yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сэһэн Боло

Сэһэн Боло, Дмитрий Иванович Дьячковскай (08.11.1905—15.07.1948) — саха биллиилээх фольклору хомуйааччыта, кыраайы үөрэтээччитэ.

# Сэһэн Боло
## Олоҕун олуктара

1905 с. сэтинньи 8 күнүгэр Боотур уус улууһун I Болугур нэһилиэгэр сэниэ ыалга төрөөбүтэ.
1925 с. бэйэтин баҕатынан үһүйээннэри хомуйуутун саҕалыыр. Фольклор матырыйаалларын научнай методиканан суруйууну баһылааһыҥҥа элбэх сыратын биэрэр, ол быыһыгар саха омугун устуоруйатыгар уонна этнографиятыгар сыһыаннаах литератуураны 1931-34 сылларга дириҥник үөрэтэр. 1934—1937 сылларга Саха АССР кыраайы үөрэтиигэ Бюротун инспиэктэринэн үлэлиир. 1937—1946 сс. Тыл уонна культура институтун научнай үлэһитэ. 1938 с. А. А. Саввинныын Бүлүү оройуоннарыгар экспедиция тэрийэн баай матырыйаалы хомуйар, 1939—1941 сс. хотугу улуустарга фольклор уонна түөлбэ тыл хабааннаах үлэни ыытар.
1942 с. сэрии үгэннээн турар кэмигэр А. П. Окладников тэрийбит археология эспэдииссийэтигэр фольклорист быһыытынан кыттан, Өлүөнэ өрүс аллараа салааларыгар чинчийэр үлэни ыытар.
Сүүрбэттэн ордук сыл иһигэр Сэһэн Боло уопсайа 300-тэн тахса киһиттэн сыралаһан, алта сүүс норуот үһүйээннэрин суруйан ылар, сүүс төрүччүнү оҥорор.
Тыыннааҕар «Лиэнэҕэ сахалар нуучча кэлиэн иннинээҕи олохторо» диэн биир кинигэни таһаартарбыта. Кэлин 63 үһүйээнэ 1980 с. тахсыбыт «Исторические предания и рассказы якутов» хомуурунньукка тахсыбыта.
1948 с. от ыйын 15 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

# Сэһэн Боло
## Өссө маны көр

* Биобиблиографический справочник Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.
# Зиммель Георг

Зиммель Георг (ниэм. Georg Simmel, 1.03.1858 – 26.09.1918) — ниэмэс философ-идеалист уонна социолог. Кини үлэлэрэ Германияҕа социология сайдыытыгар сабыдыаллаабыттара.
Берлиннааҕы университеты бүтэрэн баран 20 тахса сыл онно үлэлээбит. Карьерата оччо сатамматах: приват-доцент диэн кыра дуоһунаска өркэмҥэ сылдьыбыт. Ол да буоллар истээччилэр уонна атын учуонайдар биһирэбиллэринэн туһанар эбит (Макс Вебер и Генрих Риккерт). Маны университет салалтата семиттары утары настырыанньалааҕынан быһаараллар. 1901 с. Страсбурдааҕы университет штааты таһынан, оттон 1914 с. штаакка киирэр үлэһитэ. Иккис аан дойду сэриитэ саҕаланаатын университет сабыллыбыт. Сэрии бүтэн эрдэҕинэ Зиммель Страсбург куоракка быар раагынан ыалдьан өлбүт.
Бөлөһүөк быһыытынан Зиммели "олох философията" диэн академическэй салааҕа киллэрэллэр, үлэлэригэр "неокантианство" эмиэ баар (диссертацията Кант үлэлэригэр анаммыт). История философиятыгар, этикаҕа, эстетикаҕа уонна култуура философиятыгар үлэлэрдээх. Социологияҕа Зиммель — социальнай алтыһыы (социальное взаимодействие) теориятын айааччы. Зиммели конфликтология биир төрүттээччитин курдук эмиэ билинэллэр.

