yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Холлоҕос (иһит)

Холлоҕос — улахан, 10—20 биэдэрэ истээх, тар хаһаанар туос иһит (уһаат); ууну өтүппэт биэ тириититтэн оҥоһуллубут кымыска аналлаах улахан төгүрүк иһит.

# Холлоҕос (иһит)
## Иһит дьүһүнэ, туһаныы

Киһини өттүгүн баһынан, ол аата 80—90 см кэриҥэ, холобурдаах. Таһынан синньигэс талаҕынан эрийиллэр. Арыт уһун талаҕы аҥаардаан салгыы-салгыы алларааттан үөһээҥҥэ диэри эрийэн бөҕөргөтөллөр. Сайылыкка тар хаһаанар иһиттэрэ.
Көрүҥэ — хороох тууйас.

# Холлоҕос (иһит)
## Литератураҕа ахтыллыыта

Маһарах ойоҕунаан бу сай үөһэ сайылаан олорон, куолуларынан биэс-алта улахан холлоҕос кымыһы хаһааннылар. (Эрилик Эристиин айымньытыттан).

# Холлоҕос (иһит)
## Туос иһит

* үөһээ-аллараа уонна ортоку иилэргэ(урут, алын курдууларга) кэтэрдэ сиэл ситиинэн үүйүллүбүт эркиннээх(кэтит тымтык) лаппа бөҕө туос иhити холлоҕос дииллэрэ.

# Холлоҕос (иһит)
## Тыл атын суолтата

Былыр балаҕан туруохтаах сиригэр түөрт муннуктарга суон баҕаналары туруораллара. Ол баҕаналар үрдүлэригэр түөрт суон өhүө мастары уураллара. Кинилэргэ сытыары соҕус гына титириктэри өйөннөрө туруортууллара. Ол эркиннэри холлоҕос диэн ааттыыллара. Билиҥҥи олоххо — тутуллар мас дьиэ, тутуу ойоҕосторо, түөрт эркинэ.

# Холлоҕос (иһит)
## Өссө маны көр

* Сүлүүдэлээх тымтай
* Тымтака
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Туос ымыйа
# Никифоров Лука Григорьевич

Никифоров Лука Григорьевич, (1934 с. Элгээйи нэһилиэгэ Сунтаар оройуона Саха АССР – 2017 с) . Педагогическай наука кандидата, старшай учуутал, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.

# Никифоров Лука Григорьевич
## Олоҕун олуктара

Сунтаар оройуонун Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Элгээйигэ орто оскуолатын бүтэрээт, Благовещенскай куоракка педагогическай институт физико-математическай факультетыгар киирбитэ, математик идэтин ылбыта. Уопсай педагогическай үлэтин ыстааһа 45 сыл, онтон директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччынан 25 сыл, уоннааҕытын дириэктэринэн үлэлээбитэ.
Лука Григорьевич үрдүк квалификациялаах, дириҥ билиилээх, педагог-новатор. Оскуолаларга үөрэтии-иитии саҥаттан саҥа ньымаларын көрдөөн, олоххо киллэриигэ, үөрэтии процеһынан науканы кытары сибээстээһиҥҥэ элбэх үлэлэрдээх. Элгээйи орто оскуолата икки төгүллээн «Өрөспүүбүлүкэ бастыҥ оскуолата» аатын сүкпүтэ, биир төгүл «Сыл бастыҥ оскуолата» диэн Бүтүн Россиятааҕы көрүү-конкурс лауреатынан буолбута. Ол сылларга үөрэтии ноосфернай ньымаларыгар экспериментальнай площадка быһыытынан үлэлээбитэ.
Лука Григорьевич Дьокуускайга 1993 с. ЮНЕСКО аан дойдутааҕы конференциятыгар оскуола үлэтин туһунан дакылаат аахпыта. Оскуола Айылҕатын Түмэлэ бүтүн Россияҕа сураҕырар. Никифоров Л.Г. өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллыбыт үрдүк таһымнаах научнай, педагогическай конференцияларга уонча дакылааты үрдүк таһымҥа ааҕыталаабыт ааптар. 1995 с. түүр норуоттарын Конгреһыгар Москваҕа кыттыыны ылбыта, Саха норуотун Ансамблеятын бары түмсүүлэрин кыттыылааҕа, чилиэнэ.

