yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1611

1611 сыл.

# 1611
## Туох буолбута

* Алтынньы 29 — Нуучча суулларыллыбыт ыраахтааҕыта (1606-1610 сс. бөрүстүөлгэ олорбута) Василий Шуйскай бэйэтин свитатын кытта (ол иһигэр Романовтар династияларын бастакы ыраахтааҕытын Михаил Федорович аҕата патриарх Филарет) Варшаваҕа Хоруол заамагар Польша хоруолугар бирисээгэ биэрбит. Нөҥүө сылыгар билиэҥҥэ Польшаҕа олорон өлбүтэ, уҥуоҕун Михаил Федорович ыраахтааҕы көрдөһүүтүнэн поляктар 1635 сыллаахха биэрбиттэрэ, Москубаҕа Кириэмилгэ көмпүттэрэ.
* От ыйын 17 — Якоб Делагарди баһылыктаах швед сэриитэ Новгороды ылбыт.
* От ыйын 26 — Якоб Делагарди баһылыктаах шведтэр Новгороды ылбыттар. Новгород боярдара Швеция хоруолун уолун нуучча бөрүстүөлүгэр таһаарарга, Новгород сирдэрин Нуучча судаарыстыбатыттан араарарга, уонна Польшаны утары Швеция өттүгэр сэриилэһэргэ сөбүлэһэллэр.
# Кырсаада

?Кырсаада :
Билим классификацията :
| Надцарство: | Эукариоттар |
| Саарыстыба: | Үүнэйилэр | Подцарство: | Үүнэйилэр |
| Отдел: | Покрытосеменнойдар |
| Кылаас: | Двудольнайдар |
| Аймах: | Лютикоцветнойдар |
| Кэргэн: | Лютиковайдар |
| Уус: | Купальница |
| Көрүҥ: | Кырсаада |
Латыынныы аата :
Trollius asiaticus :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Үүнэйилэр алпаабытынан]]
Кырсаада эбэтэр Сарыада (лат. Trollius asiaticus, нууч. Купа́льница азиа́тская, нууч. огонёк азиа́тский — кэрэ саһархай сибэккилээх элбэх сыллаах от үүнээйи, Кырсаадалар уустарыгар, Халыып:Bt-ruslat кэргэннэригэр киирэр.
Былыр сахалар Алтан төбөлөөх от диэн ааттыы сылдьыбыттарын туһунан Анненков Ботаникатын тылдьытыгар (1878) баар
# Варшава

Варшава (пол. Warszawa) диэн Польша киин уонна ордук улахан куората. 2007 с. олохтоохторун ахсаана 1,706,624 к. (тула эргинниин 3,350,000 кэриэтэ).
# Федорова Калисфена Дмитриевна

Федорова Калисфена Дмитриевна — учуутал, РФ норуотун үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.
1948 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1971 с. СГУ бүтэрэн бочуоттаах сынньалаҥҥа барыар дылы ыччаты үөрэтиигэ олоҕун бүттүүнүн анаабыта.
Педагогическай үлэ ветерана.
РФ норуотун үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун үөрэхтээһиҥҥэ үтүөлэрин иһин үрүҥ көмүс бэлиэ хаһаайына.
Үөрэнээччилэр билиниилэрин ылбыт учуутал диэн интернет-конкурс лауреата.
# Аанньал

Аанньал диэн Таҥара көҥүлүн дьоҥҥо биллэрэр илдьит. Аанньаллар сүдү айылҕа кыахтаах иччилэр. Ырайтан кыйдаммыт аанньаллар түспүт аанньал буолаллар. Дьоҕур үлэлэригэр аанньалары үксүн кынаттаах сандаарар киһитиҥи харамай курдук ойуулууллар.

# Аанньал
## Иудаизм

Иудаизмҥа сэттэ үрдүкү аанньал (архаанньал) баар:
* Михаил
* Габриэль
* Рафаэль
* Уриэль
* Рагуэль
* Сариэль
* Дьарамил

# Аанньал
## Христианизм

Христианизмҥа аанньаллар үс кэккэлээх тоҕус таһымнаахтар.
Үрдүкү кэккэ:
* Серафтар
* Херубтар
* Олбохтор
Орто кэккэ
* Тойоттор
* Күүстэр
* Бииликтэр
Алын кэккэ
* Дьаһаллар
* Архаанньаллар
* Аанньаллар
# 1709

1709 сыл.

