yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1813
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 2 — Михаил Кутузов бэйэтин сэриилэрин французтары дойду кыраныыссатыттан үүрбүттэринэн эҕэрдэлээбит.

# 1813
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 24 — Соҕуруу Америка тутулуга суох буолуутун баһылыга Симон Боливар Мерида куоракка тиийбит, Венесуэлаҕа кимэн киириитин саҕалаабыт, Эль-Либертадор («Босхолооччу») аатын ылбыт.

# 1813
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 16 — Наполеон сэриилэрин кэминээҕи саамай улахан үс күннээх Лейпциг кыргыһыыта эбэтэр Норуоттар кыргыһыылара саҕаламмыт. Манна Франция, Рейн холбоһуга, Польша, Австрия, Пруссия, Арассыыйа уонна Швеция аармыйалара күөн көрсүспүттэр. Наполеон Улуу аармыйатын Арассыыйаҕа сүтэрэн баран саҥа улахан аармыйаны хомуйбут эрээри бу быһаарыылаах кыргыһыыга кыайтарбыт.
* Алтынньы 24 — Арассыыйа уонна Персия Гюлистаннааҕы эйэ дуогабарыгар илии баттаабыттар. Бу 1804 сылтан буолбут сэриини тохтоппут.

# 1813
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 6 — Чильпансинг кэнгириэһигэр аҕабыыт Хосе Мария Морелос Миэксикэни Испанияттан тутулуга суоҕунан биллэрбит.

# 1813
## Өлбүттэр

* Муус устар 28 — Михаил Кутузов (1745 төр.), Арассыыйа полководеһа, генерал-фельдмаршал, дипломат.
# Сабарай (илии)

Сабарай — киһи илиитин (бэгэччэгиттэн тарбахтарын төбөлөрүгэр диэри) салбаҕа эбэтэр көтөр атаҕын тарбахтара.
# Адам

Адам (ивр. אָדָם‏‎‎, Киhи) диэн Таҥара айбыт бастакы киһитэ. Дьон-аймах төрүттээччитэ. Ойоҕо Ева. Оҕолоро Каин, Аабыл, Сет. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Таҥара Адамы уонна Еваны айан баран кинилэри Эден диэн ырай чэчирэҥэр олордубута. Онно сылдьан Үчүгэйи-куһаҕаны билии маһыттан бобуулаах отону сиэннэр ырайтан сиргэ букатын кыйданаллар. Адам биир уола Сет, кини удьуора Ной. Нойтан билиҥҥи дьон-аймах төрүттэнэр.
# Ханты уонна Манси автономиялаах уокуруга

Ямал-Ненец автономиялаах уокуруга :
| Ханты уонна Манси автономиялаах уокурук былааҕа Ханты уонна Манси автономиялаах уокурук гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Ханты-Мансийск |
| Иэнэ | 534 801 км² км² |
| Дьонун ахсаана | ▲1 597 248 (2014) |
| Федеральнай уокуруга | Урал |
| Экономическай оройуона | Арҕаа Сибииир |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Илья Сергеевич Петров |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+2 |
Ханты уонна Манси автономиялаах уокуруга — Арассыыйа уһук илин өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Арҕаа Сибиир федеральнай уокурукка киирэр.
Республикалар: Адыгея | Алтай | Башкортостан | Бүрээтийэ | Дагестан | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачай-Черкесия | Карелия | Коми | Марий Эл | Мордовия | Саха Сирэ | Татарстан | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Хотугу Осетия | Чечня | Чувашия |
Кыраайдар: Алтай | Забайкалье | Камчаатка | Краснодар | Красноярскай | Пермь | Приморье | Ставрополь | Хабаровскай
Уобаластар: Амур | Архангельскай | Астрахан | Белгород | Брянскай | Владимир | Волгоград | Вологда | Воронеж | Иваново | Иркутскай | Калининград | Калууга | Кемерово | Кировскай | Кострома | Курган | Курскай | Ленинград | Липецкай | Магадаан | Москва | Мурманскай | Нижнэй Новгород | Новгород | Новосибирскай | Омскай | Оренбург | Орел | Пенза | Псков | Ростов | Рязань | Самаара | Саратов | Сахалиин | Свердловскай | Смоленскай | Тамбов | Тверь | Томскай | Туула | Тюмень | Ульяновскай | Челябинскай | Ярославскай
Федеральнай суолталаах куораттар: Москва | Санкт-Петербург
Автономиялаах уобалас: Дьэбириэй
Автономиялаах уокуруктар: Ненецтэр | Ханты-Манси — Югра | Чукотка | Ямал-Ненец
# Дьордь Гордон Байрон