# Зиммель Георг
## Сүрүн үлэлэрэ

* Социальная дифференциация. Социологические и психологические исследования (1890).
* Проблемы философии истории (1892—1893)
* Введение в этику (1892—1893).
* Философия денег (1900)
* Религия (1906)
* Социология. Исследование форм обобществления (1908)
* Философия культуры (1911)
* Гёте (1913)
* Рембрандт (1916)
* Фундаментальные вопросы социологии (1917)

# Зиммель Георг
## Кини туһунан

* Соколов Э.В. Георг Зиммель: философия культуры
* Горозия В.Е. Проблема отчуждения культуры в философии и социологии Георга Зиммеля. — Россия и Грузия: диалог и родство культур
* Ионин Л.Г. Георг Зиммель — социолог. М., 1981
* Филиппов А.Ф. Обоснование теоретической социологии: введение в концепции Георга Зиммеля. — Вопросы социологии. 1993, № 3
* Громов И.А., Мацкевич А.Ю., Семенов В.А. Западная социология, гл. VIII. СПб, Издательство ДНК, 2003

# Зиммель Георг
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
* "Кругосвет" энциклопедия.
# 1157

1157 сыл.

# 1157
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 15 — Юрий Долгорукай, Суздаль кинээһэ, Киев улуу кинээһэ, Москуба төрүттээччитэ. Пиир кэмигэр сүһүрдэн өлөрбүттэрэ.

# 1157
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 15 — Юрий Долгорукай, Суздаль кинээһэ, Киев улуу кинээһэ, Москуба төрүттээччитэ. Пиир кэмигэр сүһүрдэн өлөрбүттэрэ.
# Маайыын

Маайын - Маарыан - Баарыан - Маарыын (нуучча тылыгар Недавно диэн тылбаастанар). Чурапчылар таптаан туттар тыллара. Атын улуустарга тоҕо эрэ кестубэт.
# Саха сирин графиката

Графика Саха Сиригэр XX үйэ бастакы аҥарыгар үөдүйбүт ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба көрүҥэ.
Аан бастаан графика сэбиэскэй хаһыаттарга уонна сурунаалларга өйдөтөр иитэр соруктаах баар үөдүйбүтэ. Отутус сыллар ортолоругар П.П. Романов кинигэҕэ ойуулара тахсыбыттара, бу айымньылар худуоһунньук кэлин уруһуйдаабыт былакаатын уонна Аҕа дойду улуу сэриитин кэминээҕи сатииратын кытта саха графикатын төрдө буолбуттара.
# Григорьев Константин Никифорович

Григорьев Константин Никифорович (1792-1871) — дворянин, дьиҥ статскай советник, Саха уобалаһын бастакы күбүрүнээтэрэ, 1852—1856 сылларга үлэлээбитэ. 1852 сылтан Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэтиттэн араарыллан туспа күбүөрүнэ бырааптаммыта, Сибиир генерал-күбүрүнээтэригэр бас бэринэр буолбута.
1792 сыллаахха дворян кэргэнигэр төрөөбүт. 1846 сыллаахтан 1847 сыллаахха диэри Кострома күбүрүнээтэринэн олорбут. Онно улахан уот турбутугар кинини буруйдаан (чинчийээччи Казарян этэринэн олоҕо суох) устубуттар, биир сыл силиэстийэ ыытыллар кэмигэр Санкт-Петербурга хаайыыга олорбут (силиэстийэни кини оннугар быстах кэмҥэ анаммыт аатырбыт А. Суворов ыыппыта). Уоту саҥа күбүрүнээтэр ревизия оҥоро сырыттаҕына, ону тохтотоору соруйан ыыппыттарын сабаҕалыыллар. Онтон буруйа сүгүн дакаастаммакка, бэйэтин буруйун олорбут кэминэн боруостаабыт курдук ааҕаннар 1848 сыл ахсынньытыгар босхолообуттар. Биир сылтан арыый ордук буолан баран 1950 сыллахха ыам ыйыгар төттөрү судаарыстыбаннай сулууспаҕа ылбыттар. Икки ыйынан атырдьах ыйыгар Ис дьыала министиэристибэтин кэллиэгийэтин сэбиэтигэр анаабыттар. Онтон аҕыйах кэминэн 59 саастааҕар Дьокуускайга анаммыт. 1856 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр (урукку ааҕыынан) пенсионнаах (биэнсийэлээх) уурайбыт. Уурайыытыгар Кырыым сэриитин кэминээҕи түбэлтэлэр оруолу оонньообуттара. Англия уонна Франция байыаннай хараабыллара Лаамы байҕалын кытылыгар сылдьыыларын кыайан тохтоппотох диэн буруйдааһын баара. 1871 сыллаахха өлбүт, Царское Село Казанскай кылабыыһатыгар көмүллүбүт (билигин Пушкин куорат).
Кини саҕана Охуоскай тыраага сабыллан, ол оннугар Айаан тыраага аһыллыбыта. Ыраахтааҕыга суруйбут 1855 сыллааҕы отчуота Санкт-Петербуурга Арассыыйа судаарыстыбатын устуоруйатын архыыбыгар харалла сытар. Бу оччуотугар Саха уобалаһыгар 211916 киһи олорорун, Лаамы байҕалыгар өстөөх хараабыллара баар буолан Хамчаакканы кытта ситим быһынна диэн суруйар.
# Ефремов Николай Ильич

