yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Адылҕах

Адылҕах - күөл уонна тыа икки ардынааҕы бадарааннаах, дулҕалаах, айан ата бэрт эрэйинэн туоруур сирэ.

# Адылҕах
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Үүт кэрэ

Үүт кэрэ — барбах саһарымтыйан көстөр маҥан (сылгы).

# Үүт кэрэ
## Өссө маны көр

* Саһыл кэрэ
# 1462

1462 сыл.

# 1462
## Туох буолбута

* Кулун тутар 28 — Иван III Москуба улуу княжествотын баһылыгынан буолбут.
# Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһилигэ

Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
# Роберт Кийосаки

Роберт Кийосаки (ааҥл. Robert Toru Kiyosaki, дьоп. ロバート・トール・キヨサキ) — дьоппуон төрдүлээх АХШ-ка олорор миллионер, суруйааччы.
1947 сыллаахха төрөөбүт. Аҕата Гавайи штаат үөрэҕин миниистирэ эбит.
Кинигэлэригэр хайдах баай дьон байалларын, дьадаҥылар тоҕо байбаттарын ырытан кэпсиир. Дьону үлэҕэ сыһыаннарынан 4 бөлөххө араарар: наймылаһан үлэлээччилэр, бэйэлэригэр үлэлээччилэр, элбэх дьону тэрийэн үлэлэтээччилэр уонна инвестордар. Икки бастакы бөлөххө киирэр дьон бэйэлэрин күүстэрин-күдэхтэрин эрэ туһанан харчы өлөрөллөр, онон хамнастара ханнык эрэ сыыппараҕа тиийэн улааппат буолар, кырыйдахтарына, ыарыйдахтарына өссө кыччыыр. Оттон икки бүтэһик бөлөх дьоно атын дьон күүһүн сатаан туһанан, үлэлэрин салайан бэйэлэригэр хамнас оҥостоллор, онон хамнастарын кээмэйэ бүтэр уһуга суох буолар, баҕардахтарына уонна сатабыллаах буоллахтарына үрдүү турар.
# Ляхов улахан арыыта

Координаталара: 73°26′00″ с. ш. 142°00′00″ в. д.﻿ / ﻿73.43333° с. ш. 142.00000° в. д.﻿ / 73.43333; 142.00000
Ляхов улахан арыыта. Ляхов арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэнэ 4600 кв.км.
Саамай үрдүк Эмиий таас хайа муора таһымыттан 311 м. үрдүккэ тиийэр.
60 үрэх баар. Онтон саамай улаханнара Улахан Этэрикээн (111 км.), Блудная (151 км.), Орто үрэх (69 км.).
Арыыны 1712 с. казак Меркурий Вагин арыйбыта. Кини аатынан уһук арҕаа тумул ааттаммыт.

# Ляхов улахан арыыта
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 сыл.
# Холто сон

Холто сон - дьадаҥы дьон кэтэр кылгас соно. Тарбыйах, кулун тириититтэн түүтүн тас өттүгэр гына тигэллэрэ. Тимэх оннугар тирбэҕэ быаны туһаналлара.
Сукунаттан, баархаттан, бэйбириэттэн түүлээх истээх сону тиктэллэрэ. Баай дьон соно күндү түүлээх, дьадаҥы соно куобах тириитэ истээх буолара.
Баай өттүлэрэ итини таһынан бөрө, бэдэр тириитинэн саҕынньах тиктэллэрэ, дьадаҥы өттө [[ыт[[, кулун тириитин таҥнара.

# Холто сон
## Эбии маны көр

Былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
# Мыҥ сыл

Мыҥ сыл (мыҥылык, тыһыынча сыл, миллениум) диэн кэм кээмэйэ. 1000 сылга эбэтэр 10 үйэҕэ тэҥнээх.
# Туос

Туос - хатыҥ хатырыга. Былыргы сахалар киэҥник тутталлар этэ.
Туттуу холобурдара: иһит-хомуос оҥорорго, түннүк, оҕо биһигэ, оҕо оонньуура, ыас, туос ураһа туталлар.

# Туос
### Булт тэрилигэр туттуу

Быһах кыынын оҥостоллоро. Мончуук үрүҥ ойууларыгар арыт туоһу сыһыараллара. Былыр ох саа сиһин куута (хатыыс хабаҕа силим) хоҥнубатын диэн чараас араҥа туоһунан бүтүннүүтүн эрийэллэрэ. Туос тыы: тыыны бэйэтин да оҥороллор, мас тыыны туоһунан ыаһыыллар да. Илим, муҥха хотоҕоһо (туостугана).