Дьордь Гордон Байрон (ааҥллыы George Gordon Byron, тохсунньу 22 1788 – муус устар 19 1824) диэн Британия поэта уонна Романтицизм бэлиэ фигурата. Эуропа биир улуу поэта.
Соҕотох кыыһа Ада Лавлейс аан дойдуга бастакы программиһынан билиниллэр.

# Дьордь Гордон Байрон
## Библиографията
### Сүрүн үлэлэрэ

* Hours of Idleness (1806)
* English Bards and Scotch Reviewers (1809)
* The Giaour (1813)
* The Bride of Abydos (1813)
* The Corsair (1814)
* Lara (1814)
* Hebrew Melodies (1815)
* The Siege of Corinth (1816)
* Parisina (1816)
* The Prisoner of Chillon (1816)
* The Dream (1816)
* Prometheus (1816)
* Darkness (1816)
* Manfred (1817)
* The Lament of Tasso (1817)
* Beppo (1818)
* Childe Harold's Pilgrimage (1818)
* Don Juan (1819–1824; Байрон 1824 өлбүтүн кэнниттэн бүтэриллибитэ)
* Mazeppa (1819)
* The Prophecy of Dante (1819)
* Marino Faliero (1820)
* Sardanapalus (1821)
* The Two Foscari (1821)
* Cain (1821)
* The Vision of Judgement (1821)
* Heaven and Earth (1821)
* Werner (1822)
* The Deformed Transformed (1822)
* The Age of Bronze (1823)
* The Island (1823)

# Дьордь Гордон Байрон
## Библиографията
### Атын үлэлэрэ

* The First Kiss of Love (1806)
* Thoughts Suggested by a College Examination (1806)
* To a Beautiful Quaker (1807)
* The Cornelian (1807)
* Lines Addressed to a Young Lady (1807)
* Lachin y Garr (1807)
* Epitaph to a Dog (1808)
* Maid of Athens, ere we part (1810)
* She Walks in Beauty (1814)
* My Soul is Dark (1815)
* When We Two Parted (1817)
* Love's Last Adieu
* So, we'll go no more a roving (1830)
# Саввинов Дмитрий Дмитриевич

Саввинов Дмитрий Дмитриевич — саха учуонайа, биология билимнэрин доктора, профессор, СӨ Наукаларын Академиятын чилиэнэ, Хоту прикладной экологиятын институтун дириэктэрэ, почва гидрологиятыгар уонна прикладной экология биллиилээх чинчийээччи.

# Саввинов Дмитрий Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

Ньурба улууһугар 1932 с. кулун тутар 29 күнүгэр төрөөбүт.

# Саввинов Дмитрий Дмитриевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын үтүөлээх деятелэ
* А. Е. Кулаковскай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата(2013)
# BCS Financial Group

BCS Financial Group — Арассыыйа биир улахан финансовай активтары салайар тэрилтэтэ, биллэр "БКС Мир Инвестиций" диэн брокер тэрилин төрүттээччи.
Салалтата — Новосибирск.
# Кыстабыл

Кыстабыл диэн маллары кыстыырга аналлаах тутуу. Кыстабылынан табаар оҥорооччулар, импортердар, экспортердар, кустаах атыылааччылар, транспорт тэрилтэлэрэ, тамҕалта органнара тутталлар. Логистикаҕа кыстабыл материал ресурстарын хаһаастарын муһар, хааччыйыы уонна ирдэбил дьайсыыларын халбаҥнааһыннарын намтатар дьүөрэлэтэр, оҥорооччуттан туһанааччыга дылы табаар барыытын түргэнин, оҥорооһун тутумталарыгар материал сүүрээнин утумнуур (синхронизациялыыр).
# VOLI

VOLI — Хара Хайа улахан ас атыылыыр ретейла, Аан Дойдуга биир улахан тэрилтэ буолар.
# Шишигин Егор Спиридонович

Шишигин Егор Спиридонович — история билимин кандидата, Хотугу Форум чилиэнэ, РФ суруналыыстарын Түмсүүтүн чилиэнэ.