Ефремов Николай Ильич СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
1927 с. төрөөбүт.
1949 с. Верхоянска орйуонугар Янскай рабочай бөһүөлэгэр сибээс отделениетын начальнигынан үлэтин саҕалаабыта.
1952 с. төрөөбүт оройуонугар кэлэн "Союзпечакка" уполномоченайдаабыта.
1959-1990 сс. Булуҥҥа партия райкомун инструкторынан, М.Горькай, Ленин аатынан совхозтарга партком секретарынан, оройуоннааҕы народнай хонтуруол комитетын председателинэн, райсовет тэрийэр отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Аҕа дойду сэриитин кыттыылаахтарыгар анаан "Өйдөбүнньүк" диэн икки кинигэни бэлэмнээн таһааттарбыта.
Икки "Бочуот Знага" орденнар, "Үлэҕэ килбиэнин иһин" мэтээл кавалера. СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина.
2004 с. өлбүт.
# Семенникова Варвара Константиновна

Варвара Константиновна Семенникова, кыыс аата Дьяконова (22.05.1890—09.03.2008) — 117 сааһыгар дылы (үс үйэҕэ) олорбут Саха Сирин биир кырдьаҕас олохтооҕо. Эбэҥки.

# Семенникова Варвара Константиновна
## Олоҕун олуктара

Варвара Константиновна 1890 сыллаахха ыам ыйын 10 күнүгэр (эргэ стилинэн) Эдьигээн улууһун Хатыҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. 1944 сыл бүтүүлэригэр булчут Алексей Семенников диэн, киниттэн 27 сыл балыс, киһиэхэ кэргэн тахсыбыт. А. Семенников — иккис кэргэнэ. Киниттэн икки оҕоломмута, оҕолоро эдэр саастарыгар өлбүттэр. 58 сааһыгар 8 ыйдаах кыыс оҕону ииттэ ылбыт. Ол кэннэ өссө икки оҕону ииппит. Сиэннэрдээх, хос сиэннэрдээх.
2003 сыллаахха «Үйэ саас» Ытык бэлиэнэн наҕараадаламмыта. Ону кытта 100 тыһ. харчынан бэлэх, 36 бриллианнаах симэх туттарыллыбыт.
Анаабыр улууһун киинигэр Сааскылаахха олорбута.
# Федоров Михаил Дмитриевич (Ырыа Миисэ)

Федоров Михаил Дмитриевич (Ырыа Миисэ) — Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ.

# Федоров Михаил Дмитриевич (Ырыа Миисэ)
## Олоҕун олуктара

* 1929 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр Үһүс Малдьаҕар нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Ийэтэ биэс саастааҕар өлөн, быраатын кытта аҕаларыгар иитиллибиттэр.
* 1937—1944 сс. — сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрээт, совхозка үлэлээбит.
* 1945—1947 сс. — Дьокуускайга педрабфакка үөрэммит, ис туруга мөлтөх буолан, ситэри үөрэммэтэх.
* 1948 сылтан — Тиит-Арыыга кулууп сэбиэдиссэйэ.
* 1960—1976 сс. — Чкаловка, Улахан-Ааҥҥа, Тиит-Арыыга, Хачыкаатка, Өктөмҥө культура үлэтин тэрийбит, культура Дьиэлэрин директорынан үлэлээбит.
* 1976 сылтан — пенсияҕа тахсыбыт.

