yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Fortune 500

Fortune 500 (Форчун-500) диэн планета үрдүнэн 500 саамай бөдөҥ (элбэх хапытааллаах) тэрилтэлэр испииһэктэрэ, Fortune (сурунаал) сылын ахсын үбү киллэриниилэринэн көрөн таһаарар. Сүрүннээн испииһэккэ Америка Холбоһуктаах штааттарын, Кытай, Дьоппуон, Германия тэрилтэлэрэ киирэр. Урут Саха сиринээҕи АЛРОСА киирэ сылдьыбыта.
Фортуна 500 сүрүннээн биир индекстаах - S&P 500 диэн. Ол онно ити 500 тэрилтэлэр акциялара бары биир индекска оонньоноллор.
Фортуна 500 иһигэр 500 топовай тэрилтэлэри уопсай харчыларын аахтахха планета 76% харчыта тиксэр.
* Indesit • Nokia • Volkswagen • Royal Dutch Shell • IKEA • Renault • Renault Samsung Motors • Bayer • Electronic Arts • Spin Master • Guru Studio
* Dyson • LG Electronics • Allianz • Netflix Animation • Ajinomoto • Yamaha Motor Company • Citroen • Chevron • Renault Samsung Motors • GSK • Volkswagen • Volkswagen Group • Audi • Dalmier AG • Stellantis • FCA • Groupe PSA • Reckitt-Benckiser • Coolpad • Redmi • Toys "R" Us • HP
* Adidas • Puma • Nike • Rebook • Daewoo Motors • Daewoo Electronics • Elsevier • Orange S.A • Oracle
# Кириэстээх (Сунтаар улууһа)

Кириэстээх — Сунтаар улууһун Кириэстээх нэһилиэгин киинэ. Бу нэhилиэк Бγлγγ эбэ ханас кытылыгар, улуус кииниттэн хотугулуу-ар5аа 10 кɵстɵɵх сиргэ турар. 1873 сыллаахха олохтоммут. Олохтоох дьаhалта 01.01.2010 сыллаа5ы кɵрдɵрʏʏлэринэн, нэhилиэккэ 980 олохтоох баар эбит.

# Кириэстээх (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Кириэстээх нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# 1400-с

1400-с сыллар.

# 1400-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* 1402 — Испания Канаар арыыларын сэриилээн ылбыт. Бу түгэн Испания импиэрийэ буолуутун кэрэһэлиир дииллэр.
* 1402 — Ангор кыргыһыыта. Тамерлан Осмаан султаанын Баязид I сэриитин урусхаллаабыт, Осман импиэрийэтэ мантан сылтаан быстах кэмҥэ ыһылла сылдьыбыт.
* 1403 — Кытай киин куората Пекин буолбут. Чжэн Хэ байҕалынан устуута саҕаламмыт (1405—1433) .

# 1400-с
## Төрөөбүттэр

* Иоганн Гутенберг Немецкий изобретатель книгопечатания.
# Aurus

Aurus (нууч. А́урус, Au — «көмүс» и rus — Russia диэн тылы кылгатыы) — үрдүк хаачыстыбалаах представительскай кылаастаах массыыналар бөлөхтөрө.
# Беларусь ССР

Беларусь Сэбиэскэй Социалистическэй Республика (бел. Беларуская Савецкая Сацыялiстычная Рэспублiка, нуч. Белорусская Советская Социалистическая Республика) - ССРС өрөспүүбүлүкэтэ. Киин куората - Минскэй.

# Беларусь ССР
## Остуоруйа

    Сүрүн ыстатыйа: Беларусь остуоруйата

# Беларусь ССР
## Остуоруйа
### ССРС тэриллиитэ

1922 сылга, ахсынньы 29 күнүгэр, Беларусь ССР ССРС тэриллиитин туһунан дуогабар баттаабыта.
1921-1925 сылларга, РСФСРтан элбэх территория ыллылыбыттара, ол иһин Беларусь ССР территорията икки төгүл улааппыта. 1935 сылга, Беларусь ССР Ленин уордьанынан наҕараадаламмыта.
1939 сылга, ССРС уонна Үһүс Рейх Польшаны аҥардаабыттара, ол иһин Беларусь ССРыгар элбэх Польша илин чааһын территориялара киирбиттэрэ.

