yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Болот Боотур

Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур (15.04.1915—24.05.1993) — саха норуодунай суруйааччыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1966).

# Болот Боотур
## Олоҕун олуктара

1915 с. муус устар 15 күнүгэр Боотур Уус улууһун (билигин Чурапчы) IV Хатылы нэһилиэгэр төрөөбүт. Кыра эрдэҕиттэн норуот уус-уран айымньытыгар убанан үөскээбит. 15 саастааҕар оройуоннааҕы сир салаатыгар бастакы артыаллары тэрийэргэ көмөлөспүт. Всеобуч учууталларын кылгас кэмнээх бэлэмниир курустарын бүтэрэн 1933 с. Мындаҕаайы бастакы сүһүөхтээх оскуолатыгар учууталынан анаммыт.
Үлэлии сылдьан репрессияҕа түбэспит, учуутал үлэтигэр 1939 с. биирдэ төннүбүт. Мугудай оскуолатыгар үлэлии сылдьан Дьокуускайдааҕы педагогическай институт тыл уонна литература факультетыгар кэтэхтэн үөрэммит. Сэрии саҕаланан үөрэҕэ уурайбыт.
1942 с. сэриилэһэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Калининград, Ленинград уобаластарын, Литваны, Белоруссияны, Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт, сэриини Германияҕа түмүктээбит. Ыараханнык бааһыра сылдьыбыт.
Сэрии кэнниттэн үөрэтэр үлэҕэ төннүбүт. Фольклор уонна этнография матырыйааларын хомуйууннан дьарыктаммыт, оскуола түмэлин тэрийбит. 1955 с. кэтэхтэн үөрэнэн Дьокуускайдааҕы педагогика институтун бүтэрбит.
1993 с. ыам ыйын 24 күнүгэр өлбүт.

# Болот Боотур
## Айар үлэтэ

1957 с. кимиэхэ да биллибэт ааптар «Ол күн» диэн поэматынан Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 40 сылыгар анаммыт өрөспүүбүлүкэ таһымнаах куоҥкуруска кыттан иккис бириэмийэни ылбыт. Поэма 1958 с. туспа кинигэнэн тахсыбыта. «Сааскы дьыбардар» романа 1967 сыллаахха буолбут куонкуруска эмиэ иккис миэстэни ылан суруйааччы прозаик быһыытынан сиппитин-хоппутун көрдөрбүт. Айымньы 1971 с. бэчээттэммит. Роман саха литературатыгар көс эбээннэр олохторун-дьаһахтарын көрдөрбүт бастакы айымньыннан буолбут.

# Болот Боотур
## Айымньылара

* 1. Ол күн. Поэма. - Якутскай, 1959;
* 2. Сааскы дьыбардар. Роман. - Якутскай, 1971;
* 3. Весенние заморозки. Роман /Авториз.пер. В.Дудинцева, Н.Гордеевой. - М., 1974; 1982;
* 4. Уһуктуу. Роман.- Кн. 1-3. - Якутскай, 1975 - 1987;
* 5. Пробуждение. Роман /Авториз.пер. В.Кочеткова - М., 1978 - 1984;
* 6. Ол күнтэн — бу күҥҥэ. Хоhооннор, поэмалар. - Якутскай, 1985;
* 7. Хомурахтаах хоту сирим оҕолоругар. - Якутскай, 1992.

# Болот Боотур
## Оҕолорго айымньылара

* Сибинньэлии сигили (үгэ)
* Билбэт эрээри бэбээримэ (үгэ)
* Тэйэр хайа (үгэ)
* Күтэр көлөлөммүтэ (үгэ)
* Соруока соруоха (угэ)
* Чугаһынан тойооску (чабырҕах)
* Чоҕой уонна Ньоҕой (чабырҕах)
* Сырдык мичээрдэр Саас буолуута, сай кэлиитэ
* Ханкыьыт ырыата
* Хайыһарым барахсан
* Тугутчаан
* Куобахчаан
* Барыта таба оҕото

# Болот Боотур
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Албан аат III ст. уордьана
* Аҕа дойду Улуу сэриитин I ст. уордьана
* Саха норуодунай суруйааччыта
* Саха АССР П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэтин лауреата

# Болот Боотур
## Өссө маны көр

* Саха норуодунай суруйааччыларын тиһигэ
* Саха норуодунай поэттарын тиһигэ
# Айседора Дункан

