yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Эйкен Говард

Халыып:ФИО Халыып:Учёный thumb|Гарвардский Марк I Го́вард Ха́тауэй Э́йкен (англ. Howard Hathaway Aiken; 9.03.1900, Хобокен, штат Нью-Джерси, США - 14.03.1973, Сент-Луис, штат Миссури, США) - көмпүүтэр оҥорор Америка пионера. Бастакы Америка көмпүүтэрин «Марк I» оҥоһуутугар көмөлөспут киһи.
Медисон Висконскай университетыгар үөрэммит (англ. University of Wisconsin–Madison).

# Эйкен Говард
## Биографията

Философ бырааһын степенэ физика өттүнэн Гарвард университетыгар 1939 с. ылбыт. Кини үлэтигэр дифференциальнай уравнениялары көрсөн, суоттуур массыынаны оҥорорго санаа киирбит. Оннук массыынаны Эйкен сатаан оҥорбут. Бастакы аата «Automatic Sequence Controlled Calculator» (ASCC), ол гынан баран «вычислительное устройство, управляемое автоматическими последовательностями», бастакы Америка көмпүүтэрэ «Гарвардский Марк I» биллэр буолбута. Грейс Хоппер көмөтүнэн (англ. Grace Murray Hopper) уонна IBM компаниятынан харчы көмөтүнэн суоттуур массыына 1944с. оҥоһуллубута.
IBM хампааньыйаны кытта этиспитин утары, Эйкен көмпүүтэр оҥорорун салҕаабыта. 1947 сылга кини «Гарвардский Марк II» бүтэрэр ол кэннэ «Гарвардский Марк III» (англ.) (1949) уонна «Гарвардский Марк IV» (1952) кэлэллэр. «Марк III» көмпүүтэргэ туспа электроннай компоненнар туттуллар этилэр, оттон «Марк IV» барыта электроннай устройство этэ. Ити уонна атын масыынаҕа магнинай барабаннаах памяттах этилэр, өссө «Марк IV» атын көмпүүтэр памята туттуллар этэ, ол магнитнай сердечник туттулуутугар оҥоһуллубут этэ.
Көмпүүтэр оҥоһуутугар Эйкены разностнай Чарльз Бэббидж көҕүлээбит этэ. Говард Эйкенҥа «Алта электроннай цифровой көмпүүтэр Холбоһуктаах Штат кыһалҕатыгар барытыгар тиийиэхтээх» диэн этиини суруйбуттара. Атыттар итини «IBM» урукку президиэнин киэнэ диэн саныыллар, маҥнайгы «Маркы» хаччыннан көмөлөспүт киһи.
Эйкен улуу дьоннортон биирдэстэрэ - кини суоттуур массыынаны программанан эрэ онорон таьаарыахха себун дакаастаабыта.

# Эйкен Говард
## Ссылки

* История компьютера: Компьютер Марк-1
* Халыып:MacTutor Biography
* Father of the computer age
* UW-Madison College of Engineering Engineers' Day 1958 Award Recipients — Howard Aiken
* Устное интервью с Robert Hawkins — Институт Чарльза Бэббиджа, University of Minnesota, Minneapolis. Hawkins discusses the Harvard-IBM Mark I project that he worked on at Harvard University as a technician as well as Howard Aiken’s leadership of the project.
* Устное интервью с Richard M. Bloch — Институт Чарльза Бэббиджа, University of Minnesota, Minneapolis. Bloch describes his work at the Harvard Computation Laboratory for Howard Aiken on the Harvard Mark I.
* Устное интервью с Robert V. D. Campbell — Институт Чарльза Бэббиджа, University of Minnesota, Minneapolis. Campbell discusses the contributions of Harvard and IBM to the Harvard Mark I project.
* IEEE Biography
Халыып:Библиоинформация
# Дүөдэ

Дүөдэ — сир булууһа ирэн сир сиҥнибититтэн үөскээбит саҥа күөл.
Эбэтэр ойуур иһигэр онон-манан уулардаах, талахтаах, оттоох сир.

