yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Куоскатыҥылар кэргэннэрэ

Куоскатыҥылар кэргэннэрэ (лат. Felidae, нууч. Семейство Кошачьи) Сиэмэх кыыллар аймахтарыгар киирэр. Саха сиригэр 2 ууска киирэр 2 көрүҥ баар.
* Куоскалар уустара
* Бөдөҥ куоскалар уустара

# Куоскатыҥылар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ
* Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ
* Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтэ
# Черскэй аэропорда

Черскэй аэропорда (IATA: CYX, ICAO: UESS) Черскэйтэн биир километр соҕуруу баар. Кыра аэропорт. Кыра көтөр ааллары ылар.
# Далан "Дьикти саас" айымньытын ырытыы

Василий Семенович Яковлев – Далан Саха республикатын народнай суруйааччыта Василий Семенович Яковлев – Далан 1928 с. муус устар 1 кунугэр Чурапчы улууһугар төрөөбүтэ.
1979 с. ССРС Суруйааччыларын союһун чилиэнэ 1996 с. сэтинньи 27 күнүгэр өлбүтэ. Дьокуускайга көмүллүбүтэ.
Айымньылара Дьикти саас: Сэһэн – Дьокуускай, 1978 Аар тайҕам суугуна: Сэһэн – Дьокуускай, 1980 Тулаайах оҕо: Роман – Дьокуускай, 1983 Кынаттаах ыралар: Роман – Дьокуускай, 1990 Доҕоруом дабай күөх сыырдаргын: Роман – Дьокуускай, 1991 Тыгын Дархан: Историческай роман - Дьокуускай, 1994 Олохпут кырдьыга: ыстатыйалар пъесалар.
# Хубсугул

Хубсугу́л (урут Косогол, ардыгар Хувсгел, монг. Хөвсгөл нуур, монг. Хөвсгөл далай) — Хоту Монголияҕа сытар улахан күөл, Арассыыйа кыраныыссатыттан чугас. Иэнинэн иккис уонна ордук дириҥ күөл буолар. Төрүтүнэн (күөл Байкал рифтыгар киирэр), гидрогеологиятынан уонна уутун састаабынан Байкалга олус майгынныыр, ардыгар күөлү «Байкал биитэ» диэн ааттыыллар эбит.

# Хубсугул
## Гидрография уонна климатын уратылара

Хубсугул — хайларга үрдүк сытар күөл, Илин Саяннар соҕуруу эниэтигэр байҕал таһымыттан 1646 м үрдүккэ сытар. Күөл уутун сабардама 381 км³, муҥутуур дириҥэ 262 м., Хубсугул — Монголия ордук дириҥ күөлэ буолар. Күөл уһуна 136 км, ордук кэтирээһинэ 36,5 км. Күөлгэ 96 өрүс уонна үрэх түһэр. Хубсугултан Эгийн-Гол өрүс тахсар (Селенга бассейныгар киирэр). Ахсынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥор. Күөл устун ааллар усталлар. Соҕуруу Хатгал, хоту Ханх бириистэннэр үлэлииллэр. Сыл ахсын күөл сэтинньи бүтэһигэр мууһуран барар, муус халыҥа 1,4 м. Муус ууллуута ыам ыйыгар саҕаланар уонна бэс ыйын саҕаланыытыгар ууллан бүтэр. Уу температурата ортотунан +10…+14 °C, хомолорго сайынын балайда сылыйар. Хубсугул таһыгар фосфориттар сытар сирдэрин булбуттар.

# Хубсугул
## Бэлиэ сирдэр уонна туризм

Хубсугул иккис аата — Күөх чөмчүүк. Хубсугул — быһа холоон 17 былыргы күөллэртэн (2 мөл саастаах) биирдэстэрэ. Хубсугул олохтоохтор айыыргыыр сирдэрэ буолар. Күөлтэн сүүрдэн тахсар Эгийн-Гол өрүс 1000 км устан Селенга өрүһүнэн Байкал күөлүгэр түһэр. Күөллэр икки ардылара быһаччы 200 км.
Күөл тула киин Азия истиэбин уонна сибиирдээҕи тайҕа уларыйар сирэ, судургутук харайыллар национальнай парк буолар. Паркаҕа элбэк Аан дойду кыһыл кинигэтигэр киирбит кыыллар уонна харамайдар үөскүүллэр: чубуку, тайах, бөрө, сиэгэн, бүүчээн, эһэ, киис, сибиир хайа козела, күөлгэ балык 9 көрүҥэ иитиллэр, ол быыһыгар быйыт уонна дьарҕаа.
Хубсугул — туристар сөбүлээн сылдьар сирдэрэ. 2007 сыллаахха, Ханх таһыгар 5 турбаза баар эбит, соҕуруу Хатгал диэки 29. Күөл устун дьону таһар «Сухэ Батор» паромсылдьар, ол гынан баран массыыналары тиэйбэт. Күөл хоту өттө Россия кыраныыссатыттан 11 км сиргэ сытар, КПП Монды — Ханх.

