yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ананьев

Ананьев (укр. Ананьїв) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 9 318 (2011).
# Антуан Арно

Антуан Арно́ (фр. Antoine Arnauld (fils); олунньу 16, 1612, Париж — атырдьах ыйын 8, 1694, Брюссель) — Франция теолога, бөлүһүөгэ, логик уонна математик. Бастаан юриспруденцияны үөрэппитэ, кэлин Сен-Сиран уонна Янсений сабыдыалынан теологияннан дьарыктаммыта.
Аҕата Антуан Арно́ (фр. Antoine Arnauld; 1560 — ахсынньы 29, 1619) — Франция публициһа, байыаннай уонна судаарыстыбаннай өҥөлөрдөөх былыргы Оверн дьиэ кэргэниттэн төрүттээх.
Генрих IV хоруолу көмүскэспит уонна Париж университетын иезуиттартан 1594 сыллаахха көмүскээбит киһи буолан уордьан өстөөҕө этэ. Иезуиттар кинини өлүөр диэри сойуоласпыттара.
# 2020-с

2020-с сыллар — 2020 сыл тохсунньу 1 күнүттэн 2029 сыл ахсынньы 31 күнүгэр дылы
# Эбээн-Бытантай национальнай улууhун киниигэтэ

«Эбээн-Бытантай улууhун фольклора, культурата, историята (Эвено-Бытантайский улус, история, культура, фольклор)» кинигэ
Бу кинигэҕэ Эбээн-Бытантай улууhун устуоруйатын, сүрүн тугэннэрэ, экономикатын уонна култууратын сайдыыта ырытыныллар. Эбээн-Бытантай айылҕатын, килиимэтин усулуобуйалара, топонимиката, бу кыраай этно-култуурунай уратылара. Норуот айымньыта, нэhилиэктэр остуоруйалара, биллиилээх дьоннор олохторо, улэлэрэ хамнастара уонна улуус диннастиялара.
Киниигэ сиэрийэтэ: «Саха Ороспуубликэтин улуустара» саха сирин бастакы бэрэсидьиэнэ М. Е. Николаев туруорсуутунан 2001 сыллаахха суруллубута.
Сиэрийэ сүрүн эрэдээксийэлиир коллегията «Ороспуублукэ Саха(Дьокуускай) улуустара» Ю. С. Куриянов, Ф. В. Габышева, А. Н. Алексеев, Е. П. Антонов,А. А. Борисов, С. И. Боякова, А. В. Егоров у.д.а.
Таhарааччы: С. И. Боякова
# Корааллар

Корааллар, Кораалл полииптара (лат. Anthozoa) — муора сиһэ суох харамайдара. Холуонньанан уонна соҕотохтуу муора түгэҕэр олохсуйаллар. Корааллар үксүлэрэ испиэскэттэн турар уҥуохтаахтар, онтуктара рииф диэни үөскэтэр. 5 600 тыһыынча көрүҥнээх дииллэр. Полииптары аквариумҥа олордоллор. Сорох корааллар уҥуохтарынан киэргэл оҥороллор.
# Халыма (өрүс)

Халыма диэн Сибиир хотугулуу-илин өттүгэр баар өрүс. Саха Республикатын уонна Магадан уобалаhын сирдэрин устун сүүрүгүрэр.
# Солунтах

Солунтах күөл. Аллайыаха улууһун территориятыгар Дьааҥы — Индигир намталга Хрома өрүс тардыытыгар сытар күөл.
Иэнэ 131 км², тардыытын иэнэ 1936 км². Устата 19 км, кэтитэ 11 км. Балыга дэлэй.

