yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Захаров Вячеслав Платонович

Захаров Вячеслав Платонович — история билимнэрин кандидата, РСФСР профтех үөрэхтээһинин туйгуна, ССРС кинематографиятын туйгуна.

# Захаров Вячеслав Платонович
## Олоҕун олуктара

* 1940 сыллаахха олунньу 17 күнүгэр Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бастакы Наахара нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1966 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1960—1963 сс. — Иркутскай куоракка тутуу тэрилтэлэригэр үлэлээбит.
* 1963—1967 сс. — республикатааҕы «Спартак» ДСО инструктор-тренерынан үлэлээбит.
* 1967—1991 сс. — ПТУ-га преподаватель.
* 1991 с. — история билимнэрин кандидатыгар «Пушной промысел и пушная торговля в Якутии (конец XIX—начало XX вв.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1991 с. — младшай научнай үлэһит.
* 1992 с. — научнай үлэһит.
* 1995 с. — старшай научнай үлэһит.
* 2009 с. — гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах Хотугу омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт научнай үлэһитэ.
В. П. Захаров Саха Сиригэр революция иннинээҕи кэмнэргэ түүлээх бултааһынын, эргиэн эйгэтин, рынок үөскээһинин уонна инфраструктуратын, рынок сыһыаннарын, урбааны, ХХ үйэ 90-с сылларыгар социальнай-экономическай сыһыаннары чинчийбит.

# Захаров Вячеслав Платонович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Пушной промысел и торговля в Якутии (конец XIX—начало XX вв.)» (Новосибирск, 1995) - монография.
* «Торговля в Якутии: События и люди» (Якутск, 2003).
* «Мегино-Кангаласский улус: история, культура, фольклор» (Якутск, 2001) — хос ааптар.
Ыстатыйалар
* «Внешне экономические связи дореволюционной Якутии (конец ХYII —начало ХХ в.в.)» (Россия и Якутия сквозь призму истории. — Якутск, 2007. — С.88—100).
* «Да вернется имя твое» ( Олекминский улус. История. Культура. Фольклор. — Якутск, 2005. — С.84—89).
* «Ясачные и северо-восток России» (Нерюнгринский улус. История. Культура. Фольклор. — Якутск, 2007. — С.57—62).
* «Аянский тракт и усть-майские эвенки» (Усть-Майский улус. История. Культура. Фольклор — Якутск, 2007. — С.69—76).
* «Якутские купцы — предприниматели и благотворители» (Город Якутск. История. Культура Фольклор — Якутск, 2007. — С.137—143).
* «С.П. Барашков» (Хангаласский улус: история, культура, фольклор. — Якутск, 2006. — С.267—274).
* Макаров И. Г., Захаров В. П. «ИЯЛИ в 1947—1970 годах» (Якутский архив. — 2005. — № 3).
* «Речное пароходство и телеграф в Якутии» (Якутский архив. — 2008. — №3. — С. 10—14).
* «Торговля в Якутии: якутское купечество. — Новосибирск, 2010. (В соавт. Федоров Р. И., Уткин К. Д., Готовцев Ю. А., Борисова Т. Д., Петров П. П., Яковлева Э. М. — разделы «Рынок Якутии: (Социальный разрез: середина ХIX — начало XX вв.), (История купечества и коммерции Якутии XIX в.).
# Мохотчунова Александра Николаевна

