yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Як

Як (лат. Bos grunniens) — ыыраахтаах туйахтаах кыыл; як диэн тыл тиб. གཡག་ (g.yag) - оҕус диэнтэн тарҕаммыт.
Үөскүүр сирэ — Тибиэт. Ат курдук туттуллар, этин сииллэр, үүтүн ыыллар.
Уһун эттээх-сииннээх кылгас атахтаах, аллара олоро сылдьар төбөлөөх бөдөҥ кыыл. Арҕаһынан үрдүгэ 2 м тиийэр, кырдьаҕас оҕус ыйааһына 1000 киилэҕэ тиийиэн сөп. Кырдьаҕас атыыр устата 4,25 м, онтон 0,75 м кутугурга. Ынаҕын уһуна 2,8 м, үрдүгэ 1,6 м, ыйааһына 325—360 кг.
# Калифорниум

Халыып:Infobox californium Калифорниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Cf уонна атом нүөмэрэ 98.
# Тамбов уобалаһа

Тамбов уобалаһа :
| Тамбов уобалаһын былааҕа Тамбов уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Тамбов |
| Иэнэ | 34 300 км² |
| Дьонун ахсаана | 1 196 900 (2009) |
| Федеральнай уокуруга | Киин |
| Экономическай оройуона | Киин-Чернозём |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Олег Бетин |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | Владимир Карев |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Тамбов уобалаһа, (Нууччалыы: Тамбовская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Тамбов.

# Тамбов уобалаһа
## География

Тамбов уобалаһа Илин Европа дэхси сирин соҕуруутугар сытар, Ока-Дон дэхси сирин ортотугар (саамай үрдүк точката 219 м).
Кирбиилэһэр – Рязань, Пенза, Саратов, Воронеж уонна Липецкай уобаластарын кытта.

# Тамбов уобалаһа
## География
### Сир баайа

* Ильменит-Рутил-Цирконий-даах кумахтар, Никольскай бөһүөлэк аттыгар (Рассказовскай улуус).
* Фосфориттар, тутуу материаллара, минеральнай кырааскалар, торф.

# Тамбов уобалаһа
## География
### Күөллэр уонна үрэхтэр

Уобалас сиригэр 1400 өрүстэр уонна үрэхтэр сүүрүгүрэллэр. Саамай обургу өрүстэр – Цна, Ворона, Битюг, Воронеж уонна Савала. 900 көлүйэ уонна водохранилища, уопсай киэлитинэн 534,5 мөл. м³.

# Тамбов уобалаһа
## География
### Экосистема

Уобалас лесостепь зонатыгар сытар. Сүрүн кырыһа – чернозём.
Тыаларга сүрүн үүнэр мастар – бэс, дууб, клён, липа, ясень, хатыҥ, тэтиҥ.
Кыыллар – куобах, саһыл, хорёк, кэрбээччилэр.

# Тамбов уобалаһа
## История

Былыргы нэһилиэнньэтэ Мокша (Мордва) омук эбит, онтон нуччалар XVII үйэттэн олохсуйбуттара.

# Тамбов уобалаһа
## Демография

Уобалас дьонун ахсаана – 1117119 киһи (2006), олортон куораттарга 57,6% киһи (2006) олорор.
# Аhыыкай

Аhыыкай (нууч. Горькушка)

# Аhыыкай
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ кыhыл хоҥор, 3-11 см кэтиттээх, бастаан хаптаҕайдыҥы томтоҕор, кэлин боруоҥка курдук, ортотугар уhуктаах чорбохтоох, салыҥа суох, солко курдук сымнаҕас. Сэлээппэтин алын ѳҥѳ сырдык кытархай араҕас, кытархай хоҥор таҥалайдардаах. Хайа туттахха этэ бороҥнуну, салгыҥҥа сотору буолан баран кытархай хоҥор ѳҥнѳнѳр. Симэhинэ үрүҥ, ап-аhыы. Атаҕа сэлээппэтин ѳҥүнүү буолан баран арыый сырдык, бѳкүнүк, бастаан бүтэр, кэлин ортото кѳҥдѳйдѳнѳр. Споратын ѳҥѳ тэтэркэй маҥан.