# Хубсугул
## Литература

* Сельский И. Озеро Косогол и его нагорная долина по сведениям, собранным членом-сотрудником ИРГО Пермикиным // Вестник РГО. — СПб., 1858. Ч. 24. — Разд. 2. — С. 41-76.
* Атлас озера Хубсугул: Монгольская народная республика / Гл. ред. Б. А. Богоявленский. — М.: Главное управление геодезии и картографии при Совете министров СССР, 1989. — 120 с. — 15 000 экз. (в пер., суперобл.)
# Заха Хадид

Заха Хадид — Ираактан төрүттээх араб омуктаах Улуу Британия улуу архитектора, толору аата Дама Заха Мохаммад Хадид (ааҥл. Zaha Mohammad Hadid), 1950 сыллаахха Алтынньы 31 күнүгэр Багдадка төрөөбүтэ, кулун тутар 31 күнүгэр 2016 сыллаахха Майами куоратка сүрэҕэ тохтоон өлбүтэ.
# Көрдүгэн

Көрдүгэн - 1) көбдүргэни (торфаны), уолба күөл куурбут былыыгын эбэтэр элбэх от-мас тобохтоох кырыһы умуллубакка өр, сороҕор кыһыннары дириҥник сии сытар уот; 2) оннук өрт сиэбититтэн уларыйан хаалбыт сир.

# Көрдүгэн
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Отут сыллаах сэрии

Халыып:Infobox Military Conflict Отут сыллаах сэрии 1618 сыллаахтан 1648 сылга дылы буолан ааспыта. Германияҕа улахан өттө буолбутун да, атын дойдулар, ол курдук Франция, Испания уонна Швеция кыттыгас этилэр. Оннук Европа ол бириэмэтигэр баар бары күүстээх дойдулар кыттыспыттара. Религия иһин охсуһууттан саҕаламмыта - Протестаннар Католиктары утарысыбыттара. Сэрии саҕаламмытыгар Габсбург дьиэ кэргэнэ былааһы ыларга сэриини туттубуттара.
Отут сыллаах сэрии бары кыттыбыт дойдуларга аччыктааһыны уонна ыарыылары тарҕапыыта.Сэрии 30 сыл устата саҕаламмыта, ол гынан баран сэриитэн үөскээбит боппуруостар олус уһун бириэмэҕэ сатаан быһаарыллыбатаҕа. Сэрии Вестфалия Эйэ дуогабарынан тохтообута.
# 1651 сыл

2 -c тыһыынча сыл :
XV үйэ — XVI үйэ — XVII үйэ — XVIII үйэ — XIX үйэ :
Хронология таабыла :
1651 сыл.

# 1651 сыл
## Туох буолбута

* От ыйын 30 (от ыйын 20) — Дьокуускай Бирикээһин дьиэтэ (Приказная изба) Өлүөнэнэн уонна байҕалынан Колывань өрүскэ (Халыма?) Ю. Селищев диэн "охочай" сулууспалаах киһини ыытан онно дьаһаах хомуттарар туһунан сорудах өйдөбүнньүк (наказная память) суруйбут. Дьаһааҕы мордьо аһыытынан уонна түүлээҕинэн хомуйуохтаах эбит. Колывань өрүстэн илин диэкки сытар сирдэр тустарынан уонна онно ким олороро суруллубут.
* Атырдьах ыйын 29 (уруккуннан а.ы. 19) — Дьокуускайдааҕы Бирикээс дьиэтэ Терентий Алексеев диэн сулууспалаахха (служилому человеку) Хрома үрэххэ дьаһаах тутар кыстык (симиэбийэ), остуруок тутар уонна олохтоохтортон дьаһаах хомуйар туһунан сорудах өйдөбүнньүк (нууч. наказная память) суруйбут.
* Балаҕан ыйын 20 (балаҕан ыйын 10) — Иван Акинфов уонна Осип Степанов Сибиир бирикээһигэр Дьокуускай остуруогун бойобуода Дмитрий Францбековтан туппуттарын туһунан суруйбуттар. Остуруокка төһө сэрии сэбэ уонна хаһаас баарын отчуоттаабыттар.

