yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Монастырев Владимир Дмитриевич

Монастырев Владимир Дмитриевич — филология билимнэрин кандидата.

# Монастырев Владимир Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

* 1960 сыллаахха олунньу 25 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Моорук нэһилиэккэ төрөөбүтэ.
* 1983 с. — Саха государственнай университетын омук тылыгар факультетын бүтэрбитэ.
* 1983—1984 сс. — Муома улууһун Орто Дойду орто оскуолатыгар немец тылын учууталынан үлэлиир.
* 1984 с. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтун лексикология уонна лексикография секторыгар стажер-чинчийээччи.
* 1989 с. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын аспирана.
* 1989 с. — ТЛИ Институтун старшай лаборана, младшай научнай үлэһит.
* 1993 с. — филология билимин кандидатыгар «Структура и семантика якутских топонимов правобережных районов Центральной Якутии» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1994 с. — ТЛИ Институтун тылы үөрэтии, быһаарыылаах саха тылдьытын салааларыгар научнай үлэһит.
* 2003 сылтан — саха тылын быһаарыылаах тылдьытын секторын сэбиэдиссэйэ (2010 сылтан — лексикография сектора).

# Монастырев Владимир Дмитриевич
## Сүрүн үлэлэрэ

* Kleines erklärendes Wörterbuch (Sacha-Deutsch) = Толковый словарь языка саха / Harrassowits Verlag, Wiesbaden 2006.
* Толковый словарь якутского языка = Саха тылын быhаарыылаах тылдьыта: Т. II. / Под ред. П. А. Слепцова. — Новосибирск: Наука, 2005. — 912 с. (Буква Б) — в соавторстве, словарные статьи на букву Б (барыар-батырҕаччы).
* Толковый словарь якутского языка = Саха тылын быhаарыылаах тылдьыта: Т. III. / Под ред. П. А. Слепцова. — Новосибирск: Наука, 2006. — 844 с. (Буквы Г, Д, Дь, И) — в соавторстве, словарные статьи на буквы Д, Дь (дьикти-дьиибэ - дьон-аймах).
* Большой толковый словарь якутского языка = Саха тылын быhаарыылаах улахан тылдьыта: Т. VI. / Под ред. П. А. Слепцова. — Новосибирск: Наука, 2009. — 519 с. (Буквы Л, М, Н) — в соавторстве, словарные статьи на букву М (полностью).
* Гидронимическая терминология в топонимике Якутии. // О. Н. Бетлингк и тюркское языкознание: Сб.науч.ст./П. А. Слепцов (отв. ред.). — Якутск: Изд-во СО РАН. Якут. филиал, 2005. — 192 с. — С. 181—186.
* Die Geschichte der Entwicklung der jakutischen Schrift. // Turkic Languages 12, 194—202. Harrassowits Verlag, Wiesbaden 2008.
* Explication of the polysemantic verb 'kiir' in the Great Akademic Explanatory Dictionary of the Yakut Language. // Altai Hakpo 19, 155—171. Seoul, Korea 2009 (межд. реценз. журнал).
# Араабтар

Араабтар ( عرب‎, ʿarab , Arab people , Арааб дьонноро), Аан Дойду 3 улахан ахсааннаах омуга (Кытайдар - 1.5 млрд уонна Хинди - 768 млн) уонна уопсайа 34 судаарыстыба 60% нэһилиэнньэтин ылаллар, 17 дойду сүрүн уонна төрүт омуга буолар.
Араабтар - Арааб тыла саҥараллар, ону таһынан Француз уонна английскай тылы билэллэр үксэ. Араабтар уопсай ахсааннара 350 мөллүйүөн курдук, үксэ Арааб дойдуларыгар (30 тахса дойду) олороллор, ону таһынан Францияҕа, Америкаҕа, Аустралиаҕа, Италияҕа, Испанияҕа, Англияҕа, Германияҕа, Канаадаҕа, Дьоппуон, Кэриэйэ дойдуларга ынырык элбэх арааб эмиграннара олороллор. Арассыыйаҕа арааб диаспората эмиэ улаатан эрэр. Саха Сиригэр 2300 арааб олорор эбит.
# Мааппа

«Мааппа» — 1986 сылга уһуллубут кутталлаах киинэ, саха маҥнайгы режиссерын Алексей Романов ВГИК-тааҕы дипломнай үлэтэ. Кылгас метражтаах киинэ Н. Заболоцкай - Чысхаан "Мааппа" диэн сэһэнигэр олоҕуран уһуллубута.