# Дүөдэ
## Тэҥнээ

* Алыы
* Сиикээн
# Атмосфера

Атмосфера — араас гаастартан турар (сүрүннээн салгынтан) турар сир хаҕа. Биосфера курдук биир сүрүн хах, тыынар тыыннааҕы үөскэппит эйгэ.
Атмосфераҕа биир сүрүн проблемата - Аан дойду сылыйыыта.
# Кырыысалар

Кырыысалар (лат. Rattus spp., нууч. Род Крысы) — Кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр манна 1 көрүҥ — Кырыыса — киирэр.
* Кырачаан кутуйахтар
* Кутуйахтар
* Ойуур кутуйахтара

# Кырыысалар
## Өссө маны көр

* Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
# Спагетти

Спагетти (ит. spaghetti) диэн уһун сапка майгынныыр макароннай оҥоһук арааһа.
Спагетти диэн тыл бастаан 1849 сыллаахха туттуллубута, спагетто диэн италианскайтан струна диэнтэн тахсыбыт.
Спагетти диэн бурдуктан оҥоһуллубут макароннай оҥоһуктары буһарыллыбытын кэнниттэн ааттыыллар. Гарнир эбэтэр бэйэтинэн сиэххэ сөп. Бэйэтинэн сииргэ соус наада буолар. Соус элбэх араастаах буолар, Судургу соустар арыыны эптэххэ буолар, онтон уустук соустарга помидор, чеснок, оливка арыыта уонна араас үүнэйилэр, балык эбэтэр эт эбиллиэн сөп. Ол кэнниттэн үксүгэр бытарыллыбыт пармезан сыыр эбиллээччи.
# 1533

1533 сыл.

# 1533
## Туох буолбута

* Сэтинньи 15 – Франсиско Писарро инкалар импэрийэлэрин киин куоратыгар Кускоҕа киирбит.
# Ийэ Тереза

Ийэ Тереза (дьиҥ аата Агнес Гонджа Бояджиу, алб. Anjezë Gonxhe Bojaxhiu) (1910-1997) — Билиҥҥи Хотугу Македония Скопье диэн киин куоратыттан (ол саҕана Осмаан Импиэрийэтигэр киирэрэ) төрүттээх католик манаах дьахтар, Амарах сүрэх итэҕэл уордьанын олохтооччу, омугунан албанка.
Төрүттээбит уордьана билигин отучча дойдуга көхтөөхтүк үлэлиир. Нобель бириэмиэйтэ 1979 сыллаахха анаммыта.
# .pk

.pk диэн Пакистан үрдүк таhымнаах ил домена.
# Уагга-Уагга

УАГГА-УАГГА (WAGGA-WAGGA) диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар, Аустралия куорат буолар. Дьонун ахсаана - 50 тыс. Олортон 2984 дьоно аборигеннар.
# 1514

1514 сыл.

# 1514
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 1 — Москуба улуу кинээһэ Василий III Смоленскай куоракка киирбит. Бу иннинэ куорат 110 сыл Литва сорҕото буола сылдьыбыта.
# Мигалкина Елизавета

Мигалкина Елизавета — поэт, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Икки кинигэлээх. Бастакы кинигэтэ 2007, иккис кинигэтэ 2011 сыллаахха «Бичик» кинигэ кыһатыгар тахсыбыта. Билигин Дьааҥы улууһун Табалаах орто оскуолатын нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир, кэргэннээх, үс оҕолоох.
# Колесов Николай Саввич

Колесов Николай Саввич (02.02.1912—31.12.1977) — саха чулуу булчута, Социалистическай Үлэ Геройа.

