yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Юрисдикция

Юрисдикция (лат. jurisdictio) диэн ил биилигэ дьайар кыахтаах эйгэтэ. Суверенитеттаах ил конституциятын, дьаһахтарын, төрүн нормаларын дьайар эйгэлэрэ. Юриспруденцияҕа юрисдикция диэн дьүүл дьүүллэбиллиир эйгэтэ.
# Култуура уонна ускуустуба кэллиэһэ

Култуура уонна ускуустуба кэллиэһэ — Дьокуускайга култуура үлэһиттэрин бэлэмниир орто анал үөрэх кыһата.
Саха АССР обкуомун быһаарыытынан 1937 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр САССР Наркомпрос 25 нүөмэрдээх «8 ыйдаах Уобаластааҕы сэбиэскэй-партийнай оскуоланы 2 сыллаах Культпросвет оскуолаҕа кубулутуу» диэн бирикээһэ тахсар, үөрэх кыһата бу күнтэн тэриллибитинэн ааҕыллар.

# Култуура уонна ускуустуба кэллиэһэ
## Устуоруйата

* 1937 — Икки сыллаах култуура үлэһиттэрин бэлэмниир оскуола аһыллар.
* 1938 — Өрөспүүбүлүкэтээҕи политпросветшкола диэн ааттанар;
* 1941 — Сэрии саҕаламмытынан сабыллар;
* 1945 — Саха Өрөспүүбүлүкэтин культпросвет оскуолата диэн аатынан хат аһыллар;
* 1950 — кэтэхтэн үөрэтэр бибилитиэкэ салаата аһыллар.
* 1957 — тыйаатыр эрэжиссиэрдэрин бэлэмниир салаа аһыллар, педагог — РСФСР уонна САССР култуураларын үтүөлээх үлэһитэ А. М. Ходжаева;
* 1959 — дирижер уонна хуор салаата, педагог — И. П. Литвинцев;
* 1966 — хореография салаата, педагог — бастакы саха балерината А. В. Посельская.
* 1966 — оскуола Саха Өрөспүүбүлүкэтин кульпросвет училищата диэн ааттанар.
* 1976 — кулууп эрэжиссиэрин салаата аһыллар, педагогтар — А. Б. Тё, И. И. Бурцев;
* 1979 — норуот үстүрүмүөннэрин салаата аһыллар, педагогтар Л. А. Марушкевич, А. П. Оглоблин;
* 1989 — Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуура училищата диэн ааттанар;
* 1990 утум култуура салаата аһыллар, педагогтар — Өрөспүүбүлүкэ үтүөлээх артыыһа А. С. Федоров, Өрөспүүбүлүкэ үтүөлээх үлэһитэ А. И. Васильев.
* 1992 — Култуура уонна ускуустуба кэллиэһэ диэн ааттанар. Маннык салаалар аһыллаллар:
* эстрада ускуустубата, педагогтар — Арассыыйа үтүөлээх артыыһа Ю. Е. Платонов, Өрөспүүбүлүкэ үтүөлээх артыыһа В. И. Заболоцкай.
* сыырка ускуустубатын салаата, педагог — Өрөспүүбүлүкэ үтүөлээх артыыһа С. В. Расторгуев.
* актер ускуустубата, педагогтар — Арассыыйа үтүөлээх артыыстара Е. Н. Степанов, С. П. Федотов.
# 1420-с

1420-с сыллар.

# 1420-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Гуситтар сэриилэрэ (1420—1434). Буорахтаах саа-саадах киэҥник туттуллуута.
* Үйэлээх сэрии. Жанна д’Арк кыттыыта (1429—1430).
* Ломбардия сэриилэрэ (1423—1454).
* Миэксикэ — Тепанектар судаарыстыбаларын Ацтектар урусхаллааһыннара.
* 1420-с — Алтан Ордуу ыһыллыыта саҕаламмыт. Узбек ханствота (1428—1468).
# Сарыы ньалака

Сарыы ньалака - ньалаччы кэтиллэр, төбө быһыытын курдук быһыылаах чараас, сайыҥҥы бэргэһэ

# Сарыы ньалака
## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

* Хороох бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Хабах бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
# Аруба

Аруба (Aruba) диэн Кариб байҕалын соҕуруутугар баар Аччыгый Антилларга киирсэр арыы, уhуна 33 км.
Аруба Недерланд Хоруоллугун аутоном региона. Иэнэ 193 км2.
# Самсонова Тамара Петровна

Самсонова Тамара Петровна — саха литэрэтиирэтин чинчийээччи, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.

