yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дмитриева евдокия николаевна

Дмитриева Евдокия Николаевна Хотугулуу-Илиҥҥи пэдэрээлнэй үнүбэрситиэтин бэрэпиэссэрэ, тыл үөрэҕин дуоктара, бэдэгиэкигэ билимин хандьыдаата

# Дмитриева евдокия николаевна
## Олоҕун олуктара

Магадааннааҕы бэдэгиэгикэ үнүстүтүүтүн 1973 с бүтэрэн баран Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Төхтүрдээҕи орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан анаммыта. 1977-1980 сс АССБӨ национальнай оскуолаларын чинчийэр билим үнүстүтүүтүгэр (Москуба к.) очнай аспирантураҕа үөрэммитэ. 1981 с. ббд бэрэпиэссэр Бойцова А.Ф. салалтатынан «Тиэхникэ тэриллэрин көмөтүнэн саха оскуолатын 4-6 кылааһын үөрэнээччилэрин тылларын байытыы” диэн тиэмэҕэ хандьыдаат диссэртээсийэтин көмүскээбитэ. 1980 -1985 сс. АССБӨ ҮМ национальнай оскуолаларын чинчийэр билим үнүстүтүүтүн Саха сиринээҕи салаатыгар алын билим үлэһитинэн (сотруднигынан) үлэлээбитэ . 1985 с . нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин үөрэтии хаабыдыратыгар үлэлиир. 2002 с. И.Н. Ульянов аатынан Чебоксары куоракка Чуваштааҕы судаарыстыбаннай үнүбэрситиэккэ тыл үөрэҕин дуоктарын диссэртээсийэтин көмүскээбитэ.
# Сааппас

Сааппас — хоту, туундараҕа, кулун тутар саҕана түһэр улахан кутталлаах, уһуннук үрэр, күүстээх арҕаа тыал.

# Сааппас
## Эбии маны көр

* Буркун
* Бурхаан
* Бусхаат
* Дьыбар
* Кэмсиин
* Олооһун
* Өксүөн
* Сата тыал
* Силлиэ
* Тибии
* Хапсыыр
* Хахсаат
* Холорук
* Чысхаан
# Анастэйша

Анастэйша (Anastacia) (Чикаго куоракка, 1968 сыл Балаҕан ыйын 17 төр.) Америка ырыаһыта, ырыаны суруйаччы уонна стилист.

# Анастэйша
## Альбомнара

* 1999 - Not That Kind
* 2001 - Freak of Nature
* 2004 - Anastacia
* 2005 - Pieces of a Dream
* 2008 - Heavy Rotation
Ырыалара
* 1993: One More Chance
* 1993: Forever Luv (duet with David Morales)
* 1998: Mi Negra, Tu Bombón (duet with Omar Sosa)
* 1998: Not That Kind
* 1999: Tienes Un Solo (duet with Omar Sosa)
* 1999: I'm Outta Love
* 2000: Saturday Night's Alright for Fighting (duet with Elton John)
* 2001: Let It Be (duet with Paul McCartney, Anastacia other artists)
* 2001: I Ask of You (duet with Luciano Pavarotti)
* 2001: What More Can I Give (duet with Michael Jackson and other artists)
* 2001: Love Is Alive (duet with Vonda Shepard)
* 2001: 911 (duet with Wyclef Jean)
* 2001: Cowboys And Kisses
* 2001: Made For Lovin' You
* 2001: Paid My Dues
* 2002: One Day in Your Life
* 2002: Boom
* 2002: Why'd You Lie To Me
* 2002: You'll Never Be Alone
* 2002: I Thought I Told You That (duet with Faith Evans)
* 2002: You Shook Me All Night Long (duet with Celine Dion)
* 2002: Bad Girls (duet with Jamiroquai)
* 2003: Love Is a Crime
* 2003: We Are the Champions, We Will Rock You, Amandla (duet with Queen, Beyoncé, Bono, Cast and David A. Stewart)
* 2004: Left Outside Alone
* 2004: Sick And Tired
* 2004: Welcome To My Truth
* 2004: Heavy On My Heart
* 2004: I Do (duet with Sonny Sandoval)
* 2005: Everything Burns (duet with Ben Moody)
* 2005: Pieces Of A Dream
* 2006: I Belong To You (duet with Eros Ramazzotti)
* 2007: Sing (duet with Annie Lennox and other artists)
* 2008: I Can Feel You
* 2008: Absolutely Positively
* 2009: Holding Back the Years (duet with Simply Red)
* 2009: Defeated
* 2009: Stalemate (duet with Ben's Brothers)
* 2010: Safety (duet with Dima Bilan)
* 2010: Burning Star (duet with Natalia Druyts)
* 2011: What Can We Do (A Deeper Love) (duet with Tiësto)
* 2012: If I Was Your Boyfriend (duet with Tony Moran)
* 2012: Dream on
* 2012: Best Of You
# Швейцария сахалара

