yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Яковлева Ксения Федоровна

Яковлева Ксения Федоровна, (1927 с., Сунтаар нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1968 с. ) Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.

# Яковлева Ксения Федоровна
## Олоҕун олуктара

Сунтаар улууһугар Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1946-1947 сс. Иркутскай куоракка санитарнай-гигиеническэй институкка үөрэммитэ уонна Тойбохой оскуолатыгар алын кылаастарга учууталынан үлэтин саҕалаабыта, ол кэннэ 1948 с. Бүлүү педагогическай училищетын бүтэрэн, Хадан нэһилиэгин Ньыла оскуолатыгар үлэлиир.
1951 с. Хадан сэттэ кылаастаах оскуолатыгар биология, география уонна алын кылаас учууталынан үлэлээбитэ. Төрөппүттэр ортолоругар лекторийы салайара, оройуон учууталларыгар алын сүһүөх кылаастары үөрэтии мындырдарын туһунан дакылааттары араас таһымнаах семинардарга ааҕара.
Ксения Федоровна оскуола таһынан общественнай үлэнэн күүскэ дьарыктанара, ийэлэр, аҕалар оҕо иитиитигэр эппиэтинэстэрин үрдэтиигэ, учууталлар дьон ортотугар култуурнай-сырдатар үлэлэрин тэрийиигэ элбэх сыратын уурара. Нэһилиэк Сэбиэтин элбэх төгүллээх дьокутаата этэ.

# Яковлева Ксения Федоровна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
# Полина Жеребцова

Полина Жеребцова (Полина Викторовна Жеребцова), кулун тутар 20 күнүгэр 1985 сыллаахха Грознай куоратка төрөөбүтэ. Оҕо эрдэҕиттэн икки чечен сэриитин көрбүтэ, омугунан нуучча уонна чечен буккаастаах. Суруйааччы, драматуура уонна прозаига, гуманист. Дүйнөгө белгилүү чечен күндөлүгүнүн автору 1994-2004. Аатырбыт Наталья Эстемирова дьүөгэтэ.
2013-жылы Полина Финляндиядан саясий башпаанек алган. Укук коргоочу ишмердүүлүк менен алектенет. 2012-ж. «Журналистика үчүн» А.Сахаров атындагы сыйлыктын финалисти. Полина Чечен-Ингуш АССРинин аймагында, Грозный шаарында көп улуттуу үй-бүлөдө төрөлгөн. Аскердик өнөктүк учурунда ал Чечен Республикасынын чегинен тышкары жакка барган эмес. 1994-жылы Чечен Республикасында согуштун башталышы менен тогуз жаштагы Полина Жеребцова болуп жаткан тарыхый окуяларды баяндаган жеке күндөлүгүн жаза баштайт. 1999-жылы октябрда орус аскерлеринин Грозный шаарындагы базарга жасаган ракеталык соккусунун натыйжасында Полина Жеребцова орто жаракат алган. Полина Жеребцованын "Айнек идиштеги кумурска" китебинде жыйналган күндөлүктөрү адабият жана маданият тармагындагы жогорку жетишкендиктери үчүн ыйгарылган ANGELUS сыйлыгынын (Польша, 2019) финалына өттү.
Полина Жеребцова даректүү жанрда жазат, анда күбөлөрдүн көрсөтмөлөрү эң маанилүү. Жеребцованын чыгармачылыгындагы орус адабиятынын салттарын белгилеп, публицист Андрей Десницкий «анын аскердик прозасы жансыз системанын алдындагы кичинекей адамдын бардык алсыздыгын укмуштуудай ачып берип, жашоонун мааниси жөнүндө терең ойлонууга мажбурлайт» деп жазат. 2018-жылдан бери Полина Жеребцова май менен сүрөт тартат. Анын эмгектеринин көргөзмөлөрү Түндүк Европада өткөрүлөт.
# Олоҥхо

Олоҥхо — саха уус-уран айымньыта. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит. Олоҥхоhуттар араас айымньылары холбоон уhун олоҥхолору айаллара. Үгүс олоҥхо 10–15 тыh. хоhоон устуруокаларыттан турар эбит. Бөдөҥ олоҥхолор 20 тыh. тахса буолаллар үһү. Хас биирдии кэпсэнэр герой туспа куолаhынан ылланар. Сорох олоҥхолор хас да күн ылланаллар үһү. Ордук биллиилээх олоҥхо буолар Дьурулуйар Ньургун Боотур.
2005 с. олоҥхо ЮНЕСКО киhи аймах тыл баайын-дуолун аан дойдутааҕы тиhигигэр киирбитэ.

