yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Петров Василий Кузьмич

Петров Василий Кузьмич-педагогическай үлэ ветерана, Уус-Алдан оройуон бастакы комсомолеһа, икки сэрии кыттыылааҕа, оройуон бочуоттаах гражданина, орденнар, медаллар квалердара.
Василий Кузьмич Петров Баайаҕа оскуолатыттан кэлэн 1926-1927 үөрэх дьылыгар 5 ый устата Чурапчыга Кузьмин командирдаах партизанскай этэрээккэ сылдьыбыта. Уолба бойобуой дружинатын байыаһынан, Уот Субуруускай быраата Степан Кривошапкин охсуулаах этэрээтигэр кыттан, саҥа Советскай былааска чахчы бэриниилээҕин көрдөрбутэ, хосуннук сэриилэспитэ. Сэрии бүппүтүн кэннэ В.К Петров Танда сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэҕин салҕаабыта. Танда оскуолатыгар үөрэнэр сылыгар I уонна II Байаҕантай нэһилиэктэригэр комсомольскай ячейка тэриллэ илик кэмэ этэ. Василий Кузьмич оскуолаҕа аан бастакы уонна суос-соҕотох комсомолец үөрэнэнээччинэн буолбута.
В.К Петров Танда сэттэ кылаастаах оскуолатын 1932 с. бүтэрбит сайыныгар икки ыйдаах учуутал курсугар үөрэммитэ. Күһүнүгэр учуутал быраабын ылан, Суоттуга баар Дьиэрэ 3 кылаастаах оскуолатыгар анаммыта. Үс сыл устата учууталынан үтүө суобастаахтык үлэлээн баран, Якутскайдааҕы педучилищеҕа кэтэхтэн үөрэнэ киирбитэ. 1937-1939 сс. Орто Эбэ начаалынай оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ. 1939-1941 сс Танда 7 кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыта. Ити учууталлыы сылдьан, 1941 сыллаахха армияҕа ыҥырыллыбыта. Сибиирскэй дивизия стрелковай полкатыгар зенитчиктэр взводтарыгар сулууспалаабыта. Василий Кузьмич сэрииттэн дойдутугар эргиллэн баран, отуттан тахса сыл үүнэр көлүөнэни итиигэ-үөрэтиигэ ахсаабакка үлэлээбитэ. В.К Петров өр сыллаах педагогическай үлэтин иһин РСФСР уонна Саха АССР Верховнай Советын Президиумун, РСФСР Үөрэҕин министерствотын Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. Василий Кузьмич Аҕа дойду сэриитигэр актыыбынай кыттыытын иһин Аҕа дойду Сэриитин I степеннээх орденынан, "Үлэҕэ килбиэнин иһин", "Сэриигэ хорсунун иһин" уонна да элбэх мэтээлэринжн наҕараадаламмыта. 1987 с. Уус-Алдан оройуонун бочуоттаах гражданинын үрдүк аата иҥэриллибитэ.
# Кварц

Кварц — биһиги планетабытыгар саамай тарҕаммыт таастартан биирдэстэрэ. Химия формулата SiO₂. Кремний оксида. Ол аата дьэҥкир аҥаардаах кумах уонна бытыылка өстүөкүлэтэ эмиэ кварц диэн ааттаныан сөп. Кварц састаабар киирэр саамай тарҕаммыт булкаастарынан тимир уонна алюминий холбоһуктара буолаллар.
Судургу састааптаах эрээри кварц тас форматынан уонна өҥүнэн эҥин араас эгэлгэ көрүҥнэрдээх буолар. Ювелир уустар кварц араас кристаалларын туһаналлар. Дьэҥкир кварц кристааллара хайа курустаала диэн ааттаналлар. Саһархай кристааллары цитрин диэн ааттыыллар. Үүт өҥнөөх, розовай уонна сырдык халаан күөҕэ таастар эмиэ көстөллөр. Иһигэр буруолаах курдук көрүҥнэр эмиэ бааллар. Хара өҥнөөх кварц кристаалын морион дииллэр.
Аметистыҥы кварц диэни минералогтар ойуччу тутан бэлиэтиллэр. Бу аата этэрин курдук фиолет өҥнөөх кварц. Дьиҥнээх аметистан уратыта — курдат көстүбэт. Иккис уратыта — үрүҥ төгүрүк сурааһыннардаах буолар. Аметист-кварцы Бразилияҕа, Мадагаскарга уонна Африка соҕуруу өттүгэр хостууллар. Өссө биир хостуур сирдэрэ Таджикистааҥҥа баар. Олохтоохтор бу тааһы Тамерлан тааһа диэн ааттыллар.
Бу тааһынан үксүн оҕуруо уонна иҥин араас фигуркалары оҥороллор. Санкт-Петербурга Эрмитаажка аметист кварцтан оҥоһуллубут столешница харалла сытар.