# Никифоров Лука Григорьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ.
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Педагогическай наука кандидата.
* Старшай учуутал.
* Методист-новатор.
* Сунтаар улууһун уонна Кутана нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо
# Саһаан Баһылай

Василий Петрович Скрябин — Саһаан Баһылай (1896—1970) Мэҥэ Хаҥаласка күүстээҕинэн биллибит киһи. Алтаҥҥа олорон өлбүтэ.
Көбүс-көнө уҥуохтаах, иһэ- үөһэ суох биир тэҥ толору киэптээх-таһаалаах, 194—196 см үрдүктээх, центнертэн лаппа ордук ыйааһыннаах, дьэ кырдьык, киһи хараҕа туолар саха саарына этэ. Ырыаһыт Ольга Ивановна-Сидоркевич аҕатынаан биллээхтиилэр иккиэн Чурапчы Хайахсытыгар Тэлбэрэх алааска олохтоох, кэпсээҥҥэ киирбит алта кэрэ кыргыттардаах Атыыһыт Арамаан-Роман Трофимов күтүөттэрэ.
Бөтүрээ Иванов кэргэнэ Биэрэ олус ырыаһыт дьахтар эбитэ үһү. Ольга Петровна арааһа ийэтин удьуордаатаҕа. Аны кини эбэтэ Боккуойа Сарбынньаҕынан, Хассыганынан, Сатаҕай саһылын фермата турбут сиринэн ууһаан-тэнийэн олорбут Скрябиннар балтылара этэ. Бу бырааттыы Скрябиннар-Хоруо Сэмэн, Маччыаха Баһылай, Саттаах Бүөтүр — балтыларыгар Боккуойаҕа Соморсун Арыылааҕар киирэн чугаһынан тэҥнээҕэ суох муннуктуу охсуулаах сүүнэдьиэ тутан биэрбиггэр. Ону гражданскай сэрии сылларыгар кыһыллар уоттаан кэбиспиттэрин, иккистээн киирэн аны уу сахалыы дьикти үчүгэй ала балаҕан туппуттар. Бырааттыылартан сэниэлээхтэрэ бэйэтэ миэлиҥсэлээх Маччыаха Баһылай этэ. Саһаан Баһылай кини быраатын Петр Игнатьевич Скрябин-Саттаах Бүөтүр (1877—1950) уола. Олоҕо Сатаҕай урукку саһылын ферматын онно.
Үлэ, сэрии ветерана К. А. Яковлев ахтыыларыттан.
# Ананьев Василий Егорович

Ананьев Василий Егорович, 1941 с., бэс ыйын 26 күнүгэр, Сунтаар улууһун, Түбэй нэһилиэгэр, төрөөбүтэ. 1960 с. 1 №-дээх Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа физкультура салаатыгар үөрэнэ киирбитэ, бүтэрэн баран физкультура уонна труд учууталын идэтин ылбыта. 1976 с. СГУ биолого-географическай салаатын кэтэхтэн бүтэрбитэ. СӨ үөрэҕириитин туйгуна, «За спасение утопающих» мэтээл хаһаайына, «Победитель социалистического соревнования» бэлиэ хаһаайына.

# Ананьев Василий Егорович
## Олоҕун олуктара

1964–1995 сылларга Василий Егорович Сиэйэ орто оскуолатын физкультура учууталынан үлэлээбитэ. Ити кэмҥэ Элгээйитээҕи оҕо спортивнай оскуолатыгар бокса тренеринэн үлэлээбитэ.
Сыралаах, бэриниилээх үлэтин түмүгэр боксаҕа икки Россия уонна Дальний Восток кыайыылаахтарын, 30 респубика боксаҕа кыайыылаахтарын, 9 спорт маастарыгар кандидаты, 20 -тэн тахса физкультура учууталларын уонна тренердэрин иитэн таһаарбыта.
Энтузиаст учуутал, тлааннаах тренер нэһилиэнньэҕэ чөл олоҕу уонна спордунан дьарыктаныыны пропагандалаабыта. Улуус, республика хаһыаттарыгар 300-н тахса ыстатыйа, педагогическай ааҕыыларга дакылааттары суруйбута. 2000 с. «Спорт үрдүк үрдэлэ» кинигэ күн сирин көрбүтэ.
В.Е. Ананьев (Чороонноох Баһылай) – Саха сиригэр биллэр оһуохай тылын этээччи, С.А. Зверев (Кыыл Уола) аатынан түөскэ кэтиллэр бэлиэ хаһаайына.
Василий Егорович – боксаҕа Саха сирин биэс төгүллээх кыайыылааҕа, ДСО «Спартак» үс төгуллээх кыайыылааҕа, Соҕуруу Корея-Монголия-Саха Сирэ-Бурятия аан дойдутааҕы хамаанданан турнир призера, «За заслуги в развитии ФКиС РС (Я)», «За развитие и пропаганду ФК РС (Я)» бэлиэлэр хаһаайына.
# Сивцева Елизавета Васильевна

