yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дыраама
## Дыраама (литэрэтиирэ көрүҥэ)

Дыраама — олоҕу буола турар көстүү быһыытынан ойуулуур, дьоруойдар саҥаларынан, дьайыыларынан, утарыта киирсиилэринэн көрдөрөр литэрэтиирэ көрүҥэ.
Дыраама тыйаатыр сыанатыгар оонньоон көрдөрөргө аналлаах, оонньонор эрэ буоллаҕына кини толору олохтоох айымньы, ол быһыытынан кини өссө ускуустуба атын көрүҥнэрин — тыйаатыры, операны кытта сибээстээх. Дыраама сүрүн бэлиэлэринэн ордук эпоска чугас: ааптартан тутулуга суох событиелар ойууланаллар, сюжекка, конфликка дьоруойдар характердара арыллар. Лириканы кытта сибээһэ: дьоруойдар монологтарыгар кинилэр ис туруктара, иэйиилэрэ арыллар. Дыраама ис хоһоонун сүрүн уратытынан кини сытыы конфликтааҕын бэлиэтииллэр, конфликт — дыраама айымньыларын туллар тутааҕа, кинитэ суох драматическай айымньы суох.

# Дыраама
## Сүрүн формалара

* Трагедия — хаһан да эйэлэһэр кыаҕа суох утарыта турар күүстэр хабыр киирсиилэрэ тыҥааһыннаах түмүккэ тиэрдиитин көрдөрөр айымньы. Манна олох чыпчаал көстүүтэ (возвышенное) көстөр, олох уонна өлүү, олоххо икки суолтан биирин талыы, тыын боппуруоска быһаарыныы («Быть или не быть?!») курдук киһи санаатын оонньотор быһыы-майгы арыллар, үрдүк иэйиилэр ойууланаллар. Ол иҺин айымньы философскай күүрээнэ күүстээх. Холобур, Суорун Омоллоон «Айаал» трагедията.
* Кэмиэдьийэ — ис хоһоонунан трагедияҕа утары турар драма жанрын формата, киһи буола турар быһыыга-майгыга сөп тубэспэтин көрдөрөр күлүүлээх түгэни арыйар. Манна олох алын өттө(низменное) көстөр, ол иһин сатирическай пафос баһыйар. Холобур, Неустроев «Куһаҕан тыын», «Кукаакы кулуба» комедиялара.
* Дыраама — трагедия уонна комедия икки ардыларыгар турар, күннээҕи олох утарсыыларын, киһи уонна общество хайдыһыыларын көрдөрөр айымньы. Холобур, Софронов «Дьадаҥы Дьаакып», «Таптал» драмалара.

# Дыраама
## Өссө маны көр

* Лирика
* Эпос

# Дыраама
## Литература

1. Окорокова В. Б. Литература теорията. Дьокуускай, 2004.
# Попов Дмитриан

Попов Дмитриан (Димитриан) - Саха сиригэр үлэлээбит аҕабыыт, тылбаасчыт, учуутал, дьонуттан хаалбыт уонна биэс уонча сыл бэйэтэ суруйбут саха тылын быһаарыылаах тылдьытын Пекарскайга биэрбитэ.
Бэс ыйын 24 күнүгэр (эргэ ааҕыыннан бэс ыйын 12 күнүгэр) 1827 сыллаахха аҕабыыттар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Аҕата Покровскай сыаркабын диакона эбит. Аҕата уол тоҕустааҕар өлбүтүн кэннэ Дьокуускайдааҕы духуобунай училищеҕа үөрэммит. Дьонуттан илиинэн суруллубут «Саха тылын тылдьыта» хаалбыт, суруйа үөрэнэн баран Димитриан ол тылдьыкка саҥа тыллары эбэн киирэн барбыт. 1846 сыллаахха Иркутскайдааҕы духуобунай сэминээрийэни бүтэрбит, учуутал идэтин баһылаабыт. 1849 сыллаахха училищелар иниспиэктэрдэринэн анаммыт. Ол эрэн сахалыы үчүгэйдик билэрин учуоттаан Ытык-Күөлгэ аҕабыытынан анаммыт. Сибэтийэ Преображение сыаркабыгар Ытык-Күөлгэ 45 сыл 6 ый сулууспалаабыт. Улууска бастакы чааһынай оскуоланы арыйбыт, онно бэйэтэ суруйбут сахалыы учуобунньуктарынан саха тылын үөрэтэр эбит. Кэлин ол оскуола сыаркап приходун оскуолата буолбут.
Иннокентий Вениаминов тэрийбит итэҕэл кинигэлэрин тылбаастыыр хамыыһыйатын чилиэнэ. Эдуард Пекарскайы чинчийэр үлэнэн дьарыктанарга угуйбут буолуон сөп. Биэс уонча сыллаах үлэтин - быһаарыылаах тылдьытын - Пекарскайга туттарбыта уонна 13 сыл тухары тылдьыт оҥорууга көмөлөспүтэ биллэр.
Димитриан аҕабыыт 1896 сыллаахха муус устар 29 күнүгэр өлбүт.

