yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Microsoft Windows

Microsoft Windows диэн Microsoft корпорация оҥорбут операциялыыр системалар уонна туттааччы графика интерфейстарын сериялара. Windows диэн ааты Microsoft аан бастаан 1985 с. сэтинньигэ, туттааччы графика интерфейстарынан (GUI's) кэрэхсийии улаатан барбытын кэннэ, MS-DOS диэн систематыгар туттубута. Microsoft Windows аан дойду тус көмпүүтэр маркетын баhылаан ылбыта уонна кини иннинэ тахсыбыт Mac OS диэн системаны ситэн ааспыта. 2004 с. буолбут IDC салалтатын конференциятыгар, Windows операциялыыр система маркетын 90% ылар диэн этиллибитэ. Windows тиhэх клиент версията Windows Vista; тиhэх сервер версията Windows Server 2008.

# Microsoft Windows
## Версияларын таhаарыыларын кэмнэрэ

| Таhаарыы кэмэ | Оҥоhуу аата | Билиҥҥи версията | Хос быhаарыы | Тиhэх IE |
| Сэтинньи 1985 | Windows 1.01 | 1.01 | Өйөммөт | - |
| Сэтинньи 1987 | Windows 2.03 | 2.03 | Өйөммөт | - |
| Кулун тутар 1989 | Windows 2.11 | 2.11 | Өйөммөт | - |
| Ыам ыйа 1990 | Windows 3.0 | 3.0 | Өйөммөт | - |
| Кулун тутар 1992 | Windows 3.1x | 3.1 | Өйөммөт | 5 |
| Алтынньы 1992 | Windows For Workgroups 3.1 | 3.1 | Өйөммөт | 5 |
| От ыйа 1993 | Windows NT 3.1 | NT 3.1 | Өйөммөт | 5 |
| Ахсынньы 1993 | Windows For Workgroups 3.11 | 3.11 | Өйөммөт | 5 |
| Тохсунньу 1994 | Windows 3.2 (Судургутуллубут кытайдыы эрэ тахсыбыта) | 3.2 | Өйөммөт | 5 |
| Балаҕан ыйа 1994 | Windows NT 3.5 | NT 3.5 | Өйөммөт | 5 |
| Ыам ыйа 1995 | Windows NT 3.51 | NT 3.51 | Өйөммөт | 5 |
| Aтырдьах ыйа 1995 | Windows 95 | 4.0.950 | Өйөммөт | 5.5 |
| От ыйа 1996 | Windows NT 4.0 | NT 4.0.1381 | Өйөммөт | 6 |
| Бэс ыйа 1998 | Windows 98 | 4.10.1998 | Өйөммөт | 6 |
| Ыам ыйа 1999 | Windows 98 SE | 4.10.2222 | Өйөммөт | 6 |
| Олунньу 2000 | Windows 2000 | NT 5.0.2195 | Өйөтө от ыйын 13, 2010 дылы уhатыллыбыта | 6 |
| Балаҕан ыйа 2000 | Windows Me | 4.90.3000 | Өйөммөт | 6 |
| Алтынньы 2001 | Windows XP | NT 5.1.2600 | SP2 уонна SP3 өйөнөр (RTM уонна SP1 өйөммөт). | 8 |
| Кулун тутар 2003 | Windows XP 64-bit Edition 2003 | NT 5.2.3790 | Өйөммөт | 6 |
| Муус устар 2003 | Windows Server 2003 | NT 5.2.3790 | SP1, R2, SP2 өйөнөр (RTM өйөммөт). | 8 |
| Муус устар 2005 | Windows XP Professional x64 Edition | NT 5.2.3790 | Өйөнөр | 8 |
| От ыйа 2006 | Windows Fundamentals for Legacy PCs | NT 5.1.2600 | Өйөнөр | - |
| Сэтинньи 2006 (лицензиялааhын) Тохсунньу 2007 (атыыга) | Windows Vista | NT 6.0.6001 | Өйөнөр. Версия NT 6.0.6001 SP1 уларыйбыта (Олунньу 4 08) | 8 |
| От ыйа 2007 | Windows Home Server | NT 5.2.4500 | Өйөнөр | 8 |
| Олунньу 2008 | Windows Server 2008 | NT 6.0.6001 | Өйөнөр | 8 |
| 2009 (буолуохтаах) | Windows 7 (код аата Blackcomb, онтон Vienna) | NT 6.1.6801 (M3 beta release) | Тахсыахтаах | 8 |
| 2012 | Windows 8 | Биллэ илик | Тахсыахтаах | Биллэ илик |
! style="background: #ececec; color: black; text-align: left; padding-left: 0.5em; font-weight: bold;" class="table-rh" | Алтынньы 2013 | Windows 8.1 2013 | NT 6.3 | Өйөммөт | [Internet Explorer] 11 ! style="background: #ececec; color: black; text-align: left; padding-left: 0.5em; font-weight: bold;" class="table-rh" | От Ыйа 2015 | [Windows 10] 2015 | 10.0 | Өйөммөт | 6
# Иванова Ираида Кононовна