# Шишигин Егор Спиридонович
## Олоҕун олуктара

* 1947 сыллаахха сэтинньи 12 күнүгэр Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Тараҕай нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1970 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1970—1973 сс. — ССРС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын аспирана.
* 1973—1975 сс. — ЫБСЛКС комитетын босхоломмут үлэһитэ — секретарь, Дьокуускайдааҕы горкомҥа 2-с секретарынан үлэлиир, Дьокуускайдааҥы обкомол пропагандаҕа уонна культурнай-маассабай үлэҕэ сэбиэдиссэйэ.
* 1976—1992 сс. — Ем. Ярославскай аатынан государственнай Музей директора, Саха Сирин культуратын министрин солбуйааччыта.
* 1993—1995 сс. — Саха государственнай университетыгар үлэлиир: Саха Сирин историятын кафедратын доцена, историко-юридическай факультет деканын солбуйааччыта.
* 1995 сылтан — гуманитарнай уонна социальнай-экономическай дисциплиналарга кафедра сэбиэдиссэйэ, Мирнэйдээҕи политехническай институт (Саха государственнай университетын филиала) гуманитарнай уонна естественнай билимнэргэ факультетын декана.
* 2003 с. — Ем. Ярославскай аатынан Хотугу омуктар историяларын уонна культураларын государственнай Музейын директора.
Е. С. Шишигин — биллиилээх учуонай, кыраайы үөрэтээччи — Саха Сирин музейа, кыраайы үөрэтии сайдыытыгар үгүс өҥөлөөх, история уонна культура өйдөбүнньүктэрин харысхалыгар уонна тарҕатыыга сыралаах үтүө үлэни оҥорбута. Е. С. Шишигин — 80-н тахса научнай үлэлэр уонна ыстатыйалар ааптардара.
# Ölürüm Sana

Ölürüm Sana (Олүрүм Сана; нууччалыы туруору тылбаастаатахха -- «Я умру для тебя», сахалыы -- "Эн тускар өлүөм) — бу Турция биллэр киһитэ, аан дойдуга аатырбыт сураҕырбыт улахан уонна биир саамай ситиһиилээх ырыаһыта Таркан устуудьуйаҕа устубут үһүс альбома. Бу альбом 1997 сыллахха турок тылынан тахсыбыта.

# Ölürüm Sana
## Альбомҥа киирбитэ

Ölürüm Sana альбом Турция Стамбул куоратыгар "Истанбул Плак" (İstanbul Plak) диэн ааттаах биир улахан устуудьуйаҕа уһуллан, таҥыллан тахсыбыта.
Бу альмон аан дойдуга бүтүннүүтүгэр офиальнайдык көҥүллэммитинэн, легальнайдык уонна көҥүллээхтик 4,5 мөл ахсаанынан оҥоһуллан тахсыбыта. Ол түмүгэр бу альбом Турцияҕа эрэ буолбакка, бүтүн аан дойдуга үр харчы өттүнэн улаханнык ситиһиилэммитэ. Ити альбому атын дойдулартан ордук Арассыыйаҕа, тутулуга суох судаарыстыбалар холбоһуктарыгар (СНГ), Илиҥҥи Европаҕа (холобур, Венгрияҕа), ону тэҥэ Германияҕа, Францияҕа уонна Бельгияҕа сэргээбиттэрэ. Оттон аангылыйа тыллаах дойдуларга улаханнык тарҕамматаҕа, тарҕата да сатаабатахтара.

