yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Коран

Коран (араб. القرآن ‎al-qur’ān) диэн Ислам сүрүн ытык суруйуута. Бастакы Коран арабтыы суруллубута. Коран Таҥара этиитэ буолар уонна мусулмаан сиэрин-туомун наардыыр уонна дьаhайар.
Мусулманнар итэҕэллэринэн, Коран ис хоhоонун Муhаммедка Хабырыыл аанньал 610—632 сс. тириэрдибитэ. Муhаммед Кораны тылынан бэйэтин батыhааччыларыгар кэпсээбитэ. 633 с. Коран текста суруллубута. 653 с. биир халыыптаммыта, түҥэтиллибитэ уонна киэҥник оҥоhуллан тарҕаныллыыта саҕаламмыта.

# Коран
## Кинигэ ис тутула

Коран тиэкиһэ 114 бастартан турар, бас сура дэнэр. Суралар меккатааҕыларга уонна мединатааҕыларга арахсаллар, хайа сиргэ үөскээбиттэриттэн (көстүбүттэриттэн). Мусулмааннар итэҕэллэринэн, суралар ааттарын Муhаммедка Таҥара ааттаабыта. Бары суралар, тохсустан ураты, «Ордук аһыныгас, ордук аһымаллаах, Таҥара аатынан…» (بسم الله الرحمن الرحيم bismi-llāhi ar-raḥmāni ar-raḥīmi) диэн этииттэн саҕаланаллар.
Хас биирдии сура хас да этиилэртэн турар, этии айат дэнэр.
* Al-Quran (Коран) Архыыптаммыт 2009, Тохсунньу 29 күнүгэр. text format
* Переводы Корана // QuranAcademy.org
* На английском Архыыптаммыт 2018, От ыйын 30 күнүгэр.
# Молотов Вячеслав Михайлович

Вячеслав Михайлович Молотов (1890–1986) Дьиҥнээх араспаанньата Скрябин. Бэлитиичэскэй уонна судаарыстыбаннай үлэһит. 1930-41 сылларга ССРС бырабыыталыстыбатын баһылыга, 1939-49, 1953-56 сс. нарком уонна омук миниистирэ. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр «Молотов коктейла» диэн уматыктаах бытыылканы киэҥник туһаммыттара.
# Улахан Харгыс Арыылар

Улахан Харгыс Арыылар диэн аан дойду ордук элбэх корал арыылара. 2 900 туспа рифтартан уонна 900 арыылартан турар. Уhуна 2 600 км уонна иэнэ 344 400 км2. Риф Корал байҕалыгар, Аустралия хотугулуу-илин кытылын аттыгар сыталлар.
# Түүкээн

Түүкээн өрүс - Бүлүү өрүс хаҥас салаата. Уһуна 747 км., тардыытын иэнэ 16300 км².
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар уонна Саха сирин ортоку намталынан сүүрэр. Төрдүгэр уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 30 м³.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: Чилли (349 км.) уонна Тэҥкэлээх (85 км.)

# Түүкээн
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Тыы

Тыы — ууга устарга аналлаах дьоҕус тэрил, оҥочо.
Харыстаан сорох сирдэргэ даллыһах дииллэр эбит.

# Тыы
## Тыл туттуллуута
#### Тыл номохторо

Эрдиитэ суох тыыга олорто.
# Эпос
## Эпос (литература көрүҥэ)

Эпос — түбэлтэлэри, быһыыны-майгыны эридьиэстээн, характеры арыйар, ойуулуур-көрдөрөр, тэнийбит сюжеттаах, үксүгэр сэһэргиир тылынан суруллубут айымньылары ааттыыллар. Эпос ойуулуур түбэлтэлэрэ олоххо муҥутуурдук чугаһыыллар (олох курдуктар). Кини сүрүн формалара: роман, сэһэн, кэпсээн.

