yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Авдеева Фаина Иннокентьевна

Авдеева Фаина (Фатия) Иннокентьевна (1924 с. төр., Ньүүйэ, Ленскэй оройуон) — РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.

# Авдеева Фаина Иннокентьевна
## Олоҕун олуктара

* 1924 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр Ленскэй улуус Ньүүйэ сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
* 1942—1944 сылларга Дьокуускай куоракка 7 №-дээх оскуолаҕа алын кылаастарга учуутал уонна пионервожатай.
* 1944—1953 сылларга ЫБСЛКС Дьокуускай горкомун оскуолаларга сэкрэтээрэ, ЫБСЛКС Саха обкомун инструктора, педучилищеҕа пионер салаатын преподавателэ.
* 1951 сыллаахха ЫБСЛКС КК оскуолатын бүтэрбит.
* 1964 сыллаахха Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1953 сыл алтынньы 1 күнүттэн Дьокуускайдааҕы пионердар уонна оскуола оҕолорун дыбарыастарын (1993 сылтан Оҕо саас Дыбырыаһа) директора.

# Авдеева Фаина Иннокентьевна
## Айар үлэтэ

* 1997 сыллаахха “Путевку в жизнь нам дал Дворец” диэн музей аһар.
* “Планета детства” диэн кинигэ тахсар.
* Дыбарыас туһунан элбэх ыстатыйа бэчээккэ тахсыбыт.

# Авдеева Фаина Иннокентьевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (1994)
* «Хотугу сулус» уордьан (2004)
# Дмитриев Ахмет Андреевич

Дмитриев Ахмет Андреевич — Саха суруйааччыта уонна бөлүһүөгэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

# Дмитриев Ахмет Андреевич
## Олоҕун олуктара

1951 сыллаахха Ньурба улууһун Мэгэдьэк нэһилиэгин Мохсоҕол аҕатын ууһугар төрөөбүтэ. Төрүт Бордоҥ. Ньурба улууһуттан 12-с сүһүөх утум.
Маҥнай Бүлүүтээҕи педучилищены, онтон Саха Государственнай Университетын (Хотугулуу-Илин Федеральнай Университет) Историко-Филологическэй факультетын Саха салаатын бүтэрбитэ.
Поэзияҕа, публицистикаҕа Ньурба улууһун историятыгар бэлиэ кинигэлэрдээх.
Кэргэннээх, уон оҕолоох.

# Дмитриев Ахмет Андреевич
## Олоҕун олуктара
### Айар үлэтэ

Саха сирин историятын үөрэтиигэ биир улахан кылаата «Сунтаар былыргыта: бордоҥхой таҥаралаах бордоҥнор» диэн фольклор, история уонна генеалогия чэрчитинэн 2015 сыллаахха тахсыбыт кинигэтэ буолар.
Билигин Саха норуота төрүт былыргыттан, ол эбэтэр, өссө Биһиги Эрабыт быдан инниттэн күн бүгүнүгэр дылы кэлбит уһун олоҕун толору дириҥник үөрэтэн уонна сиһилии чинчийэн көрбүт үлэтин үс томнаах кинигэ гынан таһаара сылдьар, онто бастакыта бэчээттэммитэ, уоннааҕылара сотору кэминэн эмиэ тахсыахтара.

# Дмитриев Ахмет Андреевич
## Олоҕун олуктара
### Кинигэлэрэ:

* Дмитриев А.А. Күөх Ньурба төрүттэрэ: (Түлүөн ууhа – бордоннор). – Дьокуускай: Компания «Дани Алмас», 2013. – 428 с.
* Дмитриев А.А. Туомтуу баайыы. – Якутск: Кн. изд-во, 1985. – 20 с. (серия «Чэчирдэр»).
* Дмитриев А.Г. Улуу Москва көмүскэлигэр. Защищая Москву. - Бичик, 2010. – 72 с.

