yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бүрээт тыла

Бүрээт тыла (эбэтэр бүрээт-моҥҕол тыла, бэйэтинэн аата — буряад хэлэн эбэтэр буряад-монгол хэлэн) диэн бүрээттэр уонна сорох атын омуктар тыллара буолар. Моҥҕол тылларын бөлөҕөр киирэр. Нуучча тылын кытта Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин ил (государственнай) тыла буолар.

# Бүрээт тыла
## Диалектэр

Субу маннык диалектэри араараллар:
* арҕааҥы (эхирэд-булагад диалегэ)
* илиҥҥи (хори диалегэ)
* соҕурууҥҥу (сонгоол-сартуул диалегэ)
* ортоку
* баргыт тыла
Лексиканан уонна кыратык фонетиканан уратылаахтар. Морфологияҕа улахан уратылара суох, ол иһин араас диалегинэн саҥарар бүрээттэр бэйэ бэйэлэрин өйдөһөллөр.

# Бүрээт тыла
## Сурук-бичик

XVII үйэ тиһэҕиттэн ыла моҥҕол былыргы суруга туттуллар этэ. XX үйэ саҕаланыытыгар бүрээт тыла маҥнайгылаан латын суругунан суруллубута: 1910 сыллаахха «Buriaad zonoi uran eugeiin deeji» диэн брошюра тахсыбыта. 1926 сыллаахтан бүрээт латын алпаабытын оҥоруута саҕаламмыта. Үс сылынан алпаабыт оҥкула бэлэмнэммитэ. Ол эрээри, ити барайыак бигэргэммэтэҕэ. 1930 сыл олунньутугар иккис барайыак оҥоһуллубута, ол гынан баран эмиэ туһаныллыбатаҕа. Дьэ, 1931 сыллаахха бүрээт латын алпаабыта үһүстээн тутуллан баран бигэргэммитэ:
| A a | B b | C c | Ç ç | D d | E e | F f | G g |
| H h | I i | J j | K k | L l | M m | N n | O o |
| Ө ө | P p | R r | S s | Ş ş | T t | U u | V v |
| X x | Y y | Z z | Ƶ ƶ | ь | | | |
Болҕой: x уонна ь буукубалар 1937 сыллаахха биирдэ киирбиттирэ.
1939 сыллаахха алпаабыт өссө биирдэ уларыйбыта: бу сырыыга кириллицаҕа көспүтэ. Нуучча алпаабытыгар холоотоххо үс буукубанан элбэх: ө, ү уонна һ.
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Л л | М м | Н н | О о |
| Ө ө | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ү ү | Ф ф |
| Х х | Һ һ | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы |
| Ь ь | Э э | Ю ю | Я я | | | | |
# Бычырдаан

Бычырдаан, Никита Константинович Докторов - Саха сирин аатырбыт хапсаҕайдьыттарыттан биирдэстэрэ.
Билиҥҥи Үөһээ Бүлүү улууһун Балаҕаннаах нэһилиэгэр 1913 с., муус устар 15 күнүгэр төрөөбүтэ.
Бычырдаан диэн ааты аҕатын атаһа Бүлүүгэ баар сир аатынан биэрбит. 17 саастааҕар Алын Бүлүү ыһыаҕар хапсаҕайга бастаабыт. 1932-1934 сс. Саха национальнай байыаннай оскуолатыгар үөрэммит. Ол үөрэнэ сылдьан күүстээх бөҕөстөрү Иван Ананьев-Моччорбону (Ньурба), Роман Петухову (Уус-Алдан), курдаһан тустуук татаар Аргылланы, биллиилээх күүстээҕи Аммос Аммосову, Баһылай Семенову (Ньурба) уо.д.а.
Өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиитигэр биирдэ даҕаны тустан көрбөтөх, ол гынан баран, бу Буучугурас курдук киһини 1937 с. кыһын уонна сайын анал көрсүһүүгэ тустан кыайбыт. Уҥуоҕунан, быһа холуйан эттэххэ, 1 м 85 см курдук эбит. Уонна муҥутаан сырыттаҕына, бэйэтэ да суруйарынан, 107 кг буола сылдьыбыт. Буучугурастыын бастакы көрсүһүүлэригэр бэрт тэҥҥэ тустубуттар. Үөһээ Бүлүүгэ көрсөн, Бүлүүттэн Ньурбаҕа хайыһар бохуотун оҥоро сылдьар кэмнэригэр салайааччылар булан көрүһүннэрбиттэр. Онно, ол тустубуттарыгар, Бычырдаан быраҕыытыгар Буучугурас тарбаҕынан хаары таарыйан ааспыта үһү.
# 1656

1656 сыл.

