yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шараборин Христофор Прокопьевич

Шараборин Христофор Прокопьевич (1904—1938), сэбиэт уонна партия диэйэтэлэ, Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ.
1904 сыл алтынньы 29 күнүгэр Үөһээ Дьааҥы улууһун Дулҕалаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1916—1921 сыллардаахха Өлүөхүмэтээҕи училищеҕэ үөрэнэр.
1923—1924 сыллардаахха Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа үөрэнэр.
1926—1929 сыллардаахха Ленинградка Зиновьев аатынан Коммунист университерыгар үөрэнэр.
Үөрэнэ сылдьан 1920—1923 сыллардаахха Ыччат союһун Өлүөхүмэ уокуруктааҕы бюро.
1924—1926 сыллардаахха РКП(б) Халыма уокуруктааҕы сэкрэтээрэ.
1929—1930 сыллардаахха ВКП(б) Булуҥ уокуруктааҕы сэкрэтээрэ.
1930—1931 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомун отделын сэбиэдиссэйэ.
1931 бэс ыйыттан — 1937 атырдьах ыйыгар диэри Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ.
1937 сылга РСФСР ВЦИКар Саха АССР бэрэстэбиитэлэ.
1937 сыл сэтинньи 5 күнүгэр Москваҕа «антисоветскай националист тэрилтэ чилиэнэ» иһин аресттанар. 1938 сыл тохсунньу 15 күнүгэр сууттанар уонна ытарга приговордаммыт. 1938 сыл тохсунньу 16 күнүгэр ытан өлөрбүттэр.
1956 сыл муус устар 4 күнүгэр ССРС Үрдүкү Суута реабилитациялыыр.
# Уһаарык

Уһаарык диэн химия ууһуктарын булкааһа. Булкааска киирэр ууһуктар барылара эбэтэр сорохторо металлар. Уһаарыктар ыраас металлардааҕар ордуктара диэн быдан бөҕөлөр, дьэбиҥҥэ тулуйумтуолар, чэпчэки сыаналаахтар. Араас металлар үчүгэй өттүлэрин холбоон тупсараллар диэххэ сөп. Уһаарыктар биир сүрүн тутуу материаллара буолаллар. Тимир уонна алюминий уһаарыктара ордук суолталаахтар. Техникаҕа 5000 тахса уһаарык туттуллар.

# Уһаарык
## Алтыкка туттуллар уһаарыктар

Уһаарыктары анабылларынан манныктарга араараллар: тутуу уһаарыктара, сэп уһаарыктара, анал уһаарыктар.
Тутуу уһаарыктара:
* болот
* чугуун
* дуларумин
Анал саҥнардаах тутуу уһаарыктара:
* чаҥ
* алтан дьэс
Моой тирэхтэри кутар уһаарыктар:
* баббит
Кээмэйдиир уонна сылытар тэриллэр уһаарыктара:
* манганин
* нихром
Быһар сэптэри оҥорорго туһаныллар уһаарыктар:
* победит
# Мааны гаастар

Мааны гаастар (инерт гаастар) диэн периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр ууһуктар. Халыыптаах больдомҥо кинилэр бары биир атомнаах өҥө, сыта, амтана суох гаастар. Мааны гаастар 8 электроннаах толору электрон хахтаах буоланнар атын ууһуктардыын хардаһыылара алыс намыһах.
Алта мааны гаас баара биллэр:
* хелиум
* неон
* аргон
* криптон
* ксенон
* радон
Оганесон (118-с ууһук) мааны гаас буоларын-буолбатын туһунан ырытыы бара турар.
# Accenture

Accenture, Ирландия саамай улахан консалтинговай тэрилтэтэ, 450 тэрилтэҕэ 86 омук дойдутугар стратегияны былааннааһыҥҥа, бизнес-процестары тупсарыыга, килийиэннэри кытта үлэҕэ, персонаалы салайыыга аутсорсиҥ быһыытынан консультациялары ыытар.
Регистрациаламмыт сирэ - Дублин (Ирландия), салалтата - Нью Йорк (АХШ) куоракка баар. Штаатыгар 506 тыһ. кэриҥэ киһи баар.
# 1370-с

1370-с сыллар.

# 1370-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Тимуридтар судаарыстыбалара (1370 — XVI үйэ саҕаланыыта). Кара-Коюнлу (1375—1468; Ак-Коюнлу).
* Русь Волга Булгариятыгар бохуота (1376).
* Вожа өрүскэ кыргыһыы (1378; Дмитрий Донской).
# Винокуров Иван Николаевич

Винокуров Иван Николаевич (25.03.1893—15.01.1935) — саха политика диэйэтэлэ.

