yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Fortnite

Fortnite (Фортнайт) — көмпүүтэр онлайн-оонньуута, Epic Games хампаанньа оҥоруута, 2017 сыллаахха тахсыбыта.
Fortnie-оонньооччуларга үс раздельнай режими талан ыларга этии киллэрэр: Fortne the The World (англ.)руск. кооперативнай симуляторга олох аһаҕас эйэлээх, оонньооччуларга сирэй- харах анньан, сирэй- харах анньан, сэбилэнэн- сэбиргэлинэн, араас тутууларынан кыттыһан ситимнээх: — хапсыһыы жанрыгар 100 оонньооччу эрэ хаалбакка, бэйэ- бэйэлэрин кытта охсуһуннарарга этиллэр.; итиэннэ 2018 сылга киллэриллибит режими: Creative, режими-«песочница», онно оонньооччулар бэйэлэрэ туспа тутуллуохтарын сөп, араас тутуулары бэйэлэрэ оҥорторуохтарын сөп. Forttnie: Save the World Worldows, macOS, macOS, a Fortnnie: Creative, Forttnie: Creative, ону таһынан портативнай тэриллэргэ — Notic, is уонна андроид. Оонньуу ордук цифровой олох ситимин моделларынан тарҕанан эрэр; физическэй носоруустарга оонньуур версиятынан таһаарыынан дьарыктанар.
Save the The The World уонна Fortnitite: Creative коммерческай ситиһиини ситиһэргэ ситиспит эрээри, чопчу Fortnntenitite: 2019 сыл кулун тутарыгар ити режимҥэ кубулуйан, 250 мөлүйүөн буолбута. 2018 сыл түмүгүнэн «онлайн геймлеҕа уһулуччулаах ситиһии " номинацияҕа кыайыылааҕынан тахсыбыт Д. I. C. Э. сыл 22- с бириэмийэтин лауреата буолбута.

# Fortnite
## Геймлей

Тыыннаах буолуу сүрүн механиктарынан буолаллар: чинчийии, ресурсалары хомуйуу, бөҕөргөтүллүбүт дьиэлэри тутуу уонна кэлэр кыстык долгуннарын кытта охсуһуу. Оонньооччулар Форт тутуутугар күнүстэри- түүннэри кыһыннары- сайыннары туһанар предметтэри хомуйан баран, кооперациялаһаллар. Тутуу сүрүн механика буолар, онуоха «уйма лут»оонньууга. Оонньооччулар Форт хас истиэнэтин 3х3 сеткалаах сеткалаах, кирилиэһи, хаппаҕы уонна түннүктэри туаныахтарын сөп. Ити элеменнэр эттэринэн- хааннарынан Эпириэс Тихин Суини "мээрийэ смета" диэн оонньууга кубулутан көрдөрбүтэ. Бу оонньууга сир- уот уонна хаарты олус түбэлтэлэринэн генерацияланар, Уһук хоту кыргыһыы араас сэбин-сэбиргэлин, холобур, дробовик эбэтэр снайпер бинтиэпкэтин, ону тэҥэ катан курдук тымныы сэбин-сэбиргэлин бэриллэр. Оонньууга түөрт араас кылаас, чуолаан ниндзя, атын омук, коммунист уонна тутааччы түмүллүбүт. Араас кылаастар араас дьоҕурдаахтар. Холобур, тутуу түргэнник уонна чэпчэкитик тутуллар, ону тэҥэ тутуу бэйэтэ күүһүрдэр. Оттон чугас кыргыһыыга дьоҕур атын кылаастардааҕар быдан ордук. Оонньооччулар тулалыыр эйгэ объектарын уонна декорациятын алдьатыахтарын сөп. Оонньооччу тугу эмэ тобулуннаҕына, мини- оонньууга оонньуур, кэрэ- бэлиэ точкаларга охсуон наада. Ону сэргэ сэп- сэбиргэл оҥоруохха сөп, оттон персонаж үөрүйэҕэ тупсарыы уонна таһымы үрдэтии нөҥүө оҥоһуллуон сөп. Муоста, бултуурга, истиэнэҕэ, кырыыска курдук араас чаастар мастан, таастан, металлтан оҥоһуллуохтарын сөп. Игрока игрока против игрока (Пвп), который будет простоить до сүүс оонньооччуну.
# Кутургу

Кутургу сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Лээпискэ өрүс тардыытыгар баар.
Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин диэкки Лээпискэ уонна Лүҥкүбэй үрэхтэр икки ардыларынан 100 км. усталаах.
Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1056 м. тиийэр.