# Беларусь ССР
## Остуоруйа
### Беларусь аҕа дойду улуу сэрии кэмигэр

Беларусь ССР сэрии кэмигэр, 1943-с сылга дылы оккупацияҕа сылдьыбыта. Беларусь ССР территориятыгар Рейскомиссариат Остланд тэриллибитэ.

# Беларусь ССР
## Остуоруйа
### Сэрии кэнниттэн

1958 сылга, Беларусь ССР иккистээн Ленин уордьанынан наҕараадаламмыта.
1990 сылга, Балаҕан ыйын 19 күнүгэр Беларусь ССР ССРС састаабыттан тахсыбыта.

# Беларусь ССР
## Олохтоохторо

Беларусь ССР норуоттарынан :
| Норуот | 1970 | 1979 | 1989 |
| Белоруустар | 7.289.610 | 7.567.955 | 7.904.623 |
| Нууччалар | 938.161 | 1.134.117 | 1.342.099 |
| Поляктар | 382.600 | 403.169 | 417.720 |
| Украиннар | 190.839 | 230.985 | 291.008 |
| Дьэбириэйдэр | 147.991 | 135.416 | 111.883 |
# Сайыҥҥы атах таҥаһа

Сайыҥҥы атах maҥaha. Биһиги кэммитигэр тиийэ сахалар сарыыттан сайын кэтэр түүппүлэ тиктэллэрэ. Онтукаларын өҥнөөх сабынан кэрэтик оһуордууллара. Чэпчэкитэ, бөҕөтө туох да дьоһун буолара.Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
# Саҥа Сибиир арыылара

Саҥа Сибиир арыылара диэн Саха Республикатын хоту кытылын аттыгар, Лаптевтар байҕалларын уонна Илин Сибиирдээҕи байҕал икки ардыларыгар баар архипелаг. Үс группалаах:
* Де Лоҥ арыылара,
* Анжу арыылара уонна
* Ляхов арыылара.

# Саҥа Сибиир арыылара
## Өссө маны көр

* М.М. Геденштром Саҥа Сибиир арыыларга экспедицията (1808 - 1810)
# Яковлева Варвара Николаевна-Ая Яковлева

Яковлева Варвара Николаевна-Ая Яковлева (1935) - ырыаһыт, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа, П.А.Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреата.
1935 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1959 с. Новосибирскайдааҕы музыкальнай училищены бүтэрбит. 1966 с. М.П.Мусорскай аатынан Ураллааҕы консерваторияны бүтэрбит.
Дьокуускайдааҕы музыкальнай театрга солистканан үлэлээбит. АГИИКка кафедра солбуйааччытынан үлэлиир, профессор. Саха АССР үтүөлээх артыыската (1972) РСФСР норуодунай артыыската (1983) П.А.Ойуунускай бириэмийэ лауреата (1997) Куорат Советын хас да төгүллээх депутата. ССРС профсоюзтарын XVIII сийиэһин делегата.
# .za

.za диэн Соҕуруу Африка үрдүк таhымнаах ил домена.
# Монреал

Монреал ((фр. Montréal, ааҥл. Montreal) — Канаада, Куэбэк сиригэр баар улахан куорат, дойду иккис улахан куората буолар. Улахан транспортнай артерия. Нэһилиэнньэтэ 4 мөллүйүөн курдук. Арҕаа сир шаарын өттүгэр Париж кэнниттэн иккис улахан франко-тыллаах куорат.
# Новая Галэщына

Новая Галэщына (укр. Нова Галещина) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 208 (2017).
# Рыбаковскай Эдуард Михайлович

Рыбаковскай Эдуард Михайлович (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс, 1991-2002 сс. «Якутия» хаһыат сүрүн эрэдээктэрэ.

