yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Гайдар

Гайдар:
* Аркадий Гайдар (1904—1941), сэбиэскэй суруйааччы
* Тимур Гайдар (1926—1999), сэбиэскэй адмирал, А. Гайдар уола
* Егор Гайдар (1956—2009), Арассыыйа экономиhа уонна политига, Т. Гайдар уола
* Мария Гайдар (1982 т.), Арассыыйа политига, «ДА!» диэн политика ыччат хамсааhынын активиhа, Е. Гайдар кыыhа
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Козелец

Козелец (укр. Козелець) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 8 251 (2011).
# Константинова Мария Никифоровна

Константинова Мария Никифоровна — «ССРС потребкооперациятын туйгуна» (1985 с.), эргиэн ветерана.
Дьокуускайдааҕы кооперативнай техникум планово-экономическай отделениетын 1965 с. бүтэрэн баран Үөһээ Бүлүү райпотребсоюһугар ананан үлэлии кэлбитэ. Хоро нэһилиэгэр сельпоҕа экономиһынан анаабыттара. 30 сыл устата биир тэрилтэҕэ эҥкилэ суох үлэлээн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта.
# Пор-Рояль

Пор-Рояль-де-Шан (фр. Port-Royal-des-Champs) — французский женский цистерцианский монастырь в долине Шеврёза (современная коммуна Маньи-лез-Амо), который на протяжении XVII века служил главной цитаделью янсенизма во Франции. В 1709 году был закрыт и разрушен.
# Dodge

Dodge (Додж), АХШ массыына оҥорор тэрилтэтэ, араас легковойтан саҕалаан, джиптарга тиийэ оҥорор. 100% акцията уонна бас бэринэр тэрилтэтэ Крайслер тэрилтэтин бөлөҕө буолар.
Ол аннынан чэпчэки массыыналар, пикаптар, коммерческай массыыналар үлэлииллэр. Компания 1900 сыллаахха автомобильнай комплектары үлэҕэ киллэриигэ дотж тэриллибитэ. 1914 сыллаахха массыыналарын ыытыы саҕаламмыта. Хампаанньа 1928 с.Thewrds корпорация атыыламмыта, 1997 сылтан 2008 сылга диэри омук тылын састаабыгар киирбитэ, оттон билигин Fiат- Chrest компания сорҕото буолар. Саҥа логотипаҕа Рам мааркалаах «Dodd» диэн суруктаах: эргэ логотип (баһа толсторга) билигин Рам мааркалаах массыынаҕа туһаныллар.
Dodge Charger — хампаанньа оҥорон таһаарар массыыната улаханнык айгырыыр. Кини айар идеята 1964 с.335 күүстээх хамсатыылаах двигателинэн сэбилэммит «быччыҥнар» диэн эпикээссийэ оҥоһуллубутун кытта үөскээбитэ. Модель олус тигистэ, тоҕо диэтэххэ, массыына атын американскай оҥорооччулар эмиэ маннык моделлары оҥорорго быһаардылар. Концепт Чуорка (1965 с.) Диоднай блогу төрдүгэр олоҕуран, автомобиль серияҕа барбыт.
Dodge Journey — Үөһээ Бүлүү кроссовера, выпускаем FLC 2008 сылтан. Автомобиль 2007 сыллаахха Франкфурга автосалоҥҥа бэриллибитэ. Бастаан Америка ырыынагар барара былааннаммыта эрээри, атын рыноктарга баар Fiatemonт курдук буолбута.
# Иршанск

Иршанск (укр. Іршанськ) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 771 (2013).
# Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбалара

Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбалара — Арассыыйаҕа мөлтөхтүк көрөр уонна отой көрбөт имбэлииттэри түмэр тэрилтэ. ССРС-ка 1923 сыллаахха балаҕан ыйын 8 тэриллибит.
Тэриллиэҕиттэн: «Тэҥ быраап — тэҥ кыах» диэн девизтаах үлэлиир, ол аата сүрүн соругунан чилиэннэрин атын дьон тэҥэ буолалларын уонна уопсастыбаҕа туһаны аҕалалларын туруорунар.
2007 сыл муус устар 1 күнүгэр тэрилтэ 210 645 тыһыынча чилиэннээх этэ (~ Арассыыйа хас 665-с олохтооҕо) уонна РФ 86 субъектарыгар 810 олохтоох тэрилтэлэртэн, 74 регионнааҕы тэрилтэлэртэн (өрөспүүбүлүкэ - 20, уобалас - 47, кыраай - 7) турара. Салайар офиһа Москубаҕа, Новая площадь, 14-гэр баар.
Саайта — http://www.vos.org.ru/
Тэрилтэ Саха Сиринээҕи салаатын Ишниязов Ибрагим Михайлович салайар.
# Мачу-Пикчу

