yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Саҕайдар

Саҕайдар (хак.: сағай, э.а. сағайлар) — хакас омугун биир бөлөҕө. Саҕайдар үксүлэрэ Абакан өрүс хочотугар олороллор, тыллара хакас тылын саҕай диалега буолар.
Билиҥҥи кэмҥэ саҕайдар хакас омугун саамай улахан бөлөҕө буолаллар (хакастар 70%-на).
Аан маҥнай саҕайдары Рашид-ад-дин моҕол сэриилэрин туһунан кэпсииригэр ахтар. Нууччалар саҕайдар тустарынан аан маҥнай 1620 сыллаахха "дьаһаах төлөөбөттөр" диэн суруйбуттар.
"Саҕай" диэн аат төрдө былыргы Киин Азияҕа олорбут сакалары кытта ситимнээх буолуон сөп. Ону тэҥэ үгүс чинчийээччи "саҕай" уонна "саха" ааттары тэҥнээбитэ уонна ситимнээхтэрин бэлиэтээбитэ. Этнологтар этэллэринэн саха уонна саҕай култууратыгар элбэх майгыннаһар элеменнэр бааллар. "Саҕай" диэҥҥэ майгынныыр ааттаах биистэр казахтарга (сакаи диэн найман бииһин аҕа ууһа) уонна кыргыстарга (сайак) бааллар.
XVII үйэҕэ икки саҕай буолаһа баар этэ: Үс-Саҕай уонна Том-Саҕай. Саҕайдар 1703 сыллаахха диэри нууччалартан тутулуга суох этилэр. 1703 сыллаахха Енисей кыргыстарын Киин Азияҕа көһөрбүттэрин кэннэ саҕайдар туспа Саҕай сирин (нууч.: Сагайская землица) тэрийбиттэрэ. Бу кэмҥэ саҕайдарга чугастыы олорор биистэр холбоспуттар.
Номоххо этиллибитинэн саҕайдар Енисей кыргыстарыттан төрүттээхтэр. Бу этиини В.В. Радлов, Н.Ф. Катанов, И.П. Кузнецов-Красноярскай уо.д.а. чинчийээччилэр бигэргэппиттэр.
С.Д. Майнагашев диэн хакас чинчийээччитэ этэринэн саҕайдар кэлии биис буолбакка, олохтоох биистэри (сөөктөр) кытта ситимнээхтэр. Л.П. Потапов саныырынан саҕайдар биир сомоҕо биис буолбатахтар уонна хантан эрэ көһөн кэлбиттэр.
П.С. Паллас бэлиэтээбит:
   «Саҕайдар сирэйдэринэн уонна олохторунан-дьаһахтарынан кашиннартан уратылар уонна ордук Кузнецкай уездка олорор бэлтирдэргэ чугастар: сирэйдэрэ дьиҥнээх татаардыы, сорох ардыгар калмыктыы...»
Г.И. Спасский саҕайдар тустарынан маннык суруйбут:
   «Кинилэр төһө да качиннары кытта биир төрүттээх буолбуттарын иһин, ордук татаардарга майгынныыллар»
XIX үйэҕэ саҕайдарга бэлтирдэр холбоспуттар уонна саҕай биир аҕа ууһа буолбуттар.

# Саҕайдар
## Саҕайдар аҕа уустара

* Аба.
* Бэлтир
* Бурут
* Иргит
* Ичэгэ
* Хобый

# Саҕайдар
## Эбии көр

* Хакас сирэ
* Хакастар
* Качиннар

# Саҕайдар
## Кинигэлэр

* Потапов Л.П. Из поездки к "сагайцам" // Краткие сообщения Института этнографии им. Н.Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — Вып. IV. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1948. — С. 61–65.
* Потапов Л.П. Этнический состав сагайцев // СЭ. — 1947. — № 3. — С. 103—127.
* Майнагашев С.Д. Из материалов по шаманству у сагайцев и соседних племён. // Живая старина. — Выпуск III—IV. — Петроград, 1913.
* Майнагашев С.Д. Отчёт по поездке к турецким племенам долины реки Абакан летом 1913 года // Известия Русского комитета для изучения Средней и Восточной Азии в историческом, археологическом и этнографическом отношениях. — Серия II, № 3. — Петроград, 1914.
# Хэйлунцзян

Хэйлунцзян (кытай. 黑龙江省) диэн Кытай хотугулуу илинигэр баар провинция. Кинилиин кирбиилэhэллэр Цзилинь соҕуруу, Ис Монголия арҕаа уонна Арассыыйа хоту (Амур өрүһүнэн).
# Лаппараах

Лаппараах - хайа эбэтэр сыыр сирэйигэр кэрдиистэнии, кэрдиистэнэн түһүү.