# Эпос
## Сүрүн формалара

* Роман — эпос бөдөҥ айымньыта, норуот олоҕун киэҥник хабан, дириҥник хорутан ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур, үгүс геройдардаах, элбэх сюжетнай линиялардаах. Холобур, саха литературатын бастакы романа - Эрилик Эристиин «Маарыкчаан ыччаттара». Роман хас да кинигэлээх буолуон сеп. Холобур, икки кинигэлээх Софрон Данилов «Киһи биирдэ олорор» романа — дилогия, Н.Якутскай үс кинигэлээх. «Төлкөтө» - трилогия. Роман норуот олоҕун ордук киэҥник хабан көрдөрөр, история тыҥааһыннаах кэмин ойуулуур буоллаҕына эпопея диэн ааттанар. Холобур, саха литературатыгар Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» романа – эпопея. Роман литература сиппитин- хоппутун көрдөрөр бэлиэтэ буолар Саха литературата «кэпсээнтэн-сэһэҥҥэ-ромаҥҥа» диэн сайдыыны 20-40-с эрэ сыллар истэринэн ситиспитэ, ону «түргэтээн» сайдыы (ускорение) диэн ааттыыллар.
* Сэһэн – эпос роман уонна кэпсээн икки ардыларынан турар орто кээмэйдээх формата. Сэһэн сүнньүнэн биир киһи дьылҕатын ойуулуур, Холобур, Эрилик Эристиин «Кэриэс туолуута», Г.Колесов «Кэскил» уо.д.а. Саха литературатыгар саамай сайдыбыт жанр.
* Кэпсээн – киһи олоҕуттан биир эмит түгэни, түбэлтэни ойуулуур эпос кыра формата. Холобур. Н. Неустроев «Ыйдаҥа» кэпсээнигэр Ылдьаана олоҕуттан биир киэһэ — кини мунньахха сылдьыыта ойууланар. Ол эрээри кэпсээн сата таас курдук күүстээх, дириҥ ис хоһоонноох. Бу түбэлтэнэн суруйааччы саҥа олоххо саха дьахтарын өйө-санаата уларыйан эрэрин көрдөрөр, онон автор балаҕан иһинээҕи олоҕунан бүтүн аан дойду таһымыгар тахсар дьахтар босхолонуутун проблематын хабар. Дьикти, уһулуччулаах түгэни кэпсиир, соһуччу түмүктэнэр, кэпсээҥҥэ чугас эпос кыра форматын новелла диэн ааттыыллар. Холобур, Н.Габышев «Тыалы утары», Софрон Данилов «Стадиоҥҥа» уо.д.а?

# Эпос
## Өссө маны көр

* Лирика
* Драма

# Эпос
## Литература

* Окорокова В.Б. Литература теорията. Дьокуускай, 2004.
# Сиик арааһа

Сириэһин сиигэ
* Көтүү, көтүөкэ анньыы.
* Иҥээһин.
* Атаралыы анньыы.
* Сирийии, сириэһин, сирийэ анньыы.
* Субуйа, собуччу анньыы.
Тигии сиигэ
* Хачайдыы анньыы.
* Хабайыы (хамайыы, хам анньыы) — сииги хаптатарга.
* Сииктии тигии,
* Мииннэрэ анньыы.
* Кэдэрги анньыы — кэнниттэн анньыы.
* Ынахтыы анньыы — саарыга, түнэҕэ туттуллар сиик.
* Батары (батара) анньыы — тумус анньарга.
* Хайа анньыы — халыҥ тириини курдары аспакка, аҥаарынан анньан тигии.
* Икки хос хайа анньыы — халыҥ тириини икки өттүнэн хайа анньан тигии.
* Дородуйуу (доройуу, дорооһун).
* Күбүрүйүү.
* Бүүрүү сиик.
* Үүйүү сиик.
* Тотторү-таары мииннэрэ анньыы.
* Туймуулуу анньыы.
* Сытыары анньыы (иҥнэри сиик).
* Икки хос сытыары анньыы.
* Баттата анньыы.
* Дьипииэһиннээх сиик — ус хос халыҥ тириини тигэргэ аналлаах.
* Оҕус ииктэтэ анньыы.
* Кутуйах суола анньыы.
* Кыранаас суола анньыы.
* Туйах хаамтара анньыы.
* Кириэстии анньыы — туора анньыы.
* Быыдаралыы анньыы.
* Икки хос быыдара сиик, о.д.а.
Ойуу-дьарҕаа сиигэ
* Таҥалай анньыы (таҥалай сиик).
* Суһуохтуу сытыары анньыы.
* Уктаалыы анньыы.
* Тиэрбэстии анньыы (биэтилэлии анньыы).
* Иилэҕэс анньыы (иилэҕэс тардыы, иилэ тардыы).
* Эрийэ охсуу (эрийэ тардан ылыы).
* Синньэлии сиик.
* Субурҕалыы (субуулуу) анньыы.
* Кыбытыылаах сиик.
* Харыйалыы анньыы.
* Кыламан анньыы, о.д.а.
Ии тигиитин apaaha
* Хабарҕалыы анньыы.
* Ураһалыы анньыы.
* Илим хараҕа анньыы.
* Охторо, тыал анньыы.
* Бөлөх ии.
* Көтүөкэй ии (көтүөкэ).
* Сиэл анньыы.
* Иилэ тардыы.
# Программалааhын тыла

