yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нью Йорк

Нью-Йорк (ааҥл. New York City) диэн АХШ ордук улахан куората. Нью-Йорк метрополитена Аан дойдуга ордук улаханнарга киирсэр. Аан дойдутааҕы эргиэн, үп, култуура уонна аралдьыйыы киинэ буоларынан, Глобал (улахан суолталаах) куорат буолар. Холбоһуктаах Нациялар салалталара баар.

# Нью Йорк
## Нью Йорк макрокварталлара

    Сүрүн ыстатыйа: Нью Йорк макрокварталлара
* Манһэттан — куорат киинэ
* Бронкс — кытыыта
* Бруклин — кытыыта
* Куинс — кытыыта
* Стэйтен Айленд

# Нью Йорк
## Устуоруйата

$_{БылырбумиэстэҕэМанахаттоууоннаКанарсидиэниндийскэйбилиэмэлэролоросылдьыбыттар.Инвуд-ХиллуоннаРиверсайдбааркалароройуоннарыгарохсааларыуоннадаатынартефактарбулуллубуттара,будьонолоросылдьыбыттарынтуоһулуур.Дьобуруопадьоно1624с.кэлбиттэрэбиллэр.1664с.АангылыйабайыаннайдаракуоратыбылдьаанбасбилбиттэрэуоннаНью-Йоркдиэҥҥэуларыппыттар(герцогЙорскийдиэнбасбилиинисалайбыткиһиаатынан).ОлиннинэСаҥаАмстердам(ааҥл.NewAmsterdam)диэнааттаахэбит.}$
XIX ү. иммиграннар кэлэннэр куорат олохтоохторун ахсаана биллэ үрдүүр. 1825 с. Нью-Йорк Филадельфия куораты ситэн АХШ-га ордук улахан куорат буолар. ХХ ү. саҕаланыытыгар бырамыысыланнас, атыы-эригэн уонна сибээс киинэ буолар. 1904 с. Интерборо-Рэпид-Трэнзит метрону оҥорор бастакы хампаанньа арыллар. 1930-сс халлааҥҥа тиийэр дьиэлэр тутуллан барбыттара.

# Нью Йорк
## Географията

Холбоhуктаах Штаттар хотугулуу илинигэр, Атлантическай океан кытылыгар турар. Биэс ирээттээх: Бронкс, Бруклин, Манhэттэн, Куинс уонна Стэтен Айлэнд.
2008 с. учуонайдар быһаарыыларынан, куорат хоту өттүгэр 40 км ыраах сиргэ икки геологическай алдьаныылар бааллара биллибит. Бу манна 7 магнитудалаах сир хамсааһына тахсыан сөп эбит.

# Нью Йорк
## Нэһилиэнньэтэ

Олохтоохторун ахсаана 8,274,527, иэнэ 790 км2. Нью Йорк метрополитен сирин олохтоохторун ахсаана 18,815,988 уонна иэнэ 17,400 км2.
2005 сыл көрдөрүүтүнэн, Нью-Йорка 170 араас тылынан саҥарар дьон баара биллибит. Олортон 36%-на имиграннар.

# Нью Йорк
## Туризыма

2010 с. Нью-Йорк куоракка 48,7 мөлүйүөн турист кэлэ сылдьыбыт.
Нью-Йорк аан дойду үрдүнэн киэҥник биллэр сирдэрдээх: Көҥүл статуята, Уолл Стрит, New York Stock Exchange, Empire State Building уо.д.а.
# Лыыбырда

Лыыбырда — саха остуоруйата, сүрүн дьоруойун Лыыбырда диэн эр киһи аатынан ааттаммыт. Киһи булугас өйүнэн ньүдьү-балай күүһү кыайар кыахтааҕын кэрэһэлиир.
Лыыбырда — сыыс от.
# Дьахтар күөлэ

Дьахтар күөлэ — Горнай улууһугар Атамай нэһилиэгэр баар күөл.

