yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хаапсалу

Хаапсалу (эст. Haapsalu), Эстония дойдутугар баар кыра куорат. Дьонун ахсаана 12 тыс. киһи олорор. 10 км тэйиччи улахан түүрк омуктар олохтообут пуортара баар — Рохукюла.
# Бүтүн Сойуустааҕы тюркологтар сийиэстэрэ

Тюркологтар бүтүн Сойуустааҕы сийиэстэрэ — Сэбиэскэй Сойуус тюркологтарын бастакы киэҥ ыҥырыылаах мунньаҕа, Азербайджан киин куоратыгар Бакууга 1926 сыллаахха буолбута. 131 дэлэгээт, ол иһигэр Исидор Бараахап салайааччылаах үс киһилээх Саха АССР дэлэгээссийэтэ кыттыбыта.

# Бүтүн Сойуустааҕы тюркологтар сийиэстэрэ
## Литэрэтиирэ

* В.Н. Протодьяконов. К унифицированному тюркскому алфавиту (из истории якутской письменности) // Илин. — Якутск, 1999. — Ахсынньы (№ 1-2 (16-17)).
* Васильев Юрий Иванович Делегация Якутии на Первом Всесоюзном тюркологическом съезде в Баку (1926 г.). — Якутск, 2006. — 28 с.
# Мироновка

Мироновка (укр. Миронівка) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 970 (2024).
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстыкаҕа Судаарыстыбаннай бириэмийэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстыкаҕа Судаарыстыбаннай бириэмийэтэ — сыл ахсын бэчээккэ уонна атын иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэҕэ тахсыбыт, дьон-сэргэ киэҥ биһирэбилин ылбыт матырйаалларын иһин уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин имиджин тупсарар матырыйаллар иһин туттарыллар Саха Өрөспүүбүлүкэтин наҕараадата. СӨ Ил Дарханын ыйааҕынан сылга биирдэ, Арассыыйа бэчээтин күнүн көрсө тохсунньу 13 күнүгэр туттарыллар.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстыкаҕа Судаарыстыбаннай бириэмийэтэ
## Лауреаттар испииһэктэрэ

Сылынан наардаммыт лауреаттар испииһэктэрэ :
| № | Туттарыллыбыт сыла | Суруналыыс аата |
| 1. | 1994 | Караканов Прокопий Иосифович |
| 2. | 1995 | Кустуров Дмитрий Васильевич |
| 3. | 1996 | Протопопова Нина Иннокентьевна |
| 4. | 2002 | Афанасьев Милан Матвеевич |
| 5. | 2002 | Васильева Лидия Михайловна |
| 6. | 2003 | Крылов Николай Александрович |
| 7. | 2003 | Ростовцев Евгений Георгиевич |
| 8. | 2004 | Доброхотов Владимир Николаевич |
| 9. | 2004 | Яковлев Виктор Петрович |
| 10. | 2005 | Алексеев Василий Ильич |
| 11. | 2005 | Таюрскай Владимир Георгиевич |
| 12. | 2006 | Дмитриева Надежда Спиридоновна |
| 13. | 2006 | Раевская Галина Иннокентьевна |
| 14. | 2006 | Томскай Петр Петрович |
| 15. | 2007 | Карпов Юрий Михайлович |
| 16. | 2008 | Ганкевич Вадим Анатольевич |
| 17. | 2008 | Петров Николай Николаевич |
| 18. | 2008 | Пластинина Фена Юрьевна |
| 19. | 2008 | Шестакова Наталья Ивановна |
| 20. | 2009 | Максимов Николай Иванович |
| 21. | 2009 | Маркова Татьяна Афанасьевна |
| 22. | 2010 | Иринцеева Евдокия Семеновна |
| 23. | 2010 | Пухов Дмитрий Ильич |
| 24. | 2011 | Емельянов Олег Новомирович |
| 25. | 2012 | Касьянов Владислав Гаврильевич |
| 26. | 2013 | Захаров Гаврил Егорович |
| 27. | 2014 | Горохов Семен Николаевич |
| 28. | 2015 | Сыроватскай Иннокентий Ильич |
| 29. | 2016 | Никифоров Василий Михайлович |
| 30. | 2017 | Степанов Владимир Николаевич |
| 31. | 2018 | Воробьева Елена Валерьевна |
| 32. | 2019 | Избекова Евдокия Семёновна |
# Credit One Bank