# Солунтах
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник. Якутск, 1980.
# Оллоон

Оллоон — отууга кутаа уотугар чэйи, күөһү иилэн оргутарга анаан сиргэ өкөччү батары анньыллыбыт эбэтэр икки атахха сытыары ууруллубут ураҕас.
# Аҕа дойду сэриитин уордьана

Аҕа Дойду сэриитин уордьана — 1942 с. ыам ыйын 20 күнүттэн бэриллэр. Икки истиэпэннээх.
Бу уордьанынан ситиһилээх байыаннай эпэрээссийэ кэмигэр хорсун быһыыларын, эрдээх санааларын көрдөрбүт Кыһыл аармыйа, флот, НКВД уонна бартыһаан этэрээтин байыастара наҕараадаланаллара.
# Лавернова Айталина Яковлевна

Лавернова Айталина Яковлевна — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.
1990 с. алтынньы 25 күнүгэр Амма улууһун Амма сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
2013 сыллаахха Арктикатааҕы ускуустуба уонна култуура государственнай институтун бүтэрбитэ, идэтэ драма тыйаатырын уонна киинэ артыыһа, «актерское искусство». 2013 сыллаахтан П.А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар артыыс.
# Семиотика

Семиотика, ол эбэтэр Семиология (гир. σημειωτική «бэлиэ») — уопсай теория, бэлиэлэри уонна бэлиэ тутумтатын үөрэтэр.

# Семиотика
## Устуоруйа

Саҥа чааһа, суолта (семантика) уонна бэлиэ сыһыаннарын быһаарыыга турар сорук өссө Былатыан уонна Аристотель туруорар этэ. XVII үйэҕэ Джон Локк семиотиканы бэлиэ туһунан билимин курдук бэлиэтээбит. Бу билим маннык сыалы ылар «Өй араас түгэннэри эбэтэр атын дьоҥҥо бэйэн санааларгын тарҕатааһыҥҥа туттар айылҕа бэлиэлэрин кэтээһин».

# Семиотика
## Үөрэппит билимдьиттэр

Чарлз Сэндэрс Пирс (1839-1914) — бэлиэ, суолта уонна бэлиэ сыһыаннарын диэн өйдөбүллэри дьүһүннээн көрдөрөөрү сатаабыта. Кини семиотика ураты билим курдук наадатын билэр этэ. Кини семиотиканы айылҕа уонна сүрүн бэлиэ хамсааһытын курдук билинэр этэ. Кини толкуйдаабыт санаалара 1930-с сылларга эрэ улахан тарҕатыыны ылбыттара, кини архыыптарын таһаарбыттарын кэннэ.
Сүрүннүк эттэххэ, Пирс маннык бэлиэ кылаастарын оҥорбута:
* Барамай уобарастарын көрдөрөр: иконическэй бэлиэлэр.
* Барамайга көрдөрөр: индекс бэлиэтэ.
* Көҥүл барамайы көрдөрөр: символ бэлиэтэ.
Лотман Юрий Михайлович (1922-1993) — өй араас түгэннэри эбэтэр атын дьоҥҥо бэйэн санааларгын тарҕатааһыҥҥа туттар айылҕа бэлиэлэрин кэтээһин диэн курдук көрөр. Кини улахан семиотика билими улаханнык сайдарбыта.
Умберто Эко (1932-2016) — бэлиэ туһунан элбэх билим үлэлэри суруйбута.

# Семиотика
## Бэлиэ тутуллуута

Семиотикаҕа үстүү араарыллыбыт бэлиэ тутуллуутун тутталлар. Биир өттүнэн көрдөрөр, атын өттүнэн көрдөрүллүбүт. Ис хоһоонтон уонна суолтаттан тутуллубут.

# Семиотика
## Бэлиэ кылаастааһына

    Сүрүн ыстатыйа: Бэлиэ тутумта
Сүрүн бэлиэ таһыма — айылҕа бэлиэлэрэ. Айылҕа бэлиэлэригэр бэлиэ уонна референы кытта ханнык эмит ситим көстөр. Симптомнар уонна сигналлар итинниктэр, кинилэр үрдүннэринэн барамайы көрдөрөр бэлиэлэр тутуллаллар. Самаай ис хоһоонунан баай — символ.

