yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сабунаев Михаил Васильевич

Сабунаев Михаил Васильевич — өрөбөлүссүйэниэр, Саха сирин Куттал суох буолуутун кэмитиэтин бэрэстээтэлэ (1917), Сибиирдээҕи уобалас Дууматын дьокутаата (1918-19), сыылынай, быраас үөрэхтээх.
МГУ-га мэдиссиинэ факультетыгар үөрэммит. Ол сылдьан народовлец буолбут (хос аата Лысый - Тараҕай). 1884 сылтан саһа сылдьыбыт. 1886 с. Илин Сибииргэ биэс сылга көскө ыытыллыбыт. 1888 с. күрээн, Приволжьеҕа тиийэн, революционнай тэрилтэни тэрийбит. 1890 с. Костромаҕа тутуллубут. 1892 с. биир сыл хаайыыга хаамыраҕа соҕотоҕун сыппыт уонна уон сылга Илин Сибииргэ сыылкаҕа ууруллан, Саха сиригэр кэлбит. 1899 с. Дьокуускайга Кыһыл Кириэс балыыһатын бырааһа буолбут, фельдшерскэй оскуоланы төрүттэспит.
Олохтоох бэчээккэ элбэхтик суруйара. «Сибирские врачебные ведомости» хаһыакка бэчээттэнэр эбит.
1905 - «Союз мелких торговцев» көмүскүүр миитинин тэрийбит, куорат дууматын олохтоох барыта, тэҥ бырааптаахтык, быһаччы уонна кистэлэҥник таларын модьуйбут.
1906 с. куорат дууматын мунньаҕын ыспыт 200 киһилээх бөлөх тэрийээччитэ. Уобалас суута дьыалатын көрбүт. 1917 с. куорат Дууматын чилиэнэ (гласнай), Куттал суох буолуутун кэмитиэтин (ЯКОБ) бэрэссэдээтэлэ. 1918 —1919 сс. Сибиир уобаластааҕы Дууматын дьокутаата (Томскай к.). 1919 с. кулун тутарыттан Земскэй управа бэрэссэдээтэлин солбуйааччы.
Дьокуускайга урбаанньыт Молотков тиэргэнигэр турар дьиэҕэ, Казарменнай уулуссаҕа олорбута.).
# Григорьев Афанасий Ефимович

Григорьев Афанасий Ефимович — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1913 с. II Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. Ликпууҥҥа үөрэнэн ааҕр, суруйар буолбут.
1930 с. "Хаһаа" диэн артыалга киирэн, илиитин араарбакка үлэлээбитэ.
1942 с. бэс ыйын 24 күнүгэр сэриигэ ыҥырыллан барбыта, 1943 с. доруобуйата мөлтөҕүнэн эргиллэн кэлбитэ.
1960-1974 сс. Майаҕа тутуу учаастагар болуотунньугунан үлэлээбитэ.
Афанасий Ефимович хорсун саллаат, Албан Аат III степенэ орден кавалера.
# XIV үйэ

2 -c тыһыынча сыл :
XII үйэ — XIII үйэ — XIV үйэ — XV үйэ — XVI үйэ :
Хронология таабыла :
# XIX үйэ

2 -c тыһыынча сыл :
XVII үйэ — XVIII үйэ — XIX үйэ — XX үйэ — XXI үйэ :
Хронология таабыла :
# Анаабыр улууһа

Анаабыр улууһа Анабарский улус :
| Гиэрбэтэ ||
| Дойду | Арассыыйа |
| Регион | Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |
| Улуус киинэ | Сааскылаах |
| Улуус баһылыга | Семёнов Иван Иванович |
| Иэнэ | 55,6 тыһ. км² |
| Климата | тосту-континетал |
| Олохтоох дьонун ахсаана • Омуктара • Конфессиялар | 4060 киһи сахалар Таҥара итэҕэлэ |
| Олохтоохторун аата | анаабырдар |
| Официальнай ситим-сир ||
Анаабыр диэн Саха сирин улууһа. Улуус киинэ — Сааскылаах c. Улуус республика хотугулуу арҕаа уһугар сытар.

# Анаабыр улууһа
## Демография

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 5718 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1097 киһи (27,26%), дулгааннар — 988 киһи (24,55%), нууччалар — 751 киһи (18,66%), эбэҥкилэр - 564 киһи (14,02%), эбээннэр — 266 киһи (6,61%), украйыыннар — 186 киһи (4,62%), уонна атын омуктар — 172 киһи (4,28%).

