yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Саттар Сейтхазин

Саттар Сейтхазин – Казах норуотун биллиилээх суруйааччыта. Саха сирин суруйааччыларын Моисей Ефимов, Семен Данилов, Семен Руфов, Семен Никифоров истиҥ доҕордоро буолбута. Ол доҕордоһуу 1956 сылтан Казахстаҥҥа буолбут Суруйааччылар сийиэстэриттэн силис тардар. Саттар Сейтхазин Саха сиригэр ыалдьыттаабыта, Таатта, Аллараа Халыма, Хаҥалас сирдэринэн сылдьыбыта.
Суруйааччы Саттар Сейтхазин «Хадиша», «Жылкышыный баласы» диэн сэһэннэрэ, «Хотойдор» диэн хоһооннорун кинигэтэ уонна «Биһиги Сакеммит», «Кыһыл генерал», «Суоллар-суоллар», «Маҥнайгы хардыылар» диэн поэмалара ааҕааччылар киэҥ биһирэбиллэрин ылар.
Саттар Сейтхазин Саха сиригэр ыалдьыттааһына – бу казах уонна саха суруйааччыларын сылтан сыл кэҥээн иһэр доҕордоһууларын биир суол көстүүтүнэн буолара.
Саха народнай суруйааччыта Семен Руфов тылбааһыгар Саттар Сейтхазин “Уолчааммар” хоһооно:
Уолчааммар
Уолчааным тылланан аҕам диир
Ол тылтан дьолунан туолбутум
Күн бээһээ курдук дии – мэниктиир..
Түргэнин, аҕа диэн буолбутум!
Ол аата оҕо саас кулунчук
Кэриэтэ ойуолаан аастаҕа,
Уолчааммын көтөҕөөт, доргуччу
Күлэбин-үөрэбин мин - аҕа!
Ийэтээ, көрүүй даа – охтуоҕа...
Доҕоттоор, үөрсүһүҥ – уол сүүрдэ!
Улаатан эр бэрдэ тахсыаҕа –
Олоххо сүүрүүнэн киирдэ!
С.Руфов тылбааһа.

# Саттар Сейтхазин
## Туһаныллыбыт литература:

1. Моисей Ефимов. “Доҕорбут Саттар”. Хотугу сулус. 1978. №12
2. Саттар Сейтхазин. Уолчааммар. Хотугу сулус.1978. №12.
# World Wide Web

World Wide Web, the Web, WWW (аан-дойду бүтүн ситимэ) — Интернетынан холбоммут гипертекст докуменнарын бүтүн информация системата. Уэб браузерынан туттааччы уэб сирэйдэри көрөр. Кинилэр текстаах, ойуулаах, видеолаах у.д.а. мультимедиалаах буолуохтарын сөп. Сирэйтэн сирэйгэ гиперлинктарынан көһүллэр.
# Дорҕоон аралдьыһыытынан тылы үөрэтии