# Кутургу
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Чычып-чаап

Чычып-чаап (нууч. буроголовая гаичка, лат. Parus montanus) — Саха сирин соҕуруу аҥаарыгар олохсуйар чыычаах. Чычып-чааптар уустарыгар киирэр.
Саха сиригэр кыстыыр. Ол гынан баран кыһын сайын көһөр. Аһылыгын хаһаанар үгэстээх.

# Чычып-чаап
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-76-96-0956-7
# Мягков Николай Иванович

Мягков Николай Иванович — Саха тойотторун кытта өйдөһөн күүскэ үлэлээбит, Саха сирин сайдыытыгар сүдү кылааты киллэрбит Саха уобалаһын начаалынньыга, Псков губерниятын Порхов уеһыттан төрүттээх дворянин, муора аппыһыара. Дуоһунаска 1826 сыллаахтан 1831 сыл ахсынньы 11 күнүгэр диэри олорбут. Петербуурга көспүт, онно 1848 сыллаахха өлбүт

# Мягков Николай Иванович
## Олоҕун олуктара

Псков губерниятын, Порхов уеһыттан төрүттээх дворянин.
1799 cыллаахха Морской кадетскай корпуска гардемаринынан киирбит.
1801 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн мичман аатын сүкпүт, саҥа ыраахтааҕыга - Александр I андаҕар эппит. Балтика муоратыгар "Гавриил" уо д.а. хараабылларынан устубут.
1803 с. тохсунньу 30 күнүгэр байыаннай сулууспаттан бэйэтин баҕатынан уурайбыт, статскай чиҥҥа көһөттөрбүт.
1803 с. ыам ыйын 27 күнүгэр кэнсилээрийэ үлэһитинэн Сенат 2-с департаменыгар үлэҕэ киирэр.
1804 с. балаҕан ыйын 20 күнүгэр аҕыйах кэмҥэ тэриллибит Сенат казеннай департаменыгар үлэҕэ киирэр.
1805-1825 сс. Адмиралтействоҕа үлэлиир.
1825 с. ахсынньы 27 күнүгэр Николай I ыраахтааҕы ыйааҕынан Саха уобалаһыгар начаалынньыгынан ананар.
1826 сыл бэс ыйын 5 күнүгэр Дьокуускайга кэлбит, бэйэтин тула саҥа чинобунньуктары муспут - А.Я. Уваровскайы уонна Ф.П. Булатовы. Саха тойотторун И.Е. Мигалкины, Г.И. Старостины уонна Н.О. Рыкуновы кытары ыкса үлэлээбит.
1827 сыл кулун тутар 11 күнүгэр Саха Степной думатын арыттарбыт.
1831 сыл ахсынньы 11 күнүгэр уурайан Петербуурга көспүт.
1848 сыл cэтинньи 27 күнүгэр өлбүт, Санкт-Петербурга Митрофаньевскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.

# Мягков Николай Иванович
## Суолтата

Кэлээт да уоруйах чунуобуньуктары уодьуганнаабыта. Бу салайааччы атын салайааччылартан ойуччу турар, саха тойотторун кытта өйдөһөн күүскэ үлэлээбитэ, Саха сирин сайдыытыгар сүдү кылааты киллэрбит киһиннэн ааҕыллар. Сибиир генерал-губернатора Михаил Сперанскай ыраахтааҕыттан көрдөһөн, анаан-минээн муораҕа сыһыаннаах киһини анаттарбыта — ол саҕана Саха сиригэр киирэр Чуумпу далайга турар Охуоскай пуорт сайдыытыгар Арассыыйаҕа улахан суолтаны биэрэллэрэ. Афанасий Убаарыскай "Ахтыыларыгар" кини туһунан маннык суруйар: Кини салайбыт сылларын саха дьолунан ааҕар.
# Варфоломей түүнэ

