yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Суорат от

Суорат от эбэтэр Харыйа от (Achilléa millefólium L.) (нууч. тысячелистник обыкновенный) СИБЭКИ
Кини тыа саҕатыгар, ходуһаҕа, алааска, от үрэх сүнньүнэн хойуутук үүнэр. Умнаһын үрдүгэ 20—50 см, уһун синньигэс силиргэх силистэрдээх. Хардарыта үүммүт, куорсуҥҥа маарынныыр бытырыыс сэбирдэхтэрдээх. Кыра тэтэркэйдиҥи үрүҥ сибэккилэрэ ситтэхтэринэ, умнаһын тоһута тутан хомуйуллар. Күлүк, салгыннаах сиргэ холбуу баайталаан, ыйаан куурдуллар. Сэбирдэҕэ күһүөрү сайдар. Сайын убаҕас, иинэҕэс буолар.

# Суорат от
## Туттуллуута

Суорат оту ис ыарыытыгар, аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах ыарыытыгар, куртах хаана барыытыгар, эмтэрэр ийэ үүт киллэрэригэр, геморройга, кутургуйа тохтообокко тахсарыгар, ииги кыайан туппат буолууга, панкреатикка (ноор ыарыыта), киһи сирэйигэр, этигэр искэн таҕыстаҕына тутталлар. Көөнньөһүгү матка ыарыытыгар, атеросклерозка, аллергияҕа, анемияҕа тутталлар.

# Суорат от
## Туһаныллыбыт сирдэр

* К. Токумова, П. Токумов, Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
# 303

303 сыл.

# 303
## Туох буолбута

* Олунньу 23 — Рим импэрээтэрэ Диоклетиан Никомедияҕа баар христианнар таҥараларын дьиэтин урусхаллыырга бирикээстээбит, 8 сыллаах Диоклетиан сойуолаһыыта саҕаламмыт.
# Мааныга кэтэр кытыылаах сон

Мааныга кэтэр кытыылаах сон. Бу сон кытыылаах соннооҕор чаҕылхай күөх, кыһыл, хара дьуһуннээх сукунаттан тигиллэр. Taҥac биэтэстээх, сиэҕэ дьогдьуурдаах, кэнниттэн тыыраҕастаах ойоҕоһугаp бүтэ киллэриилээх, сон тэллэҕэ киэҥ, саҕата улахан, тиэрэ түһэр. Сарыыга оҕуруолаан, симэхтээн тигэллэр.
былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
# Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна

Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна (23.11.1932–2003) — саха биллиилээх ырыаһыта, ырыа айааччыта, уопсастыбаннай диэйэтэл.

# Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна
## Олоҕун олуктара

1932 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр Амма оройуонун Соморсун нэһилиэгэр төрөөбүт.

# Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Кэргэнэ — Сидоркевич Гелярий Владимирович.
* Кыыһа — Вера Шилова.
* Кыыһа — Сидоркевич Ольга Гелярьевна, Москваҕа олорор, Театр на Серпуховке режиссера.

# Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна
## Айар үлэтэ
#### Биллэр ырыалара

* «Манчаары» (Т. Сметанин тыллара)
* «Ыра санаа»
* «О, таптал»
* «Таптаа миигин»
* «Ньургуһуну харыстаа»
* «Таптыаҕыҥ ийэни» (Эллэй тыллара)
* «Аҕабар»
* «Иһит ыллыыр ырыабын» (Ольга Иванова тыллара)
* «Доҕоруом, эн кэлиий»
* «Күтүөттээмэ эн миэхэ»
* «Ньирэй көрөөччү кыыс ырыата» (Ольга Иванова тыллара)
* «Баҕардым күөрэгэй буолуохпун».

# Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна
## Уопсатыбаннай үлэтэ

Амма өрүс уутун Чурапчыга хачайдыыр бырайыагы утаран Киин Телевидение эпииригэр тахсан бүтүн сойуус үрдүнэн ыҥырыы таһаарбыта.

# Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕатын харыстааһын туйгуна
* «Саха-Азия оҕолоро» Фонд стипендиата
# Кыыс бөлөҕө

Кыыс бөлөҕө (ааҥл. girl group) диэн кэрэ көстүүлээх кыргыттардаах муусука бөлөҕө. Кыыс бөлөхтөрө үксүн поп муусука жанрыгар ыллыыллар.

