yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Саморцева Ирина Васильевна

Саморцева Ирина Васильевна (1940 с. ыам ыйын 18 күнэ, Бэчинчэ с., Ленскэй оройуон, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ.

# Саморцева Ирина Васильевна
## Олоҕун олуктара

· 1940 с. ыам ыйын 18 күнэ, Саха АССР Ленскэй оройуонун Бэчинчэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1959 с. Бэчинчэ орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэр
· 1964 с. Хо Ши Мин аатынан Иркутскайдааҕы омук тылын пединститутун үөрэнэн бүтэрэн «Немец уонна француз тылын учуутала» идэни ылар
· 1964 с. – Уус-Ньара оскуолатыгар омук тылын учуутала
· 1965-1972 сс. Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педучилищеҕа омук тылын преподавателинэн үлэлиир
· 1972 с. – Сунтаардааҕы 1 - №дээх оскуола омук тылын учуутала. Оройуоҥҥа маҥнайгынан английскай тылы иккис омук тылын быһыытынан үөрэтиини саҕалыыр. 1974 -76 сс. оскуолатааҕы КИД (Клуб Интернациональной Дружбы) үлэтин салайар.
· 2002-2007 сс. Сунтаардааҕы 1 - №дээх оскуолаҕа социальнай педагогунан үлэлиир.
Ирина Васильевна оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ 47 сылын анаабыт үлэтэ РайОНО, үөрэхтээһин эйгэтин үлэһиттэрин сойууһун, учууталлар таһымнарын үрдэтэр институт, Саха АССР норуот үөрэҕириитин министиэристибэтин бочуоттаах грамоталарынан бэлиэтэммитэ

# Саморцева Ирина Васильевна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ
# Тиит Арыы (Уус-Алдан улууһа)

Тиит Арыы — Уус-Алдан улууһун Тиит Арыы нэһилиэгин киинэ.

# Тиит Арыы (Уус-Алдан улууһа)
## Устуоруйата

Дүпсүн улууһугар киирэрэ. Урукку аата — Иккис Байаҕантай нэһилиэгэ.

# Тиит Арыы (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Тиит Арыы нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Эһэлээх арыылар

Эһэлээх арыылар диэн Халыма өрүс төрдүттэн чугас Илин Сибиирдээҕи байҕалга сытар алта арыы:
Крестовскай (саамай улаханнара), Леонтьев, Четырёхстолбовой, Пушкарёв, Лысов уонна Андреев.
Крестовскай арыыга икки хайа баар. Хотугу уонна илиҥҥи кытыллара очуостаахтар, арҕааҥҥы кытыла намыһах, таастаах. Арыы соҕурууҥҥу өртүгэр соҕотох үрүйэ баар.
Арыыга намыһах от уонна лабыкта үүнэр. Хотугу арҕаа кытылыгар даркы баар (ууннан устан кэлбит мас). Кыыллартан табалар уонна кутуйах баар; материктан эһэлэр, бөрөлөр уонна саһыл киирэллэр.

# Эһэлээх арыылар
## Остуоруйаттан

* 1710 сыллаахха Эһэлээх арыыларга казак Яков Пермяков Өлүөнэттэн Халымаҕа устан иһэн сылдьыбыт.
* 1740 сыллаахха Крестовскай арыыга Миитэрэй Лаптев Индигиртэн Халымалаан иһэн сылдьыбыт. Кини арыыны сибэтиэй Антоний аатынан ааттаабыта.

# Эһэлээх арыылар
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Баскетбол

Баскетбол (ааҥ. Basketball) - эрэhиинэ мээчиги тимир төгүрүмтэҕэ быраҕыылаах хамаанда успуорда.
Икки хамаандаҕа биэстии оонньооччу дьон баар буолар (солбуйуу хааччахтааһына суох). Хас биир хамаанда сүрүн сыала - утары хамаандаттан элбэх сүүйүү ылан баран оонньууну кыайааһын. Тимир төгурумтэ 305 см сиртэн үөһээ турар, мээчик эргимтэтэ 749—780 мм буолуохтаах (14 саастан улахан оонньооччуларга). Тимир төгүрүмтэҕэ 6,75 миэтирэттэн кыра ыраахтан бырахпыт буоллахтарына 2 сүүйүүнэн ааҕыллар, онтон ыраах 3 сүүйүү буолар. Ол гынан баран баскетбол элбэх быраабылалардаах, сорох кэһиилэргэ ыстаараап быраҕыыны оҥороллор (1 сүүйүүнэн ааҕыллар).

