yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Батыйа

Батыйа — охсор, анньар биилээх сэрии уонна булт сэбэ.
Биитин тимирэ 30-40 см уһуннаах, туурата 20-25 см, мас тутааҕын уһуна 1 м кыайбат.
Батыйаны сүгэ курдук маһы мастыырга, мууһу алларарга, оннооҕор оту охсорго кытта туһаныахха сөп эбит. Онон бу сэп бобуллубакка хойуккааҥҥа (XX үйэ саҥатыгар) диэри туттуллубут. Ол эбэтэр, аҥаардас сэриигэ эрэ буолбакка, хаһаайыстыбаҕа эмиэ туттуллар буолан бобуллубатах. Онон археологтар батыйаны Саха сиригэр ХVI-XVIII үйэтээҕи хас биирдии былыргы киһи көмүүтүн аайы булаллар. Ол аата батыйа - күннээҕи олоххо туттуллар тэрил. Сэрии сэбэ анал сиэр-туом быһыытынан харайыллар уонна нуучча казактара саха бииһин уустарын кэрийэ сылдьан барытын хомуйан ылбыт буоланнар, батас уонна кылыс бэрт сэдэхтик көстөллөр.
Батас, батыйа үөскээбит тылын олохторо биир буолуон сөп: «бат» (былыргы түүр тыла) -умус, дириҥээ. Бу тыл олоҕуттан өссө маннык өйдөбүллээх тыллар тахсаллар: «батары оҕус», «батары киир», «батыс», «батары ас». «Батыйа» диэн тылы «батас» кыччатыллыбыт өйдөбүлүн быһыытынан сыаналыахха сөп. Холобур: күөс — көһүйэ, кытах — кытыйа, сабыы — саппыйа, о.д.а.
Саабылаан батыйа - икки өттүнэн биилээх уһун батыйа

# Батыйа
## Өссө маны көр

* Батас
* Котокоон
* Болот
* Кылыс

# Батыйа
## Бу туһунан манна ааҕыахха уонна билиэххэ сөп

* Ф. Ф. Васильев «Военное дело якутов» — Якутск, 1995. — 225 с;
* А.Кривошапкин-Айыҥа, «Со-юзником парфян в одно вре-мя было государство Саха-стан» ыстатыйа — «Илин» су-рунаал, 6№ 2006;
* В. В. Попов «Батыйа сэрии сэбэ дуу, туттар тэрил дуу?» ыстатыйата;
* Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей фондата;
* Майа музейын фондата.
# Дарбасов Гаврил Афанасьевич

Дарбасов Гаврил Афанасьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1912 сыллаахха Мэҥэ Алдан нэһилиэгэр Томпо оройуонугар төрөөбүтэ. 1934 с. Дьокуускайдааҕы учуутал техникумугар үөрэммит. 1934—1935 үөрэх сылыгар Ытык Күөлгэ көрдөрүүлээх оскуолаҕа учууталынан ананан, 3 сыл үлэлээн баран, Кириэс Халдьаайыга эмиэ 3 сыл үлэлээбит. Математиканы, физиканы, химияны үөрэтэрэ. 1940—1941 сс. үөрэх дьылыгар Чычымах оскуолатыгар ананан кэлэн биир сыл үлэлээт, 1941 с. бастакы ыҥырыыга Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1944 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр өллө диэн биллэриитэ кэлбитэ.
«Коммунист» хаһыат 1943 сыллааҕы олунньу 24 нүөмэригэр «Таатта пионердарыгар, комсомолецтарыгар уонна бары үөрэнээччилэригэр» диэн ааттаах суруга тахсыбыта. Онно кини суруйбут: «Бу билиҥҥи күннэр историяҕа кыһыл көмүс буукубанан суруллан киириэхтэрэ». Сурукка 260 чаас, 2688 полевой почта диэн аадырыһа ыйыллыбыт.
# 1488

1488 сыл.