# Семиотика
## Семиотика хайысхалара

* Социосемиотика
** Лингвосемиотика
** Киинэ семиотиката
* Биосемиотика
** Зоосемиотика
** Фитосемиотика
* Киберсемиотика
* Физиосемиотика
# Ардахтаах тыа

Ардахтаах тропик тыа диэн Сир экваторын куругар баар төгүрүк сыл сылаас уонна сииктээх тыа. Атын аата сельва. Манна 2 500 мм тахса сөҥүү түһэр. Бу биом үүнээйитин уонна харамайдарын ахсаанынан аттыттардааҕар саамай улаханнара.
# Дмитров

Координаталара: 56°21′ с. ш. 37°32′ в. д.﻿ / ﻿56.350° с. ш. 37.533° в. д.﻿ / 56.350; 37.533
Дмитров (нууч. Дмитров) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Дмитров оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 65 км сиргэ. Яхрома өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 62 869 киһи этэ, иэнэ — 26 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2418,04 киһи.
Олохтоммут сыла — 1154.
Төлөппүөнүн куода — +7 49622, ОКАТО куода — 46 615.

# Дмитров
## Тас сигэлэр

* Оройуон официал саайта
# М. И. Глинка аатынан Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория

М. И. Глинка аатынан Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
М. И. Глинка аатынан Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория - Арассыыйаҕа Нижнэй Новгородка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# М. И. Глинка аатынан Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Устуоруйата

Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория 1946 с.төрүттэммит. 1957 с.консерваторияҕа М. И. Глинка аата иҥэриллибит. 1960 с. Улахан концертнай саалаҕа орган туруоруллубут. 1965 с.үрдүк үөрэх кэннинээҕи үөрэхтээһин баар буолбут. 1984 сылтан консерваторияҕа үөрэнэ уонна стажировкалана тас дойдулартан кэлэр буолбуттар. Бу үрдүк үөрэх тэрилтэтэ бары хайысханан дьулурҕатык сайдан аан дойду музыкальнай култууратыгар интеграцията күүһүрбүт.
2003 с. Диссертационнай сэбиэт үлэлээбит. Барыта 41 кандидатскай диссертация көмүскэниллибит. 2005 с.акадьыамыйа статуһун ылбыт. Консерватория бэйэтин издательскай базатыгар үөрэх уонна методика пособияларын, монографиялары научнай ыстатыйалар хомуурунньуктарын бэчээттээн таһаарар. Нижегородскайдааҕы консерватория профильнай үөрэх тэрилтэлэрин ортолоругар соҕотоҕун муз.учуулуссалар уонна кэллиэстэр Бүттүүн Арассыыйатааҕы Олимпиадаларын ыытар көҥүллээх. Консерватория, 5000-тан тахса выпусниктаах.

# М. И. Глинка аатынан Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Факультеттара

1. Фортепианнай факультет
2. Оркестровай факультет
3. Норуодунай үнстүрүмүөннэр факультеттара
4. Дирижерскай факультет
5. Вокальнай факультет
6. Композиторскай - музыковедческай факультет
7. Эбии үөрэхтээһин уонна квалификацияны үрдэтии факультета
21 кафедралаах уонна 3 секциялаах. Консерваторияҕа 200-тэн тахса преподаватель уонна 50-тан тахса концертмейстер үлэлиир. Акадьыамыйаҕа үөрэтии үөрэх бары таһымнарын хабан туран ыытыллар(бакалавриат, специалитет, магистратура, ассистентура-стажировка, аспирантура)

# М. И. Глинка аатынан Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Рейтиннэрэ

М. И. Глинка аатынан Нижнэй Новгородтааҕы судаарыстыбаннай консерватория(акадьыамыйа)
1.Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 277-с миэстэ.
2. Нижегородскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 7-с миэстэ.
3. Нижнэй Новгород куоратын үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 7-с миэстэ.

# М. И. Глинка аатынан Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Ссылкалара

http://nnovcons.ru/sveden/istoriya-nngk/ http://nnovcons.ru/ http://nnovcons.ru/obrazovanie/fakultety/
# Ишчил Баде

Баде́ Ишчи́л (туур. Bade İşçil; 1983 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — турок омугун биир саамай биллэр артыыһа, сулус буолбут модела.