Швейцария сахалара - Швейцария дойдутугар наар олорор сахалар, эбэтэр олор оҕолоро. Тас сахалартан биирдэстэрэ буолаллар. Бу дойдуга сахалар ниэмэс концлагерыттан куотан (нууччалары уонна атын омуктары кытта...) Германияттан Швейцария границатын диэки быһа түспүттэр. Швейцария нейтралитет политикатынан туһанан. Онон туһанан Германияттан элбэх ниэмэс олохсуйбут, ол иһин Швейцария 64% билигин ниэмэс омуга буолар. Швейцарияҕа уопсайа 30 саха олорор, бары кырдьан өлөн сүтэн эрэллэр. Кинилэр оҕолоро сахалыы билбэттэр.
Кэнники кэмҥэ, аныгы сахалар эмиэ олохсуйар буолан эрэллэр. Аныгы 21 үйэ сахалара Швейцарияҕа 20 киһи буолбуттар.
# Тоҕой

Тоҕой - 1) өрүс токуруйан, төттөрү эргийэн кэлиитэ; 2) эргиир иһигэр нүөл сиргэ өлгөмнүк үүммүт үүнээйини барытын холбуур өйдөбүл. Т.к.: тохой, тогой, токой, тукай, тугай, тогай (түүр., монг.) — өрүс эргиирэ, тоҕоноҕо, хомото.

# Тоҕой
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Kendall Jenner

Kendall Nicole Jenner (1995–) — АХШ биир саамай үрдүк сыаналаах актера, режиссер, продюсер, сценарий суруйааччы.
# Туруйа (сулустар бөлөхтөрө)

Туруйа (лат. Grus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 365,5 квадрат кыраадыс иэннээх, 53 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан +53° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.
Чаҕылхай сулуһа Альнаир 1,7 көстөр улаханнаах, Сиртэн 100 сырдык сыл ыраах сытар.

# Туруйа (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа сулус. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. "Фламинго" диэн аат эмиэ туттуллар этэ.
# Коротов Бүөккэ Александрович

Коротов Бүөккэ Александрович (нууч: Коротов Пётр Александрович, ааҥл: Korotov Peter Alexandrovich, псевдонима - W1LD) - 23.10.1986 күн сирин көрбүтэ, Саха Сиригэр биир биллэр рэп ыллааччы уонна брейкданс үҥкүлээччи. Сунтаарга оҕо сааһа ааспыта.
Олоҕор Южная Долина, Urban Rhyme уонна да араас бөлөхтөрү кытта үлэлэспитэ. Маахта уонна Jeedda (уруккутунан Jeada) курдук ырыаһыттары кытта алтыһан ылбыта.
Сиһилии: https://kokrash.com/w1ld/
# Тумара

Тумара — киэҥ, ойуура-маһа суох, муохтаах, лабыкталаах, оттоох уонна ыарҕалаах, хайаларга эбэтэр киэҥ силээннэрдээх тайҕаҕа баар туундара курдук сир; синоним: мара, нуудара.

