yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# .in

.in диэн Индия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Иһит нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Иһит нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иһит.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 370 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Иһиккэ 352, Нохоройго — 18 киһи.
Улуус саамай арҕааҥҥы нэһилиэк, улуус кииниттэн 256 км Өлүөнэ хаҥас кытылыгар сытар.
Өлүөхүмэ улууһун кытта быысаһар. Олохтооохтор бааһынайдар, дьарыктара оҕуруот аһын үүннэрии уонна ынах-сүөһү иитиитэ.

# Иһит нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

Урукку аата Үһүс Малдьаҕар нэһилиэгэ. Урут Арҕаа Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Иһит нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Бөтүгэт аҕа ууһа, Бочоох аҕа ууһа, Дьобулҕа аҕа ууһа

# Иһит нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

Филиппов Степан Егорович (05.06.1936—2005) — Социалистическай Үлэ Геройа, Чурааҥҥа төрөөбүтэ.

# Иһит нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Историяттан

* Өлүөнэ уҥа кытылыгар Иһиттэн 10 км сиргэ Чураан-база диэн эргэ быраҕыллыбыт бөһүөлэк баар.
1930—1950 сыллардаахха Алдан көмүс промышленноһа сайдар кэмигэр манна ууттан массыына транспорыгар перевалкалыыр база баар этэ. Мантан Алдаҥҥа дылы 250 км.

# Иһит нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
* ↑ Апросимов А.М., Попов Г. В. Саха улуустарын нэһилиэктэрин төрүччүтэ. — Дьокуускай: Бичик, 2015. — С. 20. — 64 с. — 6000 экз. — ISBN 978-5-7696-4551-8
# Таһыар-көҕүөр

Таһыар-көҕүөр — кыараҕас айахтаах, ыҥыырга иилиллэр кыра сири иһит. Айанньыт уутун, кымыһын хаһаанар иһитэ.

# Таһыар-көҕүөр
## Өссө маны көр

* Симэхтээх симиир
* Симэхтээх сири көҕүөр иһит
* Симиир
* Сири ыаҕас
* Сири чабычах
* Сири холлоҕос
* Кылырҕастаах сири холлоҕос
# Кыл көнтөс

Кыл көнтөс - хас да кыл быаттан холбоон оҥоһуллубут аты баайарга аналлаах уһун хаптаҕай быа.
# 1766

1766 сыл.

# 1766
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 3 — Саха сирин бойобуодата коллегия советнига Мирон Черкашенинов икки сыл кыайбат бойобуодалаан баран уурайбыт. Кэлин дьаһаах хамыыһыйатын салайбыт. Кини кэнниттэн Алексей Дебринин диэн коллегия асессора бойобуода буолбут. 1769 сыллаахха уурайан Иркутскайга барбыт.
* Сэтинньи 23 — Бастакы дьаһаах хамыыһыйата диэн ааттаммыт хамыыһыйа оттонор ходуһалар сахаларга хаалыахтаахтарын туһунан ыйааҕа тахсыбыт.
* Ахсынньы 2 — Швеция түмэнэ Бэчээт көҥүлүн туһунан сокуону ылбыт, бу сокуон аан дойдуга тыл көҥүлүн туһунан бастакы сокуон буолбута.
* Ахсынньы 5 — Лондоҥҥа искусство оҥоһуктарын атыылыыр аатырбыт "Кристис" аукцион аһыллыбыт. Аукционист Джеймс Кристи бастакы атыытын ыыппыт.
* Ахсынньы 14 (саҥа ааҕыынан ахсынньы 25) — императрица Екатерина II саҥа Уложение (сокуоннар хомуурунньуктара) суруйар хамыыһыйаны тэрийэр туһунан манифест таһаарбыт. Ону таһынан ол Хамыыһыйаҕа киирэр дьокутааттары талыы хаамыытын быһаарар ыйаахтарга илии баттаабыт. Бу Арассыыйа импиэрийэтин бары өрүттэрин уларытар улахан реформа саҕаланыыта этэ. Бу быһаарыыга олоҕуран биир сыл ааспытын кэннэ 1768 сыл тохсунньутугар сахалартан дьокутаатынан Соппуруон Сыраанап талыллыбыта. Ыраахтааҕы Екатерина II анал манифеһынан сокуоннары бэрээдэктииргэ уонна реформалары оҥорорго көмөлөһүөхтээх “Уложеннай хамыыһыйа” диэни тэрийбит. Бу хамыыһыйаҕа империя бары муннугуттан 600-тэн тахса дьокутаат киирбит. Кинилэри кытары Хара Бытык Маһары удьуора Софрон Сыранов дьокутаатынан талыллыбыта.
* Бэс ыйын 1 — Мэлдьэхси нэһилиэгиттэн араарыллан Иккис Мэлдьэхси нэһилиэгэ үөскээбит.