# 1488
## Туох буолбута

* Олунньу 3 — Португалияттан сылдьар Бартоломеу Диаш хараабыла Үтүө Эрэл тумулун эргийэн Моссел хомоҕо тохтообут. Бу оччотооҕуга Европаттан сылдьар киһи сир саамай соҕуруу өттүгэр сылдьыыта этэ.
# Флегонтов Семен Дмитриевич

Флегонтов Семён Дмитриевич (төр. 1918, Хадаар нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха уобалаһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Флегонтов Семен Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

1918 сыллаахха Чурапчы улууһун Хадаар нэһилиэгэр төрөөбүт.
1941 сыл атырдьах ыйыгар Кыһыл Аармыйаҕа Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ол сыл балаҕан ыйыттан сэриигэ кыттыбыт. 47-с гвардейскай стрелковай дивизия 52-с туспа гвардейскай сапернай батальонугар отделение хамандыыра.

# Флегонтов Семен Дмитриевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Кыһыл Знамя уордьана (28.05.1945; 14.06.1945)
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (11.02.1945; 12.08.1986)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (28.04.1944)
* Кыһыл Сулус уордьана (30.11.1942)
* Дьокуускай ытык киһитэ (1993)
* Чурапчы улууһун ытык киһитэ

# Флегонтов Семен Дмитриевич
## Аатын үйэтитии

* Чурапчы улууһун Хадаар орто оскуолатыгар С. Д. Флегонтов аата иҥэриллибит.
* Чурапчыга кини аатынан уулусса ааттаммыт.
# Былыт

Былыт диэн салгыҥҥа баар көстөр уу. Былыттан хаар уонна ардах түһэр.
Сиргэ баар уу паар буолан халлааҥҥа тахсар. Үөһэ халлааҥҥа тымныыгар уу муус кристалларыгар кубулуйар, ол хомуллан ардах эбэтэр хаар буолан түһэр. Түһэн баран эмиэ халлааҥҥа паар буолан тахсыан сөп. Ону уу цикла диэн аттааччылар.
Салгыҥҥа киһи көрбөт уу кыырпахтара син биир баар буолар. Салгыҥҥа уу сатаан турбат буоллаҕына былыттарга мунньустар.
Сылаас салгыҥҥа элбэх уу хараныан сөп. Тымныы буоллаҕына оннук элбэх хараныллыбат.
Былыттар олус улахан ыйааһыннах буолаллар. Уутун массата хас да мөлүйүөн тонна буолуон сөп.

# Былыт
## Былыттар араастара

| Семейства | Род |
| Үрдүкү ярус былыттара(орто широталарга 6-ттан 13 км дылы буолар) | Перистай былыттар (Cirrus, Ci) Перисто-кучевой былыттар (Cirrocumulus, Cc) Перисто-слоистай былыттар (Cirrostratus, Cs) |
| Орто ярус былыттара.(орто широтаҕа 2-ттэн 7 км дылы) | Үөһээ-кучевой былыттар (Altocumulus, Ac) Үөһээслоистай былыттар (Altostratus, As) |
| Аллараа ярус былыттара (орто широтаҕа 2 км дылы) | Слоисто-ардахтаах былыттар (Nimbostratus, Ns) Слоисто-кучевой былыттар (Stratocumulus, Sc) Слоистай былыттар эбэтэр Чалах былыт (Stratus, St) |
| Тура сайдар былыттар (конвекция былыттара) | Кучевой былыттар (Cumulus, Cu) Кучево-ардахтаах былыттар (Cumulonimbus, Cb) |
Өссө Даҥ хара былыт - олус хара, ыһырыктыйбыт хараҥа былыт.

# Былыт
## Былыттар араастара
#### Саха былыты араарыыта

* Босхо былыт - кыра лоскуй былыт
* Итир былыт - үөһэнэн сылдьар үрүҥ чараас кэрдиистиҥи көрүҥнээх уһун синньигэс былыттар
* Күдэн былын (күдэрик, күдээр) - тумаҥҥа маыйгынныыр, намыһыах, түргэнник устар былыттар
* Сатыы былыт - намыһаҕынан устар былыттар
* Сис былыт - кыһын ортотугар (тохсунньу эргэтигэр) кэлэр хас да хонуктаах былыт, ол былыт кэлиэҕиттэн ыла тымныы мөлтүүр.
* Сыстаҥ былыт - кэлим ардах былыта кэлиэн иннинэ киистэнэн субуйа тарпыт курдук чараас былыттар
* Таҥалай (тараах) былыт - сайыҥҥы логлоруттаҕас, өрүтэ өрөһөлөммүт үрүҥ былыттар
* Тор былыт - ардах былыта (быстах былыт)
* Уулаах былыт - харааран көстөр, ардыахтаах кэлим былыт
* Чуо булут - соҕотох тоҥ былыт
* Этиҥ былыта - хараҥа өҥнөөх олус халыҥ, этиҥнээх, чаҕылҕаннаах, дохсун ардахтаах, үкүсүгэр күүстээх тыаллаах былыт
* Дабды самыыр - бөдөҥ таммахтардаах ардах.
* Даҥ хара былыт - олус хара, ыһырыктыйбыт хараҥа былыт.