# Федоров Михаил Дмитриевич (Ырыа Миисэ)
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* ССРС культуратын туйгуна
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* «Бочуот Знага» уордьан
* Тиит-Арыы нэһилиэгин Ытык олохтооҕо

# Федоров Михаил Дмитриевич (Ырыа Миисэ)
## Аатын үйэтитии

М. Д. Федоров — Ырыа Миисэ аата Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы культуратын Дьиэтигэр иҥэриллибитэ (2009)
# Богдан Хмельницкэй уордьана

Богдан Хмельницкэй уордьана - ССРС байыаннай уордьана. Алтынньы 10 күнүгэр 1943 с. олохтоммута. Уордьанынан Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Сэбиэскэй Сойууһу босхолоһорго көмөлөспүт, онно сыраларын уурбут байыастар, хамандыырдар уонна бартыһааннар наҕараадаланаллара.
Үс истиэпэннээх.
Уордьан — Аҕа дойду сэриитин кэмигэр олохтоммут бүтэһик полководческай уордьан. Бу уордьан үһүс истиэпэнинэн хамандыырдар эрэ буолбакка, рядовойдар уонна бартыһааннар наҕараадаланыахтарын эмиэ сөп этэ - атын оннук сэбиэскэй уордьан суох. Бу уордьан ССРС уордьаннарыттан өссө биир уратылаах - суруга нууччалыы буолбакка, украинныы (укр. Богдан Хмельницький).
# Вөрө тыла

Вөрө тыла — Эстония тыллара, фин-угор тылларын балтия-финн салаатыгар киирэр. Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.
Бикипиэдьийэҕэ
Вөрө тыла тылынан
салаа баар: fiu-vro:Pääleht
# 160-с

160-c сыллар.
* 160-е годы — Хуннар Семиречьеҕа Юебань княжествотын олохтообуттар.
# 1698

1698 сыл.

# 1698
## Туох буолбута

* Тохсунньу 21 — Улуу Посольствотын Голландияҕа хаалларан баран Бүөтүр I Лондоҥҥа тиийбит.
* Сэтинньи 22 (урукку ааҕыынан сэтинньи 12 күнүгэр) — Ыраахтааҕы Бүөтүр I ыйааҕынан бастакы Сибиир траага олохтоммут.
# Вудард Дэвид

Дэвид Джеймс Вудард (ааҥл. David James Woodard, (info); төр. 1964 с. муус устар 6 к., Санта Барбара, Калифорния — американский дирижёр, композитор уонна писатель.

# Вудард Дэвид
## Литература

* Kerekes, D., Headpress 25 (Manchester: Critical Vision, 2003) (ааҥл.)
* Kracht, C., & D. Woodard, Five Years (Hannover: Wehrhahn, 2011) (ниэм.)
* Tenaglia, F., Momus—A Walking Interview (Milan: Noch, 2015) (ааҥл.)
* Allen, B., Pelican (London: Reaktion, 2019) (ааҥл.)
* Horzon, R., The White Book (Berlin: Suhrkamp, 2021) (ааҥл.)
* Chandarlapaty, R., Seeing the Beat Generation (Jefferson, NC: McFarland, 2019) (ааҥл.)
# Ботуобуйа

Ботуобуйа нэһилиэк. Мирнэй улууһун нэһилиэгэ, киинэ Таас Үрэх.
Улуус кииниттэн 157 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар Улахан Ботуобуйа үрэх үрдүгэр.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 534 киһи (2007 сыл).

# Ботуобуйа
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1941 сыл от ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ Попова Елизавета Степановна - хуор тэрийээччи, ССРС култууратын туйгуна

# Ботуобуйа
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# 1596

1596 сыл.