Credit One Bank — Невада штатын муниципальнай баана, 2018 сылтан бары 50 штаттарга үлэлиир. Сүрүннээн кредитнай карта өҥөтүн тарҕатар.
# Эдьиий

Эдьиий (сорох түөлбэлэргэ эдьий) — аҕа саастаах дьахтар аймах, көннөрү кэпсэтиигэ үксүн бииргэ төрөөбүт аҕа саастаах кыыһы/дьахтары ааттыыллар. Сороҕор дьон дириҥник ытыктыыр дьахталларын маннык харыс аатынан, эбэтэр ааттарыгар эбэн биэрэн ааттыыллар (холобур, Эдьиий Марыына).
Сорох түөлбэлэргэ эдьиий диэн кииринньэҥ ийэни ааттыыллар.
# Юмшанов Степан Иннокентьевич

Юмшанов Степан Иннокентьевич — поэт уонна прозаик-очеркист.
1998 сылтан Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.
1945 сыллаахха Дьааҥы улууһун Табалаах нэһилиэгэр атырдьах ыйын 31 күнүгэр төрөөбүтэ.
Олоҕун устата учууталынан, оскуола дириэктэринэн, араас салайар үлэҕэ, олоҕун тиһэх сылларыгар "Саха сирэ" хаһыакка үлэлээбитэ. 10-ча кинигэ ааптара.
# Черскэй Николай Васильевич

Черскэй Николай Васильевич (02.02.1905—11.06.1994) — учуонай, нефть уонна гаас үөскээбит сирдэр механикатын чинчийээччи, 1964—1987 сыллардаахха ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи филиалын Президиумын бэрэссэдээтэлэ.

# Черскэй Николай Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1905 сыл олунньу 2 күнүгэр Приморье кыраайыгар Ольга бөһүөлэккэ төрөөбүтэ.
* 1931 сылга Владивосток куоракка Уу транспорын механиктарын Институтун бүтэрбитэ.
* 1942 сылтан ССКП чилиэнэ
* 1951 сылга Нефть промышленноһын Академиятын бүтэрбитэ.
* 1964—1987 сыллардаахха ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи филиалын Президиумын бэрэссэдээтэлэ
* 1973 сылтан биир кэмҥэ Хотугу сир физика уонна техника проблемаларын институтун дириэктэрэ.
* 1968 сыллтан ССРС НА чилиэнэ-корреспондена
* 1975 сылга Социалист Үлэ Дьоруойа
* 1994 сыллаахха бэс ыйын 11 күнүгэр өлбүтэ.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин VII - XI ыҥырыыларын депутата.

# Черскэй Николай Васильевич
## Айымньылара

* Сүрүн айымньылара гаас ииннэрин конструкцияларын, гаас саппааһын ааҕан таһаарыы методтарын туһунан.
* Гааһы ситиминэн тириэрдии туһунан.
* Гаас сир анныгар кытаанах буолуон сөбүн туһунан (гидрат) уонна Саха Сиригэр оннук гаас элбэҕин бэлиэтээбит.

# Черскэй Николай Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1975)
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1982)

# Черскэй Николай Васильевич
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Радомышль

Радомышль (укр. Радомишль) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 15 003 (2011).
# AutoZone

AutoZone — АХШ сетевой маҕаһыына, 1979 сыллаахха массыынаҕа аналлаах табаардары атыылыыр. Мексикаҕа, Бразилия, Канаадаҕа эмиэ филиаллаах. Уопсайа планета үрдүнэн 10000 тахса атыылыыр точкалаах.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

# AutoZone
## Акционердар

* BlackRock - 7%
* Mitsui Group - 6%
* Ford - 6%
* Chase - 4%
* AutoZone бэйэтэ - 70%
* көҥүл NYSE биржаҕа - 7%
# Донецк уобалас