# 1651 сыл
## Өлбүттэр

* ↑ РГАДА, Ф. 1177. Якутская приказная изба. Д.950, л. 1-7 (А.А. Калашников История Якутии в фондах федеральных архивов России, справочник. — второе, дополненное. — Якутск: Медиа-холдинг "Якутия", 2012. — С. 206. — 328 с. — 500 экз.)
* ↑ РГАДА, Ф. 1177. Якутская приказная изба. Д.949, л. 57-68 (А.А. Калашников История Якутии в фондах федеральных архивов России, справочник. — второе, дополненное. — Якутск: Медиа-холдинг "Якутия", 2012. — С. 206. — 328 с. — 500 экз.)
* ↑ РГАДА, Ф. 1177. Якутская приказная изба. Д.977, л. 1-2 (А.А. Калашников История Якутии в фондах федеральных архивов России, справочник. — второе, дополненное. — Якутск: Медиа-холдинг "Якутия", 2012. — С. 206. — 328 с. — 500 экз.)
# Афанасьев Николай Иванович

Афанасьев Николай Иванович — Бүлүү улууһун олохтооҕо , Бүлүү улуууһун Бороҕон оскуолатыгар 46 сыл директоранын үлэлээбит педагогическай үлэ уонна сэрии ветерана, Саха сирин уонна РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, ССрс үөрэҕэриитин туйгуна , " Ытык аҕа" "Гражданская доблесть" диэн бэлиэлэрдээх.
# Готовцев Егор Гермагенович

Готовцев Егор Гермагенович (1898—1971 сс.) — сахалартан бастакы өрүс флотун улэһитэ, Үлэ Кыһыл Знамята уордьан кавалера.
Үлэ Кыһыл Знамята ордены 1955 сыллаахха ылбыт. Өрүс флотун үлэһитэ, бэтэрээнэ.
# Винница уобалаһа

Винница уобалас (укр. Вінницька область) — Украина субъега. Киин куората — Винница. Дьонун ахсаана 1 618 300 (2014).
Винница уобалас Вінницька область :
| Винницкай уобалас былааҕа Винницкая уобалас гербина ||
| Киин куорат | Винница |
| Иэнэ | 263513 км² |
| Кэм зоната | UTC (сайын)+3,(кыһын)+2 |
| Украина ||
# Бедюров Бронтой Янгович

Бронтой Янгович Бедюров — Хайалаах Алтаай уһулуччулаах суруйааччыта.
Бронтой Бедюров – Хайалаах Алтаай Республикатын суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ, алтаай литературатыгар саҥа суолу киллэрбит уһулуччулаах суруйааччы, бэйээт, тылбаасчыт. Кини публицистиканан дьарыктанар уонна алтаай норуотун тылынан уус-уран литературатын, үһүйээннэрин, номохторун хомуйар.