# Винокуров Иван Николаевич
## Олоҕун олуктара

1893 сыл кулун тутар 25 күнүгэр Боотур Уус улууһун Бастакы Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияны бүтэрэн баран Казаннааҕы духуобунай академияҕа үөрэххэ киирбитэ.
1917 сыллаахха атеист буолан, академияттан үүрүллэн, Казаннааҕы университет үһүс курсугар киирэр.
1919—1922 сыллардаахха Самара губерниятыгар үлэлиир. 1923 сыллаахха ВКП(б) КК быһаарыытынан Саха Сиригэр кэлэр.
1923 сыл атырдьах ыйыттан 1924 сыл ахсынньытыгар диэри Саха АССР үөрэҕирии уонна доруобуйуны харыстыыр наркома.
1924 сыл ахсынньытыттан 1925 сыл от ыйыгар диэри Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ.
1925 сыл от ыйыттан 1928 сыл балаҕан ыйыттан Саха АССР ВЦИКка бэрэстэбиитэл.
1928 сыл балаҕан ыйыттан 1930 сылга диэри Саха АССР эргиэнин уонна промышленноһын наркома.
1930 сылга Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
Москваҕа эргиэн академиятын бүтэрэн баран Саха АССР хааччыйыы наркома.
1934 сыл сэтинньиттэн иккистээн Саха АССР ВЦИКка бэрэстэбиитэлинэн ананар.
1935 сыл тохсунньу 15 күнүгэр Москваҕа өлбүт.
# Lotte

Lotte, Соҕуруу Кэриэйэ улахан ас онорор таhаарар корпорацията.
Дьоппуоҥҥа уонна Соҕуруу Кэриэйэ ырыынактарыгар киэҥник үлэлиир. Кэриэй омугунан Дьоппуоҥҥа Шин Кюк Хо диэн киһи 1948 сыллаахха арыйбыта, уонна Кэриэйэ ырыынагар 1967 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта.
Билигин Лотте группата 60-тан тахса подразделениялардаах, ол курдук кэмпиэт, утах, түргэн ас, электроника оҥоруутугар, дьиэ тутуутугар, баннарыгар уонна атын подразделенияларыгар 60-тан тахса тыыһынча киһи үлэлиир.
# Rumbleverse

Rumbleverse - оонньуу, Epic Games Атырдьах ыйын 18 күнүгэр 2022 сыллаахха таһаарар.
# Туһанааччылар бырааптарын көмүскүүр күн

Туһанааччылар бырааптарын көмүскүүр күн (нууч. Всемирный день защиты прав потребителей, ааҥл. World Consumer Rights Day) кулун тутар 15 күнүгэр бэлиэтэнэр. Аан бастаан 1983 сыллаахха бэлиэтэммит.
Бу күн 1961 сыллаахха туһанааччы (потребитель) түөрт сүрүн бырааба чопчу суруллубут:
* информацияны ылыыга,
* куттал суоһаабатыгар,
* билэн талар бырааба,
* санаатын тириэрдэр бырааба.
# Сүрү

Сүрү (лат. Prosopium cylindraceum, нууч. Обыкновенный валёк) — орто балык.
Саха сиригэр Өлүөнэҕэ, Дьааҥыга, Индигииргэ, Халымаҕа үөскүүр. Ардыгар хайа күөллэригэр эмиэ баар буолар, холобур, Лабыҥкырга.
4—6 сааһыгар ууһуур буолар, ол кэмҥэ балык уһуна 28—34 см, онтон ыйааһына 250—350 г буолар. Бөдөҥ сүрү 42 см дылы уһуннаах буолар диэн суруйаллар. Ситэ илик балык ойоҕоһо уонна көхсө хараҥа эбирдээх буолар.

