yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аллараа Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Аллараа Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Аллараа Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ

* Аллараа Халыматааҕы Хотугу норуоттар колледжтара (Черскэй).

# Аллараа Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Чеpскэй 1 №-дээх орто оскуолата
* Чеpскэй 2 №-дээх орто оскуолата
* Черскэй алын оскуолата
* Андpюшкино орто оскуолата
* Колымскай Таврат Н.И. аатынан орто оскуолата
* Походскай орто оскуолата
* Петушки алын оскуолата

# Аллараа Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Арҕаа Сахаара

Арҕаа Саhаара, Арҕаа Сахаара (араб. لصحراء الغربية) диэн Хоту Африкаҕа баар территория. Кирбиилэhэр Марокколыын хоту, Алжирдыын хотугулуу-илин, Мауританиялыын илин уонна соҕуруу, Атлантик океанныын арҕаа. Иэнэ 266 000 км², олохтоохторун ахсаана 382 тыһыынчаттан тахса. Киин куората Эл Аюн.
Арҕаа Саhаара 1960-с сс. Испания колонията эрдэнээҕиттэн ыла Холбоһуктаах Нациялар деколонизацияламматах территориялар тиhиктэригэр киирэр. Марокко уонна Полисарио Фронт диэн тутулуга суох буолуу хамсааhына территория салалтатын туhунан мөккүөрдээхтэр.
# .th

.th диэн Тайлаан үрдүк таhымнаах ил домена.
# Кириллин Александр Моисеевич

Кириллин Александр Моисеевич (1952 с., Бүлүүчээн с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо

# Кириллин Александр Моисеевич
## Олоҕун олуктара

Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр 1952 с. төрөөбүтэ. Бүлүүчээн оскуолатын бүтэрэн, сопхуоска ыанньыксыттаабыта, кочегардаабыта. 1971-1976 сс. СГУ омук тылын учууталын идэтин ылан, Чөркөөххө учууталлаабыта. Онтон нөҥүө сылыгар Бүлүүчээн оскуолатыгар кэлэн, учууталлаан, билиҥҥэ диэри үлэлиир. Студенныы сылдьан «Сэргэлээх уоттара», «Сарыал» диэн университет ансамблларыгар ыллаабыта, араас конкурустарга кыттан элбэх төгүл дипломант, кыайыылаах буолбута. Учууталлыыр үлэтин таһынан нэһилиэккэ «Хартыына галереята» арыйарга күүскэ үлэлээбитэ. Галерея байытыллан , билигин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай художественнай Түмэлин филиала, Россия култуурунай нэһилиэстибэтин реестиригэр киллэриллэн, үлэлии турар. Маны общественнай сорудах быһыытынан Александр Моисеевич салайан үлэлэтэр.
Кириллин А.М. үөрэтэр-иитэр үлэтигэр саҥа ньымалары, педагогика бүгүҥҥү ситиһиилэрин олоххо киллэриигэ дьоһун үлэлэрдээх. 1999 с. «Тыа оскуолатын сайыннарыы кэлим тэриллиитэ» диэн бырайыакка «1999 сыл Бастыҥ учуутала». «Оскуолатааҕы айар группа үлэтэ», «Төрөөбүт алааскын эн таптаа» диэн дакылааттара биһирэммиттэрэ. Сүрүн үлэтин таһынан, Бүтүн Россиятааҕы норуоттар уус-уран айымньыларын конкурсугар бастакы миэстэни ылбыта, 1974-1975 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин конкурстарын лауреаттара, 1992 с. Мирнэй к. ыытыллыбыт Бүтүн Россиятааҕы «Оонньоо, гармонь!» фестиваль лауреата буолбута.