Айседора Дункан (1877—1927). Эмиэрикэ үҥкүүһүтэ. 1921-24 сылларга Арассыыйаҕа олорбута. Бэйиэт Сергей Есенин кэргэнэ.
# Дублин

Дублин (ааҥл. Dublin, ирл. Baile Átha Cliath) диэн Ирландия киин уонна ордук улахан куората. Ирландия арыытын илин кытылыгар, Лиффи өрүс төрдүтүгэр турар. Дублин регионун киинэ. Викиҥнар олохтообуттара. Дублин Ирландия арыытын култуура, үөрэх, дьоҕур, салалта, экономика уонна индустрия киинэ буолар.
# Уйгуурдар

Уйгуурдар (уйгур. ئۇيغۇر, Uyghurlar, кытай. 维吾尔, Wéiwú'ěr) диэн Орто Азия түүр омуга.
Бэйэлэрэ олохтоох дойдулара суох омук, ол иhин 130 араас омук дойдуларынан ыhыллан олороллор. Ордук элбэх уйгур омук олорор сирэ Синдьээн-Уйгур Аутоном Оройуона - Кытай (11 000 000), Казахстаҥҥа (1 000 000), Узбекистаҥҥа (1 000 000), Тадьикистаҥҥа (780 000), Афганистаҥҥа (500 000), Холбоhуктаах Штаттарга (500 000), Канадаҕа (450 000), Дьоппуоҥҥа (123 000), Арассыыйаҕа (78 000). Саха Сиригэр - 198 уйгур олорор. Олортон Мэнэ-Ханаласка (31), Сунтаарга (41).

# Уйгуурдар
## Уйгурдар Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр уйгурдар ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| | | | 9 | 27 | 45 | 56 |

# Уйгуурдар
## Өссө маны көр

* Уйгуурдары хаайыыга угар политика Кытайга
# Тарыҥ массива

Тарыҥ массива. Черскэй хайаларын систематыгар киин өртүгэр баар хайалар.
Өймөкөөн үрдэлин хоту өртугэр баар сис. Индигир өрүс уҥа кытылын устун Эльгэ төрдүттэн Куйдуһун төрдүгэр диэри 100 км. усталаах.
Чыпчаала муора таһымыттан 1982 м үрдүккэ тиийэр.

# Тарыҥ массива
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Соб

Соб (укр. Соб) диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 125 км, тардыытын иэнэ 2840 км². Соҕуруу Буг өрүскэ түһэр.
# Боруу

Боруу, эбэтэр Боруу от (лат. Equisétum, нууч. хвощ) — тымырдаах үүнээйилэргэ киирэр, сииктээх сиргэ үүнэр кэбирэх көҥдөй умнастаах от ууһа. Аныгы флораҕа туспа турарын иһин сороҕор туспа отделга (тиипкэ) киллэрэллэр Боруутуҥулар (нууч. Хвощеви́дные, лат. Equisetóphyta).
Ылаҕан, хонуу боруута, арбаанай боруу, хаас боруута, хара боруу.
# Франсиум

Франсиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Fr уонна атом нүөмэрэ 87.
# Брэмэрһаффен

Брэмэрһаффен (ниэм. Bremerhaven) — Германия дойдутугар баар кыракый куорат, Брэмэн аванпорта буолар. Аллараа Саксонийа сиригэр баар. Германия 51% балык бултааһынын хаарчыйар куорат. Улахан аэропорт баар.
# Гельвеций Клод Адриан

Гельвеций Клод Адриан (фр. Claude Adrien Helvétius, 31.01.1715-26.12.1771) — французскай философ-материалист, XVIII үйэтээҕи французскай революция идеолога. Монтескьены уонна Вольтеры кытта билсэн баран, 1751 сылтан ыла научнай үлэнэн дьарыктаммыта. 1758 сыллаахха суруйбут "Өй туһунан" диэн үлэтин боппуттара уонна уоттаабыттара.