# Ölürüm Sana
## Альбомҥа киирбит композициялар

Ölürüm Sana, 1997
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктарын Ассоциацията

Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктарын Ассоциацията — Саха Өрөспүүбүлүкэтин аҕыйах ахсааннаах олохтоох омуктарын түмэр, кинилэр интэриэстэрин көмүскүүр аналлаах уопсастыбаннай тэрилтэ.
Ассоциация 1989 сыл ахсынньы 13 күнүгэр Саха сирин аҕыйах ахсааннаах омуктарын I сийиэһигэр тэриллибит.
Олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктарга Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр биэс омук киирэр: эбэҥкилэр, эбээннэр, дьүкээгирдэр, долгааннар, чукчалар.
# Бельгия

Бельгия Хоруоллуга диэн Арҕаа Эуропа дойдута. Дойдуга Эуропа Униятын, NATO уо.д.а. суолталаах омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр штаб-квартиралара бааллар. Бельгия иэнэ 30,528 km² уонна дьонун ахсаана 10.5 млн киhи.
# Пиньинь

Пиньи́нь (кыт. 拼音, pīnyīn; өссө официальнайдык, 汉语拼音, Hànyǔ pīnyīn, Ханьюй пиньинь, ол аата 'Кытай суругун дорҕооннорун суруйуу') — латыын алпабыытын көмөтүнэн кытай тылын романизациялыыр ньыма. Кытайга (КНР) пиньинь официальнай стаатустаах. 2009 с. пиньинь Тайбааҥҥа официальнай статустаныахтаах этэ. 2009 с. от ыйыгар арыы президена Ма Индзю Экономика, атыы-эргиэн уонна култуура Фуорумугар (Чанша к., Хунань провинция) өссө судургу иероглифтарга көһөргө этии киллэрбит.
Пиньинь 1958 с. ылынныллыбыт, 1979 сылтан аан дойдуга Кытай ааттарын транскрипциялыырга туттуллар. Кини ол иннинэ баар буола сылдьыбыт транскрипциялары солбуйбут (Уэйд — Джайлз уонна Джуин).
Буукубалар :
| Буукуба | Хайдах саҥарыллара | Тыл | Тылбааһа |
| b | б | bàba (爸爸) | аҕа |
| p | п | pào (跑) | сүүрэр |
| m | м | māo (貓) | куоска |
| f | ф | fēijī (飛機) | самолет |
| d | д | dìtú (地圖) | карта (геогр.) |
| t | т | tóufa (頭髮) | баттах |
| n | н | niúnǎi (牛奶) | үүт |
| l | л | lǎoshī (老师) | учуутал |
| g | г | gōnggòng qìchē (公共汽車) | автобус |
| k | к | kèrén (客人) | ыалдьыт |
| j | дз’ | jiānádà (加拿大) | Канада |
| s | с | sànbù (散步) | күүлэйдээ |
| w | ааҥл. w курдук | wòshì (臥室) | хос |
| ch | ч (тыл оройо үөһээҥҥи альвеолга) | chīfàn (吃饭) | аһыыр |
| sh | ш | shū (書) | кинигэ |
| c | ц | cài (菜) | овошь, ас |
| h | х | huǒ (火) | уот |
| q | сымнаҕас ч | qián (錢) | харчы |
| r | ааҥл. r, нууч. ж | rén (人) | киһи, дьон |
| x | сымнаҕас щ эбэтэр сымнаҕас с | xiǎo (小) | кыра |
| z | цз | zìxíngchē (自行車) | велосипед |
| zh | чж (ч-га майгынныыр) | zhōngguó (中國) | Кытай (Орто Дойду) |
| a | а | zhòngdà (重大) | суолталаах |
| u | у | dáfù (答覆) | эппиэттиир |
| o | о | yībō (衣缽) | нэһилиэстибэ |
| ai | ай | hǎi (海) | море |
| ei | эй | běi (北) | хоту |
| ao | ао | mǎo (毛) | түү |
| ou | оу | zhōu (周) | Джоу (араспаанньа) |
| an | ан | huàn (換) | уларыт |
| en | эн | wèn (問) | ыйытыы |
| ang | аҥ | cháng (長) | уһун |
| eng | эҥ | néng (能) | сатыыр |
| ong | оҥ | fēng (風) | тыал |
| in | ин | xiōng (兄) | убай |
| ua | уа | huà (話) | тыл |
| uo | уо | zuǒ (左) | хаҥас |
| e | э | mèngxiāng (夢想) | баҕа санаа |
| er | ааҥл. r курдук | érzi (兒子) | уол оҕо |
| ü | ү | lüèwēi (略微) | кыратык |
| i | и | shìjiè (世界) | аан дойду |
| ia | я | jiā (家) | дьиэ, дьиэ кэргэн |
| iao | яо | jiāo (教) | үөрэт |
| ie | йиэ | jiějie (姐姐) | эдьиий |
| iang | йаҥ | chuáng (床) | орон |
| iong | йоҥ | yǒuyòng (有用) | туһалаах, наадалаах |
| uai | уай | huài (壞) | куһаҕан |
| ui | уэй | shuǐ (水) | уу |
| uan | уан | huàn (喚) | ыҥырар |
| un | ун | yúchŭn (愚蠢) | акаары |
| uang | уаҥ | chuàngzuò (創作) | айар |
| uan | уан | chuán (船) | лодка |
| ue | уэ | yīnyuè (音樂) | музыка |
# Тихонов Николай Николаевич