# Баскетбол
### Баскетбол историята

1981 сыл кыһыныгар Джеймс Нейсмит диэн колледж Молодёжной христианской ассоциации учуутала баскетболу айбыта.

# Баскетбол
### Баскетбол историята
#### Аан-дойду баскетбол организациялара

* Ассоциация студенческого баскетбола
* Балканская лига
* Балтийская баскетбольная лига
* Баскетбольный союз Республики Сербской
* Единая лига ВТБ
* Женская национальная баскетбольная ассоциация
* Женская национальная баскетбольная лига
* Международная федерация баскетбола
* Латвийско-эстонская баскетбольная лига
* Лига ABA
* Литовская федерация баскетбола
* Национальная баскетбольная ассоциация
* Профессиональная баскетбольная лига
* Российская федерация баскетбола
* Североевропейская баскетбольная лига
* Студенческая лига РЖД
* УЛЕБ (лига)
* Федерация баскетбола США
* Филиппинская баскетбольная ассоциация
# Михалев Виктор Михайлович

Михалев Виктор Михайлович — история билимнэрин кандидата.

# Михалев Виктор Михайлович
## Олоҕун олуктара

* 1954 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр Саха АССР Бүлүү куоратыгар төрөөбүт.
* 1977 с. — А. А. Жданов аатынан Ленинградтааҕы государственнай университеты бүтэрбит.
* 1977—1979 сс. — ССРС БА СС Дьокуускайдааҕы филиалыгар лаборант.
* 1979—1995 сс. — ССРС БА СС Дьокуускайдааҕы филиалыгар лаборант, младшай научнай үлэһит.
* 1995—1999 сс. — научнай үлэһит.
* 1999 сылтан — Саха государственнай университетыгар археология уонна история кафедратын доцена.

# Михалев Виктор Михайлович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Работы Колымского отряда ПАЭ» (Сб.: Археологические открытия 1980 года. — М., 1981; в соавт. с С. П. Кистеневым).
* «Родинкское погребение в низовьях Колымы» (Сб.: Сибирь в прошлом, настоящем и будущем. — Новосибирск, 1981, в соавт. с С. П. Кистеневым).
* «Полиэдрический резец из могильника Диринг-Юрях» (Сб.: Археологические и этнографические исследования в Восточной Сибири: Итоги и перспективы. — Иркутск, 1986).
* «Полиэдрические резцы-дрили — эндемики Северо-Восточной Азии» (Сб.: Археологические исследования в Якутии. — Новосибирск, 1992).
* «Археологические исследования в бассейне верхней Яны» (Сб.: Археологические исследования в Якутии. — Новосибирск, 1992; в соавт. с Е. И. Елисеевым).
* «К вопросу о восточной границе распространения полиэдрических резцов-дрилей»
# Күл-Тэгин

Күл тэгин таас ойуута
Күл-Тэгин (былыргы түүр тыла: , Kül Tigin Khan Bengü İnançu Apa Tarkan, 闕特勒 (684 — 27 февраля 731) — Иккис түүр каган баһылыга уонна сэрииһитэ, Бильгэ Хааны кытта тэҥҥэ баһылаан олорбут, Кутлуг-Элтэрис хаан уола.

# Күл-Тэгин
## Биографията

Киин Азияны баһылаабыт, элбэх сэриилэргэ кыттыбыт улуу хорсун сэрииһит аатынан биллибит.
710 сыллаахха Төнүкүк (нууч. Тоньюкук) уонна Билгэ хааны кытта түүрдэр армияларынан Хакасияҕа тоҕо анньан киирбиттэр уонна олохтоох кыргыстары баһыйбыттар.
716 сыллаахха перевороту тохтоппут уонна инитин Могиляны (Билгэ хааны) былааска олорпут.
Кини туһугар улахан таас көмүү тутуллубут, сүрүн чааһа — таас балбаллар — таастан оҥоһуллубут Күл тэгин кыайбыт өстөөхтөрүн төбөлөрө, сүрүн өстөөҕө Барс-каган төбөтө эбит.
Күл-Тэгиҥҥэ анаммыт эпитафия — VIII үйэтээҕи руналарынан суруллубут былыргы түүр тылын мэҥэ тааһа — 1889 с. Н.М. Ядринцев Монголияҕа, Орхон өрүскэ, Кошо-Цайдам хотоолугар булбут. Суруктары 1893 с. Дания чинчийээччитэ, профессор Вильгельм Томсен тылбаастаабыт. Мэҥэ таас былыргы кэм сыаналаах истиилэри уонна баай лингвистика матырыйаалын биэрэр.