# Гельвеций Клод Адриан
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
# Харас

Харас (лат. Padus spp.) — сэппэрээк.
Уга намыһах, 15-30 см. Сэбирдэҕэ кыһын түһэр. Соҕох курдук суон, көнө силистээх; умнаһа эмиэ көнө силистээх; күрүҥ, биир күрүс сонос. Салаалара кырыылаахтар, күөх өҥнөөхтөр. Сэбирдэхтэрэ икки ойоҕосторунан итиэннэ аллара өттүлэринэн ооҕуй ситимин курдук тымырдаахтар.
Сибэккилэрэ кыралар, лыхаспыт кыра умнастаахтар, аллара сэбирдэхтэр хоннохторугар биирдиилээн онон-манан үүнэллэр.
Харас аһа - төп-төгүрүк, горох саҕа, хара, халлаан күөҕэ толонноох отон. Харас отонун сугуну кытта булкуйуохха сөп, ол эрээри сугун иһэ от күөхтүҥү өҥнөөх уонна сүмэөинэ күөх. Сугун отоно харастааҕар бөдөҥ, 7 мм кэриҥэ туоралаах, ньолбуһах, соттоххо барбат халлаан күөҕэ толонноох.
Харас бэс, от ыйыгар сибэккилэнэр, отоно от, атырдьах ыйдарыгар буһар.
Отоно дьырылас, минньигэс амтаннаах, сүмэһинин өҥө харатыҥы кыһыл.
Бэс, харыйа, ону тэҥэ тиит мастаах ойуурга сииктээх сиргэ уонна сэппэрээктэр быыстарыгар үүнэр.
Саха Сиригэр харас соҕуруулуу-арҕаа оройуоннарга - Ленскэйгэ, Өлүөхүмэҕэ, Алдаҥҥа - уонна Якутскай оройуоҥҥа уо. д. а. баар.

# Харас
## Эмкэ туһаныы

Харас отонун, буспутун кэннэ илиилэринэн хомуйаллар. Оттуллубут оһоххо (60-тан ордуга суох итиигэ), күлгэ булкуйбакка, куурдуохха наада. Үчүгэйдик куурбут отон киһи илиитин марайдаабат.
Хараһы, ыраас мөһөөччүккэ кутан, кураанах сиргэ туталлар.
Научнай медицинаҕа да, норуокка да харас, хойуннарар свойстволааҕын быһыытынан, ис ыарыытыттан эмтиир средство быһыытынан туттуллар (ордук оҕо иһэ ыарыйдаҕына).
Ас промышленноһыгар харас отоно барыанньа оҥорорго, лүкүөр, кыһыл арыгы өҥүн тупсарарга туттуллар.

# Харас
## Туттуллубут матырыйаал

1. А. В. Сергеев, М. И. Прокопьева - "Саха сирин эмкэ уонна аска туттуллар туһалаах үүнээйилэрин хомуйуу туһунан"

# Харас
## Өссө маны көр

* Хаппырыас
# Үрүҥ сар

Үрүҥ сар (лат. Buteo lagopus, нууч. сарыч эбэтэр нууч. зимняк) — сардар биистэрин уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр. Этин-сиинин уһуна 51-61 см, ыйааһына 800-1300 г. Сар элиэҕэ майгынныыр гынан баран өрөҕөтүн түүтэ сырдык. Атаҕа тарбахтарыгар дылы түүнэн бүрүллүбүт.

# Үрүҥ сар
## Тарҕаныыта

Бөлөх саамай хотугу көрүҥэ, Евразия уонна Хотугу Америкаҕа полюс тула үөскүүр.
Туундараҕа уонна ойуурдаах туундараҕа олохсуйар. Чыҥырыкаанынан (кырса кутуйаҕынан, лемминг) уонна атын бытархай кыылларынан уонна көтөрдөрүнэн аһылыктанар. Соҕуруу Европаҕа, Орто уонна Киин Азияҕа, АХШ соҕуруу өттүгэр кыстыыр. Элбэх көтөр Украинаҕа кыстыыра биллэр.

# Үрүҥ сар
## Өссө маны көр

* Мохсоҕоллуҥулар
* Кыырт
* Элиэ
* Боруллуо
* Хара тойон
* Умсан
# Файрушина Ангелина Егоровна

Ангелина Файрушина (06.06.1967—23.05.2010) — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта.

# Файрушина Ангелина Егоровна
## Олоҕун олуктара

Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгэр 1967 сыллаахха бэс ыйын 6 күнүгэр төрөөбүтэ. Уус-уран самодеятельноска кыттар этэ, Сунтаар культууратын дьиэтигэр методист-культурологынан үлэлээбитэ. 1996 сыллаахха Чуона фестиваалга лауреат буолбута. 2010 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр эмискэ ыарахан ыарыытыттан биhигиттэн эргиллибэттии букатыннаактых барбыта.

