yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Таламус

Таламус (лат. thalamus, латинское произношение: талямус; от был.-гириэк. θάλαμος — «бугор») — область головного мозга, отвечающая за перераспределение информации от органов чувств, за исключением обоняния, к коре головного мозга. Эта информация (импульсы) поступает в ядра таламуса. Сами ядра состоят из серого вещества, которое образовано нейронами. Каждое ядро представляет собой скопление нейронов. Ядра разделяет белое вещество.

# Таламус
## Өссө маны көр

* Мэйии
# Панда

Панда диэн икки араас көрүҥнээх кыыл баар:
* Улахан панда (Ailuropoda melanoleuca)
* Кыһыл панда (Ailurus fulgens)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Showa Hikoki Kogyo

Showa Hikoki Kogyo (Шове Һикоки Когйо Корпорейшн, дьоп. 昭和飛行機工業), Дьоппуон көтөр ааллары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга кыра авиацияҕа аналлаах бөртөлүөттэри уонна көтөр ааллары оҥорунан бастыҥ буолар. Америка, Аустралиа, Бразилия, Кытай кыра авиациаларыгар монополис. Аатырбыт Fortuna 500 холбонор.
Mitsui Group империатыгар киирэр.
# Pizza Hut

Pizza Hut (Пицца Хат, Ол эбэтэр Тотоойу Пицца диэн өйдүөххэ сөп), сир шаарын үрдүнэн саамай улахан пиццерия буолар, 45000 ресторан 130 омук судаарыстыбаларынан ыһыллан сытар. АХШ тэрилтэтэ, ол эрэн 100% акциата Yum! Brands тэрилтэ бас билиитигэр киирэр.
# Ил тыл

Ил тыл (атыннык официаллык тыл дэнэр) диэн дойду, ил эбэтэр хайа эмэ туспа территория анал суолталаах тыла. Омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэригэр хас да официаллык тыллар бааллар. Унитарнай иллэргэ биир ил тыл баар, сорох иллэргэ икки тэҥ суолталаах тыл (Бельгия, Канада), онтон федеративнай иллэргэ хас да ил тыла баар буолар. Арассыыйаҕа нуучча тыла бүтүн дойду үрдүнэн ил тыл суолталаах, онтон республикаларга олохтоох төрүт омуктар тыллара нуучча тылын кытта ил тыл суолталаахтар (холобур, саха тыла Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр, татар тыла Татарстан Өрөспүүбүлүкэтигэр уо.д.а.).
# Бөтүҥ (суолталара)

Бөтүҥ хас да суолталаах тыл.
* Бөтүҥ — Нам улууһун нэһилиэгэ
* Бөтүҥ — Амма улууһун нэһилиэгэ.
* Бөтүҥ — Амма улууһугар Бөтүҥ нэһилиэк киинэ.
* Бөтүҥ — Бүлүү улууһугар Бөкчөҥөө нэһилиэк киинэ.

# Бөтүҥ (суолталара)
## Өссө маны көр

Бөрө Бөтүҥнэр
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Гроут

Гроут (ааҥл. groat) — Англия онтон Британия манньыатата, 4 пенсаҕа тэҥнэһэр

# Гроут
## Гроут Орто үйэлэргэ

Гроут бастаан оҥоһуллубута 1279 сыллаахха Эдуарде олорор бириэмэтигэр, Франция манньыататын «гроһу» («гро турнуа», «турнузу») үтүгүннэрэн. Франция «гро турнуа» Нидерландаҕа «гроот» (улахан, эмис) дэнэрэ.
Бастакы гроут ыйааһына 89 гран (5,8 г) үрүн көмүс 925-с проба (пенни ыйааһына 24 гран, 4 пенсалаах манньыата 96 гран буолахтаах этэ, дьиҥнээҕэ 22,25 гран эбитэ).
Карле II (1660-85) бириэмэтингэр 4 пенсалаах манньыатаны саҥалыы оҥоһуллубута, «гроот» диэн аата уларыйбыта.

# Гроут
## Гроут XIX уйэ5э

1836 сыллаахха английскай хоруол Вильгельм IV үрүн көмүс гроуту 1,9 гр. ыйааһыннааҕы хат саҕалаабыта.
Гроут манныаты 1855 сылга дылы оҥоһуллубута .

