yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Анисимов Михаил Николаевич

Анисимов Михаил Николаевич (1893–1976), РСФСР үтүөлээх учуутала, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамята уордьанын кавалера.

# Анисимов Михаил Николаевич
## Олоҕун олуктара

1893 с. алтынньы 18 күнүгэр Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1901 с. Сиэйэ церковнай-приходской оскуолатыгар биир сыл, Сунтаардааҕы биир кылаастаах начаалынай училищеҕа Д.Д. Сивцевкэ, Н.Ф. Алексан­дровка үөрэттэрбиттэр. Элгээйитээҕи 2 кылаастаах училищены 1908 с. бүтэрэн, 1909-1911 сс. Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияны, салгыы Иркутскайдааҕы учительскай семинарияны 1915 с. үөрэнэн бүтэрэр.
Анисимов М.Н. 43 сыл тухары учууталлаабыта. Кини үөрэппит оҕолоруттан Бессонов Г.Е., Андреев Б.Н., Иванов Н.И. курдук чулуу педагогтар тахсыбыттара.
Михаил Николаевич учууталлыыр эрэ үлэнэн муҥурдаммакка, нэһилиэк, оройуон общественнай олоҕор мэлдьи көхтөөх кыттыыны ылара, оройуон сэбиэтин дьокутаатынан талыллан үлэлээбитэ. Үлэлиир нэһилиэгин, холкуостарын үлэлэригэр-хамнастарыгар мэлдьитин кыттыһара, сүбэ-ама биэрэрэ.
Педагог быһыытынан элбэх методическай пособиелары бэлэмнээбитэ, «Мой путь к образованию» диэн нууччалыы кинигэни суруйбута.
Михаил Николаевич Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыта.

# Анисимов Михаил Николаевич
## Наҕараадалара, ааттара

* РСФСР үтүөлээх учуутала.
* Саха АССР үтүөлээх учуутала.
* Үлэ Кыһыл Знамята уордьанын кавалера

# Анисимов Михаил Николаевич
## Аатын үйэтитии

Саха Өрөспүүблүкэтин быраабыытылыстыбатын 1993 с. сэтинньи 16 күнүнээҕи быһаарыытынан Михаил Николаевич Анисимов аата Сиэйэ орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ.

# Анисимов Михаил Николаевич
## Кинигэрэ, суруйуулара

Анисимов, Михаил Николаевич. Мой путь к образованию. На педагогическом поприще / М. Н. Анисимов ; [составитель и редактор В. М. Анисимов]. - Якутск : Сахаполиграфиздат, 2004. - 203 с.

# Анисимов Михаил Николаевич
## Кини туьунан суруйуулар

1. Афанасьев-Алданский, Виктор Федорович. Ветераны педагогического труда / В. Ф. Афанасьев ; Якутский республиканский институт усовершенствования учителей, Кабинет педагогики. - Якутск : Якутское книжное издательство, 1965-1971. - 21 см. Вып. 2. - 1967. - 71 с.
2. Егоров Дь., Ылбыт үөрүйэхтэрин салгыы туһаныахтара. [Сиэйэ орто оскуолатыгар Михаил Николаевич Анисимов төрөөбүтэ 125 сылыгар аналлаах Эрэгийиэннээҕи научнай-практическай кэмпириэнсийэ ыытыллыбытын туһунан, Сунтаар улууһа] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2019. - Кулун тутар 1 күнэ (N 15)-С. 3;
# Александр Невскэй уордьана

Александр Невскэй уордьана - Бу уордьаны кыргыһыы кэмигэр үчүгэй түмүктээх соһуччу саба түһүүнү тэрийбит, хорсуннук саба түһэн үгүс өстөөҕү сууһаран бэйэтэ аҕыйах сүтүктээх тахсыбыт; бойобуой сорудахха, бэйэҕиттэн хас эмэ төгүл күүстээх өстөөх сэриитин имири эспит, эбэтэр бэйэтэ аҕыйах сүгүктээх өстөөх үгүс күүһүн үлтүрүппүт; өстөөҕү улаханнык эмсэҕэлэппит артылыарыйа, тааҥка эбэтэр авиация подразделениетын салайбыт Кыһыл аармыйа эписиэригэр (дивизия хамандыырыттан взвод хамандыырыгар диэри) биэрэллэрэ.
# Турбов

