yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# MacOS

macOS, операциялыыр система, Apple тэрилтэ айар, сайыннарар уонна бас билэр. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга Windows кэнниттэн иккис миэстэ тарҕаммытынан.

# MacOS
## Өссө маны көр

* Макинтош
# Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет

Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет(ТюмСУ) - Арассыыйаҕа Тюменскай уобалас Тюмень куоратыгар арыллыбыт бастакы үрдүк үөрэх тэрилтэтэ, 175 хайысханан испэссээлиистэри бэлэмниир. Университет 5-100г бырайыак кыттыылааҕа, ол, аан дойдутааҕы бастыҥ үөрэхтээһин кииннэрин ортотугар арассыыйатааҕы үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин норуоттар ыккардыларынааҕы конкуреннаһар кыахтарын үрдэтии программата.

# Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет
## Уопсай сибидиэнньэлэр

1930 с.арыллыбыт ТюмСУга 15 институт, ол иһигэр дистанционнай үөрэх института, норуоттар ыккардыларынааҕы бииргэ үлэлээһин Эрэгийиэннээҕи института, Тобольск, Ишим куораттарга филиаллар, Губкинскайга, Ноябрьскайга, Сургуткаг уонна Петропавловскайга(Казахстан) представительстолара бааллар. Устудьуоннар уопсай ахсааннара 27000, 43 тас дойдуттан 1900-тэн тахса устудьуон баар. 2000-тан тахса үлэһиттээх. Үөрэх салаалара: очнай, заочнай, бакалавриат, специалитет, магистратура, аспирантура, докторантура, квалификацияны үрдэтии, иккис үрдүк үөрэх.

# Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет
## Институттара

Финансово-экономический институт Судаарыстыба уонна быраап института Математика уонна көмпүүтэр наукатын института Химия института Физико-техническай институт Сир туһунан наука института Биология института Соц.гуманитарнай наукалар институттара Физическэй култуура института Дистанционнай үөрэх института Экологическай уонна тыа хаһаайыстыбатын биологиятын института Перспективалаах чинчийии оскуолата Норуоттар ыккардыларынааҕы бииргэ үлэ эрэгийиэннээҕи института Политехническай оскуола Педагогика уонна психология института

# Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет
## Рейтиннэрэ

Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет
1. Москватааҕы норуоттар ыккардыларынааҕы Три миссии университета: а) аан дойдутааҕы рейтиҥҥэ 1001-1100 интервальнай группаҕа. б) Арассыыйаҕа 38-43
2. Агенство RAEX топ-100 Арассыыйа бастыҥ университеттара 66-с миэстэ
3. "Рейтинг востребованности вуза" топ-15 иһигэр. 4. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 80-с миэстэ
5. "Науки о растениях и животных" салааҕа аан дойдуга 499-с миэстэ.

# Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет
## Ссылкалара

https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A2%D1%8E%D0%BC%D0%93%D0%A3 https://www.utmn.ru/ https://vuzopedia.ru/rate/region/city/114
# Петров Гаврил Спиридонович

Петров Гаврил Спиридонович (1912-2008) - Ньурба улууһун Чуукаар нэһилиэгин бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэрэ. Кини бастакы коллективнай хаһаайыстыбаны тэрийииттэн саҕалаан, саҥа демократическай уопсастыбаҕа диэри олох үөһүгэр сылдьан тэрийсибит, нэһилиэк социальнай- экономическай сайдыытыгар улахан үтүөлээх ытык киһи.
Петров Г. С. кэргэнинээн Мария Николаевналыын тоҕус оҕону төрөтөн, 19 сиэннэнэн, 26 хос сиэннэнэн 59 сыл бииргэ дьоллоохтук олорбуттара. Оҕолоро бары уөрэхтээх улэһит буолан республика араас улуустарыгар олороллор.