# 1656
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 17 — Арасыыйа Швецияҕа сэриини биллэрбит. Ол сайын Ливонияҕа киирбит үс аармыйаттан биирдэстэрин ыраахтааҕы Алексей Михайлович бэйэтинэн салайбыта. Арассыыйаны Венаҕа ордууланан олорор Габсбурдар династиялара өйөөбүтэ, эбиитин кини өттүгэр Дания сэриилэспитэ. Ол эрээри үс сыл тухары сэриилэһэн ким да улахан кыайыыны ситиспэтэҕэ. 1658 сыллааҕы эйэ сөбүлэҥин түмүгэр Арассыыйа Ливония кыра сирдэрин бэйэтигэр холбообута эрээри, 1661 сыллаахха төттөрү биэрэргэ күһэллибитэ.
* От ыйын 28 — Иккис Хотугу сэрии: Варшава иһин кыргыһыы саҕаламмыт.
# Боробул (Таатта улууһа)

Боробул — Таатта улууһун Дьохсоҕон нэһилиэгин киинэ.

# Боробул (Таатта улууһа)
## Өссө маны көр

* Таатта улууһа
* Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
# Чусовской Николай Николаевич

Чусовской Николай Николаевич (10.05.1910, Куочай нэһилиэгэ, Ньурба улууһа — 26.07.1977) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945).

# Чусовской Николай Николаевич
## Олоҕун олуктара

1910 сыллаахха ыам ыйын 10 күнүгэр Куочай нэһилиэгэр Александровка сэлиэнньэтигэр Ньурба улууһугар төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1928 с. Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. Биэс кылаас үөрэхтээх, икки сыл хомсомуол ыстаастаах уол Саха национальнай байыаннай оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрэн, оскуолаҕа инструкторынан хаалбыт. 1931 с. салгыы Омскайдааҕы байыаннай-пехотнай училищеҕа барбыт. Онно 4 сыл үөрэнэн баран Оһуобай Уһук Илиннээҕи аармыйа стрелковай уонна танковай чаастарыгар хамандыыр дуоһунастарыгар сулууспалаабыт. Капитан сололонон рота хамандыырын солбуйааччытыгар дылы үүммүт.

# Чусовской Николай Николаевич
## Олоҕун олуктара
#### Аҕа дойду Улуу сэриитигэр

1944 с. ыам ыйыттан сэриигэ кыттыбыт. Бастаан утаа 3-с Украинскай фроҥҥа, онтон 1-кы Белорусскай фроҥҥа аатырбыт 8-с гвардейскай аармыйа 57-с стрелковай дивизиятын 172-с стрелковай полкатын стрелковай батальонун хамандыырынан кыргыһыыларга кыттыбыт. Батальон Молдавия, Украина, Польша сирдэрин босхолооһуҥҥа хорсуннук сэриилэспит.
Майор Чусовской хамаандалыыр батальона 1945 сыл муус устарыгар аатырбыт Зееловскай үрдэллэри тоҕу көтүүгэ сураҕырбыт. Хамандыыр бастакы ударнай бөлөҕү салайан өрүһү туоруур, батальон туоруурун хааччыйар. Өстөөҕү үрдэлтэн киэр охсон 1945 с. муус устар 17 күнүгэр Зеелов куоракка киирбит. Уулуссаларга кытаанах кыргыһыыларга Зеелов соҕуруу-илин өттүн өстөөхтөртөн ыраастаабыт. Ыраах инники барбыт батальон өстөөх утары кимэн киириитин төттөрү охсуталаабыт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл ыам ыйын 31 күнүнээҕи Ыйааҕынан батальонун саталлаахтык хамаандалааһынын, өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия капитана Чусовской Николай Николаевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.