# Тумара
## Өссө маны көр

Тумара өрүс

# Тумара
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
# Google Fi

Google Fi — АХШ тэрилтэтэ, бөдөҥ телекоммуникационнай тэрилтэ, 5 бөдөҥ телекоммуникационнай тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. 43 мөллүйүөн абоненнардаах Америкаҕа, Мексикаҕа, Канаадаҕа. Google конгломерат империятыгар киирэр.
# Пак Дюнгер

Пак Дюнгер — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

# Пак Дюнгер
## Олоҕун олуктара

1913 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр төрөөбүт. Узбекистааҥҥа холкуоска үлэлии сылдьан дьоруой аатын ылбыт. 1965 сыллаахха биэнсийэҕэ тахсыбыт. Кэлин Саха сиригэр олоро сылдьыбыта биллэр. Хаһан өлбүтэ биллибэт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1951 сыл от ыйын 17 күнүнээҕи Ыйааҕынан Пак Дюнгерга Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Пак Дюнгер
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1951)

# Пак Дюнгер
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Мечел

Группа «Ме́чел» (толору аата — Публичное акционерное общество «Мечел») — Хайа боруодатын уонна металл хостуур, уоту оҥорор уонна тимир суолу салайар хампаанньа. Төбө офиһа Москваҕа баар
Группа састаабыгар 20 тэрилтэ киирэр: чоҕу уонна тимир рудатын хостуур, прокат, тимир араас сплавтарын оҥорор, сылааһы уонна уоту оҥорор.. Хампаанньа Европа, Азия, Хотугу уонна Соҕуруу Америкаларга уонна Африкаҕа табаардарын батарар этэ.

# Мечел
## Мечел Саха Сиригэр

2005 сыллаахха Мечел "Якутуголь" хампаанньа 25% уонна биир акциятын атыыласпыта. Онтон 2007 сыллахха барабыыталысытыба ыыппыт аукцион түмүгэр тутар чааһын 100% тиэрдибитэ.
# Бурдук

Бурдук - үүнээйи туораахтарыттан, атын да чаастарыттан мэлийэн оҥоһуллубут ас. Бурдугу, холобура сэлиэһинэйтэн, нэчимиэнтэн. Килиэп оҥорорго ордук туттуллар ингредиент. Сэлиэһинэй бурдугун араас сортдарга араараллар : бастакы, иккис уонна да атын.
Бурдук туораахтаах бурдугу, полба, оруос, гречиха, эбиэс, ячмень, просо, кукуруза, рис уонна дагусс курдук суортартан оҥоруон сөп. Сүрүн муҥханы сэлиэһинэй үүттээн таһаараллар. Килиэп астыырга наадалаах мэһэй буолар. Сэлиэһинэй килиэби астыыр бурдугу суортарга араараллар: курупчаакка, үрдүкү, бастакы, иккис, обойнайга.

# Бурдук
## История

Сэлиэһинэй сиэмэтин урукку археологическай дааннайдара быылга Суоруна таастарынан үлтүркэйдээн, эрабыт инниттэн 6000 сылга диэри биэрэллэр. Мельница Мукучуга урукку Римҥэ, онтон 1879 с. промышленнай революция кэмигэр, Лондоҥҥа паровой хамсатыылаах бастакы миэлиҥсэ баар буолбута. 1930- с сылларга Мукучуга тимир, никотиновай кислотанан, тиаминанан уонна рибофламинынан байытар буолбуттара, онтон 1940- с сыллартан ыла музыка маассабай масштабтарыгар быһаччы үлэлиир буолбуттара. 1990- с сыллартан фолиевой кислотанан байытар буолбуттара.