# 1709
## Туох буолбута

Грузияҕа бастакы бэчээттэммит кинигэ («Саҥа Кэс тыл») тахсыбыт.
* Олунньу 2 — Мас-о-Тьерра диэн арыыттан Александр Селькирк диэн киһини быыһаабыттар — бу киһи Робинзон Крузо прототииба буолбут. Арыыга түөрт сылтан ордук олорбут.
* От ыйын 8 — Полтааватааҕы кыргыһыы. Бу сүүрбэччэ сыл Швеция атын дойдулары кытта сэриилэспит (Арассыыйа историографиятыгар Хотугу сэрии диэн ааттанар) сэриитин саамай улахан кыргыһыыта этэ. Сэрии өссө да 12 сыл тухары салҕаннар, манна хотторон Швеция дьиҥнээхтик кыайан өрүттүбэтэҕэ. Бүөтүр I саамай киэн туттар кыргыһыыта этэ.
# Голем

Голем - былыргы дьэбириэйдэр остуоруйаларыгар туойтан оҥоһуллубут тиллэн кэлэр киһи. Аптаах дьон тилиннэрэллэр. Сүрдээх бэриниилээх чаҕар буолар үһү, иччитин көмүскүүр эбит.
# Хадан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Хадан нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Агдаары.
Улуус кииниттэн 25 км соҕуруулуу-арҕаа Бүлүү өрүс үрдүгэр уҥа кытылга турар. 1931 сыллаахха олохтоммут.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2007 сыллаахха 474 киһи эбит (ол иһигэр Агдаары — 466, Эйикээр — 8 киһи), 2015 сыллаахха 407 киһи.

# Хадан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Мэкчиргэ Уола Бэһэлэйдээх Мэхээлэ (1830—1915), улуу олоҥхоһут.
* Семенов Григорий Трофимович (27.02.1903—16.06.1970) — геолог, Социалистическай Үлэ Геройа.
* Сантаев Николай Маркович (1939 с. олунньу 1 к. төр.) — кинодокументалист, режиссер.
* Ангелина Файрушина (06.06.1967—23.05.2010)— саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта.
# Мария Семеновна Насырова

Мария Семеновна Насырова Ороһу нэһилиэгэр 1920 сыллаахха төрөөбүтэ. Бүлүү училищетын бүтэрбитэ. Үөһээ Бүлүүгэ, Уус Алдан Бороҕонугар учууталлаабыта. Саха АССР үтүөлээх учуутала.
# Автотрофтар

Автотрофтар атыннык оҥорооччулар эбэтэр продуценнар — тыыммат айылҕаттан органиканы синтезтыыр организмнар: үүнээйилэр, салахайдар, сорох микробтар.
Сорох автотрофтар энергияны Күнтэн ылаллар (фототрофтар), сорохтор (хемотрофтар) — тыыммат айылҕа химия реакцияларыттан.

# Автотрофтар
## Өссө маны көр

* Фотосинтез
# Метилтестостерон

Метилтестостерон (ааҥл. methyltestosterone) — анаболитическай стероид, искусственно лабораторияҕа айыллыбыт тестостерон арыгы алкогольнай буккаастаах тутултан турар.
Күүһэ тестостероннааҕар 2 төгүл күүстээх, тренболон 4 төгүл мөлтөх. Ароматизация барар, ол эбэтэр аһары туттууга эстроген уонна пролактин үөскэтэр.
Кылгастык уонна сэрэнэн туттууга эр киһи тестостеронун 4 төгүл күүһүрдэр, быччыҥ үлүннэрэр, бучча туруута уонна сперма сымыытка үөскээһинин тохтоло суох оҥорор. Туттар дьоҥҥо наар көҕүйүү үөскээн, ыстааннарыгар сүмэ тохто сылдьар буолар.
Эр киһи атыыр тыынын киллэрэн сүмэһинэ тохто сылдьар буолар (спермата), наар көҕүйэ сылдьар, уонна агрессивнай охсуһааһымсыйык буолар. "Синдром широких плеч" үөскүөн сөп, охсуһуу көрдөөн.
Боксёрдар сөбүлээн тутталлар.
Тренболону кытта холбоон туттууга эр киһи буччата аһары көҕүйэн хайа ыстанар, сымыыта атрофия барыан сөп, сүрэххэ инфаркт миокарда тахсыан сөп.
Бу препарат Арассыыйаҕа бобуллар. Дьон Турцияттан уонна Беларуссияттан таһаллар.
# Хомустаах (Баатаҕай нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа)

Хомустаах — Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин киинэ.