# Рыбаковскай Эдуард Михайлович
## Олоҕун олуктара

* 1927 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр Киренскэйгэ төрөөбүт.
* 1947 сылтан Саха АССР Пеледуй бөһүөлэк лесозаводугар рабочайынан үлэҕэ киирбит, ол сыл суруналыыс үлэтигэр көспүт.
* 1963 сыллаахха Ураллааҕы государственннай университет суруналыыс идэтин бүтэрбит.
* Араас сылларга «Ленский судостроитель», «Ленский водник», «Социалистическая Якутия» хаһыаттарга үлэлээбитэ.
* 1991 сыл атырдьах ыйыттан 2002 сыл ахсынньытыгар дылы өрөспүүбүлүкэ «Якутия» хаһыатыгар сүрүн эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.
* 2010 сыллаахха от ыйын 18 күнүгэр Москваҕа, ыараханнык ыалдьан, 83-с сааһыгар күн сириттэн барбыт.

# Рыбаковскай Эдуард Михайлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэчээтин туйгуна
* Дьокуускай Ытык олохтооҕо (1997)
* Ем. Ярославскай аатынан Өрөспүүбүлүкэ суруналыыстарын бириэмийэтин лауреата

# Рыбаковскай Эдуард Михайлович
## Өссө маны көр

Дьокуускай ытык олохтоохторо
# Тылгыны (Бүлүү улууһа)

Тылгыны — Бүлүү улууһун Тылгыны нэһилиэгин киинэ.

# Тылгыны (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Тылгыны нэһилиэгэ
# Окказионализм

Окказионализм — ааптар неологизыма.
# Сулумах

Сулумах — аҥардас, эл эбэтэр кэргэнэ суох киһи.
Сорох улуустарга суодьаҥ дииллэр.
# Nine Network

Халыып:Infobox TV channel
Nine Network, Channel Nine эбэтэр Nine — Аустралия биир улахан медиа бөлөҕө, тэлэбиидэнньэ канаала.
Австралия ордук бөдөҥ канаалларыттан биирдэстэрэ (Seven Network, Network Ten, ABC уонна SBS тэҥэ). 1956 сыллаахтан ордук элбэхтэ көрүллэр канаал этэ, 1985 сыллаахха Network Ten сиппитэ. 2007 сыллаахха сүрүн күрэстэһээччитэ Seven көрүү ахсаанынан сиппитэ. Онон урукку "Still the one" слоганнара эргэрэн, 2009 сыллаахтан уларыйан — «Дьиэҕэр кэлбиккинэн» (ааҥл. Welcome Home) буолбут. Аҕыйах сыл рейтинэ түһэ сылдьан баран кэлин, уларыйан-тэлэрийэн Nine эмиэ биир тэҥник үлэлиир буолбут.
# Nothing (тэрилтэ)

Nothing диэн технологическай тэрилтэ, Кытай уонна Улуу Британия совместнай тэрилтэлэрэ буолар. Nothing Phone диэн смартфону от ыйын 12 күнүгэр 2022 таһаарбыттара. OnePlus тэрилтэ дьоно инжернернай үлэ оҥороллор.
# Аартык бөһүөлэк

Аартык — Өймөкөөн улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 130 км илин диэкки турар Халыма суолугар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 722 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Аартык — 600, Победа — 118 уонна Дэлэҥкир — 4.

# Аартык бөһүөлэк
### Аартыкка сир хамсааһына

Аартыкка сир хамсааһына 1971 сыллаахха ыам ыйын 18 күнүгэр буолбута. Саха сирин аныгы устуоруйатыгар буолбут икки бөдөҥ сир хамсааһыннарыттан биирдэстэрэ. М = 7,1. Эпицентра Черскэй сиһин уонна Үөһээ Ньара впадинатын кирбиилэригэр этэ., 22 км дириҥҥэ сытара. Эпицентрга күүһэ 9 баалтан итэҕэһэ суоҕа. 250 тыһ. кв. км иһинэн сир үрүт араҥатыгар алдьаныылар буолбуттара (грунт сыҕарыйыыта, оползень, таастан уонна уулаах бөхтөн турар сель). Эпицентртан хотугулуу-арҕаа сытар Аартык бөһүөлэккэ киин хочуолунай турбатын төбөтө 3 м амплитудалаах биэтэҥнээбитэ. Автобаза сыахтарын вентиляциятын турбалара 3 м үрдүктэн сууллубуттара. Дьиэлэр эркиннэрэ курдары хайыта бараттаабыттара, оһохтор хайдыбыттара. Хамсааһыны Саха АССР, Магадаан уобалаһын уонна Хабаровскай кыраай киэҥ сирдэригэр билбиттэрэ.
# Дьаз