# Былыт
## Галерея

* Хайалардаах сирдэргэ былыттары үөһээттэн көрүөххэ сөп. Швейцария Альпатыгар
* Былыттар Чуумпу океан үрдүтүгэр.

# Былыт
## Бэлиэ курдук

Библияҕа, былыттар Таҥара баарын туһунан бэлиэ буолар.
# Эбээн-Бытантай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Эбээн-Бытантай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Эбээн-Бытантай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Дьарҕаалаах орто оскуолата
* Кустуур орто оскуолата
* Саккырыыр орто оскуолата
* Саккырыыр алын оскуолата
* Кустуур алын оскуолата

# Эбээн-Бытантай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Барабыай

Барабыай эбэтэр моойтуруктаах чыычаах (Домо́вый воробе́й (Passer domesticus (Linnaeus, 1758)) — барабыайдар кэргэннэригэр киирэр дьиҥнээх барабыайдар уустарыттан (лат. Passer) саамай тарҕаммыт көрүҥ. Киһи дьиэтин таһыгар олохсуйар көтөр буолан тас көрүҥүҥэн да саҥатынан да үчүгэйдик биллэр (истэргэ (info)). Халыып:Toc-left

# Барабыай
## Тас көрүҥэ

Этин уһунан 16 см, ыйааһына 23—35 г.
Түүтун өҥө — үөһээ өттө хара эбирдэрдээх хоҥордуҥу бороҥ, аллараа өттө үрүҥнүҥү. Иэдэстэрэ маҕаннар. Кыната саһархайдыҥы үрүҥ туора балаһалаах.
# Улуу Хуртуйах таас

Улуу Хуртуйах таас (Улуг Хуртуях тас. хак.: Большая каменная старуха. Сахалыы -- улахан таас эмээхсин) — Хакасияҕа Анхаков аалын таһыгар баар таастан быһан оҥоһуллубут пааматынньык, биһиги эрабыт иннинээҕи кэмҥэ III тыһыынча бүтүүтэ -- II тыһыынча сыл саҥата оҥоһуллубут Окунев култууратын пааматынньыга
Үрдүгэ — 3,02 миэтэрэ, ыйааһына — 2,6 туоннаҕа тиийэр.

# Улуу Хуртуйах таас
## Устуоруйата

Хакасията өрөспүүбүлүкэтинээҕи кыраайы үөрэтэр түмэл пуондатыгар 1954 сыллаахха киирбит. Бу таастан чочуллан оҥоһуллубут пааматынньыгы Хакасия кыраайы үөрэтэр түмэлин үлэһитэ, биллиилээх археолог Аьберт Николаевич Липскай тэрийэн, сүүрэн көтөн аҕалтарбыт. Пааматынньыгы кыраайы үөрэтэр түмэлгэ аҕалбыттарын биир сүрүн төрүөтэ -- бу курдук ускуустуба биир улахан оҥоһугун вандаллартан харыстааһын этэ. Хуртуйах таас пааматынньыга билим эйгэтигэр өссө 1722 сыллаахтан ыла биллэр. Олохтоохтор, хакаастар бу таас киһини улаханнык ытыктыыллар, сүгүрүйэллэр. Кинин дьахтар культун быһыытынан ылыналлар уонна кини ийэ буолууну, хат дьахталлары араҥаччылыыр диэн өйдөбүллээхтэр. .
Күн бүгүн Улуу Хуртуйах таас пааматынньыга Хакасияҕа Анхаков сэлиэнньэтин таһынааҕы этно комплекс сиригэр уотугар сабыылаах павильон иһигэр турар. Ол этно комплекс Абакан - Ак Довуран (Тыва) айан суолун 113-с килэмиэтиригэр баар. Комлпекс бүтүннүү аһаҕас халлан анныгар туран үлэлиир. Салайааччыта Евгений Горбатов.