# Хомустаах (Баатаҕай нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Баатаҕай нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Самоа

Самоа (Samoa) диэн Чуумпу океан соҕуруутугар баар дойду. Самоа арыыларын арҕаа өттүлэригэр баар. 1962 с. Саҥа Зеландияттан тутулуга суох буолбута. Самоа икки улахан арыылара Уполу уонна Савайи. Киин куорат Апиа Уполу арыытыгар баар.
# Isuzu

Isuzu (Isuzu Motor эбэтэр Исудзу Дзидо), Дьоппуон бастакы массыына оҥорор тэрилтэтэ. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга биир бөдөҥ массыыналары, джиптары, грузовиктары, авиадвигатель, уонна компоненнары оҥорор тэрилтэ.
Салалтата — Токио.
грузовиктара Канаадаҕа, Америкаҕа, Казахстаҥҥа популярнайдар атыыга баралларынан, онтон джиптара Африка дойдуларыгар. Саха Сиригэр онон манан грузовиктара Владивосток нөҥүө кэлэллэр.
BlackRock (16%), Mitsui Group (14%), SoftBank (12%), Sumitomo Group (6%), GM (4%) тэрилтэлэр бас билэллэр Исудзу тэрилтэни. Ордубут акциялар көҥүл эргийэллэр.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Хайаах хопто

Хайаах хопто (лат. Larus argentatus, нууч. серебристая чайка) — хоптолор уустарыгар киирэр көтөр.
Атыыра кынатын уһуна 435-467 мм кэриҥэ, тыһыта - 405-433. Ыйааһына 1000-1800 г буолар. Түүтэ үрүҥ, кынатын үөһээ өттө — бороҥ, кынатын төбөтө хара. Тумса араҕас, атахтара араҥас эбэтэр роза өҥнөөхтөр. Эдэр көтөрдөр бороҥнуҥулар, аллараа өттүлэрэ сырдык соҕус. Тыһыта атыыра тас көрүҥнэринэн уратылара суох.

# Хайаах хопто
## Тарҕаныыта

Хайаах хопто туундараҕа, үксүн муоралар кытылларыгар олохсуйар, континент иһинээҕи ууларга ааһан иһэн баар буолар.

# Хайаах хопто
## Аһылыга

Бастатан туран балык аһылыктаах. Өссө араас үөнүнэн-көйүүрүнэн, үүнээйинэн, кыра кэрбээччилэринэн, атын көтөрдөр оҕолорунан уонна сымыыттарынан аһылыктанар.

# Хайаах хопто
## Ууһааһына

5-6 сааһыгар ууһуур кыахтанар. Бэс ыйыттан сымыыттыыр. Уу кытыытыгар холуонньаларынан эбэтэр пааралаһан олорор. Уйатын кураанах сыгынньах сиргэ, сыыр эниэтигэр отунан-маһынан туттар. Уйаҕа 1-4 сымыыттаах буолар. Сымыыты атыыр эмиэ баттаһар. 26-тэн 29-с күнүгэр оҕолоро сымыыттан тахсаллар. Онтон 4-5 нэдиэлэнэн көтөр буолаллар.
# Иудаизм

