yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Колбунов Владимир Акимович

Колбунов Владимир Акимович (27.07.1911, Ростовка д., Омскай уобалас — 06.10.1998) — Саха Сириттэн сэриигэ ыҥырыллыбыт Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа. Киин фронт 61-с армиятын 81-с стрелковай дивизиятын 467-с стрелковай полкатын разведкатын взводун отделениетын хамандыыра, старшай сержант.

# Колбунов Владимир Акимович
## Олоҕун олуктара

1911 сыл от ыйын 27 күнүгэр Омскай уобалас Большереченскай оройуонугар Ростовка дэриэбинэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Нуучча. ВКП(б)/КПСС 1943 с. чилиэнэ. Орто ситэтэ суох үөрэхтээх, колхозка үлэлээбит.
1937—1939 сс. Уһук Илин кавалерия полкатыгар сулууспалаабыт.
Сэрии иннинэ Ааллаах Үүн приискаларыгар, Хаҥалас шахтатыгар үлэлээбит.
1941 сыллаахха баҕа өттүнэн фроҥҥа ыҥырыллыбыт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин сержант Колбунов Владимир Акимовичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспит. 1945 сыллаахха Кыайыы Парадыгар кыттыбыт.
Сэрии кэнниттэн Дьокуускайга, Мирнэйгэ үлэлээбит. Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыт.
1998 сыл алтынньы 6 күнүгэр өлбүт.

# Колбунов Владимир Акимович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (№ 1668) (15.01.1944)
* Ленин уордьана (15.01.1944)
* Икки Кыһыл Знамя уордьана
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Икки «Хорсунун иһин» мэтээл (23.08.1942; 13.09.1943)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* «Берлины ылыы иһин» мэтээл
* Ытык горняк
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Мирнэй куорат ытык киһитэ

# Колбунов Владимир Акимович
## Аатын үйэтитии

* Мирнэй куоракка Ленин уулуссатын 10-с нүөмэрдээх дьиэтигэр (олорбут дьиэтэ) өйдөбүнньүк бэлиэ туруоруллубут.
* В. А. Колбунов аатынан улахан 76,15 караттаах алмаас ааттаммыт.
# Модьугулар уустара

Модьугулар уустара (лат. Bubo, нууч. род Филины) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - модьугу киирэр.
# .kw

.kw диэн Кувейт үрдүк таhымнаах ил домена.
# 1125

1125 сыл.

# 1125
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 19 — Владимир Мономах (1053 төр.), Киев улуу кинээһэ (1113—1125).
# Тураах сугуна
## Тураах сугуна

Тураах сугуна (жимолость съедобная) - сэбирдэҕэ суох кыстыыр 0,5-1,5 м үрдүктээх талах, сэдэх соҕустук лабааланар эриллэҕэс умнастаах, биир бөлкөйгө 4-6 умнас баар. Сэбирдэҕэ уһун синньигэс пластинкалаах, уһуктаах, кылгас тууралаах, укка утарыта олорор. Саҥа тахсыбыт сэбирдэх хойуу ньуолах түүлээх, ол түүтэ кэлин сэдэхсийэр. Ыам ыйын бүтүүтэ - бэс ыйын саҥатыгар сибэккилиир. Аҕыйах сибэккилээх суончуктуҥу дьукаах сибэккилэр сэбирдэх хонноҕор син өлгөмнүк тыллаллар. Чааскыта хоруоната кылгас туруупкалаах, боруоҥкалыы кэтириир эминньэхтээх, араҕас өҥнөөх. Тычинката 5, соҕооччуга биир. От ыйын саҥатыттан аһа ситэн барар. Аһа - 1-1,2 см усталаах ньолбоҕор хара отон, көҕөрүмтүйэн көстөр суураллымтыа туналаах. Отоно хабархайдыҥы-минньигэс амтаннаах эрээри ньулуун, үчүгэй сыттаах, хойуу сүмэһиннээх, өҥө да, амтана да сугун отонугар маарынныыр.