# Улуу Хуртуйах таас
## Ойуулааһына

Улуу Хуртуйах тааһы аан бастаан сурукка бичиккэ киллэрбит киһи Даниэль Готлиб Мессершмидт буолар. Кини пааматынньык туһунан 1722 сыллаахха суруйбута.

# Улуу Хуртуйах таас
## Литэрэтиирэ

* Липский А. Н. Енисейские изваяния. Абакан, 1970. С. 6-7.
* Хуртуях тас — мать матерей. Абакан, 2004.
* Катанов Н. Ф. Избранные труды о Хакасии и сопредельных территориях. Абакан, 2004. С. 234.
# Хонтуруол

Хонтуруол (ааҥл. Control) диэн барымта гыныытыгар дьайар (көбүтэр, тохтотор, уларытар, хааччахтыыр) кыах. Барымта диэн дьон, массыына, программа буолуон сөп. Гыныы диэн дьон майгыта эбэтэр үлэтэ, массыына судуҥа (операцията), программа тусхала. Хонтуруол салайыы тутумтатын биир сүрүн функцията буолар.
# Антивирус

Антивируснай программа (антивирус) — көмпүүтэр вируһун көрдүүргэ, суох гынарга аналлаах программа, ону кытта табыгаһа суох (буортулаах диэн ааҕыллар) программалары уонна инник программаттан сүһүрбүт билэлэри чөлүгэр түһэрэр, ону кытта билэлэри эбэтэр операционнай системаны буортулаах куодунан сутулларыттан көмүскүүр.
# Чай

Чай — өрүскэ, үрэххэ, күөл кытылыгар түбэһэр бытархай хайыр таас, бытархай дэриэспэ таас, бөдөҥ кумах, кыра таас булкаастаах кырылас кумах.
Тэҥнии көр: сай, сайр, чай (түүр., монг.) — таастаах сир, таастаах хонуу, чычаас уу, кураанах уу сүнньэ; сай (афг.) — үрэх; чай (иран.) — өрүс.

# Чай
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

# Чай
## Эбии көр

* Чай талах
# Нуучча эйгэтэ

Нуучча эйгэтэ (нууч. Русский мир), Путин геополитическай концепциата, сүрүннээн Америка (АХШ), Кытай, Эуропа, Турция дойдулара урукку СССР дойдуларыгар влияния тарҕаталлар диэн санааттан утарылаһар идеята. Ол эрэн кылгастык эттэххэ, Украина, Беларусь уонна Казахстан. Америка уонна НАТО диэкки хайыспатыннар диэн искусственнай мэһэй оҥоруу, гибриднай сэрии оҥоруу.
# Бэйэнчимэ

Бейенчиме өрүс. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 311 км., тардыытын иэнэ 4100 кв.км.
Баһа Хотугу Сибиир намталын илин өртүгэр баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата Бэйэнчимэ Салаата (129 км.)

# Бэйэнчимэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Хахсаат

Хахсаат — саас, күһүн сылаас буолуохтаах кэмҥэ хотуттан тымныы тыал түһүүтэ. Синоним: кэмсиин.

# Хахсаат
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Дмитрий Трофимович Шепилов

Дми́трий Трофи́мович Шепи́лов (5.11.1905 — 18.08.1995) — советскай государственнай уонна партийнай деятелэ, ученай-экономист. Атын дойдулардааҕы дьыалалар министерствоҕа 1956 сылтан — 1957 сылга диэри улэлээбит, "Правда" диэн хаһыат сүрүн редактора этэ (1952—1956). 1926 сыл сэтинньи 3 күнүгэр ВКП (б) кэккэтигэр киирбит. Киин Комитет ССКП чилиэнэ (1952-1957), КК ССКП Президиум членигэр кандидат (1956—1957), ССРС Наукаларын академията корреспондент чилиэнэ.