# Сүрү
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
# Шеломов Михаил Степанович

Шеломов Михаил Степанович — Солуомап кулуба (1864 (эбэтэр 1876), Боотуруускай улууһа, Алаҕар нэһилиэгэ—1930, Соловки лааҕыра, Архангельскай уобалас).
1864 сыллаахха Алаҕар нэһилиэгин ыстаарыстата (кинээһэ) Степан Иванович Шеломов дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Бастаан аҕатыгар суруксутунан, онтон 1911 сыллаахха Алаҕар нэһилиэгин кинээһинэн талыллыбыта. Улууһугар тоҕус сыл кулубалаабыта. 1912 сыллааха Саха уобалаһын туора урдустарын (инородецтарын) сийиэһигэр кыттыыны ылбыта, "Романовтар династияларын 300 сыла" юбилейнай мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Оччотооҕу саха тойотторуттан төрүт туспа санаалах киһи этэ. Наар нууччаҕа сыһыаннааҕы сөбүлүүрэ уонна өрө тутара. Нуучча ыраахтааҕытыгар бэриниилээҕин көрдөрө сатыыр үгэстээх эбит. 1905 сыллааҕы быһылааннар кэннилэриттэн "Союз истинно русских якутов" диэн тэрилтэни тэрийэ сылдьыбыта. 1906 сыллаахха тэриллибит "Сахалар Сойуустарын" утарбыта. Оскуолаҕа сахалыы үөрэтиини бопсо сатаабыта.
1921 сыллаахха бассабыыктары утарда диэн хаайа сылдьыбыттара. 1928 сыллаахха иккистээн тутуллан 3 сылга лааҕырга ууруллубута, уонна Соловки анал лааҕырыгар ыытыллыбыта. Онтон эргиллибэтэх.
# Великая Михайловка

Великая Михайловка (укр. Велика Михайлівка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 753 (2011).
# Иибистиҥилэр кэргэннэрэ

Иибистиҥилэр кэргэннэрэ (лат. Threskiornithidae, нууч. Семейство Ибисовые) - эһирдиҥилэр аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 уус киирэр: Ытык иибистэр уустара.

# Иибистиҥилэр кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Аҥырдыҥылар кэргэннэрэ
* Эһирдиҥилэр кэргэннэрэ
# Васильев Семен Гаврильевич

Васильев Семен Гаврильевич (1930-1977) - Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Родился 13 сентября 1930 г. в Бэрийинском наслеге Усть-Алданского района ЯАССР. После службы в армии с 1954 г. работал инструктором в районном Доме культуры. Не имея специального образования хормейстера, повышал свою квалификацию обучаясь на курсах хормейстеров. В 1963 г. по приглашению И.И. Артамонова приехал работать в Наяхинский Дом культуры и организовал народный хор, в состав которого вошли колхозники и интеллигенция наслега. Хор много гастролировал по республике, стал дипломантом, лауреатом зональных смотров в Иркутске (1967, 1973), Москве (1975) и т.д. В 1966 г. хору присвоено звание «народный». В репертуаре хора песни: П.И.Чайковского, М.Глинки, Ф.Шопена, Б.Александрова, Я.Френкеля, Я.Колмановского и др. С.В. Васильев вывел самодеятельное хоровое искусство на всероссийский и всесоюзный уровень и воспитал, известных в республике хормейстеров В.С. Парникова, С.С.Гоголеву, И.И.Готовцева, Т.З.Никифорову, К.З.Третьякову и др. Наяхинский хор – участник Дней культуры и искусства в Москве, Ульяновске. Башкирии(1972, 1982). В 1995 г. администрацией Наяхинского наслега (глава М.П.Винокурова) создан Музей хорового искусства, который является единственным в республике, где освещена история, развития хоровых коллективов района и республики. В республиканских конкурсах хоровых коллективов вручается премия имени С.Г. Васильева. Избирался депутатом Наяхинского наслежного совета, член бюро РК КПСС, правления Республиканского хорового общества, председатель районного общества, делегат II Всероссийского съезда хорового общества в Москве.
Награжден орденом Трудового Красного Знамени, Почетной грамотой Президиума Верховного Совета ЯАССР.
# I Тыыллыма нэһилиэгэ

