yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Вологда уобалаһа

Вологда уобалаһа :
| Вологда уобалаһын былааҕа Вологда уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Вологда |
| Иэнэ | 145 700 км² |
| Дьонун ахсаана | 1 218 300 (2009) |
| Федеральнай уокуруга | Хотугулуу-Арҕааҥҥы |
| Экономическай оройуона | Хотугу |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Вячеслав Позгалёв |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Вологда уобалаһа (нууч. Вологодская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Вологда.
Тэриллибитэ балаҕан ыйа 23-үс күнүгэр, 1937-ис сылга.

# Вологда уобалаһа
## География

Кирбиилэһэр: Архангельскай, Киров, Кострома, Ярославскай, Тверь, Новгород, Ленинград уобаластарын уонна Карелияны кытта.
Уобалас Илин Европа дэхси сирин хотугулуу-илин өттүгэр сытар, сирин рельефа – томтордоох.
Климата умеренно континентаальнай, тымныы кыһыннаах (тохсунньу орто темп. -14 °C) уонна сылаас сайыннаах (от ыйын орто темп. +18 °C). Халлаан уута – сылга 500 мм түһэр.
2/3 уобалас иэнэ – тыалар, сүрүнэн харыйалар.

# Вологда уобалаһа
## География
### Сир баайа

Сиртэн хостонор баайынан уобалас мөлтөх. Торф, тутуу материаллара, туус уонна минеральнай уулар бааллар.

# Вологда уобалаһа
## Демография

Уобалас омуктарын ахсааннара:
* Нууччалар — 1 225 957 (96,56 %)
* Украиннар — 12 297 (0,97 %)
* Омуктарын эппэтэх дьоннор — 5 668 (0,45 %)
* Белорустар — 4 918 (0,39 %)
* Азербадьааннар — 2 665 (0,21 %)
* Эрмээннэр — 2 150 (0,17 %)
* Цыганнар — 2 079 (0,16 %)
* Татаардар — 1 857 (0,15 %)
* Молдаваннар — 1 048 (0,09 %)

# Вологда уобалаһа
## Экономика

Уобаласка хара метталургия улаханнык сайдыылаах. 2004-үс сылга, Вологда уобалаһа (Россияны барытын 100% диэн аахтахха) оҥорбута – тимир прокат – 17%, ыстаал – 16%, минераальнай уоҕурдуу – 11%, подшипник – 14,5%, деловой мас – 7%, лён таҥастар – 11,4%.
# Скалярное произведение

Скаля́рное произведе́ние диэн икки матрица дьайыылара, эппиэтигэр чыыһыла тахсар, координата систематыттан уонна вектор-сомножитель тутулугуттан дьайбат.
# Соболоох

Соболоох национальнай нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Соболоох.
Улуус кииниттэн Хонууттан 30 км. ыраах сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 319 киһи (2007 сыл).

# Соболооххо төрөөбүт биллэр дьон

Черемкин Петр Николаевич

# Соболооххо төрөөбүт биллэр дьон
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Казахфильм

Шакен Айманов аатынан «Казахфильм» — Казахстан уус-уран уонна документальнай киинэлэрин студията. (Алма-Ата).
«Казахфильм» киностудия — Казахстан саамай улахан киностудията. «Казахфильма» бу кэмҥэ сүрүн дьарыга — сценарий уонна араас проект суруйуу, уус-уран уонна документальнай киинэлэри устуу, Казахстан режиссердарын киинэлэрин прокатка таhаарыы.
# Саарба сүүтүгэ

Саарба сүүтүгэ (лат. Boletinus cavipes, нууч. Болетинус полоножковый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сэбирдэхтээх ойуурдарга үүнэр.

# Саарба сүүтүгэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 4-5 см, Хоҥордуҥу, хатырыктардаах. Туруупкалаах араҥата: чаҕылхай араҕас, сырдыыр. Этэ: соломо саһархай. Атаҕа: 4-6 см. Көҥдөй.