# Попов Дмитриан
## Ылыллыбыт сирэ

175 лет со дня рождения Д.Д. Попова, одного из первых составителей учебного пособия на якутском языке (букваря) и переводчика Архыыптаммыт 2007, Алтынньы 12 күнүгэр.
# Петров Степан Дмитриевич

Петров Степан Дмитриевич Саха Республикатын культуратын отличнига, Күѳрдэм нэhилиэгин бочуоттаах гражданина, үлэ бэтэрээнэ, нэhилиэк депутата, энтузиаст, общественник.

# Петров Степан Дмитриевич
## Наҕараадалара:

– юбилейная медаль «20 лет Победы ВОВ»
– ударник Коммунистического труда
– ветеран сельского хозяйства Якутии
– памятная медаль «Дети войны»
– памятная медаль «100-летие Великой Октябрьской социалистической революции»
– юбилейная медаль «Артист Кердемского народного театра»,
– знак «За вклад в развитие физическлй культуры и спорта» (МО Жемконский 2-й наслег)
– почетный знак «За вклад в развитие народного-художественного творества РС (Я)»
– «Лучшая мужская роль» 105 летие Григорьева, с. (Улахан Аан 2015 с)
– «Лучшая мужская роль» 105-летию Ходулова Д.Ф. Фестиваль смотр Народных театров РС(Я)
– Приз за лучший фильм- «Золотой Георгий», приз международной ассоциации кинокритиков (Фипрессии)
– Диплом Федерации киноклубов России по результатам рейтингового голосования — 40-й ММКФ (Москва., 2018)
– Приз «Лучший режиссер» на 1-м кинофестивале «Хрустальный источник», (Ессентуки., 2018)
– Специальный приз «За художественный вклад на 42-м Монреальском Международном кинофестивале» (Канада., 2018)
– Гран-при Байкальского международного кинофестиваля «человек природа» имени В.Г. Распутина (Иркутск., 2018)
– Гран-при «мирового Азиатского кинофестиваля» Лос -Анджелес
– Главный приз кинофестиваля «Imagina Native» (Канада.,2018)
– II место Фестиваль российского кино «Спутник над Польшей» (Варшава., ноябрь., 2018)

# Петров Степан Дмитриевич
## Кини туhунан:

Петров Степан Дмитриевич 1945 сыллаахха Бүлүү оройуонун Кирово сэлиэнньэтигэр тѳрѳѳбутэ. 1974 сыллаахтан Ханалас оройуонун Күѳрдэм нэhилиэгэр олорор.
Степан Дмитриевич «Ɵктѳѳп 50 сыла» сопхуоска суоппарынан, мастерской сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Кэргэнинээн Полина Захаровналыын бииргэ ыал буолан 39 сыл олордулар, о5олордоохтор, сиэннэрдээхтэр.
1976 сылтан Күѳрдэмнээ5и Л.Я. Гермогенова аатынан норуот театрыгар умсугуйан үлэлиир. Республиканскай, улуснай кѳрүүлэргэ, норуот самодеятельнаhыгар, фестивальарга кыттыыны ылбыта.
2016-2017 с.с. Республиканскай, улуснай норуот театрын кѳрүүлэригэр «Лучшая мужская роль», «За верность театру» номинация кыайыыла5а.
1995 с «Куоратчыт», 1997с «Буор Кут» киинэлэргэ, 2016 с «Тойон кыыл» сүрүн оруолугар оонньообута.
2018с 40-с Москва5а буолбут Аан дойдутаа5ы кинофестивалга ынырыллыбыта.
Нэhилиэк главатыттан элбэх махтал сурук, почетнай грамота туппута.
# Эрэйдээһин