# Туос
### Туос эми-тому, итэҕэли кытта ситимэ

Кыра бааска, хайа тардыыга кир-хах киирбэтин диэн чап-чараас араҥа туоһу сыһыараллар эбит. Маны таһынан түөн туталлара үһү.
Туос эмэгэти былыр отоһуттар, ойууннар киэҥник тутта сылдьыбыттар.

# Туос
### Туоһу хастааһын

Туос хастанар кэмэ сүнньүнэн бэс ыйа, от ыйа.
# Империализм

Империализм диэн бөдөҥ колониал уонна экономика империялары тутуу, экспансиялааhын уонна ил аан дойдутааҕы баhылааhыны ситиhэр политиката. Марксизм-ленинизм биир тутаах термина. Бу термин Ааҥл Сиригэр 1890-с сс. үөскээбитэ.
# Кэтэх хаһаайыстыба

Кэтэх хаһаайыстыба — бэйэ туһаныытыгар эрэ туттарга анаан ыал иитэр сүөһүтэ, бородууксуйа ылар сирэ-уота. Колхуостар, сопхуостар эстибиттэрин кэннэ тыа сиригэр кэтэх хаһаайыстыбалаах ыал ахсаана элбээбитэ. Российскай Федерацияҕа от ыйын 7 күнүгэр 2003 сыллаахха 112№-дээх «О личном подсобном хозяйстве» федеральнай сокуон ылыныллыбыта. (http://www.flexa.ru/law/zak/zak041.shtml)
# Саха графиктара

Бу тиһик "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музея" диэн кинигэттэн ылылылнна.
Васильев Валериан Романович. 1938-1970 Вотяков Юрий Иннокентьевич. 1944-1980 Евстафьев Алексей Егорович. 1955 төр. Иванов Владимир Давыдович. 1936-1982 Карамзин Владимир Семенович. 1930 төр. Ковалевскай Олег Михеевич. 1928-1996 Курилов Николай Николаевич. 1949 төр. Парников Сэксэй Сэмэн. 1935 - 2000 Рахлеева Мария Афанасьевна. 1945 төр. Малышев Владимир Саввич. 1946 төр. Маччасынов Иван Алексеевич. 1934 төр. Мунхалов Афанасий Петрович. 1935 төр. Неофитов Лаврентий Михайлович. 1930-1964 Сивцев Элляй Семенович. 1928-1994 Скорикова Ольга Афанасьевна, 1963 төр. Соргоева Азалия Львовна. Род.1946 төр. Старостин Михаил Гаврильевич. 1959 төр. Филиппов Макар Егорович. 1929-1973 Шапошников Ефим Михайлович. 1926-1971
# Мамедов Алиш

Мамедов Алиш Забид оглы — Саха Сирин политига.

# Мамедов Алиш
## Олоҕун олуктара

* 1958 сыл олунньу 10 күнүгэр Азербайджаҥҥа Шеки вилайетка Орабан сэлиэнньҕэ төрөөбүтэ.
* 1979 сыллаахха Бакуга Азербайджан тутуу инженерын үөрэҕин бүтэрбитэ.
* 1979—1980 сылларга Мохсоҕоллооххо цемент заводка мастер.
* 1980—1981 сылларга армияҕа сулууспалыыр.
* 1981—1982 сылларга прораб.
* 1982 сылтан Мохсоголлоохтооҕу Цемент заводка тутууга дириэктэр солбуйааччыта, генеральнай дириэктэр.
* 2008 сыллаахха Покровскайтан Ил Түмэн депутата буолар.