# Чусовской Николай Николаевич
## Олоҕун олуктара
#### Сэрии кэннэ

1946 с. Чусовской саппааска тахсан, дойдутугар эргиллибит. 1949 с. ССКП Саха уобаластааҕы кэмитиэтигэр үлэлээбит, 1952 с. ССКП Киин Кэмитиэтин иһинээҕи Үрдүкү партийнай оскуолатын бүтэрбит. Сотору кэминэн хат Аармыйаҕа ыҥырыллан Москуба куорат военкоматтарыгар сулууспалаабыт. Кэлин, пенсияҕа тахсан баран, Москубаҕа олорбут.
1977 с. от ыйын 26 күнүгэр өлбүт. Дьокуускайга көмүллүбүт.

# Чусовской Николай Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (№ 6856) (1945)
* Ленин уордьана (1945)
* Кыһыл Знамя уордьана
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (27.08.1944)
* Кыһыл Сулус уордьана (1944)
* Мэтээллэрэ:
       «Килбиэннээх үлэ иһин. Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» (1970)
       «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.»
       «Берлины ылыы иһин»
       «Варшаваны босхолооһун иһин»
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (1976)

# Чусовской Николай Николаевич
## Аатын үйэтитии

* Герой Н. Н. Чусовской аата иҥэриллибит:
       Куочай ситэтэ суох орто оскуолатыгар (билиҥҥинэн Антоновка оскуолата);
       Ньурба уулуссатыгар (урукку Пролетарскай уулусса);
       Ньурба улууһун Антоновка оскуолатыгар (2004).
# Майнилатааҕы түбэлтэ

Майнилатааҕы түбэлтэ — 1939 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр буолбут, Сэбиэскэй Сойуус Финляндияҕа сэриини биллэрбит сылтаҕа.
Майнила диэн сэбиэскэй дэриэбинэ аттыгар сылдьыбыт саллааттары Финляндия өттүттэн пушканнан ытыалаабыттар. «Правда» хаһыакка суруллубутунан пушканнан 7 ыппыттар, ол түмүгэр 3 саллаат уонна 2 хамандыыр өлбүт, өссө сэттэ саллаат уонна икки хамандыыр бааһырбыт. Фииннэр билиммэтэхтэр, кыраныыссаҕа пушкабыт да суох диэбиттэр, икки өттүттэн хамыыһыйа тэрийэн силиэстийэ ыытарга модьуйбуттар, Сэбиэскэй бырабыыталыстыба онтон батыммыт уонна сэриилэригэр фииннэр өттүлэтиттэн биир эмит быһылаан тахсар түгэнигэр уотунан хоруйдуурга бирикээстээбит. Икки хонон баран саба түспэт туһунан сөбүлэҥи тутуспатын биллэрбит, оттон түөрт хонугунан сэриини биллэрбит.
# Николаев Анатолий Павлович

Николаев Анатолий Павлович, Саха тыйаатырын артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

# Николаев Анатолий Павлович
## Олоҕун олуктара

1949 сыл алтынньы 11 күнүгэр Кэбээйи улууһун Бастакы Лүччүн нэһилиэгэр төрөөбүт. Саха театрыгар 1974 сыл балаҕан ыйын 6 күнүттэн үлэлиир.
2017 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата буолбута.

# Николаев Анатолий Павлович
## Айымньылара

* Кочкарев, "Кэргэн кэпсэтии" Гоголь Н. В.
* Черняк "Дойду киһитэ Ньукулай Дорогунов" Былатыан Ойуунускай
* Герцог Албанский "Лир хоруол" Шекспир,
* Гавриил Никифоров (Манньыаттаах уола) "Эргиллиэм хайаан да..." Харысхал В.

# Николаев Анатолий Павлович
## Ылыллыбыыт сирэ

* Саха театрын ситим-сирэ
# Рашизм

Рашизм (нуучча фашизма), нууччалар фашисткай идеологиялара, атын омуктартан ордукпут уонна үчүгэйбит диэн, туспа цивилациябыт диэн. Рашизм бастакы төрдө (нууч. ) "русский - старший брат, младший брат - якут, украинец, беларус, татарин, чеченец" диэн буолар. ССРС саҕана ити күркэйэн билигин нууччалар онтуктарын суохтууллар, ол иһин рашизм буолбуттар.
Рашизм символа — георгиевскай лента (атын дойдуларга националисткай диэн бобуллубута) уонна Z буукуба.
Рашизм дьиҥнээх сирэйин Украина Арассыыйа сэриитэ кэмигэр көрдөрбүтэ. Ол да иннинэ көстөр этэ, сүрүннээн интернет ситимигэр.