Тихонов Николай Николаевич (2.12.1936, Ньурба оройуона, Кукаакы нэһилиэгэ) - экономический наука, доктора, профессор, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
1936 сыллаахха ахсынньы ый 2 күнүгэр Кукаакы нэһилиэгэр колхуостаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1958 сыллаахха Ленинградтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун экономикаҕа факультетын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, 1958-1959 сс. тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр кылгас кэмҥэ үлэлээбитэ.
Дьоҕурдаах эдэр киһини таба көрөн, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар ыҥыран ылбыттара. Онно үлэтин младшай научнай сотруднигынан саҕалаабыта. 1966 сылтан 1981 сылга диэри ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи отделениетын филиалыгар старший научнай сотруднигынан, сектор сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1981—1983 сс. конкурстаһан Сибиирдээҕи тыа хаһаайыстыбатын экономикаҕа научнай-чинчийэр институтун тыа сирин социальнай проблемаларыгар секторын сэбиэдиссэйинэн Новосибирскай куоракка үлэлии сырыттаҕына, Дьокуускайга төттөрү ыҥыран ылбыттара. 1982—1997 сылларга региональнай экономика институгугар тыа сирин экономическай уонна социальнай сайдыытын проблемаларын секторын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1997 сылтан Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар экономика кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
Н.Н. Тихонов научнай үлэтин сүрүн хайысхатынан дойду Хоту сирин, ол иһигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын сайдыытын кыһалҕаларын, Саха тыатын сирин социальнай-экономическай боппуруостарын, рынок усулуобуйатыгар тыа хаһаайыстыбатын производствотын сайдыытын, дьонун-сэргэтин олоҕо чөллөөх хаалыытын кыһалҕаларын быһаарыы буолар.
Кини биир улахан үлэтинэн өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин үлэлэринэн, дьарыктарынан көрөн аһылыктарын норматын зоналарынан арааран быһаарыы буолар. Хоту сиргэ нэһиилэ тиийииэн олорор норманы-минимуму быһаарыы саҥа методикатын оҥорбута, онно олоҕуран билигин ити минимум оҥоһуллар уонна бу минимум олоххо чугас турар, биһиги олохтоох усулуобуйабытын учуоттуур.
Николай Николаевич рынок сыһыаннаһыыларын усулуобуйатыгар Саха сирин тыатын сайдыытын концепциятын оҥорбуг автордартан биирдэстэрэ, концепцияны правительство бигэргэппитэ. Кини бэчээккэ тахсыбыт 80-ча научнай улэлээх, ол иһигэр 6 монографиялаах. Кини «Северное село» диэн монографията 1966 сыллаахха Новосибирскай куоракка тахсыбыта. Билигин научнай кадрдары бэлэмнээһиҥҥэ активнайдык үлэлэһэр, кини салалтатынан 5 киһи диссертация бэлэмнииллэр.
Н. Н. Тихонов научнай улэтэ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыс­тыба­тын үтүөлээх үлэһитин» аатынан бэлиэтэммитэ.
# SSD

SSD (ааҥл. Solid State Drive), михросхематтан уонна микроскопическай плататтан турар көҥүл уоттаах көмпүүтэр өйө буолар. Билиҥҥи кэмҥэ киэҥник туттуллар.
# Кыстатыам (Эдьигээн улууһа)

Кыстатыам — Эдьигээн улууһун Ленскэй нэһилиэк киинэ.

