yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Муус-джо

Муус Джо (ааҥл. Moose Jaw) - Канаада соҕуруулуу-киинигэр баар Саскачеван провинциятын куората.
Муус-Джо эмиэ итинник ааттаах өрүс үрдүгэр турар. Куораты Транс-Канада шоссе быһа охсор. Саскачеван бу өттүгэр баар сүүһүнэн кыра куораттар уонна фермалар олохтоохторо сынньанар сирдэринэн уонна туристар сылдьар сирдэринэн биллэр.
Аан бастаан 1857 сыллаахха каартаҕа баар буолбут. Хайдах ааттаммытын туһунан икки сүрүн барыл баар. Бастакыта - moscâstani-sîpiy диэн манна урут олохтоох кри омук тылыгар "өрүс кытылыгар баар сылаас сир" суолталаах эбит. Иккиһэ - эмиэ ити тылга Moose Gaw диэн сылаас тыал диэн суолталаах. Өссө сорох дьон өрүс сүнньэ каартаҕа тайах (ааҥыллыы Moose) сыҥааҕын майгынныыр дииллэр эбит.
# Дорҕоон аралдьыһыыта

Дорҕоон аралдьыһыытын тылы үөскэтэр ньыма быһыытынан туттууну татаар тылын үөрэхтээхтэрэ бэлиэтииллэр. Бу суолунан биир төрүттээх, биир этиллиилээх эбэтэр суруллуулаах тылы туспатытаары ханнык эмэ дорҕоону аралдьыһыннараллар. Тылга биир төрүттээх эрээри,туспа этиллиилэнэн ураты суолталаммыт тыл балачча көстөр. Маны сэргэ саха бэйэтин тылыгар дьүөрэ этиллиилээх киирии тыл баар буолар,олору сурукка туспатык суруйуу үгэһэ туттуллар. Маннык ньыманан тыл суолтатын олохсутууну эмиэ дорҕоон ньыматынан үөскэтии диэххэ сөп.
Саха тылыгар дорҕоон аралдьыһыытынан үөскээбит эбэтэр саҥа тыл курдук өйдөнүөн сөп ханыылаах маннык тыллары ааттыахха сөп: онтон - оттон, ол диэн ыйар солбуйар ааттан үөскээн баран суолталара маҥнай түөлбэ тылыгар аралдьыспыт. Кэлин литэрэтиирэ тылыгар ол олохсутуллубут:остуоруйа - устуоруйа. Бу нууччаттан киирии история диэн тылы маҥнай "сказка" суолтаҕа, кэлин төрүт суолтатыгар туттар буоллулар:сонун-солун. Бу тыл литэрэтиирэ тылыгар кыайан олохсутулла илик. Дьиҥэр, түөлбэ тылыгар сонун "свежий, новый"диэн өйдөнөр, оттон солун "новость" диэн буолар. Маннык олохсутуллуон сөп:кын-гын. Бу тылы "оҥор" диэн суолталаах биир төрүттээх курдук өйдөнөр.Ол гынан баран эр киһи дьахтары кытта таптаһалларын бэлиэтииргэ кын суолтатын олохсуппуттар. Сорох түбэлтэлэргэ биирдик кын эрэ көрүҥүнэн тутталлар.Баҕар, бу төрүт туспа төрүттээх тылы биирдик этэр буолуохтарын сөп:айылҕа-айылгы. Сахалыы саҥаҕа бу суолталара туспа тылы үгүс дьон араарбат,айылҕа диэн туттар.Дьиҥэр, айылҕа "природа" тылын икки суолтатыгар о5устаран, бу тыллары солбуннара туттар үгэс үөскээбит быһыылаах: өттүк-өртүк. Бу биир төрүттээх тылы түөлбэ тылыгар араас суолтаҕа тутталлар. Ол курдук өттүк киһи тааһын, атыннык атаҕын таас аннынааҕы уҥуоҕун ааттыырга туттуллар. Онтон өртүк диэн сүөһүнү хайаан аһатар мэччирэҥи ааттыыллар.Күөл уһун атаҕын быһан хааччах оҥорон киһи өттүгэр ханыылаан үөскэппит тыллара буолар.Бис-биис диэн биирдик этиллэр туспатык суруллар тылы бу бөлөххө киллэриэххэ сөп. Бис диэн нууччаттан киирии,тыйаатырга артыыс толоруутун биһирээн "браво" диэн суолталаах хаһыытыыр тыл,дьиҥэр, биис диэн этиллэр. Ону араараары бис диэн суруйабыт.Биис "уус","төрүт","омук" диэн суолталаах нууччалыы "племя", "род", диэн өйдөбүллээх тыл.
Маннык туспатыйар тылларга өссө киириэхтэрин сөп:айыы-аньыы-аJыы"творение-грех-божество" суолтаҕа. Тайах-таJах"палка-лось" суолтаҕа. Маныаха майгынныыр суолтаҕа бу күн - бүгүн, ол кэннэ-уонна, сарсын эрдэ- сарсыарда о.д.а.биир төрүттээх тыллар туспа ис хоһооннонон туттуллуулара эмиэ киирсиэхтэрин сөп.