# Петров Гаврил Спиридонович
## Олоҕун олуктара

1912 сыл олунньу 17 күнүгэр төрөөбүт. Үөрэҕэ суохтары үөрэтии, таҥара үөрэҕин, кулаактары утары, дьиэттэн хотону араарыы кинитэ суох барбат этилэр. 1913-35сс. II Малдьаҕар сэттэ кылаастаах оскуолатын үөрэнэн бутэрэн баран, Дьокуускайдааҕы пединститут бэлэмниир курсун бутэрбитэ. 1936 сылга убайдарын агитациялаан Сардаҥаҕа «Марскай» колхоһу тэрийбитэ. 1937 сылтан бэйэтин олоҕун оскуолаҕа анаабыт. Куочай начальнай оскуолатыгар, II Хаҥалас начальнай оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн, Өҥөлдьө, Чуукаар оскуолаларыгар учууталынан, 1942 с. муус устар 25 күнүттэн РОНО инспекторынан, Араҥастаах детдомугар иитээччинэн, учууталынан, Чуукаар оскуолатыгар учууталынан, 1943-1946 сс., 1948—1950 сылларга сэбиэдиссэйинэн улэлээбитэ. Чуукаарга 1950-1951 сс. саҥа оскуоланы туттаран бастакы директорынан үлэлээбитэ. 1952-1953 сс. Маай начальнай оскуолатыгар сэбиэдиссэйдээбитэ, 2-4 кылаастаах саҥа оскуоланы туттарбыта. 1954—1956 сс. Чуукаарга «Калинин» колхозка оҕуруот аһын үүннэрээччилэр биригээдэлэригэр биригэдьиирдээбитэ. 1956—1961 сс. Чуукаар оскуолатыгар учууталынан, 1961-63сс. Чуукаар государственнай интернатыгар сэбиэдиссэйинэн, 1963-65 сс. Чуукаар сельсоветыгар председателинэн быыбарданан үлэлээбитэ.
1965 с. интернат сэбиэдиссэйинэн, онтон иитээччиннэн үлэлээбитэ. 1969 с. пенсияҕа тахсан да баран таптыыр үлэтиттэн букатыннаахтык уурайбакка интернакка иитээччинэн, нянянан үлэлээбитэ.
1940 сылтан ССКП чилиэнэ Г. С. Петров олоххо активнай позициятын хаһан да ыһыктыбатаҕа. Партийнай тэрилтэ солбуллубат секретара буолара.

# Петров Гаврил Спиридонович
## Наҕараадалара

Өр сыллаах үлэтин бэлиэтээн Чуукаар оскуолатын, нэһилиэгин, II Хаҥалас оскуолатын Бочуот кинигэтигэр киллэриллибитэ.
* Ньурба улууһун Бочуоттаах гражданина. Элбэх грамотанан наҕараадаламмыта
* « За трудовое отличие»
* «За доблестный труд и ВОВ. 1941-45гг.»
* «Үлэ ветерана» диэн хас да мэтээллэрдээх",
* «Учууталлар учууталлара» диэн бэлиэлээх.
Г. С. Петров 97 сааhыгар тиийэн олоҕун 2008 сылга өлбүтэ.
# Трофимов Будимир

Трофимов Будимир - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн имбэлииттэргэ уонна хааччахтаммыт туруктаах оҕолорго лауреат буолбут оҕо.
1994 сыллааҕы төрүөх. Көҥүл тустууга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Николаев Прокопий Дмитриевич.
# Саҥа олох

Саҥа олох, Чурапчы улууһун хаһыата. Урукку аата «Сэссэлиисимэ суола»
1931 сыл алтынньы 15 күнүттэн тахсар, формата А3, түөрт балаһалаах.
Чурапчыга сахалыы тылынан нэдиэлэҕэ үстэ тахсар, тахсар ахсаана 3500 экземпляр.
Бастакы эрэдээктэринэн Петр Гоголев ананан үлэлээбитэ. 1931 сыллаахха «Сэссэлиисимэ суола» хаһыакка литературнай сотруднигынан 18 саастаах Алексей Бэрияк үлэлээбитэ биллэр.

# Саҥа олох
## Ылыллыбыт сирэ

* Бэчээт уонна радиотелевещание Департаменын саайта
# Чыҥырыкааннар

Чыҥырыкааннар (лат. Myopus, нууч. Род Лесные лемминги) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр биир көрүҥ - Тыа чыҥырыкаана киирэр.