I Тыыллыма нэһилиэгэ — Илин Хаҥалас улууһугар баар буола сылдьыбыт нэһилиэк. 1822 сыллаахха Илин-Хаҥалас улууһун Нөөрүктээйи нэһилиэгиттэн арахсан Хаптаҕай, Догдоҥо, Хара, Ходоро, Тыыллымалар, Дьөппөннөр уонна Хачыкаат нэһилиэктэрэ үөскээбиттэрэ.
I Тыыллыма нэһилиэгин бастакы кинээһинэн Петр Заболоцкай буоларын 1822 сыллаах нэһилиэк иһигэр үп-харчы хомуллуутун уонна туттуллуутун туһунан суруйбут сыллааҕы отчуота баарын национальнай архыып ф39и, о-1, д-93, л-95об. докумуона туоһулуур.
Нэһилиэккэ Сүүрүк, Аһыыкай, Түгүнүүр, Дьооҕур, Улар, Утуруку, Куччаҥа, Нуурак, Сата диэн 9 аҕа уустара баара. Нэһилиэк кинээстэринэн үлэлээбиттэр эбит биллэринэн:
* Заболоцкай Петр
* Охлопков Михаил
* Божедонов Михаил Егорович (Эмис)
* Никифоров Василий Сергеевич (Манньыаттаах)
* Ларионов Иван Михайлович (Тоох)
* Павлов Иван Филиппович (Быыпсай)
* Григорьев Егор (Чачынаай)
* Максимов Петр Михайлович (Тоҥус Бүөтүр)
* Романов Николай Иванович (Чааккаан)
# 1692

1692 сыл.

# 1692
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 14 — Бүөтүр I уонна Преображенскай полка гренадердара кыттыылаах тутуллубут Арассыыйа бастакы байыаннай хараабыла ууга киллэриллибит.
# Егорова Альбина Михайловна

Егорова Альбина Михайловна - учуонай агроном, РСФСР орто анал үөрэхтээһинин туйгуна.
Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институутун зональнай агрохимлабораториятыгар научнай үлэһитинэн, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумугар преподавателинэн уһун кэм устата таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
"Биэрэс. Баклажан. Кабачок. Патиссон" диэн кинигэ ааптардарыттан биирдэстэрэ
# Слепцов Петр Петрович (Байаҕантай улууһа)

Слепцов Петр Петрович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Баайаҕа киһитэ. Ааҕарга-суруйарга сыылынайга үөрэммит, ол кэннэ сыаркап приходун оскуолатын бүтэрбит. 1903-04 сылларга нэһилиэгэр кинээстээбит, 1909-12 сыллларга Байаҕантай улууһун кулубатынан талыллан үлэлээбит.
Кини уолаттара Михаил уонна Василий сэбиэскэй былааһы утары бараннар, суттанан, көскө утаарыллыбыттара, болдьохторо бүтэн этэҥҥэ дойдуларыгар эргиллибиттэрэ.
Силэпсиэптэр олохторо Баайаҕа Отор диэн сиригэр баара, онон бырааттыылар сурукка-бичиккэ үксүн Отоороптор диэнинэн биллэр этилэр.
# Жураковская Юлия Леонидовна

Жураковская Юлия Леонидовна, (1953 с, тохсунньу 22 күнэ, Сунтаар с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Российскай Федерация үөрэҕириитин уонна иитиитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Уустуйа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо

# Жураковская Юлия Леонидовна
## Олоҕун олуктара

· 1953 с. тохсунньу 22 күнүгэр, Саха АССР Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1980 с. М. Горькай аатынан государственнай педагогическэй институт историко-филологическай салаатын бүтэрэн Приморскай кыраай Чугуевка оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан ананан үлэтин саҕалаабыта.
· 1983 с. Хадан орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбит.
· 1987 с. Сунтаардааҕы профтехучилищеҕа нуучча тылын уонна литературатын учууталынан улэлээбит.
· 1988 с. Сунтаардааҕы «Пионердар дьиэлэригэр» методистыыр
· 1990 с. Уустуйа орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар

# Жураковская Юлия Леонидовна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

· РФ үөрэҕириитин уонна иитиитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ
· Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
· “Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ
· Сунтаар улууһун Уустуйа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо
· «Саха сирин пионериятын 95 сыла» бэлиэ
· «Россия профсоюһун 100 сыла» бэлиэ
· Үлэ бэтэрээнэ
· Норуот үөрэхтээһинин уонна наука үлэһиттэрин профсоюһун киин комитетын грамотата
· РФ Норуот үөрэхтээһинин уонна наука үлэһиттэрин профсоюһун өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрилтэтин Бочуоттаах кинигэтигэр киирбитин туһунан туоһу сурук
# Атыылаhар кыах паритета

Атыылаhар кыах паритета (АКП) диэн икки валюта атыылаhар кыахтарын тэҥнииргэ туттуллар теория. Бу теорияны 1920 с. Густав Кассель айбыта, биир сыана сиэригэр олохтонор.
# 1845

1845 сыл.

