yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Үөһээ Халыма улууһа

Үөһээ Халыма улууһа — Саха Сирэ улууһа.
Үөһээ Халыма улууһа Верхнеколымский улус :
| Гиэрбэтэ | Былааҕа |
| Дойду | Арассыыйа Арассыыйа |
| Регион | Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |
| | Зырянка |
| | Үөһээ Халыма |
| Иһигэр киирэллэр | 0,1 олохтоох тэриллии |
| Улуус баһылыга | Сергеєв В'ячеслав Ратмірович |
| Улуус буолуута | 1954 с. |
| Иэнэ | 67 800 км² |
| Климата | тосту-конт |
| Олохтоох дьонун ахсаана • Чиҥэ • Омуктара | 4 435 киһи 0,1 киһ./км² саха, нуучча, эбээн |

# Үөһээ Халыма улууһа
## Демография

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 5243 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1463 киһи (25,88%), нууччалар — 2999 киһи (53,05%), украйыыннар — 318 киһи (5,63%), дьүкээбиллэр - 304 киһи (5,38%), эбээннэр — 269 киһи (4,76%) уонна атын омуктар — 300 киһи (5,30%).

# Үөһээ Халыма улууһа
## Администрацияларынан араарыы

Улуус иһинээҕитэ :
| # | Куорат уонна нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Улуус кииниттэн, км | Нэһилиэнньэ ахсаана (2007 сыл) |
| 1 | Зырянка бөһүөлэк | улуус киинэ | 0 | 3 400 |
| 2 | Арыылаах | Уһун Күөл | 110 | 562 |
| 3 | Угольнай | Угольнай | 65 | 535 |
| 4 | Үөһээ Халыма | Үөһээ Халыма | 5 | 364 |
| 5 | Нелемнэй | Нелемнэй | 46 | 280 |
| 6 | Утайа | Утайа | 170 | 102 |
| | Барыта | | | 5 243 |

# Үөһээ Халыма улууһа
## Үөрэҕирии

    Сүрүн ыстатыйа: Үөһээ Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Куораттааҕы уокуруктар: Дьокуускай | Жатай
Улуустар: Абый улууһа | Алдан улууһа | Аллайыаха улууһа | Аллараа Халыма улууһа | Амма улууһа | Анаабыр улууһа | Булуҥ улууһа | Бүлүү улууһа | Горнай улууһа | Кэбээйи улууһа | Ленскэй улууһа | Мирнэй улууһа | Муома улууһа | Мэҥэ-Хаҥалас улууһа | Нам улууһа | Нүөрүҥгүрү улууһа | Ньурба улууһа | Орто Халыма улууһа | Өймөкөөн улууһа | Өлөөн улууһа | Өлүөхүмэ улууһа | Сунтаар улууһа | Таатта улууһа | Томпо улууһа | Усуйаана улууһа | Уус-Алдан улууһа | Уус-Маайа улууһа | Үөһээ Бүлүү улууһа | Үөһээ Дьааҥы улууһа | Үөһээ Халыма улууһа | Хаҥалас улууһа | Чурапчы улууһа | Эбээн-Бытантай улууһа| Эдьигээн улууһа
# Меланотан 2

Меланотан 2 диэн вещество аналога бремеланотид. Эр киһи буччатын күүһүрдэр.
# Шарджа

Бу тыл хас да өйдөбүллээх
* Шарджа куорат - Шарджа куорат, ХАЭ дойдутугар үһүс улахан куорат
* Шарджа эмират - биир ХАЭ дойдутугар баар эмират
* Шарджа мегапроектара - 2020 сыллаахха дылы ылыллыбыт программа, Дубай куорат тугунан.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# 1906 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

1906 сыллаах сайыҥҥы оонньуулар Афины куоракка муус устар 9 - 19 күннэригэр "Мрамор стадионугар" ааспыта. Аан дойду Олимпия оонньууларын комитета билиммэтэҕэ уонна нүөмэрдэммэтэҕэ.
# Биом

Биом - туспа килиимэттээх уонна үүнээйилээх-харамайдаах бөдөҥ айылҕа зуоналара. Биом холобурдара - оттоох хапталлар, мутукчалаах ойуурдар, кумах куйаардар уонна туундара.
# Таоизм

Таоизм эбэтэр Даоизм (кытайдыы 道教) диэн Кытай философия уонна итэҕэл төрүт үөрэҕэ. "Тао" (道) диэн тыл "суол" диэн тылбаастанар.
Тао үс күндүтэ: аhыныы, сэмэй быhыы уонна көрсүө.