Дорҕоон аралдьыһыытын тылы үөскэтэр ньыма быһыытынан туттууну татаар тылын үөрэхтээхтэрэ бэлиэтииллэр. Бу суолунан биир төрүттээх, биир этиллиилээх эбэтэр суруллуулаах тылы туспатытаары ханнык эмэ дорҕоону аралдьыһыннараллар. Тылга биир төрүттээх эрээри,туспа этиллиилэнэн ураты суолталаммыт тыл балачча көстөр. Маны сэргэ саха бэйэтин тылыгар дьүөрэ этиллиилээх киирии тыл баар буолар,олору сурукка туспатык суруйуу үгэһэ туттуллар. Маннык ньыманан тыл суолтатын олохсутууну эмиэ дорҕоон ньыматынан үөскэтии диэххэ сөп.
Саха тылыгар дорҕоон аралдьыһыытынан үөскээбит эбэтэр саҥа тыл курдук өйдөнүөн сөп ханыылаах маннык тыллары ааттыахха сөп: онтон - оттон, ол диэн ыйар солбуйар ааттан үөскээн баран суолталара маҥнай түөлбэ тылыгар аралдьыспыт. Кэлин литэрэтиирэ тылыгар ол олохсутуллубут:остуоруйа - устуоруйа. Бу нууччаттан киирии история диэн тылы маҥнай "сказка" суолтаҕа, кэлин төрүт суолтатыгар туттар буоллулар:сонун-солун. Бу тыл литэрэтиирэ тылыгар кыайан олохсутулла илик. Дьиҥэр, түөлбэ тылыгар сонун "свежий, новый"диэн өйдөнөр, оттон солун "новость" диэн буолар. Маннык олохсутуллуон сөп:кын-гын. Бу тылы "оҥор" диэн суолталаах биир төрүттээх курдук өйдөнөр.Ол гынан баран эр киһи дьахтары кытта таптаһалларын бэлиэтииргэ кын суолтатын олохсуппуттар. Сорох түбэлтэлэргэ биирдик кын эрэ көрүҥүнэн тутталлар.Баҕар, бу төрүт туспа төрүттээх тылы биирдик этэр буолуохтарын сөп:айылҕа-айылгы. Сахалыы саҥаҕа бу суолталара туспа тылы үгүс дьон араарбат,айылҕа диэн туттар.Дьиҥэр, айылҕа "природа" тылын икки суолтатыгар о5устаран, бу тыллары солбуннара туттар үгэс үөскээбит быһыылаах: өттүк-өртүк. Бу биир төрүттээх тылы түөлбэ тылыгар араас суолтаҕа тутталлар. Ол курдук өттүк киһи тааһын, атыннык атаҕын таас аннынааҕы уҥуоҕун ааттыырга туттуллар. Онтон өртүк диэн сүөһүнү хайаан аһатар мэччирэҥи ааттыыллар.Күөл уһун атаҕын быһан хааччах оҥорон киһи өттүгэр ханыылаан үөскэппит тыллара буолар.Бис-биис диэн биирдик этиллэр туспатык суруллар тылы бу бөлөххө киллэриэххэ сөп. Бис диэн нууччаттан киирии,тыйаатырга артыыс толоруутун биһирээн "браво" диэн суолталаах хаһыытыыр тыл,дьиҥэр, биис диэн этиллэр. Ону араараары бис диэн суруйабыт.Биис "уус","төрүт","омук" диэн суолталаах нууччалыы "племя","род", диэн өйдөбүллээх тыл.
Маннык туспатыйар тылларга өссө киириэхтэрин сөп:айыы-аньыы-аJыы"творение-грех-божество" суолтаҕа. Тайах-таJах"палка-лось" суолтаҕа. Маныаха майгынныыр суолтаҕа бу күн - бүгүн, ол кэннэ-уонна, сарсын эрдэ- сарсыарда о.д.а.биир төрүттээх тыллар туспа ис хоһооннонон туттуллуулара эмиэ киирсиэхтэрин сөп.

# Дорҕоон аралдьыһыытынан тылы үөрэтии
## Өссө маны көр

* Дорҕоон аралдьыһыыта
# Семенов Иннокентий Федотович

Семенов Иннокентий Федотович (1929.02.27) - драматург, прозаик. РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1982 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Сунтаар улууһун Кириэстээҕэр төрөөбүтэ. Уон сыллаах оскуоланы бүтэрэн баран икки сыллаах Дьокуускайдааҕы юридическай оскуолаҕа үөрэнэ киирэр. Булуҥҥа уонна Намҥа прокуратураҕа, Нам улуус сүбэтин култуура салаатын инспекторынан, "Эдэр коммунист" хаһыат литүлэһитинэн үлэлээбитэ.
Бүтүн Холбоһук юридическай кэтэх үнстүтүүтүн бүтэрэн баран хас да сыл устата Саха АССР Үрдүк Сүбэтин Президиумугар юрист консультант буолан үлэлээбитэ. 1964 сыллаахха үөрэтээччи идэтигэр көһөр. Сунтаар улууһугар сүүрбэттэн тахса сыл үөрэтээччинэн үлэлиир. 1987-1989 сс. Саха радиокомитетыгар литературнай редактор буолар. 1991-1994 сс. Саха суруйааччыларын сойууһун салалтатын литературнай консультана буолар.
"Икки пьеса" диэн бастакы кинигэтин 1969 сыллаахха таһаарар. Өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга уонна "Хотугу сулус" сурунаалга бэчээттэнэр. Өрөспүүбүлүкэ тыйаатардарыгар уонтан тахса пьесата уонна драмата туруоруллубуттара.