# Гроут
## Гроут атын дойдуларга

Үрүн көмүс гроут уонна гроут анарын Шотландияҕа 1357 с. оҥорбуттара. Шотланскай гроут 4 Английскай пенсаҕа тэҥнэһэрэ, онтон хойутуу 8 пенсаҕа тэҥнэспитэ. Шотландия гроут манньыата аата сир иэнин аатын иҥэрбиттэрэ.
# ДПНИ

Движение против нелегальной иммиграции (ДПНИ), Сиэрэ суох иммиграция утары хамсааhын диэн нуучча националист хамсааhына. Кыттар дьоно - Александр Белов (Поткин). "Россия для Русских" ("Арассыыйа нууччаларга") диэн лозуҥнаахтар. Единая Россия партияҕа бааллар. Владимир Путин өйөөһүнүнэн тахсыбыт тэрилтэ.

# ДПНИ
## Сыаллара уонна соруктара

ДПНИ сыала соруга нуучча омугун таhаарыы уонна атын омуктар статустарын түhэрии. Саха Республикатын суверенитетын суох оҥорорго. Сепаратизм дииллэр.

# ДПНИ
## ДПНИ Татарстан Республикатын суох оноруон ба5арар

http://news.km.ru/tatarskij_separatizm_dostig_vyss Архыыптаммыт 2009, Кулун тутар 1 күнүгэр.
Татарстан, Башкортостан, Коми, Саха, Красноярский край, Хакасия, Тыва, Свердловскай область, Карелия, Ингушетия, Дагестан, Чечня, Чукча, Приморский край - Россияттан туспа арахсан барыахха диэн 2008 сыллаахха ООН унсубуттэрэ. ООН ити ыйытыыны - 2012-2014 сыллаахха куруэппут диэбитэ.

# ДПНИ
## ДПНИ чилиэннэрэ

Билигин ДПНИ куускэ сайдан эрэр, онон сибээстээн Саха Республикатын суверинетета "под угрозой" киирэн эрэр! ДПНИ дьоннорун ахсаана - 20 000. ДПНИ улахан чилиэннэрэ - Владимир Путин, Жириновскай, Геннадий Зюганов, Аркадий Дворкович уонна элбэх биллэр ырыаhыттар - Алла Пугачева, Филипп Киркоров, Герман Греф.

# ДПНИ
## Филиаллара

Москва (Арассыыйа), Нью Йорк (АХШ), Токио (Дьоппуон), Таллинн (Эстония), Дьокуускай (Саха Сирэ).
# Danity Kane

Danity Kane, АХШ улахан биллэр группата. R&B стиилинэн ыллыыллар уонна үнкүлүүллэр. Бастакы аныгы чүөчэлэр аныгытык ыллаабыт группата буолар. Киннэр араас омуктан тураллар.
# Пулины

Пулины (укр. Пулини) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 472 (2011). Житомир куоратыттан 47 км. сытар.

# Пулины
## Историята

Бастаан XII үйэҕэ Чертолесы диэн аатынан биллэрэ. Олус былыргы сэлиэннэ, ону летописьтарга олус хойуу тылартан уонна маардатыттан "Чертов лес" диэн ааттыыллар эбит. Киевтан арҕаа сытар Житомир, Каменка уонна Вильск куораттарга барар суолга сытар. XIV үйэттэн Литва княжествотын састаабыгар баара.
# Саха сирин улуустарын хаһыаттара