# 1596
## Туох буолбута

* Балаҕан ыйа — Оксфордширга бааһынайдар өрө туруулара.
* Аҥылычааннар Испания флотун Кадис гааваҥҥа урусхаллаабыттар.
* Күһүн — Арҕаа Финляндияҕа тыа дьоно өрө турбуттар («дубинкалар сэриилэрэ»).
* 1596 — 1597 — Баренц үһүс экспедицията. Саҥа Сир илин кытылан кыайан устубата, хараабыллара муус хам баттаабыта. Медвежий уонна Шпицберген арыылары арыйбыт. Саҥа Сиргэ өлбүт.
* Австрия тыа дьонноро эмиэ өрө турбуттар. 15 тыһыынчалаах сэриини Үөһээ Австрияҕа Георг Таш салайбыта. Штирияҕа эмиэ.
* Польша киин куората Краковтан Варшаваҕа көһөрөллүбүтэ.
* Жеч Посполитаҕа католиктар уонна ортодокстар таҥара дьиэлэрин икки ардыларынан Бресттээҕи уния илии баттаммыта.
* 1596 — 1597 — Соҕуруу Сербияҕа, Герцеговинаҕа, Монтенегроҕа уонна Албанияҕа өрө туруулар. Хам баттаммыттара.
* Бэс ыйын 17 — Голландия чинчийээччитэ Виллем Баренц Арктикаҕа Шпицберген архипелагы арыйбыт.
* бэс ыйын 23 — Дьааба арыыга Бантам куоракка Маҥнайгы Голландия экспедицията кэллэ. Салайааччыта Корнелиус Хутман.
* Сэтинньи 25 — Фиин бааһынайдара түһээн элбэҕин сөбүлээбэккэ дворяннарын утары өрө турбуттар (Финляндия ол саҕана Швецияҕа киирэрэ). Бу өрө туруу устуоруйаҕа Сүллүгэстээх сэрии диэн аатынан киирбитэ — бааһынайдар куйахтаах дьону кытта сүнньүнэн сүллүгэһинэн охсуһаллар этэ.

# 1596
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 6 — Богдан Хмельницкэй — Запорожскай Сэрии гетмана, Украина полководеһа уонна судаарыстыба дьайыксыта.
* кулун тутар 31 — Рене Декарт (ө. 1650), Франция филосова, математик, физик. Анализтыыр геометрияны төрүттээбитэ.
* От ыйын 22 — Михаил Фёдорович (1645 с. өлб.), нуучча ыраахтааҕыта (1613 сылтан өлүөр диэри), Романовтар династияларын бастакы бэрэстэбиитэлэ. Нуучча хаһаактара аан бастаан Саха сирин бу ыраахтааҕы саҕана булбуттара, Дьокуускайы олохтообуттара.
* балаҕан ыйын 4 — Константин Гюйгенс (ө. 1687), Недерланд поэта, үөрэхтээх киһи уонна композитор.
# Хордоҕой (суолталара)

Хордоҕой хас да суолталаах тыл.
* Хордоҕой (хонуу)
* Хордоҕой (Бүлүүчээн) — сэлиэнньэ аата
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Кытай дьону кэтиир маныыр тэрилтэтэ

Кытай дьону кэтиир маныыр тэрилтэтэ Кыһыл норуот аармыйата, иккис генштаб көҕүлээһинигэр холбонор (кыт. 情报部) — Кытай дьону кэтиир тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир саамай күүстээх дьону үспүйүөннүүр кистэлэҥ тэриллии буолар.
Салалтата — Пекин.
# Ачыкы

Ачыкы - саамай дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕаммыт оптическай прибор, киһи хараҕын көрүүтүн көннөрөр эбэтэр киһи хараҕын араас сабыдыалтан көмүскүүр тэрил.
Ачыкы таас эбэтэр пластиковай линзаттан турар, кини ачыкы иитигэр сыстар. Ардыгар кулгаахха илиллэр ачыкы иитин оннугар, төбөҕө кэтиллэр лиэнтэни ,эбэтэр тирии быаны тутталлар.

