yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Алексеев Семен Михайлович

Алексеев Семен Михайлович - «Горнай улууһа» муниципальнай оройуон Ытык олохтооҕо.
Тохсунньу 28 күнүгэр 1937 c. Маалтааны нэһилиэгин Куудук учаастагар дьадьаҥы дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1954 с. Кэптин 7 кылаастах оскуолатын бүтэрбитэ. Оскуола кэнниттэн биир сыл табаһыттаабыта, 1956-1959 сс. Советскай Армия кэккэтигэр Чита уобалаһыгар сулууспалаабыта. Армияттан кэлэн баран, табаһыттар биригээдэлэригэр биригэдьииринэн 1964 с. дылы үлэлээбитэ. Ити сыл Дьокуускай куоракка 1№-дээх СПТУ-га суоппардар куурстарыгар үөрэммитэ, бүтэрэн баран суоппар ыарахан эриирдээх-мускуурдаах, ол эрээри чиэстээх-бочуоттаах үлэтин саҕалаабыта.
Бастаан ГАЗ-66 массыына уруулугар олорбута. Кэптин-Маҥаны икки ардыларыгар колхоз иһинээҕи наадаҕа сүүрдүбүтэ, хас да сыл бензин таһар массыынаҕа ситиһиилээхтик улэлээн коммунистическай үлэ ударигын аатын ылбыта. 1967-1997сс. отут сыл устата уу баһар массыынаҕа суоппардаабыта. Семен Михайлович оройуон үрдүнэн социалистическай куоталаһыыны көҕүлүүрэ, ол иһин оройуон саамай чулуу суоппардарын ортотугар аата ааттанар буолбута. Саҥаттан сана кирбиилэри дабайыы, техника күүһүн муҥутуурдук туһаныы, айаҥҥа саахала суох сылдьыы кини үлэтин уонна олоҕун биир тутаах көрдөрүүтэ буолбута.
Билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор, кэргэнинээн 6 оҕону иитэн, 16 сиэннээх, 3 хос сиэннээх.

# Алексеев Семен Михайлович
## Наҕараадалара

Семен Михайлович өр сыллааҕы үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта: 1979-1986 cc. онус уонна уон биирис пятилетка кыайыылаҕа знактар, 1986 c. «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл, 1997 с. «Үлэ ветерана мэтээл», үс төгүл Саха АССР Верховнай Советын президиумун Бочуотунай грамоталара.
1995 сс. 98 №-дээх алтынньы 19 күнүгэр улуус дьаһалтатын баһылыгын уурааҕынан Горнай улууһун Бочуоттаах гражданинын аата иҥэриллибитэ.
# Соҕуруу Корона (сулустар бөлөхтөрө)

Соҕуруу Корона (лат. Corona Australis, CrA) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 127,7 квадрат кыраадыс иэннээх, 40 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +40° кэтирээһинтэн соҕуруу от ыйыгар толору көстөр.

# Соҕуруу Корона (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ. Номоҕу кытта толору сибээһэ суох.
# Моҕойдор

Моҕойдор эбэтэр эриэн үөннэр - атаҕа суох бэрт сылбырҕатык сыыллар кыыллар. Хитиин хахтаах буолаллар. Аан дойдуга 2800 кэриҥэ моҕой көрүҥэ баар. Кинилэр бары сиэмэх кыыллар.
Атаҕа да суох буоллар моҕойдор сиринэн бэрт түргэнник сыыллаллар. Сорох моҕойдор өрөҕөлөрүгэр хамсанарга аналлаах өйөнөр хахтаах буолаллар, онтуларын туһанан маска да ыттыахтарын сөп. Ол эрэн моҕойдор элбэхтик хамсаабаттар, бултуур эбэтэр куотар эрэ кэмнэригэр сыыллаллар. Моҕой булдун сыт көмөтүнэн билэр, онно аналлаах сыты билэр сенсордар тылыгар бааллар. Сорох моҕойдор булду хам тутан өлөрөллөр, сорохтор тыыннаахтыы ыйысталлар. Хам тутааччылары удаав диэн ааттыыллар, удаавтар ахсааннарыгар боа, питоннар уонна саамай бөдөҥ моҕой анаконда (устата 10 м тиийэр) киирэллэр. Сүлүһүннээх моҕойдор (холобур кобралар уонна гадюкалар) бултарын этигэр дьааты аналлаах тиистэринэн куталлар (испириис инньэтигэр майгынныыр).
Бары моҕойдор булду бүтүннүү ыйысталлар, тоҕо диэтэххэ ыстыыр тиистэрэ суох. Сыҥаахтарын оҥоһуута айахтарын наһаа киэҥник атарга аналлаах оҥоһуулаах, онон бэйэлэриттэн хас да төгүл бөдөҥ кыылы ыйыстыахтарын сөп, түөстэрин уҥуоҕа суох буолан ойоҕос уҕуохтара аһылыгы аһарарга эмиэ кэҥээн биэрэллэр. Биир кыылы ыйыһыннаҕына моҕой икки-үс нэдиэлэ аһаабакка сылдьыан сөп.
# Буча куоратка дьону өлөрүү