# Дорҕоон аралдьыһыыта
## Өссө маны көр

* Дорҕоон аралдьыһыытынан тылы үөрэтии
# Мадрид

Мадрид (исп. Madrid) диэн Испания киин уонна ордук улахан куората. Эуропа Униятын куораттарыттан олохтоох ахсаанынан үһүс миэстэҕэ баар, Лондон уонна Берлин кэннилэриттэн.
# Обутова Тамара Александровна

Обутова Тамара Александровна — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.
1982 сыллаахха атырдьах ыйын 24 күнүгэр Томпо улууһун Хаандыга бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
Дьокуускайга 31-с оскуола тыйаатыр устуудьуйатыгар дьарыктаммыта. 2002 сыллаахха М. Щепкин аатынан үрдүкү театральнай училищены бүтэрбитэ.
2002 сыллаахтан Саха академическай тыйаатырыгар үлэлиир уонна Дьокуускай оскуоларыгар тыйаатыр куруһуоктарын ыытар. Аһымал аахсыйаларын тэрийэр уонна көхтөөхтүк кыттар.
2013 сыллаахха С.А. Герасимов аатынан кинематоргафия университетыгар «исполнительный продюсер идэтигэр үрдэтиммитэ.
В 2015 году была представлена на номинацию «Лучшая женская роль» XXII Международного фестиваля «Созвездие» наравне с известными актрисами как Дария Мороз, Мария Кожевникова, Александра Бортич, Евгения Симонова.
# Medicaid

Medicaid (сахалыы Медикейд) — АХШ босхо дьон медицинаны туһаннын диэн федеральнай программата, 2022 сыллаахха 43% Америкаҕа олохтооҕо босхо медицинаны туһаммыттар.
Medicaid программа хапсарга маннык ирдэбиллэр:
* сыллааҕы барыһын 70000$ кыра
* 3 эбэтэр онтон элбэх оҕолоох ыаллар
* учууталлар, быраастар, полицейскайдар, военнайдар
* политическай куотуу көрдөөччүлэр
* кырдьаҕастар 60+ саастаахтар
* оҕолор 21 саастарыгар дылы
* студеннар
Medicaid нөҥүө провайдердар элбэхтэр, холобура Нью Йорк куорат уонна кини аттынааҕы штаттарга HealthFirst, Fidelis Care, EmblemHealth уонна да атыттар.
Америкаҕа чааһынай даҕаны (холобура Кайзер Перманенте) эбэтэр государственнай даҕаны балыыһалар бары Medicaid программа кыттыылаахтара буолаллар.
Медикейд кыттыылаахтара абсолютно босхо буолар эмтэнэллэрэ.
Medicaid курдук WellCare, Medical, Medicare диэн туспа босхо медицина программалара бааллар.
Medicaid нөҥүө медицина эрэ үбүлэммэт. Дьадаҥыларга босхо ас уонна таҥас тарҕатааһын баар, ону таһынан босхо сибээс, холобура Safelink Mobile.
# Кэнчээри хомусчуттар ансаамбыллара
## ДҮПСҮН КЭСИЛЭ - ХОМУСЧУТ УОЛАТТАР

Иван Жирков аатынан Дүпсүн орто оскуолатыга Михайловна тэрийэн үлэлэтэр. р "Кэнчээри" хомусчут уолаттар ансаамбылларын Соловьева Мария Михайловна тэрийэн үлэлэтэр.
Ситиһиилэрэ:
* Альбина Дегтярева анал бирииһэ
* Петр Оготоев аатынан конкурс лауреаттара
* "Хотугу сулус" конкурс I, II степэннээх лауреат
* "Варган музыкатын бастыҥ коллектива" анал аат хаһаайыттара.
* Париж куоракка буолбут "Салют талантов" конкурс I степэннээх лауреаттара
# Гаврилов Кузьма