# Лаппараах
## Өссө маны көр

Лаппараҥ
# Монтана

Монтана (ааҥл. Montana) диэн сирин иэнинэн улахан гынан баран олохтоохторун ахсаанынан кыра АХШ штаата. Уопсайа 997 тыһ. киһи олорор. Киин куората диэн Хелена, оттон саамай улахан куорат диэн Биллингс.
# Лебедкин Иван Петрович

Лебедкин Иван Петрович (1906-1941) — техническэй үөрэҕи-идэни баһылаабыт бастакы сахалартан биирдэстэрэ, Алданзолото, Якутзолото холбоһук кылаабынай инженерэ.
1906 сыллаахха муус устар 11 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Лебедкин Петр Афанасьевич - Ырыа Чыычаах, абаҕата Үөһээ Бүлүү Лебедкин Дмитрий Афанасьевич. 16 сааһыгар убайа Андрей Дмитриевич Лебедкинныын Бүлүү куоратыгар ЧОН этэрээтигэр киирбиттэр. 1924-25 сылларга баара-суоҕа 18 саастааҕар Саха байыаннай национальнай оскуолатыгар политруктаабыт. 1925-26 сылларга Алдан уокуругун хомсомуол кэмитиэтин сэкиритээринэн ананан үлэлээбитэ. 1927 сыллаахха Москубатааҕы Тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар туттарсар киирбит. 1930 сыллаахха Москубатааҕы геологоразведочнай институтка (атын сибидиэнньэнэн Хайа академиятын геологическай факультетын) көспүтэ. 1931 сыллаахха инженер-геолог идэтин ылбыта уонна 24 сааһыгар Алдантрест үлэһитэ буолбута.
1932 сылтан олохтоох уонна өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар көмүс хостуурга саҥа технологиялары киллэрэргэ элбэх ыстатыйалары суруйбута, кэмпириэнсийэлэргэ кыттыбыта. Юрий Билибин салалтатынан Илин Сибииргэ сиртэн хостонор баай туһунан монография суруйбута.
1934 сыллаахха "Якутзолото" трест начаалынньыгын солбуйааччытынан анаммыта. Кини салайыытынан Хамыр Хайа диэн үрүйэҕэ кыһыл көмүс саппааһын арыйбыттара. Кини туоруорсуутунан Алдан Горнай техникумугар маркшейдердары бэлэмниир салаа арыллыбыта. 1937 сыллаахха "Якутзолото" трест кылаабынай инженерэ. Чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн олохтоохтору бырамыысыланнаска тардыыга сүҥкэн өҥөлөөх, Алдаҥҥа үлэлиир кэмигэр Алдаҥҥа көмүһү хостооһуҥҥа 2 тыһ. тахса оробуочай уонна 300 техническэй үлэһит сахалар этилэр. Бэйэтэ суруйбутунан: "Кинилэртэн аҥаардара производство саамай сүрүн сыаҕар: шаахтаҕа, дыраагаҕа, гидравликаҕа, эрэспиэскэҕэ, механическай установкаҕа үлэ бастыҥын көрдөрөллөр".
Алдаҥҥа кыһыл көмүстээх, сүлүүдэлээх, флогопиттаах сирдэри арыйан тахсыылаахтык үлэлии сылдьан репрессия миэлиҥсэтигэр эриллибит.
1941 сыллаахха хаайыыга сытан өлөрөүллүбүтэ. 1955 сыллаахха реабилитацияламмыта.