Сивцева Елизавета Васильевна (1935 сыллаахха төрөөбүт) — Дьоруой Ийэ. Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэьилиэгиттэн төрүттээх, Нам улууһугар кэргэнинээн Сивцев Николай Ивановичтыын 10 оҕолоохтор. 1974 cылга Герой Ийэ буолбут.
# Харыалык диоксида

Харыалык диоксида (CO₂) диэн химия холбоһуга, харыалык аһыыбалаах оксида. Өҥө суох кыра биллэр-биллибэт сыттаах гаас. Биир харыалык уонна икки абалык атомнарыттан турар. Тыыннаахтар тыыналларыттан үөскээн тахсар. Тыыннаах тобоҕо (органика) умайдаҕына эмиэ тахсар. Үүнээйилэр харыалык диоксидын иҥэрэн аһыыллар, бу фотосинтез дэнэр. Шотландия билимдьитэ Джозеф Блэк 1750-с сылларга харыалык диоксидын саҥнарын үөрэтэн суруйбута. Харыалык диоксида Сир климатыгар улахан дьайыылаах бүскүтэр гаас буолар. -78.5°C температураҕа кытаанах туруктанан кураанах муус буолар.
# Мигалкин Иван Васильевич

Мигалкин Иван Васильевич — поэт, тылбаасчыт, оҕо суруйааччыта, публицист, Саха Сирин суруйааччыларын Түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай поэта (2014).

# Мигалкин Иван Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1954 сыллаахха бэс ыйын 23 Уус-Алдан улууһун Хоро нэһилиэгэр учуутал дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
* 1973 с. — Бүлүү педучилищетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Бүтэрээт, Горькай аатынан Литературнай институтка киирбитэ. Егор Исаев, Сергей Смирнов, Николай Старшинов семинардарыгар үөрэммитэ. Поэзия салаатын бүтэрбит.
* 1977—1980 сс. — Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.

# Мигалкин Иван Васильевич
## Олоҕун олуктара
##### Үлэлээбит сирдэрэ

    Мүрү орто оскуолата, саха тылын уонна литературатын учуутала
    «Эдэр коммунист» хаһыат, корреспондент
    «Кыым» хаһыат, корреспондент
    «Ленинскэй тэрийээччи» хаһыат, корреспондент
    Муома улууһун Соболоох интерната, сэбиэдиссэй
    Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһата, редактор
    «Борогон-ТВ» телестудия, главнай редактор, директор
    «Якутоптторг» ААО, генеральнай директор көмөлөһөөччүтэ
* 2011 сыл ахсынньы 17 күнүттэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Түмсүүлэрин бэрэссэдээтэлэ.
1993 сыллаахха кэргэнин З. В. Мигалкинаны кытта В. А. Протодьяконов-Кулантай аатынан Уран түмэли тэрийбит.
2024 сыл ыам ыйын 24 күнүгэр ыарахан ыарыыттан өлбүт.

# Мигалкин Иван Васильевич
## Айар үлэтэ

Бастакы кинигэтэ «Ньургуһуннаах сурук» 1976 сыллаахха тахсыбыта. Кэргэнэ Зоя Васильевнаны кытта суруйааччы В. А. Протодьяконов — Кулантай аатынан Литература түмэлин тэрийэн үлэлэтэллэр. Тылбаасчыт. Нуучча уонна омук литературатын айымньыларын сахалыы тылбаастаабыта. 30-н тахса кинигэни суруйан бэчээттэппитэ.

# Мигалкин Иван Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай поэта (2014)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Н. Е. Мординов — Амма Аччыгыйа аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын оҕо литературатын уобалаһыгар бириэмийэтин лауреата
* Уус-Алдан улууһун ытык киһитэ
* Есенин кыһыл көмүс мэтээлэ (Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун наҕараадата)
* Н. Гумилев Улахан үрүҥ көмүс мэтээлэ.