# Кварц
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Всё о драгоценных камнях. Стоун Джаспер. СПб, ООО "СЗКЭО", 2009. - 176 с. ISBN 978-5-306-00346-7

# Кварц
## Өссө маны көр

* Авантюрин
# Шаманов Иван Гаврилович

Шаманов Иван Гаврилович (25.09.1908, Новосельцы д., Смоленскай уобалас — 18.03.1982) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944).

# Шаманов Иван Гаврилович
## Олоҕун олуктара

1908 сыллаахха балаҕан ыйын 25 күнүгэр Смоленскай уобалас Новосельцы дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Нуучча. Уон кылааһы бүтэрбит. Смоленскайга мас эрбиир заводка үлэлээбит.
1927 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Комсомол путёвкатынан Борисоглебскайдааҕы лётчиктар байыаннай оскуолаларыгар үөрэммит. Оскуоланы бүтэрэн, 1933 сылга дылы Кыһыл Аармыйа авиациятын чаастарыгар сулууспалаабыт. Ол кэннэ Гражданскай салгын авиациятыгар үлэлээбит. Сэрии иннинээҕи сылларга Саха Сиригэр, М. В. Лорины кытта, лётчик-аэрофотосъёмщик быһыытынан үлэлээбит.
1941 сыл алтынньытыгар Кыһыл Аармыйаҕа баҕа өттүнэн ыҥырыллыбыт. 1942 сыл сааһыгар 1-кы гвардейскай минно-торпедная авиационнай полк ДБ-3 самолётун экипаһын хамандыырынан анаммыт, штурманынан доҕоро Михаил Лорин буолбут.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан гвардия капитаныгар Шаманов Иван Гавриловичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
1948 сыллаахха майор Шаманов запаска тахсыбыт. 1956 сылга дылы гражданскай авиацияҕа үлэлээбит. Москваҕа олорбут. 1982 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр өлбүт Москва Химкинскай кылабыыһатыгар көмүллүбүт.

# Шаманов Иван Гаврилович
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл № 2764 (22.01.1944)
* Ленин уордьана (22.01.1944)
* Түөрт Кыһыл Знамя уордьана (14.01.1943; 09.09.1943; 31.05.1943; 13.10.1944)
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (31.01.1943)
* «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл
# Киһи-аймах бас билиитэ

Киһи-аймах бас билиитэ (ааҥл. Public domain, нууч. Обще́ственное достоя́ние) — ааптар үп көрдүүр бырааба бүппүт эбэтэр олоччу суох айымньылар бөлөхтөрө. Сороҕор киһи-аймах бас билиитинэн патеннарын болдьоҕо бүппүт айыылары (изобретения) ааттыыллар. Киһи-аймах бас билиитигэр киирбит айымньылары ким баҕарар тарҕатар уонна көҥүл туһанар кыахтаах.
Киһи-аймах бас билиитигэр киирбит айымньылары ханнык баҕарар киһи ааптарга үп төлөөбөккө туһаныан сөп. Ол гынан баран ааптар бу айымньыны айбыта, аата-суола куөмчүлэниэ суохтаах, ааптар үтүө аата харыстаныахтаах уонна көмүскэнэр бырааптаах.
Киһи-аймах бас билиитигэр көһүү болдьоҕо уонна бэрээдэгэ араас дойдуларга тус-туспалар. Арассыыйаҕа Киһи-аймах бас билиитэ буолбут айымньы АХШ-ка өссө ааптар быраабынан толору көмүскэниэн сөп, эбэтэр төттөрүтүн АХШ-ка Киһи-аймах бас билиитэ буолбут айымнь Арассыыйаҕа өссо да оннук буола илик буолуон сөп. Европа үгүс дойдуларыгар киһи-аймах бас билиитигэр ааптар өлбүтүн эбэтэр айымньы киэн эйгэҕэ тахсыбыта 70 сыл ааспытын кэннэ көһөр.
# Томтор нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас)

Томтор нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор.
Майаттан 65 км. хотугулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 483 киһи.