# 1845
## Туох буолбута

* От ыйын 4 — Коллежскай советник Николай Каргопольцев Саха уобалаһын бырабылыанньатын бэрэстээтэлинэн анаммыт. Кини бу солоҕо 1850 сыл кулун тутар 18 күнүгэр диэри олорбут.
* Ахсынньы 27 — дьахтар төрүүрүгэр аан бастаан эфиры анестетик быһыытынан Кроуфорд Лонг диэн быраас Джефферсон куоракка (Джорджия штаат, АХШ) туттубут.

# 1845
## Төрөөбүттэр

* Кулун тутар 7 — Трощанскай Василий Филиппович (1845 - 1898), террорист, народник, Саха сиригэй көскө олорбут киһи.
* Кулун тутар 27 — Вильгельм Рентген, ньиэмэс физигэ, физикаҕа Нобель бириэмийэтин бастакы лауреата (1901 сыл).
* Ыам ыйын 15 — Харьков анныгар уһулуччулаах учуонай Илья Мечников. Тапталлаах кэргэнэ сэлликтэн өлбүтүгэр 28 саастаах учуонай бэйэтигэр тиийинэ сатаабыта, онтон кинини кэриэстээн сэллиги чинчийбитэ, салгыы физиологияҕа, цитологияҕа элбэх арыйыылары оҥорбута, фагоцитоһу арыйбыт өҥөтүгэр Нобель бириэмийэтин ылбыта.
* Атырдьах ыйын 10 — Абай Кунанбаев (1904 өлб.), казаах бэйиэтэ, сырдатааччыта, казаах литэрэтиирэтин төрүттээччи.
# 1730-с

1730-с сыллар.
* ↑ История Востока: в 6 т., Т. 3: Восток на рубеже средневековья и нового времени. XVI—XVIII вв. — Халыып:М: издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. ISBN 5-02-018102-1
* ↑ Кэролайн Финкель. История Османской империи. Видение Османа, — М., АСТ, 2010. ISBN 978-5-17-043651-4
# Чыс кутуйахтар уустара

Чыс кутуйахтар уустара (лат. Ochotona, нууч. Род Пищухи) - Чыс кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр биир эрэ көрүҥ - Чыс кутуйах - үөскүүр.
# Эсттар

Эсттар (лат. Aesti) — билиҥҥи Эстония орто үйэлэр саҕанааҕы олохтоохтоохторун арҕаа дойдулар (сүрүннээн латыын тыллаахтар) суруктарыгар итинник ааттыыллар этэ. Аан бастаан итинник ааттаан-суоллаан Тацит ханнык эрэ Балтика биис ууһун туһунан суруйбут.
XIII үйэттэн саҕалаан бу тиэрмин Ливония Баалтика-пиин тыллаах омуктарыгар сыһыаран туттуллар буолбут. Былыр ити омуктары нууччалар "чудь" диир буолуохтарын сөп.

# Эсттар
## Античнай кэм саҕана эсттар туһунан

Тацит германиялар туһунан суруйарыгар Aestii диэн омугу Висла таһыгар олороллор диэбит.
"Эстийдар Айыылары айбыт Ийэҕэ үҥэллэр-сүктэллэр. Атыыр кабааны ойуулаан кэтэ сылдьаллар. Онтулара кинилэри оннооҕор кыргыыһы ортотугар сэриитэ-сэбэ суох сырыттахтарына быһыыр кыахтаах. Батас оннугар үксүгэр мас үҥүүлээх сылдьаллар. Бурдугу уонна атын үүнээйилэри кыһанан үүннэрэллэр, кинилэргэ холоотоххо германиялар киэннэрэ кыайан көрбөттөрүттэн аанньа үүммэт.Ону таһынан муора кытылын кэрийэн янтарь тааһы көрдүүллэр, кинилэр ону glesum диэн ааттыыллар. Тааһы бэйэлэрэ туһаҕа таһаарбаттар, хайдах баарынан хомуйан атыыһыттары кытта атастаһарга тутталлар".
   Страница Халыып:Шаблон:Конец цитаты/styles.css не имеет содержания.
Ити суруллубутунан сылыктаатахха Эстийдэр диэн былыргы баалт омуктар хайа эрэ арҕааҥҥы аҕа уустара. Кинилэр янтарь тааһы хомуйан Рим империятын кытта эргинэллэр эбит.
Ити этиллибит уонна атын да орто үйэтээҕи суруйууларга ахтыллыбыт эсттары аныгы эстониялары кытта ситимниир сыыһа буолуо. Былыргы эсттар тустарынан сурууйулар кылгастара уонна чуолкайа суохтара бэрт, ханан тарҕанан олорбуттара үчүгэйдик суруллубатах даҕаны.