Иудаизм (дьэбэриэйдии יַהֲדוּת) диэн Палестинаҕа б.э.инн. I үйэҕэ үөскээбит дьэбэриэйдэр итэҕэллэрэ уонна сиэрдэрэ. Дьэбэриэй библиятыгар (Танах), Талмудка (эргэ битиктэри ырытыы) уо.д.а. атын ытык суруйууларга олохтонор. Абыраам итэҕэллэриттэн ордук былыргылара буолар. Христианизмҥа уонна исламҥа сүдү дьайыыны оҥорбута.
Итэҕэйээччилэр үксүлэрэ Израильга, АХШ-ка, Европа дойдуларыгар уонна Арассыыйаҕа олороллор. Аныгы иудаизм биир үрдүкү салайааччы тэрилтэтэ эбэтэр сирэйэ суох.
Сиэр, аньыы, үөдэн уонна ырай өйдөбүллэрин Былыргы Егиипэт итэҕэлиттэн ылбыта.
* Давид сулуhа
* Менора
# Greyhound Lines

Greyhound Lines — АХШ тэрилтэтэ, дьону автобуһунан 3800 точкаҕа таһар Америкаҕа уонна Канаадаҕа, дьону автобуһунан 3800 точкаҕа таһар Германия уонна Недерланд.
# Култук

Култук - өрүскэ, күөлгэ, муораҕа чычаас уулаах, кыра, кылгас муҥур булуҥ.
Тэҥнээ: холтик (был. түүр., казах.) — хоннох анна; колтык (кумык., ногай.) — хомо, өрүс тоҕойо, элгээн; култик (узб.) — хомо, булун; голтуг (азерб.) — синньигэс чычаас хомо, элгээн, от кута сабан эрэр күөлэ; голтуг (туркм.) — булуҥ кыра хомочоон.

# Култук
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Анадрол

Анадрол (Анадрол, химическай кодовай аата Оксиметолон), гормон, айылҕаҕа суох, лабораторияҕа айыллыбыт, эр киһини эр киһи оҥорор.
Тестостероннааҕар 2 төгүл күүстээх.
# Кэҕэ

Кэҕэ (лат. Cuculus canorus) диэн киэҥник тарҕаммыт тыа көтөрө. Кэҕэтиҥилэр аймахтарыгар Кэҕэлэр уустарыгар киирэр. Уһуна 15 - 70 см буолар. Кутуруга уһун. Атахтара кылгастар. Түүтэ кылгас, бороҥ өҥнөөх. Атыыра да тыһыта да майгыннаһаллар.
Уйа туттубатынан биллэр, сымыытын атын көтөрдөр уйаларыгар ууран биэрэр.
Кэҕэ сүрүн аһылыгынан түүлээх бөдөҥ үөн буолар. Ити курдук кэҕэ ойуурбутун ыраастыыр. Ол гынан баран сымыыттан тахсыбыт кэҕэчээннэр ийэлэрэ аҕалбыт түүлээх бөдөҥ үөнүн кыайан сиэбэттэр эбит. Ол иһин ийэ кэҕэ сымыытын сымнаҕас аһылыктаах атын чыычаах уйатыгар хаалларар эбит.

# Кэҕэ
## УОС НОМОҔУТТАН...
### Кэҕэ уйа туттубат буолбута

Таҥара ыйааҕын быһыытынан, бу дойдуга көтөр кынаттаах Былаҕачыанайап иннинэ (муус устар ый 7 күнэ) уйа туттуо суохтаах, сымыыт баттыа суохтаах эбит. Былыр кэҕэ уйа туттан, уон икки сымыыты сымыыттыыра уонна сайыны быһа ыллаан тахсара эбитэ үһү. Биир сыл кэҕэ наһаа эрдэ кэлбит. Харалдьык саҥардыы тахсан эрдэҕинэ, уйа оҥостон, сымыыт баттыы сыттаҕына, Былаҕачыанайап таҥара кэлбит. Кэҕэ сымыыттаабытын көрөн үөһэ халлааҥҥа тахсан улахан таҥараҕа тыллаабыт.
Таҥаралар мунньахтаан уураах таһаарбыттар: «Бу Былаҕачыанайап диэн чыычаах уйа туттубат таҥарата буолуохтаах этэ. Бу таҥара кэлэр күнүгэр, кэҕэ уйа туттан, сымыыт баттаан сыппыт. Ол буруйун иннигэр кини аны уйа диэни билбэтин, иккиэйэх эрэ сымыыты атын чыычаах уйатыгар сымыыттаан биэрэр буоллун; сааскы Ньукуолунтан Бөтүрүөпкэ эрэ диэри саҥарар буоллун».
Ыксыыбын диэн кэҕэ уйатыттан, элбэх оҕотуттан маппыта үһү. Сылгы, ынах чыычааҕар сымыыттаан биэрэр буолбут. Бөтүрүөптэн ыла кэҕэ этэрэ уурайбыт.
# Курилов Семен Николаевич

Курилов Семен Николаевич — биллиилээх дьүкээгир суруйааччыта, аан дойдуга аатырбыт «Ханидоо уонна Халерхаа» диэн романы суруйбут.