# Кыстатыам (Эдьигээн улууһа)
## Өссө маны көр

* Эдьигээн улууһа
* Ленскэй нэһилиэк (Эдьигээн улууһа)
# Кондратьев Аким Андреевич

Кондратьев Аким Андреевич (19.03.1931, Бастакы Бордоҥ нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 2001) — учуутал, поэт, суруналыыс.

# Кондратьев Аким Андреевич
## Олоҕун олуктара

1931 сыллаахха кулун тутар 19 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Бастакы Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүт.
1956 сыллаахха Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрэн, Өлөөн улууһугар ананан, Сухана, Харыйалаах, Кирбэй начальнай оскуолаларыгар учууталлаабыт.
1960 сыллаахха Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатын салаатын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. Сунтаар оройуонугар саҥа аһыллыбыт Элгээйи аҕыс кылаастаах оскуола-интернатка завуһунан ананан үлэлээбит.
30-ча сыл иитээччинэн уонна саха тылын учууталынан үлэлээбит.

# Кондратьев Аким Андреевич
## Айар үлэтэ

Оҕолорго анаан суруйбут. Бастакы хоһоонноро, очеркалара уонна литературнай ыстатыйалара өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, «Хотугу сулус» сурунаалга бэчээттэммиттэр.

# Кондратьев Аким Андреевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* ССРС үөрэҕириитин туйгуна
* Норуот үөрэҕириитин туйгуна
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл

# Кондратьев Аким Андреевич
## Айымньылара

* «Кэкэ-бука»
* «Кылыһахтар»
* «Таабырыннар»
* «Олег Горожанин»
* «Атах тэпсэр ньургуһуннар»
* «Лоокуут тойуга»
* «Чыычаах доҕоро»
* «Саһарҕалыын кэпсэтии»

# Кондратьев Аким Андреевич
## Айымньылара
#### Ырыа буолан ылламмыт хоһоонноро

Аким Кондратьев элбэх хоһоонноро ырыа буолан ылланаллар.
    «Киэһээҥҥи Бүлүү» (Алексей Васильев мелодията)
    «Ийэ мичээрэ» (Ангелина Файрушина мелодията) (2006)
# Философ

Философ — философиянан интэриэьиргиир, дьарыктанар киьи.
# Тумарык

Тумарык — ыраах көстөр күүдэн буруо, туманныран көстүү.
# 1866

1866 сыл.

# 1866
## Туох буолбута

* Муус устар 4 — Ишутинецтар Александр II ыраахтааҕыны өлөрө сатаабыттар. Бу дьон истэригэр Николай Странден диэн дворянин баара. Ытылларга ууруллан баран болдьоҕо суох хаатыргаҕа ыытыллыбыта. Дьыалатын хат көрөннөр 1871 сыллаахха Саха уобалаһын Дүпсүн улууһугар көскө ыыталлар. Манна кэлэн бурдук уонна оҕуруот аһын олордор артыал тэрийэр, мэлииһэ туттарар, оҕолору ааҕарга-суруйарга үөрэтэр. Ол оҕолор истэригэр кэлин Күлүмнүүр диэн биллибит улуус суруксутун уола Баһылай Никифоров баар этэ. 1884 сыллаахха былаастар көҥүллээн Пенза куоракка барар.
* Ыам ыйын 2 — Испания уонна Перу ыккардыларыгар Кальяо аттынааҕы кыргыһыы буолбут.
* Ыам ыйын 24 — Александр Пушкин олохтообут отут сыл тухары тахсыбыт «Современник» сурунаал тахсыытын цензура тохтоппут.
* От ыйын 27 — Атлантиканы туоруур бастакы телеграф хаабылын Ирландияттан Ньюфаундлэнд арыытыгар диэри (билиҥҥитэ Канаада сирэ) тарпыттар.