# Кыыс бөлөҕө
## Биллиилээх кыыс бөлөхтөрө

* The Supremes
* Baccara
* Candies
* Destiny's Child
* Fifth Harmony
* Spice Girls
* All Saints
* Atomic Kitten
* Morning Musume
* AKB48
* Perfume
* Momoiro Clover Z
* Girls' Generation
* 2NE1
* Wonder Girls
* Blackpink
* Twice
* Mamamoo
* Red Velvet

# Кыыс бөлөҕө
## Эбии маны көр

* Уол бөлөҕө
# Иванов Прокопий Семенович

Иванов Прокопий Семенович — зоотехник учуонай, СӨ хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
Сунтаар оройуонугар Элгээйигэ 1941 сыллаахха кулун тутар 4 күнүгэр төрөөбүтэ.
СГУ-ну, Хабаровскайдааҕы үрдүкү баартыйа оскуолатын бүтэрбит.
* 1957-1960 - рабочий совхоза «Элгээйи» сопхуос оробуочайа.
* 1960-1963 - Жданов аатынан холкуос хомсомуол тэрилтэтин сэкирэтээрэ.
* 1963-1966 - аармыйаҕа сулууспа.
* 1966-1968 - Сунтаарга олохтоох араадьыйа тэрийээччитэ.
* 1968-1969 - Сунтаар киносетин дириэктэрэ.
* 1969-1972 - Сунтаар райкомолун II сэкирэтээрэ.
* 1972-1973 - «Кириэстээх» сопхуос парткомун сэкирэтээрэ.
* 1973-1974 - Сунтаар райкомолун I сэкирэтээрэ.
* 1974-1978 - Сунтаар ССКП райкомун сэкирэтээрэ.
* 1978-1984 - Анаабыр ССКП райкомун I сэкирэтээрэ.
* 1984-1985 - Саха сирин ССКП обкуомун т/х уонна аска-үөлгэ промышленноһын отделын сэбиэдиссэйин солбуйааччы.
* 1985-1988 - ССК Горнайдааҕы райкомун I сэкирэтээрэ.
* 1988-1989 - Саха сирин ССКП обкуомун аграрнай отделын сэбиэдиссэйэ.
* 1989-1992 - өрөспүүбүлүкэ Госагропромун бэрэстээтэлэ, тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ.
* 1992-1993 - «Хоту» АПК генеральнай дирииэктэрэ
* 1993-1995 - «Таба» НАОК бэрэсидьиэнэ.
# Ларионов Петр Васильевич

Ларионов Петр Васильевич - СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
1925 с. төрөөбүт.
1944 с. Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрэн баран, Хаптаҕай оскуолатыгар учууталынан үлэтин саҕалаабыта.
1947-1952 сс. Комсомол Мэҥэ-Хаҥаластааҕы райкомун пионерскай отделын салайбыта.
1952-1989 сс. Партия Мэҥэ-Хаҥаластааҕы райкомун отделын сэбиэдиссэйэ.
СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ, тыыл, үлэ, хомсомуол, партия ветерана, персональнай пенсионер.
# Төрдүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар

Тердус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу 1908 сыллаахха муус устар 27 күнүттэн алтынньы 31 күнүгэр дылы Лондон куоракка (Великобритания) ыытыллыбыт. Барыта 2008 кыттааччы 22 дойдуттан күрэхтэспиттэр. Сана Зеландия Австралия спортсменнарын кытта кыттыһан биир хамаанда Австралазия диэни туруорбут. 110 кэмпилиэк мэтээл 22 спорт көрүҥэр оонньотуллубут.
# Добрянка

Добрянка (укр. Добрянка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 953 (2011).
# Сиинэ (Хаҥалас улууһа)

Сиинэ — Хаҥалас улууһун Сиинэ нэһилиэгин киинэ.