Турбов (укр. Турбів) диэн Украина Винница уобалаһын Липовецкай оройуонун куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 558 (2011).
# Леонтьев Василий Петрович

Леонтьев Василий Петрович — Мэҥэ Хаҥалас Иккис Хаптаҕайыттан төрүттээх Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 с. II Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. Майа оскуолатыгар 5 кылааһы үөрэммит. 1935 с. колхуос үлэһитэ буолбут. Ааллаах Үүн бириискэтигэр таһаҕас таһыытыгр сылдьыбыт. 1937—1942 сс. «Тельман» колхуос суотчута.
1942 с. бэс ыйын 24 күнүттэн 1946 с. бэс ыйын 24 күнүгэр диэри 4 сыл Аҕа дойду сэриитигэр кыттыбыта. Сэриилэспит чааһа — Киин фронт састааба 31 ЗСП, 3 батальон, 11 рота. «Кыһыл Сулус» уордьан, Аҕа дойду Улуу сэриитин I степеннээх уордьаннар, «Берлини ылыы» уонна да атын бойобуой мэтээллэр кавалердара.
1985 с. өлбүт.
# Машивка

Машивка (укр. Машівка) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 786 (2017).
# Тимофеева Евдокия Герасимовна

Тимофеева Евдокия Герасимовна — Норуот эмчитэ. Ньурба улууһугар Хорула Дэлбиргэ диэн сиргэ саха боростуой ыалыгар 1938 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата Тимофеев Герасим Николаевич, ийэтэ Семенова Федора Кирилловна диэн дьоннор этилэр. Дьэбдьиэй Акана анараа өттүгэр «Чкалов» колхозка улааппыта. Арыылаах диэн сиргэ олоро сылдьыбыттара. Ийэтэ сэттэ саастааҕар өлбүтэ. Икки кыыс хаалбыта. Аҕалара уонна эбэлэрэ (аҕаларын ийэтэ, төрдө Сата) иитэн киһи-хара оҥорбуттара.
Дьэбдьиэй 15 саастааҕыттан колхозка үлэлээбитэ, дьоно тиийиммэт буоланнар оскуолаҕа үөрэттэрбэтэхтэрэ. Ньурба улууһун Үөдэйиттэн төрүттээх Андреев Трофим Никифоровичка кэргэн тахсан 3 уол, 4 кыыс оҕоломмуттара.
1991 сыллаахтан Уйбаан Ороһуунускай сүбэтин ылынан кыралаан эмтээн барбыт. Саха Республикатын Норуотун эмчиттэрин ассоциациятыгар чилиэнинэн киирбитэ. Үгүс ыарыһах кини сылаас илиитин иһинэн ааһан архах буолбут ыарыыларыттан босхоломмутта.
Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхойугар олорон ыам ыйын 19 күнүгэр 2007 сыллаахха өлбүтэ.
# Ойуур саллааскыта

Ойуур саллааскыта (лат. Carterocephalus Silvicolus Meig., нууч. Толстоголовка лесная) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Евразия орто балаһатыгар (Сахалиины, Японияны киллэрэн туран) тарҕаммыт көрүҥ. Саха сиригэр арҕаа, соҕуруулуу-арҕаа уонна киин улуустарга көстөр. Гусеницата туорахтаах үүнээйилэргэ олорор, кыстыыр.
Бэс ыйыгар көтөр. Кынатын далааһына 28-32 см.