# Дмитриев Ахмет Андреевич
## Олоҕун олуктара
### Билинии

* Саха Республикатын президенын Дьиэ кэргэҥҥэ комитетын «Бастыҥ аҕа» үрүҥ көмүс бэлиэлээх.
* Саха Республикатын Госкомспордун көҥүл тустуу сайдыытыгар үтүөлэрин иһин бэлиэлээх.
* Саха Республикатын Ил Түмэнин Республика социальнай олоҕор кылаатын иһин Бочуот грамоталаах.
# Малаай тыла

Малаай тыла (мал.: Bahasa Melayu; بهاس ملايو) Австронезия тылларыттан саамай улаханнара, туттуллар Брунейгэ, Индонезияҕа, Малайзияҕа уонна Сингапурга. Бу тылы Малакка силбэһиитин уҥуор-маҥаар олорор 290 мөлүйүөн киһи билэр. Ити Малайзияҕа Малаай тумул арыытын кытылларыгар уонна Индонезияҕа Суматра илин кытылыгар олорооччулар. Итиэннэ бу тыл Калимантан арыытыгар Саравак уонна Арҕаа Калимантан арҕааҥҥы, байҕал кытылынааҕы өттүгэр дьон төрөөбүт тылларын быһыытынан олохтоммут. Ону кытары соҕуруу Пилипииҥҥэ атыыга-эргиэҥҥэ туттуллар, ити Замбоанга тумул арыытын соҕурууҥҥу өттүгэр, Сулу архипелагыгар уонна соҕурууҥҥу үксүн мусульман нэһилиэнньэлээх Батараза уонна Балабак муниципалитеттарыгар.
# Роббек Лия Витальевна

Роббек Лия Витальевна — олоҥхону чинчийэр учуонай, филология билимин кандидата.

# Роббек Лия Витальевна
## Оло5ун олуктара

* 1976 сыллаахха от ыйын 7 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1996—2001 сс. — Үөһээ Халыма улууһун Арыылаах орто оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
* 2001 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 2001—2006 сс. — саха тылын уонна литературатын учуутала.
* 2005—2006 сс. — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун С.З. Борисова аатынан Тыыллыма орто оскуолатыгар директор солбуйааччыта.
* 2006—2008 сс. — Дьокуускай 1 №-дээх оскуолатыгар билим уонна эксперимент үлэтигэр директор солбуйааччыта, саха тылын уонна национальнай культуратын учуутала.
* 2009 с. — РНА СС гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт саха лексикологиятыгар уонна лексикографиятыгар салаатын младшай научнай үлэһитэ.
* 2009 с. — филология билимин кандидатыгар «Функционально-семантические особенности языка олонхо (лексикографический аспект)» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.

# Роббек Лия Витальевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* Язык героического эпоса олонхо - как система. // Вопросы филологических наук. - М., 2007. - № 5. - С. 17-19.
* Проблемы перевода при лексикографической разработке языка якутского героического эпоса олонхо. // Вопросы филологических наук. - М., 2009. - № 2. - С. 59-61.
* О структуре ритмико-синтаксического параллелизма в якутском эпосе олонхо. // Россий. госуд. пед. унив-т им. А.И. Герцена. № 99: науч. журнал: СПб.: 2009. - С. 177-180.
* Проблемы отбора словника в лексикографической разработке языка якутского героического эпоса олонхо. // Сибирский филологический журнал. - Н., 2009. - № 4. - С. 14-17.
* Проблемы перевода формул на русский язык (на материале практики перевода олонхо «Нюргун Боотур Стремительный» К. Оросина Г.У. Эргисом). // Языковая ситуация и проблемы межкультурной коммуникации. - Якутск: Изд-во ЯГУ, 2009. - С. 170-172.
* О понятии и функции ритмико-синтаксического параллелизма в якутском героическом эпосе олонхо // Проблемы изучения тюркских языков на рубеже XX-XXI вв. - Якутск, 2009. - С. 252-254.
# Ньурба куоратын Ытык олохтоохторо

Ньурба куоратын Ытык олохтоохторо.