# Дьахтар күөлэ
## Аатын устуоруйата

Горнай улууһун Бэс-Күөл сэлиэнньэтигэр маннык номох баар. Былыр Атамай нэһилиэгэр олус хоргутуулаах суол тахса сылдьыбыт диэн Николай Гаврильевич Александров тугу истибитин уонна хаарыан уол оҕо барахсан төрүттэрин туһунан сырдатыы суоҕуттан, суорума суолламмытын туһунан кэпсээн турар. Биир сэнэх ыал кыыһа, кэргэн тахсыбакка эрэ, уол оҕону төрөппүт. Дьоно сааттан-сууттан куоттаран, бу оҕону Уус Алдан улууһун дьонугар ииттэрэ биэрбиттэр. Сыллар — хонуктар ааһан бу уол оҕо уһун, дараҕар уҥуохтаах, кыраһыабай дьүһүннээх, уол оҕо чулуута, бухатыыр бэрдэ, ыччат бастыҥа буола улааппыт. Кэлин ииппит дьоно көннөрү Атамайтан төрүттээххин, хаан-уруу дьонун маннык араспаанньалаахтар эрэ диэн эппиттэр. Дьиҥнээх ийэтин аатын-суолун туһунан бу оҕо барахсан тугу да билбэтэх. Биир дьыл уол оҥостон, төрөөбүт дойдутун көрө-истэ диэн, бу диэкки аттаннан-суолланан кэлэр. Дойдутугар үктэнээт, бастакы түбэспит сайылыкка турар балаҕан дьиэҕэ киирэн кэлэр. Балаҕаҥҥа бастаан ким да суох курдук, онтон улаханнык саҥа таһааран дорооболоспутугар, хаппахчыттан биир эдэр көрүҥнээх, быһыылыын-таһаалыын тупсаҕай, ис киирбэх дьүһүннээх дьахтар тахсан кэлэр. Дьиэлээх дьахтар чэй кутан, остуолга ас тардан аһатар уонна дьэ ирэ-хоро кэпсэтэн-сэһэргэһэн бараллар. Дьахтар кэргэнэ, оҕото суох буолан биэрэр. Уолтан аҕа саастаах гынан баран, уол онтон иҥнибэтэх, бу дьахтары сөбүлээн, курдаттыы кута-сүрэ, санаата-оноото киниэхэ ылларан барар. Уол балайда бу дьахтарга олорор, киниэхэ дьукаах курдук олохсуйар. Атын чугас эргин дьонун-сэргэтин кытта билсэн барар. Кимтэн кииннээҕин, хантан хааннааҕын ыйыталаһыы-токкоолоһуу буолар. Уол бу эргин төрөөбүт дойдута буоларын, Уус Алдан улууһугар иитиллэр барбытын, ииппит дьоно сааһыран, кырдьан өлбүттэрин, билигин бу дойдутугар анаан-минээн олохсуйаары сыдьарын, биир соҕотох олорор дьахтары сөбүлээбитин туһунан сэһэргиир. Кэлин маннааҕы дойдулаах дьоннор, уолтан дьиҥнээх төрөппүт дьонун туоһулаһаллар. Уол өйдүү түһэн баран, араспаанньаларын этэн биэрбит. Дьэ, ол онно билбиттэрэ уол эрэйдээх бэйэлээх бэйэтин төрөппүт ийэтин кытта бииргэ буолбуттарын эппиттэр. Урут хаһан эрэ ол дьахтар уол оҕону төрөппүтүн куоттаран, дьоно Уус Алдан улууһугар иитиэххэ биэрбиттэрин кэпсээбиттэр. Уол ону билэн баран хараҕа хараҥарбыт, сүрэҕэ ыаллдьарга дылы гыммыт, түлэй-балай барбыт. Саҥата-иҥэтэ суох Ытык Эбэ диэки умса туттан баран хааман бара тураахтаабыт. Үрдүк томтор баарыгар тохтуу биэрбит, ытаан-соҥоон, хомойон-хоргутан баран, уол эрэйдээх бэйэтин олоҕун быһыммыт. Уолу ол томторго харайбыттар. Дьахтар эрэйдээх оннук киһи өйүгэр баппат иэдээн буолбутун кэннэ ханнааҕы дьоллоох олоҕо тосхойуой? Күөлгэ киирэн ууга түһэн өлөн хаалбыт. Онтон ыла ол күөл «Дьахтар күөлэ» диэн ааттаммыта.
# Адыаччы (өрүс)

Адыаччы — өрүс, Дьааҥы өрүс уҥа салаата.

