yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Витус Беринг

Ви́тус Ионассен Бе́ринг (даан. Vitus Jonassen Bering; нууччалыы аата Иван Иванович; (1681 — 1741) — байҕалынан устааччы, Арассыыйа флотун эппиһиэрэ, капитан-командор. Омугунан датчаан.
1725—1730 уонна 1733—1741 Бастакы уонна Иккис Камчааткатааҕы экспедициялары салайбыт. Муора силбэһиитинэн Чукотка уонна Аляска ыккардынан ааспыт (кэлин Беринг силбэһиитэ), Хотугу Америкаҕа тиийбит уонна Алеут арыыларыттан хаһы да арыйбыт.
Беринг аатынан арыы, муора силбэһиитэ уонна Чуумпу акыйаан хотугу өттүгэр баар байҕал ааттаммыттара, кинини чиэстээн өссө Командор арыылара ааттарын ылбыттара. Археологияҕа Сибиир хотугулуу-илин өттүн, Чукотканы уонна Алясканы (урут сиринэн холбоһо сыппыттара диэн ааҕыллар) элбэхтик биир тиэрмининэн Берингия дииллэр.

# Витус Беринг
## Биографията

Витус Беринг 1681 с. Хорсенс диэн Дания куоратыгар төрөөбүт, Амстердамҥа 1703 сыллаахха кадеттар корпустарын бүтэрбит, ол сыл Ост-Индияҕа сылдьан баран нуучча ыраахтааҕытыгар подпоручик чыыныгар сулууспаҕа киирбит, уонна Арассыыйа Балтикатааҕы флотугар Улуу Хотугу сэрии кэмигэр сулууспалаабыт.
1707 с. поручик буолбут. 1710 с. Азов флотугар көһөрүллүбүт, капитан-лейтенант буолбут, «Мункер» диэн шняваны хамаандалаабыт.
1710—1712 сылларга Азов флотугар сулууспалаабыт, Турцияны кытта сэриигэ кыттыбыт.
1712 с. Балтика флотугар көһөрүллүбүт, 1715 с. 4-с раангалаах капитан буолбут.
Нуучча дьахтарын ойох ылан Беринг дойдутугар бүтэһигин 1715 сыллаахха сылдьыбыт, ол кэннэ төннүбэтэх.
Илин Сибиир уонна Уһук Илин олоҕун тупсарыыга этиилэри киллэрбитэ биллэр. Олортон бастакытынан "Дьокуускай таһыгар олорор сахалар" ортолоругар христиан аҕабыыттарын олордуохха сөбүн уонна оҕолорун үөрэтиэххэ сөбүн эппит, уонна сахалар онно элбэх оҕону үөрэттэриэхтэрин баҕарыахтара диэн сабаҕалаабыт, Дьокуускайга буоллаҕына оҕону ыытыахтарын уоспаҕа уонна атын ыарыыга сыстыахтара диэн толлоллорун эппит.
Кэлин Командор арыылара диэн ааттаммыт арыылартан биирдэстэрин таһыгар хараабыла тимирэн, экипаж онно кыстыырга күһэллибит. Ол кыстык кэмигэр Беринг цингалаан өлбүт. Ол арыыны кэлин кини аатынан ааттабыттар.

# Витус Беринг
## Өссө маны ааҕыахха сөп

* Андреев А. И. Экспедиции Беринга // Известия Всесоюзного географического общества. 1943. Т. 25. Вып. 2.
* Берг Л. Открытие Камчатки и экспедиция Беринга (1724—1742). Л.; М., 1946.
* Ваксель С. Вторая Камчатская экспедиция Витуса Беринга. Л.; М., 1940.
* Пасецкий В. М. Витус Беринг. М., 1982.
* Хелимский Е. А. Краткий обзор данных по этнонимии сибирских и уральских народов в рукописном наследии Второй Камчатской экспедиции //Три столетия академических исследований Югры: от Миллера до Штейница. Ч. 1. Академические исследования Северо-Западной Сибири в XIX-XX вв.: история организации и научное наследие: Материалы международного симпозиума. Екатеринбург, 2006. С. 197—209.
* Хинтцше В. Вторая Камчатская экспедиция на реках Иртыш и Обь //Три столетия академических исследований Югры: от Миллера до Штейница. Ч. 1. Академические исследования Северо-Западной Сибири в XIX-XX вв.: история организации и научное наследие: Материалы международного симпозиума. Екатеринбург, 2006. С. 31- 38.
# Гибриднай сэрии