# Мааппа
## Ис хоһооно

Киинэни кадр кэннинээҕи куолас кыһын, силлиэ кэмигэр, айан киһи муммута диэн саҕалыыр. Айан киһитэ сылайан-элэйэн, тоҥон-хатан, бу өллүм дии истэҕинэ, биир алааска ытык маһы көрөр. Ылдьаа ытык мас иннигэр сүгүрүйэн, суолбун ыйан биэр диэн көрдөһөр. Бу кэннэ айанньыт өтөҕү булар, балаҕаҥҥа киирэн, күүһэ суох охтон хаалар. Өйө суох сыттаҕына, кэлиҥҥи аантан кыыс тахсан, уолу аһына көрөр. Ылдьаа ити кэннэ өссө уһукта сылдьар, уоту көрөн, иттэ олорон, эмиэ өйүн сүтэрэр.
Аныгыс уһуктубутугар ороҥҥо сытар, көмүлүөк оһох оттуллан турар, кыыс ас астыы сылдьар буолар. Итини түүлүн быыһыгар көрөр, түһэээн эдэр кыыһы көрөр. Ыалдьыбыт. Сөтөлүттэн уһуктан көрбүтэ, кыыс дьиэни хотоннуун холбуур аанынан тахсан эрэр буолар. Сырдык халадаай ырбаахытыгар кэлин кэбиһэрэ көстөр.
Ылдьаа кыыс аһатарыттан уһуктар. Дьэ өйүгэр кэлэн, оронугар олорор. Мааппа симик куолаһынан атын аһаппытын туһунан этэр, онтон саҥата суох абырахтаммыт курумутун уунар, өйүө бэлэмниир.
Ол түүн уол түһээн Мааппалыын ыал буолалларын көрөр. Киэргэммит-симэммит сүктэр кыыһы алааска акка олордон аҕалар, уруу сиэрин-туомун толороллор.
Сарсыарда уһуктубутугар, Мааппа барарыҥ буолуо диэн этэр. Ылдьаа таҥнан эрдэҕинэ, Мааппа "киммин истиэххин баҕараҕын дуо?" диир. Ылдьаа сөбүлэһэр.
Мааппа бу өтөххө ийэлээх аҕатын кытта олорбуттарын кэпсиир, 16 саастааҕар дьоно ыалдьан өлбүттэр эбит. Дьоно сидьиҥ ыарыыттан өлбүттэр диэн сурахтан, Мааппалыын аны ким да билсиэн баҕарбатах, дьонун харайарга да көмөлөспөккө, кыыһы үүрэ турбуттар. Бары Мааппаттан куота сылдьар буолбуттар. Кыыс соҕотохсуйан, дьонтон тэйэн, кыыллыйан хаалбытым диир, бэйэтин итэҕэс курдук санаммыт. Ити санааттан хотонугар киирэн моҥнон өлбүт эбит. 4 сыл көмүллүбэккэ эрэйи көрө сылдьабын диир, уҥуохпун көмөн бар диир. Ылдьаа балаҕантан сүүрэн тахсан, атын сүөрэн, кими эмит үөгүлүү сатыыр. Ыалдьа сылдьар буолан, эмиэ өйүн сүтэрэн, хаарга охтор. Мааппа балаҕантан быган, эмиэ аһына көрөр.
Аныгыс кадрга Ылдьаа иин хаһа сылдьар. Ол хаһа сырыттаҕына, аттынан Мааппа тойуктуу-тойуктуу ааһар. Ылдьаа кинини көрбөт, улам ыраатар тойугун эрэ истэр. Мааппаны ыҥыра сатыыр да, туох да хоруй суох.
«Мааппа санаата туолбута. Айан киһитэ суолун булбута» диэн тылларынан киинэ түмүктэнэр.
# Александров Семен Лаврентьевич

Александров Семен Лаврентьевич (13.09.1918—28.08.1986) — саха живописеһа.
1918 с. балаҕан ыйын 13 күнүгэр Амма улууһун Өнньүөс сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1941 с. Иркутскайдааҕы уус-уран училищены, 1954 с. Ленинграадтааҕы Репин аатынан Живопись, скульптура уонна архитектура институутун живописнай факультетын бүтэрбитэ.

