yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сидоров Олег Гаврильевич

Сидоров Олег Гаврильевич — суруналыыс, 1992—2001 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ, суруйааччы, публицист, чинчийээччи, СӨ Духуобунаһын Акадьыамыйатын чилиэнэ, 2015 сыллаахтан СӨ суруйааччыларын ассоциациятын бэрэстээтэлэ. «Илин» сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ. ХИФУ тыл үөрэҕин факультетын суруналыыстыкаҕа кафедратын сэбиэдиссэйэ.

# Сидоров Олег Гаврильевич
## Олоҕун олуктара

* 1962 сыллаахха ахсынньы 23 күнүгэр Амма улууһугар Амма с. төрөөбүт.
* 1980 с. — В. Г. Короленко аатынан Амма орто оскуолатын бүтэрбит.
* 1985 с. — Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетын бүтэрбит.
* 1985—1989 сс. — Амма улууһун хаһыатыгар үлэлээбит.
* 1989 сылтан — «Молодежь Якутии» хаһыат корреспондена.
* Атын үлэлээбит сирдэрэ: СТВ телеканал, Саха радиота, «Советы Якутии» хаһыат, культура министерствота, бэчээт дьыалаларын Департамена, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тас сибээстэргэ министерствота, норуоттар дьыалаларыгар уонна федеративнай сыһыаннар Департаменнара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын уонна Правительствотын пресс-сулууспатын Салалтата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенын сүбэһитэ.
* 1992—2001 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.
* 1991 сылтан — «Илин» культурологическай, историко-географическай сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ.
* 2010 сыл от ыйыттан 2013 сыл алтынньытыгар дылы — М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университетка информационнай политика уонна коммуникативнай технологиялар Салалталарын начальнига.
* 2012 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн — Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет тыл үөрэҕин факультетын суруналыыстыкаҕа кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.

# Сидоров Олег Гаврильевич
## Айар үлэтэ

Суруйар аата — Олег Амгин.

# Сидоров Олег Гаврильевич
## Айар үлэтэ
##### Кинигэлэрэ

* «Россия-Якутия: Вчерашнее завтра» (1999)
* «От Алексея Кулаковского до Николая Лугинова. Штрихи к портрету якутской культуры» (2009; 2011, 2 изд.)
* «Михаил Николаев. Восхождение. Ступени мужества» (2012)
* «20 лет спустя. Штрихи к портрету эпохи» (2012)
* «Дерево Тыгына» (2010)

# Сидоров Олег Гаврильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин духуобунаһын Академиятын академига
# Сычуань

Сычуань (кытай. 四川省) диэн Кытай арҕаа өттүгэр сытар провинция. Киин куората - Чэнду.
# Холомо

Холомо - буор эркиннээх ураһа. Туруору кэккэлээбит мас ойоҕостордоох, таһынан сир кырса сабыылаах 2-4 киһи олороругар аналлаах тутуу. Сорох холомо балаҕаҥҥа майгынныыр дьүһүннээх буолар, дулҕа-балаҕан диэн ааттанар. Үрдүгэ киһи үрдүгүн саҕа.

# Холомо
## Өссө маны көр

* Балаҕан
* Ураһа
* Бабаарына
# Лесли Коттон

Энн Лесли Коттон (ааҥл. Ann Lesley Cotton; 1950, Кардифф, Улуу Британия) — британия түмэт урбаанньыта, Camfed кэммиэрсийэтэ суох, Африкаҕа дьадаҥы буолууну утаран дьахталлары үөрэхтээһининэн дьарыктанар, тэрилтэни төрүттээбитэ. 2006 сыллаахха кини үлэтэ Британия импиэрийэтин уордьанынан бэлиэтэммитэ.