# Таоизм
## Категоризацията

Ливия Кон таоизмы түөрт категорияҕа араарар:
* "Философия таоизма" (Даоцзя 道家) - Дао Де Дьиҥ (道德經) уонна Жуаҥзи (莊子) текстарга олохтонор философия оскуолата;
* "Итэҕэл таоизма" (Даоцзяо 道敎);
* "Дьон таоизма" - Кытай дьон итэҕэлэ.
* "Саҥа үйэ таоизма" - Ариэл Мерлин итэҕэлэ. Аан дойдуга 1970-80-с сс. тарҕаммыта. New Age хамсааhыҥҥа дьайбыта.

# Таоизм
## Быhаарыы

* ↑ Kohn (2000), pp. XI, XXIX.
# Кривошапкин Вадим Григорьевич

Вадим Григорьевич Кривошапкин - Россия наукатын үтүөлээх деятелэ, медицина доктора, Саха госуниверситетын бэрэпиэссэрэ.
Сунтаар улууһугар 1937 сыллаахха төрөөбүт. Благовещенскайдааҕы медицина институутун, 1-кы Москватааҕы мединституут клиникатын ординатуратын бүтэрбитэ.
Ньурбаҕа быраастаабыта, онтон ассистент, терапия кафедратын сэбиэдиссэйинэн Саха университетыгар үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ Саха сирин республиканскай балыыһатыгар терапия отделениетын сэбиэдиссэйинэн эмиэ үлэлээбитэ. Дьокуускай куорат балыыһатыгар гастроэнтерологическай отделениены арыйбыта. СГУ медицинатын факультетын деканынан үлэлээбитэ. 1976-1983 сс. – Благовещенскайдааҕы медицина институутун факультетскай терапиятын кафедратын салайан үлэлэппитэ. 1983-1989 сс. – Саха университетын иккис нүөмэрдээх терапиятын кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1989-1995 сс. – СӨ наукатын академиятыгар Хоту дойду прикладной экологиятын институутугар лаборатория сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Билигин СӨ НА Доруобуйа Институутун дириэктэрэ.
Хоту сирдэр медициналарыгар уонна Хоту дойду медицинскэй экологиятыгар бөдөҥ специалист быһыытынан биллэр. Киһи хоту дойду тыйыс усулуобуйатыгар адаптацияланрын туһунан элбэх үлэлэрдээх.
Россия социальнай наукаларын Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, Дойдулар ыккардыларынааҕы экология уонна куттала суохтук олоруу наукаларын Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, Норуоттар ыккардыларынааҕы Хотугу Форум Акадесиятын чилиэнэ.
120 тахса научнай ыстатыйалар уонна 4 монография ааптара.
# Тыллаах улахан чыычаах

Тыллаах улахан чыычаах (лат. Carpodacus rubicilla, нууч. Большая чечевица) — сэдэх чыычаах, орто Бүлүүгэ атыырын 1941 с. көрбүттэрэ чуолкай биллэр. Тыллаах чыычаахтар уустарыгар киирэр. Сүнньүнэн үөннэринэн, от-мас сыатынан аһылыктанар.

# Тыллаах улахан чыычаах
## Өссө маны көр

* Тыллаах чыычаах
* Сибиир тыллаах чыычааҕа
# Улахан Сис (Верхоянскай сис)

Улахан Сис. Верхоянскай сис систематын хоту диэкки сытар Кулар сис сорҕото. Дьааҥы уонна Омолой өрүстэр билирдэрэ.
Уһуна 100 км. Чыпчааллара муора таһымыттан 501 м. үрдүккэ тиийэллэр.

# Улахан Сис (Верхоянскай сис)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Плунгян Владимир Александрович

Плунгян Владимир Александрович (1960 с.т.) - тыл үөрэхтээҕэ, тыл түөрүйэтигэр уонча үлэ ааптара, Арассыыйаҕа корпуснай лингвистикэни саҕалааччылартан биирдэстэрэ.
Языкознание үстүтүүтүн типология сиэктэрин сэбиэдиссэйэ, Нуучча тылын үстүтүүтүн корпуснай лингвистикэ уонна лингвистикэ поэтикатын салаатын сэбиэдиссэйэ. МГУ-га устудьуоннары үөрэтэр.
"Почему языки такие разные" диэн кинигэ ааптара (2010).

