yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Звенигород

Координаталара: 55°44′ с. ш. 36°51′ в. д.﻿ / ﻿55.733° с. ш. 36.850° в. д.﻿ / 55.733; 36.850
Звенигород (нууч. Звенигород) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 46 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 150 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 12 731 киһи этэ, иэнэ — 47 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 270,87 киһи.
Олохтоммут сыла — 1339.
Куорат баһылыга — Леонид Ставицкай.
Почтатын индэксэ — 143180, төлөппүөнүн куода — +7 49869, ОКАТО куода — 46 430.

# Звенигород
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта Архыыптаммыт 2015, Олунньу 28 күнүгэр.
# Шотландия литэрэтиирэтэ

Шотландия литэрэтиирэтэ — Шотландияҕа эбэтэр Шотландия ааптардара суруйбут литэрэтиирэ айымньылара. Шотландскай литэрэтиирэ сүрүн тылларынан гэльскэй, латыын уонна былыргы аангылыйа тыла буолаллар.
Инники орто үйэтинээҕи бааматынньыктарынан сүрүнэ диэн, религия тиэмэтигэр суруллубут лирическэй айымньылар (христианство эбэтэр язычество), монархия уонна сэрии туhунан буолаллар. Инники орто үйэҕэ кельт норуота бүтүн Британияны баhылаан олорбуттарынан сибээстээн, шотландскай литэрэтиирэҕэ валлийскай уонна бриттскай култуура суола ордук көстөр; Шотландияҕа, ааҕылларынан, аатырбыт валлийскай бард Талиесин айымньыларыттан биирдэстэрэ суруллубута.
Үрдүк орто үйэлэргэ гэльскай уонна латыынныы тыллары литературнай тыл быһыытынан туһаныы салҕаммыта. Шотландскай уонна ирландскай бардтар көхтөөхтүк бэйэ-бэйэлэрин кытта үлэлээбиттэрэ; чопчу Ирландияҕа уонна Шотландияҕа Xl- XII үйэлэргэ аан бастакытын фенийскай саҕа цикллара кельтскай номохторо суруллубуттара. Хойукку орто үйэлэргэ уонна Возрождение кэмнэригэр ордук үгэнэ буола сылдьыбыт хроника айар ньымата сайдыбыта. Ону таһынан Хойукку орто үйэ прозаическай литэрэтииринэй жанр сайдыытын саҕаламмыт кэминэн бэлиэтэнэр. Возрождение кэмигэр кэлин сураҕырбыт Роберт Бёрнсом уонна Вальтер Скотт баллада жанра; баллада хомуурунньуктара тахсан саҕалаабыттара. «Книга настоятеля Лисморского» диэн биир ордук биллэр уонна толору поэтическай хомуурунньук буолар. Билигин бу кинигэ Шотландия национальнай библиотекатыгар харыстаныллан сытар.
Саҥа кэм Шотландскай сырдатыы бириэмэтин кытта сөп түбэспитэ - философскай уонна научнай литэрэтиирэ сайдыытын кэмигэр. Үгүс саҥа жанрдар баар буолбуттара - холобур, урбанистическай лирика. XVIII - XIX кэмҥэ үс саамай аатырбыт шотландскай суруйааччылар айан-тутан олорбуттара: Роберт Бёрнс, Вальтер Скотт уонна Роберт Льюис Стивенсон.
XX үйэ саҕаланыыта модернизм кэмэ буолбута, атыннык эттэххэ, Шотландскай Ренессанс үгэнэ. Бу кэмҥэ Хью Макдиармид поэт оҥкулунан литературнай скотс өрө тутуллубута. Ол иһин, шотландскай ааптардар билиҥҥэ диэри икки сүрүн бөлөххө арахсаллар: биирдэстэрэ, Макдиармидка сүгүрүйэн скотс тылынан суруйаллар, сорохтор бэйэлэрин айымньыларыгар аангылыйа тылын туһаналлар.
XX үйэ иккис аҥарыгар Джордж Маккей Браун Оркнейскай арыыларын хоһоонноругар, кэпсээннэригэр уонна романнарыгар аатырдыбыта, онтон Мюриэл Спарк сытыы өйдөөх, дьикти кэпсээннэри уонна романнары суруйбута. Аласдер Грей бүтүн хас да дэһээтэк сыл тухары "Ланарк" романын суруйбута. Бу айымньы 1981 сылга тахсаатын кытары Шотландия литэрэтиирэтигэр өрөбөлүүссүйэ оҥорбута. Дуглас Данн хоһоонноро уонна Ирвин Уэлш романнара оробуочай кылаас олоҕун олус табыгастаахтык ойуулаан сурйбуттара.
XXI үйэ кирбиитигэр Шотландияҕа үлэлиир суруйааччылар - Джоан Кэтлин Роулинг, Ян Рэнкин уонна Александр МакКолл Смит Аан дойду ааҕааччы сүрэхтэрин баһыйар романнар серияларын таһаараллар. Кинилэртэн икки суруйааччы Шотландияҕа төрөөбөтөхтөрө уонна шотландскай тылынан сатаан суруйбаттарын туһунан чахчы шотландскай литэрэтиирэ идеятын күүһүн тоһоҕолуур.
# Саара