# Ойуур саллааскыта
## Өссө маны көр

* Таҥалай ойуулаах саллааскы
* Дьэдьэн саллааскыта
* Палемон саллааскы
* Дьураалаах саллааскы
* От саллааскыта
# Петров Василий Спиридонович (Дьөкөйө уола)

Петров Василий Спиридонович (Дьөкөйө уола) — устуорук учуонай, СГУ преподавателэ, Исидор Барахов туһунан бастакы нууччалыы кинигэни 1961 сыллаахха таһаарбыт киһи.
# Бөкө (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Бөкө — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Догдоҥо нэһилиэгин киинэ.

# Бөкө (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Биллиилээх дьоно

1805 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Бөкө нэһилиэгэр Арыылаах диэн алааска Слободчиков Василий Федорович - Манчаары төрөөбүтэ. Саха норуотун национальнай дьоруойа. Баайдары кытта утары охсуһан, кинилэр сээкийдэринэн халаан-былдьан дьадаҥы дьоннорго биэрэрэ. Ол иһин дьон барыта кинини таптаан - Манчаары Баһылай диэн ааттаабыттара. 1870 с. Ньурба улууһугар Малдьаҕар диэн нэһилиэккэ кырдьан баран өлбүтэ.

# Бөкө (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Догдоҥо нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Түүлдьүт

Түүлдьүт — дьон түһээбит түүллэрин тойоннуур, ол аата тобулан тылбаастыыр киһи буолар. Саха майгытын сиэринэн туора киһи түүлүн тубэспиччэ дьүүллүүр табыгаһа суох уонна сэрэхтээх. Түүлү дьоһуннаах түүлдьүккэ эбэтэр киһи бэйэтэ бэркэ эрэнэр итэҕэйэр киһитигэр кэпсиэхтээх.
# СПИД

СПИД (Синдром приобретенного иммунодефицита) диэн ВИЧ вируһун дьайыытыттан киһиэхэ үөскүүр ыарыы.
* Синдром диэн биир төрүттээх араас симптомнар эбэтэр кыһалҕалар холбоммуттара. Иммуннай система үлэтин кыайбат буолуутун түмүгэр бу ыарыы киһиэхэ киирэр көрүҥэ, тас көстүүтэ араас буолар.
* Приобретеннай - бу тиэрмин иммун систиэмэ бэйэтин итэҕэһиттэн (киһи төрүөҕүттэн-үөскүөҕүттэн) буолбакка, тас төрүөттэн эмсэҕэлээбитин көрдөрөр.
* Иммунодефицит диэн тиэрмин иммунитет итэҕэстээҕин көрдөрөр. Иммуннай система араас ыарыылары кытта охсуһар дьоҕура намтыыр эбэтэр сүтэр.

# СПИД
## Дьон хайдах ыалдьарый?

2004 сыллаахха 3 000 000 киһи кэриҥэ дьон СПИД-ы кытта сыһыаннаах ыарыылартан өлбүтэ. Онтон 500 тыһыынчата оҕолор этэ. Билигин аан дойдуга 40 мөл киһи ВИЧ-ыарыһах. Ыалдьыбыт дьон баһыйар өттө Африкаҕа олорор, оҕолорго СПИД-тан өлүү улахан аҥара эмиэ Африкаҕа тахсар.
Сыстыбыт киһи ыарыытын туһунан билбэккэ уһуннук сылдьыан сөп, ол иһин ыарыһах чопчу ахсаанын этэр сатаммат.

# СПИД
## ВИЧ ханна саҕаламмыта

Учуонайдар этэллэринэн ыарыы бастаан Африкаҕа саҕаламмыта. Бастаан шимпанзе эбисийээнэлэргэ үөскээбит, онтон дьоҥҥо бэриллибит диэн сабаҕалааһын (гипотеза) баар.

# СПИД
## ВИЧ уонна СПИД

ВИЧ вирустаах киһи СПИД ыарыһах буолумуон сөп. Хас да сыл туга да биллибэккэ олоруохтарын сөп. СПИД диэн быһаарыллыбыт киһи ханнык эрэ ыарыы баара биллэр буолар. Билигин ВИЧ/СПИД-ы суох оҥорор эмп суох эрээри синдрому кыччатар эмптэр бааллар.
Ким эмит ВИЧтаах буоллаҕына ВИЧ-положительнай диэн ааҕыллар.