# Анаабыр улууһа
## Администрацияларынан араарыы

Улуус иһинээҕитэ :
| Нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Улуус кииниттэн, км | Олохтоох ахсаана (2007 сыл) |
| Сааскылаах, национальнай | улуус киинэ | 0 | 3 814 |
| Үрүҥ Хайа, национальнай | Үрүҥ Хайа | 160 | 1 132 |
| Эбэлээх | Эбэлээх | 160 | 772 |
| Барыта | | | 5 718 |

# Анаабыр улууһа
## Үөрэҕирии

    Сүрүн ыстатыйа: Анаабыр улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Куораттааҕы уокуруктар: Дьокуускай | Жатай
Улуустар: Абый улууһа | Алдан улууһа | Аллайыаха улууһа | Аллараа Халыма улууһа | Амма улууһа | Анаабыр улууһа | Булуҥ улууһа | Бүлүү улууһа | Горнай улууһа | Кэбээйи улууһа | Ленскэй улууһа | Мирнэй улууһа | Муома улууһа | Мэҥэ-Хаҥалас улууһа | Нам улууһа | Нүөрүҥгүрү улууһа | Ньурба улууһа | Орто Халыма улууһа | Өймөкөөн улууһа | Өлөөн улууһа | Өлүөхүмэ улууһа | Сунтаар улууһа | Таатта улууһа | Томпо улууһа | Усуйаана улууһа | Уус-Алдан улууһа | Уус-Маайа улууһа | Үөһээ Бүлүү улууһа | Үөһээ Дьааҥы улууһа | Үөһээ Халыма улууһа | Хаҥалас улууһа | Чурапчы улууһа | Эбээн-Бытантай улууһа| Эдьигээн улууһа
# Кыһыл тэтиҥээйи

Кыһыл тэтиҥээйи (лат. Leccinum aurantiacum S.F. Gray, нууч. осиновик красный, красноголовик) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сирин соҕуруу, киин уонна арҕаа улуустарыгар үүнэр. Сииктээх сэбирдэхтээх уонна булкаас ойуурдарга көстөр.

# Кыһыл тэтиҥээйи
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: көппөҕөр, ньуолах түүлээх ньуурдаах, өҥө бастаан кыһыл, онтон хараҥа кыһыл. Туруупкалаах араҥата: үрүҥ, онтон кирдээх үрүҥ. Этэ: үрүҥ, алдьаттахха бастаан халлаан куөҕэ буолар, онтон хараҥа чэриниилэ өҥнөнөр. Атаҕа: төкүнүк, уһун, үрүҥ өҥнөөх.

# Кыһыл тэтиҥээйи
## Хомуллар кэмэ

От ыйа – балаҕан ыйа, бастакы хаһыҥ түһүөр дылы. Саамай иҥэмтэлээх тэллэйдэртэн биирдэстэрэ.
# Дьокуускай уокуругун улуустара

Дьокуускай уокуругун улуустара. 1896 с. каартаҕа олоҕуран оҥоһуллубут тиһилик.

# Дьокуускай уокуругун улуустара
### Илин Хаҥалас улууһа

** Хачыкаат нэһилиэгэ
** I Дьөппөн нэһилиэгэ
** II Дьөппөн нэһилиэгэ
** Хаптаҕай нэһилиэгэ
** Нөөрүктээйи нэһилиэгэ
** I Наахара нэһилиэгэ
** II Наахара нэһилиэгэ
** Алтан нэһилиэгэ
** Дьабыл нэһилиэгэ
** II Мэлдьэхси нэһилиэгэ
** Хадаар нэһилиэгэ

# Дьокуускай уокуругун улуустара
### Арҕаа Хаҥалас улууһа

** Одуну нэһилиэгэ
** I Маалтааны нэһилиэгэ
** II Маалтааны нэһилиэгэ
** Хахсык нэһилиэгэ
** Өктөм нэһилиэгэ
** Нөмүгү нэһилиэгэ
** Суотту нэһилиэгэ
** I Маалдьаҕар нэһилиэгэ
** II Маалдьаҕар нэһилиэгэ
** III Маалдьаҕар нэһилиэгэ
** IV Маалдьаҕар нэһилиэгэ
** V Маалдьаҕар нэһилиэгэ
** Мытаах нэһилиэгэ
** Өргүөт нэһилиэгэ

# Дьокуускай уокуругун улуустара
### Нам улууһа

** Хатыҥ Арыы
** Хамаҕатта
** Куһаҕан ыал
** Ойуун Ууһа
** Хатырык
** Атамай
** Көдөһү
** Хомустаах
** Таастаах
** I Үөдэй
** II Үөдэй
** I Модут
** II Модут (Куокуй)
** I Баҕадьаһы
** II Баҕадьаһы
** Бөтүҥ
** Түбэ