# Ньурба куоратын Ытык олохтоохторо
## Ытык олохтоохтор тиһиктэрэ

* Иванова Полина Николаевна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ, Саха Сирин бастакы кэмпозитор дьахтара.
* Борисов Борис Иванович — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
* Николаева Анастасия Григорьевна — РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин оскуолатын үтүөлээх учуутала.
* Свиридов Олег Федорович — Амакинскай экспедиция геолога, 80-с сылларга профком бэрэссэдээтэлэ.
* Иванов Василий Афанасьевич — Ньурба улууһун Сүбэтин депутата.
* Андреева Люция Петровна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
* Иванов Николай Евсеевич — Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
* Кардашевская Татьяна Георгиевна — Ньупба куоратын депутаттарын Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ, Российскай Федерация бочуоттаах дорожнига.
* Тихонова Розалия Михайловна — Ньурба улууһун дьахталларын Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна.
* Очурова Пальмира Филипповна — РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Андреев Михаил Максимович — милиция майора, тыыл бэтэрээнэ.
* Семенов Геннадий Георгиевич
* Балакшин Георгий Русланович — Ил Түмэн депутата, боксаҕа Европа уонна Россия хас да төгүллээх чемпиона.
* Данилов Павел Максимович
* Федорова Надежда Лукинична
* Лосотов Владимир Семенович
* Федотов Руслан Дмитриевич
# Бэдэр түүтэ от

Бэдэр түүтэ от (лат. Thýmus serpýllum, нууч. Тимья́н ползу́чий, нууч. Тимьян густоволоси́стый, нууч. Чабре́ц ползу́чий, нууч. Чабрец густоволосистый, нууч. Богородская трава) - элбэх сыллаах от. Кулинарияҕа уонна эмтээх от быһыытынан киэҥник туттуллар.
# Түөлбэ уруу-аймах тиэрминнэрэ

Бу тиһиккэ түөлбэлэринэн туттуллар уруу-аймах тиэрминнэрэ киирэллэр.
* Аҕараан
* Аһы куҥаа
* Баача
* Балты, балыс
* Браат
* Браатньык
* Братан
* Булуунньа -
* Доҕор
* Дьаһыыкка
* Дьаһыырка
* Дьахтар
* Илгэх
* Иҥэрээн
* Йахтар
* Көс
* Кулун тойтоҕо
* Куралай
* Күтүө
* Күтүөмэ
* Кырдьаҕас аҕа - эһэ
* Кырдьаҕас ийэ - эбэ
* Кыыс
* Майтал - ойох
* Махата - ойох
* Наамын
* Ньээньэ
* Одьолуун
* Өһүк - чугас аймах
* Сиэн
* Суодьаҥ
* Сүөк оҕото - көрсүүттэн төрөөбүт оҕо
* Сүтүөр - хаан уруу буолбатах, кииринньэҥ аймах, холобур сүтүөр ийэ.
* Сыган - элбэх суолталаах
* Сыганчар - эһэлэрэ эбэтэр эбэлэрэ бииргэ төрөөбүт дьон бэйэ-бэйэлэригэр.
* һыбаат
* Таай - хос суолталаах, атын дэгэттээх
* Таайыбына - таай оннугар туттуллар
* Таай эдьий
* Толоон оҕото
* Тулаайах - сүрүн өйдөбүлүттэн ураты өссө кэргэнэ өлбүт киһини ааттыыллар
* Түннүк оҕото
* Тэһэҕэс уола
* Убай
* Урдус
* Хаан аймах
* Ханыы
* Хат эбэ
* Хат эһэ
* Ытыт
* Ыччат
* Эбэ
* Эдьий
* Эмгэн
* Эр оҕо
* Эчээ
* Эчээкэ
# Gentoo Linux

Gentoo Linux — операциялыыр система, Linux көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ. 1999 сыллаахха Дэниел Роббинс программист айбытынан историята саҕаланар.
Gentoo атын линукс системалартан быһаччы атын буолар, кини аһаҕас программалары тестыырга аналлаах.
# Сис (суолталара)