# Семенов Иннокентий Федотович
## Кинигэлэр

* Икки пьеса. - Дьокуускай, 1969.
* Паарта тула. Кыра формалаах пьесалар. - Дьокуускай, 1981.
* Сонордьуттар. Пьесалар. - Дьокуускай, 1983.
* Сэргэлээх алааска. Драма, пьесалар. - Дьокуускай, 1989.
* Кэпсээннэ аах... Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1993.
# Грамм

Грамм (фр. gramme; ,бэлиэтээһиннэр: г, g) — СГС системаҕа массаны кээмэйдиир кэрчик.
Граммҥа олоҕурбут төгүллээх кэрчик килограмм (1000 грамм), 1 дм³ химия өттүнэн ыраас уу 4°С температураҕа ыйааһыныгар тэҥнээх. СИ системаҕа массаны кээмэйдиир сүрүн кэрчик буолар.

# Грамм
## Элбэхтик туһаныллар граммҥа олоҕурбут кэрчиктэр

* Миллиграмм — 10⁻³ грамм (грамм тыһыынча гыммыт биирэ; бэлиэтэ: мг)
* Микрограмм — 10⁻⁶ грамм (грамм мөлүйүөн гыммыт биирэ; бэлиэтэ: мкг)
* Нанограмм — 10⁻⁹ грамм (грамм миллиард гыммыт биирэ; бэлиэтэ: нг)
* Пикограмм — 10⁻¹² грамм (грамм триллион гыммыт биирэ; бэлиэтэ: пг)
# Кардашевскай Руф Иванович

Кардашевскай Руф Иванович — Гражданскай сэрии кэмигэр Пясталов этэрээтин разведкатын начаалынньыга, Бүлүү уокуругун Сэбиэтин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэстээтэлэ, Саха АССР сирин наркомун солбуйааччы, тыа хаһаайыстыбатын "Салҕабыл" иэс биэрэр табаараыстыба бэрэстээтэлэ, Сельхозбанк салайааччыта, Саха АССР наркоматын Москубатааҕы бэрэстэбиитэлэ, Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын тэрийсибит киһи.
1891 с. муус устар 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар Балаҕаннаах нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата элбэх оҕолоох Тиэрэйбэҥ Борокуоппай. Ол эрээри оҕото суох баай аймахтарыгар Кардашевскай Уйбаан Леонтьевич - Кутаскыын кулубалаахха иитиллибитэ. 1900 с. Куорамыкыга саҥа аһыллыбыт 2 кылаастаах сыаркап приходун оскуолатыгар Монастырев Василий Григорьевичка үөрэммитэ. 1904 сыл сааһыгар оскуоланы бүтэрбитэ. Кыра эрдэҕиттэн Бүлүү куоракка Николай Расторгуев баайга үлэлээбит. 17 саастааҕар Битиимҥэ, Бодойбоҕо барбыт.
Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын тэрийсибитэ. Революционер, уезтааҕы ревком чилиэнэ.

# Кардашевскай Руф Иванович
## Олоҕун кэрдиис кэмнэрэ

* 1920-с сс. Бүлүү уокуругар Советскай былааһы олохтоспута.
* Бүлүү уокуругун Советын ситэриилээх комитетын председателинэн быыбардаммыта.
* 1926с. Саха Республикатын Сирин наркомун солбуйааччы председателэ.
* «Сельхозбанк» салайааччыта.
* «Салҕабыл» кредитнэй общество салайааччыта.
* Дьокуускай куорат Советын председателэ.
* 1931-1933 сс. Саха АССР Народнай Комиссардарын РСФСР правительствотыгар Бастайааннай бэрэстэбиитэлэ.
* 1938 с. репрессия ыар долгунугар түбэспитэ.
* Хаайыыга сытан, 1941 с. өлбүтэ.
* 1956с. үтүө аата чөлүгэр түһэриллибитэ.
# Олимпия оонньуутун ымыыта

