yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Испания

Испания (исп. España Эспаньа) эбэтэр Испания Хоруоллуга (исп. Reino de España) диэн соҕуруулуу-арҕаа Эуропаҕа, Иберия тумул арыытыгар баар дойду. Испанияттан соҕуруу уонна илин Орто Дойду байҕала уонна Гибралтар, хоту Франция, Андорра уонна Бискай хомото, арҕаа Атлантик океан уонна Португалия бааллар. Испания илигэр Балеар уонна Канария арыылара, уонна Хоту Африкаҕа баар Сеута уонна Мелилья диэн аутоном куораттар киирэллэр. Испания иэнэ 504,030 km² (Арҕаа Эуропаҕа улаханынан Франция кэнниттэн иккис дойду).
Испания дьаhалтатын көрүҥэ парламент уонна конституция монархията. Эуропа Униятын уонна NATO кыттааччыта.

# Испания
## Политиката

Испанияҕа 50 ил бааллар:
Испания Илларта :
| Код (NUTS¹) | Саха тыла | Испан тыла |
| ES111 | Ла Коруньа | La Coruña |
| ES112 | Луго | Lugo |
| ES113 | Оренсе | Orense |
| ES114 | Понтебедра | Pontevedra |
| ES120 | Астуриас | Asturias |
| ES130 | Кантабрия | Cantabria |
| ES211 | Алаба | Álava |
| ES212 | Гипузкоа | Guipúzcoa |
| ES213 | Бизкаия | Vizcaya |
| ES220 | Набара | Navarra |
| ES230 | Ла Риоһа | La Rioja |
| ES241 | Уеска | Huesca |
| ES242 | Теруел | Teruel |
| ES243 | Сарагоса | Zaragoza |
| ES300 | Мадрид | Madrid |
| ES411 | Абила | Ávila |
| ES412 | Бургос | Burgos |
| ES413 | Леон | León |
| ES414 | Паленсия | Palencia |
| ES415 | Саламанка | Salamanca |
| ES416 | Сегобия | Segovia |
| ES417 | Сория | Soria |
| ES418 | Баиядолид | Valladolid |
| ES419 | Самора | Zamora |
| ES421 | Албасете | Albacete |
| ES422 | Циудад Реал | Ciudad Real |
| ES423 | Куенка | Cuenca |
| ES424 | Гуадалаһара | Guadalajara |
| ES425 | Толедо | Toledo |
| ES431 | Бадаһос | Badajoz |
| ES432 | Касерес | Cáceres |
| ES511 | Барселона | Barcelona |
| ES512 | Һерона | Gerona |
| ES513 | Лерида | Lérida |
| ES514 | Тарагона | Tarragona |
| ES521 | Аликанте | Alicante |
| ES522 | Кастейон | Castellón |
| ES523 | Баленсия | Valencia |
| ES531 | Ибиса уонна Форментера | Ibiza y Formentera |
| ES532 | Майорка | Mallorca |
| ES533 | Менорка | Menorca |
| ES611 | Алмерия | Almería |
| ES612 | Кадис | Cádiz |
| ES613 | Кордоба | Córdoba |
| ES614 | Гранада | Granada |
| ES615 | Уелба | Huelva |
| ES616 | Һаен | Jaén |
| ES617 | Малага | Málaga |
| ES618 | Себиия | Sevilla |
| ES620 | Мурсия | Murcia |
| ES630 | Сеута | Ceuta |
| ES640 | Мелиия | Melilla |
| ES703 | Ел Йеро | El Hierro |
| ES704 | Фуертебентура | Fuerteventura |
| ES705 | Гран Канария | Gran Canaria |
| ES706 | Ла Гомера | La Gomera |
| ES707 | Ла Палма | La Palma |
| ES708 | Лансароте | Lanzarote |
| ES709 | Тенерифе | Tenerife |
¹ ааҥл. Nomenclature of Territorial Units for Statistics
# Хаар чооруоһа

Хаар чооруоһа (нууч. Пепельная чечётка, лат. Acanthis hornemanni) — чооруоска майгынныыр, ол гынан баран арыый сырдык өҥнөөх чыычаах. Чооруостар уустарыгар киирэр. Саха сиригэр туундараҕа, ойуурдаах туундараҕа олохсуйар, Хотугу Муустаах муора арыыларыгар кытта үөскүүр. Олохтоох көтөр, ол аата кыстыкка соҕуруу дойдуга барбат. Ол гынан баран элбэх буолан кыһын-сайын көһөр. Сайын сүнньүнэн үөннэринэн, кыһын от-мас сыатынан аһылыктанар.