# Олоҥхо
## Чинчийии

Олоҥхо чинчийээччилэрэ:
* Былатыан Ойуунускай
* Илларионов Василий Васильевич

# Олоҥхо
## Өссө маны көр

* Олоҥхо ааттарын тиһигэ
* Олоҥхо күнэ
* Олоҥхо үөрэҕин таба туһаныы
# Аат ситим тыл

Аат ситим тыл (нууч. именной союз) — саҥа ирээтэ.
# Жеребятников Иван Петрович

Жеребятников Иван Петрович - "якутский сын боярский", 1745 сыл ыам ыйын 26 күнүттэн 1752 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. 1754 сыллаахха атырдьах ыйын 19 күнүгэр Дьокуускайга силиэстийэ кэмигэр өлбүт.
Кини иннинэ бойобуоданан Аммосов Федот олорбут. Жеребятников кэнниттэн бойобуоданан Дьокуускай полкатын порутчига Замощиков Иван Иванович анаммыт.

# Жеребятников Иван Петрович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Бурулҕан

Бурулҕан — күүстээх сүүрүктээх уу эрилгэнэ; синонима: буруук.

# Бурулҕан
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Рожков Иван Сергеевич

Рожков Иван Сергеевич (1908 - 1971), учуонай, геолог, 1957 - 1964 сыллардааха ССРС НА Сибиирдээҕи филиалын Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлэ.

# Рожков Иван Сергеевич
## Олоҕун олуктара

* 1908 сыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр Калуга уобалас билиҥҥи Мосальскай оройуонун Ивонино дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ.
* 1940 сылтан ССКП чилиэнэ.
* 1933 сыллаахха Ленинградка Горнай институту бүтэрэр.
* 1939 сылтан Уралзолото трест сүрүн геолога
* 1945 — 1957 сыллардаахха ССРС өҥнөөх металлургия министерствотын Главзолото трест сүрүн геолога.
* 1957 — 1964 сыллардааха ССРС НА Сибиирдээҕи филиалын Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлэ уонна биир кэмҥэ Геология институтун дириэктэрэ.
* 1960 сылтан ССРС НА чилиэнэ-корреспондена
* 1964 сылтан ССРС Геология министерствотын Өҥнөөх, сэдэх уонна күндү метааллар Киин наука чинчийэр интитутун (ЦНИИГРИ) дириэктэрэ.
* 1971 сыл от ыйын 30 күнүгэр Оренбург уобалас Домбаровский бөһүөлэккэ өлбүтэ. Москва куоракка көмүллүбүтэ.

# Рожков Иван Сергеевич
## Айымньылара

* Көмүс үөскээбит сирдэри классификациялаабыта. Ол үлэтин иһин ССРС Ил премиятын ылбыта (1949, 1951).
* "Платина Алданского щита", М., 1962 (соавтор);
* "Закономерности размещения россыпей и их коренных источников на территории Якутии", Геология россыпей Якутии кинигэҕэ, М., 1964;
* "Алмазоносные россыпи Западной Якутии", М., 1967 (соавтор);
* "Основные проблемы геологии золота", (Труды Центрального научно-исследовательстого горноразведочного института), М., 1967 .

# Рожков Иван Сергеевич
## Өссө маны көр

* К 60-летию члена-корреспондента АН СССР И. С. Рожкова, М., 1970 (Труды Центрального научно-исследовательсткого горноразведочного института);
* Памяти Ивана Сергеевича Рожкова [Некролог], "Советская геология", 1971, № 11.

# Рожков Иван Сергеевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Большая Советская Энциклопедия
# 1472

1472 сыл.