# Саарба сүүтүгэ
## Туттуллуута

От ыйа – балаҕан ыйа. Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
# Адель (ырэhыт)

Адель Лори Блу Адкинс (ааҥл. Adele) (1988 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр Тоттенхемҥа, Лондон таһыгар, Холбоһуктаах Хоруоллукка төрөөбүт) Англия соул, джаз, контральто ырыаһыта. Адель Кройдон куоракка 2006 сылыгар БРИТ оскуоланы бүтэрбитэ. 2006 сыл от ыйыгар "Платформ магазин" диэн сурунаалга икки ырыатын таһаарбыта.[1] Оскуоаны бүтэрэн баран табаарыстарын Джэк Пеньате ону тэҥэ Джейми Ти, Рауль Мидон, Девендра Банхарт, Эймос Ли уонна Кэрон Энн буолан Англия үрдүнэн араас куораттарыгар кыракый оруоллары оонньуур буолбут. 2007 сыл алтынньытыгар бастакы хедлайнер быһыытынан кыттыбыта. Бастакы альбому аата Hometown Glory диэн эбит. Ол аата "Төрөөбут куоратым албан аата"'. Ол альбом ырыалара сүнньунэн Тоттенхем туһунан эбит. Альбому 2007 сыл Алтынньы 22 күнүгэр таһаарбыттар. Ол кэнниттэн Адель XL Recordings диэн музыкальнай лэйблы кытта илии баттаабыт. 2008 сыл Тохсунньутугар иккис синглын Chasing Pavements таһаарбыт.\ Ол кэнниттэн MySpace социальнай ситимҥэ олус ситиһиилээъ буолбут. Лили Аллены холобур оҥостон интернетка медиафокус ылбыта, уонна дьон ырыалар туһунан тугу толкуйдуурун туттар буолбут. BBC2 канаалга Later With Jools Holland шоуга Daydreamer ырыаны ыллаан Пол Маккартнины уонна Бьоркы кытта кыттыбыта. 2007 сыл ахсынньы 7 күнүгэр Friday Night with Jonathan Ross шоуга Chasing Pavements ырыаны толорбута. Онтон 2007 сыл ахсынньы 10 күнүгэр Брит Авардс диэн олус престижнай бириэмийэ хаһаайката буолбута.[2][3] 2008 сыл тохсунньутугар саҥа Эйми Уайнхаус уонна 2008 сыл куолаһа диэн Би Би Си канал ааттаабыта. [4] Ис хоһооно
Discography Ырыалара Альбомнара Сыылкалар Атын уэбсайттар Discography
Ырыалара Hometown Glory - 2007 сыл алтынньы 22 күнүгэр тахсыбыта Chasing Pavements'" - 2008 сыл тохсунньу 21 Cold Shoulder - 2008, муус устар 28 Make You Feel My Love - 2008 сыл алтынньы 27 Rolling in the Deep - 2010 сыл сэтинньи 29 (Billboard чарт бастакы миэстэтигэр 2011 сыл ыам ыйын 21 - от ыйын 8 турбута) Someone Like You - 2011 кулун тутар (төрөөбүт Англиятыгар бастакы нүөмэргэ тиийбит ырыа) Альбомнара
1. "Daydreamer" 2. "Best For Last" 3. "Chasing Pavements" 4. "Cold Shoulder" 5. "Crazy For You" 6. "Melt My Heart To Stone" 7. "First Love" 8. "Right As Rain" 9. "Make You Feel My Love" 10. "My Same" 11. "Tired" 12. "Hometown Glory" 21 2011 сыл тохсунньу 19 күнэ 1. "Rolling in the Deep" 2. "Rumour Has It" 3. "Turning Tables" 4. "Don't You Remember" 5. "Set Fire to the Rain" 6. "He Won't Go" 7. "Take It All" 8. "I'll Be Waiting" 9. "One and Only" 10. "Lovesong" 11. "Someone Like You"
# Канадиан инглиш

Канадиан инглиш үксэ Канаадаҕа тарҕаммыт. Канадиан инглиш IELTS экээмэни ирдиир. Канаадаҕа көһөн киирэр иммиграннар ахсааннарынан Канаада тылын носителлэрэ элбии турар, сылга 500 тыыһынча курдугунан.