# Кириллин Александр Моисеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

"Гражданскай килбиэн" анал бэлиэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала.
"Гражданскай килбиэн" анал бэлиэ хаһаайына.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна.
Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо

# Кириллин Александр Моисеевич
## Кини туһунан

* Намылова А. , Александр Кириллин - республикатааҕы конкурс дипломана. [Бүлүүчээн орто оскуолатын төрүт культураҕа уонна омук тылыгар учуутала Александр Моисеевич Кириллин "Бастыҥ бырайыак иһин" номинацияҕа "Тыа оскуолатын модела" диэн темаҕа дипломант буолла] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Муус устар 20 күнэ-С. 2
* Никифорова С. П., Нэһилиэк духовнай сайдыытын түсчүтэ. [Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын, үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала Кириллин Александр Моисеевич туһунан] - : , //Саха сирэ. . - 2020. - Атырдьах ыйын 6 күнэ (N 31)-С. 15;

# Кириллин Александр Моисеевич
## Суруйуулара, кинигэлэрэ

Кириллин А. М., Болотуна былаат : (дьиҥ олохтон). [уус-уран кэпсээн] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2020. - От ыйын 14 күнэ (N 52)-С. 4-5;
# Чоповичи

Чоповичи (укр. Чоповичі) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 016 (2012).
# Тэбиик нэһилиэгэ

Тэбиик нэһилиэгэ — XIX үйэҕэ Дүпсүн улууһугар баар буола сылдьыбыт нэһилиэк.
Дүпсүн улууһун Өспөх буолаһыгар Тэбиик баай (Маппый Турчеков) диэн кинээс олоро сылдьыбыт, 3 ойохтоох, 6 уоллаах, 5 кыыстаах эбит. Кини биир уола Харахаан баай, туспа буолас буоларыгар аҕатын аатынан Тэбиик нэһилиэгин төрүттээбит. Өспөх буолаһыттан Бастакы, Иккис Өспөх уонна Тэбиик нэһилиэгэ үөскээбиттэр.

# Тэбиик нэһилиэгэ
## Биллэр-көстөр дьоно

* Күлүмнүүр
# Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет

Координаталара: 53°09′55″ с. ш. 45°06′28″ в. д.﻿ / ﻿53.1654° с. ш. 45.1079° в. д.﻿ / 53.1654; 45.1079 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет (ПСАУ) — Арассыыйа Пенза куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
## Устуоруйата

1950 с. балаҕан ыйын 21 күнүгэр ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтэ үрдүк үөрэх Министиэристибэтигэр Пенза куоракка лесотехническай техникум базатыгар Пензатааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун арыйарын көҥүллээбит. 1995 с. сэтинньи 16 күнүгэр институт Пензатааҕы тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйата буолбут. 2016 с. ахсынньы 1 күнүгэр Арссыыйа Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин 536 нүөмрдээх бирикээһинэн Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университета буолбут.

# Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
## Факультеттара

1. Агрономическай факультет
-почвоведение, агрохимия, химия
-уопсай сири оҥоруу уонна сири үллэрии
-селекция, семеноводство уонна биология
-растениеводство уонна ойуур хаһаайыстыбата
2. Инженернай факультет
-физика, математика
-трактордар, массыыналар уонна теплоэнергетика
-АПК технологическай процесстары механизациялааһын
-механизмнары уонна массыыналары оҥоруу төрүөттэрэ
-массыына техническай сервиһа
3. Технологическай факультет
-биология, биологическай технологиялар уонна ветеринарнай-санитарнай экспертиза
-тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын переработкалааын
4. Экэнэмиичэскэй факультет
-бух.учуот, анаалис уонна аудит
-салайыы, экэниэмикэ уонна быраап
-финанстар
-оҥорон таһаарыыны тэрийии уонна информатизациялааһын.

# Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
## Рейтиннэрэ

Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
1. Пенза куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ
2. Пензенскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 444-с миэстэ
4. 2019 с. "Востребованность вузов" рейтиҥҥэ 4-с миэстэ
# Атах оонньуута

Атах оонньуута — ким атаҕар ордук кыанарын быһаарсар улахан көҕүтүһүүлээх, күрэстэһиилээх, сурахтаах, ааттаах-суоллаах оонньуулар. 2003 сыллаахха Арассыыйа ил хамыыһыйата спорт көрүҥүнэн ааҕар буолбута.. Үгэс быһыытынан ыһыах программатыгар булгуччулаах буолар. Саха Сирин туруорсуутунан "Азия оҕолоро" аан дойду оонньууларыгар троеборье быһыытынан киирэр, онно кылыы, ыстаҥа уонна куобах. киирэллэр