Саха сирин улуустарын хаһыаттара.
* «Хотугу Кыым», Үрүҥ Хайа;
* «Алданский рабочий», Алдан;
* «Путь развития – Сайдыы суола», Чокуурдаах;
* «Олох суола», Амма;
* «Анаабыр уоттара», Сааскылаах;
* «Маяк Арктики», Тиксии;
* «Олох суола», Бүлүү;
* «Үөһээ Бүлүү», Үөһээ Бүлүү;
* «Колымские новости», Зырянка;
* «Вести Верхоянья», Баатаҕай;
* «Үлэ күүһэ» Бэрдьигэстээх,
* «Эдьигээн сонуннара», Эдьигээн;
* «Дабаан», Сангаар;
* «Ленский вестник», Ленскэй;
* «Мирнинский рабочий», Мирнэй,
* «Эркээйи», Майа;
* «Индигиир уоттара», Хонуу;
* «Эҥсиэли», Нам;
* «Индустрия Севера», Нүөрүҥгүрү;
* «Колымская правда», Черскэй;
* «Ньурба – Огни Ньурбы», Ньурба;
* «Хотугу Сардаҥа», Уус Ньара;
* «Олекма», Өлүөхүмэ;
* «Сардаҥа», Өлөөн;
* «Халыма долгуннара», Орто Халыма;
* «Сунтаар сонуннара», Сунтаар;
* «Таатта», Ытык Күөл;
* «Томпонский вестник», Хаандыга;
* «Мүрү саһарҕата», Бороҕон;
* «Усть–Майский вестник», Уус-Маайа;
* «Заря Яны», Депутатскай;
* «Хаҥалас», Покровскай;
* «Саҥа олох», Чурапчы;
* «Бытантай уоттара», Баатаҕай Алыыта.

# Саха сирин улуустарын хаһыаттара
## Ылыллыбыт сирэ

* Бэчээт уонна радиотелевещание Департаменын саайта
# Эл Ойын

Эл Ойын (тылбааһа норуот оонньуулара, бүттүүн оонньуу диэн) – Алтаай республикатын норуоттарын национальнай сайыҥҥы бырааһынньыктара.
Аан бастаан Эл Ойын Онгудай оройуонугар Ело сэлиэнньэтин таһыгар 1988 сыллаахха ыытыллыбыт. Онтон 2005 сыллаахха диэри араас оройуоннарга ыытылла сылдьан баран 2006 сылтан Онгудай оройуонугар ыытыллар. 2016 сыллаахха Эл Ойын Горноалтайскайга бэйэтигэр ыытыллыбыта. Бырааһынньык икки сылга биирдэ ыытыллар, сыала – республика түрк тыллаах норуоттарын үгэстэрин үйэтитии. Алтаай республикатыгар хас да түрк тыллаах омук олорор, бу дойдуну түрк омук биһигэ диэн ааттыыллар. Дьэ ону барытын бу бырааһынньыкка көрүөхпүтүн сөп. Манна алтаай омук этнографическай тутууларын көрүөххэ сөп – аҕыс муннуктаах төгүрүк мас дьиэлэрин – аил диэн ааттаахтар, ону таһынан атын олохтоох омуктар дьиэлэрин – хатырык ураһаны. Бырааһынньыкка дьярлыкчы хайа үөһээ тахсан алгыс туомун толорор. Таҕыл диэн таастары чөмөхтөөн оҥоһуллубут киһи курданарыгар тиийэр үрдүк холумтаҥҥа уот оттон, чэгиэн диэн үрүҥ аһынан хамыйаҕынан баһа-баһа тоҕус хаттыгастаах халлааҥҥа олохтоох таҥаралары күндүлүүр.
Бырааһынньык театрализованнай көрдөрүүннэн саҕаланар. Ол кэннэ оройуоннарынан парад буолар, республика, оройуон баһылыктара тыл этэллэр. Эл Ойын кэрэхсэбиллээх араас күрэхтэрдээх: ол курдук күрэс диэн тустуу, сири таарыйбыт киһи хотторор, кедрга бириэмэҕэ ыттыы, тааһы көтөҕүү – көдүргэ таас, ох сааннан ытыы – ок йаа ыдыш, ат сүүрдүүтэ, «Көк бөрө» диэн бөлөҕүнэн сылдьан өлбүт коза өлүгүн былдьаһыы уонна утарар бөлөх умуһахтаах булгунньаҕар быраҕан очко ылыы (алтаайдар этэллэринэн киирии оонньуу).
Итини таһынан Эл Ойыҥҥа олохтоох уустар оҥоһуктарын көрүөххэ уонна атыылаһыахха сөп. Олохтоох уһаныыга былыргы сактар кыыл истииллэрин тилиннэрэн туһаныы туттуллар эбит.
Эл Ойыҥҥа кайчылар диэн олохтоох эпоһы толорооччулар күрэхтэрэ буолар. Кинилэр топшур диэн струннай инструменынан оонньуу-оонньуу ыллыыллар, хабарҕа ырыатын толороллор. Алтаайдар бэйэлэрэ этэллэринэн хабарҕа ырыата кинилэргэ таһынааҕы Тываттан кэлбит. Алтаайдарга биир бөдөҥ биллэр эпоһынан «Маадай Кара» буолар. Бу эпоска бухатыыр төрөппүттэрин быыһыырын туһунан кэпсэнэр.
Эл Ойыҥҥа ыалдьыттааһын ыытыллан истэҕин аайы элбээн иһэр.
Туттуллубут литература:
1. Эл Ойыны Республика Алтайга 2020 сылга тэрийиэхтэрэ - https://gorniy-altai.ru/info/el-oyyn-2020.html
2. Эл Ойын – норуот оонньуулара - https://dikoe-pole.com/2012/02/18/el-oyin/
3.Алтай национальнай оонньуулара – http://www.ong-travel.ru/index.php/interesting/stories?id=52
# Кирбии