# СПИД
## ВИЧ уонна СПИД
### СПИДы быһаарар ыарыылар

Киһи СПИД-ы быһаарар ыарыылаах диэн быһаарыллыбыт буоллаҕына ураты ыарыылардаах буолаллар, тоҕо диэн доруобай киһи имуннай системата оннук ыарыылары кытта ситиһиилээхтик охсуһар.
Оннук СПИД-ы быһаарар ыарыылар:
* Капоши саркомата - рак уратыта, киһи тириитин баһаарар, сороҕор атын органнарга эмиэ тиийиэн сөп.
* Цитамегаловируснай ринит - киһи хараҕын кэннигэр үөскүүр вирус ыарыыта.
* Пневмоцистнай пневмония - пневмония арааһа, бу ыарыы ордук тарҕаммыт.
* Токсоплазмоз - киһи мэйиитигэр уонна атын органнарыгар тиийэр паразит

# СПИД
## Тас сигэлэр

* World Health Organizations 3 by 5 Initiative
* Médecins Sans Frontières: Campaign for Access to Essential Medicines Архыыптаммыт 2005, Атырдьах ыйын 12 күнүгэр.
* WHO HIV/AIDS Programme
* AIDS Education Global Information System
* From the US National Institutes of Health Архыыптаммыт 2021, Кулун тутар 22 күнүгэр.
* New England Journal of Medicine Article "Patents versus Patients? Antiretroviral Therapy in India" Архыыптаммыт 2009, Ыам ыйын 1 күнүгэр.
* AIDSPortal knowledge network
* Piedmont Care
* AIDS portal Архыыптаммыт 2010, Тохсунньу 19 күнүгэр.
# Боодуут ойоҕо Балбаара

Боодуут ойоҕо Балбаара (Варвара Анисимовна Дедюкина) - Тааттаҕа тиис эмчитин быһыытынан биллибит дьахтар, Боодуут ойуун ойоҕо. Боодуут ойуун бэйэтин эмтиир, отоһулуур идэтиттэн кэргэнигэр Варвара Анисимовна Дедюкинаҕа, тиис ыарыытын эмтиир кистэлэҥин этэн, биэрэн барбыт эбит.
Варвара Анисимовна эмиэ Баайаҕа Мөҥүрүөнүгэр төрөөбүт, аакка-ахтыыга киирбит үтүө дьүһүннээх,үтүө мөрсүөннээх дьиҥ-чахчы кэрэ дьахтар эбитэ үһү. Ону баара Боодуут ойуун обургу бэйэтиттэн сүүрбэччэ-отучча сыл балыс кыыһы абылаан ойох ылбыта диэн кэпсииллэрэ. Кинилэр Власий уонна Татьяна диэн икки оҕону төрөтөннөр, киһи-хара оҥорбуттара. Варвара Анисимовна эрин, Боодуут ойууну, таҥара кырыыһынан өлөрбүттэрин кэннэ икки оҕотун илдьэ Хара-Алдаҥҥа көспүтэ. Уола Власий кэлин нэһилиэгин тас өттүгэр тиийэ ыҥырыыга, мааныга сылдьар ааттаах ырыаһыт, олоҥхоһут киһи буолбута. Варвара Анисимовна ханнык да бэйэлээх улахан тиис тииһигин, ыарыытын эмтээн тута тохтоторо диэн кэпсииллэрэ. Кини бу тииһи эмтиир суос-соҕотох ньыматынан, олус иччилээх-илбистээх, сиэллээх-кутуруктаах намылхай соҕус алгыс тыллара эбитэ үһү. Ол алгыс тылларын өс номоҕун, хоһоонун кистэлэҥнэрин кырдьан баран, адьас өлөрүн чугаһыгар, Уус-Таатта киһитигэр Ньылаах Лөгөнтөй уолугар Дьабахан Бүөтүргэ эрэ этэн өлбүт.
# Маар тэмиэрийэтэ

Маар тэмиэрийэ (лат. Boletinus paluster (Peck.) Peck., нууч. Болетинус болотный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сиригэр сэбирдэхтээх уонна булкаас ойуурдарга үүнэр.