# Күл-Тэгин
## Литература

* Мелиоранский П. М. Памятник в честь Кюль Тегина. СПб., 1899;
* Малов С. Е., Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования, М.; Л., 1951.
* Jisl L. Výzkum Kulteginova památníku v Mongolské Lidové Republice // Archeologické rozhledy. — Praha, 1960a,T.XII, № 1. S. 86-115.

# Күл-Тэгин
## Анимация киинэ

"Каган" - https://www.youtube.com/watch?v=aEwPD22xVnw
# Байыаннай куорат (Ботлихскай оройуон)

Байыаннай куорат (биитэр олохтоох диэн ааттыылларый Куорат) — байыаннай куорат в Дагестан Республиката Ботлихскай оройуон. Куорат көмүскэллээх диэн ааттаах байыаннай араас сиртэн ыыппыт Арассыыйа.

# Байыаннай куорат (Ботлихскай оройуон)
## География

Куорат сиргэ турар Арҕаа Дагестан Ботлих оройуона. Ботлихскай оройуон киинигэр турар.

# Байыаннай куорат (Ботлихскай оройуон)
## Омугум

| Нууччалар | Аварецтар |
| 52,8 % | 47,2 % |
Байыаннай куоракка икки сүрүн баар омугум: нууччалар и аварецтар. Билигин в. Н. пуун нууччалар аварецтартан ордуктар эрээри, аварецтар да аҕыйахтар.

# Байыаннай куорат (Ботлихскай оройуон)
## Итэҕэл

| Православие | Ислам | Католическай ахсаан |
| 53 % | 45 % | 2 % |
# Дизентерияҕа

Дизентерия — острая бактериальная кишечная инфекция, характеризующаяся преимущественным повреждением слизистой оболочки толстого кишечника.
# Дэкириэт

Дэкириэт (лат. decretum дьаһал, decernere — дьаһайарга диэнтэн) — быраап аага, былаас уорганын эбэтэр дуоһунастаах киһи дьаһала.
Көннөрү кэпсэтиигэ үксүн дэкириэккэ барбыт, ол аата хат буолан, төрөөн уоппуска ылбыт диэн суолтаҕа тутталлар (эргэрбит «дэкириэт уоппуската» диэнтэн тахсыбыт). Тыл бу суолтата тиэрмиҥҥэ сыһыана суох..

# Дэкириэт
## Былыргы Рим

Былыргы Римҥэ дэкириэт диэн былаас коллегиялаах уорганын (сенаат) аага уонна суут дьыалатын преторын дьаһала ааттанара. Кэлин, импиэрийэ буолбутун кэннэ, импэрээтэр аактара ааттанар буолбуттара.

# Дэкириэт
## Сэбиэскэй кэм

Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн Арассыыйаҕа, атын сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэлэргэ уонна ССРС-ка дэкириэт диэн Сэбиэттэр сийиэстэрин, ВЦИК, РСФСР совнаркомун аактара ааттаналлар этэ. Биллэр дэкириэттэр: сир туһунан дэкириэт, эйэ туһунан дэкириэт, сухой сокуон туһунан дэкириэт, суут туһунан дэкириэттэр, 8 чаастаах үлэ күнүн туһунан дэкириэт, хат буолбут уонна оҕо төрөппүт дьахтарга босуобуйа туһунан дэкириэт, сыаркабы судаарыстыбаттан уонна оскуоланы сыаркаптан араарыы туһунан дэкириэт, сосулуобуйаны уонна гражданнар чыыннарын суох оҥоруу туһунан дэкириэт, саҥа таба суруйууну киллэрии туһунан дэкириэт, Сааны-саадаҕы туттарыы туһунан дэкириэт, архыыптар тустарынан 1918 сыл бэс ыйын 1 күнүнээҕи дэкириэт.
1922 сылаахха муус устар 22 күнүгэр Саха АССР тэриллэрин туһунан дэкириэти Аммосов, Бараахап, Ойуунускай туруорсууларынан Бүтүн Сойуустааҕы Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (ВЦИК) таһаарбыта.
ССРС 1924 сыллааҕы Конституцията дэкириэти таһаарар быраабы ЦИК СССР, ЦИК ССРС Президиумугар уонна ССРС СНК-тыгар биэрэрэ.
1936 сыллааҕы Сталин конституцията дэкириэт диэн аактары таһаарар туһунан балаһыанньата суоҕа.

