yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Захарова Агафья Еремеевна

Захарова Агафья Еремеевна (1944–) — сахалыы оҕо литэрэтиирэтин чинчийээччи, фольклорист, филология билимин хандьыдаата.

# Захарова Агафья Еремеевна
## Олоҕун олуктара

* 1944 сыллаахха олунньу 9 күнүгэр Саха АССР Уус-Алдан улууһун Өнөр нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1962—1964 сс. — Тулун аҕыс кылаастаах оскуолатыгар иитээччинэн үлэлиир.
* 1968 с. — Ленинградтааҕы культура государственнай Институтун бүтэрбитэ.
* 1968—1970 сс. — Дьокуускайдааҕы республиканскай культурнай-сырдатар училищеҕа преподаватель.
* 1970—1974 сс. — Ленинградтааҕы культура государственнай институтын оҕо литературатын кафедратын аспирана.
* 1975—1979 сс. — республиканскай оҕо библиотекатын научнай-методическай салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1978 с. — филология билимин кандидатыгар «История якутской советской детской книги (1912—1975 гг.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1979—1991 сс. — Саха государственнай университетыгар историко-филологическай факультет саха тылыгар уонна литературатыгар кафедратын ассистена, кэтэхтэн үөрэнии деканын солбуйааччыта, старшай преподаватель.
* 1991—2004 сс. — научнай үлэһит.
* 2004—2008 сс. — гуманитарнай чинчийии Институтун олоҥхо салаатын сэбиэдиссэйэ.

# Захарова Агафья Еремеевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Якутская детская литература (1926—1980 гг.): Биобиблиографический указатель» (Якутск, 1981).
* «Якутская детская литература»: Учебное пособие. Для студентов вузов. — Ч. I (Якутск, 1982).
* «Ынырар ыллыктар (Зовущие тропы)»: Сб. рассказов молодых авторов. / Сост. (Якутск, 1988).
* «П. А. Ойуунускай»: Книга для внеклассного чтения. Сер. Школьная библиотека. / Сост. (Якутск, 1988).
* «Якутский фольклор»: Хрестоматия. Для русскоязычных школ. / Сост. (Екатеринбург, 1991).
* «Ритуально-обрядовая символика народа саха (по материалам олонхо)» (Новосибирск, 2004) - монография.
* А. Е. Захарова 40-ча научнай ыстатыйалар ааптардара.

# Захарова Агафья Еремеевна
## А. Е. Захарова туһунан

* Андросов П. Слова радости. (на як.яз.) // Коммунист. (Ытык Кюель). — 1989. — Тохсунньу 9 к. — Рец. на сб. «Суол тоҕойугар». — Якутск, 1988.
* Сивцев В. Наадалаах кинигэ // Кыым. — 1981. — Ахсынньы 8 к. — Рец. на кн.: Захарова А.Е. «Якутская детская литература». — Якутск, 1981.
* Zacharova Agafia Eremeevna. Yakutskij fol,klor. Chrestomatija. (Materialy I teksty sobrannye dorevoljucionnymi issledovatelyami). Yakutsk: Ministerstvo vyssego I sredn, ego special,nogo obrazovanya RSFSR, 1989. 160 S. Bespr. von Erika Gaube, Leipzig- Orientalistische Literaturzeitung, 86 (1991) 4. — 442—444 S. — Рец. на хрестоматию «Якутский фольклор». — Якутск, 1989.
* Леонтьева Л. Үрдүгү, үйэлээҕи түстээччи // Орто Дойду. — 2004. — Кулун тутар 25 к. — Об обществен. и научн. деят-ти.
* Гаврильев И. Сиэр-майгы ситинии тордо // Саха Сирэ. — 2004. — Кулун тутар, 12 к. — Интервью с Захаровой А.Е.
* Ноговицына Л. Истиҥник эрэ…// Киин куорат. — 2004. — Кулун тутар 5 к. — Об обществ. и науч. деятельности.
# Бенгаал тыла