# Маар тэмиэрийэтэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 5-12 см, сымнаҕас хатырыктардаах. Туруупкалаах араҥата: саһархай. Этэ: саһархай, алдьаттахха халлаан күөҕэ буолар. Атаҕа: 4-9 см. Аллара модьуруур. Сороҕор тиэрбэстэрдээх, улааттаҕына сүтэллэр.

# Маар тэмиэрийэтэ
## Туттуллуута

От ыйа — балаҕан ыйа. Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
# Матч ТВ

Матч ТВ - бүтүн Арассыыйатааҕы спорт телеканала. Сэтинньи 1 күнүгэр 2015-с сылга төрүттэммитэ. Күнү быһа "Останкино" телецентрыттан биэриилэри көрдөрөр. В.В. Путин укаһынан төрүттэммитэ. Россия 2 (ВГТРК) каналы солбуйбута.
# Далланыҥылар кэргэннэрэ

Далланыҥылар кэргэннэрэ (лат. Laniidae, нууч. Семейство Сорокопутовые) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус 2 бэрэстэбиитэллэрэ баар: Далланнар уустара.

# Далланыҥылар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
* Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
* Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
* Свиристелевые
* Оляпковые
* Крапивниковые
* Завирушковые
* Славковые
* Мухоловки
* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
* Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
* Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Чооруостуҥулар кэргэннэрэ
# Украина вышивката

Украина вышивката — Араас таҥаска эбэтэр тириигэ украин орнаменынан уруһуй, норуот декоративнай искусствоттан биирдэстэрэ. Сүнньүнэн дьахтар эбэтэр эр киһи ырбаахатыгар, ыскаатырга, сотторго уонна да атын тэриллэргэ оҥоһуллар.
Кэрэни оҥорорун уратынан өссө араас куһаҕан дьайыылартан хаххалыыр диэн итэҕэйэллэр, ол курдук чаҕылхантан, оҕото суох буолуута суохтан, сууттан уонна да атын.
Киһи тириитин таарыйбат курдук тигиллэр, саҕахха, былаачыйа подуолугар.. Уруһуй өҥө уонна тигиллиитин фигурата эмиэ улахан суолталаах.
* Украина сотторо (укр. рушник). Соттор музейа, Переяслав
* Мария-Оранта орнаменнаах былааттаах турара. Софийский собор
* Уруһуйдаммыт писанкалар. Луганщина норуот маастара Инна Форостюк оҥоһуута.
# Дьааҥы бөчүгүрэһэ

Дьааҥы бөчүгүрэһэ (дьааҥы бочугураһа), долохоно чыычааҕа (нууч. свиристель, лат. Bombycilla) — сохсоҕор батахтаах, дьэрэкээн дьүһүннээх тыаҕа олохтоох бөдөҥ чыычаах. Кынатын сорох куорсуннарын төбөтүгэр кытаанах муостуҥу сэлтэкэлэрдээх буолар. Тыһыта атыыра биир кугастыҥы эриэн өҥнөөхтөр. Сайын үөннэринэн, кыһын отоннорунан аһылыктанар.
# Бравина Розалия Иннокентьевна