# Дэкириэт
## Илин Европа дойдулара

Илин Европа сорох дойдуларыгар норуот демократията дэнэр кэмҥэ дэкириэт диэн судаарыстыба үрдүкү уорганнара ылынар докумуоннара ааттаналлар этэ.
Холобура, Польша Народнай Өрөспүүбүлүкэтигэр дэкириэт диэн Судаарыстыба сэбиэтин аактара ааттаналлара.
Дэкириэттэри Белоруссия бэрэсидьиэнэ таһаарар.

# Дэкириэт
## Аныгы туруга

Элбэх дойдуга дэкириэт диэн судаарыстыба баһылыга эбэтэр бырабыыталыстыба Ил түмэн бигэргэтиитэ суох таһаарар сокуоҥҥа тэҥнээх быраабын аага. Холобура судаарыстыба баһылыгын аагын быһыытынан дэкириэти хас да Африка судаарыстыбата ылынан турар (Франция быраабын тиһигин ылыммыт судаарыстыбалар).
Оннук дэкириэт сороҕор сокуону солбуйуон сөп. Үгүс конституцияҕа дэкириэти сорох түгэҥҥэ (холобур ыксаллаах быһыыга-майгыга) ылынар туһунан балаһыанньа киирэ сылдьар.

# Дэкириэт
## Эбии көр

* Эдикт

# Дэкириэт
## Быһаарыы

* ↑ Президент Республики Беларусь — Официальные документы — Декреты
# Усуйаана улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Усуйаана улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Усуйаана улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Депутатскай Усуйаана улууһун гимназията;
* Депутатскай алын оскуолата;
* Уус Куйга орто оскуолата;
* Хаһаачыйа орто оскуолата;
* Тумат орто оскуолата;
* Нижнеянскай орто оскуолата;
* Силээннээх орто оскуолата;
* Хайыыр орто оскуолата;
* Уйаанди төрүт оскуолата;
* Дьүкээгир орто оскуолата;
* Усуйаана төрүт оскуолата.

# Усуйаана улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Егоров Алексей Дмитриевич

Егоров Алексей Дмитриевич — химия наукатын хандьыдаата, биологическай наука доктора, Саха сиригэр биолого-химическэй оскуоланы төрүттээбит киһи, РСФСР уонна Саха АССР наукаларын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Байаҕантай улууһун 2-с Байаҕантай нэһилиэгэр (билиҥҥинэн Уус Алдан улууһун Тиит Арыы нэһилиэгэр) Чулууда диэн алааска төрөөбүтэ. 1938 сыллаахха Саха педагогическэй инсттуутун иһинэн айылҕа факультета (естественный факультет) арыллыбыта. Бастакы декаан эдэр учуонай химик Алексей Егоров буолбута (1938–1941 уонна 1943–1944 сс.). 1940 сыллаахха сахалартан бастакынан химия наукатын хандьыдаатыгар диссертация көмүскээбитэ.
# Хардаҥ чыычаах

Хардаҥ чыычаах (лат. Lanius cristatus, нууч. сибирский сорокопут, сибирский жулан) — Саха сирин улахан өттүгэр көстөр чыычаах. Ареаалын хотугу кирбиитэ 70-71 параллелларга тиийэр.
Аһаҕас сиргэ үүммүт талахтарга уонна тыа саҕатыгар уйаланар. Ыам ыйын иккис аҥарыгар кэлэр, атырдьах ыйын бүтэһигэр, балаҕан ыйын саҥатыгар кыстыыр сирдэригэр көтөр. Көһөрүгэр соҕотоҕун эбэтэр 2-3 буолан барар.
Үөннэринэн аһылыктанар.
Уйатын сиргэ эбэтэр мас аллараа лабааларыгар туттар. 5-8 розатыҥы-саһархай хоҥор эбириэннээх сымыыттаах. Сымыытын улахана 22х17 мм, ыйааһына 3-3,5 г. Сымыыты тыһыта уонна атыыра иккиэн баттыыллар. Оҕолорун иккиэн аһаталлар.