# Лесли Коттон
## Биографията

1950 сыллаахха Кардиффка шахтаҕа үлэһиттэрин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Англиийскай тыл учууталынан үлэлээбитэ, 1991 сыллаахха Аафрикаҕа дьахталлар үөрэхтээһиннэрин бырабылыамаларын үөрэтэ барбыта. Сырыытыгар сүрүн бырабылыаманан култуура мэһэйдэрэ (дьадаҥы олохтоох дьон оҕолорун үөрэттэрэр кыахтара суох буолан баар харчыларын уолаттарын туһугар тутталлар, уол оҕо кыыстааҕар карьера оҥостор кыаҕа элбэх) буолбакка дьадайыы кыһалҕата эбит диэн түмүктээбит.. 1993 сыллаахха Котон Camfed (Campaign for Female Education; дьахталлары үөрэхтээһин хампаанньата) тэрийбит. Бастакы хардыытыгар буһарыы аһылыктары атыылыыр аакция оҥорон, Зимбабветтан 32 кыыс оҕо үөрэнэригэр харчы хомуллубут. Ол кэннэ тэрилтэтэ Аафрика дойдуларын үс мөлүйүөн оҕотугар үөрэхтэнэллэригэр көмөлөспүт. Итини таһынан, Camfed тыһыынча оскуоланы унифуорманан уонна үөрэх тэриллэринэн хааччыйар. Бу тэрилтэни кытта сибээстэһэллэрин туһунан актердар Морган Фримен уонна Эмма Стоун, суруйааччы Дорис Лессинг биллэрэллэр.
Үлэтин иһин Коттон «WISE Prize» диэн биллэр үөрэх наҕараадатын ылбыт, Улуу Британияҕа сыл дьахтарынан уонна түмэт урбаанньытынан биллэриллибитэ, Сколл уонна Ашока пуондалартан түмэт урбаанын иһин нагараадалардаах. Кини үлэтин Улуу Британия премьер-миниистирэ Дэвид Кэмерон биһирээбитэ. 2006 сыллаахха Коттонҥа Британия импиэрийэтин уордьана туттарыллыбыта.
# 1849

1849 сыл.

# 1849
## Туох буолбута

* Олунньу 13 — Митрополит Андрей Чагуна баһылыктаах дэлэгээссийэ Австрия импэрээтэригэр Франц Иосиф I Трансильвания, Баната уонна Буковина румыыннарын аатыттан Румыын наассыйатын билинэрин ирдиир петицияны туттарбыт.
* Кулун тутар 29 — Британия Пенджабы аннексиялаабыт.
* Муус устар 14 — Лайош Кошут диэн киһи салалтатынан Венгрия Австрияттан тутулуга суоҕун биллэрбит.
* Ыам ыйын 5 — Фёдор Достоевскай атын петрашевецтэри кытта Антонелли диэн провокатор үҥсүүтүнэн тутуллан Петропавловскай кириэппэскэ угуллар. Кэлин суут 21 киһини өлөрөргө уураахтаабыта (ол иһигэр Ф. М. Достоевскайы, ол эрээри суруйааччы бириигэбэрэ толоруллуон аҕай иннинэ көскө ыытыынан солбуллубута).
* Сэтинньи 16 — Суруйааччы Федор Достоевскайы бырабыыталыстыбаны утарбытын иһин суут ыйаан өлөрөргө уурбут. Кэлин амньыыстыйаланан,уураах хаатырганан солбуллубут.
* Ахсынньы 2 — Саха уобалаһыгар уокурук бырааптаах Охуоскай кыраай киирбит.

# 1849
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 26 — Пётр Алексеев — революционер, ткач, 1886—1891 сылларга көскө билиҥҥи Таатта улууһугар олорбута, дьахтары күүһүлээбитин иһин дьахтар аймахтара өлөрбүттэрэ. Сэбиэскэй кэмҥэ аата өрө тутуллубута, ыраахтааҕы былааһын утаран олоҕун толук биэрбит киһинэн ааҕыллыбыта, Дьокуускайга кини аатынан уулусса ааттаммыта.
* Алтынньы 8 — Александр Сибиряков (1933 өлб.), нуучча көмүс промышленнига, мэссэнээт, Сибиири чинчийээччи.