Саара (ивр. שָׂרָה‎‎) диэн Биибилийэҕэ ахтыллар хатын ийэ. Абыраам аҕатынан балыһа уонна ойоҕо. Ысхаак ийэтэ. Абыраам итэҕэллэрин биир сүрүн ытыктанар киһитэ.
# Татаринов Николай Иванович

Татаринов Николай Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1923 сыллаахха Аллараа Халыма с. Аллараа Халыма улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа Дьокуускайга үөрэнэ сылдьан 1942 с. ыҥырыллыбыт.
Ефрейтор Татаринов 1943 сыллаахха ахсынньы 17 күнүгэр Лемна дэриэбинэ таһыгар кыргыһыыга өлбүт. Көмүллүбүт сирэ: Суражскай оройуон, Большая Любщина дэриэбинэ.
# Араҥас нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Араҥас нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тарат.
Улуус кииниттэн 69 км хоту диэкки Төҥүлү алааска сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана —- 382 киһи (2007 сыл).

# Араҥас нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

Доллуттан 1780 сыллаахха арахсан туспа нэһилиэк буолбут.

# Араҥас нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Дөрбөгөй аҕа ууһа, Итирик аҕа ууһа, Араҥас аҕа ууһа
# Андьэла Дэвис

Андьэла Дэвис эбэтэр Анджела Дэвис (ааҥл. Angela Davis, 1944–), Америка коммунистическая партиятын кыттыылааҕа. Алдьархайдаах дьахтар Лолита Леброн (ааҥл. Lolita Lebrón) курдук.
# Сүрэх

Сүрэх диэн бүтүн тоноҕостоох харамайдарга баар, хааны тымырдарынан сүүрдэр былчыҥ органа. Киhи сүрэҕэ ортотунан ыллахха мүнүүтэҕэ 72'тэ тэбэр, ол эбэтэр бүтүн олох устата 2.5 миллиард кэриҥэ.

# Сүрэх
## Өссө маны көр

* Сурэх улэтин тэтимин кэһиллиитэ
* СҮРЭХ ТЫМЫРДАРЫН ЫАРЫЫТА
* Сүрэх ыарыыта (Инфаркт)
# Кырдьаҕастар күннэрэ

Аан дойду кырдьаҕастарын күнэ (нууч. Международный день пожилых людей, ааҥл. International Day of Older Persons, исп. Día Internacional de las Personas de Edad фр. Journée internationale pour les personnes âgées) — алтынньы 1 күнүгэр 2001 сылтан ыла бэлиэтэнэр. ХНТ Генеральнай Ассамблеятын 45-с сиэссийэтигэр быһаарыныы ылыныллыбыт. (№ A/RES/45/106 Резолюция).
Бу резолюцияҕа аан дойду олохтоохторо кырдьан иһэллэрэ билиниллэр уонна кырдьаҕас дьон сайдыыга улахан кылааттарын киллэрэр кыахтара этиллэр.
Бу күн кырдьаҕастарга уонна кинилэр кыһалҕалыгар, бырааптарын көмүскээһиҥҥэ аналлаах фестивааллар, конференциялар уонна конгресстар ыытыллаллар.
# Макеевка

Макеевка — Украинаҕа баар куорат, Донецк уобалаһыгар. 2014 сыллаахтан ДНР оккупациялаабыта, 2022 сыллаахха Арассыыйа оккупациялаабыта.