# Дмитрий Трофимович Шепилов
## Олоҕун олуктара

Сэтинньи 5 күнүгэр 1905 с. Ашгабат (Түркменистаан) куоратка төрөөбүт.
1926 с. МГУ юридическай факультетын бүтэрбит. Үөрэх кэннэ Шепиловы Саха Сиргэ үлэлии ыыппыттара. Дьокуускайга Главсуд прокурор көмөлөһөөччүтэ буолбута. Саха Сиргэ сылдьан хас да этнографическай сурук улэни оҥорбут: "Самоубийства в Якутии", ойууннааһын уонна Бүлүү бандьыыттар туһунан.
1928 с. муус устарыгар Москубаҕа төнүннүбүт. Онно красной профессуры институтка киирбит уонна 1933 сылга бүтэрбит.
1938 с. ССРС Наукаларын академията ученайа буолбут. 1937 — 1941 МИСКТ (Московский институт советской кооперативной торговли) политэкономия преподавателэ.
1952 с. "Правда" диэн хаһыат сүрүн редакторынан анаммыт.
1955 с. — 1957 с. КК ССКП секретаря.
1956 с. — 1957 с. КК ССКП Президиум членигэр кандидат.

# Дмитрий Трофимович Шепилов
## Быһарыылар

* ↑ Официальный сайт газеты "Правда"
* ↑ [Шепилов Д. В. Самоубийства в Якутии (этюд) // Сборник трудов исследовательского общества «Саха-Кэскилэ». Вып. 5. - Якутск, 1928.1. C. 1-27.]
# Ыныкчаан

Ыныкчаан бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтэ 2009 сыл туругунан суох.

# Ыныкчаан
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# .ge

.ge диэн Грузия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Толкин Джон Рональд Руэл

То́лкин Джон Ро́нальд Руэл (ааҥл. John Ronald Reuel Tolkien; МФА [dʒɒn ˈrɒnld ˈruːəl ˈtɒlkiːn]; тохсунньу 3 1892 – балаҕан ыйын 2 1973) — Англия суруйааччыта, лингвист, филолог, биллэр айымньылара «Хоббит, или Туда и обратно» (ааҥл. The Hobbit, or There and Back Again) сэһэн, трилогии «Властелин Колец» (ааҥл. The Lord of the Rings) трилогия уонна кинилэр иннилэрин ойуулуур — «Сильмариллион роман» (ааҥл. The Silmarillion).
Толкин Оксфордка англосаксон тылын (1925–1945), ааҥыл тылын уонна литератууратын (1945–1959) профессора этэ. Ортодокс католик, чугас доҕорун К. С. Льюистыын «Инклинги» диэн литератуура холбоһугар киирэрэ.

# Толкин Джон Рональд Руэл
## Айамньылара

Кини фэнтази сирин айбыта ол айамньылара олус биллэр буолбутта. Кини орто дойду айамньылара улахан фэнтази аҕатынан олохтообута. Атын кинигэлэригэр Властелин Колец айамньытын уруһуйдаабыта уонна үс чааска кинигэнэн бэчээттэммитэ уонна хас да киинэ уһуллубута. Властелин Колец суруйуллуутугуар 12 сыл бараммыта.
# Мухоплева Светлана Дмитриевна

Мухоплева Светлана Дмитриевна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, доцент, НА Сибиирдээҕи салаатын бэтэрээнэ.

# Мухоплева Светлана Дмитриевна
## Олоҕун олуктара

* 1958 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр Саха АССР Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1980 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1980—1981 гг. — Тойбохой оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учуутала.
* 1982 с. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын лаборана.
* 1982—1985 сс. — А. М. Горькай аатынан литература Институтун аспирана.
* 1986—1991 сс. — ТЛИ Институтун младшай научнай үлэһитэ.
* 1989 с. — филология билимин кандидатыгар «Якутские народные обрядовые песни: Система жанров» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1991—1992 сс. — научнай үлэһит.
* 1993—1994 сс. — старшай научнай үлэһит.
* 1995—1998 сс. — А. М. Горькай аатынан литература Институтун докторана.
* 1998—2004 сс. — гуманитарнай чинчийии Институтун олоҥхоҕо салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 2004 сылтан — старшай научнай үлэһит.
С. Д. Мухоплева саха фольклорун чинчийэр, 40-н тахса научнай үлэ ааптара.

