yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Жирохов Илья Васильевич

Жирохов Илья Васильевич — байыаннай лүөччүк, ЯНВШ выпускнига, Забайкальскай байыаннай уокурук туспа авиаэскадрильятын ыстаабын начаалынньыга, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Өлүөхүмэ улууһун Бастакы Нөөрүктээйи нэһилиэгэр 1911 сыллаахха төрөөбүт. Дьокуускайга национальнай байыаннай оскуоланы бүтэрбит. 1935 сыллаахха Омскайдааҕы пехота училищетын үс сыл үөрэнэн бүтэрбит, онтон Оренбуурдааҕы летнай училищеҕа үөрэнэ киирбит.
1938 сыллаахха 113-с бомбалыыр эскадрильяҕа кэтиир лүөччүгүнэн (летчик-наблюдатель), авиазвено штурманынан сулууспалаабыт. Манчжурияҕа дьалхаан буолбутугар онно сылдьыбыт, хас да бойобуой көтүүлэри оҥорбут. Онтон ыараханнык бааһыран биир сыл госпитальга эмтэммит (ол иһигэр алта ый ороҥҥо сыппыт).
1940 сыл от ыйыгар Забайкальскай байыаннай уокурук туспа авиаэскадрильятын ыстаабын начаалынньыгынан анаммыт.
1943 сыллаахха атырдьах ыйыгар Красноярскайдааҕы салгын сэриилэрин штурманнарын бэлэмниир үрдүкү эппиһиэрдэр оскуолаларыгар ыытыллыбыт. 1944 сыл күһүнүгэр бүтэрбит, Бастакы Белоруссия фронун авиацияҕа аармыйатын састаабыгар киирэр 5-с польскай бомбалыыр пуолкаҕа анаммыт. Онно байыаннай күүстэр үөрэтэр кыһаларыгар инструктор-штурманынан сулууспалаабыт.
Сулууспатын түмүктээн баран арҕаа олохсуйбут.

# Жирохов Илья Васильевич
### Наҕараадалара:

* Ленин уордьана
* Кыһыл Знамя уордьана
* Кыһыл Сулус уордьана
* "Бойобуой өҥөлөрүн иһин" мэтээл
* "Германияны кыайыы иһин" мэтээл
# Тыыраахы

Тыыраахы эбэтэр ачаах кутурук, кыптыый кутурук (нууч. речная крачка, лат. Sterna hirundo) — өрүстэргэ, күөллэргэ олохсуйар көтөр. Тыыраахылар уустарыгар киирэр.
Өҥө үрүҥ, хара баттахтаах, кутуруга кыптыый курдук. Тумса сайын, саас кыһыл, сороҕор хара буолуон сөп. Атахтара кылгас буоланнар содьороҥноон хаамар.
Европаҕа (уһук хотуттан ураты), Сибииргэ, Орто Азияҕа, Киин Азия уонна Монголия сорох сирдэригэр уонна Хотугу Африкаҕа, Хотугу Америка илин өттүгэр тарҕаммыт көрүҥ.
Холуонньаларынан таас очуостарга эбэтэр кумахха уйаланар. Атыырдаах тыһы олохторун тухары бииргэ сылдьаллар (моногамия). Уу үрдүнэн көтө сылдьан кыра балыктары уонна уу үөннэрин умсан бултаһаллар.
Киниэхэ чугас уонна тас көстүүтүнэн майгынныыр көрүҥ — хотугу эбэтэр токок тыыраахы (полярная крачка). Бу көтөр хотугу полярнай эргимтэ таһыгар уйаланар (сорох ааптардар суруйалларынан ареалын соҕуруу кыраныыссата Дьокуускайга тиийэр). Ыйааһына көннөрү тыыраахытааҕар кыра буолар, ол оннугар кутуруга уһун.

# Тыыраахы
## Өссө маны көр

* Хара баттах
* Оччугуй хара баттах
* Хопто

# Тыыраахы
## Туһаныллыбыт сирэ

* Биология энциклопедията
# Дьороно (эркээйи сир)

Дьороно, эркээйи сир.
Заказник Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин 456 №-дээх уурааҕынан 1969 сыл ахсынньы 4 күнүгэр тэриллибитэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 515 №-дээх уурааҕынан 1997 сыл сэтинньи 27 күнүгэр эркээйи сир буолбута.
Иэнэ 61 500 га. Хаҥалас улууһугар Покровскайтан 30 км хоту сытар.