# Аhыыкай
## Yүнэр кэмэ

От ыйыттан күhүн хоукка диэри кѳстѳр, кыра тоҥорууга кыhаммат.

# Аhыыкай
## Yүнэр сирэ

Бэс ойууру, ордук бэс ньирээйитин сѳбүлүүр. Саха сиригэр бэс үүнэр оройуоннарыгар барыларыгар элбэх. Кураан сайын атын тэллэй кыайан үүммэтэх да дьылыгар баар буолар. Соччо чиэрбэлэммэт.

# Аhыыкай
## Аска туттуу

Yгэс курдук тууhууллар. Тууhуох иннинэ оргутар ордук, инньэ гымматахха аhыы амтана сүппэт. Сорохтор маринуйдууллар. Маринуйдаммыт аhыыкай бэйэтэ туспа хатан, аhыы амтаннаах, сииргэ бэрт буолар. Атын маарыннаhар, сиэммэт тэллэйэ суох.
# 880

880 сыл.

# 880
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 1 — Константинопольга Неа Экклесия диэн сыаркап тутуллан үлэҕэ киирбит. Сыаркап тутуутугар импэрээтэр флота мрамор тиэйэ сырыттаҕына өйөбүлэ суох хаалбыт Сицилияҕа баар Сиракуза куораты араабтар былдьаабыттара. Бу биэс куполлаах бөдөҥ сыаркап холобурунан православие кэлиҥҥи куполлаах сыаркаптара тутуллубуттара. XI үйэ бүтүүтүгэр сыаркап манастыыр буолбута. Туурактар сэриилээн ылбыттарын кэннэ буорах ыскылаата буолбута, 1490 с. этиҥ түһэн умайан хаалбыта.
* Ахсынньы 22 — Тан династия илиҥҥи киин куоратын Лояны Хуан Чао баһылыктаах өрө турааччылар ылбыттар. Бу кэмҥэ Сицзун ыраахтааҕылаан олорбута.
# Азарова Ньургуйаана

Азарова Ньургуйаана - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1996 сыллааҕы төрүөх. Нам улууһуттан төрүттээх. Дуобакка ФМЖД маастара. Тренерэ Бырдыннырова Мария Никитична.
# 1667

1667 сыл.

# 1667
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 15 — Аан дойдуга биллэр үтүө түмүктээх бастакы хаан кутуу оҥоһуллубут — Францияҕа Жан-Батист Дени диэн быраас 15 саастаах уолга хой оҕотун хаанын куппут.
# Эбилгэ (Бүрээтийэҕэ оройуон киинэ)

Эбилгэ (бур. Эбилгэ, нууч. Иволги́нск, барыйааннара — Ивалга, Иволга) — сэлиэнньэ (1973—1991 сс. — куорат тииптээх бөһүөлэк), Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин Эбилгэ оройуонун уонна Эбилгэ тыа сэлиэнньэтин киинэ.  Олохтоохторун ахсаана — 7382 киһи (2010).

# Эбилгэ (Бүрээтийэҕэ оройуон киинэ)
## Географията

Эбилгэ хочотун ортотугар Улан-Удэттэн соҕуруулуу арҕаа 27 км сиргэ Кяхта федераллыы суолталаах А340 тыраагар сытар. Сэлиэнньэ хочо соҕуруу өттүгэр баар. Сирин ньуура — куйаар хаптала, Эбилгэ өрүс диэки кыратык иҥнэри. Сэлиэнньэ соҕуруу кырыытыгар Баян-Тогод диэн хайа турар (710 м).