Варфоломей түүнэ - Париижка 1572 сыллаахха атырдьах ыйын 24-һэ буолар түүнүгэр католиктар гугеноттары өлөрүүлэрэ.
Сибэтиэй Варфоломей бырааһынньыгар буолбутун иһин ааттаммыт. Бу дьону күргүөмнээн өлөрүү кэнники күннэргэ провинцияларга (Лион,) тарҕаммыта.
Ийэ-королева Екатерина Медичи уонна Гиз ууһун дьоно тэрийбиттэрэ. Төрүөтэ - гугеноттар күүһүрүүлэрэ, кинилэр баһылыктара адмирал Колиньи Карл IX хоруолга сабыдыала күүһүрүүтэ.
Бу иннинэ гугенот дворяннар Париижка сыбаайбаҕа кэлбиттэр эбит: гугенот Генрих Наваррскай (кэлин Генрих IV хоруол) хоруол балтын Маргаританы ойох ылбыт.
Екатерина Медичи гугеноттар саагыбар тэрийэллэр диэн хоруолу куттаан киниттэн сөбүлэҥ ылбыт. 3 тыһыынчаттан тахса киһини өлөрбүттэр (ол иһигэр баһылыктара Колиньини эмиэ). Генрих Наваррскай уонна эмиэ гугенот Конде принц католицизмҥа көһөн өлүүттэн мүччү көппүттэр.
Кэлин "Варфоломей түүнэ" элбэх киһини күргүөмнээн өлөрүүнү ойуулуур сомоҕо домох буолбута.
# Йоллыг-тегин Ижань-хан

Йоллыг-тегин Ижань-хан (кыт. 伊然可汗, пиньинь yirankehan, палл. Ижань кэхань, тус аатта (сабаҕа быһыытынан) кытай. 阿史那伊然, пиньинь ashinayiran, палл. Ашина Ижань) — Илин Түүр хаҕанатын каҕаана, хаҕанааты 734 сыллаахтан 739 сыллаахха диэри салайбыта, аатырбыт, номоххо киирбит Билгэ хаан төрөппүт уола.

# Йоллыг-тегин Ижань-хан
## Салайыыта

Билгэ хааны сүһүрдэн өлөрбүттэрин кэнниттэн хаҕанаал бас көс оруоллаах дьоно олбоххо кини уолун Ижаны олордубуттара уонна Йоллыг-тегин диэн сүрэхтээбиттэр. Йолыг тэгин аҕата тэлбитин суолун тутуһан, биирдиилээн өрүтэ туруон, утарылаһан баҕалаах, соруммут уделлар хааннары сабыта баттаталаабыта уонна Тан импиэрийэтин кытта ыаллыы олорорун быһыытынан эйэлээх сыһыаны олотхтуурга, оннунан тутан хааларга кыһаллыбыта. Сюань-цзун императорга үс төгүл бэлэхтээх туһахтаах посуоллары ыыталаабыта. Ол эрээри кини 739 сыллаахха эмискэ ыалдьан өлбүтэ. Кини кэннэ хаҕан олбоҕор Билгэ Кутлуг хаан олорбута.

# Йоллыг-тегин Ижань-хан
## Айымньыта

Йоллыг тэгини түүр норуотун биир бастакы бэйиэтэ, суруйааччыта уонна устуоруга диэххэ сөп. Кини Күл Тэгин сарыабыс уонна Билгэ хаан сырдык уонна албан ааттарыгар хас даҕаны суругу айан суордарбыта. Эмиэ оннук суругу Кутлуг Ильтерес-хаҕаҥҥа анаабыта. Ол суруктар билигин алтаай түүрдэрин култууратын таһымын, поэзиятын, прозатын, историческай билиитин, Илин Түүр хаҕанатын тутуһар идеологиятын көрдөрөллөрХалыып:Последовательность людей