# Атах оонньуута
## Атах оонньууларын көрүҥнэрэ

* 12 (уон икки) туоска кылыы, куобах, ыстаҥа;
* буур (сүүрэн кэлэн, биирдэ ойуу — сиргэ- уокка сылдьан, ууну, аппаны үрдүнэн көтүү);
* үс тоҕус (атах оонньуутун ыарахан көрүҥэ: тоҕустуу туоска үлдьү субурутан куобахтааһын, кылыйыы, ыстаҥалааһын);
* быа көтүүтэ (үрдүгү көтүү), сиргэ-уокка сылдьан, маһы-оту үрдүнэн көтүү;
* "туора бааллан турар алта ат үрдүнэн куобахтааһын",
* "бүтэй баҕанатын төбөтүттэн төбөтүтэр түһэн (ыстаҥалаан) күөлү эргийии",
* "тииҥ курдук тииттэн тииккэ ыстанан, ыраатарга куоталаһыы";
* наарта (турку) үрдүнэн куобахтааһын,
* мөөчүк тэбиитэ (хотугу норуоттар оонньуулара);
* туран эрэн үрдүгү куобахтааһын, туран эрэн кылыйыы, куобахтааһын, ыстаҥалааһын, буурдааһын, өрө ыстаныы;
* сырсыы (икки эбэтэр хас да киһи тэҥҥэ эбэтэр урут-хойут түһэн, ол буолбатаҕына уста бэрсэн, куоталаһыылара; ыраахха, чугаска, ыарахан сүгэһэрдээх; сүүрүк аты, табаны кытта сырсыы, эмньик кулуну, тугуту кытта сырсыы);
* сүүрүү (соҕотоҕун сүүрэн, кыаҕы көрдөрүү:
үс уо.д.а. быластаах өтүүнү эбэтэр өссө ат өргөнүн курдарыгар баанан баран, "төбөтө сиртэн биир чиэппэр өрө хоройон иһиэр диэри", итиэннэ атаҕын ылара түргэнэ бэрт буолан, "атаҕын икки арда сарыыланан (атаҕа силлиһэн) көстүөр диэри" олус түргэнник.
# Мөҕүү-хаһыы

Мөҕүү-хаһыы — "итэҕэһин була-була, хасыһан, сырыы аайы уруккутун-хойуккутун умнубакка барытын ааҕан, арахпакка мөҕүү". Бу төрөппүт, иитээччи, салайааччы ычалара кыратын туоһута. Мөҕөн-хаһан, киһини үчүгэй оҥоруохха табыллыбат. Ааспыт барыта мунньуллан иһэр буоллаҕына, ол оҕо кыайбат таһаҕаһа буолан, ыһыктынан кэбиһиэн сөп.
# Хапсыыр

Хапсыыр — саас хаар ууллан бүппүтүн кэннэ халлаан тыалыран, хаарданан иккистээн уһуннук тымныйыыта. Хара хапсыыр — саас хаар ууллубутун кэнниттэн халлаан кураанах тыалынан тымныйан, хонуу уһуннук көҕөрбөккө сытыыта.
# Крылова Татьяна Ивановна

Крылова Татьяна Ивановна — Саха Сирин дьахталларыттан бастакы медицина доктора, профессор, Саха АССР уонна РСФСР үтүөлээх бырааһа, СГУ медфагын декана (1975—1979).
(1921 сыл кулун тутар 16 — 1979 сыл муус устар 2)