# Эбилгэ (Бүрээтийэҕэ оройуон киинэ)
## Устуоруйата

Эбилгэ хочотунан былыргаттан араас моҕуол биистэрэ сылдьаллара. XVIII үйэ саҕаланыытыгар Байкаал арҕаа өттүттэн кэлбит эхирииттэр уонна булагааттар олохсуйбуттара. Үһүйээн быһыытынан олохсуйбут сирдэрин Эбилгэтэ (өҥ сир) диэн ааттаабыттар, кэлин бу аат нуучча докумуоннарын сабыдыалынан Эбилгэ́, Ивалга́, Иволга́ диэн ааттанар буолбут.
XX үйэ саҥатыгар билиҥҥи Эбилгэ сэлиэнньэтин оннугар Мангазай уонна Боро-Губээ диэн бүрээт улуустара бааллара. 1940 сыллаахха Мангазай улууска Эбилгэ оройуонун киинэ Саянтуй сэлиэнньэтиттэн көспүт, онон ситимнээн сэлиэнньэ Эбилгэ (Иволгинскай) диэн ааттаммыта.
1951—1959 сыллардаахха Бүрээт тыа хаһаайыстыбатын техникумун Иволгатааҕы үөрэтэр-уопуттуур хаһаайыстыбата (ОПХ) баар этэ. 1959 сыл кулун тутар 3 күнүгэр оҕуруот аһын уонна үүтү оҥорон таһаарар «Иволгинскай» сопхуос үөскээбитэ.
1973 сыл кулун тутар 22 оробуочай бөһүөлэк ыстаатыһа иҥэриллибитэ.
1991 сыл алтынньы 4 күнүгэр тыа сэлиэнньэлээх пууна буолбута.

# Эбилгэ (Бүрээтийэҕэ оройуон киинэ)
## Үөрэх

* Бүрээт өрөспүүбүлүкэтээҕи агротехническэй техникума (БРАТТ)
* Забайкалье норуоттарын ускуустубаларын лиссиэйэ
* Орто оскуола
* Оҕо ускуустубатын оскуолата
* Киэһээҥҥи оскуола
* Оҕо-ыччат спордун оскуолата

# Эбилгэ (Бүрээтийэҕэ оройуон киинэ)
## Култуура

* Эбилгэ дацаана — Арассыыйа буддизмын киинэ, Эбилгэттэн 8 км сиргэ сытар Үөһээ Эбилгэ диэн сэлиэнньэҕэ баар.
* Баян-Тогод (Баай павлин) — бөһүөлэк соҕуруу кырыытыгар турар ытык хайа. Айылҕа уонна археология бэлиэ сирэ.
# Никулина Ольга Викторовна

Никулина Ольга Викторовна (03.08.1971) - поэтесса, бэс ыйын 1995 сылтан Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ. Туула уобалаһыгар төрөөбүтэ. 1978 сылга төрөппүттэрин кытта Нүөрүҥгүрүгэ көһөн кэлбиттэрэ. 1989 сыллаахха Нерюнгритааҕы педагогическай училищаны бүтэрэр, 3 сыл оҕо саадыгар үлэлээбитэ. 1994 сылга гимназияга "Поэзия кулуупугар" салайааччыннан үлэҕэ киирэр. Ити кэмтэн "Индустрия Севера", "Социалистическая Якутия", "Молодежь Якутии", "Полярный круг" хаһыаттарга уонна "Полярная звезда" сурунаалга хоһоонноро бэчээттэннэ. 1995 сылга Нерюнгрига буолбут семинар түмүгүнэн Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ буолар. Республикатааҕы куукула уонна актер тыйаатырыгар үлэлээбитэ. Москубаҕа үрдүгү литературнай куурстарын ааспыта.

# Хоһоонноро

** «Трепещет нежностью душа моя – росток»
** «Возвысив руки, девочка-мечтатель»
** «Здравствуй, Детство!»
** «Ты видишь мое сердце – я люблю»
** «Я не хочу обид»
** «Всю ночь глядела на огонь»
** «Зимней стужей сковывает дом»
** «Сентябрь в пазухе запрятал»
** «Влетают в дом мой ветры сентября»
** «Сны открывают мне объятья»

# Сигэлэр

"Радуга вдохновения» Ольги Никулиной http://www.1sn.ru/155177.html
Писатели Якутии http://pnbglaz.narod.ru/psakha/on.html
# Кредит скор