Дьаз (ааҥл. jazz) диэн Америка музыка дьоҕурун көрүҥэ. XX ү. саҥатыгар Америка соҕуруу штаттарыгар афроамериканнар түмсүүлэригэр, Африка уонна Эуропа музыка традицияларын буккаастарыттан үөскээбитэ.
# Арбын нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Арбын нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыгыннаах.
Улуус кииниттэн 75 км хоту диэкки Алдан өрүс Өлүөнэҕэ түһэр сирэгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 288 киһи (2007 сыл).
# Сүгэ

Сүгэ — маһы кэрдэргэ, суорарга эбэтэр тугу эмэ хайытарга, быһыта охсорго аналлаах, сытыы биилээх, ончохтоох, мас уктаах тимир туттар тэрил.
Тэрээк сүгэ - чараас биилээх сүгэ.
# Александров Ньургун

Александров Ньургун - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1995 сыллааҕы төрүөх. Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх. Көҥүл тустууга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Игнатьев Гаврил Сергеевич.
# Йога

Йога (санскр. योग) диэн Индияттан төрүттээх эт-хаан уонна өй практикаларын холбуур өйдөбүл. Индуизм, буддизм уонна дьайнизм практикаларыгар баар. Онтон ураты, йога диэн индуизм философиятын алта ортодокс оскуолаларыттан (астика) биирдэстэрэ.
Индуизм философиятыгар йога сүрүн салаалара: Радьа йога (санскр. राजयोग), Карма йога (санскр. कर्म योग), Дьнана йога (санскр. ज्ञान योग), Бхакти йога (санскр. भक्ति योग) уонна Хатха йога (санскр. हठ योग).
# Кальцийынан баай астар

лосось, сардины, ууга буспут фасоль, хаппыыста, хатарыллыбыт фига, миндаль, ойуур эриэхэтэ, арахис, хатарыллыбыт фрукталар.
# Уомул

Уомул (лат. Coregonus autumnalis, нууч. омуль) — орто балык.
Саха сиригэр Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕалларыгар кытыыттан чугас, өрүстэр түһэр сирдэринэн, Саҥа Сибиир арыытын кытылыгар, улахан өрүстэргэ үөскүүр.

# Уомул
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
# Хара тыыраахылар уустара

Хара тыыраахылар уустара (лат. Chlidonias, нууч. Род Черные крачки) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 2 көрүҥ үөскүүр: Хара тыыраахы уонна Үрүҥ кынаттаах тыыраахы.

# Хара тыыраахылар уустара
## Өссө маны көр

* Ачаахтаах хоптолор уустара
* Моевкалар уустара
* Тэкэ хоптолор уустара
* Үрүҥ хоптолор уустара
* Хоптолор уустара
* Тыыраахылар уустара
# RAM

RAM (ааҥл. random-access memory, сах. көҥүл киириилээх өй) диэн көмпүүтэр өйүн биир көрүҥэ. Хайа баҕар кэмҥэ уонна турукка биэриилэргэ киирэн туттууну хааччыйар. Информацияны чочуйуллуутун кэмигэр суруйарга, тутарга уонна ааҕарга аналлаах.
RAM статик уонна динамик көрүҥнэрдээх.
# Ойуулааһын

Ойуулааһын — туох эмэ предмет ураты бэлиэтин сиһилээн, дьүһүннээн кэпсиир тиэкиһи ойуулааһын диэн ааттанар. Ханнык баҕарар предмети, сири-дойдуну, айылҕаны, үлэни-хамнаһы, хамсыыр харамайы, кыылы-көтөрү, киһини-сүөһүнү ойуулуохха сөп. Ойуулааһын үксүгэр сэһэргиир тиэкис иһигэр көстөр. Туспа ойуулааһын тиэкис сэдэх буолар.
Ойуулааһын ханнык баҕарар стильгэ киириэн сөп. Дьыала кумааҕытыгар, наука кинигэтигэр судургу ойуулааһын баар буолар. Кэпсэтии стилигэр, суруйааччы айымньытыгар уус-уран ойуулааһын киэҥник туттуллар. Саха тыла ойуулуурга, хоһуйарга олус дьүөрэ тыл.
Ойуулааһын үксүгэр маннык тутуллаах буолар:
* Ойуулуур предмети билиһиннэрии.
* Ойуулааһын: предмет ордук суолталаах бэлиэтин чорботуу, уратытын арыйыы, чугастан ыраахха баран иһии (передний план, задний план).
* Түмүк санаа.