# Хаар чооруоһа
## Өссө маны көр

Чооруос
# Булуҥ (сэлиэнньэ, Булуҥ улууһа)

Булуҥ (нууч. Булун) — Булуҥ улууһугар баар буола сылдьыбыт сэлиэнньэ. 1957 сыллаахха суох оҥоһуллубута.
Билигин баар Күһүүр утары Булуҥ үрэх Өлүөнэҕэ түһүүтүгэр турар этэ (Өлүөнэ хаҥас кытыла). Тиксииттэн 120 км соҕуруулуу-илин турар.
1891 сыллаахха Дьокуускай уокуругар киирэр Булуҥҥа 35 киһи олорор эбит диэн сурукка киирэ сылдьар, кэлин — 15 ыал дьиэтэ (двор), 65 олохтоох баар, Михаил Архангелга анаммыт сыаркап, тыа училищета, тас урдустар быраабалара (инородческай управа) уонна хаһаас килиэп маҕаһыына баар диэн суруллубут.
Кылабыыһатыгар билигин да атыыһыт Я. Ф. Санников уҥуоҕа баар.

# Булуҥ (сэлиэнньэ, Булуҥ улууһа)
## Эбии көр

Булуҥ нэһилиэгэ
# Кения

Кения (Kenya) диэн Илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Этиопия хоту, Сомалия хотугулуу илин, Танзания соҕуруу, Уганда арҕаа, Судан хотугулуу арҕаа уонна Индия океана илин. Киин куорат Найроби.
# D.light

D.light Design — Аан Дойдутааҕы инжиниринговай уонна атыы хампаанньата — Соҕурууҥҥу Эмиэрикэ, Африка уонна Индия хаһаайстыбаларыгар анаммыт чэпчэки светодиоднай лампалары оҥорор тэрилтэ; ону таһынан торговай марка.

# D.light
## Тэрилтэ

D.light Design хампаанньаны 2007 сыллаахха Сэм Голдман уонна Нед Тозун тэрийбиттэрэ. Кинилэр бастаан сүрүн салайааччылар буола сылдьыбыттара.
2010 сыллаахха директордар сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ, онтон 2011 сыл кулун тутарыгар сүрүн салайааччы Донн Тайс буолбута (ол иннинэ 2008 сылтан хампаанньа салалтатыгар баар этэ).
D.light Design киинэ Улахан Каймаҥҥа Джорджтаун куоракка баар.
Эбии офистар АХШга (Сан-Францискога), Кытайга, Индияҕа уонна Илиҥҥи Африкаҕа бааллар.
2010 сыллаахха хампаанньа 80ча үлэһиттээх этэ.
Хампаанньа инвестицияны ыҥыраары түөрт сессия тэрийбитэ (посев, A, B, C). Хампаанньа акционердарынан буолбуттара: Acumen (A уонна C), Омидьяр Ситимэ (C) уонна Gray Ghost Ventures (A уонна C). Сорохтор бэйэлэрин дьонун D.light Design Директордарын Сүбэтигэр кииллэрбиттэрэ.
2011 сыллаахха этиллибитинэн General Electric диэн хампаанньа бииргэ үлэлиэн баҕарбыта.