Олимпия сайыҥҥы оонньууларын ымыылара — Олимпия оонньууларын үгэс буолбут төрүт бэлиэлэриттэн биирдэстэрэ, 1968 сылтан Олимпия оонньууларын булгуччулаах атрибута. “Улахан олимпия энциклопедията” этэринэн, рекламнай-коммерческай суолталаах бэлиэ. Үксүгэр Олимпия оонньуулара буолар дойдута эбии харчы киллэринэригэр туттар ньымата. Олимпия оонньууларын тэрийээччилэрин бас билиитигэр киирэр. “GEO” сурунаалга этиллэринэн, Олимпия оонньууларын ымыыта - «оонньуу ыытыллар дойдутун тыынын көрдөрөр, спортсменнарга ситиһиини аҕалар итиэннэ үөрүүлээх өрө көтөҕүллүү эйгэтин тэрийэр кыахтаах». Үксүгэр оонньуу ыытыллар дойдутун киэҥник тарҕаммыт ханнык эмэ кыыла-көтөрө, биитэр дьон айан таһаарбыт харамайа буолар.

# Олимпия оонньуутун ымыыта
## Остуоруйатыттан

1968 сылга диэри Олимпия оонньууларын сүрүн атрибута – Олимпия оонньууларын норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэтигэр бигэргэммит Төрүт бэлиэ буолар эбит.
1968 сыл олунньу ыйыгар аан бастакы ымыы баар буолбут. Ол эрэн кини киэҥник биллибэтэх, онтон эмиэ ити сыл алтынньы ыйыгар Мексикаҕа ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларыгар саҥа ымыыны — Чичен-Ица диэн былыргы Маайа омук олоро сылдьыбыт куоратын хаһыыларыгар көстүбүт ойууга майгыннатан Кыһыл ягуары билиһиннэрбиттэр.
Анаан-минээн “Олимпия оонньууларын ымыыта” диэн өйдөбүлү кумааҕыга 1972 сыл сайыныгар Мюнхен куоракка буолбут Олимпия ХХ оонньууларын кэмигэр ыытыллыбыт Олимпия оонньууларын норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэт сиэссийэтигэр бигэргэппиттэр. Онтон ыла хас оонньуу аайы дириҥ ис хоһоонноох ымыы баар буолуохтаах диэн үгэскэ кубулуйбут.

# Олимпия оонньуутун ымыыта
## Сайыҥҥы оонньуулар ымыылара

Кыһыл ягуар (Мехико, 1968)
Вальди таакса (Мюнхен, 1972)
Амик буобура (Монреаль, 1976)
Миша эһэ оҕото уонна Вигри муора котига (Москва, 1980)
Сэм хотой оҕото (Лос-Анджелес, 1984)
Ходори баабыр оҕото (Сеул, 1988)
Коби ыт оҕото (Барселона, 1992)
Иззи (Атланта, 1996)
Олли, Сид уонна Милли (Сидней, 2000)
Феб уонна Афина (Афины, 2004)
Фува (Пекин, 2008)
Венлок уонна Мандевиль (Лондон, 2012)
Винисиус уонна Том (Рио де Жанейро, 2016)
* 2008 сыллааҕы сайыҥҥы Оонньуулар ымыылара2008 сыллааҕы сайыҥҥы Оонньуулар ымыылара
* 2010 сыл кыһыҥҥы Оонньуулар ымыылара2010 сыл кыһыҥҥы Оонньуулар ымыылара
# Stanley Black & Decker

Stanley Black & Decker — Америка тутууга сыһыаннаах маллары уонна таҥастары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр. Аатырбыт тутууга сыһыаннаах маллар бреннара DeWalt киниэхэ киирэр.
# Амма (эркээйи сир)

Амма — эркээйи сир (нууч. ресурсный резерват).
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 371 №-дээх уурааҕынан 2000 сыл от ыйын 11 күнүгэр тэриллибитэ.
Амма улууһугар баар. Иэнэ 735 430 га.

# Амма (эркээйи сир)
## Икки зоналаах:

* Бобуулаах зона.
* Олохтоохтор айылҕа туһаныы зоната.

# Амма (эркээйи сир)
## Үүнээйилэр

304 көрүҥ баар, олор истэринэн 40 эмптээх, 20 Кыһыл кинигэҕэ киирбиттэр. Башмачник, амма гореһа, дриадра үүнэр.

