yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1861

1861 сыл.

# 1861
## Туох буолбута

* «Айан саҥа сурунаала» диэн Парижка тахсар сурунаалга Уваровскай «Ахтыыларын» быһа тардыыта французтуу тылбаастанан «Сахалар дойдуларыгар айан» диэн төбөлөөх бэчээттэнэн тахсыбыта.
* Олунньу 19 — Александр II ыраахтааҕы «Крепостной быраабы ууратыы туһунан манифест» диэн докумуону таһаарбыт.

# 1861
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 3 — Александр II ыраахтааҕы Крепостнойдары босхолуур туһунан манифест таһаарбыт.
* Кулун тутар 18 — 4 сыллаах бэлэмнэнии кэнниттэн Александр II ыраахтааҕы Арассыыйаҕа крепостной быраабы суох гыммыт.
* Ыам ыйын 17 — Шотландияттан төрүттээх физик Джеймс Максвелл ньыматынан оҥоһуллубут бастакы өҥнөөх хаартысканы Лондоҥҥа көрдөрбүттэр.

# 1861
## Төрөөбүттэр

* Ыам ыйын 7 — Рабиндранат Тагор (1941 өлб.), Ииндийэ суруйааччыта, бэйиэт, бөлүһүөк, Нобель бириэмийэтин лауреата (1913).

# 1861
## Өлбүттэр

Алтынньы 2 - Уваровскай Афанасий Яковлевич - Саха уус-уран литературатын бастакы хараҥаччыта.
# Барабаан

Барабаан диэн музыкальнай инструмент арааһа. Илиитинэн ол эбэтэр барабаннай палочканан осуллар. Барабаан арааһын холбоотоххо барабаннай установка диэн биллэр.
Барабааны ырыаҕа бастайааннай ритмы тутарга тутталлар. Барабаан диэн перкуссионнай инструмент буолар, ол аата оҕустахха тыас оҥорор. Перкуссия араас буолар: тарелкалары уонна колокольчиктары охсуу эмиэ перкуссия буолар.
Биир сүрүн бэрэстэбиитэлинэн тирии эбэтэр пластик мембран тардыллыбыт анал корпустан эбэтэр арааматтан турар мембран барабаан буолар. Кини тыас- Уус чулуута салаллан иһэр. Барабаан корпуһа мастан, металлтан (Сталин, латунь), акриловай пластиктан эбэтэр туойтан оҥоһуллар.
Тыас сымнаҕас төбөлөөх, тайахтаах, щеткалаах, илиилээх- атахтаах, ардыгар аал Луук мас сыттаах охсууну таһаарар. Барабааны сэргэ хас да инструменнары туһанарга ударнай установкаҕа мусталлар.
Атын конструкциялар барабааннара-ыстаал барабаан, щелевой барабаан-мембран уонна идиофоннарга сыһыана суох.

# Барабаан
## Оҥорон таһаарыы

Барабаннары оҥоруунан араас таһымнаах тэрилтэлэр дьарыктаналлар. Дьоҕус предприятиелар инструменнарын илиинэн оҥоһуллубут эксклюз инструменнарын билиһиннэрэллэр. Аан дойду үрдүнэн биллэр бөдөҥ тэрилтэлэр ударнай эрэ буолбакка, атын музыкальнай инструменнары оҥороллор.
Барабааннары оҥорорго араас матырыйаал көрүҥнэрэ туһаныллыахтарын сөп: металл (ыстаал, бронза), бамбук, пластик. Баһыйар үксэ мас силиһэ, Хатыҥ, дууп, липа, дьэҥкир, кыһыл мас, сыалыһар эбэтэр силимнэммит хас да хос фанера оҥоһуллан турар. Сорох оҥорон таһаарааччылар биир резонатор оҥорон таһаарар мастарын хас да көрүҥүн булкуйаллар, ол аата сыана үчүгэй диэн үчүгэйи ылар. Барабаан тыаһын үксүгэр мас эркинин халыҥа эмиэ дьайар.
Кадушка матырыйаалыттан ураты, кытыыларга быһыы- майгы кытыыларын кытта силбэһиннэрэр улахан сабыдыаллаах.
Оһоҕу бэлэмнээһин кэнниттэн мембраны кириэппэскэ уонна тардарга аналлаах фурураны — тэрили бөҕөргөтөр. Болтоҥолары, кириэппэстэри уонна хайаҕаһы куһаҕан өттүнэн уларытар, ол иһин үгүс оҥорооччулар кириэппэс систиэмэтин араас варианнарын (холобур, РИМС) угар, каадырдар кэлим буолууларын тутуһаллар.
Сорох барабааннары уонна бублиннары оҥорон таһаарыы араас ритуалларынан инструменнарга «дууһаны» кылаатынан, онтон да атын үстүрүмүөннэринэн доҕуһуолланар кыахтаах.
# .as