Александра Николаевна Мохотчунова — саха биллэр хореограба, «Сарыал» үҥкүү бөлөҕүн тэрийээччитэ.
1933 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Сунтаар улууһун баар Илимнииргэ төрөөбүтэ. 1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкальнай-художественнай училищены, 1962 сыллаахха ГИТИС режиссерскай отделениетын бүтэрбитэ. Ойуунускай аатынан музыкальнай-драматическай театрга, Пионердар дыбарыастарыгар, Улан-Удэтааҕы культурнай-сырдатар училищеҕа преподователинэн үлэлээбитэ. Бүтүн Союзтааҕы уонна Арассыыйа уус-уран самодеятельность көрүүлэрин лауреаттарынан буолбут «Сарыал», «Дьулуур», «Дьээ-буо» народнай ансамблары тэрийбитэ.
1962 сыллаахха Москваҕа үөрэҕин бүтэрэн баран Саха музыкальнай театрыгар кылаабынай балетмейстерынан анаммыта. Ол саҕана биир балетмейстер хамнаһыгар үлэтэ элбэҕэ — балет спектаклын, концертнай нүөмэрдэри, опера, драма үҥкүүлэрин туруоруу.
1973 сыллаахха Александра Николаевна университет студеннарын мунньан саҥа коллективы үөскэппиппитэ. Саха үҥкүүтүн оркестр, ырыа доҕуһуоллаах туруоруохха сөбүн көрдөрбүтэ. Николай Кисленко, Виктор Птицын буоланнар идеяларын олоххо киллэрбиппиттэрэ. Сарыал туһунан республикаҕа эрэ буолбакка, киэҥ сирдэргэ билэн барбыттара. Бүтүн Союзка уус-уран самодеятельность көрүүтүгэр түөрт төгүл лауреат үрдүк аатын ылбыппыттара. Кремльгэ Съезтэр Дыбарыастарыгар концертаабыппыттара. Киин телевидение биэриилэригэр уһуллубуппуттара. Румынияҕа, Польшаҕа, Венгрияҕа, Турцияҕа, Испанияҕа, Кытайга, Латинскай Америкаҕа, Болгарияҕа, Чехословакияҕа, Польшаҕа, Югославияҕа, о.д.а. дойдуларга гастроллаабыппыттара. «Сарыалы» сэргэ профтехучилище базатыгар 1979 сыллаахха «Дьээ-буо» ансамблы тэрийбитэ.
1984 сыллаахха Александра Николаевна Мохотчуноваҕа хореографическай искусство Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сайдарын иhин туйгун үлэтигэр үрдук аата иҥэриллибитэ. Александра Николаевна Мохотчунова саха үнкүүтүн дьин бэйэтинэн, тугун да уларыппакка профессиональнай сайдыы таһымын таһаарбыта, үҥкүү тематикатын, сюжетын, тэтимин хаалларан, үрдүк техникатын тутуһар буолан кини салайбыт ансаамбыллара өрүү үрдүкү күөҥҥэ сылдьаллар
# Белгородтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института

Белгородтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
Арассыыйаҕа Белгород куоракка баар судаарыстыбаннай үрдүк профессиональнай үөрэх тэрилтэтэ. Белгородскай уобаласка, Белгородка уонна Киин Черноземьеҕа култуура эйгэтигэр биир бастыҥ үөрэхтээһин комплекса буолар.
Устуоруйата
1960 с.ыам ыйын 27 күнүгэр култуурунай-сырдатар учуулусса арыллыбыт. 1961 сылтан учуулуссаҕа заочнай салаа, художественнай салаа, общественнай профессиялар факультеттара арыллыбыттар. Тас дойдулартан, сүрүннээн Болгарияттан устудьуоннар үөрэнэр буолбуттар. 1995 с.учуулусса "Белгородтааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба кэллиэһэ" диэн ааттаммыт.
2000 сылга кэллиэс, судаарыстыбаннай үрдүк профессиональнай үөрэхтээһин тэрилтэтэ Белгородтааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба института диэн буолбут. 2009 сыллаахха С. А. Дегтярев аатынан Белгородтааҕы музыкальнай кэллиэс,туспа салаа быһыытынан холбоспут. 2015 с. институт структуратыгар Губкинскайдааҕы музыкальнай уэллиэс холбоспут.

# Белгородтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
## Факультеттара

1. Социально-культурнай уонна информационнай-библиотечнай үлэ факультета 2. Режиссура, актёрскай ускуустуба уонна хореография факультета 3. Технология уонна дизайн факультета 4. Музыкальнай айар үлэ факультета 5. Искусствоведение уонна култууралар ыккардыларынааҕы коммуникациялар факультеттара 6. Толоруу ускуустубатын факультета 7. С. А. Дегтярев аатынан музыкальнай кэллиэс.
Институт 7 факультеттаах, 18 кафедралаах. Институкка 22 бэрэпиэссэр, 126 наука хандьыдаата уонна дассыан үлэлииллэр. Ректор Сергей Иванович Курганскай.

# Белгородтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
## Рейтиннэрэ

1. Белгород куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ.
2. Белгородскай уобалас үрдүк үөрэх иэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 322-с миэстэ
4. Арассыыйа култуура уонна ускуустуба үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 141-с миэстэ.

# Белгородтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
## Ссылкалара

https://bgiik.ru/ https://bgiik.ru/ https://moeobrazovanie.ru/bgiki/?ratings
# Гаврильев Чокуур Николаевич

Гаврильев Чокуур Николаевич - "Саха Сирэ" хаһыат сүрүн эрэдээктэрэ.
1975 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр Бүлүү улууһун Тылгыны нэһилиэгэр төрөөбүтэ. СГУ Саха тылын уонна литературатын факультетыгар үөрэммитэ.
# Хара улар

Хара улар (нуучч. каменный глухарь) — атыыра дабыдалыгар уонна кутуругун үөһэ өттүнэн үрүҥ куорсуннардаах хара дьүһүннээх, кыһыл хаастаах улахан мас көтөрө. Саха сиригэр улар икки көрүҥэ баар: хара улар уонна чакыр улар. Хара улар ордук хара дьүһүннээх уонна уһун кутуруктаах.
Ыйааһына 4 кг тиийэр. Кыһын тиит лабаата уонна үнүгэһэ аһылыктаах. Саас охсор кэмигэр чакыр улар курдук дьүлэй буолан ылбат. Уйатын охтубут тиит эбэтэр төҥүргэс төрдүгэр туттар. 4-6 сымыыттаах буолар.
Хара улар тыһытын эрдэҕэс диэн ааттыыллар.
Аҥаалык улар — кырдьаҕас бөдөҥ улары ааттыыллар.

# Хара улар
## Өссө маны көр

* Чакыр улар
* ↑ Булчут кинигэтэ. В. Н. Сивцев. Дь. Бичик, 2017, С.61
# 1876

1876 сыл.

# 1876
## Туох буолбута

* Олунньу 26 — Дьоппуон уонна Кэриэйэ ыккардыларыгар Канхвадо дуогабара түһэрсиллибит. Хас эмэ үйэ тухары хатанан олорбут Кэриэйэ Дьоппуон атыытыгар-эргиэнигэр күүс өттүнэн аһыллыбыт. Дьоппуон подданнайдара Кэриэйэҕэ экстерриториальность быраабын ылбыттар.
* Кулун тутар 23 — нуучча инженера Павел Яблочков электрическай лаампаны патеннаабыт.
* Ыам ыйын 2 ​​— Осмааннар анныларыгар олорор Болгарияҕа Муус устардааҕы өрө туруу күөдьүйбүт.
* Ыам ыйын 30 — Александр II ыраахтааҕы украиналыы тылынан айымньыны бэчээттиири, испэктээк туруорары, кэнсиэртиири, лиэксийэ ааҕары, кыраныысса таһыттан украиналыы кинигэ киллэрэри уонна начаалынай оскуолаҕа украиналыы үөрэтэри боппут. Бу ыйаах Украина туспа дойду буолан барыытын бопсор соруктаах этэ.
* Бэс ыйын 17 — Монтанаҕа Иирбит Сылгы диэн ааттаах киһи баһылыктаах сиулар уонна шайеннар Джордж Крук генерал сэриитин кыайбыттар. Бу Розебад кыргыһыыта диэн ааттаммыт кыргыһыыга икки өттүттэн тыһыынчаттан тахсалыы дьон кыттыбыта.
* Бэс ыйын 25 — Литтл-Бигхорн аттынааҕы кыргыһыыга Олорор Оҕус диэн киһи баһылыктаах сиулар уонна шайеннар АХШ аармыйатын генерал Кастер хамаандалаах 7-с кавалерийскай полкатын үлтү сынньыбыттар.
* Атырдьах ыйын 20 күнэ - Санкт-Петербуурга Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэрэ буолбут. Онно Саха сириттэн дэлэгээссийэ тиийэн олохтоох омуктар олохторун-дьаһахтарын көрдөрбүт.