# Мамедов Алиш
## Хаҥалас улууһун Ытык гражданина (1995)

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина (2001)
# Хаҥалас (хаһыат)

Хаҥалас — Хаҥалас улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1940 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр тахсыбыт.
# Кэнийии

Кэнийии — үтүөҕэ ииппэккэ, үөрэппэккэ, ааспакка-арахпакка дьөлө хаһан, саҥаран, ыыстаан, мөҕөн тахсыы.
# Сергей Прокудин-Горскай

Сергей Михайлович Проку́дин-Го́рскай — нуучча фотохудожнига, сырдатааччы.
Владимир куоракка 1863 сыллаахха атырдьах ыйын 31 күнүгэр төрөөбүт.
Үөрэҕинэн химик эбит. Олоҕун барытын хаартыска оҥоруутугар, фотография сайдыытыгар уурбут. Санкт-Петербург, Берлин уонна Париж биллиилээх учуонайдарыгар үөрэммит.
Чинчийэр үлэтин түмүгэр өҥнөөх диапозитивтары уонна өҥнөөх киинэлэри тыктарыыга (проектирование) патеннары ылбыт.
1908 сыллаахха Прокудин-Горскай саҥа технологиялары туһунан Арассыыйа Империятын фотодокументациятын оҥорорго сананар, уонна бырайыак оҥорор.
Соруга — оскуола оҕолоругар империя устуоруйатын, култууратын уонна ситиһиилэрин көрдөрүү. Бу бырайыагы ыраахтааҕы Николай II өйөөбүт, аналлаах тимир суолун вагонун оҥорторон биэрбит.
Бу вагоҥҥа олорон Прокудин-Горскай 1909 сылтан 1912 сылга дылы уонна 1915 сыллаахха Арассыыйа империятын кэрийбит, элбэх хаартыскалары онорбут, лиэксийэлэри аахпыт.
1918 сыллаахха өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн кыраныысса таһыгар тахсыбыт, Парижка олохсуйбут. 1944 сыллаахха онно өлбүт.

# Сергей Прокудин-Горскай
## Хаартыскаларын галереята

* Таҥара дьиэтин иһэ. Смоленскай
* Алим-Хан (1880—1944), Бухара эмиира
* Мургаб өрүскэ баар Гиндукуштааҕы ГЭС машиннай саалата
* Шексна өрүс аттыгар нуучча бааһынай кыргыттара
* Селигер күөлгэ турар Нило-Столобенскай пустынь, 1910 сыл
* Дрезина Мурманскай тимир суолугар
* Автопортрет
* Австро-Венгрия билиэннэй саллааттара, 1916 сыл
С. М. Прокудин-Горскай хаартыскалара АХШ Кэнгириэһин бибилитиэкэтин саайтыгар көҥүл көрүүгэ бааллар. Ол үрдүнэн онно нууччалыы көрдүөххэ сөп. Арассыыйа Империятын оччотооҕу арахсыытынан наардаммыт хаартыскалар «Российская империя в цвете» саайка бааллар.
# .bd

.bd диэн Баҥладеш үрдүк таhымнаах ил домена.
# Мүрү нэһилиэгин гербэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Уус-Алдан улууһун "Мүрү нэһилиэгэ" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Гербэ «Мүрү нэһилиэгэ» олохтоох тэриллии 2009 сыл муус устар 16 күнүнээҕи Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

# Мүрү нэһилиэгин гербэтэ
## Дьүһүнэ

Гербэ — төгүрүк быһыылаах щит.

# Мүрү нэһилиэгин гербэтэ
## Ытык бэлиэ олоҕо

* Гербэ Мүрү күөлүн мөрсүөнүгэр олохтонон оҥоһуллубут.
* Гербэ кэтэх урсуна от күөх өҥнөөх. От күөх өҥ олох кэрэһитэ буолар.
* Үрүҥ өҥнөөх долгуннар — Мүрү күөлүн, кини долгулдьуйар уутун бэлиэтэ буолаллар.
* Сэргэ саха омуга былыргыттан олохсуйбут сиэрин-үгэһин харыстааһыны, көлүөнэлэр быстыбат ситимнэрин туоһулуур.
* Күн сырдыгы, эрэли, үөрүүнү, чэлгийэ сайдыыны көрдөрөр.
* Соболор биир тэҥ наҕыл олоҕу бэлиэтииллэр.
# Таҥалайдаах сон

Таҥалайдаах сон. Сүрэхтэнии иннинэ саха дьахтара таҥалайдаах сон диэн таҥастааҕа. Таҥалайдаах сон сиэҕэ, саҕата суох, олортоххо туруору олоро сылдьар дороххой симэхтээх, оһуордаах буолар yhy диэн Сэһэн Боло суруйбута баар. Сэһэн Иванонич атын биллэриитинэн, кэдьиҥэ таҥалай диэн оһуордаах уһун сон эмиэ баара. Кэдьиҥэ таҥалай ойуулаах сон көхсө, икки эҥэрин иннэ моҕотой дьураатын курдук ойуулуу тигиллэрэ. Сүрэхтэнии нннннэ кэдьиҥэ таҥалайдаах сон эрдээх дьахтар булгуччу кэтиэхтээх таҥаһа этэ. Ити өйдөбүлүнэн, кэдьиҥэ таҥалай ритуальнай аналлаах эбит. 'былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
# Узбекистан Национальнай Баана