Буча куоратка дьону өлөрүү эбэтэр Бучаҕа дьону эттээһин - Кулун тутар 23-30 күннэригэр 2022 сыллаахха Буча куоратка буолбут трагедия, сүрүннээн Арассыыйа саллааттара олохтоохтору массово өлөртөөбүттэрин кэмэ.
Арассыыйа уонна Украина сэриитигэр Буча куорат Арассыыйа саллааттарынан оккупированнай буолбута, олохтоохтор онно өрө турбуттара, Арассыыйа састаабар киирбэппин диэн. Владимир Путин уурааҕынан олохтоохтору ытар ыйаах түспүтэ.
Украина Бучаны босхолуур кэмигэр уопсайа 600-800 курдук дьон өлүгэ көстүбүтэ.
Дьо Байден Владимир Путины байыаннай преступник диэбитэ, суудтуохха диэн буолла.
75 омук дойдулара Арассыыйаны Украинаҕа уонна украиннары геноцид оҥорбут диэн уураах ыллылар.
# 1190-с

1190-с сыллар.
* 1192 — Минамото но Өритомо сөгүүн буолар. Японияҕа бастакы сөгүүн былааһын тэрийэр.
* 1199 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр — «Сирэ суох» диэн хос ааттаммыт Иоанн (1167—1216) убайа «Хахай сүрэх» Ричард өлбүтүн кэннэ Англия хоруола буолар. Кини ыраахтааҕылаан олордоҕуна өрө турбут бароннар 1215 сыллаахха Көҥүл улуу хаартийатыгар илии баттаппыттар, бу түбэлтэ Иоаны устуоруйаҕа киллэрбитэ.
# Баһылай Алааһа (Чурапчы улууһа)

Баһылай Алааһа — Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр баар буола сылдьыбыт нэһилиэнньэлээх пуун.

# Баһылай Алааһа (Чурапчы улууһа)
## Историята

Уруккута Сулҕаччы нэһилиэгин сирэ (Сулҕаччы Бабаҕата). 1930 сыллаахха Одьулуун нэһилиэгэр холбоспута. 1935 сылтан Орджоникидзе аатынан колхоз киинэ буолбута. Кулууп, балыыһа, маҕаһыын, арыы астыыр собуот, колхоз кыстык хотоно. Боруолга сайылык хотоно, ыаллар олорор дьиэлэрэ, электричество, телефон, араадьыйа баара. Бөдөҥсүтүүнэн кэлин Ленин аатынан колхоз учаастага, Карл Маркс аатынан совхоз сылгы иитэр базата буолуталыы сылдьыбыта. Оскуола суоҕунан уонна бөдөҥсүтүүттэн сылтаан, нэһилиэнньэтэ, сыыйа, Дьабыылаҕа, Мындаҕаайыга уонна Үрэх-Күөрэҕэ көспүтэ. Билигин ким да олорбот. Биир да дьиэ суох. Кэнники өрт уота сиэн өтөхтөр оннулара да суох буолбут. Урукку турбут сирэ билигин ходуһа. Хоту күүс өттүнэн көһүүгэ барбыт Орджоникидзе аатынан колхоз холхуостаахтарын кэриэһигэр өйдөбүнньүк турар. Ынах маҕыраабат, атыыр оҕус айаатаабат, оҕо саҥата чуопчаарбат, чыычаах да ыллаабат. Уу-чуумпу. Биирдэ эмит сылгы кистиирэ иһиллэр. Ортотунан Чурапчы — Мындаҕаайы республиканскай суолталаах суол ааһар.