# Александров Семен Лаврентьевич
## Айар үлэтэ

Айымньыларын уратыта - живопиһын уонна уруһуйун үрдүк култуурата. Ордук мэтириэккэ элбэхтик үлэлээбитэ. Талаана чаҕылхайдык 60-с сылларга арыллыбыта. Киһи ис туругун өйдүүрэ уонна ону кырдьыктаахтык биэриитэ - худуоһунньук күүстээх өрүтэ буолар
Үлэлэрэ:
* Ыанньыксыт М. Никитина (1960)
* Табаһыт Н. К. Курилов (1966)
1986 с. атырдьах ыйын 28 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
# Атлантида (киинэ, 1991)

«Атлантида» (фр. Atlantis) — Люк Бессон документальнай научно-популярнай киинэтэ. Ханнык баҕарар саастаах оҕо көрүөн сөп.

# Атлантида (киинэ, 1991)
## Киинэ туһунан

Бу киинэ Бессон инники киинэлэрин «Голубая бездна» и «Никита» прокаатыттан ылыллыбыт үпкэ уһуллубут. Уу аннынааҕы устууга олоҕурбут. Режиссер устар группатын кытта сир араас муннуктарыгар (Арктика, Австралия уо.д.а.) сылдьан устубут. Киинэ кылаабынай геройдара — океан олохтоохторо: балыктар, дельфииннар, кииттэр. Музыкатын Бессон табаарыһа композитор Эрик Серра суруйбут.
# Тирэхтээх

Тирэхтээх сис. Черскэй хайаларын систематын сиһэ. Дьааҥы хаптал хайаларыгар сыстар.
Нэльгэһэ өрүс хаҥас кытылын устун Адыаччы өрүскэ диэри 120 км. усталаах.
Чыпчаала муора таһымыттан 1768 м. үрдүккэ тиийэр.

# Тирэхтээх
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ көҥүлүн күнэ

Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ көҥүлүн күнэ (ХНТ тылларынан ХНТ атын тылларынан: исп. Día Mundial de la Libertad de Prensa, фр. Journée internationale de la liberté de la presse) — сыл ахсын 1994 сылтан саҕалаан ыам ыйын 3 күнүгэр бэлиэтэнэр. ХНТ Генеральнай Ассамблеята Провозглашен Генеральной Ассамблеей ООН в специальной резолюции от 1993 сыллаахха Ахсынньы 20 күнүгэр анал резолюцияннан олоххо киллэрбитэ (Резолюция № A/DEC/48/432).
Аан дойду күнүн быһыытынан бу күнү аныыры Экономиҕа уонна Түмэккэ Сэбиэт (ЭКОСОС) сүбэлээбитэ — 1993/54 нүөмэрдээх резолюциятыгар. Оттон ЭКОСОС бэйэтэ ЮНЕСКО Генеральнай конференцията 26-с сиэссийэтигэр1991 сыл сэтинньи 6 күнүгэр таһаарбыт резолюциятынан салайтарбыта. Ол кэмпириэнсийэҕэ ЮНЕСКО ыам ыйын 3 күнүн Виндхуктааҕы Декларация ылыныллыытыгар сөп түбэһиннэрбитэ, бу декларация ылыныллыбыт сэминээрэ 1991 с. Виндхукка буолбута, Африка тутулуга суох прессата сайдарыгар анаммыта.
Сылын ахсын бу күҥҥэ анаан ХНТ Генеральнай сэкиритээрэ туһаайыы сурук ыытар. Холобура, 2006 сыллааҕы туһаайыытыгар: Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ абааһы көрүүнү, кэхтиини күөттүө суохтаах, — диэбитэ.
1997 сыллаахтан ыам ыйын 3 күнүгэр бэчээт көҥүлүгэр кылаатын иһин диэн ЮНЕСКО бириэмийэтэ туттарыллар.

# Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ көҥүлүн күнэ
## Сылынан тиэмэлэрэ

* 2019 — Media for Democracy: Journalism and Elections In Times of Disinformation
* 2018 сыл — «Былааһы хонтуруоллааһын: СМИ, правосудие уонна быраап баһыйыыта»
* 2017 сыл — «Критическому времени критический подход: роль средств информации в построении миролюбивых, справедливых и инклюзивных обществ»
* 2016 сыл — «Информацияны ылыы уонна киһи көҥүлүн хааччыйыы: Эн быраабыҥ!»
* 2015 сыл — «Суруналыыстыка чэлгийэ сайыннын! Сыыппара эпохатыгар суруналыыстыка туругун бөҕөргөтүөххэ, эр киһи уонна дьахтар тэҥ буолууларын, иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэҕэ куттал суоһаабатын хааччыйыахха»
* 2014 сыл — Үс тиэмэлээх этэ:
             «Көҥүл иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ гражданнар бырааптарын уонна кыахтарын сөпкө салайыыны, кэҥэтиини хааччыйаллар уонна дьадаҥы буолууну суох гынарга көмөлөһөллөр»
             «Сокуону өрө тутуу суруналыыска куттал суох буолууну хааччыйар ньыма»
             «Суруналыыстыка туруктаах буолуута уонна идэтийии сайдыы сорҕото буолаллар»
* 2013 сыл — «Куттаммакка саҥарыы: көҥүл саҥарыыны иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэҕэ бүтүннүүтүгэр хааччыйыахха»
* 2012 сыл — «Саҥа саҥа: Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ көҥүлэ түмэти уларытарга көмөлөһөр».
* 2011 сыл — «21 үйэ иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэтэ: саҥа саҕахтар уонна саҥа харгыстар»
* 2010 сыл — «Көҥүл информация: билэр быраап»
* 2009 сыл —
* 2008 сыл — «Доступ к информации и расширение прав и возможностей»
* 2007 сыл — «Свобода печати, безопасность журналистов и прекращение безнаказанности»
* 2006 сыл — «Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ уларыта тутууну хамсатар күүс»
* 2005 сыл — «Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ уонна үтүөтүк салайыы»
* 2004 сыл — «Түбэлтэни кэпсээһин итэҕэһэ: ким быһаарарый?»
* 2003 сыл — «Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ уонна сэрии»

# Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ көҥүлүн күнэ
## Эбии маны көр

* Арассыыйа бэчээтин күнэ
* Таджикистаан бэчээтин күнэ
# Саҥа Сир (арыы)

Саҥа Сир (нууч. Новая Земля) — Хотугу Муустаах далай бөдөҥ арыыта. Ортотунан силбэһиилээх, онон Соҕуруу уонна Хоту арыылар диэҥҥэ арахсар. Урут дьураактар (ненецтэр) олорбуттара. Онтон ядернай полигон оҥороору кинилэри 1956 сыллаахха көһөрөн кэбиспиттэрэ.
# 1884 сыл

1884 сыл.

# 1884 сыл
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 1 — Ааҥыл тылын Оксфорд тылдьытын бастакы туома тахсыбыт (A - Ant).

# 1884 сыл
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 26 — Арассыыйа ыраахтааҕыта Александр III сыаркап приходун оскуолаларын арыйар туһунан ыйаах таһаарбыт.

# 1884 сыл
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 12 — Аргентинаҕа Уоттаах Сир арыытыгар аан дойду саамай соҕурууҥҥу куората Ушуая олохтоммут.
* Алтынньы 13 — Дойдулар ардыларынааҕы меридианнарга конференция Лондоҥҥа баар Гринвич обсерваториятын меридиана нулевой буоларыгар быһаарбыт.

# 1884 сыл
## Төрөөбүттэр

* Шараборин Софрон Афанасьевич (1884-1952) - 1912 сыллааҕы Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа.
* Олунньу 18 — Алексей Широких — саха интэлигиэнэ уонна либэрээлэ, Күлүмнүүрү өйөөччү, Саха АССР юстициятын бастакы наркома, Саха АССР Толоруулаах киин кэмитиэтин (ЯЦИК) бэрэстээтэлин солбуйааччыта.