Донецк уобалас (укр. Донецька область) — Украина субъега. Киин куората — Донецк. Дьонун ахсаана 4 343 900 (2014).
# Буэнос Айрес

Буэнос Айрес (исп. Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de Santa María de los Buenos Aires, нууччалыы тылбааһа «Город Пресвятой Троицы и Порт нашей Госпожи Святой Марии Добрых Ветров»; /ˈbwenoˈsaiɾes/) — Аргентина киин куората, дойду административнай, култуурнай, экономическэй киинэ. Бу куорат Буэнос-Айрес диэн ааттах административнай тутул (провинция) чааһа буолбатах, 1880 сыллааха тэриллибит туспа административнай оройуон. Соҕуруу Америка үһүс улахан куората, Рио де Жанейро уонна Сан Паулу кэннилэриттэн. Рио де ла Плата соҕуруу кытылыгар турар. Тула эргинниин олохтоохторун ахсаана 13 мөл.
# Платонов Иван Иванович

Платонов Иван Иванович (1893—1946) — Иккис Наахара нэһилиэгин маҥнайгы учуутала.
Платонов Иван Иванович 1893 сыллаахха тохсунньу 30 кунугэр Иккис Наахара нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Саха АССР-га төрөөбүтэ. Аҕата — Платонов Иван Еремеевич, ийэтэ Платонова Акулина Николаевна.
Иван Иванович сэниэ ыал оҕото буолан сыаркап приходун оскуолатыгар 1900 сыллаахха үөрэнэ киирбит. Иккис сылыгар үчүгэйдик үөрэнэн бүтэрбит. Кинини куоракка уерэнэригэр субэлээбиттэр. Онон Дьокуускай куоракка 4 кылаастаах училище5а уерэнэ киирэр. Училищены наар «4» уонна «5» сыананан бутэрэр.
Үөрэҕин бүтэрээт Лөгөй нэһилиэгэр учууталынан ананан үлэтин саҕалаабыта. Онно биир сыл үлэлээт 1911 сыллаахха төрөөбүт нэһилиэгэр үлэлии кэлбитэ. 18 саастаах Иван Иванович кэлээт да төрөөбүт нэһилиэгин оҕолорун үөрэтиигэ, улахан дьону үөрэхтээһиҥҥэ, нэһилиэнньэни өй-санаа өттүнэн иитиигэ актыыбынайдык кыттан барбыта. 1916 сыллаахха диэри үлэлээн баран, Тыыллыма оскуолатыгар ананан барбыта. 1921 сыллаахха дойдутугар эргиллэн кэлэн эмиэ учууталлаан барбыта.
1921 сылтан 1927 сылга диэри 2-с Наахара оскуолатыгар үлэлиир. Кини үлэлиир кэмнэригэр оскуола түөрт кылаастаах буолар уонна оҕолор олорор пансионаттара аһыллар. Онно оҕолор бэлэм аһылыкка олорон үөрэнэллэр. Кыахтаах эрэ дьон оҕолоро буолбакка, ким ба5алаах үөрэнэр кыахтаммыта. Иван Иванович 4 кылааһы (I—IV) соҕотоҕун үөрэтэрэ уонна элбэх кылааһы соҕото5ун уерэтии ньыматын билбит, үчүгэй бэлэмнээх учуутал этэ диэн, үөрэммит оҕолоро ахталлара.
Иван Иванович биһиги оскуолабытыгар 11 сыл үлэлээбит. Ити үлэлиир сылларыгар оскуола эрэ үлэтигэр буолбакка, нэһилиэк олоҕор көхтөөхтүк кыттан, дьону өй-санаа өттүнэн иитиигэ, улахан дьону үөрэхтээһиҥҥэ, саҥа былаас уонна олох туһунан өйдөтүү улэҕэ сыралаахтык улэлэспитэ. Кинини нэһилиэнньэ өйүүрэ уонна убаастыыра.
Тапталлаах кэргэнинээн, Иульяна Дмитриевна Борисова-Платонова, Манньыаттаах сиэнинээн, уонтан тахса сыл дьоллоохтук олорон, үс кыыс оҕоломмуттара: Калисфена — историк, Кыыдаана — филолог, Сата — историк.
Калисфена Ивановна — историк, оҕо суруйааччыта, Кыдаана Ивановна — филологическай наука доктора, профессор, Сата Ивановна — филологическай наука доктора, профессор. Күтүөтэ Башарин Георгий Прокопьевич — историческай наука доктора, профессор, сиэнэ Башарин Карл Георгиевич — медицинскэй наука доктора, профессор
Иван Иванович Платонов 1946 сыллаахха балаҕан ыйын 28 күнүгэр өлбүтэ.
# 1432