# Плунгян Владимир Александрович
## Ситимҥэ баар сорох айымньылара
### Ыстатыйалар

* Владимир Плунгян. О (бес)конечности языка (22 Октября 1999)
* Владимир Плунгян. Лингвистика катастроф Архыыптаммыт 2008, Алтынньы 22 күнүгэр. // Итоги № 30 (216), 25 июля 2000
* Владимир Плунгян. Зачем мы делаем Национальный корпус русского языка? Архыыптаммыт 2022, Тохсунньу 24 күнүгэр. // Отечественные записки. 2005. № 2.

# Плунгян Владимир Александрович
## Ситимҥэ баар сорох айымньылара
### Тыл этиилэрэ

* Русский язык (передача из цикла «Россия как цивилизация») Архыыптаммыт 2022, Тохсунньу 24 күнүгэр. // Радио «Свобода», 10-12-2000
* Круглый стол «ЗС»: Русский язык как картина мира // Знание — Сила, 8/05
* Почему современная лингвистика должна быть лингвистикой корпусов? Архыыптаммыт 2009, Алтынньы 26 күнүгэр. Лекция Полит.ру (23 октября 2009)
* Падежей больше шести Архыыптаммыт 2014, Тохсунньу 10 күнүгэр. // Беседа на радио «Вести FM», 2010
* Владимир Плунгян: «Плохие люди бывают, а вот плохих языков я не встречал никогда» // ПостНаука (21.05.2012)
* Языки Африки // Лекция в проекте ПостНаука (04.06.2012)
* Грамматические категории // Лекция в проекте ПостНаука (26.06.2012)
* Разнообразие языков человечества: Онлайн-лекция (2012)
* Владимир Плунгян в программе «Перспективы»: Корпусная лингвистика и корпус русского языка (2013)
# Ойуун Һааска

Ойуун Һааска, толору сүрүн аата Габышев Александр Прокопьевич, Саха Сирин активиһа, общественнай хамсааһыны тэрийээччи, 2018 сылтан Владимир Путины кириитикэлээһининэн дьарыгырар. Путины үүрэргэ хамсааһын тэрийэн марш оҥоро сылдьыбыттааҕа 2019 сылга.
2019 сыллаахха Владимир Путин бэйэтинэн ыйаах таһааран, Ойуун Һаасканы псих ыарыһахтар балыыһаларыгар Котенкаҕа укпуттара. 2020 сыллаахха Америка, Улуу Британия, Германия уонна Мемориал политическай хаайыылаах диэнинэн билиммиттэрэ.
2021 сыл Балаҕан ыйын 26 күнүттэн күүс өттүнэн эмтээһиҥҥэ түбэһэн, Новосибирскай уобаласка псих ыарыһахтар күүстээхтик эмтэнэр балыыһаларыгар хаайыллан сытар.
# Огурдар

Оҕустары кытта бутуйума.
Уйгуурдары кытта бутуйума.''Угордары кытта бутуйума.
Огурдар (огур бииһин ууһун омуктара) — Киин Азияҕа олоро сылдьыбыт, ол гынан баран олох эрдэ Европаҕа көһөн барбыт былыргы түүрдэр иннинээҕи (пратюрских) биис уустарын сорохторо.