# 1876
## Төрөөбүттэр

* Барашков Сэмэн Петрович (1876 — 1921), эргиэмсик, меценат.
* Тохсунньу 12 — Джек Лондон (1916 өлб.), суруйааччы («Белый Клык», «Зов предков», «Морской волк», «Смок Беллью» уо.д.а.).
* Бэс ыйын 26 — Нестор Каландаришвили, революционер, анархист, Гражданскай сэрии кэмигэр Илин Сибиир бартыһааннарын салайааччылартан биирдэстэрэ. Карательнай эспэдииссийэни салайан Дьокуускайга кэлэн истэҕинэ Табаҕа аттыгар тоһуурга түбэһиннэрэн өлөрбүттэрэ.
* Сэтинньи 8 — Степан Эрьзя (1959 өлб.), худуоһунньук уонна скульптор.
* Ахсынньы 2 — Юсуф Акчурин — татаар суруйааччыта, суруналыыс, устуорук, бэлиитик, түркчүлүк (пантюркизм) идеолога.

# 1876
## Өлбүттэр

* Алтынньы 30 — Чекановскай Александр Лаврентьевич көскө сылдьыбыт, Илин Сибиири чинчийбит геолог.
# Носов Михаил Михайлович

Носов Михаил Михайлович (1887 — 1960), Саха норуодунай худуоһунньуга, чинчийээччи-этнограф.

# Носов Михаил Михайлович
## Олоҕун олуктара

* 1887 сыл алтынньы 3 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дьабыл нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1908—1920 сыллардаахха Чычымах, Чурапчы, Амма оскуолаларыгар учуутал, ону таһынан наука-чинчийэр уонна уус-уран үлэтин саҕалаабыт.
* 1920 сыллаахха Амма ревкомын сэкрэтээрэ.
* 1921—1922 сылларга Саха АССР холуобунай көрдөөһүн следователэ.
* 1922—1925 сылларга Саха АССР Сүрүн Суутун следователэ.
* 1925—1928 сылларга Саха АССР доруобуйа харыстабылын наркоматыгар үлэлиир, ону таһынан Дьокуускайга Иккис хардыы оскуолатыгар учууталлыыр уонна чинчийэр үлэтин салҕаабыт.
* 1928—1933 сылларга Дьокуускай медицина техникумугар преподаватель.
* 1933—1947 сылларга Саха АССР Совнаркомын уус-уран Салалтатыгар үлэлиир, ону таһынан Саха АССР Госиздатыгар иллюстратор-худуоһунньук.
* 1947 сылтан ССРС НА Саха сиринээҕи филиалын Тыл, литература уонна история институтугар үлэлээбит.
* 1960 сыл от ыйын 27 күнүгэр өлбүт.

# Носов Михаил Михайлович
## Айар үлэтэ

Живописец уонна график, этнограф быһыытынан былыргы саха материальнай культуратын уонна прикладной ускуустубатын чинчийиигэ уонна хомуйууга сүҥкэн оруоллаах.
    «Якуты XVII века. Ысыах», акварель.
    «Якутия в народном эпосе», акварель.
    «Материальная культура якутов XVII — нач. XX века». Биэс томнаах атлас.
    «Одежда и её украшения у якутов XVII—XVIII веков», 1 вып. — Якутск, 1955.
    «Эволюционное развитие якутской одежды с конца XVII столетия до 1920-х годов», 2 вып. — Якутск, 1957.

# Носов Михаил Михайлович
## Өссө маны көр

Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
# Гаврильева Валентина Николаевна

Валентина Николаевна Гаврильева (ахсынньы 6 к. 1944 с.) — прозаик, 1973 с. ССРС уонна Саха АССР суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалаһыгар төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран «Бэлэм буол» хаһыат редакциятыгар үлэлээбитэ. 1971 сыллаахха Горькай аатынан Литература институтун бүтэрбит. Бу кэмҥэ Москубаҕа Иван Ласков диэн суруйааччыны кытта билсэн кэргэннии буолбуттара. Кинитэн Андрей диэн уоллаах.
Бастакы кэпсээннэрэ 1966 с. тахсыбыттара, 1968 с. кэпсээннэрин бастакы хомуурунньуга тахсыбыта. Литератураны ырытааччылар Гаврильева кэпсээннэрэ тэттигин уонна тэтимнээҕин бэлиэтииллэр. Биир сэһэнин Ойуунускай аатынан Саха тыйаатыра сценаҕа туруорбута. «Уот Дьулустаан дойдута» сэһэнин Ньурба тыйаатыра туруорбута. Кэнники кинигэлэригэр ааптар көскө ыытыллыбыттар уонна бастакы Арассыыйа колонизатордарын тустарынан суруйар.