Гибриднай сэрии (ааҥл. hybrid warfare), сэрии биир көрүҥэ, сүрүннээн Арассыыйа Украинаны кытта конфронтациатын фонугар итинник термин үөскээбитэ. Гибриднай сэрии диэн информационнай, диверсионнай, мээккэй күүһү, шпионаж уонна да атын методтары туттааһын.
# Аргунов Филипп Осипович

Аргунов Филипп Осипович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1910 сыллаахха II Моорук нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. алтынньы 9 күнүгэр ыҥырыллыбыт. 1941 сыл ахсынньы 10 күнүгэр өлбүт. Туула уобалаһыгар, Бобрики куоракка көмүллүбүтэ.
# Иванова Валентина Петровна

Иванова Валентина Петровна, Тохсунньу 1 күнэ 1951с. төрөөбүтэ. РФ үөрэҕириитин Бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Иванова Валентина Петровна
## Олоҕун олуктара

- 1973с. Саха государсвеннай университетын филология факультетын нуучча тылын уонна литературатын салаатын бүтэрэн, үлэтин Бордоҥ орто оскуолатыгар саҕалаабыта
- Бордоҥ оскуолатыгар сыл 43 сыл нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ.

# Иванова Валентина Петровна
## Наҕараадалара

- РФ үөрэҕириитин Бочуоттаах үлэһитэ
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
# Эстэриктээх Таас

Эстэриктээх Таас сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илиҥҥи сиһэ.
Уйаандьы өрүс хаҥас кытылын устун 75 км. усталаах. Чыпчаала муора таһымыттан 796 м. үрдүккэ тиийэр.

# Эстэриктээх Таас
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# 1583

1583 сыл.

# 1583
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 5 — Англия айанньыта Хемфри Гилберт билиҥҥи Канадаҕа баар Ньюфаундленд арыытын Англия королеватын сиринэн биллэрбит уонна онно сэлиэнньэ олохтообут. Бу Хотугу Америкаҕа Англия бастакы колонията буолбут.
# Кырбый

Кырбый эбэтэр хара кырбый (лат. Falco vespertinus, нууч. кобчик) — тыҥырахтаах көтөр. Атыыра хап-хара, хараҥа кыһыл сотолоох. Тыһыта көхсө бороҥ, төбөтө уонна өрөҕөтүн түүтэ - кытархай оранж өҥнөөх, эриэннэрдээх.

# Кырбый
## Өссө маны көр

* Мохсоҕоллуҥулар
* Кыырт
* Чыычаахсыт
* Кыра кыырт
# Нимрод Антал

Нимрод Антал (ааҥл. Nimród Antal; 1973 сэтинньи 30, Лос Андьелес) диэн АХШ киинэ режиссера, сценариhа, актера. Ийэлээх аҕата венгрдар. 1991 сылга аҕатын сүбэтинэн Венгрия киинэ академиятыгар үөрэнэ барбыта. Үөрэҕин бүтэрэн баран киинэ уонна телевидение эйгэтигэр үлэтин саҕалаабыта. 2003 сылга Kontroll диэн маҥнайгы киинэтин уhулбута. 2005 сылга Америкаҕа төннөн Һолливудка үлэлиир.