# Чыҥырыкааннар
## Өссө маны көр

* Күтэрдэр
* Тыа бытаһыттара
* Туйахтаах кутуйахтар
* Кырса кутуйахтара
* Бытаһыттар
* Таас бытаһыттар
* Андаатардар
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
# Кулун Куллустуур, оонньуу

Кулун Куллустуур - былыргы саха оҕолорун оонньуута.
Бу оонньууну саха үҥкүүтүгэр билигин үгүстүк киллэрэн үҥкүүлүүр буоллулар. Былыр өбүгэлэрбит, ыччаттара сайын сайы-лыкка көһүү саҕана эбэтэр сайылыктан кыстыктарыгар кэллэхтэринэ бу оонньууну оонньууллара, күрэхтэһэллэрэ эбитэ үһү.
Кыыстаах уол утарыта тураллар, илиилэрин тарбахтарыттан тутуһан баран, уол уҥа өттүнэн, кыыс хаҥас өттүнэн тарбахтарын ыытыспаккалар эрэ илиилэрин иһинэн эргийэн тахсыахтаахтар. Күрэхтэһэр дьон икки-үс паара буолаллар. Сирдэрэ эниэ, сырыынньа буолуохтаах. Бастаан сыыр анныттан саҕалаан үөһэ тахсыахтаахтар, онтон төттөрү түһүөхтээхтэр. Тарбахтарын ыһыктыбакка, охтубакка уруттаан кэлбит паара кыайар.

# Кулун Куллустуур, оонньуу
## Өссө көр

* Анньа-Бөрдө
* Тымтык күүгүнэй
* Кырынаастыыр, оонньуу
* Күөрчэх ытыйыы, оонньуу
* Тарбаҕы үтүктүһүннэрии, оонньуу
* Үтүлүк ылыы, оонньуу
# General Electric

General Electric Company (GE) диэн мультинационал Америка технология уонна сервис конгломерата, Нью Йорк илгэ баар. Маркет капитализациятынан балаҕан ыйын 30 2008 GE аан дойду онус улахан компанията.
# 1762

1762 сыл.

# 1762
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 4 — Британия Испанияҕа сэриини биллэрбит, онон Испания Сэттэ сыллаах сэриигэ киирбит.
* Тохсунньу 5 — Дьиҥнээх Романовтар династиялара быстан Арассыыйа бүрүстүөлүгэр ньиэмэс принцэ Пётр III олорбут.

# 1762
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 10 — Тулуза куоракка Жан Калас диэн протестант итэҕэллээх киһини суутунан көлүөһэлээн өлөрбүттэр, мантан сылтаан Вольтер итэҕэли тулуйуу хампаанньатын саҕалаабыт.

# 1762
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 5 — Петербуурдааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаммыт. Сэттэ сыллаах диэн кэлин ааттаммыт Европа дойдуларын уонна Американы хаппыт бөдөҥ сэрииттэн Арассыыйа ыраахтааҕыта Петр III тахсыбыт — союзниктарын кытта сүбэлэспэккэ да Германияҕа Пруссияны төннөрбүт.

# 1762
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 9 — Сыл аҥаара Арассыыйаны салайбыт ыраахтааҕы Петр III (Петр I кыыһын уола, аҕата ньиэмэс) саагыбар оҥорон былаастан туораппыттар, кини оннугар ойоҕо Екатерина II (кэргэн тахсыан иннинэ Пруссия куоратын принцессата этэ) бүрүстүөлгэ олорбут. Биир уоллаахтар этэ (кэлин ийэтэ өлбүтүн кэннэ Павел I диэн ыраахтааҕы буолбута). Петр III биир нэдиэлэ буолан баран өлөн хаалбыта, хайдах өлбүтэ чопчу биллибэт, дьоҥҥо геморройтан сылтаан сүрэҕэ тохтообут диэн быһаарбыттара.

# 1762
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 15 — Екатерина II ыраахтааҕы омуктар Арассыыйаҕа көҥүл кэлэн олохсуйалларын көҥүллээбит (дьэбириэйдэртэн ураты), ону таһынан кыраныысса таһыгар күрээбит нууччалары амнистиялаабыт. Арассыыйа саҥа салалтата бу докумуонунан дойду нэһилиэнньэтин элбэтэр бэлиитикэни ыытарын биллэрбитэ.
# Горохов (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
* Горохов Василий Алексеевич
* Горохов Никита Семенович
* Горохова Евдокия Николаевна
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Саҥа Зеландия