# Томтор нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас)
## Официальный сайт

* Официальный сайт TOMTOR.Ru

# Томтор нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Мээндиги (Амма улууһа)

Мээндиги — Амма улууһун Мээндиги нэһилиэгин киинэ.

# Мээндиги (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Мээндиги нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Донской Андрей Иванович

Донской Андрей Иванович — сүүрүүгэ, устаны ыстаныыга САССР рекордсмена, САССР спордун маастара. САССР 17 төгүллээх чемпиона (атах оонньуутугар). Сахалыы остуол оонньууларын хас да төгүллээх чемпиона, Саха сирин спордун 20-с үйэ лауреата, «Урожай» ДСО бочуоттаах чилиэнэ, Далыр нэһилиэгин бочуоттаах гражданина.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
# Көстө түһүү формата

Көстө түһүү формата (нууч. моментально-однократная форма) — саҥаҕа туттуллар форма.
Холобур, малас гын, ходьох гын, мичик гын, чугурус гын.

# Көстө түһүү формата
## Эбии маны көр

* Арыттаахтык хатыланан көстүү формата
* Биир тэҥник хатыланан көстүү формата
* Бытааран көстүү формата
# Черкашенинов Мирон Мартынович

Черкашенинов Мирон Мартынович - коллежскай советник, 1764 сыл бэс ыйын 1 күнүттэн 1766 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Уурайан баран дьаһаах хамыыһыйатын начаалынньыгынан үлэлээбит.
Кини 1765 сыллаахтан салайбыт кэлин "Бастакы Саха дьаһааҕын хамыыһыйата" (Первая Якутская ясачная комиссия) диэн ааттаммыт хамыыһыйата дьаһаах хомуйуутун сааһылаабыта. 1767 сыл от ыйыгар диэри Саха сирин сирдэрин уонна дьонун ревизиялээн уонна биэрэпистээн бүтэрбит. Бу хамыыһыйа үлэтин уонна хадаатайыстыбаларын түмүгүнэн хас да докуомуон тахсыбыта. Оннук Сенат ыйааҕынан 1769 сыл муус устарыттан дьаһааҕы бойобуода сборщиктара буолбакка, саха кулубалара (князцы) бэйэлэрэ хомуйар буолбуттара. Ону таһынан сахаларга дьаһааҕы киис тириитинэн эрэ буолбакка, атын түүлээҕинэн эбэтэр харчынан төлүүр быраап бэриллибитэ. 1769 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр (аныгы ааҕыынан от ыйын 4) Сибиир күбүрүнээтэрэ Денис Чичерин аманаат институтун Саха сиригэр суох гынар туһунан ыйаах таһаарбыта. Нуучча атыыһыттара, промышленниктара, чунуобунньуктара анал көҥүлэ суох улуустары кэрийэллэрэ бобуллубута (тоҕо диэтэххэ хамыыһыйа быһаарбытынан куораттан сылдьар "тойоттор" дьаһаах төлөөччүлэри дьадаталлар, дьаһааҕы төлүүр кыахтарыттан таһаараллар эбит). Сири туһаныыны бэрээдэктиир дьаһаллар тахсыбыттара. Ону таһынан дьаһаах төлөөччүлэр иэстэрин кулубалар уонна чаччыыналар буолбакка, атын, кинилэргэ сыһыана суох дьон ирдииллэрин туруорсубута (третьи лица). Бу дьаһал көннөрү дьону аһары күүстээх батталтан көмүскүөхтээҕэ. Маны таһынан хамыыһыйа араҥастаан көмүүнү бопсубута, тоҕо диэтэххэ бу ыарыылар тарҕаналларыгар усулуобуйа оҥороро (ыарыы дьаһаах төлүүр дьон ахсаанын аҕыйатар диэн санааттан).
Сахаҕа кини аатынан өс номоҕо үөскээбит: "Мөрүөн хамыыһыйа саҕаттан"," туос биэдэмэскэ суруллубутунан". Сири сыһыарыы биэдэмэстэрин, кумааҕы суох буолан, Мөрүөн хамыыһыйата туоска суруйбута биллэр.
Кини иннинэ бойобуоданан Дуреев Козьма олорбут. Черкашенинов кэнниттэн бойобуоданан коллежскай советник Дебринин Алексей Петрович анаммыт.