# Нимрод Антал
## Фильмографията

Киинэлэр
* Kontroll (2003)
* Vacancy (2007)
* Armored (2009)
* Predators (2010)
* Metallica: Through the Never (2013)
* The Whiskey Bandit (2017)
* Retribution (TBA)
Телевидение
| Сыла | Аата | Эпизода |
| 2015 | Wayward Pines | "A Reckoning" |
| 2019-2021 | Servant | "Bear" |
| 2019-2021 | Servant | "Cricket" |
| 2019-2021 | Servant | "Marino" |
| 2019-2021 | Servant | "Goose" |
| 2022 | Stranger Things | "Chapter Five: The Nina Project" |
| 2022 | Stranger Things | "Chapter Six: The Dive" |
# Куруму

Куруму - кыһын ыраах айаҥҥа, булка тоҥуу хаары кэһэргэ аналлаах, тайах, таба тыһыттан тигиллэр, тобуккуттан харыс холобурдаах үрдүк остоох, курга өрө тардан бааныллар быалаах этэрбэс. Арыт эриэн эмчиирэ курдук араас өҥүнэн аттаран тигэллэр.

# Куруму
## Өссө маны көр

* Эриэн эмчиирэ
* Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс
* Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс
* Ойуулаах сарыы этэрбэс
* Алтан тыллаах сарыы этэрбэс
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
# 1765

1765 сыл.

# 1765
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 12 — Улуу Моҕуоллар импиэрийэлэрин ыраахтааҕыта Шах Алам II Ост-Ииндийэ хампаанньатын кытта Аллахабадтааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттар. Бу күнтэн ыла Британия Ииндийэни баһылыыра саҕаламмытынан ааҕыллар.
# Федотов Степан Прокопьевич

Федотов Степан Прокопьевич (1935.02.10 - 1983.11.15) - прозаик. 1965 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. 1959 сыллаахха Дьокуускайдааҕы сельскохозяйственнай техникуму бүтэрэр, колхоз зоотехнигынан үлэлээбитэ, "Эдэр коммунист" хаһыат салаатын сэбиэдиссэйэ. 1963 сылтан "Кыым" хаһыат корреспондена. 1962 сылтан ССКП чилиэнэ. "Кынаттаах олох" диэн бастакы кинигэтэ 1962 сыллаахха тахсыбыта.

# Федотов Степан Прокопьевич
## Кинигэлэр

* Кынаттаах олох. Очеркалар. - Дьокуускай, 1962.
* Сирдээҕи сулустар. Очеркалар. - Дьокуускай, 1965.
* Сүрэх. Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1968.
* Аал-луук маc анныгар. Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1972.
* Билэр-билбэт дьонум. Кэпсээннзр. - Дьокуускай, 1977.
* Көрсөн aahap күннэр. Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1985.
# Арнульф

Арнульф Мецскай (ниэм. Arnulf, фр. Arnoul; (580/582 диэки — 641, от ыйа 18 күнэ) — франктар политическай уонна итэҕэл деятеля, Мец епискоба, Каролингтар династияларын олохтооччута, Католик Таҥара дьиэтэ каноннаабыта. Ахтыы күнэ — 18 от ыйа.
# Ойууһут (Сунтаар улууһа)

Ойууһут — Сунтаар улууһун Бүлүүчээн нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Ойууһут (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Бүлүүчээн нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Ынтахтай

Ынтахтай - Куоллара сүүрүүгэ, былыргы киһи.
Таҥара дьиэтэ аһыллыытыгар нуучча аҕабыытгара күрэхтэһии тэрийбитгэр. Сүүрүүлэргэ Куоллара сүүрүүгэ Ынтахтай бастаабыт. Бугуһуйан бүтэһик сүүрүүтүгэр муннугунан дьиэ үрдүгэр тахсан кириэһи кууһан олорбут. Аҕабыыттар маҥнай сахалары хайҕаан баран кэлин таҥара баайын таах уорууһуктар диэн куттанан дьиэни эпсиэйдэтэ, түннүгү эрэһиэҥкэлии охсубуттара кэпсэнэр.
# Робокоп 1987

Робокоп (Робот полицейскай), Американскай культовай киинэ, 1987 сылаахха Аан Дойдуга дьонугар кинотеатрдарга тахсыбыта. Саха Сиригэр ол саҕанааҕы видик баарыгар кассета5а тар5анар. Бастакы НТВ диэн канаалга эфирга тахсар.