Кирбии, кирбэй (диал.) — өрүстэр, үрэхтэр тардыыларын араарар үрдүк арҕас сир.

# Кирбии
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Армидейл

Армидейл (ааҥл. Armidale), Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар кыра куорат, Аустралия. Дьонун ахсаана 24 тыһ.
# 1100-с

1100-с сыллар.

# 1100-с
## Сүрүн түбэлтэлэрэ

* 1101 — Ломбардия ополченията Константинопольга тиийбит.
* Венгрия-Хорват унията (1102—1526).
* Сутеня өрүскэ кыргыһыы (1103), нуучча кинээстэрин холбоһуктаах сэриитэ половецтары үлтүрүппүт.
# Хомустаах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Хомустаах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Нөөрүктээйи нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Хомустаах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Canon

Canon (Канон, Кэнон), Дьоппуон биир күүстээх тэрилтэтэ, биир Аан Дойдуга биллэр, 754 бизнес секторга үлэлиир уонна үксүгэр элбэх технология секторыгар баһылаан иһэр тэрилтэ, 140 араас бөлөхтөртөн турар конгломерат буолар. Мультинациональнай статустаах. 2021 сыл түмүгүнэн саамай күүстээх оптическай, лазернай, квантовай, медицинскай линзалары оҥорор, Аан Дойдуга биир сүрүн рентгеновскай медицинскай оборудования (тэрил) айааччы.
Салалтата — Токио.
Сүрүн акционердар Mitsui Group, Softbank, Bank of America уонна бэйэтэ.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Бүтүн Саха сирин үлэһит дьахталларын I сийиэһэ

Бүтүн Саха сирин үлэһит дьахталларын I сийиэһэ — 1925 сыллаахха кулун тутар 8-16 күннэригэр Дьокуускайга үлэлээбит мунньах.
Бары уокуруктартан 87 дэлэгээт Дьокуускайга мустан 16-ка диэри мунньахтаабыттара. Онтон 55 саха, 29 нуучча, 3 атын омук. 59 дьахтар бааһынай эбит, 20 — "интэлигиэн", оробуочай — 8. Хас үһүс дэлэгээт (36 дьахтар) аахпат-суруйбат эбит. 20 сааһын туола илик 28 эдэр дьахтар кыттыбыт.

# Бүтүн Саха сирин үлэһит дьахталларын I сийиэһэ
### Сийиэс биллиилээх кыттыылаахтара

Сийиэс кыттыылаахтарын толору испииһэгэ манна баар
* Винокурова-Сысолятина Агафья Феоктистовна (1907-1993)
* Кононова Ксения Ивановна — биллэр-көстөр баартыйа үлэһитэ
* Корнилова-Ракоши Феня Федоровна (1903-1980)
* Саввина Евдокия Иннокентьевна (1905-1938)
* Свидерская Евдокия Демидовна
* Слепцова Евдокия Ивановна (Дьэбдьэкиэй, Ойуунускай ийэтэ, 1925 өлб.)
* Охлопкова (Харитонова) Мария Федоровна (1893-1981)
* Яковлева-Овчинникова Мария Андреевна (1889-1970) — Үөһээ Бүлүүгэ кыһыл хамсааһын чилиэнэ, Ньурбаттан төрүттээх. Александра Овчинникова ийэтэ.
# Саха сирин уордьаннаах суруналыыстара