# Бурдук
## История
### Бурдугу харыстааһын

Промышленнай революция эпохатыгар атыы- эргиэн харайар болдьоҕор бытааннык сыһыаннаһан бурдугу харайыы боппуруоһа сытыытык турар. Арыылаах кислоталары үөскэтэн, бурдукка тиһэн хаалбыт арыылартан бурдукка аҕалбыт этилэр. XIX үйэ бүтүүтүгэр бурдугу таңастыыр кислоталарга, ону тэҥэ бурдугу тиэммит паар эбэтэр кураанах нагревтарынан туһаныы үөскээбитэ.

# Бурдук
## Применение

Бурдук бурдук, блин, пирогу, пельмени, килиэп- буулка, кондитерскай (тырахтары, кексалары, печенолары, баахылалары, бирээнньиктэри) уонна макарон оҥоһуктары, комбикорму, клейстеры уонна соус оҥорорго туһаныллар. Ону тэҥэ бурдук, холобур, балык, котлет эҥин туһаныллар. Ол эрээри бурдугу куурдуу, көтүрүү уонна салгынынан байытыы, үчүгэй Харысхал наадатынан туһаныы эрэйиллэр.
# Амма (улуус киинэ)

Амма — Амма улууһун киинэ. Киһитин ахсаана 6533. (2010).
Профессор Г. П. Башарин архыып докумуоннарын хасыһан Амма — Солобуоданы 1652 с. икки нуучча бурдук ыһааччыта уонна биир саха киһитэ төрүттээбиттэр диэн быһаарбыт. 1680 с. таҥара дьиэтин туппуттар, кэлин хаста даҕаны умайа сылдьыбыт, ону саҥаттан тутан испиттэр. XX үйэ саҕаланыар диэри олохтоохтор сүрүннээн сахатыйбыт нууччалар, көскө кэлбит татаар, башкир, поляк омуктар уонна бурдук олордуутунан дьарыктанар сахалар. XIX үйэ бүтүүтүгэр элбэх сыылынай олорон ааспыттар — Папин, Васильев, Аптекман, Бик, ол быыһыгар биллэр нуучча суруйааччыта Короленко Владимир Галактионович.
Амма устун Уус-Майалыыр суол ааһар, былыр Айааҥҥа дылы тиийэр, элбэх сырыылаах тракт эбит. Гражданскай сэрии кэмигэр Аммаҕа уонна тула элбэх кыргыһыы буолан ааспыт. Билигин Өрөспүүбүлүкэтээҕи таһымнаах Дьокуускайы кытта ситимниир «Амма» диэн ааттаах суол.
Улуус киининэн 1931 с. буолбут.
Аммаҕа Солобуода диэн өрүскэ тохтобул уонна аэроплощадка бааллар.

# Амма (улуус киинэ)
## Амматтан төрүттээхтэр

* Афанасьев Николай Егорович (1877—?) — саха омугун үөрэҕириитигэр улахан өҥөлөөх киһи, В. В. Никифоровы уонна С. А. Новгородовы кытта бииргэ үлэлээбит Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, үөрэҕирии наркомун солбуйааччыта.
* Васильев Виктор Николаевич (1877—1930) — этнограф.
* Киренскай Леонид Васильевич (1909—1969) — Саха Сириттэн төрүттээх маҥнайгы академик, физик.
* Захаров Николай Семенович (Сахаачча) (1948—1969) — саха аатырбыт тустууга.
# Кылырҕастаах сири холлоҕос

Кылырҕастаах сири холлоҕос — түһүлгэ ортотугар турар кымыс хаһаанар ытык сири иһит. Сирилииргэ ыт мунна тэллэйинэн, сылгы хоруончахатынан, хоруонан өҥнүүллэрин иһин бу иһити барытын «хоруолаах» диэн холбуу ааттыыллара.