# Крылова Татьяна Ивановна
## Олоҕун олуктара

Дьокуускайга төрөөбүтэ. Ийэтэ Ирина атыыһыт Яков Санников кыра кыыһа, аҕата Арҕаа Хаҥалас улууһуттан төрүттээх саха атыыһыта Иван Павлов эбиттэр. 1942 сыллаахха Омскайдааҕы мединститут педиатрия факультетын бүтэрбитэ. Онтон 1947 сылга дылы оҕо дьааһылатыгар, оройуон балыыһатыгар бырааһынан, Республикатааҕы Оҕо дьиэтин кылаабынай бырааһынан, оҕо-дьахтар консультациятыгар бырааһынан, Усуйаана оройуонун кылаабынай бырааһынан үлэлээбитэ.
1947 сылтан Сэллик институтун Саха Сиринээҕи филиалын клиникатыгар оҕо отделениетын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Кандидатскай диссертация суруйбута. 1964 сылтан педиатрия кафедратын арыйбыта уонна онно сэбиэдиссэйдээбитэ. 1970 сылтан 1975 сылга дылы СГУ наукаҕа проректора. 1975 сылтан 1979 сылга дылы — медицинскэй факультет декана.
Докторскай диссертацияны «Клиника, течение и лечение туберкулёза у детей в Якутской АССР» 1967 сыллаахха көмүскээбитэ.
Кэргэнин Д. М. Крыловтуун Саха Сиригэр медицинскай үрдүк үөрэхтээһини саҕалаабыт дьоннор.
# Спиридонов Сергей Григорьевич

Спиридонов Сергей Григорьевич — гиирэ спордугар СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# География координаталара

География координаталара, точка балаһыанньатын быһаараллар.
География координаталара сфера координаталарын курдук быһаарыллар. Итинник координаталар атын халлаан куйаарын системаларга эмиэ туттуллаллар.

# География координаталара
## Кэтирээһин

    Сүрүн ыстатыйа: Кэтирээһин
Кэтирээһин $\varphi ~$ зенит хайысхатын уонна экватор ньуурун ыккардынааҕы муннук. Экватортан икки өттүгэр 0 - 90° ааҕыллар.
Сир дьҥнээх халыыба сфераттан атын буолан география кэтирээһинэ геоцентр кэтирээһиниттэн арыый ураты буолар.

# География координаталара
## Усталааһын

    Сүрүн ыстатыйа: Усталааһын
Усталааһын $\lambda ~$ точканнан ааһар меридиан уонна 0 кыраадыстаах меридиан ыккардыларынааҕы муннук.
Билигин Сиргэ 0 кыраадыстаах меридиан Лондон аттынааҕы Гринвич обсерваториянан ааһар меридианы ааҕаллар.
0 до 180° илин диэкки кэтирээһиннэр илин диэн, онтон арҕаа диэкки арҕаа диэн ааҕыллаллар.
Кэтирээһин олохтоох кэми быһаарар.

# География координаталара
## Үрдүгэ

    Сүрүн ыстатыйа: Муора таһымыттан үрдүгэ
Точка балаһыанньатын толору быһаарар сыалтан үһүс координата наада - үрдүгэ.
Планета кииниттэн ааҕыллыбат, муора таһымыттан ааҕыллар.
Муора таһымыттан үрдүгэ өссө салгын баттааһыны кытта сибээстээх.
# Сумы уобалас

Сумы уобалас (укр. Сумська область) — Украина субъега. Киин куората — Сумы. Дьонун ахсаана 1 131 903 (2014).
# Чоҕочу

Чоҕочу — быары кыра соҕус ньолбуһах гына бысталаан баран итир сыатыгар суулаан уокка саллан эбэтэр хобордооххо ууга дуу, арыыга дуу буһаран сиэниллэр.
# Рецессия

Рецессия диэн хайа эрэ кэм устата оҥоруу уостуута уонна экономика үүнүүтүн тэтимнэрэ бытаарааhына. Оҥоруу брутто ис оҥоhугунан, үлэлээх буолуунан, инвестиция хоромньуларынан, дьиэ кэргэн барыстарынан, бизнес барыстарынан уонна инфляциянан кээмэйдэнэр, рецессия кэмин устата.
Рецессия хоромньулар аччааhыныттан буолар диэн сабаҕалыыллар. Рецессия экономика циклын биир кэрдииhэ буолар, экономика буумун уонна кэхтиитин икки ардыларыгар.
# Rozalla

