yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иһитиннэрии

Иһитиннэрии (биллэрии) диэн, аата да этэрин курдук, тулалыыр эйгэҕэ, күннээҕи олоххо туох саҥа баар буолбутун, араас сонуну иһитиннэрэр, кэпсиир сэһэргээһин тиэкис ааттанар.
Иһитиннэриигэ кылаас, оскуола олоҕуттан аан дойдуга туох уларыйыы тахсарыгар тиийэ кэпсиэххэ сөп. Биһиги радионан, телевизорынан күннэтэ истэр сонуммут эмиэ иһитиннэрии буолар.
Иһитиннэрии тыла-өһө судургу, ис хоһооно кылгас, чуолкай буолар. Киһи бэйэтин санаата, иэйиитэ көстүбэт. Онон дьыала стилигэр чугас.

# Иһитиннэрии
## Туһаныллыбыт сир

* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
# 1932 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

X Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1932 сыллаахха АХШ Лос Андьелес куоратыгар буолан ааспыттара.
# Илин Африка

Илин Африка диэн Африка илин региона. Холбоһуктаах Нациялар быhаарыыларынан Илин Африкаҕа 19 сир баар:
* Танзания, Кения, Уганда, Руанда уонна Бурунди — Бурундины уонна Руанданы сороҕор Орто Африка сирдэрэ дииллэр
* Дьибути, Эритрея, Этиопия уонна Сомалия — Африка муоhа диэн ааттаналлар
* Мозамбик уонна Мадагаскар — сороҕор Соҕурууҥҥу Африка сирдэрэ дииллэр
* Малауи, Замбия уонна Зимбабуэ — сороҕор Соҕурууҥҥу Африка сирдэрэ дииллэр
* Комордар, Мауритиус уонна Сейшеллар — Индия океаныгар баар кыра дойдулар
* Реюньон уонна Майотт — Франция бас билэр сирдэрэ
# Виталий Шишов

Виталий Шишов (бөл: Віталь Васільевіч Шышоў), Бөлөрүүс политическай активиһа, Александр Лукашенко былааһын кириитикэлээччи, абааһы көрөөччү. Украинаҕа олорор беларустарга "Дом беларусов" диэн офистааҕа. Александр Лукашенко уонна Владимир Путин ыйааҕынан КГБлар атырдьах ыйын 3 күнүгэр 2021 сыллаахха пыткалаан уонна ыйаан өлөрбүттэрэ.
# Эриэн чаччыгыныар

Эриэн чаччыгыныар (нууч. Пестрый дрозд, лат. Zoothera dauma) — Сир чаччыгыныардарын ууһугар киирэр, чаччыгыныардартан саамай бөдөҥнөрө.
Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Сэдэх көрүҥ.

# Эриэн чаччыгыныар
## Өссө маны көр

* Сир чаччыгыныардарын ууһа
** Хара чаччыгыныар
* Чаччыгыныардар уустара
** Чаччыгыныар
** Кубалаҥ чаччыгыныар
** Бороҥ чаччыгыныар
** Кугас моойдоох чаччыгыныар
** Кугас чаччыгыныар
** Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
** Өрүөстээх чаччыгыныар
** Ырыаһыт чаччыгыныар
* Кыра чаччыгыныардар уустара
** Кыра чачччыгыныар
# Элиэ

Элиэ (нууч. коршун, нууч. Milvus_migrans) — күрэҥ дьүһүннээх тыҥырахтаах көтөр. Уһуна 70 см тиийэр. Кутуруга үс муннуктуу кэтириир, кытыы куорсуннара уһун буоланнар ортото оҥойон көстөр.
Элбэхтик тарҕаммыт көрүҥ. Эуразияҕа, Африкаҕа уонна Аустралияҕа баар.

# Элиэ
## Тыл туттуллуута
#### Өс хоһоонноро

Элийбити элиэ сиир, быралыйбыты бырдах сиир.

# Элиэ
## Өссө маны көр

* Мохсоҕоллуҥулар
# Кыргыыстар

Кыргыыстар (кырг. кыргыздар /qɯrɣɯzdar/ хырҕысдар; биир ахс. кыргыз /qɯrɣɯz/ хырҕыс) диэн түүр омуга. Сүрүннээн Кыргыстааҥҥа олороллор. Ону таһынан Узбекистаанҥҥа, Кытайга,Тадьикистаанҥҥа, Арассыыйаҕа, Казахстаанҥҥа, Туурсуйаҕа, Афганистаанҥҥа тарҕанан олороллор. Кыргыыс тылынан саҥараллар. Итэҕэллэрэ сунниттыы ислаам. Монголоид уонна европалыы раасалар икки ардыларынан сылдьар соҕуруу сибирдээҕи раасаҕа киирсэллэр.