1432 сыл.

# 1432
## Төрөөбүттэр

* Кулун тутар 30 — Мехмед II (1481 өлб.), Осмаан импиэрийэтин султаана (1451—1481), Византия импиэрийэтин суулларбыт киһи.
# Жирков Егор Петрович

Жирков Егор Петрович — бэлиитик, түмэт дьайыксыт, педагогика билимин дуоктара.

# Жирков Егор Петрович
## Олоҕун олуктара

* 1954 сыллаахха бэс ыйын 10 күнүгэр Уус-Алдан улууһун Байаҕантай нэһилиэгэр Тандаҕа төрөөбүтэ.
* 1971 с. Уус-Алдан Мүрү орто оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1976 с. СГУ физико-математическай факультетын бүтэрбитэ.
* 1978—1982 сс. учууталлар идэлэрин үрдэтэр республикатааҕы институт (ЯРИУУ) методиһа.
* 1982—1985 сс. Москва ССРС педагогическай наукаларын академиятыгар математиканы чинчийэр институт аспирана.
* 1985—1990 сс. СГУ математиканы үөрэтиигэ методика кафедратын преподавателэ, сэбиэдиссэйэ.
* 1990—1991 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин миниистирин солбуйааччы.
* 1992—1994 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин миниистирэ.
* 1990—1992 сс. Саха Республикатын конституционнай хамыыһыйатын анал бөлөҕүн салайааччы.
* 1994—1996 сс. Арассыыйа Государственнай Дууматын дьокутаата.
* 1996 с. Президент программатын олоххо киллэрии Департаменын салайааччы.
* 1997—2002 сс. Ил Түмэн Өрөспүүбүлүкэ палататын народнай депутата.
* 1997—1998 сс. «Сахазолото» ФПК дириэктэрин солбуйааччы.
* 1998—1999 сс. Өрөспүүбүлүкэ Президенин Дьаһалтатын салайааччы.
* 1999—2000 сылларга Москубаҕа Арассыыйа Президенигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастайааннай бэрэстэбиитэлэ.
* 2000 сылтан «Сарыылаах-Сурьма» хайа-промышленнай тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ.
* 1985 с. педагогическай наука кандидата. 1993 с. педагогическай наука доктора.

# Жирков Егор Петрович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Cаха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
# Мальта лирата

Мальта лирата (мальт. Lira Maltija, MTL) диэн Мальта валютатын биирдигэ (до 2007).
# Юпитер

Юпитер эбэтэр Сэндэли диэн Күнтэн бэhис уонна Күн систематын ордук улахан планетата. Гаас планеталар ахсааннарыгар киирэр.
Былыргыттан дьон планетаны биллэр. Планета ахтыылара античнай митологияларга баар буолаллар. Юпитер 79 аргыстаах, ордук бөдөҥ аргыстар — Ио, Европа, Ганимед уонна Каллисто.
# Устинова Надежда Константиновна

Устинова Надежда Константиновна — СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1944 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1972 с. Новосибирскай куоракка торговай институту бүтэрбитэ.
Старшай товароведынан, кылаабынай специалиһынан уонна председатели солбуйааччынан Мэҥэ-Хаҥалас РАЙПОтыгар үлэлээбитэ.
ССРС атыыга үтүөлээх үлэһитэ.
СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
# Новые Беляры

Новые Беляры (укр. Нові Білярі) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 478 (2011).
# Бөлкөй

Бөлкөй - ордон хаалбыт эбэтэр саҥа үөскээбит дьоҕус, намыһах хойуу талаҕынан саба үүммүт өрүс арыыта.

