yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Попов Семен Андреевич

Попов Семен Андреевич (Тумат) — поэт, суруйааччы, литератураны ырытааччы. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта (2014).

# Попов Семен Андреевич
## Олоҕун олуктара

1944 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр Булуҥ улууһугар Тумат нэһилиэгэр учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
1973 с. — Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатын салаатын бүтэрбит.

# Попов Семен Андреевич
## Олоҕун олуктара
##### Үлэлээбит сирдэрэ

    П. А. Ойуунускай аатынан литература түмэлэ, научнай үлэһит.
    «Эдэр коммунист» хаһыат, корреспондент.
    Саҥа олох оройуон хаһыата, корреспондент.
    «Маарыкчаан» Чурапчы улууһун телерадиостудията, сүрүн редактор.
    «Чолбон» сурунаал, салаа сэбиэдиссэйэ.
1993 с. — Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. «Чолбон» сурунаал редакциятыгар очерк уонна публицистика салаатын редактора.

# Попов Семен Андреевич
## Айар үлэтэ

Бастакы хоһоонноро 1965 сыллаахха «Эдэр коммунист» хаһыакка бэчээттэммиттэрэ. Очеркаларын бастакы хомуурунньуга «Сылгы кистиир сыһыытыгар» 1981 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыт. 1994 сыллаахха Г. И. Макаров — Дьуон Дьаҥылы айар олоҕун туһунан чинчийиилэрэ бэчээтэммиттэр.

# Попов Семен Андреевич
## Библиография

* Сылгы кистиир сыһыытыгар: Очерк / С. Тумат, В. Дарбасов. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1981. — 32 с.
* Муора арыытыгар олох: Кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1986. — 112 с.
* Туундара оһоҕо: Кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1989. — 88 с.
* Улуу кыыл тыына: Сэһэннэр, кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1992. —176 с.
* Дьуон Дьаҥылы. — Дь.: Бичик, 1994. — 160 с.
* Иэс төлөнүүтэ: Кэпсээннэр, дьүһүйүүлэр, бэлиэтээһиннэр. — Дь.: Бичик, 1994. — 128 с.
* Батыһыннарыылаах биэ: Оҕолорго кэпсээннэр. — Дь.: Бичик, 1998. — 75 с.
* А. С. Пушкин уонна Саха Сирэ. — Дь.: Бичик, 1999. — 158 с.
* Чуумпуга төрөөбүт хоһооннор. — Дь.: Агроинформа, 2000. — 98 с.
* Остров в белом океане: Повесть. — Дь.: Бичик, 1995. — 48 с.

# Попов Семен Андреевич
## Кини туһунан

* Левин И. Сэмэн Тумат кэпсээннэрин туһунан// «Хотугу сулус». — 1988. — № 12. — С. 100—103.
* Ойуку. Көлүөнэ дьулурҕа үлэһитэ// «Чолбон». — 1999. — № 8. — С. 73—74.

# Попов Семен Андреевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта (2014)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Чурапчы улууһун ытык киһитэ
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата
# Дьячек Михаил Романович

Дьячек Михаил Романович — Социалистическай Үлэ Геройа, тутааччы.

# Дьячек Михаил Романович
## Олоҕун олуктара

1928 сыллаахха алтынньы 1 күнүгэр төрөөбүт. Вилюйгэсстрой СМУ монтажниктарын биригэдьиирэ.

# Дьячек Михаил Романович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1971)

# Дьячек Михаил Романович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Прометиум

Прометиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Pm уонна атом нүөмэрэ 61.
# Иванова Изабелла Николаевна

Иванова Изабелла Николаевна, педагогическай үлэ бэтэрээнэ. 1949 сыл, бэс ыйын 1 күнүгэр, Сунтаар улууһун, Бордоҥ нэһилиэгэр, Нээлбиктэ диэн сиргэ төрөөбүтэ.