Узбекистан Национальнай Баана (узб. O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki" Aksiyadorlik jamiyati) — Узбекистаан саамай бөдөҥ баана.
# ICICI Bank

ICICI Bank, Индия баана, Азияҕа уонна уопсайынан сир шаарын үрдүнэн биир улахан хапытааллаах баан. 17 дойдуга үлэлиир, сүрүннээн Америкаҕа уонна Индияҕа.
# Леви

Леви (ивр. לֵוִי‎‎) диэн Дьаакып уонна Лиэйэ үһүс уоллара. Леви бииһин (Левиттар) төрүттээччитэ. Үс уоллааҕа - Гершон, Кохат, Мерари. Ойоҕун аата Милка. Аарон, Моисей, Мириам хос эһээлэрэ. Леви 137 сыл олорбут. Барыы битигэ кэпсииринэн, Леви биир сиэнэ Амрам (Кохат уола) Йохебед диэн дьахтары ойох ылбыт. Кини Аарону, Моисейы уонна Мириамы төрөппүт. Кэлиҥҥи битиктэр (апокрифтар) кэпсииллэринэн, Йохебед Леви төрөппүт кыыһа буолар.
# Papa John’s

Papa John’s диэн Америка биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан сеть рестораннарын тэрийээччи, Аан Дойдуга үһүс улахан пиццериа буолар (Pizza Hut уонна Domino’s Pizza кэнниттэн).
Салалтата — Луисвилл (ааҥл. Louisville) (Кентакки, АХШ).
# Московский кредитный банк

Московский кредитный банк ( Москуба кредитнай баана), Арассыыйа 6-ый улахан баана уонна Альфа Банк кэнниттэн иккис улахан чааһынай баан буолар. Арассыыйа таһынан Иракка, Иранҥа, Араб Эмираттарыгар, Израильга үлэлиир. Биир сүрүн бонд угааччы фондовай ырыынакка.
# Күрэҥ Ат (Нам улууһа)

Күрэҥ Ат — Нам улууһун Искра нэһилиэгин киинэ.

# Күрэҥ Ат (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Искра нэһилиэгэ (Нам улууһа)
# Тулламай

Тулламай - олус намыһах остоох, дьиэҕэ кэтиллэр сайыҥҥы чэпчэки этэрбэс. Тириини кэмчилээн тигэллэр.

# Тулламай
## Өссө маны көр

* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
# От ыйын 25

От ыйын 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 206-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 207-c күнэ). Сыл бүтүө 159 күн баар.

# От ыйын 25
## Бэлиэ күннэр

* Дания Дания — Истед кыргыһыыта (ааҥл. Battle of Isted)
* Испания Испания — Галисия күнэ (исп. Día Nacional de Galicia)
* Коста Рика Коста Рика — Гуанакасте күнэ (ааҥл. Guanacaste Day)
* Тунис Тунис — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
* Пуэрто Рико Пуэрто Рико — Конституция күнэ
* Беларусь Беларусь — Баһаарынай сулууспа күнэ
* Арассыыйа Арассыыйа:
** РФ силиэстийэлиир уорганнарын күнэ
** Өрүс полициятын күнэ
** Владимир Высоцкайы ахтан ааһар күн