# Адыаччы (өрүс)
## Географията

Устата — 715 км, ууну 89,8 тыс. км² сиртэн хомуйар.Баһа Бороҥ сискэ сытар.

# Адыаччы (өрүс)
## Гидрологията

Өрүс ардах уонна хаар уутунан "аһылыктанар" . Орто уу ороскуода секундаҕа 485 куб. м. Алтынньы саҥатыгар муус турар. Мууһа ыам ыйын ортотугар, бүтэһигэр эстэр. 4 ый устата түгэҕэр дылы тоҥуон сөп. Тардыытыгар 4600 күөл баар. Үгүс тарыҥнаах.

# Адыаччы (өрүс)
## Салаалара

Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн Чаркы, Туостаах; хаҥас өртүттэн Дэрбэкэ, Нэльгэһэ, Боруулаах.
Устар аал өрүс ууһуттан 230 км ыраахха тиийиэн сөп.

# Адыаччы (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, Словарь - справочник,Якутск, 1980 г.
# Мымах

Былыргы сибиир "запискаларыгар" суруллубутунан, Мымах Красноярскай остуруогу олохтообут уонна Өлүөнэ устун айаннаабыт диэн Калашников диэн ааттаах саха архивиһын кинигэтигэр этиллибит. Страленберг санаатынан, сахалары Орто Өлүөнэҕэ Дэҥси Дархан Тегин аҕалбыт. Саха үһүйээннэригэр Мымах аата көстүбэт, ол оннугар үһүйээннэргэ барыларыгар хаһаахтар Саха сирин сэриилээн ылар кэмнэринээҕи сахалар баһылыктарынан Тыгын буолар. Мымах, Тыгын курдук, тоһуурга түбэһэн нуучча кириэппэһигэр өлөр. Үһүйээннэргэ Тыгын, Мымах курдук, бүтүн сахалар сэриилэринэн, Дьокуускай остуруогун төгүрүйүүтүнэн салайар. Воевода П.Головин өһүөнүттэн Дьокуускай остуруогар Мымаҕы аччыктатан өлөрбүт. Онон, хаайыыга Мымах аатын түһэн биэрбэтэх уонна геройдуу өлбүт. Кини нуучча челобитнайдарыгар Мымак диэн ааттаммыт, ол эрэн Петр Бекетов кини аатын Мамык диэн суруйар эбит. Тыгын уонна Нам улууһун тойоно Мымах биир киһи буолуон сөп диэн саха лингвиһа Новгородов этэрэ. Кини санаатынан, "Мымах" диэн буортуламмыт "Мамык" - баһылык, тойон. Оттон "Тыгын" диэн тылы түүрдүү "тегин" - принц - диэн тылы кытта ситимниэххэ сөп, оччоҕуна тойон Мымак диэни Тыгын Мымак диээххэ сөп.
# Тимофеева Клара Николаевна

Тимофеева Клара Николаевна — Дьоруой ийэ.
1931 с. I Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. I Хаптаҕай оскуолатыгар 7 кылааһы бүтэрэн оҕуруот биригээдэтигэр үлэлээбит, үрдүк көрдөрүүлэрин иһин ВДНХ медалиһа буолбута.
1956—1985 сс. 26 сыл Ленин аатынан колхозка кэлин совхозка бастыҥ ыанньыксыт.
10 оҕо ийэтэ, 1974 сылтан Герой Ийэ үрдүк аатын сүгэр, сиэннэрдээх.
# Шарль де Голь Аирпорт

Шарль де Голь Аирпорт (фр. Aéroport de Paris-Charles-de-Gaulle, ааҥл. Charles de Gaulle Airport), Париж саамай улахан аэропорда. Аан Дойдуга биир улахан. Схипхол курдук глобальнай значениялаах.
# Pioneer

Pioneer Corporation диэн Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ электроника оҥорооччу, биир бастыҥ аудиосистема айааччы. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Mitsui Group империатыгар сыһыаннаах.
# Иванов Александр Николаевич, тустуук

Иванов Александр Николаевич — Олимпийскай оонньуу үрүҥ көмүс призера, ССРС спордун үтүөлээх маастара.

# Иванов Александр Николаевич, тустуук
## Олоҕун олуктара

1951 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр Сунтаар улууһугар Чуона нэһилиэккэ төрөөбүтэ.