# Ишчил Баде
## Олоҕо уонна айар үлэтэ

Баде Ишчин 1983 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр Турция өрөспүүбүлүкэтин биир саамай кырдьаҕас уонна улахан куоратыгар Стамбул куоракка күн сирин көрбүтэ. Кини "Йедитипе" университетыгар муода уонна дизайн үөрэҕин бүтэрбитэ. 2000 сыллардаахтан саҕалаан олоҕун моделлааһыны кытта ситимнээн барбыта. «BECEL» диэн киэҥник биллэр көстөр атыылыыр марка сирэйэ буолбута.
2007 году «Cine5» ханаалга аан бастаан кини кыттыылаах «В метрополичном кафе» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэ сэрийээлэ тахсыбыта. 2009 сылтан саҕалаан 2011 сыллаахха диэри Баде «Эзель» сэрийээлгэ Шебнем оруолун, салгыы «Кузей Гюней» сэрийээлгэ Бану оруолун олус итэҕэтиилээхтик оонньообута. Онтон ыла кини аата суох биллэҥ, киэҥ эйгэҕэ элбэхтик ааттанар буолан барбыта.

# Ишчил Баде
## Тус олоҕо

2013 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр Баде Малкоча Суалпа диэн киһиэхэ ойох тахсыбыта. 2014 сыллаахха атырдьах ыйын 9 күнүгэр ыаллар Азур диэн уол оҕоломмуттара. Ол гынан баран, 2015 сыллаахха Баде арахсабын диэн сайабылыанньа суруйбута. Онтон 2016 сыллаахха ыаллар иккиһин холбоһорго, иллэһэргэ эйэлэһэргэ быһаарыммыттара. Ол туһунан Малчок маннык эппитэ: "Биһиги өссө да элбэҕи быһаарыахтаахпыт. Аҥаардас уолбут эрэ туһугар буолбатах. Биһиги бэйэ бэйэбитин таптаһабыт, онон эйэлэһиэхпитин наада. Барыта этэҥҥэ буолуо диэн эрэнэбин. Ол гынан баран арахсыыбыт туһунан докумуон билигин даҕаны суукка сытар".
Ол гынан баран кэргэнниилэр "эйэлэһэр кыаллыбат эбит" диэннэр салгыы арахсарга туруммуттара. 2016 сыллаахха бэс ыйыгар Баде эриттэн арахсан туспа барбыта. Ол эрээри уолларын Азур туһугар эйэлэрин сүтэрбэтэхтэрэ.
# 220

220 сыл.

# 220
## Туох буолбута

* Ахсынньы 11 — Кытайга Сянь-ди ыраахтааҕы бөрүстүөлтэн батынарга күһэллибит, Хань династия түмүктэммит.
Импиэрийэ үс туһунан судаарыстыбаҕа хайдыбыта — Цао-Вэй, Шу-Хань уонна Дун-У, бу дойдулар бэйэ-бэйэлэрин кытта сэриилэһэллэрэ, кыраныыссалара субу-субу уларыйара.
# Марк-Альфред Пельрен

Марк-Альфред Пельрен (фр. Marc-Alfred Pellerin) (1936 сыллаахха төрөөбүтэ) — Франция суруйааччыта, Саха сирин туһунан икки роман автора.
Бастакы романа "Куттанары умнума" диэн ааттаах, "Галлимард" издательствоҕа тахсыбыта уонна 2001 сыллаахха французтуу суруллубут детективтар аан дойдутааҕы "Санг д'анкр" диэн күрэхтэригэр бастаабыта.
Бу айымньыга олоҕуран сценарий Архыыптаммыт 2006, Атырдьах ыйын 30 күнүгэр. суруллубута.
"Иннокентий" диэн ааттаах Саха сирин туһунан иккис романа 2004 сыллаахха "Албин Мишель" издательствоҕа тахсыбыта уонна эмиэ литературнай премия ылбыта.

# Марк-Альфред Пельрен
## Библиография

* N'oublie pas d'avoir peur, Gallimard, 2000
* Inokenti, Аlbin Мichel, 2004
# Ииндийэ далайа

Ииндийэ далайа (нууч. Индийский океан) диэн улаханынан аан дойду үһүс далайа, Сир уу ньуурун 20% ылар. Хоту Азияны тулалыыр, арҕаа Африканы, илин Индокытайы, Сунда арыыларын уонна Аустралияны. Атлантик далайныын илин меридиан 20° уонна Чуумпу далайныын илин меридиан 147° кирбиилэhэр. Иэнэ 73,556,000 км² (Кыhыл байҕаллыын уонна Перс хомотунаан). Ииндийэ далайыгар 292,131,000 км³ уу баар. Ииндийэ далайыгар арыы дойдулар бааллар: Мадагаскар, Комордар, Сейшеллар, Мальдивтар, Мауритиус уонна Сри Ланка. Индонезия илин баар.