# Бөлкөй
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Остуруок

Остуруок эбэтэр киирбит (нууч. острог) — 1) сэрии дьоно өр тохтуулларыгар анаан уһуктаммыт дүлүннэринэн туруору күрүөлэнэн бөҕөргөтүллүбүт сир; 2) бөҕөргөтүүлээх куорат; 3) түрмэ; 4) Уһук Хотугу дойду, Хотугулуу-Илиҥҥи Сибиир, Ыраах Илиҥҥи дойду (Дальнай Восток) уонна Хотугу Америка Россияҕа холбоноллорун саҕанааҕы нууччалар саҥа колонияларын кииннэрэ.

# Остуруок
## Ылыллыбыт сирэ

* География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Сыырдаах (Уус-Алдан улууһа)

Сыырдаах — Уус-Алдан улууһун Бэрт-Уус нэһилиэгин киинэ.

# Сыырдаах (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Бэрт-Уус нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Николай Герасимович Божедонов

Николай Герасимович Божедонов (1932-2016) - кыраайы үөрэтээччи, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, "Саха-Азия оҕолоро" норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда стипендиата, тыыл, үлэ бэтэрээнэ. 1932 сыллаахха Үөһээ Дьааҥы улууһун Адыаччы нэһилиэгин Ынахсыт сиригэр төрөөбүтэ. 1955 сыллаахтан Адыаччы оскуолатыгар ахсаан уонна физика учууталын быһыытынан үлэтин саҕалаабыта. 1976 сыллаахтан аҕа табаарыһа Михаил Александрович Слепцов тэрийбит палеонтологическай музейын 2012 сыллаахха диэри салайбыта. Ити сыллар тухары музей пуондата 10 бүк улааппыта, биирдиилээн экспонаттар Красноярск, Москва, Штутгард, Токио куораттарга улахан быыстапкаларга турбуттара. 1980-с сыллардаахха Николай Герасимович айылҕа харыстабылынан күүскэ дьарыктаммыта. Адыаччы үрэххэ үлэлиир көмүс хостооччулары утары үгүс суругу суруйбута, аахсыйалары тэрийбитэ. Дьон ыраас ууну иһэрин туһугар элбэх үлэни оҥорбута. Туостаах үрэххэ ракета бастакы үктэллэрэ түһэллэрин утаран, Адыаччы үрэх уутун анализка ыытарга туруорсан мунньахтарга тыл этэрэ, дьону өйдөтөрө. Маны таһынан, Адыаччытааҕы ГЭС тутуллуута тохтообутугар үгүс өҥөлөөх. Кини 1990-с сыллар саҥаларыгар Борис Ельциҥҥэ суруга билигин да элбэх киһини сөхтөрөр: "Өскөтүн биһиги этиибитин ылыммат буоллаххытына, биһиги бука бары туох баарбытынан көмүскэнэргэ эрэ тиийэбит. Биһиэхэ атын суол суох" (көҥүл тылбаас). Николай Герасимович уонунан сылларга норуот контролерунан, Верхоянскай норуодунай суутун сэтээтэлинэн, Адыаччы нэһилиэгин табаарыстыы суутун бэрэсэдээтэлинэн, олохтоох нэһилиэк уонна улуус мунньахтарын депутатынан үлэлээбитэ.
# Дьирбии

Дьирбии - өрүстэр, үрэхтэр тардыыларын ыкардынааҕы үрдэл.
# Перс тыла

Перс тыла (فارسی) — Иран, Афганистан уонна Таджикистан ил тыла. Пакистан, Узбекистан уонна Азербайждаҥҥа элбэх киһи саҥарар. Пакистаҥҥа оскуолаларга иккис омук тылын курдук үөрэтиллэр. Былыр саҥарар сирдэргэ Персия империята баар буола сылдьбыта.
Перс тылыгар элбэх диалект баар. Перс тылын Ираҥҥа фарси, Афганистаҥҥа Дари эбэтэр Фарси, уонна Таджикистаҥҥа Таджик тыла диэн ааттыыллар. Суруллуута атын-атын да буоллар кэпсэттэхтэринэ атын дойдулартан сылдьар дьой өйдүөхтэрэ. Ираҥҥа элбэх тыл боронсуус тылыттан киирбит, онтон Таджикистаҥҥа нуучча тылыттан.