# Макеевка
## Өссө маны көр

* Макеевкаҕа мобилизованнай саллааттары ракетанан ытыы
# Быччахай сүмэһинэ

Быччахай сүмэһинэ (Преэйакулят), өҥө суох, курдат көстөр сүмэһин, эр киһи буччатыттан көҕүйүү эбэтэр секс кэмигэр тахсар, үөскүүр.
Эр дьон араастаах, сорохторго үөскээбэт, сорохторго ысьааннара туруусуктара ибис инчэҕэй буолар. Айылҕаттан төһөнөн элбэх да — эр киһи доруобуйата үчүгэй, тестостерон көрдөрүүтэ үчүгэй диэн буолар.
Сүрүннээн халыҥ ыстааҥҥа (баата игин курдукка) тахсара үөскүүрэ элбиир.

# Быччахай сүмэһинэ
## Өссө маны көр

* Сүөкээһин
# Габышев Михаил Фёдорович

Габышев Михаил Фёдорович — (1902 алтынньы 29 — 1958 балаҕан ыйын 1) — ил дьайыксыта, учуонай, экэниэмикэ билимин дуоктара, коллекционер.
Михаил Федорович Габышев 1902 сыллаахха алтынньы 29 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһун Үҥкүр сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
1918 с. Өлүөхүмэ куоратыгар түөрт кылаастаах училищены бүтэрбит. 1920 с. РКП (б) чилиэнэ буолбут. Онтон Я. М. Свердлов аатынан Коммунистическай университекка үөрэммит.
1921 с. Өлүөхүмэ уокуругар онтон Дьокуускайга Атыы-эргиэн уонна промышленность наркомаатыгар үлэлээбит. Онно бастаан нарком сэкиритээрэ, онтон экэниэмикэ салаатын салайааччыта буолбут.
1923-24 сс. Г. В. Плеханов аатынан Норуот хаһаайыстыбатын институтун бүтэрбит.
Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр III сийиэстэригэр ЯЦИК чилиэнинэн талыллар, ЯЦИК эппиэтиир сэкиритээрэ буолар.
1925 с. М.Ф. Габышев - Саха АССР ис дьыалатын наркомун эбээһинэһин толорооччунан үлэлээбит. 1925 сылтан 1928 сыл ыам ыйыгар диэри потребкооперацияҕа хаһаайыстыбаннай үлэҕэ үлэлээбит.
1928 сыллаахха Саха АССР сири оҥоруутун наркома.
1931—1934 сс. — Москубатааҕы сопхуос институтун аспираана.
1937 с. — хандьыдаакка диссэртээссийэни көмүскээбит, младшай научный сотрудник, Москубатааҕы билим-чинчийэр сопхуос институутун билимҥэ салаатын салайааччыта; онтон 1937—1938 сс. — Бүтүн Сойуустааҕы Тыа хаһаайыстыбатын НИИ страшай научнай үлэһитэ.
1938 с. — ССРС сопхуостарын Наркоматын техническэй отделын начаалынньыга.
1939 сыллаахха экономикаҕа дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбит; Москубатааҕы пушно-меховой институт экономикаҕа уонна салайыыга кафедратын сэбиэдиссэйэ. 1940 сыллаахтан — Москубатааҕы пушно-меховой институт бэрэпиэссэрэ.
1945—1947 сс. Михаил Габышев Саха сиригэр сылгыны иитиини чинчийэр комплекснй эспэдииссийэни тэрийэн үлэлэппит;
1947 с. — Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ диэн ытык аат иҥэриллибит.
1954—1958 сс. — директор Белорусского НИИ животноводства АН БССР, руководитель аспирантов и докторантов в Институте экономики АН СССР.
«Якутская лошадь», «Кормовые травы Якутии», «Якутское коневодство: Экономика и организация табунного коневодства в Якутской АССР» диэн монографиялар ааптардара.
М. Ф. Габышев уонунан сыллар тухары Арҕаа Европа живопиһын айымньыларын хомуйбута. Кини хомуйбут 300 хартыынатыгар, гравюратыгар уонна скульптуратыгар олоҕуран 1970 сыллаахха Дьокуускайга Арҕаа Европа ускуустубатын түмэлэ арыллыбыта. Түмэл 1995 сыллаахха М.Ф. Габышев аатынан Арҕаа Европа ускуустубатын галереята буолбута.
Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт.
1958 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр өлбүт, Ваганьковскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт (18 учаастак).
# Рационал күүтүүлэр