# 1849
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 10 — Хокусай, Дьоппуон уруhуйдьута
* Алтынньы 7 — Эдгар Аллан По — Эмиэрикэ суруйааччыта, бэйиэтэ, литературнай критигэ уонна редактора. Саамай биллибит айымньылара — кутталлаах кэпсээннэр.
# Тайлаан

Тайлаан Хоруоллуга (тай. ราชอาณาจักรไทย Ratcha Anachak Thai) диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Кирбиилэhэр Лаостуун уонна Мьянмардыын хоту, Камбодьалыын илин, Тайлаан хомотунуун уонна Малайзиялыын соҕуруу уонна Андаман байҕалыныын арҕаа. Тайлаан киин уонна ордук улахан куората Баҥкок. Дойду политика, эргиэн, индустрия уонна култуура кииннэрэ буолар.
Тайлаан иэнэ 513,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 63 млн. Олортон 80% таайдар, 10% кытайдар уонна 3% малайдар. Атын омуктар моннар, кхмердар уонна хайаларга олорор биистэр. Дойду ил тыла тай тыла.
Тайлаан сүрүн итэҕэлэ буддизм. Үгэс уонна култуура өттүнэн Индия, Кытай уонна арҕаа дойдулар дьайыылара улахан.
Дойду историята 1238 с. тэриллибит Сукотай сукунаттан саҕаланар. Кини утумнаах 1350 сыллаахха тэриллибит Саха салаата (сал. Ааспыт үйэ бүтүүтэ Индокит арыытыгар судаарыстыба бас билиитэ буолбут, империя Кхмерияларын бас бэриммит.

# Тайлаан
## Транспорт

Таиландка 19 регистрацияламмыт авиакомпания үлэлиир, кинилэр уопсай пааркалара 276 самолеттан турар, 2015 сылга 54 мөл. тахса пассажиры таһаллар. Дойдуга 101 аэропорт, онтон 63- һэ кытаанах сабыылаах, 8- һа уһуннаах, 3- тэн тахса км уһуннаах көтөр- түһэр балаһа баар.
Тимир суол ыллыктарын уопсай уһуна 4127 км., бары кэриэтэ кыараҕас (1000 мм), стандартнай Колея (1435 мм) 84 км эрэ. Тимир суол болотунатын туруга үчүгэй, 100 км / чаас түргэннээх. Пассажирскай хамсааһын 3- с кылаастаах вагоннаах: 1- с кылаас үөрэнээччитэ кондиционердаах, 2- с кылааска кондиционердара суох, 3- с кылаас үөрэнээччилэригэр тайцевка босхо сырыыны хааччыйаллар. Таһаҕас тиэйиитэ сүрүннээн контейнердары тиэйиинэн дьарыктаналлар. Суол ситимэ 180 тыһыынча км, онтон 450 км түргэн тэтимнээх трасса (2006 сылга).
Өрүс судоходнай учаастактарын уопсай уһуна 4 тыһыынча км. дойду флотуттан 781- тэн тахса бруто- регистровай тоннаттан турар, ол иһиттэн 240 танкер, 25 сухогрузов, 23 контейнеровоз, 94 атын таһаҕас суудуната. Контейнердаах улахан портарынан Лэм Чабанг (англ. Lamang) (7,2 мөл.Т) уонна Бангкок (1,5 мөл. Т), ону тэҥэ уматыллыбыт гаһы ылар терминал баар.
# Аартык

Аартык - 1) хайаны уҥуордуур суол; 2) хапчаанынан курдары барар суол; 3) киэҥ айан суолун төрдө.

# Аартык
## Өссө маны көр

Аартык бөһүөлэк

# Аартык
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Дьөһөгөй Айыы

Дьөһөгөй Айыы — сылгы таҥарата. Кини үһүс халлааҥҥа олорор. Киһиэхэ үлэһит, хаһаайын буолууну биэрэр.
Дьөһөгөй Айыы киһиэхэ күүһү, үлэлиир дьоҕуру, хаһаайын буолууну биэрэр. Хаһаайын диэн бэйэ бас билэр күрүөлэниитэ-хаһааланыыта, дьиэлэниитэ-уоттаныыта, сүөһүлэнии, сылгыланыы.
Дьөһөгөй бэрдэриилээх киһи сылгыһыт, отчут-масчыт, тутааччы буолар.
Дьөһөгөйтөн Айыы ыйыгар төрөөбүт дьон биһиктэрэ таҥха онус оронугар олорор. Кинилэр аһаҕас майгылаахтар, алгыстаах тыллаахтар уонна хаһаайыстыбаны тэринэр дьодурдаахтар. Кинилэри Дьөһөгөй таҥаралаах дьон диэн ааттыыллар.