# Канадиан инглиш
## Өссө маны көр

* Ааҥл тыла
* Американ инглиш
* Аустралиан инглиш
# Сутуруоха

Хас да суолталаах тыл
* Сутуруоха — Абый улууһугар Ураһалаах нэһилиэк киинэ
* Сутуруоха (күөл)
* Сутуруо оһох
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Кулуһуннаах (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Кулуһуннаах — Үөһээ Бүлүү улууһун Далыр нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Кулуһуннаах (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Далыр нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Суруйааччы

Суруйааччы — кимиэхэ да чопчу туһаайыллыбатах тыл көмөтүнэн суруллубут тиэкистэри айар киһи идэтэ.
«Суруйааччы» диэн тиэрмин суруйуу диэн тылтан тахсар.
Суруйааччы диэн үксүн суруйар үлэтэ сүрүн дьарыга буолбут, эбэтэр сүрүн дьарыктарыттан биирдэстэрэ буолбут киһини ааттыыллар. Бу үлэтинэн үп-харчы киллэринэр, онон аһыыр-таҥнар буоллаҕына идэтийбит суруйааччы дэнэр. Саха сиригэр, Арассыыйаҕа, атын да дойдуларга суруйааччылар айар түмсүүлэрэ бааллар.
# Уактар

Уактар (каз. Уақ) — казахтар Орто жус дэнэр уустарын алта биис ууһун (конырат, уак, керей, аргын, кипчак и найман) иһигэр киирэр норуот.
Уактар — Орто жус саамай аҕыйах ахсааннаах биис уустара, норуоттара буоллаллар. Кинилэр Иртыш һрүс төрдүнээҕи сиринэн көһө сылдьан олорбуттара. Уактар Джунгардар уонна Калмыктар бэйэ бэйэлэрин кытта сэриилэһэр кэмнэригэр улаханнык үтүрүллэ сылдьыбыттара. Ол кэмҥэ кинилэр норуоттарын саамай элбэх бырыһыанын сүтэрбиттэрэ. Ону уактар биис уустара элбэх баатырдаахтарынан быһаарыахха сөп диэн үөрэхтээхтэр, учуонайдар, историктар сабаҕалыыллар.
Уактар үтүө төрүттээх, дьоһун биис уус диэн аатырыллара. Уактар буойуннара казахтар ханстволарыгар бастыҥ буойун быһыытынан билиниллэллэрэ. Ол курдук, кинилэртэн тымыр сыдьаан тардан казахтар биллэр көстөр, номох буолан кэпсэнэр буойуннара Баян, Ер Кокше уонна Ер-Косай, Кошкарбай уонна Дерпсалы төрөөбүттэрэ ууһаабыттара. Аатырбыт Аблай хаан түөрт бастыҥ боотуруттан, төһө да бэйэлэрин ахсааннара аҕыйах буоллаллар, иккитэ Уактарэтэ.
Күн бүгүн Уактар Казахстан өрөспүүбүлүкэтин Павлодарскай, Илиҥҥи Казахстаннааҕы, Хотугу Казахстаннааҕы, Костанайскай уобаластарыгар, ону таһынан Алтаай кыраайыгар, Монголияҕа, Кытайга уонна Германияҕа олороллор.

# Уактар
## Төрүттэрэ

Үөрэхтээхтэр суруйалларынан, Уактар кереялары кытта ыкса аймахтыылар. А. X. Маргулан учуонай этэринэн, кинилэр былыргы кереялартан, кэрэйииттэртэн үөскээбиттэр. Оттон кинилэр туһунан сибидиэнньэ өссө XIII үйэттэн суруллар.

# Уактар
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Записки Ш. Ч. Валиханова.
* ↑ Востров В. В., Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX — начало XX в.). — Алма-Ата: Наука, 1968. — С. 78—79. — 255 с.

# Уактар
## Литэрэтиирэ

* Шакарим Кудайбердиев. Родословная тюрков, киргизов, казахов и ханских династий. / Пер. Бахыта Каирбекова. — Алма-Ата: Жазушы; СП «Дастан», 1990. — ISBN 5-605-00891-9
* Мухамеджан Тынышпаев. Материалы по истории киргиз-казакского народа. — Ташкент: Вост. отд. Казакск. гос. изд., 1925.
* Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алма-Ата: Казахская энциклопедия, 2006. — Т. 5. — С. 279. — 561 с. — ISBN 9965-9908-5-9
# Мыыза

Мыыза (эст. mõis, фин. moisio, латыш. muiža) — Эстонияҕа, Латвияҕа уонна Ингерманландияҕа — ойуччу турар баай уһаайба (швед. gods, ниэм. Gutshof).