# Кылырҕастаах сири холлоҕос
## Өссө маны көр

* Симэхтээх симиир
* Симэхтээх сири көҕүөр иһит
* Таһыар-көҕүөр
* Сири ыаҕас
* Сири чабычах
* Сири холлоҕос
* Симиир
* Симиирчэх
# Лепчикова Клавдия Гаврильевна

Лепчикова Клавдия Гаврильевна — РСФСР эргиэнин туйгуна, РФ эргиэнин үтүөлээх үлэһитэ.
1938 с. Хаптаҕайга төрөөбүт.
1955—1960 сс. Ленин аатынан колхозка сибиинньэ иитэр фермаҕа үлэлээбитэ. Бастыҥ үлэһит, общественник быһытынан Комсомол Уобаластааҕы комитетын пленумун, Мэҥэ-Хаҥаластааҕы комсомол райкомун чилиэнэ.
1963—1985 сс. Лоомтукаҕа бастаан пекарня, кэлин промтоварнай маҕаһыын сэбиэдиссэйэ.
Кини салайар коллектива «Коммунистическай үлэ коллектива» буолбута.
РСФСР эргиэнин туйгуна, РФ эргиэнин үтүөлээх үлэһитэ.
1987 с. өлбүт.
# Новолодскай Алексей Борисович

Новолодскай Алексей Борисович (30.03.1930—1994) — монтажник, Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Нерюнгри куорат Ытык киһитэ, Татаар АССР үтүөлээх тутааччыта.

# Новолодскай Алексей Борисович
## Олоҕун олуктара

1930 с. кулун тутар 30 күнүгэр Бурятскай АССР Прибайкальскай оройуонун Турка сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1971–77 сс. Набережные Челны куоракка үлэлээбит: куорат тутуутугар монтажниктар биригэдьиирдэрэ, 1972 сылтан – “Металлургстрой” тутуу управлениетыгар (ПО “Камгэсэнергострой”). 1977 сылтан - “Нерюнгригэсстройга” биригэдьиир. 1988–94 сс. “Камгэсэнергостройга” – производственнай үөрэх маастара.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл кулун тутар 12 күнүнээҕи Ыйааҕынан Новолодскай Алексей Борисовичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин X, XI ыҥырыыларын депутата.
1994 сыл от ыйын 2 күнүгэр Набережные Челны куоракка өлбүтэ.

# Новолодскай Алексей Борисович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1971)
* Татаар АССР үтүөлээх тутааччыта (1973)
* Почетный гражданин г. Нерюнгри (Якутская АССР, 1982)

# Новолодскай Алексей Борисович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Ливр

Ливр (фр. livre, → лат. libra — римскай фунт) — Франция харчыта, эргииргэ 781—1795 сылларга баара.

# Ливр
## История

Ливр су уонна денье манньыаттарга үллэһиллиитэ:
* 1 ливр = 20 су
* 1 су = 12 денье
ол аата 1 ливр = 240 денье.
Аан бастаан ливр сыанатынан уонна ыйааһынынан фунтка тэҥнэһэрэ. Хойут, манньыат хаачыстыбата түһэн, сыаната түспүтэ эрээри, ливр син биир манньыатын туругуттан тутулуга суох 20 суттан турара.
Турскай ливр уонна парижскай ливр биллэллэр.
Турскай ливр (турнуа, tournois) Филипп IV (1282—1314) ыраахтааҕылыаҕыттан ыла Францияҕа баһылыыр сүрүн харчы этэ. Бу ливр бэлиэтэ — ₶ (U+20B6).
Парижскай ливр, турскай ливртан ыйааһыннаах, Филипп II Август (1180—1223) кэмиттэн Франция хоту өттүгэр биир сүрүн харчынан буолбута. Ол эрэн хойут, турскай ливрга баһыйтаран, эргииртэн сүппүт.
Манньыат быһыытынан ливр биирдэ эрэ, 1656 сыллаахха, тахса сылдьыбыт, ыйааһына 8,024 г (7,69 г үрүҥ көмүстээх).