# Тураах сугуна
## Үүнэр сирэ

Саха сирин киин, соҕуруу, хотугулуу-илин улуустарыгар өрүс хочотун ойуурун ырааһыйатыгар, тыа саҕатыгар, маар тулатыгар сииктээх сири талан үүнэр. Хаһан да кэлимсэ бөлкөйүнэн тарҕаммат, атын талахтары кытта абына табына булкуһан үүнэр. Саха сирин тас өттүгэр Илин Сибиир, Дальнай Восток соҕуруу кэтирээһинигэр, Китай хотугулуу-илин уһугар, Японияҕа, Кореяҕа баара биллэр. Сибииргэ үүнэр 6 көрүҥүттэн иккитэ Саха сиригэр үүнэр (алтайская жимолость уонна жимолость съедобная) Бу икки көрүҥ сэдэхтик үүнэр буолан иккиэннэрин тураах сугуна дииллэр.

# Тураах сугуна
## Химичэскэй састааба

Отоно элбэх витамииннаах ол иһигэр С, Р витамин, органическай аһыбалардаах, калий, натрий, магний, тимир, кальций, дьуот туустардаах, саахардаах, куураҕас эттиктэрдээх.

# Тураах сугуна
## Эмтээх свойствата

Сүһүрүүгэ, титирииргэ, хаан аҕыйаатаҕына, хаан баттаһына үрдээтэҕинэ, авитаминозка кэмнээн туһаналлара биллэр. Норуот эмчиттэрэ тураах сугунун лабаата, хатырыга оргуйбут уутун ииктэтэр, чэлкэх үөскээһинин намыратар ньыма курдук туһаналлар. Саҥа тыллыбыт сэбирдэх суурадаһына ангинаҕа айаҕы, күөмэйи сайҕанарга туһалаах. Тураах сугунун көпсөркөй, сииктээх буордаах сиргэ үүннэрэн көрөр харайар, туһанар сөп. Ол гынан баран бу көрүҥү алтай жимолоһыттан дэбигис арааран билэр наада.

# Тураах сугуна
## Литература

Тимофеев П.А., Иванова Е.И., "Саха сирин отонноох үүнээйилэрэ" 1994с. ISBN 5-85841-041-3
# Быйаҥ

Быйаҥ диэн киһи баҕатын толорор туһалаах барамай. Быйаҥ диэн үксүн таарыллар атыыланар барамай буолар, холобур, баай уонна табаар. Таарыллыбат быйаҥнар эмиэ бааллар. Холобур, информация уонна өҥө. Атыыламмат көҥүл быйаҥнар эмиэ бааллар. Холобур, салгын уонна Күн сырдыга.
# Соҕотохсуйуу

Соҕотохсуйуу диэн киһи туруга буолар, ол эрэн дьоҥҥо эрэ буолбакка, холобура кыылларга эмиэ буолуон сөп. Холобура ыт соҕотохсуһар киһи курдук, эмиэ көрүүгэ наадыйар.
Соҕотохсуйуу икки өрүттээх: үчүгэй - бэйэн соҕотох дьонтон сынньаныы, куһаҕан - соҕотох хаалыы, туоратыллыы.
Ол эрэн соҕотохсуйуу диэн термины үксүн куһаҕан өйдөбүлүнэн ааттыыллар.
Соҕотохсуйууну үксүгэр эдэр уол уонна кыыс ылыан сөп, аҥардарын булбакка, эбэтэр атын сексуальнай хайысхалаах киһи. Эбэтэр кырдьаҕас дьон.
Соҕотохсуйуу туругун аһардыбатаххына депрессия туруга үөскүөн сөп.
# Томторук (мэһэй)

Томторук — сүөһү эбэтэр ыт тумсугар кэтэрдиллэр мэһэй, бохсуу оҥоһук. Ньирэй томторуга — ийэтин эмпэтин диэн бүтэйдии тигиллибит туос.
# .pn

.pn диэн Питкэрн арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
# Пиастр

Пиастр — испанскай талер (песо) аата, 25 г ыйааһыннаах үрүҥ көмүс манньыат. Испания талера 8 реалга тэҥнэһэр, мантан ааҥл аата төрүөттэммит (ааҥл. «piece of eight», восьмерик).
Пиастр аатын төрүөтэ ит. piastra — «плитка», бастаан бу манньыаттар үрүҥ көмүс плиткалар этилэр — ит. piastra d'argento.
Манньыат аҕыс (ааҥл. bit) эбэтэр түөрт (ааҥл. quarter) чаастарга үллэһиллиэн сөптөөҕө. Итинтэн 25 цент сыаналаах американскай манньыаттар ааттара төрүттэммит — «quarter» (чиэппэр) уонна «two bits» (икки куһуок).