* Алексеев Василий Климентьевич — Бочуот Знага
* Егоров Прокопий Иванович — Бочуот Знага
* Колесов Лука Гавриилович — Бочуот Знага
* Томскай Савва Константинович (1914-1997) — Үлэ Кыһыл Знамята, Бочуот Знага
# Саппоро

Саппо́ро (札幌市, Саппоро-си, истэргэ (info)) — Хоккайдо арыытыгар турар, улаханынан Дьоппуон төрдүс куората. Дьонун ахсаана 1-3 мөл. Хоккайдо университета баар.
Саппороҕа 1972 сыллааҕы Кыһыҥҥы Олимпиада уонна 1986, 1990 уонна 2017 сыллардааҕы Кыһыҥҥы Азия оонньуулара буолбуттара. Саппоро аттыгар итии дьүүктэ уута тахсар сирдэрэ бааллар. Сылын ахсын Хаар бэстибээлэ ыытыллар, онно 2 мөл турист кэлэр.
# Үтүрүм

Үтүрүм — кытараабакка, икки эбэтэр хас да сыл субуруччу төрөөбүт сүөһү.
# Һормуз силбэһиитэ

Халыып:Other uses
Һормуз синньигэс күөлэ, (Һормуз быһык күөлэ) Иран кытыл сиригэр баар уһун синньигэс күөл, улахан Аан Дойдуга стратегическай сир. Бу сиринэн аан дойду 45% ниэбэ уонна гааһа барар, үксэ Германия уонна АХШ дойдуларыгар.
# Өлүөхүмэ (нэһилиэк)

Өлүөхүмэ нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өлүөхүмэ сэлиэнньэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1035 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 12 км. арҕаа диэкки Улахан Черепаниха диэн ааттаах үрүйэ төрдүгэр сиргэ сытар.
Уруккута Амгинское диэн ааттаах этэ. Олохтоохтор дьарыктара бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии, ынах-сүөһү иитиитэ. Мэлдьи сырыылаах суол.

# Өлүөхүмэ (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# 1368

1368 сыл.

# 1368
## Туох буолбута

* Тохсунньу 23 — Кытайга монгол былааһын утары өрө турууну салайбыт дьадаҥы төрүттээх киһи Чжу Юаньчжан император буолбут уонна Хунъу диэн аат ылбыт. Кини олохтообут Мин династията Кытайы үс үйэ тухары баһылаабыта.
# Тэҥнэбил төрүтэ

Тэҥнэбил төрүтэ — сөптөөх тэҥнэбили туруоран биэрии ньыматынан булар чыыһыла.

# Тэҥнэбил төрүтэ
## Өссө маны көр

* Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-03

Кулун тутар 1—31күннэрэ
* 1955—1975 сс. Вьетнамҥа буолбут сэрии Тымныы сэрии сорҕотунан ааҕыллар.
* Бу француз ыраахтааҕыта сэриилээн кыайбыт дойдуларыгар аймахтарын уонна доҕотторун ыраахтааҕы гынар үгэстээҕэ.
* Бу ыарыы тас көстүүтэ эгэлгэ, бэйэ-бэйэтигэр майгыннаабат.
# Торонто

Торонто (Toronto) диэн Канада ордук улахан куората уонна Онтарио улуус киинэ. Онтарио күөл хотугулуу арҕаа кытылыгар турар. Куоракка бэйэтигэр 2.5 млн киhи олорор. Улахан Торонто сирин киинэ. Соҕуруу Онтарио олохтоох регионыгар киирсэр. Онно 8.1 млн киhи олорор (дойду олохтоохторун 25%).
Канада экономикатын киинэ буоларын быhыытынан, Торонто глобал куорат буолар уонна аан дойду бастыҥ үп кииннэрин ахсааннарыгар киирсэр. Торонто экономикатын сайдыылаах сектордарынан буолаллар үп, эргиэн сервистара, телекоммуникациялар, аэрокосмонаутика, транспорт, масс медиа, дьоҕур, киинэ, телевидение оҥоhуута, бичик таhаарыы, софтуэр, медицина чинчийиилэрэ, үөрэҕирии, туризм уонна спорт индустриялара. Канада сүрүн компанияларын салалталарын ыстааптара бааллар.
Торонтоҕа араас элбэх омук олорор. Иммиграннар ахсааннара элбэх.