# Черкашенинов Мирон Мартынович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Илин Хаҥалас улууһа

Илин Хаҥалас улууһа. Билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһун соҕуруу өттө, ону таһынан билиҥҥи Хаҥалас улууһун Хачыкаат, Бастакы уонна Иккис Дьөппөн нэһлиэктэр киирэр этилэр.

# Илин Хаҥалас улууһа
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуускай, 2004.
# Бархударов Леонид Степанович

Леонид Степанович Бархударов (1923 - 1985) - лингвист, тылбаас теориятын специалииһэ, филология билимин доктора.

# Бархударов Леонид Степанович
## Олоҕун олуктара

1923 сыллаахха Ленинград (Санкт-Петербург) куоракка төрөөбүт.
Филолог үөрэҕин Ленинградтааҕы судаарыстыбыннай үнүбүрсүөткэ саҕалаабыт. Ол эрэн сэрии буолан үөрэҕин тохтоппут. Салгыы Леонид Степанович Москуба куоракка омук тылын Байыаннай үнүстүүтүгэр үөрэнэ киирэр. Үөрэҕин бүтэрэн баран хандьыдаат диссертациятын көмүскээбит уонна аангылыйа тылын хаапыдыратын салайааччыта буолбут.
1965 сылтан саҕалаан өлүөр диэри уһуйааччы (учуутал) уонна учуонай үлэтэ М. Торез аатынан Омуктар Тылларын Үнүстүүтүн (билиҥҥитэ МГЛУ) кытта ситимнээх.

# Бархударов Леонид Степанович
## Үлэлэрэ

* Очерки по морфологии современного английского языка. Изд.2, доп. М., 2009. ISBN 978-5-397-00651-4
* Язык и перевод. Вопросы общей и частной теории перевода. Издательство: ЛКИ, 2008. ISBN 978-5-382-00577-5 [1]
* Структура простого предложения современного английского языка. Издательство: ЛКИ, 2008. ISBN 978-5-382-00610-9
* Введение в трансформационно-порождающую грамматику английского языка : Учеб. пособие / [Сост. Бархударов Л. С.], 97 с. 19 см, М. МГПИИЯ 1983
* Вопросы исторической лексикологии и лексикографии восточнославянских языков. К 80-летию члена-корреспондента АН СССР С. Г. Бархударова. [Редкол.: Ф. П. Филин, Р. И. Аванесов и др.]. М.: Наука, 1974
# 1113

1113 сыл.

# 1113
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 4 — Владимир Мономах Киев улуу кинээһэ буолбут (1113—1125 сс.).
# Сайдыс (ассоциация)

Сайдыс - 90-с сылларга Саха сиригэр киэҥник биллэ сылдьыбыт учуонайдар уонна специалистар ассоциациялара.
1992 с. Шамаев Уйбаан көҕүлээһининэн тэриллибитэ. Олохтоох нэһилиэнньэ промышленноска киириитин, айылҕа харыстааһынан, тыаҕа тутуу барыытын, наука уонна идэ үөрэхтээһин сайдыытын хайысхаларыгар үлэлээбитэ.
Бастакы президенынан наука эдэр дуоктара ЕЕ. Петров буолбута, кэлин СГУ бастакы проректора Кириллин Н.Д. уонна Шамаев И.И. вице-президенынан талыллыбыттара.
# Арыылаах (Баппаҕаайы нэһилиэгэ, Бүлүү улууһа)

Арыылаах — Бүлүү улууһун Баппаҕаайы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Арыылаах (Баппаҕаайы нэһилиэгэ, Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Баппаҕаайы нэһилиэгэ
# Добун (тыл)

Добун даҕ. 1. Муҥутуур күүстээх, олус улахан (тыал, долгун, тымныы туһунан). 2. үрд. Улуу, ытык; тулхадыйбат (сир, халлаан, байҕал туһунан).