# Дьороно (эркээйи сир)
## Эркээйи сир сыала:

* айылҕа комплексын араҥаччылыыр;
* кыыллар, үүнээйилэр бэйэлэрит төрүт таһмнарын көмүскээһин;
* наука чинчийии үлэ уонна мониторинг.
Бу сир олохтоохтор төрүт айылҕа туһаныы зоната буолар.
Геоботаника өттүнэн Киин Саха сирин бэс буккаастаах тииттээх тайҕа Алдан - Өлүөнэ уокуругар киирэр. Флората 300—400 көрүҥнээх.
Кыыллар: тайах, туртас, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, киис, сиэгэн, нэтээгэ, тииҥ, бурундук, дьабара, куобах, андаатар.

# Дьороно (эркээйи сир)
## Ылыллыбыт сирэ

* Айалҕа харыстабылын министерствота
# Йазылыкайа

Йазылыкайа (тур. Yazilikaya — суруктаах хайа) — Киин Анатолияҕа (Турция) Богазея таһыгар хайаҕа баар хеттэр ытык сирдэрэ.

# Йазылыкайа
## Чинчиллиитэ

1838 с. бороснуус учуонайа Ш. Тексье арыйбыт. 1838 — 1839 сыллардаахха чинчиллибит. Язылыкая суруктарын 1952-1969 сыллардаахха боронсуус учуонайа Э.Ларош аахпыта (расшифрофкалаабыта).
Йазылыкайа хаһыыларын түмүгэр көстүбүт матырыйааллар, комплекс эрдэтээҥи чаастара уонна саамай былыргы керамика оҥоһуктара б.э.и. XV үйэнэҕэ оҥоһуллубуттар диэн сыаналаналлар. Ол гынан баран тутуу сүрүн өттө, суруктар, скульптуралар уонна таҥаралар моһуоннара инньэ Тудхалия IV диэн б.э.и. 1250-1220 сс. олорон ааспыт Хеттэри тиһэх ыраахтааҕыларын саҕана оҥоһуллубуттар.
Йазылыкайа киин тутуулаах. Онно Хеттэр дойдуларын киин куората -- Хаттусаса храмнарыгар дьүөрэлии храм сыһыары тутуллубут. Ону сэргэ киин тутууга ойоҕолуу тутуллубут, ааттара биллибэт таҥаралар уонна демоннар мөссүөннэрэ үйэтитиллибит дьиэлээх. Ол дьиэ -- ытык сир саамай былыргы тутуута. Инньэ Тудхалия IV ыраахтааҕылыыр кэмигэр оҥоһуллубут эрээри, Хеттэр саарыстыбалара сууллуор диэри хас эмэ төгүл уларытан оҥоһуллубут. Ол түмүгэр, билигин киирии ааҥҥа хахай төбөлөөх демоннар олороллор.
Йазылыкайа храмын киин өттүгэр, хайа сирэйигэр, Хурриттар таҥаралара ойууламмыттар: буурҕа таҥара Тешуб эмиэй бэйэтин ханыылыы таҥаралары кытары, Хурриттар Иштар — Шавушкалара, күн, ый таҥаралара, о.д.а. Хурриттар таҥараларын аата уонна сорох биирдиилээн тыллар Хеттэр (лувийдыы) иероглифтарынан суруллубуттар.
Йазылыкайа Ытык сирин (святилищетын) уонна храмын Хетт ыраахтааҕылара уонна кинилэр династиялара өлбүт киһи сиэрин-туомун ыытарга туһаналлара.

# Йазылыкайа
## Литэрэтиирэтэ

* Bittel K., Naumann R., Otto H. «Yazilikaya, Felsbilder, Inschriften und Kleinfunde», Leipzig 1941
* Laroche E. «Les dieux de Yazilikaya», Revie hittite et asianique, 1969, t.27.
# Церетели Зураб Константинович