# Дьөһөгөй Айыы
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха халандаара, 2009, Диодорова-Лаврентьева С. В., «Бичик», 2008
# Сырдарья

Сырдарья диэн Орто Азия ордук уһун өрүһэ. Уулааҕынан Амударья кэнниттэн иккис өрүс. Тянь-Шань хайаларыгар Нарын уонна Карадарья өрүстэр силлиһиилэриттэн үөскүүр. Уһуна 2212 км. Тардыытын иэнэ 219 000 км². Сүрүн салаалара Чирчик, Арыс, Чу, Сарысу. Уолан икки аҥар хайдыбыт Арал байҕалын хоту тобоҕор түһэр. Кыргыстаан, Узбекистан, Таджикистан, Казахстан дойдуларынан устар.
# 1255

1255 сыл.

# 1255
## Туох буолбута

* Новгород олохтоохторо Александр Невскэйи утары турбуттар. Хам баттаммыт.
* Александр Невскэй Батый уолун Сартак андайа буолбут.
# Уашиҥтон, штат

Уашиҥтон (ааҥл. Washington) диэн, олох күүскэ электроника уонна интруметал өттүнэн сайдыбыт АХШ биир штата буолар. Сирин иэнэ — 176,6 тыс км2. Киин куората — Олимпия. Оттон арыый улахан куораттара — Сиэтл, Такома, Спокан.
Нэһилиэнньэтэ — 8 мөл (2009).

# Уашиҥтон, штат
## Ыаллыы сытар сирдэрэ

Хоту өттүнэн — Канаада, Со5уруу өттүнэн — Орегон, илин өттүнэн — Айдахо. Оттон Ар5аа өттүгэр Чуумпу океан кытыла баар.
# Улуннар уустара

Улуннар уустара (лат. Mergus, нууч. Род Крохали) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 3 көрүҥ киирэр: Билгинэх, Улун, Үрүҥ улун.

# Улуннар уустара
## Өссө маны көр

* Хаастар уустара
* Хардырҕастар уустара
* Үрүҥ хаастар уустара
* Үрүҥ моойдоох хаастар уустара
* Сухоностар уустара
* Кубалар уустара
* Кыһыл кустар уустара
* Өрүс кустарын ууһа
* Умсаахтар уустара
* Уораныкылар уустара
* Ээбиллэлэр уустара
* Орулуостар уустара
* Турукааннар уустара
* Сибиир турукааннарын ууһа
* Андылар уустара
# .cf

.cf диэн Киин Африка Республиката үрдүк таhымнаах ил домена. Домены "Central African Society of Telecommunications" диэн хампаанньа дьаһайар.
# Хоютанова Мария Иустиновна

Хоютанова Мария Иустиновна - физика учуутала, Российскай Федерация үтүөлээх учуутала, Российскай Федерация президенин гранын хаһаайына, РСФСР норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Династия пуондатын 5 төгүллээх стипендиата, учууталлар учууталлара.

# Хоютанова Мария Иустиновна
## Олоҕун олуктара

Саха АССР Чурапчы улууhун Мырыла нэhилиэгэр төрөөбүтэ.
1975 сыллаахха СГУ физико - техническай институутун бүтэрбитэ.
Соловьев, Хатылы, Мындаҕаайы, Чурапчы оскуолаларыгар улэлээбитэ.
1995 сылтан Чурапчы улуустааҕы гимназиятын директорын үөрэх чааhыгар солбуйааччы, физика, информатика учуутала.
# Суннизм

Суннизм (араабтыы ахл ал-сунна, сунна дьоно) — мусульмааннар ордук элбэх бөлөхтөрө, кинилэр итэҕэллэрэ Корааҥҥа, хадистарга, суннаҕа уонна шариакка олоҕурар (шиизм уратыта — имаамнарга үҥэллэр-сүктэллэр).
# Николаева Розалия Семёновна

Николаева Розалия Семёновна – Уйулҕаана (1948 с. Муус устар 10 күнэ, Сунтаар оройуонун Күндэйэ нэһилиэгэ) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин бочуоттаах үлэһитэ, Кутана нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