# Бедюров Бронтой Янгович
## Олоҕун олуктара

Бронтой Бедюров Онгудай сэлиэнньэтигэр 1947 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр Янги Бедюров диэн бэйиэт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт1947 сыллаахха төрөөбүт. Оскуоланы Хайалаах Алтаайга бүтэрбит. Москубаҕа Горькай аатынан литературнай институкка үөрэммит. 1977-1981 сс ССРС Илиҥҥитээҕи билим академиятыгар аспирантураҕа үөрэммит. 1982 – 1985 сс уобаластааҕы хаһыакка, 1990 сылларга Хайалаах Алтаай Үрдүкү Сэбиэтигэр үлэлээбит.
Хайалаах Алтаай Республиката Сибиир соҕуруулуу-арҕаа эҥээригэр сытар. Алтаай кыраайын, Кемерово уобалаһын, Хакасия, Тыва сирдэрин, Казахстаны, Кытайы, Монголияны кытары кыраныыссалаһар. Алтаайга былыр түүр омуктар бастакы судаарыстыбалара – Түүр Каганата – тэриллибитэ. Алтаайга алтаайдар, казахтар, теленгиттэр, кумандинецтэр, нууччалар олороллор. Хайалаах Алтаай сирэ хас биирдии киһи кутун-сүрүн тутар кэрэ айылҕалаах. Өрөспүүбүлүкэ сирин иэнин 25 %-нын ураты харыстанар суолталаах сирдэр ылаллар. Алтай экэниэмикэтин биир сүрүн салаата – туризм. Туризм сайдан , сыл устатыгар мөлүйүөн турист кэлэн барар буолбут.
Алтаайдар үс үйэ тухары бэйэлэрин ааттарын үгүстэ уларытан кэлбиттэр: өбүгэлэрин сурукка киирбитинэн ойроттар, калмыктар, татаардар, телеуттар диэн ааттыыллар. Джунгария судаарыстыбата суох буолуоҕуттан ыла «алтаайдар» диэн ааты ылыммыттар. Алтаайдар төһө да аҕыйах ахсааннаахтарын иһин сүтэн, симэлийэн хаалбакка тылларын, итэҕэллэрин, култуураларын илдьэ сылдьар күүстээх санаалаах омук. Оскуолаларга алтаай тылын үөрэтии сүрүн биридимиэт быһыытынан киирбит.
Алтаайдар бэйэлэрин сахалары кытта түҥ былыргы биир төрүттээх биис уустарынан ааҕыналлар, ол туһунан суругунан, тылынан элбэх источниктар бааллар. Онон саха дьонун, учуонайдары, суруйааччылары үөрэ-көтө көрсөллөр. Биһигини кытта культурнай-социальнай ситими олохтуохтарын баҕараллар. Оннооҕор саха уус-уран литературатын классига Н.Д.Неустроев өссө Октябрьскай революция иннинэ маннык суруйан турар: «Алтаай мин сүрэхпин өрүүтүн угуйа тардар. Кини хочолоругар сахалар төрүттэрэ олохсуйа сылдьыбыттарын иһин эбитэ дуу?.. Биһиги тыйыс Сибиирбит бу дьикти үчүгэй муннугар хаһан эмэ таҥара көмөтүнэн тиийэ сылдьыбыт киһи»...
Алтаай норуотун духуобунай салайааччыта Элбакшы, суруйааччы Бронтой Бедюров “Сахалар - улуу убайдарбыт” диэн тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ. Алтаай республиката нуучча судаарыстыбатыгар холбоспута 255 сылын 2011 сылга туолбутунан сибээстээн саха суруйааччыта, тылбаасчыта Семен Горохов алтаай суруйааччытын «Амырсана» диэн айымньытын сахалыы тылбаастаабыта.

# Бедюров Бронтой Янгович
## Туһаныллыбыт литература:

1. Дмитрий Иванов. Алтаайдар. Хатан. 2012. № 10.
2. Семен Горохов. Амырсана. 2011 №10.
3. Ю.И.Васильев-Дьаргыстай. Хайалаах Алтайга . Эдэр саас. 2004. 11.08.
# Бараах

Дьулус биитэр Эһэ барааҕа (лат. Philomachus pugnax, нууч. турухтан) — дьоҕус бадараан көтөрө, Доталаан бүт. Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрин Бараахтар уустарыгар киирэр. Сураҕа локс уьу. Анаар харахтаах, то5о диэтэххэ изанаги туттубута.
Евразия хоту өттүгэр оттоох ууларга, куталарга уйаланар. Арҕаа уонна Соҕуруу Европаҕа, Африкаҕа Сахаараттан соҕуруу, Соҕуруу Азияҕа уонна Австралияҕа кыстыыр.. Көтөрүгэр бөдөҥ үөрүнэн сылдьар, кытсыыр сиригэр хас да тыһыынчаҕа тиийэр холуонньалардаах буолар. Монотииптээх көрүҥ, чугас көрүҥнэр — чоруут уонна сытыы кутуруктаах песочник.