# Ойуулааһын
## Туһаныллыбыт сир

* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
# OTP Group

OTP Group (ОТП Групп), Венгрия харчы конгломерата, саамай улахан коммерческай тэрилтэтэ.
Салалтата — Будапешт.
42 омук дойдуларыгар үлэлиир, олор ахсааннарыгар Саха Сиригэр (ОТП Банк диэн буолар).
# Шестаков Егор Петрович

Шестаков Егор Петрович — Эрчимэн (31.05.1927—07.03.1996) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.

# Шестаков Егор Петрович
## Олоҕун олуктара

1927 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүтэ. 1970 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбитэ. Ол кэннэ учууталынан, холкуос бэрэстээтэлинэн үлэлээбитэ. Кэккэ сылларга Дьокуускайдааҕы педучилищеҕа преподавателинэн үлэлээбитэ. 1965 с. — А. М. Горькай аатынан Литература институтун бүтэрбитэ. 1966 сылтан — Саха государственнай университетыгар саха тылын уонна литературатын кафедратыгар старшай преподаватель. «Чолбон» сурунаалга салаа сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1996 сыллаахха кулун тутар 7 күнүгэр күн сириттэн барбыт.

# Шестаков Егор Петрович
## Айар үлэтэ

Айымньылара 1950 сылтан бэчээттэммиттэр. Кэпсээннэрин бастакы кинигэтэ «Аргыс тыал» 1960 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Иккис кинигэтэ — хоһооннорун хомуурунньуга «Этиллибэтэх таптал».

# Шестаков Егор Петрович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

# Шестаков Егор Петрович
## Кинигэлэрэ, ыстатыйалара

* Аргыс тыал: Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1960. — 112 с.
* Этиллибэтэх таптал: Хоһооннор, поэмалар. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1963 — 55 с.
* Оттойо ойууһут: Кыра оҕолорго хоһооннор.— Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1969. — 13 с.
* Этиҥээх түүн: Былыргы олохтон сэһэн. Кыра саастаах оскуола оҕолоругар. — Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1975. — 27 с.
* Сырдык сыллар: Хоһооннор, балладалар, поэмалар. — Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1988. — 189 с.
* Хара таас: поэмалар. — Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1992. — 40 с.
* Аһаҕас санаалар: Ыстатыйалар, рецензиялар. — Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1968. — 155 с.
* Арай мин умайбат буолуум. — Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1973. — 224 с.
* Өрүөл кэриэһэ: Ыстатыйалар. — Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1977. — 142 с.
* Аһаҕас санаалар. — Дьокуускай: Бичик, 1999. — 256 с.

# Шестаков Егор Петрович
## Кини туһунан

* Лугинов Н. Эрчимэн: 60 сааһын туолуутугар // «Хотугу сулус». — 1988. — № 5. — с.96.
# Чаара

Чаара — Забайкальскай кыраайга, Иркутскай уобаласка уонна Саха сиригэр баар өрүс. Өлүөхүмэ өрүс хаҥас салаата.
Уһуна — 851 км, Тардыытын иэнэ — 87,6 тыһ. км². Баһа Хадаар сискэ сытар. Хайалаах сиргэ элбэх чайдаах уонна харгылардаах.
Салаалара: Вача, Дьүүйэ, Токко, Молбо. Дохсун сүүрүктээх. Орто уу ороскуота сөкүүндэҕэ 620 м³.
Дьүүйэ төрдүгэр диэри аал сырыыта.
Өрүс аатынан чароит минерал аатамыт. Аан дойдуга соҕотох чароит үөскээбит сирэ баар.
# Хочо (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Хочо — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Иккис Наахара нэһилиэгин киинэ.