# Пиастр
## Сүрүн көрүҥнэрэ

* Индокитайскай пиастр (фр. Piastre indochinoise) — 1896—1954 сыллардаахха Индокитайскай Сойуус иһигэр киирэр французскай колониялар уонна протектораттар харчылара; ону тэҥэ тутулуга суох дойдулар: Вьетнам Демократическай Республиката — (1947—1954 сылларга), Вьетнам Государствота (1954—1955 сылларга), Вьетнам Республиката — (1955—1957 сылларга), Камбоджа Королевствота — (1953—1955 сылларга), Лаос Королевствота — (1953—1955 сылларга);
* Куруш (туур. kuruş — билиҥҥи Турцияҕа, 2005 сыллааҕы харчы реформатын кэнниттэн, куруш = 1/100 турецкай лираҕа тэҥ.

# Пиастр
## Өссө маны көр

* Валюта
* Валюта бэлиэтэ
# Давыдов Дмитрий Леонидович

Давыдов Дмитрий Леонидович —- (1983, олунньу 22, Амма, Амма улууһа) киинэ режиссера, Амма улууһун Чапчылҕан оскуолатын дириэктэрэ. «Тыалга кытыастар кутаа» (нууч. Костер на ветру) диэн киинэтэ ImagineNative диэн Канаадаҕа Торонто куоракка ыытыллар бөдөҥ киинэ бэстибээлигэр 2016 сыллаахха бастыҥ дыраама (ааҥл. «Best Feature Drama») аатын сүкпүтэ. Ону таһынан Бусааҥҥа (Соҕуруу Кэриэйэ) Аан дойдутааҕы киинэ бэстибээлигэр (ааҥл. BIFF) уонна Брисбиэҥҥэ (Аустралиа) Азия уонна Чуумпу акыйаан киинэ бэстибээлигэр (ааҥл. Brisbane Asia Pacific Film Festival) кыттыыны ылбыта.
Аммаҕа төрөөбүт. Оскуоланы бүтэрэн баран Нүөрүҥгүрүгэ начаалынай кылаас учууталыгар үөрэммит. Онтон Аммаҕа төннөн оскуолаҕа харабылынан, онтон социальнай педагогунан, кэлин саабыһынан үлэлээбит. Билигин Чапчылҕан оскуолатын дириэктэрэ.
Кэргэннээх, икки оҕолоох.

# Давыдов Дмитрий Леонидович
## Айар үлэтэ

Оскуолаҕа үлэлии сылдьан орто саастаах оҕолорго кулууп тэрийбит, ол иһинэн кылгас Ералашка майгынныыр киинэлэри устар эбит. Кэлин көрдөөх уонна куттааллаах киинэлэри устан көрбүт. Онтун оскуолаҕа уонна олохтоох кулуупка көрдөрөр эбит. Мантын бэйэтэ иитэр үлэ иһинэн этэ диир. Кэлин идэтийбит, үрдүк таһымнаах киинэни устуон баҕарбыт. Ол сылдьан «Тыалга кытыастар кутаа» сюжетын толкуйдаабыт. Сценарийын икки нэдиэлэ устата бастаан нууччалыы суруйан бүтэрбит, онтон сахалыы тылбаастаабыт. Биир дойдулааҕа кинорежиссер Степан Бурнашев сүбэ-ама буолан, устар дьону, аппаратуураны булбут. Киинэтин, бэйэтэ кэпсииринэн, Амма улууһун бөһүөлэктэригэр Аммаҕа, Бөтүҥҥэ, Чапчылҕаҥҥа, Чакырга 2014 сыл кыһыныгар 15 хонук устата устубут. Артыыстарын барыларын кэриэтэ эрдэттэн билэр дьонун ылбыт, бу дьон ити бөһүөлэктэр олохтоохторо, идэтийбит артыыстар буолбатах.
Киинэҕэ уустук дьылҕалаах дьон олоххо тус-туһунан сыһыаннара көстөр.
Торонтоҕо буолбут бэстибээл иннинэ аҕай, эмиэ 2016 сыл алтынньытыгар, Соҕуруу Кэриэйэ Пусаан куоратыгар ыытыллар Азия киинэтин бэстибээлигэр Арассыыйа аатыттан кыттыбыта. 2017, муус устар 30, Омскай куоракка буолан ааспыт «Движение»-2017 киинэ бэстибээлигэр «Тыалга кытыастар кутаа» икки номинация кыайыылааҕа буолбут: «Бастыҥ режиссёр үлэтэ» — Дмитрий Давыдов уонна «Бастыҥ эр киһи толорооччута» — Алексей Устинов, ону таһынан киинэ ааптарыгар Омск Ил дарханын анал бирииһин ылбыт.