# Добун (тыл)
## Өссө маны көр

* Долгура
# Трапезникова Наталья Спиридоновна

Трапезникова Наталья Спиридоновна, биллиилээх ырыаһыт, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
1947 сыл сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүтэ.
1972 сыллаахха Москубаҕа буолбут Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот ырыатын толорооччулар күрэстэригэр лауреат буолбута, 1973 сыллаахха Берлиннээҕи Х Аан дойду ыччатын фестиваалыгар идэтийбит норуот ырыатын толорооччуларга лауреат аатын ылбыта. 1973 сыллаахха Саха АССР үтүөлээх артыыһын аата иҥэриллибитэ.
2014 сыллаахха бэс ыйын 24 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

# Трапезникова Наталья Спиридоновна
## Өссө маны көр

* Наталья Трапезникова отпраздновала свой юбилей Архыыптаммыт 2013, Тохсунньу 5 күнүгэр.
* Наталья Трапезникова вернулась из Испании с победой
* Наталья Трапезникова: женщина, которая поет, цветет и только молодеет...
* Наталья Трапезникова: по тонкому льду
* «У меня более двухсот кофточек...»
# III сайыҥҥы Азия оҕолоро оонньуулара

III норуоттар икки ардынааҕы «Азия оҕолоро» оонньуулара — 2004 сыллаахха Дьокуускайга буолбут оҕо спордун оонньуулара.
Оонньуулар от ыйын 24 күнүгэр саҕаланан баран 30 күнүгэр түмүктэммиттэрэ.

# III сайыҥҥы Азия оҕолоро оонньуулара
## Бэлэмнэнии үлэтэ

Оонньууларга анаан СГУ студгородогар 860 миэстэлээх уопсайдар тутуллубуттара, "Туймаада" стадион хонуута саҥардыллыбыта, "Юность" стадион тупсарыллыбыта, СГУ 5-с остолобуойа саҥардыллыбыта. Оонньуулар "Олимпийскай дэриэбинэлэригэр" 1400 киһи олорбута. Уоту ылыы сиэрэ-туома Тымныы полюһугар Үөһээ Дьааҥы улууһугар ыытыллыбыта. Оонньууларга 14 дойду уонна Арассыыйа 27 субьегыттан спортсменнар кыттыбыттара.
# Комсомол (Сунтаар улууһа)

Комсомол — Сунтаар улууһун Сиэйэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Комсомол (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Егоров Михаил Григорьевич

Егоров Михаил Григорьевич — Мэҥэ Хаҥаласка олорбут, үлэлээбит оҕуруот үүннэрээччи, оҕуруот аһын үүннэриигэ Илин эҥэргэ элбэх киһини уһуйбут киһи, Сталин бириэмийэтин лауреата.
1881 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр Мэҥэ улууһун Хара нэһилиэгэр төрөөбүт. Эдэриттэн иискэ сыстаҕас эбит. Павловскайга олохтоох старовердарга үлэлээн оҕуруот аһын ыһалларын кэтээн көрөр эбит. 1933 сыллаахха Мэҥэҕэ 4 холкуос тэриллибитэ, олортон биирдэстэригэр «Саҥа олох» холкуоска киирбитэ. "Саҥа олох" холкуос киин уһаайбата Улуу Сыһыы диэн дьоҕус бөһүөлэккэ баара. Онно үлэлии сылдьан Павловскайга (?) олохсуйбут агроном Семен Яковлевич Михайловы кытта билсэн, киниттэн элбэххэ үөрэммит.
ВДНХ-ҕа быыстапкаҕа кыттыбыт. Чурапчыга опорнай пууҥҥа үлэлээбит. Уопутун атастаһан Уус-Алдан, Таатта, Чурапчы холкуостаахтарын оҕуруот ыһарга үөрэппит.
# Курчатова Зинаида Капитоновна

Курчатова Зинаида Капитоновна - - саха живописеһа.
1948 с. от ыйын 22 күнүгэр Иркутскай уобалас Бодойбо оройуонун Улахан Баатам (нууч. Большой Патом) сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1968 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1974 с. Уһук Илиннээҕи ускуустуба инстутуутун бүтэрбитэ.