Бенгаал тыла (бенг. বাংলা, Бангла) — Соҕуруу Азияҕа Палитан кэлбит ордук арҕаа тарҕаммыт Индо-ираан тыла. Бангладеш дьоно бары кэриҥэ Бенгаал тылын саҥараллар, онтон Индияҕа Арҕаа Бенгаал уонна Трипура штаттарга саҥараллар.
Саҥарар дьон ахсаана 230 мөл. кэриҥэ, оон аан дойдуга биир ордук саҥарыллар тыл буолар. Аан дойду тылларыттан бэһис буолар.
Бенгаал тылынан суруйбут поэттартан ордук биллэлэрэ Рабиндранат Тагор буолар. Кини литератураҕа Нобель бирииһин ылбыта. Индия уонна Бангладеш өрөгөй ырыалара бу тылынан суруллубуттара.
# Неон

Неон (Neon) диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ Ne, атом нүөмэрэ 10. Периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр мааны гаас. Өҥө сыта суох. Кудай бэһис дэлэй ууһуга. Неону 1898 сылга Англияҕа Уиллиам Рэмзи уонна Морис Трэверс химиктар булбуттара. Неоннаах гаас эһэр лаампа кыһыл-саарыл өҥүнэн сырдатар. Неон лаампата реклама бэлиэлэрин уоттарыгар туттуллар.
# Таҥара кийиитэ (үүнээйи)

Таҥара кийиитэ (нууч. живокость, лат. Delphínium) — бытархай сырдык күөх сибэккилээх, кыра сэбирдэхтээх, намыһах хонуу сибэккитэ.
Сэбирдэхтэрэ, умнаһа, сибэккилэрэ сүлүһүннээхтэр, быччыҥ күүрүүтүн суох оҥорор алкалоид эттиктээхтэр. Былыр былыргыттан эмтээх үүнээйи быһыытынан биллэр.

# Таҥара кийиитэ (үүнээйи)
## Өссө маны көр

* Таҥара кийиитэ (лыах)
# Тмииннээх сыыр

Тмииннээх сыыр (латыш: Jāņu siers) — латыштар үгэс буолбут бүлүүдэлэрэ, үүт, тмин эбээһиннээх; Яков бырааһынньыгар бэлэмнииллэр.
Оҥоруу: Сүрүн ингиридийиэнэ сыыр, иэдьэгэй уонна ыаммытынан үүт буолар, ону таһынан атын ингиридийиэннэр эбиллиэхтэрин сеп. Сыырга тмиин куталлар. Үүтү оргуталлар, уонна өлүүлээн иэдьэгэйи куталлар. Оргуйуор диэри буккуйаллар, үүтүн үрүмэтэ тахсыар диэри. Үүтүн тоҕоллор, хойуутун хааллараллар.
Сылаас массаҕа ууллубут арыыны куталлар, сымыыт, сүөгэй, туус уонна тмин эбэллэр уонна кыра уокка сылыталлар. Ол кэнниттэн биир маасса буолуор диэри буккуйаллар. Бэлэм маассаны формаҕа куталлар уонна сөрүүн сиргэ уураллар. Аҕыйах күнүнэн бэлэм буолар.

# Тмииннээх сыыр
## Ылыллыбыт сирэ

* приготовить тминный сыр
# Рувим

Рувим (ивр. רְאוּבֵן‎) диэн Дьаакып уонна Лиэйэ бастакы уоллара. Рувим бииһин төрүттээччитэ. Түөрт уоллааҕа - Ханох, Фаллу, Хезрон, Карми. Ойоҕун аата биллибэт.
# Эрмитова форма

Эрмитова форма — билинейнай форма уонна комплекснай векторнай пространство тустаах өйдөбүлэ.

# Эрмитова форма
## Өссө маны көр

* Сопряженный оператор
* Шарль Эрмит (фр. Charles Hermite)
# Быыра ох

Быыра ох — быыраҕа туттуллар тимир төбөлөөх ох.
# Рованиеми

Ро́ваниеми (фин. Rovaniemi, инари-саамск. Ruávinjargâ, с.-саамск. Roavvenjárga эбэтэр Roavenjárga уонна колтта-саамск. Ruäˊvnjargg) — Финляндия куората уонна муниципалитета, Лаппи провинция киинэ.
2006 году Рованиемитээҕи тыа муниципалитетын кытта холбообут кэннэ Рованиеми Финляндия дьонун ахсаанынан 12-с куоратынан уонна сирин иэнинэн Европа саамай улахан куората буолбут.
Рованиеми куорат икки бөдөҥ хотугу өрүс быһа охсуһуутугар — Оунасйоки уонна Кемийоки, Хотугу эргимтэтттэн 8 км соҕуруу сытар. Хельсинкигэ диэри — 800 км, Санкт-Петербурга диэри — 1025 км.
Халыып:Климат города