Маачу-Пиикчу (кечуа Machu Pikchu, «кырдьаҕас чыпчаал») — Былыргы Америка куората, билиҥҥи Перу сиригэр баар, хайа сиһигэр муора таһымыттан 2450 м үрдүктээх сиргэ Урубамба өрүс хочотун үрдүгэр турар.
Сорох археологтар сабаҕалааһыннарынан иинкалар баһылыктара Пачакутек быһа барыллаан 1440 сыллаахха туппут. 1532 сыллаахха Испания конкистадордара иинкалар сирдэригэр саба түспүттэрин кэннэ олохтоохторо сүтэн хаалбыттар.
# Буор Хайа, хомо

Буор Хайа. Лаптевтар быйҕалларын соҕуруу өртүнээҕи хомо. Материкка 120 км. киирэр. Дьириҥэ 18 м. тиийэр. Сыл улахан аҥарын мууһунан бүрүллэн сытар. Атырдьах ыйыгар уу температурата 7 - 9 кыраадыска тиийэр. Тууһа 5 промилле. Прилив 0,3 м тиийэр. Хотугулуу арҕааҥҥы өртүгэр Тиксии хомото баар.

# Буор Хайа, хомо
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Тыллаах чыычаахтар уустара

Тыллаах чыычаахтар уустара (нууч. Род Чечевицы, лат. Carpodacus) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 3 көрүҥ баар: Тыллаах чыычаах, Сибиир тыллаах чыычааҕа, Тыллаах улахан чыычаах.

# Тыллаах чыычаахтар уустара
## Өссө маны көр

* Чиижтар уустара,
* Чооруостар уустара,
* Зябликтар уустара,
* Таас чыычаахтарын ууһа,
* Тойон ымыылар уустара,
* Клестар уустара,
* Ымыылар уустара,
* Суон тумустар уустара
# 1066

1066 сыл.

# 1066
## Түбэлтэлэр
### Тохсунньу

* Тохсунньу 6 — Гарольд Годвинсон Англия хоруола буолбут.

# 1066
## Түбэлтэлэр
### Олунньу

* Олунньу 28 — Вестминстер аббатствота олохтоммут.

# 1066
## Түбэлтэлэр
### Алтынньы

* Алтынньы 14 — Гастингс кыргыһыытыгар Нормандия герцога Вильгельм сэриитэ Англия хоруолун сэриитин кыайбыт. Сотору кэминэн Вильгельм Англияны барытын сэриилээн ылбыта, кини буойуттара феодал буолан дойду сирин үллэстибиттэрэ. Мантан ыла биэс үйэ кэриҥэ Англия судаарыстыбаннай тылынан француз тыла буолар.

# 1066
## Түбэлтэлэр
### Ахсынньы

* Ахсынньы 25 — Вильгельм I Сэрииһит Англия хоруонатын кэппит.
* Ахсынньы 30 — Гранаадаҕа олохтоох мусульмааннар дыбарыаска киирэн дьэбириэй төрүттээх Иосиф ибн Нагрел хоруолу өлөрбүттэр, бу кэнниттэн куорат дьэбириэйдэрин улахан аҥаардарын өлөртөөбүттэр.
# Хо Ши Мин

Хо Ши Мин (вьетн. Hồ Chí Minh, 胡志明 (саҥарыллыыта (info)); ыам ыйын 19 1890 — балаҕан ыйын 2, 1969) — Вьетнам Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ.
1911 сыллаахха Нгуен (дьиҥнээх аата) кыраныысса таһыгар барар, мотуруостуур. 1916–1923 сс. АХШ-ка, Великобританияҕа, Францияҕа олорор. 1920 с. Франция хомуньуус баартыйатыгар киирэр. Онтон Сэбиэскэй Сойууска тиийэр. 1920-с сыллартан Коминтерн актыбыыһа.
Соҕуруу Вьетнам киин куората Сайгон 1976 сыллаахха Хошимин диэн ааттаммыта.
# Continental AG