# Иванов Александр Николаевич, тустуук
## Спортка ситиһиилэрэ

* 1970 с. ССРС эдэрдэргэ чемпиона. Венгрияҕа «Олимпийскай эрэллэр» турнир кыайыылааҕа. Бу сыл ССРС спордун маастарын нуорматын толорбута.
* 1971 с. Тбилисигэ норуоттар икки ардыларынааҕы турнир кыайыылааҕа. Норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастар аата иҥэриллибитэ.
* 1973 с. Тбилисигэ норуоттар икки ардыларынааҕы турнир кыайыылааҕа.
* 1974 с. Советскай Союз чемпиона. Ираҥҥа ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы турнир кыайыылааҕа.
* 1976 с. Советскай Союз чемпиона. Монреаллааҕы XXI сайыҥҥы Олимпиада призера. «Үлэҕэ килбиэнин» иһин мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
* 1988 с. ССРС үтүөлээх тренерэ.
* 1992 с. спорт үтүөлээх маастарын аата иҥэриллибитэ.
* Мирнэй улууһугар ДЮСШ директора.

# Иванов Александр Николаевич, тустуук
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* ССРС спордун үтүөлээх маастара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ
* «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл (1976)
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1998)
* «Хотугу сулус» уордьан (2006)
# Вальпараисо

Вальпараисо (исп. Valparaíso) — Чиили улахан куората.
# Nickelodeon Australia

Nickelodeon Australia диэн Nickelodeon тэрилтэтин саамай улахан филиала буолар уонна атын омук сиригэр бастакы филиала буолар. Аустралия дойдутугар вещания уонна трансляция ыытар.
Официальнай сирэйэ
# Андылар уустара

Андылар уустара (лат. Melanitta, нууч. Род Турпаны) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 3 көрүҥ киирэр: Буор атах анды, Америка буор атах андыта, Анды.

# Андылар уустара
## Өссө маны көр

* Хаастар уустара
* Хардырҕастар уустара
* Үрүҥ хаастар уустара
* Үрүҥ моойдоох хаастар уустара
* Сухоностар уустара
* Кубалар уустара
* Кыһыл кустар уустара
* Өрүс кустарын ууһа
* Умсаахтар уустара
* Уораныкылар уустара
* Ээбиллэлэр уустара
* Орулуостар уустара
* Турукааннар уустара
* Сибиир турукааннарын ууһа
# Иван Анисимович Сергеев - Тообуус

Иван Анисимович Сергеев - буойун суруйааччы
1922 с. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун (уруккута Мэҥэ улууһун) Чалҕаа нэһилиэгэр төрөөбүт. 1939 с. Дьокуускайдааҕы педагогическай рабфакка үөрэммитэ. Ити кэмҥэ Тообуус Сергеев диэн аатынан "Бэлэм буол", "Эдэр бассабыык" хаһыаттарга хоһооннорун бэчээттэтэн, дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэн эрэрэ. Кини поэзияҕа чахчы да дьоҕурдааҕа. 1941 сыл от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Кини 409-с оһуобай батальон саперынан сылдьан, 1942 с. тохсунньу 27 күнүгэр геройдуу охтубута. Кини көмүс уҥуоҕа Дзержинскэй оройуонугар Никольское дэриэбинэҕэ сэриигэ өлбүт саллааттар ииннэригэр хараллан сытар.
715 күн устата - 1941 с. алтынньы 2 күнүттэн 1943 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр диэри Калужскай уобаласка өстөөҕү утары кырыктаах охсуһуулар салҕанан барбыттара. Манна Аҕа дойду Улуу сэриитин быһаарсыылаах кыргыһыылара: Московскай (30.09.1941 - 20.04.1942), Курскай (05.07.1943 - 23.08.1943), Смоленскай (07.08.1943 - 02.10.1943) буолан ааспыттара.
Иван Сергеев 1941 сыл сэтинньи ыйга сэрии инники кирбиитигэр тиийэр. Кини кыргыһыы үөһүгэр сылдьыбыт кэмэ - 1941 сыл тиһэх ыйдара уонна 1942 сыл саҥата - биһиги Ийэ дойдубут саамай ыар кэмэ этэ. Фашистар тимир халҕаһалара Сэбиэскэй судаарыстыба тэбэр сүрэҕэр Москубаҕа тиийэ кимэн киирбиттэрэ. Күчүмэҕэй күҥҥэ-дьылга киһи түргэнник ситэр-хотор диэччилэр. Ол кырдьык быһыылаах. Сэмэй оҕо киһи аҕыйах ый иүигэр өлөр-тиллэр, мүччүргэнин элбэхтик көрсүбүт, эрэйи-муҥу эҥэринэн тэлбит, ол кутталтан, ол эрэйтэн чаҕыйбатах, өлүүнү өтөрү көрбүт, модун санаалаах, дьэбир сүрэхтээх буойун буолбута сэриигэ сылдьан сүрүйбүт суруктарыттан көстөр.
Ахсынньы 11 күнүгэр баччааҥҥа диэри икки төгүл бааһырдым диэн суруйбут. Баастара халымыр быһыылаахтар эбит: кыргыһыы хонуутуттан тахсыбатах.
Тиһэх суруга маннык түмүктэнэр: "Мин үөрэхтээх, культурнай киһи буола үүнэр санаалааҕым. Барыны бары билиэхпин баҕарарым, үчүгэйгэ дьулуһарым. Үөрэҕи, сахам норуотун, Сахам сирин таптыырым. Мин сыалым - суруйааччы буоларга этэ. Оо, үгүһү, элбэҕи, үчүгэйи, кэлэр кэскилбин саныыр да этим. Олору хайаан да толоруом эбитэ буолуо ээ. Тугу саныырбын толорбот буолбат этим.
Ити кэнниттэн сурук суох... (Софрон Данилов "Тообуус" ахтыытыттан).
# Иванов Валерий Иосифович

