yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1377

1377 сыл.

# 1377
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 2 — Пьяна өрүс үрдүнээҕи кыргыһыыга Күөх Ордуу хаанын Арапша сэриитэ (Араб-шах Музаффар, Мамаай киһитэ) нууччалар баһыйар холбоһуктаах сэриилэрин үлтүрүппүт. Холбоһуктаах сэрии баһылыга Алын Новгород кинээһин уола Иван Дмитриевич атынан куотан иһэн ууга тимирэн өлбүт. Нууччалар сэриилэрэ Переяславль, Ярославль, Юрьев, Алын Новгород уонна Муром княжестволартан хомуллубуттар этэ. Нууччалар кыргыһыыны кэтэһэ сытан арыгылаабыттарын түмүгэр хотторбуттара диэн летопись туоһулуур. Бу өрүс аата ол кэннэ Пьяна диэн буолбута диэн үһүйээннэр кэпсииллэр.
# Субэдэй

Сүбэдэй
Сүбэдэй(Субеетай, Субеетай-Баатур, Субээтэй, Субэтай, Субэдай, Субэдай-бахадур, Субудай-Маадыр, Субудай, Супатай; 1176-1248 - монгуол биллиилээх полководеһа, Чингисхан(Тэмуджин) соратнига. 1175 с.Монголияҕа, Бурхан-Халдуҥҥа төрөөбүт - 1248 с.Монголияҕа Тувеҕа өлбүт. Урянхайдар пилиэмэлэрин тимир ууһа Чжарчиудай уола. Тэмуджиҥҥа, убайын Джэлмэни батыһан кэлбит. 13 үйэ бастакы аҥаарыгар монгуоллар туох баар улахан похуоттарыгар барытыгар кыттыбыт - Хотугу Кытайга(Цзинь импиэрийэтэ), меркиттэргэ, Хорезмшахтар судаарыстыбаларыгар. Капкааска уонна Илиҥҥи Европаҕа похуот кэмигэр, Джэбэни кытта бииргэ, Калкатааҕы кыргыһыыга монгуоллары салайбыт(1223). 1224 с. Джэбэ уонна Субэдэй монгуоллара илин диэки волжскай булгардары утары тиийбиттэр. Хотторон бараннар, монгуоллар илин диэки Казахстан истиэптэринэн барбыттар. 1236 с.Субудай салайар корпуһа, иккистээн, Волжскай Булгарияны сэриилээн кыайбыт уонна Монгуол импиэрийэтин састаабыгар киллэрбит. Бату арҕааҥҥы похуодугар(1236-1242), Субэдэй полководеһынан сылдьыбыт. Ол похуотка монгуоллар нуучча кинээстэрин сирдэрин сэриилээбиттэр уонна Адриатическай муораҕа тиийэ барбыттар. Субэдэй хорсун уонна күүстээх стратег уонна полководец буолан, монгуоллар баһылыктара импиэрийэлэрин кэҥэтэллэригэр эрэллээх киһилэрэ этэ. Кини чаҕылхай дьоҕура, Чингисхан сэрииһит ыттарыттан биирдэстэринэн буоларыгар тиэрпит. 1241 с.муус устарга Мохига венгрдары кытта кыргыһыыга чаҕылхай кыайыыны ситиспит. Монгуол аарымыйата Субэдэй салалтатынан Илин уонна Киин Европа улахан аҥаарын кураанахтаабыт. 1241 сыл бүтүүтүгэр, Субэдэй Рим Священнай Импиэрийэтин сэриилиир былааннаах этэ даҕаны, ол кэмҥэ, Үгэдэй хан өлбүтүнэн монгуоллар дойдуларыгар саҥа ханы талаары төннүбүттэр. Саҥа ханынан Үгэдэй уолун Гуюк талыллыбыт. 1246 с. Субэдэй кытай Цзинь династиятын утары похуоту салайбыт. Ол кэмҥэ кини 70 саастаах этэ. Ол похуот 1247 сылга диэри буолбут. Ол кэннэ Субэдэй төрөөбүт дойдутугар төннүбүт уонна 75 саастааҕар, 1248 с. өлбүт. Үс уоллаах:Тимур Бука, Кукуджу, Урянхатай(Урянкатай, Урянгутай). Кукуджу, аарымыйа уҥа кынатын тысячнига, аҕата өлбүтүн кэннэ, кини оннугар салайбыт. Урянхатай(1201-1272) толору биографията "Юань ши" кинигэҕэ баар. Маҥнай эдэр Мункэ манабылын тэрийээччинэн сылдьыбыт. Онтон, Гуюк ханы кытта Кытай Цзинь импиэрийэтин бас бэриннэрбиттэр (1233-1234). Субэдэйи уонна Бату ханы кытта Арҕааҥҥы похуотка сылдьыбыт. Кэлин, хан бөрөстүөлүгэр Мункэни өйөөбүт(1250-1251). Соҕуруу Кытайга уонна Соҕуруулуу-Илин Азияҕа ситиһиилээх похуоттарга сылдьыбыт. https://zen.yandex.ru/media/id/5c472307ab245300afff713f/subutai-zabytaia-mongolskaia-sila-kotoraia-razgromila-rus-i-pokorila-polovinu-evropy-5c472388a70d1c00aecda13d https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%B1%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D0%B9
# Таайдар