# D.light
## Үлэтэ

Хампаанньа үлэтэ уонна бизнес-модела этиллибит сыаллартан-соруктартан тутулуктаах — Аан Дойду саамай дьадаҥы дойдулар олохтоохторун күн күүһүнэн хааччыйыы.
Хампаанньа сүрүн оҥоһуктара - светодиоднай лампалар уонна араас күүстээх иһигэр күн батареялаах фонардар.
D.light Design бастакы оҥоһугун 2008 сыллаахха көрдөрбүттэрэ.
Индияҕа атыы Nova диэн 30 доллар сыаналаах 12 чаас иитиллэр уонна керосиновай лампаттан 10 төгүл күүстээхтик тыгар уонна төлөпүөн иитиитэ буолуон сөпьөөх лампаттан саҕаламмыта.
Уопсайынан лампа сыанан 2-300 доллар икки ардынан (кээмэйиттэн уонна күүһүттэн тутулуктаах).
Тыгар оҥоһуктары эрэ буолбакка хампаанньа атын да тэриллэри оҥорор (холобур, төлөпүөн иитэрин).
Сүрүннээ Соҕурууҥҥу Аасыйаҕа уонна Африкаҕа атыылыыллар. Хампаанньа официальнайдык 60 дойдуга бэйэтин оҥоһуктарын тарҕатар. Официально буолбакка хампаанньа оҥоһуктара быдан элбэх дойдуларга тарҕанар.
Хампаанньата туттар дьон санаатын истэн куруутун оҥоһуктарын саҥардан уонна тупсаран биэрэр.

# D.light
## Көрдөрүүлэр

Хампаанньа түргэнник сайдан испитэ, холобур 2010 сыл тохсунньутугар D.light Design 22 тыһ. оҥоһуку атыылаабыта, онто ый буолан баран — 46 тыһ.
2012 сыллаахха Индияҕа D.light Design оҥорор лампалара мөлүйүөн дьиэ кэргэн дьиэтигэр турар этэ.
2014 сыл саҕаланыытыгар хампаанньа 60 дойдуга 6 мөл тахса светильнигы атыылаабыт этэ. Ол кэмҥэ 10 000 атыы сирдэрэ ыйга 500 000 фонары атыылыыр этэ. Гарантия кэмигэр 0,5 эрэ % оҥоһук алдьанар этэ.

# D.light
## Наҕараадалар уонна премиялар

2010 сыллаахха хампаанньа Ashden диэн Индия премиятынан бэлиэтэммитэ.
2013 сыллаахха d.light Zayed Future Energy Prizeттан премия быһыытынан 1,5 мөл доллары ылбыта.
2014 сыллаахха Шваб Пуондата Донн Тайска, Нед Тозуҥҥа уонна Сэм Голдмаҥҥа D.light Design хампаанньаҕа үлэлэрин иһин сыл саамай ордук түмэт урбаанньыта ааты иҥэрэр.
# Токок тыыраахы

Токок тыыраахы (нууч. полярная крачка, лат. Sterna paradisaea) — хотугу муустаах муора кытылын кыйа олохсуйар көтөр. Тыыраахылар уустарыгар киирэр.
Өҥө үрүҥ, хара баттахтаах, кутуруга кыптыый курдук. Тумса сайын, саас кыһыл. Атахтара кылгас буоланнар содьороҥноон хаамар.
Европаҕа, Сибииргэ, Хотугу Америкаҕа тарҕаммыт көрүҥ.
Бу көтөр хотугу полярнай эргимтэ таһыгар уйаланар (сорох ааптардар суруйалларынан ареалын соҕуруу кыраныыссата Дьокуускайга тиийэр). Ыйааһына көннөрү көннөрү тыыраахытааҕар кыра буолар, ол оннугар кутуруга уһун.
Токок тыыраахы — Арктикаттан Антарктикаҕа сыл сезонуттан көрөн көһө сылдьар соҕотох көтөр. Ол сылдьан кини 70 тыһыынча километры ааһар.. Бу көрүҥ сорох бэрэстэбиитэллэрэ сылга 80 тыһыынчаттан тахса километры бараллар.

# Токок тыыраахы
## Өссө маны көр

* Хара баттах
* Оччугуй хара баттах
* Хопто
# А.С. Константинова-Дархаана олоҕо, айар үлэтэ