Эрэйдээһин диэн дьону, киһини эбэтэр кыылы (куосканы, ыты) соруйан ыарыылааҕын билэн туран уонна куһаҕанын билэн туран кэһэтээһин. Сүрүннээн эрэйдээһин киһини да утары, кыылы да утары — бобуллар, моральнайда өттүнэн, уголовнай да өттүнэн. Олоххо биир куһаҕан көстүү буолар.
# Брүссель

Брүссель, официаллык Брүссель Киин Куорат Региона диэн Бельгия киин куората. ЭУ сүрүн органнара бааллар.
# DigitalGlobe

DigitalGlobe — АХШ тэрилтэтэ, араас спутниктарынан сири үрдүк хаачыстыбалаахтык хаартыскаҕа түһэрэр, Maxar Technologies спутниктарв бас билэр конгломератка киирэр. Сүрүн һакааһы Google каартатыгар туттар.
# Башарина Зоя Константиновна

Башарина Зоя Константиновна — филология билимин дуоктара, ХИФУ РФ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна культураларын институтун профессора, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, "Билии" уопсастыба чилиэнэ, 150-н тахса научнай үлэ ааптара.

# Башарина Зоя Константиновна
## Олоҕун тиһиктэрэ

* 1945 сыллаахха ыам ыйын 21 күнүгэр Булуҥ улууһун Күһүүр нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1961 сыллаахха орто оскуоланы бүтэрэн баран икки сыл интернакка баспытааталлаабыта.
* 1963 сыллаахха Магаданнааҕы педагогическай институт историко-филологическай факультетыгар нуучча тылын уонна литературатын отделениетыгар үөрэнэ киирэр.
* 1967 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Хаптаҕай орто оскуолатыгар ананан үлэлии барар.
* 1969 сылтан Саха государственнай университетыгар үлэлиир.
* 1990 сыллаахха Алма-Ата куоракка кандидатскай диссертациятын көмүскүүр.
* 2005 сыллаахха докторскай диссертациятын көмүскүүр.

# Башарина Зоя Константиновна
## Айымньылара

* Взаимодействие русской и якутской литератур: Учеб. пособие. - Якутск, 1992
* Русская проза Якутии (50-80-е гг.):Учеб. пособие. - Якутск, 1995
* Саха литературата Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр (1941-1945 сс.). - Дьокуускай, 1997

# Башарина Зоя Константиновна
## Олоҕун, айар үлэтин туһунан

* Башарина З.К. // Кто есть кто: Женщины-ученые Якутии. - Якутск, 2000
* Башарина З.К. // Наш филологический. - Якутск, 1996
* Маркова Т. Университет мин дьылҕабар // Далбар Хотун. - 1996. - №2
* Саха салаатын 60 сыла. - Дьокуускай, 1999
* Якутский государственный университет: Фото-альбом. - 1996

# Башарина Зоя Константиновна
## Ытык ааттара, наҕараадалара

* Действительный член Академии Северного форума , Международной Академии информатизации, Петровской академии наук и искусств.
* Лауреат премии им. М.В.Ломоносова с медалью "За верность России"(2011).
* Победитель в номинации "За вклад в развитии Лиги Женщины-ученые Якутии" (2009). "Гражданская доблесть" (2010).
* "Почетный работник высшей школы РФ". "Учитель учителей".
* "Почетный гражданин Булунского улуса" (2007).
* Памятный знак, посвященный 100-летию В.А.Протодьяконова - Кулантая (2012).
* Юбилейный знак "380 лет Якутии с Россией", (2012).
* Занесена в Педагогическую энциклопедию РС (Я) (2005), библиографический указатель "Писатели земли Олонхо" (2000), в книгу "Трудовая слава Якутии" (2010).
* Отличник профессионального образования РС(Я),(2010).
* Знак признания заслуг(2011).
* Знак "375 лет г.Якутска"(2007).
* Знак "За долголетнюю добросовестную работу"(2006)
* Үлэ Бэтэрээнэ.

# Башарина Зоя Константиновна
## Дьиэ кэргэнэ

Кэргэнэ мэдиссиинэ билимин дуоктара Башарин Карл Георгиевич.
# 1451

1451 сыл.

# 1451
## Туох буолбута

* Олунньу 3 — Султан Мехмед II Осмаан импиэрийэтин ыраахтааҕыта буолбут.
# Сплиттер

Splitter (Сплиттер), специальнай тэрил, биир проводтан хас да частотаанан үлэлэтэн тэрил буолар. Биир проводка сүрүннээн хас да бытовой техниканы холбуохха сөп. Сплиттер ADSL уонна Ethernet проводтарга туттуллар.
# 1710

1710 сыл.