Рационал күүтүүлэр диэн элбэх аныгы макроэкономика моделларыгар туттуллар теория. Экономика атын эйгэлэригэр уонна оонньуу теориятыгар эмиэ туттуллар. Экономика күүтүүлэрин моделлааhыҥҥа туттуллар.
Рационал күүтүүлэр теориятын АХШ экономиhа Дьон Мут 1961 с. айбыта. Кэлин теорияны Роберт Лукас салгыы сайыннарбыта.

# Рационал күүтүүлэр
## Литература

* Maarten C. W. Janssen (1993) "Microfoundations: A Critical Inquiry". Routledge.
* Hanish C. Lodhia (2005) "The Irrationality of Rational Expectations - An Exploration into Economic Fallacy". 1st Edition, Warwick University Press, UK.
* John F. Muth (1961) "Rational Expectations and the Theory of Price Movements" reprinted in The new classical macroeconomics. Volume 1. (1992): 3-23 (International Library of Critical Writings in Economics, vol. 19. Aldershot, UK: Elgar.)
* Thomas J. Sargent (1987). "Rational expectations," The New Palgrave: A Dictionary of Economics, v. 4, pp. 76-79.
* N.E. Savin (1987). "Rational expectations: econometric implications," The New Palgrave: A Dictionary of Economics, v. 4, pp. 79-85.
# Гуидак

Гуидак (лат. Panopea generosa уонна уруу көрүҥнэрэ) — двустворчатай моллюск көрүҥэр киирсэр уонна Hiatellidae дьиэ-кэргэниттэн сыльдар. Бу бөдөҥ (1,5 кг диэри ыйааһыннаах) организмнар олус уһун сифоннаахтар (1 м диэри) уонна син кыра (20 см диэри) кэбирэх араакыбыналаахтар. Саамай улахан хаһар моллюсканнан ааҕыллар. «Geoducк» («gweduck») индеецтартан кэлбит тыл, «дириҥник хаһар» диэн суолталаах.

# Гуидак
## Олорор эйгэтэ

Panopea generosa США уонна Канада хотугулуу-арҕаа муора кытылыгар үөскүүр. Бу моллюск саамай уhун тыыннаах харамайдартан биирдэстэринэн биллэр: гуидак олоҕун уhуна — 146 сыл, оттон саамай кырдьаҕас булуллубут гуидак сааhа 160 сыл. Маннык сүрдээх уhуннук олороллоругар икки быhаарыы туруоруллар. Бастакы — күүhэ суох баҕайы вещество атастаhыыта, иккиhэ – естественнэй өстөөх суоҕа. Суос соҕотох адьырҕаннан акула уонна калан ааҕыллар эбит. Кинилэр моллюсканы сиртэн хостоон ылыахтарын сөп. Өссө муора сулустара саба түhэллэр эбит моллюскаларга, сифоннара сир үрдүтүттэн тахсан турдаҕына. Гуидактарга үөскэтии таска буолар. Сүүс сыл олорор тустарыгар атыырдара быhа холоон биэс миллиард сымыыт ууга быраҕаллар.

# Гуидак
## Ас астааhын

Моллюск этэ кытаанах соҕус. Сороҕор США-ҕа бэлэмнииллэр, ол гынан баран сүрүн туhанааччыларынан – Япония уонна Кытай буолар. Японияҕа «мирукуи» диэн ааттыыллар(Tresus keenae «дьиҥнээх» мирукуи биирдэстэрин солбуйааччыта) уонна сиикэйдии сииллэр (сашими көрүҥэр).
# Кентавр (сулустар бөлөхтөрө)

Кентавр. (латыынныы Centaurus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Кентаврга Күн систематыттан ордук чугас сулус баар — Кентавр Проксимата. Саха сириттэн көстүбэт бөлөх.