# Бараах
## Бараах көрүҥнэрэ сахалыы кинигэлэргэ

Кырбас бараах — кыра, чооруостан эрэ обургу бараах, уорҕата кугастыҥы, өрөҕөтө үрүҥ. Уу барааҕа — уларыйа сылдьар кэрэ дьүһүннээх бараах, таба барааҕа — бадарааҥҥа түһэр бараах, ынах барааҕа — дэбигис көтөн барбат сымнаҕас, нэс бараах.
# Дьахтары атаҕастааһыны суох гыныы аан дойдутааҕы күнэ

Дьахтары атаҕастааһыны суох гыныы аан дойдутааҕы күнэ (ХНТ тылларынан: араб. اليوم الدولي للقضاء على العنف ضد المرأة, ‎исп. Dia Internacional de la Eliminacion de la Violencia contra la Mujer, нууч. Международный день борьбы за ликвидацию насилия в отношении женщин, фр. la Journée internationale pour l'élimination de la violence à l'égard des femmes) дьахтар баттаныытын кыһалҕатыгар аан дойду үрдүнэн болҕомтоҕо ылалларын ситиһээри бэлиэтэнэр. Сылын ахсын сэтинньи 25 күнүгэр бэлиэтэнэр.

# Дьахтары атаҕастааһыны суох гыныы аан дойдутааҕы күнэ
## Устуоруйата

Дьахтары атаҕастааһыны суох гыныы аан дойдутааҕы күнэ ХНТ Сүрүн ассамблеятын 2000 сыллааҕы (резолюция № A/RES/54/134) быһаарыытынан олохтоммута. Мирабаль диэн араспаанньалаах кыргыттары 1960 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр Доминика Өрөспүүбүлүкэтигэр өлөрбүттэрин кэриэстээн бу күнү талбыттара.
Резолюция бырабыыталыстыбалары, ХНТ тэрилтэлэрин, түмэт тэрилтэлэри бу күн дьахтары атаҕастааһын туһунан сырдатар тэрээһиннэри ыытарга ыҥырбыта.
ХНт Генеарльнай сэкиритээрэ 2004—2005 сс. туһаайыытыгар дьахтары атаҕастааһын култуураларга барытыгар тарҕаммытын, уонна раасаттан, баайыттан-дьадаҥытыттан, төрүччүтүттэн тутулуга суох бары дьахталлары таарыйарын эппитэ.

# Дьахтары атаҕастааһыны суох гыныы аан дойдутааҕы күнэ
## Резолюция № A/RES/54/134 сигэнэр докумуоннара

* Всеобщая декларация прав человека
* Международный пакт об экономических, социальных и культурных правах
* Международный пакт о гражданских и политических правах
* Конвенция о ликвидации всех форм дискриминации в отношении женщин
* Конвенция против пыток и других жестоких, бесчеловечных или унижающих достоинство видов обращения и наказания
* Декларация об искоренении насилия в отношении женщин, 1993 год
# Трофимова Варвара Петровна

Трофимова Варвара Петровна (25.08.1911 — 07.10.1990) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Бүлүү улууһун «Дьокуускай» сопхуос ыанньыксыта.

# Трофимова Варвара Петровна
## Олоҕун олуктара

1911 сыллаахха атырдьах ыйын 25 күнүгэр Бүлүү улууһун Бөкчөҥөө нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1931 батыраактарга аналлаах кууруһу бүтэрбитэ. 1932 сыллаахтан ВКП(б)/КПСС чилиэнэ.
Атыыһыттаабыта, онтон 1934—1937 сылларга — пиэрмэ сэбиэдиссэйэ буолбута. заведующей молочно-товарной фермой в Якутском районе Якутской АССР. 1937—1939 сс. — үүт собуотугар маастарынан үлэлээбитэ.
1939 сыллаахтан салайар үлэҕэ сылдьыбыта: секретарь Якутского райкома ВКП(б), секретарь Горного райкома ВКП(б) по кадрам, заведующая отделом Якутского райисполкома.
1946 с. бэйэтин баҕатынан тыа хаһаайыстыбатыгар үлэҕэ көспүт. Уонна 20 сыл ыанньыксыттаабыт. по собственному желанию перешла в сельское хозяйство и 20 лет отработала дояркой совхоза «Якутский» Вилюйского района.
Одной из первых в Якутии получила в среднем на каждую корову своей группы сначала 3000, а потом 3500 килограммов молока.[1]
Указом Президиума Верховного Совета СССР от 7 марта 1960 года в ознаменование 50-летия Международного женского дня, за выдающиеся достижения в труде и особо плодотворную общественную деятельность присвоено звание Героя Социалистического Труда.
1966 с. биэнсийэҕэ тахсыбыта. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин V ыҥырыытын дьокутаата.
Бүлүүгэ олорбута. 1990 сыллаахха алтынньы 7 күнүгэр өлбүтэ.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1960 сыл кулун тутар 7 күнүнээҕи Ыйааҕынан Трофимова Варвара Петровнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Трофимова Варвара Петровна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1960)
* Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо

# Трофимова Варвара Петровна
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Киэһээҥҥи аһылык

Киэһээҥҥи аһылык диэн үлэ кэнниттэн аһааһын ааттанар.
Сахалар былыр киэһэ эттэрин сиэхтэрин иннинэ чэйдэрин иһэллэр этэ дииллэр. Үлэлээн бүтэн дьиэлэригэр кэлэн баран күөстэрэ буһарын кэтэһэ таарыйа, утахтарын ханнаран чэйдэрин иһэллэрин кэпсээннэргэ ахталлар.
Үлэттэн кэлээт да «Утахтарын ханнараары» чэйдэрин эрдэ иһэллэрэ сахалар аһылыктарын культуратын биир биллэр уратыта. Бу аата, үчүгэй иҥэмтэлээх аһылыгы аһыахтарын иннинэ ууну, чэйи иһэн утахтарын ханнаран кэбиһэллэрэ доруобуйаларыгар ордук туһалаах эбитин билэн үгэс оҥостон туһаналлар эбит.
Үлэттэн кэлэн баран сынньанар кэмҥэ тото-хана аһааһын киһи этин-сиинин көрдөбүллэригэр ордук сөп түбэһэр. Тото аһаабыт киһи утуйуон баҕарар, хараҕа сабылла сылдьар буолуор диэри уута кэлэр, ханнык да хамсааһыннары оҥорор кыаҕа аҕыйыыр, сынньанарга, сытарга, утуйарга сөп буолар. Этэ-сиинэ үлэттэн сынньанар кэмигэр тото аһаабыт киһи ис уорганнара эрэ үлэлииллэр, эньиэргийэтин ороскуота ас буһарыыга эрэ ороскуоттанан, аһаабыт аһа лаппа үчүгэйдик буһар. Сынньана, сытан эрэ, атын эньиэргийэ ороскуота суох кэмигэр киһи этэ-сиинэ аһы ордук иҥэмтэлээхтик буһаран туһанар.
Саха дьоно былыр киэһэ аһыыллар этэ диэн арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр хомуруйаллар. Оччотооҕу эмп-том суох кэмигэр сахалар бүтүн Россия үрдүнэн биллэр уһун үйэлээх, ол аата бөҕө доруобуйалаах дьон эбиттэрин умнан кэбистилэр. Сахалар уһун үйэлээхтэрин билигин, арҕаа омуктардыы аһааһыны киллэрэннэр кылгаттылар, ортотунан ыллахха нууччалардааҕар хас да сылынан кылгас үйэлэммиттэрин уонна эр дьон олохторун уһуна 58, дьахталлар – 72 сылга эрэ тиийэллэрин саҥа билэн соһуйдулар.
Саха дьонун үйэлэрин ким кылгатта диэн чуолкай боппуруоска билигин эппиэти хайа да наука кыайан биэрбэт, билбэтэҕэ буолаллар. Нууччалар аһылыктарын үөрэхтэрэ сахалар үйэлэрин кылгатар диэтэххэ соччо сөбүлүөхтэрэ суоҕа эрээри, ити барыта кырдьыгын архив докумуоннара бигэргэтэллэр. Ыраахтааҕы кэмин саҕана сахалар тустарынан суруйбут үөрэхтээхтэр бары сахалар уһун үйэлээх кырдьаҕастара олус элбэхтэрин уонна доруобуйалара бөҕөлөрүн бэлиэтээбиттэрэ сурулла сылдьаллар.
Билигин арҕаа дойдулар үөрэхтээхтэрэ П.Брэгг киһи үлэттэн сынньанар кэмигэр, киэһэ эрдэ тото аһаатаҕына аһылыга утуйуор диэри буһан, тарҕанан бүтэрин бэлиэтиир. Киһи сөптөөх аһылыгы буһарар кэмэ балтараа чаастан улаханнык ордубат диэн быһаарар.
Киэһэ киһи үлэттэн-хамнастан сынньанар кэмигэр элбэх соҕус аһылыгы аһыыра этин-сиинин көрдөбүллэригэр ордук сөп түбэһэр. Бу кэмҥэ киһи элбэх эньиэргийэтин аһылыгы эрэ буһарыыга аныырыттан ас буһуута түргэтиир уонна аһылык ордук иҥэмтэлээх буолар.
Киһи Айылҕаттан аналын быһыытынан күнүскү кэмҥэ сылдьар аналлаах. Бу кэмҥэ кини күүһэ-уоҕа, эньиэргийэтэ элбэх. Элбэх хамсааһыннары, үлэни-хамнаһы оҥорор кэм - күнүскү кэм. Онтон түүн үчүгэйдик утуйан, сынньанан бэҕэһээ киэһэ тото-хана аһаабыт аһын иҥэринэн күүһэ-уоҕа эбиллэрин ситистэҕинэ сарсын күнүһүгэр ордук күүскэ үлэлиирэ табыллар. (1,22).