Бравина Розалия Иннокентьевна - СӨ БА Үлэ социальнай кыһалҕаларын институутун дириэктэрэ, устуоруйа билимин дуоктара, профессор.
1983 с. Ленинградтааҕы А.А. Жданов аатынан университет аспирантууратын бүтэрэн баран “Погребальный обряд якутов как историко-этнографический источник” диэн Ленинграадтааҕы Н.Н. Миклухо-Маклай аатынан этнография уонна антропология институутугар хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ.
2000 с. СО РАН Этнография уонна этнография Институутугар “Концепция жизни и смерти в культуре этноса: Реконструкция, традиции и современность: (На материале культуры саха)” диэн дуоктар диссертациятын көмүскээбитэ. Бу үлэтин Арассыыйа үөрэхтээһинин министиэристибэтин Үрдүкү аттестациялыыр хамыыһыйата (ВАК) бэчээттииргэ сүбэлээбитэ.
1983 сылтан 2002 сылга дылы СГУ-га үлэлээбитэ. 1992 с. 2002 с. дылы Саха култууратын уонна тылын факультетыгар национальнай кафедра сэбиэдиссэйэ этэ.
Р.И. Бравина Саха Өрөспүүбүлэкитигэр культурология үөрэхтээһинин биир саҕалааччыта уонна тэрийээччитэ.
Р.И. Бравина 80 тахса билим уонна билим методикаыгар аналлаах үлэлэрдээх, ол иһигэр 9 монография. Арассыыйа Федерациятын үрдүк анал үөрэҕин бочуоттаах үлэһитэ, Арассыыйа норуотун сырдатыытын туйгуна.

# Бравина Розалия Иннокентьевна
## Айар үлэтэ

"Олох, Дьылҕа, Өлүү" диэн ааҕааччы киэҥ араҥатыгар туhуламмыт кинигэтигэр сахаҕа олоҕу сүрүннүүр итэҕэл тирэх өйдөбүллэрин фольклор, этнография уонно саха эрдэтээҥҥи көмүүлэрин хаһыы археологическай матырыйаалларыгар олоҕуран арыйар. Кинигэ 2006 сыллаахха 7000 экземплярынан "Бичик" кинигэ кыhатыгар бэчээттэнэн тахсыбыта.

# Бравина Розалия Иннокентьевна
## Өссө маны көр

* Биобиблиографический справочник Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.
* Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера
# Сивцева Наталья Александровна

Сивцева Наталья Александровна — Өксөкүлээх Өлөксөй үлэтин уонна саха тылын сиинтэксиһин чинчийэр учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.

# Сивцева Наталья Александровна
## Олоҕун олуктара

* 1981 сыллаахха сэтинньи 12 күнүгэр Саха АССР Орджоникидзевскай оройуонун Улахан-Аан с. төрөөбүтэ.
* 2003 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 2003—2007 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 2007 сылтан — РНА СС гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омук кыһалҕаларын үөрэтэр Институт научнай үлэһитэ.
* 2007 с. — филология билимин хандьыдаатыгар «А. Е. Кулаковский и проблемы языковой политики 20-х гг. ХХ в. в Якутии» тиэмэҕэ диссэртээссийэтин ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.

# Сивцева Наталья Александровна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «К истории описания фонетической системы якутского языка: О.Н. Бетлингк и А. Е. Кулаковский» (Сб.: Немецкие исследователи на Алтае. - Горно-Алтайск, 2007).
* «Об основных положениях А. Е.Кулаковского по составлению практической грамматики якутского языка» (Наука и образование. - 2007. - 2).
* «Воззрения А. Е. Кулаковского о звукоподражательных, образных словах, глаголах якутского языка» (Вопросы гуманитарных наук. - 2007. - 1).
* «А. Е. Кулаковский о якутском алфавите на основе кириллицы: практический аспект» (Сб.: Языки и фольклор народов Севера. - Новосибирск, 2008).
* «А. Е. Кулаковский о проблемах книгоиздания и книгораспространения» (Сб.: Книжная культура Байкальского региона. - Улан-Удэ, 2008).
* «Местоимения как средства связи в сложном синтаксическом целом (ССЦ) (на материале якутского языка)» (Сб.: Актуальные проблемы изучения языка и литературы: языковое развитие и языковое образование Юга Сибири и сопредельных территорий. - Абакан, 2008).
* «Сложное синтаксическое целое (ССЦ) на материале якутского языка: к постановке проблемы» (Сб.: Актуальные проблемы общего и регионального языкознания - Уфа, 2008).
* «Сложное синтаксическое целое (ССЦ) с аналитической скрепой прономинального типа онуоха (на материале якутского фольклорного текста)» (Сб.: Наследие народов Центральной Азии и сопредельных территорий: изучение, сохранение и использование. - Кызыл, 2009).
* «Типические места в структуре сложного синтаксического целого (ССЦ) якутского олонхо» (Сб.: Актуальные проблемы изучения языка и литературы: языковая картина мира и языковая личность. - Абакан, 2009).
# Кембридж университета