# 1884 сыл
## Өлбүттэр

* Порядин Прокопий Филиппович (1838 - 1884), бастакы Сахалыы - нууччалыы тылдьыт ааптара.
* Тохсунньу 6 — Грегор Иоганн Мендель — Австрия биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут киһи. Кини арыйбыт сокуоннарыгар (Мендель сокуоннара диэн ааттаналлар) аныгы генетика олоҕурбута.
# Эриэн түлүөннэр уустара

Эриэн түлүөннэр уустара (лат. Histriophoca, нууч. Род Полосатые тюлени) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Эриэн түлүөн.

# Эриэн түлүөннэр уустара
## Өссө маны көр

* Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара,
* Муора куобахтарын ууһа,
* Саадьаҕай түлүөннэр уустара,
* Эбир түлүөннэр уустара,
* Ньиэрпэлэр уустара,
* Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.
# 17

17 сыл.

# 17
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 26 — Рим ыраахтааҕыта Германик херускалары, хаттары уонна Эльба өрүс арҕаа өттүгэр олорбут атын ньиэмэс биис-уустарын кыайыытын өрөгөйүн бэлиэтээбит.
# Кандинский Вячеслав Алексеевич

Кандинский Вячеслав Алексеевич (1902—1973) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.

# Кандинский Вячеслав Алексеевич
## Олоҕун олуктара

Дьокуускайдаааҕы уус-уран училище бастакы директора. 1946—1952 сс. — Саха уус-уран түмэлин салайааччыта.
# Сантим

Санти́м — бытархай харчы. Аата латыын centum («сүүс») тылыттан үөскээбит
Кылгатыллыбыт бэлиэтэ дойду-эмитент суруйуутуттан тутулуктаах: c (француз тылынан саҥарар бары дойдуларга — фр. centime) эбэтэр s (холобур, Латвияҕа — латыш. santīms).

# Сантим
## Туттуллуута
#### Билигин баар бытарытар харчылар

| Дойду / территория | Валюта | Омуктуу аата | Эргииргэ баар номиналлара |
| Гаити | Гаити гурда | фр. centime | манньыаттар: 5, 10, 20, 50 сантим |
| Конго ДӨ Конго ДӨ | Конголезскай франк | фр. centime | банкноталар: 1, 5, 10, 20, 50 сантим |
| Латвия Латвия | Латвия лата | латыш. santīms | манньыаттар: 1, 2, 5, 10, 20, 50 сантим |
| Марокко Марокко | Марокко дирхама | араб. سنتيم‎‎‎ | манньыаттар: 1, 5, 10, 20, 50 сантим уонна ½ динар |
| Швейцария Швейцария | Швейцария франката | фр. centime, ит. centesimo, ниэм. rap, ромш. rap | манньыаттар: 5, 10, 20 сантим уонна ½ франк |
| Эфиопия Эфиопия | Эфиопия быра | амх. ሳንቲም | манньыаттар: 1, 5, 10, 25, 50 сантим |