# Робокоп 1987
## Ремейк

2012 сыллаахха ремейк уhуллар. 2014 сыллаахха тахсар Робокоп 2014
# Кыйыы

айаҥҥа тугу эмэ (хайа сирэйин, туруору сыыры, өрүһү уо.д.а.) устаты барыы, оннук барар суол. Т.к.: кия, кыя, (түүр.) — туруору эниэ, сыыр, быстыы. Ону тэҥэ: кая — таас, очуос; коя (узб.) — таас; кия (тадж., түүр. киирбит) — таас, быстыы, эниэ, томтор.
Дөссө көр: Тыараһа нэһ.

# Кыйыы
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Докалова Надежда Петровна

Докалова Надежда Петровна (16.12.1957—02.06.2010), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

# Докалова Надежда Петровна
## Олоҕун олуктара

* 1957 сыл ахсынньы 16 күнүгэр Өлөөн улууһугар Өлөөн бөһүөлэккэ төрөөбүтэ.
* Дьокуускайдааҕы М. Жирков аатынан муусука училищены уонна Уһук Илин педагогика институтун (Владивосток) бүтэрбитэ.
* 1985 сылтан Хаһаачыйа муусука оскуолатын муусука теориятын учуутала.
* 1989 сылтан Өлөөн Оҕо муусука оскуолатын учуутала.
* 1991 сылга Таатта улууһун РОМЦ методиһа
* 1992 сылга «Сахаконцерт» туруорааччыы режиссера
* 1994 сылтан «АЛРОСА» АК «Кристалл» ансамбылын солистката
* 1998 сылга Иенгра Уус-уран оскуолатын учуутала
* 1999 сылга Нүөрүҥгүрү АКБ култуура салаатын методиһа
* 2000 сылга Хатыыстыыр орто оскуолатын ырыа учуутала
* 2002 сылга Томпо улууһугар «Маранга» ансамбль уус-уран салайааччыта
* 2004 сылга Өлөөн улууһун Кирбэй нэһилиэгин «Айылгы» киин уус-уран салайааччыта
* 2005 сылга Өлөөҥҥө хормейстер
* 2010 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр өлбүтэ

# Докалова Надежда Петровна
## Айар үлэтэ
#### Ырыалара

40-н тахса ырыаны айбыт.
* «Орончикан» (Анна Мыреева хоһооно)
* «Сайын» (М. Эверстова-Обутова хоһооно)
* «Детство» (Марфа Наумова хоһооно)
* «Где мой цветок» (Василий Сивцев хоһооно)
* «Моя песня» (Анна Павлова хоһооно)
* «Көһүтүү» (З. Иванова тыллара)

# Докалова Надежда Петровна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1993)
* Өлөөн нэһилиэгин Ытык олохтооҕо
# Акимова Акулина Николаевна

Акимова Акулина Николаевна — саха ырыаһыта.

# Акимова Акулина Николаевна
## Олоҕун олуктара

1969 сыллаахха Уус Алдан Майаҕаһыгар төрөөбүтэ. М. Н. Жирков аатынан музыкальнай училищены 1991 с. бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Музыка Үрдүкү оскуолатын вокальнай кылааһын бүтэрбитэ. 1987 сылтан «Туймаада» вокальнай ансаамбыл ырыаһыта.

