугусто Тамайо Варгас "история уонна проза научнай- популярнай Эдьигээн де ла Вега диэн бигэргэтэринэн, тургутуу эмиэ үрдүк бэрэстэбиитэлистибэлээх". Марио Варгас кини прозатын олус сиэдэрэй, сиэдэрэй сэһэнньит.
# Телевидение

Телевидение эбэтэр телевизор диэн салгын нөҥүө тарҕатыллар сигналы видео уонна истэр аудио көрдөрөр массыынаҕа таһаарыы. Урукку гириэк tele (ыраах) уонна ааҥыл vision (көрүү) диэн тыллартан тутуллан турар.
Сороҕор дьааһык курдук оҥоһуллар. Урут тахса сылдьыбыт моделлар мас рамалаах этэ, уонна муостаҕа атахтаах туруоруллар этэ. Билигин тахсар аппарааттар быдан чэпчэки уонна чараас буолаллар. Араас сигнал хартыынатын көрдөрүөҕүн сөп. Бастаан антенна нөҥүө кэлэр сигналы көрдөрөр этэ, онтон кэнники сылларга араас видео, дивиди, камера, спутниковай телевидение уонна да араас тэриллэри холбуохха сөп. Оонньуур консоллары эмиэ холбуохха сөп. Сорох компьютердары эмиэ холбоон, монитор курдук туттуохха сөп.
Бары телевизордар экрааннаахтар, онно хартыыната көстөр. 1970 сыллардаахха дылы тэлбэбиисэр барыта хара-маҥан ойууну көрдөрөр этэ, онтон билигин бары өҥнөөх ойууну көрдөрөллөр. Экрана эмиэ уларыйбыта — урут квадратнай этэ, онтон билигин кинтеатрга дылы форматын кэҥэппитэ.
Телевизор тутуута эмиэ уларыйбыта — урут ЭЛТ (электронно-лучевой трубка, ааҥл. cathode-ray tube эбэтэр CRT) этэ, онтон билигин ЖЭК (жидко электрическай кристалл, ааҥл. liquid crystal display эбэтэр LCD) уонна плазма (ааҥл. plasma) телевизордар тахсаллар.
# Каир

Каир диэн Эгипет киин уонна ордук улахан куората. Африка уонна Араб дойдуларын ордук элбэх дьонноох куората.
# Холбо

Холбо - бөдөҥ дьааһык, улахан холбука, холбуйа.
Туттулларыттан көрөн хас да чопчу суолталаах буолуон сөп. 1) синньигэс маһы суоран, күөл кытыытыгар 3—4 м усталаах, 60—80 см туоралаах, күһүн күөл мууһа тоҥорун саҕана өлгөмнүк балыктанар балыгы, ордук мундуну, хаһаанарга анаан оҥоһуллар дьааһык; 2) араҥас (лаабыс) дьааһыга; 3) араҥастаныахтаах киһи уҥуоҕун угарга анаан оҥоһуллубут холлоҕос эбэтэр хаһыллыбыт дүлүҥ (балартан «Холболоох» диэн элбэх сир аата үөскээбит).
# Үөдэй (Ньурба улууһа)

Үөдэй — Ньурба улууһун Үөдэй нэһилиэгин киинэ.

# Үөдэй (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Үөдэй нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# Михаил Фёдорович (ыраахтааҕы)

Михаил Фёдорович — 1613—1645 сылларга нуучча ыраахтааҕыта, Романовтар династияларын бастакы бэрэстэбиитэлэ. Бу ыраахтааҕы саҕана Саха сирэ Арассыыйаҕа холбоммута.
Аҕата патриарх Филарет. Бөрөстүөлгэ Арассыыйаҕа бэрт уустук кэм ааһыыта Земскэй Собуор талыытынан олорбута.
Дойдуну Европаҕа чугаһаппыт, байыаннай реформаны оҥорбут, Сибиири бигэтик баһылаабыт, тас дойдулары кытта сыһыаны тупсарбыт өҥөлөөх.