# Гаврильева Валентина Николаевна
## Айымньылара

* Хатыҥчааным барахсан: Кэпсээннэр. — Якутскай, 1968. — 84 с.;
* Дөлүhүөн уга: Сэhэннэр, кэпсээннэр. — Якутскай. — 144 с.;
* Суол: Сэhэннэр. — Якутскай, 1977. — 128 с.;
* Страна Уот-Джулустана. Повести. /Авторизованный перевод с якутского Ивана Ласкова/ — М.: «Современник», 1977. — 240 с.;
* O wielkiej podróży rudego Sieriogi, mądrego starca Ibrahima i przebiegłego myśliwego Semena Wielkiej Głowy. Warszawa. Państwowy Instytut Wydawniczy. 1980. 148 s. [Przełożyła z rosyjskiego Teresa Olczak. Z jakuckiego na rosyjski przełożył Iwan Łaskow.];
* Краіна Уот-Джулустана. Аповесці. Мінск. Юнацтва. Пераклаў С. Міхальчук. [Пераклад зроблены з выдання: В. Гаврильева. Страна Уот-Джулустана. Повести. Авторизованный перевод с якутского Ивана Ласкова. — Москва. “Современник”. 1977. — С. 176.] — Мінск. “Юнацтва”, 1981. — 176 с.;
* Мин доҕотторум: Сэhэннэр. — Якутскай: 1987. — 192 с.;
* Маленькие повести. — М.: «Современник», 1987. — 158 с.;
* Болугур Айыыта: Сэhэннэр. — Дьокуускай, 1991. — 91 с.;
* Сэhэннэр. — Дьокуускай, 1994. — 208 с.;
* Кыыс олоҕо. Сэhэннэр. — Дьокуускай: «Бичик», 2001. — 110 с.
* Эргэ өтөх кистэлэҥэ. Номох. — Дьокуускай: «Бичик», 2005. — 96 с.
* Чуумпу алааска. Cэhэннэр. — Дьокуускай: «Бичик»? 2011.

# Гаврильева Валентина Николаевна
## Ылыллыбыт сирэ:

* Krystyna Jagiełło. Wróć na Syberię. [Wala Gawriłowa] // Literatura. Warszawa. Nr. 32. 7 sierpnia 1975. S. 9/
* Валентина Гаврильева. // А. Егоров, В. Протодьяконов, В. Павлова. Писатели Якутии. Библиографический справочник. — Якутск, 1981. — С. 91
* Валентина Гаврильева. // Писатели земли Олонхо. Биобиблиографический справочник. [Сост. Д. В. Кириллин, В. Н. Павлова, С. Д. Шевков.] Якутск, 2000. — С. 179—180
# Кедрин Дмитрий Борисович

Дми́трий Бори́сович Ке́дрин (1907 с тохсунньу 22 күнэ, Берестово-Богодуховскай рудник — 1945 с. балаҕан ыйын 18 күнэ, Москуба уобалаһа) — нуучча сэбиэскэй бэйиэтэ, тылбаасчыт. Сүрүн идэтинэн — суруналыыс.
Кедрин поэзиятын уус-уран дьоҕура, киэҥ диапазоннаахтык сытыы кылгас сатирическай хоһооннортон масштабтаах историческэй поэмаларга дылы суруйуута лирика, эпос, драма ньыматын туһанарын уратыта — монолог уонна диалог көрүҥүнэн суруллубут, оруолунан толоруллар лирика, ырыа, номох фольклор уонна. Кедрины талааннаах норуодунай-поэтическай тылынан айымньы салҕааччыларыттан уонна толкуйдаан таһаарааччыларыттан биирдэстэринэн ааҕаллар.
# Булгунньах