# Николаева Розалия Семёновна
## Олоҕун олуктара

· Сунтаар оройуонун Күндэйэ нэһилиэгэр 1948 с муус устар 10 күнүгэр төрөөбүтэ
· 1955 с. Күндэйэ аҕыс кылаастаах оскуолатын бэлэмнэнии кылааһыгар киирбитэ.
· 1960 – 1964 сс. Элгээйи оскуола интэринээтигэр аҕыс кылааһы бүтэрэр
· 1964-1968 сс. Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педучилищеҕа киирэн, алын кылаас учууталын идэтин ылбыта.
· 1968-1970 сс. Күндэйэҕэ икки сыл учууталлаабыт
· 1970-1975 сс. Саха государственнай университетын саха салаатын устудьуона.
· 1975-1980 сс. Кутана орто оскуолатыгар кылаас таһынааҕы үлэни тэрийээччинэн (директоры иитэр үлэҕэ солбуйааччынан) ананар.
· 1980-1987 сс. уһатыллыбыт күн иитээччитэ
· 1993-2009 сс. «Алгыс» айар-литературнай куруһуок салайааччыта.
· 1987-2009 сс. психологынан үлэлээбитэ
· 2009 сылтан сынньалаҥҥа тахсан баран оҕолорго аналлаах кинигэни элбэҕи бэчээттэттэ.
Розалия Семеновна билигин Кутана нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Сунтаар айар талааннаахтарын «Ньургуһун» литературнай түмсүү көхтөөх чилиэнэ, нэһилиэк бэтэрээннэрин салайааччыта. Төрөөбүт тыла сайдарын туһугар оҕолорго анаан элбэх кинигэни бэчээттэттэ.

# Николаева Розалия Семёновна
## Суруйуулара

1. Кутана кыымнара : [Кутана орто оскуолатын үөрэнэччилэрин уонна учууталларын хоһоонноро] /хомуйан оҥордулар Р. С. Николаева, Н. К. Новикова. – Дьокуускай : Бичик, 2008. – 104 с
2. Сиэри -туому кэьии сэттээх-сэмэлээх (кэпсээн) / Ыра санаа : [хомуурунньук / хомуйан онордо, киирии тыл авт. В. Г. Дьячковская-Хара Көмүс]. - Дьокуускай : Дани-Алмас, 2018. - 60 с.
3. «Ойор күннээх оҕо сааһым», 2010 с.
4. Саха саллаата Сэмэн Кондратьев / [ хомуйан оҥордулар: Р. С. Николаева, Г. С. Кондратьева, Л. С. Львова уо. д. а.]. – Дьокуускай : Көмүөл, 2015. – 120 с. - Николаева-Уйулҕаана, Розалия Семеновна.
5. Оҕо мичээрэ : [хоһооннор] / Розалия Николаева-Уйулҕаана. - Дьокуускай : Дани-Алмас, 2018. - 43 с. -«Хагдарыйбыт Ньургуһуннар» хомуурунньук, 2020 с.
6. «Эдэртэн эйэтин, кырдьаҕастан алгыһын ыл», 2022 с.
7. «Дьолуҥ бэйэҥ илиигэр», 2023 с.

# Николаева Розалия Семёновна
## Наҕараадалара

- “СӨ үөрэҕэриитин бочуоттаах үлэһитэ” анал бэлиэ
- Кутана нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
- СӨ үөрэҕириитин Хайҕал суруга, 2012с.
- СӨ бэтэрээннэрин хамсааһынын Бочуотунай грамотата,
- Кутана баһылыгын Грана, 2015с.
# Ваби-саби