# Курчатова Зинаида Капитоновна
## Айар үлэтэ

Зинаида Курчатова айар үлэҕэ умсугуйан туран хорсуннук киирэрэ. Өҥү, моһуону, уобараһы барытын кыайа тутара. Араас жанрга үлэлээн иһэн хара бастакыттан бэйэтин күүстээх портретист быһыытынан көрдөрбүтэ.
Үлэлэрэ
* Саша Павлов мэтириэтэ (1976)
1983 сыллаахха атырдьах ыйын 27 күнүгэр өлбүтэ.
# SAMTRON

SAMTRON, АХШ хампаанньата. Аан-дойдуга биир киэҥник биллэр хампаанньа. Салалтата - Уашингтон, Остин (АХШ), Осака (Дьоппуон), Париж (Франция). Компания урут уруккаттан компьютердарга аналлаах монитордары оҥорор. Билиҥҥи кэмҥэ улахан банкротка баран эрэр! - то5о диэтэххэ ACER диэн монитордары оҥорор Тайвань хампаанньатыгар хоттордо. Ол да буоллар 2008 сыллаахха Аан Дойду үрдүнэн - 39 мөлүйүөн монитор атыылаабыт (олох үрдүк көрдөрүү).
Corporación Multi Inversiones Malher
# Аймак

Аймак (монг. аймаг, кирг. аймак) — монгуоллар уонна түүрдэр аҕа уустарын тэриллиитэ, Монголияҕа, Арассыыйа сорох эрэгийиэннэригэр, Кытай Ис Монголиятын автономнай оройуонугар уонна Киргизияҕа аныгы административнай еденица.

# Аймак
## Устуоруйата

Империя кэннинээҕи уонна Цин империятын саҕанааҕы Тас Монголия 4 аймакка арахсара — Тушэту-ханов, Сайн-Нойон-ханов, Дзасагту-ханов уонна Сэцэн-ханов.
Калмык ханствотыгар (Арассыыйа) калмык аҕа уустара уонна Цин империята эмиэ аймактарга арахсара.
XVIII үйэлэргэ башкир омугар эмиэ аймактарынан арахсыы баара — ол туһунан 1762 сыллаахха П.&nbsp;И.&nbsp;Рычков «Топография Оренбургская» диэн биллэр көстөр, улахан кинигэтигэр суруйбута уонна бэлиэтээбитэ баар.
Аныгы Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин билиҥҥи оройуоннара 1917 сылтан саҕалаан 1977 сыллаахха диэри эмиэ аймактар дэнэллэрэ.
Хайалаах Алтаай автономнай уокуругун оройуоннара 1922 сыллаахтан 1963 сыллаахха диэри эмиэ аймактар дэнэллэрэ. 1963 сылтан бэттэн ааттара уларыйбыттара.

# Аймак
## Аныгы кэм

Билиҥҥи Монголия судаарыстыбата 21 аймакка арахсар. Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтин иһигэр баара Ис Монголия автономнай оройуона 3 аймактаах (盟; мэн). Арассыыйа Федерациятын сорох субъектарыгар муниципальнай тэриллиилэр оройуоннары бэйэлэрин судаарыстыбаннай тылларынан "амактар" диэн ааттыыллар: Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр алтаай тылынан (соҕурууҥҥу алтаайдыы аймак). Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр бүрээт тылынан (бур. аймаг). Мордовия Өрөспүүбүлүкэтигэр мокшан тылыгар (мокш. аймак). Хакаас Өрөспүүбүлүкэтигэр хакаас тылыгар (хак. аймах). 2011 сылтан ыла Кыргыстааҥҥа айылный аймак — өрөспүүбүлүкэ административнай уонна территорияльнай арахсыытын үһүс таһымнаах сүрүн административнай уонна территориальнай еденицата.

# Аймак
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ История административно-территориального деления Бурятии(суох сигэ — история). Тургутулунна 5 Кулун тутар 2015. Төрүт сириттэн архыыптанна 2 Муус устар 2015.
# Атаки

Атаки (молд. Otaci, укр. Атаки) — Молдова Окницкай оройуонугар баар куорат. Днестр өрүс уҥа кытылыгар Украина кыраныыссатыттан чугас сиргэ турар.