# Мыыза
## Галерея

* Лоху мыыза
* Сауэ мыыза
* Ярлепа мыыза
* Кехтна мыыза
* Вазалемма мыыза
* Лайтсе мыыза
* Аасмяэ мыыза
# Идельгин Степан Иванович

Идельгин Степан Иванович (1823—1892) — Ыадалгын кинээс — Өлүөхүмэ II гильдиялаах атыыһыта, бочуоттаах инородец.
1856 — инороднай Управа быыбарынайа. 12 сыл I Нөөрүктээйи нэһилиэгин старостата. 4 сыл устата улуус кулубатын дуоһунаһыгар хандьыдаат, 6 сыл устата улуус кулубатынан талыллыбыта.
1840-50 сылларга Өлүөхүмэ, Битиим бириискэлэрин олохтоох аһынан-таҥаһынан хааччыйбыта. Эргиэнэ ордук Кыыллаах арыы дьаарбаҥкаларыгар сайдыбыта. Тыаны солоон буолалары, сонуоктары оҥорор, бурдук ыһан өлгөм үүнүүнү ылара, күөллэри хорон, балыктаан Өлүөхүмэ куоратыгар эргинэрэ. Күөллэр оннуларын оттоон ылалларыгар сунтаардарга түүлүүрэ. Күһүн аайы Бодойбоҕо сүөһү хомуйан үүрдэрэн илдьэрэ, төннөллөрүгэр араас табаары тиэйэн аҕалан лааппыларыгар атыылыыра. Түүлээҕи хомуйан барыыстаахтык эргинэрэ. Соҕотох 1869—1870 сс. Ыадалгын көмүс бириискэлэригэр 24 тыһ. буут таһаҕаһы тиэрдибитэ сурукка киирбит.
Ыадалгын соҕотох уола өлөн, нэһилиэнньигэ суох хаалбыта. Онон аккыырай Дионисий сүбэтинэн баайын-дуолун үтүө сабыдыаллаах дьыалаларга сиэртибэлииргэ быһаарыммыта.
1873 сыллааҕы сут дьылга Өлүөхүмэ уокуругун дьаамын бааһынайдарыгар 1050 солкуобайдаах бурдук биэрбитэ, куорат балыыһатыгар 1000 солкуобайы, приход училищетыгар 605 солкуобайы биэрбитэ. II Нөөрүктээйигэ туттарбыт балыыһата билигин да турар дииллэр.

# Идельгин Степан Иванович
## Наҕараадалара

* 1867 — Үрүҥ көмүс куортук
* 1871 — Станислав Лиэнтэлээх Үрүҥ көмүс мэтээлэ
* 1872 — иккис Үрүҥ көмүс мэтээл
* 1871 — Анна Лиэнтэлээх Үрүҥ көмүс мэтээлэ
* 1877 — Ураты бэлиэтэ (Знак отличия)
* 1877 — Император Дворун кыһыл көмүс чаһыта
* 1879 — Анна Лиэнтэлээх Кыһыл көмүс мэтээлэ
* 1880 — Кыһыл Кириэс ураты бэлиэтэ
* 1871 — Владимир Лиэнтэлээх Үрүҥ көмүс мэтээлэ
* 1884 — Сибэтиэй Анна Лиэнтэлээх 3-с истиэпэннээх уордьана
* 1884 — Александр Лиэнтэлээх Кыһыл көмүс мэтээлэ
* 1889 — Сибэтиэй Станислав 2-с истиэпэннээх уордьана
# Биики Сонун