# Мигалкин Иван Васильевич
## Библиография

* Ньургуһуннаах сурук. Хоhооннор. — Дь., 1976.
* Стремление. Стихи. — М., 1984.
* Сардааналаах кыысчаан. Кэпсээннэр. — Дь., 1985.
* Сүрэҕим кистэлэ. Хоhооннор. — Дь., 1992.
* Кустуктар куустуннар алааспын. Хоhооннор. — Дь., 1994.
* Куобах түүтэ — ньургуһуннар. Кэпсээннэр. — Дь., 1995.
* Ытаабыта ийэ сүрэҕэ… — Дь.: Сайдам. 2011. — 112 с.
* Үөрүүбүн тэҥинэн үллэстэбин. Хоһооннор. — Дь.: «Бичик», 2012 —190 [1] с. — ISBN 978-5-7696-3841-1
# Киин радио

КИИН РАДИО (KIIN RADIO) ол эбэтэр "Киин куорат радиота" - Саха Сирин FM-долгуҥҥа тахсар радиостанцияларыттан биирдэстэрэ. Хабар сирэ Дьокуускай куорат, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа уонна Нам улууһуа(103.6 FM долгуҥҥа). Салалтата Дьокуускайга баар, CTB бөлөххө киирэр.
# Сан Бернардино

Сан Бернардино (ааҥл. San Bernardino) — АХШ соҕуруулуу-арҕаа эҥэригэр, Калифорния штаакка баар куорат, Лос-Анджелестан илин сытар, Сан Бернардино графство киинэ. Олохтоохторун быһа барыллаан ахсааннара 2006 сыллаахха 205100 киһи.
Машиностроение, ас, химическэй, ниэби таҥастыыр бырамыысыланнас, хара металлургия. Сан-Бернардино тулата — хайа килиимэттээх курорт.
# Ямайка бырааһынньыктара

* Тохсунньу 6 — Маруннар күннэрэ. Маруннар диэн Ямайка көҥүл буоларын туһугар Британия сэбилэниилээх күүстэрин утары сэриилэспит дьон.
* Атырдьах ыйын 17 — Маркус Гарви (ааҥл. Marcus Garvey) күнэ. 2012 сыллаахтан Ямайкаттан төрүттээх панафриканист, хара националист Маркус Гарви төрөөбүт күнүгэр (1887–1940) бэлиэтэнэр
# Сан Марино

Сан Марино Ордук Чаҕылҕай Республиката (итал. Serenissima Repubblica di San Marino) диэн Аппенин хайаларыгар баар кыра дойду. Тула өттүттэн Италиялыын кирбиилэhэр.
# Тимир үйэ

Тимир үйэ диэн археология быhаарыытынан дьон малларын уонна сэрии сэптэрин сүрүннээн тимиртэн оҥорор буолбут таhымнара.
# Кырыла

Кырала - кураайы, хонуу куйаар үүнээйитинэн ордук баай кырдьаҕас үрдүк кырдал.
«Кырыы», «кырдал» диэн тиэрминнэри кытта «кыр» диэн былыргы биир төрүттээх буолуон сөп.
Тэҥнээ: кыр (был. түүр.) — хаптал хайа; кыр (түүр., фин-угор., монг.) — хонуу, хонуу куйаар, намыһах хаптал хайа (плато), сырыынньа үрдэл (увал), хайа, арҕас, үрдүк биэрэк, ханнык эмэ сир уһуга; кира (тоҥ.-маньч.) — уһук, ойоҕос эниэ, хайа арҕаһа, субурҕа хайа.

# Кырыла
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Эндокрин система

Эндокрин система диэн сааныктартан хормоннары таhаартарар кыра органнар. Эндокрин система метаболизмы, организм үүнүүтүн, сайдыытын уонна ситиитин салайар, уонна санаа туругун быhаарар. Эндокрин былчархайдары үөрэтэр медицина салаата эндокринология диэн.
# Нөрүөн Нөргүй, Чечня