# Лебедкин Иван Петрович
## Өйдөбүнньүк

2016 с. төрөөбүтэ 110 сылыгар Дьокуускайга өйдөбүнньүк хаптаһыны арыйбыттара.
# Эурозона

* Андорра
* Болгария
* Чехия
* Дания
* Э У Р О З О Н А
* Мадьаар Сирэ
* Косово
* Литва
* Монако
* Монт.
* Польша
* Румыния
* Сан Марино
* Швеция
* Холбоhуктаах Хоруоллук
* Ватикан
* Эурозона
* ERM II
* Бэйэ адаптация
* ЭУ атын кыттааччылара
* Анал сөбүлэhиилээх адаптация
Эурозона диэн Эуропа Холбоhугун 20 кыттааччы дойдута, кинилэр официал валюталарынан эуро буолар.
| Дойду | Ылыныы | Дьоно | Уратылар |
| Аустрия | 01.01.1999 | 8 316 487 | |
| Бельгия | 01.01.1999 | 10 584 534 | |
| Кипр | 01.01.2008 | 766 400 | Хоту Кипр Түрк Республиката |
| Финляндия | 01.01.1999 | 5 289 128 | |
| Франция | 01.01.1999 | 63 392 140 | Саҥа Каледония Француз Полинезията Уоллис уонна Футуна |
| Германия | 01.01.1999 | 82 314 906 | |
| Греция | 01.01.2001 | 11 125 179 | |
| Ирландия | 01.01.1999 | 4 239 848 | |
| Италия | 01.01.1999 | 59 131 287 | |
| Лүксембург | 01.01.1999 | 476 200 | |
| Мальта | 01.01.2008 | 404 962 | |
| Недерланд | 01.01.1999 | 16 372 715 | Аруба Недерланд Антииллара |
| Португалия | 01.01.1999 | 10 599 095 | |
| Словакия | 01.01.2009 | 5 431 363 | |
| Словения | 01.01.2007 | 2 013 597 | |
| Испания | 01.01.1999 | 45 116 894 | |
| Эуропа Унията Эурозона | Эуропа Унията Эурозона | 325 714 137 | |
# Марьяновка (Житомир уобалас)

Марьяновка (укр. Мар'янівка) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1515 (2012).
# Волга экономика оройуона

Арассыыйа экономикатын Волгатааҕы оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 8 федерация субъектарыттан турар:
* Татарстаан
* Аастрахань уобалаһа
* Волгоград уобалаһа
* Пенза уобалаһа
* Самаара уобалаһа
* Саратов уобалаһа
* Ульяновскай уобалас
* Калмыкия
Иэнэ - 536,4 тыһ. км², олохтоохторо - 16'064'585 киһи (2010).
# Васильев Леонид Семенович

Васильев Леонид Семенович — көҥүл тустууга ССРС, хапсаҕайга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх.
# Сибиряков Иннокентий Михайлович

Сибиряков Иннокентий Михайлович (1861—1901) — үөрэхтээһиҥҥэ үгүс үтүөлээх меценат, Сибиряковскай экспедицияны Саха сиригэр тэрийэн ыытааччы (1894—1896 сс.)
Алтынньы ый 30 күнүгэр 1860 сыллаахха Иркутскай куоракка I гильдиялаах атыыһыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Михаил Александрович — көмүс эргиэмсигэ, Бодойбону төрүттээбит биллэр-көстөр киһи, ийэтэ Варвара Константиновна — Трапезниковтар диэн биллэр-көстөр атыыһыттартан удьуордаах.
Иркутскайга реальнай училищены бүтэрэн баран Петербург университетыгар үөрэнэ барар. Аҕатыттан ылан хаалбыт баайын-дуолун Сибииргэ научнай, сырдатар-үөрэтэр үлэни тэрийэн ыытарга туһаайбыта. Кини көмөтүнэн хас эмэ уонунан ааҕыллар стипендиаттар үрдүк үөрэҕи баһылаабыттара. Таҥара дьиэлэригэр, манастыырдарга ботуччу көмөнү оҥороро.
Кини үбүлээһининэн тахсыбыт кинигэлэр:
* Межов В. И. Сибирская библиография: в 3 т. (1891—1892)
* Межов В. И. Русская историческая библиография за 1800—1854 гг.: в 3 т. (1892—1893).
* Ядринцев Н. М. Сибирь как колония (СПб., 1882)
* Ядринцев Н. М. Сибирские инородцы, их быт и современное положение (1891)
* Семевский В. И. Рабочие на сибирских золотых промыслах (1898)
* Головачев Д. М. Библиографический указатель по вопросу о золотопромышленности Сибири (СПб., 1890)
* Худяков И. А. Верхоянский сборник. Якутские сказки, песни, загадки (Иркутск, 1890)
* Пекарский Э. К. Словарь якутского языка (Якутск, 1899)
* Фёдоров-Омулевский И. В. Сибирские мотивы (СПб., 1886)
# Тайҕа