Ва́би-са́би (дьоп. 侘び寂び, «сэмэй судургу»; ваби — судургу уонна саби — эргэ, уҕарыйбыт соҕотохсуйуу) Дьоппуон эстетикатыгар улахан суолталаах өйдөбүл. «Ваби» сэмэй, судургу, өлбөөркөй, ол гынан баран эрчимнээх өйдөбүлү биэрэр. «Саби» былыргыны уонна дьиҥи кытта ситимнээх.
Ваби-саби өйдөбүлү тылынан быһаарар уустук, ол гынан баран бу эстетика ситэритэ суох уонна быстах кэрэни ойуулуур. Ваби-саби өйдөбүл дьоппуоннар эстетиканы хайдах өйдүүллэрин, кэрэни туохха көрөллөрүн уонна искусство оҥоһуктара дьиҥнээх, төрүт уонна чорбоҕо суох буолалларын тириэрдэр.
Леонард Корен этэринэн, ваби-саби төрүт дьоппуон кэрэтэ диир өйдөбүлбүт сүрүнэ уонна уратыта. Бу өйдөбүл дьоппуон эстетикатыгар Арҕаа култууратыгар греческай кэрэ идеалларыгар тэҥнээх. Эндрю Джунипер этэринэн "арай туох эмит биһиэхэ сырдык санааны уонна өгө-санааҕа талаһыыны үөскэттэҕинэ, ол аата ол оҥоһук ваби-саби буолар". Ричард Пауэл «туох да үйэлээх буолбатаҕын, туох да ситэритэ суоҕун уонна туох да тупсаҕай буолбатаҕын өйдөөтөххө ваби-саби өйдөбүлэ үөскүүр» диэн түмүктүүр.
"Ваби" уонна "саби" тыллары тус туспа ырыттахха соҕотохсуйуу уонна иччитэхсийии санааларын буолуохха сөп. Дзэн олоҕу көрүүтүгэр бу үчүгэй санаалар, тоҕо диэтэххэ киһи үпкэ-харчыга баайыллан бүтэн судургутук олорор буолар. Ол гынан баран, Дзэн философията этэринэн киһи тыл көмөтүнэн дьиҥнээх өйдөөһүнү булбат, ол иһин ваби-сабины тыла суох ньымаларынан өйдүөххэ сөп.

# Ваби-саби
## Дьоппуон култууратыгар ваби-саби

Үгүс дьоппуон искусствотыгар бүтэһик тыһыынча сыл иһигэр Дзэн философията дьайбыта. Оннук искусстволар ваби-саби эстетикатын холобурдара буолуохтарын сөп. Аллараа ситэритэ суох тиһик:
* дьоппуон сааттара (холобур, таас саада), Дзэн сааттара, бонсай;
* икебана;
* дьоппуон чэй иһэр үгэһэ;
* дьоппуон хоһоонноро, холобур, хайку;
* Раку диэн дьоппуон туой оҥоһуга;
* хонкёку (хаамаайы дзэн бахсыларын ырыалара);
* суми-э (биир өҥнөөх уруһуйдар).

# Ваби-саби
## Эбии көрүөххэ сөп

* Моно но аварэ
* Югэн
* Керамика Раку
* Японская эстетика

# Ваби-саби
## Кинигэлэр

* Coren, Leonard (1994). Wabi-Sabi for Artists, Designers, Poets & Philosophers. Stone Bridge Press. ISBN 1-880656-12-4.
* Juniper, Andrew (2003). Wabi Sabi: The Japanese Art of Impermanence. Tuttle Publishing. ISBN 0-8048-3482-2.
* Powell, Richard R. (2004). Wabi Sabi Simple. Adams Media. ISBN 1-59337-178-0.
# Никифоров Валерий Афанасьевич

Никифоров Валерий Афанасьевич — Саха Республикатын Үөрэҕириитин туйгуна, Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, Хоро орто оскуолатын технологияҕа учуутала.

# Никифоров Валерий Афанасьевич
## Олоҕун кэрчиктэрэ

* 1951 с. тохсунньу 2 күнүгэр Үөһээ-Бүлүү оройуонугар Сургуулук нэһилиэгэр холкуостаах дьиэ кэргэнигэр тохсус оҕонон төрөөбүтэ.
* 1972 с. Өлүөхүмэтээҕи тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрэн техник-электрик идэлэнэн «Дүллүкү» совхозка, онтон армияҕа сулууспалаан кэлэн баран «Исидор Барахов» аатынан совхозка инженер-электригинэн үлэлээбитэ.
* 1976 с. «Үөһээ Бүлүү» совхоз фермаларын механизациятын мастер-наладчигынан, механигынан, 1979 с. инженер-электригинэн үлэлээбитэ.
* 1981—1986 с.с. Хоро отделениетын управляющайынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.
* 1984 с. СГУ-га кэтэхтэн үөрэнэ киирбитэ уонна 1990 с. тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн зооинженер идэтин ылбыта.
* 1986 с. Хоро орто оскуолатыгар технология учууталынан үлэлии сылдьар.
# Жан-Жак Руссо

Жан-Жак Руссо́ (фр. Jean-Jacques Rousseau; Бэс ыйын 28 1712, Женева — От ыйын 2 1778, Эрменонвиль, Париж таһа) диэн француз суруйааччыта, өйдөөх, композитор. Дьон или быһа салайыытын туһунан дириҥ үлэлээх: (быһа демократия), ол тутул билигин да туттуллар, холобур Швейцарияҕа.
# Мясоедов Игорь Васильевич

Мясоедов Игорь Васильевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.