# Перс тыла
## Алфавит

Перс тылын алпабыыта:
ا ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ر ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک گ ل م ن و ه ی
Перс алпабыытаИраҥҥа уонна Афганистаҥҥа тутталлар, арааб тылыгар майгынныр, ол гынан баран тыл эйгэтэ уонна дьиэ кэргэнэ атын буолан тыллара уонна грамматиката олус атын. Онтон Таджикистаҥҥа уонна Узбекистаҥҥа ССРС-ка киириэтэриттэн кириллица тутуллар буолбута, ол иннинэ эмиэ араабскай тылыгар майгынныыр бичик этэ.

# Перс тыла
## Холобурдар

Перс тылыгар этиилэр холобурдара:
| من یک پارسی هستم و یک کتاب دارم. | Мин Перспын уонна миэхэ кинигэ баар |
# Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ

Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ (нууч. Семейство Поползневые, лат. Sittidae) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Кэкэ-букалар уустара.

# Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Далланыҥылар кэргэннэрэ
* Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
* Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
* Свиристелевые
* Оляпковые
* Крапивниковые
* Завирушковые
* Славковые
* Мухоловки
* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
* Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Чооруостуҥулар кэргэннэрэ
# Дипломатия

Дипломатия диэн бөлөхтөр уонна иллэр икки ардыларынааҕы кэпсэтиилэр дьоҕура уонна практиката. Омуктар икки ардыларынааҕы дипломатия омуктар икки ардыларынааҕы сыhыаннар майгылара, эйэни тутуу, эргиэн, сэрии, экономика уонна култуура эйгэлэринэн дьарыктанар. Омуктар икки ардыларынааҕы сөбүлэhиилэр тустарынан дипломаттар болдьоhоллор, ил баhылыктара ону сөбүлээhиннэригэр дылы.
Дипломатия диэн дьон сыhыаныгар бэйэни туттуу сиэрэ, бүтүн проблеманы бииргэ сөбүлэhэн быhаарыы, бэйэ санааны атын киhиэхэ иирсээнэ суох этии.
# Исуhу кириэскэ тиирии

Таҥара үөрэҕин Саҥа Кэс Тылыгар суруллубутунан Иисус Христос Понтий Пилат саҕана Голгофа диэн ааттаах сиргэ Кириэскэ хараҕаламмыт уонна тиирилибит буолар. Ол Матфейтан Сибэтиэй Евангелиетын 27-с баһыгар, Марктан 15-с, Лукаттан 23-с, Иоантан 19-с бастарыгар кэпсэнэр.
Былыргы Рим империятыгар империятыгар бүрүстүүпүнньүктэри накаастаан өлөрүү биир саамай ыар көрүҥэ. Кириэскэ хараҕаламмыт киһи хас эмэ күн устата сору-муҥу көрөн өлөрө. Аймахтара, чугас дьонноро, улахан эрэйинэн үрдүкү тойоттортон көҥүллэтэн эрэ баран, кинини харайар кыахтаахтара.

# Исуhу кириэскэ тиирии
## Туһаныллыбыт сирдэр

Саҥа Кэс Тыл / [Библия тылбааһын Института ; киирии тыл авт.: Архиеп. Якутский и Ленский Герман, Дмитрий Сивцев-Суорун Омоллоон (лит. ред.)]. - Москва : Библия тылбааhын Института, 2004. - 622 с. ISBN 978-5-93943-108-8

# Исуhу кириэскэ тиирии
## Өссө маны көр

* Исус тиллиитэ
# Звёздочка

Звёздочка бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 798 киһи (2009 сыл).

