yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чубуку (астрология)

Чубуку — Зодиак онус бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 270° - 300° секторы ылар. Күн Чубуку сулустар бөлөхтөрүн тохсунньу 18 күнүттэн олунньу 15 күнүгэр диэри ааһар. Астрология ахсынньы 22 күнүттэн тохсунньу 20 күнүгэр диэри ааҕар.

# Чубуку (астрология)
## Мифология

Былыргы гириэктэр мифологияларынан Чубуку Амалфей чубукутун бэлиэтиир, бу чубуку Крит арыыга Зевсы кыһыл оҕо эрдэҕинэ үүтүнэн аһаппыт. Зевс махтанан Чубукуну сулустар бөлөхтөрүгэр кубулуппут.

# Чубуку (астрология)
## Бэлиэтэ

Чубуку бэлиэтэ ♑ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9809 №-дээх, 16 чыыһылалаахха 2651 №-дээх. HTML-кода &#9809; эбэтэр &#x2651;.
# Физико-техническай лицей

Физико-техническай лицей (толору аата Академик Владимир Петрович Ларионов аатынан Дьокуускай куорат "Физико-технический лицей" муниципальнай үөрэх тэрилтэтэ).
Лицейга физика, математика предметтарын ураты омук тылыгар улахан болҕомто ууруллар. Бу предметтар дириҥэтэн үөэрэтиллэллэр.
Лицей дириэктэрэ - Соловьева Александра Максимовна.

# Физико-техническай лицей
## Устуоруйата

Бу үөрэх тэрилтэтэ урукку аата "Саха-Турок Анатолийскай колледжа".

# Физико-техническай лицей
## Билиҥҥи туруга

Билигин Лицейга 5-тэн 11-с кылааска диэри барыта 387 оҕо уэрэнэр. Үөрэнэ киирии куонкурус быhыытынан ыытыллар. Киириэн баҕалаахтар математикаҕа уонна нуучча тылыгар тургутан көрүүнү бараллар. Лицей математика учууталларын көҕүлээhининэн сылын ахсын 4-с уонна 5-с кылаастарга математикаҕа куорат чемпионатын ыытар, ону таhынан сайыҥҥы уонна кыhыҥҥы математическай оскуолалары тэрийэр.
Лицей историяҕа учуутала Ирина Прокопьевна Петрова оҕолор ортолоругар дебаты тэрийэн ыытыыга, дебат курэхтэрин дьүүллээhиҥҥэ бүтүн Россия үрдүнэн биир биллэр киhиннэн буолар, оттон информатика уонна саҥа информационнай технологиялар учууталлара Романов Юрий Николаевич сыл ахсын муус устар 12 күнүгэр бүтүн дойду үрдүнэн космонавтикаҕа сыhыаннаах интэриниэт-викторина ыытар. Омук тылын дириҥэтэр сыалтан сайын ахсын лицей элбэх оҕолоро араас омук сирдэригэр тылы үөрэтэр оскуолаларга үөрэнэллэр.
География учуутала Леонид Владимирович Подвигин үөрэтэр оҕолоро республика олимпиадаларыгар бастыҥнар кэккэлэригэр сылдьаллар, онтон 2010-2011 үөрэх сылыгар кини уэрэппит оҕото бүтүн дойдутааҕы олимпиада призёра буолары ситиспитэ.
Лицейга саха тыла уонна культурата орто сүһүөх бары кылаастарыгар үөрэтиллэр. Физкультура предметын чэрчитинэн оҕолору чэгиэн-чэбдик туруктуурга элбэх үлэ ыытыллар, холобура, уолаттарга айылҕаҕа чугаhатар уонна тулалыыр эйгэҕэ харыстабыллаах сыhыан үөскэтэр сыалтан сылын ахсын куннээн айылҕаҕа тахсыы тэриллэр.
Бүгүҥҥү туругунан, В.П.Ларионов аатынан Физико-технический лицей предметнай олимпиадалар уонна да атын үөрэх уонна иитии үлэ көрдөрүүлэринэн республика киин куоратын биир бастыҥ орто үөрэҕин тэрилтэтинэн буолар.
Лицей интернет-сайтын аадырыhа - http:/ /ftl.yaguo. ru Строителей уулусса 13/1 дьиэтигэр баар, приёмнай телефона 8 4112 439113.
# Өлкөрөй