# Ииндийэ далайа
## Ииндийэ далайын байҕаллара

* Андаман
* Аравия
* Арафур
* Бенгал хомото¹
* Кыһыл
* Лаккадив
* Персия хомото¹
* Тимор
¹Быһаарыы: гидрология уонна геохимия өртүнэн байҕал.
# T-Mobile

T-Mobile — Германия национальнай оператора, Аан Дойдуга биир саамай улахан сотовай оператор, 19 омук сиригэр үлэлиир уонна 190 мөллүйүөн абоненнардаах. Сүрүн позициата Германияҕа (28 мөл), Америкаҕа (77 мөл) уонна Кытайга (57 мөл) үлэлиир.
Америкаҕа саамай улахан позициялаах уонна саамай биир биллэр 5G ситим тарҕатааччы.
T-Mobile 100% акциятын аатырбыт Deutsche Telekom тэрилтэтэ бас билэр.
# 1699

1699 сыл.

# 1699
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 9 — Бүөтүр I ыраахтааҕы «О наблюдении чистоты в Москве и о наказании за выбрасывание сору и всякого помету на улицы и переулки» диэн ыйаах таһаарбыт.

# 1699
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 18 — Москубаттан Сибииргэ бастакы почта айаннаабыт, ол иһигэр биир сурук Дьокуускайга ыытыллыбыт.
* Тохсунньу 26 — Илин Европаҕа Улуу Туурак сэриитин түмүктүүр Карловица эйэтэ түһэрсиллибит. Христианныы дойдулар Австрия, Речь Посполита уонна Венеция сэриини кыайбыттар. Оттон кыайтарыылаах Осмаан импиэрийэтэ Европа диэки кэҥээһинэ тохтоон, бастакытын сири туран биэрбит, сүүстэн тахса сыл Европаҕа айбардаан олорбут саамай күүстээх дойду буолан бүппүт, мантан инньэ Европаҕа Габсбурдар династиялара чорбойбуттар.

# 1699
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 20 — Ыраахтааҕы Бүөтүр I Арассыыйаҕа Саҥа Дьылы бэлиэтээһин балаҕан ыйын 1 күнүттэн тохсунньу 1-гар көһөрөргө уурбут.
* Ахсынньы 29 — (аан дойду оҥоһуллуутуттан 7208 сыл ахсынньы 19 күнэ) Петр I Юлиан халандаарыгар көһүү туһунан ыйаах таһаарбыт: «О писании впредь Генваря с 1 числа 1700 года, во всех бумагах лета от Рождества Христова, а не от сотворения мира».
# Соҕуруу Азия

Соҕуруу Азия диэн Азия региона.

# Соҕуруу Азия
## Дойдулар уонна сирдэр

Соҕуруу Азияҕа бу дойдулар уонна территориялар киирэллэр:
* Афганистаны
* Баҥладеш
* Британия Индия океаннааҕы Сирэ
* Бутан
* Индия
* Мальдивтар
* Непал
* Пакистан
* Сри Ланка
Сороҕор манна Мьянмары киллэрэллэр.
# Андреев Борис Николаевич

Андреев Борис Николаевич (28.01.1915, Кутана с., Сунтаар улууһа, Саха уобалаһа – 1985) — кыраайы үөрэтээччи, РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала. Элгээйигэ Айылҕа түмэлин олохтообут.