# Кыргыыстар
## Этногенез (Омук үөскээһинэ)

Кыргыыстар бэйэлэрин Сибиир соҕуруу өттүгэр Енисей өрүскэ уонна Алтаайга олоро сылдьыбыт Енисей кыргыыстарын сыдьааннарынан ааҕыналлар.
Енисей кыргыстара б.э. VI үйэтигэр Енисей өрүһү буланнар, бары аҕа уустара холбоһон Кыргыс хаҕанатаын тэрийбиттэр.
840 сыллаахха Кыргыс хаҕаната былыргы Уйгуур хаҕанатын сэриилээн урусхаллыыр уонна былыргы Монголия сирин-уотун үксүн баһылыыр. Ол эрэн Х үйэҕэ монгуоллуу тыллаах киданнартан хотторон кыргыыстар Алтаай сиригэр көһөллөр.
Алтаайга тиийэн кыргыыстар биир салаалалара кинилэргэ уруулуу кимаактары уонна илиҥҥи кыпчаактары кытары холбоһон олороллор. Чуолаан бу кэми - X-XII үйэлэри кыргыыс тыла үөскээбит кэминэн ааҕаллар. Алтаай кыргыыстара түүр омуктарыттан бастакынан Чыҥыс Хааҥҥа бас бэриммиттэрэ уонна Монгол империятыгар холбоспуттара. XIII-XIV үйэлэргэ Алтаай кыргыыстарын үксэ Чаҕатай Улууһун сиригэр Тянь-Шань хайа диэки көспүттэрэ. Уонна онно тиийэн ислаам итэҕэлин ылынан олохтоох түүр (кыпчаак, карлук уо.д.а) уонна монгол (кара-кытай, найман уо.д.а.) биис уустарын кытта холбоһон барбыттар, ол түмүгэр билиҥҥи кыргыыс омуга үөскээбит.
Енисейгэ хаалбыт кыргыыстар хакаас омук үөскүүрүгэр олук уурсубуттара. Алтаайдааҕы кыргыыстар (буруттар) алтай омук икки монгол омук икки састааптарыгар киирсибиттэрэ.

# Кыргыыстар
## Этноним (Омук аата)

Бэйэлэрин "кыргыз" диэн ааттаналлар. Ити курдук омук аата түҥ былыргыттан уларыйбакка кэлбитэ сэдэх көстүү быһытынан сыаналанар. Саха тылыгар биир үксүн сэбиэскэй саҕана нуучча тылыттан киирбит "киргиис" диэн аат туттуллар. Саха үһүйээннэригэр былыр "кыргыс" диэн омук Саха сирин киин өттүгэр олоро сылдьыбыта эмиэ кэпсэнэр. Арааб уонна Персия суруктарыгар былыр "хархыз", "хырхыр", кытайдарга "сяцзясы", "гекун" диэн ааттанар омук баара биллэр.
Кыргыыстар бэйэлэрэ ааттарын түүрдүү "кырк" ("түөрт уон") диэнтэн үөскээбитэ буолуо диэн сабаҕалыыллар, Манаас былыр түөрт уон аҕа ууһун холбообута ахтыллар. Атын сабаҕалааһыннар да бааллар. Саха тылыгар "кыргыс" диэн тыл "сэрииһит, сэрии" диэн суолталаах.
XVIII — XX үйэлэргэ нууччалар казаахтары эмиэ киргииз диэн ааттыыллар этэ.
Кыргыыстар Саха сиригэр
Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр кыргыыстар ахсааннара :
| 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 0 | 38 | 152 | 566 | 1 454 | 5022 |
* ↑ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm
# Долли Партон