# Иванова Изабелла Николаевна
## Олоҕун олуктара

1974 с. Магаданнааҕы педагогическай институту бүтэрэн алын кылаас учууталын идэтин ылбыта. Бордон орто оскуолатын алын кылааһын учууталынан ананан үлэтин саҕалаабыта.Олоҕун алын сүһүөх оҕолорун үөрэтиигэ-иитиигэ анаабыта, ону таһынан, 11 сыл нуучча тылын учууталынан үлэлээбитэ. 1991 с. оройуоҥҥа аан бастаан алын сүһүөх учууталларыгар ыытыллыбыт «Сыл бастыҥ учуутала» конкурска ситиһиилээхтик кыттыбыта. Ырыаҕа, уруһуйга айылҕаттан бэриллибит талааннаах учуутал этэ, элбэх оҕону бу эйгэҕэ уһуйбута. Оскуола профсоюһун салайааччытынан өр сылларга үлэлээбитэ, нэһилиэк бастыҥ общественнига, үлэ бэтэрээнэ.

# Иванова Изабелла Николаевна
## Наҕараадалара

* «Старшай учуутал» бочуоттаах аат
* Педагогическай үлэ ветерана
# Тимофеев Василий Федорович

Тимофеев Василий Федорович — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1932 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
Өлүөхүмэттэн тыа хаһаайыстыбатын механизациялааһын техникумун бүтэрэн механик идэлээх. Ленин аатынан колхоз кэлин совхоз Лоомтукатыгар Г. О. Петров-Халлааскы аатынан отделениеҕа учаастак сэбиэдиссэйиттэн саҕалаан управляющайынан, I Тыыллыма нэһилиэгин сэбиэтин исплкомун бэрэссэдээтэлинэн бүтүн олоҕун устата 51 сыл үлэлээбитэ.
Нэһилиэк сэбиэтигэр 12 төгүл депутатынан талыллыбыта.
«Үлэҕэ килбиэнин иһин», «Килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» мэтээлэринэн наҕараадаламмыта.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина.
1999 с. өлбүт.
# Улахан Ыт (сулустар бөлөхтөрө)

Улахан Ыт (лат. Canis Major) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Ордук чаҕылхай сулуһа — Сириус, улахана −1,46.
Арассыыйа территориятыттан ахсынньыга ордук уонна толору көстөр. Сороҕо Халлаан Сиигэр сытар.

# Улахан Ыт (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Сулустар кэккэлэһиилэрэ ыт халыыбыгар маарыҥныыллар. Гириэк номохторунан Орион эбэтэр Икарий ыт прототиптара буолаллар. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар "Ыт" диэн ааттаах киирбитэ.

# Улахан Ыт (сулустар бөлөхтөрө)
## Сириус

Халаан ордук улахан сулуһа (Улахан Ыт α-та), улахана −1,46. Аата гириэктии seirios, «чаҕылхайдык умайар» диэн. Биһигиттэн 8,57 сырдык сыла ыраах св. Былыргы Египетка «Нил Сулуһа» диэн ааттыыллыра. Бу сулус маҥнайгы сарсыардааҥҥы тахсыыта Нил өрүскэ халаан уута кэлэрин туоһулуур.
Ону таһынан былыргыттан бу сулуһу «Күн Ыта» диэн ааттыыллара, былыргы ромнар — "Ыт Оҕото" (Canicula, мантан сайыҥҥы сынньалаҥ кэмэ — каникул).

# Улахан Ыт (сулустар бөлөхтөрө)
## Атын объектар

* М 41, сулустар мустуулара, Сириустан 4° соҕуруу диэкки баар, ырааҕа 2350 сырдык сыла.
* NGC 2362, сулустар мустуулара. Сааһа 1 мөлүйүөн эрэ сыл.
# Баласагун Юсуф

Юсуф Баласагун, Ю́суф Хасс Ха́джиб Баласагу́ни (араб. يوسف خاص حاجب البلاساغوني‎) — түүр улуу бөлүһүөгэ, суруйааччыта.
XI үйэҕэ Караханидтар судаарыстыбаларыгар Кашгар уонна Баласагун куораттарга олорбута. Юсуф 68 саастааҕар өлбүт. Кашгар куоракка, Синцзян-Уйгур Автономиялаах оройуонугар, Пайпап диэн сиргэ көмүллэ сытар.
Юсуф Баласагун «Кутадгу билик» («Үтүө билии») поэманы 1070 с. саҕана Кашгар куоракка суруйан бүтэрбитэ. Кини төрөөбүт сирэ Баласагун куорат, билиҥни Кыргызстан Токмок куоратын соҕуруу өттө. Билигин «Кутадгу билик» рукопиһын үс экземпляра баара биллэр. Бастакы Австрияҕа Вена куоракка, иккис Египет Каир куоратыгар, үһүс, саамай толору, Узбекистаҥҥа — Наманган куоракка 1925 с. көстүбүтэ. Бу айымньыга Юсуф Баласагун дьон олоҕор саамай сүрүн күүс быһыытынан өй-санаа сайдыытын, билиини-көрүүнү билинэр.