# Рашизм
## Өссө маны көр

* Владимир Путин
# Аустралиан инглиш

Аустралиа тыла сим биир английскай тыл буолар, ол кынан баран кинини сорохтор туспа омук тылын курдук киллэрэллэр ааҕаллар. Араас омук дойдуларыгар "Australian English" диэн кинигэ тахсар, Америка уонна Канаада уонна Британиа английскайыттан ураты анал кинигэ тахсар. Ол кынан баран Аустралиаҕа олохсуйа бараргар IELTS туттараргар, Британиа английскайын туттараҕын.

# Аустралиан инглиш
## Өссө маны көр

* Ааҥл тыла
* Американ инглиш
* Канадиан инглиш
# Михайловка (Амма улууһа)

Михайловка — Амма улууһун Соморсун нэһилиэгин киинэ.

# Михайловка (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Соморсун нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Тоҥ сир

Тоҥ сир - булууһурбут, ирбэт тоҥноох сир.

# Тоҥ сир
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Павловскай (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Павловскай — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Нөөрүктээйи нэһилиэгин киинэ.

# Павловскай (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Биллиилээх дьоно

1914 сыллаахха өрөбөлүссүйэниэр дьахтар уонна кэлин аан дойдуга хомуньуус хамсааһынын биллиилээх диэйэтэлэ Клавдия Кирсанова (кэлин Емельян Ярославскайга ойох тахсыбыт) көскө олоро сылдьыбыта.

# Павловскай (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Үтүө

Үтүө диэн үрдүк сигили майгылаах буолуу. Үтүө киһи үчүгэй сигили уратыктаах диэн күндүлэнэр. Үтүө киһи бэйэтин гыныыларыгар өрүү муҥутуур тосхоллору (идеаллары) батыһар. Үтүө тосхоллор холобурдара - үчүгэй, кырдьык, кырдьыктабыл, кэрэ. Үтүө киһи күннээҕи олоҕор үрдүк сигили майгылаах буолуохтаах, сөптөөҕү гыныахтаах, сыыһаттан тумнуохтаах. Үтүө утарыта дьаллык буолар.
# Ноева Саргылана Еремеевна

Ноева Саргылана Еремеевна — саха суруйааччыларын айымньыларын сүдьүөттэригэр кэми чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата.

# Ноева Саргылана Еремеевна
## Олоҕун олуктара

* 1979 сыллаахха муус устар 13 күнүгэр Саха АССР Чурапчы оройуонун Туора Күөл нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 2002 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 2002—2007 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 2006 с. — филология билимин кандидатыгар «Особенности хронотипа романов И. М. Гоголева» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2007 с. — РНА СС гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт научнай үлэһитэ.
С. Е. Ноева 50—ча научнай үлэ ааптара.