Кузьма Гаврилов - Бүтэйдээх нэһилиэгин киһитэ, олох оҕо эрдэҕиттэн спордунан, физкультуранан дьарыктаммыт кыахтааҕынан биллибит киһи, Саха сиригэр бастакы спортплощадканы туппут киһинэн биллэр.
2 илиитигэр 2 бууттаах 2-лии гиряны өрө анньара. Гиряны ыраах быраҕыыга дьарыктаммыт. Үчүгэйдик харбыыра. Хоптолооҕу, Орто эбэни, Юмшанов, Үрүҥ күөллэри, Хатыыстыыр боротуоканы холкутук туоруура үһү.
Саахыматынан, дуобатынан, биллиардынан дьарыктаммыта. Москубаҕа олорон саахымакка улахан күрэхтэһиилэргэ кыттыбыт. Эдэригэр хапсаҕайга дойдутугар үчүгэйдик тустар эбит. Кууска уола Ларионов эрэ тэҥҥэ киирсэрэ диэн ахтыллар. К.О. Гаврилов 1912 с. Бүтэйдээх оскуолатыгар Саха сиригэр бастакы спортплощадканы бэйэтэ былааннаан, бэйэтэ уһанан тутан биэрбит.
# Жирков Александр Николаевич

Жирков Александр Николаевич — саха бэлиитигэ, Ил Түмэн бэрэстээтэлин солбуйааччы.
почетный гражданин Дюпсюнского наслега
# Билим үөрэтиитэ

Билим үөрэтиитэ, билим билии, эбэтэр билим таһымынан чинчийии (нууч. научное познание). Айылҕа, киһи уонна уопсастыба туһунан билиини наардыыр, тэрийэр уонна утумнуур дьарык. Үөрэх диэн тула эйгэни, аан дойдуну чинчийии нөҥүө билии-көрүү. Тула эйгэҕэ баар эттиктэр хайдах үлэлииллэрин быhаарар гына, үөрэхситтэр салайыллар үөрэх методтарын туттан информация ылаллар. Научнай үөрэтии сүрүн уратыта маннык буолар:
Билии диэн тылы маннык быһаараллар:
1. Туох эмэ дьайыытын, сабыдыалын этинэн-хаанынан арааран өйдөөһүн.
2. Тулалаан турар эйгэни, олоххо баар чахчылары өйгө-санааҕа иҥэринии, өйдөөһүн.
3. Тугу эмэ үөрэтэн, чинчийэн баһылааһын, онно үөрүйэҕи, сатабылы иҥэринии.
4. Үөрэх, наука эйгэтигэр киирэн, ханнык эмэ уобалас туһунан өйдөбүллээх буолуу.
5. Ханнык эмэ тылы үчүгэйдик баһылааһын.
Научнай үөрэттини аан маҥнай олохтообут киһи Бэкон Фрэнсис буолар.
Бэкон Фрэнсис (тохсунньу 22, 1561 - муус устар 9, 1626) - Англия судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бөлүһүөк, билим миэтэдин олохтообут киһи.
Киэмбридькэ уонна Грэйз Инн оскуолатыгар үөрэммит. Граф Эссекс өттүгэр сылдьыбыт, ол эрэн судаарыстыбаннай переворот оҥоро сатаабытыгар утарбыт. Яков I саҕана үүммүт: бастаан генеральнай стряпчай (1607), онтон генеральнай борокуруор (1613) уонна лорд-канцлер (1618). Бэрик ылыыга буруйданан хаайыыга сыппыт, туох баар дуоһунастарыттан үүрүллүбүт. Быстар дьадаҥы буолан өлбүт.
Айылҕаны үөрэтиини (естествознание) уопукка олоҕуруохтааҕын туһунан үөрэҕи олохтообут.
# Маҥаны нэһилиэгэ

Маҥаны нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Орто Суурт.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 511 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 128 км ыраах сытар «Бүлүү» федеральнай суолга.
Олохтоохтор үгүстэрэ суол инфраструктуратыгар дьарыктаналлар.

# Маҥаны нэһилиэгэ
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Павлов Василий Семенович (1936—1982) — философия билимнэрин кандидата.