Биики Сонун (ааҥл. Wikinews, нууч. Викиновости) — аан дойдутааҕы информационнай агентство сонуннары тарҕатар аһаҕас интэриниэт-таһаарыы, хамнаһа суох баҕа өттүнэн суруйар дьон үлэлииллэр. Биики Сонун ньыматыга (технологията) уонна сүрүн тулааһыннара Бикимиэдьийэ Пуондатын (Биики Сонуну өйүүр тэрилтэ) атын таһаарыыларыгар майгынныыр. Биики Сонун тутулуга уонна кытыга суох сыһыаны өрө тутар. Ханнык да дойдуну, сири ойуччу тутан сырдаппат, аан дойду да сонуннара, олохтоох да сонуннар тэҥҥэ бэриллэллэр.
# Тринитротолуол

Тринитротолуол (атын ааттара: тротил, тол, ТНТ, 2,4,6-тринитрометилбензол) - саамай киэҥник туттуллар бризантнай үнтү тэбэр вещество. Саһархай кристаал көрүҥнээх, ууллар температурата 80,35 °C (оргуйар уугаа ууллар). Промышленоска туттуллар көрүҥнэргэ - гранулалаах, уулларыллан баран кутуллубут эбэтэр пресстаммыт.
Атын үнтү тэбэр эттиктэргэ холоотоххо, тротил ордуктардаах: уулларан баран ханнык баҕар халыыпка кутуохха син, эстибэккэ умайар, өр харайыытыттан буорту буолбат. Детонатора суох эстибэт.
Тротилы 1863 сыллаахха Юлиус Вильбрандт диэн ниэмэс фиизига арыйбыта.

# Тринитротолуол
## Оҥоһуллуута

Оҥоһуллуутугар хас да кэрдиис баар:
Бастакы кэрдииһэ: толуолу нитруйдуллар, азотнай уонна сернай кислотааларынан. Сернай кислота ууну оморор.
    2C₆H₅CH₃ + 3HNO₃ → C₆H₄CH₃NO₂ + C₆H₃CH₃(NO₂)₂ +3H₂O
Иккис кэрдииһэ: Онтон моно- уонна динитротолуол эмиэ нитруйданар, азотнай кислота уонна олеум булкааһыгар. Олеум ууну оморор:
    C₆H₄CH₃NO₂ + C₆H₃CH₃(NO₂)₂ + 3HNO₃ → C₆H₂CH₃(NO₂)₃ +3H₂O
Уонна бүтэһигэр, хаалбыт кислотаалары натрий гидрокарбонаатынан (аска туттуллар суода) суох гыналлар:
    NaHCO₃+HNO₃ → NaNO₃ + H₂O + CO₂↑
    2NaHCO₃+H₂SO₄ → Na₂SO₄ + H₂O + CO₂↑

# Тринитротолуол
## Свойствалара

* Чиҥэ: 1654 кг/м³
* Ууллар температурата 80,35 °C
* Оргуйар температурата 295 °C
* Эстэр итиитэ 4,23 МДж/кг
* Детонациятын түргэнэ — 6700–7000 м/с (плотность: 1,6 г/см³).
* Бризантноһа Гесс боруобалааһынан — 16 мм
* Бризантноһа Каста боруобалааһынан — 3,9 мм
* Фугасноһа 285 мл
# Отбасы банк

Отбасы Банк — Казахстаан спнццалищированнай баана, ипотека эрэ өттүнэн үлэлиир.
# Stichting INGKA Foundation

Stichting INGKA Foundation — IKEA конгломерат дьоҥҥо үчүгэйи оҥорор фондата, аан дойдуга саамай бөдөҥ капитализациялаах — 1 триллион дуоллар (тэҥнээн көрдөххө Арассыыйа капитала 4 триллион дуоллар). Фонда харчыта IKEA сайдарыгар барар (20%), Африкаҕа оскуола тутуутугар (35%), экология уонна климат алдьаныытын утары охсуһууга (20%), планета дьоно өйдөөх үөрэхтээх буолалларыгар (20%). Ону таһынан элбэх харчыта Mitsui Group уонна BlackRock бизнес структуралар нөҥүө глобальнай планета масштабтаах инвестициянан дьарыгырар.
# Эчий массив

Эчий массив. Верхоянскай сис систематыгар туспа хайалар группалара.
Өлүөнэ уҥа салаалара Дээнискэ уоннна Үндүлүҥ, Дьааҥы хаҥас салаалара Бытантай уонна Эчий быһа охсон ааһаллар.
Иэнэ 5000 кв.км, Ордук үрдүк хайата 2081 м. тиийэр.