# От ыйын 25
## Түбэлтэлэр

* 1587 — Дьоппуону түмпүт Тоётоми Хидэёси христианствоны тарҕатыыны боппут, аҕабыыттары дойду иһиттэн үүрбүт. Сотору кэминэн Дьоппуон икки үйэлээх изоляцияҕа киирбитэ.
* 1799 — Наполеон Бонапарт аармыйата Мустафа-паша баһылыктаах Осмаан импиэрийэтин ахсаанынан баһыйар аармыйатын Абукир аттыгар үлтүрүппүт.
* 1826 — Петербуурга биэс декабриһы ыйаан өлөрбүттэр: Михаил Бестужев-Рюмин, Пётр Каховскай (өрө туруу кэмигэр М. А. Милорадович генералы өлөрбүт киһи), Сергей Муравьёв-Апостол (подполковник), Павел Пестель (Соҕуруу уопсастыба салайааччыта), Кондратий Рылеев (бэйиэт).
* 1908 — Дьоппуон хиимигэ Икэда Кикунаэ арыйбыт ас амтанын күүһүрдэр натрий глутаматын атыылыыр сыаллаах Адзиномото хампаанньа тэриллибит.
* 1923 — Карелиятааҕы үлэ коммуната (автономнай уобалас холбоһуга) РСФСР иһинэн Карелия автономиялаах өрөспүүбүлүкэтин статуһун ылбыт.
* 1930 — ССРС-ка начаалынай үөрэхтээһин булгуччулаах буолбут.
* 1941 — Сунтаар сэлиэнньэтигэр призыв хамыыһыйата үлэлээбит, 1921-1923 сыллардаахха төрөөбүт 56 эр киһини аармыйаҕа сүүмэрдээбит. Бу сэриигэ барбыт бастакы хомуур этэ.
* 1978 — Англияҕа бастакы "пробирка оҕото" Луиза Джой Браун төрөөбүт.
* 1984 — Космонавт Светлана Савицкая дьахталлартан бастакынан аһаҕас космоска тахсыбыт.
* 1986 — ССРС-ка хозрасчекка олоҕуран үлэлиир "Ыччат билимҥэ-тиэхиньикэҕэ айар кииннэрин" (ЦНТТМ) тэрийэр туһунан быһаарыыны ССКП Киин кэмитиэтэ ылбыт. Сыл аҥаарынан 1987 сыл тохсунньу 28 күнүгэр балаһыанньата бигэргэммит. Манан дойдуга "хомсомуол" приватизациятын бырассыаһа саҕаламмыт.
* 2010 — Викиликс (ааҥл. WikiLeaks) Афганистаан сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу АХШ устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ.

# От ыйын 25
## Төрөөбүттэр

* 1950 — Евстафий Аргунов — РФ үтүөлээх бырааһа, Амма улууһун Ытык киһитэ.

# От ыйын 25
## Өлбүттэр

* 1996 — Микаэл Таривердиев — композитор, РСФСР норуодунай артыыһа (1986). Бу киһи "Вокзал для двоих" диэн киинэҕэ сүрүн дьоруой прототиибэ этэ — ойох ылаары сылдьар дьахтара массыынанан киһини дэҥнээбитин бэйэтигэр ылынан сууттана сылдьыбыта диэн сурах баар.
* 1980 — Владимир Высоцкай (1938 төр.), тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, бэйиэт, бэйэтин ырыаларын толорооччу.
* ↑ 25 июля - День речной полиции Архыыптаммыт 2020, От ыйын 25 күнүгэр.
* ↑ Аркадий Яковлев. Сунтаарга бастакы хомуур // Сунтаар сонуннара : хаһыат. — 2022. — 2 От ыйын.
# Этии (тыл үөрэҕэ)

Этии — ситэри санааны бэлиэтиир саҥа кылгас кэрчигэ.

# Этии (тыл үөрэҕэ)
## Этии көрүҥнэрэ
### Тэнийбитинэн

* Судургу этии
* Холбуу этии — судургу этиилэр ис хоһоонунан ыпсыһан үөскэппит кэрчиктэрэ.

# Этии (тыл үөрэҕэ)
## Этии көрүҥнэрэ
### Соругунан

* Сэһэн этии — туох эрэ туһунан биллэрэр, кэпсиир этии
* Ыйытыы этии — тугу эмэ билээри, бигэргэтээри ыйытар саҥа кэрчигэ
* Соруйар этии — соруйууну, буойууну, көрдөһүүнү бэлиэтиир саҥа кэрчигэ
* Күүһүрдэр этии — күүстээх иэйээни бэлиэтиир саҥа кэрчигэ.
# Лихтенштайн

Лихтенштайн Кинээhилигэ (ниэм. Fürstentum Liechtenstein) диэн Альптарга баар, Арҕаа Эуропа дойдута. Швейцария уонна Аустрия икки ардыларыгар баар.
# Норуот тыйаатыра

Норуот тыйаатыра — РСФСР-га 50-с сылларга үөдүйбүт, онтон 90-с сыллар уларыйыыларын кэннэ Саха Сиригэр эрэ хаалбыт тыйаатыр көрүҥэ. Бу тыйаатыр идэтийбит судаарыстыбаннай тыйаатыртан уратыта - артыыстар сүрүн үлэлэрин таһынан манна үлэлииллэр, судаарыстыбаттан икки эрэ хамнастаах единица көрүллэр: кылаабынай режиссер уонна худуоһунньук.