Программалааhын тыла диэн массыыналар (бастатан туран көмпүүтэрдэр) үлэлэрин туhаайар оҥоhуу тыл. Программалааhын тыллара программалары айарга, алгоритмнары көрдөрөргө эбэтэр дьон билсиитин биир көрүҥэ курдук туттуллаллар.
Элбэх программалааhын тылларын суруйуулара синтаксистарыттан уонна семантикаларыттан тутулуктаах уратылаахтар, тоҕо диэтэр көмпүүтэрдэр лоп бааччы инструкцияларга эрэйэллэр.
Эрдэтээҕи программалааhын тыллара көмпүүтэр айыллааhынын иннинэ үөскээбиттэрэ, кинилэр Жакар таҥас өрөөччүтэ эбэтэр бэйэтэ оонньуур пианино курдук массыыналар майгыларын туhаайарга туттуллаллара. Билигин тыhыынчанан араас программалааhын тыллара бааллар, үксүлэрэ көмпүүтэргэ аналлаахтар. Хас сыл аайы саҥа тыллар үөскүүллэр.

# Программалааhын тыла
## Быhаарыы

Программалааhын тылын өйдөбүлэ үксүн маннык быhаарыллар:
* Функция: Программалааhын тыла көмпүүтэр суоттааhыны эбэтэр алгоритмы толоруутун уонна тас тэриллэри (принтер, робот уо.д.а.) хонтуруоллуурун көҕүтэр көмпүүтэр программаларын суруйарга туттуллар тыл буолар.
* Сорук: Программалааhын тыла айылҕа тылыттан уратыта диэн, айылҕа тыла дьон билсиитигэр эрэ туттуллар, онтон программалааhын тыла онно эбии киhи массыынаҕа сорудахтары биэрэрин көҥүллүүр. Сорох программалааhын тыллара биир тэрил атыны хонтуруоллууругар туттуллаллар.
* Толоруу: Программалааhын тыла биэрии тутулларын быhаарарга уонна сирдииргэ уонна суоттааhын бырассыаhынан салайарга туттуллуон сөп.

# Программалааhын тыла
## Программа мультипарадигменнай тыла

Программирование тыла-мультипарадигменнай программирование инструмент быһыытынан оҥоһулунна, ол эбэтэр хас да, үксүн араас парадигменнэр аймахтарыттан тутулуга суох араас парадтар тыллара.
Программа биир парадынааҕар улахан өйөбүлү оҥорор киһи хас биирдии тылын өйдүөн сөп эрээри, маннык быһаарыы араас автордар программирование парадын өйдөбүлүн тус- туспа быһаараллар эбит. Холобур, ресурсаны, структурнай программаны уонна сыһыарыы программаларын парадтарын аахтахха, көрүллүбүт билгэлээһин сорох түгэннэртэн ураты (холобур, тылы үөрүйэҕэ суох сыһыарыы суох) программалааһын ньымалара нэһиилэ тиийиэхтэрэ.
Программа мультипарадигменнай тыллары ырытан оҥоруу сыала, быраабыла курдук, программистарга үлэ бастыҥ инструменнарын туһаныы, ханнык да парадизм саамай чэпчэки эбэтэр саамай көдьүүстээх ньыманан быһаарыллыбатын билэллэр.
Саамай улахан суолталаах холобур-оз, функциональнай тыл, объект-ориентированнай тыл, конкуреннаах (параллельнай) программа буолар. Уон сыл былаана оҥоһулунна, кини сыала-араас программнай парадигалары кытта сибээстээх өйдөбүллэри түмэр сыаллаах.
Программалааһын биир саамай ситиһиилээхтик мультипарадигеннаах тыл быһыытынан сомоҕолуур чиэппэр, сомоҕолуур, процедурнай уонна объект-ориентированнай парадигманы сотору- сотору холбуур тыл диэн ааттанар.
Функциональнай уонна объект-ориентированнай парадигмалары өйүүр тыллар. Функциональнай уонна процедурнай парадигалар аптарытыаттар уонна нууччалар холбоһоллор APL и Rust. Функциональнай уонна логическай парадигмалар көрдөрүүлэрин, AFL, Curry и Mercury көрдөрдүлэр.
# Торотоев Григорий Васильевич