.as диэн Америка Самоата үрдүк таhымнаах ил домена.
# Арааб тыла

Арааб тыла диэн семит тылларыттан биирдэстэрэ. Аныгы арааб тыла 27 хос тылларга арахсар.
Арааб тыла Ислам дойдуларын тылларыгар улаханнык дьайбыта. Орто үйэлэргэ Эуропа тылларыгар дьайбыта, сүрүннээн үөрэх, математика уонна философия эйгэлэригэр. Ол иhин үгүс Эуропа тылларыгар арабтыыттан киириилэр элбэхтэр.
Арааб тыла бэйэтэ былыр былыргыттан атын тыллартан дьайыылаах, бастатан туран гириэктииттэн, перстыыттан уонна санскриттан. Аныгы арааб тылыгар Эуропа тылларыттан элбэх киирии баар.
# Габдуллаа Тукаай

Габдуллаа Тукаай (Габдулла Мухамедгарифович Тукаев, тат. Габдулла Тукай, Габдулла Мөхәммәтгариф улы Тукаев, Ğabdulla Tuqay, Ğabdulla Mөxəmmətğərif uğlı Tuqayev, عبدالله توقاي‎) (14 (26 муус устар к.) 1886 с., Казаан губерниятын Кушлауч дэриэбинэтэ (билигин Татарстаан Арскай оройуона) — 2 (15 муус устар к.) 1913 с., Казаан) — уһулуччулаах татаар поэта, литератуура кириитигэ, публицист уонна тылбаасчыт.

# Габдуллаа Тукаай
## Айымньылара
### Поэзия

* «Көҥүл туһунан», 1905
* «Паразииттарга», «Судаарыстыба дуумата», 1906
* «Что рассказывают шакирды…», «Барбаппыт!», «Шурале» (поэма), 1907
* «Олох», «Омугумсуктар», «Ишан», поэма «Сенной базар, или Новый Кисекбаш», «Уу кыыһа» баллада, 1908
* «Күһүҥҥү тыаллар», «Баттал», «Дача», 1911
* «Тыа олохтооҕор туох тиийбэтий?», «Татаар ыччата», 1912
* «Омук эрэлэ…», 1913

# Габдуллаа Тукаай
## Айымньылара
### Кириитикэҕэ ыстатыйалара

* «Биһиги хоһооннорбут», «Кириитикэ — наадалаах», 1907
* «Первое моё дело после пробуждения», 1913

# Габдуллаа Тукаай
## Ылыллыбыт сирэ

* Бу ыстатыйа нууччалыыттан тылбаас. Татарстаан Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай Бибилитиэкэтин саайтыттан (www.kitaphane.ru) туһаныллыбыт.
# Афросимов Дмитрий Тимофеевич

Афросимов Дмитрий Тимофеевич - коллежскай асессор, 1769 сыл балаҕан ыйын 28 күнүттэн 1772 сыл ахсынньы 1 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Иркутскайга ыытыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Дебринин Алексей Петрович олорбут. Афросимов кэнниттэн бойобуоданан секунд-майор Малтефельцей Петр Михайлович анаммыт.

# Афросимов Дмитрий Тимофеевич
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Лаахтаах тэллэй

Лаахтаах тэллэй (лат. Laccaria laccata, нууч. Лаковица лаковая (розовая)) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сииктээх сэбирдэхтээх, инньэлээх ойуурдарга муох анныгар үүнэр.

# Лаахтаах тэллэй
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Хаптаҕайдыҥы, кураанах, кыһыллыҥы-хоҥор, эбэтэр розатыҥы хоҥор, кэлин өлбөөдүйэр.
Таҥалайдаах араҥата: Халыҥ, бэйэ бэйэтиттэн ыраах-ыраах.
Этэ: кыһыллыҥы-хоҥор, чараас. Сыта да амтана да суох. Атаҕа: сэлээппэтин курдук өҥнөөх..

# Лаахтаах тэллэй
## Туттуллуута

Үксүн тута сиэнэр.
# Саха Сирин дьоно

Саха Сирин дьонун ахсаана 950 тыh. киhи (2009).