# Норуот тыйаатыра
## Устуоруйата

РСФСР Миниистирдэрин сэбиэтин 1959 с. олунньу 28 к. уурааҕынан, РСФСР үрдүнэн 100 саҥа «Баҕа өттүнэн оонньооччулар драматическай народнай театрдарын» тэрийии буолбута. Өрөспүүбулүкэҕэ балаҕан ыйыгар Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтэ аан бастаан Тааттаҕа народнай театры аһарга быһаарбыта.

# Норуот тыйаатыра
## Саха сиригэр

Аан бастааҥҥы народнай театры 1959 с. ахсынньы 26 к. Ытык Күөлгэ үөрүүлээхтик миитиннээн оройуон үлэһиттэрэ аспыттара. Оттон народнай театры аһар туһунан уураах күһүн тахсыбыта.
# Каньон

Каньон (ааҥл. canyon) - синньигэс гынан баран наһаа дириҥ хочо, өрүс кытаанах таас хайаны быһа көппүт сирэ. Туруору эркиннээх буолар. Үксүн кураайы сирдэргэ көстөр. Сорох каньоннар (холобур Гранд каньон) айылҕа чулуу көстүүлэринэн ааҕыллаллар.
# Степанов Алексей Николаевич

Степанов Алексей Николаевич, (1941 с. алтынньы 15 күнэ, Хорула нэһилиэгэ, Ньурба оройуона, Саха АССР).

# Степанов Алексей Николаевич
## Олоҕун олуктара

1941 с. - алтынньы 15 күн Ньурба оройуонун Хорула нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1967 с. - Дьокуускайдааҕы государственнай университет физико-математическай факультетын бүтэрэн “математика учуутала” идэни ылбыта.
Педагогическай үлэтин Сунтаар 2 №-дээх оскуолатыгар математика учууталынан саҕалаабыта.
1984-1986 сс.- иитэр үлэҕэ директоры солбуйааччынан үлэлиир

# Степанов Алексей Николаевич
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР Верховнай Сэбиэтин Президиумун Бочуоттаах грамотата.
# Оһоҕос

Оһоҕос (нууч. кишка) - хамсыыр харамай ас буһарар ис уорганнарыттан биирдэстэрэ.

# Оһоҕос
## Өссө маны көр

* Оhоҕос
# Тулуна (Уус-Алдан улууһа)

Тулуна — Уус-Алдан улууһун Иккис Лөгөй нэһилиэгин киинэ.

# Тулуна (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Иккис Лөгөй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Акуловскай Алексей Владимирович

Акуловскай Алексей Владимирович - красноармеец, XX үйэ саҕаланыытыгар Саха сиригэр милиисийэ начаалынньыга буола сылдьыбыт киһи.
1919 сыл бүтүүтүгэр Дьокуускайга былаас уларыйбыт, уобаластааҕы управление, куорат дуумата, полиция управлениета, казаактар хамаандалара, Колчаак милиисийэтэ үрэллибиттэр. Уокуруктааҕы суут уонна борокуруор надзора эмиэ астаапкаҕа ыытыллыбыттар. Кыһыл Аармыйа Дьокуускайдааҕы быстах кэмҥэ Штаабын начаалынньыга Х.А.Гладунов ахсынньы 26 күннээҕи 11№ бирикээһинэн Саха уеһын уонна куорат милиисийэлэрин холбообута уонна начаалынньыгынан красноармеец А.В.Акуловскайы анаабыта.
Акуловскай Кыһыл Аармыйаҕа сулууспалаабыта, бассабыыктар баартыйаларын чилиэнэ этэ. Милиисийэ начаалынньыгынан ананарыгар 25 саастааҕа. Кэлин Акуловскай Дьокуускайга холуобунай розыска үлэлээбитэ.
# Тааттааҕы Былатыан Ойуунускай аатынан норуот тыйаатыра

Тааттааҕы Былатыан Ойуунускай аатынан норуот тыйаатыра - Таатта улууһун киинигэр Ытык Күөлгэ баар Саха сиригэр бастакы норуот тыйаатыра.
РСФСР Култуураҕа министиэристибэтин көҥүлүнэн 1959 сыллаахха тэриллибитэ. Бу иннинэ 1957 сыллаахха Таатта артыыстара бэйэлэрин ускуустубаларын Москуба куоракка ситиһиилээхтик көрдөрбүттэрэ олук буолбута.