Кредит скор (ол эбэтэр ааҥл. credit score, нууч. кредитная история), билиҥҥи капитализм систематыгар олоҕурбут балловай оонньуу, сыала уонна соруга дьону кредит (иэс) ыллыннар диэн, төһөнөн элбэх иэскэ киирэҕин, оччонон кредитнай скоринговай пойнттара үрдээн иһэр.
Билигин Аан Дойду үрдүнэн хас даҕаны кредитнай историалары кэтээн көрөр тэрилтэлэр бааллар, олортон саамай улахан Equifax (Эквифакс). Эквифакс үксүн Америкаҕа, Арассыыйаҕа, Канаадаҕа, Европаҕа, Кытайга, Дьоппуон, Соҕуруу Корея, Аустралиа дойдуларын төһө иэскэ киирбиттэрин көрөр уонна сыаналыыр. 2020 сылга Эквифакс 800 мөллүйүөн киһини кредит скор оҥорор.
Кредит скор оҥороргор киһи эбэһээт кредит ылыахтаах, минимальнай балла 300 пойнт, максимальнайа 850 балл.
Киһи Кредит Скор саҕалыырыгар бастаан кредитнай карта арыйыахтаах, кредитнай лимиты 30% элбэҕи туттуо суохтааххын, олоҕун тухары ортотунан 10 кредитнай карталаныахтааххын.
# Чарина Ольга Иосифовна

Чарина Ольга Иосифовна — филология билимин кандидата.

# Чарина Ольга Иосифовна
## Олоҕун олуктара

* 1958 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1980 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1981 с. — Воронежтааҕы государственнай университет аспирана.
* 1985—1988 сс. — Саха государственнай университетыгар педагогика факультетын нуучча тылын уонна литературатын үөрэтии методикатын кафедратыгар ассистент, историко-филологическай факультетын нуучча уонна тас дойдулар литератураларын кафедратыгар ассистент.
* 1988—1995 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1996—2002 сс. — научный үлэһит.
* 1997 с. — филология билимин кандидатыгар «Свадебные песни Воронежской области» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2003 сылтан — гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт старшай научнай үлэһитэ.
* 2008 с. — «Отличник профессионального образования Республики Саха (Якутия)» бэлиэнэн наҕараадаламмыта.
О.И. Чарина нуучча фольклорун чинчийэр, 20-н тахса научнай ыстатыйалары суруйбута.

# Чарина Ольга Иосифовна
## Сүрүн үлэлэрэ

* Русские песни Приленья. (Новосибирск, 2009) - монография.
* Автор разделов в книге: «Якутия. Историко-культурный атлас. Природа. История. Этнография. Современность» / Науч. ред. В.Н.Иванов - М.; 2007.
* О русском свадебном обряде в Приленье (Живая старина. - 2001. - № 2. - С. 37-38).
* Русские заговоры в Якутии (Живая старина. - 2001.- № 3.- С.31-32).
* Polska a Syberia spotkanie dwoch swiatow. - Inicjal, 2001. - S.62-63. (на польском языке).
* Особенности типологии и взаимовлияния в русском и якутском эпическом фольклоре. - Монография, соавтор.

# Чарина Ольга Иосифовна
## Чарина О.И. туһунан

* Российские фольклористы. - М., 1994. - № 542. - С. 138-139.
* Взаимодействие культур народов Якутии в XVII-XXI вв. - Якутск, 2003. - С. 128.
* Якутия - форпост освоения Северо-Востока Сибири, Дальнего Востока и русской Америки (XVII-XX века). - Якутск, 2004. - С. 343.
* Толстихина Л. Особенности русского фольклора в Якутии: «Трудно будет таптыырга» // Якутск вечерний - 2004 - № 21 - 28 мая.
* Словенски фольклористи = Славянские фольклористы = Slav folklorists: лични подаци и адресе = персональные данные и адреса = personal informations and addresses. Белград, 2008. - С. 70-71.
# Моонньоҕон

* Моонньоҕон (кус)
* Моонньоҕон, сэппэрээк
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Хаалым балык

Хаалым балык (нууч. кит) — Кииттиҥилэр аймахтарыгар киирэр үүтүнэн иитиллээччи уу бөдөҥ харамайдара. Пекарскай тылдьытыгар өссө Тиит балык диэн барыл суруллубут, синоним быһыытынан, нуучча тылыттан киирбит диэн бэлиэлээх. Хаалым диэн тыл мондьуур, монгуол тылларыгар ханыылыы тыллардаах эбит. Нууччалыы киит диэн аат гириэк тылыттан киирбит (гир. κῆτος) «муора адьырҕата» диэн суолталаах.