# Баһылай Алааһа (Чурапчы улууһа)
## Биллиилээх дьоно

* Михайлов Иннокентий Поисеевич (Харачаан(с)) (1872—1927) — гражданскай сэрии геройа, Кыһыл Знамя уордьан кавалера. Дьиҥ төрдө-ууһа — Бабаҕа, Одьулуун. Сулҕаччыга көмүллүбүтэ.
* Софронов Степан Феоктистович — Феоктист Софронов (1922—?) — поэт, тылбаасчыт, оҕо суруйааччыта. 1963 сылтан СССР суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.
* Максимов Христофор Трофимович (1917—1980) — Саха үтүөлээх уонна норуодунай артыыһа, мелодист. Дьиҥ төрдө — Бабаҕа, Одьулуун.
* Ефимов Гаврил Дмитриевич (Аратаа) (1922—2000) — Кыһыл Сулус уонна Доҕордоһуу уордьаннар кавалердара. Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
* Ефимов Михаил Прокопьевич (1918—?) — 1941—1945 сс. Аҕа дойду иһин сэрии бэтэрээнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
* Ефимов Алексей Иннокентьевич — Албан Аат уордьан кавалера.
* Артемьев Матвей Никифорович — Албан Аат уордьан кавалера.
* Артемьев Николай Васильевич 2 (1916—1992) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, «Хорсунун иһин» мэтээллээх.
* Рязанскай Кирилл Николаевич (1917—1991) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, «Хорсунун иһин» мэтээллээх.
* Артемьев Николай Васильевич — Чочуонай (1912—1997) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа; нэһилиэгин сирин кэҥэтиигэ улахан өҥөлөөх; былыргыны, сир аатын, төрүччүлэри кэпсээччи. Багдарыын Сүлбэ киниэхэ анаан икки кинигэтигэр махталын биллэрбитэ.

# Баһылай Алааһа (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Танзания

Танзания Холбоhуктаах Өрөспүүбүлүкэтэ (суаhили: Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) диэн Илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Кения уонна Уганда хоту, Руанда, Бурунди уонна Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ арҕаа, Замбия, Малауи уонна Мозамбик соҕуруу. Илин Индия океана баар.
Танзания Холбоhуктаах Республиката 26 мкоаттан (улуустан) турар унитар республика. 1996 с. ыла дойду киин куората Додома, ордук улахан куората уонна эргиэн киинэ Дар эс Салаам.

# Танзания
## Этимология

«Танзания» топонима бу дойду састаабыгар киирбит икки холуонньа аата тэрилиннэ: -Танганьтан уонна Занзибартан, оттон бүтэр-үгэс быһыытынан дойдулар ааттарыттан. Танцияҕа икки киин куорат: административнай киинэ дар- эс историческай киин куората, оттон сокуону таһаарар-Додома, бырабыыталыстыба 1970- с сылларга сүрүн органнары көһөрбүтэ.

# Танзания
## География

Дойду улахан өттө киэҥ нэлэмэн площадкалар ылаллар. Индия Океан кытылын кыйа биэрэк кытыыта тайаан сытар.
Дойду территорията Африка бөдөҥ күөллэрин сорҕото баар: Хоманьика күөлэ (ол аата Байкал арҕаа уонна Ньээс соҕуруу өттүгэр.
Танзанияҕа Африка саамай үрдүк хайата — стратовулк Килиманджаро (5895 м) турар.
Тардыытын уһуна 3402 км., онтон Моҕотой — 451 км, тардыытын кытта-769 км, Малави — 475 км, Мозамбиктаах — 756 км, рудалаах — 217 км, Угда — 396 км уонна Замбиялаах — 338 км.