# 1710
## Туох буолбута

* Тохсунньу 29 — Арассыыйаҕа ыраахтааҕы Бүөтүр I ыйааҕынан нуучча гражданскай алпаабыта киллэриллибит.
* Муус устар 10 — Британияҕа Анна статута диэн ааттаммыт сокуон олоххо киирбит, ааптар быраабыгар сыһыаннаах бастакы сокуон.
# Варламова Мария Ивановна

Варламова Мария (Марфа) Ивановна (25.10.1930 — 28.10.2020) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыската, Саха АССР үтүөлээх артыыската, “Гражданскай килбиэн” Бочуот знагын лауреата, тыыл бэтэрээнэ.

# Варламова Мария Ивановна
## Олоҕун олуктара

* 1930 сыллаахха алтынньы 25 күнүгэр Горнай оройуонун Мытаах нэһилиэгэр күн сирин көрбүт.
* 1953 с. — Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищены бүтэрбит.
* 1956 с. — М. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы судаарыстыбаннай консерватория национальнай студиятын бүтэрбит.
* 1958 сылтан 2020 сылга дылы — Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһынан үлэлээбитэ.

# Варламова Мария Ивановна
## Айар үлэтэ

"Мария Ивановна Варламова 1956 сыллаахха Мусоргскай аатынан Урааллааҕы консерваторияны бүтэрэн баран, тыйаатырга тардыһыытын күүһүнэн, саха бастакы травести-артыыската Парасковья Семеновна Петрова ыллыктаах сүбэтин ылынан, таптыыр артыыһын солбуйан уолаттар, оҕолор оруолларын оонньообутуттан саҕалаан, кэрэ бэйэлээх саха да, омук да араас дьылҕалаах кыргыттарын, эмэхсийэ барбыт эмээхситтэргэ тиийэ оонньоон, үйэ аҥара айымньылаах суол киэҥ аартыгын тутуста".
* Васильева М.С. "Айар талаан кистэлэҥэ" кинигэтиттэн, 2006 с.

# Варламова Мария Ивановна
## Айар үлэтэ
#### Тыйаатырга оонньообут сүрүн оруоллара

* Мэхээски («Ситим быстыыта», Амма Аччыгыйа)
* Мюлдью («Сайсары» Суорун Омоллоон)
* Пистолет («Үс ини-бии» С. Ефремов)
* Жанболот («Ийэ сирэ», Ч. Айтматов)
* Күөрэгэй («Күөрэгэй», М. Обутова-Эверстова)
* Туллук («Дыгын Дархан», И. Гоголев)
* Василиса («Ньургуһун иккистээн тылыннар», Ф. Буляков)
* Ведьма («Макбет», Э. Ионеско)
* Хараанай («Хара кыталык», И. Гоголев)
* Мария Хосефа («Иччитэх дьиэ», Г. Лорка)
* Дьэбдьиэй – («Ааттаах поэт Арбита», Айсен Дойду)
* Аанчык – («Три новеллы о войне»).

# Варламова Мария Ивановна
## Айар үлэтэ
#### Киинэҕэ оонньообут оруоллара

Бабушка («Спасите наши души», режиссер К.Белевич, кинокомпания «Стармедиа»)

# Варламова Мария Ивановна
## Айар үлэтэ
#### Кинигэтэ

«Айар талаан кистэлэҥэ» ааптара

# Варламова Мария Ивановна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1978)
* «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ (2005)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыската (2013)
# Хоҥор Биэ (Нам улууһа)

Хоҥор Биэ — Нам улууһун Салбаҥ нэһилиэгин киинэ.

# Хоҥор Биэ (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Салбаҥ нэһилиэгэ (Нам улууһа)
# Полиомиелит

Полиомиелит диэн вирус төрүттээх олус кутталлаах ыарыы. Дьонтон дьоҥҥо тарҕанар. Үксүгэр симптома суох сайдар, хаан нөҥүө киирбит буоллаҕына симптомнара тута тахсаллар. Центр ниэрбэ систематыгар киирэрэ саарбах. Киһи сыһыаннаҕына параличтанар. Вакцинация баар уонна ыарыыны тохтотуон сөп. Аан дойду доруобуйа тэрилтэтэ уонна атын аан дойду тэрилтэлэрэ ол туһуар үлэлииллэр ол түмүгэр полиомиелит дойдулар үксүлэригэр суох буолбута. 1988 сыллаахха быһа холоон 350,000 киһи ыалдбьыбыт буоллаҕына 2007 сыллаахха номнуо 1,652 эрэ киһи ыалдьыбыт.
# Толоон

Толоон — биллэр-көстөр гына муус да ууллан, уу да суурайан алдьаппатах тайҕа ортотунааҕы кэтит, уһун субурҕа, хочоҕо маарынныыр, үрдүк сыыра суох дэхси хонуу. Омук тылларыгар майгынныыр: тала (был. түүр.) — хонуу куйаар; долон (тадж.); далан (перс.) — хайаны уҥуордуур суол.