# Курилов Семен Николаевич
## Олоҕун олуктара

* 1935 сыл балаҕан ыйын 9 кунүгэр Аллараа Халыма улууһугар Өлүөрэ нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 7 кылааһы бүтэрэн баран колхуоска оробуочайдаабыта. Нэһилиэгэр, улууһугар култуураны сырдатар тэрилтэлэргэ үлэлээбит.
* 1961 сылтан бэчээттэммит.
* 1980 сыл муус устар 6 күнүгэр өлбүт.

# Курилов Семен Николаевич
## Айымньылара

* Ханидо и Халерха. Роман. — /нууччалыы Р. Палехов тылбааһа — М., 1969. — (Роман—газ. N22); М, 1969; Новосибирск, 1970;
* Ханидо уонна Халерха. Роман. — /сахалыы М. Дьячковскай тылбааһа — Якутскай, 1971; М., 1972; 1979; 1983; 1984; 1988;
* Саҥа дьон. Роман. /сахалыы М. Дьячковскай тылбааһа — Якутскай, 1977;
* Новые люди. Роман. /нууччалыы Р. Палехов тылбааһа — М., 1975.

# Курилов Семен Николаевич
## Ини-бии Куриловтар

Дьүкээгир омугун аан дойдуга биллэрбит дьонунан үс ини-бии Куриловтар буолаллар. Төрөппүттэрэ табаһыт идэлээх Николай Николаевич уонна Анна Васильевна Куриловтар норуот фольклорун үчүгэйдик билэр дьон буолан уолаттарын дьүкээгир култууратын чиҥник уонна киэҥник билэр гына иитэн таһаарбыттар. Семен бырааттара Гаврил Курилов (Улуро Адо) уонна Николай Курилов. Гаврил — лингвист учуонай, суруйааччы, дьүкээгир бастакы букубаарын ааптара. Николай Курилов дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит худуоһунньук, ону таһынан поэт, прозаик, драматург, суруналыыс, «Геван» радиостанция үлэһитэ.
# 1890-с

1890-с cыллар.

# 1890-с
## Сүрүн түбэлтэлэрэ

* Панамерика сойууһа олохтоммут (1890).
* Вундед-Ни үрүйэҕэ кыргыһыы — (1890), индеецтар кытта АХШ сэбилэниилээх күүстэрин биир тиһэх бөдөҥ кыргыһыыларыттан биирдэстэрэ.
* Дьоппуон-кытай 1894—1895 сс. сэриитигэр Кытай хотторбут.
* Аляскаҕа көмүс лихорадката саҕаламмыт (1896; Клондайк).
* Кэриэйэ Кэриэйэ импиэрийэтэ диэн ааттаммыт (1897—1910).
* «Боксёрдар өрө туруулара» (1899—1901). Кытайга 8 дойду альянсын сэриилэрэ киирбиттэр.
* Колмбияҕа Тыһыынча хонуктаах сэрии буолбут (1899—1902).
* Ааҥыл-буур сэриитэ (1899—1902) Трансваальга кыһыл көмүһү булбуттарын кэннэ (1886) саҕаламмыта.
# Harman International Industries

Harman International Industries - АХШ саамай улахан аудиосистемалары оҥорор тэрилтэтэ, Samsung империатыгар киирэр уонна Mitsui Group бизнес салаатын тутуһар аудио систематын эйгэтигэр.
# Kaspersky Internet Security

Kaspersky Internet Security — антивирус программа. ФСБ айбыт программата. 2022 сылтан ыла Америкаҕа, Европаҕа, Дьоппуон дойдуларыгар компьютерга уонна телефоҥҥа туруорарга бобуллубута, шпионскай диэн буолбута.