# Баласагун Юсуф
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Васильев Н. И., "Хатан" сурунаал, атырдьах ыйа, 2009, 4(7)№
* ↑ «Благодатное знание» Юсуфа Баласагуни"//Газета «Содружество», № 13-14. Международный совет рериховских организаций имени С. Н. Рериха
# Павлов Николай Гаврильевич

Павлов Николай Гаврильевич — педагогическай үлэ, тыыл ветерана, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, Учууталлар учууталлара, тылбаасчыт.

# Павлов Николай Гаврильевич
## Олоҕун олуктара

* 1931 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонун II Үөдүгэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1951 с. Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрбитэ.
* 1962 сыллаахха Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1962-1965 сылларга Өргүөт 8 кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыта.
* 1965-1966 үөрэх сылыттан Хоро орто оскуолатыгар пенсияҕа барыар диэри учууталлаабыта.

# Павлов Николай Гаврильевич
## Тылбаастара

* П. Ершов "Бөкчөҕөркөөн Соноҕосчоон"
* А. Пушкин "Салтаан Саар"
* Ш. Руставели "Баабыр таҥастаах бухатыыр"
* А. Пушкин "Руслан уонна Людмила"
* О. Хайям "Рубаиларын"

# Павлов Николай Гаврильевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Саҥаттан саҥа саҕахха. Дьокуускай, 2009
* Алгыстаах аартыктан, тапталлаах Хоробут. Дьокуускай. 2012
# Россия 2

Россия 2 ВГТРК холдинг иһигэр киирэр федеральнай телеканал. Аан бастаан тэриллэригэр "Спорт" диэн ааттаах этэ. Канал вещаниетын сеткатыгар барыта спортивнай мероприятиелар, күрэхтээһиилэр быһа эфирдара уонна хатылааһынныра бааллара. 2010 сыллаахха канал ребрендингтаммыта. Логотиба, заставкалара уларыйбыттара. Билигин бу телеканалга спорттан ураты, киинэлэри, чөл олох туһунан биэриилэри көрдөрөллөр.
# Таас бас

Таас бас, Баҕа балык, Лааха эбэтэр Быдьар балык (лат. Cottus sibiricus Kessler, нууч. Сибирский подкаменщик) — улахан төбөлөөх, суптугур кылгас эттээх, хатырыга суох, түөһүгэр улахан, сарбайбыт лапчааннардаах кыра сиэмэх балык. Лаапчааннарынан уу түгэҕиттэн тутуһар, хаамар уонна былыыкка көмүллэр. Сороҕор хаахынайы кытта буккуйаллар. Өлүөнэ тардыытыгар 10 сыл олорор диэн суруйаллар, Ангарааҕа - 9 сыл.

# Таас бас
## Тарҕаныыта

Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ уонна үрэхтэргэ үөскүүр. Киэҥник ыллахха Хотугу Муустаах байҕалга түһэр өрүстэргэ (Обь, Иртыш, Енисей, Ангара салаалара, Өлүөнэ, Дьааҥы). Дьааҥыттан илин көстүбэт.

# Таас бас
## Тас көстүүтэ
### Бөдөҥө

Саамай улааппыта Өлүөнэ өрүскэ көстүбүт: уһуна 158 мм, ыйааһына 61,8 г. Үксүн 7 см ууһуннаах, 8 г ыйааыннаах биэстээх балыктар көстөллөр эбит (Гундризер уо.а., 1981; Богданов, 2000). Ортотунан кыра кээмэйдээх, устата 12 см. Саха сиригэр 53 см уонна 5 киилэҕэ дылы улаатара биллэр диэн арааһа алҕас суруллар быһыылаах.