# Самсонова Тамара Петровна
## Олоҕун олуктара

* 1959 сыллаахха от ыйын 27 күнүгэр Саха АССР Хаҥалас улууһун Үөдэй с. төрөөбүт.
* 1986 с. — Томскайдааҕы государственнай педагогическай институту бүтэрбит.
* 1986—1994 сс. — Абый улууһун Үрүҥ Хайа уонна Хаҥалас улууһун Үөдэй орто оскуолаларыгар омук тылын, саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир.
* лыыр.
* 1994 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1995—1998 сс. — Саха республикатын НА аспирана.
* 1998—1999 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1999 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидатыгар «Творчество А. А. Иванова-Кюндэ» тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбит.
* 1999—2002 сс. — научнай үлэһит.
* 2003—2004 сс. — Саха республикатын НА гуманитарнай чинчийии Институтун старшай научнай үлэһитэ.
* 2005—2007 сс. — Институт учуонай секретара.
* 2008 сылтан — РНА СС гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт старшай научнай үлэһитэ.

# Самсонова Тамара Петровна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Художественный мир А. А. Иванова-Кюндэ» (2004), монография.
* «Литература Якутии ХХ века» в соавт.
* «Народные истоки и русская классика в лирике Кюндэ» (Наука и образование. — 1998. — №3).
* «Күндэ уонна Нуолур» («Чолбон». — 2000. — № 1).
* «Сэрии кэмин суруйбута» («Чолбон». — 2002. — № 2).
* «Чужды по судьбе, родня по вдохновенью...» (В кн. «А. С. Пушкин и культура народов Якутии». — Якутск. — 2002)».
* «Пролог пьесы С. П. Ефремова «Братья» («Якутский архив». — 2002. — №4).
* «Эстетическое отражение быта в стихотворении А. Е. Кулаковского «Городские девушки» (В кн. «Якутск — в XXI веке». — Якутск. — 2002).
* «Возможности интеграции на уроках якутской литературы» (В кн. «Приоритетные направления развития науки в первой четверти XXI века: Опыт, проблемы, перспективы». — Якутск, 2002).
* «О творчестве В. Ф. Гольдерова» (Календарь знаменательных дат за 2002 г. — Якутск, 2002).
* «О творчестве Н. К. Седалищева — Дьүөгэ Ааныстырова» (Календарь знаменательных дат за 2003 г. — Якутск, 2003).
* «О творчестве И. Г. Иванова — Нуолур» (Календарь знаменательных дат за 2004 г. — Якутск, 2004).
* «О творчестве И. П.Никифорова и Н. М. Андреева — Тюгюннюрова» (Календарь знаменательных дат за 2005 г. — Якутск, 2005).
# Сургулуук нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү)

Сургулуук нэһилиэк - Саха Республикатын Үөһээ Бүлүү улууһугар баар тыа сирэ (Российская Федерация). Нэһилиэк административнай киинэ - Баҕадьа сэлиэнньэтэ. 2021 сыллааҕы дааннайынан, нэһилиэк нэһилиэнньэтэ 402 киһи, омуктартан ордук сахалар.

# Сургулуук нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү)
## Инфраструктура

Госудаарыстыбаннай-коллективнай тэрилтэ киин уһаайбата Сургуулук нэһилиэгэр буолар.
Манна сүөһү иитиитэ уонна эти оҥоруу сүрүн хайысхатынан буолар. Нэһилиэк сиригэр-уотугар социальнай уонна инфраструктурнай объектар, дьаһалта, культура дьиэтэ, орто уопсай үөрэхтээһин оскуолата, оҕо саада уонна балыыһа үлэлииллэр. Нэһилиэккэ почта отделенията үлэлии турар. Инфраструктураны сайыннарыыга 2014-2018 сылларга, «Тыа сирин сүрүннүк сайыннары» ыстатыйаннан, локальнай водопроводы киллэрии дьоһун хардыынан буолла.