# 1766
## Төрөөбүттэр

* Олунньу 13 — Томас Роберт Малтус, Британия экономиhа
* Ахсынньы 12 — Николай Карамзин — нуучча суруйааччыта уонна устуоруга, ону кытары нуучча тылын реформатора. Нуучча тылыгар француз тылын грамматикатын уонна синтаксиһин хото киллэрэн литературнай нуучча тылын сайдыытыгар сүҥкэн кылааттаах.

# 1766
## Өлбүттэр

* ↑ О.Г. Сидоров От Алексея Кулаковского до Николая Лугинова. Штрихи к истории якутской культуры. — Якутск: Бичик, 2011. — С. 39. — 200 с. — 1300 экз. — ISBN 978-5-7696-3795-7
* ↑ II Мэлдьэхси нэһилиэгэ / хомуйан оҥордулар: М.Н. Корякин, А. Д. Аммосов. - Дьокуускай : Сайдам, 2019. - 25 см. - (Чурапчы улууһа).- Кн. 1. - 2019. – С.6.
# Туймаада хочото

Туймаада диэн Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгүгэр, хаҥас кытылыгар баар хочо. Дьокуускай куорат тулалыы олохтоох пууннарыныын баар. Хочоҕо бүтүннүүтэ 417 тыh. тахса киhи олорор (2008). Олорооччу чиҥэ үрдүк.
# Михаил Акыымап

Михаил Афанасьевич Акимов – 75 саастаах. Саха сирин экэниэмикэтигэр дьоhуннаах кылааты киллэрсибит, Олоҥхо дойдутун саарыннарыттан биирдэстэрэ. Кинини дьон-норуот Сунтаар цеолитын хостооhуну тэрийээччилэриттэн биирдэстэрин быhыытынан билинэр. Михаил Афанасьевич олохтоох промышленность биир хайысхатынан цеолит буоларын туhугар, туох баар сыратын анаата, Сунтаар улууhун хаhаайыстыбатыгар судургу тылынан кыайан этиллибэт сүдү кылааты киллэристэ.
90-с сыллар, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт ыhыллыы кэмигэр, цеолит тэрилтэтэ Сунтаар туруктаах буоларын туhугар үлэлээбитэ. «Сунтаарцеолит» хамнас аанньа кэлбэт кэмигэр сылгы, ынах ииттэн, бэйэтэ бэкээрилэнэн дьоннорун быстарыктаабакка олорбута. Туох да ааттаах минньигэс, килэркэй хахтаах килиэптэрин хамнас суотугар биэрэр, эттээх-үүттээх буолан, дьоно аччыктаабатахтара. Эбиитин Сунтаар-Устье хайысханан устар бэйэтэ паромнаах буола сылдьыбыта. Билигин, бэйэтэ хоп-курдук базалаах, карьердаах, автопааркалаах, гаас уматыгынан хааччыйар сапыраапкалаах. Сунтаар улууhун саамай эрэйдээх суоллаах-иистээх сирдэрин, Кэмпэндээйигэ тиийэ, «сунтаарцеолит» кутта.
Тэрилтэ кэнники улахан ситиhиитэ -- «АЛРОСА» хампаанньа шахталарыгар цеолиты портландцемент оннугар туттуу. Маны, Михаил Афанасьевич, биллииллээх учуонай Ким Егорович Колодезниковы кытары, Саха сирин саламтатын, «Якутнипроалмаас» институту кытары утумнаахтык үлэлээн, ситиспиттэрэ. Цеолит, МХБК «МИР» руднигын сакылаакка киинигэр (участок закладочных работ) быыстала суох тиэллэр.
Шахта боруодатын хамбаайыннарынан ойо хаhан ылыллыбыт анхайын сакылаакка суурадаhынынан бүөлүүллэр. Онтукалара кытаатан дьилэйдии таастыйар, кирбиилэргэ тиэхиньикэ, дьон сылдьарыгар куттала суох буолар. Ол сакылаакка буортан, сиэмэнтэттэн уонна цеолиттан турар. Аны, цеолит кытаатыннарар туруга сиэмэнтэни кытары араа-бараа. Нууччалатахха «вяжущее средство» дэнэр. Онон, цеолит буккаастаах сакылаакка бигэ, эрэллээх буолара науканан дакаастанна.
Билигин 60-ча үлэhиттээх, элбэх тиэхиньикэлээх, түс-бас «Сунтаарцеолит» тэрилтэ сылга 40-ча тыhыынча туонна цеолиты хостуурга бэлэм. 90-с сыллартан ыла «Сунтаарцеолит» «АЛРОСА» кыттыгас тэрилтэтэ буолбута. Онон, харчынан быстарбатылар. Цеолит алмаас буолбатах, саппааhа дэлэй.
# Копайгород