# Танзания
## Климат

Турзани климата субкваториальный. Хоту икки сезон (кулун тутар — ыам уонна балаҕан ыйа-сэтинньи), соҕуруу — биир (сэтинньи — муус устар).
Занзибар архипелаг арыыларыгар, күн ортото +28- тан 30- гар диэри, байҕал бириистэрэ күн- дьыл олус үчүгэй. Индия океаныгар уу температурата 24-26 км. Дойду киин өттүгэр (муора таһымыттан 1200-1700 м) орто температура 22-25 м. буолар, түүн сөрүүн буолуон сөп.
# РСФСР оскуолатын үтүөлээх учууталлара (тиһик)

РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала:
* Васильева Олимпиада Романовна
* Егоров Егор Терентьевич
* Бессонов Георгий Евдокимович
* Алексеев Михаил Андреевич
* Александрова Акулина Семеновна
* Алексеева Нина Яковлевна
* Андреев Борис Николаевич
* Андреева Любовь Николаевна
* Анисимов Виталий Михайлович
* Анисимов Михаил Николаевич
* Антипин Алексей Георгиевич
* Артуганова Александра Петровна
* Афанасьев Николай Иванович
* Баягантаев Степан Васильевич
* Белина Анна Васильевна
* Борисов Ефим Егорович
* Борисова Анна Александровна
* Борисова Евдокия Ефимовна
* Боярова Мария Поликарповна
* Бубякина Розалия Петровна
* Бунькова Анна Васильевна
* Буйко Валентин Константинович
* Бурнашев Гаврил Васильевич
* Васильев Николай Сергеевич
* Винокуров Иван Иванович
* Винокурова Мария Петровна
* Винокурова Нэлля Николаевна
* Габышева Лидия Романовна
* Глезер Валентина Авдеевна
* Григорьев Аскалон Никифорович
* Григорьева Валентина Семеновна
* Григорьева Людмила Анатольевна
* Губин Юрий Александрович
* Гурьев Геннадий Игнатьевич
* Далбаева Татьяна Константиновна
* Данилов Василий Никитич
* Данилова Вера Васильевна
* Дарбасов Пантелеймон Романович
* Дауркина Анна Родионовна
* Дмитриев Алексей Васильевич
* Дмитриева Галина Ивановна
* Дмитриева Маргарита Артемьевна
* Дуткина Татьяна Егоровна
* Дьяконов Егор Иванович
* Дьяконов Лазарь Александрович
* Дьячковский Павел Кузьмич
* Дьяконова Матрена Петровна
* Евсеев Василий Никитич
# Атыылааччы

Атыылааччы диэн малы өҥөнү атыылыыр киһи (тэрилтэ). Атыылааччы малын өҥөтүн харчыга атыылыыр эбэтэр атын туохха-эмэ атастаһар (бартер). Атыылааччы идэтэ атыыһыт дэнэр.
# Ок Сиэ

Ок Сиэ (Ok, Sie эбэтэр ОкСиэ), Хаҥалас улууһун ас уонна йогурт оҥорор тэрилтэтэ. Стартап. Салалтата — Покровскай.
Хаҥалас Ас тэрилтэ бас билиитигэр киирэр.
# Салама

Салама - сиэргэ-туомҥа туттуллар, үксүн ыһыахха ыйанар, быаҕа ыйаммыт сиэл, таҥас кыырпаҕа, кыра оонньуурдар.
Салама адьас былыргы өйдөбүл. Салэм, салам, шолом диэннэргэ чугас. Ол эрээри дьиҥ саха тыла. Сылам, сылама диэн суолтаттан үөскээбит. Күн сырдыгын сылааһа инмит, алгыс түспүт миэстэтин дьоҥҥо-сэргэҕэ туһулаан көрдөрөр бэлиэ.
# Ньара хаптал хайалара

Ньара хаптал хайалара. Черскэй хайаларын соҕуруу өртүгэр Улахан Чиистай уонна Таас Кыстаабыт систэр икки ардыларынан сытар.
Ортотунан Индигир салаата Ньара өрүс устар. Иэнэ 20000 км². Чыпчааллара муора таһымыттан 2000 м. үрдүккэ тиийэллэр.
Хотугу өртө урукку каарталарга Улахан Чиистай хаптал хайалара диэн ааттаммыт.