# Акимова Акулина Николаевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
# Бриттни Грайнер

Бриттни Грайнер (ааҥл. Brittney Yevette Griner) — Америка биир бастыҥ баскетболисиката. Кинини сфабрикованнай дьыаланан Владимир Путин ыйааҕынан туппуттара, Виктор Бут диэн өлөрүөхсүткэ атастаһыннараарылар.
# Марба (Күндэ)

"Марба" диэн Күндэ сурурйбут трагедия кэпсээнэ.
Алексей Андреевич Иванов - Күндэ саха литературатыгар кэпсээн жанра сайдыытыгар маҥнайгы акылааты уурсубута. Кини 1920 сыллаахха суруйталаабыт 4 кэпсээнэ: «Марба», «Доромоонноох», «Хаартыһыттар», «Иэдээннээх баҕа» оччотооҕу тыа дьадаҥытын олоҕун уустаан-ураннаан ойуулууллар.
Суруйааччы саамай толору «Талыллыбыт айымньылара» 1960 сыллаахха тахсыбыттара. Кини хоһооннорун 1945 сыллаахха Ана­толий Ольхон, 1947 сыллаахха Владимир Державин нууччалыы тылбаастаан бэчээттэппиттэрэ.

# Марба (Күндэ)
## Айымньы кылгас ис хоһооно

Марба - 18 саастаах тулаайах хамначчыт кыыс.

# Марба (Күндэ)
## Айымньы суолтата

Киһи олоҕун биир, арыт хас да быстах түгэнэ ойуччу ылан көрдөрүллэр, онно суруйааччы айымньы тематын, персонаж характерын толору арыйар.
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга

Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга — Саха Өрөспүүбүлүкэтин ил бэлиэтэ. Ил Түмэн 1992 с. ахсынньы 26 ылыммыта. Дьаралык айааччылара: А. Н. Осипов, В. С. Парников, В. Н. Игнатьев уонна И. А. Потапов.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга
## Өссө маны көр

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата
# Өҥүс тымыр

Өҥүс тымыр (нууч. сонная артерия, лат. ) - киһи моонньун икки өттүнэн барар хорук тымырдар.
# Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института

Координаталара: 51°42′23″ с. ш. 39°09′35″ в. д.﻿ / ﻿51.7065° с. ш. 39.1597° в. д.﻿ / 51.7065; 39.1597 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института — Арассыыйаҕа Воронеж куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Киин Черноземье эрэгийиэнигэр биир биллэр ускуустуба уонна култуура киинэ.

# Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
## Устуоруйата

1971 с. Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института диэн төрүттэммит. 1998 с.үөрэх тэрилтэтэ - Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба акадьыамыйата диэн буолбут. 2015 с.урукку аата төннөн, Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института диэн ааттаммыт.

# Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
## Үөрэх

Институт үс факультеттаах.
1. Музыкальнай факультет
2. Театральнай факультет
3. Живопись факультета
Бу үөрэх тэрилтэтигэр 400 кэриҥэ устудьуон үөрэнэр. Биэс испэссээлинэскэ: 1. Концертнай толоруу ускуустубата -фортепиано -концертнай үнүстүрүмүөннэр: скрипка, альт, виолончель, контрабас; -концертнай духово уонна ударнай үнүстүрүмүөннэр: флейта, кларнет, гобой, фагот, труба, валторна, тромбон; -концертнай норуодунай үнүстүрүмүөннэр: балалайка, домра, баян, аккордеон, гитара; 2. Академическай хору уонна опернай-симфоническай оркестры художественнай салайыы. 3. Музыковедение 4. Живопись -станковой живопись 5. Актерскай ускуустуба -дыраамтыйаатыр уонна киинэ артыыһа 6. Музыкальнай-инструментальнай ускуустуба.г
Бакалавриат үс хайысхата:
1. Музыкальнай-инструментальнай ускуустуба -фортепиано; -оркестровай струнаалаах үнүстүрүмүөннэр -оркестровай духовой уонна ударнай үнүстүрүмүөннэр; -баян, аккордеон уонна струнаалаах үнүстүрүмүөннэр; 2. Вокальнай ускуустуба академическай ырыа 3. Музыкознание уонна музыкальнай-прикладной ускуустуба -этномузыкология. Институт үлэлиир кэмигэр, 3000 кэриҥэ актёр, музыкант уонна худуоһунньук бу үрдүк үөрэҕи бүтэрэн үлэһит буолбуттар.

# Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
## Рейтиннэрэ

Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
1. Воронеж куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 11-с миэстэ
2. Воронежскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 11-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрх тэрилтэлэрин рейтинигэр 496-с миэстэ.
# Рене Декарт

Рене Декарт (1596 сыл Кулун тутар 31 – 1650 сыл Олунньу 11) диэн биллэр Франция бөлүһүөгэ уонна физига. Кини математика, физика уонна философия араас уобаластарыгар кинигэлэри суруйбута. Кини айбыт дуализм туругар дууһаны, толкуйу, эти, элеменнары бииргэ холбообута, дуалисткай теорияны толкуй уонна эттик холбооһунун ааттыыллар.

# Рене Декарт
## Декарт уонна физика

Кини суруйбут Толкуй хайысха быраабылылара (лат. Regulae ad directionem ingenii, 1628) уонна Метод туһунан толкуй (фр. Discours de la méthode, 1637) кинигэлэригэр кини билим хайысхатын уонна хайдах билимҥэ толкуйдууру кини ньыматын суруйбута. Кини өссө көрүҥнэр (Геометрия) уонна сырдык (Диоптрика), уонна күн-дьыл сэгэргэтин (метеорология) туһунан суруйбута. Ол кэнниттэн араас көрүҥ туһунан суруйарга Картезия координаттаах систематын айбыта, ону тэҥэ кустук туохтан турарын теорияны суруйбута. Декарт физикаҕа айамньылара кэлин олус көмөлөспүттэрэ, ол курдук Сэр Исаак Ньютон маннык диэн эппитэ: Мин ыраах көрбүт буоллахпына тоҕо диэн атын дьон сарыннарыгар турар этим!

# Рене Декарт
## Декарт уонна философия

Кини 1641 сыллаахха суруйбут Бастакы Философия медитациялара диэн кинигэҕэ философия боппуруостарын билим ньымаларын нөҥүө көрбүтэ. Кини ону скептицизм утары мөккүспүтэ.
Кини баарын уонна олорорун толкуйдуурун нөҥүө дакаастаабыта, ол иһин толкуйдуур буоллаҕына дьиҥ буолар диэн толкуйдаабыта. Ол курдук суох эбитэ буоллар хайдах толкуйдуоҕай диэн, кэлин ону кылгатан латыынныы «Cogito ergo sum», ол аата «Мин толкуйдуубун, ол аата мин дьиҥнээхпин» диэн суруйбута.
Кини өссө ону дакаастаабытын курдук Таҥара баарын көрдөрүөҕүн сөп диэн толкуйдуура, Декарт ону Таҥара бэйэтэ муҥура суох диэн итэҕэйэрэ, онтон Декарт бэйэтэ сатаан муҥура суоҕу сатаан өйүгэр булбатаҕа, тоҕо диэн син биин кыра буолара. Декарт Таҥара баар, оччоҕо сир баар, тоҕо диэн суох буоллаҕына сатаан толкуйдуоҕа суох этибит.
# Айа