Тайҕа диэн Евразия уонна Хотугу Америка хоту өттүлэригэр баар мутукчалаах тыалартан турар биом. Атыннык бореал ойуурдар дииллэр. Саха Сиригэр — мутукчалаах, үксэ тиит түҥ ойуур; Илин Сибииргэ тайҕа — ханнык баҕарар киһитэ суох түҥ ойуур, Тываҕа — ойуурунан саба үүммүт хайа, Соҕурууҥу Сибииргэ — хаардаах, онон-манан ойуурдаах үрдүк хайа. Тайг (монг.) — хайалаах сир түҥ ойуура.
Тайҕа мастарын күлүгэр үүнээйи атын ойуурдарга холоотоххо мөлтөхтүк үүнэр.

# Тайҕа
## Тайҕа көтөрдөрө

Хотугу эҥэлэй (полушарие) бореал ойуурдарыгар элбэх көтөр олохтоох да, көһөөйү да көтөрдөр уйаланаллар. Харыйа, пиихта, бэс, тиит туораахтара көтөрдөрү иҥэмтэлээх аһынан хааччыйаллар. Сайын ойуурга 40 гектаарга 150-300 араас көрүҥ көтөрдөрүн атыырдарын көрсүөххэ сөп. Кыһын үксүлэрэ соҕуруу барар буолан көтөр биллэ аҕыйыыр, 50 кыайбат көтөр хаалар. Ол гынан баран чыычаахтар ахсааннара үөн-көйүүр элбэҕиттэн эмиэ тутулуктаах, сороҕор ойуурга буортулаах үөн-көйүүр тоҕо ааҥнаан киирдэҕинэ, көтөр биллэ элбиир.
Элбэх көтөр хойуу ойуурдаах тайҕаҕа үчүгэйдик сөп түбэһэ үөрэммит. Кылгас, мүлүркэй кынаттара кэбэҕэстик салгыҥҥа салайары хааччыйаллар, кэрэ ырыалара партнердарын буларга көмөлөһөллөр, тыҥырахтара мастар туруору умнастарыгар хатаастарга аналлаахтар. Тумустара буоллаҕына туораахтары хостуурга сөп түбэһэллэр. Сорох ымыылар хардарыта барбыт тумустара туорааҕы эрэ алдьатарга аналлаах буолан, атын аһынан кыайан аһаабаттар
# 1996 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XXVI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1996 сыллаахха АХШ Атланта куоратыгар буолан ааспыттара.
# Захарьевка

Захаривка (укр. Захарівка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 174 (2011).
# От саллааскыта

От саллааскыта (лат. Hesperia Comma L., нууч. Толстоголовка запятая) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Евразия орто балаһатыгар тарҕаммыт көрүҥ. Саха сиригэр киэҥ сиргэ арҕаа, соҕуруу, илин уонна киин улуустарга көстөр. Гусеницата туорахтаах үүнээйилэргэ олорор, сымыыта кыстыыр.
От ыйын ортотуттан атырдьах ыйын ортотугар дылы көтөр. Кынатын далааһына 30-36 см.

# От саллааскыта
## Өссө маны көр

* Таҥалай ойуулаах саллааскы
* Дьэдьэн саллааскыта
* Палемон саллааскы
* Дьураалаах саллааскы
* Ойуур саллааскыта
# 238

238 сыл.

# 238
## Туох буолбута
### Риим империята

* Carpians invade Moesia; Emperor Maximinus Thrax campaigns against them.
* In spite of the payment of a tribute, the Romans fail to persuade the Goths and the Carpians to withdraw from Moesia.
* March 7 — Gordian I and Gordian II become Roman Emperors. They rule for 36 days (until their deaths on April 12).
* April 22 — Pupienus and Balbinus become Roman Emperors.
* The town of Aquileia takes the side of Roman Senate against Maximinus Thrax and he is executed by the Praetorian Guard.
* July 29 — Gordian III becomes Emperor on the deaths of Pupienus and Balbinus.
* Future Roman Emperor Valerian becomes princeps senatus.
* The Colosseum is restored after being damaged.
* The Goths, coming from Ukraine, cross the Danube and devastate the Empire up to the border with Anatolia.
* In North Africa, Legio III Augusta, is dissolved. Until its reconstitution in 253, Africa is defended by auxiliary troops only.