# Ньара хаптал хайалара
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Сорго

?Сорго :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Үүнээйилэр |
| Аймах: | Poales |
| Кэргэн: | Poaceae |
| Уус: | Sorghum |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Үүнээйилэр алпаабытынан]]
Сорго (Sorghum) диэн биир уонна элбэх сыллаах туорахтаах үүнээйилэр уустара. 30 кэриҥэ көрүҥ баар.
Сорго үөскээбит сирэ хотугулуу-илин Африка (Этиопия уонна Судан). Б.э.и. IV—III тыh. сс. ыла культивацияланар.
Сорго сааскы култуура. Сылааска үүнэр. Курааҥҥа уонна туустаныыга тулуйумтуо. Араас кырыстарга үчүгэйдик олохсуйар.

# Сорго
## Культивацията уонна туттуллуута

Сорго сорох көрүҥнэрэ ас, фураж, алкохоллаах утахтар оҥорууларыгар уонна биооттук курдук туттуллаллар.
# Петров Михаил Николаевич

Петров Михаил Николаевич, (1905 с Кутана с., Сунтаар оройуона , Саха АССР] – 1974с.), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Сиэйэ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.

# Петров Михаил Николаевич
## Олоҕун олуктара

Сунтаар улууһугар Кутанаҕа төрөөбүтэ. 1916 сылаахха Кутана церковнай-приходскай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Сайын баай дьоҥҥо хамнаска үлэлиирэ. 1918-1919 сс. 4 сыллаах үөрэҕи үс сыл үөрэнэн бүтэрбитэ уонна Элгээйи икки кылаастаах училищетыгар А.А. Иванов-Күндэ көмөтүнэн үөрэммитэ. Элгээйи оскуолата, кини бүтэрэригэр, үлэ сэбиэскэй оскуолатыгар уларытыллан тэриллибитэ. Бу оскуоланы туйгуннук бүтэрээт, Ньурба оскуолатыгар киирэр. Үлэтин улуус дьаһалтатын дьыалаларын дьаһайааччынан, исполком сэкиритээринэн, кооператив атыыһытынан, ликбез учууталынан саҕалаабыта.
1925 с. Ленскэй уокуругар үс кылаастаах Захаровскай оскуолаҕа учууталлаабыта. Ленскэйтэн доруобуйатынан төрөөбүт дойдутугар эргиллэр уонна Мочууһун нэһилиэгин бэрэссэдээтэлинэн быыбарданар, 1927 с. улуус исполкомун чилиэнинэн уонна үп дьыалатын сэбиэдиссэйинэн ананар.1928 сыллаахха учууталлыырын көҥүллүүллэр. Бастаан Кутанаҕа, онтон олоҕун устата Сиэйэ оскуолатыгар үлэлиир, 5 сыл дириэктэрдиир, 18 сыл нуучча тылын уонна литературатын биэрэр, физиканы, географияны үөрэтэр.
1934 с. Петров М.Н. үөрэхтээһин ударнига буолар, ударник-учууталлар өрөспүүбүлүкэтээҕи слеттарыгар кыттыыны ылар. 1937 сыллаахха ыытыллыбыт аттестация түмүгүнэн Михаил Николаевичка начаалынай оскуола учууталын аатын иҥэрэллэр

# Петров Михаил Николаевич
## Наҕараадлара, ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* Сиэйэ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
# Ti Ti Ti

Ti Ti Ti диэн Бразилияҕа (Rede Globo) уһуллубут телесериал (теленовелла), 2010 сыл от ыйын 19 күнүттэн тахсар. Бу сериал 1985 сыллаахха тахсыбыт сериал римейка. Маннык артыыстар кытталлар: Мерило Беникайо, Александр Борг, Cláudia Raia, Malu Mader, Кристиан Торлони, Фернанда Суза, Dira Paes уонна Джулия Гам.
# Матвеева Людмила Ильинична