# Саха Сирин дьоно
## Омуктар

2002 сыллааҕы сурутуу көрдөрүүлэринэн
| Омук Ахсаана % Сахалар 432 290 45,54 Нууччалар 390 671 41,15 Украиннар 34 633 3,65 Эбэҥкилэр 18 232 1,92 Эбээннэр 11 657 1,23 Татаардар 10 768 1,13 Бүрээттэр 7 266 0,77 Беларустар 4 236 0,45 Эрмээннэр 2 764 0,29 Башкорттар 2 335 0,25 Азербайдьаннар 2 293 0,24 Ниэмэстэр 2 283 0,24 Молдовалар 2 255 0,24 | Омук Ахсаана % Мордва 2 092 0,22 Кэриэйдэр 1 815 0,19 Чуваштар 1 700 0,18 Казахтар 1 525 0,16 Кыргызтар 1 454 0,15 Дулҕааннар 1 272 0,13 Узбектар 1 207 0,13 Тадьиктар 1 105 0,12 Юкагирдар 1 097 0,12 Ингуштар 1 000 0,11 Омуктарын эппэтэхтэр 2 630 0,28 Атыттар 10 700 |
# 1760-с

1760-с сыллар.
* 1762 Арассыыйаҕа: Петр III ыраахтааҕылыыр, Екатерина II ыраахтааҕылыырын саҕалыыр (1796 с. дылы); Дворяннар көҥүллэрин туһунан Манифест тахсыыта.
* 1763 — Сэттэ сыллаах сэрии бүтэр; Сенат реформата.
* 1764 — таҥара дьиэтин сирдэрин былдьааһын (Секуляризация); Мирович бууна уонна Иван VI өлүүтэ.
* 1765 сыллаахха крепостной правоны кытаатыннар сокуон тахсыыта.
* 1768 — нуучча-турок сэриитэ саҕаламмыт (1768—1774).
# Француз Гуианата

Француз Гуианата (Французтуу: Guyane française, официаллык Guyane) диэн Соҕуруу Америка хоту кытылыгар баар Франция байҕал уҥуордааҕы департамента. Франция 26 регионнарыттан биирдэстэрэ. Киин куората Кайенн.
# Бүрэбиистэ

Бүрэбииста (рум. Burebista) — б.э. инн. 82 сылтан 44 сыллаахха диэри Дакия ыраахтааҕыта .

# Бүрэбиистэ
## Гет-даак биистэрэ холбоһуулара

Б.э. инн. I үйэ бастакы аҥаарыгар гет-даактар сүрдээҕин сайдыбыттара. Атыыга-эргиэҥҥэ олоҕурбут саҥа хаһаайыстыба саҥа тиибигэр көспүттэрэ. Гириэк этностарын кытта ыкса ситимнэһиилэрэ биистэр сомоҕолоһоллоругар тиэрдибитэ. Сомоҕолоһуу иккис төрүөтэ арҕааттан уонна хотугулуу-арҕааттан күүһүрбүт кельтар, илинтэн скифтэр, бастарнар, сармааттар суоһааһыннара буолбута. Ол эрээри саамай кутталлаах өстөөхтөрө римляннар этилэр, киниэр Грецияны уонна Македонияны сэриилээн даак-гет сирдэригэр ыган кэлбиттэрэ. Бу барыта гет-даак биистэрэ Бүрэбиистэ салалтатынан сомоҕолоһоллоругар тиэрдибитэ. Кини бастыҥ көмөлөһөөччүтэ первосвященник Дэкэнэй буолбута.
Страбон Бүрэбиистэ туһунан маннык биллэрэр:

# Бүрэбиистэ
## Бүрэбиистэ судаарыстыбата

Судаарыстыба сүрүн сирэ билиҥҥи Трансильвания соҕуруу өттүгэр Орэшта хайаларыгар баара. Бу сир көмүскэнэргэ табыгастааҕа. Маны таһынан манна минераал саппааһа элбэх буолан кириэппэс туттарга үчүгэй этэ. Илин судаарыстыба кирбиитэ Буг өрүскэ тиийэрэ. Соҕуруу Страбон этэринэн Бүрэбиистэ сэриилэрэ Македония кирбиитигэр тиийэ баран кэлэллэрэ. Хотугулуу-илин Бүрэбиистэ кельтары уонна билиҥҥи Чехия сиригэр олорбут бойдар биистэрин кытта бэрт туһалаахтык сэриилэһэрэ. Страбон этэринэн итэҕэл үрдүкү чыпчаалыгар Дэкэнэй диэн киһи олорбут, бу киһи көрбүөччү уонна ыраахтааҕы бастыҥ сүбэһитэ эбит. Кинини таҥараҕа тэҥнииллэрэ үһү, винограады кэрдэн кэбиһэргэ, арыгыта суох олорорго үөрэппит.