* Сис (география)
* Сис (техника)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Горизонт-РТ

ГОРИЗОНТ-РТ, Саха Сирин мобильнай сибээһинэн хааччыйар бастакы тэрилтэ, ону таһынан түргэн интернеткэ киллэрэр - YKTADSL-4 уонна Yakutia-Bürn4X. 2006 с. МТС хампаанньа иһигэр киирэр.
# Сакаи

Сакаи куорат Япония Хонсю арыытын соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр турар. Куорат иэнэ - 149,99 кв.км. 2014 сыл туругунан Сакаи куорат нэһилиэнньэтин ахсаана - 840.037 киһи. Сакаи куорат Осака, Мацубара, Хабикино, Тондабаяси, Осакасаяма, Каватинагано, Идзуми, Такаиси куораттары кытта кыраныыссалаһар. ХV үйэттэн ыла Сакаи - улахан порт. Манна Кытайы уонна Кореяны кытта эргиэн сайдыбыт.
# Анаабыр улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Анаабыр улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Анаабыр улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Сааскылаах орто оскуолата;
* Улахан Күөл көһө сылдьар алын оскуолата;
* Эбэлээх орто оскуолата;
* Үрүҥ Хайа орто оскуолата.

# Анаабыр улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Wii

Wii (Вии, эбэтэр Ваай), Nintendo тэрилтэтин биир бастыҥ оонньуу приставката буолар. Кинини салҕыыр — Wii U буолар.
# Анаабыр улууһун өрөгөйүн ырыата

«Анаабыр улууһун гимнэ» — Анаабыр улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.

# Анаабыр улууһун өрөгөйүн ырыата
## Ырыа ааптардара

* Ырыа тылларын Иван Федосеев — Доосо суруйбут.
* Музыкатын Афанасий Андросов айбыт.
# Көҥүл тустууга Саха сириттэн норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах маастардар

Көҥүл тустууга Саха сириттэн норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах маастардар испииһэктэрэ:
* Алексей Ермолаев
* Гавриил Дмитриев
* Николай Неустроев
* Егор Алексеев
* Григорий Христофоров
* Петр Христофоров
* Иннокентий Аянитов
* Василий Чириков
* Михаил Протопопов
* Николай Яковлев Ньургун Иванов
* Владимир Торговкин
* Егор Охлопков
* Алексей Соловьев
* Иван Пантилов
* Афанасий Заболоцкай
* Павел Капитонов
* Александр Птицын
* Леонид Спиридонов
* Александр Контоев
* Ньургун Чукров
* Данил Неустроев Семен Семенов
* Владислав Андреев
* Михаил Иванов
* Евгений Коломиец
* Николай Старостин

# Көҥүл тустууга Саха сириттэн норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах маастардар
### Эбии көр

* Көҥүл тустууга Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
* Саха сириттэн көҥүл тустууга норуоттар ыккардыларынааҕы категориялаах судьуйалар
# Ахатиин

Чоху хаата саамай бытаан хамсыыр харамай. Кини түргэнэ 7 см/мүн.
Гигантскай ахатиин - иһин (дьигинэн атаҕа) көмөтүнэн сыыллар хонуу харамайа, моллюск, чоху хаатын (улитка) биир көрүҥэ.
Улахан улитка раковината (уйата) 5-10 см тиийэ уһуур. Ол эрэн сороҕор 20 см уһуннаах экземплярдар эмиэ биирдиилээн көстөллөр.
Раковината конустуу быһыылаах (коническай). Күн эргиирин утарытынан эриллэр, ол эрэн сороҕор таҥнары хайысхалаах эмиэ баар буолар. Кырдьаҕас ахатиин раковината 7-тэн 9-ка дылы эргиирдээх буолар.
Өнө-дьүһүнэ тулалыыр эйгэтиттэн уонна аһыыр аһылыгыттан тутулуктаах. Үксүн кыһыллыҥы-хоҥор (коричневай) уонна араҕастыҥы эгэлгэлээх (оттеноктаах) сурааһыннардаах.