Rozalla (Rozalla Miller), аан дойдуга биллэр Замбия дойдутун ырыаһыта.
Билигин АХШ дойдутугар олорор уонна дьарыгын барытын онно ыытар. 1964 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр Ндола куоракка төрөөбүт. 1980 сыллаахха дойдутуттан Зимбабве дойдутугар олохсуйа барар уонна онно бастакы кэнсиэрэ буолар.
# Рембрандт

Рембрандт Харменс ван Рейн (Rembrandt Harmenszoon van Rijn, 1606 от ыйын 15 – 1669 алтынньы 4), Недерланд уруhуйдьута уонна офортааччыта. Недерланд историятын бастыҥ уруhуйдьута, Эуропа дьоҕурун историятыгар биир улуу уруhуйдьут буолар. Недерланд алтан үйэтин кэмин биир уhулуччулаах киhитэ буолар.
Эдэр сааhыгар ситиhиилээх мэтириэт уруhуйдьута быhыытынан биллибитэ. Сааhыран баран олоҕо сатамматах, үп-харчы өттүнэн ыарахаттары көрсүбүт. Ол да буоллар кини уруhуйдара уонна гравюралара олоҕун тухары хайҕаналлара уонна биhирэбиллэнэллэрэ. Сүүрбэ сыл устата кини элбэх дьоһуннаах Недерланд уруhуйдьуттарын үөрэппит. Рембрандт бастыҥ ситиhиилээх үлэлэринэн буолаллар үөлээннээхтэрин мэтириэттэрэ, бэйэ мэтириэттэрэ уонна Биибилийэ көстүүлэрин ойуулааhыннара. Бэйэ мэтириэттэригэр Рембрандт бэйэтин бэрдимсийиитэ суох уонна олус истиҥник ойуулуур.

# Рембрандт
## Литература

* Ackley, Clifford, et al., Rembrandt's Journey, Museum of Fine Arts, Boston, 2004. ISBN 0-87846-677-0
* Adams, Laurie Schneider (1999). Art Across Time. Volume II. McGraw-Hill College, New York, NY.
* Bull, Duncan, et al., Rembrandt-Caravaggio, Rijksmuseum, 2006.
* Clark, Kenneth, Civilisation, Harper & Row, 1969.
* Clark, Kenneth, An Introduction to Rembrandt, 1978, London, John Murray/Readers Union, 1978
* Clough, Shepard B. (1975). European History in a World Perspective. D.C. Heath and Company, Los Lexington, MA. ISBN 0-669-85555-3.
* Gombrich, E.H., The Story of Art, Phaidon, 1995. ISBN 0-7148-3355-X
* Hughes, Robert (2006), "The God of Realism", The New York Review of Books (Rea S. Hederman) 53 (6)
* The Complete Etchings of Rembrandt Reproduced in Original Size, Gary Schwartz (editor). New York: Dover, 1988. ISBN 0-486-28181-7
* Slive, Seymour, Dutch Painting, 1600–1800, Yale UP, 1995,ISBN 0-300-07451-4
* van de Wetering, Ernst, Rembrandt: The Painter at Work, Amsterdam University Press, 2000. ISBN 0-520-22668-2
* Rembrandt by himself (Christopher White — Editor, Quentin Buvelot — Editor) National Gallery Co Ltd [1999]
* Christopher White, The Late Etchings of Rembrandt, 1969, British Museum/Lund Humphries, London
# Андреева Светлана Родиславовна

Андреева Светлана Родиславовна, 14.07.1967 с., Сунтаар сэлиэнньэтэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР. «Сунтаар улууһа (оройуона)» муниципальнай оройуон дьаһалтатын «Yөрэх салалтатын муниципальнай органа» муниципальнай хааһына тэрилтэтигэр кылаабынай специалиһынан үлэлиир.