Матвеева Людмила Ильинична (1942—2007) — Саха АССР үтүөлээх бырааһа, 1980—2007 сс. СӨ оҕо сэллик санаторийын кылаабынай бырааһа.
Л. И. Матвеева 1942 тохсунньу 26 күнүгэр Нам улууһун Бөтүҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата чулуу үлэһит стахановец-ударник, ийэтэ — ыанньыксыт, ССКП чилиэнэ, Модут нэһилиэгин Сэбиэтин бэрэстээтэлэ, 1956 сыллаахха ВДНХ кыттыылааҕа.
# 1502

1502 сыл.

# 1502
## Туох буолбута

* Олунньу 10 — Васко да Гама Лиссабонтан (Португалия) Ииндийэҕэ иккис айаныгар аттаммыт.
* Олунньу 12 – Изабелла I Кастилияҕа ислаамы бобор ыйаах таһаарбыт (ол саҕана Испания хоруоллуктарыгар Кастилияҕа, Арагоҥҥа, Наварраҕа элбэх мусульмаан олороро).
* Муус устар 3 — Христофор Колумб төрдүс эспэдииссийэтэ саҕаламмыт.
* Бэс ыйын 15 — Бүтэһик ээспэдииссийэтин кэмигэр Христофор Колумб Мартиника арыыны арыйбыт.
# 1612

1612 сыл.

# 1612
## Туох буолбута

* Сэтинньи 4 — Дмитрий Пожарскай уонна Кузьма Минин салалталаах норуот ополчениета Москуба Кытай-Куоратын поляк гарнизонуттан босхолообут. Поляктар Кириэмилгэ чугуйбуттар эрээри, сотору кэминэн бэриммиттэр. Манан былаас былдьаһыытыттан үөскээбит Дьалхааннаах кэм (Смутное время) сүрүннээн түмүктэммитэ. 1613 олунньутугар саҥа ыраахтааҕынан Михаил Романов талыллыбыта.
# Ташкент

Ташкент диэн Узбекистан киин куората. Олохтоохторун ахсаана официаллык 2.5 млн киhи (2020 с.). "Ташкент" диэн аат "Таас куорат" диэн тылбаастанар.
# Арамаан

Арамаан (нууч. Роман) — литература бөдөҥ жанра. Киниэхэ эпос көрүҥүн бары уус-уран бэлиэлэрэ жанровай принцип быһыытынан киирэллэр. Роман норуот дьылҕатын, олох национальнай-историческай уратыларын проза бөдөҥ форматыгар уус-ураннык ойуулуур; биирдиилээн дьон олоҕун-дьаһаҕын, быһыытын-майгытын социальнай эйгэҕэ сыһыаран киэҥ өрүттэрдээх тема быһыытынан уус-ураннык сиһилии арыйар. Арамаан быһаарыытын көрүөххэ: «Арамаан — аан бастааҥы өйдөбүлэ: романскай тылынан (латыынныы) суруллубут айымньы. Жанр быһыытынан сүрүн өйдөбүлэ — эпическэй род бөдөҥ формата: кэм эйгэтигэр сайдар сюжеттаах, ойууланар түбэлтэлэр олоххо сыһыаннаахтык наарданаллар, персонажтар тыллара-өстөрө, дьайыылара айымньыга идея ситимнээхтик арыллыытын олохтууллар».

# Арамаан
## Арамаан сайдыыта

Бастакы арамааннар историческай-революционнай жанрга суруллубуттара. Эрилик Эристиин «Маарыкчаан ыччаттара» (1942), Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» (1944), Н. Якутскай «Төлкө» (1947-1964) арамааннара сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар буолбут сүҥкэннээх чахчылары - революцияны, гражданскай сэриини - ойуулаабыттара. Онтон 60-70-с сыллардаахха саха литературатыгар роман жанра элбээбитэ. Бу кэмҥэ саҥа сонун көстүүнэн социальнай-психологическай арамааннар үөскээһиннэрэ буолбута: C. Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары» (1967),В. Яковлев «Өрүстэр кирбиилэригэр» (1969). 70-с сыллардааҕы роман иккис хайысхатынан историко-революционнай жанрга интэриэс күөрэйиитэ буолбута. Ол курдук А. Сыромятникова «Кыыс хотун» (1970-1973), Болот Боотур «Сааскы дьыбардар» (1971), И. Гоголев «Хара кыталык» (1977-1978) уо.д.а.. 1990-с сылтан бэттэх саха литературатыгар роман баһыйар үгүс ахсаана таҕыста уонна саҥа жанровай араастарынан байда.