# Мясоедов Игорь Васильевич
## Олоҕун олуктара

1967 сыллаахха бэс ыйын 3 күнүгэр төрөөбүт.

# Мясоедов Игорь Васильевич
## Айар үлэтэр
#### Үҥкүүлээбит сүрүн партиялара

* Альберт («Жизель», Адан А.)
* Базиль («Дон Кихот», Минкус Л.)
* Джотто («Франческа да Римини», Рахманинов С. В.)
* Зигфрид («Лебединое озеро», Чайковский П. И., Григорович Ю. Н.)
* Принц («Щелкунчик», Чайковский П. И.)
* Солор («Баядерка», Минкус Л.)
* Хулиган («Барышня и хулиган», Шостакович Д. Д.)
* Шахрияр («Тысяча и одна ночь», Амиров Ф.)

# Мясоедов Игорь Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
* «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ
# Эпитет

Эпитет (был.-гириэк. ἐπίθετον «эпитет», «даҕааһын аат», лит. «эбиилик») — тыл туоҕун-ханныгын көрдөрөр сыһыарыы тыл. Тылга көннөрү эпитеттэр диэн бааллар итиэннэ тылы киэргэтэр эпитеттэр диэннэр бааллар. «Күөх халлаан» диэтэхпинэ «күөх» тыл халлаан көннөрү дьүһүнүн көрдөрөр, оттон «күдэн халлаан» диэтэххэ халлаан көннөрү дьүһүнүттэн ураты дириҥэтэн, кэҥэтэн, киэргэтэн көрдөрөр, онон итинник эпитети киэргэтэр эпитет диибит, «көтөр кынаттаах» диэтэххэ «көтөр» диэн тыл көннөрү эпитет буолар, оттон: Кылбаарар кынаттаах
Кыталыктан ордук
Тырымныыр чыычааҕым
Тыкаарар далбарым
(Ойуунускай).
диэҥҥэ «кылбаарар, тыпымныыр, тыкаарар» диэннэр киэргэтэр эпитеттэр буолаллар.
Толбонноох үүс тириитин
Туруору ыйаабыт дьуолкалаах дойду эбит,
Киргиллээх киис тириитин
Кэккэлии ыйаабыт кэрбэҥнээх суол эбит.
(Норуот ырыата).
Саха норуотун ырыатыгар бүтүн этиилэр эпитет буолан турааччылар. Бу ырыаҕа «толбоноох үүс тириитин туруору ыйаабыт дьуолкалаах» диэн этии бүтүннүү «дойду» диэни киэргэтэр эпитет буолан турар. «Киргиллээх киис тириитин кэккэлии ыйаабыт кэрбэннээх» диэн этии «суол» диэҥҥэ эпитет буолан турар. Бу ылбыт норуоппут ырыатыгар «дойду», «суол» диэн тыллары араас түүлээҕинэн дьуолкалаан киэргэтэн көрдөрөллөр. Ити булдунан иитиллэн олорор олохтон төрүттэнэн тахсар.
Эпитет бэрт араас буолар. Сорох эпитет дьүһүнү-мөссүөнү, туоҕу-хайдаҕы аҕай-аҕайдык, мөлтөхтүк көрдөрөр, сорох эпитет күүскэ, эриэккэстик көрдөрөр.
Ичигэс салгыным
Илигирии түһэн
Испин-быарбын
Ититэн
Итирбитим...
(Күндэ).
«Ичигэс» диэн эпитет тылы киэргэппэт, көннөрү салгын хайдаҕын көрдөрөргө турар, оттон «илигирии түһэн» диэн эпитет салгыны мэктиэтигэр хамсатан көрдөрөр, итинник эпитет күүстээх, эриэккэс эпитет диэн буолуохтаах.

# Эпитет
## Өссө маны көр

* Поэтическэй троптар
# Николаев Владимир Тимофеевич

Николаев Владимир Тимофеевич (13.03.1945—31.03.2008) — «Саха Омук» уопсастыба 1990—1993 сс. салайааччыта, Ил Түмэн маҥнайгы ыҥырыытын дьокутаата, аатырбыт хапсаҕайдьыт.