Айа - булка туттуллар тэрил. ох саа курдук оноҕос тэбэр. Тиит киилиттэн оҥоһуллар уонна биир мастан турар, ох сааттан уратыта: модьу систээх, уустуга суох. Куобахтан тайахха тиийэ бултууллар эбит айаннан. Оноҕоһо сытыы тимир ырбалаах буолар.
* Айа кирсэ - айа чаачарын тардар быата (үкүсгэр эриллибит бөҕө тирии)
* Айа көхсө, чаачара - айа сиһэ, маһа, тэбэр күүһү биэрэр сүрүн чааһа.
* Айа кылыыта - таарыйдахха айаны эһэр, үрүҥ кылынан оҥоһуллубут синньигэс быа.
* Айа кэнитигэ - айа кылыытын тардан баран биир өттүн баайар (иҥиннэрэр) туруору анньыллар кэрдиистээх мас (тоһоҕо).
* Айа холото - айа ханнык булка иитиллэриттэн көрөн, үрдэтэн, намтатан биэрэр аналлаах, үүттээх, кэрдиистээх, үөһээ өттө ачаахтаах мас
# Казах ССР

Казах Сэбиэскэй Социалистическэй Республика (нуч. Казахская Советская Социалистическая Республика, каз. Қазақ Советтік Социалистік Республикасы) - ССРС өрөспүүбүлүкэтэ. Киин куората - Алматы.

# Казах ССР
## Остуоруйа

    Сүрүн ыстатыйа: Казахстаан остуоруйата

# Казах ССР
## Остуоруйа
### Казахстаан РСФСР састаабыгар

1919-с сылга, от ыйын 10 күнүгэр, Кыргыыс кыраайа диэн тэриллибитэ. Биир сылынан, Ленин уонна Калинин укааһынан Кыргыыс АССР диэн тэриллибитэ, бастакы киин куората - Оренбург. 1925-с сылга, Кыргыыс АССР, Казах АССР диэн ааттанар буолбута. 1936-с сылга Казах АССР РСФСР састаабыттан тахсыбыта уонна Казаах ССР диэн ааттанар буолбута.

# Казах ССР
## Остуоруйа
### Казахстаан аҕа дойду улуу сэрии кэмигэр

Казахстаантан аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр, 1 мөл. 200 тыһ. киһи барбыта. Казахстаантан кыттыбыт буойуннар, Берлиҥҥа дылы тиийбиттэрэ. 497 киһи "Герой Советского Союза" диэн наҕарааданы ылбыттара.

# Казах ССР
## Остуоруйа
### Казахстаан ССРС састаабыгар

Сэрии кэнниттэн Казахстаан территориятыгар элбэх ядернай полигон уонна ядернай үөрэҕи лабораториялар бааллар. Казахстааҥҥа Байконур диэн аан дойдуҕа бастакы тэриллибит космодром.
1991-с сылын бүтүүтүгэр, Республика Казахстаан диэн тэриллибитэ.

# Казах ССР
## Олохтоохторо

Казах ССР норуоттарынан :
| Норуот | 1970 | 1979 | 1989 |
| Нууччалар | 5.449.826 | 5.991.205 | 6.227.549 |
| Казахтар | 4.161.164 | 5.289.349 | 6.534.616 |
| Украиннар | 930.158 | 897.964 | 896.240 |
| Ньиэмэстэр | 839.649 | 900.207 | 957.518 |
| Татаардар | 281.849 | 312.626 | 327.982 |
| Узбектар | 207.514 | 263.295 | 332.017 |
| Уйгурдар | 120.784 | 147.943 | 185.301 |
# Расторгуев Сергей Васильевич

Расторгуев Сергей Васильевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

# Расторгуев Сергей Васильевич
## Олоҕун олуктара

1953 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүт.
1972 сыллаахха Бүтүн Россиятааөы эстрада искусствотын творческай мастерскойун, Россия норуодунай артыыһын Л. С. Маслюков салалтатынан, бүтэрбит.
2000 сыллаахха ГИТИС «режиссура» салаатын бүтэрбит.
1994 сылтан Сахацирк директора.