Церетели Зураб Константинович (груз. ზურაბ წერეთელი; 1934, тохсунньу 4 Тбилиси, ССРС) — Сэбиэскэй Сойуус уонна Арассыыйа живописеһа, скульптора, дизайнера, педагог, профессор. 1997 сыллаахтан Арассыыйа художестватын академиятын бэрэсидьиэнэ.
Зураб Церетели тохсунньу ый 4 күнүгэр 1934 сыллаахха Тбилиси куоракка төрөөбүтэ. Омугунан грузин.Ийэтинэн убайа Георгий Нижарадзе уруһуйдьут этэ уонна уолга элбэх сабыдыалы биэрбитэ. Тбилиси куорат художественнай академиятын уруьуй (живопись) салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.1964 сыллаахха Франция5а баран үөрэммитэ уонна Пабло Пикассоны, Марк Шагалы кытта алтыспыта.Үөрэҕин кэннэ скульптура, монумент оҥорорунан дьарыктанар.Улахан биллэр үлэлэринэн Петр I пааматынньыга Москуба куоракка, Христос спаситель храма буолаллар.1997 сылтан Россия художественнай академиятын президена.
# Дапсы (тэрил)

Дапсы — кирис охсоруттан киһи харытын, эрбэҕин харыстыыр тэрил. Үксүн муостан оҥоһуллар. Эрбэххэ уонна харыга бааллан туттарыллар.
# The Big Issue

The Big Issue (ааҥл. «улахан кыһалҕа») — Великобритания уонна Аан Дойду үрдүнэн киэҥник тарҕаммыт уулусса хаһыата.
Буоларын курдук, хаһыаты дьиэтэ суох дьон тарҕатар, ол эрээри сүрүн уратыта диэн хаһыаты идэлээх суруналыыстар оҥороллор.
Хаһыат сыала-соруга — дьиэтэ суох дьоҥҥо харчы өлөрөргө кыах биэрии уонна дьоҥҥо-сэргэҕэ таһаарыы.
Бу сыалы-соругу ситиһэр иһин дьиэтэ суох дьон хаһыаты сыанатын аҥарынан атыылаһар уонна толору (этиллибит) сыанатынан атыылыыр.

# The Big Issue
## Остуоруйата

Дьон Бйорд уонна Анита Роддик 1991 сыллаахха Лондоҥҥа The Big Issue диэн сурунаал тэрийэллэр, кинилэргэ 1989 сыллаахха Нью-Йоркка тахсыбыт Street News диэн бастакы уулусса хаһыата холобур уонна тирэх буолбута. Бастакы көмөнү Body Shop диэн тэрилтэ 50 000 доллары биэрэн оҥорбута.
Бырайыак тахсарын саҕана биир нүөмэр сыаната 50 пенс этэ, ол эрээри кэлин 2,5 фуҥҥа тиийэ улааппыта.
Бастаан сурунаал ыйга биирдэ тахсар этэ, ол гынан баран 1993 сыл бэс ыйыгар The Big Issue нэдиэлэ аайы тахсар буолбута.
1995 сыллаахха Дьон Бйорд хаһыат ситиһиилээх буолбутун кэннэThe Big Issue Foundation диэн дьиэтэ суох дьоҥҥо көмөлөһөргө уонна уулусса хаһыатын идеятын тарҕатарга анаммыт тэрилтэни тэрийэр.
2001 сыллаахха хаһыат 300 000 экземпляры атыылаан рекорд олохтуур.
2000 сыллар ортолоруттан саҕалаан The Big Issue ааҕар дьон ахсаана аҕыйыыр. The Big Issue тирааһа 167 000-ттан (2007 с.) 125 000-ҕа (2012 с.) түһэр. Атыылааччылар да быыстарыгар конкуренция үрдүүр. Уулусса хаһыата туруорбут сыалларын-соруктарын кыайан ситиспэт кыһалҕатыгар тиийэн саҥа ньымалары көрдүүр.
Бастакы ньыма: QR-куоттаах анал карталары атыылыахха сөп этэ. Бу карта сыаната хаһыат сыанатыгар тэҥнээх буолуохтаах (2,5 фунт). Сурунаал саҥа нүөмэрин ааҕарга карта атыылаһаҕыҥ уонна бу QR-куоду гаджет хаамыратынан сканируйдуугуҥ, эбэтэр хаһыат ситим сиригэр киирэн бу куоду бэйэҥ суруйаҕыҥ.
Иккис ньыма: атыыһыттартан репортер оҥоруу. 2011 сыллаахха хаһыат хас да тыһынча дьиэтэ суох киһиэхэ смартфон биэрэргэ былааннаммыта. Бу смартфон көмөтүнэн ситим үөскүөхтээх этэ: түбэлтэ буолбут сириттэн хаартыскалары, аудиону уонна видеону ылыы.
Ол да буоллар, 2012 сыллаахха редакция үгэс буолбут суолунан барар: хаһыат тас көрүҥүн уларыталлар, политика туһунан суруйар буолаллар, саҥа суруйааччылары ыҥыраллар уонна сыанатын үрдэтэллэр.
# Money, Money, Money