Саҥа Зеландия (ааҥл. New Zealand, Халыып:Lang-mi) диэн Чуумпу океан соҕуруулуу арҕаатыгар баар арыы дойду. Киин куората диэн Уэллиҥтон эбэтэр Уэллингтон.
Икки улахан арыылартар турар Хоту арыы уонна Соҕуруу арыы, онтон таhынан хас да кыра арыылардаах. Маори омук Саҥа Зеландияны Aotearoa диэн ааттыыр, "Уhун үрүҥ былыт сирэ" курдук тылбаастанар.
Саҥа Зеландия Аустралияттан 2000 км ыраах баар. Чугас сирдэринэн буолаллар Саҥа Каледония, Фидьи уонна Тонга. Өр кэм устата атын сирдэртэн туспа сайдыбыт буолан, Саҥа Зеландия фауната атыннаах, көтөрдөр элбэхтэр.
Олохтоохторо сүрүннээн Эуропаттан төрүттээх дьон. Дойду төрүт олохтоохторо маори омук. Онтон таhынан Азия уонна Полинезия омуктара бааллар. Ил баhылыга Элизабета II, кини салалтатын оҥорор генерал-губернатор.
# Өс хоһооно

Өс хоһооно (нууч. пословица) — тыл ойуулуур ньымата. Салаҥ киһи хараҕа мындыр.
Оннооҕор үүнэр от-мас үрдүктээх-намыһахтаах.
Санаа сүрэҕи сиир, дьэбин тимири сиир.
Соруктаах сууххамсыйара үчүгэй.
Суол киһитэ доҕордоох, айан киһитэ аргыстаах.
Сылдьыбыт сыыһы булар, көрдөөбүт көмүһү булар.
Тиэтэйбит сыарҕа сыыр анныгар хаалар, тиэтэйбэтэх сыарҕа сыыр үрдүгэр тахсар.
Тумсун дулҕаҕа соттор.
Туораабыты тураах тоҥсуйар, элэйбити элиэ сиир.
Тыала суохха мас хамсаабат.
Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар, түөн саҕа үрүҥ санаа ордук.
Уулаах балык быстыбат, дьонноох киһи тутайбат.
Ураҕаһынан ууга суруйбукка дылы.
Устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах киһи.
Уол оҕо дьоло-сир түөрт өртүгэр.
Уол оҕо саадаҕын үстэ курданан киһи буолар.
Уол оҕо тойуга, кыыс оҕо ырыата буолбут.
Хара харах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх.
Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах.
Ылар илии билбэт, биэрэр илии билэр.
Ынах маҕыраһан билсэр, киһи кэпсэтэн билсэр.
Ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүтүгэр дылы.
Эр бэрдиттэн тымныы быалаах кымньыы устата тэйэр.
Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор, хойутаан турбут чыычаах хараҕын хастар.
Эһэни көрөн баран, суолун ирдээбиккэ дылы.
Эһэни өлөрбөккө эрэ, тириитин үллэстибиккэ дылы.

# Өс хоһооно
## Өссө маны көр

* Сомоҕо домох
# Ылаҕан

Ылаҕан (нууч. Хвощ топяной, лат. Equisetum fluviatile L.) — боруу арааһа.
Үксүн ойуурга, симилэххэ уонна күөл кыламаннарыгар сөбүлээн үүнэр. Таба сөбүлээн сиир ото.
# Тетиев

Тетиев (укр. Тетіїв) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 13 302 (2014).
# Boston Dynamics

Boston Dynamics диэн АХШ роботтары оҥорор тэрилтэтэ. DARPA сакааһынан BigDog байыаннай роботы оҥорбутунан биллэр.
Хампаанньа бэрэсидьиэнэ Марк Райберт, 1992 сыллаахха Массачусетс технология институтун инженердэрин түмэн тэрийбит.
# Бүтэйдээх (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Бүтэйдээх — Үөһээ Бүлүү улууһун Дүллүкү нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Бүтэйдээх (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Дүллүкү нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# .cu

.cu диэн Куба үрдүк таhымнаах ил домена.
# Монархия

Монархия диэн дьаhалта көрүҥэ, үрдүкү былаас биир сирэй киэнэ, кини, монарх, ил баhылыга буолар. Билигин, аан дойду 44 илэ монархия дьаhалталаах.
Монархия көрүҥнэрэ икки көрүҥнээх: абсолют уонна конституция.
# 356

356 сыл.