Александра Степановна Константинова-Дархаана 1948-ыс сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр Чурапчы улууһугар Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүт.
1968-ыс сыллаахха Дьокуускай куорат 20-c нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрбит. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриһа. 1976-ыс сыллаахха Магаданскай салаа юридическай үнүстүүтүн бүтэрбит. Бүтэриэҕиттэн идэтинэн үлэлии-хамныы сылдьар. Аан бастаан САССР борокуратууратыгар юристконсультант, адвокат дуоһунаһыгар сылдьыбыт. Билигин нотариуска үлэлиир. Төһө даҕаны уустук эйгэҕэ сырыттар, кини талааннаах поэтесса быһыытынан биллэр.
1995-ис сыллаахха Арассыыйа Суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ буолбут, 2003-үс сыллаахха Арассыыйа Суруналыыстарын Сойуустарын бочуоттаах грамотатынан наҕараадаламмыт. 2007-ис сыллаахтан Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһугар киирбит. 1986-ыс сыллаахха «Хотугу сулус», «Чолбон», «Полярная звезда» сурунаалларга, «Кыым», «Сахаада», «Эдэр саас», «Саха сирэ» хаһыаттарга айымньылара бэчээттэммиттэр. Александра Степановна Саха Өрөспүүбүлүкэтин бочуоттаах мецената. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Меценаттарын көмүс кинигэтигэр киирбитэ ону туоһулуур.
Кини хоһоонноругар биллиилээх мелодистар Алексей Калининскай-Луҥха Өлөксөй, Валерий Платонов матыып оҥорбуттара. Ырыа буолбут хоһооннорун Людмила Акимова-Спиридонова, Фатина Иванова толороллор. Кини «Олох», «Мин эйигин таптыыбын», «Эйиэхэ», «Күһүҥҥү сэбирдэх», «Чараҥ суугуна», «Олох устар, устар», «Эйигинэ суох», «Олох лоскуйдара», «Килбик иэйиим» о.д.а. кинигэлэрдээх.
Саха киһитэ айылҕаҕа чугас. Саха – айылҕа оҕото диэн мээнэҕэ эппэттэр. Александра Степановна хоһоонноругар айылҕаны үрдүктүк тутар, доҕор-атас оҥостор. Ол курдук кини сайыҥҥы уоппуска сынньалаҥын, ийэни санатар алаадьыны, тэтэркэй сибэккини, куруһуба күөх хатыҥы, тоһуттар тымныыны, сулус тырымын, кыталык үҥкүүтүн туойар. Маны таһынан, айылҕа киһини арчылыыр, ыар кэмнэргэ өйүүр-өйдүүр диэн нуоҕайбыт хатыҥы, үрүҥ ыйы, сиикэрэ ардаҕы, Ийэ Сири, чараҥ суугунун, түүҥҥү халлааны, күһүҥҥү түүнү, үрүҥ көмүс былыттары, сиккиэр тыалы уо.д.а. көстүүлэри хоһуйан суруйар.
Ити курдук, Дархаана хоһоонноро төрөөбүт-үөскээбит дойду ахтылҕанын иэйиитинэн кууһаллар, дойдунан киэн туттууга, сарсыҥҥы саргыга салайаллар, ыҥырар-угуйар тардар күүстээхтэр.
1. Константинова А. С., Күһүҥҥү сэбирдэх. хоһооннор - Дьокуускай: Офсет, 2003.
2. Константинова А. С., Олох устар, устар... – Дьокуускай: Сайдам, 2014.
3. Константинова А. С., Оһуордаах оҕо сааһым. – Дьокуускай: Сайдам, 2015.
4. Константинова А.С. Килбик иэйиим. –Дьокуускай, Алаас, 2018.
# Түөрт капеллан