Continental AG — Германия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр шина оҥорооччу. Sumitomo Rubber Industries бизнес империяҕа холбонор.
# Илкэн (хаһыат)

«Илкэн» — Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларынан тахсар өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыат. 1999 сыллаахха сэтинньи ыйга хаһыат бастакы нүөмэрэ бэчээккэ тахсыбыта.
Тэрийэн таһаарааччылар: СР правительствотын иһинэн Бэчээт департамена, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуотттар Ассоциациялара.
"Илкэн" хаһыат хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларынан тахсар бастакы хаһыат буолар.
"Илкэн" хаһыат сэттэ араас омук тылынан бэчээттэнэн тахсар: нууччалыы, сахалыы, эбэҥки, эбээн, дьүкээгир, чукотскай, долган тылларынан. Маны таһынан «Коренные народы мира» рубриката английскай тылынан тахсар.
# Дьорбуоҥка

[[|мини| Дьорбуоҥа тас көстүүтэ ]] Нууччалыыта - ермо́лка, ки́па эбэтэр кипа́ (иврит: כִּיפָּה ки́па, мн.ч. кипот, идиш: יאַרמלקע я́рмолке) — дьэбириэй эр дьонун төбөҕө кэтиллэр төрүт таҥаһа. Сахаҕа нуучча нөҥүө киирбит.
Даль тылдьытыгар дьорбуоҥка (ермолка) — «төбөҕө батары кэтиллэр чэпчэки бэргэһэ, сыҥааҕа эбэтэр туох да эбиилигэ суох; чуолаан, дьиэбириэйдэр тигиилэригэр майгынныыр».
Дьорбуоҥканы аҥаардас бэйэтин эрэ эбэтэр сэлээппэ, бэргэһэ аннынан кэтиэххэ сөп. Ардыгар дьорбуоҥканы баттахха баттах туттарынан, сокуолканан туттараллар.
# Абааһы чыычааҕа

Абааһы чыычааҕа (нууч. вертишейка) — тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр, абааһы чыычаахтарын ууһугар киирэр көтөр. Тоҥсоҕойдортон соҕотох соҕуруу кыстыыр.
Сүрүн аһылыга — кымырдаҕастар уонна кинилэр куколкалара, уонна да атын кыра үөн-көйүүр. Уйатын мас иһигэр туттар, ол гынан баран бэйэтэ хаспат, быраҕыллыбыт уйалары туһанар эбэтэр атын уйаланаары сылдьар чыычаахтары үүрэн баран туттар.

# Абааһы чыычааҕа
## Өссө маны көр

* Тоҥсоҕой
* Киргил
* Тиит тоҥсоҕойо
* Үөт тоҥсоҕойо
# .gov

.gov диэн АХШ дьаhалта тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
# Осипов Афанасий Николаевич

Осипов Афанасий Николаевич — биллиилээх худуоһунньук, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаска Академиятын бэрэсидьиэнэ.

# Осипов Афанасий Николаевич
## Олоҕун олуктара

Горнай улууһун 2-с Эргис (Мытаах) нэһилиэгэр олунньу 28 күнүгэр 1928 сыллаахха төрөөбүтэ.
1945 с. Дьокуускайга потребкооперация техникумун, 1955 с. В. И. Суриков аатынан Государственнай художественнай институуту бүтэрбитэ. «Ойууну үүрүү» (1957) диэн бастакы дьоһуннаах үлэтэ дьон-сэргэ, былаас биһирэбилин ылбыта.
А. Н. Осипов тус быыстапкалара Братиславаҕа, Харбииҥҥа, Прагаҕа, Улан-Баатарга буолуталаабыттара, хартыыналара Мюнхен, Токио, Берлин быыстапкаларыгар көрдөрүллүбүттэрэ. Худуоһунньук үлэлэрэ Третьяковскай галереяҕа, Арассыыйа үгүс куораттарын музейдарыгар бааллар.