# Дьокуускай уокуругун улуустара
### Бороҕон улууһа

** I Суотту
** II Суотту
** Саһылыкаан (1908 с. Суоттуттан арахсыбыт)
** Сыҥаах ууһа (Бэс Бороҕон)
** Курбуһах
** Ойуун ууһа
** I Лөгөй (1866 с. Ойуун Ууһуттан арахсыбыт)
** Бэрт ууһа
** I Өлтөх
** II Өлтөх
** Өнөр
** Сабарай
** Хоро

# Дьокуускай уокуругун улуустара
### Байаҕантай улууһа

* I Дьохсоҕон
* II Дьохсоҕон
* IV Дьохсоҕон
* Дьүлэй
* Тыараһа
* I Игидэй
* II Игидэй
* Маҕаас
* Баайаҕа
* Саһыл
* III Дьохсоҕон
* Өймөкөөн Бороҕон

# Дьокуускай уокуругун улуустара
### Дүпсүн улууһа

** I Өспөх
** II Өспөх
** Чээриктээйи (Чэриктэй)
** Найахы
** Түүлээх
** Тэбиик (1826 с. Тэбииктэн арахсыбыт)
** Баатаҕай
** Өнөр

# Дьокуускай уокуругун улуустара
## Өссө маны көр

Бүлүү уокуруга
# Орхей

Орхей (молд. Orhei) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 33 500 (2013).
# Нинбо

Нинбо (кит. трад. 寧波, упрощ. 宁波, пиньинь Níngbō: ол аата "Хокку Долгуннар") - Кытай Чжэцзян сиригэр баар улахан куорат, манна кытай аармыйатын салалтата баар. Нэһилиэнньэтэ 7 мөллүйүөн, агломерациялыын 31 мөллүйүөн, онтон Шанхай куораттын оруобуна 100-чэкэ мөллүйүөн киһи буолар. Нинбо куорат Шанхайтан 34 км тэйиччи соҕуруу диэки сытар.
# К

К - Саха алпабыытын 14-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Борисов Юрий Петрович

Борисов Юрий Петрович — олоҥхоһут.
"Баһырҕастаах аттаах Баабый Баатыр" олоҥхо ааптара.
2015 с Өрөспүбүлүкэтээҕи олоҥхо ыһыаҕын олоҥхо күрэҕин кыайыылааҕа.

# Борисов Юрий Петрович
## Ылыллыбыт сирэ

Борисов Юрий Петрович "Баһырҕастаах аттаах Баабый Баатыр" олоҥхо - Дь., Сайдам, 2014
# Рязань уобалаһа

Рязань уобалаhа :
| Рязань уобалаhын былааҕа Рязань уобалаhын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Рязань |
| Иэнэ | 39 605 км² км² |
| Дьонун ахсаана | ▼1 144 650 (2013) (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Киин |
| Экономическай оройуона | Киин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Олег Иванович Ковалёв |
| Белгород уобалаһын Думатын бэрэсэдээтэлэ | |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Рязань уобалаhа (нууч. Рязаньская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Рязань.

# Рязань уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 144 650 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 28.9 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 71.04% (2013).

# Рязань уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ
### Национальнай састааба

| Биэрэпис сыла | 1989 | 2002 | 2010 |
| Омугун ыйбыт дьон | 1347753 (100 %) | ▼ 1214693 (100 %) | ▼ 1079695 (100 %) |
| Нууччалар | 1295324 (96,1 %) | ▼ 1161447 (95,6 %) | ▼ 1026919 (95,1 %) |
| Украиннар | 15542 (1,1 %) | ▼ 12671 (1,0 %) | ▼ 8894 (0,8 %) |
| Мордва | 8528 (0,6 %) | ▼ 7252 (0,6 %) | ▼ 5564 (0,5 %) |
| Эрмээннэр | 927 (0,1 %) | ▲ 4458 (0,4 %) | ▲ 5549 (0,5 %) |
| Татардар | 4922 (0,4 %) | ▲ 5569 (0,3 %) | ▼ 4941 (0,5 %) |
| Азербайддьаннар | 1777 (0,1 %) | ▲ 2939 (0,2 %) | ▲ 3652 (0,3 %) |
| Узбектар | 749 (0,1 %) | ▲ 750 (0,1 %) | ▲ 3278 (0,3 %) |
| Атын национальностар | 19984 (1,5 %) | ▼ 19607 (1,6 %) | ▲ 20898 (1,9 %) |

# Рязань уобалаһа
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 103,2 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 5,7% эбит, ол эбэтэр 32,1 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Рязань уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 21 миэстэни ылан олорбут.
# Модун

Модун, Модэ, Модунь (кыт. 冒頓單于, пиньинь: Mòdún Chányú; б.к.и. 234–174 сс.) – Хун илин төрүттээччитэ уонна б.к.и. 209-с сылтан 174-с сылга диэри ол ил баһылыга (шаньюй).