# Эсттар
## Орто үйэтээҕи эсттар

Пиин-угуор төрүттээх эсттар тустарынан аан маҥнай XIII үйэтээҕи Ливония хроникаларыгар суруллубут. Онно эсттар былыргы античнай кэмнэртэн кэлбит ааттарын ньиэмэстии "илин" (ost) диэнтэн тахсар диэн өйдүүллэр эбит (Estland - "Илиҥҥи сир").
Билиҥҥи эстониялар бэйэлэрин XIX үйэҕэ омук быһыытынан өйдөрө-санаалара уһуктар кэмиттэн эрэ итинник ааттанар буолбуттара биллэр. Ол курдук 1857 сыллаахха «Pärnu postimees» диэн хаһыаты тэрийээччи Й.&nbsp;В.&nbsp;Яннсен. уруккуттан туттулан кэлбит maarahvad "сир дьоно" диэн оннугар eesti rahvas "Эстония дьоно" диэн ааты туттубут.

# Эсттар
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Marcantonio, Angela The Uralic language family: facts, myths and statistics. — Oxford, UK: Blackwell, 2002. — С. 21—23. — ISBN 0-631-23170-6
# Сайдыылаах

ЭКОНОМИЧЕСКИ-САЙДЫБЫТ диэн, ханнык эмэ дойду, куорат эбэтэр дэриэбинэ атын туохтартан ордук сайдыбыт буоллахтарына этиэххэ сөп.

# Сайдыылаах
## Экономически-сайдыбыт куораттар

АХШ
* Нью-Йорк
* Лос-Анджелес
* Даллас
* Сиэтл
Канада
* Торонто
* Монреаль
* Ванкувер
Казахстан
* Астана
* Алма-Ата
* Караганда
Саха Сирэ
* Нерюнгри
* Дьокуускай
Аустралия
* Сидней
* Мельбурн
Дьоппуон
* Токио
* Осака
* Саппоро
* Кавасаки
* Киото
* Нагоя
# Ленский водник (хаһыат)

Ленский водник (Өлүөнэ ууһута) — Өлүөнэ өрүс холбоһуктаах пароходствотын хаһыата.
1931 сыллаахха Саха Сиринээҕи райкомвод Өлүөнэ тардыытын өрүһүн хаһаайыстыбатын үлэһиттэригэр анаан таһаарга быһаарбыта. Бастакы нүөмэрэ ол сыл бэс ыйын 3 күнүгэр тахсыбыта. 2006 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр бастакы нүөмэрэ тахсыбыта 75 сыла Дьокуускайга бэлиэтэммитэ.
Билигин тахсар ахсаана 950, нэдилэҕэ биирдэ субуотаҕа тахсар. Биир бэчээтинэй лиис иэннээх. Сурутуутун ииндэксэ 54921. Тэрийэн таһаарааччы Өлүөнэ пароходствота (нууч. ПАО "Ленское объединенное речное пароходство").
# Кулун туйаҕа

?Кулун туйаҕа :
Билим классификацията :
| Аймах: | Ranunculales |
| Кэргэн: | Ranunculaceae |
| Уус: | Caltha |
| Көрүҥ: | C. palustris |
Латыынныы аата :
Cáltha palústris :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Кулун туйаҕа (нууч. калужница болотная) — са
аскы уу ылар сииктээх, бадарааннаах сиригэр, үрэх күөл кытыытыгар хойуутук үүнэр от.
Сэбирдэҕэ кулун туйаҕын суолугар маарынныыр, төгүрүктүҥү буолар. Биэс эминньэхтээх, саһархай өҥнөөх сибэккилээх.
Бэс ыйыгар сибэккилэнэр.
Сүлүһүннээх. Сүөһү сиэтэҕинэ сүһүрэр, ыанар ынах үүтэ түһэр.