Таайдар (тай.ชาวไทย), Таиланд 91% омуга. Уопсай ахсааннара — 100 млн, олортон 70 млн Таилааҥҥа олорор. Онтон ордубута — АХШ, Канада, Арассыыйа, Германия дойдутугар олороллор.
# Вольтер

Франсуа-Мари Аруа (Боронсуустуу: [fʁɑswa maʁi aʁwɛ]; Сэтинньи 21 1694 – Ыам ыйын 30 1778), Вольтер псевдонимынан биллэр (/вɒлˈТɛər; , өссө US: /вɔːл-/; French: [vɔltɛːʁ]), француз этэ сырдатааччы, суруйааччы, историк уонна философ христианство кириитикэтинэн —ордук Рим-Католическай Сыаркабын биллэр, ону тэҥэ кини этиитин көмүскэлигэр тыл көҥүлэ, религия көҥүлэ уонна таҥара дьиэтин государствоттан араарыытыгар ыҥырыыларынан биллэр.
Вольтер айымньыны бары кэриэтэ литературнай формаларга айбыт араас өрүттээх уонна көдьүүстээх суруйааччы этэ: пьесалары, хоһооннору, романнары, эсселары, история уонна научнай көрдөрүүлэри суруйбута. Кини 20 000-тан тахса суругу уонна 2000 тахса кинигэлэри уонна брошюралары суруйбута.Кини аан дойду таһымыгар биллэр уонна коммерческай ситиһиилээхтик биллибит бастакы автордартан биирдэстэрэ. Гражданскай көҥүл сытыы көмүскээччитэ этэ, ол иһин католическай французскай монархия цензуратын туһунан кытаанах сокуоннарыттан өрүү кутталга сылдьыбыта. Кини полемиката тулуйумтуону, религиознай догмалары уонна ол кэмнээҕи институттары кыһыылаахтык күлүү гынара .

# Вольтер
## Эрдэтээҕи олох

Франсуа-Мари Ару Парижка төрөөбүт, биэс оҕолоох Франсуа Аруа (1649-1722), сокуоннай казначейскай чунуобунньук уонна кини кэргэнэ, Маргерит Доуман (c. 1660-1701), французскай үтүөлэриттэн ыал саамай намыһах званиелаах этэ. Кини төрөөбүт күнүн туһунан мөккүөр баара, кини олунньу 20 күнүгэр 1694 сыллаахха төрөөбүт Герен де Рошбрина эбэтэр Рокебрюн дворянин уола диэн. икки улахан убайдара-Арман- Франсуа уонна Роберт—кыра эрдэҕиттэн өлбүтэ, оттон кини бииргэ төрөөбүт быраата Арманд уонна балтыта Маргарита тыыннаах этилэрэ, тоҕус уонна сэттэ сааһынан улахан этилэр. "Зозо" диэн ааттанан, Вольтер сэтинньи 22 күнүгэр 1694, с François de Castagnère, abbé de Châteauneuf [фр] Мария Доуман, ийэтин хастыҥ быраатын кэргэнэ, сүрэхтээх төрөппүттэрин курдук туран. Кини үөрэххэ ылбыт иезуит Луи-ле Гран колледжыгар (1704-1711) онно латыын тылын, теологияны уонна риторикаҕа үөрэмиитэ; кэлин олоҕор итальянскай, Испан уонна английскай тыллары көҥүл баһылаабыта.
* ↑ "Voltaire". Random House Webster's Unabridged Dictionary.
* ↑ Voltaire. HarperCollins.
* ↑ Voltaire – Biography.
* 1 2 3 4 5 Pearson, 2005
* ↑ Liukkonen, Petri Voltaire. Finland: Kuusankoski Public Library.
# Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет

Координаталара: 58°00′27″ с. ш. 56°11′12″ в. д.﻿ / ﻿58.00750° с. ш. 56.18667° в. д.﻿ / 58.00750; 56.18667 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Пермнааҕы судаарыстыбаннай университет, толору аата: Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк үөрэхтиир "Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет" — Арассыыйаҕа Пермь куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Уралга бастакы үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Арассыыйа классическай университеттарын ассоциацияларын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.

# Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет
## Устуоруйата

1916 с. алтынньы 1(14) күнүгэр Арассыыйа норуот үөрэҕириитин министиэристибэтин 2773 нүөмэрдээх ааҕынан, Импэрээтэрискэй Петроградтааҕы университет үс куурустаах, үс факультеттаах Пермнээҕи салаата арыллыбыт. Салааҕа 522 устудьуон ылыллыбыт, 32 кафедра тэриллибит. 1917 с. Арассыыйа Бириэмэннэй бырабыыталыстыбатын 752 нүөмэрдээх уурааҕынан от ыйын 1(14) күнүгэр Пермнааҕы университет арыллыбыт.

# Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет
## Факультеттара

1. Биологическай факультет
2. Географическай факультет
3. Геологическай факультет
4. Историко-политологическай факультет
5. Механико-математическай факультет
6. Аныгы омуктар тыллара уонна литературалара
7. Физическай факультет
8. Философско-социологическай факультет
9. Филологическай факультет
10. Химическай факультет
11. Экэнэмиичэскэй факультет
12. Юридическай факультет
Университет уопсай кафедралара
-педагогика кафедрата
-физическэй култуура уонна успуорт кафедрата.
Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии
1. ПСНЧУ информационнай технологиялар академическай оскуолата
2. Көмпүүтэр оскуолата
3. Эдэр чинчийээччи оскуолата
4. Профессиональнай үөрэх кэллиэһэ
Үрдүк үөрэх кэннэ үөрэхтээһин
1. Профессорскай-преподавательскай састаап квалификациятын үрдэтии факультета
2. "Littera" эбии үөрэх киинэ
3. Психологическай үөрэхтээһин киинэ

# Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет
## Рейтиннэрэ

Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет
1. Пермь куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
2. Пермскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 61-с миэстэ.
# Ефремов Алексей Афанасьевич

Ефремов Алексей Афанасьевич — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1919 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1938 с. Арҕаа Табаҕа оскуолатыгар онтон Дьокуускайдааҕы байыаннай оскуолаҕа үөрэммит.
1939 сыл атырдьах ыйын 27 күнүгэр армияҕа ыҥырыллыбыт. Сэрии саҕаланаатын кытта Москва аттыгар 6820 №-дээх байыаннай чаас 32-с стрелковай полкатыгар расчет хамандыыра буолар.
Алексей Афанасьевич алтынньы 14 күнүгэр Бородинотааҕы кыргыһыыга охтубут. Бу кыргыһыыга Алексей хамаандалыыр расчета өстөөх аҕыс тааҥкатын умаппыт.
# Солоҕон нэһилиэгэ

Солоҕон нэһилиэгэ. Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өрт сэлиэнньэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 544 киһи (2007 сыл).
Улуус кииниттэн 80 км арҕаа диэкки Сиинэ өрүс хаҥас салаата Чыыра тардыытыгар сытар.

# Солоҕон нэһилиэгэ
## Устуоруйаттан

1943 сыллаахха Солоҕон сиригэр байыаннай тырааныспар сөмөлүөтэ саахаллааммыта.

# Солоҕон нэһилиэгэ
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Уустарабыс (1900—1995) — олоҥхоһут.
* Тарасов Савва Иванович (1934—2010) — саха норуодунай поэта.