# Амма (эркээйи сир)
## Кыыллар

Кыыл 36 көрүҥэ, олор истэригэр таба, бэдэр, кулааһай, эһэ, туртас, саһыл, бөрө, кырынаас, киис, сиэгэн, нэтээгэ, куобах.

# Амма (эркээйи сир)
## Көтөрдөр

Көтөр 64 көрүҥэ, олор истэригэр, туруйа, мэкчиргэ.

# Амма (эркээйи сир)
## Ылыллыбыт сирэ

* Айылҕа харыстабылын министерство саайта
# Зверева Анна Николаевна

Зверева Анна Николаевна — норуот маастара, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ.

# Зверева Анна Николаевна
## Олоҕун олуктара

* 1952 сыллаахха Саха АССР Нам оройуонун Аппааны с. төрөөбүт.
* Анна Зверева Абылаҥ: очеркалар, интервьюлар, ыстатыйалар диэн кинигэтин 2006 сыллаахха таһаартарбыта. Манна тус бэйэтэ алтыһан ааспыт ураты талааннаах, дьоҕурдаах дьонун туһунан суруйбут очеркалара, кинилэртэн ылбыт интервьюлара киирдилэр.
* Россия худуоһунньуктарын чилиэнэ (1993).
* Россия суруналыыстарын чилиэнэ (1993).
* 1988 сылтан — республика, регион, тас дойдулар араас быыстапкаларыгар кыттар.
* Айымньыларын тус быыстапкалара 1989 сылтан Дьокуускай, Нижний Новгород, Алтай Республикатыгар, Нам, Сунтаар, Чурапчы улуустарыгар, Мирнэй, Москва, Санкт-Петрбург, Неаполь (Италия) о. д. а. сирдэргэ туруоруллубуттар.
* А. Н. Зверева айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран түмэлигэр, Ем. Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар историяларын уонна культураларын түмэлигэр, Саха музыкатын уонна фольклорун түмэлигэр, Россия этнографическэй түмэлигэр (Санкт-Петербург) о. д. а. сирдэргэ хараллан, көрдөрүүгэ тураллар.

# Зверева Анна Николаевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* «Кубок мэра Москвы» (2008)
* Россия «Лоскутная мозаика» конкурсун лауреата (2009)
* Нам улууһун ытык киһитэ
# Бикипиэдьийэ тыл испииһэгэ

Бикипиэдьийэ - босхо элбэх тыллаах онлайн-энциклопедия Вик с. олоҕуран аһаҕас түмүк кодом, редакциялыыр уонна өйүүр редактордар обществолара-добровольецтар обществолара олохтоммут, олохтоммут ... хайдах курдук английскай энциклопедия. Сотору ис хоһооно суох таһаарыылар оҥоһулуннулар: немецкэй и каталон таһаарыыта айыллыбыттар быһа холоон Кулун тутар 16 күнэ, французскай таһаарыы кулун тутар 23 күнүгэр тэриллибитэ, а? швед таһаарыы ыам ыйын 23 күнүгэр тэриллибитэ. Билиҥҥи туругунан Балаҕан ыйа 2024 Бикипиэдьийэ ыстатыйалара ыйыллыбыттар Халыып:NUMBEROF изданиях, изданиях Халыып:NUMBEROF билигин көхтөөх уонна көхтөөх Халыып:NUMBEROF сабылынна.
Тыл комитета Мета-Вика бэлиитикэни саҥа оҥорон таһаарыы политикатын салайар Викимедиа бырайыактара. Ирдэбилгэ сөп түбэһэр туһугар тыл дьиҥнээх кодтаах буолуохтаах ISO 639, будет "достаточно" и имеет "достатное количество свободно владеющих пользователей".
# Ийэ

Ийэ — киһиэхэ кинини төрөппүт дьахтар.
Сорох сиргэ махата дииллэр эбит.

# Ийэ
## Биологическай ийэ

Төрөппүт оҕотун төрөтөн иитэн таһаарбыт биологическай ийэ. Репродуктивнай медицина сайдыытыттан кытаанах уонна генетическэй материальнай кыахтар буоллулар.