# Колесов Николай Саввич
## Олоҕун олуктара

* 1912 сыллаахха Усуйаана улууһун Тумат нэһилиэгэр удьуор булчут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Алын сүһүөх үөрэхтээх.
* 1930 сылтан Ленин В.И. аатынан колхозка булчутунан (1961 сылтан «Усуйаана» колхозка) үлэлээн саҕалыыр.
* 1955—1956 сыллаах былаанын 37 бүк куоһарбыт. Ол эбэтэр Ийэ дойдутугар 84 тыһыынчаттан тахса солкуобай суумалаах күндү түүлээҕи туттарбыт. Кырсаны бултааһыҥҥа бүтүн Сойуус үрдүнэн рекорду олохтообут. Кырсаны үксү «пааһынан» бултуур этэ, үксүн мэҥиэнэн үчүгэйдик туттар этэ, промысловай площадканан тэрийбитэ. Бэйэтэ атын да булчуттары бэлэмнээбитэ, кини үгүс үерэнэччилэрэ С.И. Колесов, Н.П. Охлопков, К.Н. Сыроватскай Саха сириҥ биллиилэх булчуттара буолбуттара.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1957 сыл алтынньы 1 күнүнээҕи Ыйааҕынан Колесов Николай Саввичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.
* 1961 сылтан — «Усуйаана» совхоз булчута. Сонор суолун күрэҕэр 40-ча сыл устата сылдьыбыт. Хас сыл аайы былаанын аһара толороро. Аҥардас 1964 сылга 100 тыһ. солкуобайдаах көмүс түүлээҕи туттарбыт.
* Н. С. Колесов ССКП Саха Уобаластааҕы комитетын Пленумун чилиэнинэн талылла сылдьыбыта. ССРС Үрдүкү Сүбэтин VI ыҥырыытын, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутаттарынан талылла сылдьыбыта.Тыа хаһаайыстыбатын инструкторынан үлэлии сылдьан, Саха Сирин араас муннуктарыгар булчуттардыын көрсүһэн, кырсаны бултааһын туһунан олоххо мунньуммут баай уопутун тарҕатара. Пенсияҕа тахсан баран Дьокуускай куоракка олорбут.
* 1977 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр ыалдьан өлбүт.

# Колесов Николай Саввич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1957)
* Ленин уордьана (1957)
* Аата Саха АССР Бочуотун кинигэтигэр суруллубут

# Колесов Николай Саввич
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Быа балык

Быа балык эбэтэр морголдьу (лат. Lethenteron kessleri, нууч. Сибирская минога) — оччо улахана суох моҕойго майгынныыр балык. Төгүрүк айахтаахтар кылаастарыгар киирэр. Тууһа суох ууга үөскүүр.
Саха сиригэр хотугу байҕалларга түһэр өрүстэргэ барытыгар үөскүүр. Сорох күөллэргэ киирэр. Аҕыйах ахсааннаах.

# Быа балык
## Аһылыга

Балыкка айаҕынан хам сыстан этин-сиинин симэһинин оборор. Искэҕин өрүс түгэҕэр оҥостубут уйатыгар ыыр. Ыамата былыыгы хаһан үүнээйи тоороонунан аһылыктанар.

# Быа балык
## Эбии маны көр

Саха сирин балыктара
# Тутулуктаах сир

Тутулуктаах сир диэн Ил быhыытынан толору политика тутулуга суох буолуута эбэтэр суверенитета суох сир (территория).

# Тутулуктаах сир
## Тутулуктаах сирдэр тиhиктэрэ
### Аустралия

* Ашмор уонна Картье арыылара
* Ороhуоспа арыыта
* Кокос арыылара
* Корал байҕалын арыылара
* Аустралия Антарктикатааҕы сирэ
* Херд арыыта уонна Макдоналд арыылара
* Норфолк арыы

# Тутулуктаах сир
## Тутулуктаах сирдэр тиhиктэрэ
### Дания

* Фарер арыылара
* Гренландия

# Тутулуктаах сир
## Тутулуктаах сирдэр тиhиктэрэ
### Франция

* Клиппертон арыыта
* Француз Полинезията
* Майотт
* Саҥа Каледония
* Сен Бартельми
* Сен Мартен
* Сен Пьер уонна Микелон
* Уоллис уонна Футуна
* Француз Соҕуруу уонна Антарктикатааҕы сирдэрэ