# Кулун туйаҕа
## Эмкэ туттуллуута

Сибэккилэнэр кэмигэр отун бүтүннүү хомуйан, күлүк сиргэ куурдуллар. Хаппыт сэбирдэҕин итиигэ буһууну (тириини уокка сиэтиини) эмтииллэр.
* ↑ Дьиэ кэргэн 2017 сыллааҕы халандаара. Дьокуускай // ыам ыйын 10 күнүнээҕи сирэй
# Avast Antivirus

Avast Antivirus - антивирус, Avast тэрилтэ айбыт.
# Былыргы түүрдэр

Былыргы түүрдэр — Киин Азияҕа Түүр хаҕанатын тэрийбит омук. Былыргы түүрдэр олохтоох Алтаай дьоно уонна кэлии Ашина аҕа ууһун булкуһуутуттан үөскээбиттэр.

# Былыргы түүрдэр
## Ааттара

Былыргы түүрдэри уонна билиҥҥи түүр тыллаах омуктары араарар гына чинчийээччилэр араас-араас терминнери тутта сатыыллар. Холобур, Улахан Нууччалыы Энциклопедияҕа (БРЭ) былыргы түүрдэри "собственно тюрки" диэн ааттыыллар.
Аатырбыт чинчийээччи Л.Н. Гумилев түркүт (нууч.: тюркют) диэн тылы туттар: түрк диэн түүрдэр бэйэлэрин ааттанар ааттара, -үт диэн моҕол тылыгар элбэх ахсаан сыһыарыыта.
Кытайдар былыргы түүрдэри кыт. 突厥 (пиньинь: tūjué) диэн ааттыыллара, ол иһин сорох нуучча чинчийээччилэрэ "тюрк-тюгю" эбэтэр "тугю" (Н.Я. Бичурин "тукюе" диир) диэн ааттары тутталлар.
Сорох чинчийээччилэр буоллаҕына былыргы түүр тылынан суруллубут суруктарга олоҕуран "кёк тюрк" (көк түрк) диэн ааты ылыналлар. Бу ааты былыргы түүдэр бэйэлэрин ааттанар ааттара дииллэр уонна "күөх түүрдэр" эбэтэр "халлаан түүрдэрэ" диэн тылбаастыыллар.
Археологтар буоллаҕына ордук "Алтаай-теле түүрдэрэ" диэн аатын тутталлар.
Түрк (былыргы түүр.: Türük, кыт. 突厥, пиньинь: Tūjué, орто кыт.: tʰuot-küot, грек.: Τούρκοις) диэн аат бастыкытын VI-с үйэҕэ туттуллубута биллэр. Ол курдук кытай суруктарыгар 542 сыллаахха түүрдэри ахталлар. Европаҕа буоллаҕына түүрдэр туһунан бастыкытын Менандр уонна Феофан диэн Византия историктара суруйаллар. Ышбара хаҕан (581–587 сс.) Кытай ыраахтааҕытыгар суругар бэйэтин "түүрдэр улуу хаҕаннара" дэнэр.
Араас былыргы суруктарга түүрдэр ааттара маннык суруллан хаалбыт: Согд тылынан — twrk, орто перстии — turk, араабтыы — trk (арааб.: ترك), Сирия тылынан – turkaye, гректии – τoύpκoç, санскриттии – turuška, Тибет тылынан — drug, drugu, Хотан тылынан – ttûrka, tturki.
Ону таһынан Византиятааҕы суруктарга түүрдэри "скиф" (Σκύθαι) диэн ааттыыллара биллэр. Оттон пехлеви суруктарыгар (орто перс тылынан) түүрдэри "тур" диэн былыргы Туран олохтоохторун кытта булкуйар этилэр.

# Былыргы түүрдэр
## Былыргы түүрдэр уонна Ашина аҕа ууһун туһунан

Былыргы кытайдар суруйбуттарынан түүрдэр хууннартан төрүттээхтэр.
Алтайга Ашина аҕа ууһун тула "түрк" диэн ааттаах биистэр холбоһуктара үөскүүр. Бу кэмҥэ былыргы түүрдэр жуань-жуань диэн омуктан тутулуктаах этилэр
Үгүс чинчийээччилэр, холобур, Х.В. Хауссиг, А.Н. Бернштам, Ю.А. Зуев, Д.Г. Савинов, С.П. Гущин, Рон-Таш, Р.Н. Фрай, Финдли, В.У. Махпиров сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһа сака-усунь төрүттээх. Картер Финдли этэринэн "Ашина" аҕа ууһун аата Орто Азиятааҕы Ираанныы төрүттээх тылларга "күөх" диэн суолталаах.
# Эт