Иванова Ираида Кононовна, (1953 c. алтынньы 24 күнэ) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уопсай үөрэхтээһини бочуоттаах ветерана, педагогическай үлэ ветерана

# Иванова Ираида Кононовна
## Олоҕун олуктара

* 1972-1977 с.с. В.И.Ленин аатынан Москватааҕы государственнай педагогическай институт историческай факультетыгар үөрэммитэ
* Бордоҥ орто оскуолатыгар история, обществознание учууталынан 45 сыл үлэлээбитэ
* "Нэһилиэкпит историятын оҕолор кэпсииллэр" кинигэ автора

# Иванова Ираида Кононовна
## Наҕараадалара

- РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
- РФ наукаҕа уонна үөрэҕириигэ министерствотын Бочуотунай грамотата
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах ветерана
- "Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин" бочуоттаах бэлиэ
- Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо
# Coolpad

Coolpad — Кытай биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр телекоммуникационнай тэриллэри оҥорор тэрилтэ.
# .kn

.kn диэн Сент Киттс уонна Невис үрдүк таhымнаах ил домена.
# Ноор

Ноор (нууч. поджелудочная железа) — ас буһарар симэһини оҥорор, куртах аннынааҕы быччархай.
# Бараан

Бараан – эргэр. Дьиэ-уот ис-тас тэрилэ.

# Бараан
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
# Тумат (Булуҥ)

Тумат нэһилиэк. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ыскылаат.
Улуус кииниттэн 290 км. арҕаа диэкки Өлөөн өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 9 киһи (2007 сыл).

# Тумат (Булуҥ)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1944 сыл олунньу 23 күнүгэр төрөөбүтэ Попов Семен Андреевич (Тумат) — поэт, суруйааччы, литератураны ырытааччы.

# Тумат (Булуҥ)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Заречнай

Заречнай бөһүөлэк — Өлүөхүмэ утары турар. Нэһилиэнньэтэ 700 киһи.

# Заречнай
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник. — 1980.
# Табаар

Табаар диэн ырыынак экономикатыгар атыыланар мал уонна өҥө буолар.
Табаар тутар-хабар (материаллаах) уонна туппат-хаппат буолуон сөп. Туппат-хаппат табаар, холобура, өҥө буолар - ол курдук, туризм агенсиятын өҥөлөрө, бухгалтерия өҥөтө туппат-хаппат табаар буолар. Ырыынак экономикатыгар бары табаардары өҥө эрэ уонна мал буолар курдук арахсаллар.
# 1525

1525 сыл.

# 1525
## Туох буолбута

* Олунньу 24 — Павия кыргыһыытыгар Габсбургтар аармыйалара Франция хоруолун аармыйатын үлтүрүппүт. Бу кыргыһыы Орто үйэлэр бүтэһик уонна Саҥа Кэм бастакы кыргыһыытынан ааҕыллар. Манна бастакытын уотунан эстэр саалар ситиһиилээхтик туттуллубуттар.
* Олунньу 28 — ацтектар ыраахтааҕыларын Куаутемогу конкистадор Эрнан Кортес бирикээһинэн өлөрбүттэр.

# 1525
## Өлбүттэр

* Олунньу 28 — ацтектар бүтэһик ыраахтааҕыларын Куаутемогу испанецтар өлөрбүттэр (1495 төр.).
# Алыы хоптото

Алыы хоптото (лат. Larus canus, нуучч. сизая чайка) — хоптолор уустарыгар киирэр көтөр.
43 см дылы улаатар, кынатын далааһына 120 см кэриҥэ. Ыйааһына 300-тэн 550 г дылы буолар. Түүтэ үрүҥ, кынатын үөһээ өттө — серая. Кынатын төбөтө — харалаах маҥан, тумса уонна атахтара араҥастыҥы-күөх өҥнөөх. Эдэр көтөр үс сааһыгар эрэ маннык өҥнөнөр. Тыһыта атыыра тас көрүҥнэринэн уратылара суох. 25 сыл олоруон сөп. Хаһыыта «ки-э» эбэтэр «ки-а» диэҥҥэ майгынныыр.