Копайгород (укр. Копайгород) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 323 (2011).
# Чаара (сэлиэнньэ)

Чаара, Забайкальскай кыраай Калар оройуонун киинэ.
Сэлиэнньэ Чаара өрүс кытылыгар кираай кииниттэн Читаттан 690 км. хоту диэкки турар.
Саҥа Чаара диэн тимир суол станцияттан 16 км. Нууччалар билиҥҥи Забайкальскай кыраай территориятыгар бастакы олохсуйбут сэлиэнньэлэрэ.
Чаараттан 9 км. сиргэ Чаара кумаҕа диэн айылҕа пааматынньыга баар.

# Чаара (сэлиэнньэ)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, Якутск, 1980.
# Васко да Гама

Ва́ско да Га́ма (порт. Vasco da Gama; 1460 эбэтэр 1469—1524) — Португалия чинчийээччитэ, Индияҕа бастакы муораннан айаны оҥорбут европеец быһыытынан биллэр.

# Васко да Гама
## Төрдө-ууһа

Васко да Гама 1460 сыллаахха (атын барылынан — 1469 с.) Синеш куорат алкайдын уонна Саньяго орденын магистрын Эштеван да Гама (1430—-1497) дьиэтин кэргэнигэр төрөөбүт. Ийэтэ — Изабела Содре.

# Васко да Гама
## Индияҕа айан

Мануэл I хоруол аан бастаан Индияҕа Васко да Гама аҕатын ыытаары гыммыт, онто өлөн хаалан 1497 сыллаахха Васка да Гама экспедицияны баһылаабыт, уонна Лиссабонтан туруммут. Эскадра үс сүрүн аалтан уонна биир көмөлөһөр аалтан турар эбит. «Сан-Габриэл» диэн флагман хараабылы Васко да Гама бэйэтэ салайбыт. 1497 сыл от ыйын 8 Африканы соҕуруу өттүнэн эргийэн Мыс Доброй Надежды ааспыт. 1498 тохсунньу бүтүүтүгэр экспедиция Замбези өрүскэ киирэн өрөмүөннэммит, онтон Африка илин кытылын устун устубут. Момбасаттан арааб лоцманын Ахмад ибн Маджид диэн киһини ылан баран Индияҕа көнөтүк устубуттар. Чинчийээччи Т.А.Шумовскай этэринэн араабтар португааллары муора навигациятыгар да, астрономияҕа да быдан куоһараллар эбит. Үс нэдиэлэ устуу кэнниттэн 1498 ыам ыйын 20 эскадра Индия соҕуруулуу-арҕаа кытылын булбут уонна Каликут (Кожикоде) пуордугар киирбит. Манна табаар атыылаһан баран экспедиция төттөрү аттаммыт.
Португалияҕа 1499 сыл балаҕан ыйыгар төннөн кэлбит, улахан бочуотунан көрсүллүбүт, бөдөҥ харчынан наҕараадаламмыт уонна "Индия байҕалын Адмираала" титул ылбыт. Өссө Дон титулун уонна Синеш уонна Вила-Нова-де-Милфонтешгода куораттары бас билиигэ ылбыт. 1519 сыллаахха граф Видигейра титулун ылбыт.
Хойут өссө иккитэ Индияҕа сылдьыбыт. Кочин (Коччи) диэн Индия куоратыгар 1524 сыл ахсынньы 24 күнүгэр өлбүт.
# 1294

1294 сыл.

# 1294
## Туох буолбута

* Муус устар 14 — Хубилай Хаан сиэнэ Тимир (монг. Өлзийт Төмөр) Монгуол Импиэрийэтин илиҥҥи өттүгэр сытар Юань импиэрийэтин ыраахтааҕыта буолбут (сүнньүнэн билиҥҥи Кытай сирэ), кэлин монгуоллар бүттүүннэрин 6-с улуу хаанынан билиниллибитэ. Олджейту уонна Чэнцзун диэн титуллардааҕа.
* Ыам ыйын 10 — монгуол хаҕана Тимир Юань династия импэрээтэринэн биллэриллибит.