Нөрүөн Нөргүй, Чечня (ааҥл. Welcome to Chechnya), документальнай киинэ ЛГБТ уолаттары уонна кыргыттары Чечняҕа Рамзан Кадыров ыйааҕынан репрссиалыылларын туһунан, Владимир Путин көҥүл биэриитинэн.
2013-2018 сыллардаахха Чечняҕа уопсайа биллэринэн 1876 гейдары уонна 1239 лесбиянкалары сүтэрбиттэр, сабаҕалааһын быһыытынан өлөрбүт буолуохтарын сөп. Олор ахсааннарыгар Зелимхан Бакаев диэн Чечня биллэр ырыаһыта уонна "Аня" диэн биир биллэр тойон кыыһа.
Киинэҕэ Максим Ляпунов (Максим Лапунов) диэн нуучча уолун чеченнэр тутан ылан пыткалаан өлөрөргө соруналлар, ол иһин Канаада тойотторо семьятын барытын куоттараллар.
Чечен гейдэрин уонна лесбиянкаларын Ольга Баранова диэн ыраас дууһалаах дьахтар быыһыыр, быһалыы Канаада уонна Испания тойотторун кытта билсэн. Ол эрэн Чечняттан Кадыров ыйааҕынан Оляны эмиэ сүтэрэргэ уураах тахсыбытын билэн, Улуу Британияҕа куотар.
Киинэни оҥорбут HBO киинэ устар бөлөҕө уонна араас активистар.
Ольга Баранова көмөтүнэн Канаадаҕа 151 лесбиянкалар уонна гейдар куоппуттара.
# Арассыыйа федерациятын социальнай каартата

Арассыыйа федерациятын социальнай каартата — диэн Арассыыйа регионнарыгар түмэт сайдыытын иһитиннэрэр уонна анаалистыыр интернет партаала. Арассыыйа Федерациятын Түмэт палаататын уонна доруобуйа харыстабылын министерствота бииргэ оҥорбут бырайыага буолар. Ааптарынан Дума алтыс түмсүүтүн дьокутаата Николаева Елена Леонидовна ааҕыллар.

# Арассыыйа федерациятын социальнай каартата
## Устуоруйата

Сайт 2011 сыллаахха баар буолбута. Бырайыак салайааччытынан Заякина Светлана буолбута.
Араас бириэмэҕэ араас ааптардар үлэлии сылдьыбыттара: Ефим Лазаревич Рачевскай, Евгений Павлович Велихов, Александр Самедович Гезалов, Максим Анатольевич Топилин уонна да атыттар.
2012 сыллаахха түмэт урбаан уобалаһыгар Араассыыйаҕа ордук бөдөҥ бырайыагынан ааҕыллыбыта.. Сурэхтээччи Елена Леонидовна Николаева «Импульс добра» диэн бириэмийэнэн наҕаарадаламмыта.

# Арассыыйа федерациятын социальнай каартата
## Үлэтин сүнньүтэ

Сайтка сурулларынан, Арассыыйа нэһилиэнньэтигэр түмэт уобалаһыгар буола турар уларытыылары көрдөрүү уонна быллас, бизнес аһаҕас буолалларыгар, диалог үөскиирин үрдүгэр үлэлиир. Араас айылҕаларынан, регионнарынан боппуруостары ырытыыны көрүөххэ сөп
Федеральнай уонна регион СМИ-ларын мониторыҥныыр уонна саҥа информацияны киллэрэр. Түмэт сайдыытыгар үчүгэй эбэтэр куһаҕан буоларыттан от күөх эбэтэр кыһыл лаампочка умайар.
2011 сыллаахха форумҥа Олимпийскай кэмитиэт бирисидиэнэ Александр Жуков, экономист Татьяна Голикова, хирург Леонид Рошаль уонна суруналыыс Максим Шевченко кыттыбыттара.

# Арассыыйа федерациятын социальнай каартата
## Үлэтин кириитикэтэ

Арассыыйа Федерациятын түмэтин сайдыытыгар көмөлөһүөхтээх бөдөҥ бырайыак курдук саҕаламмыта, ол гынан баран интернет кыттааччылар икки ардыларыгар көстүбэккэ ааспыта. Сонуннарын компьютер талара куһаҕаннык оҥоһуллубут дииллэр. Ону тэҥэ портал арыллыытыгар уонна сайдыытыгар ыытыллыбыт харчы суммата абар-сатар..
# Үчүгэй (суолталара)

* Үчүгэй (философия)
* Үчүгэй (нэһилиэк)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Акчарлак