# Осипов Афанасий Николаевич
## Биллибит айымньылара

* «Табаһыттар бырааһынньыктара»
* Саха Сирин норуодунай суруйааччылара Амма Аччыгыйа, Күннүк Уурастыырап, Суорун Омоллоон, Эллэй бөлөҕүнэн мэтириэттэрэ
* «Төрөөбүт дойдуга» триптих
* «Сылгыһыттар»
* «Үрүҥ түүн»
* «Гоби ырыата»
* «Ыһыах»
* «Муҥха»
* «Алексей Кулаковскай (Өксөкүлээх)»

# Осипов Афанасий Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1962)
* РСФСР үтүөлээх худуоһунньуга (1968)
* И. С. Репин аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата (1987) («Муҥха» хартыынатын иһин)
* ССРС норуодунай худуоһунньуга (1988)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга
* Саха Сирин комсомолун бириэмийэтин лауреата
* Россия художествоҕа Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина (2000)
* Горнай улууһун Ытык олохтооҕо

# Осипов Афанасий Николаевич
## Өссө маны көр

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
* Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
# Эндэл

Эндэл диэн төрүн кэһиитин биир көрүҥэ, куһаҕан содула кылмыстааҕар кыра. Эндэлгэ киһиэхэ улахан эчэйии, баайга улахан хоромньу тахсыбатах кэһиилэрэ киирэллэр. Эндэллээччилэри хаайыынан дьастаабаттар, үксүгэр кыра салык ананар эбэтэр тылынан сэрэтии буолар.
# Эрнан Кортес

Ферна́ндо Корте́с Монрой Писа́рро Альтамира́но (исп. Fernando Cortés Monroy Pizarro Altamirano), ордук биллэр аата Ферна́ндо, Эрна́ндо, Ферна́н эбэтэр Эрна́н Корте́с (исп. Hernán Cortés) — Миэксикэни сэриилээбит, ацтектар судаарыстыбаларын сууһарбыт Испания конкистадора.
Медельин диэн Бадахос провинцияҕа баар сиргэ 1485 төрөөбүт. Кастильеха де ла Куэста диэн Севильяҕа баар сиргэ 1547 сыллаахха ахсынньы 2 күнүгэр өлбүт. Карл V хоруол Marqués del Valle de Oaxaca (Оахака хочо маркииһа диэн тиитулу бэлэхтээбит, транслитерация Маркиз дель Валье де Оахака). Кини олоҕун-дьаһаҕын туһунан аҕыйах сибидиэнньэ хаалбытынан устуоруйаҕа суолтатын улаханнык араастаан суруйаллар.
# Ойуур техникума

Ойуур техникума. 1944 - 1960 сыллардаахха үөскүү сылдьыбыт ойуур хаһаайыстыбатыгар специалисттары бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
1944 сыллаахха аһыллыбыта, маҥнайгы дириэктэринэн Сакунов Н.Ф. буолбута.
Икки отделениелаах этэ, ойуур хаһаайыстыбата уонна ойуур эксплуатацията.
Иккис отделениета 1952 сыллаахха сири олохтуур отделениеҕа кубулуйбута.
1960 сыллааха техникум сабыллыбытын кэннэ кини базатыгар Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникумугар ойуур хаһаайыстыба отделениета аһыллыбыта.
Техникуму бүтэрбиттэр ортолоругар РСФСР Үтүөлээх лесовода Куклина З.Ф., Саха АССР ойуур хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччыта Оконешников Д.С.

# Ойуур техникума
## Өссө маны көр

* Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникума

# Ойуур техникума
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, Якутск, 2000.
# 1757

1757 сыл.