# Бүрэбиистэ
## Бүрэбиистэ ыраахтааҕылаан бүтүүтэ

Страбон этэринэн, Бүрэбиистэни өрө туруу кэмигэр өлөрбүттэр. Сабаҕалааһын быһыытынан өрө турууну киин былаас күүһүрүүтүн сөбүлээбэт аристократтар тэрийбиитэр. Риим да тэрийбит буолуон сөп. Бүрэбиистэ өлбүтүн кэннэ судаарыстыба 4 аҥыы хайдыбыт. Бүрэбиистэ ыраахтааҕылааһынын устуоруктар үрдүктүк сыаналыыллар. Кини саҕана гет-даактар бастакы холбоммут судаарыстыбалара үөскээбит. Ол эрээри кини оҥорбут сойууһа уһаабатах уонна ордук тирэхтээх судаарыстыба кыайан буолбатах. Бүрэбиистэ өлбүтэ биир үйү буолан баран кини дьыалатын Децебал салҕаабыта.

# Бүрэбиистэ
## Литэрэтиирэ

* Н. Урсулеску История румын. Древний мир. — Кишинёв-Яссы, 1992.
* И. А. Ожог, И. М. Шаров Краткий курс лекций по истории румын. — Кишинёв, 1992.
* В. Е. Андрущак, П. А. Бойко, П. П. Бырня История Республики Молдова с древнейших времен и до наших дней. — Кишинёв, 1998.
# Арҕааҥҥы цивилизация

Арҕааҥҥы цивилизация (Western world) - культураларынан, политиканан уонна итэҕэллэринэн сибээстээх дойдулар цивилизациялара. Билиҥҥи кэмҥэ онно киирэр дойдуларынан буолаллар - АХШ, Канаада, Арҕаа Эуропа дойдулара уонна Арҕааҕа киириллибэт дойдулар бааллар, кынан баран киннэр эмиэ Арҕааҥҥы цивилизация чаастара буолаллар - онно киирэллэр баай тот Азия уонна Океания дойдулара Дьоппуон, Аустралия, Тайвань, Саҥа Зеландия, Сингапур уонна Соҕуруу Кэриэйэ. Сотору Малайзия киириэн сөп дииллэр. Сороҕор кыратык Израиль дойдутун киллэрэллэр. Арассыыйа манна киирбэт.

# Арҕааҥҥы цивилизация
## Арҕааҥҥы цивилизация уонна Арассыыйа

Арҕааҥҥы цивилизация дойдулара - баайдар, сайдыылаахтар уонна элбэх сир ресурсатын сииллэр, киннэргэ сир шаарын 91% ресурсата тиксэр, хотя киннэр бары холбоон 1 миллиард эрэ буолаллар (өссө 5,8 миллиард таах ордон хаалар - Дьадаҥы дойдулар). Ол иһин киннэр бары холбоон кыһыл көмүс миллиард дьонноругар тиксэллэр.

# Арҕааҥҥы цивилизация
## Арҕааҥҥы цивилизация уонна Саха Сирэ

Саха Сирэ Арҕааҥҥы цивилизация биир кыракый чааһа буолуон сөп, Саха Сирэ туспа дойду эбитэ буоллар, кини аа дьуо Арҕааҥҥы цивилизация чааһа буолуо этэ. Тоҕо диэтэххэ Сахалар өйбүт санаабыт сиэрдээх, толору Арҕааҥҥы цивилизация5а эппиэттиир. Саха дьоно үлэһиттэр.

# Арҕааҥҥы цивилизация
## Арҕааҥҥы цивилизация уонна Илиҥҥи цивилизация

Арҕааҥҥы цивилизация уонна Илиҥҥи цивилизация алдьархай утарсаллар. Сэриинэн сороҕор түмүктэнэр. Сиһилии маны көрүҥ - Илиҥҥи цивилизация
# 1800-с

1800-с cыллар.
Наполеон сэриилэрэ
# Арчыһыттар

Арчыһыттар -

# Арчыһыттар
## Кондаков В.А. барыла

1 клан - начинающие и ученики. 2 клан - имеющие трехгодичный опыт и результаты в работе. 3 клан - имеющие более четырех лет опыта и довольно заметные результаты работы, получившие признание у населения и у руковдства Ассоциации народной медицины РС (Я). 4 клан - целители, имеют 5 летний опыт работы, уже признаные целители- арчыһыты. 5 клана по девятый - это высшие уровни.
# Ас-үөл куттала суох буолуутун күнэ