# Йоллыг-тегин Ижань-хан
## Өссө көр

* Түүр хаҕаната
* Күл Тэгин
* Билгэ хаан

# Йоллыг-тегин Ижань-хан
## Литэрэтиирэ

* Йоллыг-тегин // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. II. — ISBN 9965-9746-3-2.
* Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности, М.-Л., 1951.
* Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии, М., 1964.
* Гумилев Л.Н. Древние тюрки, М., 1967.
* Аманжолов А.С. История и теория древнетюркского письма, А., 2003.
# Кондаков Владимир Алексеевич

Кондаков Владимир Алексеевич — эмчит, суруйааччы, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Норуот эмчиттэрин ассоциациятын бочуоттаах бэрэсидьиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
В. А. Кондаков 1939 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр Бүлүү улууһун Дьөккөн нэһилиэгэр дьадаңы дьиэ кэргэңңэ төрөөбүтэ. Төрөөбүт нэһилиэгэр орто оскуоланы бүтэрэн, сэттэ сыл устатыгар колхоз производствотыгар үлэлээбитэ, тыа сирин хара үлэтин бары көрүңэр баҕаран туран эрчиллибитэ, онно ылбыт сатабыла кэлин олоҕор улахан өйөбүллээх буолбута. 1968 с. Владимир Алексеевич инники дьылҕатыгар улахан суолталаах көрсүһүү буолбута. Үөһээ Бүлүү аатырбыт ойууна Георгий Герасимович Герасимовтан көҥүл ылан, бэркэ кистээн эмтээһин эйгэтинэн дьарыктанан барбыта.
1967 сыллаахха Саха государственнай университетын историк идэлээх бүтэрбитэ уонна төрөөбүт улууһун Мастаах уонна Дьөккөн оскуолаларыгар директордаабыта. Сири-дойдуну, айылҕаны билэр баҕа санаатынан сирдэтэн, хоту Дьааңы улууһугар тиийэн Эңэ уонна Арыылаах оскуолаларыгар директордаабыта, учууталлаабыта. Учуутал быһыытынан оҕолорго сөбүлэппитэ, историк буолан дойду историятын кытта сибээстээн нэһилиэк биллиилээх дьоннорун үөрэппитэ, айылҕа дьиктилэрин, дьон дьикти дьылҕатын ойуулуур түгэннэри уруок быыһыгар сыһыаран кэпсиирэ.
1990 сыллаахтан Саха Республикатын народнай медицинатын ассоциациятын тэрийэн, онно бэрэсидьиэнинэн үлэлээн, норуот духовнай культуратын тилиннэриигэ, дьон доруобуйатын бөҕөргөтүүгэ дьоһуннаах үлэни ыыппыта. 1992 сылтан Норуот Эмтээһинин уонна Духуобунас Үрдүкү Оскуолатын, институтун аһан саха норуотун историятыгар бастакы профессиональнай таһымнаах норуот эмчиттэрин бэйэтэ оҥорбут анал программатынан бэлэмнээһини саҕалаабыта. 1998 сылга Норуот Эмтээһинин, Итэҕэлин научнай-чинчийэр «Үрүҥ Аар Тойон» общественнай тэрилтэни тэрийбитэ.
ЮНЕСКО иһинэн Киев куоракка норуот медицинатын Аан дойдутааҕы ассоциациятын норуоттар икки ардыларынааҕы Киинигэр үөрэнэн, норуот духовнай культуратын үөрэтээччи-чинчийээччи үрдүк аатын ылбыта.
Эдэрчи сааһыттан дьону эмтээһининэн дьарыктаммыт буолан, барыта 40 сыл усталаах-туоратыгар уонунан тыһыынча ыараханнык ыалдьар дьону атаҕар туруорбута. Кэнники сылларга народнай медицина уонна духовность институтун тэрийэн, саха норуотун итэҕэлин чөлүгэр түһэрэр дьоһуннаах үлэни ыыппыта.
В. А. Кондаков Саха Республикатын медицинскэй наукатын иһинэн норуот медицинатын үрдүкү институтун тэрийээччи быһыытынан, саха норуотун историятыгар аан бастаан айылҕаттан талааннаах эмчиттэри түмэн сыл ахсын семинардары тэрийэн үлэлэппитэ, саха биллиилээх учуонайдарыгар, суруйааччыларыгар лекциялары аахтарбыта. Норуот эмчиттэрэ былыргы эмтиир ньымаларын кистэлэңнэрин утумнаахтык үөрэтэн, дириң билиини уонна профессиональнай бэлэмнэниини ылбыттара.
В. А. Кондаков — Саха Республикатын Суруйааччыларын союһун чилиэнэ, биллиилээх прозаик (үс улахан роман, алта сэһэн, уонунан кэпсээннэр автордара этэ), лирик-поэт, үтүөкэннээх музыкант, сэдэх куоластаах ырыаһыт, самодеятельнай композитор.