Түөрт капеллан («өлбөт үөстээх капеллааннар» эбэтэр «„Дорчестер“ капеллааннара») — дьону быыһаары бэйэлэрин олохторун толук уурбут АХШ аармыйатын 4 капеллана.
«Дорчестер» диэн хараабыл 1943 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр тимириитигэр дьону быһыы сылдьан өлбүттэрэ. Хараабылга ньиэмэс торпедата түбэспитигэр эвакуацияны тэрийбиттэрэ, дьоҥҥо шлюпкаларга олорорго көмөлөспүттэрэ, бэйэлэрин быыһыыр сэлиэччиктэрин атын дьоҥҥо биэрбиттэрэ. Капеллааннар малыыппа ааҕа-ааҕа, таҥара ыарыаларын ыллыы-ыллыы хараабылы кытта тимирбиттэрэ.
Бары старшай лейтенант сыбаанньалаахтара.
* Джордж Лэнсинг Фокс (1900 сыллаахха кулун тутар 15 к. төр.), методистар сыаркаптарын аҕабыыта,
* Александр Дэвид Гуд (1911 с. ыам ыйын 10 к. төр.), раввин,
* Кларк Вандерсалл Полинг (1910 с. атырдьах ыйын 7 к. төр.), реформистар сыаркаптарын аҕабыыта,
* Джон Патрик Вашингтон (1908 с. от ыйын 18 к. төр.), католическай сыаркап аҕабыыта.
Гарвард университетын байыаннай капеллааннары үөрэтэр киинигэр билсибиттэр, онно Европаҕа сэриигэ барарга бэлэмнэниини ааспыттар. 1943 сыллаахха «Дорчестер» диэн хараабылынан сулууспалыахтаах сирдэригэр барбыттар.
«Дорчестер» Нью-Йорктан 1943 сыл тохсунньу 23 күнүгэр тахсыбыт уонна Гренландияҕа аттаммыт. 900 кэридҥэ пассажирдаах эбит, гражданскайдар уонна байыаннайдар. Хараабыл SG-19 диэн конвой састаабыгар киирэрэ. Конвойга өссө SS Lutz уонна SS Biscaya диэн транспортнай хараабыллар, кинилэри Tampa, Escanaba уонна Comanche диэн катердар харабыллыыллара. Сулууспалаахтар үгүстэрэ ханна баран иһэллэрин билбэттэрэ.
U-223 ньиэмэс подлодката Киль куораттан 1943 с. тохсунньу 12 күнүгэр тахсыбыта. Бу кини бастакы бойобуой бохуота этэ. Кини Хотугу байҕалы Норвегия өттүттэн быһа көппүтэ, онтон Атлантикаҕа Исландия уонна Фарер арыыларын ыккардынан киирэн Гренландияҕа чугаһаабыта.
"Дорчестер" хапытаана Ханс Дж. Даниэльсен катердар сонардара подлодканы булбуттарын туһунан сэрэтиллибитэ. Дьону таҥастаах уонна быыүыыр сэлиэччиктээх утуйалларыгар бирикээстээбитэ. Ол эрээри элбэх саллаат итиитэ бэрт буолан уонна сэлиэччиктээх утуйар табыгаһа суоҕуттан бирикээһи толорботохторо.
Олунньу 4 күнэ буолар түүнүгэр U-223 подлодка Ньюфаундленд аттыгар торпеда ыытан "Дорчестеры" таппыта. Арыаллыыр катердар ону билбэккэ инники баран хаалбыттара.
904 киһиттэн 230-та эрэ тыыннаах хаалбыта. Торпеда хараабылы таппытыгар уот барбыта, хараҥаҕа паника саҕаламмыта, элбэх киһи ууга ыстаммыта, онно тоҥон өлбүтэ. Капелланнар дьону уоскута сатаабыттара, эвакуацияны тэрийбиттэрэ, быыһыыр сэлиэччиктэри түҥэппиттэрэ, онтон тиийбэтэҕэр бэйэлэрин сэлиэччиктэрин дьоҥҥо биэрбиттэрэ. Уу температурата 1°С, салгын киэнэ — 2°С этэ.

# Түөрт капеллан
## Өйдөбүнньүк

1944 сыл ахсынньы 19 күнүгэр бары түөрт капелланы «Пурпурнай сүрэх» мэтээлинэн уонна «Уһулуччу өҥөлөрүн иһин» кириэһинэн өлбүттэрин кэннэ наҕараадалаабыттара..
Капелланнар АХШ үрдүкү байыаннай наҕараадатыгар Бочуот мэтээлигэр түһэриллэр кыахтара суоҕа, тоҕо диэтэххэ бу наҕараааданы дьоруойдуу быһыыны кыргыһыы кэмигэр эрэ оҥорбут дьоҥҥо биэрэллэр.
АХШ кэнгириэһэ Түөрт капеллан күнүн олунньу 3 күнүгэр бэлиэтииргэ уураахтаабыта.
# Комордар

Комордар (араб. جزر القمر‎‎, Juzur al-Qumur) диэн Индия океаныгар баар арыы дойду. Мадагаскар уонна Мозамбик икки ардыларыгар сытар. Иэнэ 2,235 км², олохтоохторун ахсаана 798,000.
# Олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ

Олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ (ааҥл. International Day of the World’s Indigenous, исп. International Day of the World’s Indigenous, фр. la Journée internationale des populations autochtones) — атырдьах ыйын 9 күнүгэр бэлиэтэнэр.
1994 сыллаахха ХНТ Генеральнай Ассамблеята олохтоох омуктар уон сылларын биллэрбитэ, уонна бу уон сыл иһигэр атырдьах ыйын 9 күнүгэр анал күнү бэлиэтииргэ уураахтаабыта (ахсынньы 23 күнүнээҕи 49/214 № резолюцията).
Онтон 2004 сыллаахха ахсынньы 20 күнүгэр Генеральнай Ассамблея олохтоох омуктарга аналлаах иккис уон сылы биллэрбитэ (59/174 № резолюция) уонна бу күнү бэлиэтиири салгыыр туһунан эппитэ. Уонна ХНТ Генеральнай сэкиритээриттэн дойдулар бырабыыталыстыбаларыгар бу күнү судаарыстыбалар таһымнарыгар бэлиэтииргэ ыҥырарын көрдөспүтэ.
ХНТ Генеральнай сэкиритээрэ 2005 сыллаахха Туһаайыытыгар эппитэ:
   …расширить повсюду круг солидарности с коренными народами и совместно с ними работать над тем, чтобы обеспечить им возможности для развития в условиях мира и безопасности при уважении прав человека, в которых слишком многим из них слишком долго отказывали.

# Олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ
## Аан дойду күнүн тиэмэлэрэ

* 2013 сыл — «Олохтоох омуктар ыккардыларыгар ситимнэри тэрийии: сөбүлэҥнэр уонна атын кэскиллээх кэпсэтиилэр ирдэбиллэрин толоруу»
* 2012 сыл — «Сонуннары тарҕатар тэрилтэлэр олохтоох омуктарга»
* 2011 сыл — «Олохтоох омуктар айымньылара: үһүйээннэри уонна утуму өрө тутуу, кэскилбитин барҕардыы»
* 2010 сыл — «Олохтоох омуктар киинэлэрин диэйэтэллэрэ»
* 2009 сыл — «Олохтоох омуктар уонна ВИЧ/СПИД»
* 2008 сыл — «Дойдулар уонна олохтоох омуктар ыккардыларыгар иллэһии уонна бииргэ үлэлээһин»
# Аат тыллары наардаа уонна быһаар