# Рованиеми
## Нэһилиэнньэтэ

Нэһилиэнньэтэ —
* 2001 49 516
* 2007 54 669
* 2011 56 818
* 2015 60 013.
* Санта-Клаус дэриэбинэтэ, Санта Парк
* «Арктикум» киин — түмэл (ОЛапландия уобаластааҕы түмэлэ), билим киинэ (Арктика киинэ), 1992 сыллаахха тутуллубут.
* «Рануа» зоопарка — аан дойдуга саамай хоту сытар зоопарка. Рованиемиттэн биир чаас айаннаах сиргэ баар. Манна хотугу фауна 50 тахса көрүҥүн көрүөххэ сөп.
* Рованиеми уус-уран түмэлэ
* Лапландиятааҕы «Ойуур түмэлэ» — аһаҕас халлаан аннынааҕы түмэл, 1900—1950-с сыллардааҕы мас кэрдээчилэр уонна мас уһаарааччылар олохторун кытта билиһиннэрэр.
* евангелическо-лютеранскай сыаркап
* православнай сыаркап, Сибэтиэй Апостол Андрей Первозваннай аатынан
* Аметист хотсуур рудник Луосто (Рованиемиттэн 130 км хоту диэкки)
* Яткянкюнттиля (фин. Jätkänkynttilän silta) күргэ, «Мас уһаарааччы чүмэчитэ» — Рованиеми им-бэлиэтиттэн биирдэстэрэ.
* Пёюккёля кыраайы үөрэтэр түмэл (фин. Rovaniemen kotiseutumuseo Pöykkölä) — XIX века Хотугу Финляндия бааһынайдарын олохторун кытта билиһиннэрэр.
* Молкокёнгяс (фин. Molkoköngäs) — өрүс харгыта, Оунасйоки өрүс кэрэ көстүүлээх сирэ.
* «Хотугу эргимтэ» ыйынньык — куоракка хоту өттүттэн киириигэ баар.
* Куорат киин болуоссата «Lordi» хард-рок бөлөх аатынан ааттаммыта, «Евровидения» күрэһигэр 2006 сыллаахха кыайбытын кэннэ.

# Рованиеми
## Ини-бии куораттара

* Мурманскай, Арассыыйа (1962)
* Нарвик, Норвегия
* Кируна, Швеция
* Харбин, Кытай

# Рованиеми
## Мантан төрүттээх биллиилээх дьон

* Путаансуу, Томи — музыкант, аатырбыт Lordi хеви-метал/рок-бөлөх салайааччыта
* Поутиайнен, Таня — горнолыжница, Олимпиада-2006 вице-чөмпүйүөнэ.
# Түлүрбэх

Түлүрбэх (лат. Asio flammeus, нууч. нуучч. болотная сова) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, кулгаахтаах мэкчиргэлэр уустарыгар киирэр көтөр.
Өҥө араҕас, көхсө кытархайдыҥы хоҥор. Уһук хотуттан ураты Саха сирин барытыгар тарҕанан үөскүүр.
# Сонор (оонньуу)

Профессор Григорий В. Томскай 1988 сыллаахха айбыт оонньуута. Саха сиригэр түргэнник биһирэммитэ, атын дойдуларга биллэн эрэр 2500 версиялаах ЖИПТО (JIPTO – Jeux Intellectuels de Poursuite de Tomski) диэн ааттаах оонньуу базовай, төрүт версията буолар.

# Сонор (оонньуу)
## JIPTO ассоциация

Г.В. Томскай Париж куоракка 1993 сыллаахха Жипто норуоттар икки ардыларынаа5ы федерациятын (ФИДЖИП - FIDJIP - Federation Internationale du Systeme JIP) тэрийбитэ.

# Сонор (оонньуу)
## Сигэ

ЕВРОТАЛАНТ-ФИДЖИП
Мир ЖИПТО Архыыптаммыт 2007, Кулун тутар 3 күнүгэр.
Monde du JIPTO
# Дьураалаах саллааскы

Дьураалаах саллааскы (лат. Thymelicus Lineola Ochsenh., нууч. Толстоголовка тире) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Голарктика көрүҥэ. Саха сиригэр соҕуруулуу-арҕаа уонна киин улуустарга көстөр. Гусеницата туорахтаах үүнээйилэргэ олорор, сымыыта кыстыыр.
Кынатын далааһына 26-31 см.