# Тутулуктаах сир
## Тутулуктаах сирдэр тиhиктэрэ
### Недерланд

* Аруба
* Недерланд Антиллара

# Тутулуктаах сир
## Тутулуктаах сирдэр тиhиктэрэ
### Саҥа Зеландия

* Кук арыылара
* Ниуэ
* Токелау
* Росс сирэ

# Тутулуктаах сир
## Тутулуктаах сирдэр тиhиктэрэ
### Норвегия

* Буве арыыта
* I Бүөтүр арыыта
* Мод королева сирэ

# Тутулуктаах сир
## Тутулуктаах сирдэр тиhиктэрэ
### Холбоhуктаах Хоруоллук

* Ангилья
* Кайман арыылара
* Монтсеррат
* Питкерн арыылара
* Төркс уонна Кэйкос арыылара
* Соҕуруу Дьордьия уонна Соҕуруу Сэндуич арыылара
* Бермуда
* Брит Антарктикатааҕы сирэ
* Брит Виргин арыылара
* Фолклэнд арыылара
* Гибралтар
* Сент Хелена
* Акротири уонна Декелия
* Гернси
* Дьэрси
* Мэн арыыта

# Тутулуктаах сир
## Тутулуктаах сирдэр тиhиктэрэ
### АХШ

* Америка Самоата
* Бахо Нуэво
* Серранилья
* Гуам
* Навасса арыы
* Хоту Мариана арыылара
* Пуэрто Рико
* Pacific Remote Islands Marine National Monument
* Америка Виргин арыылара
* Уэйк арыы
# Bank of America

Bank of America, «Бэнк ов Америка», Америка баана — АХШ үпкэ бөдөҥ холбоһуга, биирдиилээн дьоҥҥо да, тэрилтэлэргэ да үпкэ киэҥ өҥөнү оҥорор. АХШ түөрт саамай бөдөҥ бааннарыгар киирэр (Citigroup, Wells Fargo уонна JPMorgan Chase кытта). Активтарын кээмэйинэн АХШ-ка саамай бөдөҥ баан холдина, Forbes сыанабылынан аан дойдуга 6-с хампаанньа (2018 сыллаахха).
Оборуота — $85,528 млрд (2020 сыл)
Кыраныысса таһыгар киэҥ ситимнээх да буоллар, үлэтин сүнньэ АХШ-ка барар; Делавэр штаакка Bank of America Corporation диэн аатынан регистрациялаах.
# Секстант (сулустар бөлөхтөрө)

Секстант лат. Sextans, Sex) — эаквтор халлаанын өлбөөркөй сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 313,5 квадрат кыраадыс иэннээх, 34 көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан кулун тутар ыйга ордук көстөр.

# Секстант (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха «Уранография» каталогка киллэрбитэ. Кини «Халлаан Секстана» диэн бэйэтэ мэлдьи туһанар уонна баһаарга былдьаммыт үнстүрүмүөнүн аатын биэрбит.
# Архейдар

?Архейдар :
Билим классификацията :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Архейдар диэн биир сааныктаах микроорганизмнар бөлөхтөрө. Прокариоттар.
# En101

En101 (English World Global), 2005 сыллаахха Оклахомаҕа (АХШ) төрүттэммит, омук тылларыгар дьону үөрэтэр, МЛМ бириинсибинэн аан дойдуга үлэлиир тэрилтэ.
Ситим-сирэ: www.en101.com Архыыптаммыт 2008, От ыйын 4 күнүгэр.
# Всеволод I Ярославич Рюрикович

Всеволод I Ярославич Рюрикович (кириэстэммит аата Андрей) - Русь 15-с уонна 17-с баһылыга. Бастаан 1076-1077 сылларга убайа Святослав II өлбүтүн кэннэ, быстах кэмҥэ салайбыт, онтон 1078-1093 сылларга эмиэ убайа Изяслав I сэриигэ өлбүтүн кэннэ бөрөстүөлгэ олорбут. Киинэ: Киев. Уһуннук ыалдьан өлбүт.
Кини өлбүтүн кэннэ бөрөстүөлү Святополк II Изяславич Рюрикович туппут.
# Макинтош
## Остуоруйата

Билиҥҥи олоххо күнтэн күн аайы биһиги олохпутугар компьютер киирэн иһэрэ элбээн иһэр. Компьютеры биһиги ханна баҕар туттабыт дьиэҕэ, үлэбитигэр, дьаарбайа да сылдьан туттабыт. Макинтош программа 1970 сыллаахха оҥоһуллан тахсыбыта Джеф Раскин салайыытынан. Программаны оҥорорго программирование тыла уонна оҥорор программист киһи оҥоруохтаах.