# Ийэ
## Биологическай ийэ
### Тыйыс ийэ

Ийэ хапытаала-дьахтар бэйэтин баҕатынан сөбүлэһэр, атын киһи оҕотун иитэн таһаарарга, атын дьоҥҥо — генетическэй төрөппүттэргэ бэриллэр. Кинилэр бу оҕону төрөппүт да, кырата суох ийэ төрөөбүтүн да иһин юридическай өттүнэн ааҕыахтара.

# Ийэ
## Биологическай ийэ
### Генетическэй ийэ

Генетическэй ийэ оҕо сайдар сымыыттарыттан биирдэстэрэ.

# Ийэ
## Ийэ таптала

Үксүгэр ийэ оҕолорун күүскэ таптыырын тургутар. Элбэх киһи ийэ эбэтэр төрөппүт таптала — сырдыкка саамай күүстээх дии саныыр. Ийэ таптала үөскээһинэ киһи өй-санаа, сиэр-майгы эйгэтигэр сабыдыаллыыр окситоцина хааныгар киириэҕиттэн сорҕотун сорҕотун сибээстээх. Окситоцкина таптыан баҕатын үөскэтэр. Бу баҕа санаа атын гормоннар баар буолалларыттан көрөн араас ньыманан көрдөрөр-ол иһин таптал араас көрүҥнэрэ бааллар. Холобур, пролактина баарыгар, үчүгэйдик биллэр ийэ гормонун үчүгэйдик билэр киһи, кырачааннарга таптыан баҕарар.
Окситоцин альтраны кытта, оттон практин — ийэ буолууну кытта сибээстээх. Эндорфины «наҕараада систиэмэтэ»көрдөрөллөр. Үүтүнэн иитээччилэр бэйэлэрин көрүүлэригэр туһаны аҕалаллар — эйфорияны ыҥырар ити веществолар ылаллар. Эндорфинов төрүүрүгэр ийэ эрэ буолбакка, оҕо төрөөбүтүн кэннэ тута түгэннэрэ үөскээн, оҕо төрүүр- ууһуур кэмигэр (морфинопобожнай веществолар) анныларыгар сытар. Бу гормоннар ийэ уонна оҕо хардарыта сыһыаннаһыыларын күүскэ мэктиэлиир тутулуктааҕын өйүүллэр. Ийэ уонна оҕо таптал сибээһэ олохтоммот буоллаҕына, наадалаах гормоннар тиийбэттэр.
# Spellbinder

Spellbinder (ааҥл. Spellbinder, пол. Dwa światy («Икки эйгэ») — Австралия уонна Польша кыттыһан уһулбут научнай-фантастическэй сериаллара, 1995 сыллаахха тахсыбыта. Nine Network канаалга кэлэр.

# Spellbinder
## Өссө маны көр

* Spellbinder 2 - Land of the Dragon Lord
# Backstreet Boys

Халыып:About
Backstreet Boys (Кэтэх уулусса уолаттара) — АХШ биир бастыҥ эдэр уолаттартан турар поп группата. Аан Дойду биир саамай баай уонна харчылаах атаҕар турбут группата, New Kids on the Block тугунан тахсыбыт. Группа 1993 сыллаахха Орландо куоратка Флорида штатыгар тэриллибит. Кыттар дьоно: Ник Картер, Эй Джей Маклин, Брайан Литтрелл, Хауи Дороу. Бэһис кыттааччылара Кевин Ричардсон бэс ыйын 23 2006 сыллаахха группаттан туораабыта. 2001 сыллаахха Рекорд Гиннеса киирбиттэрэ.

# Backstreet Boys
## Популярнастара

Киннэр бу курдук дойдуларга киэҥник биллибиттэрэ:
* АХШ — саамай үчүгэй лауреат, гран 600 миллион долларов
* Германия — кыһыл көмүс подарок, лауреат
* Англия — саамай бастыҥ сингл, бастыҥ группа
* Дьоппуон — саамай мааны уонна стииллээх Америка уолаттара, бастыҥ эр бэрдэрэ, бастыҥ ырыа иһин кыһыл көмүс лауреат
* Швеция — лауреат, призовой фонд 380 миллион евро
* Швейцария — бастыҥ ыра санаалаах уолаттар диэн ООН грана — 1 миллиард доллар (миллиардер группа буолар)
* Франция — Французскай кухня иһин 100 миллион евро, лауреат бастыҥнара
* Кытай — «Лауреат имени Династии Минь» 900 юань.
* Аустралия — саамай бастыҥ чарт, 344 миллион AUD
* Канаада — бастыҥ уолаттар, эр бэрдэрэ, үчүгэй куолас, лауреат 800 миллион CAD.
# Хаастар уустара

Хаастар уустара (лат. Anser, нууч. Род Гуси) — кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха Cиригэр 4 көрүҥ киирэр: Бороҥ хаас, Эриэн түөс, Алтан харах, Хоҥор хаас.