# Кентавр (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

* Былыр Соҕуруу Кириэс бөлөххө киирэр сулустары киллэрэр этилэр.
* Былыргы гириэктэр номохторунан халлааҥҥа баар кентавр, ити өйдөөх Хирон кентавр, Кронос уонна Филира нимфа уола, науканы уонна искусствоны билэр, Ахиллы, Асклепийи, Язону иитэн таһаарбыт.
* Бөлөх Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбит.
# Тутуу (суолталара)

* Тутуу
* Тутааһын
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон

Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон.
1.Тобохов Иван Алексеевич (Бордур уола). 1922 сыл олунньу 22 күнүгэр Павловскай уонна Табаҕа икки ардыларыгар бандьыыттар төгүрүктээһиннэригэр түбэһэн ботуруона бүтүөр диэри хорсуннук сэриилэһэн өлбүтэ. 2.Иванов (Ханды) Никифор Иннокентьевич
3.Григорьев Дмитрий Михайлович (Мотуруос). Н.И. Снитко этэрээтигэр сылдьан Хохочойго комсомолецта-ры кыргыбыт бандьыыттары урусхалааһыҥҥа инники кэккэҕэ сылдьан 1922 сыл муус устар 19 күнүгэр өлбүтэ. 4.Винокуров Николай Егорович 1905 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүтэ. Орто Булүүгэ В. Шатаев этэрээтигэр тахсан иһэн Хохочойдооҕу тоһууртан куоппутун бандьыыттар тутан ылан Хампаҕа илдьэн ыппыттар. 5.Тарагаев Иван Данилович
6.Докторов Алексей Игнатьевич 7.Салашин Гаврил Михайлович
8.Харабаев Иван Егорович (Муос Хараабай).
9. Павлов (Сунтаров) Василий Иннокентьевич
10.Тараяров Василий Георгиевич
11.Бойлохов Иван Федотович 1896 сыллаахха Бодойбоҕо төрөөбүтэ.
12.Донской Дмитрий Иванович 1900 сыллаахха Үөдүгэй улууһугар төрөөбүтэ. Ньурба оборонатын кыт-тыылааҕа. 1922 еыл бүтүүтүгэр Үөдүгэй улууһугар Го-воров баапдата саһа сылдьарын урусхаллааһыны тэрий-битэ. Якутскайдааҕы советскай-партнйнай оскуоланы бүтэрэн баран партия Бүлүутээҕи окружкомун ннструкторынан, онтон кэлин партия Верхоянскайдааҕы окружкомун секретарынан, Бүлүугэ горисполком председа-телинэн улэлээбитэ. Кэлин учууталлаабыта уоина Үөһээ Пүлүү потребсоюһун бырабылыанньатын председатели-нэн үлэлээбитэ. Социалистическай сокуоннаһы куруубайдык кэһии кэмигэр 1938 сыллаахха сымыйанан буруйданан хаайыллыбыта. 1939 сыллаахха атырдьах ыйыгар түрмэҕэ өлбүтэ. ССКП XX съеһин кэнниттэн ССКП Саха уобаластааҕы комитетын уурааҕынан Д, И, Донской сырдык аата чөлүгэр түһэриллибитэ. 13.Кононов Аввакум Данилович. 1925—27 сылларга Булүү уокуругун Ситэриилээх Комитетын Президиумун председателинэн үлэлээбитэ. Онтон Иркутскайдааҕы педагогическай ин-ституту бутэрэн баран, үөрэммит институтугар препо-давателинэн үлэлээбитэ. 14.Дмитриев Аввакум Спиридонович 1922 сыллаахха Снитко этэрээтигэр сылдьан үрүҥнэри утары охсуспута. Коммунист. Үөрэх наркомун бастакы солбуйааччынаи үлэлээбитэ. 15.Тимофеев Терентий Дмитриевич
16.Потапова-Габышева Марфа Георгиевна Үөһзэ Бүлүүгэ атыыһыт Потапов кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1922 сыллаахха Булүү куоратын оборонатын активнай кыт-тыылааҕа, 17.Потапова Мария Георгиевна Бүлүү оборонатыгар кыттыбыта.
18.Винокуров Николай Егорович 1922 сыллаахха Хохочойдооҕу тоһуурга түбэһэн ытыалаһан иһэн, тоҥуу хаарынан куотан чугас дьадаҥы ыалларга саһа сылдьарын, үрүҥнэр тутан ылан Хампаҕа илдьэн ыппыттара. 19. Потапов Серафим Георгиевич Сахалартан биир бастакы историк, краевед, дьоҕурдаах журналист
# Саҥа дьыл (төрүт өйдөбүл)