# 1866
## Төрөөбүттэр

* Алексеев Степан Прокопьевич — Боһуут (1866—1916) — Марха улууһун кулубата, атыыһыт
* Василий Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр, Саха сирин уһулуччулаах общественнай, политическэй диэйэтэлэ
* Захаров Тимофей Васильевич — Чээбий (1866 — 1931), аатырбыт олоҥхоһут.
* Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич (1866 - 1944), олоҥхоһут.
* Сэтинньи 12 — Сунь Ятсен (1925 өлб.), — кытай революционера, Гоминьдан баартыйатын төрүттээччитэ, Кытайга саамай ытыктанар бэлиитикэ диэйэтэллэриттэн биирдэстэрэ.
# Тулааһын

Тулааһын — тирэх, тирээбил баҕана. Көспүт өйдөбүлгэ өйөбүл, өйөлтө, тирэх киһи.
# Сан Диего

Сан Диего (ааҥл. San Diego), город на юго-западе США, штат Калифорния, порт на Тихом океане, в глубоководном заливе Сан-Диего, на границе с Мексикой (поблизости от мексиканского города Тихуана). Население 1,27 млн человек (2004), с пригородами около 2,8 млн человек (2000).
Крупный морской порт (вывоз сельскохозяйственной продукции из Южной Калифорнии). Международный аэропорт. Железнодорожный узел. Важная морская и сухопутная военная база США. Авиаракетно-космическая, радиоэлектронная, судостроительная и др. отрасли машиностроения. Химическая, пищевая (в т. ч. плодоконсервная) промышленность. Крупный туристический центр. Климатический курорт. Издается газета «Сан-Диего юнион-трибюн», работают 8 теле- и 22 радиостанции. Симфонический оркестр, опера, балет, театры, в том числе театр — копия шекспировского «Глобуса».
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-08

Атырдьах ыйын 1—31 күннэрэ
* Башкиир омугун дьоруойа, XVIII үйэ иккис аҥарыгар Пугачевка полковниктаабыт киһи үөрэхтээх этэ, ол эрэн ханна үөрэммитэ биллибэт.
* Абстрактнай экспрессионизм диэн салаа идеолога уонна салайааччыта 1944 сыллаахха массыынатын итирик ыытан иһэн саахалга түбэһэн өлбүтэ.
* Көмүлүөк оһох сүүһэ туспа ааттаах.
* Смоленскай уобаласка 17 тыһыынчаттан тахса украинец, 16 тыһыынчаттан тахса белорус олорор.
* Магадаан уобалаһыгар (ойууга) 400-тэн тахса киһи сахабын дэнэр.
# Van Hool

Van Hool — Бельгия массыына уонна автобус оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар. Америкаҕа, Вьетнамҥа уонна Аргентинаҕа лидер. Сүрүн атыылаһааччы Flixbus.
Van Hool тэрилтэ совладелецтара:
# Саһылчай

Саhылчай (нууч. Лисичка)

# Саһылчай
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ кыратыгар бүүрүктээх кытыылаах, томтоҕор, онтон лэппиэскэ курдук хаптаҕай, ситтэҕинэ боруоҥка курдук аллара чѳҥѳрүйэн түhэр. Кытыыта элбэх ахсааннаах эминньэхтэрдээх, сымыыт уоhаҕын курдук ѳҥнѳѳх. Сэлээппэтин алын ѳҥѳ хас да салаалаах, атах устун аллара ыраахха диэри субуруйан туьэр, сэлээппэ үрдүн курдук ѳҥнѳѳх синньигэс таҥалайдардаах. Хайа туттахха иhэ сырдык араҕас. Этэ чиҥ, тардыалалаатахха уунаҥныыр, хаhан да чиэрбэлэммэт. Мүѳттээх дыргыл сыттаах. Атаҕын аллараа ѳттѳ синньигэс, үѳhээнэн улам соноон тахсар, араҕас ѳҥнѳѳх, иhэ бүтэй.

# Саһылчай
## Yүнэр кэмэ

Бэс ыйыттан күhүн хойукка диэри кѳстѳр.

# Саһылчай
## Yүнэр сирэ

Мутукчалаах, сэбирдэхтэрдээх уонна булкаастаах ойуур. Сүнньүнэн Саха сирин соҕуруу, киин оройуоннарыгар үүнэр.