Иванов Валерий Иосифович — «Стройсельгазификация» тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ, Ил Түмэн III ыҥырыытын дьокутаата, техническэй билим хандьыдаата.

# Иванов Валерий Иосифович
## Олоҕун олуктара

* 1942 сыллаахха муус устар 26 күнүгэр Саха АССР Үөһээ Бүлүү оройуонун Иккис Үөдүгэй нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1966 с. — Куйбышев политехническай институтун нефтяной факультетын бүтэрбит.
* 1967—1977 сс. — Газовай хаһаайыстыба Дирекциятын старшай инженера, сулууспа начальнига, ол кэннэ Дьокуускай куорат газовай хаһаайыстыбатын начальнига, главнай инженера.
* 1977—1981 сс. — Дьокуускай куорат коммунальнай хаһаайыстыбатын Салалтатын сүрүннүүр инженера.
* 1979 с. — Билим Академиятын Сибирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын иһинэн экономика институтун бүтэрбит.
* 1981—1986 сс. — Дьокуускай коммунальнай хаһаайыстыбатын Салалтатын начальнига.
* 1986—1987 сс. — Саха АССР Госагропромкомитетын ЖКХ салаатын начальнига.
* 1987—1991 сс. — «Якутагропромпроект» институт директорын солбуйааччыта.
* 1991—1993 сс. — «Фарус» Холбоһуктаах Советско-Британскай тэрилтэ генеральнай директорын оҥорон таһаарыыга солбуйааччыта.
* 1993 сылтан 2012 сыл бэс ыйын 13 күнүгэр дылы — Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыа сирин нэһилиэнньэлэлээх пууннарын гаазтааһыҥҥа «Стройсельгазификация» тэрилтэ генеральнай директора.
* «Ньыгыл Россия» чилиэнэ.
* Ил Түмэн III ыҥырыытын норуодунай дьокутаата (15 №-дээх Пригороднай быыбардыыр уокурук).

# Иванов Валерий Иосифович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «2000 сыл икки тыһыынча үтүө дьыалата» өйдөбүл бэлиэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Грамотата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Үлэ бэтэрээнэ
* Кэбээйи улууһун ытык киһитэ
* Нам улууһун ытык киһитэ
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ
* «Хотугу сулус» уордьан (2003)
* Российскай Федерация Федеральнай Мунньаҕын Государственнай Думатын Ытык грамотата (2010)
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (2012)
# Төргүү

Төргүү — ыҥыыр кэннигэр сээкэйи баайарга аналлаах икки синньигэс быа (уһуна 1 м кэриҥэ). Онно мал, таһаҕас бааллар.
# Кымырдаҕас