# Ачыкы
## Ачыкы араарыллар чаастара

1. Ачыкы иитэ
2. Ачыкы иитин күргэнэ
3. Ачыкы тааhа
4. Мурун тирэҕэ
5. Иэччэх

# Ачыкы
## Ачыкы остуоруйата

Күнтэн хаххалыыр ачыкы
Бастыкы, күнтэн хаххалыыр ачыкыны оҥорбуттар түгэх Хоту дойду , Азия уонна Америка олохтоохторо. Кинилэр ачыкыны кыыл уҥуоҕуттан эбэтэр мас хатырыгыттан ,харахха анаан кыараҕас быһыылаан оҥороллор эбит.
Бастакы күнтэн хаххалыыр ачыкы чахчыттан ыллахха торүттэммит сирэ Кытай.

# Ачыкы
## Ачыкы остуоруйата
### Харах көрүүтүн тупсарар ачыкы

Харах көрүүтун тупсарар ачыкы уөдүйэ илигинэ өстүөкулэ тааһынан тутталлар эбит.
Бастакы ачыкы быһыыта 12 үйэҕэ Италияҕа оҥоьуллубут. Сабаҕалаан көрдөххө, бастакы харах көрүүтүн тупсарар ачыкы 1284 сыллаахха Сальвино Армати диэн киһиннэн оҥоһуллубут. Ол эрэн ити туоһулааһын ханнык да докумуоҥҥа киирбэтэх.
Бастакыннан ачыкы баар буолуута 1289 сылга туоһу сурукка киирбит эбит.
Ачыкы бастакы уруһуйа Тревизо(Италия) сиэркэпкэ, 1352 с. Томмазо да Модена монаҕынан уруһуйданан көстүбүт.
XVI үйэҕэ дылы ырааҕы эрэ көрүү ачыкы баара, кэлин харалҕана ачыкыта үөскээбит.
XVII үрүн көмүс ииннээх, диоптрийдаах ачыкыны ыраахтааҕы Алексей Михайлович кэтэр эбит.
XVIII үйэ саҕаланыыта Лондон куорат олохтооҕо, оптиканнан дьарыктанааччы Эдвард Скарлетт ачыкыга кылдьыы эппит

# Аныгы ачыкы

Харах көрүүтүн тупсарар аналлаах ачыкыны мээнэҕэ буолбакка, бэйэтин суолтатынан эрэ тутталлар.

# Сирэйи сыыһа иҥэрии

Улахан диоптрийдаах ачыкы, киһи сирэйин-хараҕын атын дьон сыыһа көрүүгэ тиэрдиэн сөп. Харалҕаҥҥа аналлаах ачыкы киһи хараҕын сирэйин кытта тэҥнээтэххэ кыра гына көрдөрөр. Ырааҕы эрэ көрөр дьон ачыкылара, харахтара сирэйи кытары тэҥнээтэххэ олус улахан курдук буолан көстөр.
Сирэйи сыыһа иҥэрии социальнай стигматизацияҕа уонна кыра бэйэни сыаналааһыҥҥа тиэрдэр. Ол буолбатын туһугар күүстээх көннөрөр контактнай линза көмөлөһүөн сөп.

# Сирэйи сыыһа иҥэрии
## Литература

* Питер Джеймс, Ник Торп. Древние изобретения = Ancient Inventions. — Мн.: Попурри, 1997. — 768 с. — ISBN 985-438-139-0.
* Егоров Н. Г. Очки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Отьян Р. Г. Сведения о ношении очков в Средневековье // Известия Академии наук Арм. ССР, Общественные науки, № 3, 1963, с. 87—94.
# 1549

1549 сыл.

# 1549
## Туох буолбута

* Кулун тутар 29 — Бразилия бастакы киин куората Сальвадор-да-Баия олохтоммут.
# Протактиниум

Халыып:Infobox protactinium Протактиниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Pa уонна атом нүөмэрэ 91.
# Балык