Эт диэн кыыл уонна көтөр этэ. Киhи сиир аhа. Эт үксүн былчыҥ уонна уҥуох этин уонна сыаны ааттыыллар. Онтон таhынан эт диэн кыыл уонна көтөр араас тас уонна ис органнарын ааттыахтарын сөп: тыл, быар, бүөр, мэйии, сүрэх, диафрагма, бас, тирии, куртах у.д.а. Балык уонна атын уу харамайын аhа эт буолбатах.
# Чжу Цзыцин

Чжу Цзыцин (Сэтинньи 22, 1898 – Атырдьах ыйын 12, 1948), төрүүрүгэр Чжу Цзыхуа (Zhu Zihua), аатырбыт Кытай бэйиэтэ уонна кэпсээнньитэ. Пекин университетыгар үөрэммитэ, 1920-с сылларга үөдүйбүт Ыам ыйын 4 күнүн аатынан хамсааһын кэмигэр Кытайга саҥаны киллэрээччилэртэн биирдэстэрэ. Прозаны да хоһооннору да элбэхтик суруйбута, ол эрээри икки кэпсээнинэн кэпсээнньит быһыытынан ордук биллибитэ: "Төннөр төрүөх" "Retreating Figure" (Chinese: 背影; pinyin: Bèiyǐng) уонна "Эн. Мин." "You. Me." (Chinese: 你我; pinyin: Nǐ wǒ). Саамай биллибит хоһооно "Алдьатыы" эбэтэр Huimie (simplified Chinese: 毁灭; traditional Chinese: 毀滅; pinyin: Huǐmiè).

# Чжу Цзыцин
## Эдэр эрдэҕинээҕитэ

1916 сыллаахха Чжу орто оскуоланы бүтэрэн Пекиин университетыгар киирбитэ. Онно үөрэнэ сылдьан Ву Чон Цын диэн кыыһы таптаан, ойох ылбыта. Биир сыл буолан баран Цзыхуа диэн аатын Цзыцин диэн аакка уларыппыта, ол төрүөтүн дьиэ кэргэнэ дьадаҥытык олорбутунан быһаарбыта. Үөрэҕин 1920 сыллаахха бүтэрэн баран Ханчжоу, Йанчжоу, Шанхай уонна Нинбо орто оскуолаларыгар учууталлаабыта. Учууталлыы сылдьар кэмигэр хоһоонньуттары кытта алтыспыта, хоһоонноро биллибитэ.

# Чжу Цзыцин
## Academia

Кэлин, 1925 сыллаахха Цинхуа университетыгар Кытай литэрэтиирэтин бэрэпиэссэринэн анаммыта. Онтон 1928 сыл атырдьах ыйыгар кэпсээннэрин бастакы хомуурунньугун "Төннөр төрүөх" диэн ааттаан таһаарбыта. Кинигэ сүрдээх киэҥник тарҕаммыта уонна сотору кэминэн Чжу дьоһуннаах суруйааччы уонна бэйиэт быһыытынан биллибитэ. Сотору кэминэн ойоҕо өлөн хаалбыта, бу киниэхэ улахан охсуу буолбута. 1931 сылтан 1932 сыллаахха диэри Чжу Лондоҥҥа Ааҥыл литэрэтиирэтин уонна тылын үөрэппитэ. Чэнь Чжуинь диэн дьахтары ойох ылбыта. Салгыы Цинхуа университетыгар үлэлээбитэ.
1937 сыллаахха Иккис Кытай-Дьоппуон сэриитин кэмигэр университетын кытта Чаншааҕа, Куньмииҥҥэ уонна Чэндууга эвакуацияҕа сылдьыбыта.

# Чжу Цзыцин
## Хойукку олоҕо уонна өлүүтэ

Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн Куньмин устудьуоннарын Чан Кайшины утары туралларыгар ыҥырбыта. 1946 сыллаахха Пекииҥҥэ төннүбүтэ уонна Цинхуа университетыгар кытай тылын факультетын салайааччыта буолбута. Ли Гоҥпу уонна Вэнь Идо диэн суруйааччылары өлөрбүттэригэр, кутталы аахсыбакка иккиэннэрин көмүүтүгэр сылдьыбыта.
Чжу 1948 сыллаахха АХШ көмөтүн утары бастаанньаҕа кыттыспыта. Бу сылдьан куртаҕа тэстэн өлбүтэ. Мао Цзэдун "Быраһаай, Лейтон Стюарт" диэн биллэр ыстатыйатыгар аччыктаан өлбүтэ диэн суруйбута .