# Огурдар
## Устуоруйалара

Үөрэхтээхтэр сабаҕалыылларынан, огурдар былыргы түүрдэр иннинээҕи бии уустарыттан эрдэ арахсыбыт буолуохатарын сөп. Огурдар оччолорго түүрдэр биир саамай улахан бөлөхтөрүттэн -- оҕустартан биһиги эрэбыт иннинэ бастакы тыһыынча сыллар ортолоругар арахсыбыттар диэн түөрүйэ баар
Огурдар былыргы түүрдэр иннинээҕи биис уустартан арахсан барыахтарыттан, пратүүрдэр тыллара арахсан барбыт, ол курдук, түүр тыллара уонна огур (булгар) тылларын бөлөҕө диэн үөскээбит.
Огурдар былыргы түүрдэр иннилэринэ аан бастакынан арҕаа диэки улахан көһүүлэри (миграциялары) саҕалаабыттар.
Ол курдук, огурдар V үйэ бастакы аҥаарыгар гуннар салалталарынан Европаны барытын кэриэтэ баһылаабыттара уонна хас эмэ элбэх омуктаах державаны олохтообуттара. Держава ыһыллыбытын да кэннэ огурдары Европаҕа өр кэм устата "гуннар" диэн ааттыыллара.
VI үйэҕэ Европаҕа авардар (обрдар) үөскээбиттэр уонна Авар хаҕанаатын тэрийбиттэр. .
VII үйэҕэ ордук булҕардар киэҥник тэнийбиттэр. Ол гынан баран, кинилэри өтөр арҕаа диэри хазардар үтэйбиттэр. Кинилэр кэлин Хазар хаҕанатын тэрийбиттэр.
Кэлин тиһэҕэр көһө сылдьыбыт пратүүр-огурдар сыыһа баайа атын омуктары кытта суураллан симэлийэн хаалбыттар уонна Европаҕа олохсуйбуттар (Подунавьеҕа, Подоньеҕа, Причерноморьеҕа, Поволжьеҕа).

# Огурдар
## Классификацията

Огурдарга маннык историческай биис уустары уонна норуоттары киллэриэххэ сөп:
* Гуннар?
* Буҕардар
** Оногурдар
** Сарагурдар
** Кутригурдар
** Утигурдар
** Урогилар
** Хайлангурдар
** Альтциагирдар?
* Акацирдар?
* Савирдар?
* Авардар (обры)?
* Хазардар

# Огурдар
## Огурдар уоннаи Угралар

Сорох үөрэхтээхтэр түүрдэргэ сыһыана суоха Угралар ааттарын мадьярдар нөҥүө Оргудартан ылбыттар диэн сабаҕалыыллар.
# Ботсвана

Ботсвана Өрөспүүбүлүкэтэ (ааҥл: Republic of Botswana, тсуана: Lefatshe la Botswana) диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута. Ботсвана олохтоохторо "Батсуана" (биир ахсааҥҥа: Мотсуана) дэнэллэр. Ботсвана урут Бечуаналэнд диэн Британия протектората этэ, билиҥҥи аатынан балаҕан ыйын 30 1966 тутулуга суох буолуутун кэнниттэн ааттаммыта. Кинилиин кирбиилэhэллэр Соҕуруу Африка соҕуруу уонна соҕуруулуу илин, Намибия арҕаа, Замбия хоту уонна Зимбабуэ хотугулуу илин.
# Apertium

Apertium — бу массыынанан тылбаас сиһэ (платформа), маны Аликанте Үнүбэрсиэтигэр оҥороллор, ону Испания уонна Каталония бырабыыталыстыбалара үбүлүүллэр. GNU GPL усулуобуйаларыгар олоҕуран, бу хааччаҕа суох тарҕанар бырагырааманы таҥааччылар буор босхо үлэлииллэр.
Apertium диэн массыынанан тылбаас тиһигэ биирдиилээн тыл таһымыгар тахсар уларыйыыларга бүтэһиктээх кубулугу (конечные преобразователи), саҥа чаастарын бэлиэтииргэ эбэтэр тыллар халыыптарыгар баар бутууру туоратарга Марков айбыт, көстүбэт оҥкулларын (скрытые модели) туһанар.

# Apertium
## Тыллар

Apertium массыынанан тылбаас туттугун (үнүстүрүмүөнүн) быһыытынан OpenTrad бырайыак чэрчитинэн үөскээбитэ, бастаан уруулуу тыллары тылбаастыырга анаан оҥоһуллубута, оттон билигин бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаспат тыллар паараларын эмиэ хабар кыахтанна. Аптамааттыы тылбаас саҥа систиэмэтин төрүттүүргэ XML анал пуорматыгар тыл түмүлүктэрин (тылдьыттары, быраабылалары) угуохха эрэ наада.
Бу бырагыраамаҕа анаан оҥоһуллубут тыл дааннайдара (Universidade de Vigo, Universitat Politècnica de Catalunya уонна Universitat Pompeu Fabra бииргэ үлэлээбиттэрин түмүгэ) билигин Испания романскай тылларын, испанскай (кастильскай), каталонскай, галисийскай, окситанскай, ону тэҥэ английскай, португальскай, французскай, румынскай тыллары уонна эсперантоны өйүүллэр.
Аллараа табылыыссаҕа тылбаас таҥыллыбыт түмүлүктэрэ (базалара) уонна олор кэлиҥҥи биэрсийэлэрэ (версия) көстөр. Сорох түмүлүк икки хайысхалаах тылбааһы өйүүр: бу табылыысса онтон биирин эрэ көрдөрөр, тиһиккэ баар бары тыллары көрдүүргэ табылыысса суортуур кыаҕын туһаныҥ.
# Kalahari Resorts