# Хаалым балык
## Төрүттэрэ уонна көрүҥнэрэ

Кииттиҥилэр, ол иһигэр кииттэр сиргэ саамай улахан кыылларынан буолаллар — күөх киит уһуна 25 м (улахана 33м тиийэр), ыйааһына — 90-120 т. Бары кииттиҥилэр, хаалым балыгы, дельфииннэри уонна муора сибиинньэлэрин ааҕан туран сиргэ үөскүү сылдьыбыт ыыраахтаах туйахтаах кыыллартан төрүттээхтэр. Молекулярнай генетика этэринэн кииттиҥилэр бегемоттарга уонна да атын ыыраахтаах туйахтаахтарга чугас аймахтар. Бегемоттар уонна кииттиҥилэр биир өбүгэлэрэ 54 мөлүйүөн сыл ынараа өттугэр олорбут. Кииттэр ууга быһа холоон 50 мөлүйүөн сыл ынараа өттүгэр көспүттэр. Кииттиҥилэр аймахтара икки бөлөххө хайдар:
* Бытыктаах кииттэр. Балар саамай бөдөҥнөр.
* Тиистээх кииттэр ааттара этэрин курдук тиистээхтэр уонна балыгынан, атын муора харамайдарынан (кальмаардарынан иҥин) аһылыктаналлар.
# Фасад

Фасад (фр. façade) диэн дьиэ инники сирэй өттө.
Фасад ууһуктара:
* Портал
* Портик
* Колоннада
* Пиластра
* Кариатида
* Аан
* Түннүк
* Фронтон
# Эһэлээх (Уус-Алдан улууһа)

Эһэлээх — Уус-Алдан улууһун Өнөр нэһилиэгин киинэ.

# Эһэлээх (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Өнөр нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Хаҥыл эһэх

Хаҥыл эһэх (Equus africanus) диэн Аттар уустарын биир кыыла. Дьиэтээҕи эһэх өбүгэтэ буолар. Хаҥыл эһэхтэр хотугулуу-илин Африка кураанах таастаах сирдэригэр үөскүүллэр.
# Аат дала

Аат дала (нууч. Пространство имён) — тугунан эрэр бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннаах ааттар эбэтэр тиэрминнэр холбоһуктара. Булкуур тахсыбатын курдук биир аат далыгар элбэх суолталаах ааты иҥэрбэттэр. Холобур, куорат уулуссалырын аатын далыгар хатыланар ааттаах хас да уулусса суох буолуохтаах. Аат далын суолтата улахан, тоҕо диэтэххэ эттик бэйэтин аата ханнык далга киирэриттэн суолтата уларыйыан сөп. Уулусса туһунан холобуру салҕаатахха, алҕас далы булкуйууттан тахсыбыт көрүдьүөһү «Ирония судьбы, или С лёгким паром! киинэҕэ көрөбүт»
Дал кэҥиир түбэлтэтигэр ааттары кэҥэтэргэ эбэтэр уустугурдарга күһэллэбит. Холобурун киһи аатыгар көрүөххэ сөп: "Ыал" диэн далга киһи тус бэйэтин аата биир эрэ тылтан (Айхаан, Ньургун) турар да буоллаҕына өйдөнөр, оттон "Саха сирин дьоно" далга соҕотох эрэ аатынан ким туһунан этиллэрэ сатаан өйдөммөт. Эбии араспаанньатын, аадырыһын этиэххэ наада.
Программирование тылларыгар аат дала чуолкай формааттаах буолар уонна ол тыл сиэрин булгуччу тутуһан туттуллар.