# 356
## Туох буолбута

* Олунньу 19 — Констанций II ыраахтааҕы Рим импиэрийэтигэр эмэгэттэргэ үҥэри боппут.
# Донгхой

Донгхой (вьет. Đồng Hới) диэн Вьетнам, Куангбинь киин куората. Олохтоохторун ахсаана 108,000 (2010). Кыhыл өрүс уҥа кытылыгар турар.
# 864

864 сыл.

# 864
## Туох буолбута

* — Аскольд уонна Дир Киевы баһылаабыттар.
# Грузиннар

Грузиннар (груз. ქართველები) — Грузия дойдутун төрүт олохтоохторо, сүрүн омуга.
# 951

951 сыл

# 951
## Туох буолбута

* Олунньу 11 — Го Вэй диэн чунуобунньук Хойукку Чжоуга (Хотугу Кытай) күүһүнэн былааска кэлбит, импэрээтэринэн биллэриммит.
# Кириэс-Кытыл (Нам улууһа)

Кириэс-Кытыл — Нам улууһун Хамаҕатта нэһилиэгин киинэ.

# Кириэс-Кытыл (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Хамаҕатта нэһилиэгэ (Нам улууһа)
# Төбүлэх

Төбүлэх национальнай нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чуумпу Кытыл.
Улуус кииниттэн 180 км. соҕуруу диэкки Индигир үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 180 киһи (2007 сыл).

# Төбүлэх
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Югославия

Югославия соҕуруу славян норуоттарын холбуу сылдьыбыт судаарыстыбалар ааттаналлар Югославия диэн. Аан бастаан, Сербтар, Хорваттар уонна словеннар королестволара диэн ааттаах этэ. Германия армията саба түспүтүн кэнниттэн, СХСК тус-туспа, Гитлерга баттанан олорор судаарыстыбалар тэриллибиттэрэ. Далмация (Адриатика муоратын кытыытыгар сытар кыра кэтиттээх сир) Италия састаабыгар киирбитэ, онтон Словения хотугу өттүн Германия ылбыта. Югославияны Кыһыл Армия кэлэн быыһаабыта.Онтон ыла Югославия саҥа аата Югославия Социалистическай Федеративнай Республиката диэн буолбута. Марксизм-ленинизм идеологиятын тутуһаллара. Югославияҕа уһун кэмҥэ президенныы сылдьыбыт киһинэн Иосиф Броз Тито буолар. 1984 сыллаахха Сараево куоракка Кыһыҥҥы Олимпиада буолбута.
Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн Югославия Социалистическай Федеральнай республиката диэн ааттаах тэриллибитэ, алта республикалаах: Босния Герцеговина, Хорватия, Черногория, Сербия, Словения, уонна 2 автономнай провинциялаах: Воеводина уонна Косово (Иккиэн Сербия Социалистическай Республикатын иһигэр киирэллэр).
1990-ус сылларга Югославияҕа гражданскай сэрии буола сылдьыбыта. Сэрии кэнниттэн Югославия састаабыгар Сербия уонна Черногория эрэ хаалаллар. Югославия аатын Югославия Союзнай Республиката диэҥҥэ уларыппыта. ЮСР президенын Слободан Милошевиһы 2000 сыллаахха революция буолан былаастан туораабыта. 2006 сыллаахха референдумҥа Черногория олохтоохторо Сербияттан туспа олоруон баҕаралларын эппиттэрэ. 2006 сыллаахха Югославия диэн судаарыстыба суох буолбута.
# .pg

.pg диэн Папуа Саҥа Гуинея үрдүк таhымнаах ил домена.
# Дьоппуон Иһинээҕи байҕала

Дьоппуон Иһинээҕи байҕала (дьоп. 瀬戸内海 Сэто-Найкай) — Чуумпу океан байҕала. Хотуттан уонна илинтэн Хонсю арыы, соҕуруулуу-арҕааттан — Кюсю арыы, онтон соҕурууттан — Сикоку арыы чэрчилииллэр.
Арҕаа Симоносэки силбэһиинэн Дьоппуон байҕалы кытта сибээстээх, Чуумпу океаны кытта Хаясуи уонна Бунго сиилбэһиилэринэн соҕуруулуу-арҕаа, Кии уонна Наруто силбэһиилэриилэринэн илин диэкки сибээстээх.
Иэнэ 18 000 км² кэриҥэ. Устата арҕааттан илиҥҥэ 445 км, Кэтитэ хотуттан соҕуруу 15 — 55 км.
Чычаас байҕал, орто дьириҥэ 20-60 м. Ордук дьириҥэ — 241 м. Уутун тууһун таһыма 30—34 ‰. Уу орто температурата атырдьах ыйыгар 27°С, олунньуга 16°С. Хомо уонна арыы дэлэй. Түгэҕэ кумах уонна таас.