# Ноева Саргылана Еремеевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* Поэтика времени и пространства в романах И. М. Гоголева. Монография. — Новосибирск: Наука, 2009.
* Национальный психологос в романах И. М. Гоголева: архетипы сакрального пространства // Вопросы филологических наук. — 2008. — № 6. — С.18—19.
* Особенности хронотопа в якутском рассказе 20—30 гг. ХХ в. (на примере произведений Софронова А. И., Ойунского П. А., Сивцева Д. К.) // Сб.: Гуманитарная наука сегодня. — Караганда, 2009. — С.186—192.
* Психофизиологический компонент в прозе А. И. Софронова — Алампа // Сб.: Художественная антропология. — Караганда, 2009. — С.9—15.
* Эволюция внутреннего пространства: архетип сновидения в хронотопе романов И. М. Гоголева // Сб.: Миф— фольклор — литература. — Караганда, 2009. — С.148—152.
* Поэтика пространства и времени в романах Софр. П. Данилова. — Наука и образование. — 2008. — №. — С.88—90.
* Своеобразие хронотопа в психологосе якутского романа // Сб.: Наследие народов Центральной Азии и сопредельных территорий: изучение, сохранение и использование. — Кызыл, 2009. — С.116—119.
* Диалогизм как организующий фактор хронотопа романов И.М. Гоголева // Сб.: Этнокультурное и фольклорное наследие монгольских народов в контексте истории и современности. — Улан Удэ: 2008. — С.88—92.
* Пространство города в якутском романе (на примере произведений И.М.Гоголева) // Сб.: Культура и интеллигенция России: инновационные практики, образы города. Юбилейные события. Историческая память горожан. — Омск, 2009. — С.151—154.
* Хронотоп прозы П. А. Ойунского: особенности стиля // Сб.: Проблемы литератур народов Сибири: национальное своеобразие, тюркское стихосложение, традиции и новаторство. — Якутск, 2009. — С.149—155.
* Особенности психологоса в романах В. С. Яковлева—Далана // Сб: Гуманитарная наука в трудах молодых ученых. — Новосибирск: 2009. — С.77—90.
* Пространство города в якутской литературе (на примере произведений И.М. Гоголева) // Коды русской классики: <дом>, <домашнее> как смысл, ценность и код. Материалы 3—й Международной научно—практической конференции. — Самара: Изд—во СНЦ РАН, 2010. — С.127—130.
# Эбиһээнэ оспата тарҕаныыта (2022)

Эбиһээнэ оспата диэн оспа ыарыы биир көрүҥэ, сахалыыта араҥ диэн буолар. 2022 сылтан бу ыарыы дьоҥҥо сыстан эрэр.
# Эргийэр ии

Эргийэр ии диэн халлаан эттигэ атын эттик тардар сиригэр айанын суола.
# Федорова Марфа Захаровна

Федорова Марфа Захаровна — математика учуутала, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1932 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
Математика учуутала идэлээх, 41 сыл үлэлээбититтэн 34 сылын Балыктаах орто оскуолатыгар үлэлээбитэ. Математика учууталларын метод холбоһуктарын салайааччыта.
I категориялаах учуутал.
Учууталлар учууталлара.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
2008 с. өлбүт.
# Инженер

Инженер диэн инженериянан дьарыктанар техника үөрэхтээх киһи.
# Vivo X90 Pro+

Vivo X90 Pro+ - диэн Vivo тэрилтэ 2022 сыл бүтэһигэр саҥа таһаарбыт топовай төлөпүөнэ. iPhone 14 Pro тэҥэ биир топ камералааҕынан ааҕыллар.
Төрдүөтэ: https://www.ixbt.com/news/2022/11/22/zeiss-100-4700-50-ip68-910-vivo-x90-pro-snapdragon-8-gen-2.html
# Сибиир харыйата

Сибиир харыйата (лат. Picea obovata) — хараҥа инньэлээх Саха Сирин ойуурдарын улахан суолталаах көрүҥэ.

# Сибиир харыйата
## Ареала

Ойуур хотугу кыраныыссатын Гмелин тиитин кытта бэйэлэринэн оҥороллор. Илин кыраныыссата хотуттан Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылынан Эдьигээн бөһүөлэгэр дылы барар, онтон уҥа кытылыгар тахсар.

# Сибиир харыйата
## Өссө маны көр

* Харыйа
* Айаан харыйата
# Ладыжин

Ладыжин (укр. Ладижин) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 22 967 (2012).
# Быар

Быар диэн тоноҕостоохторго уонна сорох атын харамайдарга баар орган. Быар элбэх үлэлэрдээх, олор ахсааннарыгар киирэллэр детоксификация, протеин синтеhа уонна ас буhарыыга наадалаах биохимикаллары оҥоруу. Быар үлэтэ суох олох сатаммат.
Быар метаболизмҥа сүрүн оруоллаах, онтон ураты гликогены тутуу уонна кыhыл хаан сааныктарын декомпозицията. Быар киhи этин ордук улахан былчархайа.