# Саһылчай
## Химическэй састааба

Саха сирин киин оройуоннарыгар үүнэр саhылчай сиэнэр чааhыгар 3,27% белоктаах, 0,72% арыылаах, 1,02% минеральнай веществолардаах.
Споратын ѳҥѳ сырдык араҕас.

# Саһылчай
## Аска туттуу

Балачча үчүгэй амтаннаах тэллэй. Буhаран, ыhаарылаан, маринуйдаан уонна тууhаан сиэниллэр. Тэллэй ситэ илигинэ хомуйарга сүбэлэнэр.
Атын маарыннаhар дьааттаах да, сиэммэт да тэллэйэ суох. Кинини маарынныыр Албын саhылчай дин сиэнэр тэллэй баар. Сорох сиргэ сиэбэттэр. Бу тэллэй ѳҥѳ кыhыл, атаҕын иhэ кѳҥдѳй.
# Tata Motors

Tata Motors (Тата Моторс), Индия биир улахан массыына уонна автобус, грузовик онорон таһаарар тэрилтэтэ, бу тэрилтэни бас билэр улахан конгломерат.
# 1846

1846 сыл.

# 1846
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 10 — Аангылыйа уонна сикхтэр ыккардыларынааҕы бастакы сэрии: Собраон аттынааҕы тиһэх кыргыһыыга Ост-Ииндийэ хампаанньатын аармыйата Пенджаб аармыйатын кыайбыт.
* Олунньу 20 — Польша бастаанньыстара Краковка өрө турбуттар, соруктара — дойду тутулуга суох буолуутун иһин охсуһууну күөдьүтүү.

# 1846
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 13 — АХШ Мексикаҕа сэриини биллэрбит. Бу сэрии түмүгэр билиҥҥи Калифорния, Нью-Мексико, Аризона, Невада уонна Юта штааттар сирдэрэ уонна Техас АХШ састаабыгар киирбиттэр.

# 1846
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 10 — Лондоҥҥа Шотландияттан төрүттээх Роберт Уильям Томсон пневматическай шинаҕа патент ылбыт. Ол эрэн маннык "салгыннаах шина" бу кэмҥэ тарҕамматах. Кэлин 1887 сыллаахха эмиэ шотландец Джон Данлоп бэлисипиэт көлөһөтүгэр пневматическай шина олордору тобулбутугар дьэ тарҕаммыт.

# 1846
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 10 — АХШ Кэнгириэһэ учуонай Джеймс Смитсон 500 000 дуоллары сиэртибэлээбитин кэннэ Смитсон институтун түмэл быһыытынан олохтообут. Билигин бу билиини тарҕатар соруктаах бөдөҥ тэрилтэҕэ 19 түмэл, 21 бибилэтиэкэ, 9 чинчийэр киин уонна зоопарка киирэллэр. Ону таһынан АХШ үрдүнэн 200-тэн тахса филиаллаах.

# 1846
## Туох буолбута
### Балаҕан ыйа

* Балаҕан ыйын 18 (ол саҕанааҕы ааҕыыннан балаҕан ыйын 6 күнэ) — Ыраахтааҕы ыйааҕынан Лаамы байҕалыгар Айаан пуорда олохтоммут. Бу иннинэ биир үйэттэн тахса үлэлии турбут Охуоскай пуордун хомото чычаас буолан оччо табыгаһа суоҕа. Айааҥҥа фактория уонна Дьокуускай-Ньылхан-Айаан суола 1844 сыллаахтан тутуллан барбыттара, суолу кыйа 1855 сыллаахтан саҕалаан сахалары көһөрөн олохсуппуттара, олор дьаам үлэтин хааччыйыахтаахтара.
* Балаҕан ыйын 23 — Франция математига Леверье суоттааһынын туһанан ниэмэс астронома Галле Нептуну булбут.

# 1846
## Төрөөбүттэр

* Бурнашев, Николай Петрович — Боодоҕос (1846 — 1950), олоҥхоһут.
* От ыйын 17 — нуучча айанньыта уонна этнограф Николай Миклухо-Маклай.