Kalahari Resorts (сахалыы Калаһари Резорт) — АХШ саҥа түргэнник сайдан эрэр Африка тематическай пааркалара.
# Мааччыйа

Мааччыйа (нучч. Маччия), улахан сэттэ күөлтэн турар система, тектоническай төрүттээх. Аллараа Бэстээхтэн 3 км тэйиччи хоту диэки сытар. Курорт сир. Элбэх тыа һаппааһа баар. Ол эбэтэр Мэнэ-Ханалас 40% маһа баар.
# Хотойдорунан бултааһын

Хотойдорунан бултааһын
Хотойдорунан бултааһын - Баян-Ольгига(Монголия)уонна Синьцзяҥҥа(Китай)диаспораларынан уонна билиҥҥи Казахстаҥҥа, Кыргыстаҥҥа олорор казаахтар, киргиистэр туттар, Евразийскай истиэп үрдүнэн киэҥник тарҕанан үгэс буолбут мохсоҕолунан бултааһын биир көрүҥэ.Түүр омуктарыгар ордук биллиилээхтэрэ беркутунан(боруллуонан)бултааһын эрээри, кинилэр бултуурга атын көтөрдөрү: кыыртары, сапсаннары, балобаннары уо.д.а.эмиэ тутталлар.Казахстан бырабыыталыстыбата, казаах үгэстэрин туттар булчут-казаахтары төрөөбүт дойдуларыгар, Казахстаҥҥа төннөллөрүгэр көҕүлүү сатаабытын үрдүнэн, үгүстэрэ Монголияҕа хаалалларын ордорбуттара. Б.э.936 сылтан 945 сылыгар диэри кэмҥэ кидани(биитэр китаи), былыр, Манчжурия, Монголия уонна Ис Монголия сирдэригэр тарҕанан олорбут, Манчжурия көс норуота - Хотугу Кытай сорох чааһын сэриилээн ылбыттар. 960 с.Кытайы Сун династията сэриилээн ылбыт. Хара ааныттан Сун династиялара, хайа-сахха кытай култууратын иҥэриммит киданилары кыайа туппатахтар. Ол түмүгэр, Сун династията 300 сыл кэриҥэ баһылаан олорбутун тухары, киданилар Сун династиятын сирин сэриилээбэтиннэр диэн бэрик биэрэ олорбут. Киданилар, төһө даҕаны кытай култууратын иҥэриммиттэрин иһин, бэйэлэрин төрүттэриттэн кэлбит үгүс үгэстэрин, ол иһигэр хотойдорунан бултааһыны умнубатахтар. Ол кэмнээҕи бултуур ити үгэстэрин туһунан уруһуйдар, кэпсээннэр бааллар. Чжурчжэни(Jurchen) уустара "хай-дон-кин"(hai dong qing) диэн сиэмэх көтөрүнэн бултууллара. Онтон кидани уустарын дьоно ол булчут хотойдору былдьаан ылан, күүстэринэн бэйэлэрэ салайан бултата сатыыллара да, ол табыллыбат этэ. Чжурчжэннэр, ол көтөрдөрүн туһуттан, оннооҕор киданилары утары өрө турууну саҕалаабыттарын, сэриилэспиттэрин туһунан сурахтар бааллар. Кинилэр бэйэлэрин хай-дон-кин көтөрдөрүн төннөрбүттэрэ биллэр. 1207 с.кыргыыс көс уустара, Чингисхан уола Джучи салайар сэриилэригэр бас бэриммиттэр. Монгуол баһылыктааһыныгар да олордоллор, кыргыыстар бэйэлэрин көс омуктарын үгэстэрин хотойдорунан бултааһыны умнубатахтар. Ол үгэстэрин 21 үйэҕэ диэри(1990 с.) илдьэ кэлбиттэр. Аныгы археологтар Орто Азия мохсоҕолунан бултааһын устуоруйата биһиги эрабыт саҕаланыа 2000 сыл инниттэн баар эбит дииллэр. ССРС кэмигэр, эрэгийиэни хомуньуустар салайар эрдэхтэринэ элбэх казаах ыаллыы сытар Монголияҕа куоппуттара: онно, баһыйар үгүстэрэ, Баян-Ольги диэн провинцияҕа олохсуйбуттара уонна бэйэлэрин кытта хотойдорунан бултуур үгэстэрин аҕалбыттара. Арҕаа Монголияҕа Алтай хайаларыгар баар Баян-Ольги эрэгийиэнигэр, билиҥҥэ диэри, быһа холуйан хас да сүүс ахсааннаах хотойдорунан бултуур булчуттар бааллар. Кинилэр мохсоҕолунан бултуур абыычайдарыгар, атынан сылдьан беркутунан(боруллуонан) бултуур үгэс, эмиэ, баар. Кинилэр, ордук, кыһыл саһылы уонна куобаҕы бултууллар. Ону кытта, хотойдору кыһын, саһыл кыһыл өҥө хаарга ала бэлиэ көстөр кэмигэр тутталлар. Сыл аайы, "Золотой орел" диэн бэстибээлгэ, казах омук бултуур үгэстэрин көрдөрөллөр. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%B0_%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B8 https://www.bbc.com/russian/amp/blog-photo-41645047
# Пахомов Андрей Кириллович