# Давыдов Дмитрий Леонидович
## Айар үлэтэ
### Уһулбут киинэлэрэ

* 2016 — Тыалга кытыастар кутаа
# Оҕолорум иитиэхтэрэ

Оҕолорум иитиэхтэрэ диэн саха дьонун олохторун үөрэҕин сүрүн көрдөбүлэ буолар.
Урукку кэмнэргэ сахалар дьахталлар олоххо аналларын билэн таба суолу туһаналлар этэ. Оччотооҕу кэмнэргэ кыыс оҕо сааһа ситтэр эрэ эргэ тахсан ыал буолан оҕо төрөтүүтүнэн уонна иитиитинэн аан бастаан дьарыктанара. Ол кэмҥэ сахалар ахсааннара эбиллэн, үлэ-хамнас сайдан иһэрэ.
Оҕолоро ыал буолуутугар төрөппүттэр икки өттүттэн төрүччү үөрэҕин кытаанахтык тутуһан доруобуйаларын, майгыларын-сигилилэрин, үлэлэрин-хамнастарын дириҥник үөрэтэн баран быһаарыыны ылыналлара, кыыстарын ырааһынан кэргэнигэр туттараллара. Саҥа ыаллар оҕолоро, кэлэр көлүөнэлэрэ доруобай, көрсүө, сэмэй, үлэни-хамнаһы кыайар, эр киһини утумнуур буола төрүүр кыахтаналлара. (1,16).
Ортотунан ыллахха түөрт оҕоломмут дьахтар 20 сылынан түөрт туруу үлэһит дьону улаатыннардаҕына, бу түөрт үлэһит киһи уонна улааппыт элбэх сиэннэрэ эбэлэрин, эһэлэрин кырыйдахтарына көрөр-истэр кыахтаналлара, үлэни-хамнаһы сайыннараллара. Бу олох үөрэҕэ “Оҕолорум иитиэхтэрэ” диэн этиинэн көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр.
Ыал олоҕун сайдыыта саха дьоно урукку кэмнэртэн ыла туһаммыт суолларынан бардаҕына оҕо төрүүрэ элбээн уонна киһи буолууга иитиллэрэ тупсан аймахтар ахсааннара эбиллэн иһиитэ үөскүүр. Эдэр дьахталлар төрүүр кыахтара улаханыттан уонна элбэҕиттэн сааһырдахпытына оҕолорбут иитиэхтэрэ диэн санаанан салайтардахтарына оҕону көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэрэ тупсан үлэһит дьон элбиэхтэрэ.
Дьахталлары эдэр эрдэхтэринэ эргэ биэрии, үлэлэппэт, уһуннук үөрэппэт буолуу бу оҕолонуу дьыалатыгар тупсарыыны түргэнник киллэриэ этэ. Дьахтар элбэхтик оҕолонноҕуна эрэ, оҕолоро улаатан кинини иитэр кыахтаннахтарына киһилии олоҕу олорорун, олоҕо тупсарын биллэҕинэ ити дьыаланы кыайар кыахтанар. «Оҕолорум иитиэхтэрэ» диэн этии элбэх оҕону төрөтүүнү таһынан киһилии быһыыга, көрсүө, сэмэй буолууга, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиигэ иитэр суолтата улаханын урукку кэмҥэ табан туһаналлара. (2,15).
Үлэһит дьахтар бэйэтин үйэтигэр үлэлээн дуомнаан син хамнаһы өлөрөр курдук сананар, туһалааҕы оҥорор курдук буоллаҕына, оҕото суох хаалыыта кэлэр көлүөнэҕэ үлэһит илии суох буолуутугар тириэрдэр. Билигин Россия государствота маннык ыарахан балаһыанньаҕа киирэн, олохтоох үлэһиттэр ахсааннара быста аҕыйаан, кэлии үлэһиттэр элбээн иһэллэр.
"Элбэх оҕолоох буолуу дьол" диэн сахалар үөрэхтэрэ омук сайдыытыгар, ахсаана эбиллиитигэр уонна үлэни-хамнаһы кыайарыгар тириэрдэр.