Кембридж университета (ааҥл. University of Cambridge, лат. Universitas Cantabrigiensis) — Великобритания университета, аан дойдуга саамой бөдөҥ уонна кырдьаҕас университеттартан биирдэстэрэ (Оксфордскай университет кэнниттэн иккис).
# Өлүөнэ туруук хайалара

Өлүөнэ турууктара эбэтэр Өлүөнэ туруук хайалара. Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгэр Хаҥалас улууһугар баар айылҕа сэдэх кэрэ көстүүлээх сирэ, ЮНЕСКО киһи-аймах утумугар киллэрбит айылҕа паарката.
Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар баар, таастарын үрдүгэ 100 м тиийэр. Сиинэ сэлиэнньэ утары саҕаланар уонна сүүрүк таҥнары 180 км тухары салҕанар.
Бу хайалары өссө Кембрий саҕана известняк боруодатын уу суурайан уонна тыал алдьатан үөскэппит.
Туризм сайдыбыт сирэ. "Өлүөнэ очуостара" национал айылҕа паркатыгар киирэр.

# Өлүөнэ туруук хайалара
## Аан дойду удьора

2008 сыл атырдьах ыйыгар "Өлүөнэ очуостара" айылҕа пааркатын ЮНЕСКО экспиэрэ, Аан дойдутааҕы айылҕаны харыстыыр Сойуус харабылланар сирдэр программатын салайааччыта Дэвид Шеппард кэлэн барбыта.
Сыала-соруга: ЮНЕСКО Аан дойду наследиетын тиһигэр киллэриллиэхтээх айылҕа пааркатын сыаналааһын.
Кембрий саҕанааҕы сөҥүүлэр баалларынан уонна сэдэх кэрэ тас көстүүтүнэн ханна да суох сир диэн сыаналаабыт.
Өлүөнэ турууктара Санкт-Петербург куоракка 2012 сыл от ыйын 2 күнүгэр ЮНЕСКО Аан дойду Утумун кэмитиэтин 36-с сессиятын түмүгүнэн ЮНЕСКО Аан дойду Утумун тиһигэр киирбитэ. (ол иннинэ аасыпт 2009 сыллаахха тиһиккэ хапсыбатаҕа).

# Өлүөнэ туруук хайалара
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
* "СахаЭкос" хаһыат, 1№, 2009.
# Квадра

Квадра (ааҥл. Quadra Energy), Арассыыйа энергетическай тэрилтэтэ, Михаил Прохоров төрүттээбитэ.
2022 сылтан ыла Росатом 85% акциятын бас билэр, ОНЭКСИМ 10%, уонна кыра игроктар 5% (Mitsui Group, ARK Invest, Сбербанк, чааһынай дьоннор Тинькофф Инвестиции нөҥүө)
# Станция

* Үлэ станцията
* Автостанция
* Тимир суол станцията
* Почта станцията
* Метро станцията
* Уматык станцията
* Космос станцията
* Полюс станцията
* Массыына тыраахтар станцията
* Радиостанция
* Электростанция
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Кытыан

Кытыан (лат. Juniperus) (нууч. Можжевельник) — куруутун күөх, сытыы инньэлээх, отоно көҕөрүмтүйэн көстөр сэппэрээк үүнээйи.
Өлүөнэ, Алдан, Бүлүү өрүстэр сүнньүлэригэр үксүн үрдүк сирдэргэ үүнэр.