# Андреева Светлана Родиславовна
## Олоҕун олуктара

1982-1986 – Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа алын кылаас учууталын идэтигэр үөрэммитэ.
1987-1993 – Саха государственнай университетын бутэрэн, нуучча тылын уонна литературатын учууталын идэтин ылбыта.
1986-1997 – алын кылаас учуутала, Түбэй-Дьаархан аҕыс кылаастаах оскуолата, Түбэй ситэтэ суох орто оскуолата, Сунтаар алын сүһүөх оскуолата.
1997-1998 - логопед-дефектолог, Сунтаар оройуонун үөрэх салалтата.
1998-2008 - учуутал, директоры иитэр-үөрэтэр үлэҕэ солбуйааччы, директор, Сунтардааҕы анал (коррекционнай) оскуола-интэринээт.
2008-2020 – директоры үөрэх, методика чааһыгар солбуйааччы, нуучча тылын уонна литературатын учуутала, директоры производственнай үөрэхтээһин чааһыгар солбуйааччы, Сунтаардааҕы технологическай колледж.
2020-2021 – алын кылаас учуутала, Дьокуускай куорат №34 анал (коррекционнай) уопсай үөрэхтээһин оскуола-интэринээтэ.
2021 сылтан - «Сунтаар улууһа (оройуона)» муниципальнай оройуон дьаһалтатын «Yөрэх салалтатын муниципальнай органа» муниципальнай хааһына тэрилтэтигэр кылаабынай специалист.

# Андреева Светлана Родиславовна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* "Сунтаар нэһилиэгин сайдыытыгар кылаатын иһин" бэлиэ.
* "Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин" бэлиэ.
* Россия Федерациятын уерэ5ириитин министерствотын Бочуотунай грамотата.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
* Россия Федерациятын үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ.
* Россия Федерациятын үлэ бэтэрээнэ.
# Ойоос

Ойоос — улахан арыы ойоҕоһугар күөллүйбүт хомо уҥуор үөскээбит уһун синньигэс саҥа арыы.

# Ойоос
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
# Аввакумова Мария Ивановна

Аввакумова Мария Ивановна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Аввакумова Мария Ивановна
## Олоҕун олуктара

1956 с. Сунтаар сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1976 с. Магаданнааҕы педагогическай институкка киирбитэ, онтон бүтэрэн Сунтаар алын сүһүөхтээх оскуолатыгар учууталынан анаммыта.
М. И. Аввакумова - уопуттаах, айымньылаахтык үлэлиир учуутал. Идэтийбит таһымы мэлдьи үрдэтэр: саҥа суоллары уонна ньымалары көрдүүр, коллегаларын уонна өрөспүүбүлүкэ бастыҥ уопуттарын киллэрсэр, учууталлар саҥа технологияларын чинчийэр уонна улуус, республика таһымнарыгар бэйэтин педагогическай уопутун тарҕатар. Мария Ивановна-экспериментатор учуутала. "Школа "РОСТА, школа развития" республикатааҕы эксперимеҥҥэ, оҕолору үөрэтии эксперименигэр Хамраева "Русский язык для тюркских школ" өрөспүүбүлүкэтээҕи эксперимеҥҥэ кыттыбыта. Кини "Доруобуйа", "Ыал", НОУ "Кыым" оскуола сайдыытын программатын автора. "РОСТ" кинигэ оҥорооччуларыттан биирдэстэрэ буолар.
Өр кэмҥэ Мария Ивановна начальнай кылаас учууталларын методическай холбоһугун салайбыта. Кылаас салайааччытын быһыытынан үлэтин ис хоһооно интэриэһинэй. Кини төрөппүттэрэ — кылааска иитэр үлэҕэ тэрээһинигэр кытталлар, интэриэһинэй куруһуоктары ыыталлар. "Мин төрөппүттэрим — мин көмөлөһөөччүлэрим" диэн ыстатыйа "РОСТ" кинигэтигэр, педагогическай университеты тэрийбит "аһаҕас уруок" педагогическай идеяларын фестивалын чэрчитинэн 2008 с. бэчээттэммитэ.