# Хардаҥ чыычаах
## Өссө маны көр

* Таллан кэрэ
# Корнилова Христина Егоровна

Корнилова Христина Егоровна — Дьааҥы оройуонун «Кэскил» оҕо саадын сэбиэдиссэйэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, Дьааҥы бочуоттаах олохтооҕо
# Сүүрбэ ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэ ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Афины куоракка (Греция) 2004 сыллаахха атырдьах ыйын 13 күнүттэн 29 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 201 дойдуттан 10625 эбит. Барыта 301 кэмпилиэк мэтээл 28 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Амфибрахий

Амфибрахий – хоhоон тутулугар үс сүhүөхтээх олук, кээмэй (стопа), ол ортоку сүhүөҕэр охсуулаах эбэтэр уhатыылаах. Античнай метрическэй системаҕа, былыргы гректэргэ, амфибрахий икки кытыы-сүhүөҕэ кылгас, ортокута уhатыылаах. Холобур, сахалыы «сандааран» диэн тыл курдук, ол схемата: «V – V»
П.А. Ойуунускай чопчу метрическай системаҕа сөп түбэhэр, иккилии олуктаах амфибрахий курдук куплеттар саха олоҥхотугар баалларын ыйар:
    Иэдээнин-куудааным,
    Эргиэним-урбааным.
    V – V V – V
    V – V V – V
Нуучча хоhоонугар, силлабо-тоническай системаҕа, амфибрахий орто сүhүөҕэ уhатыы оннугар охсуулаах, холобур, А.С. Пушкин «Былыт» («Туча») диэн хоhоонугар:
    Последняя туча рассеянной бури,
    Одна ты несешься по ясно лазури.
Сахалыыга, охсуулаах дорҕоон чуолкайдык иhиллибэт буолан, силлабо-тоническай система кээмэйэ характернайа суох, сөп түбэспэт.
# Хой

Аан дойдуга хой ахсаана 2004 сыллаахха :
| Кытай Кытай | 157,9 мөл. |
| Австралия Австралия | 101,3 мөл. |
| Ииндийэ Ииндийэ | 62,5 мөл. |
| Ираан Ираан | 54,0 мөл. |
| Судаан Судаан | 48,0 мөл. |
| Саҥа Зеландия Саҥа Зеландия | 39,2 мөл. |
| Улуу Британия Улуу Британия | 35,8 мөл. |
| Соҕуруу Африка Соҕуруу Африка | 25,3 мөл. |
Дьиэ хойо (лат. Ovis aries) — бараан ууһугар киирэр ыыраахтаах туйахтаах үүтүнэн иитиллээччи кыыл. Халыҥ түүлээҕин уонна этин иһин түҥ былыр дьиэтитиллибит. Билигин түүтэ аан дойдуга ханнык да атын кыыл түүтүнээҕэр элбэхтик туттуллар. Хой этэ үгүс дойдуларга саамай туһаныллар аһылыктан биирдэстэрэ буолар. Маны таһынан хойу үүтүн ыары, тириитин (овчина) туһанаары эмиэ иитэллэр. Эспэримиэн оҥорорго туһаналлара эмиэ биллэр. Ордук биллибит түгэн - Долли диэн ааттаах хой - 1996 сыллаахха аан дойдуга бастакыннан клоннаммыт үүтүнэн иитиллээччи.
Хойу иитии — кыылы иитии салаата, элбэх дойду экономикатыгар урут да, билигин да улахан суолталаах. Билигин саамай элбэх хойу Кытайга (144 мөл. кэриҥэ төбө), Австралияҕа (98 мөл.), Ииндийэҕэ (60 мөл. кэриҥэ), Ирааҥҥа (54 мөл.), Саҥа Зеландияҕа (44 мөл), Улуу Британияҕа (36 мөл), ЮАР (29 мөл. тахса), Туурсуйаҕа (27 мөл), Пакистааҥҥа уонна Испанияҕа (24 мөлүйүөннүү) иитэллэр. Урукку ССРС дойдуларыттан хойу элбэхтик иитэллэр Кыргыстаан, Казахстаан, Түркменистаан, Молдова уонна Арассыыйа соҕуруу өттүгэр.