«Money, Money, Money» (ааҥл. «Харчы, Харчы, Харчы») — 1976 сыллаахха Швеция ABBA бөлөҕүнэн суруллубут ырыа. Ырыа «Arrival», «ABBA Gold: Greatest Hits» альбомнарга киирэр, «Mamma Mia!» мюзиклга ылланар.

# Money, Money, Money
## История

«Money, Money, Money» ырыаны (рабочай аата — «Gypsy Girl») Бенни Андерсон уонна Бьорн Ульвеус суруйбуттара. Ырыа 1976 сыл сэтинньитигэр тахсыбыта. «Dancing Queen» ситиһиитин хатылаан, улахан биһирэбили ылбыта. Биир өттүттэн, ырыа драматическай ис хоһооно уонна ырыаны толорооччу Анни-Фрид Лингстад вокала бэркэ дьүөрэлэһэн, ырыа ситиһиилэммитэ.
Хойут, ABBA үгүс ырыаларыгар курдук, «Money, Money, Money» ырыаҕа эмиэ клип уһуллубута. Клип режиссёра Лассе Халльстрём, хойут оҥорсубут клиптарыттан ABBA бөлөх бу «Money, Money, Money» видеота бастыҥ буоларын туһунан билиммитэ.
«Money, Money, Money» ырыа «Arrival» альбом үс бастыҥ хиттарыттан биирдэстэрэ буолбута, «Dancing Queen» уонна «Knowing Me, Knowing You» кэккэ. Австралияҕа бу ырыа сүрдээх күүрээни тардыбыта, алта нэдиэлэни быһа № 1 буолбута.
Ырыа Бельгия, Франция, Нидерланды, Арҕаа Германия, Мексика уонна Саҥа Зеландия чартарыгар бастакы миэстэлэри ылаталаабыта, ону кытары Норвегияҕа, Ирландияҕа, Швейцарияҕа, Австрияҕа уонна Улуу Британияҕа бастыҥ үс ырыа ахсааныгар киирбитэ.

# Money, Money, Money
## Ырыа тыллара уонна тылбаастара

| Ааҥл тылынан | Нууччалыы тылбаас | Сахалыы тылбаас |
| I work all night, I work all day, To pay the bills I have to pay Ain't it sad And still there never seems to be A single penny left for me That's too bad In my dreams I have a plan If it got me a wealthy man I wouldn't have to work at all, I'd fool around and have a ball… Money, money, money Must be funny in the rich man's world Money, money, money Always sunny in the rich man's world Aha-ahaaa all the things I could do If I had a little money, It's a rich man's world | Тружусь я день, тружусь я ночь, Никто не в силах мне помочь — Вот беда. Я на ногах уже чуть свет И ни копейки лишней нет — Никогда. Лишь в мечтах я вижу, вдруг, Мне достался богатый друг. Не надо, как юла, кружить, А просто жить и не тужить… Мани, мани, мани, Не считают в мире богачей! Мани, мани, мани, Всё сверкает в мире богачей! Ага, всё во власти твоей, Если ты имеешь деньги. Всё для богачей! | |

# Money, Money, Money
## Ырыа чартарга туруута

| Чарт (1976/1977) | Чыпчаал |
| Australian ARIA Singles Chart | 1 |
| Belgian VRT Top 30 Singles Chart | 1 |
| Costa Rica Top 50 Radio Singles Chart | 1 |
| Dutch Top 40 | 1 |
| French IFOP Singles Chart | 1 |
| German Singles Chart | 1 |
| Mexican Singles Chart | 1 |
| New Zealand Singles Chart | 1 |
| Eurochart Hot 100 Singles | 1 |
| Irish Singles Chart | 2 |
| Norwegian VG-lista Singles Chart | 2 |
| Swiss Singles Chart | 2 |
| Austrian Singles Chart | 3 |
| UK Singles Chart | 3 |
| Finnish Singles Chart | 7 |
| U.S. Billboard Hot 100 | 56 |

# Money, Money, Money
## Атын айымньыларга

* ABBA бөлөх кыттааччылара ырыаттан быһа тардыылары «ABBA» киинэҕэ толорбуттара (1977).
* Ырыа «Mamma Mia!» мюзиклга, ону кытта киинэтигэр ылламмыта.
# 1446

1446 сыл.