«Акчарлак» хаһыат -- Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин биир саамай биллэр уонна улахан тиражтаах хаһыата. 2001 сыллаахтан ыла татаар тылынан тахсар. Тэрийэн таһаарааччыта -- ТӨ норуодунай артыыһа, биллиилээх уопсастыбанньык Габдельфат Сафин. Хаһыат нэдиэлэҕэ биирдэ 32 балаһанан, А4 форматынан тахсар. 2001 сылтан тиражтара сыллата 2,5 төгүл элбиир, 2011 сыллаахха -- 42 000 экземпляр буолбуттара. Хаһыат тираһа сэртипэкээттээх (28.05.2010 с. бэриллибит 616 №-дээх сибэдиэтэлистибэ). "Национальнай тылынан тахсар саамай элбэх тиражтаах хаһыат" бириэмиэй "Тираж - рекорд 2010 года" номинациятын кыайыылааҕа.
Хаһыат информационнай-аралдьытар хайысхалаах. «Акчарлак» өрөспүүбүлүкэ, дойду уонна аан дойду бэлиитикэтин, култууратын, социальнай-экэнэмиичэскэй тутулун, итэҕэлин, онтон да атын сонуну сырдатар. Хаһыат балаһаларыгар ырытыылар, ыстатыйалар, репортажтар, ыччат кыһалҕатын, тыа сирин, куорат, о.д.а. туһунан матырыйааллар бэчээттэнэллэр. Ону таһынан татаар сирин биллэр дьонун интервьюта, анал тиэмэлээх рубрикалар тахсаллар.
Ааҕааччытын сааһа араас. «Акчарлагы» үлэлиир, үөрэнэр ыччат, орто саастаах, аҕам дьон ордук ааҕаллар.
2003 сылтан ыла «Акчарлак» бэйэтэ туспа биэс таһаарыыны таһаарар буолбут, олор туспа тиражтаахтар: «Ашыгыч ярдәм», «Уртак хисләр», «Авырмас өчен 101 кинәш», «Акчарлак сканворды», «Татар хатыны».

# Акчарлак
## Бэлиэтээһиннэ

* ↑ «Обаятельный татарин» заменит Шрайбикуса или «Мягкий» ребрендинг для национальных СМИ(суох сигэ — история). Тургутулунна 21 Балаҕан ыйын 2012. Төрүт сириттэн архыыптанна 28 Кулун тутар 2013.
# 1300-с

1300-с сыллар.

# 1300-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Франция генеральнай штааттара (1302—1789). Сословная монархия (1302—1614).
* Фламандия өрө туруута (1302). Французтары үүрүү.
* Шотландия тутулуга суох буолуутун иһин бастакы сэрии (1296—1328). Роберт Брюс коронован как король Шотландии (1306).
* 1307 — Францияҕа тамплиердары уодьуганнааһын, Франция хоруола Филипп IV.
* Паапалар Авиньоннааҕы хаайтарыылара (1309—1378).

# 1300-с
## Култуура

* Херефордская карта (ок. 1300).
* В Китае построено старейшее учебное заведение Гоцзыцзянь (1306).
* В течение десятилетия (1300/1301—1310/1311) в государстве Хулагуидов под руководством Рашид ад-Дина Хамадани создаётся труд Джами ат-таварих («Сборник летописей»), называемый также «Всемирной историей».
# Саскатун

САСКАТУН, Канаадаҕа баар куорат, Саскачеван улууhугар баар. Нэhилиэнньэтэ - 198 тыс. киhи. Улахан промышленнай куорат, манна Канаада - 17% онорон таhаарар табаардарын заводтара бааллар.
# Уруй (тыл)

Уруй - дьиҥнээх сорунууну, быһаарыныыны көрдөрөр тыл. Ханнык эмэ дьыаланы санаан баран бу тылы эттэххэ, дьыаланы хайаан да толорорго кыһанар куолу. "Уруй" диэтэххэ сүр этиллибит дьыалаҕа туһаайыллар. Бу тылы мээнэ кэһэр сатаммат. Киһи бэйэни төһө эрэнэрэ бу тылы толороругар көстөр.

# Уруй (тыл)
## Өссө маны көр

* Туску (тыл)
* Алыас (тыл)
* Кый (тыл)
* Айхал (тыл)
* Дьээ (тыл)
* Дом (тыл)
# Вигго Брун

Вигго Брун (эбэтэр Виго Брун (Алтынньы 13, 1885) диэн норвежскай математик. Норвежскай наука академиятын чилиэнэ. Бочуоттаах Гамбург университетын доктора. Улахан аҥаар үлэтэ ахсаан теориятыгар, комбинаторикаҕа өттүлэригэр буолар.