Гидролакколит (булгунньах, пинго) - ортотугар муустаах томтордор. Булгунньахтар тымныы климакка уонна халыҥ ирбэт тоҥноох сирдэргэ эрэ үөскүүллэр. Хас да сыл иһигэр сир аннынааҕы уу ситэ тоҥмокко буору үлүннэрэн таһаарар. Томтор 70 миэтэрэ үрдүккэ тиийиэн сөп, диаметра икки километрга диэри. Булгунньахтар Саха сирин киин өттүгэр, алаастаах дойдуга үөскүүллэр. Атын сиргэ Канаадаҕа бааллар.
* Билэ:Сир буорун састаабыттан тутулуктаах, ол иһин томтордор араас формалаах буолуохтарын сөп.
* Гидролакколиттар Туктуяктукка, Канаада
* Халарчы туундаратыгар баар булгунньах,Халарчы туундаратыгар баар булгунньах,
* Саха сирин киин улуустарыгар баар булгунньах.Саха сирин киин улуустарыгар баар булгунньах.
# Егор Гайдар

Егор Тимурович Гайдар (Кулун тутар 19 1956, Москва, Сэбиэт Холбоhуга – Ахсынньы 16 2009, Москва уобалаhа, Арассыыйа) диэн Арассыыйа экономиhа уонна политига. 1990-с сс. саҕаланыыларыгар ыытыллыбыт экономика реформаларын тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ буоларынан биллэр.
# Мөҥүрүк

Мөҥүрүк — ынах, сылгы үөрэ.
Аччыгый мөҥүрүк — отут төбөҕө дылы тиийэр үөр. Орто мөҥүрүк — биэс уон төбөҕө тиийэр үөр. Улахан мөҥүрүк — сүүс төбөҕө тиийэр үөр.
# Аабыл

Аабыл диэн Адам уонна Ева иккис уоллара. Аабылы бииргэ төрөөбүт биитэ Каин өлөрбүтэ.

# Аабыл
## Эбии маны көр

Каин уонна Аабыл
# Украина былааҕа

Украина ил былааҕа — Украина биир ил бэлиэтэ, гиэрбэтин уонна өрөгөй ырыатын кытта тэҥ.
Икки тэҥ сытар сурааһыннартан оҥоһуллубут көнө муннуктартан турар: үөһээ өттө — халлаан күөх уонна аллараа өттө — араҕас өҥнөрдөөх, сэлиэһинэй бааһынатын үрдүнэн ыраас халлааны бэлиэтиир. Кэтитэ устатыгар сыһыана 2:3.
# Галеев мэчиэтэ

Галеев мэчиэтэ
Галеев мэчиэтэ(тат. Галиев мэчете;Бэһис собуорунай, Муса бай киэнэ, Сеннай баһаар киэнэ, бэһис собуорунай мэчиэт.) - Казань куоракка турар мэчиэт. Татаар культовай архитектуратын пааматынньыга.1798-1801 с. Муса Мамяшев атыыһыт үбүлээн, 18 үйэ бүтүүтүнээҕи эрдэтээҥҥи классицизм форматынан тутуллубута. Урукку, Сеннай баһаартан ырааҕа суох, Былыргы татаар солобуодатын хоту өттүгэр Габдулла Тукай уулуссатыгар турар. Икки этээстээх,икки саалалаах джами(собуорунай)-мэчиэт, сарайын ортотугар аҕыс кырыылаах, үс ярустаах минареттаах. 1882 уонна 1897 с. атыыһыттар И.С.Уразаев, М.И.Галеев уонна И.Г.Иманкулов үбүлээһиннэринэн, соҕуруу уонна хоту өттүлэрэ кэҥэтиллибитэ, хойукку классицизм истиилигэр оҥоһуллубута. 5-ис собуорунай мэчиэт бүтэһик муллатынан, Сагитовтар аймахтан, Мухаметюсуп Сагитов үлэлээбитэ. Киниэхэ көмөлөһөөччүнэн мэчиэт махллятын(биир мэчиэккэ сылдьар дьон. Община.)дьоно, махалля биллэр баай атыыһытын М.И.Галеев уолун - педагог-реформаторы, уһулуччу учуонайы, Галимзян Барудины талбыттара, кэнники имам буолбута. Баруди мэчиэккэ саҥа ньыманан үлэлиир, "Мухаммадия" диэн медресены төрүттээбитэ, онтон, Галеев мэчиэтин махаллята Казань татаардарын уопсастыбаннай уонна политическай олоҕун киинэ буолбута. Элбэх сыл, мэчиэт татаар норуотун духуобунаһын бастыҥ дьонун иитэн таһаарбыта. Мэчиэккэ, бэйэлэрин мэлииппэлэрин - намааһы,Шигабутдин Марджани, Габдулла Тукай, Каюм Насыйри, Галимджан Баруди уо.д.а.,татаар норуортун сырдатааччылар аахпыттара. 30-ус с. мэчиэт минарета көтүрүллүбүтэ. 1981 с. Татарскай АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин тохсунньу 23 күнүттэн №601 уурааҕынан архитектура пааматынньыгынан буолбута. 2015 с.ахсынньы 22 күнүгэр, чөлүгэр түһэрии кэнниттэн, Галеев мэчиэтин үөрүүлээхтик аһыллыыта буолбута. Онно Татарстан бэрэсидьиэнэ Рустам Минниханов кыттыыны ылбыта. Дьоро күҥҥэ, Татарстан муфтия Камиль хазрат Самигуллин, ТӨ мусульманнарын духуобунай салалтатын бэрэссэдээтэлин бары солбуйааччылара, Казань куорат уонна өрөспүүблүкэ оройуоннарын имамнара эмиэ, кыттыыны ылбыттара. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C http://islamcenter.ru/?item=421
# Expert Telecom