# Сантим
## Туттуллуута
#### Ахсааҥҥа туттуллар харчы кээмэйэ

| Дойду / территория | Валюта | Омуктуу аата | Эргииргэ баар номиналлара |
| Алжир Алжир | Алжир динара | араб. سنتيم‎‎‎ | суох, ¼ и ½ динардаах манньыаттар |
| Бенин Бенин | Франк КФА ВСЕАО | фр. centime, порт. cêntimo | суох |
| Буркина Фасо Буркина Фасо | Франк КФА ВСЕАО | фр. centime, порт. cêntimo | суох |
| Гвинея-Бисау | Франк КФА ВСЕАО | фр. centime, порт. cêntimo | суох |
| Кот д'Ивуар Кот д'Ивуар | Франк КФА ВСЕАО | фр. centime, порт. cêntimo | суох |
| Мали Мали | Франк КФА ВСЕАО | фр. centime, порт. cêntimo | суох |
| Нигер Нигер | Франк КФА ВСЕАО | фр. centime, порт. cêntimo | суох |
| Сенегал Сенегал | Франк КФА ВСЕАО | фр. centime, порт. cêntimo | суох |
| Того Того | Франк КФА ВСЕАО | фр. centime, порт. cêntimo | суох |
| Бурунди Бурунди | Бурунди франката | фр. centime | суох |
| Габон Габон | Франк КФА ВЕАС | фр. centime, исп. céntimo порт. cêntimo, араб. سنتيم‎‎‎ | суох |
| Камерун Камерун | Франк КФА ВЕАС | фр. centime, исп. céntimo порт. cêntimo, араб. سنتيم‎‎‎ | суох |
| Конго Өрөспүүбүлүкэтэ Конго Өрөспүүбүлүкэтэ | Франк КФА ВЕАС | фр. centime, исп. céntimo порт. cêntimo, араб. سنتيم‎‎‎ | суох |
| КАӨ КАӨ | Франк КФА ВЕАС | фр. centime, исп. céntimo порт. cêntimo, араб. سنتيم‎‎‎ | суох |
| Чад Чад | Франк КФА ВЕАС | фр. centime, исп. céntimo порт. cêntimo, араб. سنتيم‎‎‎ | суох |
| Экваториальнай Гвинея | Франк КФА ВЕАС | фр. centime, исп. céntimo порт. cêntimo, араб. سنتيم‎‎‎ | суох |
| Гвинея | Гвинея франката | фр. centime | суох |
| Джибути | Джибути франката | араб. سنتيم‎‎‎, фр. centime | суох |
| Комордар Комордар | Коморы франката | араб. سنتيم‎‎‎, фр. centime | суох |
| Саҥа Каледония Саҥа Каледония | Французскай тихоокеанскай франк | фр. centime | суох |
| Уоллис уонна Футуна Уоллис уонна Футуна | Французскай тихоокеанскай франк | фр. centime | суох |
| Французская Полинезия Французская Полинезия | Французскай тихоокеанскай франк | фр. centime | суох |
# 629

629 сыл.

# 629
## Туох буолбута

* Олунньу 2 — Дзёмэй импэрээтэр Япония 34-с импэрээтэрэ буолбут.
# Аан дойдутааҕы Джаз күнэ

Джаз күнэ — Аан дойдуга бастаан 2012 сыллаахха ЮНЕСКО көҕүлээһининэн бэлиэтэммит. Онтон ыла сылын ахсын муус устар 4 күнүгэр ылыллар.
Джазка импровизация улахан суолталаах буолан көҥүл тыын уонна айар кут иҥпит муусукатынан биллэр. АХШ-ка Африкаттан төрүттээх дьон үөскэппиттэрэ, джаз дойдутунан АХШ Саҥа Орлеан куората ааҕыллар. "Африка үгэстэригэр олоҕуран, Европа муусукатын айымньыларыгар тирэнэн үөскээбит, джаз кэлин атын култууралары кытта алтыһан эгэлгэ көрүҥнэммитэ, кыраныыссалры нөҥүөлээн дьону түмпүтэ" диэн ЮНЕСКО салайааччыта Ирина Бокова эппиттээх.
# .dz

.dz диэн Алжир үрдүк таhымнаах ил домена.
# Норвегия

Норвегия (нор. Norge (bokmål) эбэтэр Noreg (nynorsk)) диэн Скандинавия дойдута. Швециялыын, Финляндиялыын уонна Россиялыын кирбиилэhэр.
# Уус (биология)

Уус (лат. , нууч. род) — биология систематикатын сүрүн таксон биирдигэ. Кэргэн иһигэр киирэр. Бу сахалыы тиэрмини биология науукатын дуоктара Гавриил Угаров чопчулаабыта
# Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи ускуустуба института

Координаталара: 56°00′57″ с. ш. 92°53′23″ в. д.﻿ / ﻿56.0157° с. ш. 92.8898° в. д.﻿ / 56.0157; 92.8898 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай ускуустуба института - Арассыыйа Красноярскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1977 с. РСФСР култуура министиэристибэтин систиэмэтигэр Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института арыллыбыт. 1978 сылтан үлэлээбит. 2000с.судаарыстыбаннай муусука уонна тыйаатыр акадьыамыйатын статуһун ылбыт. 2015 с.судаарыстыбаннай култуура института диэн аата төннүбүт. 2017 с.институкка Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай художественнай институт холбоспут. 2018 с. Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай ускуустуба института диэн ааттаммыт.

# Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи ускуустуба института
## Структурата

Билиҥҥи кэмҥэ үс факультеттаах.
1. Музыкальнай факультет
2. Театральнай уонна хореографическай ускуустубалар факультеттара
3. Художественнай факультет
4. Музыкальнай кэллиэс
-Үнүстүрүмүөҥҥэ толоруу фортепиано оркестровай струнаалаах үнүстүрүмүөннэр(скрипка, альт, виолончель, контрабас) оркестровай духовой үнүстүрүмүөннэр(флейта, гобой, кларнет, фагот, валторна, саксафон, труба, тромбон, туба, ударнайдар) норуодунай үнстүрүмүөннэр(домра, балалайка, гитара, баян, аккордеон)
-Дирижирование академическай хор дирижера норуодунай хор дирижера
-Вокальнай ускуустуба академическай ыллааһын
-Музыковедение уонна композиция
-Актёрскай ускуустуба драматическай тыйаатыр уонна киинэ актёра
-Хореографическай ускуустуба бальнай үҥкүү педагога аныгы үҥкүү педагога
-Култуурнай-маассабай уонна концертнай программаларга звукорежиссура.

# Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи ускуустуба института
## Рейтиннэрэ

Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай ускуустуба института
1. Красноярскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ
2. Красноярскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 583-с миэстэ.

# Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи ускуустуба института
## Ссылкалара

https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%C2%AB%D0%A2%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B0%C2%BB http://kgii.ru/ https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A1%D0%93%D0%98%D0%98/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8
# Кирис им

Кирис им — сылгы кулгааҕын быһан бэлиэтиир ньыма. Сылгы иитиитинэн дьарыктанар омуктарга үгэс быһыытынан баар.
Үүт им — кулгааҕы үүттээн бэлиэтиир ньыма. Холорук им — кулгаах кырыытын ойо быһан бэлиэтээһин.
# Заболоцкая, Н.Е.

Заболоцкая Н.Е. (аата чопчуланыахтаах) - саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ.
Уус-Алдан улууһуттан сылдьара биллэр, 1914 сыллаахха Москватааҕы (кэлин Тимирязев аатынан) тыа хаһаайыстыбатын Академиятын бүтэрэн учуонай агроном идэтин ылбыт.

# Заболоцкая, Н.Е.
## Туһаныллыбыт литература

* "Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ", Иннокентий Неустроев
# Варгасов Михаил Иванович

Варгасов Михаил Иванович (1895 – биллибэт) - Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа Урүҥ аармыйа подполковнига.
1895 сыллаахха Акмолинскай уобалас (Казахстан) Петропавловскай куоратыгар төрөөбүт. Кэргэннээх эбит. Рабочайдартан төрүттээх. Ыраахтааҕы армиятыгар подпоручик, Үрүҥ Армияҕа – подполковник.
Подполковник М.И. Варгасов 1922-23 сылларга Пепеляев генерал дружинатыгар холбоһон Саха сиригэр кэлбитэ. Амма Солобуодатын ылан баран Пепеляев Варгасовы Амма уонна Чурапчы икки ардыларынан ыыппыта. Варгасов сахалар кыра партизанскай этэрээттэрин хомуйан 110 саллааттаах батальон тэрийбитэ. Кини этэрээтин соруга диэн Чурапчытааҕы Курашов этэрээтэ Ракитин уонна Пепеляев этэрээттэригэр кэтэхтэриттэн саба түспэтин хааччыйыы этэ. Варгасов этэрээтэ төһө да сотору кэминэн ыһыллан хааллар бу сорудаҕы маҥнай утаа үчүгэйдик толорбута.
Пепеляев Айааҥҥа чугуйбутун кэннэ Варгасов эмиэ чугуйбута. Вострецов этэрээтэ Пепеляевы бэриннэрэригэр Варгасов посредник буолбута. Ол аата Варгасов Вострецовка көмөлөспүтэ. Ол үтүөтэ аахсыллыбыт буолуон сөп. М.И. Варгасов 1924 сыллаахха Читааҕа 5-с Армия трибуналыгар сууттанарыгар 29 саастааҕа.
Варгасов кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.
# Ньютон сокуоннара