# Файрушина Ангелина Егоровна
## Айар олоҕо

* 2000 с. — бастакы альбома тахсыбыта: «Дьылҕабар махтанабын», онно 12 бэйэтин ырыалара киирбиттэрэ. Ол альбомтан ордук биллэллэр «Кыыс тойуга», «Ыллаа, ыллаа», «Ыйдаҥалаах киэһэ» ырыалар.
* 2005 с. — иккис альбома тахсыбыта «Айар саргым -Сахам сирэ», эмиэ 12 бэйэтин ырыалара.
* 2009 с. «Ийэ мичээрэ» диэн 21 ырыалаах үһүс альбома тахсыбыта, бу альбомҥа иккилии ырыаны кыргыттара Ирена уонна Розалина толорбуттара. Бу альбомун ырыа айааччы бэйэтэ сиппит хоппут истээччилэргэ аналлааҕынан ааҕар этэ, хоһооннор ааптардара:
* Н. Михалева — Сайа, Н. Харлампьева, А. Кондратьев, И. Зверев уонна бэйэтэ. Аранжировкатын В. Сивцев, Dj GO, М. Эверстов, В. Пономаренко, Тулуйхан, С. Афанасьев, И. Тытыгынаев, С. Ярмонов, И. Наумов, Лункур оҥорбуттара.
Хас да музыкальнай видеоклибы таһаартарбыта.

# Файрушина Ангелина Егоровна
## Дьиэ кэргэнэ

Оло5ун аргыhын Валентин Афанасьевичныын 3 о5ону тереппуттэрэ. Анга Ийэ буоларыттан олус дьоллоо5унан аа5ынан этэ...

# Файрушина Ангелина Егоровна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна
* «Чуона-1996» эстрада ырыатын конкурсун лауреата
# Волконскай Иван Петрович

Волконскай Иван Петрович - 1671 сылтан 1675 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Борятинскай Иван Петрович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Барнешлев Андрей Афанасьевич анаммыт.

# Волконскай Иван Петрович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Утяшева Ляйсан Альбертовна

Ляйса́н Альбе́ртовна Утя́шева (башк. Ләйсән Альберт ҡыҙы Үтәшева, тат. Ләйсән Альберт кызы Үтәшева ; 1985 сыл, бэс ыйын 28, Раевскай, Башкирскай АССР төр.) — Арассыыйа спортсменката, художественнай гимнастикаҕа үтүөлээх маастар, хас да төгүллээх Арассыыйа уонна аан дойду күрэхтэһиилэрин кыайыылааҕа, Европа алта төгүллээх кыайыылааҕа, хамаанданнан ааҕыыга Европа чөмпүйүөнэ (2002 с) . 2001/02 с. Аан дойду Кубогун кыайыылааҕа, 2002 с. Балтия уонна Тутулуга Суох Дойдулар Сойуустарын эдэр ыччаттарын күрэхтэһиитин кыайыылааҕа. Тэлэбиисэргэ биэрии ыытааччыта, спорт комментатора, ТНТ хаанаалга «танцы» диэн шоу ыытааччыта.
# Уон иккис сайыҥҥы Олимпиада

XII сайыҥҥы Олимпиада (эбэтэр 1940 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара), Токио куоракка (Япония) 1940 сыллаахха балаҕан ыйын 21 күнүттэн алтынньы 6 күнүгэр дылы ыытыллыахтаах этэ. Ол эрээри 1938 сыллаахха Япония оонньуу ыытартан батыммыта, онон Хельсинки куорат (Финляндия) от ыйын 20 күнүттэн атырдьах ыйын 4 күнүгэр дылы ыытарга былааннаммыта.
Ол гынан баран 1939 сыллаахха сэрии саҕаламмытынан (кэлин Иккис аан дойду сэриитэ диэн ааттаммыта) 1940 сыллаахха ыам ыйын 2 күнүгэр МОК бэрэсидьиэнэ Байе-Латур МОК чилиэннэригэр Оонньуу ыытыллара тохтотулларын туһунан суруйбут.
# Долоҕой

Долоҕой — утарытынан: төбө, атыннык эттэххэ: өй, өй-санаа, мэйии;
географияҕа: сир ааттарыгар сыһыаннаах. Тэҥнээ: толгой, тологой (бур., монг.) — төбө, чыпчаал, томтор; полагай (казах.) — хайа чыпчаала; тологой (кирг.) — ирбэт хаар — муус аннынааҕы хайа сороҕо, ойуурдаах өттө.