# Быар
## Өссө маны көр

* Быар цирроһа
* Чоҕочу
# Арассыыйа узбектара

Арассыыйа узбектара (Узбеки России), узбектар Узбекистан сириттэн Арассыыйаҕа көһөн кэлиилэр уонна олор оҕолоро. Билиҥҥи туругунан 3 мөллүйүөн Узбек Арассыыйа паспортаах, өссө 3 мөл Узбек нелегал эбэтэр временнай һастарбайтер буолан сылдьар.
# Пертһ

ПЕРТ - арҕаа Австралия портовай куората, дойду биир бөдөҥ куората буолар, киһитин ахсаанынан 4-үс миэстэҕэ турар уонна Арҕаа Австралия штат киинэ. Дьон ахсаана - 1 987 471 киhи. Олортон 1 миллионтан тахса кытайдар, 500 000 - кэриэйдэр, Дьоппуон дойдутуттан - 100 000. Онон кыараҕас харахтаах омуктар баhыйаллар уонна куорат дьонун ахсааныттан 68,7% ылаллар. Кэлин ахсааннара күүскэ үрдүү турар. Ону таhынан элбэх саха, нуучча, Африка омуктара бааллар. Кэнники бириэмэ5э ньиэмэстэр уонна таджиктар ахсааннара үрдүүр.

# Пертһ
## История

Перт куорат бэс ыйын 13 күнүгэр 1829 с. капитан Джеймс Стирлинг диэн киһи "Колония Свон Ривер" көҥүл олохсуйар киин курдук төрүттээбит эбит. Күн билиҥҥэ дылы Арҕаа Австралия штат салайар резиденцията баар.
# Montenegrobreža AD

Montenegrobreža AD (ол эбэтэр Хара Хайа фондовай биржата), Хара Хайа уонна да атын омук дойдуларын уопсай фондовай биржата, Аан Дойду саамай улахан биржата буолар. Салалтата — Подгорица, Хара Хайа куоратка Уолл Стрит уулуссаҕа баар.
Планета, ол эбэтэр сир шаарын экономикатын көрдөрөр биир глобальнай индекс буолар.
# Discord

Discord — босхо миэссэнджэр үксүн үөрэнээччилэргэ аналлаах туттуллар уонна оонньуларга, видео сибээсинэн эрийэр кыахтаах.
Остуол көмпүүтэрдэригэр Windows, macOS уонна Linux систиэмэлэргэ, төлөпүөннэргэ — Android уонна iOS систиэмэлэргэ анаммыт версиялардаах, ону таһынан веб-клиент баар.
Айааччы тэрилтэтэ Hammer & Chisel (Discord Inc) буолан турар. Приложение компүүтэрдэргэ уонна төлупуоннэргэ аналлаах. Сервердара уон биир араас сиргэ аан дойду быҺыгар тураллар. Ыам ыйын 13 күнүнээҕи туругунан, 2019 сыл мессендергэ ортотунан 250 мөл. тахса кыттааччы регистрацияламмыта. Приложение саҥа конференциялары тэрийиэхин сөп. Суруйсар чат оноруон сөп. Браузердарга холбонуон сөп. Тыаhыгар Opus кодэк холбонон турар, оол атын тыаһы кыччатар, үтүктэр кыахтаах, бэйэтэ усилиэниэты тупсаран биэрэр. Видиотугар V8 кодэк турар.
2016 сыл саҥатыгар регистрацияламмыт туһанааччылар ахсааннара 11 мөл. тахса киһиэхэ тиийдэ, онуоха ый аайы 2 мөл. 2017 сыл алтынньытыгар видеочат эбиллибитэ, ону тэҥэ 2018 сыллааҕы туругунан, видео- ресурсаҕа саамай элбэх киһи үлэлээбит. 11 марта 2020 года хампаанньа видео- кэпсэтиигэ саамай элбэх киһини видео- кэпсэтиигэ 50- ча киһини улаатыннарда. 2020 сылга сыһыарыы босхо тарҕанар.
Айааччы Джейсон Цитрон discord ону туран барыларга аналлаах буолуо, уорэнээччилэргэ эрэ буотах диэн иһитиннэрбитэ.
# GM Daewoo

GM Korea диэн 1937 тэриллибит Соҕуруу Кэриэйэ компанията, салалтата Инчон куоракка баар. General Motors салаата.
# Victory Clinic