1-КЫ СОКУОН
Ньютон механика бастакы сокуона маннык оҥоһулунна: хас биирдии эти- сиини- майгыны уоскутар эбэтэр холкутук хамсатар, билиҥҥитэ тохтуу илигинэ, бу туругу уларытар кыаҕа суох.
2-ИС СОКУОН
Механическай хамсааһын туспа сокуона, эт- сиин өттүнэн кыһарыйыытыттан, этин- сиинин эрчимиттэн тутулуктаах буолууну үөскэтэр. Ньютон үс сокуонуттан биирдэстэрэ. Динамика сүрүн сокуона
3-С СОКУОН
Икки материальнай туочукалар хардарыта бииргэ үлэлээһиннэрэ, төттөрүтүн, ити материальнай өттүлэрин ситимнээн, тэҥнээн, тэҥнээн үлэлииллэр

# Ньютон сокуоннара
## Өссө маны көр

* Ньютон Исаак
# «Халыма» (магистрал суол)

Федерал суолталаах М56 «Халыма» магистрал суол — Дьокуускайтан Магадаан куоракка диэри магистрал суол, уһуна 2032 км, ол иһинэн 1197 км Саха сирин территориятынан, 835 — Магадаан уобалаһынан. Суол өссө Халыма трассата (Колымская трасса) диэн хос ааттаах. Литэрэтиирэҕэ уонна дьон өйүгэр ити аатынан киирбитэ.

# «Халыма» (магистрал суол)
## Устуоруйата

1920 сыллардаахха Халымаҕа уонна Саха сиригэр хайа-хостуур промышленность сайдыытынан сибээстээн олохтоох суоллары тутуу саҕаламмыта.
1931 сыл сэтинньигэ «Дальстрой» тэриллибитэ. Бу тэрилтэ сыала-соруга Магадаантан Уус Ньараҕа диэри суол тутуута. Хаайыылаахтары киэҥник туһаммыттара.
1932 сыл сайыныгар маҥнайгы 30 км суол уонна 90 кыһыҥҥы суол үлэҕэ киирбиттэрэ. Өссө 1042 км суол 1953 сылга диэри тутуллубуттара.
1941 сылга Дьокуускай хайысхатынан «Хаандыга трассата» тутуута саҕаламмыта.
2003 сыл от ыйын 11 күнүгэр суол 13 км уһаабыта. Дьокуускайга почтамт дьиэтигэр диэри уһаппыттара.

# «Халыма» (магистрал суол)
## Суол туруга

2008 сыл алтынньы 25 күнүгэр суолу официал быһыытынан бүтүннүү мэлдьи сырыылаах суол буолбута.

# «Халыма» (магистрал суол)
## «Халыма трассата» уус-уран айымньыларга

* «Трасса», «Колымская трасса» ырыалар
* «Трасса, Колымская трасса» Николай Зимин кэпсээнэ
* «Колымская трасса» Юрий Лебедев кэпсээнэ
* «Мой друг уехал в Магадан» Высоцкай ырыата
# Третьяков Май Саввич

Третьяков Май Саввич — саха биллиилээх тутааччыта, РСФСР үтүөлээх тутааччыта, «Үлэ Албан аата» уордьан толору кавалера.

# Третьяков Май Саввич
## Олоҕун олуктара

1933 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр төрөөбүт. Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаат, Дьокуускайга СМУ-1 тутуу тэрилтэтигэр Алексеев Михаил Федорович (кэлин Социалистическай Үлэ Геройа буолбут) биригээдэтигэр үлэҕэ киирбит.
Третьяков М. С. биригээдэтэ Дьокуускай куоракка «Киин» киинэ театрын, Ю. Гагарин аатынан типографияны, ЯКСМК, Хатастааҕы сибиинньэ иитэр комплексы, Дьокуускай көтөрү иитэр фабрикатын, университет саҥа корпуһун, «Туймаада» стадиону, «Чолбон» бассейны о. д. а. дьиэлэри туппут.

# Третьяков Май Саввич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Үлэ Албан аата» уордьан толору кавалера
* РСФСР үтүөлээх тутааччыта
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1982)