# 238
## Төрөөбүттэр

* Empress Yang Yan, the first wife of Emperor Wu (d. 274)
* Wen Yang (d. 291)

# 238
## Өлбүттэр

* April 12 — Roman emperors Gordian I (suicide) and Gordian II (killed in battle)
* June 24 — Maximinus Thrax, Roman Emperor
* July 29 — Pupienus and Balbinus, Roman Emperors
* Gongsun Yuan, general of Kingdom of Wei
* Lun Zhi, general of Kingdom of Wei
* Jia Fan, general of Kingdom of Wei
* Chosroes I, King of Armenia (assassinated)
# Операциялыыр система

Операциялыыр система, ОС (Operating System) диэн көмпүүтэр үлэлиирин салайар система. Көмпүүтэргэ баар бары программалар ОС'ттан тутулуктаахтар.
Саамай биллэр уонна тарҕаммыт ОС'лар: Microsoft Windows, OS X, Linux уонна Solaris.
# Күөс

Күөс — мииннээн уокка буһара ууруллубут ас (эт, балык).
# Дьабай ойуун

Дьабай Ойуун, Герасимов Роман Адамович - Бүтэйдээххэ олоро сылдьыбыт ойуун.
Түөрт сайылыгынан, Уулуссанынан кыстаан, Тураҥнаах илин баһыгар сайылаан олорбут киһи. Хойут икки хараҕа суох, тараҕай оҕонньор буолан олорорун Сергеев Егор Герасимович кыра сылдьан көрөр этим диэн суруйбут ахтыыта К.К. Родионов кинигэтигэр киирбит.
Бу оҕонньор Советскай былаас саҕана уоран көрүүлэнэн, сэрэбиэйдиир этэ. Ол курдук, Бүтэйдээх ыалларын сүтэрбит сүөһүлэрин, сылгыларын, сирин-уотун чопчу ыйан, булан биэрэрэ. Биирдэ Аргунов Трофим Андреевич көрүүчэй таһар атгара сүппүтүн, Табаҕа Андреев сиригэр баалларын чопчу ыйан, икки эдэр киһи булан тоһуйуохтара диэбит этэ. Онтукайа чахчы булбут этилэр.
Бэйэтэ олорон эрэ кутуран көрүүлэнэр идэлээх этэ. Биирдэ оннук көрүүлэнэн олордоҕуна, Аргунов Трофим Андреевич сүөһү бостуугунан сылдьан талах кымньыытын хаалларбытын, Давыдов Степан Григорьевич диэн биһиги саастыыта оҕо булан, күүгэһи охсуолуу сылдьан, алҕас оройго охсон, көрүүлэнэрин тохтотон кэбиһэр. Степаны ийэтэ таһыйаары гыммытын, «оҕо мэниктээн алҕас оҕустаҕа, мөҕүмэ» диэн тохтотор. Уонна этэр: - «Сайылыкпыт тула кыһыл тураҕас ат кистии- кистии тоҕо сүүрэрий?»- диэн истэн олорооччулартан ыйытар. Онтуктара ол күн киһи оһоллонурун билбит эбит.
Бастакы ойоҕо өлбүтүн кэннэ Аринкина Вера Иннокентьевнаны кэргэн ылан биир оҕоломмуттар, ол уоллара Герасимов Афанасий Романович кэлин улаатан Моорук Суолатыгар кэргэннэнэн, оҕолонон баран эмискэ эдэр сааһыгар өлбүтэ.
# Сөмүйэ

Сөмүйэ — киһи илиитин иккис тарбаҕа (улахан тарбахтан саҕалаан аахтахха). Улахан уонна орто тарбахтар ыккардыларынан баар. Сөмүйэ атын тарбахтартан холкутук хамсыыр, онон киһи бу тарбаҕынан элбэхтик туһанар.