# Оҕолорум иитиэхтэрэ
## Туһаныллыбыт литература

1. “Туймаада” хаһыат. №135. 17.01.2013.
2. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
# Сыбар

Сыбар — киһи кыайан айаннаабат, онон-манан охтубут бытархай мастаах хойуу түҥ ойуур.
Теhе эрэ сиринэн тайаан иннэри-таннары туспут беден мастар.

# Сыбар
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Ньаадьы (итэҕэл)

Ньаадьы - сүөһү айыыһыта (таҥарата)..
# Оҥку

Оҥку — хаарга хаалар атах суола.
# Пенза уобалаһа

Пенза уобалаhа :
| Пенза уобалаhын былааҕа Пенза уобалаhын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Пенза |
| Иэнэ | 43 352 км² |
| Дьонун ахсаана | ▼1 368 657 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Киин |
| Экономическай оройуона | Киин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Василий Бочкарёв |
| Белгород уобалаһын Думатын бэрэсэдээтэлэ | |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Пенза уобалаhа (нууч. Пензенская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Пенза .

# Пенза уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 368 657 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 32 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 67,75% (2013).

# Пенза уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ
### Национальнай састааба

Улахан ахсааннаах омуктар 1939—2010

# Пенза уобалаһа
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 194 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 5,3% эбит, ол эбэтэр 36,7 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Пенза уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 16 миэстэни ылан олорбут.
# Лапу-Лапу

Лапу-Лапу (таг. Lapu-Lapu, 1491—1542) — испаан колонизатордарын утары охсуспут Мактан арыы баһылыга (Филиппин арыылара), сэриигэ Магеллааны өлөрбүтүнэн биллэр киһи, Филиппин национальнай дьоруойа.

# Лапу-Лапу
## Мактан арыыга сэрии

Португаалец Магеллаан баһылыктаах Испания эспэдииссийэтэ Себу арыы баһылыгын кытта эйэ дуогабара түһэрсэр. Бу дуогабар быһыытынан тулалыы биистэр баһылыктара бары Испания хоруолугар түһээн төлүөхтээхтэрэ. Мактаан арыы баһылыга Лапу-Лапу онтон батынар. Магеллаан Мактааҥҥа баран бу биистэри күүһүнэн күһэйэн түһээн төлөтөргө сананар. Муус устар 27 күнүгэр 1521 сыллаахха испааннар Мактааҥҥа устан тиийэллэр уонна хас да дьиэни уматаллар. Лапу-Лапу испааннарга саба түһэр уонна Фернан Магеллааны хапсыһыыга өлөрөр.
# Волга

Волга (нууч.Во́лга, мари.Юл, чув.Атӑл, тат. Идел, ног.Эдил, калм.Иҗил-һол, каз. Еділ, эрз.Рав) диэн Европа ордук уһун өрүһэ. Россия национальнай өрүһүнэн ааҕыллар. Дойду арҕаа өттүгэр сытар. Уһуна 3690 километр. Валдай хайаларыгар саҕаланар, муора уровеныттан 225 м үөһээ сытар, Москва куораттан хотугу-арҕаа саҕаланар. Улахан салаалара - Кама, Ока, Ветлуга уонна Сура өрүстэр.
* Волга өрүс Ржев аттыгар
* Волга өрүс Ульяновск аттыгар
* Куйаартан көстүүтэ
* Волга өрүс Ярославль аттыгар
# Түмэл

Түмэл эбэтэр мусуой (нууч. музей диэн тыл гир. μουσεῖον — Муузалар дьиэлэрэ диэн суолталаах тылтан тахсыбыт) — устуоруйа, култуура хаамыытын кэрэһэлиир малы-салы хомуйар, үөрэтэр, харайар уонна көрдөрөр тэрилтэ, эбии үөрэтэр-сырдатар уонна билиини тарҕатар аналлаах.
Көмпүүтэр уонна интэриниэт сайдыбыттарын кэннэ араас диискэлэргэ уонна ситимҥэ виртуал түмэллэр үөскээбиттэрэ.
1946 сылтан аан дойдутааҕы тэрилтэ олохтоммута - ICOM (ааҥл. International Council of Museums). Бу тэрилтэ түмэллэри өйүүр уонна сайыннарар аналлаах. Билигин бу тэрилтэ 115 дойдуттан 27 000-тан тахса кыттааччылаах, ЮНЕСКО-ны уонна атын аан дойду тэрилтэлэрин кытта ситимнээхтик үлэлиир.
ICOM хас үс сыл аайы ханнык эрэ дойдуга мустар.
# Авоська эрэли бэлэхтиир