Торотоев Григорий Васильевич — Бүлүү уокуругун куттал суох буолуутун кэмитиэтин чилиэнэ, Бүлүү улууһун Сэбиэтин дьокутаата, Орто Бүлүү улууһун байыаннай хамыһаара, милииссийэ начаалынньыга.
1895 сыллаахха Орто Бүлүү Өргүөт нэһилиэгэр (билиҥҥинэн - Хампа) төрөөбүтэ. Хампа оскуолатыгар үөрэнэн, сахалыы, нууччалыы үчүгэйдик суруйара, ааҕара.

# Торотоев Григорий Васильевич
## Үлэтэ-хамнаһа

1917 с. муус устар 10 күнүгэр Өргүөт нэһилиэгэр Уопсастыбаҕа куттал суох буолуутун кэмитиэтэ (Комитет Общественной безопасности) тэриллэр. Григорий Васильевич (оччолорго Иовлев диэн араспаанньалаах, сити сыл эһэтэ Торотой аатыттан таһааран, араспаанньатын Торотуойап диэн суруйар буолар) ол кэмитиэт састаабыгар киирэр. 1918 сылтан Бүлүүгэ сэбиэскэй былааһы олохтооһуҥҥа көхтөөхтүк кыттар. Өргүөт нэһилиэгэр оробуочай сойуус бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир. Улууска Совдеп чилиэнинэн талыллар. 1920 сылтан Орто Бүлүү улууһугар байыаннай хамыһаар (военком) буолар. Хампа нэһилиэгэр Сэбиэт ситэриилээх кэмитиэтин (исполком) сэкирэтээринэн үлэлиир. Онтон II Лүүчүн нэһилиэгэр Сэбиэт ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллар.
1925 с. нэһилиэк Сэбиэттэрин быыбарыгар, улуус Сэбиэтин сийиэһин ыытыыга икки нэһилиэккэ боломуочунайдыыр.
Сибиир лааҕырыттан (СИБЛАГ) босхолонон кэлэн баран, 1936 с. Уус Майа оройуонугар Усть-Миль сэлиэнньэтигэр үлэлиир. 1948 сылтан ыла Сангаарга шахтаҕа үлэлиир, таас чох тиэйиитигэр сылдьар. 1954 с. дьиэ кэргэнин кытта Таас Тумуска көһөн кэлэр. Онно геофизическай партияҕа оробуочайдыыр.

# Торотоев Григорий Васильевич
## Үрүҥнэргэ

1922 с. паасха күн Г.В. Торотоевы үрүҥнэр тутан ылан хаайаллар, ытарга уураахтыыллар. Ону истэн, Хампа олохтоохторо туруорсан, боруукаҕа (көмүскэлгэ) ылаллар. Тыыннаах хаалларбыттарын суотугар Куонаан Никииппэрэп ыстаабыгар суруксутунан, ону сэргэ милииссийэ начаалынньыгынан аныыллар. Кини бэрээдэги көрөр кэмигэр Орто Бүлүүгэ туох да мөкү быһылаан тахсыбатах. 20 күн буолаат, үрүҥнэр этэрээттэрэ Бүлүү куоратыгар хотторон үрүө-тараа ыһыллаллар. Дьоппуон дойдутугар күрүүр былааннаах хамандыырдарын Куонаан Никииппэрэби аара суолларыгар Кэбээйи сиригэр дьаһайаллар. Г.В. Торотоев 1923 с. амнистияланан, дойдутугар хаалан, үлэ үөһүгэр түһэр.

# Торотоев Григорий Васильевич
## Сойуолаһыы

1931 с. Өргүөт нэһилиэгин быыбардыыр хамыыһыйата ЯЦИК дьаһалыгар олоҕуран, дьадаҥылар, батараактар мунньахтарын уурааҕын ылыммакка туран, үрүҥнэргэ холбоһо сылдьыбыт диэн сылтаҕынан Торотоев Г.В. куоластыыр быраабын быһан кэбиһэр.
1931 с. «7 киһилээх кулаактар сэбилэниилээх бөлөхтөрө тутулунна» диэн иһитиннэрии хаһыакка тахсар. Г.В. Торотоев ити сымыйа буруйдааһыҥҥа күтүрэнэн (РСФСР ХК 58-10 ыст.), 1931 сыл алтынньы 22 күнүгэр тутуллан хаайыллар. 1932 сыл муус устар 3 күнүгэр ОГПУ кэллиэгийэтэ 3 сылга көҥүлүн быһарга уураахтаан, Сибиир лааҕырыгар (Новосибирскай к.) утаарар. Дьиэтин-уотун, баайын-дуолун туордаан ылаллар. 3 оҕолоох ойоҕо ыал устун барар.