# Хой
## Дьиэтитии

Хой түҥ былыр, 8 тыһ. сыл ынаараа өттүгэр аныгы Туурсуйа, Сиирийэ, хотугу Месопотамия сирдэригэр дьиэтитиллибитэ .
Хой муфлон эбэтэр уриал сыдьаана буолуон сөп дииллэрэ. Цитогенетика анаалыһа көрдөрүнэн дьиҥнээх төрдө муфлон буолуон сөп. Уриал кариотиибэ 58 хромосомалаах, оттон хой уонна муфлон хромосомаларын ахсааннара 54-кэ тэҥ.

# Хой
## Хой култуураҕа

Элбэх омук култууратыгар хой сымнаҕаһынан, холкутунан, акаарытынан, үүрүү хоту сылдьарынан биллэр. Сахаҕа эмиэ оннук өс хоһоонугар киирэ сылдьар: Хой баһын туойума.
Хой Зодиак бэлиэлэрин ахсааныгар киирэр, халлааҥҥа кини аатынан сулус бөлөҕө баар.

# Хой
## Ойуулара

* Хой үөрэ Грецияҕа
* Хой
* Испания. Хой үөрэ
# Итэҕэл

Итэҕэл диэн айыы күүстэр баалларыгар итэҕэйии, эрэнии уонна кинилэргэ сүгүрүйүү, үҥүү. Онтон таhынан аан дойдуну көрөөһүн, айылҕа көстүүлэрин быhаарыы. Итэҕэл киhи майгытыгар уонна санаатыгар дьайар. Дьон төрүт үгэстэрэ, култуурата, историята уонна күннээҕи олоҕо-дьаhаҕа итэҕэллиин ситимнээх буолар.

# Итэҕэл
## Өссө маны көр

* Саха итэҕэлэ
# Даба

Даба — чэпчэки сыаналаах күөх өҥнөөх кумааһынай таҥас. Холобур былыр даба ырбаахы диэн дьахтар тарҕаммыт таҥаһа.
# Хорезм

Хорезм диэн Орто Азия арҕаатыгар баар улахан оазистаах регион. Хорезм аан бастаан б.э.и. VII үйэҕэ ахтыллар. Хорезм Амударья өрүс алын тардыытыгар баар. Хоту Арал байҕала, илин Кыһылкум, соҕуруу Харакум, арҕаа Үстүрт хаптала бааллар. Хорезм Хорасан, Согд, Аланнар, Хуннар сирдэрин кытта кирбиилэһэрэ. Хорезм устун Солко суола барара. Хорезм былыргыттан нүөлсүтүүлээх тараан, уһаныы, эргиэн, үрдүкү култуура сайдыбыт дойдута буолар. Хорезм былыргы олохтоохторо иран омуктар этилэр. Моҕол сэриилээһинин кэнниттэн сыыйа түүрк омуктара бастаабыттара. Билигин Хорезм сиригэр Харахалпахстан, Узбекистан, Туркменистан дойдулара бааллар.
# Битии

Битии — сахалар былыргы үҥкүүлэрэ, анал сиэргэ-туомҥа туттуллар. Айыыларга сүгүрүйүүнү кытта ситимнээх. Битии диэн токуйбут атахтарынан сири түргэн-түргэнник битийии (үктээһин) ааттанар.
Бу үҥкүүнү оһуохайтан уратыта диэн ханнык баҕарар киһи үҥкүүлээбэт. Айыы ойуунун салалтатынан барар. Битиигэ 13-15 саастаах эдэр дьон - битииһиттэр - эрэ кытталлар. Ол кыттыылара бэйэлэрин баҕаларынан эрэ буолар. Ол гынан баран кыттар оҕолорго анал көрдөбүл баар - ыраас дьүһүннээх, көнө уонна чэпчэки уҥуохтаах буолуохтаахтар.
Битии ханнык сиэргэ-туомҥа туттулларыттан көрөн араас барыллардаах буолар. Ол гынан баран илиилэринэн биирдии-биирдии ытыстарын иһирдьэ тутан далбаатыыллар.
Билигин битии бэйэтин толору суолтатыгар толоруллубат, ол гынан баран кини элэмиэннэрэ сахалыы үҥкүүлэр саҥа барылларыгар туһанылаллар.
Сахалар сиэр-туом тутуһар сүрүн бырааһынньыктара — ыһыах — бу үҥкүүтэ суох былыр да быйыл да ааспат. Оһуохай битиини кытта «күн улууһун дьонун» сүрүн үҥкүүлэрэ этэ. Үҥкүү сиэригэр-туомугар киһи, айылҕа уонна куйаар (космос) биир тиһиликкэ киирэллэрэ көстөр.
# Эмтээх үүнээйи