Victory Clinic — Саха Сирин саамай бөдөҥ чааһынай медицинскай клиниката, улахан сетевой балыыһалар хас даҕаны.
Саайта https://www.victory-clinic.ru/
# Henkel

Henkel (Хенкель Концерн эбэтэр Хенкель Групп, Ол эбэтэр Хенкель тэрилтэтин бөлөхтөрө), Германия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, химия уонна араас неорганика эйгэтигэр, ону таһынан косметика уонна клей оҥорор тэрилтэтэ. Сир шаарын үрдүнэн стабильно Fortuna 500 бөлөххө киирэр, ол эбэтэр капитализациатынан уонна күүһүнэн улаханынан планета үрдүнэн биллэр H-Oil, S-Oil, Saudi Aramco тэрилтэлэргэ.
Салалтата — Дүссельдорф.
Улахан һобуоттара уонна филиаллара Америкаҕа (Henkel Anerica), Канаадаҕа (Henkel Canada&North America), Кытайга (Henkel Global Asia), Арассыыйаҕа (ООО Хенкель Рус уонна ООО Торговый Посад), Германияҕа (Henkel Global WorldWide уонна Henkel Group), Францияҕа (Henkel France), Аустралиаҕа (Henkel Australia),. Дьоппуоҥҥа (Henkel Japan).
# 1665

1665 сыл.

# 1665
## Туох буолбута

* Кулун тутар 4 — Англия хоруола Карл II Нидерландыга сэрии биллэрбит, Англия уонна Голландия ыккардыларыгар иккис сэрии саҕаламмыт.
* Кулун тутар 6 — Лондоҥҥа Хоруол билимин уопсастыбатыгар «Хоруол уопсастыбатын бөлөһүөпүйэҕэ үлэлэрэ» сурунаал бастакы нүөмэрин кытта билиһиннэрбиттэр. Бу аан дойдуга саамай кырдьаҕас билим сурунаала.
* Сэтинньи 7 — The London Gazette диэн сурунаал бастакы нүөмэрэ тахсыбыт, аан дойдуга саамай эргэ сурунаал.

# 1665
## Туох буолбута
### Күнэ чопчуланыахтаах

* Роберт Гук микроскобунан тыыннаах харамайдары чинчийбит бастакы дьонтон биирдэстэрэ буолбут. Бу чинчийиилэрин "Микрография" диэн ааттаабыт кинигэтигэр ойуулаабыта. Пробка маһыгар кырачаан структурнай биирдэмнэри (нууч. единицы) көрбүт уонна манаахтар кыараҕас хосторун — кельялары кытта тэҥнээбит, мантан ааҥыллыы cells диэн тиэрмин үөскээбитэ (тылбааһа кельялар эбэтэр килиэккэлэр). Ол эрээри килиэккэ туох баар тыынар тыыннаах олоҕо буолара 170 сыл буолан баран килиэккэ түөрүйэтэ олохтоноругар биирдэ биллибитэ.
# Windows XP

Windows XP ол эбэтэр кодовай тыла Whistler - операционнай система, Microsoft 2001-2008(09) сылларга үлэлэппит операционката. Былыргыга саамай крутой аатырбыт операционка этэ.
Кини иннинэ Windows 98, кэнниттэн Windows Vista уонна Windows 7.
# Намана

Намана өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 444 км., тардыытын иэнэ 16900 км².
Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар. Төрдүттэн 35 км. сиргэ уу ороскуота сөкүүндэҕэ 30 м³ тэҥнэһэр.
Тардыытыгар 1000 тахса күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: уҥа Сарсан (84 км.), Үлэгир (90 км.); хаҥас Кэйиктэ (276 км.)

# Намана
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Сиэйэ (Сунтаар улууһа)

Сиэйэ — Сунтаар улууһун Сиэйэ нэһилиэгин киинэ.