# Маҥаны нэһилиэгэ
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
# .io

.io диэн Британия Индия океаннааҕы сирдэрэ үрдүк таhымнаах ил домена.
# ЭНИАК

ЭНИАК (1945, ааҥл. ENIAC, Electronic Numerical Integrator and Computer) — Бастакы уотунан барар суот суоттуур көмпүүтэр.

# ЭНИАК
## Өссө маны көр

* BINAC (1949)
* UNIVAC (1951)
# Stop AAPI Hate

Stop AAPI Hate - улахан түмсүү, АХШ сиригэр олорор азиаттары туораталларыттан уонна атаҕастыылларыттан көмүскэнэр тэрилтэ. COVID-19 пандемиятыттан үөскээбит.
# Михайлов Михаил Прокопьевич

Михайлов Михаил Прокопьевич — Мэкчиргэ Уола Бэһэлэйдээх Мэхээлэ (1830 - 1915), улуу олоҥхоһут.
Норуот ахтар Сунтаар улууһун ырыаһыттарыттан аҕалара.
Хочо улууһун (билигин Сунтаар улууһа) Хадан нэһилиэгэр 1830 сыллаахха төрөөбүтэ. Эдэр сааһыгар дьадаҥы буолан Өлүөхүмэ, Витим, Бодойбо бириискэлэринэн сырыппыта.
Олохсуйан баран ынах-сүөһү иитиитинэн дьарыктаммыта уонна эмиэ или сирдэринэн бородууксуйатын батара уонна эргинэ элбэхтих сылдьыбыта. Аатырбыт ырыаһыттар күрэхтэһиилэригэр кыттан элбэхик бастаабыттаах.
Олоҥхоһут быһыытынан аата Бүлүүгэ, Өлүөхүмэҕэ эрэ буолбакка, Саха сирин үрдүнэн аатырбыта.
А.Е. Кулаковскай фольклор хомуурунан дьарыктанар кэмигэр киниэхэ хаста да кэлэ сылдьыбыт.
Аатырбыт Өлүөхүмэ улууһун ырыаһытын Быча Уолун кыайбытын кэннэ айхаллаабыттара.
Кини ыллаабыт ырыалара элбэх томнаах хомуурунньук буолуо эбит. Хомойуох иһин А.Е. Кулаковскай суруйбута сүппүт.
Ол гынан баран Зверев - Кыыл Уола бэйэтин Тымныы кыһын туһунан поэматын бэчээттииригэр былыр Бэһэлэйдээх Мэхээлэ ыллыыр этэ диэн бэлиэтээбит.

# Михайлов Михаил Прокопьевич
## Өссө маны көр

* Зверев С. Аман өс. Дьокуускай, 1971.

# Михайлов Михаил Прокопьевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Эвота

Эвота — Арҕаа ДЬааҥы сиһин илиҥҥи өртүгэр баар икки төбөлөөх хайа. Алдан уонна Төмтөөн өрүстэр кирбиилэригэр. Улахан төбөтө муора таһымыттан 1600 м., кыра төбөтө - 1360 м. Төбөлөр икки ардыларынан Тиит дабаанынан Амуур - Дьокуускай массыына суола барар.

# Эвота
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Мил

Мил нэһилиэк. Уус-Маайа улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уус Мил.
Улуус кииниттэн 131 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 357 киһи (2007 сыл).

# Мил
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Балтик байҕал таһымын системата

Балтик байҕал таһымын системата, ССРСка 1977 сыллаахха ылыллыбыт абсолют үрдүгү быһаарар система.
Балтик байҕал кытылыгар турар Кронштадт куоракка баар футшток нуулуттан ааҕыллар. Бу системанан Арассыыйаҕа уонна да атын дойдуларга геодезия пууннарын үрдүктэрэ суоттаммыттара уонна каартаҕа бэлиэтэммиттэр.
# Фермер оскуолата

«Фермер оскуолата» — араас группа уонна ыччат агробизнеска профориентациятын оҥорор регионнааҕы түмэт тэрилтэтэ. Бу тэрилтэ олорор сири уонна үлэни көрдүүр тулаайах оҕолору, төбөтүнэн мөлтөх тулаайах оҕолору, тыа сириттэн сылдьар ыччаты, хаайыыттан босхоломмут ыччаты кытта уонна тыа хаһаайыстыбатын үөрэхтээһин тэрилтэлэрин бүтэрбит ыччаты кытта үллэлиир.