# Сургулуук нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1915 сыл тохсунньу 15 күнүгэр төрөөбүтэ Боескоров Гаврил Ксенофонтович (15.01.1915—06.06.1983) — филология билимин кандидата,
* 1923 сыллаахха төрөөбүтэ Спиридонов Дмитрий Спиридонович (1923 — 1993),үтүөлээх учуутал.
* 1940 сыл ахсынньы 21 күнүгэр төрөөбүтэ Угаров Гавриил Спиридонович — биология билимин доктора, суруйааччы, айааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл,

# Сургулуук нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутия, М., 2000 г.
# Б.э.и. 43 сыл

Б.э.и. 43 сыл.

# Б.э.и. 43 сыл
## Туох буолбута

* Кулун тутар 20 — Овидий, Рим бэйиэтэ (17 сыллаахха өлбүтэ)
# Лионель Ричи

Лионель Ричи (ааҥл. Lionel Brockman Richie, толору аата Лионель Брокман Ричи) — улуу Америка ырыаһыт.
# Ситии

Ситии – сылгы, таба иҥиириттэн хатарыллан оҥоһуллубут сап.
# Иоанн Лествичник

Иоанн Лествичник (гир. Ἰωάννης τῆς Κλίμακος, лат. Ioannes Climacus, VII үйэ) византийскай религиознай суруйааччы. "Лествица, возводящая к небесам" (лат. Scala Paradisi) диэн аскето-дидактическай трактата илиҥҥи христианскай дойдуларга тарҕаммыта.

# Иоанн Лествичник
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
# Алыы

Алыы — дулҕа, талах, хахыйах, титирик үүммүт үрэх хочото. Бу ааттан алыылаах диэн даҕааһын аат үөскээбит, ол аата оттуурга табыгаһа суох алыы сирдээх.
# Indesit

Indesit уонна Indesit for The Hive (/ˈɪndɪsɪt/) — Италия бииргэ төрүттээбит компаниялара, улахан холдинг. 90% оҥорон таһаарар заводтара Кытайга бааллар. Саха Сиригэр киэнник биллэр марка буолар. Конгломеракка Ariston, Dyson, Hansa, Hotpoint, Scarlett уонна Whirlpool курдук бөдөҥ компаниялар киирэллэр.
# Тумат үөһэ

Тумат үөһэ. Өлүөнэ дельтатын биир улахан үөһэ. Уһуна 148 км.

# Тумат үөһэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Бобуу

Бобуу — дьон тугу-эмит куһаҕан дьайыыны оҥороллорун хаччахтыыры аатыыллар. Сорох астарга бобуу баар буолуон сөп. Ол курдук, Сингапурга кэбиниини боболлор.
Бобууну интернекка администратор эбэтэр модератор олохтуон сөп.

# Бобуу
## Өссө маны көр

* Бобуу буортута
# Танганьика

Танганьика - Африкаҕа баар улахан күөл. Африка бөдөҥ күөлэ барыта кэриэтэ Илин-Африканскай хаптал хайа быһыттыы зонатыгар баар. Ол иһин хотооллоро уһун ньолбуһах формалаах. Үксүгэр туруору, үрдүк хайанан бүүрүктэммит, олус дириҥ, балачча уһун буолар. Ол курдук, Танганьика күөл кэтитэ 50—80 км, устата 650 км. Ити аан дойду тууһа суох саамай уһун күөлэ. Дириҥинэн (1435 м) Танганьика Байкалга эрэ баһыйтарар. Күөлү тулалыыр хайалар 2000 м тиийэ үрдүүллэр.

# Танганьика
## Литература

* Коринская В. А. География: Материктар, акыйааннар географиялара: Орто оскуола 7 кылааһын учебнига. — Дьокуускай: Бичик, 1997.
# Кылыкына

Кылыкына - өрүс намыһах кытылын бата, симсэ үүммүт хойуу көнө талах.

# Кылыкына
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Ниагара Фолс

Ниагара Фолс (ааҥл. Niagara Falls) — Аан Дойдуга биир бөдөҥ уу түһүмтэтэ буолар, АХШ уонна Канаада икки ардыгар!

# Ниагара Фолс
## Өссө маны көр

* Күрүлгэн
# 1

Биһиги эрабыт 1 (бастакы) сыла.