# Хочо (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Иккис Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Попов Илья Николаевич

Попов Илья Николаевич — Дьааҥы маҥнайгы комсомолецтарыттан биирдэстэрэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1929—30 сыллардаахха Булуҥу үрүҥнэртэн босхолооһун кыттыылааҕа. Кэнники төрөөбүт улууһугар учууталлаабыт. Онтон Верхоянскайга, Булуҥҥа уонна Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын, түүлээх соҕотуопкатын тэрилтэлэригэр үлэлээбит.
Аармыйаҕа 1942 с. Дьокуускайга үлэлии сылдьан ыҥырыллыбыт. Челябинскайга артиллерийскай хамандыырдар куурустарын бүтэрбит. Курскай, Воронеж уобаластарын, Украинаны, Польшаны босхолоспут, кыайыыны Германияҕа көрсүбүт.
Бойобуой үтүөлэрин иһин «Кыһыл сулус» уордьанынан (31.01.1945 ), «Хорсунун иһин» мэтээлинэн (05.11.1943) наҕараадаламмыт. 1947 сыллаахха демобилизацияланан кэлэн иһэн Өлүөхүмэ куоракка тымныйан ыалдьан өлбүтэ.
1944 сыллаахха минометнай расчет хамандыырын Попову суруйааччылар С. С. Васильев-Борогонскай уонна Суорун Омоллоон фроҥҥа бара сылдьан көрсүбүттэрэ. Кинилэри оччотооҕуга фроҥҥа сулууспалыы сылдьар эппиһиэр суруйааччы Исай Никифоров тиксиһиннэрбит. Бу көрсүһүүгэ төрдүөн хаартыскаҕа түспүттэрэ киэҥник бэчээттэммитэ. Көрсүһүү туһунан Суорун Омоллоон «Ахтар-суохтуур эбиппин» диэн И. Никифоров төрөөбүтэ 75 сыла туолуутугар аналлаах «Чолбон» сурунаалга бэчээттэппит ыстатыйатыгар ахтар.
Дьонугар Германияттан 1945 с. кулун тутар 10 суруйбут суругар Саха Сирин Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ Винокуров Илья Егоровичтан дьикти истиҥ уонна сиһилии суругу туппутун сөҕөн суруйбут. Ол сурукка өрөспүүбүлүкэ салайааччыта Попов аҕата өрөбөлүүссүйэҕэ сыһыаннааҕын, убайа чиэһинэй большевигын ахтыбыт, өрөспүүбүлүкэ уонна Дьааҥы олоҕун кэпсээбит. Ону таһынан билэр дьонноро тугу гыналларын, куоракка төһө дьиэ тутуллубутун сиһилии суруйбут эбит. Ол суругу дьонугар ыытыах буолбутун, ону бомбалааһыҥҥа түбэһэн туох баар малын кытта күдэҥҥэ көппүтүн кэпсээбит. Попов суруктара Верхоянскай куорат түмэлигэр харалла сыталлар.
# Чорнухы

Чорнухы (укр. Чорнухи) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 534 (2017).
# Йунус Киинэ

Йунус Киинэ (Yunus Centre) — Дакка куоракка (Бангладеш) баар аналитик киин. Дьадаҥытыйыы таһымын кыччатарга анаммыт түмэт урбааныгар сыһыаннаах киини 2006 сыллаахха Нобель Эйэ премиятын лауреата Мухаммад Йунус тэрийбитэ. Киин салайааччыта Ламия Моршед.

# Йунус Киинэ
## Остуоруйата

2006 сыллаахха Мухаммад Йунус уонна кини Grameen Bank Нобель Эйэ премиятын ыланнар профессор офиһын тэрийэллэр («Йунус Секретариата»). Бу Офис Йунус бизнес-философиятын уонна санаатын тарҕатар уонна түмэт урбаанынан дьарыктаныан баҕалаахтарга көмө оҥорор. 2008 сыл от ыйыгар «Йунус Секретариата» Йунус Киинигэр кубулуйбута. 2009 сыл тохсунньутугар Йунус Киинэ уонна ниэмэс CR хампаанньата Grameen Creative Lab-ы тэрийэллэр.