# 1472
## Туох буолбута

* сэтинньи 12 — Москуба Улуу кинээһэ Иван III Софья Палеолог диэн дьахтары ойох ылар.
* Конье таһыгар тууроктар кыайыылара.
* Көмүс Уорук баһылыга Ахмед Хаан Руська бохуота.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-09

Балаҕан ыйын 1—30 күннэрэ
* Аан дойдуну бастакынан эргийбит киһинэн Магеллааны ааттыыллар эрээри, кини айанын кыайан түмүктээбэҕэ - төннөн иһэн Лапу-Лапу диэн испааннары утары сэриилэспит киһи илиититтэн өлбүтэ.
* Көһүйэ диэн кыра күөс. Батыйа диэн кыра батас.
* Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията Аан дойдуга саамай элбэх тылга тылбаастаммыт дөкүмүөннэртэн биирдэстэрэ - 375 омук тылыгар тылбаастаммыт.
* Франция протестааннарын (кальвинистары) гугеноттар диэн ааттыыллар. Бу дьону католиктар сөбүлээбэккэ биир түүн иһигэр 3000 тахса киһини өлөрбүттэрэ.
* ‎Дьабарааскы ото, Дьабара эрбэһинэ уонна Дьабара отоно - тус-туспа үүнээйилэр.
# Ача

Ача — бурдук соломотугар майгынныыр, уһун аҕыйах сэбирдэхтээх, бөҕө силистээх кытаанах от
# Шергин шахтата

Шергин шахтата, Дьокуускайга Ярославскай уонна Кулаковскай уулуссалар муннуктарыгар урукку оскуола мас дьиэтин олбуорун иһигэр баар.
Аан дойдуга маҥнай манна ирбэт тоҥ температурата кээмэйдэммитэ.
Федор Шергин Арассыыйа - Америка хампаанньатын управляющайа уунан хааччынаары кудук хаһаары гыммыт.
Шергин Дьокуускайга кэлиэн иннинэ Өлүөнэ баһыгар баар Качуг диэн сэлиэнньэҕэ олоро сылдьыбыт. Онно кини ирбэт тоҥу курдары хаһан ууга тиийбит. Онно кудугун дьириҥэ 128 м. эбит. Дьокуускайга ити уопуту туһанан дьиэтин таһыгар эмиэ кудук хаһарга быһаарыммыт.
15 м. дьириҥҥэ тиийэн баран аккаастана сыспыт. Ол кэмҥэ Дьокуускайга хоту сири чинчийээччи Ф. Врангель кэлэ сылдьыбыт. Кини шахтаны көрөн баран өссө хаһарыгар көрдөспүт уонна үбүлээһини Наукалар Академиятыгар сүктэрбит.
Билигин кудугу наука чинчийии сыалтан уонна ирбэт тоҥ Дьокуускайга төһө халыҥын быһаараары төһө кыалларынан дьириҥэтиэххэ диэн буолбут.
1837 сыллаахха 116,5 м. дьириҥҥэ тиийэн баран Шергин үлэтин тохтоппута.
1838 сыллаахха Фёдор Шергин бэйэтин чинчийиитин "Журнал Министерства народного хозяйства" диэн сурунаалга таһаарбыт. Аан дойду учанайдарын ити ыстатыйыта улаханнык сөхтөрбүтэ уонна саарбахтаппыта.
Шергин 1837 сыллаахха наукаҕа үтүөтүн иһин кыһыл көмүс мэдээл уонна бриллианнаах биһилэҕинэн наҕараадаламмыта.
1934 сыллаахха шахта түгэҕиттэн 140 м. дьириҥҥэ дылы скважина үүттэммитэ. 1942 сылга диэри ирбэт тоҥ температуратын кээмэйдээһин салҕаммыта.
1942 сылтан билиҥҥи кэмҥэ диэри шахтаны ким да туһамматаҕа.

# Шергин шахтата
## Билиҥҥи туруга

2009 сыл сэтинньи 4 күнүгэр НВК "Саха" уонна Андрей И салалталаах түөрт киһи шахтаҕа түһэ сырыттылар.