# Модун
## Номох

Номоххо киирбитинэн Модун Түмэн шаньюй бастакы уонна көйгө уола этэ, ол иһин Түмэн шаньюй кинини үөдьүлэргэ (юэчжи) аманаакка ыытар. Түмэн үөдьүлэргэ сэриинэн баран Модуну өлөттөрүөн баҕарбыт, ол эрээри Модун аҕатын былаанын билэн дойдутугар күрүүр. Модун хорсун быһыыта хуннары соһутар, ол иһин Түмэн уолугар 10 тыһынча боотуру бас билиннэрэр.
Онтон ылата Модун боотурдарын уһуйан саҕалыыр. Ол курдук Модун иһиирэр охтонор уонна ол ох ханна көттө да боотурдар ол диэки ытыахтаахтар диэн үөрэтэр. Бу урааҕы толорботох өлөргө ууруллар. Биирдэ Модун иһиирэр оҕун тапталлаах атын диэки ытар, ким куттанан ыппатах төбөлөрүн быспыт. Ол кэнниттэн Модун иһиирэр оҕун таптыыр ойоҕун диэки ытар, ким ыппатах төбөлөрүн быспыт. Тиһэҕэр тиийэн Модун иһиирэр оҕун аҕатын диэки ытар, биир да боотур Модун уураҕын кэспэккэ Түмэн шаньюйү өлөрөллөр. Ол курдук Модун б.к.и. 209-с сылга хуннар баһылыктара буолар.

# Модун
## Модун кэмэ
### Бастакы сэриилэр

Модун аан маҥнай Согд олохтоохторун кытта эйэлэһэр. Ол кэмҥэ дунху диэн илиҥҥи көс биистэрэ хуннартан бастыҥ аттарын көрдүүллэр. Сорох хуннар өһүргэнэн сэриини саҕалыахха диэбиттэрин Модун "аттан сылтаан сэриини саҕалыыллар дуо?" диэн аттары биэрэн кэбиһэр, оттон сэриини саҕалыахтарын баҕарбыт дьону өлөрөргө быһаарар. Онтон дунхулар Модун тапталлаах кэргэнин көрдүүллэр, сорохтор өһүргэнэн сэриини саҕалыахха диэбиттэрин Модун "дьахтартан сылтаан сэриини саҕалыыллар дуо?" диэн кэргэнин биэрэн кэбиһэр, оттон сэриини саҕалыахтарын баҕарбыт дьону өлөрөргө быһаарар. Ол кэннэ дунхулар кумах куйаардаах сири көрдүүллэр, сорохтор бу сир туһата суох диэннэр биэрэргэ сүбэлииллэр, онуоха Модун "сир дойду тутула, өстөөххө биэрэр сатаммат" диэн сири биэриэхтэрин баҕарбыт дьону өлөрөргө быһааран баран дунхулары утары сэриини саҕалыыр уонна кыайыылаах буолар. Модун дунхулары хотон баран урукку өстөөхтөрүн үөдьүлэри утары сэриинэн барар уонна олору эмиэ үлтү сынньар. Ол кэннэ Хун илэ күүһүрэн Кытайы утары сэриилэһэр кыахтанар.

# Модун
## Модун кэмэ
### Кытайы кытта сэрии

Модун б.к.и. 201 с. Маи диэн киин куораттаах Дай сирин (代县, Шаньси, Синьчжоу улууһа) сэриилээн ылар. Хуннар бу сиртэн Кытай киин улуустарыгар сэриинэн барар суоллара аһыллан Тхайюань (Тайюань) уонна Цзяньянь куораттары төгүрүйдүүллэр. Хань Гао-цзу ыраахтааҕы сэриитин хомуйан б.к.и. 200 сыллаахха Модуну утары тахсар. Модун төттөрү чугуйан саҕалыыр, онуоха 320 тыһ. киһилээх кытай сэриитэ хуннары эккирэтэр. Гао-Цзу ыраахтааҕы талыллыбыт аттаах бухатыырдарын кытары аһары ыраах тиийэн хуннарга түбэһэн хаалар. Хуннар Байдын диэн сир таһыгар (билиҥҥи Датун) Кытай ыраахтааҕытын төгүрүйдүүллэр, ол эрээри кыайан хоппоттор, ол иһин Модун Гао-цзуну кытта эйэлэһэргэ быһаарсар.
Ол кэнниттэн хуннар уонна Кытай хаста да сэриилэһэллэр уонна эйэлэһэллэр.
Модун б.к.и. 174 сылга өлөр.