Ас-үөл куттала суох буолуутун аан дойдутааҕы күнэ (ХНТ тылларынан: ааҥл. World Food Safety Day, араб. اليوم العالمي لسلامة الأغذية, ‎исп. Día Mundial de la Inocuidad de los Alimentos, нууч. Всемирный день безопасности пищевых продуктов, фр. la Journée internationale de la sécurité sanitaire des aliments) — ас-үөл куттала суох буолуута дьон туругар, экэниэмикэ сайдыытыгар олук буоларын болҕойууга анаан ХНТ Генеральнай ассамблеятын быһаарыытынан сылын ахсын бэс ыйын 7 күнүгэр 2018 сылтан бэлиэтэнэр.
Бу хамсааһын иһинэн эгэлгэ тэрээһиннэр ыытыллаллар. Холобур, "Ас-үөл куттала суох буолуутун биэс тосхолун" тарҕаталлар:
* Чэбэрдик тутун.
* Сиикэй аһы буспут астан туспа харай.
* Аһы буһар.
* Аһы сөрүүн сиргэ харай.
* Ыраас ууну, эргэрбэтэх аһы туһан.

# Ас-үөл куттала суох буолуутун күнэ
## Эбии көр

* Аан дойдутааҕы Ас-үөл күнэ
# Васильева Мария Васильевна

Васильева Мария Васильевна (1965 с. ахсынньы ый 8 күнэ, Элгээйи нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Васильева Мария Васильевна
## Олоҕун олуктара

· 1965 с. ахсынньы 8 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун, Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1988 с. Саха государственнай университет математика факультетын бүтэрэн Сунтаардааҕы 2 нүөмэрдээх оскуолаҕа математика учууталынан үлэлиир. Оҕону иитэр-үөрэтэр үлэҕэ ИКТ, бырайыактыыр технологиялары туһаныы – учуутал үлэтин сүрүнэ буолар. Сунтаар улууһун информатика учууталларын программированиеҕа хамаандатын чилиэнэ

# Васильева Мария Васильевна
## Наҕараадалара

· Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
# Бөрө ото

Бөрө сиир ото (баттах от, таас ото) (лат. Dryópteris frágrans), (нууч. Щитовник пахучий) — утарыта олорор сарбынньах курдук, аллараа өттүнэн синньээн түһэр, хараҥа от күөҕэ дьүһүннээх, намыһах сэбирдэхтээх, үчүгэй сыттаах үүнээйи. Алдан өрүс нөҥүө Үөһээ Дьааҥы хайаларын эниэтинэн, Өлөөн өрүс тардыытынан үүнэр. Кырылас таас быыһыттан чөмөх-чөмөх бөлкөйдүү үүммүт буолар.
Биир саамай тымныыны тулуйар үүнээйи.Сэбирдэхтэрэ кытаанах, синньигэс, өрө көрөн тураллар. Сэбирдэҕин пластинкалара харана от куөх онноохтор. Сайын, уунэр кэмигэр, саҥа сэбирдэхтэр тахсалларыгар, эргэ (үс сыл үүммүт) сэбирдэхтэр өлөллөр, ол гынан баран сиргэ туспэттэр, аргыый аллараа түһэллэр.Кыһын ол түспүт сэбирдэхтэр хаартан хаххалыыллар.

# Бөрө ото
## Туттуллуута

Бу от эмчит Н. В. Герасимов Ньыыкан ойуун үгүс ыарыылары эмтииргэ туттубута биллэр. Куртах, оһоҕос үлэтэ мөлтөөһүнугэр, аанньа утуйбат буолууга, төбө ыарыытыгар, сүрэххэ, сүһүөх дьарҕатыгар туттуллар. Маны таһынан Ньыыкан кырдьаҕас төрөөбөт дьахталларга, куттанан ыалдьыбыттарга, оҕо түүн иигин туппат буолуутугар, сүһүрэн ыалдьыыга уо.д.а. туттубута биллэр. Силистэригэр фенольнай соединениялар (антибактериальнай , вирусостатистическай свойствалаах), сэбирдэхтэригэр эфирнай арыылар бааллар. Ветеринарияга настойкатын антибактериальнай эмтэри кытта диспепсия ыарыыга туттуллар. Хаппыт сэбирдэхтэрин чэйга , духууга туттуохха соп. Куустээх, өр сылдьар сыттаахын иһин.