# Шергин шахтата
## Өссө маны көр

* Ирбэт тоҥ

# Шергин шахтата
## Ылыллыбыт сирэ

* x-team саайта
# Дабыдал

Дабыдал — көтөр кынатын икки бастакы (бүлгүнүттэн) сүһүөҕэ.

# Дабыдал
## Өссө маны көр

* Дабыдал от
* Халба дабыдала
# Массачусетс

Массачусеттс ааҥл. Massachusetts (ааҥл. Massachusetts, Халыып:IPA-en), официальнай аата — Массачу́сетс холбоһуга (ааҥл. Commonwealth of Massachusetts) — штаат Атлантика кытылыгар АХШ хотугулуу-илин өттүгэр Саҥа Англия диэн сиргэ сытар штаат. Киин уонна ордук бөдөҥ куората — Бостон. Нэһилиэнньэтэ — 7 033 469 киһи (2020 с.).
* ↑ Халыып:Атлас мира
* ↑ Халыып:Книга:СГНЗС
* ↑ Халыып:Атлас мира
# Павлов Анатолий Николаевич

Павлов Анатолий Николаевич (Дабыл) — биллиилээх суруналыыс, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэхтээһинин туйгуна, тыл үөрэҕин билимин кандидата. Айыы Үөрэҕин түһэ.

# Павлов Анатолий Николаевич
## Олоҕун олуктара

1954 с. сэтинньи 19 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүтэ. Үөһээ Бүлүү лесхоһугар оробуочайынан үлэлээбитэ. СГУ Историко-филологичиескай факультетын 1988 с. бүтэрбитэ. Бүлүү Дьокууйскай оскуолаларыгар учууталлаабыта.
1991 сыллаахтан "Кэскил" хаһыат кыраайы үөрэтиигэ салаатын эрэдээктэрэ. «Кэскил» («Юность Севера») хаһыаттар редакцияларыгар салаа сэбиэдиссэйэ.
"Кут-Сүр" уопсастыба салайааччыларыттан биирдэстэрэ.

# Павлов Анатолий Николаевич
## Олоҕун олуктара
### Кинигэлэрэ уонна ыстатыйалара

* Попов Г. В., Павлов А.Н. Суолталаах докумуон : Революция иннинээҕи либеральнай реформа итэҕэлгэ сыһыана // Саха сирэ. - 1998. - Атырдьах ыйын 27 к. - С. 8.

# Павлов Анатолий Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
# Оонньуур

Оонньуур диэн оонньууга аналлаах тэрил. Оҕо куукулаларын, кыыллары, саллааттары уонна ооннььур оҥорор маллары археологтар булаллар.
Бастакы оонньуурдар таастан, мастан эбэтэр туойтан оҥоһуллаллара.. Былыргы Грецияҕа, уонна былыргы Римҥа оҕолор террактоттаах мастан оҥоһуллубут ооннььурдаахтара. Оҕо улааттаҕына оонньуурдарын таҥараларга бэлэхтиэхтээхтэрэ.
Оҕо өйүн- санаатын, этин- сиинин, этин- сиинин, этин- сиинин, эт- хаан өттүнэн иитиитин сыалын- соругун таба өйдөөн, тулалыыр эйгэни билсэн, өйүн- санаатын, өйүн- санаатын, өйүн- санаатын, иэйиитин сайыннарарга көмөлөһөр. Оонньуур оҕолору кытта үөрэтэр- иитэр үлэҕэ, чуолаан техническэй уонна уус- уран айымньыны сайыннарыыга (оҕо оонньуута, оҕо айымньыта) киэҥник туһаныллар. Оонньуурдары оҥоруу, характерын, ис хоһоонун оҥоруу уонна оҥоруу типтэрэ оҕо саастарыгар сөп түбэһиннэрэн сайыннаран, интэриэһин учуоттаан чопчу иитиллибит соруктарга быһаарыллаллар. Декоративнай- прикладной искусство айымньыларын быһыытынан, ордук национальнай- үгэс буолбут, декоративнай элеменнэр быһыытынан туһаныллаллар.
Оонньуурдар ис хоһооно уонна формалара общество социальнай тутулун кытта, кини культуратын таһымын кытта быһаччы сибээстээх.
Оонньуурдар оҕону төрөппүттэрин кытта алтыһыылара, аныгы эйгэ олус актуальнай проблеманан буолар диэн быһаччы этэллэр.
Сымнаҕас оонньуур — искусственнай тирииттэн, таҥастан уонна набильнай матырыйаалтан оҕо оонньуур. Араас кэмҥэ технологическай технологическай матырыйааллары: синтепон, синтетическэй кыраныыссалары, стружканы, ватаны, волокнаны уо. д. А.
# Корнилов Петр Матвеевич