Пахомов Андрей Кириллович (07.10.1936—31.12.2001) — саха учуонайа, устуоруйа билимин хандьыдаата.

# Пахомов Андрей Кириллович
## Олоҕун олуктара

* 1936 сыллаахха алтынньы 7 күнүгэр Саха АССР Ньурба улууһун Мэгэдьэк нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1955—1958 сс. — культурнай-сырдатар тэрилтэлэргэ үлэлээбит.
* 1958—1961 сс. — учууталлаабыт.
* 1965—1969 сс. — Ленинскэй оройуоннааҕы Сэбиэт культууратын салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1969 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1970—1972 сс. — «Кыым» хаһыат редакциятыгар литература үлэһитэ.
* 1972—1980 сс. — учууталлаабыт.
* 1980 с. — история билимнэрин кандидатыгар «Деятельность культурно-просветительных учреждений села Якутии в период развитого социализма (1959—1970 гг.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1980—1992 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1992 сылтан — тыл, литература уонна история Институтун научнай үлэһитэ.
* 2001 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр күн сириттэн барбыт.
А. К. Пахомов — Саха АССР культурнай тутулун чинчийбит.

# Пахомов Андрей Кириллович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Деятельность сельских культпросветучреждений Якутии (1959—1970 гг.)» (Якутск, 1986) - монография.
* «Сельские культпросветучрежденя Якутии (1971—1980 гг.)» (Якутск, 1991) - монография.
Кинигэлэрэ уонна брошюралара
* «Главное — организация» (Якутск, 1975. — На як. яз.).
* «С помощью массовой работы» (Якутск, 1975).
* «Клуб — производству» (Якутск, 1984).
* «Хозяин седой тайги» (рассказ для детей) (Якутск, 1984).
* «Рассказы из истории Якутии» (Учебное пособие для 5-го класса) (Якутск, 1993).
* «Тяжёлые последствия и противостояние» (Якутск, 1993; в соавт. с М.А. Пахомовой).

# Пахомов Андрей Кириллович
## А.К. Пахомов туһунан

* Ксенофонтов В.К. Бу кинигэни аах // Бэлэм буол. — 1975. — От ыйын 17 к.
* Иванов М.С. — Багдарыын Сулбэ. Эһэ туһунан // Эдэр коммунист. — 1975. — Ахсынньы 24 к.
* Егинов Ж., Корнилов И. Үчүгэй кинигэ эбит // Бэлэм буол. — 1977. — Балаҕан ыйын 1 к.
* Григорьев К. Өссө сайдар кыахтаах // Кыым. — 1980. — Атырдьах ыйын 19 к.
* Семенов Г. Көрдөөбүт көмүһү булар // Коммунизм суола. — Муус устар 27 к.
* Никулин К. Оҕо өйдүүрэ наада //Эдэр коммунист. — 1986. —Тохсунньу 3 к.
* Никитин Ю. Мелиорация туһунан кинигэ // Кыым. — 1987. — От ыйын 9 к.
* Лиханов С. Тоҕо умнууга хаалла? // Кыым. — 1988. — Олунньу 21 к.
* Халтанова К. Үчүгэйдик суруллубут // Кыым. 1989. – Сэтинньи 2 к.
* Илларионов В. Туймаада дьоро киэһэтэ // Кыым. — 1989.– Бэс ыйын 4 к.
# «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл

«Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с..
Мэтээл 1470000 киһиэхэ бэриллибит: Ол иһигэр 15 тыһ. былакаадаҕа түбэспит оҕолорго.
# Цахур тыла

цахур тыла-цахурдар тыллара
цахур алпабыыта:
А а Аl аl Б б В в Г г Гl гl Гъ гъ Гь гь Д д Дж дж Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Кl кl Къ къ Кь кь
Л л М м Н н О о Оl оl П п Пl пl Р р С с Т т Тl тl У у Уl уl Ф ф Х х Хъ хъ Хь хь Ц ц Цl цl Ч ч
Чl чl Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ыl ыl Э э Ь ь Ю ю Я я
# Краматорскай куоратка вокзалы ракетанан ытыы

Краматорскай куоратка вокзалы ракетанан ытыы (2022) — Краматорск куоратка Арассыыйа өттүттэн ракета түһэн элбэх киһи өлүүтүн ааттыыллар.
Арассыыйаны Кытай, Япония, Украина, Евросоюз, АХШ буруйдууллар, онтон Арассыыйа Украинаны.
# Курундьа

Курундьа сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-арҕаа өртүгэр сытар сис.
Олдьо салаата Нэннэли уонна Дьааҥы салаата Туостаах икки ардыларынан баар уонна кинилэр билирдэринэн буолар.
Устата 80 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1919 м. үрдүккэ тиийэр.

# Курундьа
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# .gw

.gw диэн Гуинея-Биссау үрдүк таhымнаах ил домена.
# .int

.int диэн омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэргэ аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
# 1305

1305 сыл.

# 1305
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 5 ааҥыл саллааттара Шотландия бастаанньаһыттарын баһылыгын Уильям Уоллеһы туппуттар.
* 1305—1306 — Чехия хоруола Вацлав III.
* 1305—1314 — Папа Климент V (1260—1314), француз.
* Михаил IX бирикээһинэн алааннар Рожер де Флору өлөрбүттэр.
# Дубук

ДУБУК сыһ. Итэҕэс, ситэтэ суох, тиийбэт гына, тутахтык.
# Баҕадьа (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Баҕадьа — Үөһээ Бүлүү улууһун Сургулуук нэһилиэгин киинэ.

# Баҕадьа (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Сургулуук нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Алексеев Василий Гаврилович

Алексеев Василий Гаврилович (05.12.1937—30.10.2013) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕатын харыстабылын миниистирэ (1994—2006). Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Алексеев Василий Гаврилович
## Олоҕун олуктара

* 1937 сыллаахха ахсынньы 5 күнүгэр Сунтаар улууһугар Элгээйи с. төрөөбүт.
* 1964 с. — Томскайдааҕы государственнай университет биологияҕа салаатын бүтэрбит.
* 1970 с. — биология билимнэрин кандидатыгар диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээн, ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааөы филиалыгар үлэҕэ киирбит.
* 1989 с. — Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талыллыбыт.
* 1993—1994 сс. — Саха Өрөспүүбүкэтин Президенын государственнай сүбэһитэ.
* 1994—2006 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕаҕа харыстабылын миниистирэ.
* 2013 сыл алтынньы 30 күнүгэр уһун ыарыыттан өлбүт.