# Мухоплева Светлана Дмитриевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* Якутские народные обрядовые песни: Система жанров (Новосибирск, 1993), монография.
* Сборник по якутскому шаманизму «Ойуун» (В 3 частях. — Якутск, 1993) в соавторстве с Л. Ф. Рожиной.
# Тутуу

Тутуу диэн түптүрдээх уонна эркиннээх биир сиргэ турар (биир оруннаах) сабыылаах тутул. Холобур, дьиэ уонна фабрика. Тутуу араас кээмэйдээх, быһыылаах, функциялаах буолар. Тутуу хайдах ис-тас быһыылааҕа араас төрүөттэртэн тутулуктаах - тутууга туттуллубут тутуу материала, күн-дьыл сигилитэ, буор сигилитэ, тутуу анала, сир сыаната, архитектура истиилэ уо.д.а.
# Кытай улуу эркинэ

Кытай улуу эркинэ — Хотугу Кытайга баар 6 400 км уhуннаах сыста сытар таас фортификациялар. Сорох фрагменнара биhиги эрабыт иннинээҕи IV үйэҕэ тутуллубуттара. Б.э.инн. 214 с. Цинь Шихуанди ыраахтааҕы тус-туспа турбут эркиннэри холбооттоон уонна башня туруортаан биир көмүскүүр тиһилик оҥорбут. Аан бастаан таастан уонна туойтан тутуллубута. Илин өттө тас өттүттэн кирпииччэнэн бүрүллүбүт этэ. Кэлин саҥардыллыбыта, XV-XVI үйэлэргэ ол саҥардыы күүскэ барбыта.
Кытай Империятын тастан киирэр өстөөхтөртөн көмүскүүр, дойдуну киин куораты кытта ситимниир уонна кулуттар-хамначчыттар дойдуттан куоппаттарыгар аналлаах.
ЮНЕСКО Аан дойду Утумун тиһигэр 1987 с. киирбитэ.
# Чинэкэ (Бүлүү улууһа)

Чинэкэ — Бүлүү улууһун Чернышевскай нэһилиэгин киинэ.

# Чинэкэ (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Чернышевскай нэһилиэгэ
# Пити Адам

Адам Пити (ааҥл. Adam George Peaty, 1994 с. ахсынньы 28 күнүгэр Улуу Британия Аттоксетерыгар төрөөбүт) — Британия харбыы:ыта, аан дойду үс төгүллээх, Дьобуруопа аҕыс төгүллээх чөмпүйүөнэ, кылгас кэрчиккэ Аан дойду чөмпүйэнээтин үс төгүллээх үрүҥ көмүс призера, Содружество оонньууларын икки төгүллээх чөмпүйүөнэ, 50 уонна 100 миэтэрэҕэ браһынан харбааһыҥҥа аан дойду рекордсмена.

# Пити Адам
## Биографията

Адам Пити Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр аан бастаан 2013 сыллаахха кыттыыта эрээри, бириистээх миэстэҕэ тиксибэтэҕэ.
2014 сыллаахха Содружество оонньууларыгар 2 кыһыл көмүс уонна 1 үрүҥ көмүс мэтээлгэ тиксибитэ. Ол кэнниттэн Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр кытта 4 кыһыл көмүс мэтээли ылбыта. Онтун ааһан 50 миэтэрэҕэ браһынан харбааһыҥҥа аан дойду рекордун олохтообута. Аан дойду кылгас ууга (на короткой воде) чөмпүйэнээтигэр үс үрүҥ көмүс мэтээли иилиммитэ. Эмиэ ол сыл Адамы Дьобуруопаҕа сыл бастыҥ харбыыһытынан ааттаабыттара
2015 сыллаахха национальнай чөмпүйэнээккэ 100 миэтэрэҕэ браһынан харбааһыҥҥа аан дойду рекордун олохтообута. Аан дойду чөмпүйэнээтигэр 100 миэтэрэҕэ харбааһыҥҥа бастаабыта. Ол кэннэ полуфиналга 50 миэтэрэҕэ харбааһыҥҥа аан дойду рекордун олохтообута, оттон финалга тахсан эмиэ ити кэрчиккэ бастаабыта. Эмиэ ити күрэхтэһиигэ булкаас эстэпиэтэҕэ үһүс кыһыл көмүс мэтээлин сүүйбүтэ уонна аан дойду рекордун олохтообута.
2016 сыллаахха Бразилия Рио-де-Жанейротыгар буолбут Олимпиадаҕа финалга 100 миэтэрэни барһынан харбааһыҥҥа 57,13 сөкүүндэнэн кэлэн, аан дойду рекордун олохтообута.
# Лепчиков Николай Васильевич