# Солоҕон нэһилиэгэ
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
# Оҥоло

Оҥоло (нууч. кедровка, лат. Nucifraga caryocatactes) — үрүҥ эбириэннээх, күрэҥ дьүһүннээх кыра көтөр. Сыалаах мас (кедр), болбукта үүнэр сиригэр, Саха сирин соҕуруу уонна илин улуустарыгар ууһуур-үөскүүр. Саха сиригэр уйаланар, кыстыыр көтөр. Кедр аһа хайдах үүнэриттэн көһүөн сөп. Кыһын эриэхэнэн, кутуйаҕынан, өлүктэринэн, үүнээйилэр астарынан аһылыктанар.
* Көтөн иһэр оҥоло
* Олорор оҥоло
* Nucifraga caryocatactes caryocatactes

# Оҥоло
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
# Урдус

Урдус — аҕа ууһа, аймах, удьуор.
# Фридрих Ницше

Фридрих Вильhельм Ницше (ниэм. Friedrich Wilhelm Nietzsche, 15.10.1844 — 25.08.1900) диэн ниэмэс филосова, иррационализмы уонна волюнтаризмы тутуһааччы, поэт. Кини XIX үйэ бүтүүтэ — XX саҕаланыытыгар литератураҕа симболизм сайдыытыгар биллэ дьайбыта. 1888 сыллаахха «Антихристианин» үлэтинэн христианизмҥа бэйэтин сыһыанын көрдөрбүтэ.

# Фридрих Ницше
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, «Илин» сурунаал, 2№-э 2006
* Бугера, В. Е. Социальная сущность и роль философии Ницше. — М.: КомКнига, 2010. — ISBN 978-5-484-01062-2.
# Органикалаах химия

Органикалаах химия диэн химия салаата, уулук харыалыктар уонна кинилэртэн тахсар сэктэр оҥоһууларын, хайдахтарын уонна олору синтезтыыры үөрэтэр.
Органикаламмат реакцияларга үксүн ионнар кытталлар, дьиэ итиитин температуратыгар реакция түргэнник ааһар уонна бүтэр. Органикалаах реакцияларга коваленнаах ситимнэр субуллук бысталлар уонна саҥа ситим үөскэтэллэр. Сиэр курдук, ити бырассыастар ураты болдьому ирдииллэр: тутаах температураны, реакция кэмин уонна үгүстүк катализатор баар буолуохтаах. Үксүн биир эрэ буолбакка хас да реакция бииргэ барар, ол иһин үксүгэр туһалаах сэк тахсыыта 50% элбэҕэ суох. Ол иһин органикалаах реакцияны көрдөрөргө тэҥнэбил буолбакка стехиометрия суота суох схема туттуллар.
Реакция олус уустуктук уонна хас да кэрдиистээх ааһыан сөп, булгуччу схемаҕа көстөрүн курдук буолбатах. Аараанны холбоһуу быһыытынан R+ карбкатионнар, R- карбанионнар, R радикаллар, СХ2 карбеннар, катион-радикаллар, анион-радикаллар уонна да атын көхтөөх эбэтэр бигэтэ суох өлүүскэлэр үөскүөхтэрин сөп, кинилэр уксун сөкүүндэ өлүүтэ эрэ кэмҥэ үөскээн ылаллар. Реакция кэмигэр молекулярнай таһымҥа буолар бары уларыйыылар сиһилии дьүһүннээһинннэрэ реакция механизма дэнэр.
Реакциялар быстыы ньыматынан уонна ситим үөскээһининэн, реакцияны көҕүтүү ньыматынан, реакция молекулалааһынынан наарданаллар.
# Левит битигэ

Левит битигэ (был.-гириэк. Λευιτικόν; ивр. וַיִּקְרָא‎, "Кини ыҥырда") диэн Тора уонна Эргэ Ыйаах үһүс битигэ. Атын аата Моисей Үһүс Битигэ. Үөрэтээччилэр бүтүн санааларынан бу битик Ахеменид империятын саҕана уһун кэм устата суруллубут (б.э. иннинэ 7-4 үйэлэргэ). 27 бастаах.
Левит битигин кэпсээнэ дьэбэриэйдэр Египеттан тахсан бараннар Синай хайаҕа кэлбиттэрин кэмигэр буолар. Таҥара Моисей көрбүөччү нөҥүө дьэбэриэйдэргэ саҥарар, Мунньах Отуутун тутуҥ диэн дьаһаллыыр. Таҥара дьэбэриэйдэргэ уонна левиттарга (аҕабыттарга) Отууга тугу гыналларын хайдах бэлэх биэрэллэрин ыйар-кэрдэр. Левит битигин тутаах ыйыктара: дуом, төрүн, сиэр үгэстэрин быһаарааһын; ытык дуомнары сөптөөхтүк толоруу; аньыы уонна буруй бэлэхтэрин биэрээһин, аньыылар уонна киртийиилэр иһин толунуу.
# Ситковцы