# Дьураалаах саллааскы
## Өссө маны көр

* Таҥалай ойуулаах саллааскы
* Дьэдьэн саллааскыта
* Палемон саллааскы
* Ойуур саллааскыта
* От саллааскыта
# Кычым

Кычым

# Кычым
## Тыл суолтата

Ыҥыыр икки өттүнэн ат ойоҕоһун саба түһэр тириилэр.
# 1753

1753 сыл.

# 1753
## Туох буолбута

* Олунньу 17 — Швецияҕа олунньу 17 күнүн кэнниттэн кулун тутар 1 күнэ буолбут — дойду Юлиан халандаарыттан Григориан халандаарыгар көспүт.
* Ыам ыйын 1 — Карл Линней «Species Plantarum» («Үүнээйилэр көрүҥнэрэ») үлэтин бэчээттэппит. Бу күнү ботаникаҕа номенклатура киллэриитин күнүнэн ааҕаллар.
# 1253

1253 сыл.

# 1253
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 7 — Монгуолларга баран иһэн Константинопольга кыстаабыт Франция хоруола Людовик IX ыыппыт посольствота салгыы айаҥҥа туруммут. Баһылыктара — францисканец манаах Гильом де Рубрук (Guillaume de Rubrouck). Айанньыттар Волга алын тардыытыгар бастаан Бату хаан уолугар Сартакка, онтон Бату хааҥҥа бэйэтигэр сылдьыбыттара, онтон Ураал өрүһү нөҥүөлээн Алатау хайаларын аннынан айаннаан, Балхаш уонна Алаколь күөллэр аттыларынан ааһан, Монголияҕа киирбиттэрэ, салгыы улуу хаан Мункэ (Мэҥэ) киин куоратыгар Каракорумҥа тиийбиттэрэ. Рубрук хаалларбыт оччотооҕу кэм туһунан суруйуулара уһулуччу суолталаахтар, чинчийээччилэр кинини Марко Полону кытта тэҥнииллэр.
# Быһах (сулустар бөлөхтөрө)

Быһах (латыынныы Caelum) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 125 квадрат кыраадыс иэннээх, харахха көстөр 21 сулус баар.

# Быһах (сулустар бөлөхтөрө)
## Көстөр кэмэ

Арассыыйа соҕуруу өттүгэр көстөр. 40° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр. Ахсынньыга ордук көстөр.

# Быһах (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйа

Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль аата суох 1754 сыллаахха киллэрбитэ, 1756 сыллаахха «Гравёр тэрилэ» диэн аатааммыта. 1763 Лакайль лаатыынныы ааттаабыта.
# Ала тураах

Ала тураах (лат. Corvus cornix, нууч. Серая ворона) — Тураахтар уустарыгар киирэр, көннөрү тураахтан арыый кыра, тураах.
Саха сиригэр соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сэдэхтик көтөн киирэр. Енисей хочотугар сымыыттыыра биллэр.

# Ала тураах
## Өссө маны көр

* Тураах,
* Кыра өрт турааҕа,
* Суор,
* Оҥололор уустара,
* Өрт турааҕа
# Тоҕойдуур

Тоҕойдуур - өрүс, үрэх киэҥник эргийэн кэлэн сүнньэ чугасаһар сиригэр курдары, быһа барар суол, ыллык.

# Тоҕойдуур
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# 3-с тыһыынча сыл

1-c тыһыынча сыл — 2-c тыһыынча сыл — 3-c тыһыынча сыл — 4-c тыһыынча сыл — 5-c тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
3 -c тыһыынча сыл
# GTA

GTA диэн тыл хас да өйдөбүллээх буолар
* Grand Theft Auto - көмпүүтэр оонньуулара
* Grand Theft Auto - 1 - бастакы оонньуута
* Global Technology Associates - АХШ дойдутугар баар тэрилтэ
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# .gq