?Кымырдаҕас :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Animalia |
| Кэлим: | Arthropoda |
| Кылаас: | Үөн-көйүүр |
| Аймах: | Hymenoptera |
| Кэргэн: | Кымырдаҕастыҥы |
Латыынныы аата :
Formicidae :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Animalia алпаабытынан]]
Кымырдаҕас диэн түмэтинэн олорор үөн. Сир үрдүгэр 22 000 кымырдаҕас арааһа баар. Онтон 12 500тэн тахса көрүҥнэрэ биологияҕа быһаарыылаахтар.
# Ыыраахтаах туйахтаахтар

Ыыраахтаах туйахтаахтар (лат. Artiodactyla) диэн кэнэҕэскилээх үүттэнээччилэр аймахтара. Билигин 220 кэриҥэ тыыннаах көрүҥтэн турар. Сорохторо киһиэхэ улахан суолталаахтар.

# Ыыраахтаах туйахтаахтар
## Классификациялара

* аймах үөдүҥэ (алын аймах) ыастаабаттар (Suina)
** чооскулар (Suidae)
** пекари кэргэннэрэ (Tayassuidae)
** бегемоттуҥулар кэргэннэрэ (Hippopotamidae)
** †антракотериялар (Anthracotheriidae)
* аймах үөдүҥэ (алын аймах) чэрдээх атахтаахтар (Tylopoda)
** тэбиэнниҥилэр кэргэннэрэ (Camelidae)
* аймах үөдүҥэ (алын аймах) ыастааччылар (Ruminantia)
** жирафтыҥылар кэргэннэрэ (Giraffidae)
** бүүчээнниҥилэр кэргэннэрэ (Moschidae)
** кутуйах табалар (Tragulidae)
** атырдьах муостаахтар кэргэннэрэ (Antilocapridae)
** табатыҥылар кэргэннэрэ (Cervidae)
** оҕустуҥулар кэргэннэрэ (Bovidae)
# Галина Семеновна Попова

Попова Галина Семеновна-Санаайа - профессор, педагогическай билим хандьыдаата, СӨ норуот үөрэҕириитин туйгуна, СӨ үрдүк идэтийбит үөрэҕирии туйгуна, СӨ култууратын туйгуна, Муома улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун 1 Тыыллыма нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, М.К.Аммосов аатынан Хотугулуу-илиҥҥи Федеральнай Университет Арассыыйа Федерациятын Хотугулуу-илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн Культурология хаапыдыратын доцена.
1949 с. сэтинньи 28 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун 2-с Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1969-1974 сс. СГУ физико-математическай факультетыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин бүтэрээт, Дьокуускай куорат 26-с нүөмэрдээх оскуолатыгар учууталынан анаммыта. 1975 сыллаахтан муома улууһугар учууталынан, методиһынан, оскуола дириэктэрин солбуйааччытынан үлэлээбитэ. 2001 сыллаахтан Дьокуускай куоракка М.К.Аммосов аатынан Хотугулуу-илиҥҥи Федеральнай Университет Арассыыйа Федерациятын Хотугулуу-илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн Культурология хаапыдыратын доценынан үлэлиир.
# Индустрия