# Николаев Владимир Тимофеевич
## Олоҕун олуктара

1945 сыллаахха кулун тутар 13 күнүгэр Ньурба оройуонун Хорула нэһилиэгэр төрөөбүт. Идэтинэн — инженер-тутааччы, Саха государственнай университетын бүтэрбит.
2008 сыллаахха, кулун тутар 31 күнүгэр ыалдьан өлбүт.
I ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутаата. «Саха омук» уопсастыбаннай-политическэй холбоһук вице-президенэ. 1990-с сылларга саха норуотун сайдар тускулугар үлэлэһиигэ, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай суверенитетын олохтооһуҥҥа уонна ылыныыга, Саха Сирин экологиятын тирээн турар боппуруостарын быһаарсыыга бэйэтин кылаатын киллэрбитэ.
«Хапсаҕай былыргыта уонна бүгүҥҥүтэ» кинигэ ааптара. Бу 2010 сыллаахха «Өбүгэлэрбит үгэстэрин салҕаан» сиэрийэ иһинэн тахсыбыт кинигэ хапсаҕай бөлөһүөпүйэтин, ис хоһоонун, техникатын уонна тактикатын чинчийэн, үөрэтэн көрүүгэ бастакы холонуу быһыытынан сыаналаныан сөп. Ааптар саха биллиилээх тустууга Абый Бааскалыын тустуу ньымаларын, албастарын көрдөрбүт хаартыскалара кинигэни толорон, ситэрэн биэрэллэр.

# Николаев Владимир Тимофеевич
## Спортка ситиһиилэрэ

* Дуобакка оҕолорго өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ (1960)
* Хапсаҕайдаһан тустууга Саха Сирин спордун маастара
* Дуобакка спорт маастарыгар кандидат
* Боксаҕа уонна саахымакка 1-кы разрядтаах
* Хапсаҕайга 72 киилэҕэ өрөспүүбүлүкэ тыатын сирин спортсменнарын күрэхтэһиитин кыайыылааҕа (1967)
* Бүлүү зонатын абсолютнай чөмпүйүөнэ (1967)
* Баһылай Манчаары бирииһигэр VI Спартакиада чөмпүйүөнэ (1977)
* Боксаҕа 75 киилэҕэ Саха Сирин «Урожай» уопсастыбатын чөмпүйүөнэ
# 2002 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

XIX Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 2002 сыллаахха АХШ Солт Лэйк Сити куоратыгар буолан ааспыттара.
# Биология классификацията

Биология классификацията диэн организмнар көрүҥнэрин бөлөхтүүр уонна категориялыыр ньыма. Таксономия арааhа. Аныгы биология классификацията Карл Линней үлэтиттэн төрүттэнэр. Линней организмнар көрүҥнэрин кинилэр физик характеристикаларынан бөлөхтөөбүтэ. Бу бөлөхтөөһүн кэлин Дарвин Бүтүн үөскээhин теориятыныын ордук сөп түбэhэллэрин гына уларытыллыбыта. Биология классификациятынан систематика диэн үөрэх дьарыктанар.
# Муома - Силээннээх намтал

Муома - Силээннээх намтал. Черскэй хайалар быыстарынан баар улахан намтал. Кэтитэ 35 - 65 км.
Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин 600 км уһаннаах.
Хотугулуу-илин өртүттэн Силээннээх уонна Муома систэрэ, Соҕуруулуу-арҕааттан Хадаранньа, Догдо Чыбыгалаах уонна Улахан Чиистай систэрэ.
Муора таһымыттан 190 м. (Индигир) 700 м. тиийэр.

# Муома - Силээннээх намтал
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
# Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Соловьев нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мырыла.
Улуус кииниттэн 76 км илин диэкки Амма өрүскэ баар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 582 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Мырыла — 522, Хахыйах — 60 киһи.

# Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Иннокентьева Александра Самсоновна (1953 с. ыам ыйын 19 к. төр.) — саха живописеһа.
    Быганова Вера Ивановна (1960 с. бэс ыйын 16 к. төр.) — филология билимнэрин кандидата.

# Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.