Ситковцы (укр. Ситківці) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 398 (2011).
# Аччыктаан баран аһыахха

Аччыктаан баран аһыахха диэн үөрэх аһылыгы иҥэмтэлээхтик иҥэриниини биллэрэр.
Аччык киһи өйө-санаата үчүгэйдик үлэлиир диэн этэр П.Брэгг. Киһи кырдьан истэҕинэ утуйара аҕыйаан, сарсыарда эрдэ уһуктар буолан иһэр. Сарсыарда эрдэ уһуктан баран бары дьыалаларын сыымайдаан ырытан көрдөҕүнэ, сөптөөх быһаарыыны ылынарыгар олук ууруллар. Сарсыардааҥы кэмҥэ киһи өйө «Сытыы буолар» дииллэр сахалар.
«Аччыктаабыт киһиэхэ ас иҥимтиэ» диир этэ эбэбит Лөкүө. Кини уһун үйэтин тухары элбэх дьону аһатан ас хаһан ордук туһалаах буоларын былыр үйэҕэ быһаарбыт. Киһи үлэлээн-хамсаан элбэх эньиэргийэтин ороскуоттаатаҕына, эргэ аһылык тобохторуттан этэ-сиинэ ырааһырар, саҥа аһылык киирдэҕинэ иҥэмтэлээхтик иҥэринэр кыахтанар.
«Аһы сирэ-сирэ аһаама»,- диэн эбэбит Лөкүө эмиэ этээччи. Сирэ-сирэ, абааһы көрө-көрө аһаатахха ас ситэ иҥмэт, ол иһин киһиэхэ туһата аҕыйыыр. Ити барыта киһи бэйэтин санаатынан иһэ-үөһэ хайдах үлэлииригэр хамаанда биэрэрин быһаарар. Ханнык да аһы сөбүлээн, туһалааҕын билинэн аһаатахха, иҥэмтэтэ ордук эбиллэр. Аһыах иннинэ чуумпуран, олоро түһэн аһылыгы туһалаах өттүн булан хайҕаан, алҕаан баран аһаатахха киһи ас буһарар уорганнарын үлэлэрэ тупсан аһылык ордук иҥэмтэлээх буолар.
Аһылыгы алҕааһыны маннык көрүҥнээхтик оҥордоххо киһи иһэ-үөһэ эрдэттэн аһылык киирэригэр бэлэмнэнэн, ордук күүскэ үлэлээн аһылыгы иҥэмтэлээхтик иҥэринэригэр олук ууруллар:
* Этим-сииним сылайда,
* Өйүм-санаам сыппаата,
* Аччыктаатым.
* Иҥэмтэлээх аһылык,
* Испэр-үөспэр киирэҥҥин,
* Күүскэ-уохха кубулуй.
Аһылыгы алҕааһыҥҥа кыра да буоллар бэлэмнэммит аһылыгы хайҕааһын, сөбүлүү көрүү эмиэ киирсэр. Итиннэ эбии ас-үөл көрүҥэ уонна сытын-сымарын дьайыыта киһи иһэ-үөһэ аһылыкка эрдэттэн бэлэмнэнэригэр эмиэ көмөлөһөллөр.
П.Брэгг киһи киэһэ аһаабытын түүн устата иҥэринэн элбэх эньиэргийэни мунньунан, этэ-сиинэ сынньанан уһуктар диэн ааҕар. Бэйэтэ сарсыарда утуйан туран баран аһаабакка эрэ сылдьар, элбэхтик хаамар, үлэлиир. Эбиэккэ диэри биир эмэ оҕуруот аһын эрэ сиир. Биллэрдик аччыктаан баран эбиэккэ биирдэ аһыыр. Киэһэ аһылыгын тото-хана аһыыр. Утуйарын чугаһыгар биир эмэ оҕуруот аһын сиэн кэбиһэр.
Күн устата ууну элбэхтик, сөп буоларынан иһэ сылдьар. Ууну аһылыктар икки ардыларыгар, аһылык кэнниттэн балтараа чаас буолан баран биирдэ иһэр. Кини куруук дистиллированнай ууну эрэ эбэтэр ханнык эмэ оҕуруот аһын утаҕын иһэ сылдьыбыт. Аһыы олорон эбэтэр аһаан баран ууну испэт. Киһи аһылыгы буһарарга аналлаах силин суурайан кэбиһэр диэн ууну эбэтэр убаҕаһы аһаан баран иһэри сөбүлээбэт.
Элбэх дьон үгүс эньиэргийэлэрин аһы буһарарга ыыттахтарына ыалдьаллара элбиир диир П.Брэгг. Кинилэр эттэрэ-сииннэрэ олус элбэх аһылыгы кыайан буһарбакка эрэйдэнэллэр диэн быһаарар.
Киһи сааһыран этэ-сиинэ мөлтөөн истэҕинэ күүстээхтик хамсанан этин-сиинин эрчийэн элбэхтик аһаабытын эньиэргийэ оҥорон таһааран иһэр кыаҕа аҕыйыыр. Бу кэмҥэ өйө-санаата сайдыбыт, күүһүрбүт киһи аҕыйахта, сөп буоларынан көрөн аһыыры ситистэҕинэ эрэ табыллар. (1,53).