Лепчиков Николай Васильевич — инженер, Дьокуускайдааҕы «Водоканал» салайааччыта, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ, Аоассыыйа коммунальнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
1945 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1971 с. Ураллааҕы политехническай институту бүтэрэн «Якутводоканалга» инженеринэн үлэлээбитэ.
1988—1990 сс. «Якутагропром» институт сотруднига.
1993—1994 сс. СӨ тутуутун государственнай комитетын председателин солбуйааччы.
1994—2001 сс. «Водоканал» директора, генеральнай директор.
2001—2007 сс. Дьокуускай куорат мэрин солбуйааччы.
1981 с. «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээллээх.
2003 с. Россия коммунальнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
2005 с. «Гражданскай килбиэн» бэлиэлээх.
2007 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
# Канаада сахалара

Канаада сахалара диэн Канаада дойдутугар олорор сахалар. Канаадаҕа билиҥҥи кэмҥэ 990 саха олохтоох статустаах, 2800 саха Permanent Resident статустаах, 3869 саха быстах олорор. Бүтүннүүтэ сахалар Канаада дойдутугар 4000 кэриэтэ курдуктар. Бары араас куораттарынан уонна провинцияларынан ыһыллан олороллор.

# Канаада сахалара
## Түөлбэлээн олорор сирдэрэ

Араас сиргэ олороллор. Уксэ Торонто куоратка.

# Канаада сахалара
## Өссө маны көр

* Тас сахалар
# Сейшеллар

Сейшеллар (Seychelles) диэн Индия океаныгар баар 115 арыыттан турар архипелаг дойду, Африка илин кытылыттан 1,500 км баар. Африка ордук аҕыйах олохтоохтордоох дойдута.
# Суол киинэтэ

Суол киинэтэ (ааҥл. road movie) диэн сүрүн дьоруойдар айан суолугар сылдьалларын көрдөрөр киинэ жанра. Суол киинэтэ үксүн атын жанрдардыын булкуһар. Холобур - комедия, хоррор, вестерн, нуар.
# Һауайи

Халыып:Infobox U.S. state symbols
Һавайи (ардыгар "Гавайи" суруллар) - Океанияҕа баар соҕотох АХШ штата уонна АХШ штата. Бу Америка Холбоһуктаах Штаттарга 1959 сыл атырдьах ыйын 21 күнүгэр холбоспут тиһэх штат буолбута. Бу арыылартан эрэ турар соҕотох штат. Гавайи - бу эмиэ улахан Арыылаах аата. Киин уонна саамай улахан куората Гавайев - Гонолулу Арыыга сыталлар.
# Араартыыр ситим тыл

Араартыыр ситим тыл (нууч. разделительный союз) - саҥа ирээтэ.
# Иван Прокопьевич Белолюбский