# Звёздочка
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Эндемик

Эндемик (эндемиктэр) диэн ханнык эрэ сиргэ чуолаан үөскүүр (айылҕа усулуобуйатыгар атын сиргэ суох) харамайдар көрүҥнэрэ. Холобур коала уонна эму Австралия эндемиктара.
# Парникова Анастасия Степановна

Парникова Анастасия Степановна (26.09.1911—26.09.2001) — саха устуоруйатын, ол иһигэр сахалар XVII үйэҕэ тарҕанан олорууларын чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.

# Парникова Анастасия Степановна
## Олоҕун олуктара

* 1911 сыллаахха балаҕан ыйын 26 күнүгэр Москва уобалаһын Щацкай оройуонугар Лесное Ялтурово сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.
* 1932—1934 сс. — Москва уобалаһыгар учууталлаабыта.
* 1938—1943 сс. — Ленинград уонна Пермь уобаластарыгар учууталлаабыта.
* 1938 с. — Ленинградтааҕы государственнай педагогическай институты бүтэрбитэ.
* 1943—1946 сс. — Москва уобалаһын Чехов куоратыгар райпотребсоюз салалтатын секретарынан үлэлээбитэ
* 1948 с. — Якутскайдааҕы педагогическай институт историяҕа факультетын бүтэрбитэ.
* 1948—1952 сс. — тыл, литература уонна история Институтун старшай лаборана.
* 1952—1956 сс. — ССРС билимин Академиятын этнографияҕп Институтугар аспирантураҕа үөрэммитэ.
* 1956—1958 сс. — препаратор.
* 1958—1973 сс. — тыл, литература уонна история Институтун младшай научнай үлэһитэ.
* 1967 с. — история билимин кандидатыгар «Расселение якутов в XVII — начале XX вв.» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2001 сыллаахха балаҕан ыйын 26 күнүгэр күн сириттэн барбыта.
А.С. Парникова — историк, демографияны уонна этнографияны чинчийбитэ.

# Парникова Анастасия Степановна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Расселение якутов в XVII — начале XX вв.» (Якутск, 1971) - монография.
Ыстатыйалара
* «О расселении якутов в XVII в.» (Сб.: Сибирь периода феодализма. — Вып. I. — Новосибирск, 1962).
* «Этнографическое изучение Якутии в советское время» (Сб.: Наука историографии и источниковедения Якутии. — Якутск, 1971).
# Львов Степан Николаевич

Аҕа дойду Улуу сэрии кыттыылаахтара Львов Степан Николаевич, 1915 с. төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. кэлбит, Белгородскай уобаласка сулууспалаабыт, чааһа биллибэт, 1973 с.өлбүт.
# Саха Даймонд Банк

Саха Даймонд Банк (Sakha Diamond Bank), Саха Сирин биир улахан финансовай конгломерата этэ, сыыһа туттуунан сибээстээн банкротства процеһын барбыта.
09.10.1995 Дьокуускай куоратка төрүттэммитэ.
29.09.2010 ликвидацията
Америкаҕа уонна Канаадаҕа үлэлээбит баан буолар, NYSE фирменнай "SakhaDiamondBank", Ltd кода итинник этэ, 3272 кодунан Арассыыйаҕа уонна Америкаҕа налоговай резидент этэ.
# Данте Алигиери

Данте Алигьери (ит. Dante Alighieri), толору аата Дуранте дельи Алигьери (Durante degli Alighieri) (Ыам ыйа/Бэс ыйа (ыам ыйын 30) 1265 — балаҕан ыйын 13 эбэтэр 14, 1321), Орто үйэлэрдээҕи Флоренция поэта, литературнай италия тылын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
Кини бастыҥ үлэтинэн буолар Аар комедия (Divina Commedia), италия тылынан суруллубут ордук улуу литература үлэтэ уонна аан дойду литературатын биир бастыҥ айымньыта. Орто үйэ култууратын сиэркилэтэ буолбут «Комедията» кэлин «Божественнай» («Аар») диэн ааты Бокаччо иҥэрбит).
Данте Италияҕа «Үрдүкү поэт» (il Sommo Poeta) диэн биллэр. Ону таhынан кинини «Италия тылын аҕата» дииллэр. Бастакы биографиятын Дьованни Боккаччо (1313—1375) суруйбута (Trattatello in laude di Dante).