# 1446
## Туох буолбута

* Алтынньы 9 — Кэриэйэ хангыль алпабыыкка көспүт. Бу иннинэ кэриэйдэр кытай иероглифтарын туһаналлар этэ.
# Дьиэрэҥ

Дьиэрэҥ (нууч. дальневосточный кроншнеп, лат. Numenius madagascariensis) — үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр (Scolopacidae) киирэр бадараан көтөрө.

# Дьиэрэҥ
## Ойуулааһын

Дьиэрэҥ — уһун атахтаах, кынатын кээмэйэ 1 миэтэрэҕэ тиийэр Арассыыйаҕа саамай бөдөҥ үгүрүө.
* ↑ Дальневосточный крошнеп в Красной книге Камчатки
# Хахай (астрология)

Хахай — Зодиак бэһис бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 120° - 150° секторы ылар.
Күн Хахай сулустар бөлөхтөрүн атырдьах ыйын 10 күнүттэн балаҕан ыйын 15 күнүгэр диэри ааһар. Астрология от ыйын 23 күнүттэн атырдьах ыйын 22 күнүгэр диэри ааҕар.

# Хахай (астрология)
## Бэлиэтэ

Хахай бэлиэтэ ♌ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9804 №-дээх, 16 чыыһылалаах 264C №-дээх. HTML-кода &#9804; эбэтэр &#x264C;.
# Диэрби киин бибилитиэкэтэ

Диэрби киин бибилитиэкэтэ (ааҥл. Derby Central Library) — 1879 сыллаахха түмэли уонна уус-уран галереяны кытта олохтоммут Диэрби куорат киин бибилитиэкэтэ. Куорат Кафедра кыбартаала диэн ааттанар оройуонугар кыһыл киппииччэттэн Ричард Нилл Фримен бырайыагынан Майкл Басс-кыра диэн киһи үбүнэн тутуллубут дьиэ.
Диэрбигэ бастакы куруук үлэлиир бибилитиэкэ 1811 сыллаахха Квин-стриткэ аһыллыбыта; 1832 сыллаахха бу тэрилтэни харчы төлөөн туран 84 киһи туһанар эбит. 1863 сыллаахха Александр Кроолл диэн ботаник бибилитиэкэринэн анаммыт, нөҥүө сылыгар бибилитиэкэ түмэли кытта холбоспут.
# Саха сириттэн көҥүл тустууга норуоттар ыккардыларынааҕы категориялаах судьуйалар

Саха сириттэн көҥүл тустууга норуоттар ыккардыларынааҕы категориялаах судьуйалар испииһэктэрэ
* Павел Пинигин
* Алексей Мостахов
* Николай Степанов
* Николай Рожин
* Николай Константинов
* Петр Платонов
* Семен Окоемов
* Владимир Попов
* Гаврил Троев
* Виктор Рукавишников
* Николай Старостин
* Валерий Табатыков
* Николай Крылов
* Аркадий Тастыгин

# Саха сириттэн көҥүл тустууга норуоттар ыккардыларынааҕы категориялаах судьуйалар
### Эбии көр

* Көҥүл тустууга Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
* Көҥүл тустууга Саха сирин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
* Көҥүл тустууга Саха сириттэн норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах маастардар
* Көҥүл тустууга Саха сириттэн спорт үтүөлээх маастардара
# Былыргы гириэк тыла

Былыргы гириэк тыла (ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα) — гириэк тылын өбүгэтэ, индоевропейскай тылларга киирэр, биһиги эрабыт иннинээҕи 2 тыһыынча сыллар бүтэһиктэриттэн V үйэҕэ дылы ойкуменаҕа баар буола сылдьыбыта.
Сайдыыта хас да кэрчиктэрдээх: протогириэк (б.э.и. XX үйэ-б.э.и. XVII үйэ), микиэн (б.э.и. XVI үйэ-б.э.и. XII үйэ), постмикиэн (б.э.и. XI үйэ-б.э.и. IX үйэ), архаика (б.э.и. VIII үйэ-б.э.и. VI үйэ), классика (б.э.и. V үйэ-б.э.и. IV үйэ), эллин (б.э.и. III үйэ — IV үйэ); хас кэрчик аайы бэйэ бэйэлэриттэн уратылаах түөлбэ тыллар бааллара биллэр.