Иван Прокопьевич Белолюбскай — бэс ыйын 22 кунугэр 1977 сыллаахха Уус-Алдан улууhугар, Борогонно тереебутэ. 1998 сыллаахха Дьокуускай куоракка М.К.Аммосов аатынан (ЯГУ) билиннитинэн ХИФУ Педагогическай институтка физкультура отделениятын бутэрбитэ.
* 2013 сыллаахха Дьокуускай куорат филиалын Россия академиятыгар норуодунай хаьаайыстыбага заочно урдук уерэххэ киирэр.
* 1999-2000 сылларга Уус-Алдан улууьун, Кэптэни сэлиэнньэтигэр Саха-Бельгийскай гимназияга физкультура учууталынан улэтин сагалыыр.
* 2000-2001 сылларга Легей нэьилиэгин спортивная саалыгар салайааччыта буолар.
* 2001-2003 сылларга специалист отдела физической защиты Управления налоговой полиции РФ по РС(Я).
* 2003-2011 г.г. - Оперуполномоченный отдела специального назначения Управления по контролю за оборотом наркотиков и психотропных веществ РФ по РС(Я);
2012-2013 г.г. - Тренер-инструктор по мас-рестлингу ГБУ РС(Я) «РЦНВС им. В.Манчаары».
С 2013г. по настоящее время Начальник отдела развития мас-рестлинга ГБУ РС(Я) «РЦНВС им. В.Манчаары».
Заслуженный работник ФКиС РС(Я), Почетный гражданин Усть-Алданского улуса, Почетный гражданин Легойского наслега, Почетный гражданин Батагайского наслега, Почетный мастер спорта по национальным видам спорта, Мастер спорта РС(Я) по лыжным гонкам, Мастер спорта РС(Я) по мас-рестлингу, Мастер спорта РС(Я) по национальному многоборью, Мастер спорта РС(Я) по борьбе хапсагай, Чемпион РС(Я) по лыжным гонкам среди школьников и взрослых 1994,1996г.г., Чемпион РС(Я) по мас-рестлингу 2009, 2011г.г., Чемпион РС(Я) по борьбе хапсагай 2011г., Чемпион России по мас-рестлингу 2012г., Чемпион Европы по мас-рестлингу 2011г., Чемпион Азии по мас- рестлингу 2011г., Призер этапа Кубка Мира 2013г. по мас-рестлингу, Победитель Игр Дыгына 1999,2007,2008,2009,2010,2011,2012г.г., Чемпион по нац. многоборью «Эр Бэрдэ» 2011г., 2013г., Чемпион по нац. многоборью «Майагатта Бэрт Хара» 2009г., Чемпион 1-го республиканского турнира по силовому экстриму 2012г., Чемпион республиканских турниров по лыжным гонкам, Чемпион республиканских турниров по мас-рестлингу, Чемпион республиканских турниров по борьбе хапсагай, Чемпион республиканских турниров по национальному многоборью.
# Сивцев Степан Петрович

Сивцев Степан Петрович — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, СӨ үтүөлээх тренера, көҥүл тустууга сборнай хамаанда сүрүн тренера, Спорт үрдүкү маастарыстыбатын оскуолатын ыстаарсай тренер-преподавтелэ.

# Сивцев Степан Петрович
## Олоҕун олуктара

1960 с. сэтинньи 30 күнүгэр Уус-Алдан Найахытыгар төрөөбүт.
Тренер быһыытынан үлэлиир кэмигэр элбэх үрдүкү кылаастаах тустууктары бэлэмнээн таһаарбыта:
Охлопков Егор — мастер спорта международного класса РФ, Ноговицын Семен — мастер спорта РФ, Михайлов Дмитрий — мастер спорта РФ, Иванов Антон — мастер спорта РФ, Корнилов Иосиф — мастер спорта РФ, Олесов Николай — мастер спорта РФ, Савинов Платон — мастер спорта РФ, Михайлов Осип — мастер спорта международного класса РФ, Коломиец Евгений — мастер спорта РФ, Тимофеев Увар — мастер спорта РФ, Алексеев Василий — мастер спорта РФ, Прохоров Александр — мастер спорта РФ; Иванов Михаил — мастер спорта РФ, член сборной команды среди юниоров России, победитель первенства России среди юношей в 2006 г., 2 й призер чемпионата России в 2007 г., 1 е место в первенстве России среди юниоров, 2 е место на чемпионате мира среди юниоров в г. Стамбуле (Турция), 1 е место в финале первенства России среди юниоров в г. Улан-Удэ в 2008 году, 3 е место в первенстве мира среди юниоров в г. Анкаре в 2009 году; Лебедев Виктор — мастер спорта международного класса, 1 е место на чемпионате России в г. Казани 2009 г., 2 е место на международном турнире И. Ярыгина в 2009 г., 3 е место в чемпионате мира в г. Хернинге 2009 г., 3 е место на чемпионате Европы в 2010 г. и чемпион мира 2010 г. в г. Москве.
Аан дойду уонна Арассыыйа таһымнарыгар үрдүк ситиһиилээх спортсменнары эрчийибитин, бэлэмнээбитин иһин Степан Петрович Сивцев 2010 с. Д. П. Коркин аатынан физическэй култуураҕа уонна спорка Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреаата буолбута.