# Сиэйэ (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Майкл Наки

Майкл Наки (толору аата Michael Sidney Nacke), блогер, ютубер, журналист, политическай уонна уопсастыбаннай активист, биллэр стример. Ахсынньы 25 күнүгэр 1993 сыллаахха Москваҕа төрөөбүтэ.
Аҕата — американ омук, АХШ олохтооҕо, ийэтэ — нуучча дьахтара.
Майкл утары Владимир Путин уурааҕынан уголовнай дьыала тэрийбиттэрэ, Украина Арассыыйа сэриитэ кэпсиирин иһин YouTube канаалыгар.
2022 сыллаахха сэрии саҕаламмытын кэнниттэн Грузияҕа куоппута,онтон устунан Америкаҕа.
Ойохтоох, биллэр журналист чүөчэ, Эхо Москвы үлэлии сылдьыбыт ойоҕо.
# Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата

Дмитрий Петрович Коркин аатынан Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата — Чурапчы нэһилиэгэр баар оскуола. Билиҥҥи директора Гуляев Николай Николаевич.

# Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата
## Историята

1957 сыллаахха арыллыбыта. Оскуола спортка дьоҕурдаах оҕолору тустууга, охтон ытыыга, шашкаларга ооннььурга бэлэмниир. Үлэлиир бириэмитигэр Россия, Европа, уонна аан дойду чемпионнарын бэлэмнээбитэ. Саха Сирин уонна Россия олимпийскай резерватын оскуолата буолар. 1991 сыллаахха Коркин Дмитрий Петрович аата иҥэриллибитэ.

# Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата
## Тас сигэлэр

* Оскуола официальнай уэбсайта Архыыптаммыт 2013, Бэс ыйын 4 күнүгэр.
# Бүтэйдээх нэһилиэгин уустара

Бүтэйдээх нэһилиэгэ Мэҥэ-Хаҥаласка уустар түөлбэлэринэн биллэр.
Нэһилиэк уустара:
* Уйбаан Аринкин-Улар Уйбаан ,
* Өлөксөй Тиэхэнэп-Ырыган уус
* Охоноой Ыстапаанап-Урдус
* Уйбаан Никитин-Уолуктай
* Уола Уйбаан Никитин-Оһуордаах уус
* Уйбаан Смолин-Чөрөҥкөс
* Уйбаан Стручков-Дьээттиир
* Сүөдэр Андреев-Кытыйаһыт
* Беляев - Мыыла уус-тимир ууһа
* Көстөкүун Беляев-Бөкчөгөр уус - тимир ууһа
* Баһылай Арамаанабыс Слепцов-Хаһыныр уола - элбэх дьиэлээҕинэн кулаактаммыт
* Баһылай Ыгынаачайабыс Скрябин - КҮҤҤЭ 40 остоолбону кэрдэн, 2 өттүн суоран бэлэмниирэ
* Мэхээлэ Тиэхэнэп-Чооху уус - тимир, мас ууһа
* Түмэппий Сергеев-Баллыгар - нэһилиэк бастакы оһохчута
* Хабырылла Аргунов - тимир ууһа
* Ньукулай Борисов-Уус Ньукулаас - тимир ууһа
* Уйбаан Стручков-Уус Уйбаан - тимир ууһа
* Сэмэн Ыгынаачайабыс Скрябин
* Татаев Прокопий Гаврильевич — оһохчут
* Назаров Афанасий Семенович — оһохчут
* Аянитова Дария Ивановна — оһохчут
* Дьөгүөр Гаврильев-Дьэкиим уола — тимир ууһа
* Онтоон уус (Биэкэнэ) - тимир ууһа
* Дмитрий Иванович Егоров-Мииппээн — сэриигэ влбүт, мас ууһа
* Василий Иннокентьевич Шишигин-Бөөттө — оһохчут
* Василий Гаврильевич Стручков, мас ууһа
* Иван Семенович Аянитов, мас ууһа
* Гаврил Петрович Татаев - оһохчут
* Сергей Иванович Малгаров - тимир ууһа
* Трофим Кузьмич Ноев
* Савва Петрович Слепцов - 20 маһы суорара
* Афанасий Петрович Слепцов - 60 маһы сүгэнэн кэрдэн, мугукгаа рбиһэрэ
* Лэгэнтэй Стручков-Уочаан
* Стспан Семенович Назаров-Лоочоон
* Андрей Иванович Брызгалов - Суоланы туоруур уһун муостаны туппута
* Семен Осипонич Аргунов-Мэппээрис
* Терентий Ксенофонтович Стручков
Тиһик толору буолбатах.