# Аат дала
## Холобурдар

* Пространство имён (программирование)
* Пространство имён (XML)
* Бикипиэдьийэ:Аат дала
* IP-аадырыс
* Тыынар тыыннаах таксономията
* Химическэй номенклатура
* УДК

# Аат дала
## Өссө маны көр

* Модель
# Бастакы Күүлэт нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Бастакы Күүлэт нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уһун.
Улуус кииниттэн 140 км хоту диэкки сытар.
Олохтоох дьонун ахсаана 802 киһи (2007 сыл).
Олохтоохтор дьарыктара — ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ, булт уонна балыктааһын.

# Бастакы Күүлэт нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээх дьон

Васильев Герасим Семенович (1949 төр.) — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.
# Батак (Никита Коркин)

Батак (Никита Коркин диэн сүрэхтэммит), 1745 сыллааҕы төрүөх, Күлүмнүүр хос эһэтэ. Тумус (Игнатий Никитин) диэн уоллаах эбит.
# Сэлиэhинэй

?Сэлиэhинэй :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Үүнээйилэр |
| Аймах: | Poales |
| Кэргэн: | Poaceae |
| Подсемейство: | Pooideae |
| Триба: | Triticeae |
| Уус: | Triticum |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Үүнээйилэр алпаабытынан]]
Сэлиэhинэй (Triticum) диэн аан дойдуга тарҕаныытынан бастыҥ туорахтаах үүнээйи. Үөскээбит сирэ Чугас Илин региона. Сэлиэhинэй туорахтара бурдук оҥоруутугар, пиибэ уонна водка көөнньүүтүгэр уонна биооттук оҥоруутугар туттуллаллар. Онтон ураты дьиэ кыылыгар аhылык буолар.
# Күн (кэм)

Күн (Хонук) диэн кэм кээмэйэ. Сир одоно бэйэтин эргиччи биир эргиири оҥорор кэм кэрчигэ, быһа холоон 24 чаастан турар.

# Күн (кэм)
## Сыл күннэрэ

| Тохсунньу | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Олунньу | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29* |
| Кулун тутар | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Муус устар | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Ыам ыйа | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Бэс ыйа | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| От ыйа | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Атырдьах ыйа | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Балаҕан ыйа | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Алтынньы | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Сэтинньи | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Ахсынньы | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
* Олунньу ыйыгар ордук хонуктаах сылга эрэ 29 күн баар. Атын сылларга 28 күннээх.
# Телесериал

Телесериал (кылгастык сериал) диэн телевидениеҕа көстөр тус туспа эпизодтартан турар киинэ оҥоhуу.

# Телесериал
## Холобурдара

* Санта Барбара
# Уруу

Хаан сибээстээх дьон барылара. Дьиэ кэргэн социальнай институт нөҥүө улаатыан сөп.
Түүр норуоттарыгар эр киһинэн улаатар, дьахтар кэргэн таҕыстаҕына урууттан барар диэн ааҕыллар.
# 1559

1559 сыл.

# 1559
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 2 — Джон Нокс көскө ыытылла сылдьан баран Шотландиятыгар төннүбүт, бу тиийэн Шотландия Реформациятын баһылыыр.
# Порт-о-Пренс

Порт-о-Пренс (Port-au-Prince) диэн Хаити киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 704,776 (2003).
2010 c. тохсунньу 12 буолбут сир хамсааhына куораты алдьархайдык алдьатта, дьиэлэр уонна да атын тутуулар улахан өттүлэрэ сууллубуттар. Хаити дьаhалтата тыhыынчанан киhи өлбүтүн туhунан этэр, өлбүттэр ахсааннара 100 тыh. тахса буолуон сөп.
# Чочур Мыраан

Чочур Мыраан - Дьокуускай куорат аттыгар баар мыраан. Маҥан террасатын кытыытыгар туспа турар. Үрдүгэ 100 м, онтон муора таһымыттан 193 м. Саха фольклоругар уонна культуратыгар улахан суолталаах миэстэ.