# Арамаан
## Арамаан жанра

* Социальнай-психологическай арамаан - саха литературатыгар аан бастаан 1960-с сылларга тахсыбыта: Cофрон Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары», В. Яковлев «Өрүстэр кирбиилэригэр» уо.д.а.. Социальнай-психологическай ромаҥҥа буола турар быһыы-майгы ойууланар, билиҥҥи общество сытыы проблемалара туруоруллаллар уонна аныгы киһи характера арыллар. Ол иһин маннык айымньы куруук актуальнай буолар.
* Психологическай арамаан - бу көрүҥҥэ ордук автобиографическай хабааннаах романнар киирэллэр. Автордар романнарын сюжеттарын тус олохторугар сыһыаран ойуулууллар, ол иһин сүрүн персонаж өйүн-санаатын, иэйиитин ааҕааччыга итэҕэтиилээхтик тиэрдэллэр.
* Философскай арамаан - философскай ромаҥҥа бүтүн киһи аймахха суолталаах үйэлээх боппуруостар таарыллаллар. Суруйааччы өйүн-санаатын муҥутуур күүрээнэ, олоххо сыһыана, быһыыны-майгыны сыаналыыр дьоҕура бу жанрга арыллар. Философскай арамаан сайдыыта литература биир орой чыпчаалга тахсыбытын кэрэһэлиир уонна үгүс мөккүөрдэри, кэпсэтиилэри таһаарар дьикти көстүү буолар. Холобура, И. Гоголев «Иэйэхсити кэлэтии» маҥнайгы философскай арамаан.
* Историческай арамаан - ромаҥҥа сюжет историческай чахчыларга олоҕурар, норуот олоҕун суолталаах кэмин хабар, дьиҥ олорбут, үлэлээбит-айбыт, норуоттарыгар улахан туһаны аҕалбыт дьон характердара арыллар.
# Борисова Альбина Андриановна

Альбина Андриановна Борисова (12.06.1952) – идэтийбит уус-уран тылбаасчыт. 1999 сылтан Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

# Борисова Альбина Андриановна
## Олоҕун олуктара

Дьокуускай куоракка бэс ыйын 12 күнүгэр 1952 сыллаахха артыыс Андриан Слепцов дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1969 с. орто оскуоланы бүтэрэн баран П. А. Ойуунускай аатынан Саха драматын тыйаатырыгар синхроннай тылбаас дикторынан үлэлээбитэ. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан нууччалыы тылынан хоһооннору суруйара, Пионердар Дыбарыастарыгар литературнай-творческай куруһуокка дьарыктанара, кини хоһоонноро оҕолорго аналлаах өрөспүүбүлүкэ хаһыатыгар бэчээттэнэллэрэ. Тыйаатырга үлэлиир кэмигэр үгүс саха суруйааччыларын пьесаларын нууччалыы тылбаастаабыта.
1995 сылтан А. Борисова «Бичик» национальнай кинигэ кыһатыгар бастаан кылаабынай эрэдээктэринэн, билигин — дириэктэри солбуйааччынан үлэлиир.
1979 с. А. Борисова А .М. Горькай аатынан Литературнай институт уус-уран тылбаас салаатын ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Институту бүтэрэн баран 8 сыл устата кини ВТО саха салаатын эппиэттээх сэкиритээринэн үлэлээбитэ, тыйаатыр репертуарын барытын кэриэтэ спектакллар синхроннай тылбаастарыгар анаан сахалыыттан нуучча тылыгар тылбаастаабыта. Онон нуучча тыллаах көрөөччүлэр бу аатырбыт коллектив айар үлэтин кытта билсэр кыахтаммыттара.
А. Борисова саха классик суруйааччыларын үлэлэрин — Өксөкүлээх Өлөксөй «Былыргы саха алгыһын» уонна Былатыан Ойуунускай «Улуу Кудаҥсатын» — нууччалыы тылбаастаабыта өрөспүүбүлүкэ литератууратыгар биир бэлиэ түгэнинэн буолбута
# 1326

1326 сыл.