# Толоон
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
# Бояров Алексей Федотович

Бояров Алексей Федотович (1896 - 20.10.1942) — Саха АССР үөрэх, доруобуйа харыстабылын уонна социальнай хааччыйыы наркома.
Байаҕантай улууһун Игидэй нэһилиэгэр 1896 сыллаахха төрөөбүт.
Крупская аатынан Москубатааҕы хомуньуустуу иитии академиятын бүтэрбит. Алдан уонна Уус-Алдан РИК-тарын бэрэстээтэлэ, Якутснабторг дириэктэрэ. 1920 сылтан ВКП(б) чилиэнэ.
1938 сыл тохсунньу 17 күнүгэр хаайыллыбыт.
1942 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр Эһэ-Хайа хаайыытыгар өлбүт.
# Малая Девица

Малая Девица (укр. Мала Дівиця) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 900 (2023).
# Арал байҕала

Арал байҕала (Арал) диэн Орто Азияҕа баар туустаах күөл. Иэнэ 3500 км² (2005 сыл). Казахстан уонна Харахалпахстан кирбиилэригэр баар. Арал 1960-с сыллартан саҕалаан уолан иэнэ 90% кыччаабыта. Аралга түһэр Амударья уонна Сырдарья өрүстэр ууларын нүөлсүтүүгэ ыытаннар күөл уолан хаалбыта. 1989 сылга Арал уутун таһыма намтаан икки аҥар арахсыбыта. Арал куурбут түгэҕиттэн тыал тууһу, кумаҕы, пестицидтары, химикаттары салгыҥҥа көтүтэн тула эйгэни киртитэр. ССРХ кэмигэр Возрождение арыытыгар биологиялаах сэбилэҥи тургутар кистэлэҥ лаборатория баара. Манна сотуун өлүү, туляремия, бруцеллез, чумаа, тиф, хара чэчик, ботулизм курдук сыстыган ыарыылар көбүтээччилэрин харайаллара.
# Захаров Николай Семенович

Захаров Николай Семенович (Сахаачча) (20.12.1948—1969) — саха аатырбыт тустууга.

# Захаров Николай Семенович
## Олоҕун олуктара

1948 сыллаахха ахсынньы 20 күнүгэр Амма с. төрөөбүт.

# Захаров Николай Семенович
## Аатын үйэтитии

* Николай Захаров — Сахаачча аата Амматааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар иҥэриллибит.
# Айхан Каан

Каа́н Айха́н (туур. 'уонна ниэм. Kaan Ayhan; 1994 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүт, Гельзенкирхен, Германия) — Турцияттан төрүттээх ниэмэс биллэр футболиһа, «Фортуна» (Дюссельдорф) футбол кулуубун уонна Турция сүүмэрдэммитт национальнай хамаандатын көмүскээччитэ.

# Айхан Каан
## Кулуупка карьерата

Каан 1994 сыллаахха Германия Гельзенкирхен куоратыга күн сирин көрбүтэ. Олох кыратыттан, түөрт сааһыттан саҕалаан «Шальке 04» диэн оҕо футболга хамаандатыгар дьарыктаммыта. Айхан кыра сааһыгар Гельзенкирхен куорат оҕолорго уонна ыччаттарга хамаандатын састаабыгар киирэн, футбол күрэхтэһиилэригэр кыттыбыта. Ыччат хамаандатыгар сылдьан 17 сааһыгар барыта холбоон 39 күрэхтэһиигэ кыттыбыта уонна олорго 15 төгүл гол киллэрбитэ, 9 төгүл гол буолбут пааһы тэппитэ. 2012 сыллаахха 19 саастарыттан аллараа саастаахтарга ниэмэс Бундеслигатын чөмпүйүөнэ, кыайыылааҕа буолбута.
2012 сыл тохсунньу 18 күнүгэ олоҕор бастакы профессиональнай хантараагын түһэрсибитэ. Хантараага икки сыл болдьохтоох этэ, 2013 сыл от ыйыттан саҕаламмыта. 2013 - 2014 сыллардааҕы футбол сезонуттан саҕалаан Бундеслига мачтарын сайаапкатыгар киирэн барбыта. 2013 сыллаахха алтынньы 5 күнүгэр «Шальке 04» туһугар аан бастакытын тахсыбыта. Онно кини «Аугсбурга» хамаанда утары киирсиигэ атын футболиһы солбуйбута. 2013 сыллаахха сэтинньи 4 күнүгэр Айан Каан кулуубу кытта хантараагын 2017 сылга диэри уһаппыта.
2016 сыллаахха тохсунньу 3 күнүгэр Айханы Франкфуртааҕы «Айнтрахт» кулууп сезон бүтүөр диэри куортамнаах, харчыга уларсан ылбыта. Ол сыл кини атырдьах ыйын 31 күнүгэр Дюссельдорф «Фортуна» кулуубугар көспүтэ.