# 1294
## Өлбүттэр

* Олунньу 18 — Хубилай — Моҕуол импиэрийэтин Улуу хаана, Чыҥыс Хаан сиэнэ (Бөртөттөн кыра уолун Толуй уола). Бу хаан саҕана Моҕуол импиэрийэтэ муҥутуур улаата сылдьыбыта.
# Eagle NYC

Eagle NYC (Нью Йорк хотойдоро), гей бар, Нью Йорк куорат Манхеттен районугар баар.
Аан Дойдуга фетишизм баарынан биллибит.
Аадырыһа 554 West 28th Street New York, NY 10001 United States
Син элбэх саха сылдьар сирэ уора көстө.
# Рени

Рени (укр. Рені, молд. Reni) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 932 (2011).
# Арҕаа

Арҕаа (нууч. запад) — хайысха, сир-халлаан күн киирэр диэки өттө. Каарталарга каарта хаҥас өттө.
Утарыта — илин.

# Арҕаа
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Колесование

Колесование диэн буруйдаах киһини көлүөһэҕэ баайан баран, тыыннаахтыы быһа тардаллар.
# Дьуоһуп

Дьуоһуп (ивр. יוֹסֵף‎) диэн Дьаакып уонна Рахил улахан уоллара. Дьуоһуп бииһин төрүттээччитэ. Икки уоллааҕа Эфраим уонна Манасия. Ойоҕун аата Асенат. Дьуоһуп бииһэ Эфраим уонна Манасия биистэринэн салҕанар.
Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Дьаакып уолаттарыттан Дьуоһубу ордук сөбүлүүр эбит. Маны билэн бииргэ төрөөбүттэрэ кинини күнүүлээн абааһы көрбүттэр. Биирдэ Дьуоһуп уон сэттэ саастааҕар ини-биилэрин кытта ыраах хонууга сүөһүлэрин мэччитэ барбыттар. Уолаттар манна сылдьан Дьуоһубу өлөрөргө санаммыттар. Дьолго хата Рувим өлөрбөккө аҥхайга быраҕан хаалларыаххайыҥ диэбит. Онтон Египекка баран иһэр исмаэлит эргиэн харабаанын көрбүттэр. Дьуоһубу харабааннаах эргиэмсиктэргэ атыылаабыттар. Дьуоһуп кыылга былдьаммыт диэн аҕаларыгар албыннаан кэпсээрилэр кини таҥаһын тэкэ хаанынан сыбаабыттар. Египекка тиийэн баран эргиэмсиктэр Дьуоһубу Потифар диэн биир тойон киһиэхэ атыылаабыттар. Дьуоһуп кини дьиэтигэр чаҕар буолбут. Потифар ойоҕо Дьуоһуптуун хоонньоһуон баҕарбытын кини сөбүлэспэтэх. Ону дьахтар кыыһыран Потифарга сымыйанан үҥсэн Дьуоһубу түрмэҕэ хаайбыттар. Дьуоһуп икки киһилиин хаайыллыбыт - бурдукчуттар тойонноро уонна фараон арыгы кутааччыта. Кинилэр түүллэрин таба билгэлээбит ким өлөрүн ким босхолонорун. Бурдукчуту ыйаабыттар. Арыгы кутааччыны буруйун сотон түрмэттэн босхолообуттар уонна үлэтигэр төттөрү анаабыттар. Икки сылынан фараон дьикти түүлү түһээбит - өрүс хочотугар сэттэ эмис ынах мэччийэ сылдьаллар, онтон өрүстэн сэттэ ырыган ынах тахсан сэттэ эмис ынаҕы сиэн кэбиһэллэр. Фараон "ким мин түүлбүн тойоннуон сөбүй?" диэбит. Арыгы кутааччы Дьуоһубу санаан кэлэн фараоҥҥа кини туһунан кэпсээбит. Дьуоһубу фараоҥҥа аҕалбыттар. Дьуоһуп фараон түүлүн маннык тойоннообут - кэлэр сэттэ сыл астаах сыллар буолуохтара, онтон кэлэр сэттэ сыл сут сыллара буолуохтара. Фараон киниэхэ итэҕэйбит. Кэлэр сут сылларыгар хаһаастарда бэлэмнээҥ диэн дьаһаллаабыт. Дьуоһуп билгэтэ барыта туолбут. Бу иһин фараон Дьуоһубу Египет үрдүкү салайааччытынан анаабыт уонна Потифера диэн Хелиополис аҕабыытын кыыһын Асенаты ойох биэрбит. Сут иккис сылыгар Дьуоһуп ини-биилэрэ Египекка ас көрдүү кэлбиттэр. Дьуоһуп кинилэри көрсөн кэпсэппит ким буоларын арыммыт. Ини-биилэрин барыларын бырастыы гыммыт бары эйэлэспиттэр. Кырдьаҕас аҕатын Дьаакыбы уонна кини удьуордарын барыларын Египекка көһөртөрбүт. Дьэбэриэйдэр фараон көҥүлүнэн Гошен диэн сиргэ олохсуйбуттар. Бу курдук Дьуоһуп бар дьонун суттан быыһаабыт, саҥа дойдуга кинилэргэ көмө-тирэх буолбут. Дьэбэриэйдэр Египекка этэҥҥэ олорон ууһаан-төрөөн элбээбиттэр. Дьуоһуп 110 сааһыгар өлбүт. Кэлин Египеттан барыыга Моисей Дьуоһуп өлүгүн ылан Ыһыраайыл сиригэр илдьэ баран көмпүтэ.
# Төрүн нормата