# Данте Алигиери
## Олоҕун оҥкуллара

1265 — төрөөбүт
1274 — Беатричелыын бастакы көрсүүтэ
1283 — Беатричены иккистээн көрсүүтэ.
# Хоп сип

Хоп Сип (ол эбэтэр хобу сиби тарҕатааһын, нууччалыы өйдөбүлэ сплетня, ааҥл. Gossip) - икки атахтаахтар, дьоннор тылларынан оонньоон атын дьон олоҕун ырытыылара буолар. Сүрүннээн дакаастаммат факталара суох дьону холуннарыы буолар.
Билиҥҥи аныгы үйэҕэ интернет ситим (Instagram, WhatsApp, Twitter) хобу сири түргэнник тарҕаталлар. Сонун планета биир муннугвттан биир муннугар аҕыйах мүнүүтэнэн тиийэр кыахтаах.
Эр дьон дьахталлары хобу сиби тарҕаталлар диэн буруйдууллар, ол эрэн эр дьон учуонайдар үөрэтиилэринэн өссө күүскэ хобу сиби тарҕаталлар эбит.
Сүрүннээн хобу сиби тарҕатыы эбэтэр онно олоҕуран дьон олоҕун ырытыыта:
* 25% - атастарын уонна доҕотторун/дьүөгэлэрин
* 11% - бииргэ үлэлиир коллегаларын
* 11% - аймахтарын
* 9% - билэр дьоннорун
# Чарльз Лидбитер

Чарльз Лидбитер — Улуу Британия биллиилээх суруналыыһа, сүбэһит, аналиитик, экэниэмикэ эйгэтигэр саҥа-сонун сүүрэннэри киллэриигэр анаммыт хас даҕаны кинигэ ааптара. Кини 1980-с сыллардаахха “Ашока” кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ төрүттээччитэ уонна бэрэссэдээтэ Билл Дрейтоны кытары аан дойдуга биир бастакынан “түмэт урбаан” диэн тиэрмини киэҥ эйгэҕэ киллэрбитэ.

# Чарльз Лидбитер
## Олоҕун олуктара

Чарльз Лидбитер 1959 сыллаахха Улуу Британияҕа төрөөбүтэ. Лидбитер карьератын 1980-с сыллардаахха Marxism Today-тан саҕалаан баран, кэлин Financial Times хаһыакка көспүтэ. Онно кини 10 сыл устата араас салааларга эрэдээктэринэн үлэлээбитэ, итиэннэ хаһыат Токиотааҕы бүрүөтүгэр шеф эрэдээктэр дуоһунаһын толорбута. Лидбитер суруналыыстыкаҕа үлэлиирин устата араас наҕараадаларга тиксибитэ, ол иһигэр аатырбыт хаһыат The New York Times наҕараадатыгар. Сүбэһит (консультант) быһыытынан BBC, Vodafone, Microsoft, Ericsson, Channel Four Television тэрилтэлэргэ, Шанхай куорат дьаһалтатыгар, Улуу Британия бырабыыталыстыбатыгар, Дьобуруопа Сойууһун Атыыга уонна бырамыысыланнаска министиэристибэтигэр үлэлээбитэ. Кылгас кэмҥэ Тони Блэргэ сүбэһиттээбитэ. Оттон Улуу Британия Independent хаһыатыгар эрэдээктэр көмлөһөөччүтүнэн үлэлии сылдьан аатырбыт “Бриджит Джонс дневнигин” оҥоһуутугар кыттыспыта.
Лидбитер бэйэтин үлэлэригэр кэпэрээссийэ уонна түмсүүлээх айар үлэ экэниэмикэ саҥа сайдыылаах моделин төрүтэ буолуохтаах диэн итэҕэтиилээхтик суруйар. Кинин санаатыгар, түмэт урбаанын сайдыытыгар интэриниэт төһүү буолуохтаах.
Билигин Чарльз Лидбитер Идиэйэ Аатлаһа (Atlas of Ideas) бырагыраамаҕа үлэлэһэр.