# Фермер оскуолата
## Устуоруйата

1980 сыллаахха Горелов Вячеслав спорт ориентированиетыгар спортсменнары бэлэмнии сылдьара. 1994 сыллаахха кини спортоскуолатыгар уонна киинигэр сокуон кэһиитин кытта үлэни ыытыыга тэрийээччи буолбут. Ол сылга "Койва" диэн тэрилтэ олохтоммут, онно куһаҕан дьайыыга киирбит оҕолор уонна сууттаммыт оҕолору өрүһүнэн устуу тэрийбит. Онно Горелов "Туризм сокуону кэһии утары" диэн бырайыагы көрдөрбүт, ону куорат администрацията өйөөбүт. 1997 сыллаахха "Ирень" диэн лааҕыр тэриллибит, онно атынан уонна билисипиэтинэн барар маршруттарынан 2000 тахса киһи ааспыт. 1998 сыллахха лааҕыр ил тэрилтэ буолбут. 2000 сыллаахха чааһынай урбаанньыт быһыытынан суруллубут уона Пермскай кыраай Ильин оройуонун Кривец диэн дэриэбинэтинэр кэлии балыксыттарга "ыалдьыт диэтин" туппут. 2003 сыллаахха тулаайах оҕолорго анаан лааҕыр ааспыт.. Ол сыллаахтан Вагит Алекперов "Биһиги кэскилбит" пуондатын кытта үлэлиир..
«Фермер оскуолата» тэрилтэ 2009 сыллаахха арыллыбыт. Программата хас да этааптарга арахсар: профориентация куурсугар уонна социализацияҕа 18тан 23 саастарыгар дылы 30 кыттааччыны ыҥыраллар. Иккис этаапка ордук ситиһиилээх кыттааччылары агробизнеһы кытта сыһыаннаах араас специализацияларынан бэлэмнииллэр. Тэритэ бородууксуйатын араас ханаалларынан батарар, онон эдэр дьон бородууксуйаны атыылаан харчыны ылан дохуоттаныахтарын сөп.. 2012 сыллаахха «Фермердар оскуолата» бырайыага "Биһиги кэскилбит" пуондатын бириэмийэтин ылбыта.
# Чоҕой

Чоҕой — сыстан баран арахсан биэрбэт хойуу маасса. Холобур хамса чоҕойо. Көспүт суолтаҕа хадаар, өһөс, иллэһимтиэтэ суох киһини ааттыыллар.
# Сүөһү-сылгы дьүһүннэрэ

| NN | Сүөһү-сылгы дьүһүнэ | Нууччалыы тылбааһа | Бу дьүһүн атын чугас тылларынан солбуллуута |
| 1 | Эриэн | Пёстрый | Күрүҥ эриэн, таллан эриэн, эбир эриэн, күрдьүгэс эриэн, тоноҕос эриэн, кугас эриэн, үрүҥ эриэн, хара эриэн … |
| 2 | Эбир | Крапинка | Эбириэн, күөх эбириэн, кыһыл эбириэн, хара эбириэн, хоҥор эбириэн, кугас эбириэн … |
| 3 | Саадьаҕай | Имеющий белый чепрак | Хара саадьаҕай, кугас саадьаҕай, салбырҕастаах саадьаҕай, күрүҥ саадьаҕай, үрүҥ саадьаҕай, күрдьүгэс саадьаҕай, кэтит саадьаҕай |
| 4 | Ала | Пегий | Ала саадьаҕай, ала маҥаас, ала чуоҕур, ала кугас, ала эбир |
| 5 | Чуоҕур | Чубарый | Чуоҕур хара, күөх чуоҕур, кыһыл чуоҕур … |
| 6 | Маҥаас (сирэйэ маҥан) | Беломордый | Хара маҥаас, күрүҥ маҥаас, кугас маҥаас, кыһыл маҥаас … |
| 7 | Хара | Чёрный | Бүтэй хара, хара көҕөччөр |
| 8 | Сиэр | Рыжий | Кугас сиэр, хара сиэр … |
| 9 | Маҥан | Белый | Үрүҥ, үрүмэччи маҥан, кэрэ маҥан |
| 10 | Тураҕас | Гнедой | Хара тураҕас, кыһыл тураҕас, хаан тураҕас, тураҕас элэмэс, эһэ тураҕас … |
| 11 | Улаан | Чалый, светло-серый | Саһыл улаан, маҥан улаан, сырдык улаан … |
| 12 | Көҕөччөр | Серый с оттенками, сивый | Хара көҕөччөр, сырдык көҕөччөр, түөнэ көҕөччөр … |
| 13 | Элэмэс | Пегий, пёстрый | Үрүҥ элэмэс, хара элэмэс, күөх элэмэс, кугас элэмэс, саһыл элэмэс, кыталык элэмэс … |
| 14 | Дьаҕыллаах | С чёрными пятнами на лопатках | Дьаҕыллаах сур (сур дьаҕыл), хара дьаҕыллаах, көр дьаҕыллаах, дьаҕыллаах кэрэ … |
| 15 | Сур | Серый | Сырдык сур, хара сур, хагдаҥ сур … |
| 16 | Бороҥ | Тёмно-серый | Уу бороҥ, дьаҕыллаах бороҥ, күөх бороҥ, бороҥуй … |
| 17 | Араҕас | светло-жёлтый | Чүмэчи араҕас, күдэн араҕас, сырдык араҕас, үрүҥ араҕас |
| 18 | Чаҥкыр | светло-жёлтый | Сиэр чаҥкыр, чаҥкыр apaҕac |
| 19 | Буулуур (булуур) | Чалый, буланый | Хара буулуур, кыһыл буулуур, күөх буулуур, саалыыр-буулуур, дьэбин буулуур |
| 20 | Кэрэмэс | Тёмно-серый | Кэрэ кэрэмэс |
| 21 | Хоҥор | Соловый | Сырдык хоҥор … |
# Турсуҥнаһыы