# Торотоев Григорий Васильевич
## Реабилитация

1993 сыл кулун тутар 22 күнүгэр Г.В. Торотоев үтүө аата чөлүгэр түспүтүн туһунан ыспыраапкаҕа СӨ борокуруора В.В. Колмогоров илии баттаабыта.
# Афанасьев Петр Саввич

Афанасьев Петр Саввич (15.07.1928—10.08.2000) — саха тылын түөлбэ тылларын чинчийбит лексиколог учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.

# Афанасьев Петр Саввич
## Олоҕун олуктара

* 1928 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр Саха АССР Бүлүү улууһун Тоҕус нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1955 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1946—1955 сс. — учууталлыыр.
* 1955—1958 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалыгар аспирант.
* 1958—1968 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1965 с. — филологическай билим кандидатыгар «Говор верхоянских якутов» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1968—1969 сс. — тыл, литература уонна история Институтун старшай научнай үлэһитэ.
* 1969—1986 сс. — Саха государственнай университет саха тылыгар уонна литературатыгар кафедратыгар преподаватель.
* 1970 с. — доцент.
* 1986—1989 сс. — старшай научнай үлэһит.
* 1989—1991 сс. — ведущай научнай үлэһит.
* 1991 сыллаахтан — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын тылы үөрэтиигэ салаатын старшай научнай үлэһитэ.
* 2000 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр олохтон туораабыт.
П. С. Афанасьев саха диалектологиятыгар, лексикологиятыгар уонна лексикографиятыгар специалист быһыытынан биллэр.

# Афанасьев Петр Саввич
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Говор верхоянских якутов» (Якутск, 1965), монография.
* «Диалектологический словарь якутского языка» в соавт. (М., 1976).
* «Краткий толковый словарь якутского языка» в соавт. (Якутск, 1994).
* Учебное пособие для студентов ЯГУ «Якутская лексикография» (Якутск, 1976).
* «Лексикология якутского языка» (Якутск, 1977).
* Учебник «Якутский язык. Морфология», в соавт.
# Аллентоун

Аллентоун (Allentown) диэн Пеннсүлваниа штатыгар баар кыракый куорат. 1762 сыллааха ниэмэс колониятыттан баар буолбут куорат.
# Куоҕастар кэргэннэрэ

Куоҕастар кэргэннэрэ (лат. Gaviidae, нууч. Семейство Гагаровые) - Куоҕастыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу кэргэҥҥэ Саха сиригэр 1 уус киирэр: Куоҕастар уустара.
# Быһыттаах (Ньурба улууһа)

Быһыттаах — Ньурба улууһун Малдьаҕар нэһилиэгин киинэ.

# Быһыттаах (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Малдьаҕар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# Старостин Михаил Гаврильевич

Старостин Михаил Гаврильевич — саха худуоһунньуга, график.

# Старостин Михаил Гаврильевич
## Олоҕун олуктара

1959 с. тохсунньу 1 күнүгэр Томпо оройуонугар Хаандыга бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
1973 сыллаахтан 1977 с. дылы Дьокуускайдааҕы уус-уран училищеҕа график Ю.И. Вотяковка, живописец Э. И. Васильевка үөрэммитэ. 1990 с. Красноряскайдааҕы Судаарыстыбаннай уус-уран инстутуутун промышленнай графика салаатын бүтэрбитэ. Манна кинини С. С Ливак, М. Ф Гладунов, С. П. Куликова үөрэппиттэрэ.
1990 сылтан 2000 сылга дылы «Бичик» кинигэ кыһатыгар уус-уран эрдээктэрдээбитэ, 2000 сыллаахтан — Арктикатааҕы судаарыстыбаннай культура уонна ускуустуба институтун преподавателэ.
Арассыыйа Худуоһунньуктарын сойууһугар 1991 сыллаахха киирбитэ.

# Старостин Михаил Гаврильевич
## Айар үлэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕын ааптардарыттан биирдэстэрэ. Станковай графикаҕа, живописька, плакатка уонна кинигэ графикатыгар үлэлиир. Худуоһунньук сахалыы толкуйдааҕа, өйдөөҕө-санаалааҕа, былыргы үһүйээннэри, олоҥхолору билэрэ айымньыларыгар бэриллэр.