# 1757
## Туох буолбута

* Тохсунньу 2 — Британия Калькутта куораты (Ииндийэ) сэриилээн ылбыт.
* Бэс ыйын 23 — Плесси кыргыһыыта: 3000 киһилээх Британия Ост-Индиятааҕы хампаанньатын сэриитэ 50000 киһилээх Бенгалия сэриитин кыайбыт. Мантан ыла Улуу Британия Индияны баһылааһына саҕаламмыт.
# Дмитриев Юрий Алексеевич

Дмитриев Юрий Алексеевич — дуобакка ССРС спордун маастара.
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх.
# Суматра сэлиитэ

Суматра сэлиитэ (лат. Elephas maximus sumatranus) диэн Азия сэлиитин биир алын көрүҥэ. Индонезия Суматра арыытыгар баар. 2007 сыл ахсаанынан Суматраҕа 2400–2800 сэлии баар. 2011 сылтан ыла улахан эстэр кутталга сылдьар. Сүрүн төрүөтэ сэлии олорор ареала хааччахтанан бытарыйан иһэр, ойуурдары күүскэ кэрдэллэр.
# Regency Enterprises

Regency Enterprises (Редьенси Энтерпрайзис), АХШ киинэ устар тэрилтэтэ, Голливуд пропискалаах.
Walt Disney тэрилтэ 80% акциятын бас билэр, 20% акцията Mitsui Group бөлөххө киирэр.
# Новгород кодекса

Новгоро́д кодекса («Новгородская псалтырь», ордук итэҕэмтиэтик ааҕыллар тиэкиһинэн ) — Русь былыргы кинигэ (2000 сылга булуллубута). 75, 76 уонна 67 саалым чааһа былыргы славянныы тылынан суруллубут толору тиэкис псалымнаах.
Түөрт сирэйдээх липовай дуоскаттан турар (церами), стилос көмөтүнэн суруйарга анаан буосканан хахтаммыт. Стратиграфическэй, радиоуглероднай уонна палеографическэй көрдөлүүрэнинэн, буоска кодекса XI үйэ маҥнайгы чааһыгар тутталлара, баҕардыы X үйэттэн саҕалаан буолуо, онон Руська саамай былыргы кинигэннэн ааҕыллар күнэ-дьыла 1056–1057 сылларга суруллубута чуолкайдык биллэр Остромирова евангелиятыттан хас да уонунан сыл улахан.

# Новгород кодекса
## История открытия

1973 сылтан ыла В.Л.Янин академик салайыытынан новгородскай археологическай экспедицията
# Күүгэс

Күүгэс (нууч. слепень златоглазик, лат. ) - килэбэчигэс күөх харахтаах, эбирдээх кынаттаах, күлүмэнтэн кыра үөн.
# Геван (суолталара)

Геван - бу хас да суолталаах тыл.
* Геван - эбээн тылыгар күн тахсыыта диэн суолталаах.
* Геван (биэрии) - телерадио студия, айар бөлөх аата, араадьыйа уонна телевидение биэриитэ
* Геван (бөлөх) - Нүөрүҥгүрүгэ баар буола сылдьыбыт оҕо лааҕыра
* Геван (мас) - соҕуруу дойдуларга үүнэр мас көрүҥэ (Buxus sempervirens), букс, самшит;
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# «Будапеһы ылыы иһин» мэтээл

«Будапеһы ылыы иһин» мэтээл - бары "Ылыы иһин" мэтээллэр курдук куораты (бу сырыыга Будапешт куораты) өстөөхтөн быыһаан ылбыт, кыайбыт саллааттар, эппэрээсийэни салайбыт дьон наҕарааданаллара. Бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 сыллаахха олохтоммута, түөс хаҥас өттүгэр кэтиллэр.
Барыта холбоон 362050 киһи бу мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
# 1857

1857 сыл.

# 1857
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 24 — Калькутта университета олохтоммут, Соҕуруу Азияҕа бастакы университет.

# 1857
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 3 — Опиум иккис сэриитэ: Франция уонна Британия Кытайга сэрини биллэрбиттэр.
* Кулун тутар 26 — 1856 сыллаахтан (биир сылтан арыый ордук) Саха уобалаһын салайан олорбут бырабылыанньа старшай советнига кавалер Николай Скрябин оннугар күбүрүнээтэр дуоһунаһыгар действительнай статскай советник Юлий Штаубендорф (1811-1878) киирбит.
* Кулун тутар 29 — 34-с бенгальскай пехота сипаайа Мангал Пандей Ост-Индскай хампаанньа салататын утары өрө турууну тэрийбит. Устуоруйаҕа Сипаайдар өрө туруулара диэн ааттанар уһун дьалхаан саҕаламмыт. Ииндийэҕэ Улуу Моҕуоллар саҕаларыттан сипаай диэн тиэрмининэн сатыы сэрииһити ааттыыллара.