# Алыы хоптото
## Тарҕаныыта

Алыы хоптото үксүн муоралар кытылларыгар олохсуйар, арыт эрэ континент иһинээҕи ууларга баар буолар. Евразияҕа уонна Хотугу Америкаҕа көстөр. Хотугу уонна Киин Европаҕа син тарҕаммыт көтөр. Сорох алыы хоптолоро Средиземноморьеҕа уонна Хотугу Африкаҕа кыстыыллар.

# Алыы хоптото
## Аһылыга

Бастатан туран балык аһылыктаах. Өссө араас үөнүнэн-көйүүрүнэн, үүнээйинэн аһылыктанар. Күөл хоптотунуу свалкаларга уонна ыһыллыбыт хонууларга аһыан сөп.

# Алыы хоптото
## Ууһааһына

Үс сааһыгар ууһуур кыахтанар. Ыам ыйыттан от ыйыгар дылы брачный период. Уу кытыытыгар холуонньаларынан олорор. Уйатын кураанах сыгынньах сиргэ отунан-маһынан туттар, онон улахан көтөрдөр уйаларын кэтииллэригэр табыгастаах. Уйалар ыккардылара 5-тэн 20 м дылы буолар. Уйаҕа үксэ 3 сымыыттаах буолар. Сымыыты атыыр эмиэ баттаһар. 23-тэн 28-с күнүгэр оҕолоро сымыыттан тахсаллар. Онтон 4-5 нэдиэлэнэн көтөр буолаллар.
# Андреев Георгий Федорович

Андреев Георгий Фёдорович — XX үйэ саҕаланыытыгар саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
1889 с. Арҕаа Хаҥалас Өктөмүгэр төрөөбүт, кэнники Дьокуускайга олохсуйбут.
1922 уонна 1923 сылларга Бүтүн Саха Сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэригэр дэлэгээтинэн талыллан сылдьыбыт, Саха сиринээҕи Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (ЯЦИК) чилиэнинэн талыллыбыт. «Холбос» потребобществоны тэрийсибит.
Ити кэнниттэн иитэр-үөрэтэр үлэҕэ көспүт. Дьокуускай куорат I алын оскуолатын сэбиэдиссэйинэн, ГорОНО салайааччытынан үлэлээбит.
Г. Ф. Андреев 1938 сыллаахха тутуллан хаайылла сылдьан баран, 1939 сыллаахха дьыалата сабыллан босхоломмута. Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала буолбут.
# Христос Толуйааччы (статуя)

Христос Толуйааччы (португаллыы O Cristo Redentor) диэн Бразилия Рио де Жанейро куоратыгар баар Исус Христос статуята. Статуя үрдүгэ 38 м, ыйааhына 635 т, Тижука тыа ил пааркатыгар баар 700 метрдаах Корковаду хайа чыпчаалыгар турар.
Рио уонна бүтүн Бразилия биллэр бэлиэтэ.
# Күргэ онлайн сурунаал

Күргэ онлайн сурунаал омук сириттэн бастакы сахалыы суруйбут сурунаал. Төрүттээччилэр - Вилена Ороһуттан (Франция), Айталина Фэгтеборг (Дания), Маргарита Сюмбо (Норвегия), Вера, Жаргал Соловьевтар (АХШ) муус устар 19 күнүгэр 2013 с. Сурунаал Саха Диаспора аатыттан тахсар. Сыала-соруга Саха Сирин, саха тылын билээччилэрин, төрөөбүт тылы таптааччыларын кытары алтыһыы. Тыл, культура, история, этнография, олох-дьаһах, уус-уран сайдыы эйгэлэрин тула сурунаал суруйар, үлэлиир.
Бастакы нүөмэригэр түөрт ыстатыйа тахсыбыта: Францияаҕа ас туһунан Вилена суруйуута, Дания уонна олорор сирин Стубеккобинг диэн куорат туһунан Айта суруйуута, Норвегияҕа дьиэ-уот тутуун туһунан Маргарита матырыйаала уонна саха былыргы таҥаһын АХШ этнографическэй музейыгар булумньутун туһунан Изабелла Элякова ыстатыйата.