# Айхан Каан
## Сүүиэрдэммит хамаандаҕа

2011 сыллаахха Каан Германия оҕолорго сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар Европа чөмпүйэнээтигэр кыттыбыта.
2013 сыллаахтан Айхан Турция ыччаттар ортолоругар фудболга сүүмэрдэммит хамаандатын туһугар оонньуурга быһаарыммыта. Бастакы күрэхтэһиитэ 2013 сыллаахха алтынньы 11 күнүгэр буолбута.
# Түүр омуктар тылларыгар майгыннаһар тыллар. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)

Түүр омуктар тылларыгар майгыннаһар тыллар. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Билиҥҥи түүр омуктарын иһигэр хайдыһыы, бытарыйыы, быһа холоон, 2 тыһыынча сыл анараа өттүгэр саҕаламмыт. Холобур, биһиги сахалар төрүттэрбит ити кэмнэргэ түүр омук уопсай маассатыттан арахсан барбыт буолуохтарын сөп.
Анал үөрэхтээх дьон чинчийбиттэринэн, түүр омуктарын иһигэр лиэксикэлэрин сөп түбэсиһиитэ 72 %-ҥа тэҥнэһэр. Монгуол омуктара б.э.10-с үйэтигэр эрэ араас омуктарга (монгуоллар, бүрээттэр, калмыыкта...) хайдыспыттар. Ол иһин тыллара 90 % сөп түбэсиһэр. Атыннык эттэххэ, монгуол – бүрээттиин, бүрээт калмыктыын кэпсэтэн өйдөһүөхтэрин сөп.
Тоҥус-маньчжурдар биһиги эрабыт саҕаланыа 4 үйэ баарына бытарыйбыттар. Маньчжурдар, эбээннэр, эбэҥкилэр, нанаайдар, удэгелэр, орочоннор, ульчалар, ороктар уо.д.а. диэннэргэ. Лиэксикэлэрин сөп түбэсиһиитэ – 65 %
Дьоппуон- рюкю тылларын икки ардыгар өйдөһүү – 74 %.
“Тыл үөрэхтээхтэрэ суруйалларынан, билиҥҥи саха тылыгар 2500 кэриҥэ монгуолтан киирбит тыл баар буолуон сөп. Холобур, монгуоллары кытта үйэ тухары ыаллаһа олорор тываларга 2200, хакаастарга – 400, алтаайдарга – 830 монгуол тыла баар эбит,” – диэн суруйар суруналыыс Иван Гаврильев « Олоҥхо уонна бүрээт-монгол тыла»диэн ырытыы ыстатыйатыгар.
Бу ыстатыйаттан И.Гаврильев чинчийэн суруйбут үлэтигэр биһиги аатырар олоҥхобут сүрүн дьоруойдара Саха Саарын Тойон, Сабыйа Баай Хотун, Ньургун Боотур, Туйаарыма Куо, Айталыын Куо, Айыҥа Сиэр Тойон, Айыҥа Нуоралдьын эмиэ монгол-бүрээт тылыттан төрүттээх ааттар буолан тахсаллар. Уонна ырытааччы тылбыт баайын сыныйан үөрэтэн, монгуол тыллаах омуктар сахалары баһылаан-көһүлээн олоро сылдьыбыттарын ыйар.
Оттон казах тылыгар саха тыла олус уруулуу, сирдэр ааттара майгыннаһаллар. Олоҥхоҕо хоһуйуллар айылҕа, сир-дойду үгүс, «кыһыл кумаҕынан кырбаһар, үоүҥ кумаҕынан өрүкүйэр, хара кумаҕынан хаһыырар» сирдэри Орто Азияҕа ол иһигэр Казахстаҥҥа да булаттыахха сөп. Терис сахалыыта Тиэрэ диэн кыракый үрэх. Саха Сиригэр казах сирин-уотун курдук ааттар бааллар. Холобур, Дьубалы – Дьабыыл, Тиэрис – Тиэрэ..
Саха тылын үөрэтэр учебникка саха тылыгар үс тыһыынча монгол тыла киирбитэ биллэр. Ол аата итии сылаас сиргэ монголлар хаалбыттар, оттон кинилэри кытта өр алтыһан олорбут сахабыт дьоно күрээн дуу, куотан дуу, монголларга хотторон дуу маннык тымныы дойдуга кэлэн олохсуйбуттар.
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Туһаныллыбыт литература:
1. Иван Гаврильев. Олоҥхо уонна бүрээт-монгол тыла. Кыым. 2013
2. Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1981.
3. Дмитрий Иванов. Алтаистика кэмпириэнсийэтэ. Кыым.2016.
# Сүлүүдэлээх тымтай