# Сиинэ (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Сиинэ нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Сыа балык

Сыа балык, атыннык - ньоҕор (лат. Coregonus tugunCoregonus tugun) — тууһа суох ууга үөскүүр, майаҕастыҥылар көрүнэригэр киирэр кыра балык. Сибииргэ эрэ баар буолар (эндемик), Обьтан саҕалаан Дьааҥыга диэри Муустаах хотугу байҕалга түһэр өрүстэргэ, ону тэҥэ Урал салаа үрэхтэригэр үөскүүр. Нууччалар сыа балыгы сосьвинская сельдь, тугунок эбэтэр манерка диэн ааттыыллар. Сыа балык уһуна 20 см, ыйааһына 90 г. тиийиэн сөп. Ойоҕоһугар 54-76 судургутук хаҕыланар хатырыктаах буолар. Олоҕо кылгас: үгүс сыа балык икки сааһыгар төрүүр-ууһуур сааһын ситэр. 6 сааһыгар диэри олорор. Уу салахайынан (планктон), рактыҥыларынан, үөн-көйүүр ыаматынан аһыыр. Бултанар балык. Ол эрээри тиһэх 40 сыл иһигэр сыа балык булда 10 төгүл түспүт.
Хаартыската:
http://www.bylkov.ru/_ph/35/2/814438702.gif
http://www.bylkov.ru/_ph/83/2/478064083.jpg
http://www.povarenok.ru/images/recipes/step/54/5454/545439.jpg
http://wroom.ru/userimg/forum/1308832321.jpg
http://www.bylkov.ru/_ph/489/2/436689064.jpg

# Сыа балык
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Решетников Ю. С., Котляр А. Н., Расс Т. С., Шатуновский М. И. Пятиязычный словарь названий животных. Рыбы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., 1989. — С. 70. — 12 500 экз.
# Восточный (баан)

Восточный баан (нууч. Восточный экспресс банк), урут федеральнай суолталаах федеральнай баан баар этэ. Розничнай кредиттээһиҥҥэ идэтийбитэ уонна предпринимателлэргэ өҥө толору комплексын тэрийэрэ. Ордук илин Сибииргэ, Дальнай Востокка уонна Илин Сибииргэ баара. Баан страховкалааһын ситимигэр кыттара уонна Арассыыйа Баана төлүүр өҥө ырыынагар улахан суолталаах кредитнэй тэрилтэлэр реестригэр киллэриллибитэ. Бааны 2021 сыллаахха Совкомбанк атыыласпыта, уонна 2022 сыллахха аатын уларыппыта.
# Попигай (кратер)

Попигай кратера — Саха сирин уонна Таймыыр чэрчитигэр сытар метеорит охсубут сиригэр үөскэппит кратер. Попигай өрүс тардыытыгар баар. Аан дойдуга төрдүс улахан.

# Попигай (кратер)
## Кратер геометрията

Кратер диаметра — 100 км кэриҥэ, сүрүннээ Саха сирин территориятыгар сытар, сорҕото эрэ Таймыырга баар. Киһи олорбот сирэ, чугастааҕы нэһилиэнньэлээх пуунунан буолар 400 км. хотугулуу-арҕаа сытар Хатанга буолар.

# Попигай (кратер)
## Кратер устуоруйата

Эоцен кэмигэр 35 мөл. сыл нөҥүө метеорит охсубут сиригэр үөскээбит. Кратер намыһаҕа 1946 сыллаахха Д.В. Кожевин арыйбыта, 1970 сыллаахха метеорит үоскэппитин туһунан гипотеза баар буолбута. Бу гипотеза хайа боруодаларын үөрэтии кэнниттэн баар буолбута. Хайа боруодалара сорҕолоро үлтүрүйбүт уонна ууллубут этилэр.
# Муос тумустар

Муос тумустар (Rhinocerotidae) диэн Бүтэй туйахтаахтар аймахтарын биир кэргэнэ. Билигин биэс тыыннаах көрүҥ баар. Үс көрүҥэ Африкаҕа баар, иккитэ соҕуруу Азияҕа.
Муос тумус улахан кээмэйдээх от аһылыктаах кыыл. Сааһын сиппит муос тумус ыйааһына 2 тоннаҕа тиийэр. Мурунун тумсугар биир улахан муостаах. Муоһа уһаабыта 150 см тиийэр. Муостара эмтээх диэн муос тумустары браконьердар күүскэ бултаһаллар. Мантан сылтаан билигин муос тумус бары көрүҥнэрэ эстэр кутталлаахтар.