.gq диэн Экуатор Гуинеята үрдүк таhымнаах ил домена.
# Америка

Америка (сороҕор Эмиэрикэ, Амыарыка дииллэр, аат олохсуйа илигинэ Эмиэрике дии сылдьыбыттара биллэр) диэн Хоту уонна Соҕуруу Америка континеннар, уонна кинилэргэ киирсэр арыылар уонна регионнар, бүтүн ааттара. Сир арҕаа аҥарыгар сытар. Америка Сир ньуурун иэнин 8.3% ылар (кураанах сир 28.4%), манна аан дойду дьонун 13.5% олорор.
Америка диэн үксүн Америка Холбоhуктаах Штаттарын ааттыыллар.
# Иванова Галина Петровна

Иванова Галина Петровна — Саха Республикатын Үөрэҕириитин туйгуна, Российскай Федерация уопсай үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ.
Үөһээ Бүлүү улууһун Г.Н. Чиряев аатынан Хоро орто оскуолатын омук тылын учуутала. 1980 сыллаахха Иркутскай куоракка Хо-Ши-Мин аатынан омук тылын үөрэтэр институту үөрэнэн бүтэрбитэ. Учуутал быһыытынан үлэтин 1980 сыллаахха Бүлүү улууһугар Сыдыбылга Чочу орто оскуолатыгар саҕалаабыта. 1984-1988 сылларга Хоро орто оскуолатыгар директоры иитэр үлэҕэ солбуйааччынан үлэлээбитэ.2007-2009 сылларга Бүлүүтээҕи Н.Г. Чернышевскай аатынан педагогическай колледжка английскай тыл учууталынан, студеннар практикаларын салайар отделение сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 2010 сылтан Г.Н. Чиряев аатынан Хоро орто оскуолатыгар омук тылын учууталынан үлэлиир.
# Попов Андрей Александрович

Попов Андрей Александрович (1902—1960) — история билимнэрин кандидата, этнограф.

# Попов Андрей Александрович
## Олоҕун олуктара

1902 сыллаахха Бүлүү улууһун Үгүлээтигэр аҕабыт кэргэнигэр төрөөбүт. 1924—25 сс. Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар учууталлаабыт. Омугунан нуучча эрээри саха ыккардыгар улааппыт буолан саха тылын уһулуччу үчүгэйдик билэрэ.
Бу киһи 11 ойуун 30 кыырыытын сурукка киллэрбит уһулуччулаах өҥөлөөх. Ол рукопиһа Этнография институтун Санкт-Петербуурдааҕы салаатын архыыбыгар харалла сытар.
# Лэгдэ

Лэгдэ хайа — Алдан үрдэлин илин өртүгэр Алдан өрүс кыра салаалара Дьанда уонна Эльгэ икки ардыларынан турар хайа.
Муора таһымыттан 749 м. үрдүк.

# Лэгдэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Насос (сулустар бөлөхтөрө)

Насос (лат. Antlia) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 238,9 квадрат кыраадыс иэннээх, 42 сулус көстөр. Арассыыйа соҕуруу өттүгэр олунньуга ордук көстөр.

# Насос (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Борнсуус астронома Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха киллэрбит уонна Уу насоһа диэн ааттаабыт, аатын Роберт Бойль физикка анаабыт. Латыынныы аат 1763 сыллаахха бэриллибитэ.

# Насос (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар

* Ордук чаҕылхай Насос α-та, оранж өҥнөөх гигант, көстөр улахана 4,25ᵐ.

# Насос (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объекттар

* Спираль халыыптаах NGC 2997 галактика, ньуура 45° иҥнэриилээх.
* Планеталар мустубут NGC 3132 былыттара (Соҕуруу төгүрүк былыт).
* Сфера халыыптаах Антлия (PGC 29194) галактика.
# Парников Карл Карлович