# 1
## Туох буолбута
### Риим империятыгар

* Tiberius, under order of Augustus, quells revolts in Germania (1–5).
* Gaius Caesar and Lucius Aemilius Paullus are appointed consuls.
* Gaius Caesar marries Livilla, daughter of Antonia Minor and Nero Claudius Drusus, in an effort to gain prestige.
* Quirinius becomes a chief advisor to Gaius in Armenia. Gnaeus Domitius Ahenobarbus whose father Lucius Domitius Ahenobarbus had served as consul in 16 BC also serves in the Armenia campaigns.
* The Aqua Alsienta aqueduct is constructed.
* Silk appears in Rome.[1]
* Areius Paianeius becomes Archon of Athens.

# 1
## Туох буолбута
### Азияҕа

* Start of the Yuanshi era of the Chinese Han Dynasty.
* Confucius is given his first royal title (posthumous name) of Lord Baochengxun Ni.
* Emperor Ping of Han China begins his reign and Wang Mang is re-instated as regent by Grand Empress Dowager Wang.
* Former regent Dong Xian commits suicide.
* Sapadbizes, Yuezhi prince and King of Kush (Bactria), dies. Heraios succeeds him as king.

# 1
## Туох буолбута
### Африкаҕа

* Kingdom of Aksum, centered in modern day Ethiopia and Eritrea, is founded (approximate date).
* Amanishakheto Queen of Kush (Nubia) dies. Her son, Natakamani, becomes King of Kush.

# 1
## Туох буолбута
### Америкаҕа

* Moxos ceases to be a significant religious area in South America (approximate date).

# 1
## Туох буолбута
### Искууство уонна ноуукалар

* The poem Metamorphoses is written by Ovid.
* Livy writes his monumental History of Rome (Ab Urbe Condita).

# 1
## Туох буолбута
### Итэҕэл

* Possible birth of Jesus, according to the Anno Domini era created by Dionysius Exiguus in 525 as argued by one scholar, Georges Declercq, in Anno Domini (2000). Many scholars argue that Dionysius placed the birth of Jesus incorrectly.
* Buddhism is introduced into China.

# 1
## Төрөөбүттэр

* Lucius Annaeus Gallio, Roman proconsul (d. 65)
* Quinctilius Varus, son of Publius Quinctilius Varus and Claudia Pulchra (d. c. 27)
* Pallas, Greek Freedman and political advisor (d. 65)
# Семен Андреевич Попов

Попов Семен Андреевич-Сэмэн Тумат (23.02.1944) — поэт, прозаик, переводчик, суруналыыс, СП Дьокуускай уонна РФ чилиэнэ.
# Слепцов Николай Семенович (Байаҕантай улууһа)

Слепцов Николай Семенович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Байаҕантай улууһа.
# Хотугу Сибиир намтала

Хотугу Сибиир намтала. Енисей өрүстэн Өлөөн өрүскэ дылы, Саха сиригэр уонна Красноярскай кыраайга сытар намтал.
Кэтитэ 200 — 600 км. Арҕааҥҥы өртө Таймыыр тумул арыыга сытар Орто Сибиир хаптал хайалаах сир уонна Бырранга хайаларын икки ардынан сытар, ол иһин сороҕор Таймыыр намтала диэн ааттанар.
Үксүнэн муора мезозой үйэҕэ үөскэппит боруодата. Рельеф томтордоох. Элбэх маардаах уонна күөллээх.
Үүнээйи барыта туундара үүнээйтиэ. Хатанга өрүһүнэн аан дойдуга ордук хотугу тиит мастаах кыра ойуурдаах.

# Хотугу Сибиир намтала
## Ылыыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Samsung Everland

Samsung Everland (Самсунг Эверлэнд), Samsung тэрилтэ биир сүрүн салаата, күүлэй уонна сынньалаҥ индустриятыгар үлэлиир. Аан дойдуга элбэх тематическай пааркалардаах, зоопааркалаах уонна аквапааркалаах.
# Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория

Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория - Арассыыйаҕа Казань куоракка баар музыка үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
Консерватория 1945 с. Ортоку Поволжье, Приуралье өрөспүүбүлүкэлэригэр Татарстаҥҥа, Башкортостаҥҥа, Чувашияҕа,Удмуртияҕа, Мордовияҕа уонна Марий Элга үрдүк квалификациялаах музыкааннары, композитордары бэлэмниир аналлаах киин буолан арыллыбыт. Бастакы ректорынан татарскай култуура биллиилээх диэйэтэлэ, композитор Назиб Жиганов(1911-1988) үлэлээбит. 1990 с.бэчээттээн таһаарар үлэҕэ быраап ылан научнай, методическай уонна нотнай кинигэлэри бэйэтэ таһаара буолбута. Научнай-методическай үлэнэн дьарыктанан элбэх монография диссертация суруллубут. Консерваторияҕа "Музыкальное искусство" диэн Диссертационнай сэбиэт үлэлиир, онно, 50-тан тахса диссертация көмүскэммит. Чинчийиилэр дьоһуннаах тиэмэлэргэ суруллубуттар. Онно сүрүн тиэмэ - эрэгийиэн норуоттарын этническай култуурата.
Консерватория баар буолуоҕуттан барыта 7000-тан тахса испэссээлиистэри үөрэтэн таһаарбыт.

# Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Факультеттара

8 факультеттаах:
1. Оркестровай факультет
2. Фортепианнай факультет
3. Дирижерскай-хоровой факультет
4. Вокальнай факультет
5. Түөрүйэ-композиторскай факультет
6. Норуодунай үнстүрүмүөн факультета
7. Татаар музыкальнай ускуустубатын факультета
8. Эбии профүөрэх факультета.
20 кафедралаах. 3 сыллаах аспирантура,2 сыллаах ассистентура-стажировка бааллар.
Консерваторияҕа Арассыыйаттан, Кореяттан, Японияттан, Кытайтан 800-тэн тахса устудьуон уонна аспиран үөрэнэр. 200 кэриҥэ үрдүк квалификациялаах, үгүстэрэ научнай истиэпэннээх музыкант-преподавателлэр үлэлииллэр.
Аан дойдуга биллэр выпусниктара:София Губайдуллина, Олег Лундстрем, Алмаз Монасыпов уо.д.а.

# Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Рейтиннэрэ

Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория
1. Казань куорат үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 10-с миэстэ 2. Татарстан үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 12-с миэстэ 3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 450-с миэстэ 4. Арассыыйа култуура уонна ускуустуба үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр: 141 тэрилтэттэн 27-с миэстэ.

# Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Ссылкалара

https://moeobrazovanie.ru/kgk/ https://kazancons.ru/structure/faculties https://web.archive.org/web/20120423174537/http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.217/index.php
Категория Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ алпаабытынан
# 1736

1736 сыл.

# 1736
## Туох буолбута
### Кулун тутар-атырдьах ыйа

* Кулун тутар 8 — Надир-шах, Афшаридтар династияларын саҕалааччы, Ираан ыраахтааҕыта буолбут.
* Бэс ыйын 30 — туурактар Азов кириэппэһи төгүрүктээһиннэрин тохтоппуттар. Куорат бүтэһиктээхтик Арассыыйа киэнэ буолбут.
* Атырдьах ыйын 3 — Улуу Хотугу эспэдииссийэ Баһылай Прончищев салайааччылаах төрдүс этэрээтэ Өлөөн өрүһүн төрдүттэн байҕал устун айаннаан Анаабыр өрүһүн төрдүгэр тиийбит. Тохтоон баран геодезист Чекины өрүһү ойуулата уонна олохтоохтор кэпсээбит тимирдэрин көрдөтө ыыппыт.

# 1736
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 4 — Дьокуускай куоракка кэлэ сылдьар учуонай Герард Миллер Оелго Куннеков уонна Идельги Бигеков диэн Хаҥалас кинээстэрин кытта кэпсэтэн Эр Соҕотох туһунан үһүйээни сурунан ылар. Оелго Тыгын уолун Беджоко (Бөдьөкө) хос сиэнэ, оттон Идельги — Тыгын уолун Ыбаха сиэнэ буолара ыйыллар. Ону тэҥэ Тыгынтан саҕаламмыт сэттэ көлүөнэни ааттаан туран, барыта 146 киһини ааттарын-суолларын суруйбут. Оелго маны таһынан бэйэтин эһэтин Мазары буоларын эппит.
* Сэтинньи 6 — Михаил Ломоносов Марбург университетыгар үөрэххэ киирбит.

# 1736
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 30 — Джеймс Уатт — Шотландия инженер-механига, айааччы, паар массыынатын айбыт киһи.