Төрүн нормата диэн түмэт сыһыаннарын эрээттиир булгуччу толоруллуохтаах дьаһах, дьаһал, уураах. Төрүн норматын бииликтээх суверенитеттаах бэйэмтэ (субъект, үксүгэр ил) таһаарар уонна дьайтарар.

# Төрүн нормата
## Тутула

Төрүн норматын тутула үс түө ууһуктан турар: гипотеза, диспозиция, санкция.
* Гипотеза сөптөөх норма дьайар болдьомун быһаарар;
* Диспозиция төрүн бэйэмтэлэрэ (субъектара) хайдах майгыланыахтаахтарын сиэрдэрин быһаарар; кинилэр көҥүллэрин уонна булгуларын быһаарар;
* Санкция бэйэмтэ (субъект) төрүн норматын ыйыытын тутуспатаҕына киниэхэ туох куһаҕан содуллар (дьастар) буолалларын быһаарар.
# Томас Джефферсон

Томас Джефферсон (ааҥл. Thomas Jefferson; муус устар 13 к. 1743 с. төрөөбүтэ) диэн АХШ 3-c президенэ 1801-1809 сс. Билиллибит политическай деятель, дипломат, Просвещение эпохатыгар философ. Сурун улэлэрэ диэн 1803 сыллаахха Францияттан Луизиананы атыыласпыта уонна 1804-1806 Льюис уонна Кларк экспедицията.
# Канаадалар

Халыып:Expand Халыып:Ethnic group
Канаадалар — Аан-Дойду биир мультинациональнай омуктарыттан биирдэстэрэ буоллаллар. Канаадалар уопсай ахсааннара — 38 млн. киһи, сүрүннээн Канаадаҕа уонна АХШ хотугу штаттарыгар олороллор. Олортон 33 миллиона дойдутугар эрэ олорор, ордубут 5 млн аан-дойду араас муннуктарыгар олороллор.

# Канаадалар
## Канаадалар туруктара

Канаадалар 77 % маннык икки улахан этностарга тиксэр:
* Англо-Канаадалар — 45 %
* Франко-Канаадалар — 31 %
* Атыттар — 24 % ылаллар, олортон:
* Кытай-Канаадалар — 10 %
* Американец-Канаадалар — 1 %
* Итало-Канаадалар — 1 %
* Украин-Канаадалар — 1 %
* Нуучча-Канаадалар — 1 %
* Грек-Канаадалар — 1 %
* Ниэмэс-Канаадалар — 1 % (атын дааннайынан 5 %)
* Уэнгри-Канаадалар — 0,9 %
* Турок-Канаадалар — 0,9 %
* Арабиш-Канаадалар — 0,7 % (сорох дааннайынан элбэх)
* Дьоппуоннар — ?
* Кэриэйдэр — элбэх
* Казахтар
* Таджиктар
* Уйгуурдар
* Аустралиялар

# Канаадалар
## Олох кыра миэстэни ылаллар

* Еврейдэр
* Сахалар
* Ирлааннар
* Атыттар

# Канаадалар
## Өссө маны көр

* Нация
* Омук
* Канаада
* АХШ
* иммиграция
* Грин-Карта
# Дьойгуо

Дьойгуо (лат. Gobio soldatovi, нууч. Пескарь Солдатова) — хоччоххой балык.
Саха сиригэр Бүлүү өрүскэ уонна Өлүөнэ орто уонна үөһээ сүүрүгэр үөскүүр. Сэдэх көрүҥ.