# Тааттааҕы Былатыан Ойуунускай аатынан норуот тыйаатыра
## Устуоруйата
### Тэриллии иннинээҕи

1953 с. РСФСР урдунэн уус-уран самодеятельнай көрүү ыытыллыбыта. Ол түмүк көрүүтүгэр оройуон 20 талыы ыччата өрөспүүбулүкэҕэ киирэн I миэстэни ылбыттара. Саара Галимуллина, Мария Константинова, Константин Байбаллыков, Михаил Тихонов, Гаврил Неустроев о.д. а. лауреааттарынан буолбуттара.
1957 с. ахсынньыга Москваҕа буолбут саха литературатын уонна искусствотын биэчэрдэригэр оройуон уус-уран самодеятельнаһын 27 бастыҥ кыттааччылара Л. Турнин, И.Жегусов, А. Андросов, А. Егоров, Г. Неустроев, Л. Андросова, В. Чьямова о. д. а. ситиһиилээхтик кыттан кэлбиттэрэ.
1959 с. Саха сирин ыччатын иккис өрөспүүбүлүкэтээҕи фестивалыгар култуура оройуоннааҕы дьиэтин уус-уран самодеятельноһа кыттыбыта. Онно оскуола үөрэнээччитэ Нина Хоютанова, ол кэннэ В.Ким, В.Орлова, И. Слепцов, И. Жегусов о. д. а. фестиваль лауреааттарын аатын ылбыттара

# Тааттааҕы Былатыан Ойуунускай аатынан норуот тыйаатыра
## Устуоруйата
### Тэриллии

РСФСР Миниистирдэрин сэбиэтин 1959 с. олунньу 28 к. уурааҕынан, РСФСР үрдүнэн 100 саҥа «Баҕа өттүнэн оонньооччулар драматическай народнай театрдарын» тэрийии буолбута. Өрөспүүбулүкэҕэ балаҕан ыйыгар Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтэ аан бастаан Тааттаҕа народнай театры аһарга быһаарбыта.
Аан бастааҥҥы народнай театры 1959 с. ахсынньы 26 к. Ытык Күөлгэ үөрүүлээхтик миитиннээн оройуон үлэһиттэрэ аспыттара. Оттон народнай театры аһар туһунан уураах күһүн тахсыбыта.
# Көтөҕө

Көтөҕө - саһарбыт, хагдарыйан түспүт тиит уонна бэс мутукчата.

# Көтөҕө
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Метопролол

Метопролол (ааҥл. Metoprolol) — давления түһэрэр эмп буолар, адреноблокатор группатыгар киирэр. Гипертоническай кризис кэмигэр дьону быыһыыр эмп буолар.
# Владимир уобалаһа

Владимир уобалаhа :
| Владимир уобалаhын былааҕа Владимир уобалаhын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Владимир |
| Иэнэ | 29 084 км² |
| Дьонун ахсаана | 1 444 606 (2010) |
| Федеральнай уокуруга | Киин |
| Экономическай оройуона | Киин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Николай Виноградов |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Владимир уобалаhа (нууч. Владимирская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Владимир.

# Владимир уобалаһа
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 218,7 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,1% эбит, ол эбэтэр 47.0 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Владимир уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 28 миэстэни ылан олорбут.
# Radio Studio 54 Network

Radio Studio 54 Network эбэтэр Studio 54 Network — Калабрияҕа (Локри) баар Италия чааһынай араадьыйа станцията. Сүнньүнэн Калабрия, Сицилия уонна Апулия оройуоннарыгар истэллэр. Төгүрүк суукка салгынынан уонна веб-трансляция көмөтүнэн саҥарар.