# Йунус Киинэ
## Сыаллар-соруктар уонна бырайыактар

Йунус Киинэ саҥа түмэт бырайыактарын сайыннарар, саҥа түмэт стартаптарга көмөлөһөр, түмэт урбааныгар сыһыаннаах биир санаалаах дьону булар уонна түмэр. Ону таһынан Киин үс ыйга түмэт урбааныгар саҥа арыйыылар туһунан билгэ-бюллетень таһаарар, дьадаҥы дьоҥҥо анаммыт чэпчики сыаналаах, ол эрээри үрдүк таһымнаахтык оҥоһуллубут оҥоһуктары тарҕатар. Йунус Киинин уонна Grameen Healthcare Trust өйөбүлүнэн Бангладеш түмэт урбааныгар BASF, Danone, Intel уонна Veoliaкурдук улахан хампаанньалар харчынан көмөлөһөллөр.
2009 сыллаахха Йунус Киинэ уонна Grameen Creative Lab Түмэт урбаанын Глобальнай Саммитын тэрийбиттэрэ. 2014 сыллаахха Йунус Киинэ «Саҥа урбаан бырайыагын» нөҥүө 385 араас бырайыагы үбүлүүр.
Йунус Киинэ Гарвард университетын, Боккони университетын, Флоренция университетын, Макгилл университетын, Каледония университетын, Салфорд университетын (Улахан Манчестер) уонна Аасыйа технология институтын (Патхумтхани) кытары түмэт урбааныгар үөрэтии пособияларын оҥорор.
# Теодор Катсаневас

Теодор Катсаневас (гир. Θεόδωρος Κατσανέβας, 1947 сыллаахха Афина куоракка төрөөбүт) Гириэк академига ДРАХМА политическай паартиятын төрүттээччитэ(2013).1989-2004 сылларга Греция парламенын чилиэнэ этэ
Уорвик университетын бүтэрбитэ уонна билим докторын аатын Лондоннааҕы экономика оскуолатыгар ылбыта. Пиренея университетыгар үлэ экономикатын профессора.
1981 сыллаахха үлэҕэ киирбит Андреас Папандреоу программатын ааптардарыттан биирдэстэрэ. Ο.Α.Ε.Δ. – Дьон идэлээх сойуустарын (Οργανισμός Απασχόλησης Εργατικού Δυναμικού, OAED), онтон 1985 сыллаахха хамнас агенствотын салайбыта. ПАСОК Афина партиятыттан 1989 сыллаахтан 2004 сылга дылы талыллан үлэлээбитэ
2000 сыллаахха арахсыар дылы Греция урукку Премьер-миниистирин Андреас Папандреу күтүөтэ этэ, София диэн ааттаах кыыһын кытта олорбуттара. Биллэн хаалбыт кэриэс тылыгар Папандреу Катсаневаһы дьиэ кэргэн саата-суута диэн ааттаабыт(гир. όνειδος της οικογένειας) уонна кинини Георгиос Папандреу уонна Андреас Папандреу политикатын утары охсуһар диэн ааттаабыта. (Георгиос Папндреу Андреас аҕата уонна Греция өссө биир Премьер-миниистирэ этэ).
Теодор Катсаневас кэриэс тыл дьиҥин итэҕэйбэт уонна 2003 сыллаахха Спирос Каратзаферис хаһыат ону суруйбут уонна Катсаневаһы "Саат-суут"; диэн тыллаах суруйбутун иһин суукка биэрбит, ол гынан баран кэриэс тыл дьиҥнээҕин туһунан боппуруоһу туруорбат.
Ол иһигэр гириэк тылынан Бикипиэдьийэҕэ уонна ол туһунан суруйбут администраторга ("Diu") уонна Аһаҕас билии уопсастабытыгар Бикипиэдьийэҕэ сыһыана да суоҕун иһин эмиэ суукка бэриллибит.
# Чохоо

Чохоо чэй үүтүн тутарга аналлаах кыра дириҥ иһит.

# Чохоо
## Өссө маны көр

Чохоол
# Данилова Татьяна Павловна

Данилова Татьяна Павловна, (1932 с. Хадан нэһилиэгэ Сунтаар оройуона Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала.