Долли Партон (ааҥл. Dolly Parton, толору аата Долли Ребекка Партон), Тохсунньу 19 күнүгэр 1946 сыллаахха төрөөбүтэ Теннеси штатыгар баар кыракый сайылык дэриэбинэтигэр. Америка уонна Аан Дойду биллэр ырыаһыта, киноактрисата, түөттэ "Королева Кантри" титулын ылбыта, 60-70-80-90 сыллардаахха бастыҥ кантри ырыаһыт (4 уон сыллардаахха кини эрэ аатырар).
2020 сыллаахха Moderna тэрилтэтигэр 1 мөллүйүөн доллар босхо харчы бэлэхтиир, коронавирус утары вакцина айарыгар.
Аатырбыт Майли Сайрус тастыҥ ийэтэ буолар.
Долли Партон 152 см эрэ уһуннаах, ол эрэн айылҕаттан улахан эмиийдээҕинэн биллэр. Америкаҕа телевиденияҕа ток шоуларга наар ырыталлара, дьиҥнээх дуу, силикон дуу диэн.
Кини эмиийигэр майгыннатан клоннаммыт кыыллары "долли" дииллэрэ, СССР таанкатын "Долли Партон" диэбиттэрэ.
Боростуой суол үлэһит оҕонньордоох. Оҕолоро суох.
# Colgate-Palmolive

Colgate-Palmolive Company диэн АХШ тэрилтэтэ буолар, 1990 сыллаахтан ыла аан-дойдуга оҥорон таһаарбыт табаарын 210 дойдуга атылыыр буолла. Штаб-квартирата- Нью-Йорк, АХШ.

# Colgate-Palmolive
## Устуоруйата

1806 сыллаахха Уильям Колгейд диэн киһи олохтообута.
# CBS

Халыып:Infobox broadcasting network
CBS Broadcasting Inc. (CBS) — АХШ көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньата. Аата урукку аатыттан Columbia Broadcasting System диэнтэн тахсар. 1928 сыллаахха Уильям Пейли 16 араадьыйа станцияларын атыыласпытын кэннэ үөскүүр. Кини салайыытынан АХШ биир обургу араадьыйа ситимэ буолар, ол кэнниттэн АХШга көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаааньалартан бөдөҥ 3кэ киирэр.
# Vale SA

Vale S.A. — Бразилия саамай улахан таас чоҕу, араас айылҕа баайын хостуур биир бастыҥ тэрилтэтэ. Аан Дойду биир улахан көрдөрүүлээх айылҕаны алдьатарынан.
Салалтата — Рио де Жанейро.
Vale S.A. тэрилтэни 2021 сылтан ыла Mitsui Group бас билэр, тоҕо диэтэххэ 60% акциятын (куоластыыр долятын) атыылаһан ылбыта.
# Чаччыгыныар

Чаччыгыныар эбэтэр чаччыкы (нууч. рябинник, лат. Turdus pilaris) — Саха сирин арҕаа өттүгэр олохсуйар чыычаах. Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр.
Атыыра уонна тыһыта майгыннаһаллар. Көннөрү чыычаахтан бөдөҥ, кугастыҥы бороҥ дьүһүннээх.
Үөрүнэн ойуурга олохсуйар көтөр. Муус устар бүтүүтүгэр кэлэр. Балаҕан ыйын иккис аҥаарыгар соҕуруулуур. Сорох көтөрдөр сэдэхтик кыстыыллар. Уйатын оттон уонна туойтан оҥорор. 6-10 сымыыттаах буолар. Тыһыта 12 хонук устата баттыыр. Оҕолоро 12-13 хонук уйаларыгар олороллор. Иккиэн аһаталлар.

# Чаччыгыныар
## Өссө маны көр

* Кыра чаччыгыныардар уустара
* Сир чаччыгыныардарын ууһа
** Кубалаҥ чаччыгыныар
** Бороҥ чаччыгыныар
** Кугас моойдоох чаччыгыныар
** Кугас чаччыгыныар
** Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
** Өрүөстээх чаччыгыныар
** Ырыаһыт чаччыгыныар

# Чаччыгыныар
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-76-96-0956-7
# Сибиир татаардара

Сыбырдар (сыб. сыбырлар) - арҕаа Сибииргэ олорор татаардарга сыһыаннаах түүр омуктара
# Терны

Терны (укр. Терни) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 067 (2016).
# Сибиир