Корнилов Петр Матвеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1912 сыллаахха төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сэрии иннинэ Дьокуускайдааҕы пединституукка преподавателлээбит. Армияҕа сэрии бүтүөр диэри сылдьыбыт. Хас да уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. Сэрии кэнниттэн Саха государственнай университетыгар үлэлии сылдьан ыалдьан өлбүт.
1942 сыл олунньутуттан Арҕаа, Соҕуруулуу-Арҕаа, 3-с Украинскай, Белорусскай фроннарга сэриилэспит.

# Корнилов Петр Матвеевич
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (16.11.1944)
* Кыһыл Сулус уордьана (1943)
# Хаарбас

Хаарбас (нууччалыы карбас) – хаптаһынтан оҥоһуллубут таһаҕас таһар аал.
Устата муҥутаан 20 м, кэтитэ 4 м курдук, эркиннэрин үрдүгэ миэтэрэҕэ чугаһыыр. Уйуга – саамай улахана 50 тонна. XX үйэ 20-ис сылларыгар диэри Өлүөнэ баһыттан сүүрүгү таҥнары таһаҕаһы үксэ хаарбаһынан таһаллара.
Өлүөнэ баһыгар Качугка идэтийбит мас уустара бааллара. Качуг оройуонугар 1956 сылга тиийэ хаарбас туталлар этэ. Кэлин атын транспорт көрүҥэ сайдан, хаарбас суолтата сүппүтэ.
Качугтан Дьокуускайга диэри хаарбас 40 хонук айаннаан тиийэрэ. Уһаараар дьону "Өлүөнэ бурлактара" диэн ааттыыллара. Хаарбас таһаҕаһы тиэйэн аҕалан баран, таһаҕас миэстэтигэр хаалар этэ, үйэтэ биир сырыынан бүтэрэ. Маһа туох эмэ тутууга туһаныллара эбэтэр уокка оттуллара. Дьокуускайга сорох эргэ дьиэлэр олбуордара хаарбас хаптаһыныттан оҥоһуллубут буолар.

# Хаарбас
## Ыйынньыктар

* Материальная культура якутов - "Лодки" Архыыптаммыт 2004, Алтынньы 24 күнүгэр.
* Беломорская биологическая станция Московского государственного университета - "Карбас" Архыыптаммыт 2007, Олунньу 13 күнүгэр.
* "Корабельная роща" - Качугка хаарбас тутуутун туһунан кыратык кэпсэнэр Архыыптаммыт 2006, От ыйын 18 күнүгэр.
# Оҕуруот аһа

Оҕуруот аhа диэн киһи аһылык быһыытынан сиэниллэр үүнээйи чааһа. Бу суолта элбэхтик туттуллар: үүнээйилэргэ сибэккилэри, фрукталары, умнастары, сэбирдэхтэри, силистэри уонна сиэмэлэри киллэрэн туран, бары аһылыктаах үүнээйи матырыйаалларын ааттыыллар.
Моркуоп уонна хортуоппуй үүнээйи силиһин чааһа буолаллар, ол гынан баран киһи сиир буолан, оҕуруот аһа буолаллар. Кинилэр фрукта, орех, от, специя эбэтэр бурдук курдук категорияҕа киирбэттэр. Помидору үгүстүк хортуоппуй курдук саныыллар, ол гынан баран сиэмэлээх буоланнар, ботаника өттүнэн фрукта буолаллар. Оҕуруот аһа дьон аһылыгар улахан суолталаах. Оҕуруот аһыгар А, В, С, Д битэмииннэр, минераллар уонна углеводтар бааллар.
Америка олохтоохторугар анаан USDA аһылык быраабылата күн аайы биэстэн тоҕус порцияҕа диэри фруктаны уонна оҕуоруот аһын сииргэ сүбэлииллэр. Аһылык уопсай кээмэйэ сааһыттан уонна эр киһиттэн тутулуктаах.