Турсуҥнаһыы ол эбэтэр Петтиҥ (ааҥл. petting) диэн эр дьон уонна дьахтар, дьахтар дьахтары кытта, эр дьон эр дьону кытта сексуальнай баҕаларын көҕүтэн анньыспакка аата этэринэн сииннэринэн аалсалларын ааттыыллар, сыллаһыахтарын сөп. Петтиҥ биир көрүҥүҥ фроттеризм дииллэр.
# Колмогоров Василий Егорович

Колмогоров Василий Егорович — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Василий Егорович Колмогоров 1922 сыллаахха тохсунньу 14 күнүгэр Кэбээйи оройуонугар төрөөбүтэ. 1943 сыллаахха фроҥҥа ыҥырыллан Ийэ дойдутун көмүскээбитэ. Сэрии кэнниттэн Дьокуускайдааҕы пединституту, онтон кэлин Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбитэ. 1961-1977 сылларга ССКП Намнааҕы райкомун секретарынан үлэлээбитэ. 1978 сылтан – Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин тэрийэр-инструкторскай отделын сэбиэдиссэйинэн, 1984-1991 сылларга Саха АССР Министэрдэрин Сэбиэтин Архивнай управлениетын инспекторынан үлэлээбитэ.
# Чэҥэрэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Чэҥэрэ — Үөһээ Бүлүү улууһун Маҥаас нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Чэҥэрэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Маҥаас нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Киин куорат (хаһыат)

Киин куорат — Дьокуускай куорат дьаһалтата таһаарар сахалыы хаһыата.
Бастакы нүөмэрэ 1999 сыл атырдьах ыйын 7 күнүгэр 5000 ахсаанынан тахсыбыт. 12 балаһалаах дьоҕус нүөмэри эрэдээктэр Александр Яковлев, кэрэспэдьиэннэр Андрей Аргунов, Александр Бурцев, Виталий Иванов, Андриан уонна Леонид Николаевтар бэлэмнээбиттэр. Бастакы рубрикаларынан «Биһиги ыалдьыппыт», “Экономика уонна политика”, “Былыргы дьылларга”, «Литературнай балаһа”, “Кус быһыйдар, ат бөҕөлөр”, “Сиэр-майгы”, «Дьиэ хаһаайкаларыгар сүбэлэр» буолбуттар. Хаһыаты дизайнер Василий Андросов таҥмыт
# Степанова Дария Хрисанфовна

Степанова Дария Хрисанфовна (ахсынньы 31 күнүгэр 1930 с. - 1982 с.), РФ үөрэҕириитин туйгуна, методист-учуутал.