# Дьоппуон Иһинээҕи байҕала
## Фауна

Балык уонна атын харамай көрүҥүн ахсаана 500.
# Саха билиҥҥи тыла лиэксикэтэ

Тыл биирдииилээн тылларынан баайын словарнай састаабын, лексиката дэнэр. Лексиканы тыл үөрэҕин салаата-лексикология дэнэр. Лексиканы тыл үөрэҕин салаата лексиката олус киэҥ уонна уларыйымтыа, общественнай олоххо , производствоҕа, наукаҕа тахсар уларыйыылары тута ылынымтыа. Ол иһин тыл атын салааларынааҕар лексиканы үөрэтэр ордук уустук. Көннөрү олохтон даҕаны көстөр: тыл фонетикатын уонна грамматикатын оҕо тылланар кэмигэр хайыы-үйэ сүнньүнэн толору баһылыыр, оттон төрөөбүт тылын баайын киһи үйэтин тухары үөрэтэн сиппэт. Ол быһыытынан лексикологияҕа оҕо даҕаны тыл лексическай тиһилин толору арыйан көрдөрөр кыаллыбата өйдөнөр.
Лексикология тыл лексическэй тиһилин сүрүн боппуруостарын үөрэтэр соруктаах. Ол иһиттэн үрдүк үөрэххэ маннык боппуруостар көрүллэллэр:
* тыл (слово) кэпсэтии туттугун сүрүн бииримин быһыытынан өйдөбүлэ тылга тыл суолтатын тэгиллэрэ;
* тыл семантическай тутулун өйдөбүлэ;
* тыл словарнай састаабын сүрүн араҥалара;
* сомоҕо тыллар тустарынан үөрэх (фразеология);
* тыл словарнай састаабын тылдьыттарынан көрдөрүү (лексикография);
* тыл словарнай састаабын уларыйыыта;
Лексикология наука быһыытынан тус-туһунан салааларга хайдар. Тус лексикология сүнньүнэн тылга тыл айылгытын уонна тыл словарнай састаабын араҥаларын, уларыйыытын үөрэтэр. Сомоҕо тыллары туттуларынан, суолталарынан туттуллууларынан уратыларын үөрэтэр салаа фразеология дэнэр. Тыл суолтатын семасиология салаата үөрэтэр. Оттон тыл словарнай састаабын түмэн көрдөрөргө тылдьыттары оҥоруу теориятын уонна ньымаларын туһунан үөрэх лексикография диэн ааттанар. Бу түөрт салааттан семасиология үрдүк үөрэххэ тустаан үөрэтиллибэт, тус лексикологияҕа туттуллар суолталарын көрүүгэ киирсэр. Оттон фразеологияны нуучча тылыгар 70-с сыллартан тыл үөрэҕин лексика таһынан туспа салаатын курдук көрөн үөрэтэллэр. Саха тылыгар оннук үөрэтии олоҕура илик, олоҕурар төрүтэ суох курдук. Ол иһин сомоҕо тыллар тус лексикология иһинэн көрүллэллэр. Инньэ гынан бу кинигэҕэ тус лексикология уонна лексикография салаалара бэриллэллэр.
Ханнык баҕарар наука курдук лексикология тыл лексическэй тиһилин үөрэтэригэр сүрүн биирими булуохтаах. Оннук биириминэн фонетикаҕа фонема, морфологияҕа морфема эбэтэр синтаксиска синтагма кэриэтэ лексикаҕа тыл буолар. Ол иһин лексикология сүрүн ис хоһооно-тыл туһунан үөрэх.
Туһаныллыбыт литирэтиирэ
1 Н.К Антонов Саха билиҥҥи тылын лиэксикэтэ 1976
2 П.С Афанасьев. Саха билиҥҥи тыла.Лексикология
# Сорук-сирэй аата