# Ахатиин
## Тарҕаныыта

Ахатин Илиҥҥи Африкаттан теруттээх. Билиҥҥи кэмҥэ ахатиин соҕуруу Эфиопияҕа, соҕуруу Сомалига, Кенияҕа, Танзанияҕа уонна хотугу Мозамбикка тиийэ тарҕаммыт. Дьон көмөтүнэн ахатиин улитката Индияҕа, Маврикийга, Шри-Ланкаҕа, Малайскай архипелаг арыыларыгар, Калимантаҥҥа, Таилаҥҥа, Гуамҥа, Гавайи уонна Марианскай арыыларга, Калифорнияҕа, Новай Гвинеяҕа, Таитига, Вануатуга, Карибскай муора арыыларыгар уонна да атын дойдуларга тарҕаммыт.

# Ахатиин
## Аһыыр аьа

Ахатииннар от аһылыктаахтар. Оҕурсууну, кабачогу, тыкваны, шампиньону, салат сэбирдэҕин уонна да атын оҕуруот аһылыктарын сөбулээн сииллэр. Ордук сымнаҕас уонна сымнаабыт үүнээйилэри ордороллор. Эдэр улиткалар сибиэһэй үүнээйини, оттон кырдьаҕас улиткалар сиппит үүнээйилэри ордороллор. Рационнарыгар эбэһээт кальцийдаах уонна белоктаах бородуукталары киллэрэр ордук. Холобура, сымыыт хаҕын ньыһан куттахха раковината бөҕөргүүр, кытаатар уонна улаатарыгар көмөлөһөр. Куурусса этиттэн тууһа суох (!) ууга буһаран сиэтиэххэ сөп. Туустаах уонна копчёнай ас доруобуйатыгар куһаҕаннык дьайар (өлуөн сөп).

# Ахатиин
## Ууһааһына

Ахатиннар – гермафродиттар, кыыһа уола биллибэт, оннукка арахсыбат. Ахатин улитката 200-кэ тиийэ сымыыттаах буолар (сороҕор 300). Сылга 5-6-та сымыыттыан сөп. Сымыыта 4,5 - 5,5 мм размердаах, быһыытынан куурусса сымыытыгар майгынныыр. Сымыыттара маҕан кытаанах хахтаахтар. Эмбрион 24 кыраадыс итиигэ сайдар. Саҥа төрөөбүт ахатииннар маҥнай утаа бэйэлэрин сымыыттарын хаҕынан аьылыктаналлар.
6-15 ыйынан улаатан борбуйдарын туталлар. 5-6, 10 сыл кэринэ өр олороллор. Бастакы икки сыл кэнниттэн уһуура уҕараан барар. Ахатииннар тууҥҥу олохтоохтор. Сарсыарда өттүгэр буордарыгар хастан саһаллар. Ол эрэн сиик тустэҕинэ кунуһун да уһуктуохтарын сөп. Кэмиттэн кэмигэр ахатиин улиткаларын ууга уган сууйа биитэр контейнердарын уутун уунан сиигирдэ сылдьыахха наада. Бу харамай 9-тан 29 кыраадыска тиийэ температураҕа хамныыр, онтон 2-тэн 8 кыраадыска утуйар.

# Ахатиин
## Туһата

Ахатиин улитка сырааҥа киһи этигэр-сиинигэр туһалаах: протеиннаах, алантиннаах, коллагеннаах, эластииннаах, антибиотиктаах, битэмииннэрдээх.
# Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
ТверьСМУ - (Толору аата: Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харысталын министиэристибэтин "Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета") - Арассыыйаҕа Тверь куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

1954 с. Калинин куоракка көһөрүллүбүт Ленинградтааҕы стоматологическай институкка олоҕуран Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата төрүттэммит. 2015 с.кулун тутарга акадьыамыйа Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета буолбут.

# Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Структурата

Ректор - Л. В. Чичановская
Университет 7 факультеттаах, 54 кафедралаах.

# Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Структурата
### Факультеттара

1. Лечебнай 2. Педиатрическай 3. Стоматологическай 4. Фармацевтическай 5. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕэ 6. Диплом кэнниттэн үөрэнии 7. Квалификацияны үрдэтии уонна атын испэссээлинэскэ бэлэмнэнии 8. Үрдүк үөрэх иннинээҕи бэлэмнэнии
Университекка 479 преподаватель баар, ол иһигэр 55 бэрэпиэссэр, 149 дассыан.
Преподавателлэр: лечебное дело, педиатрия, стоматология, фармация, сестринское дело диэн испэссээлинэстэргэ бэлэмнииллэр.
Ону таһынан, университет элбэх тас дойдулар үөрэхтэрин уонна наукаларын, тэрилтэлэрин кытта хардарыта үтүө сыһыаннаах. Ол курдук: -эндоскопическай хирургияҕа германиялыын кыттыгас үөрэтэр-научнай-практическай киини тэрийии -офтальмологияҕа аныгы инновационнай технологияларга Германиялыын киини арыйыы -немец коллегалары кытта молекулярнай генетика лабораториятын тэрийии -оҕо кардиологиятыгар Германиялыын кыттыгас программаны айыы -Саарскай университекка ТСМУ бэрэстэбиитэлистибэтин тэрийии -дентальнай имплантологияҕа "Байкон"(США) мэдиссиинэ киинин кытары салаа төрүттээһинэ хайысхаларга үлэлиир. ТверьСМУ 1962 с.саҕалаан 56 тас дойдуттан устудьуоннары, ординатордары, аспирааннары уонна клиника испэссээлиистэрин бэлэмниир.

# Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

ТСМУ Тверь үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 1 миэстэ. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 113-с миэстэ. Forves сурунаал рейтинигэр 2019с. 46-с миэстэ. "Социальный навигатор" уонна норуоттар ыккардыларынааҕы сонуннар агенство "Россия сегодня" үрдүк үөрэх тэрилтэтин востребованноһа рейтинигэр Арассыыйа 48 мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 5-с миэстэ.

# Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Ссылкалара

https://tvgmu.ru/eng/ Архыыптаммыт 2020, Ахсынньы 1 күнүгэр. https://tver-med.ru/ https://tvgmu.ru/kaf/ Архыыптаммыт 2021, Тохсунньу 17 күнүгэр. https://tvtver.ru/news/vuz-iz-tveri-voshel-v-rejting-sta-luchshih-vuzov-rossii/
# 453

453 сыл.

# 453
## Туох буолбута

* Кулун тутар 16 — Лю Шао аҕатын Вэнь-ди ыраахтааҕыны өлөрөн Соҕуруу Сун судаарыстыба баһылыга буолбут.
# Тулаайах

Тулаайах - ийэтэ эбэтэр аҕата, эбэтэр иккиэннэрэ өлбүт оҕо. Былыр арааһа бу тыл соҕотох диэн өйдөбүллээх быһыылаах, кэргэнин сүтэрбит киһини сорох сиргэ эмиэ итинник ааттыыллар.
# Ороһу (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Ороһу — Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгин киинэ.

# Ороһу (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Ороһу нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Көнтөс

Көнтөс

# Көнтөс
## Тыл суолтата

Сиэлинэн хатыллыбыт хас да утаҕы холбуу тигэн оҥоһуллубут сылгыны быалыыр хаптаҕай быа.
# Николаев (куорат)

Николаев (укр. Миколаїв) диэн Украина куората. Николаев уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 495 032 (2013).
# Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтэ

Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтэ (нууч. Российская республика) — Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэттэн Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ буолуор дылы урукку Арассыыйа импиэрийэтин оннугар үөскүү сылдьыбыт судаарыстыба. Официальнайдык Быстах бырабыыталыстыба 1917 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр уурааҕынан олохтоммута.
Алтынньы 24 (сэтинньи 6) күнүгэр Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтин быстах Сэбиэтэ быстах бырабыыталыстыба бэрэстээтэлигэр Александр Керенскайга итэҕэйбэтин биллэрбитэ.

# Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтэ
## Тутула

Политическэй тутула быстах кэмҥэ тэриллибит уорганнартан турара.
* Арассыыйа Быстах бырабыыталыстыбата ситэриилээх уонна сокуон былаастарын үрдүкү уоргана. Баһылык миниистир-бэрэстээтэл. Дойдуну Бүтүн Арассыыйатааҕы Учредительнэй мунньахха дылы салайыахтаах этэ. Миниистир-бэрэстээтэл — А. Ф. Керенскэй. Бу Быстах бырабыытыластыба Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин түмүгэр былаастан туоратыллыбыта;
* Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтин Быстах сэбиэтэ — быстах кэмҥэ үлэлиир түмэн, аан бастаан сокуон былааһын салайыахтаах этэ, кэлин Быстах бырабыыталыстыба самалыга эрэ буолбута. Бэрэстээтэл — Н. Д. Авксентьев. Бу сэбиэти РСФСР Норуот хамыһаардырын Сэбиэтэ ыспыта.
Маны таһынан, Быстах бырабыыталыстыба хас да хамыыһыйаны тэрийбитэ, олор Арассыыйа инники кэскиллээх тутулун, ол иһигэр Сүрүн сокуонун оҥоро сатаабыттара.
# Дьахтар хотойдоох сон

Дьахтар хотойдоох сон. Бу, фольклору билээччилэр этэллэринэн, саамай былыргы сон. Сону араас түүлээҕинэн, сарыынан киэргэтэллэр эбит. Эҥэригэр түүлээхтэн хотойу быһан тикпиттэр. Сахалар атын да оҥоһуктарыгар хотой ойуутун тигэллэр эбит. Ити кинилэр хотойу ытыктыылларын көстүүтэ буолар.былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
# Моунт Айза

Моунт Айза (Mount Isa, Айза Хайата), Аустралия дойдутугар, Куинслэнд штатыгар баар биир индустриально-сайдыбыт куорат, биир улахан транспортнай центр. Нэһилиэнньэтэ 32 тыһ, үксэ кытайдар, аустралиялар. Сахалар бааллар.

# Моунт Айза
## Куинслэнд куораттара

* Атертон
* Бандаберг
* Гладстон
* Голд Коаст
* Ипсуич
* Калаундра
* Куктаун
* Кэрнс
* Маккай
* Маунт-Айза
* Моранба
* Мэриборо
* Рэдклифф
* Рокгемптон
* Таунсвилл
* Тувумба
* Уэйпа
* Херви-Бей (Херви Бэй)
* Чартерс Тауэрс
* Эмералд
# Ыраахтааҕы Хахай 2: Симба киэҥ туттуута

Ыраахтааҕы Хахай. Симба киэҥ туттуута (ааҥл. The Lion King II: Simba's Pride), Walt Disney 1998 сыллаахха таһаарбыт мультига. Аатырбыт мультик Ыраахтааҕы Хахай салҕыыта буолар.
Сүрүн оруолларга Симба уонна Киара.
Үһүс чааһа салҕыыта Ыраахтааҕы Хахай 3: Хакуна Матата.
# Бороҥ хаас

Бороҥ хаас (нууч. Серый гусь, лат. Anser anser) — сырдык бороҥ өҥнөөх хаас. Өрөҕөтө хара эбириэн, кутуругун анна үрүҥ. Тумса уонна атахтара роза өҥнөөхтөр. Атыырын ыйааһына 3-4,4 кг, тыһытын ыйааһына — 2,4-3,5.
Саха сиригэр киирэ сылдьыбытын биирдэ эрэ сурукка киллэрбиттэр — 1965 с. Бүлүүтээҕи ГЭС муоратын таһыгар. Байкаалга уйаланар.