# Кондаков Владимир Алексеевич
## Наҕараадалара уонна ааттара

* Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо
# Бүлүү (куорат)

Бүлүү (куорат). Бүлүү улууһун киинэ. Дьокуускайтан 592 км хотугулуу-арҕаа диэкки Бүлүү өрүскэ турар.
1634 сыллаахха төрүттэммитэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 10 290 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бүлүү куорат — 10000, Сосновка — 290 киһи.

# Бүлүү (куорат)
## Климата

Салгын температуратын орто кээмэйэ (2012 сыл).
Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ :
| Тохсунньу | Олунньу | Кулун тутар | Муус устар | Ыам ыйа | Бэс ыйа | От ыйа | Атырдьах | Балаҕан | Алтынньы | Сэтинньи | Ахсынньы | Сыл |
| -34.1 °C | -29.0 °C | -22.9 °C | -5.2 °C | 8.5 °C | 17.9 °C | 20.2 °C | 13.6 °C | 7.5 °C | -9.2 °C | -26.8 °C | -34.0 °C | -7.8 °C |

# Бүлүү (куорат)
## Бүлүү куоратын биллиилээх дьоно

    Жирков Марк Николаевич (08.04.1892—17.04.1951) — саха бастакы идэтийбит композитора.
    Аржаков Степан Максимович (10.11.1899—05.03.1942) — партия уонна сэбиэт үлэһитэ.
    Кулаковскай Реас Алексеевич (08.04.1914—31.05.1993) — поэт, суруйааччы.
    Гоголев Иван Михайлович — Кындыл (18.01.1930—22.11.1998) — саха норуодунай поэта.
    Васильева Дора Егоровна (1938 с. ахсынньы 12 к. төрөөбүт) — тыл үөрэҕин билимин доктора.
    Степанова Евдокия Александровна (1937 с олунньу 17 к. төрөөбүт— балет артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
    Гоголев Анатолий Игнатьевич — этнограф, история билимнэрин доктора.
* Бүлүү куорат куйаартан көстүүтэ
# Өһүк

Өһүк - чугастааҕы, ыаллыы дьон, бэйэ дьоно, уруу-аймах дьон.
# Майа (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Майа — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Майа нэһилиэгин киинэ.

# Майа (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Майа нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# 1317

1317 сыл.

# 1317
## Туох буолбута

* Сэтинньи 22 — Тверь баһылыгын Михаил Ярославич кинээһи Ордууга Москуба кинээһин дьоно өлөрбүттэр. Москуба кинээһэ Юрий Данилович Узбек Хаан күтүөтэ этэ.
# Хачыкаат (Хаҥалас улууһа)

Хачыкаат — Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэгин киинэ.