# Муос тумустар
## Көрүҥнэрэ

* Хара муос тумус, Diceros bicornis
* Үрүҥ муос тумус, Ceratotherium simum
* Ява муос тумуһа, Rhinoceros sondaicus
* Индия муос тумуһа, Rhinoceros unicornis
* Суматра муос тумуһа, Dicerorhinus sumatrensis
# Clubhouse

Clubhouse (КлабХаус), саҥаран алтыһарга аналлаах аныгы социальнай ситим. 2020 сыллаахха Alpha Exploration Co тэрилтэ үлэһиттэрэ арыйбыттара.
2020 сыл ахсынньытыгар сыаната 100 мөл. дуоллар кэриҥэ буолбута. 2021 сыл тохсунньу 21 күнүгэр сыаната биир миллиард дуолларга тиийбитэ.
* ↑ Ari Levy,Salvador Rodriguez. Silicon Valley is going crazy for Clubhouse, a social media app with 1,500 users that's already worth $100 million(ааҥл.) (Халыып:TranslateDate/en). Тургутулунна 10 Олунньу 2021.
* ↑ Lorenz, Taylor (2020-12-23). "Clubhouse Makes Way for Influencers". 0362-4331. https://www.nytimes.com/2020/12/23/style/clubhouse-app-influencers.html. Retrieved on 2021-02-10.
* ↑ Clubhouse Statistics(ааҥл.) (Халыып:TranslateDate/en). Тургутулунна 10 Олунньу 2021.
# Сахалыы киинэлэр

Сахалыы киинэлэр (ааҥл. Sakha Films, нууч. Якутские фильмы), бу сирэйгэ сахалыы киинэлэри оҥорон таһаарар тэрилтэлэри уонна уопсай киинэлэр тиһиктэрэ бааллар.
* Sakha Films (Саха фильм) киинэ устар тэрилтэ
* Чороон фильм - киинэ устар тэрилтэ
* Dedsat (Detsad) - биир улахан киинэ устар тэрилтэ

# Сахалыы киинэлэр
## Сахалыы киинэлэр тиhиктэрэ

* Көҥүл Боотурдар
* Тулаайах
* Иччи (киинэ)
* Сээттээх сир
* Харах уута
* Кэскил-1
* Кэскил-2
* Мичил (Ньурбалар холонуу киинэлэрэ)
* Ыаллыылар (сериал)
* Сэргэлээх (сериал)
* Тиһик толору буолбатах. Эбэн биэриэххитин сөп.
# Vodafone

Vodafone диэн Холбоhуктаах Хоруоллук мобил оператора, салалтата Ньюбөри, Беркшир, Ааҥл Сирэ. Аан дойду ордук улахан мобил телекоммуникациялар ситим компанията уонна маркет барыhа £75 млрд (атырдьах ыйа 2008). Vodafone билигин 25 дойдуга оператордыыр уонна 42 дойдуга үлэлэhэр ситимнэрдээх.
2006 с. туругунан, Vodafone 260 млн туттааччылардаах 5 континеҥҥа. Ол курдук, кини аан дойдуга China Mobile кэнниттэн иккис улахан мобил ситим бөлөҕө буолар.
# Рим

Ром (ит. Roma) диэн Италия ил уонна Лацио улуус киин куората. Италия олохтооҕун ахсаанынан ордук улахан куората (2,705,317 киhи). Италия тумул арыытын ортокулуу-хоту өттүгэр, Тибер өрүскэ турар.
Ром куорат быhыытынан 2,5 тыh. сыл историялаах.
# Майами (Аирпорт)

MIA эбэтэр Майами Интернационал Аирпорт (ааҥл. Miami International Airport), Майами сүрүн аэропорта, Аан Дойдуга биир биллэр аэропорт буолар.
2018 сыллаахха 965 сахалар көтөн ааспыттар.
# .name

.name диэн тус бэйэ сайтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
# Голицыно

Координаталара: 55°36′53″ с. ш. 36°59′14″ в. д.﻿ / ﻿55.61472° с. ш. 36.98722° в. д.﻿ / 55.61472; 36.98722
Голицыно (нууч. Голицыно)— Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Одинцово оройуоҥҥа киирэр.
Уобалас кииниттэн (Москва) 40 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Одинцово) 19 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 180 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 17 265 киһи этэ, иэнэ — 20 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 863,25 киһи.
Олохтоммут сыла — 1872, 2004 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Андрей Шевченко (2003 сылтан).
Төлөппүөнүн куода — +7 49869, ОКАТО куода — 46 241 502.