# Таас бас
## Тас көстүүтэ
### Ойуулааһын

Көннөрү таас бастан Сибиир таас баһа маннык уратылардаах: өрөҕөтүн лаапчааннара эмэһэтин үүтүгэр тиийэллэр, ол лаапчааныгар туора хараҥа сурааһыннара суох. Этэ-сиинэ уһун. Төбөтүн, көхсүн, ойоҕоһун тириитэ хойуу уҥуох инньэлэрдээх. Өҥө бороҥ, кыра хараҥа эбирдэрдээх. Лаапчааннара туора хараҥа сурааһыннардаахтар. Төбөтө саллаҕар, төбөтүн кэтитэ үрдүгүнээҕэр арыый кыра. Айаҕа улахан. Тиистэрэ бытархайдар. Хараҕа кыра, бэйэ-бэйэтиттэн тэйиччилэр. Көхсүн лаапчааннара силлиһэ сылдьаллар.

# Таас бас
## Олохсуйар сирэ

Таастаах сирдэри сөбүлүүр. Саас ыыр сиригэр (чычаас, аһылыктаах сиргэ), күһүн кыстыыр сиригэр (дириҥҥэ) көһөр.

# Таас бас
## Аһылыга

Веснянка, поденка уонна ручейник личинкалара, гаммарида. Улааппыт балык атын балык ыаматын сиир. Бултуур ньымата - саһа сытан. Таас быыһыгар сытан, уу былыыгын дэлби көбүтэр. Онто көхсүн үрдүгэр сөҥөн былыыгынан бүрүллэр уонна дьэ булдун кэтэһэн өр хамсаабакка сытар. Үрдүнэн кыра балык үөрэ устан аастаҕына, баҕа балык эмискэ ыстанан, биир балыгы тутан ылан ыйыстан кэбиһэр уонна эмиэ саһан сытар.

# Таас бас
## Ууһааһына

Өлүөнэҕэ 5-6-с сааһыгар ситэр (Ангарааҕа 4-5 сааһыгар). Искэҕэ 209-614 туорахайдаах. Ыыр кэмэ сааскы халааны уонна муус барыытын кытта сөп түбэһэр. Искэҕин таас алын өттүгэр ыыр. Атыыра искэхтэрин харабыллыыр эбит.

# Таас бас
## Суолтата

Бултаныллыбат көрүҥ. Алыһар уонна бил аһылыгар улахан суолталаах (Богданов, 2000). Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар "амтана хатыыска маарынныыр гынан баран куһаҕан көрүҥнээх" диэбиттэр.
# Черскэй Иван Дементьевич

Черскэй Иван Дементьевич (Поляктыы: Jan Czerski) - көскө олорбут, Сибиири чинчийээччи, геолог. Виленскай губернияҕа 1845 сыллаахха төрөөбүтэ. Вильно куоракка (билигин Вильнюс, Литва) гимназияҕа уонна дворяннар институттарыгар үөрэммитэ.
1863 сыллаахха поляктар нууччалары утары өрө турууларыгар кыыттыбыта. Ол түмүгэр Сибииргэ Омскай куоракка сыылкаҕа барбыта.
Сибииргэ тиийээт геологиянан дьарыктаммыта. 1871 сылаахха Иркутскайга көһөн кэлбитэ. Манна Географическай уобсастыба Сибиирдээҕи салаатыгар үлэлиир.
Геологияны чинчийиигэ ситиһиилэрин иһин кинини Саха уобалаһын хотугулуу-илин өттүгэр экспедицияҕа ыыталлар. Бу экспедицияҕа сылдьан 1892 сыллаахха Халыма кытылыгар өлөр. Омолоон өрүс төрдүн утары көмүллүбүтэ.
Кини аатынан улахан хайа сиһэ уонна Аллараа Халыма улууһун киинэ ааттаммыттара.

# Черскэй Иван Дементьевич
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Кураахтаах сыалыйа

Кураахтаах сыалыйа, тураҕас сыалыйа - икки өттүгүн туһунан, сургунаҕын аннынан ойо быһыы аһаҕастардаах кылгас бууттаах сайыҥҥы сыалыйа.