Парников Карл Карлович - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Парников Карл Карлович 1910 сыллаахха төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүт 3 этилэр: кини ыал улахан оҕото эбит, онтон быраата, балта. Онтон 1941 сыллаахха хос эһэм Парников Карл сэриигэ барарыгар хос эбэм 2 оҕолоох уонна үһүс о5отун оҕолоноору хаалбыт. Хос эһэм 1941 сыллаахха бастакы хомуурга барбыт. Бастаан Иркутскай куоракка кавалерийскай куурустарга үөрэммит, онтон Ленинградскай фроҥҥа тиийбит. Кэлин 3-с Белорусскай фроҥҥа сэриилэспит. Ол сылдьан Кенинсберг, Прага куораттары босхолуурга кыттыбыт. Онтон Берлиҥҥэ тиийбит уонна кыайыы параадыгар кыттыбыт. Сэриигэ хаста да бааһырыы ылбыт: өттүгүн уӊуоҕун оскуолкаҕа үлтү тэптэрэн уӊа атаҕа арыый кылгас буолбут, эбиитин өссө контузияламмыт. Хос эһэм сэрииттэн күһүн 1945 сыллаахха төннөн кэлбит. Хорсунун иһин элбэх мэтээллээх, орденнаах эбит.
Сэрии кэнниттэн хос эһэм эбэбинээн колхозтарга үлэлээбит. Сайынын от оҕустарар, кыһынын Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһарга сылдьыбыт. Ол сылларга бастыҥ от оҕустарааччы аатын ылан, „Кыым“ хаһыакка тахсыбыт. Кэнники сылларга тутууга улэлээбит. Ол саҕана саҥа начаалынай оскуоланы, спортсаалатын уонна элбэх олорор дьиэлэрин тутуспут. Баайбыт аттара республика рекордсменнара буолбуттара. Кэнники мин эһэм аҕатын туйаҕын хатаран сылгыһытынан өр сылларга үлэлээбитэ. Хос эһэм Наахара нэһилиэгэ сайдарыгар элбэх өҥөлөөх киһи буолар, сүрдээх элэккэй, сымнаҕас майгылаах киһи эбитэ үһү. Улэтигэр эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһара дииллэрэ. Кини аатын ааттатар, олоҕун салгыыр 19 сиэннээх, 24 хос сиэннээх.
# Сулустааҕы сэриилэр

Сулустааҕы сэриилэр (ааҥл. Star Wars) — АХШ киинэлэрэ, улахан култ киинэлэр (ааҥл. cult films). Барыта 8 бөлүмнээх. Маҥнай 1977 сылга тахсыбыта, кэлин 1996 сылтан билиҥҥэ диэри толору сайда турар. Бу киинэлэр Аан Дойдуга улахан күргүөмнээх култуураны таһаарбыта, онтон ыла мууччуктар, көрүлгэн оонньуулар, кинигэлэр, комикстар тахса тураллар.
# Анна Политковскайа

Анна Политковскайа (нууч. Анна Политковская, ааҥл. Anna Politkovskaya) (1958–2006), Арассыыйа биир биллэр журналиһа, көҥүл тыл иһин охсуһааччы, демократия иһин туруулаһааччы. Арассыыйа көҥүл буоларын иһин охсуһааччы куһаҕан дьонтон. Чечняҕа дьону пыткалыылларын суруйааччы.
Дьиҥнээҕи суруйарын иһин уонна Владимир Путины кириитикэлээбитин иһин, кинини лифткэ дьиэтигэр ытан өлөрбүттэрэ. Анна оҕолоро этэллэринэн Арассыына ФБХ дьонноро өлөрбүттэрэ.
Анна Политковскайа бэйэтэ Нью Йорк куоратка төрөөбүтэ, 1958 сыллаахха. 2006 сыллаахха ытан өлөрөллөр Москубаҕа.
# Трофимов Степан Афанасьевич

Трофимов Степан Афанасьевич, (1934 с. балаҕан ыйын 26 күнэ, III Бордон нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Трофимов Степан Афанасьевич
## Олоҕун олуктара

1934 г. Балаҕан ыйын 26 күнүгэр Сунтаар оройуонун 3-с Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1944 с. Бордоҥ начальнай оскуолатын 1- кы кылааһыгар киирбитэ.
1948 с. Элгээйи орто оскуолатыгар үөрэммитэ.
1956-1957 сс. Советскай Армия кэккэтигэр сулууспалаабыта.
1957-1962 сс. Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин бүтэрэн баран ЫБСЛКС НК инструкторынан үлэлээбитэ.
1963-2005 сс Элгээйи орто сокуолатыгар история учууталынан үлэлээбитэ.
1985 с. ССКП Саха обкомун иһинэн марксизм- ленинизм университетын 3 сыллаах үөрэҕин бүтэрбитэ. Активнай общественник, "Билии" общество лектора. Үчүгэй пропагандисткай үлэтин иһин улуус "Бочуот кинигэтигэр" киллэриллибитэ.