# Макинтош
## Макинтош Программата

Макинтош судургу программирование тылынан буолар, оттон саҥа макинтош 2.0 тахсыбытын кэннэ өссө чэпчээтэ улэлииргэ. Саҥа макинтошка уонна эргэ - макинтош 1.0 уратылара чахчы биллэр. Билиҥҥи кэмҥэ макинтош 2.0 программа оҥорорго быдан ордук макинтош 1.0 программатын кытта тэҥнээтэххэ. Ол курдук макинтош программатыгар киэҥ тупсуулаах муодуллар баар буоллулар Робот ,Саундс, ВСЛ ,АВС объектар уонна да атыттар.Холобур Саундс тыастары таһаарар кыах биэрэр ити макинтош crt муодултан быдан ордук. Саундс муодул тыастары уонна ырыалары тас файлартан киллэрэр кыахтаах уонна судургу операциялары онорор кыахтаах.

# Макинтош
## Грап Сет Браш Стайл

Макинтош уратыта диэн графическай туннук оҥоһуга буолар холобур хаачыстыбатын тупсарарга туһалаах заголовоктарын толорон биэрэргэ графическай түннүгү туруоран биэрэргэ кыах биэрэр. Макинтош сана кыахтарынан туһанан өссө кэҥэттэ урукку билиитин туһанан. Холобур өҥнөрүн ахсаана элбээн таҕыста Грап муодулга уруккуну кытта тэҥнээтэххэ.Ол гынан сорох өттүгэр сана Макинтош урукку макинтоштан - баһыйтарар курдук. Холобур Грап Сет Браш Стайл муодулга кыаҕа тиийбэт курдук Макинтош 2.0 кытта тэҥнээтэххэ.Ол гынан баран Макинтош трехмернай уруһуйунан быдан -чорбойон - тахсар, макинтош 2.0 ол кыаллыбат этэ.

# Макинтош
## Түмүк

Түмүккэ этиэххэ наада Макинтош билиҥҥи кэмҥэ олох судургу өйдөнөр күүстээх программа буолуо дии саныыбын.

# Макинтош
## Литературата

https://ru.wikipedia.org/wiki/Macintosh

# Макинтош
## Өссө маны көр

* MacOS
# Чехия почтата

Чехия почтата (чиэхтии: Česká pošta) диэн Чехия бас билэр почта хампаанньата. Төбө офиһа Прагаҕа баар, хампаанньаҕа 31,887 киһи үлэлиир. Сүнньүнэн Чехия сиригэр үлэлиир, ол гынан баран атын дойдуларга тиэрдэр.
# 506

506 сыл.

# 506
## Туох буолбута

* Олунньу 2 — Аларих II, вестготтар ахсыс хоруоллара, кэлин Аларих Бревиарийа диэн ааттаммыт (Breviary Alaricianum эбэтэр Lex Romana Visigothorum) «рим быраабын» хомуурунньугун бар дьонугар таһаарбыт.
# Чаҕылҕан (суолталара)

* Чаҕылҕан (айылҕа көстүүтэ)
* Чаҕылҕан (суруйааччы)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Сэм Нилл

Сэм Нилл (ааҥл. Sam Neill, 1947–) — толору аата Найджел Джон Дермот Нилл (ааҥл. (Sir) Nigel John Dermot Neill), Балаҕан ыйын 14 1947 сыллаахха. Саҥа Зеландия норуотунай артыыһа, 2003 сылтан ыла АХШ биллиилээх артыыһа буолар. Киинэ уонна ТВ сулуһа буолар. Two Paddocks диэн пиибэ уонна арыгы һобуотун тойоно.
# Манагуа

Манагуа (Managua) диэн Никарагуа киин куората (1852 с. ыла). Биир ааттаах муниципалитет уонна департамент буолар. Олохтоохторун ахсаана 1,850,000.
# 1556

1556 сыл.