# Атаки
## Олохтоох дьоно

Олохтоох дьонун ахсаана — 8 500 (2005). Олохтоох омуктар — украинецтар, молдаваннар, нууччалар, еврейдэр о. д. а.

# Атаки
## История уонна архитектура өйдөбүнньүктэрэ

* Петр Мовилэҕэ бюст
* Лениҥҥэ өйдөбүнньүк
* Аҕа дойду Улуу сэриитин буойуннарыгар өйдөбүнньүк
* Сибэтиэй архангел Михаил храма
* Атаки Днестр өрүс кытылыгар
* Петр Мовилэҕэ бюст
* Лениҥҥэ өйдөбүнньүк
* Аҕа дойду Улуу сэриитин буойуннарыгар өйдөбүнньүк
# Нэндэльгэ

Нэндэльгэ сис. Черскэй хайаларын систематнын арҕааҥҥы сиһэ. Аадыча өрүс уҥа кытылын устун 170 км. усталаах.
Аадыча салаалара быһа охсоллор. Чыпчаала муора таһымыттан 1483 м. үрдүккэ тиийэр.

# Нэндэльгэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Тараща

Тараща (укр. Тараща) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 529 (2012).
# Туора Сис

Туора Сис. Верхоянскай сис систематын хотугу өртүгэр баар сис. Өлүөнэ өрүс уҥа кытылын батыһар Көҥдөй уонна Чубукулаах үрэхтэр икки ардыларынан.
Устата 100 км. Ордук үрдүк чыпчаалынан буолар Сокуйдаах хайа (муора таһымыттан 990 м.).
Өлүөнэ өрүс манна Туора сис уонна Чекановскай томтороот икки ардынан кыараҕас үөстээх "Өлүөнэ турбата" диэн ааттаах.

# Туора Сис
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# 1493

1493 сыл.

# 1493
## Туох буолбута

* 1493—1496 — Колумб иккис экспедицията.
* Колумб Антигуа уонна Барбуда арыылары арыйбыт.

# 1493
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 15 — «Нинья» хараабылынан дьиэтигэр төннөн иһэн Христофор Колумб Америка туһунан аһаҕас сурук суруйбут. Бу суругун Португалияҕа тиийээт Испания хоруолугар ыыппыт, онтон сурук латыын тылыгар тылбаастанан бэчээттэммит уонна Европаны барытын тилийэ көппүт.

# 1493
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 4 — айанньыт Христофор Колумб «Нинья» хараабылынан Лиссабоҥҥа (Португалия) Кариб байҕалын арыыларыттан төннүбүт.

# 1493
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 19 — Колумб иккис айаныгар Пуэрто-Рико арыыны булбут.

# 1493
## Төрөөбүттэр

* Сэтинньи 11 (эбэтэр ахсынньы 17) күнүгэр — Парацельс төрөөбүт, аатырбыт алхимик, быраас уонна оккультист.
# Брюс Пэрри

Брюс Пэрри (Bruce Parry), Англия BBC канаалын репортёра, уруккута байыаннай. Саха Сирин устан биллэрбит киhи.
# Березино

Березино (укр. Березине) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 483 (2011).
# Хоту Африка

Хоту Африка диэн Африка хоту региона, соҕуруу өттүгэр Саhааранан чэрчиктэнэр. Холбоһуктаах Нациялар быhаарыыларынан Хоту Африкаҕа сэттэ дойду уонна территория баар:
| Алжир Арҕаа Саhаара * Лиибийэ Марокко | Судан Тунис Эгипет |
# Көтөр-аал