# Ливр
## Галерея

* Биир эрэ өттүлээх королевскай ассигнат, 500 ливр, 1790 сыл
* Биир эрэ өттүлээх Конвент 5 ливра, 1793 сыл
* Турция ливратын бэлиэтэ
# Хортуоппуй

?Хортуоппуй :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Үүнээйилэр |
| Аймах: | Solanales |
| Кэргэн: | Solanaceae |
| Уус: | Solanum |
| Көрүҥ: | S. tuberosum |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Үүнээйилэр алпаабытынан]]
Хортуоппуй (Solanum tuberosum) диэн Solanaceae ыалга киирсэр астаах үүнээйи. Аан дойду биир улахан суолталаах астаах үүнээйитэ, риhы, сэлиэhинэйи уонна маиhы тэҥэ. Хортуоппуй үөскээбит сирэ соҕуруу Перу. XVI үйэттэн ыла аан дойдуга тарҕаммыта.
Саха Сиригэр хортуоппуйу үүннэрии XIX үйэҕэ саҕаланар.
Саха сиригэр хортуосканы олордууну Охлопкова Полина Петровна чинчийбитэ.
# Уйгуров Роман Афанасьевич

Уйгуров Роман Афанасьевич – хапсаҕайдаһан тустууга СР спордун маастара.

# Уйгуров Роман Афанасьевич
## Туһаныллыбыт литература

Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# 197

197 сыл.

# 197
## Туох буолбута

* Олунньу 19 — Септимий Север импэрээтэр узурпатор Клодий Альбины Лугдун аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыт, бу кыргыһыы Рим аармыйаларын ыккардыгар саамай элбэх хаан тохтуулаах кыргыһыы этэ.
# Куоҕастыҥылар аймахтара

Куоҕастыҥылар аймахтара (лат. Gaviiformes, нууч. Отряд Гагарообразные) - көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу аймахха Саха сиригэр 1 кэргэн (Куоҕастар кэргэннэрэ), биир уус (Куоҕастар уустара), түөрт көрүҥ киирэр: Быытта куоҕас, Даллан куоҕас, Үрүҥ моойдоох куоҕас, Үрүҥ тумустаах куоҕас.
# Николаевка (Сумы уобалаһа)

Николаевка (укр. Миколаївка) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 234 (2016).
# Жэрдь (Десна түһэр)

Жэрдь (укр. Жердь) диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 21 км, тардыытын иэнэ 121 км². Десна (Соҕуруу Буг) түһэр.
# Капилляр

Капилляр (лат. capillaris — баттахха сыһыаннаах) - киhи уонна кыыллар эттэригэр-сииннэригэр баар олох кыра хаан сүүрэр тымырдара. Капилляр орто диаметра 5-10 мкм буолар. Артериялары уонна веналары холбоон хааҥҥа уонна тканнарга эттик эргииригэр кыттар.
# Ас буhарар система

Ас буhарар система диэн элбэх сааныктаах харамайдар сиэниллибит астан энергияны уонна иҥэмтэлээх субстанциялары оруур уонна туhата суохтары араарар органнара.
# Дьуодьалы

Дьуодьалы — Чурапчы Мугудайыгар баар алаас. Улахан соҕус күөллээх. Уруккута ферма баар буола сылдьыбыт.
# Дьыбардаахха саҥарыма