ый, туман, хаар, чааскы, килиэп, таҥас
# Талат Текин

Талат Текин (1927–2015) — Анкара университетын биллиилээх професссора, «Түүр төрүт тылга төрүккү уһун дорҕооннор» диэн курдук улахан кинигэлэригэр саха тылын төрүккү уһатыылаах аһаҕас дорҕооннордоох тылларын киэҥник хабан ханыылыы тутан ырытар.
Түүр тыллаахтар, түүр төрүттээхтэр, түүр омуктар диэн аан дойдуга сүүһүнэн мөлүйүөн ахсааннаахтар. Олор ортолоругар саамай элбэх ахсааннаахтара – туроктар. Туроктар Турцияҕа эрэ буолбакка, Францияҕа, Германияҕа, Арассыыйаҕа, Болгарияҕа, Узбекистаҥҥа, Великобританияҕа о.д.а. дойдуларга бэрт киэҥник тарҕанан, ыһыллан олороллор.
Туроктар XI – XIII үү. Малай Азияҕа көһөн кэлбит оҕустар (огузы) уонна туркменнар диэн сүөһү ииттэр көс омуктартан үөскээн тахсыбыттар. Омук быһыытынан туругуруулара XV үйэттэн саҕалаан XX ү тиийэ салҕанан барбыта. 1923 сылга диэри туроктар бэйэлэрин османнарбыт дэнэллэрэ. Османскай империя сууллубутун кэннэ баһылыктара Мустафа Кемаль Ата-Тюрк ааппытын уларытыахха диэн этиитин ылыммыттара. Кемаль Ата-Тюрк – туроктар национальнай геройдара.
1977 сыл балаҕан ыйыгар Алма-Атаҕа тюркологтар Бүтүн Сойуустааҕы улахан конференциялара буолан ааспыта. Онно атын да дойдулар бөдөҥ востоковед үөрэхтээхтэрэ ыалдьыттаан конференция үлэтигэр кыттыбыттара.
Олор истэригэр бааллара: Швеция биллиилээх дипломата уонна лингвиһэ Гуннар Ярринг, ГФР востоковеда К.Менгес, Польша тюрколога Э.Трыярскай, Турция тюрколога Талат Текин. о.д.а.
Талат Текин орто уҥуохтаах. Күн уотугар хараарчы кэриэрбит, саҥарбыт-иҥэрбит, чаҕылыҥнаабыт сытыы киһи этэ. Мэлдьи кинигэ бөҕөнү кыбынан баран, дьону кытта кэпсэтэн эргичийэ сылдьар буолара. Саха сирин дьонун көрсүөн баҕарарын истэн тюрколог Н.К.Антонов кинини кытта билсибит. Кинини Талат Текин түргэн баҕайытык туроктыы саҥаран көрсүбүт. Николай Климович кыратык татаардыы хардарбыт. Талат үөрэн, кинигэлэриттэн чараас биир брошюраны бэлэхтээбит. Н.Антонов эмиэ бэйэтин кинигэтин бэлэхтээбит. 1977 сыл саҕаланыыта Николай Климович Талат Текинтэн сурук туппут.
Бу олунньу ый 26 күнүгэр суруллубут сурук ис хоһооно маннык. Талат Текин Николай Климович ыыппыт хаартыскаларын, сурунаалы туппут. Улахан баһыыбатын тиэрпит. Хаартыскалары хайҕаабыт, 1960 сылтан университекка тюркология уруоктара баралларын туһунан истэн сэргээбит, биһирээбит. Н.Антоновы татаар тылын билэриҥ, кэпсэтэриҥ үчүгэй, турок тылын эмиэ билэҕин дуо диэн ыйыппыт. Саха тылын олус былыргы устуоруйалаах, ыарахан тылынан билинэр. Саха тыла былыргы уһатыылаах аһаҕас дорҕоонун сүтэрбэккэ илдьэ сылдьарын бэлиэтээбит. Ааспыт кыһын саха тылын үөрэтэн, устудьуоннарыгар уруок биэрэрин эппит. Саха тылын таптыырын уонна өссө үчүгэйдик үөрэтээри Саха сиригэр сайыҥҥы ыйдарга барыан баҕарарын туһунан ыйыппыт. Кинигэ ыыппыт, түүр төрүт тыллааҕы уһатыылаах аһаҕас дорҕооннорун туһунан. Талат Текин суругун түмүгэр саха тылыгар грамматика уонна литература кинигэлэрин, хаһыат, сурунаал ыытар кыахтааххыт дуо диэн ыйыппыт. Николай Климовичтаах кини көрдөһүүтүн барытын толорбуттар. Талат Текин барытын туппут уонна ис сүрэҕиттэн махтаммыт.

# Талат Текин
## Туһаныллыбыт литература:

* Турция профессора Талат Текин туһунан. Хотугу сулус. 1986. 6 №
* Туроктар - саамай элбэх түүрдэр. Хатан. 2010. 6 №
# Бурцев Семён Иванович

Бурцев Семён Иванович- А5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а
Хоро нэьилиэгэр 1911 сыллаахха тереебут.
# Ыстылар

Ыстылар (каз. ысты, ону былыргылыы аата усут, исут) — Казах норуотун Улахан жус биис ууһун иһигэр киирсэр биир биис ууһа.

# Ыстылар
## Устуоруйата

Ыстылар тустарынан аан бастакы ахтыы Фахраддин Мубаракшах (XIII ү.) "История" диэн айымньытыгар ахтыллар. Онтон ыстылар тустарынан иккис сибидиэнньэ 1748 сыллаахха (Улахан жус төрүччүтүн испииһэгэ) суруллубут. Онно кинилэр "сты оуйсун" диэн 10 биис ууһун иһигэр баара ахтыллар. Итини таһынан ыстылар казахтар Улахан жузтарын султааннарын, бийдэрин уонна ытыктанар дьоннорун 1845 сыллардааҕы испииһэгэр киирэ сылдьаллар. Онно аан бастаан кинилэр икки салаалаахатара ыйыллар: ойык уонна тлик. Оттон ыстылар түҥ былыргы олохторун туһунан норуот уус уран кэпсээннэригэр, номохторугар уонна үһүйээннэригэр этиллэр. Олорго кэпсэнэринэн, Ысты Байдибек сиэнэ буолар. Оттон Байдибек аатырбыт Уйсун хос сиэнэ буолар. Кини Казахтар Улахан жустарын төрүттээбит киһи.