# Күргэ онлайн сурунаал
## Ылыллыбыт сирэ

* http://sakhaopenworld.org/kyrge/2003_01_as_01.html Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 6 күнүгэр.
# Хорообут (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Хорообут — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хорообут нэһилиэгин киинэ.

# Хорообут (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Хорообут нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# 1715

1715 сыл.

# 1715
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 3 — Хотугу Европаҕа уонна Хотугу Азияҕа толору күн өлүүтэ буолбут. Бу түгэни Эдмонд Галлей эрдэттэн өтө көрбүт.
* От ыйын 31 — Куубаттан арахпыт көмүс тиэйиилээх Испания хараабыллара Флорида аттыгар күүстээх тыалга түбэһэн тимирбиттэр. 12 хараабылтан 11 тимирбит, ол хараабыллар көмүстэрин билигин да хостууллар.
# О'Хара Интернешнл Аирпорт

О'Хара Интернешнл Аирпорт эбэтэр сахалыыга О'Хара омуктар икки ардыларынааҕы Аирпорт (ааҥл. O'Hare International Airport), кыччатан О, Хара дииллэр. АХШ биир бөдөҥ аэропорда уонна Чикаго саамай улахан аэропорда буолар, сир шаарын үрдүнэн биир саамай биллэр аэропорт. Сылга 150 мөл киһини эргитэр уонна 197 омук сирин кытта сибээстиир. О, Хара аэропордуттан көтөр ааллара Саха Сирин үрдүнэн ааһаллар, оһуоба Пекиҥҥа барар рейстара (Flightradar24 көрдөрүүтэ).
Сылга ортотунан 5000 сахалар киирэн ааһаллар О, Хара нөҥүө.
# 1798

1798 сыл.

# 1798
## Туох буолбута

* Кулун тутар 12 — Павел I ыраахтааҕы эргэ үгэстээхтэр (нууч. старообрядцы) бэйэлэрин таҥараларын дьиэтин тутталларын көҥүллээбит, епархиялар аккыырайдарыгар эргэ үгэстээхтэр аҕабыыттарын аныыр кыаҕы биэрбит.
* Ыам ыйын 24 — Ирландияҕа Британия баһылыырын утары өрө туруу саҕаламмыт. Күһүөрү хам баттаммыта эрээри, утарсыы букатыннаахтык тохтооботоҕо.
# Хабаровскай

Хаба́ровскай — 1880 сылтан куорат статустаах, Хабаровскай кыраай уонна Дальневосточной федеральнай уокурук административнай центра.
Нэһилиэнньэтэ 579,1 тыһ. киһи. (2009 сыл тохсунньу 1). Куорат иэнэ — 386,4 км².
Амур өрүс уҥа оттүгэр тура, Кытайтан 20 км ыраах турар. Москваҕа дылы 6100 км. Тимир суолунан 8533 км.
1922 сыллаахха Дальневосточнай республика иһинэн РСФСРга киирбитэ.
1926 сылтан Дальневосточнай кыраай администртивнай сыантыра буолбут, 1938 сылтан — Хабаровскай кыраай сыантыра. 2002 сыллахха Дальневосточной федеральнай уокурук административнай центрый аатын сүкпүт.

# Хабаровскай
## Административнай арахсыыта

Куорат 4 уокурукка арахсар, онно 5 куорат района баар:
* Центральнай уокурук — Центральнай район (83,8 тыһ. киһи олорор)
* Хоту уокурук — Краснофлотскай район (86,9 тыһ. киһи олорор); Кировскай район (54,1 тыһ. киһи олорор)
* Железнодорожнай уокурук — Железнодорожнай район (151,3 тыһ. киһи олорор)
* Соҕуруу уокурук — Индустриальнай район (206,7 тыһ. киһи олорор)

# Хабаровскай
## Доҕордуу куораттар

Билигин куоракка 5 доҕордуу куораттардаах:
* Пучон, Соҕуруу Кэриэйэ(2002 сылтан).
* Портлэнд, Орегон (АХШ)(1988 сылтан).
* Харбин, Кытай(1993 сылтан).
* Ниигата, Дьоппуон(1965 сылтан).
* Виктория(Британская Колумбия), Канада(1990 сылтан).