# Аччыктаан баран аһыахха
## Туһаныллыбыт литература.

1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
# Де-факто

Де-факто (лат. De facto — «Дьиҥининэн») — латыын өс хоһооно, дьиҥинэн буоларын көрдөрөр, ол эрээри сокуоннарынан бигэргэммэтэх. Үксүн сокуоннарынан бигэргэммит (Де-юре) уонна бигэргэммэтэҕи тэҥнээри туттуллар.

# Де-факто
## Суолтата

Юриспруденцияҕа маннык ис хоһоону сүгэр: «Тутуллар, ол эрээри сокуонунан бигэргэммэтэх». Үксүн сокуон, дьаһайыы эбэтэр техника туһунан кэпсэтии буоллаҕына, бу тыл «Де-юре» утарытын курдук туттуллар. Ол эрээри, «Де-факто» уонна «Де-юре» бииргэ туттуллуохтарын сөп, ол иһин кинилэр онтуоньум буотахтар.
Синонимнар: «Дьиҥинэн», «Чахчы...».
# Ааллаах Үүн

Ааллаах Үүн өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 586 км., тардыытын иэнэ 24200 км².
Баһа Верхоянскай сискэ Ампарындьа күөлгэ баар. Юдома-Маайа хаптал хайалаах сиринэн дьириҥ хочоннон устар уонна Улахан Бом сиһи быһа охсор.
Тардыытыгар 900 күөл уонна 80 тарыҥ (уопсай иэннэрэ 40 км²) баар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 169 м³.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Саас уу таһыма 5 м. үрдүөн сөп.
Хаҥас өртүттэн Сахара (148 км.), Ырчах (64 км.) диэн салаалардаах, уҥа өртүттэн Анча (79 км.) уонна Бам (75 км.)

# Ааллаах Үүн
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Ромодан

Ромодан (укр. Ромодан) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 600 (2024).
# 1217

1217 сыл.

# 1217
## Туох буолбута

* От ыйын 20 — кинээстэр мунньахтарыгар Рязань 6 кинээһин өлөрбүттэр.
# Махаров Александр Егорович

Махаров Александр Егорович — СӨ Сир кадаастрын палаататын тэрийээччитэ уонна дириэктэрэ (2000-2020), РФ бочуоттаах геодезиһа, СӨ үтүөлээх сир үллэрээччитэ.
Саха АССР Усуйаана оройуонун (Усуйаана улууһа) Тумат нэһилиэгэр 1959 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1981 с. Москватааҕы геодезия, картография, аэрофотосъемка институтын бүтэрбитэ. 1997 с. РФ президенин иһинэн Арассыыйа судаарыстыбаннай сулууспа академиятын "национальнай куттал суох буолуутун" идэтин бүтэрбитэ.
1981-1992сс. Дьокуускайдааҕы АГП-ҕа үлэлээбитэ. 1992с. СР сир кэмитиэтигэр бас-көс үлэһит. СР элбэх сир туһунан сокуоннары оҥорсубута. 2000 сыллаахха СӨ «Сир кадастрын палаататын» дириэктэринэн анаммыта.
РФ бочуоттаах геодезиһа, СР үтүөлээх сир үллэрээччитэ. РФ 2-с кылаастаах советнига.
2020 сыллаахха алтынньы 15 күнүгэр Дьокуускайга ыалдьан өлбүтэ.
# Кыыс энньэтэ