Өлкөрөй (нуучча докумуоннарыгар Откурай) - Тыгын Дархан уола. 1636 сыллаахха ини-биилэр Өлкөрөй уонна Бөдьөкө салалталаах Хаҥалас сахаларын өрө туруулара буолбута. Онтон 1642 сыллаахха Өлкөрөй, Бөдьөкө уонна кинилэр атын бииргэ төрөөбүттэрин салалтатынан бөдөҥ өрө туруу буолбута. О. Галкин этэрээттэрэ Хаҥаласка, Е. Михалевскай этэрээттэрэ Аммаҕа, А. Гнутай Бороҕоҥҥо, В. Шахов этэрээтэ Сииттэҕэ урусхалланаллар.
# Уоллонгонг

Уоллонгонг (Wollongong), диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс сиригэр баар, Аустралия 9-ус улахан куората буолар, онтон штат иһигэр бэйэтигэр - 3-үс миэстэ (Сидней уонна Ньюкасл кэнниттэн). Ол курдук куоратка 2008 сыллаахха - 290 тыс. дьон олорбут.
# Доҕордоһуу уордьана

Доҕордоһуу уордьана — Арассыыйа Федерациятын судаарыстыбаннай наҕараадата. Стаатуһунан бэһис миэстэҕэ Бочуот уордьанын кэнниттэн турар.
Норуоттар доҕордоһууларын уордьанын оннугар кулун тутар 2 күнүгэр 1994 сыллаахха олохтоммута.
Эскиис ааптара — худуоһунньук Александр Борисович Жук (сэбиэскэй уордьаны эмиэ кини оҥорбута).
Арассыыйа уонна омук дойдуларын гражданнарыгар маннык түгэҥҥэ туттарыллар:
* омуктар ыккардыларыгар эйэни, доҕордоһууну, бииргэ үлэлээһини, өйдөһүүнү олохтооһуҥҥа улахан өҥөлөрүн иһин;
* омуктар култуураларын бэйэ-бэйэлэригэр чугаһатыы, сайыннарыы иһин;
* Арассыыйа култууратын уонна устуоруйатын чөл хаалларыыга, сайыннарыыга уонна тарҕатыыга көхтөөх үлэ иһин;
* килбиэннээх үлэ иһин;
* билими, үөрэҕириини, доруобуйа харыстабылын уонна култуураны сайыннарыы иһин;
* Арассыыйа Федерациятыгар бөдөҥ экономическэй бырайыактары оҥоруу уонна үбү-харчыны киллэрии иһин;
* киэҥ далааһыннаах үтүөнү оҥоруу иһин.
# .re

.re диэн Реюньон үрдүк таhымнаах ил домена.
# Колесов Иннокентий Дмитриевич

Колесов Иннокентий Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Суотту нэһилиэгэр Уус-Алдан оройуонугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1943 с. Уус-Алдан оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1944 сыл алтынньы ыйыттан 3-с Белорусскай фроҥҥа сэриилэспит. Кёнигсбердээҕи авиационнай штурмовой полкаҕа стрелок-радиһынан сулууспалаабыт.
Эдьиийигэр 1945 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр суругар Кыһыл Сулус, Албан Аат III степеннээх уордьаннарынан уонна «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмытын кэпсээбит.
Наҕараадаҕа түһэриллибит лииһиттэн:
   Воздушный стрелок сержант Колесов, участвуя на 3-м Белорусском фронте с октября 1944 года по 8 мая 1945 года совершил 96 успешных боевых вылетов. За 60 успешных боевых вылетов награжден медалью «За отвагу», орденами Красной Звезды и Славы III степени. После награждения совершил 36 успешных боевых вылетов на разгром группировки Земландского полуострова. В воздухе смел, решителен и осмотрителен. Смело отражал атаки истребителей противника. Так, 13.4.1945 западнее Кенигсберга его самолет был атакован двумя истребителями типа Ме-109. Прицельным огнем успешно отразил атаки истребителей. При выводе самолета из атаки смело подавил огонь МЗА. Так, 6.5.1945 успешно подавил огонь МЗА 4-х точек и поджег автомашину.
1945 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр старшай сержант Колесов сулууспалыыр эбээһинэһин толоро сылдьан Илиҥҥи Пруссияҕа өлбүт. Көмүллүбүт сирэ — Илиҥҥи Пруссия, Вормдитт к.