# Степанова Дария Хрисанфовна
## Олоҕун олуктара

Степанова Дария Хрисанфовна ахсынньы 31 күнүгэр 1930 сыллаахха Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Педагогическай үлэтин 1952 сылтан Сунтаар орто оскуолатыгар ыстаарсай пионербаһаатайынан саҕалаабыта. 1955 сыллааха Бордоҥ 7 кылаастаах оскуолатыгар саха тылын, литературатын учууталынан үлэлээбитэ. 1956 сыллаахха Дьаархан 7 кылаастаах оскуолатын дириэктэринэн анаммыта, 1960 сыллаахха Күндэйэ начаалынай оскуолатын сэбиэдиссэйинэн, 1961сыллаахха оройуоннааөы үөрэҕирии салаатыгар методическай кэбиниэт сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1969-1982 сылларга Күндэйэ 8 кылаастаах оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ. Дария Хрисафовна Күндэйэ оскуолатыгар үөрэх кэбиниэттэрин тэрийээччинэн буолбута, Бииргэ төрөөбүт балта Степанова Капитолина Хрисанфовналыын көҕүлээһиннэринэн 1963 сыллаахха Күндэйэ 8 кылаастаах оскуолата тутуллан үлэҕэ киирбитэ. 1968 сыллаахха Саха сирин учууталларын VII съеһигэр делегатынан талыллан онно бара сылдьыбыта. Кини үлэтин уопутун билсэ-көрсө Саха сирин араас муннуктарыттан учууталлар хаста да кэлэ сылдьыбыта, ити тиэмэнэн дакылаатын иһин РСФСР үөрэҕириитин министерствотын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. Маны таһынан, Дария Хрисанфовна нэһилиэк бастакы мецената этэ: устудьуоннарга, нэһилиэк кыаммат араҥатыгар үбүнэн көмөлөһөр этэ.
1982 сыллаахха эмискэ ыалдьан орто дойдуга суох буолбута.

# Степанова Дария Хрисанфовна
## Наҕараадалара, ааттара

1. 1968 с. – Саха сирин учууталларын VII съеһигэр делегат.
2. 1970 с. – «Методист-учуутал»
3. 1993 с. – РФ үөрэҕириитин туйгуна.

# Степанова Дария Хрисанфовна
## Аатын үйэтитии

1. Степанова Д.Х. аатынан стипендия.
# Чалбарыҥ

Чалбарыҥ — эһэ сыатын хоргуна.
# Сэлиэһинэй

Сэлиэһинэй — туораахтаах биир сыллаах үүнээйи. Злактар уустарыгар киирэр. Кытаанах сэлиэһинэйтэн киһи сиир сүрүн бурдугун оҥороллор. Сүөһү аһылыгар сэлиэһинэй сымнаҕас суорда барар.

# Сэлиэһинэй
## Саха Сиригэр үүнэр сирэ

Саха Сиригэр бастакынан Аммаҕа уонна Өлүөхүмэҕэ ыһар буолбуттара. Кэлин киин улуустарга барытыгар уонна сорох Бүлүү бөлөх улуустарыгар. Аммаҕа "Победа" диэн ааттаах Саха Сиригэр табыгастык үүнэр сэлиэһинэй суордун арыйа сылдьыбыттара биллэр, кэлин 60-ус сылларга атын суортарынан солбуйуу түмүгэр ити суорт сүтэриллибит.
# Пинигин Павел Павлович

Павел Пинигин —Олимпиада чөмпүйүөнэ.

# Пинигин Павел Павлович
## Олоҕун олуктара

1953 кулун тутар 12 күнүгэр Чурапчы улууһун Дириҥ сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Көҥүл тустуунан 1967 с. дьарыктаммыта. Аан дойду үс төгүллээх (1975, 1977, 1978), Эуропа уонна XXI Монреаллааҕы Олимпия оонньууларын чемпиона. «Бочуот Знага» уонна «Хотугу сулус» уордьаннарынан, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн надараадаламмыта. Саха АССР физическэй култуураҕа уонна спорка үтүөлээх үлэһитэ. Украина үтүөлээх тренерэ. Омуктар икки ардыларынааҕы категориялаах экстра-кылаастаах судьуйа. СР «Динамо» түмсүүтүн вице-президенэ, милииссийэ полковнига, СР спортивнай тустууга Федерациятын вице-президенэ, республика тустууга хамаандатын Ил тренерэ. Билиҥҥи кэмҥэ «Триумф» спорт Киинин тэрийэр директора.