Эмтээх үүнээйи киэҥ үүнээйи бөлөҕө, органнара эбэтэр чаастара эмп буолар сырьёлара, народнай, медицинский эбэтэр ветеринарнай эмтиир эбэтэр профилактикалыыр практикага туһаналлар.
Ордук элбэхтэ эмтээх үүнээйи народнай медицинага туттуллар.
Эмтээх үүнээйи 21 уйэ саҕаланыытыгар олус элбэхтэ аир, алоэ, уулаах отон, девясил, зверобой, календула, каллизия, тураах отоно, малина, мать-и-мачеха, мелисса, мята, облепиха, биэс тымырдаах от, ромашка, солодка, тысячелистник, шалфей, дөлүһүөн уонна атын араас үүнээйилэр.
Номнуо отой эрдэтээҥи киһи аймах сайдыы кэрдииһэ үүнээйи дьоҥҥо аһылык источнига эрэ буолбакка ыарыыттан быһанары көмөлөһөр этэ. Муҥутуур былыргы биһиэхэ дылы тиийбит эмп сүрүн суол- шумерскай куораты раскопкалыы сылдьан булбут табличкалара. 145 строкалаах шумерскай 15 рецепт тылбаастаммыт.
# Ударник (сэлиэнньэ)

Ударник — Байаҕантай нэһилиэгэр киирэр сэлиэнньэ (нэһилиэк киинэ Кириэс Халдьаайы).
Урут Үөгэн диэн ааттаах туспа нэһилиэк эбит.
Оскуолатын аата билигин да Үөгэн оскуолата дэнэр. 9 кылаастаах. Оскуолаҕа 2023 сыллаахтан түмэл үлэлиир.

# Ударник (сэлиэнньэ)
### Биллиилээх дьоно

* Тустуук, хапсаҕайга икки төгүллээх өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ Михаил Толбонов.
# 1477

1477 сыл.

# 1477
## Туох буолбута

* Тохсунньу 5 — Нанси аттынааҕы кыргыһыы: Карл Хорсун Лотарингия герцогын Рене II кытта иирсээҥҥэ өлбүт; кэлин Бургундия Франция сорҕото буолбута.
# 760

760 сыл — VIII үйэ сыла

# 760
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 22 — Галлей кометатын сурукка тиһиллибитинэн 14-с төгүл кэтээн көрүү кэмигэр халлаан эттигэ бэйэтин перигелийин ааспыт (ол аата Күҥҥэ ордук чугаһыыр туочукатын).
# Кобэлякы

Кобэлякы (укр. Кобеляки) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 379 (2011).
# Сүрэх Дьааҥы

Сүрэх Дьааҥы, томтороот.
Орто Сибиир хаптал хайалаах сир хоту өртүгэр баар намыһах хайалар.
Устата хотуттан соҕуруу диэкки 160 км. Анаабыр уонна Хатанга өрүстэр тардыыларын араарар.
Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 403 м. Попигай метеорит кратерын илин өртүттэн чэрчилиир.

# Сүрэх Дьааҥы
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, Якутск, 1980 г.
# Балаҕан Таас

Балаҕан Таас диэн Төрдүс период эрдинээҕи вулкан.
Муома - Силээннээх намтал түгэҕэр, Муома өрүс уҥа кытылыгар Балаҕаннах үрэх төрдүттэн чугас террасаҕа турар.
Халыыба уһуга суох чочурга маарыҥныыр. Үрдүгэ 300 м., муора таһымыттан 993 м. Чочур төрдүн диаметра 1000 - 1200 м. Эниэтэ 20 - 30 градус туруору. Кратерын диаметра 120 - 130 м.