# 1326
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 3 — Новгород өрөспүүбүлүкэтэ Норвегиялыын сөбүлэҥ түһэрсэн, хоту Финнмарк диэн сир олохтоох омуктара (саамнар) түһээни кимиэхэ төлүөхтээхтэрин быһаарбыттар. Бу дуогабар 10 сылга түһэрсиллибитэ эрээри, усторуктар суруйалларынан, XIX үйэҕэ диэри сүнньүнэн тутуһуллубута. Бу сирдэр билигин Норвегияҕа, Финляндияҕа уонна Арассыыйа Мурманскай уобалаһыгар киирэллэр.
# Михеев Михаил Алексеевич

Михеев Михаил Алексеевич — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

# Михеев Михаил Алексеевич
## Олоҕун олуктара

* 1935 сыллаахха татарстан Урмандеево с. төрөөбүт.
* «Якутуглестрой» комбинат «Углестрой-13» тутууга управлениетын комплекснай биригээдэтин биригэдьиирэ.
* 1989 сыллаахха ССРС Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1984 сыл бэс ыйын 29 күнүнээҕи Ыйааҕынан Михеев Михаил Алексеевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Михеев Михаил Алексеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Ленин уордьана
* Ленин уордьана
* Октябрьскай революция уордьана
* «За добросовестный труд» мэтээл
* Социалистическай Үлэ Геройа (1984)
* РСФСР бочуоттаах гражданина
* Татарскай АССР үтүөлээх үлэһитэ
* Нерюнгри оройуонун Ытык олохтооҕо (1985)

# Михеев Михаил Алексеевич
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Кэһиэччик

Кэһиэччик — ойоҕоһугар, көхсүгэр оноолоох, сиэҕэ суох, үксүгэр сиэдэрэй оҥоһуулаах, киэргэллээх, ырбаахы үрдүнэн кэтиллэр уһун соҕус таҥас. Үксүгэр солкоттон, атылаастан тигиллэр.
Кэһиэччиги сахалар оҕолуун, дьахтардыын, эмээхсинниин — бары кэтэллэрэ. Баархаттан, солкоттон, хаарыстан таҥас биэтэстээх, биир эбэтэр икки элээннээх тимэхтээх, сөп соҕус уһун, саннын ырбаахы дьогдьуурун мэһэйдээбэт курдук, кыра саҕалаах гына тигиллэр. Оҕуруонан киэргэтэллэр.
Кэһиэччиги ырбаахы таһынан кэтэллэр. Кэһиэччик саха дьахтарын быһыытын олус тупсарар.
Бы таҥас аныгы сэлиэччиккэ майгынныыр. Сэлиэччик — сиэҕэ суох таҥас, сон иһинэн кэтиллэр. Куобах, бэдэр, тииҥ,бөрө тириитэ, о.д.а. истээх буолар.

# Кэһиэччик
## Эбии маны көр

Былыргы сахалар ырбаахыларын көрүҥнэрэ
# Q4OS

Q4OS (ол эбэтэр Кьү түөт), Linux төрүттээх операционнай система, Аргентина дойдутугар айыллыбыт. Тринити үлэлиир остуол хаҕын туттар эбэтэр KDE. Тас көрүҥэ Windows 98 уонна Windows XP курдук классическай тутуллаах.
Компьютер уонна ноутбук систематыгар ирдэбилэ отой кыра, ол иһин кинини Linux Lite курдук тэҥниэххэ сөп.
Debian базатыгар айыллыбыт уонна пакеттарын дааннайдара киниэхэ сөп түбэһэр.
# Канберра

Канберра (Canberra) диэн Аустралия киин куората. Олохтоохторун ахсаана 345,000.