# Андреев Борис Николаевич
## Олоҕун олуктара

1915 сыллаахха Сунтаар улууһугар Кутанаҕа төрөөбүт.
1936 сылтан, Дьокуускайдааҕы педтехникуму бүтэрэн баран, Элгээйи оскуолатыгар учууталлаабыт.
1941 сылтан Ньурба орто оскуолатыгар биология учууталынан үлэлээбит.
1961–1963 сс. — Дьокуускайга эдэр натуралистар станцияларыгар методиһынан үлэлээбит.
1963–1967 сс. — Сунтаар улууһугар Бүлүүчээн орто оскуолатыгар биология учуутала.
Кэлин Элгээйигэ көһөн, орто оскуолаҕа учууталлаабыт.
Учуонай, кыраайы үөрэтээччи Борис Николаевич Сунтаар улууһугар Элгээйигэ Айылҕа түмэлин тэрийбит.

# Андреев Борис Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Октябрьскай Революция уордьана
* РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* ССРС уонна РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Д. Ушинскай аатынан бириэмийэ лауреата
* ВДНХ Улахан үрүҥ көмүс мэтээлэ
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
# Дүпсүн улууһа

Дүпсүн улууһа. Билиҥҥи Уус-Алдан улууһун хоту өттүгэр баар этэ. Бүөтүр Бекетов докумуонугар 1633 сыллаахха ахтыллыбыт.

# Дүпсүн улууһа
## Нэһилиэктэрэ

* Өспөх
* Бастакы Өспөх
* Иккис Өспөх
* Тэбиик нэһилиэгэ
* Дүпсээ
* Чэриктэй,
* Өнөр,
* Түүлээх,
* Найахы

# Дүпсүн улууһа
## Устуоруйата

Сыаркап приходун оскуолата 1890 сыллаахха олунньу 1 күнүгэр (аныгы халандаарынан олунньу 13) аһыллыбыт.

# Дүпсүн улууһа
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика. Дьокуускай, 2004.
# 627

627 сыл.

# 627
## Туох буолбута

* Ахсынньы 12 — Ниневия аттынааҕы кыргыһыы — Византия уонна Персия ыккардыларынааҕы сэрии сүрүн кыргыһыыта. Риим импиэрийэтэ уонна Перс импиэрийэтэ 400 сыл тухары тохтуу-тохтуу күөдьүйбүт сэриилэриттэн бүтэһиктэрэ. Византия кыайан Кыра Азияны перстэртэн көмүскээбитэ.
# Барс-каган

Барс-каган (кыһыныгар өлбүт 710/711) — Хакасия - Минусинскай котлованыгар Енисей кыргыыстарын салайааччыта. Бек диэн титуллаах этэ. Ол гынан баран бэйэтин дойдутун суверенитетын толору утарар хаҕан диэн титулу ылыммыта.
Түүр хаҕанатын салайааччылара Кыргыс хаҕаната төрүттэммитин кытта сөбүлэһэргэ күһэллибиттэрэ.
Кыргыс хаҕанатын салайааччыларын төрдө
Ильтерес хаҕан кыыһын ойох ылбыта — Күл-Тэгин уонна Могилян бииргэ төрөөбүт балтыларын. Ынанчу Алп Билгэ диэн ааты бэйэтэ ылыммыта.
Олус көхтөөх тас бэлиитикэни ыыппыта -- табҕачтары уонна тюргештэри кытта холбоспута, Иккис Түүр хаҕанатын утары турбута. Ол түмүгэр түүрдэр кинин кыр өстөөхтрүнэн аахпыттара уонна 710-711 сыллаахха кыргыыстары утары сэриигэ туруммуттара.
Тоньюкук, Күл Тэгин уонна Билгэ хаан салайааччылаах сэриилэр кыһын Арҕааҥы Саян хайаларын уҥуордаан көстүбэккэ Аны (нуучч -- Она) өрүс хочотугар киирбитэ. Холбоһуктаах сэриилэр кыргыыстарга икки төгүл саба түспүттэрэ уонна Барс-хаҕаны Сон өрүс хочотугар ситэн өлөрбүттэрэ.
Барс хаҕан оҕолоро кыргыыс анал посоллары кытта кэлин Кытайга тахсыбыттара.
Былыргы түүрдэ бичиктэригэр (Орхон Енисей суруктара) олоҕуран, учуонайдар кыргыыс омук национальнай дьоруойа буолбут Манас Барс хаҕан прототиба буолуон сөп диэн уорбалыыллар.
Кыргыстааҥҥа Барсбек хаҕан диэн национальнай дьоруойдаахтар. Кыргыстаан национальнай баана Барсбек хаҕаҥҥа анаммы манньыаты оҥорон таһаарбыта. 2011 сыллаахха Ош куоракка Барсбек хаҕаҥҥа анаан пааматынньык туруорбуттара. Кыргыстаан хас даҕаны куоратыгар Басрбек хаҕан аатынан уулуссалар бааллар.