Көтөр-аал — (нууч. — самолёт, аэроплан, Ойуунускай тылбааһынынан — салгын көлө) аэродинамика күүһүнэн салгын куйаарын устунан двигатель уонна хамсаабат кынат көмөтүнэн көтөр аппарат. Салгын өрө көтөҕөн таһаарар күүһүнэн сөмөлүөт түргэн үлүгэрдик ыраах сытар сиргэ көтөн тиийэр. Сөмөлүөт махолеттан уратыта — кыната хамсаабат, оттон планертан уратыта — мотуордаах.
Үөһэ суруллубут быһаарыы «классическай» аатырар уонна былыргы, ааспыт үйэ саҕаланыытыгар тарҕаммыт сөмөлүөттэргэ ананар. Аныгы быһаарыынан: Сөмөлүөт — салгынтан ыарахан атмосфера устунан көтөргө аналлаах, планер аэродинамиката өрө көтөҕөн таһаарар күүһүнэн бэйэтин салгыҥҥа уйунар уонна двигатель күүһүнэн салгыҥҥа маневрдыыр уонна утары күүһү толуур (компенсируйдуур) көтөр аппарат.
Нууччалыы толору быһаарыыта: Самолёт — летательный аппарат плотнее воздуха для полётов в атмосфере (и космическом пространстве (напр. Орбитальный самолёт)), использующий аэродинамическую подъёмную силу планера для удержания себя в воздухе (при полёте в пределах атмосферы) и тягу силовой (двигательной) установки для маневрирования и компенсации потерь полной механической энергии на лобовое сопротивление.

# Көтөр-аал
## Сөмөлүөт көрүҥэ

Сөмөлүөт көрүҥэ араас тас билэнэн хайытыахха сөп — ханна туһанарыттан, оҥоһуутуттан, двигатель көрүҥүттэн, көтөр характеристикатыттан уо.д.а.
* ↑ Г.У. Гермогенов и И.Д. Моруо, Самоучитель якутского языка, Якутск, 1930 г.
* ↑ С.Н. Донской, Русско-якутский словарь, Якутск, 1931 г. (стр.131)
# Өксүөн

Өксүөн - тыаллаах-куустаах хаар быластаах (сүнньүнэн күһүҥҥү) ардах, күһүҥҥү хаар-самыыр.
# Олэшкы

Олэшкы (укр. Олешки) диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 5 000 (2023).
# Каратепе

Каратепе (туур. Karatepe), быһаччы «хара булгунньах» — кэлиҥҥи кэмнээҕи хеттэр кириэппэстэрэ, билигин аһаҕас халлаан анныгар турар түмэл. Туурсуйа соҕуруу өттүгэр баар Османие түбэтигэр Тавр хайаларыгар Джейхан өрүс уҥа кытылыгар баар. Бу түмэл «Каратепе-Арсланташ» диэн национальнай паарка иһигэр киирсэр. Илиҥҥи Анатолияттан Сирия хотугу хочотугар ааһар айан суолун көрөн-истэн олорбут Киликия куорат эмиэ манна баар.
Каратепе кириэппэс Хеттэр империэйэлэрэ б.э.и. 12 үйэҕэ урусхалламмытын кэннэ биллэр-көстөр оруолу оонньообута. Былыргы Ацативада куорат турбут оннун хаһыылар 1947 сыллаахтан ыытыллаллар. Хельмут Боссерт и Халет Чамбель диэн ааттаах археологтар бастаан хаспыттара. Булумньулар ортолоругар бааллар суруктаах таастар, булт, сэрии, эрдиилээх дьон ойуулаах аарыма боруоталар, хахай, сфинкс быһыылаах остуолбалар.
Каратепеҕа булуллубут б.э.и. 8 үйэтээҕи икки тылынан суруллубут сурук лувийскай иероглифтары ааҕарга күлүүс тыл буолбуттара.
# 1657

1657 сыл.

# 1657
## Туох буолбута

* Кулун тутар 2 — Эдо (билигин Токио) куоракка үс хонуктаах улуу уот турбут, ол түмүгэр 100 000 тахса киһи өлбүт.
* Кулун тутар 14 — Голландияҕа төрөөбүт Идес Избрант (Елизарий) Арассыыйаҕа ыраахтааҕылаан олорор икки уол сорудаҕынан Кытай богдыханын көрсөр соруктаах айанын саҕалаабыт.
# Баня-Лука

Баня-Лука (сиэрб. Бања Лука, Banja Luka) диэн Босния уонна Херцеговина куората. Дьонун ахсаана 143 079 (2006).
# Нефтебаза (Ньурба улууһа)

Нефтебаза — Ньурба улууһун Өктөөбүр нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Нефтебаза (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Өктөөбүр нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)