Сүлүүдэлээх тымтай — ньолбуһах айахтаах, туос хаппахтаах, ойо быһыы ойуутун аннынан сүлүүдэ кыбытыылаах арыы хаһаанарга, кэлин мал хаалыырга аналлаах туос иһит, тымтай.

# Сүлүүдэлээх тымтай
## Өссө маны көр

* Мастаах тымтай
* Тымтака
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа
# Чжэцзян

Координаталара: 29°00′ с. ш. 120°00′ в. д.﻿ / ﻿29.000° с. ш. 120.000° в. д.﻿ / 29.000; 120.000
Чжэцзян (кит. 浙江, пиньинь Zhèjiāng; у 浙江) - Кытай биир саамай илиҥҥи провинцията буолар. Территория иэнэ 102 тыс км2. Нэһилиэнньэтэ 52 мөллүйүөн. Киин уонна саамай улахан куората - Ханчжоу. Онтон арыый улахан куораттара - Нинбо, Вэньчжоу, Цзяоцзян, Цзясин, Луцяо, Шаосин, Хучжоу, Линхай, Хуанъянь уонна [[|Цзиньхуа ]].
| Карта | # | Саха тылынан | Кытай тылынан | Пиньинь | Тип |
| 350px |
| 350px | 1 | Ханчжоу | 杭州市 | Hángzhōu Shì | мегаполис |
| 350px | 2 | Нинбо | 宁波市 | Níngbō Shì | мегаполис |
| 350px | 3 | Хучжоу | 湖州市 | Húzhōu Shì Shì | куорат |
| 350px | 4 | Цзясин | 嘉兴市 | Jiāxīng Shì Shì | куорат |
| 350px | 5 | Цзиньхуа | 金华市 | Jīnhuá Shì | куорат |
| 350px | 6 | Лишуй | 丽水市 | Líshuǐ Shì | куорат |
| 350px | 7 | Цюйчжоу | 衢州市 | Qúzhōu Shì | куорат |
| 350px | 8 | Шаосин | 绍兴市 | Shàoxīng Shì | куорат |
| 350px | 9 | Тайчжоу | 台州市 | Tāizhōu Shì | куорат |
| 350px | 10 | Вэньчжоу | 温州市 | Wēnzhōu Shì | куорат |
| 350px | 11 | Чжоушань | 舟山市 | Zhōushān Shì | куорат |
# Геморрой

Геморрой (сахалыы тылынан hemorroj биитэр hеморрой), аныгы үйэ ыарыыта (оhуоба 80 сыллардаах кэнниттэн элбээтэ), билиҥҥи кэмҥэ тарҕаммытынан 4 миэстэни ылар (грипп, тымныйыы, гиподинамия кэнниттэн) уонна дьон өлөрүттэн 7 миэстэ (ол эбэтэр 10 бастакы ыарыыга киирэр). Оhуоба киэнник сайдыылаах дойдуларга тарҕаммыт (АХШ, Дьоппуон, Германия, Франция, Корея, Швеция) уонна сайдыылаан дойду эр дьонун 80% ылар, 75% кэрэ аҥардарын. АХШ хас 4-үс олохтооҕо геморойунан ыалдьара биллэр. Кэнники кэмҥэ ити ыарыы Арассыыйаҕа эмиэ тарҕанна. Ол курдук билинни туругунан эр дьон 54%, кэрэ анар 38% ыалдьар. UN этэринэн Аан Дойдуга геморройдаах дьон элбээн эрэллэр, олор ортолоругар эдэр саастаах ыччаттар баар буолаллара элбиир.