# Голицыно
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
# Намжил Нимбуев аатынан бэйиэттэр турнирдара

Намжил Нимбуев аатынан бэйиэттэр турнирдара - Бүрээтийэҕэ ыытыллар күрэс. Аан бастаан Улан-Удэҕэ 2004 сыллаахха ыытыллыбыта.
Елена Васильевна Слепцова – Куорсуннаах – сцена маастара, кэпсэтии, оригинальнай жанрдар артыыскалара, сахалартан бастакынан көтөрдөрү, дьиэ кыылларын дрессировкалааһыны баһылаабыт, СР үтүөлээх артыыската , талааннаах суруйааччы 2004 сыллаахха Улан-Удэ куоракка ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы бастакы литературнай турнир кыайыылааҕа буолбута. Елена Васильевна бу кэмтэн ыла.Бурятия билиҥҥи кэм суруйааччыта Станислав Куняевы кытта билсибит. С.Куняев - поэт, прозаик, тылбаасчыт, публицист, литературнай кириитик, Калуга куоракка 1932 сыллаахха төрөөбүт.
Ол туһунан суруйааччы маннык кэпсиир:
-Литературнай турнир Бурятия киин куоратыгар Улан Удэҕэ аан бастаан ыытыллыбыта. Турнир нууччалыы толору аата «1 международный турнир поэтов имени Намжила Нибуева по традициям древнего Востока» диэн этэ. Намжил Нимбуев – Бурятскай АССР Улан-Удэ куоратыгар 1948 сыллаахха төрөөбүт, 1971 сыллаахха бу олохтон күрэммит. Бүрээттии, нууччалыы, монголлуу тылынан айар үлэтин суруйбут, уон сэттэ монголлуу тыллаах суруйааччылар айымньыларын нууччалыы тылбаастаабыт. Маны таһынан, бүрээт суруйааччылара Сергей Цырендоржиев, Ябжан Балданжабона, Цырен-Дондон Хамаев, Балдан Ябжанов, Д.Гарма, Дожоо Доржо кэпсээннэрин, сэһэннэрин тылбаастаабыт үтүөлээх.
Намжил Нимбуев эдэр сааһыгар өлбүт буряттар улуу поэттара буолар. Бу улуу поэт аатын үйэтитэр, аан дойдуга таһаарар сыаллаах-соруктаах бу турнир ыытыллыбыта. Манна Тыва, Калмыкия, Кытай, Иркутскай уобалас, Монголия, Саха сирин, Бурятия, Чита поэттара кыттыыны ылбыттара.
Семен Данилов “Чахчылар уонна санаалар” быһа тардыыларга баар 1978 сыллаахха от ыйын 29 күнүгэр суруйбут бэлиэтээһиниттэн: «... Бурятияттан өлөн-быстан кэлэн олоробун. Омугун уратытын сүтэрэн бүтэн эрэр дьон аймаҕы илэ көрөн, санаам айманан, сүрэҕим сүһүрэн кэллим. Бүрээттэр бэйэлэрэ итини улаханы сүтэрэн эрэр курдук санамматтар быһыылаах. Истэрэ – тот, дьоннуу дьиэлээхтэр-уоттаахтар, санныларыгар дьоннуу таҥастаахтар. Онтон ордук кинилэргэ туох да наадата суох. Алдьархайа ити баар. Аччыгыйдар алдьархайбыт...» - диэн Семен Данилов төрөөбүт сахам тыла эмиэ маннык дьылҕаланыах муҥа кэлиэ диэн сүрэҕэр олус дириҥник ылыммыт буолуон сөп. Биллэрин курдук, бүрээттэр тыллара билигин сүтэн, симэлийэн эрэр тылга киирбитэ.