# Аввакумова Мария Ивановна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
* "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Учууталларын учуутала" бэлиэ.
* РФ наукаҕа уонна үөрэхтээһиҥҥэ министерствотын Бочуотунай грамота.
# Сесар Чавес күнэ

Сесар Чавес күнэ (ааҥл. Cesar Chavez Day of Service and Learning) — АХШ-ка сыл ахсын кулун тутар 31 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. Ордук киэҥник аҕыс штаакка бэлиэтииллэр: Аризона, Колорадо, Калифорния, Техас уо.д.а..
Бу күн тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин уонна миграаннар бырааптарын турууласпыт Сесар Чавеһы ахталлар. Кини 1927 сыллаахха кулун тутар 31 күнүгэр Юма (Аризона) куорат аттыгар омугунан мексиканец ыалга төрөөбүт. Төрүттэрэ бу сирдэр АХШ-ка холобонуохтарын инниттэн олорбуттар. АХШ-ка бу киһи национальнай дьоруой буолбута.
АХШ сэттэ штаатыгар бу күн өрүүллэр. Калифорнияҕа бу күнү бэлиэтиир уонна өрөбүл оҥорор туһунан 2000 сыллаахха сокуон ылыллыбыт.
# Дьаҕыл уйус

Дьаҕыл уйус (нууч. серая утка, лат. Mareca strepera) — орто кус.
Атыыра саас төбөтө буровато-серая (?) кыра хараҥа эбириэннээх. Көхсө серовато-бурая (?), кутуругун анна хара. Хабарҕата уонна түөһүн үөһээ өттө харатыҥы сиэрэй, хатырыктаах курдук ойуулаах, ойоҕосторо сиэрэй. Кынаттарыгар кытархай уонна хара балаһалар көстөллөр, маҥан зеркальцелаах. Тумса ыас хара, атахтара араҕастар, хараҥа сарыылаахтар.
Саха сирин арҕаа өттүгэр (Бүлүү орто тардыытынан) көстөр, өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттүгэр көстөр эрээри отой сэдэх. Өрөспүүбүлүкэ таһыгар Европаҕа син киэҥник тарҕаммыт, Азия уонна Хотугу Америка орто кэтирээһиннэригэр элбэхтик көстөр. Кыстыыр сирдэрэ Хоту уонна Средиземнэй муораларга, Егиипэккэ, Ирааҥҥа, Индияҕа, Соҕуруу Кытайга уонна Хотугу Америка соҕуруу өттө.
Саха сиригэр сэдэх көтөр. Онон өрөспүүбүлүкэ Кыһыл кинигэтигэр киирэ сылдьар. Бултуур бобуллар.

# Дьаҕыл уйус
## Өссө маны көр

* Моонньоҕон
* Чардырҕас чөркөй
* Чөркөй
* Халба
* Тыйаах
* Уйус
* Мороду
* Көҕөн
* Хара көҕөн

# Дьаҕыл уйус
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# Абу Даби

Абу Даби диэн ХАЭ киин уонна улаханынан иккис (Дубаи кэнниттэн) куората. Онтон таhынан манна Абу Даби эмират дьаhалтата баар. Кини баhылыга Халифа бин Заед Эль Наhьян ХАЭ президенэ. Абу Даби Перс хомотугар баар арыы. Олохтоохторун ахсаана 860,000 (2007). Аан дойду нефть ордук улахан оҥорооччуларын ахсааннарыгар киирсэр. Бүтэhик сылларга эмират үп хааччыйыыларыгар уонна туризмҥа инвестициялары уган экономикатын диверсификациялыыр.
# Буби, Мухлиса