# Модун
## Эбии көр

* Түмэн (шаньюй)
* Хунну
# Металлоид

Металлоид диэн химия ууһуга. Металлоидтар химия саҥнарынан металлар уонна метал буолбатахтар икки ардыларынан буолаллар. Металлоид диэн тугуй уонна ханнык ууһуктар металлоид буолалларын туһунан биир кэлим быһаарыы суох. Ол эрээри химия литературатыгар металлоид термин син биир туттуллар. Бу алта ууһугу металлоид быһыытынан үксүн билинэллэр - бор, кремний, германиум, күһэл, сүрмэ, теллур. Бу биэс ууһугу металлоид быһыытынан ардыгар билинэллэр - харыалык, алюминий, селен, полониум, астат.
Тэгил металлоид металлыҥы көстүүлээх, ол эрэн кэбирэх, чаҕылыманы үчүгэйдик аһарар. Металлоид химиятынан метал буолбатахтар курдук майгылаах. Металлардыын буккуһан уһаарык буолуон сөп. Металлоидтар химия уонна физика саҥнара төрүкү ортокулар. Металлоидтар тутул буоларга аһара кэбирэхтэр. Металлоидтары уонна кинилэр холбоhуктарын бу эйгэлэргэ туһаналлар - уһаарыктар, биология агеннара, катализ, антипирен, өстүөкүлэ, оптика хараана, оптоэлектроника, пиротехника, аҥар аһарааччылар, электроника.
# Социология

Социология диэн дьону-сэргэни үөрэтэр социал үөрэх. Дьон-сэргэ сайдыытын, кини системаларын, бөлөхтөрүн, түмсүүлэрин чинчийэр.

# Социология
## Биллиилээх социологтар

* Огюст Конт
* Эмил Дүркем
* Фердинанд Төннис
* Карл Маркс
* Макс Вебер
* Георг Зиммел
# Альфа Банк

Альфа Банк (Alfa Bank), Арассыыйа биир улахан баана. Альфа Групп холдиҥҥа киирэр.
# Турантаев Дионисий Тимофеевич

Турантаев Дионисий Тимофеевич (05.05.1915—10.10.1956) — Саха сэбиэскэй кэмнээҕи устуоруйатын чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.

# Турантаев Дионисий Тимофеевич
## Олоҕун олуктара

* 1915 с. ыам ыйын 5 күнүгэр Саха уобалаһын Уус-Алдан улууһугар 2-с Байаҕантай нэһилиэккэ төрөөбүтэ.
* 1933—1935 сс. — Садын оройуонугар маҥнайгы сүһүөхтээх оскуолаҕа учууталынан, сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
* 1935—1939 сс. — Дьокуускайдааҕы педагогическай институтка үөрэнэр.
* 1939—1941 сс. — педагогическай институт ректорын кэтэхтэн үөрэхтээһинигэр солбуйааччы.
* 1941—1944 сс. — Саха АССР үөрэхтээһин народнай Комиссариатыгар улахан дьон оскуолаларын Управлениетын начальнига, кадр салаатын начальнига, оскуолалар инспектора.
* 1943-1944 сс. — Дьокуускайдааҕы педагогическай училище дириэктэринэн үлэлиир.
* 1944—1945 сс. — Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа устуруойаҕа преподаватель.
* 1945 с. — Саха АССР үөрэхтээһин народнай Комиссариат лекционнай бюротын дириэктэрэ.
* 1945—1947 сс. — устуоруйа уонна этнография салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1947—1948 сс. — ССРС НА СС СС ТЛИ Институтугар учуонай сэкирэтээр.
* 1948—1949 сс. — Дьокуускайдааҕы педагогическай институтка ССРС устуоруйатын үөрэтээччи.
* 1949—1952 сс. — ЦК ВКП(б) общественнай билимнэрин Академиятын аспирана.
* 1952—1956 сс. — Дьокуускайдааҕы пединститут ССРС устуоруйатын кафедратын салайааччы, доцент.
* 1952 с. — устуоруйа билимин хандьыдаатыгар «Культурное строительство в Якутской АССР за годы первых двух пятилеток (1928—1937 гг.)» тиэмэҕэ диссэртээссийэтин ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1954 с. — «доцент» учуонай аата иҥэриллэр.
* 1956 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр олохтон туораабыта.
Д. Т. Турантаев үрдүк дьоҕурдаах педагог уонна Саха устуоруйатын сэбиэскэй кэминээҕи сылларын чинчийээччинэн биллэр.