# Дьойгуо
## Аһылыга

Уу үөннэринэн уонна уу салахайынан аһылыктанар.

# Дьойгуо
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
# Метод гаусса

Ме́тод Га́усса — линейнэй алгебраическэй тэҥнэбил систематын суоттуур ньыма. Немецкай математик Карл Фридрих Гаусс (ниэм. Karl Friedrich Gauss) аатынан ааттаммыта.
# Рядовой Чээрин

Рядовой Чээрин диэн Тимофей Сметанин "Егор Чээрин" диэн сэһэнинэн уһуллубут киинэ. 2021 сыллаахха тахсыбыта. Режиссера - Дмитрий Кольцов.

# Рядовой Чээрин
## Сюжета

1943 сыл күһүнэ. Элбэх ыйдаах сэрии кэнниттэн Беляев батальона улахан өттө тумнубута. Лейтенант Лобода дакылааттыыр, уопуттаах немец снайпердара утары тугу да утарсар кыаҕа суоҕун туһунан Лейтенант Лобода дакылааттыыр. Саҥа эбии күүс уонна уопыттаах снайпердар кэлэллэригэр эрэллээхтэр.
Ол гынан баран, күүтүллүбүт колонналара немецтэр авианалетугар түбэһэр. Ол түмүгэр аҕыйах саллаат ол иһигэр Саха сирин эдэр булчута Егор Чээрин тыыннаах хаалаллар. ураты бары . Лобода лейтенана эдэр Саха уолун снайпер быһыытынан бэрэбиэркэлииргэ быһаарыы ылыммыта. Бастакы киирсиитигэр Егор бэйэтин көрдөрөр. Кини немец снайпердарын кытта хапсыһыыга киирэн фронт балансатын уларытар.
# Маори

Маори (Māori) диэн Саҥа Зеландия дойдутун төрүт олохтооҕо буолар, Дьобуруопалар кэлиэхтэриҥ иннэ дойду сүрүн олохтооҕо буолар этэ. Билигин дойду хас 4-6 эрэ олохтооҕо Маори буолар. Саҥарар тыллара — Маори тыла. Итэҕэллэрэ — Маори итэҕэлэ. Сорохторо христианнар.
# Байанай

Байанай (Баай Байанай) — хара тыа иччитэ.
Тыа, ойуур көтөрүн-сүүрэрин олоччу бас билэр, улахан иччи. Кини дьонтон кэһиини-тутууну эрэнимтиэ. Кыраҕа даҕаны олус үөрүнньэҥ, бэрт сайаҕас, эйэҕэс, сайдам майгылаах. Кини үөрдэҕинэ-көттөҕүнэ, санаата көнньүөрдэҕинэ, булчукка олус дьэллэм.
Булчуттар Баай Байанайы ытыктыыллар. Булт сиэрин-майгытын тутуһаллар. Байанай халлааны хабарҕатынан, муораны тобугунан сылдьары, күннээх халлааҥҥа быһахтанары сөбүлээбэт. Оннук киһиэхэ булдун чугаһаппат, күрэтэр, куоттарар.
Идэтийбит булчуттар бултуу баралларыгар дьиэлэригэр аал уоту аһатан, Байанайы үөрдэн-көтүтэн баран аттаналлар. Дьиэ кэргэттэрин кытары малааьын тэрийэллэр. Бу сиэри-туому Байанай сэргэтин таһыгар толороллор. Бултуйдахтарына байанай сэргэтин таһыгар махталларын биллэрэр сиэр-туом толороллор. Кырынаас, солондо өлөрдөҕүнэ, булчут таһыттан киирээт да уокка ас биэрэр, бултаабыт булдун тумсун «хойут даҕаны биһиги дьиэбитигэр киирэр буолаар, эйигин бу курдук аһатыам» дии-дии, арыынан оҕунуохтуур.
# Осипов Николай Федотович