# Балаҕан Таас
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Nestlé

Nestlé (Нестле), Швейцария саамай улахан ас оҥорор тэрилтэтэ, планета үрдүнэн саамай улахан элбэх бааһыналаах уонна рыночнай өлүүлээх тэрилтэ ас оҥорор секторга. Веве куоратка салалтата базаланан олорор.
Акциялара наар үрдүү турар, брокер нөҥүө Саха Сирин дьоно ылалларыгар сүбэлэнэр.
Nestle ас империятын сүрүн салайааччылар BlackRock, Mitsui Group, Wells Fargo.
# Канаар арыылара

Координаталара: 28°32′11″ с. ш. 15°43′17″ з. д.﻿ / ﻿28.53639° с. ш. 15.72139° з. д.﻿ / 28.53639; -15.72139
Халыыптар бэйэ бэйэлэригэр сигэниилэрэ булулунна: Халыып:Административная единица
Канар арыылара́ (исп. Islas Canarias, тылбааһа — «ыт арыылара», лат. canis — ыт: Плиний Старшай диэн былыргы Рим учуонайын этиитинэн, бу арыылартан биирдэстэригэр ыттар үөскүү сылдьыбыттар; эбэтэр муора бөрөлөрө(исп. Otaria flavescens — ону кытарысоҕуруу муора хахайдара), элбэх арыыга үөскүү сылдьыбыттар) — архипелагы, Атлантика акыйааныгар вулкаан үөскэппит ,Африкаҕа баар (Марокко уонна Арҕаа Саһаара) дойдуларыттын хотугулуу-арҕаа эргиҥҥэ ырааҕа суох сиргэ турар .Бу арыылар Испания бас билиитигэр киирсэллэр уонна бэйэлэрэ автономиялаах дойду быһыытынан биллэллэр. Икки киин куораттаах, Санта Крус де Тенерифе уонна Лас Пальмас де Гран Канария, урут, ол эбэтэр 1927 сылга дылы Санта Крус де Тенерифе соҕотох киин куорат этэ.

# Канаар арыылара
## Географията

thumb|left|Карта Канарских островов
Архипелаг сэттэ улахан уонна хас да кыракый арыылартан турар. Ортотугар сүдү арыылара — Тенерифе (Tenerife) (2057 кв. км) баар, Тенерифе арыы бу арыылартан сүдүлэрэ уонна олохтоохторун ахсаанынан барыларын баһыйар. Арҕаа өттүгэр Гомера (La Gomera) (378 кв. км), Иерро (El Hierro) (277 кв. км) уонна Пальма (La Palma) (708 кв. км) арыылара бааллар.Гран-Канария (Gran Canaria) арыы Тенерифеттан илин сытар. Бу иэнинэн үһүс арыы буолар (1532 кв. км). Салгыы илин диэки Фуэртевентура (Fuerteventura) (1730 кв. км) уонна Лансароте (Lanzarote) (795 кв. км) арыылар бааллар. Арай сэттэ кыракый арыылартан, Грасиоса (La Graciosa) (27 кв. км) арыыга тыынар-тыыннаах харамай олорор. Илин эргин Алегранса (10 кв. км), Монтанья Клара (1 кв. км), Лобос (6 кв. км), Роке дель Оэсте (Roque del Oeste) и Роке дель Эсте (Roque del Este) арыылар сыталлар. Холбоон барыта — 13 арыы баар.

# Канаар арыылара
## балары көрүҥ

* Макаронезия
* Монтеверде
* Сосновые леса Канарских островов

# Канаар арыылара
## Литература

* Книпович Н. М., Канарские острова // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.

# Канаар арыылара
## Ссылкалар

* Канарские острова; Официальная веб-страничка о туризме на Канарских островах Архыыптаммыт 2010, От ыйын 29 күнүгэр.
* Канарские острова Информация + TV
# 1093

1093 сыл.

# 1093
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 26 — Стугна өрүс (Днепр салаата) үрдүнээҕи кыргыһыыга нуучча кинээстэрин сэриилэрэ половецтартан хотторбуттар. Киев сэриитин Святополк Изяславич салайара, Чернигов сэриитин кини тастыҥ быраата — Владимир Всеволодович (Мономах), Переяславль сэриитин — Ростислав Всеволодович (Мономах бииргэ төрөөбүтэ). Чугуйуу кэмигэр Ростислав ууга түһэн өлбүтэ. Бу кэнниттэн өссө икки кыргыыһыга хотторон баран эһиилигэр Мономах половецтары кытта эйэ түһэрсибитэ, хаан Тугоркан кыыһын ойох ылбыта.
# The Temple Institute

Координаталара: 31°46′31″ с. ш. 35°13′59″ в. д.﻿ / ﻿31.7754806° с. ш. 35.2331000° в. д.﻿ / 31.7754806; 35.2331000
The Temple Institute (מכון המקדש)
# .bs

.bs диэн Баhамалар үрдүк таhымнаах ил домена.