# 1857
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 10 — Ииндийэҕэ 1857 сыллааҕы өрө туруу: Ииндийэҕэ Мирут диэн сиргэ сипай саллааттар ааҥыл хамандыырдарын утары өрө турбуттар. Ииндийэ тутулуга суох буолуутун иһин бастакы сэрии саҕаламмыт.
* Ыам ыйын 11 — Ииндийэҕэ 1857 с. өрө туруу: Британияны утары өрө турааччылар Дели куораты ылбыттар.

# 1857
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 13 — Лондоҥҥа Герцен «Колокол» сурунаал бастакы нүөмэрин таһаарбыт. Бу сурунаал Арассыыйаҕа бастакы оппозиционнай таһаарыыннан ааҕыллар.

# 1857
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 31 — Лаамы байҕалын кытылыгар сытар Үт (Чумикан) сирэ Саха уобалаһыттан Приморье уобалаһыгар бэриллибит. Билигин бу Хабаровскай кыраай сирэ.
* Ахсынньы 22 — Арассыыйаҕа бастакы почта маарката тахсыбыт. выпущена первая почтовая марка в России.

# 1857
## Төрөөбүттэр

* От ыйын 5 — Клара Цеткин (1933 өлб.), ньиэмэс уонна аан дойду хомуньуус хамсааһынын дьайыксыта.
* Балаҕан ыйын 20 — Ястремскай Сергей Васильевич (1857-1931) - Саха сиригэр көскө кэлэ сылдьан саха тылын грамматикатын үөрэппит киһи.
* алтынньы 10 — Бүлүү куоратыгар Кондаков Иван Лаврентьевич (1857—1931) — Саха сиригэр төрөөбүт синтетиичэскэй эрэһиинэни оҥоруу ньыматын бастакынан тобулбут биллиилээх хиимик-учуонай.
* Сэтинньи 26 — Фердинанд де Соссюр — Швейцария тыл үөрэхтээҕэ, Женева лингвистическэй оскуолатын саҕалааһыныгар семиология уонна структурнай лингвистика төрүттэрин укпут киһи. Фердинанд де Соссюру XX үйэтээҕи лингвистика "аҕатынан" ааттыыллар.

# 1857
## Өлбүттэр

* Олунньу 15 — Михаил Глинка (1804 төр.), нуучча композитора. "Иккиэн саҥа нуучча тылын айбыттара — биирэ поэзияҕа, иккиһэ муусукаҕа" - диэн кириитик Владимир Стасов Пушкины уонна кинини эппиттээх.
* Ыам ыйын 15 — Василий Тропинин (1776 с.т.), аатырбыт нуучча реалист уонна романтик худуоһунньуга, мэтириэти суруйарынан биллэрэ.
# 1764

1764 сыл.

# 1764
## Туох буолбута

* Тохсунньу 29 — Саха сирин бойобуодатынан прапорщик Козьма Дуреев анаммыт. Кини бу солоҕо 1764 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр дылы сулууспалаабыта.
* Кулун тутар 5 — Екатерина II ыраахтааҕы сыаркап сирдэрин ыраахтааҕы бас билиитигэр ыларын туһунан биллэрбит.
* Ыам ыйын 27 — Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт прапорщик Козьма Дуреев уурайан Тобольскайга барбыт. 1764 сыл тохсунньу 29 күнүттэн Саха сирин салайбыта.
* Бэс ыйын 1 — коллежскай советник Мирон Черкашенинов Саха сирин бойобуодатынан ананаммыт, бу дуоһунаска 1766 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр дылы сулууспалаабыта. Уурайан баран дьаһаах хамыыһыйатын начаалынньыгынан үлэлээбит. Сахаҕа кини аатынан өс номоҕо үөскээбит: "Мөрүөн хамыыһыйа саҕаттан", "туос биэдэмэскэ суруллубутунан". Сири сыһыарыы биэдэмэстэрин, кумааҕы суох буолан, Мөрүөн хамыыһыйата туоска суруйбута биллэр.
* Алтынньы 19 — Сибиир күбүөрүнэтиттэн Иркутскай күбүөрүнэтэ туспа араарыллыбыт. Саха сирэ уезд быһыытынан саҥа тэриллибит күбүөрүнэ састаабыгар киирбит.
# Таатта улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Таатта улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Таатта улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ

* 18 №-дээх Идэлээх лицей (Хаpбалаах). ШИШИШШПНШПЕВН

# Таатта улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Ытык Күөл 1 №-дээх Софронов А.И. аатынан орто оскуолата
* Ытык Күөл 2 №-дээх Петров Д.А. аатынан орто оскуолата
* Таатта Мординов А.Е. аатынан гимназията
* Таатта лицейа
* Баайаҕа Хатылаев И.М. аатынан орто оскуолата
* Дьохсоҕон Кулаковскай А.Е. аатынан орто оскуолата
* Игидэй Пекарскай Э.К. аатынан орто оскуолата
* Туоpа Күөл Кочнев П.П. аатынан орто оскуолата
* Тыараһа Турин М.Н. аатынан орто оскуолата
* Уолба Ленин В.И. аатынан орто оскуолата
* Уус Таатта Неустроев Н.Д. аатынан орто оскуолата
* Хара Алдан Егоров Г.В. аатынан орто оскуолата
* Хаpбалаах Моридинов Н.Е. аатынан орто оскуолата
* Чөркөөх Ойунскай П.А. аатынан орто оскуолата
* Чымнаайы Бястинов Г.Д. аатынан орто оскуолата
* Чычымах Кулачиков - Эллэй С.Р. аатынан орто оскуолата
* Даайа Амма Кашкин Х.И. аатынан орто оскуолата

# Таатта улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Лиманское

Лиманское (укр. Лиманське) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 385 (2018).
# Батько

Батько хайа. Томмот хайаларыттан биирдэстэрэ. Алдан салаата Селигдаар өрүс баһыгар турар.
Үрдүгэ муора таһымыттан 1510 м.

# Батько
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Мярин Яков Тимофеевич

Мярин Яков Тимофеевич (1921-1951 сс.) — иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Монголияҕа, Кытайга сулууспалаабыт киһи.
Аармыйаҕа 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Забайкальскай фроҥҥа сылдьыбыт. Халхин-Гол кытылыттан, Хаамар Дабаан хайаларын быыһыттан разведчигынан сулууспалыы сылдьан 1944 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр суруйбут суруга баар. Суругар Москвитин диэн саха уола дьоппуон сэптээх-сэбиргэллээх бөдөҥ үспүйүөнүн туппутун суруйар, саха снайпердара Ногнорутов Василий уонна Петров биир да буулдьаны сыалтан атыҥҥа түһэрбэттэр диэбит.
# Былатыан

Былатыан эбэтэр Платон (был.-гириэк. Πλάτων Plátōn) (б.э.и. 428/427 — б.э.и. 348/347) диэн гириэк бөлүһүөгэ. Үөрэтээччитин Сократы уонна үөрэнээччитин Аристотели кытта Арҕаа философия төрүттээччитэ буолар. Былатыан философияҕа, логикаҕа, риторикаҕа, математикаҕа уо.д.а. эйгэлэргэ үлэлэри суруйбута. Атина куоракка Академия тэрийбитэ (Арҕаа дойду бастакы үрдүк үөрэҕирии сирэ).
Платон үлэлэрин диалог быһыытынан суруйара - дьон араас санаа туһунан кэпсэтэллэрин, уонна сороҕор кинилэри кытары сөбүлэспэтин туһунан суруйар. Ол иһин ааҕарга быдан судургу уонна интириэһинэй буолар.
Платон кэпсэтиилэригэр сүнньүнэн тутаах киһинэн Сократ буолар. Үксүгэр Сократ дьону кытта кэпсэтэр, ону дьон логикаҕа итэҕэйэллэрин көрө сатыыр. Атын дьон ол кэпсээннэргэ Сократтан кыыһыраллар. Платону үөрэтэр дьон Сократ ону дьиҥнээхтик Платоҥҥа кэпсээбит дуу, эбэтэр, суолтата улаатарыгар көннөрү персонаж быһыытынан туттубут дуу диэн мөккүһэллэр.
Платон софизм риторикатын утаһара уонна сөбү уонна тэҥ буолары киллэрэ сатыыра.
Биир биллэр үлэтинэн Республика (греческай тылтан - куорат) буолар. Онно Сократ эҥкилэ суох дойду туһунан суруйар. Онно боппуруоһу туруоруу, эбэтэр Сократ ньымата туттуллара олус суолталаах.
# Tyson Foods