Expert Telecom (Эксперт Телеком) — Саха Сирин биир улахан интернет провайдера, Илин Эҥэр улуустарга сүрүн интэриниэт провайдер буолар, GPON технологияны туттар.
Expert Telecom диэн компанийа Expert Group бөлөххө киирэр.
Сайта http://www.optikazareche.ru/index.html
# Биотехнология

Биотехнология диэн сүрүннээн агрикултуураҕа, ас үөрэҕигэр уонна медицинаҕа туттуллар, уонна биологияҕа олохтонор технология. Холбоhуктаах нациялар Биология эгэлгэтин конвенцията биотехнологияны маннык диэн быhаарар:
   Биология системаларын, тыыннаах организмнары эбэтэр кинилэртэн үөскээбити туттан оҥоһугу оҥорор эбэтэр модификациялыыр хайа баҕар технология.
Биотехнология түмэр дисциплиналара генетика, молекуляр биология, биохимия, эмбриология уонна саанык биологията. Кинилэрдиин ситимнээх практика дисциплиналара химия инженерията, информация технологията уонна биороботика.
# Франк Чамисо

Франк Чамисо Маркес (исп. Frank Chamizo Márquez, 1992 сыллаахха от ыйын 10 күнүгэр төрөөбүт) — Куубаттан төрүттээх Италия тустууга, Аан дойду, Дьобуруопа уонна Панамериканскай оонньуулар чөмпүйүөннэрэ, Дьобуруопа оонньууларын призера.

# Франк Чамисо
## Биографията

Франк Чамисо 1992 сыллаахха от ыйын 10 күнүгэр Куба Матансасетыгар төрөөбүт. 2010 сыллаахха Панамериканскай оонньуулар чөмпүйүөннэринэн, Аан дойду чөмпүйэнээтин боруонса призерунан буолбут.
2013 сылтан саҕалаан Италия аатыттан тустар. 2015 сыллаахха Дьобуруопа оонньууларын үрүҥ көмүс призера буолбута. 2015 сыллаахха балаҕай ыйыгар Лас-Вегаска ыытыллыбыт Аан дойду чөмпүйэнээтигэр бастаабыта уонна Италияттан мэтээллэммит соҕотох спортсмен буолбута. 2016 сыллаахха кулун тутарга Ригаҕа ыытыллыбыт Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр бастаабыта.