# Турантаев Дионисий Тимофеевич
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Народное образование в Якутской АССР в годы первых пятилеток 1928—1937)».
# Газпром Медия

Gazprom Media (Газпром Медия), Арассыыйа тэрилтэтэ, улахан медия активтары бас билээччи. Газпром тэрилтэ бас билиитигэр киирэр.

# Газпром Медия
## Өссө маны көр

* Rutube
# SHINee

SHINee (кор. 샤이니, Шайни) ,биэс киһилээх Соҕуруу Корея биллэр эдэр бөлөҕө. Сеулга 2008 сыллаахха SM Entertainment агенство тэрийбитэ. 2008 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр SBS Inkigayo былаһааккатыгар «Nuna Neomu Yeppeo (Replay)» диэн ырыаны ыллаан дебюттаабыта.

# SHINee
## Дискография

| Альбомнара 2008: Replay (мини-альбом) 2008: The Shinee World 2009: Romeo (Mini-album) 2009: 2009, Year of Us (мини-альбом) 2010: Lucifer 2010: Hello | Сингллара 2008: Nunan Neomu Yeppeo (Replay) 2008: Sanso Gateun Neo (You're Like Oxygen) 2008: A.Mi.Go. (Amigo) 2009: Juliette 2009: Ring Ding Dong 2010: Jojo |

# SHINee
## Атын топиктар

* K-pop
# Гайана

Гайана (Guyana) диэн Соҕуруу Америка хоту кытылыгар баар дойду. Соҕуруу Америкаҕа Иллэр Доҕордоhууларын соҕотох кыттааччыта. Гайаналыын кирбиилэhэллэр Суринам илин, Бразилия соҕуруу уонна соҕуруулуу арҕаа, Венесуэла арҕаа уонна Атлантик океан хоту. Иэнэ 215,000 км2. Олохтоохторун ахсаана 860,000 кэриэтэ.
# Fox Kids

Халыып:Infobox Network
Fox Kids (Fox канаала оҕолорго) - АХШ национальнай канаала, аан-дойду биир саамай улахан оҕо канаала буолар. Төгүрүк сыл наар тохтоло суох мультиктары көрдөрөр, ону таһынан кыыллар уонна айылҕа туһунан кэпсиир-көрдөрөр. Көрдөрөр ареала - АХШ (бары штаттарыгар, гавайи), Дьоппуон, Тайвань, Норвегия, Швеция, Финляндия, Кытай, Аустралия, Саҥа Зеландия, Германия, Аустрия, Индонезия уонна 1999 сылтан ыла Индия.
# Александров Петр Прокопьевич

Александров Петр Прокопьевич – көҥүл тустууга ССРС, РСФСР спордун маастара (1990), самбоҕа РФ спордун маастара (1993с.), хапсаҕайдаһан тустууга СР маастара.
# Шаргород

Шаргород (укр. Шаргород) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 6 949 (2011).
# Кэскил (аат)

Кэскил — сахалыы аат.
Суолтата — сайдар, үүнэр кыахтаах.

# Кэскил (аат)
## Атын эйгэҕэ

* Кэскил-1, Кэскил-2 — саха киинэлэрэ.
* Кэскил — сурунаал.

# Кэскил (аат)
## Өссө маны көр

* Кэскил Томпо улууһун Саһыл нэһилиэгин киинэ.
* Кэскил — сурунаал.
# .pw

.pw диэн Палау үрдүк таhымнаах ил домена.
# Яковлева Ирина Семеновна

Яковлева Ирина Семеновна (1923 с., Саха АССР Сунтаар оройуона Бүлүүчээн нэһилиэгэ)

# Яковлева Ирина Семеновна
## Олоҕун олуктара

· 1923 сыллаахха Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүт.
· Бүлүү педучилищетыгар учуутал курстарын бүтэрбит.
· 1940-1941 сс. - Наахараҕа нэһилиэгэр бастакы оскуола аһыллыбытыгар сэбиэдиссэйинэн, учууталынан ананан үлэлиир
· 1941 с – Бүлүүчээн оскуолатыгар сэбиэдиссэйиэнэн ананар. Үлэлиир сылларыгар оскуола иһинэн интернат аһан үлэлэтэр, сэриигэ барбыт дьон оҕолоро манна олорон үөрэнэллэр