# Оҕуруот аһа
## Терминологията

"Оҕуруот аһа" диэн тыл уопсайынан үүнээйилэри бэлиэтииргэ эмиэ туттуллуон сөп, холобур, дьон "Дьиҥнээх харамай, оҕуруот аһа эбэтэр минерал" дииллэригэр.[7]"
Ол гынан баран, Азия усулуобуйатыгар, 'оҕуруот аһын' диэн туорах сиэмэттэн уонна орехтан ураты, буһаран сиир ханнык баҕарар үүнээйи үүнээйитин ааттыан сөп, оттон сиикэйдик сиэбит фрукталар эрэ 'фрукта' диэн ааҕыллаллар. Холобур, артишок оҕуруот аһынан ааттанар, оттон дыня фрукта уратылаах.
"Фрукта" ботаническай суолталаах. Персик, слива уонна апельсин "фрукта" диэн ааттанар. Үксүн "оҕуруот аһа" диэн ааттанар үүнээйилэр, ол курдук баклажаннар, болгарскай биэрэс уонна помидордар, ботаникаҕа фрукта буолаллар. Помидор диэн фрукта дуу, оҕуруот аһа дуу диэн ыйытыы 1893 сыллаахха АХШ Үрдүкү суутугар дылы тиийбитэ. Суут помидор диэн оҕуруот ас быһыытынан нолуоктанар диэн быһаарбыта. Бу 1883 сыллаахха импортнай бородууксуйаҕа тарифка анаан этэ. Ол гынан баран, суут помидор ботаникаҕа фрукта буоларын билэрэ.
# 1706

1706 сыл.

# 1706
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 17 — Бенджамин Франклин — Америка бэлиитигэ, дипломата, учуонайа, айааччыта, суруналыыһа. Сүүс дуоллардаах банкнотаҕа кини мэтириэтэ ойууланар.
# Полярнай аэропорт

Полярнай (IATA: PYJ, ICAO: UERP) диэн Удачнай аттыгар баар аэропорт. Көтөр аал бары типтарын ылар кыахтаах.
# 1282

1282 сыл.

# 1282
## Өлбүттэр

* Муус устар 10 — Ахмад Фанакати, Хубилай Хаан саҕана сүрүн миниистир.
# ETF

Exchange Traded Fund, ETF (ол эбэтэр сахалыыга Рынокка атыыланар фондовай кумааҕылар), термин, сүрүннээн ETF диэн хас даҕаны тэрилтэлэр акцияларын биир пакетка түмэн баран атыылааһын. Сүрүн ETF оҥорооччу тэрилтэлэр Тинькофф Банк, BlackRock, Альфа Банк, Finex.
# Сивцев Петр Гаврильевич

Сивцев Петр Гаврильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Хараҥ нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. ыҥырыллыбыт. 1944 с. сэриигэ өлбүт. Таптыыр кыыһыгар суруйбут сэмэй баҕайы суруга «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммит.
# DJ Sammy

DJ Sammy (алтынньы 19, 1969) - биллэр ди-джей уонна продюсер. 5 альбому таһаарбыта, 2002 с. Великобританияҕа биэстэ чыпчаалга тахса сылдьыбыта. Карьерата аан бастаан Мария-Хосе диэн ааттаах үҥкүүһүт кэргэнигэр ырыа суруйууттан саҕаламмыта. Майоркаҕа звукооператор идэтин ылбыта.
Омугунан испанец, 2005 сыллаахтан АХШ-ка олорор, 7 сыл устата Германия-ҕа олорбута. Араас омук тылынан ыллыыр, кэнники английскайдыы ыллыырын ордорор.
Бастакы синглын "Life Is Just A Game" 1995 сыл сэтинньитигэр таһаарбыта.
2007 с. Энрике Иглесиастыын үлэлээбитэ.