Балык (лат. Pisces) диэн уу тоноҕостоох харамайа. Балык тымныы хааннаах, икки иккилии уонна хас да иккилии буолбатах лапчааннаах. Сир бары уу түөлбэтигэр баар.
Балык дьон олус улахан суолталаах аhылыга буолар. Балыктаан туталлар эбэтэр балык фермаларыгар иитэллэр. Балык ойуута былыр былыргыттан аан дойду сорох омуктарын култуураларыгар уонна итэҕэллэригэр баар.
Балык этэ мүлтүгүр быһыылаах — ол ууга түргэнник устарыгар көмөлөһөр. Кини төбөтө сыыйа көҥдөй көҕүс буолан барар. Оттон көҥдөй көхсө кутурукка кубулуйар. Көҥдөй көхсүн итиэннэ кутуругун уҥа-хаҥас куймаҥнатан, иннин диэки сыҕарыйар. Онуоха лапчааннара көмөлөһөллөр. Этэ-сиинэ уҥуох хатырыктарынан бүрүллүбүт.
Балыктар уу куйаарын араас миэстэтигэр олохсуйаллар: байҕалларга уонна тууһа суох ууларга (үрэхтэр, күөллэр, өрүстэр), уу үрүт өттүгэр уонна дириҥэр, сылааска уонна тымныыга. Балык уопсайа 20 тыһыынча кэриҥэ көрүҥэ баара биллэр. Саха Сиригэр балык 42 көрүҥэ үөскүүр. Биһиги дойдубут үгүс балыга олус минньигэс эттээх, эмис, аан дойдуга үөскүүр күндү балык ахсааннарыгар киирэр. Олортон хатыыс (осетр), тууччах (нельма), уомул (омуль), муҥур (чир), муксуун (муксун) курдук күндү балыктары ааттыахха сөп. Маны таһынан майаҕас (сиг), быраҥаатта (пелядь), күндүөбэй (ряпушка) диэн балыктар киэҥник биллэллэр.
Былыр саха сүрүн аһылыгынан күөл балыктара собо уонна мунду буолаллара.
* Баҕа балык (подкаменщик сибирский). Кыра кээмэйдээх, устата 12 см. Бу балык улахан төбөлөөх, суптугур кылгас эттээх, хатырыга суох, түөһүгэр улахан, сарбайбыт лапчааннардаах. Онтунан уу түгэҕиттэн тутуһар, хаамар уонна былыыкка көмүллэр. Баҕа балык таас быыһыгар сытан, уу былыыгын дэлби көбүтэр. Онто көхсүн үрдүгэр сөҥөн былыыгынан бүрүллэр уонна дьэ булдун кэтэһэн өр хамсаабакка сытар. Үрдүнэн кыра балык үөрэ устан аастаҕына, баҕа балык эмискэ ыстанан, биир балыгы тутан ылан ыйыстан кэбиһэр уонна эмиэ саһан сытар.
* Бил (балык)Бил (таймень). Тымныы сүүрүктээх үрэхтэргэ уонна өрүстэргэ үөскүүр. Ыйааһына 60 кг буолар.
* Хатыыс (осетр). Дойдубут тымныы, тыйыс климаттаах буолан бытааннык улаатар. 15—17 сааһыгар устата 60— 70 см буолар. Сороҕор 40 киилэҕэ тиийэ ыйааһыннаах хатыыһы туталлар.
* Кит акулата — ордук бөдөҥ балык. Кини уһуна 20 м. Ол гынан баран тиистэрэ олус кыралар.
* Үрүҥ акула — ордук кутталлаах, сиэмэх балык. Кынчаал көрүҥнээх сытыы тиистэрэ хас да эрээтинэн үүнэллэр.
Биһиги тууһа суох ууларбытыгар үөскүүр бөдөҥ сиэмэҕинэн сом буолар. Кини 1—2 м уһуннаах. Сыҥаахтарыгар элбэх, сүрдээх сытыы кыра тиистэрдээх. Дьабадьыларын диэкинэн бытыктаах. Сому «тууһа суох уулар акулалара» диэн ааттыыллар: кини бэл киһиэхэ саба түһэр.
* Балык уу түгэҕэр тимирдэҕинэ, сотору ардах кэлэр.
* Сордоҥ өрүс кытылыгар тахсыбатах буоллаҕына, уһун ардах, тыал-куус кэлэр.
* Балык күөгүгэ хаппат буоллаҕына, сотору кэминэн ардах кэлэр.