# Хабаровскай
## Быhаарыылар

* ↑ Информационный портал Хабаровского края
* ↑ В. К. Заусаев, Л. С. Воронцова, С. П. Быстрицкий, А. С. Анисимов. Стратегическое развитие муниципальных образований: методология и практика планирования. М., 2007 Архыыптаммыт 2007, Бэс ыйын 18 күнүгэр.
* ↑ http://khabarovsk.kht.ru/about/sistercity.htm Архыыптаммыт 2007, От ыйын 23 күнүгэр.

# Хабаровскай
## Тас сигэлэр

* Хабаровскай куорат администрацията Архыыптаммыт 2017, Сэтинньи 29 күнүгэр.
* Хабаровскай DMOZ-ка Архыыптаммыт 2017, Кулун тутар 11 күнүгэр.
# Саха тылын диалектара

Саха тылын диалектара, Саха тыла үс салааҕа хайдар: Илиҥҥи саха тыла, Арҕааҥҥы саха тыла уонна долгаан тыла.

# Саха тылын диалектара
## Илиҥҥи саха тыла

Илиҥҥи саха тыла илиҥҥи Саха Сирин улуустарыгар тарҕаммыт, Өлүөнэ өрүс илиҥҥи биэрэгиттэн саҕалаан. Саҥарааччылар ахсааннара - 270 тыһ курдук

# Саха тылын диалектара
## Арҕааҥҥы саха тыла

Өлүөнэ өрүс арҕаа биэрэгиттэн саҕалаан тарҕаммыт. Уопсай саҥарааччылар ахсааннара 220 тыһ курдук.

# Саха тылын диалектара
## Долгаан тыла

Саха тылын саамай ураты диалега, туспа тыл курдук буолар

# Саха тылын диалектара
## Уопсай

Илиҥҥи саха тыла уонна Арҕааҥҥы саха тыла уратыта суоҕун кэриэтэ, ол эрэн Арҕааҥҥы саха тылыгар "ыллаан" саҥарааһын баар, ол иһин Арҕааҥҥы улуус олохтоохторо Илиҥҥи улуус дьоннорун "гуруубайдык" саҥараллар диэн санараллар.
# Кондратьев Семен Семенович

Кондратьев Семен Семенович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1910 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Икки кылаас үөрэхтээх, Буденнай аатынан колхуоска бухгалтердаабыт. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ильмень күөлгэ сэриилэспит. 1943 сыллаахха атырдьах ыйын 19 күнүгэр өлбүт (Память кинигэҕэ кулун тутар 10 өлбүт диэн сылдьар эбит). Новгород уобалаһыгар, Старорусскай оройуон Шестово дэриэбинэтигэр көмүллүбүт. 1943 сыл от ыйын 7 күнүгэр суруйбут суруктарыттан көрдөххө бииргэ төрөөбүт быраатын Алексейы кытта бастаан утаа биир сиргэ сылдьыбыттар. Ол дьонугар ыыппыт суруктарыгар Эдьигээн оройуонун Хатылы нэһилигэр көһөрүллүбүккүтүн истибиппит диэбиттэр (Чурапчылары көһөрүү).
1943 сыл олунньу ыйыттан Хотугу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит. Демянск уонна Старай Русса анныгар кыргыһыыларга кыттыбыт. Атырдьах ыйын 19 күнүгэр уҥа илиитигэр ыарахан бааһырыыны ылбыт. «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (02.10.1943).
1943 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр Старай Русса анныгар кыргыһыыга өлбүт. Ленинград уобалаһыгар Старорусскай оройуон Липовицы дэриэбинэ таһыгар ойуурга көмүллүбүт.
Хойут Старорусскай оройуон Медниково дэриэбинэтигэр буойуннар кылабыыһаларыгар көмүллүбүт.
# Диодоров Иван Николаевич

Диодоров Иван Николаевич (1918—1992) — Кыайыы Парадын кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Чурапчы улууһугар Хадаар с. төрөөбүт.
Аҕа дойду сэриитин II истиэпэннээх уордьанынан, «Хорсунун иһин», «Москва көмүскэлин иһин», «Сталинград көмүскэлин иһин», «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.
# Торияма Акира

Акира Торияма (鳥山 明, Торияма Акира) — мангака, 1955 сыллаахха муус устар 5 күнүгэр Японияҕа Айти префектура Киёсу куоратыгар төрөөбүтэ — Кулун тутар 1, 2024.