# Былыргы гириэк тыла
## Өссө маны көр

* Былыргы Греция
# Анатолий Соловьяненко

Анатолий Борисович Соловьяненко — опера ырыаһыта (тенор). ССРС норуодунай артыыһа (1975).
# Наталья Эстемирова

Наталья Эстемирова (толору аата Наталья Хусаиновна Эстеми́рова), Олунньу 28 күнүгэр 1958 сыллаахха Камышлов куоратка күн сирин көрбүтэ. Арассыыйа уонна Аан Дойду дьон көҥүлүн туһугар охсуһааччы, журналист, көҥүл тыл иһин охсуһааччы, үйэтин дьон быраабын көмүскээһиҥҥэ ыыппыта. Мемориал дьон көҥүлүн көмүскүүр тэриллии үлэһитэ.
Үлэтинэн Рамзан Кадыров уонна Владимир Путин былааһын кириитикэлээбитэ, дьону эрэйдээһин утары охсуспута, полициялар дьону сымыйанан уголовнай дьыалалыылларын утары охсуспута.
Ити үлэтин иһин от ыйын 15 күнүгэр 2009 сыллаахха куһаҕан дьоннор маҕан УАЗ массыынаҕа уган баран Гази Үрт диэн дэриэбинэҕэ илдьибиттэрэ, онно же тыаҕа трасса таһыгар төбөҕө уонна түөскэ бистэлиэтинэн ытан өлөрбүтэ.
Лана Сайдаминовна Эстемирова диэн 1994 сыллаах кыыһа тулаайах хаалбыта. Кыыһа билигин Лондон куоратка олорор.
Олег Орлов Наталья өлбүтүн кэнниттэн сразу Рамзан Кадыров үлэтэ диэбитэ, тоҕо диэтэххэ Наталья өлүөн иннинэ этиитинэн Кадыров лично куттаабыт үһү.
# Юлиан халандаара

Юлиан халандаара (нууч. Юлиа́нский календа́рь) — Созиген салайааччылаах Александрия астрономнара оҥорбут, Юлий Цезарь биһиги эрабыт 45 сыл иннинэ олоххо киллэрбит халандаара.
Юлиан халандаара эргэ риим халандаарын солбуйбута, Эгиипэт эллиннарын култууратыгар олоҕурбута.
Арассыыйаҕа Юлиан халандаарын эргэ истиил диэн аатынан билэллэр. Бу халандаар итэҕэһэ: планеталар хамсааһыннарын кытта сөп түбэспэт буолан хас 128 сыл аайы ордук күн мунньуллар. Онтон сылтаан, холобур, Ороһооспо аан бастаан кыһыҥҥы күн оройун кытта сөп түбэһэр күн, аа-дьуо сааскы диэки сыҕарыйан испитэ.
Ол иһин кэлин Григориан халандаарынан солбуллубута.
# Үс тарбахтаах тоҥсоҕойдор

Үс тарбахтаах тоҥсоҕойдор - тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр биир көрүҥ - тиит тоҥсоҕойо - үөскүүр.
# Нэдиэлэ күннэрэ

Былыргы кэмнэргэ күнү-дьылы ыйы кэтээн көрүүттэн ааҕаллара. Ый эргиирин түөркэ үллэрииттэн нэдиэлэ хонуктара тахсан кэлбиттэр.

# Нэдиэлэ күннэрэ
## Нууччалыы ааҕыы

Нууччалыы нэдиэлэ хонуктарын ааҕыы күннэрин ахсааннарынан ылыныллыбыт: Понедельник – нэдиэлэ кэннинээҕи. Вторник – иккис күн. Среда – ортото. Четверг – төрдүс күн. Пятница – бэһис күн. Суббота – дьэбэриэй "шаббат" диэн тылыттан тахсыбыт. Воскресенье – Тилинии күнэ диэнтэн тахсыбыт, тоҕо диэн Иисус баскыһыанньаҕа тиллибитэ.
Нэдиэлэ күннэрин атын омуктартан ылыммыттарын бэлиэтинэн күннэрин аатын ахсаанынан ылыммыттар. Сахалыы бүтүүн ааҕыы суох, араас-араас киллэриилэр бааллар.
Биир бырайыак: Нэдиэлэ бастакы күнэ – бастакыта; - иккиһэ; - ортото; - төрдүһэ; - бэсиһэ; - субуота; - өрөбүл.
# Саввинов Платон Егорович