Индустрия диэн маллары уонна хааччыйыылары мануфактура ньыматынан оҥоруу, ол эбэтэр массыыналар уонна уустук тэриллэр көмөлөрүнэн. Индустрия оҥоруутунан анал тэрилтэлэр (фабрикалар, шахталар, электростанциялар) дьарыктаналлар.
Түөрт тутаах индустрия экономика сектора баар:
* Бастакы сектор — сиикэй матырыйаалы хостуур индустрия салаалара (холобур, хостооhун уонна агрикултуура)
* Иккис сектор — сиикэй матырыйааллары туттуллар оҥоhуктарга кубулутуу (холобур, ниэп сүүрдүүтэ), тутуу
* Үһүc сектор — хааччыйыылар (холобур, быраап уонна медицина хааччыйыылара) уонна оҥоhуллубут маллары тарҕатыы
* Төрдүс сектор — технологияларга олохтонор билии индустрията, чинчийии уонна айыы дэнэр (холобур, программалааhын уонна биохимия). Атын сектордардааҕар кэлин үөскээбитэ.
Экономика өссө аһаҕас уонна чааһынай сектордарга арахсар.
Индустрия өрөбөлүүссүйэтиттэн сылтаан Эуропа уонна Хоту Америка дойдуларыгар индустрия оҥоруу уонна үлэ тутаах сектордара буолбута. Индустрия өрөбөлүүссүйэтин кэминээҕи технология баhаам сайдыыта (холобур, ыстаал уонна чох оҥоруута) урукку экономика тутулларын (меркантилизм уонна феодализм) суох гыммыта. Билигин да технология салгыы сайдыыта индустрия саҥа типтарын уонна салааларын үөскэтэ турар. Индустриялаах дойдулар капиталист экономика политикатын ылыммыттара. Тимир суол уонна паардаах ааллар аан дойду баhаардарын ситимнээбиттэрэ, чааhынай компаниялар сөҕүмэрдик байбыттара.
Элбэх сайдыылаах дойдулар (холобур, Холбоhуктаах Хоруоллук, АХШ уонна Канаада) уонна элбэх сайдар дойдулар (Кытай, Индия) индустрияттан улаханнык тутулуктаахтар.
Бырамыысыланнас куттала суох буолуутун, бырамыысыланнас куттала суох буолуутун кутталлаах производственнай объектарга саахалланар туруктаах буолуулартан уонна уопсастыбаттан көмүскэллээх буолууларын туруга.
Промышленноска куттал суох буолуута үлэ харыстабылын биир сорҕото буолбатах. Ону ааһан эрэр диэххэ сөп. Промышленнай куттал суох буолуутун сүрүн сыала- соруга - кутталлаах производственнай объектарга саахал содулларын туоратыы/эбэтэр минимумизация. Саахал-кутталлаах производственнай объегы тутууга туттуллар техническэй тэрили (эбэтэр) алдьатыы, хонтуруола суох бытарыйыы уонна (эбэтэр) кутталлаах веществолары талыы. Үлэ харыстабылын сүрүн сыала-үлэһиттэр олохторун- дьаһахтарын уонна доруобуйаларын харыстааһын. Т. е. үлэһиттэр олохторун- дьаһахтарын, доруобуйаларын буортулаабат саахалланыылара, төттөрүтүн, үлэһиттэр олохторун- дьаһахтарын, доруобуйаларын буортулааһына суох төрүөт буолуон сөп.
Промышленнай куттал суох буолуутун көрүҥнэригэр сыһыаннаахтар:
* баараҕай производственнай объегы бырайыактааһын, тутуу, туһаныы, саҥардыы, капитальнай өрөмүөн, кэнсиэрбэлээһин уонна куттал суох буолуутун суох оҥоруу;
* кутталлаах производственнай объекка туттуллар техническэй тэрили оҥоруу, монтажтааһын, хааччыйыы уонна өрөмүөннээһин;
* проведение экспертизы промышленной безопасности;
* кутталлаах производственнай объект үлэһиттэрин үөрэх тэрилтэлэригэр бэлэмнээһин уонна бэлэмнээһин.
# Холера

Холера диэн сыстыган ыарыы аата. Vibrio cholerae диэн бактерия үөскэтэр. Vibrio cholera тууһа суох уу туустаах ууну кытта булкуйарыгар үксүгэр сиригэр тарҕанар, холобур курдук өрүс муораҕа киирэригэр. Уу үүнээйилэрэ элбэх сиригэр үөскүүр.

# Холера
## Ыарыы биллиитэ

Холера диэн ис ыарыыта. Киһи иһэ ыалдьар, сыптарынныыр уонна хотуолуур. Дегидрацияҕа тиэрдиэн сөп, дьон өлүөн сөп.

# Холера
## Хайдах ыалдыахха сөбүй

Холера бактерияларынан киртийбит ууну эбэтэр аһы сиэтэххэ ыалдьаллар.
Сороҕор дьон сөптөөхтүк буспатах балыктан ыалдьыан сөп. Ону тэҥэ холеранан ыалдьа сылдьар киһи таарыйан буһарбыт аһа эмиэ сыстыганнаах буолар. Дьон үксүгэр кирдээх ууну иһэн ыалдьар.