# Барс-каган
## Литэрэтиирэ

* Мелиоранский П. М. Памятник в честь Кюль Тегина. СПб., 1899;
* Малов С. Е., Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования, М.; Л., 1951.
# Захаров Егор Евсеевич

Захаров Егор Евсеевич - Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СР Бочуоттаах землеустроителэ, Мирнэй куорат Бочуоттаах гражданина.

# Олоҕун олуктара

Егор Евсеевич 1936 сыллаахха Чурапчы оройуонун Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кытаанах сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. 1959-1965сс. «Якуталмаз» тресткэ маннай рабочайынан, сантехник монтажнигынан, слесарынан, сварщигынан үлэлээбитэ. Онтон КИП уонна автоматика сыаҕын старшай маастарынан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Автоматика инженерэ идэлээх. Эдэр талааннаах ыччаты таба көрөн Мирнэй куорат КПСС горкомугар үлэҕэ ыҥырбыттара. Кини манна инструкторынан, отдел сэбиэдиссэйинэн, партийнай комиссия председателинэн, араас омук үлэлиир улахан оройуонугар ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Саха республикатын алмааһын промышленноһын сайдыытыгар кырата суох кылаатын киллэрсибитэ. Мирнэй оройуона, Мирнэй куорат сайдыыларыгар дьаныһан үлэлэспитэ. 1991с. уларыйыы-тэлэрийии саҕаланар ыарахан кэмигэр, сир реформата саҕаланыытыгар, эппиэтинэстээх, чиэһинэй үлэһити Егор Евсеевиһи Мирнэй оройуонун сирин комитетын председателинэн ананан чахчы да суолу – ииһи хаалларар улахан үлэни ыыппыта. Егор Евсеевич элбэх төгүл Мирнэй куорат куораттааҕы сэбиэтин депутатынан, ССКП куораттааҕы комитетын чилиэнинэн талыллан араас хайысхалаах үлэлэргэ сыралаһан үлэлэспитэ. Егор Евсеевич Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СР Бочуоттаах землеустроителэ, Мирнэй куорат Бочуоттаах гражданина, “Октябрьскай революция» уонна «Бочуот знага» уордьаннар кавалердара.
# Speedtest

Speedtest — программа, интернет скороһын бэрэбиэркэлиир.
# Чаҥ үйэ

Чаҥ үйэ диэн таас үйэ кэнниттэн кэлэр уонна тимир үйэ иннинээҕи история периода. Бу периодка дьэс уонна хорҕолдьун металлартан чаҥ оҥоhуулары уулларар буолбуттара.
# Маркова Анфиса Иннокентьевна

Маркова Анфиса Иннокентьевна, (1941 с. Күүкэй с. Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2017 с.), Саха АССР үтүөлээх учуутала.