Сибиир — Азия хоту уонна хотугулуу-илин өттүгэр баар киэҥ сир. Кини Ураал хайаларын, Киин Азия куйаардарын, Хотугу Муустаах далай уонна Арассыыйа Уһук Хоту сирин ыккардыларыгар сытар. Сорохтор Сибииргэ Арассыыйа Уһук Илин (Дальнай Востогун) территориятын эмиэ киллэрэллэр, оннооҕор Арассыыйаны барытын киллэрэр дьон эмиэ бааллар. Сибиир хотугулуу илин өттүгэр Саха Сирэ сытар. Обь өрүс тардыыта Арҕаа Сибиир диэн ааттанар, Енисей уонна Өлүөнэ тардыылара — Илин Сибиир.
Сибиир улахан өрүстэрэ — Обь, Иртыш, Енисей, Өлүөнэ, Амур. Улахан күөллэрэ — Байкаал уонна Убсу-Нур.
Сороҕор Сибиир соҕуруу кыраныыссатынан Алтаай, Сайаан хайаларын уонна Байкаал күөлү ааттыыллар, оччоҕо Алтаайы, тувааны уонна Байкаал кэтэҕин (Бурятия уонна Забайкальскай кыраайы) туспа туталлар.
Улахан куораттара: Новосибирскай, Омскай, Красноярскай, Барнаул, Новокузнецкай, Владивосток, Хабаровскай, Иркутскай, Томскай, Дьокуускай.
Саамай үрдүк чыпчаала — Ключевской сопка диэн Камчааткаҕа баар вулкан.
Бүтүн Арассыыйатааҕы 2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Сибииргэ киллэриллэр уокуруктарга (УФО, СФО уонна ДВФО) барыта ~ 39 130 000 кэриҥэ киһи олорор эбит, ол аата Арассыыйа федерациятын түөрт гыммыт биир кэриҥэ (26,96 %).

# Сибиир
## Устуоруйаттан

Арҕаа Сибиир хоту өттүгэр — Обь өрүс аллараа тардыытынан — нууччалар XV үйэ инниттэн олохсуйан барбыттар. Ураал кэннинээҕи сирдэри сэриилээн ылыы Арассыыйа судаарыстыбата биир кэлимсэ буолуутун кэннэ уонна буорахтаах саа үөдүйүүтүн кэннэ сатаммыта. Бастакы улахан байыаннай бохуоту Ермаак Сибиир хаанын сирдэрин сэриилээһининэн саҕалаабыта. 1581 сыллаахха эргэ истиилиэн алтынньы 26 күнүгэр (cаҥа истиилиэн сэтинньи 5 күнэ) Ермаак Искер куораты ылбыта.
Нууччалар илин диэки дьүккүйүүлэрэ XVII үйэни быһа салҕаммыта. XVII үйэ бүтэһик чиэппэригэр Кытай кыраныыссатыгар тохтообуттара. 1689 сыллаахха Цин Илин кытта Ниэрчинскэйдээҕи дуогабарга илии баттааһын Сибиири сэриилээһини тохтоппута.
Улам-улам Сибиир Арассыыйаҕа суолтата үрдээн иһэр. XX үйэ устуоруйата Сэбиэскэй Сойуус Сибиирэ суох бэйэтин тутулуга суох буолуутун кыайан көмүскүө уонна аан дойдуга кыахтаах балаһыанньаны ылыа суоҕун көрдөрбүтэ.
# Агаат

Агаат — синньигэс утахтардаах халцедоннарга киирэр таас. Химия формулата SiO₂. Уратыта — араас өҥнөөх хаттыгастардаах (дьаарыстар, дьапталҕалар, сулуойдар). Бу хаттыгастара төгүрүк эбэтэр көнө быһыылаах буолаллар. Бу ойуулара сир иһинээҕи кураанах сирдэри — жеодтары — хатылыыллар, тоҕо диэтэххэ агааттар үксүн итинник сирдэргэ үөскээбиттэр.
Тоҕо маннык ааттамыттара биир барылынан Сицилияҕа баар Ахатес өрүс аатынан диэн, бу өрүскэ былыр агааттары хостууллар эбит. Иккис барыл: гириэк тылыттан ahates — дьоллоох диэнтэн. Биһиги эрабыт иннинээҕи IV үйэҕэ бу ааты Феофраст туттубута биллэр.
Агаат өҥө үүт маҥантан, араҕастан уонна от күөхтүҥүттэн ыас хараҕа дылы буолар. Араас өҥнөөх дьаарыстар биир туочука тула бэйэ-бэйэлэрин солбуйар буоллахтарына «харахтаах», «ачыкылаах» таастар диэн ааттаналлар. Сороҕор бу таастары «мэкчиргэ хараҕа» диэн ааттыыллар эбит.
Фантазиялаах дьон таас ойуутугар дьэрэкээн дойдулары кытта булаллар. Былыр Илин дойдуларга «муохтаах» агааттары сыаналыыллар эбит — ойуурдуҥу оһуордаах таастары. Билигин итинник таастары дендриттаахтар дииллэр. Туман быыһыттан көстөр курдук оһуордаах таастары «кырыалаах» агааттар дииллэр. Сорох таастар ойуулара муннуктаах буолар, онтуктара былыргы каарталарга ойууламмыт кириэппэстэр былааннарын майгыннатарын иһин «кириэппэс», «бастион» эбэтэр «фортификация» агааттара дииллэр.
Өссө ойуутуттан көрөн "былыттаах", "кустуктаах", "уот төлөннөөх" агааттар баар буолаллар.