# 1736
## Өлбүттэр

* ↑ Марк Григорьев, Василий Алексеев Маһары Бозеков Кэбээйитээҕи, Горнайдааҕы сыдьааннара. — Бэрдьигэстээх: "Үлэ күүһэ" хаһыат эрэдээксийэтэ, 2021. — С. 6-7. — 48 с.
# Саха Сирин улуустарын дьаралыктара

    Сүрүн ыстатыйа: Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин улуустарын дьаралыктара
* Абый улууһа
* Алдан улууһа
* Аллайыаха улууһа
* Аллараа Халыма улууһа
* Амма улууһа
* Анаабыр улууһа
* Булуҥ улууһа
* Бүлүү улууһа
* Горнай улууһа
* Кэбээйи улууһа
* Ленскэй улууһа
* Мирнэй улууһа
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Муома улууһа
* Нам улууһа
* Нүөрүҥгүрү улууһа
* Ньурба улууһа
* Орто Халыма улууһа
* Өймөкөөн улууһа
* Өлөөн улууһа
* Өлүөхүмэ улууһа
* Сунтаар улууһа
* Таатта улууһа
* Томпо улууһа
* Усуйаана улууһа
* Уус-Алдан улууһа
* Уус-Маайа улууһа
* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Үөһээ Дьааҥы улууһа
* Үөһээ Халыма улууһа
* Хаҥалас улууһа
* Чурапчы улууһа
* Эбээн-Бытантай улууһа
* Эдьигээн улууһа

# Саха Сирин улуустарын дьаралыктара
## Өссө маны көр

* Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин администрацияларынан уонна территорияларынан араарыы
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин гербэтэ
* Саха Сирин гербэлэрэ
* Саха Сирин былаахтара
# Березовка (өрүс)

Березовка өрүс. Халыма уҥа салаата. Уһуна 517 км., тардыытын иэнэ 24800 км². Магадан уобалаһыгар Дьүкээгир хаптал хайалаах сиргэ бастаах.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тардыытыгар 2000 күөл баар.
Сүрүн салаалара: уҥаттан Сивер, Супри; хаҥастан Летняя.

# Березовка (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Скопье

Скопье (мак. Скóпjе) — Хотугу Македония киин уонна ордук улахан куората.

# Скопье
## Устуоруйа

I үйэ бүтэригэр Скопье сиригэр риим колуонуйата тэриллиммитэ. Flavia Aelia Scupi эбэтэр Flavia Scupinorum, судургу эттэххэ, Скупи. Скупи Вардара хонуутугар кириэпэс этэ. III-IV үйэттэн ити сир сүрүн экэньиэмичэскэй уонна култуурунай киинэ этэ. Куорат хаста даҕаны ваарвардарынан уонна гууннарынан көтүллэр этэ, ол кэнниттэн 518 сыллаахха сир хамсааһынынан курдаттыы суох буолбута.
VI үйэҕэ Скопье сирдэригэр бастакы славяннар кэлбиттэрэ. Ол кэмҥэ Скопьены саҥаттаан туппуттара.
Скопье 1392 сыллаахха Осмааннар былаастарыгар киирбитэ. Аата Үскүп диэн буолбута. 1555 сыллаахха өссө биир сир хамсааһына куораты суох оҥорбута уонна эмиэ куораты саҥаттаан туппуттара. 1689 сыллаахха куорат Улуу Туурак сэриитин кэмигэр умайаалбыта. 1904 сыллаахха өссө биир улахан сир хамсааһына куораты суох оҥорбута. 1912 сыллаахха Сербия састаабыгар киирбитэ.
1963 сыллаахха эмиэ улахан сир хамсааһынынтан салтаан куорат улаханнык эмсэлҕэлээбитэ.

# Скопье
## Киэгирээпийэ

Скопье Хотугу Македония ордук хотугу чааһыгар турар. Косово Өрөспүүбүлүкэтин кыраныыссатын аттыгар турар.
Клиимата үксүн континеннай, хайалартан салтаан тыал үксүн үрбэт.

# Скопье
## Нэһилиэнньэ

Куоракка 526,5 тыһ. киһи олорор.
Үксүн македоннар (65%), өссө албааннар (27%) уонна сербтар (8%).

# Скопье
## Култуура

Үөһээттэн: Таас муоста, археология түмэйэ, ***, ***, триумф аарката «Македония», Александр Македонскай пааматынньыга, Скопье кириэппэс.
# Дьүөгэ Ааныстыырап

Никифор Кирикович Седалищев — Дьүөгэ Ааныстыырап (29.01.1913—1944) — саха суруйааччыта.