# Данилова Татьяна Павловна
## Олоҕун олуктара

1932 с. Сунтаар оройуонун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1956 с. Бүлүү педагогическай училищетын үөрэнэн бүтэрбитэ уонна педагогическай үлэтин Эбээн-Бытантай (Саккырыыр) оройуонугар саҕалаабыта. 1959-1962 сс. Хадан оскуолатыгар, онтон Илимниир алын сүһүөх оскуолатыгар үлэлээбитэ.
1970 сылтан Татьяна Павловна оройуон киинигэр иккис нүөмэрдээх орто оскуолаҕа үлэтин салҕаабыта. Манна үлэлии олорон Липецкай уобалас учууталларын бастыҥ опыттарын туһаныы сиэринэн кабинет-кылааһы арыйан үлэлэтэр. Үлэ саҥа көрүҥэ оройуоҥҥа киэҥник биһирэнэр, кини үөрэтэр кылааһыгар тирэхтэнэн, өрөспүүбүлүкэ учууталларын семинардара тэриллэр, бастыҥ опыт быһыытынан тарҕанар. Кабинет-кылааска оҕолор 6 саастарыттан үөрэниилэрэ олохтонор. Татьяна Павловнаны өрөспүүбүлүкэтээҕи учууталлар билиилэрин үрдэтэр институт штаты таһынан методиһынан аныыллар.
1993 сылтан Данилова Т.П. Дьокуускай куорат «Эрэл» диэн мөлтөх доруобуйалаах оҕолор анал оскуолаҕа төрөөбүт тылы үөрэтии программатын, оҕону эбии аахтарыы ньымаларын ырытан оҥорон бигэргэттэрбитэ. Үөрэтэр Киинин базатыгар пединститут студеннара практикаларын бараллара. Оҕолору үөрэтиигэ-иитиигэ элбэх новаторскай ньымалары хорсуннук киллэрсибит педагогунан буолар.

# Данилова Татьяна Павловна
## Наҕараадалар, ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
# Сабарай (иһит)

Сабарай — үрдүк соҕус улахан чабычах.
# Тунис (куорат)

Тунис (араб. تونس‎, фр. Tunis) диэн Тунис киин уонна ордук улахан куората. Дьонун ахсаана 728 453 (2004).
# Тропик

Тропик (был.-гириэк. τροπικός(κύκλος) - эргимтэ) - төгүрүк сыл сылаас килиимэттээх экватор тула баар сирдэр.
# Кырынаас

Кырынаас (лат. Mustela erminea) — Солоҥдотуҥулар кэргэннэригэр киирэр тириитэ күндүтүк сыаналанар кыыл.

# Кырынаас
## Тас көрүҥэ

Уһун эттээх-сииннээх, кылгас атахтаах, уһун моойдоох, үс муннуктуҥу төбөлөөх, оччо улахана суох төгүрүктүҥү кулгаахтаах кыра сиэмэх кыыл. Атыырын этин-сиинин уһуна — 17—38 см (тыһыта икки төгүл кэриҥэ кыра буолар), кутуругун уһуна 35 % кэриҥэ — 6—12 см; ыйааһына — 70-тан 260 г дылы. Муҥурга майгынныыр, ол гынан баран кинитээҕэр бөдөҥ.
Өҥө саһарга аналлаах — кыһын үп-үрүҥ, сайын тириитигэр икки өҥнөөх — үөһээ өттө хоҥордуҥу кытархай, аллараа өттө (түөһэ, иһэ, атахтарын ис өттө саһархай маҥан.
Тайҕаҕа, ойуурдаах истиэптэргэ (лесостепь), туундараҕа элбэхтик тарҕанан олорор.
# Намтал

Намтал — киэҥ намыһах дойду. Так как: нам (монг.) — намыһах; намгазар (монг.) — намтал; навтар, навтгар (халха-монг.) — намыһах, үрдүгэ суох сир; набтар, намтар (бур.) — эмиэ итинник; напта (эбэҥк.) — дэхси сир, намыһах сир.

# Намтал
## Ылыллыбыт сирэ

* География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2

# Намтал
## Өссө маны көр

* Налыы