Саҥа Дьыл үөскээһинэ. Эбэ "ирэн-илийэн, хаатын толорон" өрө анньан Саҥа Дьыл үөскүүрэ.
Эбэ мууhа устуутуттан чугастааҕы сайыҥҥы кэм "Саҥа Дьыл" дэнэрэ. Былыргы саха (И.Худяков суруйарынан) "дьыл ыпсыытыгар, ый саҥатыгар" айыыларга анаан үрүҥ тунаҕынан ыhыах ыhара. (ый саҥатыгар диэн саха дьиҥ иккис ыйын саҥатын туhунан этиллэр). Ыһыахха жрец орто толору кымыстаах айаҕы (үрүҥ илгэни) тутан ураhа иhигэр уот иннигэр аҥар тобугар сүгүрүйэн туран Аал Уокка илиитин иһинэн кута-кута алгыыра.

# Саҥа дьыл (төрүт өйдөбүл)
## Өссө маны көр

Ыһыах Дьыл
# Бэйдиҥэ (Уус-Алдан улууһа)

Бэйдиҥэ — Уус-Алдан улууһун Өлтөх нэһилиэгин киинэ.

# Бэйдиҥэ (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Өлтөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Фанерозой

Фанерозой эона. Фанерозой (гириэктии phaneros — дьиҥнээх, гириэктии zoe — олох) — геология эона. ~ 538,8 мөл сыл нөҥүө саҕаламмыта уонна билигин даҕаны салҕана турар, ол аата "дьиҥнээх" көстөр олох кэмэ.
Саҕаланыытынан кембрий периода ааҕыллар, Бу периодка биология көрүҥнэрэ эмискэ элбииллэр.
Фанерозой иннинээҕи кэм Криптозой диэн ааттаах, ол аата "көстүбэт" олох кэмэ.
Фанерозой үс геология эраҕа арахсар
* Палеозой
* Мезозой
* Кайнозой
Фанерозойга протерозойга сыһыаннаах венд периода киирэр.
Сүрүн түгэнинэн ааҕыллар: «Кембрий дьэлби тэбтэриитэ»
# Андреева Матрена Пантелеймоновна

Андреева Матрена Пантелеймоновна - И.Барахов аатынан 1№-дээх орто оскуола саха тылын, литературатын учуутала, РФ Президенин Гранын хаһаайката, «Методист Якутии» бэлиэ хаһаайката.

# Андреева Матрена Пантелеймоновна
## Олоҕун тиһиктэрэ

* 1959 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүтэ
* 1966 с. Эдьигээн оройуонугар Кыстатыам оскуолатыгар үөрэнэ киирэр.
* 1967-1970 сс. Үөһээ Бүлүү оройуонун Тамалакаан оскуолатыгар үөрэнэр .
* 1970-1974 сс. Харбалаах оскуолатыгар үөрэммитэ.
* 1974-1978 сс. Бүлүүтээҕи педагогическай училищены ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.
* 1978-1983 сс. Саха Государственнай университетыгар историко-филологическай факультет саха салаатыгар үөрэммитэ.
* 1983-1994 сс. Өргүөт орто оскуолатыгар саха тылын, литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
* 1994-2000 сс. Өргүөт орто оскуолатыгар директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччынан үлэлээбитэ.
* 2000 сылтан И.Барахов аатынан орто оскуолаҕа саха тылын, литературатын учууталынан үлэлиир.
# Васильев Иннокентий Тихонович

1930 с. Хара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Хайыһарга Саха АССР успуордун маастара, дуобат успуордун хандьытаата.

# Васильев Иннокентий Тихонович
## Олоҕун кэрчиктэрэ

10 сыл физкультура учуутала, Майатааҕы "Үлэ Албан аат" музей дириэктэрэ, оройуон уонна өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарын кэриспэндиэнэ, худуоһунньук, фотограф. 1971 с. успуорт уонна физкультура музейын тэрийбитэ.

# Васильев Иннокентий Тихонович
## Аатын үйэтитии

Успуорт уонна физкульутар музейа кини аатын сүгэр.