Дьыбардаахха саҥарыма диэн сахалар куһаҕан өйдөбүллээх тыллары улаханнык саҥарыма диэн үөрэхтэрэ буолар.
Былыргы өбүгэлэрбит олохторун үөрэҕин өс хоһооно оҥорбуттарын билигин быһалыы ылан туһанабыт. Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьар. (1,31).
Улахан тымныы түспүт сарсыардатыгар ханнык баҕарар тыас олус улаатан ыраахтан доргуйан иһиллэр. “Дьыбардаахха саҥарыма” диэн өс хоһооно куһаҕан суолталаах, өйдөбүллээх тыллары улаханнык саҥара сылдьыы, оннук үгэс киһиэхэ бэйэтигэр, оҕолоругар үөскээн хааларынан куһаҕан майгылаахха кубулутуон сөбүттэн сэрэтии, киһини харыстааһын буолар. (2,53).
Саха дьонугар саамай куһаҕан дорҕоонунан “ы” дорҕоон буолар. Бу дорҕоонтон ыы, ыар, ырыы, ыарыы, ынчык, ыарахан диэн куһаҕан өйдөбүллээх тыллар үөскүүллэр. Бу дорҕоон “ыы” диэн хатыланнаҕына куһаҕана өссө улаатар, ытааһын бэйэтинэн үөскээн тахсар. Куһаҕан дорҕооннордоох тыллары улаханнык саҥарбаттар, элбэхтик туттубаттар.
Кыра оҕо “ыы” диэн саҥаран, ытаабыта буола оонньоотоҕуна эбэ Лөкүө тохтото охсор этэ уонна “Бу оҕо сотору ытыыр буолбут” диэн быһаарара. Эбиэттэн киэһэ оҕо хаппырыыстаан, ытаан барара кырдьык этэ.
Айыы диэн сэрэхтээх, куһаҕан суолтата элбэх, «ыы» диэн ытааһын дорҕоонунан бүтүүлээх тылы үгүстүк туттуу, улаханнык, дьыбардаахха саҥарыы содула олус улахан, кэлэр көлүөнэлэри, эдэрдэри сыыһа-халты тутуннарарын тэҥэ, айыы буола сатаан бэйэлэригэр тиийинэллэригэр тириэрдиэн сөп. Айыы диэн тыл сэрэхтээхтик биирдэ эмэтэ туттуллар, улаханнык саҥарыллыбат тыл.
Сахалар оҕолорун өйүн-санаатын харыстыылларыттан сыыһа-халты туттунарын суох оҥороору кыра эрдэҕинэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн иитэллэр, үөрэтэллэр. (3,24).

# Дьыбардаахха саҥарыма
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.
2. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
# 1826
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 7 — Михаил Сперанскай баһылыктаах Арассыыйа импиэрийэтин сокуоннарын бастакы толору хомуурунньугун суруйуу үлэтэ саҕаламмыт (1826—1830).
* Ыам ыйын 24 — Николай I ыраахтааҕы Арассыыйаҕа крепостной быраап туллаҥныа суохтааҕын туһунан манифест таһаарбыт.
* Бэс ыйын 5 күнүгэр Дьокуускайга уобалас саҥа начаалынньыга кэлбит - муора эппиһиэрэ Николай Мягков. Кэлээт да уоруйах чунуобуньуктары уодьуганнаабыта. Бу салайааччы атын салайааччылартан ойуччу турар, саха тойотторун кытта өйдөһөн күүскэ үлэлээбитэ, Саха сирин сайдыытыгар сүдү кылааты киллэрбит киһиннэн ааҕыллар. Сибиир кэмитиэтин тойоно Михаил Сперанскай ыраахтааҕыттан көрдөһөн, анаан-минээн муораҕа сыһыаннаах киһини анаттарбыта — ол саҕана Саха сиригэр киирэр Чуумпу далайга турар Охуоскай пуорт сайдыытыгар Арассыыйаҕа улахан суолтаны биэрэллэрэ. Афанасий Убаарыскай "Ахтыыларыгар" кини туһунан маннык суруйар: Кини салайбыт сылларын саха дьолунан ааҕар.
* От ыйын 25 — Петербуурга биэс декабриһы ыйаан өлөрбүттэр: Михаил Бестужев-Рюмин, Пётр Каховскай (өрө туруу кэмигэр М. А. Милорадович генералы өлөрбүт киһи), Сергей Муравьёв-Апостол (подполковник), Павел Пестель (Соҕуруу уопсастыба салайааччыта), Кондратий Рылеев (бэйиэт).