# Киэһээҥҥи аһылык
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
# Сиик (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах
* Сиик (иис-уус)
* Сиик (айылҕа көстүүтэ)
* Сииккэ хамыы - сомоҕо-домох
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура института

Координаталара: 55°20′11″ с. ш. 86°09′40″ в. д.﻿ / ﻿55.3364° с. ш. 86.1612° в. д.﻿ / 55.3364; 86.1612 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Кемероватааҕы судаарыстыбаннай култуура института (КемГИК) - Арассыыйаҕа Арҕаа Сибииргэ Кемерово куоракка баар култуура уонна ускуустуба эйгэтигэр үрдүк квалификациялаах испэссээлиистэри бэлэмниир бастыҥ үөрэхтиир комплекс - үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Арассыыйаҕа культурология уобалаһыгар, социальнай-култуурунай үлэҕэ, библиотечнай-информационнай технологияҕа уонна личность информационнай култууратыгар биллэр научнай киин.

# Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура института
## Факультеттара

1. Музыкальнай ускуустуба факультета Аҕыс кафедралаах.
2.Социальнай-культурнай технологиялар факультеттара Икки кафедралаах
3. Режиссура уонна актерскай ускуустубаш факультета Икки кафедралаах
4. Социальнай-гуманитарнай факультет Тоҕус кафедралаах
5. Визуальнай ускуустубалар факультеттара Үс кафедралаах
6. Хореография факультета Үс кафедралаах
7. Информационнай уонна библиотечнай технологиялар факультеттара. Икки кафедралаах
АБ култуура Министиэристибэтин 2015 с.от ыйын 13 күнүнээҕи 1963 нүөмэрдээх бирикээһинэн Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба института" диэн аата уларыйан - Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура института" буолбут. Институт устудьуоннары 54 испэссээлинэскэ бэлэмниир. Үөрэхтиир программалара араас таһымнаахтар: үрдүк үөрэххэ - бакалавриат, магистратура, специалитет, аспирантура, ассистентура-стажировка уонна эбии прфессиональнай үөрэхтээһин.
Үөрэх процеһа үс үөрэнэр куорпуска, 34 тус дьарыктаныы кылаастарыгар,18 художественнай мастарыскыайга, 16 театральнай, 6 балетнай кылааска, 6 фото-видеостудияҕа уонна фотолабораторияҕа ыытыллар.

# Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура института
## Рейтиннэрэ

Кемероватааҕы судаарыстыбаннай култуура института
1. Кемерово куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ
2. Кемеровскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 9-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 53-с миэстэ
Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура института Вузопедиа образовательнай портал рейтинигэр 1 миэстэ.
# Прованц