# Хаастар уустара
## Өссө маны көр

* Хардырҕастар уустара
# Филиппова Виктория Викторовна

Филиппова Виктория Викторовна — аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар устуоруйалар үөрэтэр чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата, эдэр учуонайдар истэригэр билим уонна техника эйгэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2009).

# Филиппова Виктория Викторовна
## Олоҕун олуктара

* 1978 сыллаахха от ыйын 30 күнүгэр Саха АССР Бүлүү оройуонун Балаҕаччы нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1999 с. — география кафедратын лаборана.
* 2000 с. — Саха государственнай университетын географическай салаатын бүтэрбитэ.
* 2000—2003 сс. — РНА СС аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт аспирана.
* 2001—2004 сс. — РНА СС аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт младшай научнай үлэһитэ.
* 2004 с. — история билимин кандидатыгар «История расселения коренных малочисленных народов Севера Якутии во второй половине ХХ в.» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2004—2008 сс. — РНА СС аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт научный үлэһитэ.
* 2008 сылтан — РНА СС аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт старшай научнай үлэһитэ, аспирантура сэбиэдиссэйэ.
Филиппова В.В. — историяҕа, география историятыгар уонна картографияҕа идэтийэр.

# Филиппова Виктория Викторовна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Коренные малочисленные народы Севера Якутии в меняющемся пространстве жизнедеятельности: вторая половина ХХ в.» (Новосибирск, 2007) - монография.
* Север Якутии: междисциплинарный подход к изучению расселения коренных малочисленных народов Якутии // Коренные малочисленные народы Севера, Сибири и Дальнего Востока в условиях модернизации общества. - Новосибирск: Наука, 2005. - С. 165-172.
* Традиционная система природопользования эвенков Южной Якутии // Северные территории России: проблемы и перспективы развития: Матер. Всерос. конф. с международным участием. Архангельск: ИЭПС УрО РАН, 2008. С.1426-1429.
* Национально-территориальное устройство и традиционное природопользование коренных малочисленных народов Севера в Республике Саха (Якутия) //Человек и Север: антропология, археология и экология: Матер. Всеросс.конф. г. Тюмень, 24-26 марта 2009 г. - Тюмень: Изд-во ИПОС СО РАН 2009. Вып. 1. С. 199-202.
* Юкагиры Якутии: расселение и демографическая ситуация в ХХ в. // Проблемы аграрного и демографического развития Сибири в XX - начале XXI вв.: Матер. Всеросс. науч. конф.». Новосибирск, 2009. - С. 176-178.
# Филология

Филоло́гия (от был.-гириэк. φιλολογία, «любовь к слову») — омук тылынан бэриллибит култууратын үөрэтэр билим бөлөҕө.

# Филология
## Быһаарыы

* ↑ Большой толковый словарь современного русского языка под редакцией Д. Н. Ушакова
# НИМХ Кистэлэҥэ 2: Тимми көмөтө

НИМХ Кистэлэҥэ 2: Тимми көмөтө (ааҥл. The Secret of NIMH 2: Timmy to the Rescue) — мультик, 1998 күн сирин көрбүт. VHS нөҥүө Саха Сиригэр 1999 тахсыбыта оригинал тылынан, сахалыы уонна нууччалыы нелегальнай тылбаастаах.