# Кураахтаах сыалыйа
## Өссө маны көр

* Ынах тириитэ сыалыйа - үксүн дьадаҥы, кыаммат дьон тиктэр таҥастара
* Истээх сыалыйа - кыһын тымныыга кэтиллэр, үксүгэр сарыы, сымнаҕас түүлээҕинэн тигиллэр истээх буолар
* Тииҥ өрөҕөтө, куобах түүтэ истээх сыалыйа
* Сири сыалыйа
* Сарыы сыалыйа
* Тураҕас түнэ сыалыйа - кылгас бууттаах, бөҕөҕө кэтиллэр
* Түнэ тураҕас сыалыйа
* Түөрт мыанньарыктаах сыалыйа
* Кыабака симэхтээх сыалыйа
* Торбос, кулун тириитэ сыалыйа
* Бадыҥкыйдаах сыалыйа - сүүһүгэр сылдьар төрдө чопчуурдаах симэхтээх, боруок охсордоох
* Курдаах сыалыйа (бөҕөҕө кэтэр)
* Сыппа сыалыйа - кийиит таҥаһа, сарыыУллук сутуруо
# Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтэ

Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтэ (нууч. Институт языков и культур народов Северо-Востока Российской Федерации, нуучч. кылг. ИЯКН) — Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет иһигэр киирэр саха тылын, култууратын уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу төрүт омуктар тылларын уонна култуураларын испэсэлиистэрин, ону таһынан туризмҥа идэтийбит дьону бэлэмниир үрдүк үөрэх кыһата.

# Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтэ
## Устуоруйата

1934 сыл муус устар 2 күнүгэр РСФСР Наркомпроһун уурааҕынан Саха пединституутугар саха уонна нуучча тылларын салааларын (отделениеларын) тэрийэр туһунан этиллибитэ. Ол эрээри, 1935 сыллаахха нуучча тылын салаата эрэ аһыллыбыта. Саха салаата 1939 сыллаахха биирдэ аһыллыбыта, 1939-40 үөрэх сылыгар онно 3 киһи үөрэххэ киирбитэ. Сүрүн тэрийээччиннэн уонна өр кэмҥэ сүрүн үөрэтээччинэн Лука Харитонов буолбута. Кини 1939 сыллаахха "Категория наречия в якутском языке" диэн хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбитэ. Салаа бастакы преподавателлэринэн М.С. Гуревич, В.В. Яковлев, Н.С. Григорьев, Н.М. Заболоцкай, Б.А. Павловскай үлэлээбиттэрэ.
1946 сыллаахха тыл уонна литэрэтиирэ салаатыгар (отделениетыгар) икки хаапыдыра үөскээбитэ. Олортон биирдэстэрин саха тылын уонна лиэтэртиирэтин хаапыдыратын Лука Харитонов салайар буолбута.
1947-52 сылларга саха тылын уонна литэрэтиирэтин хаапыдыратын Никита Григорьев салайбыта. Кини кэнниттэн 1952-56 сылларга хаапыдыраны Г.А. Никифоров салайбыта. Онтон хаапыдыраны 1962-68 сыллардаахха (уонна 1977-80 сс.) Николай Антонов баһылаабыта. 1968-77 уонна 1980-91 сс. Н.Д. Дьячковскай хаапыдыра сэбиэдиссэйинэн талыллан үлэлээбитэ.
1956 сыллаахха пединститут Саха судаарыстыбаннай унверситета буолбута. 1982 сыллаахха СГУ Историко-филологическай факультет устуоруйа уонна филология факультеттарыгар арахсыытыгар саха салаата ФЛФ састаабыгар киирбитэ.
1992 сыл кулун тутар 25 күнүгэр СГУ Учуонай Сэбиэтин быһаарыытынан Саха филологиятын уонна култууратын факультета баар буолбута. Ол сыл ыам ыйыгар дассыан Хабырыыл Билиикэп тэрийээччи дэкээнинэн анаммыта. Саҥа бакылтыакка 5 хаапыдыра тэриллибитэ: саха тылын, саха литэрэтиирэтин, саха омугун култууратын, саха тылын, литэрэтиирэтин уонна омугун култууратын үөрэтэр мэтиэдикэ уонна уйулҕа хаапыдыралара.
1996 сыллаахха бакылтыыакка Н.Н. Тобуруокап салалтатынан хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскүүргэ идэтийбит сэбиэт аһыллыбыта.
2010 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр Учуонай сэбиэт быһаарытынан бакылтыат үнүстүүт буолбута.
# Түмэти

Түмэти нэһилиэк. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Таймылыыр.
Улуус кииниттэн 190 км. арҕаа диэкки Өлөөн өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 888 киһи (2007 сыл).