# Сөмүйэ
## Сөмүйэ көмөтүнэн хамсаныылар

* Киһи түөһүн ыйар: Мин
* Сэһэргэһээччини эбэтэр атын киһини ыйар: Эн/Кини
* Үөһэ ыйар: Болҕой!
* Үөһэ ыйар уонна уҥа-хаҥас иэҕэҥниир: Суох!/Бобуулаах!
* Иннин диэки ыйар уонна үөһэ-аллара салыбырыыр: Үөрэтии эбэтэр суоһурҕаныы
* Чэчэгэй аттыгар эргийэр: Эн/кини өйүттэн тахсыбыт
* Илиини уунан туран сөмүйэни чиркэтии: Мин тугу эрэ этиэм
* Уостарга туруору тутан даҕайыы: Чуумпурууну ирдээһин
* Ахсааны ыйар: биир ахсааны эбэтэр бастакы кэрискэни (№ 1)
* Илии тарбахтара бобо тутуллаллар, сөмүйэ киһи диэки туһаайан иэҕэҥниир: Чугаһыырга ыҥырыы (тыаһаабакка эбэтэр кистэлэҥ түбэлтэлэргэ)
* Илии тарбахтарын бобо тутан, сөмүйэни чочоҥнотуу: тарбаҕынан куттааһын, сатаммат, бобуулаах

# Сөмүйэ
## Сомоҕо домохтор

* Сөмүйэлиин сөбүлүүбүн — хайгыыбын, сөбүлүүбүн, биһириибин.
* Сөмүйэтин уга сытар сирэ — чугас, туһана турар сирэ.

# Сөмүйэ
## Фотогалерея

* Сөмүйэ
* Илии тарбахтара
* La Discrétion, Клод-Мари Дюбюф, 1820-с.
# Атыылаhааччы

Атыылаhааччы диэн малы өҥөнү харчы төлөөн атыылаһар киһи (тэрилтэ).
# Базз Лайтер

Базз Лайтер (ааҥл. Buzz Lightyear) — элбэх мультикка көстөр мультик геройа, франшиза лицензиятынан Walt Disney уонна Pixar тэрилтэлэргэ тиксэр.

# Базз Лайтер
## Өссө маны көр

* Лайтер (мультик)
# Васильева Оксана Владимировна

Оксана Васильева — WIBF барылынан профессиональнай боксаҕа аан дойду чөмпүйүөнэ, кикбоксиҥҥа аан дойду чөмпүйүөнэ, боксаҕа любителлэр истэригэр Европа уонна Россия чөмпүйүөнэ.
Сунтаар улууһугар 1981 с. муус устар 3 күнүгэр төрөөбүт.
Москватааҕы сервис государственнай университетын студентката. Боксанан 1998 сылтан дьарыктанар. Бокс эйгэтигэр «Гюрза» диэн аатынан биллэр. Профессиональнай рингэҕэ, барыта 10-на киирсэн, сэттэ кыайыылаах. Аан дойду үс, Европа икки, Россия алта төгүллээх чемпиона, боксаҕа РФ спордун үтүөлээх маастара, кикбоксиҥҥа норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара. Дьахталлар Аан дойдутааҕы боксаҕа федерацияларын быһаарыытынан профессионалларга Аан дойду чемпионатын кыайыылааҕа.
# Егоров Иван Егорович

Егоров Иван Егорович — физико-математическай билимнэр доктордара, М. К. Аммосов аатынан Хотугу-Илиҥҥи федеральнай университет профессора.

# Егоров Иван Егорович
## Үлэлэрэ

90-н тахса научнай үлэ, ол иһигэр 3 монография, суруйбут.
* Егоров И. Е., Федоров В. Е. Неклассические уравнения математической физики высокого порядка. — Новосибирск: Изд-во ВЦ СО РАН, 1995.
* Егоров И. Е., Пятков С. Г., Попов С. В. Неклассические дифференциально-операторные уравнения. — Новосибирск: Наука, 2000.

# Егоров Иван Егорович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх деятелэ
* «Хотугу сулус» уордьан кавалера (2000)

# Егоров Иван Егорович
## Өссө маны көр

"Хотугу сулус" уордьан кавалердара
# Ыҥаа

Ыҥаа нэһилиэк. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Новай.
Улуус кииниттэн 8 км арҕаа диэкки Алдан өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 404 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Новай - 254, Сайдыы - 150 киһи.