Осипов Николай Федотович — Чоомуут, ырыаһыт, оһуокайдьыт.
1926 сыл алтынньы 14 күнүгэр Ньурба улууһун Бастакы Хаҥалас нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Толорута суох орто үөрэхтээх.
1947 сылтан уус-уран самодеятельность кыттааччыта. Кылыһахтаах куоластаах.
1980 сыллаахха Москва куоракка фольклор уонна этнография концерын кыттыылааҕа.
«Мелодия» фирма кини 16 ырыатын суруйан таһаарбыта.
# Түүлэһии

Түүлэһии — сири-уоту арендаҕа ылан туһаныы.
# Биннофарм

Биннофарм (Binnofarm Pharmaceutical, ол эбэтэр Биннофарм Фармасьютикал), Арассыыйа биир саамай улахан фармацевтическай тэрилтэтэ, 100% акциятын АФК Система бас билэр уонна кини структуратыгар киирэр.
COVID-19 ыарыыттан вакцина оҥоро сылдьара биллэр. Сүрүн конкуреннара Moderna уонна Pfizer.
* ↑ Евтушенков Владимир Петрович — последние новости о персоне сегодня | newizv.ru
* ↑ Евтушенков Владимир Петрович — #СтранаБезВируса (ridus.ru)
# Макошино

Макошино (укр. Макошине) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 850 (2024).
# Эренер Сертаб

Сертаб Эренер (туур. Sertab Erener; 1964 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр Стамбул куоракка төрөөбүтэ) — турок омугун аан дойдуга аатырбыт, биир саамай биллэр уонна ситиһиилээх поп ырыаһыта дьахтар. 1964 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар төрөөбүт. 2003 сыллаахха Евровидение аан дойдутааҕы куонкуруһугар «Everyway That I Can» диэн ааттаах ырыанан бастакы миэстэни ылары ситиспитэ.

# Эренер Сертаб
## Карьерата

Сертаб Эренер эстрадаҕа саҥа тахсарын, аата суола киэҥ эйгэҕэ саҥардыы биллэрин саҕана эмиэ турок омугун биллэр ырыаһыта, ырыа айааччыта Сезен Аксуга киирэн үлэлээбитэ. Сербет аан бастакы ырыаларын «Sakin Ol» диэн ааттаах альбомун 1992 сыллаахха таһаарбыта. Ол кэннэ эмиэ хас даҕаны ырыа альбомун турок тыланан утуу субуу таһаарбыта. Ол түмүгэр Сертаб Эренер турцияҕа эрэ буолбакка, бүтүн аан дойдуга биллэн көстөн барбыта.
Муусука эйгэтигэр саамай улахан ситиһиитэ Сертаб Эренер Европа дойдуларын ортотугар ыытыллар «Евровидение» күрэҕэр кыайбытын кэннэ кэлбитэ. Ситиһиитин ухханыгар, «Everyway That I Can» ырыата Европа дойдуларын биир бастыҥ ырыата буолан аатыра сылдьар кэмигэр, Сертаб Эренер 2004 сыллаахха англия тылынан «No Boundaries» диэн ырыа альбомун таһаарбыта.
2005 сыллаахха Сертаб Эренер «Congratulations» диэн «Евровидения» төрүттэммитэ 50 сылын бэлиэтиир тэлэбиисэринэн шоуга кыттыбыта. Кини айан ыллаабыт ырыата «Евровидение» устуоруйатыгар ылламмыт саамай бастыҥ 15 ырыатын испииһэгэр 9-с ырыанан киирбитэ. 2007 сыллаахха Сертеб Эренер биир саамай баай ис хоһоонноох репертуардаах альбому таһаарбыта. Ол альбом иһигэр аангылыйа, испания уонна грек тылларынан композициялар, ону таһынан Руслананы, Хосе Каррераһы, Рики Мартины кытта дуэттар киирбиттэрэ.

# Эренер Сертаб
## Дискографията
### Устуудьуйа альбомнара

* Sakin Ol! (1992)
* Lâ'l (1994)
* Sertab Gibi (1997)
* Sertab Erener (1999)
* Turuncu (2001)
* No Boundaries (2004)
* Aşk Ölmez (2005)
* Painted On Water (совместно с Демиром Демирканом, 2009)
* Rengârenk (2010)
* Sade (2013)
* Kırık Kalpler Albümü (2016)
# Улуу Акбар

Дьалал уд-Дин Муhаммад Акбар (لال الدین محمد اکبر), Улуу Акбар (Алтынньы 15, 1542 – Алтынньы 27, 1605), Моҕол Империятын үһүс баhылыга. Империя төрүттээччитин Баабыр сиэнэ. Кини салалтатын тухары Моҕол Империята Хоту Индия улахан өттүгэр тэнийбит.
# Метонимия