# Яковлева Ирина Семеновна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

· «1941-1945 сс Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл
· «В.И.Ленин төрөөбүтэ сүүс сылыгар» аналлаах үбүлүөйнэй мэтээл
# Айхал (тыл)

Айхал - бэйэ туругун харыстыыр былыргы саха тылларыттан биирдэстэрэ. Үөрүүлээх түбэлтэҕэ этиллэр. Киһи үөрбүт кэмигэр айыыларын санаабатаҕына үөрүүтэ кэрэгэй буолуон сөп. "Айыы кэл" диэн тыллартан үөскээбитэ буолуо диэн сабаҕалааһын баар. Онон бу тыл айыылары ыҥырар. Оччоҕо кини үөрүүтэ толору буолар.

# Айхал (тыл)
## Өссө маны көр

* Туску (тыл)
* Алыас (тыл)
* Кый (тыл)
* Уруй (тыл)
* Дьээ (тыл)
* Дом (тыл)
# Харыйалаах (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Харыйалаах — Үөһээ Бүлүү улууһун Кэнтик нэһилиэгин киинэ.

# Харыйалаах (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Кэнтик нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Кытах (иһит)

Кытах — нэлэгэр мас иһит.

# Кытах (иһит)
## Тыл үөскээбит төрдө

Ст. Калужинскай кытаҕы былыргы тюрк тылыттан төрүттээх дьиҥ саха тыла, кытар-, кытын- диэн туохтуурдартан үөскээбит тыл диэбит[Калужинский Ст. Этимологические исследования по якутскому языку. Двухсложные основы. — Т. 6. — С. 49]. Бу быһаарыы Э. К. Пекарскай кытахтан дьиэ кэргэн бүтүннүүтэ аһыыр, кыттан, кыттыһан аһыыр иһитэ (кытах) диэбитэ сөп курдук.

# Кытах (иһит)
## Тыл суолтата

Таас саҕа улахан мас кытыйа. . Э. К. Пекарскай «Саамай улахан мас иһит <…> дьиэ кэргэн бүтүннүүтэ аһыыр» диэбит. Аллайыаха сахалара кытах диэн балыгы астыырга аналлаахньолбуһах быһыылаах мас иһити ааттыыллар.

# Кытах (иһит)
## Оҥоһуута, туһаныыта

Бэрт өрдөөҥү уонна киэҥник туттулла сылдьыбыт иһит. Мастан хаһан оҥоһуллар нэлэгэр иһит. Сүөһү ииттэр сахалар кытахтара төгүрүк уонна аһыыр иһит.

# Кытах (иһит)
## Көрүҥнэрэ

Кыра кытах кытыйа диэн ааттанар.

# Кытах (иһит)
## Тыл туттуллуута
#### Таабырыннар

* Муора ортотугар көмүс кытах уста сылдьар үһү (Күн)
* Кыһыл көмүс кытах түннүгүнэн төкүнүйэр үһү (Күн сардаҥата)
* Толоон ортотугар көмһс кытах баар үһү (Күн)
* Икки хайа икки ардыгар көмүс кытах эргийэр үһү (Күн)
* Сулустары быыһынан көмүс кытах уста сылдьар үһү (Ый)

# Кытах (иһит)
## Тыл туттуллуута
#### Өс хоһоонноро

* Ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүтүгэр дылы

# Кытах (иһит)
## Кытах сирдэр ааттарыгар

Сирдэр ааттарыгар киэҥник туттуллар тыл эбит. Суорун Омоллоон Кууһумата «Күөх Көппөҕө»: «Эн курдук буолуом дуо, мин Орто Кытахпын охсон бүтэрэн иһэбин», — диир. Кытах — дьоҕус сир, онон биирдиилээн дьон бас билиитэ буолан, сол онон ааттанан хаалбыта үтүмэн. Холобур, Мэҥэ-Хаҥалас Өлөчөйүгэр бааллар: Акамыын Кытаҕа, Акайа Кытаҕа, Баҕа Кытаҕа, Буока кытаҕа, Кынаачай Кытаҕа, Лэпсэй Сэмэнин Бэрбээкэйдээх Кытаҕа, Мэхэлээс Кытаҕа, Охоноон Кытаҕа, Сүөдэрэпээн кытаҕа, Утуунньук Кытаҕа, Хатыы Кытаҕа.
# Эльгэ хаптал хайалаах сир

Эльгэ хаптал хайалаах сир. Черскэй хайаларын уонна Верхоянскай сис икки ардыларынан сытар хайа массива.
Соҕуруу, арҕаа уонна хоту өртүлэриттэн Алдан өрүс уҥа салаатын Томпо салаалара бастаахтар, илин өртүгэр Индигир өрүс хаҥас салаалара бастаахтар.
Иэнэ 30000 км² кэриҥэ. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1590 м. тиийэр.