Саввинов Платон Егорович — көҥүл тустууга РФ, хапсаҕайга СР спордун маастара.
# Шамаев Дмитрий Филиппович (Аччыгый Миитэрэй)

Шамаев Дмитрий Филиппович, Аччыгый Миитэрэй (1912–1990) — Бүлүү улууһун, Лөкөчөөн нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, Албан Аат уордьан III истиэпэннээх кавалера.
# Алын тутул

Алын тутул (инфраструктура) диэн тутумтаны үлэлэтэр ситимнээх тутуллар уонна барымталар хомуурдарын бүтүн аата. Алын тутул дойду, хото, түөлбэ экономиката, тэрилтэлэрэ, дьиэ кэргэттэрэ бэйэ бэйэлэрин кытта дьайсыыларыгар, эргиэн-өҥө үлэтигэр, олох кэрэхтэрин хааччыйааһыҥҥа тутаах суолталаах. Алын тутул барымталара түмэт уонна кэтэх бас билиилээх буолаллар. Алын тутул сорох барымталара - суол, тимир суол, күргэ, туннель, уулааһын, канализация, чаҕыл ситим, телекоммуникация.
# Оҥоhуу тыл

Оҥоһуу тыл диэн фонологиятын, грамматикатын уонна/эбэтэр өһүн хаhааhын биир киhи эбэтэр анаан мустубут дьон бөлөҕө айбыт тыла. Оҥоhуу тыллары араас соруктаах айаллар: атын тыллаах дьон бэйэ бэйэлэриниин билсиилэрин чэпчэтэр гына, уус-уран айымньыга толкуйдаммыт сымыйа тыл, тыл үөрэҕин эксперимена, көмпүүтэргэ программалааhын тыла эбэтэр тыл оонньуута.
Биллэр оҥоһуу тыллар: эсперанто, волапюк, интерлингва, идо, славян тыла (словянски).
# Улахан Хатыми

Улахан Хатыми нэһилиэк. Нүөрүҥгүрү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Улахан Хатыми.
Улуус кииниттэн 99 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 324 киһи (2007 сыл).

# Улахан Хатыми
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Пеледуй (өрүс)

Пеледуй өрүс. Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 398 км., тардыытын иэнэ 14300 км².
Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир соҕуруулуу-арҕаа уһугар устар. Төрдүттэн 33 км. сиргэ уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 48 м³.
Тардыытыгар 900 күөл баар. Сэтинньиттэн ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара хаҥас Гадала (117 км.), уҥа Мулисьма (127 км.)

# Пеледуй (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Озтюрк Селен

Селе́н Озтю́рк (туур. Selen Öztürk; 1980 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр төрөөбүтэ, Измир куорат, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок норуотун биллэр артыыһа. Киинэҕэ уһуллар уонна тыйаатырга оонньуур.

# Озтюрк Селен
## Биографията

Селен Озтюрк 1980 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр төрөөбүтэ. Кини ийэтэ грек, оттон аҕата турок хааннаахтара. Кыыс 2004 сыллаахха Хаджеттпе Университетытн судаарыстыбаннай консерваториятын үөрэнэн бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Стамбул куоракка көһөн барбыта уонна Playhouse Theatre тдиэн ааттаах тыйаатырга бастакы оруолларын оонньоон саҕалаабыта. Селен Озтюрк пианиноҕа уонна гитараҕа сатаан онньуур мусукаалынай дьоҕурдаах