# Долоҕой
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
# Барашков Степан Герасимович

Барашков Степан Герасимович — Аҕа дойдуу Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1912 сыллаахха төрөөбүт. 1943 с. тохсунньу 21 күнүгэр билиэҥҥэ Эренхайн Цайтхайн концлааҕырга өлбүт. Германияҕа Цайтхайн III кылабыыһаҕа көмүллэ сытар. Төрөөбүт сирин "Билилунское, Якутия" диэбиттэр
# Поздеева Нина Васильевна

Поздеева Нина Васильевна Кировскай уобалас, Нема диэн сэлиэнньэтигэр 1928 с. тохсунньу 29 кунугэр колхозтаах бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт, омугунан нуучча. Аҕата Поздеев Василий Николаевич икки сэрии кыттыылааҕа, ийэтэ аҕыйах кылаас үөрэхтээх боростуой үлэһит. Бииргэ төрөөбүттэрэ үһүөлэр, Нина саамай улаханнара.
1946 с. Молотовскай фельдшерско-акушерскай оскуоланы бүтэрэн баран, ол саҕана партия уонна правительство политикатын ылынан, Саха сиригэр үлэлии ананан кэлэр. Ньурбаҕа кэлбитин кэннэ Нина Васильевнаны Малдьаҕарга лесной оскуолаҕа сэллигинэн ыалдьар оҕолору эмтиир фельдшеринэн аныыллар. Онтон 2 сыл үлэлээн баран, 1948 с. Маалыкайга үлэлии кэлэр, манна кини фельдшерскэй-акушерскай пуун сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Оччолорго дьон үксэ алаастарынан, үрэх бастарынан тарҕанан олороро. Бырааьы ыҥырдахтарына (вызовка) Нина Васильевна түүнү-күнүһү билиммэккэ, утуйар уутун умнан туран, ыарыһахха тиийэрэ, атынан, ардыгар оҕуһунан, табанан айанныыра.
Сытыары сымнаҕас майгылаах, боростуой дьоҥҥо истиҥ сыһыаннаах буолан дьон-сэргэ ытыктабылын ылбыта. Нина Васильевна үлэлээбитэ иккис сылыгар сахалыы кэпсэтэр буолбута.
Нина Васильевна үлэтин үрдүктүк сыаналаан "Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин", "В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн. Килбиэнээх үлэтин иһин мэтээллэринэн, "Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа" бэлиэннэн, оройуон, республика салалталарын махтал суруктарынан, бочуотунай грамоталарынан наҕараадалыммыта.
Поздеева Нина Васильевна кыыһа Васильева Лидия Николаевна ахтыыта (2004 сыл).
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-07

От ыйын 1—31 күннэрэ
* Үрүҥ эһэ түүтэ сардаҥаны аһарар (нууч. световод) уонна ультрафиолет өҥү иҥэринэр. Ол курдук ультрафиолет хаартысканан түһэрдэххэ үрүҥ эһэ хара буолан көстөр эбит.
* Саха чулуу буойуна Үөһээ Бүлүүттэн сылдьар Миронов Алексей Афанасьевич Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойугар түһэриллибит дөкүмүөннэрэ сүтэн баран олох хойут көстүбүттэрэ. Онон үрдүк аат кини өлбүтүн 35 сыл ааспытын кэннэ иҥэриллибитэ.
* Аатырбыт Федор Охлопков бастакы кэмҥэ быраата Василийдыын биир пулемет расчета буолан кыргыһыыларга кыттыбыттара. Онтон быраата ыараханнык бааһыран өлбүтүн кэнниттэн 1942 сыллаахха Федор пулеметын снайпер бинтиэпкэтигэр уларытар.
* Сэрии кэмигэр саллааттарга Албан аат уордьаны 3 истиэпэнин үһүөннэрин ылбыт киһи Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойуттан ордук сыаналанара. Биир оннук толору кавалер — Таатта киһитэ Дмитрий Петров.
# Туостаах

Туостаах өрүс. Адыаччы өрүс уҥа салаата. Уһуна 384 км., тардыытын иэнэ 20000 км².
Баһа Черскэй хайаларыгар баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Тардыытыгар 800 күөл, 77 км² уопсай иэннээх 40 тарыҥ баар. Хаҥастан Табалаах (111 км.), уҥаттан Тирэхтээх (89 км.) уонна Догдо (174 км.) диэн салаалардаах.

# Туостаах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Максимова Татьяна Ивановна

Максимова Татьяна Ивановна (1935 с., Кириэстээх нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), үлэ, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.