Мухлиса Буби (псевдоним, дьиҥнээх аата - Мухлиса Габдельгаллямовна Нигматуллина, тат. Мөхлисэ Буби (Мөхлисэ Нигъмэтуллина); Иж-Бобья, Сарапульскай уезд, Вятскай губерния 1869 с. - ахсынньы 23 күнүгэр 1937 с., Уфа) - татар общественнай уонна мусульманнар итэҕэллэрин диэйэтэлэ, норуоту сырдатааччы. Арассыыйаҕа бастакы дьахтар-кади.
Арассыыйа импиэрийэтигэр Вятскай губерния Сарапульскай уеһын(билигин, Татарстан Агрызскай оройуона) Иж-Буби дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. Төрүт-уус улемнар(ислам үөрэҕин билээччи) дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ; аҕата дэриэбинэтигэр медресены арыйбыта. Ону Мухлиса убайдара, Губайдулла уонна Габдулла саҥа ньыманан үлэлиир оскуолаҕа кубулуппуттара.
Мухлиса дэриэбинэ медресетыгар үөрэммитэ. 1895 сылтан онно учууталлаабыта. 1901 с. Мухлиса убайдарын уонна кинилэр кэргэттэрэ Насиманы уонна Хуснифатиманы кытта Иж-Бобьеҕа 6 сыллаах учуутал дьахталлары татаардыы тылынан үөрэтэн таһаарар оскуоланы арыйбыта. 1905 с.мусульман дьахталларга анаан "Иж-Бобья" диэн медресены арыйбыта. Медресеҕа ислам төрүтүн, Илин норуоттар тылларын уонна литэрэтиирэлэрин үөрэтэрэ, ону таһынан медресеҕа, педагогика, математика, география, история, физика, этика, логика, нуучча тыла эмиэ үөрэтиллэллэрэ.
1911 с. жандармнар, учуутал эр дьону туппуттара. Учуутал дьахталлары 1912 с.тохсунньу 18 күнүгэр тутаттаабыттара уонна медресе библиотекатын уоттаабыттара. Мухлиса Буби, Оренбургскай уобалас, Троицкай куоратыгар көспүтэ уонна дьахтар мектебетын(кыра саастаах оҕолор оскуолалара) арыйбыта. 1913 с.дьахтар гимназиятыгар учууталлаабыта. 1914 с. "Даруль-мугаллимат"-диэн учуутал дьахталлары үөрэтэн таһаарар семинарияны арыйбыта. Москубаҕа,1917 с. ыам ыйын1-11 буолбутБүтүн Арассыыйатааҕы мусульманнар l сийиэстэригэр кыттыыны ылбыта. Онно, мусульманнары салайар духуобунай киин 6 кадиларыттан биирдэстэринэн талыллыбыта. Сийиэскэ элбэх ойохтонору бобуу, хиджабы кэтэр булгуччута суоҕун, дьахтар өттүттэн көҕүлээһининэн арахсыы(хула) буолуон сөбүн туһунан быһаарыылар ылыллыбыттара. Ол, МДСК мусульманнар бэйэлэрэ талбыт, былаас анаабытбуолбатах уонна аан маҥнай дьахтар талыллыьыт бастакы састааба этэ. Мухлиса, 1920, 1923, 1926 сылларга эмиэ, талыллыбыт. Уфаҕа ити дуоһунаска үлэлии сылдьан, үксүн мусульманнар сууттаһар дьыалаларын быһаарара, МДСКҕа дьиэ кэргэн салаатын салайбыта, миэтирикэ кинигэлэрин толороро. Ону кытта, дьахталларга аналлаах ыстатыйалары "Ульфат", "Ахбар", "Вакыт" хаһыаттарга, "Сююмбике", "Ислам маджалласы"сурунаалларга таһаарара. Онно сүрүн көрүүтүнэн, мусульман дьахталлар сиэри уонна ислам бобууларын тутуһан туран, эр дьону кытта тэҥ бырааптаах буолуохтарын баҕарара.
"Башкирия контреволюционнай повстанческай националистическай тэрилтэтигэр" кыттыгастаах диэн буруйданан репрессияламмыта.1937 с.сэтинньи 20 күнүгэр тутуллубута. 1937 с. ахсынньы 23 күнүгэр ытыллыбыта. Башкир АССР Үрдүкү Суутун Президиумун уурааҕынан, 1960 с.ыам ыйын 23 күнүгэр Мухлиса Буби буруйа суоҕа көстөн үтүө аата төннүбүтэ.
* https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D1%83%D0%B1%D0%B8,_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%B0
* http://tatarica.narod.ru/cult/biographies/society/bubim.htm