# Агаат
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Всё о драгоценных камнях. Стоун Джаспер. СПб, ООО "СЗКЭО", 2009. - 176 с. ISBN 978-5-306-00346-7
# Федоров Валерий Дмитриевич

Федоров Валерий Дмитриевич, 1947 сыл сэтинньи 1 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбутэ, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, нуучча дуобатыгар РСФСР спордун маастара.

# Федоров Валерий Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

1973 с. СГУ физика-математика факультетын бутэрэн, Бордоҥ орто оскуолатыгар анаммыта.
1981-1986 сс. оскуола дириэктэрин үөрэтэр улэҕэ солбуйааччынан улэлиир.
1987-2018 сылларга информатика учууталынан үлэлээбитэ. Бутун Россиятааҕы информатизация концепциятыгар олоҕуран, оскуолаҕа информационнай үөрэхтээһин систиэмэтин ырытан оҥорбута. «Үөрэтии процеһыгар сетевой технологиями киллэрии» научнай-методическай пробле­мами үөрэтиинэн дьарыктанар, Интернет ситиминэн оҕолор үөрэниилэрин хаачыстыбатын, интэриэстэрин көрөн сайыннарыы ньымалара оскуола үөрэтэр-иитэр улэтин уопсай туругун сыаналааһыҥҥа, ааспыт историятын кытары ситимнээһиҥҥэ үлэлэһэр

# Федоров Валерий Дмитриевич
## Наҕараадалара, ааттара

* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ
* РФ президенын Гранын хаһаайына
* Нуучча дуобатыгар РСФСР спордун маастара
# Моонньоҕон (кус)

Моонньоҕон эбэтэр кунньалгы, чандыба (шилохвость, Anas acuta L.) — уһун моойдоох, атыыра уһун синньигэс кутурукаах орто кус.

# Моонньоҕон (кус)
## Өссө маны көр

* Халба
* Чардырҕас чөркөй
* Чөркөй
* Дьаҕыл уйус
* Тыйаах
* Уйус
* Мороду
* Көҕөн
* Хара көҕөн

# Моонньоҕон (кус)
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# Нэтээги

Нэтээги (маскалай, масхалай, масхаалай, тирии кынат, хаар ойууна, бүтэй кынат) (лат. Pteromys volans, нууч. Летяга) кэрбээччилэр аймахтарыгар киирэр тииҥҥэ майгынныыр харамай. Илин уонна кэлин атахтарын ыккардыгар тиирэ тардыллар түүлээх тирии кынат курдуктаах, онтукларынан тэлээрэн мастан маска көһөр. Тэҥкэ тыаҕа үөскүүр, тииҥҥэ майгынныыр олохтоох.
Саха сиригэр Азия нэтээгилэрэ уустан үөскүүр соҕотох көрүҥ. 1970-с сылларга 200 тыһыынча кэриҥэ диэн сыаналыыллар эбит
Сүрүн өстөөхтөрө — мэкчиргэлэр.
# Норма

Норма (лат. Norma) диэн булгуччу дьайыылаах хайаан да гыныллыахтаах сиэр. Норма үөрүйэххэ олоҕурбат, эрдэттэн биллэр (априори) ирдэбил буолар.
# Б.э.и. 49 сыл