Метонимия (был.-гириэк. μετωνυμία, «атын аат») – хоһуйан этии (троп) биир сүрүн көрүҥэ; кубулутан, халбарытан ааттааһын; барамайы, көстүүнү сирэйинэн буолбакка, кини өйдөбүлүн атын тылынан, этиинэн хоһуйан биэрии. Холобур, саха норуотун поэзиятыгар «сылгы, ынах үөрэ үөскээтэ» диэн сирэйинэн этэри «үрүҥ түүлээх үөрдүстэ, хара түүлээх ханыыласта» диэн хоһуйуллар, эбэтэр судургу «элбэх аттаах дьон, баайдар, дьадаҥылар мунньуһуннулар» диир оннугар «алтан иҥэһэлээх аарыгырда, тимир иҥэһэлээх тигистэ» диэн метонимическай обраһынан этэллэр. Метонимия барамайы, көстүүнү бүтүн бэйэтин ааттыыр оннугар кини ала-чуо бэлиэтинэн быстах чааһынан ааттаан, онон уопсай өйдөбүлүн, уопсай уобараһын биэрэр.
Холобур: Харсар хаастаах, Хамсыыр кыымнаах, Хара харах, Ханна бааргын? (Эллэй)
Үс ыыстык уһуктара Бороҥуй муннуктан Киниэхэ сыылбыттар, Хаанынан кытаран... (Эллэй)
Бастакы холобурга – тапталлаах кыыс, иккискэ суостаах үс бандьыыт уобарастаналлара көстөн турар.
Метафораттан метонимия атын: бастакынан «кэриэтэ», «дылы», «курдук» тыллар көмөлөрүнэн тэҥнээһиҥҥэ (сравнение) кубулутуохха сөп, оттон метонимия оннук кубулуйбат, судургу этиллэр, көннөрү аат курдук ааттанар. [Г.Васильев. Русско-якутский поэтический словарь. Якутск.1976]
Метонимия – барамайы, көстүүнү сирэйинэн буолбакка, кини өйдөбүлүн атын тылынан, этиинэн хоһуйан биэрии.
Туһаныллыбыт литирэтиирэ:
1) Бурцев, А.А., Федоров, И.С. Русско-якутско-английский словарь литературоведческих терминов / А.А. Бурцев, И.С. Федоров. – Якутск : Изд-во Якутского госуниверситета, 2008.142с
2) Васильев Г. Русско-якутский поэтический словарь. Якутск.1976
# Эдуард Новиков

Эдуард Новиков — "Сахафильм" киинэхампаанньа режиссёра. Режиссер уhулбут "Тойон-кыыл" киинэтэ 2018 сылга Москва киинэбэстибээлигэр Гран-при ылбыта.
# Хос эбэ

Хос эбэ - эбэ эбэтэр эһэ ийэтэ.
Сорох сиргэ хат эбэ дииллэр эбит.
# Григорьев Павел Васильевич

Григорьев Павел Васильевич — Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, "Бочуот Знага" уордьан кавалера, "Килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээллээх.
1930 сыл от ыйын 9 күнүгэр Амма оройуонун Лээги нэһилиэгэр төрөөбүт. 1947 с. Наахара сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбит. 1947-1950 сс. В.П. Чкалов аатына холкуоска оробуочайдаабыт. 1950-1953 Дьокуускадааҕы кульпросвет училищеҕа үөрэммит. 1953-1955 сс. Өлөөн оройуонун култуураҕа салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1955 сыллаахха Москубатааҕы государственнай библиотечнай институкка киирбит.
1989 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр өлбүт.
# Горнай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Горнай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Горнай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Атамай орто оскуолата;
* Бэрдьигэстээх Сэмэн Данилов аатынан 1 №-дээх орто оскуолата;
* Бэpдьигэстээх 2 №-дээх орто оскуолата;
* Бэрдьигэстээх гимназията;
* Бэрдьигэстээх алын оскуолата.
* Дьиикимдэ Софрон Данилов аатынан орто оскуолата;
* Өрт орто оскуолата;
* Кэптин орто оскуолата;
* Киpов орто оскуолата;
* Күөрэлээх орто оскуолата;
* Маҕаны орто оскуолата;
* Маҥырас Харитонов Л.Н. аатынан орто оскуолата;

# Горнай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.