# Колесов Иннокентий Дмитриевич
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (16.06.1945)
* Кыһыл Сулус уордьана (24.03.1945)
* Албан аат III ст. уордьана (29.04.1945)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (20.02.1945)
# Бырандьа

Бырандьа сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ.
Өлүөнэ өрүс уҥа салаалара Соболоох Майаан уонна Бэгидьээн салааларын билирдэрэ буолар.
Устата хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1915 м. үрдүккэ тиийэр.

# Бырандьа
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Тиамин В1

Тиамин В1 — сэниэни уонна доруобай метаболизмы организмҥа тутар. Оруолу оонньуур: энергэтическэй атыстаһыыга, ньиэрбинэй импульс аҕалыытыгар, хаан оҥоруутугар.
# Суохапчы

Суохапчы — тимиртэн тоһоҕо оҥорорго аналлаах тимир ууһа туттар мала.
Дьоҕус соҕус хаптаҕай тимир буолар. Онно тоһоҕо сэлтэкэтин оҥорор хайаҕастар баар буолаллар. Бу малы итэҕэл үлэһиттэрэ ытык мал дииллэр. Улахан уустар суохапчылара тоҕус хайаҕастаах, орто уус киэнэ сэттэ буолар эбит.
# Удокаан

Удокаан сис. Становой үрдэл систематын сорҕото.
Чаара уонна Өлүөхүмэ өрүстэр билирдэрэ буолар. Устата 300 км., орто үрдүктэрэ 2000 м., чыпчаала 2515 м.
Граниттар быһа охсуулаах кристалл буолбут сланецтар, базальт эмиэ баар.
1200 м диэри тиит мас үүнэр. Онтон үрдүк таас туундара уонна болбукта.
Саха сирин территориятыгар хотугу уһуга киирэр.

# Удокаан
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# .sn

.sn диэн Сенегал үрдүк таhымнаах ил домена.
# Ненец автономиялаах уокуруга

Ненец автономиялаах уокуруга :
| Ненец автономиялаах уокурук былааҕа Ненец автономиялаах уокурук гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Нарьян-Мар |
| Иэнэ | 176 810 км² км² |
| Дьонун ахсаана | ▲40 025 (2014) |
| Федеральнай уокуруга | Хотугулуу Арҕаа |
| Экономическай оройуона | Хоту |
| Ил тыла | Нуучча тыла, Ненец тыла |
| Губернатор | вр.и.о.Кошин, Игорь Викторович |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+0 |
Ненец автономиялаах уокуруга — Арассыыйа арҕаа өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Арҕаа Сибиир федеральнай уокурукка киирэр. Архангельск уобалаһын устаабыгар Архангельскай уобалас иһигэр киирэр, уонна Архангельск уобалаһын чааһа буолар. Арассыыйа ордук аҕыйах киһилээх субъега буолар.
Киин куората — Нарьян-Мар.
Уокурук 1929 сыл от ыйын 15 күнүгэр үөскээбитэ. Арҕаа өттүттэн Архангельскай уобалаһы кытта, соҕуруу өттүттэн Коми Республикатын кытта, илин өттүттэн Ямал-Ненец автономиялаах уокуругун кытары кырбаастаһар. Хотугу өттүгэр Үрүҥ, Баренцев уонна Карскай байҕаллар сыталлар.
Республикалар: Адыгея | Алтай | Башкортостан | Бүрээтийэ | Дагестан | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачай-Черкесия | Карелия | Коми | Марий Эл | Мордовия | Саха Сирэ | Татарстан | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Хотугу Осетия | Чечня | Чувашия |
Кыраайдар: Алтай | Забайкалье | Камчаатка | Краснодар | Красноярскай | Пермь | Приморье | Ставрополь | Хабаровскай
Уобаластар: Амур | Архангельскай | Астрахан | Белгород | Брянскай | Владимир | Волгоград | Вологда | Воронеж | Иваново | Иркутскай | Калининград | Калууга | Кемерово | Кировскай | Кострома | Курган | Курскай | Ленинград | Липецкай | Магадаан | Москва | Мурманскай | Нижнэй Новгород | Новгород | Новосибирскай | Омскай | Оренбург | Орел | Пенза | Псков | Ростов | Рязань | Самаара | Саратов | Сахалиин | Свердловскай | Смоленскай | Тамбов | Тверь | Томскай | Туула | Тюмень | Ульяновскай | Челябинскай | Ярославскай
Федеральнай суолталаах куораттар: Москва | Санкт-Петербург
Автономиялаах уобалас: Дьэбириэй
Автономиялаах уокуруктар: Ненецтэр | Ханты-Манси — Югра | Чукотка | Ямал-Ненец
# Клермон-Ферран