# Вигго Брун
## Олоҕун олуктара

Вигго уон оҕоттон саамай балыс этэ. Осло университетын бүтэрбитэ, ол кэнниттэн Гёттингенскай университетка үөрэппитэ (1910-1923). 1923 сыллаахха Норвегияҕа төттөрү төҥнүбүт уонна Тронхейм куоракка Норвежскай технологическай институт профессора буолбута.
Ол кэнниттэн 1946 сыллаахха Осло университетын математика профессора буолбута. Кини үөрэннээччилэриттэн - Атле Сельберг кини ахсаан теоритыгар чинчийиилэрин салҕаабыт. 70 сааһыгар Брун үлэтиттэн тохтообут.

# Вигго Брун
## Науканан дьарыга

1915 сыллаахха "решето Бруна" көрдөрбүтэ ("решето Эратосфена" салҕыыта) боростуой чыыһыланы чинчийэргэ.. Ити методы тутуһан Гольдбах Гипотезатын дакаастыбылыгар чугаһаабыта. Кини дакаастабыта:
* Ханнык баҕар улахан четнай чыыһыла маннык эбиигэ аҕалыахха сөп $P_{1}+P_{2}$, ханнык баҕар эбиллээчитэ 9 элбэҕэ суох множитель баар.
* Парааласпыт боростуой-игэрэ чыыһылалар эрээтэ тэҥнэһэр:
    $B_{2}=\left({\frac {1}{3}}+{\frac {1}{5}}\right)+\left({\frac {1}{5}}+{\frac {1}{7}}\right)+\left({\frac {1}{11}}+{\frac {1}{13}}\right)+\left({\frac {1}{17}}+{\frac {1}{19}}\right)+\ldots \approx 1{,}902160583104$
    Эрээт сууммата $B_{2}$ ааттанар «Брун констатата» боростуой-игэрэлэргэ.
* Брун - Тичмарш теорематын бастакы холобурун таһаарбыт .
Брун элбэх кээмэйдээх непрерывные дроби чинчийбит. Улахан аҥаар кинигэтэ барыта математика остуоруйатын туһунан суруллубуттара. Комбинаторикаҕа "число размещений" быһаарытын холбообут.

# Вигго Брун
## Основные труды

* Über das Goldbachsche Gesetz und die Anzahl der Primzahlpaare, Archiv for Math. og Naturvid. B, Band 34, 1915, Nr. 8. (ниэм.)
* Bull. Sci. Math., Band 43, 1919, S. 100—104, 124—128 (фр.) О сходимости ряда обратных простых близнецов.
* Le Crible d'Eratosthène et le Théorème de Goldbach. C.R. Acad. Sci. Paris, 168, 1919, 544-546. Reprint:. London: Nabu Press, 2011, ISBN 978-1246733556. 42 p.
* Euclidean algorithms and musical theory, L'enseignement mathematique, Vol. 10, 1964, pp. 125–137. (ааҥл.)

# Вигго Брун
## Литература

* Scriba C. J. Viggo Brun, Historia Mathematica, 7 (1980) 1-6.
# Дмитриев Иннокентий Петрович

Дмитриев Иннокентий Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Үөһээ Бүлүү Өргүөтүгэр 1919 сыллаахха төрөөбүт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куорат анныгар 1942 сыллаахха сэриилэспит. Балаҕан ыйын 23 күнүгэр бааһырбыт. Ахтыытыгар кэлин суруйбут: «Сахалартан биэс этибит. Куорат таһыгар истиэпкэ сэриилэспиппит».
# Алексеев Иван Петрович

Алексеев Иван Петрович (1925-) - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1925 с.төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, фрона, чааһа биллибэт.
# Алыас (тыл)

Алыас - туох эрэ куһаҕан, киһи сиргэнэр түбэлтэтигэр этиллэр харыстыыр тыл.
Бу тыл киһини арчылыыр, ыраастыыр күүстээх. Инньэ гымматахха кир киһиэхэ умньаныан сөп. Умньаммыт кир хойох буолан олохсуйар, оччоҕо киһи сүрэ аҕыйыыр.

# Алыас (тыл)
## Өссө маны көр

* Туску (тыл)
* Айхал (тыл)
* Кый (тыл)
* Уруй (тыл)
* Дьээ (тыл)
* Дом (тыл)
# Хабах хаппар

Хабах хаппар — хабаҕы имитэн, таҥаһынан, сарыынан бүүрүктэммит, айахтаммыт, араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах курга баана эбэтэр сүгэ сылдьыллар хаппар.