# Намжил Нимбуев аатынан бэйиэттэр турнирдара
## Туһаныллыбыт литература:

1. Урсун. Дууһа докумуонуттан. Чолбон. 1992. № 1.
2. Василий Иванов. Кэнэҕэскилээҕи кэпсээри. Саха сирэ. 2004. От ыйа..
# Оруос

?Оруос :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Үүнээйилэр |
| Аймах: | Poales |
| Кэргэн: | Poaceae |
| Подсемейство: | Pooideae |
| Триба: | Triticeae |
| Уус: | Secale |
| Көрүҥ: | S. cereale |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Үүнээйилэр алпаабытынан]]
Оруос (Secale cereale) диэн туорахтаах үүнээйилэр ыалларын, Triticeae бииhин от үүнээйитэ, нэчимиэнҥэ уонна сэлиэhинэйгэ уруулуу. Оруос туораҕа бурдук, килиэп, пиибэ, виски, водка оҥоруутугар уонна кыыл аhылыгар туттуллар.
# Кыһыл Сыыр

Кыһыл Сыыр бөһүөлэк. Бүлүү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 73 км илин диэкки Бүлүү өрүскэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 3500 киһи (2007 сыл).
1960 сыллаахха геологтар бөһүөлэктэрин курдук үөскээбитэ.
Айылҕа гааһын хостуур тэрилтэлэр.

# Кыһыл Сыыр
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
# 1415

1415 сыл.

# 1415
## Туох буолбута

* От ыйын 6 — чиэх протестаннарын салайааччыта Ян Гус уматыллыбыт.
* Алтынньы 25 — Англия уонна Франция ыккардыларынааҕы Сүүс сыллаах сэрии кэмигэр улахан Азенкур кыргыһыыта буолбут. Кыргыһыыга Англия уһун саалаах охчуттара бадарааҥҥа батыллыбыт Франция аттаах рыцардарын кэйгэллээбиттэр.
# РПГ-43

РПГ-43 — Сэбиэскэй Сойууска оҥоһуллубут тааҥканы эстэрэр илии гранаатата. 1943-с сылга, сэрии кэмигэр оҥоһуллубут, айааччыта Н.П. Беляков. ССРС бастакы кумулятивнай гранаатата.
Ыйааһына – 1,2 киилэ. Куйаҕы өтөн киириитэ – 75 мм.
# Сэйимчээн

Сэйимчээн (нууч. Сеймчан) — бөһүөлэк, Магадан уобалаһын Среднекан оройуонун киинэ.
Сэйимчээн үрэх Халымаҕа түһэр сиригэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2,8 тыһ. киһи.

# Сэйимчээн
## Устуоруйаттан

* Манна Гражданскай сэрии кэмигэр саха бөлүһүөгэ, саха литэрэтиирэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ Өксөкүлээх Өлөксөй олоро сылдьыбыта.
* Сэрии кэмигэр байыаннай аэродром баара, Америкаттан ленд-лииһинэн Арҕаа фроҥҥа барар сөмүлүөттэр түһэн ааһаллара.
* 1949 сылтан 1955 сылга диэри Сеймчааҥҥа Юзлаг диэн Дальстрой хаайыытын салалтата баар этэ.
Хаайыылаахтар тутууга, көмүс уонна хорҕолдьун хостооһуҥҥа үлэлээбиттэрэ.
# Sanyo

Sanyo — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үрдүк хаачыстыбалаах кондиционердары оҥорор, ону таһынан телевизордары оҥорор (онтуктара сүрүннээн Америкаҕа атыыланар).
Panasonic тэрилтэ 80% акциятын бас билэр, 10% акциятын Mitsui Group, 10% акцията көҥүл эргийэр.
Аан Дойдуга биир сүрүн МРТ медицинаҕа оҥорооччу, планета үрдүнэн 47% хааччыйар.
# Күн айыы дьоно