# Хачыкаат (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Хачыкаат нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Лэбийэ (Чурапчы улууһа)

Лэбийэ — Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Лэбийэ (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# От Алаас

От Алаас — Канаада гражданина, биллэр хирург, быраас, журналист. Төрөөбүт сирэ Саха Сирэ буолар. Путинизм политикатын кириитикэлээбитин иһин, кинини Владимир Путин укааһынан өлөртөрөөрү эккирэппиттэрэ. Ол иһин кини 2007 сыллаахха Ванкувер куоратка политичэскэй куотуу ыла барбыта. Үс кыыс оҕолоох, ойохтоох.
* Vancouver Canada - От Алаас интервью биэриитэ Архыыптаммыт 2010, Тохсунньу 31 күнүгэр.
От Алаас ыстатыйалара, Ванкувер-Экспресс -
* http://www.vancouverexpress.ca/archives/4823
* http://www.vancouverexpress.ca/archives/4953
* http://www.vancouverexpress.ca/archives/5092
* http://www.vancouverexpress.ca/archives/5206
* http://www.vancouverexpress.ca/archives/5341
# Уу ойууннарын ууһа

Уу ойууннарын ууһа (лат. Actitis, нууч. Род Перевозчики) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Уу ойууна.

# Уу ойууннарын ууһа
## Өссө маны көр

* Чөкчөҥөөлөр уустара
* Таас лоокууттарын ууһа
* Куллурууттар уустара
* Чырыттар уустара
* Бараахтар уустара
* Иһиирэмнэр уустара
* Чорууттар уустара
* Гаршнептар уустара
* Үгүрүөлэр уустара
* Обот үгүрүөлэр уустара
* Дьиэрэҥнэр уустара
* Кураҕаччылар уустара
* Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара
# Орган

Орган:
* Орган — биология
* Орган — политика
* Орган — музыка инструмена.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Ыйааһын (астрология)

Ыйааһын — Зодиак сэттис бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 180° - 210° секторы ылар. Күн Ыйааһын сулустар бөлөхтөрүн алтынньы 31 күнүттэн сэтинньи 22 күнүгэр диэри ааһар. Астрология балаҕан ыйын 24 күнүттэн алтынньы 23 күнүгэр диэри ааҕар.

# Ыйааһын (астрология)
## Бэлиэтэ

Ыйааһын бэлиэтэ ♎ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9806 №-дээх, 16 чыыһылалаах 264E №-дээх, HTML-кода &#9806; эбэтэр или &#x264E;.
# Местников Касьян Иванович

Местников Касьян Иванович - Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр Германияны уонна Японияны кытта сэриилэр кыттыылаахтара.

# Местников Касьян Иванович
## Олоҕун олуктара

1925 с. олунньу 29 кунугэр Чурапчы оруойонун Бахсы нэhилиэгэр төрөөбүт. 1932с. нэhилиэк Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Дойдуунускай нэhилиэгэ буолбут.
Касьян Иванович 1933-1936с. Дойдуунускай алын сүһүөх оскуолатыгар үөрэммит. 1936 с. "Кыhыл Майаак" холкуос чилиэнэ буолбут. 1937-1940 с. Мэлдьэхси ситэтэ суох орто оскуолатыгар үөрэммит.
1942 с. балаҕан ыйын 6 күнүттэн тохсунньу 15 күнүгэр диэри Төхтүр сельПО-гар кассыырынан уонна соҕотуопка сиэктэринэн улэлээбит. 1942с. ыам ыйын 1 күнүттэн Мэҥэ- Хаҥалас оройуонун БСК(б)П РК техсэкирэтээринэн уонна суотчутунан үлэҕэ киирбит.
1943 с. ыам ыйын 20 күнүгэр Аҕа дойдутун көмүскүү сэриигэ барбыт. Мотострелковай полк 3-с батальон 8-с ротатыгар стрелок-рядовоуйнан сулуспалаабыт. 1944с. олунньу 23 күнүгэр бирисээгэ биэрбит. 1947с. муус устар 4 күнүгэр 28-с мотострелковай полк сапер-подрывнига, 1947с. бэс ыйын 11 күнүгэр 141-с тааҥка полкатын иккис батальонун бууска иитээччитэ буолбут. Бойобуой сырыылара 1945с. алтынньы 1 күнүгэр - "Хорсунун иhин", 1946с. ыам ыйын 9 күнүгэр - "Японияны Кыайыы иhин", 1946с. от ыйын 23 күнүгэр И.В.Сталин мэтээллэринэн бэлиэтэммит.
372-дээх бирикээскэ олоҕуран Хинган хайатын туорааhын иhин Махтал сурук туттарыллыбыт. 1948с. тохсунньу 13 күнүгэр Кыhыл Аарымыйа кэккэтиттэн демобилизацияламмыт.
1948с. муус устар 1 күнүгэр төрөөбүт дойдутугар эргиллэн кэлэн, мясомолпром салаатынан үөрэнэн, маастар-арыыhыт, буҕаалтыр, технолог идэлэммит, 1976с. диэри ситиhиилээхтик үлэлээбитэ. 1976с. соhумардык олохтон туораабыта. Ситиhиилээх үлэтинэн элбэх наҕараадалары туппута: 1952 с. Саха сирин главмаслопромун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибит.
# Шпала