# Ыстылар
## Шежире

Г. Н. Потанин шежиретин быһыытынан, Уйсун икки уолааҕа үһү — Абак уонна Тарак. Тарактан жалаирдар үөскээбиттэр, Абакатан — Дулаттар, Албаннар, Суаннар (сорох үөрэхтээхтэр этэллэринэн, онно өссө Сары Уйсун киирэрэ үһү), Токалтан (иккис ойоҕуттан) — Шапыраштылар, Ошактылар, Ыстылар, Сыргелылар, оттон Канлылар уонна Шанышкылылар бу ууска киирсибэт, тастан кэлии дьон буолаллар (кирме).

# Ыстылар
## Литэрэтиирэ

* Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX- начало XX в.в.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.

# Ыстылар
## Ссылки

https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B
# Алексеев Иван Васильевич

Алексеев Иван Васильевич — 1908 с төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. кэлбит, Белгородскай уобалас, чааһа биллибэт.
# Чемезов Василий Назарович

Василий Назарович Чемезов (13.08.1915—04.05.1979) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх үлэһитэ, устуоруйа билимин хандьыдаата.

# Чемезов Василий Назарович
## Олоҕун олуктара

* 1915 сыл атырдьах ыйын 13 күнүгэр Амма улууһун Эмис нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа үөрэнэ сылдьан туйгун үөрэнээччи быһыытынан Москаҕа Педагогика институтугар көһөрүллүбүтэ. Ону 1937 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрэр.
* 1937 сылтан — Амма улууһугар оскуола дириэктэрэ.
* 1938 сыллыыхха — Тыл, култуура ноуука чинчийэр институтун дириэктэрин эбээһинэһин толорооччу. Ойуунускайы уонна Институт урукку салалтатын национализмҥа буруйдаан хаайбыт этилэр. В. Н. Чемезов атын каадырдары көрдүүргэ соруммута.
* 1939 сыллаахха Институт саха тылын нуучча алпабыытыгар көһөрүүнэн дьарыктаммыта, орфография уонна терминология быраабылаларын ылбыта.
* 1939 - 1940 сылларга В. Н. Чемезов редакциялаабыт «Алфавит и орфография якутского языка», «Орфографический справочник якутского языка» уонна «Диалектологический вопросник» тахсыбыттара.
Сэрии саҕаланаатын кэннэ Институт үлэтин тохтоппута. В. Н. Чемезов ССКП обком аппаратыгар көспүтэ.
* 1942 сыл тохсунньутугар Саха АССР Үөрэҕирии наркомунан анаммыта.
* 1946 сыллаахха В. Н. Чемезов Институтка төннөр, директор солбуйааччытынан кэнники учуонай сэкрэтээринэн.
* 1958 сыллаахха ыалдьан хараҕа көрбөт буолбута.
* 1959 сыллаахха И. Я. Строд кинигэтин наука комментарийдаах таһаарар.
* 1961 — 1962 сыллардаахха В. Н. Чемезов салалтатынан Саха Сиригэр сэбиэскэй былаас олохтонуутун туһунан хомуурунньуктар тахсаллар.
* 1968 сыллахха В. Н. Чемезов «Из истории Якутской организации РКП (б)» (Якутск, 1967) диэн кинигэнэн билим кандидатыгар диссертациятын көмүскүүр.
* 1979 сыл ыам ыйын 4 күнүгэр өлбүтэ.

# Чемезов Василий Назарович
## Айымньылара

* "Алфавит и орфография якутского языка"
* "Орфографический справочник якутского языка"
* "Диалектологический вопросник"
* "Из истории Якутской организации РКП (б)" (Якутск, 1967)
* "Очерки по истории Якутии советского периода" (Якутск, 1987),
* "История Якутской АССР" (т. 2, гл. 9, 17, 23 Г. У. Эргис соавтордаах. — М., 1957; т. 3, гл. 2. — М., 1963),
* "Очерки советской историографии Якутии (1918–1967)" (Якутск, 1976) уонна да атыттар.