Былыыр-былыр харамайдар бары биир дьүһүннээхтэрэ. Оттон биһиги дойдубут мэлдьи сайын курдук сылаас эбитэ үһү.
Арай биирдэ Тымныы оҕуһа тыал-буурҕа аргыстаах хаарынан-мууһунан кыһарыйбыт. Дьон, кыыл улахан моһуокка ылларбыт. Хайдах тыыннаах хаалары толкуйдаабыттар. Көтөрдөр үксүлэрэ соҕуруу көппүттэр, кыыллар да тоҥуйдара сылаас сирдэргэ таласпыттар. Үрдүк айыылар үөһэттэн ону көрөн, бу киэҥ нэлэмэн сиргэ хамсыыр-харамай тыыннаах хаалымаары гынна диэн, кыыллары, көтөрдөрү, дьону түмэн мунньахтаабыттар. Көтөрдөр: „Сайыммытын эргитиҥ, кэлэн, төрөөн-ууһаан барыа этибит“, – диэн баҕа санааларын эппиттэр. Оттон олохтоохтор: „Кыстыыр оппутун-маспытын бэлэмнэниэ этибит“, – дэспиттэр. Кыыллар эмиэ сайын мэлдьи турарыгар сөпсөспүттэр. Ол кэнниттэн кыһыны тоҥмокко туоруур туһунан толкуйдаабыттар. Табалар сылаас түү саҥыйахтаммыттар, саһыллар, кэм оҕуруктаах өйдөрө, кубулҕаттара батарбакка, айыылартан сырыы аайы уларыттарга элбэх дьүһүннээх күндү түүлээх саҥыйахтары көрдөспүттэр. Кырсалар, куобахтар хаарга көстүбэт буолуохтарын баҕарбыттар. Көтөрдөр тус-туспа дьүһүннэнээри аймана түспүттэр. Салгыы дьон уочарата кэлбит. Онуоха толкуйдаан баран: “Биһиэхэ күммүт сылааһын курдук уотта биэриҥ”— диэбиттэр. Ону эмиэ айыылар толорбуттар.
Онтон ыла бу сиргэ күһүн кэлиитэ көтөрдөр ыраах сылаас сирдэргэ айанныыр буолбуттар. Күһүҥҥүттэн саҕалаан, тымныы оҕус мөҥүрээбитинэн сири-дойдуну тоҥорор. Хаалбыт кыыллар-көтөрдөр итии түү таҥастарынан, оттон дьон аал уоттарын оттон, бу тыйыс дойду тымныы кыһынын туорууллар. Саас аайы араас өҥнөөх көтөрдөр манна кэлэллэр. Онтон ыла хоту дойду дьонун „күн айыы дьоно“ диир буолбуттар.
# Саҥарар саҥа истииллэрэ

Саҥарар саҥа истииллэрэ. Киһи араас сиргэ, араас дьону кытта кэпсэтэр тыла-өһө куруук биир буолбат. Ону саҥарар саҥа истиилэ (стилэ) диэн ааттыыллар. Аныгы сайдыылаах киһи хаһан, ханна, хайдах тылы-өһү (стили) туттарын хайаан да билэрэ, сатыыра наада.
Саҥарар саҥаны 5 араас стильгэ араараллар: кэпсэтии тыла-өһө (стилэ), уус-уран айымньы тыла-өһө, публицистика, дьыала уонна наука стилэ. Хас биирдии стиль бэйэтэ аналлаах, тыла-өһө, этиитэ, тиэкиһэ уратылаах, туспа ирдэбиллээх.

# Саҥарар саҥа истииллэрэ
## Туһаныллыбыт сир

* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
# Сухомясов Иван Гаврильевич

Сухомясов Иван Гаврильевич (1940 с.) — Саха Өрөспуубулукэтин нолуок хомуйар сулууспатын начальнига (1990-???? сс).

# Сухомясов Иван Гаврильевич
## Оло5ун кэрчиктэрэ

* 1940 сыл от ыйын 7к. Орто Халыма оройуонугар Саха АССР-га Эбэх с. тереебут.
* В 1972 с. Иркутскай куорат тыа хаьаайыстыбатын институтун бутэрбит
* в 1982 с. – Хабаровскай ВПШ.
* 1965 с. –РСФСР Баай-дуол Министерствотын Хонтуруол уонна ревизия управленитын СР салаатыгар контролер-ревизор
* 1969 с. – Орто Халыма оройуонун баай-дуол салаатыгар сэбиэдиссэй
* 1971 с. по 1980 г. –Орто Халыма райисполкомугар исполком председателин солбуйааччы.
* 1982 с. – Муома оройуонун народнай депутаттарын Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлэ.
* 1990 с кулун тутар ыйыттан – СР Государственнай нолуок хомуйар сулууспатын начальнига.