* Тохсунньу 7 — Рим сената Цезарь аармыйатын ыспатаҕына судаарыстыба өстөөҕө буолуоҕа диэн быһаарыы ылыммыт. Онтон сылтаан кинини өйүүр трибуннар Цезарь турар сиригэр Равеннаҕа күрээбиттэр.
* Тохсунньу 10 — Юлий Цезарь легионнарын кытары Рубикон үрэҕин туораабыт, Рим импиэрийэтигэр гражданскай сэрии саҕаламмыт. Сэрии түмүгэр Цезарь диктатор буолбута.
* Тохсунньу 12 — Юлий Цезарь баһылыктаах 13-с легион Рубикон өрүһү туораабыт. Урукку доҕордуулар Цезарь уонна Помпей ыккардыларыгар сэрии буолара саарбаҕа суох буолбут.
# Адам Смит

Адам Смит (Adam Smith) (Бэс ыйын 16 1723, Керколди, Шотландия – От ыйын 17 1790, Эдинбург, Шотландия) диэн Шотландия этика бөлүһүөгэ уонна экэнэмииһэ. Бэлиитикэ экэниэмикэтин төрүттээччитэ. Шотландия үөрэхтээhинин биир тутаах фигурата. Кини Омуктар баайдара диэн кинигэтэ аан бастакы аныгы кэмнээҕи экэниэмикэ үлэтэ буолар.
# Үлэтэ суох буолуу

Үлэтэ суох буолуу диэн үлэлиир кыахтаах уонна баҕалаах киhи үлэтэ суоҕа. Үлэтэ суох буолуу тарҕаныыта үлэтэ суох буолуу таhымынан кээмэйдэнэр, кини үлэлиир кыахтаах дьонтон хас бырыhыана үлэтэ суох сылдьарынан билиллэр.
# 1681

1680 сыл.

# 1681
## Туох буолбута

* Алтынньы 14 — Сахалар хаһаактары утары тиһэх бөдөҥ өрө туруулара хам баттаммыт. Хаҥалас улууһун сахаларын баһылыга Дьэнник кыргыһыыга бааһыран билиэн түбэспит, аҕыйах хонон баран Дьокуускай остуруогар илдьэн тыыннаахтыы тириитин сүлэн өлөрбүттэр.

# 1681
## Өлбүттэр

* ↑ Явловскай П.П. «Летопись города Якутска от основания его до настоящего времени», 1 туома, 54 с.
# Вино

* Кыhыл уонна маҥан вино |
Вино (лат. vinum) — виноград көөнньүллүбүт уутуттан оҥоhуллар арыгылаах утах. Виноград сахара, аhыыта, энзима уонна да атын эбиитэ суох бэйэтэ көөнньүллэр. Сороҕор испиир эбиллэр. Вино уhун историялаах: винону аан бастаан аныгы Грузия, Исраил уонна Иран баар сирдэригэр оҥорор буолбуттара (б.э. 6000 с. иннинэ). Винолар саастарынан уонна өҥнөрүнэн арахсаллар.

# Вино
## Этимология

Үксүн былыргы орто средиземноморскай термининэн ааҕыллар; индоевропейскай тылларга, сорох ыал тылларыгар уонна картвель тылларыгар (д.-греч. ГОК, лат. тумукча, ам. ГЭС, готск. уэбин, д.-в.-нем. көр, груз. эвино, араб. wayn, д.-евр. jajин), орто дойдуга баар тыллар Кавказ уонна кыра Азия диэн тугун, онтон чугас тыллара суох буолалларын кытта сөбүлэһэллэр. Славянскай тылларга (холобур, славянскай тыллар. вингга) латиницаттан, эбэтэр Герман бөлөхтөр тылларыттан киирбит; латинеяттан киирии версията Европаҕа виноград үүннэриитэ ордук римляннар тарҕаналларын кытары сөбүлэһэллэр.
Сорох учуонайдар бу тылы грузиннар үөскээбиттэрин уонна кини индоевропей тылларынан киирбитин туһунан этэллэр. Сторонники этой точки зрения утверждают, что в картвельских языках семантическая связь слова «вино» (ღვინო — ghvino, ღვინი — ghvini, ღვინალ — ghvinal) восходит к глаголу «ghvivili» (ღვივილი, цвести, довести до кипения, бродить) и корнем «GHV» (ღვ), который является общим семантическим корнем множества картвельских слов (например, «gaghvidzeba» — გაღვიძება — пробудить, «ghvidzli» — ღვიძლი — печень и пр`.). Ону таһынан, виноград лозатын уонна э. э. ИНН. VI тыһыынчаҕа диэри күүстээх арыгыны оҥорууну оҥорууну ордук эрдэтээҥи бигэргэтиилэр Грузия сиригэр- уотугар булуллубуттара саамай биллин диэн грузинскай тылга тиэрдиллиэхтээх.