Клермон-Ферран (фр. Clermont-Ferrand) — Франция куората.
# Илларионов Петр Афанасьевич

Илларионов Петр Афанасьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар Анна Федоровна, Афанасий Михайлович Илларионовтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Бу ыал 11 уол оҕолоохторуттан 7 сэриигэ кыттыбыттар. Петр Нижне-Удинскай куоракка баарбыт, сорохпутун эскадроҥҥа (фроҥҥа барааччыларга) талан ыллылар, онно биһигиттэн Миитэрэйи уонна миигин хаптылар диэбит. Бу суруга 1941 с. сэтинньи 14 күнүгэр суруллубут
# Тобохтоох түҥэтии

Тобохтоох тунэтии
# Аллараа Бытантай

Аллараа Бытантай нэһилиэк. Эбээн-Бытантай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кустуур.
Улуус кииниттэн 100 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 752 киһи (2007 сыл).

# Аллараа Бытантай
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Аустриялар

Австриялар (ниэм. Österreicher) — Киин Европаҕа олорор, Австрия дойдутун сүрүн олохтоохторо. Австрияттан ураты атын омук дойдуларыгар эмиэ олохсуйан олороллор. Тыллара - ньиэмэс тылын австриялыы барыйаана, баваар уонна алеманн диалектара. Ахсааннара — 7,5 мөл киһи (2005). 61,5 % итэҕэллээхтэр — католиктар, 10 % — атын христианнар, 28,5 % — атын итэҕэллээхтэр уонна атеистар.
Бэйэлэрин остеррайхер (ниэм. Österreich — Австрия, ол аата — «Илиҥҥи дойду») дииллэр.
# Ацетилсалициловай кислота

Ацетилсалициловай кислота — ыарыыны уонна температураны аччатарга туттуллар эмп. Аптекаҕа турар олус тарҕаммыт торговай маркатын аата Аспирин
Наһаа элбэҕи истэххэ бүөргэ охсуон сөп. Оҕолорго элбэҕи биэрдэххэ быардара буорту буолуон сөп, ону тэҥэ эмис буолуохтарын сөп.
# Дааргы (тыл)

Дааргы 1. даҕааһын а) Туохха да интэриэһэ суох, тугу да сэргээбэт, даҥ курдук. б) кэпс. Өйүнэн мөлтөх; аҥала. 2. аат суолт. Көһүүн сыһыан, тугу да аахайбат буолуу.
# Афанасьев Михаил Алексеевич

Михаил Алексеевич Афанасьев - Дүпсүн улууһун I Өспөх нэһилиэгиттэн төрүттээх. Маҥнай дойдуттугар үөрэнэн баран кылгас кэмҥэ Илин Хаҥалас улууһун Бүтэйдээҕэр политсыылынай П.П. Подбельскай аспыт оскуолатыгар үөрэммит. Кэлин 1897 сыллаахха Москватааҕы императорскай университет юридическай факультетын бүтэрэн Москва, Рязань уобаластарыгар, кэлин Саха сиригэр юриһынан үлэлээбит.