# Kaspersky Internet Security
## Өссө маны көр

* Kaspersky Lab
# .nc

.nc диэн Саҥа Каледония үрдүк таhымнаах ил домена.
# ЫБСЛКС

ЫБСЛКС — Ыччат бүтүн Сойуустааҕы Ленин аатынан коммунистыы сойууһа. ССРС ыччаты түмэр, иитэр тэрилтэтэ. Бу тэрилтэҕэ 14 туолбут оҕолортон саҕалаан 28-тарыгар диэри ыччаттар киириэхтэрин сөбө.

# ЫБСЛКС
## Устуоруйата

Ыччат Арассыыйатааҕы коммунистыы сойууһа (РКСМ) 1918 сыллаахха алтынньы 29 күнүгэр тэриллибитэ, 1924 сыллаахха В. И. Ленин аата иҥэриллибитэ — Российский Ленинский коммунистический союз молодёжи (РЛКСМ) диэн ааттаммыта, онтон 1926 сыл кулун тутарыгар Всесоюзный Ленинский коммунистический союз молодёжи (ВЛКСМ) диэн ааттаммыта.
1977 сыллаахха комсомуолга 36 мөлүйүөнтэн тахса ССРС олохтоохторо киирэллэр этэ.
# Сыалыһар

Сыалыһар, чаал бас (лат. Lota lota, нууч. Налим) — бөдөҥ балык.
Саха Cиригэр хотугу байҕалларга түһэр бары өрүстэр тардыыларыгар үөскүүр. Трескатыҥылартан тууһа суох ууга үөскээччи соҕотох көрүҥ. Ыраас, тымныы ууну сөбүлүүр. Кыһын муус аннынан искэҕин ыыр.
Кыра сыалыһары сорох сирдэргэ ньаалбык диэн ааттыыллар.

# Сыалыһар
## Аһылыга

Сиэмэх балык. Балыгынан аһылыктанар.

# Сыалыһар
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
# Афронууччалар

Афронууччалар диэн Африкаттан төрүттээх эбэтэр биир төрөппүтэ онтон төрүттээх Арассыыйа олохтоохторо.
# Быһа түһүү

Бүлгүрүтүү (ушиб) диэн таһыттан көстөр тас сиртэн сүһүөҕү өлөрүү.

# Быһа түһүү
## Дьон хайдах ыалдьарый?

Киһи ханна баҕар сылдьан эрэ оҕуннаҕына этин-хаанын, сүһүөҕүн быһа түһүөн сөп. Эбэтэр сыппах малынан охсуллубут, үөһээттэн түспүт буоллахха ыалдьыахха сөп.

# Быһа түһүү
## Сибикитэ

Тарҕаммыт сибикиннэн киһи быһа түспүт сиригэр тирии анныгар баар капиллярдара быһыта бараннар көҕөрөн уонна иһэн тахсаллара буолар. Ыалдьыбыт сир чопчу хаан киирэрэ кыччыыр, тоҕо диэтэххэ киһи этэ-хаана хаан барыытын тохтото сатыыр. Күүскэ быһа түспүт буоллахха сүһүөх хамсыыра кыччыр эбэтэр олох сүтэр, ол тула гематома үөскүүр. Улахан гематомалар сүтүмүөхтэрин сөп, ол оннугар хас да араҥа буолан хаалыахтарын сөп.

# Быһа түһүү
## Араастара

Бастакы стадията- кыра тириини өлөрүү, уратыла кыра хайа тардыы буолар. Үс-түөрт күнүнэн ааһар. Иккис стадията- уратыла былчыҥ быһа барыыта, иһэн тахсыы уонна гематома үөскүүтэ буолаллар. Үһүс стадията- бу сырыыга тас тирии уоона былчыҥ эрэ буортуламмат, иҥиир эмиэ быһа барыан сөп. Оннук буоллаха сүһүөх миэстэтиттэн тахсыан сөп. Төрдүс стадията- биһиги күүстээх иһэн тахсыыны көрүөхпүтүн сөп, ис органнар үлэлииллэрэ кэһиллэр.