# Максимова Татьяна Ивановна
## Олоҕун олуктара

1935 с. Кириэстээххэ төрөөбүтэ. Оскуолаҕа сэрии кэнниттэн интернакка олорон үөрэммитэ. Манна 7-с кылааһы бүтэрэн баран Тойбохой оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Тойбохой оскуолатын 1956 с. бүтэрбитэ. Комсомольскай путевка тутан фермаҕа 2 сыл тахсан үлэлээбитэ. Онтон 2 сыл Бүлүү училищетыгар үөрэнэн начальнай кылаас учууталын идэтин ылбыта.
1960-1964 сс. - училищены бүтэрэн баран Өлөөн оройуонугар Харыйалаах бөһүөлэгэр 4 сыл үлэлээбитэ.
1964-1991 сс. Сунтаар оройуонун Кириэстээх оскуолатыгар пенсияҕа тахсыар диэри начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ. Татьяна Ивановна үөрэппит оҕолоруттан 28 учуутал идэтин талбыттара.

# Максимова Татьяна Ивановна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР үөрэҕириигэ министиэристибэтин Бочуотунай грамотата
# Балтимор

Балтимор (ааҥл. Baltimore), Мэриленд штатын саамай улахан куората, ол эрэн киин куората буолбатах. 2021 сыл түмүгүнэн 614977 киһи олорор уонна Америка биир саамай криминальнай куората буолар (сылга 400 киһи ортотунан ытыллан өлөр).
74% нэһилиэнньэтэ негрдар (ол эбэтэр харалар). Үрүҥнэр (23%) уонна азиаттар (ол быыһыгар сахалар) (3%) сүрүннээн White Marsh диэн куорат кытыытыгар баар кварталга олороллор, арыый криминала суох сиргэ.
Балтиморга төһө да алдьархай криминалын үрдүнэн, Аан Дойдуга аатырбыт Дьон Хопкинс Университета базаланан олорор.
2015 сыллаахха Балтиморга үрүҥнэр уонна негрдар диэн расовай этническай конфликт тахсыбыта.
# Булт саата

Булт саата — булка туттуллар саалар.

# Булт саата
## Сааны сөпкө тал

МЦ 21—12 МР — полуавтомат. Бу саа эһиннэҕинэ бэйэтэ иитиллэр. Биэстэ эстэр. Үс насадкалаах: чок (доруоп бөлөхтүү барар); получок (арыый да ыһа соҕус); цилиндр (сүнньүөҕүнэн ытыллар). Маҕаһыыныгар 5 ботуруон киирэр. Дэлэй кустаах сиргэ эр дьон эбии өссө 4 ботуруон киирэр маҕаһыын (насадка курдук) олордон биэрэллэр. Ботуруонун уһуна 70 мм, 12 калибрдаах.
МР-153 — евростандарт ньыматынан оҥоһуллубут саа. Буорах эстибит гааһынан бэйэтин ииттэр.
ТОЗ-134 — саамай киэҥник тарҕаммыт саа. Икки уостаах, уоһа үрүт-үрдүгэр олорор, 12 калибрдаах, ботуруонун уһуна 70 мм.
ИЖ-43 — уоһа үрүт-үрдүтэр олорор, 12-с калибрдаах доруоп. Үөһээҥҥи уоһа — чок, алларааҥҥыта — получок.
ИЖ-58 — кэккэлэһэ икки уостаах саа (сы-тыары), 16-с калибрдаах.
СКС — улахан булка туттуллар карабин. Уруккута сэрии саата. Калибра — 7,62*39. Маҕаһыыныгар 10 ботуруон киирэр. Буораҕа эстибит гааһынан бэйэтин ииттэр.
ТОЗ-16 — 5,6 калибрдаах. Биир уонна эл-бэх зарядтаах буолар, затворунан иитиллэр. Тииҥҥэ, мас көтөрүгэр, киискэ тутталлар.