# Афанасьев Михаил Алексеевич
## Туһаныллыбыт литература

* "Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ"
# Сааскылаах

Сааскылаах. Анаабыр улууһун киинэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 3814 киһи (2007 сыл). Анаабыр өрүс уҥа кытылыгар Дьокуускайтан 1515 км сиргэ сытар. Кыһыҥҥы суолунан Удачнай куораты кытта сибээстээх, Аэропорт.

# Сааскылаах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Тасмания

Тасмания (Tasmania) диэн Аустралия бас билэр арыыта. Аустралия дойдутугар Тасмания штатын үөскэтэр. Дьонун ахсаана - 500 000.
# Сабарай чабычах

Сабарай чабычах — олус улахан кээмэйдээх элбэх ыанньыктаах баай ыал үүт туруорар киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах туос иһитэ.
65 см тиийэр айахтаах, 30 см тиийэр үрдүктээх.

# Сабарай чабычах
## Өссө маны көр

* Далбар чабычах
* Таҥалайдаах чабычах
* Сылгы чабычаҕа (саар чабычах)
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа
# Тээнэ

Тээнэ национальнай нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тээнэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 472 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 280 км. соҕуруу диэкки Токко өрүскэ Тээнэ үрэх киирэр сиригэр сытар.
Олохтоохтор үксүлэрэ эбэҥкилэр, дьарыктара таба иитиитэ.

# Тээнэ
## Нэһилиэк тэрилтэлэрэ
##### Тээнэ оскуолата

* 1927 с. начаалынай оскуола аһыллыбыт.
* 1977 с. аҕыс кылаастаах буолбут.
* 1986 с. орто оскуола буолбут.
* 1992 с. Кульбертинов аата иҥэриллибит.
* 1995 с. национальнай эбэҥки оскуолата диэн ааттаммыт.
* 1998 с. Айылҕа аан дойдутааҕы пуондатын өйөбүлүнэн экология оскуолата аһыллыбыт.
* 1999 с. оскуола оҕолоругар аан бастаан Бакалдын (Күнү көрсүү) бырааһынньыга тэриллибит.

# Тээнэ
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

Кульбертинов Иван Николаевич (07.11.1917—1993) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, аатырбыт снайпер.

# Тээнэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник. — 1980.
# Көрдөөх математика

Көрдөөх, ол эбэтэр саататар математика — дьиҥ математика киһи мэйиитин атыннык толкуйдатан аралдьытар, сайыннарар биир көрүҥэ. Көрдөөх математика сүрүн аудиторията — математиканы саҥа үөрэтэн эрэр уонна үөрэтэ сылдьар дьон. Саататар математика биир сүрүннээх бэлиэтэ — математическай оонньуулары уонна головоломкалары туттуу.

# Көрдөөх математика
## Темалара

Көрдөөх математика сүрүннээн биллэр темалара — магическай квадраттар, фракталлар, логическай головоломкалар уонна шахмат дуоскатын көмөтүнэн суоттанар задачалар.

# Көрдөөх математика
## Темалара
### Математическай оонньуулар

Математическай онньуулар — иккиттэн үөһээ ахсааннаах оонньооччулардаах, математика көмөтүнэн быһаарыллар стратегиялардаах уонна кыайыылардаах оонньуулар. Бу оонньуулар кыттааччылара хайаан даҕаны математик буолумуохтарын сөп.

# Көрдөөх математика
## Темалара
### Математическай головоломкалар

Математическай головоломкалар эппиэттэрин ыларга математиканы билии хайаан даҕаны наадыйыллар. Головоломкалар математическай оонньуулар курдук бэйэлэрэ туспа ураты быраабылалардаахтар, ол да буоллар кыттаачылар икки ардыларынан күрэхтэһии барбат. Ити төрүөтүнэн, суоттааччы аҥардас бэйэтэ биир сөптөөх эппиэти булуохтаах.