# Чочур Мыраан
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Консепсьон

Консепсьон (исп. Concepcíon) диэн Чили уонна бүтүн Соҕуруу Америка. Олохтоохторун ахсаана 216,061 уонна иэнэ 221,6 км2.

# Консепсьон
### Кэм зоната

* UTC-4 & Сайын (DST): UTC-3

# Консепсьон
## Уэбсайт

* Concepcion.cl
# 1755

1755 сыл.

# 1755
## Туох буолбута

* Тохсунньу 23 — Ыраахтааҕы Елизавета Петровна Москубаҕа Арассыыйа бастакы университетын олохтуур туһунан ыйаахха илиитин баттаабыт. Университет Михаил Ломоносов уонна граф Иван Шувалов бырайыактарынан тэриллибитэ. Бу университет билигин — М. В. Ломоносов аатынан Москубатааҕы судаарыстыбаннай университет.
* Тохсунньу 25 — Москубаҕа Сибэтиэй Татьяна күнүгэр университет олохтоммут.
* Муус устар 15 — Лондоҥҥа Сэмюэль Джонсон «Ааҥыл тылын тылдьытын» таһаарбыт.
* Сэтинньи 1 — Португалия киин куоратыгар Лиссабоҥҥа сүүнэ кыахтаах сир хамсааһына буолбут. 5 миэтирэҕэ тиийэ кэтиттээх сир хайа барыылара куорат киин өттүн тулалыыр сиртэн ойуннарбыттар. Сир хамсааһынын кэнниттэн 20 миэтирэҕэ тиийэ үрдүктээх цунами куораты урусхаллаабыт. Түмүгэр куорат 275 тыһыынча олохтооҕуттан 90 тыһыынчаҕа тиийэ киһи өлбүт.

# 1755
## Өлбүттэр

* Кулун тутар 8 — Крашенинников Степан Петрович (1711 - 1755), нуучча Камчаатканы чинчийээччитэ.
* Ыам ыйын 20 — Иоганн Георг Гмелин (1709 төр.), ньиэмэс айанньыта, айылҕаны чинчийээччи, Петербуурдааҕы Наукалар академияларын академига.
# Радикулоневритка

Радикулоневритка — нервнэй системаны хотор патология. Бу ыарыы күһүрүүтүгэр нервнэй системаҕа араас уларыйыы барар.
# Үрий Дудь

Үрий Дудь (нучч: Юрий Дудь) - Арассыыйа биллэр блогера буолар. 2022 сыллаахха Ютубка 11 мөллүйүөн киһи суруттарааччылаах Вдудь диэн канаалыгар.
# Арҕаа Папуа

Арҕаа Папуа (индон. Papua Barat, Irian Jaya Barat) — Саҥа Гвинея арыыга сытар Индонезия провинцията. Олохтоохторун ахсаана — 760 422 киһи. (2010). Дьаһалта киинэ — Маноквари куорат.

# Арҕаа Папуа
## Географията

Провинция Чендравасих тумул арыыга (Көтөр Төбөтө) уонна аттыгар сытар арыыларга сытар.

# Арҕаа Папуа
## Устуоруйата

До 7 февраля 2007 провинция называлась Западная Ириан-Джая, и была переименована в Западное Папуа. Однако требуются ещё дополнительные процедуры для легализации нового названия. Провинция образовалась в 2003 в результате разделения бывшей провинции Ириан-Джая.

# Арҕаа Папуа
## Олохтоохторо

Австронезия (ираруту, кури, биак, вайгео уо.д.а.) уонна папуас тылынан саҥарар дьон олороллор. Олор истэригэр майбрат уонна илин чендравасих тыл кэргэнигэр киирэр тыллар, ону таһынан арҕаа-папуас, майраси, трансновогвинейскай тыл кэргэннэрэ, уонна абун, мпур итиэннэ хатам изоляттар бааллар.