Сахалыы сүрдээх оҕону иитиигэ сүрүн болҕомто ууруллуоҕа Кэнники духуобунас туhунан элбэх кэпсэтии барар, оҕону сиэрдээх быhыыга-майгыга иитии үлэтэ ыытыллар. Бу үлэ саҥа күөдьүйэн таҕыста диир эмиэ сатаммат. Былыр-былыргыттан өбүгэлэрбит саҕаттан оҕону иитиигэ дьиэ кэргэн иhинэн улахан болҕомто ууруллубатар даҕаны, олох хаамыытынан, киhи сиэринэн, сиэри-туому тутуhан, куhаҕаны-үчүгэйи быhааран олорбуттара.
Кэнники оҕо тэрилтэлэрэ иитэр-үөрэтэр сыал-сорук туруоран, уопсастыба сайдыытынан, үөрэҕирии көрүүтүнэн уларыйыылар-тэлэрийиилэр киирбиттэрин да иhин, программа аата эрэ уларыйан иитии үлэтигэр саҥа сүүрээн киирбитин курдук хамсааhыннар тахсаллар.
Сайдыы тэтиминэн үтүө да, мөкү да өрүттэринэн, олох ирдэбилинэн ыччат эмиэ тэҥҥэ хардыылыыр. Сорох өттүгэр ситтэрбэт да буоллулар, инники күөҥҥэ таҕыстылар. Ол иhин иитэр-үөрэтэр сорук күүскэ турар. Оҕо культурата мөлтөөтө, улахан дьону, кырдьаҕастары убаастаабат, тугу да сыаналаабат, алдьатар, ыhар-тоҕор, оҕону атаҕастыыр диэн аҥардастыы оҕолору эрэ буруйдуубут, мөҕөбүт-этэбит. Ол эрэн, сүрүн биричиинэтэ, төрдө-төбөтө туохханый диэн ыраҥалатан, бэйэбит бодобутун, испитин-таспытын сыаналанан көрдүбүт дуо?
Ханнык баҕарар киhи олох эриирин-мускуурун көрсөн, оҕотун харыстаан, араҥаччылаан, дьоллоох-соргулаах буоларын туhугар туруулаhан туран үлэлиир-хамсыыр. Кини – булааччы-талааччы, сүүрээччи-көтөөччү. Элбэх дьону кытта алтыhар, кэпсэтэр, билсэр-көрсөр. Бэйэтигэр туох табыгастааҕын, барыыстааҕын көрүнэн олоҕун хайдах сатыырынан, бэйэтин кыаҕынан оҥостор. Ол сылдьан олоххо, дьоҥҥо сыhыана бэйэтэ да билбэтинэн уларыйаахтыыр. Хомойуох иhин, сир үрдүгэр ананан кэлбит олохпут балысханнык сайдыытын содулугар бардамсыйыы, улаатымсыйыы-улахамсыйыы, сэнэбил, хойох хостоhуу, ордугургааhын, албыннаhыы, бэрт буолуу, бэрт былдьаhыы, куомуннаһыы, билсии-көрсүү ханна барыай?
Маны барытын тиhэн, көрө-истэ, билэ сылдьар оҕолор буолаллар. Төрөппүтэ кими кытта хайдах-туох сыhыаннааҕын ордук чугастык оҕо ылынар. Бу барыта биhиги ыччаттарбытыгар үчүгэйинэн дьайбата чахчы.
Күн бүгүнүгэр дылы туттулла сылдьар, бары билэр «Сатабыллаах саhыл саҕалаах», «Киһи эриэнэ иһигэр, сүөһү эриэнэ таһыгар», «Сэнээбиккиттэн сэттэҕин ылыаҥ», «Оонньообутуҥ оҕус буолуо» диэн иитэр-үөрэтэр суолталаах өс хоһооннору, бэргэн этиилэри саха мээнэҕэ эппэтэҕэ буолуо. Киhи дууhата, ис санаата сырдык-ыраас эрэ буоллаҕына, дьиҥнээх истиҥ иэйиини биэриэ, эйэҕэс-элэккэй, олох сыаннастарын сыаналыыр, кырдьаҕастары ытыктыыр, үлэни үрдүктүк тутар, олоххо бэлэмнээх оҕону иитиэ.
Сиэрдээх быhыы, киhилии сыhыан – кэнэҕэски ыччакка улахан дьон ууран биэрэр ыраас холобурдара буоллаҕа. Тылбытын таарыйан аастахха –
Тыл – уот, тыл – ох,
Тыл күүһэ кистэлэҥ,
Тыл сүмэтэ таабырын,
Толкуйдуу, тобула барбакка,
Тоҕотун туоккалаан билбэккэ,
Тиллэбит биһиги дьээбэҕэ,
Тылбытын кыатана түспэккэ,
Туттабыт ардыгар хомото.
Итинтэн төрүөттээх барыта –
Иирсээммит, айдааммыт биһиэнэ,
Итирии-кутуруу ырыата
Иилистэн, илгистэн кэлиитэ.
# Контрибуцийа