# Балык
## Өссө маны көр

* Саха сирин балыктарын тиһигэ
# Йоханнесбург

Йоханнесбург (ааҥл. Johannesburg [dʒoʊˈhænɪsbɜrɡ], африк. Johannesburg [joˈhɑnəsbʏrx], венда Johannesburg, зулу iGoli, коса iRhawutini) диэн Соҕуруу Африка ордук улахан куората. Глобал куорат суолталаах. Олохтоохтор «Йобург», «Йози» и «Еголи» диэн ааттыыллар. Йоханнесбург — Гаутенг провинция киинэ уонна hаамай баай провинция Соҕуруу Африкаҕа . 2010 сыллаахха Йоханнесбурга аан дойдутааҕы футболга курэх буолан ааспыта.
Куорат дьаhайар сирэ олох улахан. Йоханнесбургка на соҕуруулуу-арҕаа Соуэто диэн куорат чугаhаан турар, ол куоакка атын дойдуттан көhөн кэлбит дьоннор баhаамнар.
2002 сыллаахха куоракка улахан көрсүhүү буолбута сайдыы туhунан. Йоханнесбург — диэн улахан аламаас уонна кыhыл көмус оруур уонна хомуйар сирдэрдээх.
# Кылыс от

Кылыс от (лат. Cárex) — кылыс оттуҥулар (лат. Cyperaceae) кэргэннэригэр киирэр элбэх сыллаах оттор уустара, араас классификациянан ууска 1500$^{:135}$ көрүҥтэн 2000$^{:112}$$^{:263}$ көрүҥҥэ дылы үүнээйи киирэр. Туох баар килиимэт зонатыгар үүнэр гынан баран, саамай тарҕаммыт сирдэрэ - Хотугу полушарие сымнаһыар килиимэттээх сирдэрэ.
Уһун синньигэс кырыылаах сэбирдэхтээх ууга үүнэр соппоҥ от.
# Дина

Дина (ивр. דִּינָה‎‎) диэн Дьаакып уонна Лиэйэ биир соҕотох кыыстара, сэттис оҕонон төрөөбүт. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Дьаакып Сихем хото аттыгар сир ылан онно отуутун туруоран олохсуйбут. Дина Сихем дьахталларын кытта билсэн биир күн кинилэргэ ыалдьыттыы барбыт. Онно кинини Сихем тойонун Хамор уола Шехем тутан ылан күүһүлээн кэбиспит. Бу иһин Дина убайдара, Симеон уонна Леви, Шехемы уонна хото атын эр дьонун барыларын кыргыбыттара, дьиэлэрин баайдарын халаабыттара. Кэлин Дина дьонун кытта Эгипекка барсыбыта.
# Кыһыл талах

Кыһыл талах (лат. Córnus álba, нууч. Свиди́на бе́лая, сви́да белая, теликра́ния белая, дёрен белый) — Азия ойуурдаах сирдэригэр, Монголияҕа, Хотугу Кытайга, Японияҕа, Сибииргэ, ол иһигэр Саха сиригэр тарҕаммыт үүнээйи көрүҥэ, Халыып:Bt-ruslat ууска, Халыып:Bt-ruslat кэргэҥҥэ киирэр.
Саха сиригэр Эдьигээн кэтирээһинин соҕуруу өттүттэн көстөр, Халыма үөһээ сүүрүгэр баар. Хойуутук, сороҕор киһи кыайан ааспат ыркыйынан үүнэр.

# Кыһыл талах
## Ойуулааһын

3 м үрдүккэ диэри уһуур элбэх көнө, кыһыл лабаалаах сэппэрээк. Лабаата сааскытын ордук кытарар. Сааһырбыт үүнээйи ох саа курдук токуруйар. Сэбирдэҕэ бөдөҥ, 5-7 см уһуннаах, 2-4 см кэтиттээх, эллипс эбэтэр сымыыт курдук көрүҥнээх. Үөһээ өттө хараҥа от күөҕэ, алын өттө сырдык. Сэбирдэҕин икки өттүгэр түүлэрдээх.

# Кыһыл талах
## Эбии көр

Дьахтар талаҕа
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ - кылгас гынан баран сүрдээх дьалхааннаах былдьаһыктаах кэмҥэ үлэлээбит саха түмэнэ.
Инники тэриллии: Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ.
Кини кэнниттэн тэриллии: Ил Түмэн.