# Дьүөгэ Ааныстыырап
## Олоҕун олуктара

1913 сыллаахха тохсунньу 29 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр төрөөбүтэ. 1931 с. Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэнэ киирбит. Бу үөрэнэ сылдьар кэмигэр сир түҥэтиитигэр уонна нэһилиэгэр бастакы тыа хаһаайыстыбатын артыалын тэрийиитигэр кыттар. Доруобуйата мөлтөөн үөрэҕин бүтэрбэт. 1934—1936 сс. Бүлүү уонна Үөһээ Бүлүү оскуолаларыгар саха тылын уонна литературатын үөрэтэр. 1936 с. Нам оройуонун үөрэҕин кэмитиэтигэр пионердар отделларын сэбиэдиссэйинэн ананар. 1938—1941 сс. — «Бэлэм буол» өрөспүүбүлүкэ хаһыатын сэкэрэтээрэ, онтон эппиэттээх эрэдээктэрэ.

# Дьүөгэ Ааныстыырап
## Олоҕун олуктара
#### Сэриигэ кыттыыта

Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар 1941 с. атырдьах ыйыгар Н. К. Седалищев армияҕа барар. Радистар онтон эппиһиэрдэр комсостав куурустарын бүтэрэн баран младшай лейтенант сыбаанньалаах взвод хамандыыра буолбут. Калинин уонна Ленинград анныгар кыргыһыыларга кыттыбыт. Үстэ бааһырбыт. 1944 с. олунньутугар сураҕа суох сүппүт.

# Дьүөгэ Ааныстыырап
## Айар үлэтэ

Н. К. Седалищев кылгас (1913—1944), ол гынан баран дьикти айар олоҕу олорон ааспыт. 1933 с. бастаан бэчээттэнэр. Бастакы айымньыта «Ууhуттар» диэн кэпсээн. 1938 с. икки хомуурунньуга тахсар: «Ньургуһун уонна Лоокуут» уонна «Родительская любовь».
Н. К. Седалищев айар үлэтигэр оҕолорго аналлаах айымньылар улахан миэстэни ылаллар.
Дьүөгэ Ааныстыырап айдарыылаах поэт, драматург уонна очеркист быһыытынан эмиэ биллэр («В советской школе», «Счастливое детство», «Учебный день» уо. д. а.). Тылбаастара эмиэ улахан суолталаахтар: Всеволжскай И. Е. Маршал эдэр сааhа: Драма, 1939, Павленко П. А. «На Востоке» (Границатааҕы сэриилэhии: Роман 2 баһын IV чааhа), Салтыков-Щедрин М. Е. «Мавруша-Новоторка», 1939.
Үһүйээннэргэ олоҕуран айыллыбыт «Ньургуhун уонна Лоокуут», «Мойуор» диэн айымньылар суруйааччы төрөөбүт норуотугар тапталын көрдөрөллөр. Кэлин сэһэн сюжетын суруйааччы Тимофей Сметанин «Лоокуут уонна Ньургуhун» драматыгар уонна поэт Күннүк Уурастыырап уонна драматург Суорун Омоллоон опера либреттотыгар туттубуттара.
# 190

190 сыл.

# 190
## Туох буолбута

* Муус устар 9 — Илиҥҥи Хань судаарыстыбатыгар былааһы күүһүнэн ылбыт генерал Дун Чжо бэйэтин сэриитигэр дойду киин куоратын Лоянтан тахсарга уонна уоттуурга дьаһайбыт.
# Чемалҕы

Чемалҕы сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илин өртүгэр сытар сис.
Индигир тардыытын Чибаҕалаах уонна Сүүрүктээх уонна Дьааҥы тардаатагар баар Догдо өрүстэр бастарыгар сытар.
Муома - Силээннээх намтал кытыыта буолар.
Устата 300 км. Чыпчаала муора таһымыттан 2547 м. үрдүккэ тиийэр. 32 аныгылыы мууһуруу тарыҥнара бааллар. Уопсай иэннэрэ 14 км².
Сорох каарталарга Догдо сиһи кытары Догдо - Чемалҕы сиһэ диэн ааттаах.

# Чемалҕы
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.