# Бөрө ото
## Туһаныллыбыт сирдэр

* К. Токумова, П. Токумов, Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
# Ванино

ВАНИНО (УАНИНО), Хабаровскай кыраайга баар улахан бөһүөлэк, дьонун ахсаана 11 тыс. киһи. Олортон 871 киһитэ сахалар.
# Түһүк (тыл)

Түһүк — сорох омук тылларыгар хайааһын барамайга туһуланыытын нөҥүө барамайдар сыһыаннарын көрдөрөр, хайааһын аат тылга ситимин бэлиэтиир, сыһыарыы көмөтүнэн көстөр тыл (үксүгэр аат) халыыба. Флекциялаах уонна агглютинациялаах тылларга баар буолар. Түһүгэ суох омук тылларыгар тыл этиигэ суолтата атын ньыманнан бэлиэтэнэр, холобур, этии тутулунан, предлог уонна послелог көмөтүнэн.
Түһүк саныыр санааны этэргэ көмөлөһөр. Ааттары түһүктээн, кырамаатыка араас суолтатын (хайааччыны, барымтаны, сиһилиири, быраарары, хайааччы кимин-тугун) биэрбэт. Түһүк аат тыл саҥаҕа (тылга) оруолун, атын тылы кытта сыһыаннаһан суолтата уларыйыытын бэлиэтиир. Онон этиини оҥорорго улахан оруоллаах. Тугу туох соруктаах этэрбитинэн көрөн, тылы туһааннаах түһүккэ туруорабыт. Холобур, АЛААС диэн аат тылы уларытан араас суолталаах этиини оҥоруохпутун сөп: АЛААСКА бардыбыт. АЛААСТАН бардыбыт. АЛААҺЫНАН бардыбыт.

# Түһүк (тыл)
## Түһүктэр тиһиликтэрэ

Манна араас омук тылларыгар баар түһүктэр тиһиликтэрэ (испииһэктэрэ) көстөр. Сорох түһүктэр сорох омук тылларыгар бэйэ-бэйэлэрин кытта сөп түбэсиһиэхтэрин сөп (суолталарынан уонна/эбэтэр морфологияларынан).
# Оҕо быраабын конвенцията

ХНТ оҕо быраабын конвенцията — кыттыгас дойдуларга оҕо быраабын быһаарар аан дойду быраап докумуона. Оҕо быраабыгар сыһыаннаах бастакы докумуон буолар. Бу докумуон киһи 18 сааһын туолуор дылы быраабын быһаарар 54 ыстатыйалардаах. Конвенцияны АХШттан ураты бары ХНТ дойдулара уонна Палестина, Сибэтиэй Бүрүстүөл илии баттаабыттара уонна ратификациялаабыттара..

# Оҕо быраабын конвенцията
## Үөскээһинин устуоруйата

ХНТ Генеральнай Ассамблеята оҕо быраабын харысхалыгар бастаан ХНТ Оҕо пуондатын (ЮНИСЕФ) 1946 сыллаахха тэрийбитэ. Ол кэнниттэн 1948 сыллаахха Киһи быраабын аан дойду декларацията ылыныллыбыта. Ол докумуон балаһыанньатыгар уонна 1966 сыл аан дойду паактын балаһыанньатыгар оҕо хаххала ураты буолара билиниллибитэ.
Оҕоҕо сыһыаннаах бастакы аакта ХНТ Генеральнай ассамблеята 1959 сыллаахха ылыныллыбыта. Онно ким оҕо быраабын эппиэтинэстээҕэр суруллубут 10 принцип чопчуламмыта. Киһи аймах оҕоҕо туох баар үчүгэйи биэриэхтээҕэ уонна быраап уонна көҥүл мэктиэлэммитэ.

# Оҕо быраабын конвенцията
## Конвенция Араассыйаҕа устуоруйата

* 1993 сыллаахха ХНТ Кэмиэтиэтэ Арассыыйа Конвенцияны хайдах тутуһарын дьүүллээбитэ уонна араас бэлиэтээһинин эппитэ
* 1993 — Арассыыйа правительствата 1993 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр «О реализации Конвенции ООН о правах ребёнка и Всемирной декларации об обеспечении выживания, защиты и развития детей» уураҕын ылыммыта.

# Оҕо быраабын конвенцията
## См. также

* Аан дойду оҕо хаххалын күнэ
* Оҕо бырааба
* Ювенальнай юстиция

# Оҕо быраабын конвенцията
## Быһаарылар

* ↑ Список государств-участников Конвенции о правах ребёнка(ааҥл.)
* ↑ Декларация прав ребёнка (принята резолюцией 1386 (ХIV) Генеральной Ассамблеи ООН 20 ноября 1959 года)

# Оҕо быраабын конвенцията
## Туһаныллыбыт литэрэтиирэ

* Шнекендорф З. К. Путеводитель по Конвенции о правах ребёнка. — М., 1997.