# Торонто
## Дьоно сэргэтэ

Торонто - элбэх омуктартан куорат, биир интернационал куораттарыттан биирдэстэрэ. Торонто куоратка 5000 араас омук олорор, 300 араас тылынан саҥараллар. Бары омуктар Канадиан инглиш тылынан чопчу үчүгэйдик саҥараллар. Куорат нэһилиэнньэтэ сыл ахсын 300 тыыһынча киһинэн элбии турар. Билигин куоратка 6 мөллүйүөн киһи олорор. Куорат олохтоохторуттан 67% кэлии омуктар буолаллар.
Торонто төрүт олохтоохторо:
* Канаадалар - 700 тыһ (кыччыы турар)
* Индиэйэстэр - 20 тыһ
Торонто куоратка кэлии омуктар:
* Кытайдар - 800 тыһ (элбии турар - сыл аайы 87 тыыһынчанан)
* Англичаннар - 779 тыһ (кыччыы турар)
* Индиалар - 621 тыһ (элбии турар)
* Ниэмэстэр - 449 тыһ
* Эрмээннэр уонна атын Кавказ омуктара - 250 тыһ
* Нууччалар - 230 тыһ
* Узбектар - 100 тыһ (түргэнник улаата турар)
* Американнар - 78 тыһ
* Украиннар (Хохоллар) - 50 тыһ (түргэнник улаата турар)
* Дьоппуоннар - 32 тыһ (түргэнник улаата турар)
* Кэриэйдэр - 21 тыһ (түргэнник улаата турар)
* Казахтар - 17 тыһ
* Афганнар - 13 тыһ (түргэнник улаата турар)
* Татаардар - 7 тыһ
* Монголлар - 4 тыһ
* Сахалар - 2 тыһ (элбии турар - сыл аайы 280 киһи курдук)
* Индонезиалар - 700 киһи (олох түргэнник улаата турар - 2050 сыллаахха Индонезиялар ахсааннара 2 мөл тахсыахтаах)
* Малайдар - 1 тыһ (элбии турар)
Атыттар - 300 тыһ
* Торонто уопсайынан түргэнник улаата уонна сайда турар куорат, аны 2014 сыллаахтан Торонто Аан Дойду биир бастыҥ улахан куораттарыгар киирсиэхтээх (Токио, Нью-Йорк тэҥэ)

# Торонто
## Сахалар суоллара Торонтоҕа

Торонто куоратка Сахалар 2000 курдуктар.
Саха иммиграннара Торонто куоратка биллэр суол хааллардылар:
* Саха маҕаһыыннара
* Торонто метротугар Саха тылынан таблица
* Торонто университетыгар Саха тылын үөрэтии

# Торонто
## Торонто биллэр сахалара

* Чоросова Айталина Афанасьевна - биллэр художница.
* Чоросов Айтал Уильям - Торонто куорат думатын депутата
* Туйаара Бэйкер - Торонто куорат архитектора (1955 - 2007)
* Сахаайа Миллер - Саха тылын учуутала
* Иннокентьева Сардаана Дмитриевна - Саха култууратын бастакы Канаада сиригэр аҕалбыт (1943 - 2001)
уонна да атыттар
# Полигамия

Полигамия - биологияҕа биир тыһы хас да атыыры кытта (полиандрия), эбэтэр биир атыыр хас да тыһыны кытта (полигиния) куоппаһырыыта.
# Алсу