# Пинигин Павел Павлович
## Бастыҥ көрдөрүүлэрэ

* 1975 — ССРУ омуктарын Спартакиадатын кыайыылааҕа. Эуропа уонна Аан дойду чемпиона.
* 1976 — ССРУ чемпиона. XXI Олимп оонньууларын чемпиона.
* 1977, 1978 — Аан дойду чемпиона.
* 1973, 1979 — Аан дойду Кубогын кыайыылааҕа.
* 1980 — XXII Олимпия оонньууларыгар 4-с призер.
* 1993 — бэтэрээннэргэ Аан дойду чемпиона.

# Пинигин Павел Павлович
## Кэргэнэ

Кэргэнэ — Мария Джумабаевна Кульчунова-Пинигина чэпчэки атлетикаҕа үгүс үрдүк көрдөруүлэрдээх бастыҥ спортсмен, ССРУ спордун үтүөлээх маастара, СР физическэй культураҕа, спорка үтүөлээх үлэһитэ. ХХIV Олимпиада чемпиона. Чэпчэки атлетиканан 1970 с. дьарыктанар. ССРС хас да төгүллээх чемпиона, рекордсмена, 400 м аан дойду чемпионатын икки төгүллээх боруонса призера. 16 сыл устата ССРС сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнинэн сылдьыбыта.

# Пинигин Павел Павлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* ССРС спордун үтүөлээх маастара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ
* «Бочуот Знага» уордьан
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1976)
* «Хотугу сулус» уордьан (2006)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Грамотата (2013)
# Кристааллар

Кристааллар — айылҕаттан сөптөөх многогранник формалаах кытаанах эттиктэр. «Кристаал» диэн аат икки гириэк тылыттан оҥоһуллубут — «тымныы» уонна «хатыы/кытаатыы», ол аата Гомер саҕана «таастыйбыт муус» диэн суолталаах этэ, уонна ол саҕана хайа курустаалын кристаалларыгар эрэ сыһыаннааҕа.
Кристааллар айылҕаттан сөптөөх формалаахтара кристаал атомнара туспа анал бэрээдэгинэн бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһоллорунан быһаарыллар. Ол анал бэрээдэктээхтик холбоспуттара кристаал решетката диэн ааттанар.
Кристааллары араас геохимия науукалара үөрэтэллэр:
* Минералогия - айылҕаҕа үөскүүр минерааллар кристаалларын чинчийэр.
* Кристаллография кристааллар тас симметрияларын уонна ис туруктарын быһаарыынан уонна классификациялааһынынан дьарыктанар.
* Кристаллохимия кристааллар араас эттиктэртэн үөскээһиннэрин уонна ис оҥоһууларын үөрэтэр.
* Рентген-структурнай анаалыс - дьиҥнээх кристааллар састааптарын уонна оҥоһууларын рентген көмөтүнэн чинчийэр.
* Кристаллооптика кристааллар, кристаллар болөхторүн уонна хайа боруодаларын оптическэй майгыларын үөрэтэр.
* Геммология айылҕа күндү таастарын уонна оҥоһуу таастар физическэй уонна химическэй майгыларын, уратыларын үөрэтэр.
* Экспериментальнай физика атыны тэҥэ оҥоһуу кристааллары анал майгылаах гына үүннэриинэн дьарыктанар.

# Кристааллар
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Всё о геологии (нууч.)
# Тывалар

ТЫВА, Тывалар омуктара. Нууччалыы - Тувалар. Бэйэлэрин - Тыва дэнэллэр. Билинни кэмнэ Тыва 80% Россия Федерациятыгар олорор - 300 тыс, ону таhынан Монголия5а - 30 тыс, АХШ-ка - 30 тыс, Кытайга - 29 тыс, Узбекистанна - 10 тыс, Бурятия5а - 5 тыс, Татарстанна - 4 тыс, Саха Сиригэр - 3 тыс, Дьоппуонна - 2 тыс, Кэриэйэ5э - 1 тыс.
Итэ5эллэрэ - Буддиистар уонна христианнар.
Тыллара - Тыва тыла, нууччалыы билэллэр.

# Тывалар
## Тывалар Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр Тывалар ахсааннара :
| 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| | 38 | 87 | 131 | 136 |
# Өлүү

Өлүү диэн тыынаах организм функцияларын үлэтэ букатын бүтүүтэ.