# 1826
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 27 — Михаил Салтыков-Щедрин — нуучча кылаассык суруйааччыта.

# 1826
## Өлбүттэр

* От ыйын 22 — Джузеппе Пьяцци — Церера астероидын арыйбыт Италия астронома.
* Атырдьах ыйын 13 — Рене Лаэннек (1781 төр.), француз бырааһа уонна анатома, мэдиссиинэҕэ клинико-анатомическай ньыманы төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, стетоскобу айбыта.
# Рио де Жанейро

Рио де Жанейро (португаллыы Rio de Janeiro — "Тохсунньу өрүһэ") диэн Бразилия уонна Соҕуруу Америка иккис улахан куората, Сан Паулу кэнниттэн. Рио де Жанейро штатын киин куората. Куорат 1763-1822 cc. дойду киин куората этэ, уонна 1822-1960 cc. тутулуга суох ил этэ. Онтон таhынан урукку Португал Империятын (1808 - 1821) киин куората этэ. Кылгас аата Рио.
Рио де Жанейро айылҕатынан, карнавалынан, самбатынан уонна биллиилээх пляжтарынан (Копакабана, Ипанема уо.д.а.) аатырар. Аан дойдуга биллэр кэрэхсэбиллээх сирдэринэн буолаллар Корковаду хайа үрдүгэр турар Христос улахан статуята, Христос Өрөһүйээччи (Cristo Redentor) диэн биллэр; Саахар төбө хайа (Pão de Açúcar); Самбадром (Sambódromo) диэн Карнавал ааhар сирэ уонна Маракана (Estádio do Maracanã) диэн аан дойду биир улахан футбол стадиона.
Куоракка аан дойду икки ордук улахан урбан тыалар бааллар: Floresta da Tijuca уонна Parque Estadual da Pedra Branca паарка тыата. Galeão омуктар икки ардыларынааҕы аэропорт Рио де Жанейроны Бразилия атын куораттарыныын холбуур уонна сорох омуктар икки ардыларынааҕы сырыылары ыытар.
Аан дойду биир кэрэ куората буолан баран, Рио ону тэҥэ аан дойду биир криминаллаах куората буолар. Ол өттүн туhунан Bus 174, Cidade de Deus уонна Tropa de Elite диэн киинэлэр ойуулаан көрдөрөллөр. Криминал үксэ фавелалар диэн куораты тулалыыр самнархай эҥэрдэргэ буолар.
# MasterCard

Mastercard Incorporated (Халыып:New York Stock Exchange) or MasterCard Worldwide — АХШ мультинациональнай корпорацията, штаб-картирата Нью-Йоркка баар. Аан дойду үрдүнэн маҥнайгы үлэтэ - атыыһыттар бааннарын уонна кредитнай картаны таһаарбыт бааннары төлөбүрүн оҥорор. Акциялара ырыынакка 2006 сылга тахсыбыта. 1996 сыллахха Калифорнияҕа икки антреперердар: Реймонд Таненхаус уонна Стэнли Беновитц арыйбыттар.
MasterCard, урукку аата Master Charge диэн эбит, хас даҕаны Калифорния бааннарынан БанкАмикард (кэнники VISA) конкурена курдук оҥоһуллубут.
# Киһи сырдыгын күнэ

Киһи сырдыгын күнэ (ааҥл. HumanLight) — ханнык да итэҕэлгэ, сыаркапка кыттыспатах дьон бу күн өйү, аһыныыны, киһилии быһыыны, инникигэ эрэли өрө тутан бэлиэтиир күннэрэ. Ороһооспону бэлиэтээбэт дьоҥҥо анаан бастаан тэриллибитэ.
Киһи сырдыгын күнүн бэлиэтэ: үс чүмэчи халаан күөх, кыһыл уонна араҕас өҥнөөх. Бу чүмэчилэр өйү, аһыныыны уонна эрэли бэлиэтииллэр.