# Сухомясов Иван Гаврильевич
## На5араадалара

* «За доблестный труд»
* «В ознаменование 100-летия со дня рождения В.И.Ленина»
* «Шахтерская слава» III степ. бэлиэтинэн на5араадаламмыта
* Заслуженный работник народного хозяйства РС (Я)
* Лауреат фонда «Бар5арыы»
* Отличник охраны природы РС(Я)
* награжден Почетными грамотами Государственного Собрания (Ил Тумэн) РС(Я)
* Почетный гражданин Среднеколымского и Намского улусов РС (Я).
* Почетный гражданин Республики Саха (Якутия)
# Захаров Семён Петрович

Захаров Семён Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1919 сыллаахха II Хомустаах нэһилиэгэр Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар<?> төрөөбүт. 1938 с. Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрбит. Токко ситэтэ суох орто оскуолатыгар завучтаабыт, онтон дириэктэрдээбит. Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыл олунньутуттан Хотугу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит. «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (04.11.1943). Фроҥҥа лейтенант солотун ылбыт. 1944 с. ахсынньы 3 күнүгэр өлбүт.
# Ыччат күнэ

Ыччат күнэ диэн Арассыыйаҕа бэлиэ күн, бэс ыйын 27 күнүгэр бэлиэтэнэр.

# Ыччат күнэ
## Устуоруйата

Сэбиэскэй ыччат күнэ 1958 сыллааххха олунньу 7 күнүгэр ССРС Үрдүкү сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан бэс ыйын тиһэх баскыһынньатыгар бэлиэтэнэр буолбута. Бу күн сүрүн тэрээһиннэри хомсомуол ыытара. Параадтар, кэнсиэртэр, викториналар, күрэхтэһиилэр буолаллара. Ону таһынан судаарыстыба ыччат сыл устун тугу гыммытынан түмүк таһаарара, ситиһиилээх ыччаты бэлиэтиирэ.
ССРС ыһыллыбытын кэннэ урукку өрөспүүбүлүкэлэр бу күн аатын уларыппыттара уонна үксүгэр атын күҥҥэ көһөрбүттэрэ. Бэс ыйын тиһэх баскыһыанньатыгар ыччат күнүн билигин Беларуська эрэ бэлиэтииллэр.
Арассыыйаҕа бу күн 1993 сыллаахтан бэрэсидьиэн Б. Н. Ельцин уурааҕынан сылын аайы бэс ыйын 27 күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута.
1985 сыллаахха ХНТ «Аан дойдутааҕы ыччат сылын» ыыта сылдьыбыта. Арассыыйаҕа 2009 сыл — ыччат сылынан биллэриллибитэ.

# Ыччат күнэ
## Ыччат күнэ атын дойдуларга

Азербайдьан — олунньу 2 күнэ Вьетнам — кулун тутар 26 күнэ Тайвань — кулун тутар 29 күнэ Кытай — ыам ыйын 4 күнэ Түркийэ — ыам ыйын 19 күнэ Соҕуруу Африка — бэс ыйын 16 күнэ Украина — бэс ыйын 24 күнэ Кирибати — атырдьах ыйын 7 күнэ

# Ыччат күнэ
## Ылыллыбыт сирэ

Бэс ыйын 27 күнэ — Ыччат күнэ, А. Налимова, «Кыым», 2009, 24№
# Tecno

TECNO (өссө биллэринэн Tecno Mobile), Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан вайфай роутердары, смартфоннары уонна араас сетевой инфраструктуралары оҥорор тэрилтэ. Аатырбыт Transsion Holdings бөлөҕөр киирэр.
Салалтата — Гонконг.
# Америка саҥата

Америка саҥата (сороҕор Америка куолаһа) — АХШ глобальнай планета үрдүнэн 86 омук тылынан 200 омук сиригэр интернет, радио, телевидение нөҥүө сонун уонна араас информация тарҕатар медия ресурсата.
# Мүүчээр

Мүүчээр - алта саастаах атыыр таба.
# Шенген сөбүлэҥэ

* Кипр
* Шенген зоната
* Толору туттуллуу
* олоххо киирбэтэх
* Балыыссыйа уонна суут эрэ сөбүлэҥэ
Шенген сөбүлэҥэ (ааҥл. Schengen Agreement нууч. Шенге́нское соглаше́ние) — Европа сойууһугар кэккэ судаарыстыбалар ыккардыларыгар пааспар-виза хонтуруолун судургутутуу сөбүлэҥэ, аан бастаан 1985 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр биэс Европа дойдута илии батаабыттара: (Бельгия, Нидерланды, Люксембург, Франция уонна Германия). 1995 сыл кулун тутар 26 күнүгэр олоххо киирбитэ уонна 1999 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр Европа сойууһун Шенген сокуонунан солбуллан үлэтэ тохтообута.