Кыыс энньэтэ — эргэ барар (сүктэр) кыыс илдьэ барар сүөһүтэ, үбэ (үбүнэн биэрии хойутуу үөскээбитэ), симэҕэ, таҥаһа-саба энньэ диэн ааттанар.
Холобура, кийиит дьахтар: «Бу энньэбэр илдьэ кэлбит симэҕим» — диэн сөп. Аны ёссё биир тугэн: Оруоhун баай тёhё да ылгын буоллар кёйгё кыыhын, Ёксёкулээххэ биэрэн ыытарыгар, энньэтин суёhунэн- убунэн биэрбэтэ5э, ол оннугар толору симээн ыыппыта диэн буолар. Ол аата, кыыс аҕата төһө энньэни биэрэрэ-биэрбэтэ бэйэтин көҥүлэ эбит.

# Кыыс энньэтэ
## Эбии маны көр

* Сулуу
# Богдо сирэ

Богдо сирэ – Былыр Кытайы кытта сибээһи үксүн эбэңки ађатын уустара хааччыйаллара. Эбэңкилэр Кытай сиригэр маньчжур диэн уруулуу омуктаах буолан көңүл киирэ-тахса сылдьаллара. Сорох сахалар бу эбэңки ађатын ууһун кытары Кытайга тиийэллэрэ.Оччолорго Кытайы Богдо сирэ диэн ааттыыллара.

# Богдо сирэ
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
# Национальнай куттал суох буолуутун агентствота

Национальнай куттал суох буолуутун агентствота (ааҥл. National Security Agency), АХШ биир саамай бөдөҥ тэрилтэтэ, биир Аан Дойдуга улахан кэтэбил уонна дьону, интернеты, сервернай инфраструктуралары кэтиир тэрилтэ буолар. 2021 сыл түмүгүнэн бу тэрилтэ сир шаар дьонун барытын тэҥҥэ кэтиир, WhatsApp уонна электроннай почтанан суруйсалларын.
Салалтата — Форт Мид (ааҥл. Fort Meade), Мэрилэнд, АХШ.
# Казатин

Казатин (укр. Козятин) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 24 261 (2012).
# Айхал

Айхал бөһүөлэк. Мирнэй улууһугар баар бөһүөлэк. Нэһилиэнньэтин ахсаана 16 200 киһи (2007 сыл).
1961 сыллахха төрүттэммитэ "Айхал" алмаастаах кимберлит турубка аһыллыбытынан сибээстээн. Мирнэйтэн 500 км. хоту диэкки Сохсолоох үрэххэ турар.
Билиҥҥи Айхал икки чаастаах, алаарааҥҥы уонна үөһээҥҥ куорат диэн.
Алларааҥҥыта эргэ мас дьиэлэрдээх, үөһээҥҥитэ аныгылыы таас дьиэлэр. Мэлдьи сырыылаах суоллах. Аэропорт.

# Айхал
## Остуоруйаттан

* 1978 сыл атырдьах ыйыгар Айхалтан илин диэкки 39 км ситгэ 577 м дьириҥҥэ промышленнай ядернай дьэлби тэптэрии буолбута.
Күүһэ 19 килитонна этэ. (Хиросиманы суох гыммыт буомба күүһүгэр тэҥ).
Дьэлби тэптэриигэ быраабыланы кэһии түмүгэр радиациялаах былыт тахсан 82 киһи эмсэҕэлээбитэ.
# Interactive Brokers

Interactive Brokers ( Интерактив Брокерс), АХШ саамай улахан брокерскай тэрилтэтэ, 43 омук дойдутугар үлэлиир. Бу броккр нөҥүө атын брокердар үлэлииллэр. Interactive Brokers тэрилтэ боростуой дьоҥҥо NYSE, Nasdaq уонна атын рыноктарга сыаналаах кумааҕылары атыылаһаргар көмө оҥорор.
2015 сылтан ыла Арассыыйа уонна Саха Сирин дьоно бу брокер нөҥүө американскай уонна китайскай ETF рынокка трейдердыахтарын сөп.
# Тонга