# Көрдөөх математика
## Өссө маны көр

* Көрдөө
# Ыт буутун охсуһуута

Ыт буутун охсуһуута диэн саха төрүт оонньуута.
Олох былыргы, кыргыс үйэтинээҕи онньуу дииллэр.
Түөлбэ ортотугар икки киһи күрэхтэһэр. Иккиэн уҥа илиилэринэн уҥа атахтарын кэннинэн хаҥас атахтарын туталлар. Уонна чохчойо сылдьан, аҥаар атахтарыгар ыстаҥалаан, бэйэ-бэйэлэрин санныларынан анньыһаллар. Хайалара эрэ илиитин ыһыктан кыайтарбытынан ааҕыллар. Өскө илиитин ыһыктыбакка охтон баран туран кэллэҕинэ, салгыы киирсибитинэн барыан сөп.
Бу оонньуу хамаандаларга арахсан эмиэ онньуохха сөп.
# Мирнинский рабочий

Мирнинский рабочий, Мирнэй улууһун хаһыата.
1960 сыл тохсунньу 1 күнүттэн тахсар, формата А3, түөрт балаһалаах.
Мирнэй куоракка нуучча тылынан нэдиэлэҕэ түөрттэ тахсар. Тахсар ахсаана 13000.

# Мирнинский рабочий
## Ылыллыбыт сирэ

* Бэчээт уонна радиотелевещание Департаменын саайта
# Үөт

Үөт (лат. Salix, нууч. Род Ива) — бу үөттүҥүлэр семействоларыгар киирэр мастар, талахтар, сэппэрээктэр бөлөхтөрө. Аан дойдуга 350-ча көрүҥ баара биллэр. Онтон Саха сиригэр 60 көрүҥ баар. Олортон түөрдэ мастар, 35 — талах (кустарник), 21 көрүҥ — сэппэрээк (кустарничек). Атын аата Талах.

# Үөт
## Көрүҥнэрэ

* Бебб үөтэ
* Өрүү үөтэ
* Түүлээх үөт
* Шверин үөтэ
* Сүрэх үөт
* Силбиктээх үөт
* Собо тыла үөт
* Харастыҥы үөт

# Үөт
## Өссө маны көр

* Талах
* Тирэх
* Уулаайы
# Майами-Дейд

Майами-Дейд (Miami-Dade County) диэн Майами куоратын уокуруга буолар. Дьонун ахсаана - 5 млн.
# Киренскай Леонид Васильевич

Леонид Васильевич Киренскэй (1909–1969) — чинчийээччи, академик, Саха Сириттэн төрүттээх дьоннортон бастакынан академик аатын ылбыт киһи буолар.

# Киренскай Леонид Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1909 сыл муус устар 7 күнүгэр, Амма сэл., Саха Сиригэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
* 1915 Амматааҕы таҥара дьиэтигэр баар оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ, аҕата сүрэх ыарыытыттан өлөр.
* 1919 Оскуоланы бүтэрээт дьонун кытта Дьокуускай куоракка көспүттэр.
* 1927 Дьокуускайдааҕы орто оскуланы бүтэрэн, физика уонна математика учууталынан үлэтин саҕалаабыт.
* 1928—1930 Өлүөхүмэ куоратыгар учууталынан үлэлээбит.
* 1930—1931 Дьокуускай куоратыгар учууталынан үлэлээбит.
* 1931—1936 МГУ физика факультетын студена.
* 1937 Бастакы үлэтэ «Температурная зависимость кривой намагничивания» бэчээккэ тахсыбыт.
* 1939 «Магнитокалоритмический эффект при вращении ферромагнитного кристалла в магнитном поле» диэн ааттаах кандидатскай диссертациятын МГУ-га көмүскээбит.
* 1940 Красноярскай куоракка үлэлии ыыппыттар.
* 1943 Красноярскайдааҕы пединститутка магнитнай лабораторияны тэрийбит, КПСС чилиэнинэн талыллыбыт.
* 1950 «Исследование энергетической структуры ферромагнетиков» диэн ааттаах докторскай диссертациятын көмүскээбит.
* 1957 Красноярскайга физика институтун тэрийбит.
* 1960 От ыйа. Красноярскайга магнитнай пленка физикатыгар анаммыт Бастакы Бүтүн Союзтааҕы симпозиуму тэрийэн ыыппыт.
* 1964 ССРС наука академиятыгар член-корреспонденынан талыллыбыт.
* 1966 КПСС XXIII съеһин үлэтигэр кыттыбыт.
* 1966 Күүстээх магнитнай эйгэҕэ (сильное магнитное поле) анаммыт Бүтүн Союзтааҕы симпозиуму тэрийэн ыыппыт.
* 1968 ССРС наука академиятын академигынан талыллыбыт.
* 1968 Иркутскайга магнитнай пленка физикатыгар анаммыт Бастакы Аан Дойдутааҕы симпозиуму тэрийэн ыыппыт.
* 1969 Социалистическай Үлэ Геройа.
* 1969 сыл сэтинньи 3 күнүгэр Москва куоракка өлбүт.
# Йүрүктэр