# Вино
## Арыгы оҥоруу

Арыгыны оҥорон таһаарыы икки сүрүн ыстаадаҕа үллэрэллэр: арыгыны эдэр арыгыны ылыыга тиийэ переработкалыыр бастакы арыгы, иккис утах, эдэр арыгыны туттарыыга, эдэр арыгыны иһиигэ. Бүтэһиктээх вкус уонна сибэкки иккистээн ааҕыллар.
Виноград бастакы эпэрээссийэтэ арыгы атыытыгар тахсар: пресс- үлтүрүтүү. Үрүҥ арыгыны оҥорорго бу түһүмэххэ виноград сүмэһиниттэн мезаны араараллар. Онтон сутулу чаҥҥа уураллар; үксүгэр технологиялар бу түһүмэххэ айылҕа хонтуруола суох буолуутун тохтотор бактериялары өлөртүүллэр. Хонтуруол барыыта үксүн температураҕа 20-22 кыраадыс (үрүҥнэргэ) уонна 28-30 (кыһыл арыгыга анаан) ааһар. Бу процесска сахарал билиитигэр уонна углекислай гаһы киллэрэллэр. Үүнүү 4-10 хонукка диэри, остуол арыгылара — 4-6 күн, хаачыстыбалаах үрүҥ арыгылар — 5-7 күн, кыһыл күн — 7-10 күн устата салҕанар. Эдэр арыгы бытарыйыытын тохтоппутун кэннэ, ыйааһыннаах чаастар тииҥ, бентонит (туой), желатина эбиллибит араас веществолары эбэн- сабан сырдатыы түһүмэҕэ ыытыллар. Арыгыны, ньыманы туттуу саҥа технологиятыттан уонна ньыманы салгыы тулуйбакка, арыгыны кэмчилээн батарарга, кислороду байытарга, фильтрдыырга уонна бытархай чаастары тэйитэргэ фильтрдыыр кыахтаахтар.
# Габышев Александр Гаврилович

Александр Гаврилович Габышев (1899—21.05.1942), 1934—1938 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумын бэрэссэдээтэлэ.

# Габышев Александр Гаврилович
## Олоҕун олуктара

* 1899 сыллаахха Марха улууһун Куочай буолас Александровка сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.
* 1915 сыллаахха Бүлүү куоракка түөрт кылаастаах училищены бүтэрбитэ.
* 1919 сыл атырдьах ыйыгар Колчак армиятыгар мобилизацияламмыта уонна түөрт ый Ачинскай куоракка сулууспалаабыта.
* 1919 сыл ахсынньытыгар Сибревком уполномоченнай мандаттаах Саха Сиригэр «сэбиэт былааһын олохтоору» ыытыллар. Дьокуускайга тиийээт норуот үөрэҕириитин инструкторынан ананар.
* 1920 сыл бэс ыйыгар РКП(б) чилиэнэ буолар.
* 1921—1923 сыллардаахха Бүлүү ревкомугар политкомиссар.
* 1923 сыл муус устарыгар РКП(б) Саха обкомун дьыалаларын салайааччыта. Москва куоракка партия үлэһиттэрин куурсугар үөрэнэр.
* 1929 сыллаахха Тимирязев К. А. аатынан Бүтүн Сойуустааҕы Тыа хаһаайыстыба академиятыгар үөрэххэ ыытыллар. Биир сыл буолан баран Кыһыл Профессура Институт филисофия салаатыгар көһөр.
* 1934 сыл тохсунньутугар ВКП(б) КК секретариатын быһаарыытынан Арҕааҥҥы Верхоянскай экспедициятыгар парторгунан ыытыллар. Бу экспедиция хорҕолдьуну көрдүүр.
* 1934 сыл бүтэһигэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин (ЯЦИК) Президиумын бэрэссэдээтэлинэн ананар.
* 1939 сыллаахха репрессияламмыта.
* 1941 сыл ыам ыйын 17 күнүгэр «правотроцкист сэбиэти утары тэрилтэҕэ» кыттыбыт диэн аҕыс сылга хаайыллыбыта.
* 1942 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр ытан өлөрбүттэрэ.
* 1956 сыллаахха реабилитацияламмыта.