# Эчий массив
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Илгэ

Илгэ — саха мифологиятын өйдөбүлүнэн уйгу-быйаҥ төрдө буолар уонна киһиэхэ (холобур олоҥхо бухатыырыгар) күүс киллэрэр, үгүс үүнээйи симэһиниттэн оҥоһуллубут таҥараҕа тиксэрэр күндү убаҕас утах.
Көспүт суолтатыгар - баай-дуол, быйаҥ, уйгу.

# Илгэ
## Христианизм

Христиан теологията быһаарарынан, илгэ диэн Таҥара киһиэхэ биэрэр бэлэҕин өйдөбүлэ. Киһи илгэни күүс уонна санаа көтөҕүллүүтэ курдук иэйэр. Илгэ Таҥара үчүгэйин уонна аһымалын көрдөрөр.

# Илгэ
## Эбии көр

* Илгэ (сурунаал) — Саха сиригэр тахсар тыа олоҕун туһунан сахалыы-нууччалыы суруйар сурунаал.
* Илгэ (кыһа) - издательскай дьиэ (салайааччы Юрий Борисов) таһаарар. Кылаабынай эрэдээктэр Марина Тимофеева.
# Пиибэ

Пиибэ диэн арыгылаах утах. Сиэмэ кырахымаалын оргутан уонна көөнньүтэн астыыллар. Пиибэни оргутарга үксүн нэчимиэн сиэмэлэрин тутталлар. Онтон таhынан туттуллаллар сэлиэhинэй, маис уонна рис. Үгүс пиибэҕэ кимиэли эбэллэр (кыратык аhыы амтаны эбэр уонна дьиҥнээх консервант буолар).
Пиибэ аан дойдуга ордук элбэхтик иhиллэр арыгылаах утах. Бары утахтартан тарҕаныытынан уу уонна чэй кэннилэриттэн турар. Пиибэни аан бастаан Былыргы Эгипекка уонна Месопотамияҕа астыыр буолбуттар.
# Тбилиси

Тбилиси (груз. თბილისი, МФА [ˌtbiˈliːsi]) диэн Грузия киин уонна ордук улахан куората. Кура өрүс кытылларыгар турар. 726 км² иэннээх уонна 1 093 000 олохтоох олорор.
* Tblisi
* Cityscape
* Abanotubani
* Mosque
* St. Nicholas church
* St. Nicholas inside
# Трамвай

Трамвай диэн чаҕылыманан барар тимир суол көлөтө. Түмэт транспортын биир көрүҥэ. Трамвай үксүн хото уулуссаларын устун сылдьар. Трамвай чаҕылымаҕа сүүрээн ылааччытынан холбонор. Чаҕылыма ылыытын ньымалара: үөһээнэн тардыллыбыт контактаах ситим, контактаах үһүс рельс эбэтэр аккумулятор.
# Улуу национальнай мунньах Правительствота

Халыып:Историческое государство Улуу национальнай мунньах Правительствота (туур. Büyük Millet Meclisi Hükûmeti), өссө Анкара Правительствота диэн аатынан биллэр (туур. Ankara Hükûmeti) — Анкараҕа Туурсуйа тутулуга суох буолуутун иһин сэриитин (1919-1923) уонна Осман империята ыһыллыытын кэмигэр салайар-дьаһайар революционнай Туурсуйа уоргана. Осман султана салайбыт ыһыллан испит константинопольскай правительствоттан уратыта диэн бу правительствоны Туур национальнай хамсааһына салайара.
# Starbucks