# Бороҥ хаас
## Өссө маны көр

Хаас

# Бороҥ хаас
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
# Куйаар Дуораана

КУЙААР ДУОРААНА (Kuyaar Duoraana) - Саха Сирэ саамай улахан радиостанцията буолар, салалтата - Дьокуускай. Саҥарар тыла - сахалыы уонна нууччалыы. Саха Сириттэн ураты Красноярскай кыраайга уонна Иркутскай уобаласка эмиэ хабар. Интернет нөҥүө 2009 сылтан эмиэ эфирга тахсар. Омук сиригэр олорор сахалар онон Сахалыы радионы истэр кыахтаммыттара. Частотата 107.1.
# Сан Паулу

Сан Паулу (São Paulo) диэн Бразилия уонна бүтүн Соҕуруу Америка ордук улахан куората. Аан дойду түөрт ордук улахан метрополитен сирдэриттэн биирдэстэрэ. Бразилия ордук элбэх олохтоохтордоох Сан Паулу штатын киин куората уонна дойду баайынан бастыҥ куората. Онтон таhынан дойду эргиэн, үп, аралдьыйыы уонна дьоҕур эйгэлэрин биир киинэ.
Олохтоохторун ахсаана 11,105,249 уонна иэнэ 1,523 км2. Сан Паулу метрополитен сирин (Улахан Сан Паулу) олохтоохторун ахсаана 21,616,060 уонна иэнэ 7,944 км2.
# Муус Хайа (уопсастыбаннай аралдьытар киин)

«Муус Хайа» — Дьокуускайга баар общественнай аралдьытар киин. Рестораннаах. Сүрүннээн саха аһа. Ресторан интерьерыгар былыргы саха мала уонна саха сирин айылҕатын хаартыскалара туһаныллыбыттар. Куоракка соҕотох аналлаах билиһипиэт атыылыыр маҕаһыын. Ыраас ууну атыылыыр маҕаһыын. Предприниматель Макаров В.П. туппут комплекса. НВК «Саха» субуота аайы тахсар биэриини бу ресторантан ыытар.
# Попов Игнатий Николаевич

Попов Игнатий Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1899 сыллаахха II Дьаархан нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүт. 1915 с. Иркутскайдааҕы хайа-техническэй училищетыгар үөрэммит. Дьонун ыҥырыытынан төннөн кэлбит. Сэрии иннинэ милиисийэлээбитэ, сэбиэт сэкиритээрэ этэ, счетовод, Папанин аатынан колхуос ревизкомун чилиэнинэн, улуустааҕы исполком чилиэнинэн буола сылдьыбыт.
Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйын 26 күнүгэр Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 277-с хайыһар стрелковай полкатыгар бастаан отделение, онтон рота хамандыырынан сылдьыбыт. 1943 сыллаахха алтынньыга өлбүт. Көмүллүбүт сирэ биллибэт.
Кэргэнигэр Натальяҕа уонна оҕолоругар Александрга уонна Зинаидаҕа суруктарыгар Сунтаартан Сергеев Федот Егорович, Потапов Петр Михайлович, Федоров Савва, Сантаев, Кэмпэндээйиттэн Потапов Никифор, Аллыҥа нэһилиэгиттэн Кырбасов Василий бааллар диэбит. 12 Сунтаар дьоно өллүлэр эбэтэр бааһырдылар диэбит, Аллыҥаттан Васильев Александр уонна кини быраата.
Өлбүт күнэ, көмүллүбүт сирэ биллибэт, сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
# Уллурук

Уллурук (ааҥл. sperm) — эр киһи, кыыл-сүөл атыырын сиэмэтэ.
# .cx

.cx диэн Ороhуоспа арыыта үрдүк таhымнаах ил домена.
# Молотков Георгий Михайлович (Бүлүү уокуруга)

Молотков Георгий Михайлович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Бүлүү уокуруга.