# Старостин Михаил Гаврильевич
## Айар үлэтэ
##### Үлэлэрэ

* Ардаҕы күүтүү (1991)
* Ойуун (1992)
* Айанньыт (1996)
# Шапошников Владимир Петрович

Шапошников Владимир Петрович (1932, олунньу 22 – 1997, ахсынньы) — Намнааҕы педучилище бастакы дириэктэрэ (1963–1965), тылбаасчыт.
# Дьокуускайга 1986 сыллаахха буолбут дьалхаан

Дьокуускайга 1986 сыллаахха буолбут дьалхаан — ССРС-ка 1986 сыллаахха кулун тутар — муус устар ыйдарыгар буолбут Саха ил университетын устудьуоннарын дьалхаана.

# Дьокуускайга 1986 сыллаахха буолбут дьалхаан
## Дьалхаан хаамыыта

Кулун тутар 28, 29 уонна 31 күннэригэр Дьокуускайга университет аттыгар баар Теплай күөлгэ баар катокка нуучча уонна саха ыччаттара охсуспуттар. Обком уонна горком национальнай конфликт буолбатах диэн санаан улахан болҕомтону уурбатахтар. Муус устар 1 күнүгэр устудьуоннар улахан бөлөхтөрө мустубут, кинилэргэ Ис дьыала миниистирин солбуйааччыта В. Е. Дедиков кэпсэтэ кэлбит. Мустубут дьон буруйдаахтарга миэрэ ылары ирдээбиттэр. Дедиков сарсыныгар киэһэ 7 чааска ылыллыбыт миэрэлэри барытын кэпсиэх буолан эрэннэрбит. Ол гынан баран былаас да, университет салайааччылара да, бу быһылааҥҥа улахан болҕомтону уурбатахтарын түмүгэр, муус устар 2 күнүгэр дьалхаан кыттыылаахтарын кытта ким да көрсүбэтэх. Мантан сылтаан, кыыһырбыт дьон тоҕуоруһан куорат киинин диэки барбыт.
Обкуом дьиэтин аттыгар политиктар уонна ис дьыала үлэһиттэрэ көрсөннөр, устудьуоннары университекка нэһиилэ төннөрбүттэр. Дьон университекка тиийэллэригэр бөлөх ахсаана 700—800 киһиэхэ диэри улааппыт. Баран иһэр дьон иһиттэн «Саха сирэ — сахаларга!» уонна «Оржанканы суох гыныахпыт!» диэн хаһыылар иһиллибиттэр. Университет аттыгар Телегин диэн милиция үлэһитин кырбаабыттар.
Киэһэ 21 чааска СГУ аактабай саалатыгар дьон бөҕө мустубут. Манна СГУ устудьуоннарыгар атын үрдүк үөрэх кыһаларын устудьуоннара эмиэ холбоспуттар. 24 киһи тыл эппит, сүнньүнэн маннык санаа этиллибит: саха эдэр дьонун милиция көмүскээбэт, нуучча ыччата куоракка саха ыччатын куруук кырбыыр, милиция онно тугу да гыммат, — диэн.
Дьалхаан түмүгүнэн Саха сирин обкуома уонна горкуома дьон санаатын билбэккэ үлэлиирэ, араас омуктар ыккардыларыгар бииргэ олорор иитиинэн дьарыктаммата көстүбүтэ. Дьалхаан түмүгүнэн 100-тэн тахса киһи тутуллан, дьыалаҕа эриллибит, онтон 6 киһини сууттаабыттар, барыларын сүнньүнэн түөртүү сылга хаайыыга ыыппыттар.
# Барышев Николай Иванович

Барышев Николай Иванович, 1928 -1930 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ.
1898 сыллаахха Башкирияҕа Стерлитамак куоракка төрөөбүтэ. 1916 сылтан РСДРП чилиэнэ.

# Барышев Николай Иванович
## Олоҕун олуктара

* 1917 - 1921 сыллардаахха — Чистополь куоракка уезд норуот үөрэҕириитин отделын сэбиэдиссэйэ;
* 1921 сыллаахха — РКП(б) Татарстан обкомын сэкрэтээрэ;
* 1921 - 1923 сыллардаахха — ВКП(б) Сусуман уокуруктааҕы кэмитиэтин сэкрэтээрэ;
* 1924 - 1926 сыллардаахха — ВКП(б) Черноморскай обкомын сэкрэтээрэ;
* 1926 - 1928 сыллардаахха — ВКП(б) Кубань обкомын сэкрэтээрэ;
* 1928 сыл ахсынньы - 1930 сыл кулун тутар — ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ;
* 1937 сыллаахха репрессияламмыта.
* 1956 сыллаахха реабилитацияламмыта.