«Авоська эрэли бэлэхтиир» — «НКО-Сервис» хаачахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыба социальнай-экологическай бырайыага. Бу бырайыак сүрүн соруга — полиэтилен бакыаты авоськаннан (сиэткэ суумкананан) солбуйуу, итиэннэ доруобуйаларыгар хааччахтаах дьону үлэнэн хааччыйыы буолар.
Бырайыак сүрүн тэрийээччилэрэ — Арассыыйа инбэлииттэрин сойууһа уонна «НКО-Сервис» ХЭУо.
Бырайыак дэбииһэ: «Биир авоська мөлүйүөн былаастык бакыаты солбуйар».

# Авоська эрэли бэлэхтиир
### Устуоруйата

«Авоська эрэли бэлэхтиир» бырайыагы Евгений Рапопорт «Араҕас бакыат оҕолорго көмөлөһөр» диэн аахсыйа кэнниттэн толкуйдаан таһаарбыта. Аахсыйа сүрүн сыалата тулалыыр эйгэҕэ буортулаах былаастык бакыаттартан аккаастаны этэ. Ол курдук «Билла» супермаркеттар ситимнэрин маҕаһыыннарыгар бакыаты атыыласпыт бородууктаны кытары босхо биэрэр буолбакка, харчыга атыылыыр буолбуттара. Оттон онтон киирбит үбү-аһы бүүс бүтүннүү ыалдьар оҕолор эмтэниилэригэр ыыппыттара.
Ити хамсааһын кэнниттэн Евгений Рапопорт тулалыыр эйгэни киртиппэт авоськалары оҥорон таһаарыыга ылсыбыта уонна онуоха доруобуйаларыгар хааччахтах дьону — инбэлииттэри кытыарбыта. Кинини Арассыыйа инбэлииттэрин сойууһа өйөөбүт. Онон иккиэн кыттыһан «НКО-Сервис» диэн тэрилтэни арыйбыттара.
Бастакы авоськалар дизайыннарын, бырайыак чэрчитинэн, Денис Симачев толкуйдаабыта. Салгыы атын сиэрийэлэри Андрей Шаров уонна Андрей Бартеньев айбыттара.
Авоськаны «суровай пряжа» ньыматынан баайаллар.
2015 сыл муус устарыгар бырайыак табаардара Москубаҕа, Санкт-Петербурга уонна Тольяттига итиэннэ интэриниэт маҕаһыыннарга атыыланар буолбуттара.
«Авоська эрэли бэлэхтиир» бырайыак авоськаларын барытан доруобуйаларыгар хааччахтаах дьон оҥороллор. Ол курдук Евгений Рапопорт бы дьыалаҕа ылсан баран үлэтин-хамнаһын үөрэтэ сылдьан Сэбиэскэй Сойуус авоськаларын барытын көрбөт дьон өрөллөрүн туһунан билбит уонна ол суолу тутуһарга быһарыммыт.
Е.Рапопорт авоськаларын өрдөрөрүгэр, бастатан туран, урут 1980-с сылларга бу дьыаланан дьарыктаммыт дьону көрдөөн булбут. Онон бырайыакка биир бастакынан Чувашия Канаш куоратыгар баар көрбөттөр тэрилтэлэрэ кыттыспыт. Кэлин авоськаны оҥорооччу элбээбит.
Бу бырайыак сүрүн уратыта диэн, авоськаны оҥорооччулар дьиэлэригэр олорон үлэлииллэр. Ол курдук биир киһи ыйга ортотунан 200 авоськаны оҥоруон сөп.
Авоська тутааҕын уонна араас суумкалары, хахтары дьүлэй уонна сүһүөхтэрэ мөлтөх дьон оҥороллор.
Авоська оҥоруутуттан киирбит үп-харчы сорох чааһа дьоруобуйаларыгар хааччахтаах дьоҥҥо туһуламмыт бырагыраамалар олоххо киирэллэригэр уонна талааннаах инбэлиит-оҕолорго барар.
Бырайыак тэрийээччитэ сотору кэминэн сылга 10 мөлүйүөн авоськаны оҥорор таһымҥа тахсыан баҕарар. Оччотугар 6 тыһыынча кэриҥэ инбэлиит үлэнэн хааччыллар.
# Бэрдьигэстээх