Starbucks (Старбакс) диэн кофе атыылыыр маҕаһыыннар ситимнэрэ.
Бастаан АХШ Сиэтл куоракка 1970 сылларага арыллыбыта. Билигин аан дойду үрдүнэн 9000 кофейняттан элбэх арыллыбыт. Улахан аҥара АХШга баар. Старбакс кофейнялара түргэнник арылларынан биллэр, сороҕор кофейнялара бэйэ-бэйэлэриттэн чугас-чугастык турар буолааччы. Ону тэҥэ, араас чэйи уонна мороженайы атыылыыллар.
Менюта
* Кофе туораҕыттан оҥоһуллубут кофе
* Чэй
* Араас утахтар
* Араас хлебобулочнай изделялар
* Куруускалар, чаасылар
* Фраппучино
* Смузи
# Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ

Соҕуруу Кэриэйэ, официаллык Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ (кор. 대한민국 Тэхань миньгүг) диэн Илин Азияҕа, Кэриэйэ тумул арыытыгар баар дойду, сороҕор "Сарсыардааҥҥы Чуумпуруу Сирэ" диэн ааттанар. Кирбиилэhэр Кытайдыын арҕаа, Дьоппуоннуун илин уонна Хоту Кэриэйэлиин хоту. Соҕуруу Кэриэйэ киинэ Сеул куорат, Азия үп уонна култуура суолталаах киинэ уонна аан дойду иккис улахан метрополия зоната.

# Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ
## Историята

Кэриэйэ аан дойду былыргы цивилизацияларыттан биирдэстэрэ, бастакы дьон манна аллараа палеолит кэмигэр үөскээбиттэрэ.

# Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ
## Аата

«Кэриэйэ» диэн нуучча тылыттан киирбит (Корея) сахалыы уларытыллыбыт тыл, экзоним буолар. Кэриэйдэо бэйэлэрин дойдуларын "Хангук" эбэтэр "Чосон" диэн ааттыыллар - 한국 ол эбэтэр 조선 диэн суруллаллар.
# Богомолов Александр Александрович

Богомолов Александр Александрович — Социалистическай Үлэ Геройа.

# Богомолов Александр Александрович
## Олоҕун олуктара

   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун1963 сыл муус устар 16 күнүнээҕи 1257—VI №-дээх Ыйааҕынан бэриниилээх үлэтин уонна Гражданскай салгын флотун авиационнай техникатын баһылааһыҥҥа уһулуччу ситиһиилэрин иһин Богомолов Александр Александровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.
# Булагааттар

Булагааттар (бур. булагадууд) — Байкаал аттыгар олорбут биис уустара, бүрээт омугун сорҕото.

# Булагааттар
## Устуоруйалара

Булагаат биис-ууһа XIII — XVII үйэлэргэ Байкаал аттыгар олорбут бүрээт ордук бөдөҥ биистэрэ этэ.
Чинчийээччилэр суруйууларынан булагааттар чинос биис ууһуттан биитэр эхириит биис ууһуттан төрүттээхтэр. Бастакы биэрсийэнэн чиностары XIII үйэҕэ Бухаа-нойон диэн Чыҥыс Хаан киһитэ Орто Азияҕа илдьибит. Иккис биэрсийэннэн эхириит саллааттарын монгуоллары кытта булкуйан Чыҥыс Хаан сиэнэ Бату Орто Азияҕа илдьибит. Онно баран Мавераннахр диэн сиргэ олохсуппут.
Кэлин XIV үйэҕэ Монгол Алтаайыгар, Тянь-Шань чугаһыгар булагааттар Булагачи диэн ханствоны төрүттээбиттэр, ол дойдуну кэлин Тимур (Тамерлан) урусхаллаабыта. Булагачи дьоно ол кэннэ дойдуларыгар төннүбүттэрэ биллибэт эрээри, Байкаалга хаалбыт чинос омуктар булгааттарбыт дэнэр буолбуттар.
Булагааттар өс номохторугар Бухаа-нойон Булагаат диэн уоллаах эбит, ол уолуттан Булган-хара (Хара Саарба) диэн уол төрөөбүт, киниттэн Тугалак төрөөбүт, ол Тугалактан булагаат уустарын үөскэппит сэттэ уол төрөөбүт.
Булагааттар өбүгэлэрин дойдуларынан Кудаа өрүс (үрэх) ортотун (Мурин үрэх төрдүттэн Бозой улууска диэри) ааттыыллар. Онтон төрүттээх уустар: Алагуй, Абаганад, Ашаабагад, Бозой, Бурлай, Буиновский, Бубай, Готол, Ноёд, Онгой, Онхотой, Хогой, Холбутай, Шаралдай, Эрхидэй. Бу уустар ытык сирдэрэ Ухыр-Манхай уонна Удэгэ-Булен (Бэлеэн) диэн хайалар буолаллар, онно өс номох кэпсииринэн уус киинэ көмүллэ сытар.