# Ыҥаа
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Мегабайт

Мегаба́йт (Мбайт, М, МБ, MB) — информация ахсаанын кээмэйдиир единица, түбэлтэттэн тутулуктанан 1 000 000 (10⁶) эбэтэр 1 048 576 (2²⁰) стандартнай (8-биттээх) байка тэҥ. Мегабайт кылгас аата (МБ) мегабиттан (Мб) биир регистрынан эрэ атын (ол да эрээри, дьон дезинформацияланан наар сыыһар). Араас электроннай оҥоһуулар өйүн ааҕарга туттулар.

# Мегабайт
## Аат сыыһата

«Мегабайт» диэн аат үксүтү тэнийбит, гынын баран ГОСТ 8.417-2002 спецификаҕа бассыбат: мега- приставка 1 000 000-ҥэ төгүлү көрдөрөр, хайдах да 1 048 576-ҕа буотах. Тахсыбыт балаһыанньанан табаар таһаарааччылар туһаналлар: 1 МБ кинилэр 1 000 000 байт курдук ылаллар, 1 ГБ - 1 000 000 000 курдук. 2²⁰ чыыһылаҕа меби- двоичнай приставка бэриллэр.

# Мегабайт
## Интэриэһинэй чахчылар

«Мегабайт» саамай дьиибэ көрүллүүтүн CD, DVD уонна көмпүүтэр дискеталарын оҥорооччулар тутталлар, кинилэр ону 1 024 000 байтынан ылаллар. Инник буолан, суруллубутунан 1,44 Мбайтаах флоппи-дискета дьигинэн 1,38 эрэ МБ миэстэлээх.
Туох баар сулуучайдары түмнэххэ «мегабайт» барыта үс көрүҥнээх буолар:
* кылгас — 1 000 000 байт
* орто — 1 024 000 байт
* уһун (дьиҥнээх) — 1 048 576 байт

# Мегабайт
## IT-сленг

Компьютерщиктар слеҥнарынан мегабайт өссө метр уонна мег диэн ааттаах. 90-с сылларга XX үйэҕэ Интернет сыыйа сайда илик буолан килобайтынан барытын ааҕаллара - «килограмм», оттон мегабайт оччолорго «тоннанан» ааттанара.

# Мегабайт
## Өссө маны көр

* Бит
* Байт
* Массыына тыла
* Мега-
* Секабайт
# Саввин Егор Петрович

Саввин Егор Петрович (төр. 1959, Чурапчы, Саха АССР) — Российскай Федерация үтүөлээх худуоһунньуга (2001), муосчут. «Сардаана» фабрика маастара.

# Саввин Егор Петрович
## Олоҕун олуктара

1959 сыллаахха ахсынньы 30 күнүгэр Чурапчыга төрөөбүт. 1980 сыллаахха Саха уус-уран училищетын бүтэрбит (скульптор М. М. Павловка үөрэммит).
# Ээбиллэлэр уустара

Ээбиллэлэр уустара (лат. Clangula, нууч. Род Морянки) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Ээбиллэ.

# Ээбиллэлэр уустара
## Өссө маны көр

* Хаастар уустара
* Хардырҕастар уустара
* Үрүҥ хаастар уустара
* Үрүҥ моойдоох хаастар уустара
* Сухоностар уустара
* Кубалар уустара
* Кыһыл кустар уустара
* Өрүс кустарын ууһа
* Умсаахтар уустара
* Уораныкылар уустара
# Ньылхан

Ньылхан. (нууччалыы: Нелькан) Хабаровскай кыраай Айаан-Маайа оройуонугар баар сэлиэнньэ, оройуон кииниттэн 200 км.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1204 киһи (2008 сыл), нууччалар уонна эбэҥкилэр.
Маайа өрүскэ аал сырыытын бүтэһик пууна.