# Radio Studio 54 Network
## Устуоруйата

Локри куоракка Пьетро Паретта уонна Франческо Масара диэн дьон икки доҕотторун кытта 1985 сыллаахха бэс ыйын 6 күнүгэр олохтообуттара. Студия аадырыһа: 148 Виа дон Витторио, Локри. Слогана: «Il bello della musica è che quando ti colpisce non senti dolore», Боб Марли «Муусука үчүгэйэ диэн искэр ыарыыта суох киирэр».
Бэйэтин Studio 54 LiveTour диэн шоутун таһынан, станция араас кэнсиэрдэри быһа эфииргэ таһаарар, холобур, Сан-Ремо бэстибээлин.
# HATAV

HATAV диэн Кытай бастыҥ Аудио-Видео техникатын онорон таһаарар тэрилтэтэ. Саха Сиригэр главным образом мощнай саб вуфердары атыылыыр.
# Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ

Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ (нууч. Семейство Синицевые, лат. Paridae) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Чычып-чааптар уустара.

# Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Далланыҥылар кэргэннэрэ
* Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
* Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
* Свиристелевые
* Оляпковые
* Крапивниковые
* Завирушковые
* Славковые
* Мухоловки
* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
* Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
* Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
* Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Чооруостуҥулар кэргэннэрэ
# Биир күрүс уһуннук иһиллэр тыас туохтуурдара

Биир күрүс уһуннук иһиллэр тыас туохтуурдара (нууч. глаголы равномерно-длительного звучания) - туохтуур көрүҥнэрэ. Холобур, дырылаа, ньааҕынаа.
# Сойулуор

Сойулуор - күһүн хаар түһэ илигинэ сир адыгыраччы тоҥон хаамарга куһаҕан буолуута.
# Сэк

Сэк (эбэтэр Сэбдьи) диэн материя биир көрүҥэ. Сэк мэлдьи иһиликтээх уонна саҥнардаах буолар. Сэктэри көннөрүлэргэ (соҕотох химия элеменнаах), холбоһуктарга уонна уһаарыктарга араараллар. Ыраас сэктэр холобурдара - алмаас, көмүс, туус, саахар. Сэктэр кытаанах, убаҕас, гаас, плазма туруктаахтар. Сэк туруга температура, баттал, кэм дьайыыларыттан уларыйар. Сэктэр бэйэ бэйэлэрин кытта буккуһуулара уонна биир сэк атын сэккэ кубулуйуута химия хардата дэнэр.
# Саҕынньах

Саҕынньах - түүтэ таһыгар гына тигиллибит бытарҕан тымныыга ыраах айаҥҥа, булка, үлэҕэ-хамнаска аналлаах, сон таһынан кэтиллэр таҥас. Бөрө, ыт, эһэ, таба, тайах, быыһык, бэдэр тириилэринэн тигэллэрэ

# Саҕынньах
## Көрүҥнэрэ

* Огдоко саҕынньах - кылгас саҕынньах, сүөһү, сылгы тириититтэн тигэллэрэ.
* Арбаҕас
* Дьогдьуурдаах, иҥээһиннээх бэдэр саҕынньах
* Баттах саҕынньах - эһэ, бөрө, ыт баттаҕыттан аттараллара үһү
* Быыһык саҕынньах - күһүҥҥү тугут тириититтэн тигэллэр, кыбыас гынан баран олус хойуу буолар
* Тугут саҕынньах - оҕо саҕынньаҕа
* Хотойдоох саҕынньах
* Саҥыйах
* Тоҕус саһыл уорҕатыттан тигиллибит саҥыйах
* Күндү түүлээх аттарыылаах саҥыйах

# Саҕынньах
## Өссө маны көр

* Хахыр сон
* Таҥалай сон
* Кэдьиҥэ таҥалай
* Бууктаах сон
* Хотойдоох сон
* Бөрө бөртөлөөх сон
# Аһы куҥаа

кыыс, эдэр кыыс
# Нил Сорскай

Нил Сорскай (Майков Николай) — (1433 сыллар эргин - 1508) Россияҕа сэмэй буолуу хамсааһыны тэрийбитэ уонна салайбыта. Сиэри-майгыны тупсарыы, аскетизм идеятын тарҕаппыта. Таҥара дьиэтэ сири бас билиитин утарбыта, манастыырдарга реформаны ыытыыны, манаахтар үлэлээн айахтарын ииттэллэрин туруорсубута.

# Нил Сорскай
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
# 1609

1609 сыл.

# 1609
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 12 — Бермуд арыылара Британия холуонньата буолбуттар.

# 1609
## Туох буолбута
### От ыйа

от ыйа — Галилео Галилей бастакы подзорнай турбатын оностубут уонна сулустары кэтиирин са5алаабыт.
# .tg

.tg диэн Того үрдүк таhымнаах ил домена.