# Торияма Акира
## Манга

* Аптаах арыы (Волшебный остров)
* Tomato Girl Detective
* Today's Highlight Island
* Dr.Slump
* Dragon Ball - Дракон чөмчүүгэ, Японияҕа уонна АХШ-ка саамай биллэр айымньылартан биирдэстэрэ.
* Sand Land
* Mister Ho
* Neko Majin
* Cowa!
* Kajika
* Dragon Ball x One Piece: Cross Epoch
* Jaco the Galactic Patrolman

# Торияма Акира
## Дьон сэргиирэ

Уҥуоҕа: 174 см
Ойоҕо: Ёсими Торияма
Дьиэтин кыыллара: куоска, ыт, чыычаах
Оҕолоро: уоллаах кыыс
# Сулейман Стальскай

Сулейман Стальскай — лезгиин ашуг бэйиэтэ, Дагестаан народнай бэйиэтэ.
1869 төрөөбүт. 1937 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр өлбүт.
# Хоточчу (Хаҥалас улууһа)

Хоточчу — Хаҥалас улууһун Бастакы Дьөппөн нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Хоточчу (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Бөлүүгэ

Бөлүүгэ (лат. Delphinapterus leucas, нууч. белуха) - Бөлүүгэлэр уустарыгар киирэр дельфин.

# Бөлүүгэ
## Өссө маны көр

* Үҥүү тумус
# Даам (тыл)

Даам, даамын биэрдэ – кимиэхэ, туохха эмэ утарылаһар кыаҕа баранан кыайтарбытын билиннэ, бас бэриннэ.
# Бэттиэмэ от

Бэттиэмэ от эбэтэр көннөрү Бэттиэмэ - тураҥ кырыстаах алаастарга үүнэр төбөтө харааран көстөр, кытаанах умнастаах сүөһү сиир туораахтаах ото
# Николай Босиков

Босиков Николай Афанасьевич (18.12.1931—2008) — поэт, сэһэнньит.

# Николай Босиков
## Олоҕун олуктара

* 1931 сыллаахха ахсынньы 18 күнүгэр Уус-Алдан улууһун Тэбик нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1959 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1963 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Николай Босиков
## Олоҕун олуктара
##### Үлэлээбит сирдэрэ

    «Кыым» хаһыат;
    «Эдэр коммунист» хаһыат.
* 2008 сыллаахха ыалдьан күн сириттэн барбыт.

# Николай Босиков
## Айар үлэтэ

1955 сылтан ыла бэчээттэнэр. «Күөх киистэлэр» диэн хоһооннорун маҥнайгы хомуурунньуга 1959 сыллаахха тахсыбыт. Суруйааччы хоһоонноро уонна сэһэннэрэ нууччалыы тылбаастанан Москваҕа уонна Дьокуускайга туспа кинигэлэринэн уонна «Северные зори», «Земля олонхо» хомуурунньуктарга уонна «Полярная звезда» сурунаалга бэчээттэммиттэр.

# Николай Босиков
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ

# Николай Босиков
## Библиография

* Алаас тыыннаах ахтылҕана: Хоhооннор, поэма. — Якутскай: Полиграфист, 1998. — 145 с.
* Дүпсүн сирэ: [Поэмалар]. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1998. — 119 с.
* «Кэрэ көтөр» ыалдьыттара: Сэhэн. — Якутскай: КИФ "Ситим", 1994. — 39 с.
* Муостаах буур: Сэhэннэр. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1994. — 167 с.
* Кыhын ахтылҕана. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1991. — 128 с.
* Тыа: Сэhэннэр. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1989. — 144 с.
* Үс сурук: Сэhэннэр. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1985. — 192 с.
* Турдарбын — халлааҥҥа тиийиэм...: Роман: 3 кинигэлээх. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1984—1986.
    1 кинигэтэ. — 1984. — 184 с.
    2, 3 кинигэлэрэ. — 1986. — 304 с.
* Мин саҥа күнүм: Хоhооннор, поэмалар. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1981. — 238 с.
* Кэмнэммэтэх биэрэстэлэр: Сэhэннэр. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1979. — 184 с.
* Сири симээ: (Хоhооннор, поэма). — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1977. — 96 с.
* Биhиги ньургуhуммут: Сэhэннэр. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1974. — 160 с.
* Дойдубар сурук: Хоhоонор. Поэма. – Якутскай: Кинигэ кыһата, 1969. — 72 с.
* Айан чуорааннара. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1961. — 51 с.
* Күөх киистэлэр: Хоhоонноро, поэма. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1959. — 64 с.
* Дьадаҥы дьон ийэлэрэ: сэһэ. — Дьокуускай: Бичик, 2011. — 160 с.
# Куула

Куула - 1) алаас эбэтэр үрэх тардыытын соҕуруу өттө; 2) алаас эбэтэр үрэх хоту диэки иҥнэрилээх, күлүктээх эниэтэ.
Тэҥнээ: кул, кола (осет.) — эниэ, түһүү; кул (перс.) — бүк барбыт, бөкчөгөр.