# Түмэти
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Эбэҥки тыла

Эбэҥки тыла (Эбэҥ. Эвэды̄ турэ̄н, урук. тоҥус тыла) — эбэҥкилэр тыллара.
Арассыыйаҕа Илин Сибииргэ Енисей өрүстэн Сахалииҥҥа дылы тарҕаммыт тыл (35,5 тыһ. киһи 2002), уонна 9 тыһ. кэриҥэ киһи Хотугу Кытайга уонна Монголияҕа олорор. Эбээннэр уонна негидаллар тылларын кытта тоҥус-мондьуур тылларын хотугу бөлөҕөр киирэр.
Хотугу, соҕуруу уонна илиҥҥи диэннэргэ арахсар.

# Эбэҥки тыла
## Сурук-Бичик

    Сүрүн ыстатыйа: Эбэҥки суруга
1929 сыллаахха латыын графикатынан сурук-бичик айыллыбыта, онтон 1937 — нуучча алпабыытыгар олоҕурар сурук-бичик бигэргэммитэ.

# Эбэҥки тыла
## Сурук-Бичик
### Араассыыйаҕа алпабыыт

| А а | А̄ а̄ | Б б | В в | Г г | Д д | (Д' д')* | Е е |
| Е̄ е̄ | Ё ё | Ǎ ǎ | Ж ж | З з | И и | Ӣ ӣ | Й й |
| К к | Л л | М м | Н н | (Н' н')* | Ӈ ӈ | О о | О̄ о̄ |
| П п | Р р | С с | Х х | Һ һ | Т т | У у | Ӯ ӯ |
| Ф ф | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ы̄ ы̄ |
| Ь ь | Э э | Э̄ э̄ | Ю ю | Ю̄ ю̄ | Я я | Я̄ я̄ | |
* Буквы в скобках при письме даются перед гласными е, ё, и, ю, я.

# Эбэҥки тыла
## Сурук-Бичик
### Кытайга

Экспериментальнай монгол алпаабыта:
| ᠠ a /a/ | ᠡ e /ə/ | ᠢ y*, i /i/ | ᠣ o /ʊ/ | ᠤ o /ɔ/ | ᠥ u /o/ | ᠦ u /u/ | ᠧ* e /ə/ |
| ᠨ n /n/ | ᠩ ng /ŋ/ | ᠪ b /b/ | ᠫ p /p/ | ᠬ g /g/ | ᠭ g /g/ | ᠮ m /m/ | ᠯ l /l/ |
| ᠰ s /s/ | ᠱ x, sh /ʃ/ | ᠲ t /t/ | ᠳ d /d/ | ᠴ q, ch /tʃ/ | ᠵ j, zh /dʐ/ | ᠶ y /j/ | ᠷ r /r/ |
| ᠸ w /w/ | ᠹ f /f/ | ᠺ k /k/ | ᠾ h /h/ | * used only word-initially | * used only word-initially | * used only word-initially | * used only word-initially |
Пиньинь:
| A a /a/ | B b /b/ | C c /ts/ | D d /d/ | E e /ə/ | Ē ē /e/ | F f /f/ | G g /ɡ/ |
| H h /x. h/ | I i /i/ | J j /dʒ/ | K k /k/ | L l /l/ | M m /m/ | N n /n/ | Ng ng /ŋ/, /ˠ/ |
| Ō ō /ɔ/ | O o /ʊ/ | P p /p/ | Q q /tʃ/ | R r /r/ | S s /s/ | T t /t/ | |
| U u /u/ | V v /ɵ/ | W w /w/ | X x /ʃ/ | Y y /j/ | Z z /dz/ | | |
# Amazon

Amazon - АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга биир динамично сайда турар тэрилтэ, улахан элбэх профильга үлэлиир конгломерат. Конгломерат бизнес империата элбэх атыы эргиэн, һобуоттан уонна мультимедия, IT уонна роботизация, AI эйгэтигэр үлэлиир.
Салалтата - Сиэтл.
Бизнес процестара 63 омук сиригэр үлэлиир, олортон 18 омук сиригэр монополис курдук.
2023 сылтан ыла конгломерат бизнес империатын капитализациата - 2 триллион доллартан таһаарбыта (тэҥнээтэххэ Арассыыйа сыллааҕы барыһа 2 триллион доллар).