# Геморрой
## Ыарыы ис туруга

Геморрой диэн анаал хайаҕас тула тымырдара үллэн ыарыыга кубулуйуута. Хаан тохтон дьон анимия буолар.

# Геморрой
## Ыарыы үөскүүр төрүтэ

* Гаазтаах суоктар
* Гиподинамия
* Уойуу (Сонооһун)
* Калорийдаах элбэх аһы сиэһин
* Чипсы
* Фаст Фуд уонна онно аймахтыы ас
* Сахарнай диабет
* Оһоҕос уонна быар араас проблемалара
* Аһары физичэскэй хамсаныы
# Мэһэмээн мээрэй

Мэһэмээн мээрэй эбэтэр мээрэй — кыра туос иһит, кыра чабычах.

# Мэһэмээн мээрэй
## Тыл үөскээбит төрдө

Нуучча тылыттан (безмен) киирбит тыл буолуон сөп.

# Мэһэмээн мээрэй
## Оҥоһуута, туһаныыта

Хаппахтаах кыра туос иһит, кыра чабычах. Хороҕор, түгэҕин диэки суптугур эркиннээх. Айаҕынан 18 см тиийэ кэтиттээх, 17—18 см тиийэр үрдүктээх. Дьиэ иһигэр кыра аһы астыырга, сир аһын хомуйарга оҥоойук быһыытынан туттуллар. Сүнньүнэн аһы мээрэйдииргэ аналлаах туос иһит. Холобур, мээрэй арыы, мээрэй бурдук диэн буолара үһү..

# Мэһэмээн мээрэй
## Тыл туттуллуута
#### Тыл номохторо

* Абааьы кыыһа мэһэмээнтэн куттаммытыгар дылы.

# Мэһэмээн мээрэй
## Мэһэмээн сир ааттарыгар

* Мэһэмээн Көрдүгэнэ — Чурапчы улууһун Кылааннааҕар быыкаайык үрүйэ.
* Мэмэһээн — Горнай Атамайын ходуһата (сорох сирдэргэ мэһэмээни мэмэһээн дииллэр).

# Мэһэмээн мээрэй
## Өссө маны көр

* Далбар чабычах
* Таҥалайдаах чабычах
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа
* Тууйас
# Витебскай

Витебск (белор. Віцебск) диэн Беларусь куората. Витебскай уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 368 955 (2013).
# Ларионов Степан Павлович

Ларионов Степан Павлович - ударник үлэһит, учуутал, оскуола сэбиэдиссэйэ.
1915 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1929 с. «Холбоһук» табаарыстыба чилиэнэ.
1932 с. Молотов аатынан холкуос чилиэнэ. 1934 с. «Молотов» колхоз ударник үлэһитэ.
1937 -1976 сс. Тыыллыма оскуолатыгар учууталынан ол иһигэр 16 сыл оскуола сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1967 с. нэһилиэк Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.
# Саина

Екатерина Саввинова–Саина — Саха сирин үтүөлээх артыыһа. "Здравствуй, Якутск" (1997) ырыатынан киэҥ биһирэбили ылбыта.

# Саина
## Олоҕун олуктара

1971 с. от ыйын 17 күнүгэр Булуҥ улууһун Күһүр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ ансаамбыл дирижера, аҕата саксафоҥҥа, кларнетка оонньуур муусука учуутала.

# Саина
## Айар үлэтэ

Саха эстрадатыгар 15 сыл тухары 4 альбом, 2 видеоклип уонна документальнай киинэ таһаарбыта. Репертуарыгар 20 араас омук тылынан 200-чэкэ ырыалардаах (сахалыы, нууччалыы, эбээннии, эбэҥкилии, долганныы, чукоткалыы, юкагирдыы, дьоппуоннуу, бүрээттии, монгуоллуу, казахтыы, кэриэйдии, украинскайдыы, английскайдыы, францзускайдыы, хиндилыы, болгарскайдыы, итальянскайдыы, испанскайдыы, грузинскайдыы). Фортепианаҕа, хомуска уонна да атын саха инструменнарыгар оонньуур.
Канаадаҕа олохсуйан олорор, 2024 сыллаахха гражданство ылбыта.