Прованс (фр. la Provence) — соҕуруу Францияҕа баар территория аата. Средиземнай муора кытылыгар дылы тэнийэр. Прованц 4 административнай департаменнардаах: улахан департамена Вар (Le Var), Альп-от-Прованс (Alpe de Haute Provence), Воклюз (Vaucluse) уонна Буш-дю-Рон (Bouche du Rhône). Улахан куораттара Буш-дю-Рон департамэҥҥэ Марсель куорат, Варга Тулон, Воклюзка Авиньон уонна Альп-от-Прованц диэҥҥэ Систерон куораттар буолаллар.
Былыр былыргыттан манна бэйэлэрэ туспа культуралаах, тыллаах дьон-аймах бөлөхтөрө туспа королевство буолан мустан олороллор эбит, кинилэр прованцалэстэр дэнэллэрэ, кэлин Франция биир сомоҕо государствота буолбутун кэннэ дойду олохтоохторун быһыытынан франсуустар буолбуттар. Ол даҕаны буоллар тылларын, культурнай традицияларын аныаха дылы илдьэ сылдьаллар. Тыллара прованцальскай тыл дэнэр. Культураларын сабыдыала средиземноморье норуоттарын культуратын сабыдыала күүскэ бэриллибит.
Муора кытыыта буолан күннээх, сылаас өлгөм араас үүнээйилээх сир. Элбэхтик үүнэр мастара оливкавай мас уонна араас бэс мас бииһин ууһа элбэхтик үүнэр. Хатыҥ, тиит курдук мастар үүммэт дойдулара. Араас сыттаах аска туттуллар амтаннаах үүнээйилэр үүнэллэр холобура тмин (du thym), базилик (du basilic). Бу сыттаах үүнээйилэри пиццадиэн аска сөбүлээн тутталлар.
# Хаар эбэ

Хаар эбэ (нууч. белая сова́, полярная сова, лат. Nyctea scandiaca, Bubo scandiacus)
— мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, үрүҥ мэкчиргэлэр уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр. Арктикаҕа баар көтөрдөртөн саамай улаханнара. Туундараҕа үөскүүр.
Сүрүн аһа — кутуйах, атын да кыра харамайдарынан аһылыктанар: куобаҕы, кырынааһы, куруппааскыны, кустары сиэн сөп. Атын мэкчиргэлэртэн уратыта — күнүс бултуур.
# Pixel 7

Pixel 7 (Пиксель 7) — Google тэрилтэтэ саҥа флагман смартфоннара, 11 алтынньы 2022 көрдөрбүт.
Сүрүннээн Pixel 7 уонна тупсарыллыбыт көрүҥэ Pixel 7 Pro.
Google Tensor G2 чиптаах.
# Сугун

Сугун (лат. Vaccinium uliginosum) — сэбирдэҕэ суох кыстыыр сэппэрээк. Саха Сиригэр тайҕаҕа да туундараҕа да сииктээх сиргэ үүнэр. Сугун отоно от ыйын ортотун диэкиттэн буһан барар. Сириттэн, күнүттэн-дьылыттан көрөн, атырдьах ыйын ортотугар диэри өлгөмнүк астанар. Эмкэ сугун отонун да сэбирдэҕин да тутталлар.

# Сугун
## Өссө маны көр

* Сугун абаҕата
* Сугун киһиэхэ туһата
# Связной

Связной — Арассыыйа тэрилтэтэ, сотовай телефоннары атыылыыр. Евросеть кэнниттэн иккис миэстэни ылар. Связной официальнай дистрибьютор GSM телефоннарга. Связной тэрилтэ аһары сытыйа байан банковскай сфераҕа эмиэ үлэлээн эрэр — Связной Банк.
# Орто Африка

Орто Африка диэн Африка региона. Саhаараттан соҕуруу, Арҕаа Африкаттан илин уонна Улуу Рифт Хонууттан арҕаа баар. Регион устун Конго өрүс уонна кини салаалара сүүрэллэр. Холбоһуктаах Иллэр быhаарыыларынан Орто Африкаҕа тоҕус дойду баар: Ангола, Камерун, Орто Африка Республиката, Чад, Конго Демократ Республиката, Конго Республиката, Экуатор Гуинеята, Габон уонна Сан Томе уонна Принсипе.
# Саратога Спрингс, Ютаһ

Саратога Спрингс (ааҥл. Saratoga Springs) диэн Ютаһ штатыгар 1997 сыллаахха үөскээбит саҥа куорат, хайа үрдүгэр уонна Ютаһ күөл аттыгар турар.
Саратога Спрингс диэн Нью Йорк штатыгар баар куорат аатынан ааттаммыт.
Сахалар олорор сирдэрэ