# Габышев Александр Гаврилович
## Өссө маны көр

* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ

# Габышев Александр Гаврилович
## Ылыллыбыт сирэ

Ил Түмэн саайта Архыыптаммыт 2007, Муус устар 28 күнүгэр.
# 1581

1581 сыл.

# 1581
## Туох буолбута

* От ыйын 26 — Холбоһуктаах Провинциялар Өрөспүүбүлүкэлэрэ (билиҥҥитэ Нидерланды) Испания хоруолуттан тутулуга суоҕун биллэрбит. Европаҕа бастакы феодализмтан тэйбит буржуазнай өрөспүүбүлүкэ үөскээбит.
* Алтынньы 26 — Ермак сэриитэ Кучум хаан сэриитин үлтүрүппүт уонна Сибиир ханлыгын киин куоратын Искэри сэриилээн ылбыт.
# Мухтар

Мухтар (араап омук тылыттан  المختار — «таллыллыбыт, биһирэмнээх»):

# Мухтар
## Аат

Мухтар — мусульман тыллаах омуктарыгар араап тыллаах омуктартан киирбит эр киһи аата. Дьахтар аата буолбат. Араап тылыттан тылбаастаатахха, «талыллыбыт» диэн суолталаах буолар.

# Мухтар
## Аат
### Биллэр дьон

* Ага-Мирзаев, Мухтар Кардашханович — узбек биир биллэр, улахан артыыһа уонна режиссёра.
* Ауэзов, Мухтар Омарханович — казах биллэр суруйааччыта.
* Кул-Мухаммед, Мухтар Абрарулы — Казахтсан өрөспүүбүлкэтин Кызылорда уобалаһын акима.
* Берешкеев Мухтар Калымбаевич - Арассыыйа Федерациятын тыа хаһаайыстыбатын үтүөлээх мэхэньисээтэрэ.

# Мухтар
## Аат
### Сир аата

Мечеть Шейх Мухтар Ата — Хиваҕа баар улахан мечеть.

# Мухтар
## Фамилия

* Мухтар, Алмахди Али (1992 төр.) — катар биллиилээх футболиһа, көмүскээччи.
* Мухтар, Аскад (1920—1997) — узбек биллэр суруйааччыта.
* Мухтар, Омар (1861—1931) — 1921-31 сс. Италия сэбилэниилээх саба түһээччилэрин утары киирсибит бөлөх салайааччыта, Ливия норуотун тумус туттар киһитэ, национальнай дьоруойа.
* Омар Мухтар — 1981 с. киинэ.
* Мухтар, Хани (1995 төр.) — ньиэмэс футболиһа.

# Мухтар
## Талыллар соло

Мухтар — Израильга уонна сорох мусульман дойдуларга тыа сирин талыллар ыстаараһата.

# Мухтар
## Ыт аата

Мухтар — Арассыыйаҕа тарҕаммыт ыт аата. Сулууспалаах ыттар туһунан литэрэтиирэҕэ уонна киинэҕэ туттуллар.

# Мухтар
## Ыт аата
### Киинэҕэ

* Ко мне, Мухтар! — 1964 с. сэбиэскэй киинэ.
* Возвращение Мухтара — 2004 с. күн бүгүҥҥэ диэри көстө турар Арассыыйа сэрийээлэ.

# Мухтар
## Өссө көр

* Мухтаров

# Мухтар
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ И. И. Алиев, 3. И. Алиева Карачаево-балкарские личные имена. — С. 337. — ISBN 5-900471-30-6
# Капрынов Альберт Гаврильевич

Капрынов Альберт Гаврильевич - сахалыы суруйар суруналыыс, 2016 сыл түмүгүнэн Өрөспүүбүлүкэ суруналыыстарын "Көмүс бөрүө" бириэмийэтин ылбыта. "Кыым" хаһыат эппиэттиир сэкиритээрэ.
1988 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2005 сыллаахха С.А. Новгородов аатынан Чурапчы орто оскуолатын бүтэрэн, СГУ Саха тылын уонна култууратын бакылтыатыгар, Саха-туурок салаатыгар үөрэммитэ. Дьупулуомунай үлэтин "Саха тиэрмин тылларын үөскэтиигэ түүр тылларын оруола" диэн тиэмэҕэ ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. 2010 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн, билигин "Кыым" хаһыат кэрэспэдьиэнинэн, "Саха" НКИК "Саҥа күн" биэриитин ыытааччытынан, Саха араадьыйатын дииктэринэн үлэлиир.