# Барышев Николай Иванович
## Ылыллыбыт сирэ

Саха Республикатын Национальнай Архив саайта Архыыптаммыт 2014, Кулун тутар 24 күнүгэр.
# Орхан Кемаль

Мехме́т Раши́т Огютчю́ (тур. Mehmet Raşit Öğütçü), Орха́н Кема́ль диэн аатынан суруйар (тур. Orhan Kemal; 15.9.1914, Джейхан, Османскай империя — 2.6.1970, София, Болгария Народнай Республиката ) — туурак суруйааччыта.

# Орхан Кемаль
## Айымньылара
### Кэпсээннэрэ

* Чувство \ Duygu (1948)
* Меневше \ Menevşe (1948)
* Ссора из-за хлеба \ Ekmek Kavgası (1949)
* Подонки \ Pezevenkler (1950)
* Арыгыһыт \ Sarhoşlar (1951)
* Дочь прачки \ Çamaşırcının Kızı (1952)
* 72 камера \ 72. Koğuş (1954)
* Забастовка \ Grev (1954)
* Закоулок \ Arka Sokak (1956)
* Братский вклад \ Kardeş Payı (1957)
* Вавилонская башня \ Babil Kulesi (1957)
* На свете была война \ Dünya'da Harp Vardı (1963)
* Ссора на улице \ Mahalle Kavgası (1963)
* Безработный \ İşsiz (1966)
* Сначала хлеб \ Önce Ekmek (1968)
* Малыши и взрослые \ Küçükler ve Büyükler (1971)

# Орхан Кемаль
## Айымньылара
### Арамааннара

* Аҕам дьиэтэ \ Baba Evi (1949)
* Праздные годы \ Avare Yıllar (1950)
* Муртаза \ Murtaza (1952)
* Джемиле \ Cemile (1952)
* Земля вращается \ Dünya Dönüyor (1953)
* На плодородной земле \ Bereketli Topraklar Üzerinde (1954)
* Почему так \ Neden Böyle (1956)
* Виновный \ Suçlu (1957)
* Удача \ Devlet Kuşu (1958)
* Происшествие \ Vukuat Var (1958)
* Дом мира \ Dünya Evi (1958)
* Дочь христианина \ Gavurun Kızı (1959)
* Кырачаан \ Küçücük(1960)
* Брошенная в бездну \ El Kızı (1960)
* Особняк госпожи \ Hanımın Çiftliği (1961)
* Старьевщик и сыновья \ Eskici ve Oğulları (1962)
* Көс көтөрдөр \ Gurbet Kuşları (1962)
* Уулусса оҕото \ Sokakların Çocuğu (1963)
* Хааннаах сирдэр \ Kanlı Topraklar (1963)
* Биир Филиз олорбута \ Bir Filiz Vardı (1965)
* Самый лучший из инспекторов \ Müfettişler Müfettişi (1966)
* Бренный мир \ Yalancı Dünya (1966)
* Дьиэлэртэн биирэ \ Evlerden Biri (1966)
* Атастар иһиириилэрэ \ Arkadaş Islıkları (1968)
* Уулусса биир кыыһа \Sokaklardan Bir Kız (1968)
* Мошенник \ Üçkağıtçı (1969)
* Куһаҕан суол \ Kötü Yol (1969)
* Күрүөйэх \ Kaçak (1970 посмертно)
* Түөкүн миллионер \ Serseri Milyoner (1976)
* Мир наизнанку \ Tersine Dünya (1986)
# Б.э.и. 44 сыл

Б.э.и. 44 сыл.

# Б.э.и. 44 сыл
## Туох буолбута

* Кулун тутар 15 — Рим импэрээтэрин Юлий Цезары өлөрбүттэр.
# Кривий Риҕ

Крывый Риҕ (укр. Кривий Ріг) диэн Украина куората. Дьонун ахсаана 656 478 (2013).
# Муҥур (анатомия)

Муҥур (лат. appendix vermiformis) — суон ойоҕоско сыста сылдьар чиэрбэтиҥи эттик. Киһи иммуннай ситимин сүрүн эттиктэриттэн биирдэстэрэ.
# Максимов Христофор Трофимович

Максимов Христофор Трофимович (08.04.1917—23.03.1980) — Саха АССР норуодунай артыыһа, саха аатырбыт ырыаһыта, ырыа айааччыта.