# Булагааттар
## Аныгыта

Билигин булагааттар Иркутскай уобалас Эхирит-Булагат, Охан, Бохан, Нукут оройуоннарыгар уонна Бүрээтийэҕэ олороллор.

# Булагааттар
## Литэрэтиирэ

* Балдаев С. П. Родословные предания и легенды бурят. Ч.1. Булагаты и эхириты. — Улан-Удэ, 1970.- 362 с.
# Земфира

Земфира (26.8.1976–) — Арассыыйа биир биллэр ырыаһыта, 2022 сыллаахха сэриини утарбытын иһин 2023 сыллаахха Путин өлөрөөрү кынар.
# Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара (тэрилтэ)

“Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара” – “Үтүө сүрэхтээх буолуу аадырыһа” аһымал пуонда аһымал сувенирдары оҥорорго уонна олору атыылыырга анаан тэрийбит мастарыскыайа. Элбэх оҕолоох ийэлэр тэрийбит мастарыскыайтара, уус-уран ойуулаах (ол иһигэр оҕолорго аналлаах иитэр-үөрэтэр ойуулары, литэрэтиирэ сиэрийэлэрин) сувенирдэри уонна бэлэхтэри, халандаардары уонна кинигэлэри оҥорон атыылыыр.
Бу мастарыскыайга сүрүннээн үпкэ-харчыга, уопсайынан, матырыйаалынай көмөҕө наадыйар талааннаах дьоннор, элбэх оҕолоох төрөппүттэр, доруобуйаларыгар хааччахтаах дьон үлэлииллэр. Кинилэр оҥоһуктарын атыылаах дьиэ кэргэннэрин бүддьүөтүгэр эбии харчы киллэринэллэр, ону таһынан мастарыскыайга киирбит үп араас социальнай кыһалҕаны быһаарарга, аһымал итиэннэ социальнай бырагырамалары олоххо киллэрэргэ туһуланар.
“Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара” хампаанньа Москуба уонна Москуба уобалаһыгар анаан үлэлиир. Төрүттээччитэ уонна салайааччыта – Маргарита Журавлева.
Маргарита Журавлева Москубаҕа төрөөбүт.
2002 сыллаахтан – Худуоһунньуктар сойуустарын чилиэнэ.
1999-2001 сыллардаахха – “100%КПД” диэн графическай дизайн устуудьуйатын төрүттээбит уонна салайбыт.
2014 сыллаахтан -- “Үтүө сүрэхтээх буолуу аадырыһа” аһымал пуонда көмөтүнэн уонна өйөбүлүнэн тэриллибит “Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара” тэрилтэ тэрийээччитэ уонна дириэктэрэ.
Маргарита Журавлева – элбэх оҕолоох ийэ.
# Үлэ

* Үлэ (экономика)
* Үлэ (физика)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Иерусалим

Иерусалим диэн Исраил киин куората. Олохтоохторун ахсаанынан (747,600 к) уонна иэнинэн (125.156 км2) ордук улахан куората. Иудея хайаларыгар, Сир ортотунааҕы байҕал уонна Өлбүт байҕал икки ардыларыгар баар.
Иерусалим б.э.и. 4 тыh. с. тутуллубута, онон аан дойду ордук былыргы куораттарын ахсааннарыгар киирсэр. Иерусалим Иудаизм ытык куората уонна дьэбэриэйдэр кэриэс кииннэрэ. Христианизм элбэх былыргы ытык сирдэрэ баар уонна Ислам үһүс ытык куората. Иерусалим Эргэ Куоратын иhигэр итэҕэл суолталаах эттиктэр бааллар, ол ахсааннарыгар Храм хайата, Арҕаа Эркин, Тиллии Таҥара дьиэтэ, Таас хайа куупала уонна аль-Акса мэчиэт.