# Трофимов Степан Афанасьевич
## Кини туһунан

* Трофимов Степан Афанасьевич / Виртуальный музей Эльгяйской СОШ

# Трофимов Степан Афанасьевич
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
# 1850

1850 сыл.

# 1850
## Туох буолбута

* Аан дойдуга бастакынан Саха сиригэр Өлүөнэ тардыытыгар археоциааттар кырамталарын булбуттар. Н.Меглицкэй ону 1851 сыллаахха былыргы үүнээйи быһыытынан ойуулаабыта. Бу алҕаһы 1928 с. Р. Ф. Геккер көннөрбүтэ.

# 1850
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 18 — Саха уобалаһын начаалынньыгынан надворнай советник, уруккута уобалас бырабылыанньатын советнига Иван Фролов анаммыт. 1852 с. тохсунньу 1 күнүгэр диэри дуоһунаска олорбут. Дьокуускайга өлбүт.

# 1850
## Төрөөбүттэр

* Атырдьах ыйын 5 — Ги де Мопассан, Франция суруйааччыта (1893 өлб.).
# Гад

Гад (ивр. גָּד‎‎) диэн Дьаакып уонна Зилпа улахан уоллара. Гад бииһин төрүттээччитэ. Сэттэ уоллааҕа - Зифион, Хагги, Шуни, Эзбон, Эри, Ароди, Арели. Ойоҕун аата биллибэт.
# Эдьиий Дора

Эдьиий Дора (дьиҥ аата Кобякова Федора Иннокентьевна) (03.12.1959) – норуот эмчитэ.

# Эдьиий Дора
## Олоҕун олуктара

1959 сыл ахсынньы 3 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. Аҕата, Дьяконов Иннокентий Иннокентьевич, Тыайаттан төрүттээх Кэбээйи орто оскуолатын бүтэрбит 14 оҕолоох ыал оҕото. Ийэтэ Васильева-Дьяконова Мария Тимофеевна Үөһээ Бүлүү Кэнтигиттэн төрүттээҕэ.
Дьиэ кэргэнин кытары Кэбээйи оройуон ойуурун-тыатын батан улэлиир, неби көрдүүр полевой партияны кытта сиртэн сиргэ көһөн сылдьаллара. Аҕалара Иннокентий Иннокентьевич экспедицияҕа моторииhынан улэлиирэ, массыына-трактор мотуорун өрөмүөннүүрэ, киэhээ киинэ көрдөрөрө. Ыал үс оҕолоро улаатан, оскуолаҕа киирэр саастара чугаhаабыта. Онон Дьяконовтар сахалыы тыллаах оскуолалаах тыа дьоно олорор сирин диэки тардыһан, Лүксүгүҥҥэ көһөн кэлбиттэрэ. Аҕалара «Холбос» кыылы (кырымахтаах хара саһылы) иитэр улахан фермаҕа механигынан улэҕэ киирбитэ. 4 кылаастаах оскуолаҕа оҕолор утуу-субуу киирэн уерэнэн барбыттара.
Ийэлэрэ Мария Тимофеевна улахан хаан баттааhыныттан 1969 сыллаахха ыалдьан өлбүтэ. Дора 10 саастааҕар икки кыра бырааттарын кытта ийэтэ суох хаалбыттара.
Оҕолорун үөрэттэрээри, оскуоланы батыhан аҕалара сиртэн сиргэ көһөн иhэрэ: Ньидьили куөл үрдүгэр турар Арыктаахха, онтон Чагда, Мукучу оскуолатыгар. Иккиhин кэргэннэнэн, Иннокентий Иннокентьевич эмиэ оҕоломмута, кэргэнин оҕолорунуун барыта сэттэ оҕолоох ыал буолбуттара.
Дора оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар аhаҕас эттээҕэ, ураты дьоҕурдааҕа биллэн барбыта. Аҕата оҕотун харыстаан, наhаа эрдэ этэ-хаана тулуйуо суоҕа диэн, кытаанах бобууга илдьэ сылдьыбыта. Алтыс кылааска тахсан баран Дора уҥуоҕунан уhулуччу улааппыта. Сүһүөхтэрэ ыалдьаллара, улааталлара. Бүлүү Дьөккөнүгэр Сиидэрэп диэн сахалыы эмчиккэ Кэбээйиттэн дьон барар буолбутугар эhэтэ Дьөгүөр оҕонньору (маачаха ийэлэрин аҕата) кытта көрдөрүнэн баран кэлтэ.
Оскуолатын бүтэрэрин эргин Дора айылҕаҕа дьарыгырар дьоҕура лаппа арыллан барбыта, ардаҕы-тыалы түhэрэр кыаҕын аҕатыгар биллэрбитэ. Ону барытын дьонтон кистииллэрэ.
Дора орто оскуоланы бутэрэн, Речной училищеҕа радист курсугар киирбитэ. Практикатыгар Ленанан, Саха сирин өрүстэринэн устубута. Практиката бүппүтүн кэннэ аҕата кыыһа ыалдьан ыҥыртаран ылбыта. Быраастар кини ыарыытын да, эмтэниитин да кыайан чуолкай быhаарбаттара. Ааспытын кэннэ, билигин сахалыы эттэххэ, ол Дора ураты айылгытыгар, дьарыгар киллэрэр «эттэтии» эбит. Кэлин Дора иис үөрэҕин бүтэрбитэ.