# DJ Sammy
## Ырыалара

* "Life Is Just a Game" 1995
* "You're My Angel" 1996
* "Prince of Love" 1997
* "Golden Child" 1997
* "Magic Moment" 1998
* "In 2 Eternity" 1999
* "Heaven" 2001 (#1 UK, #4 AUS, #5 FRN, #8 U.S. - cover of Bryan Adams' "Heaven")
* "The Boys of Summer" 2002 (#2 UK, #10 AUS - cover of Don Henley's "The Boys of Summer")
* "Sunlight" 2002 (#8 UK, #40 AUS)
* "Rise Again" 2004 (#7 CAN, #1 SPN)
* "Why" 2005 (#7 UK, #29 AUS - cover of Annie Lennox's "Why")
* "L'bby Haba" 2005
* "Everybody Hurts" 2007 (cover of R.E.M.'s "Everybody Hurts")
* "Feel the Love" 2009
# Пинигина Мария Джумабаевна

Пинигина Мария Джумабаевна — XXIV Олимпийскай оонньуулар чемпионнара(4×400 м эстафета), спорт үтүөлээх маастара.

# Пинигина Мария Джумабаевна
## Олоҕун олуктара

1958 олунньу 9 күнүгэр сыллаахха Киргизия Ивановка с. төрөөбүт.

# Пинигина Мария Джумабаевна
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

Кэргэнэ — Пинигин Павел Павлович, Аан дойду үс төгүллээх (1975, 1977, 1978), XXI Монреаллааҕы Олимпия оонньууларын чемпиона.
# Маай нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Маай нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Покровка. Улуус кииниттэн 25 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 696 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Покровка — 694, Булуҥ — 2 киһи.
Олохтоохтор дьарыктара бурдук үүннэрии.

# Маай нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Лобанов Матвей Матвеевич (1927 с. бэс ыйын 18 к. төр.) — опера ырыаһыта, Саха АССР норуодунай артыыһа.
* Лобанов Федор Матвеевич (1930 с. кулун тутар 15 к. төр.) — саха аатырбыт ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
# .by

.by диэн Беларусь үрдүк таhымнаах ил домена.
# Утайа

Утайа нэһилиэк. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Утайа.
Улуус кииниттэн 170 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 102 киһи (2007 сыл).

# Утайа
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Түҥүр

Түҥүр - эргэ барбыт кыытсаах дьоҥҥо күтүөттэрин эр дьон аймахтара.

# Түҥүр
## Өссө маны көр

Ходоҕой
# Sprint Corporation

Sprint Corporation, АХШ биир улахан сотовай оператора уонна биир сетевой интэриниэт дьиэҕэ тардааччы.
Салалтата — Канзас штата.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Softbank бизнес структуратыгар холбонор.
# Туобуйа нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Туобуйа нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Туобуйа.
Улуус кииниттэн 250 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 315 киһи (2007 сыл).
«Свободнай» космодромтан көтүтүллүбүт ракеталар бастакы ступеннара Туобуйа, Быракаан, Өргүөт нэһилиэктэрин сирдэригэр түһэллэр этэ. Бу кырамталар ситэ умайбатах гептил диэн сүлүһүннээх бэссэстибэлэхтэр диэн экологтар сэрэтэллэр.
# Космачёв Михаил Михайлович

Космачёв Михаил Михайлович (15.10.1920—23.12.1944) — гвардия старшай сержана, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1945).