Tyson Foods (Тайсон Фудс), АХШ биир улахан тэрилтэтэ, куурусса эттэрин атыылыыр. Fortuna 500 компоненыгар киирэр. Сүрүннээн KFC тэрилтэтигэр поставкалыыр.
# Ла Глория

Ла Глория (исп. La Gloria) диэн Мексика Веракруз (исп. Veracruz) штатыгар баар кыракый дэриэбинэ. 2005 сыл биэрэпиһин түмүгүнэн дэриэбинэҕэ 2243 киһи олорор 2009 сыл сибинньэ гриппа мантан саҕаламмыт диэн сабаҕаланар.
# Walt Disney Company

Walt Disney Company, Аан Дойду норуоттар икки ардыларынааҕы саамай улахан финансовай бүддьүөттээх, элбэх барыһы сылга киллэрэринэн медия империя буолар. Баай тэрилтэ буоларын быһыытынан Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Walt Disney сүрүн активын салайар Дьоппуон уонна АХШ инвестиционнай тэрилтэлэрэ буолаллар.
Walt Disney медия империяны сүрүн тутааччылар:
* Америка былааһа (50% акция)
* BlackRock инвестиционнай империята (10%)
* Mitsui Group Дьоппуон харчы үлүннэрэр империята (15-20%)
* Walt Disney бэйэтэ (20-30%)
* Быһа холоон 6-11% акция көҥүл эргийэр
Walt Disney сүрүн конкурена WarnerMedia империата буолар.
Уолт Дисней Кампани бэйэтэ 500-тэн тахса араас подразделенияларга уонна отделенияларга хайдах, олор ахсааннарыгар Аан Дойдуга биллэр телевидения канааллара (холобура, Фокс уонна Эй би си), радиостанциялара, киностудиялар (Дрим Воркс, Буэна Виста уонна да атыттар), араас публичнай тэрилтэлэр. Ону таhынан Уолт Дисней бэйэтэ бас билэр тематическай паркалардаах:
* Диснейлэнд Резорт Париж - Францияҕа баар Европейская отделенията. Сыл аайы 20 миллион киhи сылдьар, Аан Дойдуга биир аатырбыт куулэй сирэ.
* Диснейлэнд Калифорния - главнай паарката, сыл ахсын 30 миллион киhи сылдьар. Американскай подразделения буолар.
* Диснейлэнд Флорида - Атлантическай океаннааҕы тематическай подразделенията. Сыл ахсын 19 миллион киhи сылдьар.
* Эверлэнд - Азиа уонна Чуумпу океан подразделенията. Сеулга (Корея), Гонконга (Кытай), Сиднейгэ (Австралия) баар. Сыл ахсын кыччаабыта 100 миллион киhи сылдьар (19 подразделения). Эверлэнд паарката Samsung Everland киэнэ буолар. Диснейлэнды кытта совместнай биир бырайыак буолар.
Ити паркалары барытын 100% (Эверлэндтан ураты) акциятын Уолт Дисней Кампани бас билэр. Хас судаарыстыба5а баарый да, ол дойдуларга саамай улахан налог төлөөччү буолар. Холобура, Франция бюджетыгар балай да барыһы киллэрэр диэн урукку экономика министирэ этэн турардаах.
Кэнники, Диснейлэнд кэҥиир диэн сурах баар, холобура Москваҕа (Сибирскай-Илинни Европа-Орто Азия подразделения тутаары), тоҕо диэтэххэ Парижка баар инфраструктурата элбэх дьону уйбат буолан эрэр. Өссө Пекиҥҥэ (Кытай) уонна Сан Паулу (Бразилия) былааннанар.
# Обухов

Обухов (укр. Обухів) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 33 725 (2014).