Йүрүктэр (туур. Yörük(ler), Yürük(ler); "сүүрэр" диэн суолталаах) – турок омугун көс биистэрэ.

# Йүрүктэр
## Йүрүктэр туһунан

Сорох чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан үрүк диэн аат yürümek "сүүрэр" диэн туохтууртан үөскээбит. Йүрүктэр түүр тыллаах омуктар оҕус биистэриттэн, чуолаан туркмен биистэриттэн үөскээбиттэр. Былыр турок-селдьуктар Орто Азияттан Ирааҥҥа уонна Византия сирдэригэр көспүттэр уонна ол сирдэри баһылаан онно олохсуйбуттар. Кинилэри кытта кэлбит, ол гынан баран туроктар курдук биир сиргэ олорбокко былыргы үгэстэринэн көһөр биистэри йүрүк диэн ааттаабыттар. Йүрүктэр Конья уонна Осман султанаттар сэриилэрин сүрүн күүстэрэ этилэр.

# Йүрүктэр
## Йүрүктэр биистэрэ

Йүрүктэр былыр былыргыттан хас да биистэргэ арахсаллар:
* Ак-Сигирли (Aksigrli),
* Али-Эфенди (Ali-Efendi),
* Баһсыс (Bahsıs),
* Чакаллар (Cakallar),
* Чошлу (Coşlu),
* Кекли (Qekli),
* Гачар (Gacar),
* Гюзельбейли (Güzelbeyli),
* Хорзум (Horzum),
* Кара-Эвли (Karaevli),
* Кара-Хачили (Karahacılı),
* Кара-Коюнлу (Karakoyunlu),
* Кара-Каяли (Karakayalı),
* Кара-Лар (Karalar),
* Кара-Кечили (Karakeçili),
* Манавли (Manavlı),
* Мелеменчи (Melemenci),
* Сан-Агали (San-Agalı),
* Сан-Хачили (Sanhacılı),
* Сары-Кечили (Sarıkeçili),
* Текели (Tekeli) уонна
* Йени-Османли (Yeni-Osmanlı).

# Йүрүктэр
## Олорор сирдэрэ

Йүрүктэр XIV үйэ ортотугар турок сэрииһиттэрин кытта Европаҕа тиийэн баран сүрүн суоллар усталарынан олохсуйбуттар (Фракияҕа, Добрудьаҕа, Македонияҕа)
Европаҕа олохсуйбут йүрүктэр, ордук Козани диэн Греция йүрүктэрэ былыргы үгэстэринэн көс олохторун салҕаабыттар. Македонияҕа йүрүктэр Плачковица диэн сиргэ олохсуйбуттар, Дойран, Штип уонна Струмниц диэн сирдэргэ олороллор. Холобур, Мустафа Кэмал Ататүрк аҕата Македония йүрүктэриттэн этэ.
Йүрүктэр олохторо-дьаһахтара сорох ромаан омуктарын кытта майгыннаһар буолан, бу омуктар ситимнэрэ күүһүрбүт. Сорох ромааннар йүрүктэртэн ислам итэҕэлин ылыммыттар. Кинилэри 1923 сыллаахха турок-гириэк сэриитин кэмигэр йүрүктэри кытары Турцияҕа үүрбүттэр.
Билиҥҥи Турцияҕа, ордук илин уонна соҕуруулуу илиҥҥи өттүгэр (Тавр хайаларыгар) йүрүк көс биистэрэ баччааҥҥа диэри бааллар
Македонияҕа билигин даҕаны йүрүк диаспората баар. Кинилэр сүрүннээн былыргы олохторун-дьаһахтарын тутан хаалбыттар. Үгүстэрэ үөрэҕэ суох уонна туроктыы эрэ билэр.