Контрибуцийа диэн репарацийа утары өйдөйбүлэ. Төттөрүтүн сэриилиир длйдуга сэриилэппит дойду төлүүр харчы. Билиҥҥи кэмҥэ мораль сайдан туттуллубат.
# 534

1 -c тыһыынча сыл :
IV үйэ — V үйэ — VI үйэ — VII үйэ — VIII үйэ :
Хронология таабыла :

# 534
### Туох буолбута

* Ахсынньы 30 — Византия импиэрийэтигэр Юстиниан кодексатын иккис уонна бүтэһик таһаарыыта үлэҕэ киирбит.
# Боливиано

Боливиано — Боливия харчыта. 100 сентавоҕа тэҥнэһэр. Дойду харчытын эргииригэр 10, 20 уонна 50 сентаво, 1, 2, 5 боливиано манньыаттар, ону тэҥэ 5, 10, 20, 50, 100 уонна 200 боливиано банкноталар туһаныллаллар.

# Боливиано
## Бастакы боливиано (1864—1963)

Бастакы боливиано эргииргэ 1864 сыллаахха киирбитэ. Бу боливиано 100 сентесимоҕа тэҥнэһэрэ, кэлин, 1870 сылтан, сентаво диэн ааттаммыта. Валюта аата Симон Боливар чиэһигэр бэриллибитэ.
1940 сыллаахха боливиано АХШ долларыгар тэҥнэһэр курса: 40 эбэтэр 55 боливиано = 1 доллар АХШ. Ол эрэн инфляцияҕа оҕустаран сыаната түһэн испитэ. 1963 сыллаахха боливиано Боливия песотынан эбэтэр песо боливиано валютанан солбуллубута: (ISO 4217: BOP), 1000 эргэ боливиано 1 саҥа песо боливианоҕа тэҥнэспитэ.
1928 сыллаахха Боливияҕа харчы реформата буолбута, харчылар 1:1 солбуллубуттара.

# Боливиано
## Иккис (саҥа) боливиано (1987—2011)

Гиперинфляция кэнниттэн 1987 сыллаахха 1 мөлүйүөн эргэ песо 1 саҥа боливианоннан солбуллубута. 1 саҥа боливиано = АХШ 1 долларыгар тэҥнэһэрэ.

# Боливиано
## Манньыаттар

1988 сыллаахха дьэбинирбэт ыстаалтан оҥоһуллубут саҥа манньыаттар — 2, 5, 10, 20 уонна 50 сентаво уонна 1 боливиано (1987 сыллаах таһаарыы) — эргииргэ киирбиттэрэ, ити кэнниттэн 1 боливиано (1987 с.), 2 боливиано (1991 с.). 1997 сыллаахха алтантан оҥоһуллубут 10 сентаво уонна би-металлтан 5 боливиано (2001 с.). 2 уонна 5 сентаволаах манньыаттар эргииртэн уһуллубуттара. 2 боливианолаах манньыат икки кээмэйдээх (улахан уонна кыра), иккиэннэрэ тэҥҥэ туһаныллаллар. Кыра кээмэйдээх 2 боливиано кэнниттэн ити курдук кээмэйдээх 1 боливианоны эргииргэ таһаараллара күүтүллэр.
* 10 сентаво
* 1 боливиано
* 2 боливиано
* 5 боливиано
* 5 боливиано, реверс
# Фресно

Фресно ((Fresno, /ˈfrɛznoʊ/ FREZ-no) — АХШ арҕаа өттүгэр Калифорнияҕа баар куорат.
Олохтоохторун ахсаана 457,2 тыһ. киһи (2004), пригородтарын кытта 916,8 тыһ. киһи (2004). Ас, радиоэлектроннай бырамыысыланнас, университет бааллар.