# 1556
## Туох буолбута

* Тохсунньу 23 — Кытайга Шэньси провинциятыгар аан дойду устуоруйатыгар саамай элбэх киһи өлүүлээх сир хамсааһына буолбут. Уопсайа 830 000 киһи өлбүт.
* Олунньу 14 — Акбар Улуу Моҕуоллар Импиэрийэлэрин ыраахтааҕыта буолбут.
* Кулун тутар 21 — Оксфордка Биибилийэни ааҥыл тылыгар тылбаастаабыт Томас Кранмер диэн эпиискэби уматан өлөрбүттэр.

# 1556
## Өлбүттэр

* От ыйын 31 — Игнатий Лойола (1491 төр.), Иезуиттар уордьаннарын төрүттээччи.
# Учур улууһа

Учур улууһа. Билиҥҥи Алдан улууһун илин өттүгэр Учур өрүс тардыытыгар баара. 1933 сыллаахха олохтоохторун ахсаннара 1,3 тыһ. киһи этэ. Киинэ Чагда сэлиэнньэ этэ.

# Учур улууһа
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуускай, 2004.
# Forbes

Forbes диэн АХШ бизнес сурунаала. 1917 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Берти Чарльз Форбс төрүттээбитэ. Бас билээччилэрэ Integrated Whale Media Investments уонна Форбс дьиэ кэргэнэ. Сылга аҕыста тахсар. Сүрүннээн үп, индустрия, инвестиция, маркетинг, технология, коммуникация, билим, политика, төрүн темаларын туһунан суруйар. Штаб-квартирата Джерси Сити хотоҕо баар. 27 дойдуга лицензиянан тахсар. Forbes сурунаал аан дойду ордук баай сабыдыаллаах дьонун уонна компанияларын рейтингнарын тиһиктииринэн аатырар.

# Forbes
## Эбии маны көр

* Fortune (сурунаал)
* Bloomberg Businessweek
# Эрилик Эристиин аатынан литератуураҕа бириэмийэ

Эрилик Эристиин аатынан литератуураҕа бириэмийэ

# Эрилик Эристиин аатынан литератуураҕа бириэмийэ
## Лауреааттар тиһиктэрэ

1992 сыллаахха Эрилик Эристиин айар үлэтигэр научнай үлэни өссө 1965 сыллаахха суруйбут лингвист учуонай Тобуроков Николай Николаевич лауреат буолбута.
# Эрдэҕэс кутуруга (тэллэй)

Эрдэҕэс кутуруга (лат. Lactarius necator, нууч. Груздь черный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Хатыҥ эбэтэр хатыҥ булкаастаах ойуурдарга үүнэр. Сорохтор Саха сиригэр үүммэт дииллэр.

# Эрдэҕэс кутуруга (тэллэй)
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Көппөҕөр, онтон кэтит боруонка курдук, иэҕиллибит түүлээх иилээх. Сииктээх, салахайдаах, чээл күөхтүҥү эбэтэр хараҥа буурай, хара. Таҥалайдаах араҥата: Кирдээх үрүҥ Этэ: Үрүҥ, тоһуттаахха хараарар. Убаҕаһа үрүҥ, амтана аһыы. Атаҕа: Модьу. Көҥдөй. Сэлээппэтин курдук өҥнөөх.

# Эрдэҕэс кутуруга (тэллэй)
## Туттуллуута

Хаачыстыбатынан үһүс категорияҕа киирэр тэллэй. Сэлээппэтин эрэ тууһууллар. Тууһаатахха кыһыл арыгы өҥнөнөр.
# Улахан Чыыстай сис

Улахан Чиистай сис. Черскэй хайаларын систематыгар баар сис.
Муома - Силээннээх намталы соҕуруу өртүттэн өйүүр. Уһуна 250км.
Ордук үрдүк хайаннан буолар Победа (3004 м.). Хайа боруодата сүрүннээн ордовик, девон онтон вулкан боруодата юра. Муома өрүс салаалара быһа охсоллор.
Ордук үрдүк өртө Буодаах массив, онно ууллубат хаар уонна муус сытар. Уопсайынан 109 таныҥ иэнэ 85 кв.км.
Манна Саха сиригэр ордук улахан тарыҥнар бааллар Цареградскай уонна Обручев.