# Расторгуев Сергей Васильевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

Кэргэнэ — Колесова-Расторгуева Марфа Петровна, ырыаһыт, Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

# Расторгуев Сергей Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (2001)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1990)
* Амма улууһун ытык киһитэ
* «370 лет Якутия с Россией» ураты Бэлиэ (2002)
* «Гражданская доблесть» ураты Бэлиэ (2003)
* «За работу в экстремальных условиях» афананистан мэтээлэ (1990)
* Петр Великай I ст. уордьана (2007)
# Ньаадьы (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
* Ньаадьы - урууга-аймахха сыһыаннаах
* Ньаадьы - итэҕэлгэ сыһыаннаах
* Ньаадьы - киис тыһыта.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Нэһилиэк

Нэһилиэк, Саха сиригэр олохтоох администрация алын таһыма, Арассыыйа сельсоветыгар эбэтэр тыа сирин сэлиэнньэтигэр сөп түбэһэр.
Арассыыйа Империятын кэмигэр нэһилиэк диэн хас да саха ууһа олорор тыа сирин уобсастыбата.
Саха сирнээҕи буолас (улус) нэһилиэккэ арахсар этэ, кулубата - быыбардаммыт староста. Нэһилиэк мунньаҕар бары олохтоохтор куоластаах этилэр.
1790 - 1800 сылларга буолас уонна нэһилиэк диэн ааттар тэҥнээх этилэр. 1840 сылтан ыла архыып докумуоннарыгар нэһилиэк эрэ диэн аат туһаныллар.
Билиҥҥи кэмҥэ нэһилиэк диэн муниципал администрациятын алын таһыма. Саха сиригэр 365 нэһилиэк баар.

# Нэһилиэк
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.

# Нэһилиэк
## Нэhилиэк.

Бастаан аҕа уустарын былаастар "волости" диэн ааттаабыттара. Салгыы, 1767 сылтан са5алаан сыыйа-баайа волость (аҕа ууhун) баhылыктарын "наслежный князь волости" диэн ааттыыр буолбуттара, саханы былааска кытыннарбыттара. Кырдьыга, буккаас хааннаах да элбээтэ5э. "Наслежный" тыл олоҕо - наслегать (стараться, заботиться). Дьэ, ити "наслежный" диэнтэн "наслег" диэн тыл өйдөбүл үөскээбитэ. ("Буоластанан-тайданан" диэбит курдук.) Ити "наслежный" диэҥҥэ сыһыаннаах 1769 сыллаа5ы Иркутскай губернатора Брилгэ Сенаттан кэлбит бирикээс: ..."Не посылать за ясаком сборщиков в якутские улусы, а в случае если бы якуты не доставили в срок положенного с них ясака, то депутат, князец их, Софрон Сыранов, сам должен посылать нарочных для бездоимочного сбора, чем ясачные избавятся от обид, чинимых им сборщиками".
# Лудвиг фон Мизес

Лудвиг фон Мизес (Ludwig von Mises) (Балаҕан ыйын 29 1881, Львов — алтынньы 10 1973, Нью Йорк) диэн Аустрия экономиhа уонна филосова, аныгы либертарианизм хамсааhынын биир тутаах өйдөөҕө, Аустрия оскуолатын төрүттээччитэ.
# Васильев Семён Николаевич

Васильев Семён Николаевич (төр. 1913, Саха уобалаһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, гвардия капитана.

# Васильев Семён Николаевич
## Олоҕун олуктара

1913 сыллаахха төрөөбүт. Саха.
Кыһыл Аармыйаҕа 1940 сыл ахсынньытыгар Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сылтан Арҕаа, Соҕуруулуу-Арҕаа, Киин, 1-кы Белорусскай фроннарга сэриилэспит.

# Васильев Семён Николаевич
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (07.04.1945)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (03.11.1943)
* Кыһыл Сулус уордьана (14.04.1945)
# Адьарай

Адьарай диэн үөдэн тойоно, үрдүкү демон. Араас итэҕэллэргэ куһаҕан күүс сирэйдэниитэ (персонофикацията). Адьарай дьону аньыыны оҥорорго кигэр. Адьарай атын ааттара Дьаабал, Сатана, Люцифер, Мефистофель, Иблис.