# Максимов Христофор Трофимович
## Олоҕун олуктара

Амма Сулҕаччытыгар дьадаҥы бааһынай кэргэҥҥэ 1917 с. муус устар 8 төрөөбүт. Аҕата өрөпкүөмҥэ кыттыбытын иһин 1921 с. ытыллыбыт. 1936 с. Абаҕа оскуолатын 6 кылааһын бүтэрбит.
1937 с. Дьокуускайга самодеятельнай куруһуоктар художественнай салайааччыларын куурустарын бүтэрбит. Онтон Амма уонна Мэҥэ Хаҥалас култууратын дьиэлэригэр худруктаабыт, Майаҕа I государственнай колхуоһунай драма театрыгар, Ньурбаҕа II государственнай колхуоһунай драма театрыгар артыыстаабыт, Үөһээ Бүлүү уонна Ньурба судаарыстыбаннай көһө сылдьар тыйаатырдарыгар онтон Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай музыка драма тыйаатырыгар үлэлээбит.
1980 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр күн сириттэн барбыт.

# Максимов Христофор Трофимович
## Айар үлэтэ

1937—1970 сс. X. Максимов эстрада артыыһын быһыытынан сценаҕа да, араадьыйаҕа да тахсыбыта. 300-чэкэ творческай концерт оҥорбут диэн ааҕаллар.
Самодеятельнай композитор X. Максимов 400-тэн тахса ырыа мелодиятын суруйбута, онтон 80 ырыата идэтийбит композитордар тупсарыыларын кэннэ хомуурунньуктарга тахсыбыттара: «Үлэ, таптал ырыалара» (Песни труда и любви, 1962), «Дьол иһин» (За мир и счастье, 1970), "Суун сибэкки сиигинэн" (1992), "Күнү олус таптыыбын" (2002). Өссө сүүс ырыа бэчээккэ бэлэмнэнэн Норуот айымньытын дьиэтигэр туттарыллыбыттара.
Улахан айымньылартан С. Дадаскинов «Күн тааһа» сюитатыгар музыкатын ааттыахха сөп. X. Максимов драма спектакылларыгар музыка айбыта биллэр, холобур, Күннүк Уурастыырап «За мир!», Л. Попов «Беспокойный отдых», И. Алексеев «Вилюйский узник», И. Бочкарев «На восходе» пьесаларыгар.
1968 сыллаахха «Утро долгого дня» (Рига киностудията, режиссер А. Неретниеце) киинэҕэ Додор оруолун оонньообута.

# Максимов Христофор Трофимович
## Айар үлэтэ
#### Бастыҥ ырыалара

* Учууталга (Амма Аччыгыйын тыллара)
* «Өрүүнэ»
* «Хаппытыан»
* «Боккуойа»

# Максимов Христофор Трофимович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Аҕа дойду 1941—1945 сс. сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1958)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1962)

# Максимов Христофор Трофимович
## Өссө маны көр

Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
# Совкомбаан

Совкомбаан (нууч. Совкомбанк), Костромаҕа төбө офистаах. Толору аата — «Совкомбанк» аһаҕас акционернай общество. Системаҕа суолталаах бааннар тиһигэр киирэр, Россия бааннарын ортолоругар активтарын кээмэйинэн 9-с миэстэни ылар 2020 сыл түмүгүнэн.
Совкомбаан - "Современный коммерческий банк" диэн нууччалыы фразаттан кылгатыллыбыта буолар.
2022 сыл олунньу 24 күнүгэр Арассыыйа Украинаҕа киириинэн сибээстээн, АХШ санкционнай испииһэгэр киллэриллибитэ. Олунньу 28 күнүгэр банк уонна кини салалталара бары Великобритания санкционнай испииһэгэр киллэриллибиттэрэ. Баан ону тэҥэсанкция испииһэгэр Евросойуус санкционнай испииһэгэр киирбитэ, кини Европа активтара тоҥоруллубуттара, «Совкомбанк» норуоттар икки ардыларынааҕы SWIFT төлөбүрдэр системаларыттан араарыллыбыта, ону тэҥэ кэккэ атын дойдулар санкционнай испииһэктэригэр киллэриллибитэ.