Алсу
Алсу Ралифовна Абрамова(кэргэн тахсыан иннинэ - Сафина; төр. 1983 с.бэс ыйын 27 күнүгэр РСФСР, ССРС Татар АССР Бугульма куоракка.) - Арассыыйа ырыаһыта, телебиэриини ыытааччы, актриса. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үтүөлээх артыыската(2018), ТӨ үтүөлээх артыыската(2000), ТӨ норуодунай артыыската(2010), Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыската(2019). Алсу диэн аатынан биллэр. Эйэ туһугар ЮНЕСКО артыыһа. Москва куораттааҕы эстраднай ускуустуба диэйэтэллэрин Норуоттар икки ардыларынааҕы сойууһун чилиэнэ. Стокгольмҥа буолбут "Евровидение-2000" куонкуруска, Арассыыйа бэрэстэбиитэлэ, "Братья Олсен" датскай дуэт кэнниттэн иккис миэстэни ылбыта. Аҕата - Ралиф Рафилович Сафин, бэлиитик. Башкир. Ийэтэ - Разия Исхаковна Сафина, архитектор. Алсу икки убайдаах, биир бырааттаах. Алсу музыкальнай карьерата, 1998 с., 15 саастааҕар саҕаламмыта. Бастакы муз.хомуурунньуга "Алсу" 1999 с.тахсыбыта. 2000 с. Арассыыйа аатыттан "Евровидение" куонкуруска "Solo" диэн ырыаны английскайдыы толорон иккис миэстэни ылбыта. Ити сылга "Alsou" диэн (англ.тылынан) альбома тахсыбыта. Альбом Арассыыйаҕа, Германияҕа, Австрияҕа, Польшаҕа, Чехияҕа, Болгарияҕа, Малайзияҕа уонна Таилаҥҥа тарҕаммыта. 2002 с. "19" диэн альбому Арассыыйаҕа таһаарбыта. Альбомун өйөөрү, Алсу, Арассыыйаҕа, Казахстаҥҥа, Азербайджаҥҥа, Украинаҕа, Грузияҕа уонна Латвияҕа гастроллаабыта. Израилга, Тель-Авивка уонна Иерусалимҥа 2004 с.кэнсиэртээбитэ. 2007 с."Единая Россия" баартыйаҕа киирбитэ. 2008 с. "Самое главное" диэн альбому таһаарбыта. Ити сыл өссө биир диискэтин татаар уонна башкир тылынан "Туган Тел"(Родной Язык) таһаарбыта. 2009 с. Москваҕа буолбут "Евровидение" куонкурус, бүтэһик түһүмэҕин ыытааччы Иван Урганты кытта ыыппыта. 2009 с.режиссёр С.Дружинина "Виват Анна!" киинэтигэр фрейлина Мадлен оруолун оонньообута. 2010 с. Жасмины, Ирина Дубцованы, Татьяна Буланованы уонна Лера Кудрявцеваны кытта кыттыһан, Pampers и UNICEF "1упаковка=1вакцина" саҥа төрөөбүт оҕолор столбняк ыарыыга ыалдьалларын утары үтүө дьыала бырайыагар кыттан, "Спи моё солнышко" диэн биһик ырыатын устубуттара. 2012 с. "Фея добрых снов"альбому таһаарбыта. 2013-2014 сс."Останься", "Дочь отца", "Счастье ты мое" килииптэрэ, "Дневник мамы первоклассника" киинэҕэ саундтрек тахсыбыттара. 2015 с. "Разлюбить не в силах" килиип сүрэхтэммитэ, ол сылга "Там где нет тебя" килииби таһаарбыта. 2018 с.кулун тутар ыйга "Не молчи" саҥа ырыа,онтон муус устар 9 күнүгэр ырыа килиибэ сүрэхтэммиттэрэ. 2006 с.бизнесмен Ян Абрамовы кытта ыал буолбута. Ити сыл балаҕан ыйын 6 күнүгэр бастакы оҕото Сафина, 2008 с.муус устар 29 күнүгэр иккис кыыһын Микелены, 2016 с.атырдьах ыйын 10 күнүгэр уолун Рафаэли төрөппүтэ. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%81%D1%83 https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/star/3800/bio/
# UzDaewooAuto