# Франк Чамисо
## Рио 2016

2016 сыллаахха Бразилия Рио-де-Жанейро куоратыгар ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпиадаҕа Италия сүүмэрдэммит хамаандатын аатыттан тустан боруонса мэтээли ылбыта.
# FCA

Fiat Chrysler Automobiles N.V. (FCA) — Улуу Британия уонна Недерланд биир бөдөҥ конгломерата. Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэтэ. Ону компонеҥҥа холбонор, Elsevier, Stellantis, Groupe PSA, Mitsui Group уонна BlackRock таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары Abarth, Alfa Romeo, Chrysler, Dodge, Fiat, Jeep, Lancia, Maserati уонна Ram.
# Паразиттар

Паразиттар диэн араас кыыл, үөн, үүнээйи, киһи сүмэһинэн аһыыр, доруобуйаҕа буортулаах харамайдары аатттыыллар.
# .ms

.ms диэн Монтсеррат үрдүк таhымнаах ил домена.
# 451

1 -c тыһыынча сыл :
III үйэ — IV үйэ — V үйэ — VI үйэ — VII үйэ :
Хронология таабыла :

# 451
## Туох буолбута

* Муус устар 7 — Аттила Мец куораты урусхаллаабыт уонна Галлия атын куораттарыгар саба түспүт.
* Ыам ыйын 26 — Эрмээн өрө турааччылара уонна Сасанидтар импиэрийэлэрин аармыйатын Аварайра аттынааҕы кыргыһыыта булбут. Сасанидтар кыайбыттар, ол эрээри христианствоны аһаҕастык итэҕэйэллэрин, сиэри-туому оҥороллорун көҥүллээбиттэр.
* Бэс ыйын 20 — Каталаун кыргыһыыта: Флавий Аэций салаталаах Арҕаа Рим импиэрийэтин уонна Аттила баһылыктаах гууннар ыккардыларыгар аатырбыт улахан кыргыһыы буолбут. Хайалара да кыайбатах. Ол эрээри Галлияны (билиҥҥи Францияны) талыы сылдьар гуун сэриилэрэ Паннонияҕа (Венгрияҕа) төннүбүттэр.

# 451
## Өлбүттэр

* ↑ Deirdre Holding; Tom Allen (12 December 2018). Armenia: with Nagorno Karabagh. Bradt Travel Guides. pp. 40. ISBN 978-1-78477-079-2. https://books.google.com/books?id=Upx-DwAAQBAJ&pg=PA40.
# .si

.si диэн Словения үрдүк таhымнаах ил домена.
# Бөтүҥ нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Бөтүҥ нэһилиэгэ. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бүтэй Үрдэ.
Улуус кииниттэн 11 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 549 киһи (2007 сыл).

# Бөтүҥ нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* Мейерович И. Я уҥуоҕа. Политссыльнай, үрүҥнэр 1922 сыллаахха өлөрбүттэрэ.
* «Кутурҕан сэргэтэ». 1642 сыллаахха дьаһаах утары өрө туруулар кэмигэр Камык кинээс кириэппэһигэр кыргыллыбыт 300 бөтүҥ дьонун кэриэстээн 1992 сыллаахха туруоруллубут өйдөбүнньүк сэргэ.

# Бөтүҥ нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Сивцев Ефрем Степанович — Таллан Бүрэ (25.01.1909—01.03.1981) — саха биллиилээх поэта.
    Оконешников Семен Петрович (1944 с. төр.) — Арассыыйа үтүөлээх артыыһа, саха норуодунай артыыһа.
# Саадьаҕай түлүөннэр уустара

Саадьаҕай түлүөннэр уустара (лат. Pagophilus, нууч. Род Гренладские тюлени) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Саадьаҕай түлүөн.

# Саадьаҕай түлүөннэр уустара
## Өссө маны көр

* Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара,
* Муора куобахтарын ууһа,
* Эриэн түлүөннэр уустара,
* Эбир түлүөннэр уустара,
* Ньиэрпэлэр уустара,
* Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.
# Степанова Айыллаана

Степанова Айыллаана — Саха сиригэр киэҥник биллибит төрүөҕүттэн көрбөт ырыаһыт оҕо. Ньурба улууһун Өҥөлдьө нэһилиэгэр ийэтинээн Наталья Кузьминичналыын олорор. 2010 сыллаахха «Этигэн Хомус» күрэс кыттыылааҕа.
# Кыл кылыы

Кыл кылыы - айаны, сохсону иитэргэ туттуллар сылгы кылыттан оҥоһуллубут синньигэс быа.

# Кыл кылыы
## Өссө маны көр

* Кыл көнтөс
* Кыл ситии
* Кыл өтүү
* Кыл туһах