# Васильев Иннокентий Тихонович
## Наҕараадалара

Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үөрэҕириитин туйгуна. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын Үтүөлээх үлэһитэ. Улуус Бочуоттаах олохтооҕо.
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа - ытык сыбаанньа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыйаатырын, муусукатын, эстраадатын, киинэтин, тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын сайдыытыгар ураты кылааттарын киллэрбит ускуустуба диэйэтэллэригэр иҥэриллэр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин иннигэр уһулуччу өҥөлөөх Арассыыйа Федерациятын гражданнара, омук гражданнара уонна гражданствота суох дьон наҕараадаланыахтарын сөп.
Наҕараадаламмыт дьон Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуоннарынан көрүллүбүт мэктиэлэринэн уонна льготаларынан туһаналлар.
Наҕарааданы биир киһи хос ылар кыаҕа суох.
Киһи өлүөн иннинэ наҕараадаҕа түһэриллибит буоллаҕына эбэтэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин иннигэр ураты өҥөлөөх буоллаҕына, наҕараада кини өлбүтүн кэннэ эмиэ иҥэриллиэн сөп. Бу түгэҥҥэ наҕараада уонна кини докумуоннара кэргэнигэр, аҕатыгар, ийэтигэр, уолугар эбэтэр кыыһыгар (нэстилиэнньиктэригэр) уура сылдьалларыгар туттарыллар.
Наҕараадалааһыны Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана бэйэтин ыйааҕынан оҥорор. Ыйааҕы аналлаах хамыыһыйа уонна анаммыт бырабыыталыстыба боломуочунай уоргана бэлэмнииллэр.
Наҕараадаҕа түһэриини судаарыстыба (муниципалитет) уорганнара, араас тэрилтэлэр, федерация таһымнаах баартыйалар уонна түмэт холбоһуктарын олохтоох салаалара оҥоруохтарын сөп. Ходатайство наҕарааданан дьарыктанар судаарыстыба тэрилтэтигэр туһааннаах бэйэни салайыныы дьаһалтатын нөҥүө бэриллэр.
Наҕараадалыыр туһунан ыйаах Ил Дархан илии баттаабытын кэннэ 14 хонук иһигэр бэчээккэ тахсыахтаах.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
## Өссө маны көр

Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ
# Алексеев Эдуард Ефимович

Алексеев Эдуард Ефимович — этномузыковед, искусствоведение дуоктара, СӨ Духуобунаһын Академиятын академига (1996).
1937 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата Алексеев Ефим Георгиевич (1912—1972) уонна ийэтэ — Саха АССР үтүөлээх учууталлар, эһэтэ Алексеев Егор Николаевич — аатырбыт саха муосчута, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
1952-56 сс. Москубатааҕы музыка консерваториятын иһинэн орто оскуолаҕа үөрэммитэ. Кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрэн баран 1956-61 сс. Москубатааҕы консерватория теоретико-композиторскай факультетыгар профессор Лео Абрамович Мазель кылааһыгар дьарыктаммыта. 1963-66 сс. Наука академиятын Бүтүн сойуустааҕы научнай-чинчийэр институутугар музыка фольклористикатыгар аспирантуураҕа үөрэммитэ. 1958 с. бастакы фольклорнай эспэдииссийэтигэр Амма уонна Илин Хаҥалас улуустарыгар сылдьыбыта. Норуот ырыаһытын Устин Нохсоров ырыаларын нотаҕа түһэрбитэ уонна грампластинкаҕа таһаартарбыта. 1961-63 сс. Дьокуускайдааҕы музыка уонна педагогика училищаларыгар преподавателлээбитэ. 1964-93 сс. Ускуустуба устуоруйатын институутугар (1977 сыллаахтан Искусствознание Бүтүн Сойуустааҕы чинчийэр институута, 1992 с. Искусствознание судаарыстыбаннай институута). 1987 с. институукка музыкальнай фольклор уопсай теориятын сектор-лабораториятын тэрийбитэ (кэлин — отдел буолбута). Комплекснай эспэдииссийэлэри Саха сиригэр, Алтаайга, Абхазияҕа, Аджарияҕа, Адыгеяҕа, Башкирияҕа, Белоруссияҕа, Бурятияҕа, Арҕаа Грузияҕа уонна Сванетияҕа, Монголияҕа, Тувааҕа, Калмыкияҕа, Киргизияҕа, Крымҥа, Узбекистаҥҥа, Краснодаар кыраайыгар тэрийтэлээбитэ.
Нууччалар, эбээннэр, эбэҥкилэр, дьүкээгирдэр, эскимостар, калмыктар, дьэбириэйдэр, цыгааннар, крым татаардарын, шапсугтар уонна да атыттар музыкальнай фольклордарын образецтарын хомуйбута. Эбии баардар (бард) ырыаларын, фолк-рок ансаамбыллар музыкаларын (1960-80-с сс.) чинчийбитэ. Христофор Максимов ырыаларын хомуурунньугун хомуйааччы эрэдээктэрэ буолбута (Дьокуускай, 1962). «Образцы якутского музыкального фольклора» хомуурунньук кинигэ соавтора (Надежда Николаевна Николаевалыын, Дьокуускай, 1981).
1970-с сылларга — 1980-с сыллар саҕаланыыларыгар Головинскай Григорий Львовичтыын уонна психологтар Зараковскай Григорий Михайловичтыын уонна Волохов Владимир Фёдоровичтыын ыччат музыкаҕа вкуустарын чинчийбитэ. 20 сыл устатыгар (1972-92) ССРС композитордарын иһинэн Бүтүн Сойуустааҕы норуот музыкатын хамыыһыйатын салайбыта. Эдэр фольклористар сэминээрдэрин ыытар этэ, аан дойду норуоттарын ыккардынааҕы билим конференцияларын, эспедициялар отчуоттуур сессияларын, фольклор кэнсиэртэрин уонна фестивалларын тэрийсэр этэ.
1993-96 сс. — Дьокуускайга Аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институутун үлэһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаһын Академиятын вице-президенэ (1996—1997).
1997 сылтан АХШ-ка олорор, Бостоннааҕы норуоттар ыккардыларынааҕы институт (International Institute of Boston) үлэһитэ.
# Мачайап