# Улахан Чыыстай сис
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Сыромятникова Анастасия Саввична

Сыромятникова Анастасия Саввична — сэһэнньит, Саха Республикатын уонна Российскай Федерация культуратын Үтүөлээх үлэһитэ, 1957 сылтан ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

# Сыромятникова Анастасия Саввична
## Олоҕун кэрчиктэрэ

Тохсунньу 24 күнүгэр 1915 сыллаахха Томпо улууһугар төрөөбүтэ. Уобаластааҕы партийнай оскуоланы, М. Горькай аатынан литература институтугар Үрдүкү литературнай куурустары үөрэнэн бүтэрбитэ. Бастакы кэпсээннэрин, очеркаларын 1938 сыллаахха суруйбута. "Хомус" литературнай түмсүүнү салайбыта. 1951 сыллаахха оҕолорго аналлаах "Хопто" ("Чайка") диэн кэпсээннэрин хомуурунньуга Бүтүн Союзтааҕы конкурска кыттан бириэмийэҕэ тиксибитэ.

# Сыромятникова Анастасия Саввична
## Айымньылара

* Хопто. - Дьокуускай, 1950
* Көҥүл сардаҥата. - Дьокуускай, 1958
* Дьүөгэлиилэр. - Дьокуускай, 1961
* Дьэдьэннээх халдьаайы. - Дьокуускай, 1963
* Олох сибэккилэрэ. - Дьокуускай, 1966
* Кыыс хотун. - Дьокуускай, 1973
* Киэҥ аартыкка: Сэһэн. - Дьокуускай, 1976
* Таптыыр идэ - дьол: Очеркалар. - Дьокуускай, 1990
* Сүрэх кыыма: кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1983
* Үчүгэй оҕолор: кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1988
* Хардыылар: Очерк-эссе хомуурунньуга. - Дьокуускай, 1988
* Күөх дуолум барахсан: Роман. - Дьокуускай, 1995
# Тамах

Тамах - утарытынан: бэлэс; географияҕа: сүүрүктээх уу күөлгэ, өрүскэ, муораҕа түһэр сирэ, төрдө; 2) суол, уһун күөл, алаас, хапчаан саҕаланар эбэтэр туохха эмэ баран холбоһор, быысаһар сирэ. Т.к.: тамак (түүр.) — өрүс, хапчаан айаҕа.

# Тамах
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# NASA

NASA (ол эрэн булгуччу National Aeronautics and Space Administration, ол эбэтэр сахалыы тылбааһа Национальнай Аэронафтика уонна Куйаары үөрэтэр салалта), Америка дойдутун тэрилтэтэ, Аан Дойдуга куйаары үөрэтэр саамай улахан тэрилтэ буолар.
Базата — Хьюстон, Техас (АХШ).

# NASA
## Өссө маны көр

* Аполлон 11
* Кэйп Канаверал
# Далбар чабычах

Далбар чабычах — сиэдэрэй оҥоһуулаах, тигиилээх, мааныга, малааһыҥҥа туттуллар киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах туос иһит. Биир солуур кымыс киирэр.

# Далбар чабычах
## Өссө маны көр

* Сабарай чабычах
* Таҥалайдаах чабычах
* сылгы чабычаҕа (саар чабычах)
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа
# Захаров Петр Алексеевич (Чаппанда)

Захаров Петр Алексеевич — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, тоҕус уолун сэриигэ атаарбыт Хоҥкуй Өлөксөй бэһис уола.
1915 сыллаахха төрөөбүт.
Старшай сержант сыбаанньалаах 1945 сыл күһүнүгэр тыыннаах эргиллибит. Билэр киһи Ян Яковлев суруйарынан "сүрдээх сытыы-хотуу, турбут-олорбут, саҥарбыт-иҥэрбит, ортоку үрдүнэн уҥуохтаах уол оҕото" эбит. Бу киһи кэргэннэнэн 6 оҕону төрөппүт, барыларын үөрэхтээбит, үлэһит оҥортообут. 1990 сыллаахха өлбүт.
# Каспи баан

Kaspi Bank (Каспи Банк), Казахстаан биир бөдөҥ баана.