# Хабах хаппар
## Көрүҥнэрэ

* Сарыы хаппар
* Балык тириитэ хаппар
* Инньэлик
# Тордох (таҥас)

Тордох — ыыһаммыт сарыы. Холобур тордох сон диэн баар буолар.
# Ильяна Павлова

Ильяна Семеновна Павлова (06.12.1980) - Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыската, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыската, тыйаатыр уонна киинэ артыыската.

# Ильяна Павлова
## Олоҕун олуктара

* 1980 сыл ахсынньы 6 күнүгэр Булуҥ улууһун Таймылыыр бөһүөлэгэр күн сирин көрбүтэ.
* 2002 сыллаахха М.С.Щепкин аатынан театральнай училищены бүтэрбитэ уонна Саха тыйаатырыгар үлэҕэ киирбитэ.

# Ильяна Павлова
## Айар үлэтэ

Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
* эдэр Одьулуун – Н.Лугинов «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан»,
* Кыыс Кыскыйдаан – П.Ойуунускай «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо»,
* леди Макбет – Э.Ионеско «Макбет»,
* Адела – Г.Лорка «Иччитэх дьиэ»,
* Маша – А.Чехов «Үс аҕас-балыс»,
* Томуора - У.Шекспир «Тиит»,
* үөрэнээччи - В.Харысхал «Учуутал»,
* Кэтэриис - А.Дойду «Мэҥэ халлаан оҕото Манчаары Баһылай»,
* Мотуруос - П.Ойуунускай «Оҕоҕо баҕарбыт»,
* Аргундьа – П.Ламутскай «Сир иччитэ»,
* Аллаах Алааппыйа - Н.Неустроев «Тиэтэйбит»,
* Хлопов ойоҕо - Н.Гоголь «Ревизор»,
* Долгунча - В.Харысхал «Тэпсиллибэт үтүө аат»,
* Малаанньыйа - Н.Якутскай «Төлкө»,
* Суоппуйа - Д.Таас «Кыһыл көмүс хоруоп»,
* Диаманте – Л.Пиранделло «Хайа аарымалара»,
* Эбэ Хотун - П.Ойуунускай «Кээрэкээн»,
* Ньуоралдьыма Куо - П.Ойуунускай «Имииһит түүлэ»,
* скрипачка - Л.Пиранделло «Театрга буолбут түбэлтэ…»,
* Натаа – М.Горькай «Тимир Баасса»,
* Даарыйа - Д.Наумов «Сандаарар сарыал саллааттара» уо.д.а.
Олоҥхо тыйаатырыгар оруола: Аан Чаҥый – А.Сарын «Эллэй Боотур».
Омук киинэтигэр оруола: Эмили – «Сердце медведицы», режиссер Арв Ихо (Эстония, Финляндия).
Россия киинэтигэр оруола: Одьулуун – «Чыҥыс Хаан кистэлэҥэ», режиссер А.Борисов.
Саха киинэтигэр оруоллара: Даайа – «Куораччыт», режиссер М.Лукачевскай, Настя – «Манчаары», режиссер А. Гаврильева, кытай кыыһа – «Покидая благоухающую гавань», режиссер С.Ооржак, Юля - «Ыаллыылар 2» сериал, режиссер А.Кириллин, Эльвира – «Айыы уола», режиссер Э.Новиков, баһылык ойоҕо – «Кытыл», режиссер Р.Тараховскай, Жанна – «Күүдээринэ күүрээн» сериал, режиссер М. Платонова, удаҕан – «Иччи», К.Марсан уо.д.а.
# Philips

Philips — Недерланд элбэх профильга бастаан иһэр тэрилтэтэ, лампаттан саҕалаан медицинскай техникаларга тиийэ оҥорор, аудио видео системаларга эмиэ биир бастыҥ. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Mitsui Group уонна BlackRock бизнес салаатыгар холбонор 50/50 турукка.
Эр дьоҥҥо үрдүк хаачыстыбалаах бытык хоруйар сээкэйи оҥорорунан биллэр.
# Бивер арыыта

Бивер арыыта (ааҥл. Beaver Island) — арыы, улахан Улуу Күөллэр системаларыгар баар. Административно Мичиган штатыгар холбонор, Канаада чугас.
Дьон үксэ тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар.
Арыыга 600 тахса киһи олорор, олор иһигэр 3 сахалар олороллор.