# Ньылхан
## Экономика

* Табаһыттар хаһаайыстыбалара «Оленевод», «Нельканское» уонна «One».
* Көмүс хостооччулар тэрилтэлэрэ «Амур» уонна «Прибрежная».
* Аэропорт.
* Айааҥҥа дылы суол тутулла турар

# Ньылхан
## Устуоруйаттан

Сэлиэнньэ Айаан пуордун Дьокуускайы кытта ситимниир суолга турара. 1818 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр манна бурдук ыскылаата тутуллубутун туһунан сурук баар. 1848 сыллаахтан 1867 сыллаахха диэри бу ыскылаат Арассыыйа-Америка хампаанньатын бас билиитигэр сылдьыбыта. Бу суолунан XIX үйэҕэ табаарынан Дьокуускай уонна Иркутскай хааччыллаллара. Ол курдук үйэ бүтэһигэр сылга Ньылхан нөҥүө 100 тыһыынчаҕа диэри чэй хоппото тиэйиллэрэ биллэр. Бу суолу хааччыйарга үөрэхтээх дьон ирдэнэр буолбуттар, онон 1902 с. сыаркап приходун оскуолата аһыллыбыта.
1926 сыллаахха Ньылхаҥҥа Бары тоҥустар иккис сийиэстэрэ арыллыбыт. Манна Сэбиэскэй Саха сирэ депутааттара кыттыыны ылбыттар. Сүрүн ырытыллыбыт боппуруос: тоҥустар уонна сэбиэскэй былаас.
Саха хомуньуустара бу иннинэ саҕаламмыт тоҥус бастаанньатын уҕарыта сатаабыттар, тоҥустар буоллаҕына сэбиэскэй былаас туох да үчүгэйи аҕалбата диэн санааларын уларыппатахтар
# OTP banka Podgorica

Crnogorska komercijalna banka, Хара Хайа коммеческай баана.
# Тыл (саҥарар)

Тыл диэн дьон икки ардыгар билсии бастыҥ тэрилэ. Тыл саҥа эбэтэр этэр хамсаныы киэнэ буолар. Кыыллар бэйэ бэйэлэрин кытта араас тыастарынан уонна хамсааhыннарынан кэпсэтэллэрин кыыл тыла дииллэр.
Тыл араас категориялара: киһи тыла (предмет изучения лингвистики): дьон кэпсэтэр тыла, дьон бодоруһарыгар анаммыт оҥоһуу тыллар (холобура, волапюк, эсперанто), жестынан истибэт дьон тыла, формальнай тыл көмпүүтэр тыла (например, Алгол, SQL), кыыл-сүөл тыла тылы лингвистика үөрэтэр (языкознание).
Тыллар:
* Ааҥл тыла
* Араб тыла
* Гириэк тыла
* Дьэбэриэй тыла
* Испан тыла
* Кытай тыла
* Кэриэй тыла
* Латыын тыла
* Ниэмэс тыла
* Нуучча тыла
* Португаал тыла
* Суаhили
* Эбээн тыла
* Эбэҥки тыла
# Неймохов Михаил Дмитриевич

Неймохов Михаил Дмитриевич (төр. 1918) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Томпо улууһугар Мэҥэ-Алдан нэһилиэгэр төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыл кулун тутарыттан сэриилэспит. 145-с стрелковай дивизия 403-с стрелковай полкатын 2-с батальонун ытааччыта.
Кыһыл Сулус уордьаннаах, элбэх бойобуой мэтээллэрдээх. Сэриилэһиитин Москуба анныттан саҕалаан баран Германияҕа түмүктээбит. Вязьма уонна Гжатскай куораттар ыккардыларыгар атаака кэмигэр бааһыран баран Фрунзе куоракка эмтэммит, онтон Алма-Атаҕа младшай хамандыырдар үөрэхтэригэр үөрэммит. 1944 с. тохсунньу 21 күнүгэр, Витебскай куораттан суруйбут суругар, Кыһыл Сулус уордьаны ыллым — «мантан справка ылан ыытыам, ол справканан баран нолуоктан, түһүүттэн-тардыыттан босхолонуохтааххыт» диэбит. Кэлин Томпо улууһугар олорбут.

# Неймохов Михаил Дмитриевич
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (1986)
* Кыһыл Сулус уордьана (19.01.1944)
# Дыканька

Дыканька (укр. Диканька) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 824 (2013).
# 1948 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

V Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1948 сыллаахха Швейцария Ст. Мориц куоратыгар буолан ааспыттара.