# Космачёв Михаил Михайлович
## Олоҕун олуктара

1920 сыллаахха Чернецкое дэриэбинэҕэ (билиҥҥи Ленинград уобалаһа, Волховскай оройуон) төрөөбүт.
1939 сылтан Саха Сиригэр Алдаҥҥа олорбут. Сэттэ кылааһы бүтэрбит. Алдаҥҥа Якокут электростанцияҕа слесарь-монтажнигынан үлэлээбит.
1942 сыллаахха муус устарга Алдан оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Танк механик-ыытааччытын идэтигэр үөрэммит.
1943 сыл саас фроҥҥа барбыт. Воронежскай-Касторненскай операцияҕа, Курск тоҕойун кыргыһыытыгар, Украинаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт.
1944 сыл сайын Румынияҕа Ясско-Кишиневскай операция кыргыһыыларыгар хорсуннук сэриилэспитэ бэлиэтэммит.
1944 сыл атырдьах ыйын 24—28 күннэригэр Бырлад, Фокшаны уонна Бакэу (Румыния) куораттар иһин кыргыһыыларга кини кыттыылаах экипаж өстөөх алта орудиетын эспитэ, элбэх өстөөҕү кыргыбыта. Кини танката Сирет өрүһү туоруур муостанан бастакынан тоҕо анньан тахсан, өстөөх артиллериятын батареятын уонна харабылын эһэн, муостаны көмө күүстэр кэлиэхтэригэр дылы туппута. Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибитэ.
1944 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Соколаш (Ипельски-Соколец, Словакия) нэһилиэнньэлээх пуун аттыгар 22-с гвардейскай танковай бригада экипаһа, ол иһигэр Космачёв, сураҕа суох сүппүт. Атын көрдөрүүлэринэн, өстөөх снаряда танкатыгар түбэһэн, умайан өлбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия старшай сержаныгар Космачёв Михаил Михайловичка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.

# Космачёв Михаил Михайлович
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (24.03.1945)
* Ленин уордьана (24.03.1945)
* Албан аат II ст. уордьана (24.01.1945)
* Албан аат III ст. уордьана (23.11.1944)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (05.01.1943)

# Космачёв Михаил Михайлович
## Аатын үйэтитии

* Дьокуускайга Новопортовской микрорайоҥҥа дьоруой аатынан переулок ааттаммыт (2005).
* Алдан улууһугар Ленинскэй бөһүөлэккэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдарыгар — Кирьянов П. Н., Лебедев А. И., Жадейкин М. С., Космачев М. М., Тепляков М. П. — өйдөбүнньүк туруоруллубут.
# Курууска

Курууска (нууч. Кружка) — хаарты оонньуутун арааһа.
# Сербия

Сербия (серб. Србија, Srbija), официаллык Сербия Республиката (Република Србија, Republika Srbija) диэн Орто Эуропа уонна Балкан дойдута. Кирбиилэhэр Мадьаар Сириниин хоту, Румыниялыын уонна Болгариялыын илин, Македониялыын уонна Косовалыын соҕуруу, Хорватиялыын, Босниялыын уонна Херцеговиналыын уонна Монтенегролыын арҕаа. Киин куората Белград.
Быһыытынан оҥоһуута Сербияҕа, састаап киниэ сылайыаххар икки автономнай уһук: Воеводина уонна Косова уонна Метохия. Косоуотан 1999 дьыл бүтэй сүбэлэһэн СБ ХНТ 1244 оһох протекторат хаамп ХНТ уонна былаасҕа хонтуруоллаа суоҕа. үрдүк бириэмэ бэйэни дьаһаныы олохтоох, албаннар хаһыс киир элбэх буол, иһитиннэр аҥардастыы тутулуга сир 17 олунньу 2008 сыл, хасыһый билин 110 государство-чилиэн. ХНТ Сербия билин буолунума сокуонунан быраапта-ныы Косова Республиката, чэ эрэ билин тутулуга Косова сокуонунан, дуогабар этэҕин сыһыаннаһыылары олохторун булларыы туһунантан Косовата Брюссель киир 19 муус устар 2013 дьыл уонна ратификациялаа кини 22 муус устар
# Samsung Galaxy S4

Samsung Galaxy S4 (GT-I9500, GT-I9505, GT-I9506, GT-I9515) — Galaxy S линейкатын 4-с көлүөнэтин смартфона, Samsung Electronics 2013 сыл кулун тутар 15 күнүгэр Нью-Йорка анонстаабыт. Атыыга 2013 сыл муус устарын бүтэһигэр 155 дойдуга тахсыбыт.