Бэрдьигэстээх диэн Горнай улууһун киинэ. 6 387 киһи олорор. Дьокуускайтан 184 км ыраах турар. Олохтоохтортон 95% сахалар, 2% нууччалар, 1% хоту аҕыйах ахсааннаах омуктара, 2% соҕуруу дойдулартан кэлбит омуктар (Азербайдьан уо.д.а.).

# Бэрдьигэстээх
## Нэһилиэктэн төтүттээхтэр

* 1923 сыллаахха төрөөбүтэ Павлов Семён Павлович - Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, разведчик.
* 1930 сыл алтынньы 14 күнүгэр Маайга төрөөбүтэ Мохначевская Мария Васильевна, култуура үтүөлээх үлэһитэ.
* 1940 сыл от ыйын 13 күнүгэр төрөөбүтэ Олбутцева Елена Дмитриевна — мелодист.
* 1948 сыл муус устар 15 күнүгэр төрөөбүтэ Брагина Дарья Григорьевна — историческай билим доктора.
* 1949 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ Лукина Ангелина Григорьевна, искусствоведение доктора.
Алдан | Аллараа Бэстээх | Амма | Баатаҕай | Баатаҕай Алыыта | Белая Гора | Бороҕон | Бүлүү | Бэрдьигэстээх | Депутатскай | Зырянка | Ленскэй | Мирнэй | Нам | Нүөрүҥгүрү | Ньурба | Орто Халыма | Өлөөн | Өлүөхүмэ | Сааскылаах | Сангаар | Сунтаар | Тиксии | Уус Маайа | Уус Ньара | Үөһээ Бүлүү | Хаандыга | Черскэй | Чокуурдаах | Чурапчы | Ытык Күөл | Эдьигээн
# Хотугу эҥэлэй

Хотугу эҥэлэй (нууч. Се́верное полуша́рие) — экватортан хоту сытар Сир аҥаара. Иэнин 60,7 % уунан бүрүллэ сытар. Уунан бүрүллүбэтэх кураанах сир 67,3 % бу эҥэлэйгэ тиксэр, онно киһи аймах 90-ча бырыһыана олорор.
Хотугу эҥэлэйгэ сайын от ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри, оттон кыһын — ахсынньыттан олунньуга диэри буолар.
* ↑ Атлас мира. — М.: Фед. служба геодезии и картографии России: Издат. дом ОНИКС, 2000. — С. 448. — ISBN 5-85576-095-2
* ↑ 90% Of People Live In The Northern Hemisphere - Business Insider(ааҥл.). Business Insider (4 May 2012).
# Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникума

Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникума, тыа хаһаайыстыба специалисттары бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
1918 сыллаахха Дьокуускайга түөрт сыллаах тыа хаһаайыстыба курсттара аһыллыбыта.
1919 сыллаахха уобаластааҕы земскай училищеҕа кубулуйбута.
1923 сыллаахха Тыа хаһаайыстыба техникума буолбута.

# Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникума
## Техникум отделениелара

* Агрономия;
* Ветеринария;
* Сири олохтооһун;
* Зоотехника;
* Бухгалтерия;
* Сир уонна баай-дуол.
7 тыһыынчаттан тахса специалиһы бэлэмнээн таһаарда. Техникуму бүтэрбиттэрэ экономика доктора Габышев М.Ф., наука үтүөлээх диэйэтэлэ Попов С.Н., профессор Решетников И.С., филология доктора Коркина Е.И., уонна да атыттар.

# Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникума
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Рутул тыла

Рутул тыла — Рутулдар тыллара.
Рутул алпабыыта:
| А а | АӀ аl | Б б | В в | Г г | Гъ гъ | Гь гь | ГӀ гl |
| Д д | Е е | Ё ё | Дж дж | Ж ж | Дз дз | З з | И и |
| Й й | К к | Къ къ | Кь кь | КӀ кӀ | Л л | М м | Н н |
| О о | П п | ПӀ пӀ | Р р | С с | Т т | ТӀ тӀ | У у |
| Уь уь | УӀ уl | Ф ф | Х х | Хъ хъ | Хь хь | Ц ц | ЦӀ цӀ |
| Ч ч | ЧӀ чӀ | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | ЫӀ ыӀ | Ь ь |
| Э э | Ю ю | Я я | | | | | |
# Чырыттар уустара

Чырыттар уустара (лат. Phalaropus, нууч. Род Плавунчики) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 3 көрүҥ баар: Уу чырыта, Америка чырыта, Чоҕулҕан чырыт.

# Чырыттар уустара
## Өссө маны көр

* Чөкчөҥөөлөр уустара
* Уу ойууннарын ууһа
* Куллурууттар уустара
* Таас лоокууттарын ууһа
* Бараахтар уустара
* Иһиирэмнэр уустара
* Чорууттар уустара
* Гаршнептар уустара
* Үгүрүөлэр уустара
* Обот үгүрүөлэр уустара
* Дьиэрэҥнэр уустара
* Кураҕаччылар уустара
* Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара
# Кыһыл (холкуос)

"Кыһыл" холкуос — Саха АССР Горнай оройуонун Бэрдьигэстээҕэр 1930-с сс. баар буола сылдьыбыт холкуос.

# Кыһыл (холкуос)
## Тэриллиитэ

1928 сыллаахха бастаан II Одуну нэһилиэгэр киирэр Бэрдьигэстээх, Эбэ, Тураҥнаах, Күндэрбэ алаастарын, Саһыл Уйатын ыалларын түмэн, бастакы “Иирэлээх” ТОЗ (Товарищество по совместной обработке земли), олохтоохтор ааттыылларынан “ТУОС” хаһаайыстыба тэриллибит.
Онтон “Мотоол” ТОЗ 1930 сыллаахха тэриллибит. Бу кооперативы тэрийээччинэн, салайааччынан, бэйэтин баҕатынан ааҕар-суруйар буолбут Степанов Алексей Филиппович анаммыт. Бу ТОЗ Хомустаах, Баахтаах, Тугуттай, Малаанньа, Кураанах алаастарын элбэх ыалларын түмэн, улахан хаһаайыстыба тэриллэн 1932 сылтан ыла холкуос буолбут.
Холкуоска ТОЗ-ка холбоммут ыаллар, онно эбии ТОЗ-ка киирэ илик ыаллары агитация көмөтүнэн, сорох баҕарбат ыаллары күһэйэн да туран, холбооһун балачча ситиһиилээхтик барбыт. Холкуостарын тэрийээччи, салайааччы Алексей Филиппович Степанов этиитинэн “Кыһыл” диэн ааттаабыттар. Холкуос тэриллиитигэр бастакынан Бэрдьигэстээх тула олорор ыаллар Павлов Павел-Халгачыак Байбал, Степанов Василий-Тоҥус Баһылай, Попов Михаил-Уус Мэхээс, Попов Егор-Дьөгүөрүскэ Боппуок, Хобой уолаттара Павлов Никон уонна кини быраата Филипп Павлов, Сэмэнчик уолаттара эдэр ыаллар Прокопьев Семен I, Прокопьев Семен II, Боойо Сэмэн уолаттара Павлов Василий-Баһыкка, быраата Павлов Ефим, Павлов Михаил-Куочук Мэхээлэ уонна быраата Павлов Федор-Торҕо Сүөдэр, Павлов Антон Иванович-Харын Уола ийэтэ Дариялыын, балтылара Агриппина, Парасковья, Варвара уонна Степанов Савва киирбиттэр. Кураанах алааһыгар уонна манна чугас олорор ыаллар Степанов Филипп-Мыксыгыр Силип, Петров Николай Павлович-Халты Ньукулай, Степанов Николай Васильевич-Тырылыыр Ньукулааскы, Тугуттай, Малаанньа ыаллара Максимов Иннокентий (Леонтий) Данилович-Сыабар оҕонньор, кини уолаттара Максимов Николай-Буккаайа Ньукулай, Максимов Семен-Дьоп Сэмэн холбоспуттар. Баахтаах алааһын ыаллара Максимов Нээстэр уолаттара Никон –Ньыыкан оҕонньор, Иван-Ньэлбээ Уйбаан, Дмитрий-Эбэтэй Мииһэ кыттыспыттар.