# Amazon
## Amazon конгломератка киирэр бизнестэр

* Amazon Fulfillment
* Amazon Basics
* Amazon Music
* Amazon Studio
* Amazon Robotics
* Amazon Luna
* Amazon AWS
* Amazon Prime
* Amazon Cinema
* Amazon Theatre
* Kindle
* Whole Foods Market - улахан сетевой гипермаркеттар
* Amazon Go - аныгы супермаркеттар
* Amazon Web - былыт сервиһэ
* Amazon Delivery - аан дойдуга саамай бөдөҥ табаар доставкалыыр
* Amazon Airlines - авиахампаанньата
* Amazon Air Cargo - авиахампаанньата
* Amazon Pharmacy - биир динамично сайда турар аптека
* Amazon Fresh - ас буһарар тэрилтэ (пекарня)
* Amazon Air - эмиэ авиахампаанньата
* Amazon Alexa - IT тэрилтэ уонна AI сайыннарар
* Amazon Games
Уонна да атыттар, уопсайа 70 туспа тэрилтэлэр, Amazon бизнес эйгэҕэ үлэлиир.

# Amazon
## Amazon конгломераты бас билээччилэр

* Amazon бэйэтин бэйэтэ - 70%
* Mitsui Group - 7%
* BlackRock - 5%
* Норвегия пенсионнай фондата - 3%
* Midea - 1%
* Microsoft - 1%
* Berkshire Hathaway - 1%
* Bank of America - 1%
* ICBC - 1%
* АХШ пенсионнай фондата - 5%
* ордубут 5% биржаҕа көҥүл эргийэр
# Сурулаа үгүрүө

Сурулаа үгүрүө (лат. Gallinago stenura, нууч. Азиатский бекас) — Үгүрүөлэр уустарыгар киирэр кырачаан көтөр.
Үгүрүөҕэ маарынныыр гынан баран 12-13 паара салайар куорсуннаах. Онтон биэһэ кылгас, синньигэс, кытаанах, кэтитэ 1 мм ордуга суох буолар. Тыһыта атыыра улахан уратылара суох. Саха сирин арҕаа туундаратыттан ураты Саха сиригэр барытыгар тарҕаммыт көтөр.

# Сурулаа үгүрүө
## Эбии маны көр

* Үгүрүө
* Кыра үгүрүө
* Обот үгүрүө
# Партизан нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Партизан нэһилиэгэ. Нам улууһун нэһилиэгэ. Киинэ — Партизан с.
Улуус кииниттэн 17 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 903 киһи (2007 сыл).
# Иваново уобалаhа

Иваново уобалаhа :
| Иваново уобалаһын былааҕа Иваново уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Иваново |
| Иэнэ | 21 437 км² |
| Дьонун ахсаана | ▼1 048 961 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Киин |
| Экономическай оройуона | Киин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Михаил Мень |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Иваново уобалаhа эбэтэр Ивановскай уобалас — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия киин федеральнай уокуругар киирэр. 1936 сыл кулун тутар 11 күнүгэр төрүттэммитэ.
Хоту арҕаа өттүттэн Ярославль уобалаһын кытта, хоту өттүттэн Кострома уобалаһын кытта, илин өттүттэн Нижегородскай уобалаһы кытта, соҕуруу өттүттэн Владимир уобалаһын кытта кыраныысаалардаах.

# Иваново уобалаhа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 048 961 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 48,93 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 81,08% (2013).

# Иваново уобалаhа
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2006 сыллахха 52,5 млрд. солк этэ. Ивановскай уобалас Киин федеральнай уокурукка наар кыракый уопсай региональнай бородуукталаах буолар. 2009 сыллаахха Россия ВРПтыттан үс гыммытыттан биирэ буолбута.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,7% эбит, ол эбэтэр 37.9 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Иваново уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 46 миэстэни ылан олорбут.
# Дьаарбайа сылдьар Сир 2

Дьаарбайа сылдьар Сир 2 (кыт. 流浪地球2, пиньинь liúlàng dìqiú 2) — приквел киинэ, 2023 сыллаахха тахсыбыт Дьаарбайа сылдьар Сир приквела буолар. China Film Group Corporation тэрилтэ уһулбут проега буолар.
# International Geographical Union

International Geographical Union (IGU, ол эбэтэр Наассыйалар ыккардыларынааҕы географтар түмсүүлэрэ), Сир үрдүнэн киэҥник биллэр норуоттар ыккардыларынааҕы тэрилтэ. Үксүн ХНТ толору бас билэр салаата. Тэрилтэ салаалара 180 судаарыстыбаҕа бааллар уонна география билимэ сайдарыгар чопчу сүрүн оруолу оонньууллар. IGU бас билиитигэр 200-тэн тахса глобал уопсастыбаннай хамсааhыннар бааллар 180 омук сиригэр, олор ахсааннарыгар Арассыыйа географтарын түмсүүтэ , 1956 сылтан ыла.
Штаб-квартира - Антверпен (Недерланд). Манна бастаан 1871 сыллаахха мунньах буолбута.