# Йүрүктэр
## Тас дьүһүннэрэ

А. А. Ивановскай диэн чинчийээччи йүрүктэргэ күүстээх монголиднай быһыыларын булбут. Монголоиднай быһыылара Орто үйэтээҕи түүрдэртэн хаалбыт буолуохтаах.

# Йүрүктэр
## Эбии көр

* Туроктар
* Оҕустар
* Кашкайдар
* Түүр омуктар
# Башкиир тыла

Башкиир тыла (башҡорт теле (info) [bɑʃqɵrt tɨiɨ]), башкиирдар тыллара, түүр тылларын кыпчаак бөлөҕөр киирэр. Сүрүн түөлбэ тыллара — хотугулуу-арҕаа, соҕуруу (юрматин) уонна илин (кувакан). Башкортостаан, Челябинскай, Оренбург, Свердловскай, Кургаан, Самаара, Саратов уобаластарыгар, Ханты-Манси автономиялаах уокуругар, Пермскай кыраайга, Татарстаан уонна Удмуртия өрөспүүбүлүкэлэригэр тарҕаммыт. Бу тылы билээччилэр Казахстааҥҥа уонна Узбекистааҥҥа олороллор.

# Башкиир тыла
## Тыл күнэ

Ахсынньы 14 күнүгэр Башкортостааҥҥа башкиир тылын күнүн бэлиэтиллэр. 2019 сыллаахха олохтоммута. Суруйааччы уонна сырдатааччы, башкиирдар XIX үйэтээҕи саамай бөдөҥ бэйиэттэрин Акмулла (сурукка киирбит аата — Мифтахетдин Камалетдинович Камалетдинов) төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Акмулла оччотооҕу Арассыыйа импиэрийэтин Оренбург күбүөрүнэтигэр 1831 сыллаахха ахсынньы 27 (урукку ааҕыынан 14) күнүгэр төрөөбүтэ, 1895 сыл алтынньы 8 (21) күнүгэр өлбүтэ.

# Башкиир тыла
## Атын сигэлэр

* Сайт изучения башкирского языка Архыыптаммыт 2018, Муус устар 28 күнүгэр.
* Машинный фонд башкирского языка
Бикипиэдьийэҕэ
башкиир тылынан
салаа баар: ba:Баш бит
* ↑ Поширені мови України(суох сигэ — история).
* ↑ Bashkir language(суох сигэ — история).
* ↑ Халыып:Web kaynağı
# Михайлова Ульяна Васильевна

Михайлова Ульяна Васильевна, (1939с. атырдьах ыйын 6 күнэ, Бүлүү улууһун Бороҕон нэһилиэгэ) педагогическай үлэ ветерана.

# Михайлова Ульяна Васильевна
## Олоҕун олуктара

- 1939с. атырдьах ыйын 6 күнүгэр Бүлүү улууһун Бороҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
- 1965 сыллаахха Бүлүү училищетын алын кылаас учууталын идэтин баһылаабыта
- 1965 – 1968с.с. Горнай оройуонугар үлэлээбитэ
- 1968 - 1972 с.с. Иркутскайдааҕы пединститутка үөрэҕин үрдэтиммитэ
- 1972 с. Сиинэ орто оскуолатыгар алын кылаастар учууталынан үлэлээбитэ
- 1977с. Бордоҥ орто оскуолатыгар алын кылаас учууталынан бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар дылы үлэлээбитэ

# Михайлова Ульяна Васильевна
## Наҕараадалара

- Педагогическай үлэ ветерана