# Арҕаа Папуа
## Дьаһалтанан тыырыллыыта

Провинцияҕа 10 уокурук (kabupaten) уонна 1 городскойкуорат муниципалитета (kota) киирэр:
| № | Дьаһалта биирдэмэ | Сирин иэнэ, км² | Олохтоохторо, чел. (2010) | Киинэ |
| 1 | Раджа-Ампат уокурук | 6084,50 | 42 471 | Ваисаи |
| 2 | Соронг (куорат) | 1105,00 | 190 341 |
| 3 | Соронг уокурук | 19 736,25 | 70 635 | Аимас |
| 4 | Соҕуруу Соронг уокуруга | 16 807,00 | 37 579 | Теминабуан |
| 5 | Факфак уокурук | 14 320,00 | 67 153 | Факфак |
| 6 | Каимана уокуруга | 18 500,00 | 46 243 | Каимана |
| 7 | Маноквари уокурук | 14 448,50 | 187 591 | Маноквари |
| 8 | Майбрат уокурук | 13 203,00 | 33 735 | Кумуркек |
| 9 | Тамбраув уокурук | 5587,75 | 6393 | Феф |
| 10 | Телук-Бинтуни уокурук | 18 637,00 | 52 403 | Бинтуни |
| 11 | Телук-Вондама уокурук | 12 146,62 | 26 311 | Расиеи |
# Архангельскай уобалас

Архангельскай уобалаhа :
| Архангельскай уобалаhын былааҕа Архангельскай уобалаhын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Архангельск |
| Иэнэ | 589 913 км² км² |
| Дьонун ахсаана | 1 202 295 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Хотугулуу Арҕаа |
| Экономическай оройуона | Хоту |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Игорь Орлов |
| Архангельск уобалаһын депутаттарын мунньаҕын бэрэсэдээтэлэ | Виталий Фортыгин |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
* Архангельскай уобалас — Арассыыйа илин өттүгэр уһук хоту сытар сирэ. Уобалас иһигэр Ненец автономиялаах уокуруга киирэр.
* Төрүттэниитэ балаҕан ыйын 23 1937 сыллаахха РСФСР Хотугу уобалаһын араарыыга.
* Хотугулуу-Арҕаа федеральнай уокуруккка киирэр.
* Иэнэ 587,4 тыһ. км².
* Олохтоохторо 1262 тыһ. киһи (2009). Нэһилиэнньэ плотноһа: 2,1 киһ./км² (2009), куорат олохтоохторун өлүүскэтэ: 73,4 % (2008).
* Киинэ — Архангельскай к.
* Губернатор — Игорь Орлов.
Республикалар: Адыгея | Алтай | Башкортостан | Бүрээтийэ | Дагестан | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачай-Черкесия | Карелия | Коми | Марий Эл | Мордовия | Саха Сирэ | Татарстан | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Хотугу Осетия | Чечня | Чувашия |
Кыраайдар: Алтай | Забайкалье | Камчаатка | Краснодар | Красноярскай | Пермь | Приморье | Ставрополь | Хабаровскай
Уобаластар: Амур | Архангельскай | Астрахан | Белгород | Брянскай | Владимир | Волгоград | Вологда | Воронеж | Иваново | Иркутскай | Калининград | Калууга | Кемерово | Кировскай | Кострома | Курган | Курскай | Ленинград | Липецкай | Магадаан | Москва | Мурманскай | Нижнэй Новгород | Новгород | Новосибирскай | Омскай | Оренбург | Орел | Пенза | Псков | Ростов | Рязань | Самаара | Саратов | Сахалиин | Свердловскай | Смоленскай | Тамбов | Тверь | Томскай | Туула | Тюмень | Ульяновскай | Челябинскай | Ярославскай
Федеральнай суолталаах куораттар: Москва | Санкт-Петербург
Автономиялаах уобалас: Дьэбириэй
Автономиялаах уокуруктар: Ненецтэр | Ханты-Манси — Югра | Чукотка | Ямал-Ненец
# Эйикээр (Сунтаар улууһа)

Эйикээр — Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Эйикээр (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Хадан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Чабырҕай

Чабырҕай — бас уҥуоҕун кулгаах уонна сүүс ыккардынааҕыта, сорох кыылларга (холобур, сылгыга) хараҕын кырыытыттан саҕалаан кулгааҕын ыккардыгар диэри.