# Эдьиий Дора
## Дьиэ кэргэнэ

Василий Кобяковтыын ыал буолбуттара. Бастакы кыыстарын Марианна диэн ааттыыллар. Онтон Яна, түөрт сылынан Роза төрүүллэр.
# Нартахова Мария Дмитриевна

Мария Дмитриевна Нартахова (25.01.1906—1987) — саха судаарыстыбаннай, общественнай уонна политическэй диэйэтэлэ.

# Нартахова Мария Дмитриевна
## Олоҕун олуктара

* 1906 сыллаахха тохсунньу 25 күнүгэр Саха уобалаһыгар Өлүөхүмэ Абаҕа сэлиэнньэтигэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
* 1925 сыллаахха сэттэ кылаастаах оскуоланы бутэрбит.
* 1926—1930 сс. — Иркутскайга педрабфакка үөрэммит.
* Иркутскайтан төннөн баран, колхуос бэрэссэдээтэлинэн уонна учууталынан улэлиир.
* 1932 сыл олунньутугар үс сыл Саха Сирин Киин ситэриилээх комитетыгар (ЯЦИК) үлэлээбитэ.
* 1934 сыллаахха Горнай райисполкомун бэрэссэдээтэлинэн ананар.
* 1939 сылтан сэбиэскэй тутуу куурустарын сэбиэдиссэйэ, Саха АССР Совнаркомун инстуктордарын бөлөҕүн салайааччыта.
* Улуу Аҕа дойду сэриитин кэмигэр бырабыыталыстыба делегациятын кытта Саха Сирин үлэһиттэрин бэлэхтэрин саллааттарга уонна командирдарга туттара I Украинскай фроҥҥа бара сылдьыбыта.
* 1946—1947 сылларга Саха Сирин обкомун инстукторынан, онтон Мэҥэ-Хаҥалас райкомун иккис сэкиритээринэн үлэлээбитэ.
* 1947—1954 сс. — Саха АССР социальнай харалтатын миниистиринэ.
* 1954 сыл муус устар 12 күнүгэр Мария Нартахованы Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэссэдээтэлинэн талбыттара. Бу дуоһунаска 9 сыл, 1963 сыллаахха пенсияҕа барыар дылы үлэлээбитэ.
Бу кэмҥэ, 50-60 сылларга Саха Сиригэр производство балысханнык сайдыбыта. Саха алмааһын хостооһун саҕаламмыта, Мирнэй куорат тутуллуута саҕаламмыта. Сүлүүдэ, сурьма, гаас промышленностара төрүттэммиттэрэ уонна сайдан барбыттара, саҥа гидростанциялар, промышленнай комбинаттар тутуллубуттара. Көмүһү хостооһун сайдыбыта. Тыа хаһаайыстыбатыгар кыра холкуостары бөҕөргөтүү, кинилэри техниканнан уонна уопуттаах дьонунан хааччыйыы барбыта.
* 1987 сыллаахха олохтон туораабыта.

# Нартахова Мария Дмитриевна
## Наҕараадалара уонна ааттара

* Үлэ Кыһыл Знамята уордьан (1952, 1958)