# Каспи баан
## Конкуреннара

* Jusan Bank
* ЦентрКредит (Bank CenterCredit)
* Halyk Bank
# Сыһыы

Сыһыы — көнө, халаан ылбат, мэччирэҥ кыра уулаах сир, дэхси сир; язытау (татар.) — хаптал хайа, хаптаҕай хайа; азы (алтай.) — хонуу, хонуу куйаар, дэхси сир, көнө, киэҥ; чазы (хакас.) — хонуу, хонуу куйаар.

# Сыһыы
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с. — ISBN 5-7696-1049-2
# Чуона (өрүс)

Чуона - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 802 км. Тардыытын иэнэ 40600 кв.км.
Баһа Иркутскай уобаласка Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ баар. Тардыытыгар 1300 үрэх уонна 4500 күөл баар.
Уу ороскуота сөкүүндэҕэ 120 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Тардыытыгар алмаас үөскээбит кимберлит туруупката баар. Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: Ичуода (144 км) уонна Вакунайка (362 км), уҥа өртүттэн - Дьэкиндэ (158 км) уонна Дьэлиҥдэ (137 км)
80-с сылларга Бүлүү өрүскэ "Чона" диэн ааттаах теплоход устар буолара.

# Чуона (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Барокко

Барокко дьиэн искусство истиилэ. Ренессанс уонна Неоклассицизм истииллэрин (эбэтэр эпохаларын) икки ардыгар буола сылдьбыта. 1575 сыллаахтан 1770 сылларга дылы ааспыта. Ол бириэмэҕэ Европаҕа толору монархиялар элбэх этилэр. Барокко истиилэ оонньуур курдук буолар уона киэргэллэрэ элбэх этэ.
Барокко истиилэ Италияҕа үөскээбитэ. Ол кэнниттэн Католик дойдуларга тарҕаммыта, ол кэнниттэн протестант дойдуларга.
Барокко диэн тыл бэйэтэ португалскай тылтан үөскээбитэ. Тылбааһа "муода, дьикти" диэн тылбаастыахха сөп. Бастаан атын формалаах жемчугу ааттаабыттара. Ол кэнниттэн Францияҕа ол бириэмэтээҕи искусствоҕа майгыннаабат истиил көрүҥүн ааттаабыыр буолбуттар. Олус биллэр Барокко эратын композитордара Алессандро Скарлиатти уонна Георг Фридрих Гендель буолаллар.
# Б.э.и. 551

Биһиги эрабыт иннинэ 551 сыл —
# Кайгородов Василий Петрович

Кайгородов Василий Петрович (төр. 1909, Бөтүҥ, Нам улууһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Нам улууһуттан төрүттээх офицер. Донской Феодосий Семенович 1944 сыллаахха суруйбут суругар ахтыллар. Онно суруллубутунан, сэрии бастакы күнүттэн сэрии күөнүгэр сылдьыбыт, алтата бааһырбыт.
Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр 1941 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду сэриитигэр 1943 сыл от ыйыттан Белгород хайысхатыгар кыттыбыт. 12-с механизированнай гвардейскай биригээдэ ПТР ротатыгар взвод хамандыыра. 1943 сыл от ыйын 14 күнүгэр «Кыһыл Знамя» хутор анныгар буолбут кыргыһыыга лейтенант Кайгородов взвода өстөөх таанкалара хаста да кимэн киириилэрин тохтоппут, 4 таанканы урусхаллаабыт. Бу кыргыһыыга хорсун быһыытын иһин Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт.
1945 сыл кулун тутар 25 күнүгэр Заливальде диэн нэһилиэнньэлээх пуун иһин кыргыһыыга лейтенант Кайгородов хамаандалыыр взвода өстөөх 4 пулеметун эспит, 10-н тахса өстөөҕү кыдыйбыт, 5 өстөөҕү билиэн туппут. Хорсун быһыытын иһин Кайгородов иккиһин Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт.

# Кайгородов Василий Петрович
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (1985)
* Кыһыл Сулус уордьана (29.07.1943; 20.04.1945)