# Эльгэ хаптал хайалаах сир
## Ылыллыбыт сирэ.

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Күүдээхтэр кэргэннэрэ

Күүдээхтэр кэргэннэрэ (лат. Soricidae, нууч. Семейство Землеройковые) — үөнү-көйүүрү сиэччилэр (аһылыктанааччылар) аймахтарыгар киирэр үүтүнэн иитиллээччи кыра кыыллар.
Саха сиригэр икки уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: куторалар уустара уонна бурозубкалар уустара.

# Күүдээхтэр кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Куторалар уустара
# .aw

.aw диэн Аруба үрдүк таhымнаах ил домена.
# Андаҕар

Андаҕар — ураты түбэлтэҕэ этиллэр кэһиллибэт бигэ тыл, кытаанах халбаҥнаабат эрэннэрии. Аан дархан андаҕар — ордук кытаанах андаҕар.
# Кэтэһэн-кэтэһэн кэлтэгэй буоллум

Кэтэһэн-кэтэһэн кэлтэгэй буоллум (кэтэһэрбэр кэлтэгэй хамыйах буоллум) — сомоҕо домох.

# Кэтэһэн-кэтэһэн кэлтэгэй буоллум
## Сомоҕо домох суолтата

Олус өр күүттүм (элэйиэхпэр диэри өр күүттүм).

# Кэтэһэн-кэтэһэн кэлтэгэй буоллум
## Өссө маны көр

* Сомоҕо домох
* Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа
# Туос көҥкөлөй

Туос көҥкөлөй — киин улуустарга сэдэхтик туттулла сылдьыбыт. Мас көҥкөлөй курдук быһыылаах. Симиир айаҕар олордор кымыһы хамсатарга аналлаах.

# Туос көҥкөлөй
## Өссө маны көр

* Сүлүүдэлээх тымтай
* Тымтака
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа
# Уйбаан Бахсылыырап (Попов Иван Иванович)

Попов Иван Иванович (суруйар аата Уйбаан Бахсылыырап) — Арассыыйа Федерациятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ. Саха Республикатын киинэтин ветерана. Уус -Алдан улууһун Лөгөй нэһилиэгин, Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
1948 сыллаахха сэтинньи 21 күнүгэр төрөөбүтэ.
Тиэмэҕэ бэриниилээх буолуу" номинацияҕа «Кыһыл көмүс бөрүө» , В. В. Никифоров — Күлүмнүүр аатынан бириэмийэлэр лауреаттара.

# Уйбаан Бахсылыырап (Попов Иван Иванович)
## Бэчээккэ тахсыбыт книгэлэрэ

* Бэлэхтээ дьол утаҕы, 1998
* Ыар кэмнэр тыыннаах туоһулара , 2000
* Умнар бырааппыт суох, 2000,
* Алгыс тыллаах ааҥҥын сабаммын2003
* Саптан саҕалаан, 2003
* Алаһа дьиэни арчылаан, 2007
* Байанай бэлэҕэ, 2008
* Хагдарыйбат хадьымалым, 2008
* Сэрии дьылҕа буолбатах, 2010
* Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбат- олох уостубат, 2010
* Тыыннаахтар олох олорор аналлаахтар, 2010
* Умнуллубатын кинилэр дьоһун олохторо, 2011
* Бахсы баттаамалаах ыччаттара, 2012
* Сэрии кэмин оҕолоро — эйэлээх олох уутара, 2013
* Сыллары өссө сырсыахха,
* Сэрии ааспат арахпат дуораана, 2015
* Сайылыгым барахсан, 2015
* Улуу Кыайыы сылыгар анаан «Ааспыт ахтылыннын, урукку умнуллубатын» трилогия , 2015
# Майли Сайрус

Майли Сайрус (ааҥл. Miley Cyrus), Америка эдэр ырыаһыта, сэтинньи 23 күнүгэр 1992 сыллаахха Франклин куоратка, Теннеси штатыгар төрөөбүтэ.
Лиам Хемсворт дьүөгэтэ буолар.
# 590

590 сыл.

# 590
## Туох буолбута

* Олунньу 15 — Хосров II Пиэрсийэ ыраахтааҕыта буолбут
# Саморева Илона

Саморева Илона - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1994 сыллааҕы төрүөх. Томпо улууһуттан төрүттээх.Көҥүл тустууга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Аржаков Егор Дмитриевич.