Мачайап диэн Бүтэйдээх нэһилиэгин сүүһүнэн алаастарыттан биирдэстэригэр олорбут күүстээх уонна аһастаах киһи.
Оҕуһа кыайбатаҕына сыарҕатын бэйэтэ соһор идэлээх эбит. Ыалыгар ыалдьытгыы киирэн баран эмээхсин остуол тардан тэлбэҥниэр диэри сымыыт арыыны мэлитэн иккистээн уурдарара үһү.
# Била Цэрква

Била Цэрква (укр. Біла Церква) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 211 200 (2014).
# 1564

1564 сыл.

# 1564
## Туох буолбута

* Тохсунньу 26 — Улуу гетман Микола Радзивилл баһылыктаах Литва улуу княжествотын аармыйата Петр Шуйскай баһылыктаах Нуучча саарыстыбатын аармыйатын Ливония сэриитин Ула аттынааҕы кыргыһыытыгар кыайбыт (Ула диэн Даугава өрүс салаата, билиҥҥи Витебскэй уобаласка баар). Сорох устуоруктар этэллэринэн бу хотторуу Уордаах Уйбаан уйулҕатын хамсаппыта, уонна нөҥүө сылыгар кырыктаах опричнинаны төрүттүүрүгэр тиэрдибитэ.
* Муус устар 30 — Дерпт бойобуодата кинээс Андрей Курбскай, Уордаах Уйбаан ыраахтааҕы бэлиитикэтин утаран Польшаҕа куотар. Кинини билигин оонньоон «бастакы диссидент» диэн ааттыыллар.

# 1564
## Төрөөбүттэр

* Олунньу 15 — Галилео Галилей — аатырбыт Италия физигэ, математига, астронома уонна бөлүһүөгэ. Үөрэх өрөбөлүүссүйэтигэр сүрүн оруолу оонньообут киhи.
* Муус устар 26 — Вильям Шекспир (ааҥл. William Shakespeare).

# 1564
## Өлбүттэр

* Олунньу 18 — Микеландьело, Италия уруhуйдьута, скульптора, архитектора, поэта уонна инженера
* Ыам ыйын 27 — Жан Кальвин (1509 төр.), Швейцарияттан төрүттээх итэҕэл дьайыксыта, кальвинизмы төрүттээччи.