UzDaewooAuto (узб. UzAutoMotors), Соҕуруу Кэриэйэ уонна Узбекистан холбоһон төрүттээбит улахан финансово-промышленнай конгломерат, Узбекистан уонна Орто Азияҕа саамай улахан массыыналары онорон таhаарар тэрилтэ.
* Daewoo Labo
* Daewoo Damas
* Daewoo Damas II
* Daewoo Tico
* Daewoo Matiz
* Daewoo Nexia
* Daewoo Nexia II
* Daewoo Gentra
* Chevrolet Spark
* Chevrolet Tacuma
* Chevrolet Captiva
* Chevrolet Captiva II
* Chevrolet Lacetti
* Chevrolet Epica
* Chevrolet Malibu
* Chevrolet Cobalt
* Chevrolet Orlando
* Chevrolet Aveo
* Chevrolet Tracker
* Chevrolet Impala

# UzDaewooAuto
## Өссө маны көр

* Daewoo
# Анал аат

Анал аат (нууч. имя собственное) - барамай, киһи, көстүү тус аата. Анал аат көмөтүнэн барамай атын, кинини кытта биир көрүҥнээх барамайдартан туспа араарыллар.
Анал ааттар атын аат тыллартан морполуогуйаларынан ураты бэлиэлэрэ (анал сыһыарыы) тылга барытыгар баар буолбат. Анал ааттар улахан буукубаттан суруллаллар. Оттон сиинтэксис ньыматынан (хас да тыл ситиминэн) үөскээбит анал ааттары суруйуу чопчу быраабыланан чопчуланар.
Анал ааттары барамай ханнык көрүҥүн бэлитииллэринэн наардыыллар. Ол курдук, холобур, антропонимнар (киһи уонна кыыллар анал ааттара), топонимнар (сирдэр ааттара) диэн курдуктары араараллар
Анал ааттары үөрэтэр наука ономастика дэнэр. Бу термин онима (аат) диэн греческэй тылы кытта ситимнээх. Ономастика – греч. onomastike – «искусство давать имена». Ономастика көрүҥнэрэ: антропонимика, астронимика, зоонимика, космонимика, теонимика, эргонимика уо.д.а. буолаллар. Антропонимика –антропонимнары үөрэтэр ономастика биир көрүҥэ (киһи аата, аҕа аата, араспаанньа, хос аат, псевдоним, крептоним). Ону тэҥэ бу наука литературнай айымньыларга, фольклорга, номохторго, остуоруйаларга баар дьоруойдар ааттарын үөрэтэр. Анал ааттары литературнай, диалектнай, официальнай уонна официальнайа суох ньымаларга араараллар.
Антропоним — соҕотох анал аат эбэтэр киһини быһаарар анал ааттар холбоһуктара. Атыннык эттэххэ ханнык баҕарар айыллыбыт эбэтэр дьиҥнээх киһи аата.
Антропонимнар тииптэрэ:
* Аат (төрүөххүттэн иҥэриллибит аат)
* Аҕа аата (патроним, аҕаҥ эбэтэр эһэҥ ааттара)
* Араспаанньа (өбүгэ саҕаттан баар аат)
* Хос аат (киһиэхэ сүрүн кумааҕыга суруллар араспаанньатыттан, ыҥырыллар аатыттан туспа иккис аат курдук дьонтон бэриллэр)
* Андроним (дьахтар аата)
* Мононим (биир тылтан турар толору аат)
* Криптоним (кистиир, биллэрбэт аат)
Хас биирдии этнос хас биирдии эпохаҕа антропонимиконнаах — ааттар испииһэктэрэ. Антропоним холбоһуга антропонимия дэнэр. Бу наука аакка сыһыаннаах киһи майгытын, уруулаһыыны, төрүтүн туһунан информацияны, аат үөскээһинин устуоруйатын, номинация матыыбын үөрэтэр. Икки көрүҥнэргэ арахсар: теоретическайуонна прикладной.
Билим эйгэтигэр анал аат суолтата чопчу бэриллэр. Ономастика көмөтүнэн аат лиэксикэлии суолтатын эрэ буолбакка норуот истоиятын, итэҕэлин, омук тылларыттан киирии тыллары сиһилии үөрэтиэххэ сөп.