# Озтюрк Селен
## Айар үлэтэ

Селен Озтюрк бэйэтин профессиональнай карьератын дьоҕус уонна тэттик оруоллартан саҕалаабыта. Кини ол оруолларга Стамбул Playhouse тыйаатырыгар үлэлиир буолан билсиинэн тиксэрэ. Биллиилээх уонна улахан пийиэсэлэртэн Селен «Дама с камелиями» уонна «Землеройка» айымньыларга оонньообута. Ол быыһыгар хас даҕаны киинэ уһуллуутугар кыттыбыта, озвучкаҕа кыттыбыта: Запрещённый приём, Ханна Монтана, Милые кости, Бэтман, Том I, Крошка из Беверли-Хиллз — турциятааҕы дубляжтара. Хас даҕаны тыйаатыр пьесатыгар оонньообута: «Лена с Leonce», «Землеройка», «Дама с камелиями» уонна да атыттар. Селен Озтюрк маннык киинэлэргэ сүрүн оруоллары толорбута: Великолепный век (сериал) (2011) — Гюльфем Хатун оруолла, «Бесконечность» (2009) — сиэстэрэ Алиса оруола, «Once Upon A Time» (сериал) (2008) — Sema, «Чёрная гадюка» (сериал) (2007) — Asiye оруола, «Кукольный короткометражный фильм» (2007).
# Собакин Афанасий Петрович

Собакин Афанасий Петрович (03.03.1928—17.07.1996) — саха живописеһа, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.

# Собакин Афанасий Петрович
## Олоҕун олуктара

1928 с. кулун тутар 3 күнүгэр Чурапчы Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1952 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1957 с. Москубатааҕы Судаарыстыбаннай киин уус-уран реставрациялыыр мастарыскыай икки сыллаах куурустарын бүтэрбитэ.
1996 с. от ыйын 17 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

# Собакин Афанасий Петрович
## Айар үлэтэ

Саха сирин уус-уран олоҕор ыйааһыннаах кылааты киллэрбитэ. Айымньылара бэйэтин көлүөнэтин дьонун романтизмын, поэтическай көрүүтүн, ис-киирбэх быһыытын-таһаатын көрдөрөллөр.
Үлэлэрэ
* Кыталыктар үҥкүүлэрэ (1966)
# Апросимов Георгий Ефимович

Апросимов Георгий Ефимович (1923 с. муус устар 18 күнэ - 2018 с. ыам ыйын 26 күнэ) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.

# Апросимов Георгий Ефимович
## Олоҕун олуктара

1923 сыллаахха муус устар 18 күнүгэр Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас оройуон 1 Моорук нэһилиэгэр төрөөбүт. Сэрии саҕаланыыта Бастакы Өспөх (1-й Ольтекский наслег) нэһилиэгэр учууталлаабыт.
1942 сыл от ыйыгар Кыһыл аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл сэтинньитигэр дылы Иркутскай уобалас Мальта ст. байыаннай үөрэҕи барбыт. Сэтинньигэ 1310-с полк 3-с стрелковай батальонугар ыыппыттар. Харьковтааҕы операцияҕа кыттыбыт. Ст. Миллерово аттынааҕы кыргыһыыга бастакы бойобуой сүрэхтэниини ылбыт. 1943 сыл кулун тутар ыйыгар 1310-с полк Холодная гора, Новоселовка, Рубановка оройуонун көмүскүүргэ бойобуой сорудах ылбыт. Байыас Апросимов кыргыһар батальона оборонаны, биир да хардыынан чугуруйбакка, күүскэ туппут, өстөөх аҕыс кимэн киириитин тохтоппут, сэттэ автомашинатын эспит. Печенеги пуун иһин өстөөхтөр 1310-с стрелковай полканы иккитэ атаакалаабыттар. Үс суукка устун кыһыл байыастар элбэх сүтүктээх, өстөөҕү утары туруулаһан кыргыспыттар. Бу кыргыһыыга, Апросимов бааһырыы ылан, Балашов куоракка госпитальга эмтэммит.
1943 сыл от ыйыгар дойдутугар, Мэҥэ-Хаҥаласка, төннүбүт. Саха Сирин профтех үөрэхтээһинин оскуолаларыгар учууталлаабыт.
1958 с. — В. И. Ленин аатынан Москватааҕы педагогическай институту бүтэрбит.
1983 сыл от ыйыттан Саха государственнай университет педагогика факультетын старшай преподавателэ.
2018 сыллаахха ыам ыйын 26 күнүгэр 95 сааһын туолан баран өлбүт.

# Апросимов Георгий Ефимович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (1990)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
* Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Президиумун Ытык грамотата
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* РСФСР профтех үөрэхтээһинин туйгуна
# Стив Дьобс

Стив Дьобс — Apple империатын төрүттээбит киһи, улуу киһи.