# Булт саата
## Сааны харайыы

Булт саатын ыйга биирдэ хайаан да ыраастаныллыахтаах. Ону тэҥэ булт кэмэ бүттэҕинэ, ууруох иннинэ, сааны кичэйэн туран буорах, сибиньиэс суола суох буолуор диэри кылбаччы сотуллуохтаах.
Саҥа атыылаһыллыбыт саа хап-халыҥ оҕунуохтаах буолар. Ону сымнаҕас кумааҕыннан эбэтэр ыраас таҥаһынан ыраастаныллар, ол кэннэ арыынан сотуллар.
Саа уоһун ботуруон угар өттүттэн ыраастыыр ордук. Манна кумах, буор киирэриттэн ордук сэрэниэххэ наада. Харахха быраҕыллыбат кыра да сурааһын баар сиринэн тимир дөбөҥнүк дьэбиннирэр. Оччотугар саа уоһун кыраһыыҥҥа илитиллибит чуум-пурунан аалаллар. Дьэбин улаханнык сиэбит буоллаҕына, уоһугар кыраһыын кутан, икки өттүттэн бүөлээн баран суукка устата туруораллар, кичэйэн ыраастыыллар.
# Garuda Linux

Garuda Linux, диэн компьютер оонньууларын оонньуурга анаммыт операционнай система. Arch Linux төрүттээх, Manjaro хаан аймаҕа буолар. Атын операционнай системалартан атына диэн, төрүтчүтүгэр Nvidia уонна AMD драйвердарын илдьэ сылдьар. Күүстээх оонньуурга анаммыт эрэ компьютердарга барар.
# Львов

Львов (укр. Львів) диэн Украина куората. Львовскай уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 728 660 (2013).

# Львов
## Галерея

* Львовский национальный университет имени Ивана Франка (2006)
* Национальный университет «Львовская полиітехника» (2007)
* Старе мисто (Старый город), Площадь Рынок
* Советская «панельная» застройка района Сыхова (2007)
* Архикафедральный собор Святого Юра во Львове
# Охлопков Даниил Федорович

Охлопков Даниил Федорович — Дүпсүн улууһун суруксута, онтон кулубата.
1872 сыллаахха улуус суруксутунан үлэлии олорон кэлин Күлүмнүүр диэн аатынан киэҥник биллибит Баһылай Никииппэрэби иитэ ылбыт.
Уолу үөрэттэрээри политсыылынай Н. П. Страндены 1874 сыллаахтан бэйэтин дьиэтигэр олордубут. 1875 сыллаахха Охлопков уолу Нецветова диэн Странден билэр дьахтарыгар Дьокуускайга олохтуур. Нецветова бэлэмнээбитин кэннэ 1877 сыллаахха Никифоров Дьокуускайга эр дьон прогимназиятыгар киирбит. Онтун бүтэрэр 1885 сылыгар ииппит аҕата дьадайан хаалан гимназия дириэктэрэ көҥүлүнэн тохсунньуга төрөөбүт улууһугар суруксуттуу тахсар.
# Guillermo Lasso

Guillermo Lasso (b. 1955) диэн Экуадор 47-c бэрэсидьиэнэ. 2008 сэтинньи 5 күнүгэр АХШ бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта. 2021 бэрэсидьиэҥҥэ инаугурацияламмыта.
# Харбала (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Харбала — Үөһээ Бүлүү улууһун Маҥаас нэһилиэгин киинэ.

# Харбала (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Маҥаас нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү)
# Бүлүү улууһун өрөгөйүн ырыата

«Туругур, төрөөбүт Бүлүүбүт!» — Бүлүү улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ. 2003 сыллаахха бэс ыйын 18 күнүгэр Бүлүү улууһун Мунньаҕын 37 №-дээх «Об утверждении Положения о Гимне муниципального образования „Вилюйский улус (район)“ Республики Саха (Якутия)» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

# Бүлүү улууһун өрөгөйүн ырыата
## Ырыа ааптардара

Ырыа тылын Бүлүү улууһун олохтооҕо Родион Еремеев суруйбут.
# McDonald’s

McDonald's - ол эбэтэр МакДональдс - аан дойду биир улахан түргэн аһылык рестораннарыттан биирдэстэрэ. Сүнньүнэн гамбургер, чизбургер, кууруссаттан оҥоһуллубут ас, фри картошката, араас утахтары уонна десертары атыылыыр. Бастаан Ричард уонна Морис МакДональд ини-биилэр олохтообуттар, ол эрэн кэлин бу рестораны Рэй Крок атыыласпыт уонна моделын тарҕаппыт.
# Всеволод II Ольгович

Всеволод II Ольгович Новгород-Северскэй - Русь 23-с салайааччыта. 1139-1146 сылларга кинээстэбит. Чернигов куоракка кинээстии олорон тастыҥ убайын Вячеслав Владимирович Рюрикович илиититтэн былааһы былдьаабыт - Киевы осаадалаабытыгар, киһитэ тахсан биэрбит. Ыалдьан өлбүт.
Кини кэнниттэн бииргэ төрөөбүт быраата Игорь II Ольгович Рюрикович ыраахтааҕы буолбут.
# Тунах