# Быһа түһүү
## Быһа түһүү кэмигэр суһал көмө

Бастакы бириэмэҕэ өлөрбүт сири тыытымыахха, хамсатымыахха уонна тымныынны уонбиэс мүнүүтэ тухары тутуохха наада. Бастакы суукка иһигэр тымныыны эрэ тутуохха сөп. ыалдьыбыт киһи сытыахтаах. Өлөрбут сирин өрө көтөҕөн баран. Иккис күнүгэр сылааһы тутуохха сөп, ыарыыны намыратар маастары, быһа түһүү утарыта эмнэри туттуохха сөп. Ол гынан баран ыарыы уон хонук иһигэр ааспатаҕына бырааска барарга көрүллэр.

# Быһа түһүү
## Тас сигэлэр

* https://www.wmj.ru/stil-zhizni/zdorove/pervaya-pomosch-pri-ushibah-aptechnye-preparaty-i-lechenie-ushibov-narodnymi-sredstva.htm
* http://www.aif.ru/health/leksprav/1096366
* http://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%A3%D0%A8%D0%98%D0%91
# Борисов Георгий Дмитриевич

Борисов Георгий Дмитриевич — учуутал, педагогическэй үлэ бэтэрээнэ, Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр эпиһиэр, сэрии кэнниттэн Австрияҕа комендатура сулууспалааҕа, Бүлүү улууһун Үгүлээт нэһилиэгин бэтэрээннэрин сэбиэтин бэрэстээтэлэ, Анаабыр улууһун Ытык киһитэ, "Саллаат сэһэнэ" диэн сэрии туһунан ахтыы кинигэ ааптара. Бүлүү педучилищетын выпускнига.

# Борисов Георгий Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

Ыам ыйын 6 күнүгэр 1922 с. Саха АССР Бүлүү оройуонун Тылгыны нэһилиэгэр Хааҕы диэн сиргэ Миитэрэй (хос аата Лапаан) уонна Мотуруона Барыыһаптарга бастакы оҕонон төрөөбүтэ.
Үгүлээт 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн 1938 с. Н.Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай техникумҥа (билигин колледж) үөрэнэ киирэр. Сэрии саҕаланыыта бэс ыйын 22 күнүгэр 1941 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрэр. Үөрэҕин бүтэрээт атырдьах ыйын ортотуттан Бүлүү орто оскуолатыгар саха тылын учууталынан үлэтин саҕалаан эрдэҕинэ, Хампа 7 кылаастаах оскуолатыгар саха тыла, математика, физкультура учууталынан ыыталлар. Сэрии буолбутунан сибээстээн ССРС бүттүүнүн үрдүнэн байыаннай үөрэхтээһиннэр саҕаланаллар. Хампа нэһилиэгэр хайыһардьыттары үөрэтэр куурус аһыллар. Онно Батальон хамандыырынан сылдьар. Бу кууруска кэлин Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа буолбут Н. А. Кондакову уонна Н.С. Степановы кытта үөрэнэр.
1942 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр аармыйаҕа ыҥырыллар. Москубатааҕы байыаннай-бэлитиичэскэй училищеҕа үөрэнэн (ол саҕана Челябинскай уобалас Шадринскай куоратыгар көһөрүллэн үлэлиирэ), 1943 сыллаахха лейтенант сыбаанньатын ылан Бастакы Украинскай фроҥҥа түбэһэр. 136-с стрелковай дивизияҕа разведка хамандыырын солбуйааччытынан, сибээс эппиһиэринэн сулууспалыыр. Польша Сандомир куоратын аттыгар илиитигэр бааһыран госпитальга эмтэнэр, онтон Ворошилоградскай гвардейскай минометнай полкаҕа 2-с батарея взводун хамандыыра буолар. Польшаҕа, Чехословакияҕа, Австрияҕа уонна Германияҕа сэриилэһэр. Онтон ньиэмэс чаастарын тобохторун утары охсуһар огневой взводу хамаандалыыр. Онтон Австрияҕа Айген куорат байыаннай комендатуратыгар сулууспалыыр.
1947 сыллаахха ыам ыйын 25 күнүгэр аармыйаттан демобилизацияламмыт.
"Күүлэт" сопхуоска учууталлыыр, оскуола дириэктэринэн үлэлиир. 1951-53 сс. Дьокуускайдааҕы сэбиэскэй-партийнай оскуолаҕа үөрэнэр. 1953 с. Анаабыр оройуонугар баартыйа райкомун 2-с сэкиритээринэн ыытыллар. 1957 с. Кыһыл чуум сэбиэдиссэйинэн ананар, онтон 1959 с. 7 кылаастаах Сааскылаах оскуолатыгар дириэктэр буолар. 1960 с. Бүлүү оройуонун Бастакы Күүлэтигэр физика уонна математика оскуолатыгар учууталлыыр, 1961 сыллаахтан Иккис Күүлэккэ оскуола дириэктэрэ буолар. 196-70 сс. Бүлүү оройуонун оскуолаларыгар учууталлыыр. Кэргэниттэн арахмар. 1970 сыллаахха хайыыга сытар. 1971 с. Абыйга физика учууталынан ананар. Онтон Кэбэргэнэ 8 кылаастаах оскуолатыгар дриэктэрдиир. 1973 с. Уус Маайа Эдьээнигэр 8 кылаастаах оскуолаҕа математика учууталынан үлэлиир. Ол сылдьан Абраомва Любовь Васильевналыын ыал буолар.
1974 с. Чөркөөххө орто оскуолаҕа военругунан ананар, онтон 1975 с. Бүлүү Үгүлээтигэр военруктуур. Онно биэнсийэҕэ тахсар, нэһилиэк бэтэрээннэрин сэбиэтин бэрэстээтэлинэн талыллан үлэлиир.
2000 сыл от ыйын 17 күнүгэр өлбүт.
# Третьяк Раиса Михайловна