# Оҕо быраабын конвенцията
## Тас сигэлэр

* Официальный текст Конвенции о правах ребёнка на русском языке
* Конвенция о правах ребёнка Архыыптаммыт 2018, Балаҕан ыйын 25 күнүгэр.
* Документация подготовки конвенции Архыыптаммыт 2013, Алтынньы 5 күнүгэр. ООН(ааҥл.)
* Раздел о конвенции на портале «Права детей», поддерживающем КПР(ааҥл.)
* M. P. Farris Nannies in Blue Berets: A Legal Analysis Архыыптаммыт 2017, Бэс ыйын 11 күнүгэр. (критика КПР) 2008(ааҥл.)
* Кравчук Н. Система международных органов в защите прав ребёнка"Защити меня", 2004, № 1.
* Конвенция о правах ребёнка/Права детей в Российской Федерации: законодательство и практика Архыыптаммыт 2007, Ахсынньы 15 күнүгэр. 2003
* «Права детёнышей» Перевод Конвенции о правах ребёнка на детский язык на сайте «Президент России гражданам школьного возраста» Архыыптаммыт 2018, Балаҕан ыйын 22 күнүгэр.
# Игирэлэр (астрология)

Игирэлэр — Зодиак үһүс бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 60° - 90° секторы ылар.
Күн Игирэлэр сулустар бөлөхтөрүн бэс ыйын 20 күнүттэн от ыйын 20 күнүгэр диэри ааһар. Онтон астрологияҕа ыам ыйын 22 күнүттэн бэс ыйын 21 күнүгэр диэри ааҕыллар.

# Игирэлэр (астрология)
## Бэлиэ

Игирэлэр бэлиэлэрэ ♊ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп) Юникодка 9802 №-дээх онтон 16 чыыһылалаах 264A "-дээх. HTML-кода &#9802; эбэтэр &#x264A;.
# Аан дойду Утума

Аан дойду Утума (ааҥл. World Heritage Site, нууч. Всемирное наследие) - Аан дойдутааҕы култуура уонна айылҕа утумун көмүскүүр туһунан Конвенция "аан дойдуга суолталаах" диэн билиммит сирдэрин эбэтэр эбийиэктэрин тиһигэ.
Бу конвенцияны 1972 сыллаахха ЮНЕСКО ылыммыта. Сыала-соруга - култуура уонна айылҕа сыаннастарын харыстыырга дойдулар бииргэ үлэлээһиннэрин хааччыйыы. Бу тиһиккэ киирбит эбийиэги судаарыстыба көмүскүүр эбээһинэстээх. Тиһиккэ аан дойдуга аатырбыт тутуулар киирэллэр. Култуура уонна айылҕа сыаннастара бэйэ-бэйэлэрин ыккардыгар сыһыаннара билигин үс бииргэ кэриҥэ.
2021 сыллааҕы туругунан Аан дойду Утумун испииһэгэр 1154 эбийиэк киирэ сылдьар, онтон 897 култуура, 218 — айылҕа уонна 39 — култуура уонна айылҕа эбийиэктэрэ буолаллар, бу эбийиэктэр 167 ЮНЕСКО Аан дойжу култууратын уонна айылҕатын утумун харыстыыр туһунан Конвенциятыгар илии баттаабыт дойдуларга бааллар. Хас биирдии эбийиэк туһунан нүөмэрдээх.
Манна биһиги Өлүөнэбит турууктара киллэрибиттэрэ.
# Готовцев Роман Ильич

Готовцев Роман Ильич — норуот маастара, международай кылаастаах хомус ууһа.
Готовцев Роман Ильич балаҕан ыйын 3 күнүгэр 1960 сыллаахха Уус-Алдан оройуонун Тандатыгар сулууспалаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр Г. Н. Бурцевка дьарыктаммыта. Дьокуускайдааҕы худуоһунньуктар училищеларыгар үөрэммитэ. 1991 с. варганнай музыка Аан дойдутааҕы II Конгреһын быыстапкатыгар «Лучший варган мира» конкурска II миэстэни ылбыта уонна хомус оҥоруутугар международнай кылаастаах маастар степэнинылбыта. Хотгу норуоттар фестивалларын кыттыылааҕа. Аляскаҕа (АХШ) 1993 с. Францияҕа 1994 с. Уопут атастаһа уустарга сылдьар: Гоголев С.И-Амынньыкы Уус (Мэҥэ Хаҥалас), И. Ф. Захаровка — Кылыадьы Уус (Бүлүү), Б. Ф. Неустроев, Чярин Ф (Баайаҕа), Р. А. Даниловка (Куокуну, Сунтаар), Аммосов Е.Е (Уус-Күөлэ, Уус Алдан).
# Билэлээх тыс этэрбэс

Билэлээх тыс этэрбэс - өҥнөөх сукунанан таҥаһы аттаран, көмүһүнэн симээн, оҕуруонан анньан таба, тайах, сылгы, сүөһү тыһыттан мааныга кэтиллэр гына тигиллэр кыһыҥҥы тыс этэрбэс көрүҥэ.