# Куула
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Гаити Өрөспүүбүлүкэтэ

Гаити Өрөспүүбүлүкэтэ (фр. République d'Haïti, Гаити креоллыы: Repiblik Ayiti) диэн Кариб дойдута. Иэнэ 27,750 км2. Киин куората Порт-о-Пренс.
# Хара көҕөн

Хара көҕөн (лат. Anas poecilorhyncha Forst., нууч. черная кряква) — бөдөҥ кус. Атыыра көннөрү көҕөн тыһытын майгынныыр, сааскы өҥө суох. Төбөтө кыһыллыҥы-хоҥор, үөһээ өттө арыый хараҥа. Көхсө хараҥа хоҥор, түөһэ өрөҕөтүгэр харааран түһэр, өрөҕөтө хараҥа хоҥор, эмэһэтэ хара-хоҥор. Тумса хара, тумсун төбөтө араҕас. Атаҕа саһархай кыһыл (оранжевай). Тыһыта атыырын курдук өҥнөөх.
Саха сиригэр соҕуруу өттүгэр көстөр. Өлүөхүмэ Кыыллааҕын олохтоохторо былыргаттан билэр көтөрдөрө, кинилэр «быры көҕөнө» диэн ааттыыллар эбит. Саха сириттэн чугас уйаланар сирдэрэ — Приморскай кыраай соҕууруута, Сахалин арыы соҕуруу өттө, Даурия.

# Хара көҕөн
## Өссө маны көр

* Көҕөн

# Хара көҕөн
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# .cg

.cg диэн Конго Республиката үрдүк таhымнаах ил домена.
# Олохтоох омуктар

Олохтоох омуктар - ханнык эмит сиргэ былыргыттан олохсуйбут төрүт омуктар. Урукку кэмҥэ (XVI үйэттэн саҕалаан) бөдөҥ сэриилээх Европа омуктара аҕыйах ахсааннаах омуктар уруккуттан олорбут сирдэригэр (Азияҕа, Африкаҕа, икки Америкаларга) өтөн киирэн, кинилэри күөмчүлээн, кыһарыйан, бэйэлэрин судаарыстыбаларыгар киллэрбиттэрэ. Ол түмүгэр олохтоох омуктар бас билэр сирдэриттэн маппыттара, баайдарын-дуолларын сүтэрбиттэрэ, култууралара уларыйбыта, тылларын сүтэрэр халыыпка киирбиттэрэ.
Билигин аан дойдуга ханнык баҕарар омуктар бэйэлэрин култуураларын сүтэрэллэрэ куһаҕана, ол бар-дьон култууратын дьадатара, дьон олоҕун уустугурдара бастакы күөҥҥэ таҕыста. Ол иһин ХНТ, чуолаан ЮНЕСКО, уонна да атын тэрилтэлэр уонна биирдиилээн дойдулар бырабыыталыстыбалара төрүт култуураны харыстыырга, омуктар тыллара сүппэтигэр болҕомтолорун уураллар. Ол холобурунан ХНТ икки төгүллээн, 1994 уонна 2004 сыллардаахха, Олохтоох омуктар уон сылларын анаабыта буолар. Ону таһынан 1994 сылтан сыл аайы атырдьах ыйын 9 күнүгэр Олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ бэлиэтэнэр.
2007 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр ХНТ Генеральнай Ассамблеята 62-с сессиятыгар Олохтоох омуктар бырааптарын туһунан Декларация ылыммыта. Бу декларация сокуон буолбатах эрээри, ХНТ дойдулара сайдар тосхоллорун быһаарар. Кини бу дойдуларга киһи бырааба күөмчүлэммэтин, олохтоох омуктар баттаныылара уонна култуураларын сүтэриилэрэ суох буоларын туһугар бу дойдулар тугу эрэ гыныахтаахтарын туһунан этэр.
# Тэлэҥиттэр

Тэлэҥиттэр (тэлэс да дэнэллэр) — Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр олорор аҕыйах ахсааннаах түүр омуга. Сорохтор саныылларынан тэлэҥиттэр туспа омук буолбакка алтаайдар биир бөлөхтөрө буолаллар.