# НИМХ Кистэлэҥэ 2: Тимми көмөтө
## Өссө маны көр

* НИМХ Кистэлэҥэ
# Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык гражданнара

Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык гражданнара:
* Никифорова Нина Алексеевна
* Егоров Егор Терентьевич
* Аммосова Татьяна Спиридоновна
* Васильев Петр Петрович
* Данилов Семен Давидович
* Егоров Андрей Андреевич
* Иванов Тарас Иванович
* Иванова Христина Никитична
* Ойунский Владимир Елисеевич
* Павлов Николай Григорьевич
* Прокопьев Валерий Павлович
* Руфов Василий Евсеевич
* Сергеева Варвара Ивановна
* Тумусов Платон Терентьевич
Тиһик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

# Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык гражданнара
## Өссө маны көр

Үөһээ Бүлүү улууһун үтүөлээх дьонноро
# Xbox 360

Xbox 360 (Икс Бокс 360), Саха Республикатыгар киэнник биллибит оонньуу приставката буолар, Саха Сиригэр сэтинньи 22 , 2007 сыллаахха Американы уонна Еврозона (28 государство) территориятын премьератыгар атыыга тахсыбыта. Икс Бокс 360 аатырбыт транснациональнай Microsoft тэрилтэ киэнэ буолар, 2 семейства приставката буолар. Дьоннор манна оонньуулларын таһынан киинэ, ырыа, шоу холбоон көрүөхтэрин сөп.

# Xbox 360
## Өссө маны көр

* Xbox One
# Гоцо

Го́цо - (мальт. Għawdex, ааҥыл. Gozo, итал. Gozo, др.-греч. Γαῦδον, лат. Gaudus) - диэн Мальта Архипелагыгар киирэр 67 км2 арыы. Мальта судаарыстыбатын састаабыгар иккис улахан. Сүрүн куората-Виктория (1887 сылга диэри).
Эрдэтээҥи дьыл саҕана Гоцо арыыга икки-үс тыһыынча киһи олоруон сөп этэ. Эрабыт иннинээҕи 5500 кэриҥэ сыл устата климат кураан буолан, буор алдьатыыта саҕаламмыта, бу кэнники неолит олохтоох популяцияны көдьүүстээхтик аҕыйаабыта - популяция кээмэйэ 382 эбэтэр 515 киһи этэ. Кинилэр дьиэ кэргэннэрэ (2550-2350 сс.) митохондральнай гапологка К1а уонна Y- хромосомнай гаплогу анаабыттар, дьахталларга Х2а (2900-2750 сс.) митохондральнай гапограф диэн ааттаабыттар (2530-2400 сс.) митохондриальнай бөлөххө анаммыттар (2530-2400 сылга диэри) митохондриальнай бөлөххө анаммыттар (2530-2400 сылга диэри) митохондриальнай бөлөххө анаммыттар (2530-2400 сылга диэри). э.) митохондриальнай бөлөххө Х4а1 уонна Y-хромосомнай гапологуппаны Г2а2а1а3, Уус Ха2а6 (2900-2750 сс. н. э. диэри) митохондриальнай гаплогу анаабыттар.

# Гоцо
## Рельефа

Гоцо Мальта архипелаг арыытын кэнниттэн иккис улахан арыыта буолар. Икки арыылар икки ардыларыгар ырааҕа 6 км. буолар.
Арыы ландшафын ураты бэлиэтинэ - хаптаҕай чыпчааллаах томтордор буолаллар. Арыыга өрүстэр хаппыттар дириҥ үрэхтэр урукку суоллара эрэ хаалбыттар. Арыыга ис байҕал, улахан ууну кытта таас хайалар нөҥүө тоннелынан холбоммут лагуна баар.
Арыылар биэрэктэрэ, сүрүннээн, туруору очуостар. Пляжтары оҥорор хас да кумахтаах кыра чычаас сирдэр бааллар.

# Гоцо
## Нэһилиэнньэ

Нэһилиэнньэтин ахсаана 31 446 киһи (2015), итинтэн алта тыһыынча кэриҥэ Викторияҕа олорор.

# Гоцо
## Транспорт

Мальта арыытын кытта уунан пассажирдары да, массыыналары да тиэйэр паромунан туораталлар. Суднолар Гоцо Мжарр Чиркува арыыга (30 мүнүүтэ) уонна Са- Мейсон (1 чаас 15 мүнүүтэ) икки ардыларыгар сылдьаллар.

# Гоцо
## Туризм

Гоцо арыытыгар туристическай объектар бааллар. Сүрүн курортар-Шланди, Марсальфорн, Мдьар. Кытылга устатынан 50 километрдаах ыллык баар — Gozo Coastal Walk.