# International Geographical Union
## Айан таhаарар

Араас билим география ТВ канааллара, холобура Discovery, Nat Geo Wild, National Geographic, Моя Планета игин. Оҕолорго анаан араас билим кинигэлэрэ бааллар.
# Эркээйи (хаһыат)

ЭРКЭЭЙИ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун киэнник биллэр хаһыата. "Эркээйи" - политика, спорт, экономика, иммиграция проблематыгар туһаайан суруйар, ону таһынан улуус иһинээҕи сонуннары тарҕатар. Киин управленията - Майя.
# Эҥсиэли (хаһыат)

Эҥсиэли — Нам улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1935 сыллаахха алтынньы 5 күнүгэр тахсыбыта.
# Кастриоти, Доника

Доника Кастриоти (алб. Andronika (Donika) Kastrioti, төрөөбүтүнэн Arianiti-Muzaka; 1428–1506) — албаан дворянката, Албания национальнай дьоруойа Скандербег ойоҕо.

# Кастриоти, Доника
## Биографията

1428 сыллаахха Влера куорат таһынааҕы Канина кириэппэскэ Георгий Арианити уонна кини бастакы ойоҕо Мария Музаки дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
1451 сыллаахха муус устар 21 күнүгэр Георгий Кастриотига (Скандербекка) ойох тахсыбыт. Кинилэр ыал буолбуттарын түмүгэр икки улахан, биллиилээх аймах доҕордуу сыһыаннара бөҕөргөөбүт, ону сэргэ православия таҥаратын дьиэтэ Фиери куораттан аҕыйах биэрэстэлээх сиргэ турар Ardenica Monastery манастыырга дьайар кыаҕа улааппыт. Доника бииргэ төрөөбүт балта Ангелина Сербия салайааччыта, өлбүтүн кэннэ Сербиятааҕы православнай таҥара дьиэтигэр сибэтиэйгэ тэҥнэммит Стефан Бранкович ойоҕо этэ.
Осман импиэрийэтэ Албанияны сэриилээн ылбытын кэннэ, Кастриотилар Италияҕа көспүттэрэ. Онно тиийэн Неаполитания королевствотыгар дворян титулун ылбыттара. Ону сэргэ кинилэргэ Галатинатааҕы Сан-Пьетроҕа феодаллыы сир, оттон Лечче провинция Солетотугар -- община биэрбиттэрэ. Кинилэр суос-соҕотох уоллара Гьон Кастриоти II Лазар Бранкович диэн Серб деспотиятын салайааччытын кыыһын Ирен Бранкович Палеологу ойох ылбыта.
Доника Кастриоти 1505 сыллаахха (сорох чахчыларынан 1506 сыллаахха) Испанияҕа өлбүтэ. Билигин Албания хас да куоратыгар кини аатын сүгэр уулуссалар бааллар.

# Кастриоти, Доника
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Gjika, Ilirjan Manastiri i Ardenices (Albanian). Тургутулунна 28 От ыйын 2010.
* ↑ Elsie, Robert (2001). A dictionary of Albanian religion, mythology and folk culture. C. Hurst. p. 9. ISBN 978-1-85065-570-1. http://books.google.se/books?hl=el&id=N_IXHrXIsYkC&q=Angelina#v=snippet&q=Angelina&f=false. Retrieved on 26 November 2010.
# Андаатардар

Андаатардар (лат. Ondatra, нууч. Род Ондатры) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр биир көрүҥ - Андаатар киирэр.

# Андаатардар
## Өссө маны көр

* Күтэрдэр
* Тыа бытаһыттара
* Туйахтаах кутуйахтар
* Кырса кутуйахтара
* Бытаһыттар
* Чыҥырыкааннар
* Таас бытаһыттар
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
# .gg

.gg диэн Гернси үрдүк таhымнаах ил домена.