# Тэлэҥиттэр
## История

Чинчийээччилэр этэллэринэн тэлэҥиттэр түүр тыллаах тэлэ биистэрин (динлин, гаогюй) сыдьааннара буолаллар. Алтаай омуктарын чинчийбит Л.П. Потапов саныырынан былыргы тэлэ биистэригэр билиҥҥи тэлэҥиттэр, телеуттар уонна төлөстөр сыһыаннаахтар.
Ону тэҥэ былыргы тэлэ биистэрэ моҕол тыллаах буолуохтарын сөбүн туһунан сабаҕалааһыннар бааллар. Холобур, Н.Я. Бичурин саныырынан былыргы динлиннэр уонна гаогюйдэр моҕол тыллаах этилэр, кинилэр аан маҥнай дили дэнэллэр эбит, онтон гаогюй динлиннэрэ диэн ааттаммыттар. А.С. Шабалов этэринэн тэлэҥиттэр өбүгэлэрэ дилилэр уонна гаогюйдэр ханнык эрэ моҕол тылынан саҥараллара.
Теле омук историята Орто үйэлэртэн биллэр. 391 сылга тэлэлэри табҕачтар баһылыыллар, онтон 403 с. — жужаннар. 480-с сылларга тэлэлэр сэриилэргэ кыайаннаар Кытайга доҕордуу Гаогюй диэн дойдуну тэрийэллэр, ол эрээри сотору кэминэн бу дойду ыһыллар уонна тэлэлэри эфталиттар сэриилээн ылаллар. VI-с үйэ саҕаланыытыгар тэлэлэр жужаннары кытары сэриилэһэллэр, ол гынан баран 550-с сылга кинилэри түүрдэр сэриилээн ыланнар Түүр хаҕанатыгар кииллэрэллэр.

# Тэлэҥиттэр
## ДНК

Тэлэҥиттэр ДНКлара алтай-кижи киэнигэр чугас. Y-хромосоманы көрдөххө R1a гаплобөлөх баһыйар.

# Тэлэҥиттэр
## Тыллара

Тэлэҥит тыла алтаай тылларын түүр тыллар бөлөҕөр баар кыргыс-кыпчак (хакас) тылларыгар киирсэр. Ол эрээри сорохтор саныылларынан тэлэҥит тыла туспа тыл буолбакка алтаай тылын диалега буолар.

# Тэлэҥиттэр
## Олорор сирдэрэ

Билиҥҥи кэмҥэ бэйэлэрин тэлэҥит дэнэр дьон Алтаай Өрөспүүбүлүкэтин соҕуруу өттүгэр баар Улаган уонна Кош-Агач улуустарыгар олороллор.
2002 сыллаах биэрэпиһинэн тэлэҥиттэр ахсааннара 2,4 тыһ. киһи этэ. 2010 сыллаах биэрэпиһинэн тэлэҥиттэр ахсааннара элбээн 3712 киһи буолбут. Ол эрээри тэлэҥит дьоно бэйэлэрэ этэллэринэн кинилэр ахсааннара кырата 15 тыһ. киһи.
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр олорор сирдэрэ:
Улаган сэлиэнньэ: 510 киһи;
Балыктуюль сэлиэнньэ: 394 киһи;
Балыкча сэлиэнньэ: 305 киһи;
Саратан сэлиэнньэ: 232 киһи;
Коо сэлиэнньэ: 191 киһи;
Язула сэлиэнньэ: 105 киһи.

# Тэлэҥиттэр
## Эбии көр

* Телеуттар
* Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
* Алтаай тыла
* Түүр тыллара
# UTC+11

UTC+11 — олохтоох кэм:
* Аустралия (сороҕо)
* Микронезия Федерал Штаттара
* Папуа — Саҥа Гуинея
* Россия
** Магаданскай уобалас
** Сахалиин уобалаһа
** Саха сирэ* (сороҕо)
*** Абый улууһа
*** Аллайыаха улууһа
*** Үөһээ Халыма улууһа
*** Муома улууһа
*** Аллараа Халыма улууһа
*** Орто Халыма улууһа