Третьяк Раиса Михайловна — Социалистическай Үлэ Геройа.

# Третьяк Раиса Михайловна
## Олоҕун олуктара

   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1960 сыл кулун тутар 7 күнүнээҕи Ыйааҕынан Третьяк Раиса Михайловнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Третьяк Раиса Михайловна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1960)

# Третьяк Раиса Михайловна
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Ураниум

Халыып:Infobox uranium Ураниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ U уонна атом нүөмэрэ 92.
# Луҥту

Луҥту эбэтэр сыалаах мас (нууч. кедр сибирский, лат. Pinus sibirica) — бэс биир көрүҥэ; уһуна 35–44 миэтэрэ үрдүктээх модьута 1,8 м тиийэр куруук күөх мас. 800–850 сыл тухары олорор. Саха сирин соҕуруу өттүгэр үүнэр.
# Ворожба

Ворожба (укр. Ворожба) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 4 000 (2023).
# Хотугу омуктар суругунан утумнарын сиэктэрэ (Национальнай бибилитиэкэ)

Хотугу омуктар суругунан утумнарын сиэктэрэ (нууч. Сектор документального наследия народов Севера) - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилитиэкэтин иһинэн үлэлиир, Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар литэрэтиирэлэригэр аналлаах салаа.
1975 сыллаахха муус устар 14 күнүгэр Саха АССР култуураҕа министиэристибэтин Коллегиятын быһаарыытынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Пушкин аатынан ноуучунай бибилитиэкэтин иһинэн тэриллибитэ. Пуондатын олоҕунан Г.М. Василевич бибилитиэкэтин кинигэлэрэ буолбуттара, барыта аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар тылларынан 43 кинигэ этэ. Кэлин ССРС Ленин аатынан судаарыстыбаннай бибилитиэкэтэ, Архангельскайдааҕы, Красноярскайдааҕы, Магадааннааҕы бибилитиэкэлэр көмө оҥорбуттара.
Билигин сиэктэр аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар нууччалыы, сахалыы, эбэҥкилии, эбээннии, дьүкээгиирдии, чукчалыы, долгаанныы тылларынан тахсыбыт кинигэлэрин мунньар.

# Хотугу омуктар суругунан утумнарын сиэктэрэ (Национальнай бибилитиэкэ)
## Үлэһиттэр

Сиэктэргэ араас сылларга Саввин Егор Михайлович, Старков Петр Николаевич, Багаев Михаил Владимирович, Кейметинова Ольга Никифоровна, Кудрина Нина Егоровна, Яковлева Мария Егоровна, Карадчина Галина Софроновна, Потапова Любовь Николаевна үлэлээбиттэрэ уонна үлэлии сылдьаллар.