# Билэлээх тыс этэрбэс
## Өссө маны көр

* Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс
* Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс
* Ойуулаах сарыы этэрбэс
* Алтан тыллаах сарыы этэрбэс
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
# Детский Мир

«Детский мир» — 1947 сыллахха тэриллибит сэбиэскэй уонна арассыыйатааҕы оҕолорго анаммыт табаардары атыылыыр маҕаһыыннар ситимэ..
Хампаанньа араас көрүҥнээх маҕаһыыннары сайыннарар, ордук биллэр маҕаһыына - «Детский мир», ону тэҥэ «Детмир-мини» уонна зоомаҕаһыын «Зоозавр». 2020 сыллаахха «Детский мир» Арассыыйа системообразующай тэрилтэлэрин тиһилигэр киирбитэ.
# Быйыт

Быйыт (лат. Brachymystax lenok, нууч. Ленок) — кыһыл лаапчааннаах орто балык.
Саха Cиригэр хотугу байҕалларга түһэр улахан өрүстэргэ барыларыгар үөскүүр, туустаах ууга киирбэт. Хайа күөллэригэр эмиэ көстөр. Анаабыр, Хоромой уонна Алаһыай өрүстэргэ суох.

# Быйыт
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
# Балык чиэрбэтэ

Балык чиэрбэтэ (Ардах чиэрбэтэ), чиэрбэ, буорга олорор. 500 көрүҥэ баар. Билиҥҥи кыыллар уонна киһи халыҥ оһоҕосторун төрүттээччи 670 миллион сыл аннараа өттүгэр эволюция через.
# Конкииста

Конкииста - XVI үйэ бастакы аҥаарыгар Испания Американы сэриилээһинэ. Соруктара - байыы-тайыы, көмүс булуу. Бу сэрии кыттыылаахтара конкистадордар диэн ааттаналлара.
1519 с. Эрнан Кортес 400 сатыы уонна 16 аттаах сэрииһиттээх ацтектар сирдэрин сэриилиири саҕалаабыта. Теночтитлан диэн киин куоракка Монтесума ыраахтааҕыга ыалдьыттыы диэн ааттаан тиийэн, албыннаан ыраахтааҕыны аманаат гынар. Уонна кини аатыттан дойдуну салайан барар. Олохтоохтор өрө турбуттарыгар Теночтитлааны төгүрүктүүр уонна хас да ый хаайа сытан хоргутан баран бэриннэрэр.
Конкистадордар Эльдорадо диэн көмүстээх сири көрдөөн Панаама моойуттан соҕуруу баран билиҥҥи Колумбия сирдэрин сэриилииллэр. Франциско Писарро этэрээтэ өссө салгыы баран билиҥҥи Перу сиригэр инкалар судаарыстыбаларыгар ааҥнаан киирбитэ. Улуу Инканы утарар баһылыктары - касиктары - тылыгар киллэрэн Улуу Инка Атауальпа олорор Кахамарку куоратын осаадалыыр. Артиллерия уонна аркебуузалар көмөлөрүнэн куораты ылар, Атауальпаны билиэн ылар. Инкалар ыраахтааҕыларын босхолоору көмүс уонна үрүҥ көмүс маллары аҕалан хаайыыны толорон кэбиһэллэр. Ол да буоллар көмүһү ылан баран Писарро Улуу Инканы өлөттөрөн кэбиһэр. 1535 сыллаахха инкалар ытык сирдэрин Куско диэн сири ылар, уонна онно саҥа киин куораты олохтуур, Лима диэн ааттыыр. Бу куораттан олорон дойдуну салайар.
Сүүһүнэн тыһыынча олохтоохтору көмүс хостуур шаахталарга үлэлэтэллэр, ол ынырык үлэ түмүгэр 4,5 мөл киһиттэн 1 мөл киһитэ эрэ ордон хаалар.
Мексиканы сэриилээһин өссө да уонунан сыл буолбута, XVII үйэҕэ эрэ түмүктэммитэ.