# Алексеев Василий Гаврилович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)
# Табаһыт күнэ

Табаһыт күнэ - Саха сиригэр 1936 сылтан бэлиэтэнэр бырааһынньык.
Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин (ЦИК) бөрөсүүдьүмэ 1936 сыл атырдьах ыйын 20 күнүгэр сылын ахсын сэтинньи 20 күнүгэр бэлиэтииргэ диэн уураах ылыммыт. 1967 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан кулун тутар үһүс баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр буолбут.
1969 сыллаахха Саха сиригэр 360 тыһыынча хотугу таба баара ыйыллар, ол ССРС табатын ахсааныттан 15% ылар эбит. Ол сыл табаны иитииннэн өрөспүүбүлүкэҕэ 28 холкуос уонна 22 сопхуос дьарыктанар эбит. Олортон бөдөҥнөрө: "Аллараа Халыматааҕы" (Нижнеколымский) сопхуос - 36,2 тыһ. табалаах, "Муоматааҕы" сопхуос - 23,4 тыһ. табалаах, "Өлөөннөөҕү" - 28,2 тыһ., "Аллайыахатааҕы" - 23,6 тыһ., Алдан оройуонун "Доҕордоһуу" (Дружба) сопхуос - 9 тыһ. табалаах.
1964 сыллаахтан Саха АССР миниистирдэрин сэбиэтин уурааҕынан "Саха АССР чулуу табаһыта" (Лучший оленевод ЯАССР) диэн аат (сыбаанньа) иҥэриллэ сылдьыбыт. 1969 сыллаахха диэри 38 табаһыт, биригэдьиир наҕараадаламмыт.
Таба күнүгэр эрдэттэн бэлэмнэнэллэрэ, холкуос эбэтэр сопхуос киин уһаайбатыгар транспараан, истиэндэ, эркин хаһыаттарын ыйыыллара, хаартыска быыстапката баар буолара. Бырааһынньык үөрүүлээх мунньаҕынан аһыллара, киэһэ кулуупка кэнсиэр буолара. Нөҥүө күнүгэр таба сүүрдүүтэ уонна атын күрэхтэһиилэр буолаллара, онно атын нэһилиэктэртэн, оройуоннартан ыҥырыылаах ыалдьыттар кытталлара. Ол кэнниттэн үҥкүү (эбээннэргэ - һээдьэ, эбэҥкилэргэ - дэрэдэ) буолара.
# Сунтаар улууһун өрөгөйүн ырыата

«Сунтаар улууһун өрөгөйүн ырыата» — Сунтаар улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.

# Сунтаар улууһун өрөгөйүн ырыата
## Ырыа ааптардара

* Ырыа тыллара —Михалева Наталья Владимировна — Сайа.
* Музыката — Герасимов Кирилл Афанасьевич.
# Билии

Билии диэн өйдөбүлү маннык быhаарыахха сөп:
* Киhи үөрэнэн ылар өйдөөһүнэ
* Субъегы теория уонна практика өттүнэн өйдөөһүн
* Чахчы уонна информация
* Чахчыга эбэтэр ситуацияҕа сигэнэн үөрүйэх буолуу
Былатыан билиини "тоhоҕостоох дьиҥ өйдөөһүн" диэн аан бастаан быhаарыытыттан ыла билии туhунан философия мөккүөрдэрэ саҕаланаллар. Онтон ыла билиҥҥээҥҥи дылы билии биир ылыныллыбыт быhаарыыта суох.
Билии когнитив бырассыастар комплекстарыттан үөскүүр: өйдөөһүн, үөрэтии, билсии, тэҥнээhин уонна санааhын.

# Билии
## Өссө маны көр

* Баар чахчы
* Билии-көрүү
* Кырдьык
* Үөрэх
* Үөрэх уонна билии
# Туойдаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Туойдаах нэһилиэк. Сунтаар улуһун нэһилиэгэ, киинэ Туойдаах.
Улуус кииниттэн 20 км.
Нэһилиэнньэ ахсаана 179 киһи (2007 сыл).
# Түмэт тэрилтэлэр аан дойдутааҕы күннэрэ

Түмэт тэрилтэлэр аан дойдутааҕы күннэрэ — сылын ахсын олунньу 27 күнүгэр түмэт тэрилтэлэргэ болҕомто тардаары бэлиэтэнэр. Эдэр филантроп Марсис Лиорс Скадманис (Marcis Liors Skadmanis) көҕүлээбитэ.
Аан бастаан 2010 сыл муус устар 17 күнүгэр Балтика дойдуларын коллегиятын Балтика түмэт тэрилтэлэрин IX Форумугар билиниллибитэ. Аан дойду таһымыгар бастаан 2014 сыллаахха Хельсинки куоракка Финляндия тас дьыалатын министиэристибэтэ бэлиэтээбитэ. Ол кэнниттэн элбэх дойдуга түмэт тэрилтэлэрэ, аан дойду таһымнаах салайааччылар, куораттар баһылыктара, корпорациялар уонна элбэх эгэлгэ тэрилтэлэр киэҥник бэлиэтиир буолбуттара.