# Холера
## Холераттан эмтэнии

Холеранан ыальдар дьон эмтэниэн наада. Улахан өттүнэн ууну сүтэрбэтин курдук элбэх ууну уонна туустары биэрэллэр.
Сорох дьон олус күүстээхтик хотуолууллар, ол иһин сатаан испэт буолаллар, оччоҕуна капельницанан вена иһигэр киллэрэллэр.

# Холера
## Холера турбатын хааччыйыы

Холеранан ыалдьыбат туһугар маннык гыныахха наада:
* Буспатах балыгы сиэбэт (ордук чуолаан моллюсктары уонна майгынныыр харамайдары.)
* Ыраастык туттунуу. Ол аата малы ыраастык тутуу уонна киһи иигэ-сааҕа ууга киирбэт буолуутун хааччыйыы.
* Ууну иһиэн иннинэ оргутуу, фильтрдааһын уонна хлордааһын. (Оргутар ордук буолар.)

# Холера
## Тас сигэлэр

* Холера туһунан чахчылар (ааҥыл)
* Аан дойду доруобуйа тэрилтэтиттэн холера туһунан чахчылар (ааҥыл)
# Vice Media

Vice Media Group LLC диэн Америка-Канада медиа-биэрии компанията. Бас салалтата Нью Йорк хотоҕо баар. 2021 сыл бэс ыйын туругунан Vice Media Group биэс сүрүн бизнес эйгэлээҕэ: Vice.com (сыыппара контент), Vice Studios (киинэ уонна ТВ оҥоруута), Vice TV (иккис аата Viceland, телеканал), Vice News (сонуннар уонна документал видеолар), Virtue (айар өҥөлөрү атыылыыр агенсия). Компания таһаарар сыыппара медиата сүрүннээн эдэр көрөөччүлэргэ аналлаах.
Vice Media 1994 сыллаахха Монреалга төрүттэммитэ. Төрүттээччилэрэ Суруш Алви (Suroosh Alvi), Шейн Смит (Shane Smith) уонна Гэвин Макиннес (Gavin McInnes). Компанияны төрүттүүр санаа Vice сурунаалтан силистэнэр. Бас билээччилэрэ: Шейн Смит, The Walt Disney Company, A&E Networks, TPG Capital, Soros Fund Management, Джеймс Мердок (James Murdoch).
Vice Media 2023 сыл саҥатыгар барыс кэлиитэ моһуогуран атыыланыан сөптөөҕүн туһунан биллэрбитэ. 2023 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр The New York Times хаһыат Vice Media банкроттанарга бэлэмнэнэ сылдьар диэн суруйбута.
# Дьалай

Дьөгүөр Тарабукин-Дьалай - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕиттэн төрүттээх киһи, Өрөбөлүүссүйэ иннинэ куоракка хаарты дьиэтин тутан олорбута.
Охсуһуулаах буолан бэрээдэги бэйэтэ көрөрө эбитэ үһү. Уола Көстөкүүн Тарабукин (Аабычай) улаханынан, күүстээҕинэн биллибит. Аньыыһын Сиидэрэп куоракка олорор эдьиийигэр дьиэлэнэн курууска эҥин үлэлииригэр куруук нууччалардыын охсуһар идэлээх эбит. Үчүгэйдик охсуспут сылыгар үлэм таһаарыылаах буолара диир эбит. Кэлин улаханнык кырбанан бөкчөгөр буолбут.
# НЛМК бөлөх

НЛМК — Арассыыйа саамай бөдөҥ тимир уһаарар тэрилтэтэ, улахан филиаллара Европаҕа уонна Америкаҕа баар. Аан Дойдуга биир сүрүн ыстаал тимири уулларааччы.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-12

Ахсынньы 1—31 күннэрэ
* Хааһах диэн тугун билиҥҥи киһи сэрэйэр эрэ — кырдьаҕаһы хааһахха укта сылдьан сүбэлэтэр диэни истэ-билэ сылдьабыт.
* Саха маршала диэн уһулуччу байыаннай талаанын иһин норуокка ааттаммыт киһини 1928 сыллаахха моруу гынан, накаастаан өлөрбүттэрэ.
* Дьокуускайга төрөөбүт саха кыыһа Пекин араадьыйатын төрүттэспитэ.
* Саха сиригэр Кыһыл кириэс аан бастаан 1878 сыллаахха Верхоянскайга тэриллибит, онтон 1884 сыллаахха Дьокуускайга (ойууга).