# Кытыан
## Эмкэ туттуллуута

Кытыан ииктэтэр дьайыылааҕынан биллэр. Онон хатыҥ сэбирдэҕин кытта холбоммут көөнньөһүгүн бүөр, хабах ыарыыларыгар, дыгдайыыга туттуллар. Итиэннэ сөтөл силин үчүгэйдик хоҥуннарар. Сүһүөх дьарҕа ыарыытыгар ванна оҥостон эбэтэр көөнньөһүгүнэн сэрэнэн ыалдьар сири н сотон, илбийиллэр (массаж).
# Джима Юлия Валентиновна

Юлия Валентиновна Джима (укр. Юлія Валентинівна Джима, 19 Балаҕан ыйын 1990, Киев) диэн Украина биатлоҥҥа Олимпия оонньууларын чөмпүйүөнэ.

# Джима Юлия Валентиновна
## Өссө маны көр

* IBU профиль
* ФБУ профиль
# Лебедев Виктор Николаевич

Виктор Николаевич Лебедев — тустуук, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара, 2009 с. көҥүл тустууга Арассыыйа чөмпүйүөнэ, 2010 с. Москва к. буолбут Аан дойду көҥүл тустуу кыайыылааҕа (чөмпүйүөн). Кэргэннээх, икки оҕолоох.
1988 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Томпо улууһугар Тополинай бөһүөлэккэ төрөөбүт. Эбээн. Бастакы тренерэ Иван Дмитриев. Оскуола үөрэнээччилэрин спартакиадатын кыайыылааҕа, Арассыыйа первенствотын кыайыылааҕа (Дьокуускай, 2006 с.), аан дойду первенствотын кыайыылааҕа (Гватемала, 2006 с.). Норуоттар ыккардыларынааҕы «Иван Ярыгин» гран-при үрүҥ көмүс призера (2009 с.). Арассыыйа чөмпүйүөнэ (Казань, 2009). Аан дойду боруонса призера (Дания).
Красноярскай куоракка ССРС үтүөлээх тренера Дмитрий Миндиашвилига дьарыктаммыт, билиҥҥи тренера Модосян Владимир Гегамович.

# Лебедев Виктор Николаевич
## Кыайыылара

* 2010 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр Москваҕа 55 кг диэри ыйааһыҥҥа аан дойду чемпиона буолбута.
* 2011 сыл от ыйын 1 күнүгэр Дьокуускайга 55 кг диэри ыйааһыҥҥа Россия чемпиона буолбута.
* 2013 сыл

# Лебедев Виктор Николаевич
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Якутянин стал чемпионом России по вольной борьбе
* Виктор Лебедев – чемпион мира по вольной борьбе в весовой категории до 55 кг! Архыыптаммыт 2010, Балаҕан ыйын 11 күнүгэр.
* Схватка Виктора Лебедева и Джамала Отарсултанова – мнения Андрея Силецкого и Анатолия Маргиева
# Тоҕус оҕо Литтл Роктан

Тоҕус оҕо Литтл Роктан (эбэтэр Тоҕус Литтл Рокка, ааҥл. Little Rock Nine), аатырбыт тоҕус хара тириилээх оҕолор, Арканзас штатыттан төрүттээх Литтл Рок куоратка олорбут. 1957 сыллаахха үрүҥ тириилээхтэр хара тириилээхтэр диэн колледжка киирбэтиннэр диэн туоратаннар айдаан таһаарбыттара.
Киирэллэригэр Америка национальнай гвардиялара көмөлөһөннөр үөрэммиттэрэ.
Сүрүн үөрэнээччилэр:
* Телма Матершед
* Миннидьин Браун
* Элизабет Экфорд
* Глория Рей
* Джефферсон Томас
* Терренс Роберте
* Карлотта Уоллз
* Дейзи Бейтс
* Эрнст Грин
Бу оҕолор үрүҥнэри кытта үөрэммиттэрин иһин Ku Klux Klan (Куклуксклан) хаста даҕаны өлөрө сатаабыттара.