# Маркова Анфиса Иннокентьевна
## Олоҕун олуктара

Сунтаар оройуонун Күүкэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Иннокентий Иванович 1942 сыллаахха Москва оборонатыгар охтубута. Анфиса Сунтаар орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэн, «Оскуола-производство-үрдүк үөрэх» диэн девиһинэн салайтаран, икки сыл ыанньыксыттаабыта, онтон Саха государственнай университетыгар биолого-географическай факультекка үөрэнэ киирэн, биолог идэтин ылбыта. Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатыгар үлэтин саҕалаабыта. 1992 сылтан Сунтаардааҕы политехничэскай лицей-интэринээккэ көһөрүллүбүтэ. 40-ча сыл учууталынан үлэлээбитин устатыгар Анфиса Иннокентьевна оройуоҥҥа биир уопуттаах, үрдүк квалификациялаах педагог быһыытынан киэҥник биллибитэ. Политехническай лицейи бүтэрбит оҕолор үрдүк уонна орто үөрэх заведениеларыгар киирэллэрэ, мэлдьи үрдүк – 92-95 быраһыаны ылаллара, ити оройуоҥҥа бастыҥ көрдөрүү буолар. Лицей кыһыл, үрүҥ көмүс медалистарын ахсаанынан оройуоҥҥа да, өрөспүүбүлүкэҕэ да тэҥнээҕэ суоҕа. Манна барытыгар педколлектив, ол иһигэр бастыҥ педагог Анфиса Иннокентьевна киллэрбит кылаата уһулуччу үрдүк.
Сүрүн үлэтин таһынан Маркова А.И. общественнай олоххо актыыбнайдык кыттара, олохтоох Сэбиэт дьокутаата этэ.

# Маркова Анфиса Иннокентьевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ.
* Сорос пуондатын бириэмийэтин лауреата

# Маркова Анфиса Иннокентьевна
## Кини туһунан

Мазина И. Н., Ведущий биолог улуса. [об учителе биологии в Сунтарском политехническом лицее Анфисе Иннокентьевне Марковой] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1995. - Кулун тутар 11 күнэ-С. 2;
Степанова Р., Эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһар. [Сунтаардааҕы политехническай лицей биологияҕа учуутала Маркова Анфиса Иннокентьевна кылаас салайааччытынан үлэлээбитэ 25 сыла] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1995. - Кулун тутар 11 күнэ-С. 2;
Тимофеева М., Ийэ барахсан бүөбэйинэн. [Сунтаардааҕы политехническай лицей биологияҕа учуутала Маркова Анфиса Иннокентьевна туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1995. - Кулун тутар 11 күнэ-С. 5;
# Черкассы уобалас

Черкассы уобалас (укр. Черкаська область) — Украина субъега. Киин куората — Черкассы. Дьонун ахсаана 1 259 240 (2014).
# Лимон

?Lemon :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Plantae |
| Аймах: | Sapindales |
| Кэргэн: | Rutaceae |
| Уус: | Citrus |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Plantae алпаабытынан]]
Лимон - бу кыра мас (Citrus limon) сыл устата күөх өҥнөөх оннооҕор кыһын. Кини Азияттан кэлбит . "Лимон" - аата ньолбуһах формалаах араҕас отон. Фрукта ас астыырга уонна атын сыалга туһаныллар, өссө суок оҥорорго туттуллар. Лимоннар элбэх фитохимическэй веществолары, ол иһигэр полифенолары, тулуурдаах уонна дубильнай веществолары тутар.
Дьон лимон хантан кэлбитин билбэттэр. Ол эрээри, дьон үксэ Лимоннар Индияҕа, хотугу Бирмаҕа уонна Кытайга аан бастаан улааппыттара дии саныыллар.Лимон уопсай аата цитрусовай лимон.Апельсины кытта сибээстээх. Лимоннай Сок 5% цитрусовай кислоталаах уонна 2-тэн 3-кэ диэри рНтаах. Лимон үүнээйилэрэ кээмэйинэн араастаһаллар эрээри, үксүгэр кыралар. Ордук муҥутуур үрдүгэ 6 миэтэрэ кэриҥэ буолар.
Лимон амтанна аһыы. Сога, цедрата уонна иһэ ас астыырга туттуллар, балыкуонна да атын эт аһылыгар туһаналлар. Иһэр утахтаргэ, ол курдук лимонадка дуу, арыгыта суох утахтаргаамтаһытар аналлаах.
# Кырыымчах тыллара

Кырыымчах тыллара (кърымчах тыльы) — тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр.
# Сайын

Сайын — сыл сылаас кэмэ, саас уонна күһүн ыккарда.
Дьыл утумун туёрт тэттик кэмнэриттэн биирдэстэрэ. Саха ёйдёбулунэн: Эбэ мууhа устуутуттан туун лаппа тымныйан, ньалыар уу тоцор буолуор дылы кэм. Ёссё кёр: кэм.