Тонга (Tonga) диэн Чуумпу океан соҕуруутугар баар дойду. 169 арыыттан турар архипелаг, 36 арыыга дьон олорор.
# Лоубой (трейлер)

Лоубой (ааҥл. Lowboy) ол эбэтэр өссө тарҕаммыт өйдөбүлүнэн трейлер — АХШ дойдутугар культ буолбут түгэн, эдэр ыччат уонна хиппилар трейлерга олохсуйаллар. Трейлер, ол эбэтэр лоубой массыынаҕа сыстар вагон курдук буолар. Иһигэр кухнята (китчен), спальнята (бедрум), туалета уонна дууштанар сирэ (бэтрум), заалата (ливинг рум) баар буолар.
Трейлер дьиэ курдук буолар, сыаната чэпчэки, сир налогун төлөөбөккүн.
2022 сыллаахха Америкаҕа 21000 саха олороруттан 70 саха киһитэ трейлерга олорор. Уопсай ылан көрдөххө 340 мөллүйүөн киһилээх дойдуга 2 миллион киһитэ трейлерга олорор. Ол эбэһээт дьадаҥылар диэн буотах — "это образ жизни".
Холобура, Америкаҕа чааһынай дьиэ сыаната ортотунан 350000$ (Нью Йорка уонна Лос Анджелеска 800000$, атын штаттарга 250000$) буоллаҕына, трейлеры 4500$-13000$ булуохха сөп. Эбиитин сир налогуттан босхолоноҕун.
Америкаҕа RV паркалар диэн бааллар. Ол специальнай трейлерга олорор дьоннор.
Сиһилии Караван трейлер.
# Долгунов Василий Софронович

Долгунов Василий Софронович — учуутал, педагогика билимнэрин доктора.

# Долгунов Василий Софронович
## Олоҕун олуктара

* 1933 сыллаахха атырдьах ыйын 2 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун I Боотулу нэһилиэгэр Көтөрдөөх с. төрөөбүт.
* 1953 с. — Үөһээ Бүлүү орто оскуолатын бүтэрбит.
* 1957 с. — Дьокуускайдааҕы педагогическай институт физмат факультетын бүтэрбит.
* 1957—1960 сс. — Муома орто оскуолатын директора.
* 1960—1963 сс. — Үөһээ Бүлүү оройуонун Далыр орто оскуолатын директора.
* 1963—1965 сс. — Үөһээ Бүлүү уонна Бүлүү оройуоннарын үөрэҕирии салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1965—1974 сс. — Исидор Барахов аатынан Үөһээ Бүлүү 1 №-дээх орто оскуолатын директорын үөрэх үлэтигэр солбуйааччыта.
* 1974—1990 сс. — 2 №-дээх Үөһээ Бүлүү орто оскуолатын директора.
* 1990 сылтан — Үөһээ Бүлүү республиканскай гимназиятын директора.
* Билиҥҥи кэмҥэ — үөрэнээччини сайыннарыы кафедра сэбиэдиссэйэ, РФ НА Сибиирдээҕи салаатын дьиҥнээх член-корреспондена, ИПКРО методиһа.

# Долгунов Василий Софронович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация үтүөлээх учуутала
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
* ССРС үөрэҕириитин туйгуна
* Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
# Брежнев Леонид Ильич

Брежнев Леонид Ильич (1906, Екатеринославскай губерния — 1982, Москуба уобалаһа) — 18 сыл тухары дойдуну салайбыт сэбиэскэй судаарыстыбаннай, бэлитиичэскэй, байыаннай диэйэтэл. 1964 сыллаахтан 1982 сыллаахха өлүөр дылы Сэбиэскэй Сойууска чыпчаал үрдүкү дуоһунастарга олорбута.
1906 сыллаахха ахсынньы 6 (19) күнүгэр (сорох дааннайынан 19 күнүгэр, ол эбэтэр 1907 сыл тохсунньу 1 күнүгэр) Екатеринослав күбүөрүнэтин Каменскай сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1982 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр өлбүтэ.
# 1373

1373 сыл.

# 1373
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 13 — Англия уонна Португалия билиҥҥигэ диэри көтүрүллэ илик сойуустаһыы дуогабарын түһэрсибиттэр.