# Михаил Фёдорович (ыраахтааҕы)
## Төрүччүтэ

1596 сыллаахха от ыйын 22 күнүгэр төрөөбүтэ. Былыргы боярдартан төрүттээх. Бастакы биллэр өбүгэтэ Андрей Иванович (хос аата Кобыла - биэ), летопись кэпсииринэн 1347 сыллаахха Владимир уонна Москуба Улуу кинээһигэр Семен Иванович Гордайга сулууспалыыр эбит. Аҕата Фёдор Никитич (манаахтыыр аата Филарет), ийэтэ Ксения Ивановна (манаахтыыр аата Марфа).

# Михаил Фёдорович (ыраахтааҕы)
## Ыраахтааҕы буолуута

Годунов саҕана бырааттыы Романовтар, ол иһигэр Никита Романович, хаайыыга быраҕыллаллар, Никита уолаттара (ол иһигэр ыраахтааҕы буолуохтаах киһи аҕата Федор) Сибииргэ көскө манаахтыы бараллар уонна үксүлэрэ онно өлөр. Федор Никитич манаах буоларыгар Филарет диэн ааты ылар. Лжедмитрий I былааска кэлиитигэр бу дьонтон тыыннаах хаалбыттарын 1605 сыллаахха төннөрөр.
Михаил бастаан Клин куоракка олорор, онтон Москубаҕа көһөр, онно нуучча сэриилэрин осаадатыгар түбэһэр, онтон 1612 с. босхолонон баран Костромаатааҕы вотчинатыгар ийэтин Ксения Ивановнаны кытта дэриэбинэҕэ олорор. Манна олордохторуна 1613 сыл кулун тутар 13 (23) күнүгэр Земскэй собуор 16 саастаах Михаилы ыраахтааҕынан талар. Собуор посуоллара Костромааҕа кэлэн кулун тутар 14 (24) күнүгэр Ипатьевскай манастыырга Земскэй собуор быһаарыытын биллэрэллэр.
Аҕата патриарх Филарет 1632 сыллаахха өлүөр дылы уолун кытта тэҥҥэ судаарыстыбаны дьаһайан олорор, иккиэннэрин Улуу государь диэн суруйаллар.
# Потапова-Габышева Марфа Георгиевна

Потапова-Габышева Марфа Георгиевна - Үөһзэ Бүлүүгэ атыыһыт Потапов кэргэнигэр төрөөбүтэ. Дьокуускайга үөрэнэ сылдьан 1917 сыллаахха революционнай охсуһуу суолугар туруммута, Коммунист, 1922 сыллаахха Бүлүү куоратын оборонатын активнай кыттыылааҕа.

# Потапова-Габышева Марфа Георгиевна
## Өссө маны көр

Потапова Мария Георгиевна
# Самсонов

Самсонов (Самсонова) — араспаанньа.

# Самсонов
## Биллэр дьон

* Самсонов Александр Иннокентьевич — Айыы Уола (1978—1998) — саха эстрадатын ырыаһыта, ырыа айааччыта.
* Самсонов Александр Парфеньевич (төр. 1935) — Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, саха норуодунай артыыһа.
* Самсонов Владимир Парфеньевич (1922—1989) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, саха учуонайа.
* Самсонов Гавриил Семенович — Социалистическай Үлэ Геройа (1957).
* Самсонов Дмитрий Константинович — Кумаар (төр. 1912) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
* Самсонов Николай Георгиевич — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, СГУ профессора, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
* Самсонов Николай Парфеньевич (1923—1942?) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
* Самсонова Тамара Петровна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Чернышевскай (бөһүөлэк)

Чернышевскай бөһүөлэк. Мирнэй улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 92 км. хотугулуу-арҕаа диэкки Бүлүү өрүскэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 5100 киһи (2007 сыл).
Бүлүү өрүскэ маҥнайгы уонна иккис гидроэлектростанция үлэлииллэр.

# Чернышевскай (бөһүөлэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Аллыҥа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Аллыҥа нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Аллыҥа.
Улуус кииниттэн 40 км. арҕаа диэкки.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 474 киһи (2010 сыл).

# Аллыҥа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1872 сыллаахха төрөөбүтэ Черканова Дарья Сидоровна - Чааркаанаах Даарыйа (1872 — 1967), аатырбыт олоҥхоһут

# Аллыҥа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.