Төрүт суолтата:
Айылҕа хайа эрэ көстүүтэ тэйиччиттэн көрүүгэ тунаҥыран (биир кэлимсэ холбоhон) көстүүтэ.
Ордук туттуллар суолтата:
Үрүҥ (тунах) ас дэлэйэр кэмэ саҕаланыыта уонна үрүҥ Айыылары айхаллааhын, көрдөhүү алгыhа, ыhыаҕа.
# Ньирэй тиис

Ньирэй тиис - кыра оҕо тииһиир тииһэ.
# Кэпсиирэ

Кэпсиирэ — туһаан туһунан туох этиллэрин көрдөрөр этии тутаах чилиэнэ.
# Узбек-хаан

Узбек-хаан, мусульманныы солото – Султан Гийас ад-Дин Муһаммад (быһа холоон 1283–1341) – 1313 сылтан Алтан Ордуу (Дьүчи Улууһун) хаана, Тоҕрул (Тоҕрулдьай, Тоҕрулчи) уола, Мэнгу-Тимур сиэнэ. Узбер-хаан кэмигэр Алтан Ордуу ислам итэҕэлин ылыммыта.
Узбек-хаан баһылыктаабыт кэмэ Алтан Ордуу муҥутуур күүһүн кэмэ буолар. Нуучча былыргы суруктарыгар Узбек-хааны Алабуга, Азбяк, Озбяк диэн ааттыыллар.

# Узбек-хаан
## Олоҕо

Узбек-хаан (арааб./перс. اوزبك خان) туһунан XIV–XV үйэлэргэ элбэх суруйааччы суруйан хаалларбыт. Холобур, Ибн Баттута 1333 сыллаахха бэйэтинэн хааны көрсүбүтэ. Ону таһынан Ал-Бирзали, Аз-Захаби, Вассаф уонна да атыттар бэйэлэрин ахтыыларын хаалларбыттар.

# Узбек-хаан
## Былааска кэлиитэ уонна исламы ылыныы

Узбек-хаан Тохта хаан быраата уонна Мэнгу-Тимур сиэнэ этэ. 1313 сыл тохсунньутугар Тохта хаан өлбүтүгэр кини уола Иксар (Ильбасар, Илбасмыш) хаан буолбута. Узбер Иксарҕа бэйэтин кутурҕанын биллэрэ кэлэн баран саҥа хааны өлөрбүтэ уонна бэйэтэ хаан буолбута.
Узбек саҥа хаан буоларын мусульманнар баҕарар этилэр. Кини хаан буолуон иннинэ Ордуу тойотторун быыстарыгар итэҕэлтэн сылтаан кыргыһыы буолбут. Төрүт итэҕэллээхтэр Тохта уола Иксар хаан буоларын баҕарар этилэр. Узбек-хаан 1313 сыл тохсунньутугар хаан буолан баран 1320 сыллаахха биирдэ Баб Арслан сыдьааныттан Занги-Ататтан уонна кини көмөлөһөөччүтүттэн Сэид-Ататтан ислам итэҕэлин ылыммыта.

# Узбек-хаан
## Салайар кэмэ

Узбек-хаан Ордууга бэйэтин күүстээх былааһын олохтообута уонна Ордууттан туспа барар санаалаах улуустары хам баттаабыта. Ону таһынан Узбек-хаан нууччалар сирдэригэр баскактар институттарын суох гыммыта.
Бу курдук Узбек-хаан Алтан Ордууга ыһыллыы процеһын тохтоппута. Кини XIV үйэҕэ Ордуу тутулун уларыппыта, ол курдук Ордуу түөрт улахан улууска арахсар буолбута: Сарай, Хорезм, Кырыым уонна Дашт-и-Кипчак.
Узбек-хаан кэмигэр Алтан Ордуу култуурата чыпчаалыгар тиийбитэ. Саҥа киин куорат – Сарай ал-Дьадид тутуллубута.
Узбек-хаан 1341 сыллаахха өлбүтэ, кини кэнниттэн саҥа хаан Тинибэк буолбута.
# Утах

Утах диэн киhи иhэр убаҕаhа. Утах үс араас көрүҥнээх: ыраас уу, арыгы уонна арыгыта суох утахтар.