Шпала диэн рельс тирэҕэ. Шпала буруус эбэтэр тимир-бетон оҥоһук буолар. Шпалалары тимир суолу бөҕөргөтөр баллаас араҥатын үрдүгэр уураллар. Шпалалар рельс батталын аллараа баар баллаас араҥатыгар ыытаннар рельсалар кинилэр устун суксурҕа бардаҕына хамнаабаттар.
# Гаврильев Игорь Георгиевич

Гаврильев Игорь Георгиевич — РФ үтүөлээх мелиоратора, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Гражданскай килбиэн» хаһаайына, Мэҥэ-Хаҥалас, Уус-Алдан улуустарын Ытык киһитэ.
1944 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хаптаҕай сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
1972 с. Москватааҕы гидромелиоратативнай институту бүтэрэн Ленин аатынан совхозка мелиораторынан үлэтин саҕалаабыта.
1975—1978 сс. Мэҥэ-Хаҥаласка райсовет председателин солбуйааччы, райплан председателэ.
1978—1980 сс. «Ленин» совхоз парткомун секретара.
1980—1985 сс. СӨ мелиорациятын министрин солбуйааччы.
1985—1987 сс. СӨ мелиорациятын министрэ.
1987—1991 сс. Уус-Алдаҥҥа ССКП райкомун I секретара.
1992—2002 сс. «Ленаводстрой» генеральнай директора.
2002—2007 сс. «Стройсельгазификация» генеральнай директорын солбуйааччы.
2008 с. «Нижнеленскэй» генеральнай директорын солбуйааччы.
ССКП XXVIII сийиэһин делегата, РФ үтүөлээх мелиоратора, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Гражданскай килбиэн» хаһаайына, Мэҥэ-Хаҥалас, Уус-Алдан улуустарын Ытык киһитэ.
# Төгүр

Төгүр диэн төгүрүк диискэ быһыылаах эргийэр тэрил. Төгүр сис моой тирэҕэр кэтэрдиллэн эргийэр. Төгүр уонна сис биир судургу механизм буолаллар. Төгүр араас көлөлөргө уонна механизмнарга таһаҕас тиэйэргэ таһарга туттуллар.
# Борисов Георгий Иванович

Борисов Георгий Иванович (04.03.1918-31.12.2000) — саха прозаига, тылбаасчыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1995 сылтан Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
1918 сыл кулун тутар 4 күнүгэр Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1938 сыллаахха Саха учительскай институт ньуучча тылын уонна литературатын салаатын бүтэрбитэ. Үөрэтээччинэн уонна кинигэ кыһатыгар тылбаасчытынан үлэлээбитэ.
1940 сыл атырдьах ыйыгар А.Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы театральнай институт режиссерскай салаатыгар бастакы курска үөрэххэ киирэр. Ол гынан баран 1941 сыл ыам ыйыгар албын дьыалҕа түбэһэн хаайыыга киирэр. 15 сыл устата лааҕырдарга уонна сыылкаҕа сылдьар. 1956 с. реабилитацияламмытын кэннэ Саха музыка-дыраама тыйаатырыгар уонна Норуот айымньытын дьиэтигэр үлэлиир. 1962 сылтан сурналыыстыыр.
Хоһоонньут быһыытынан саҕалаабыта. Бастакы хоһооннорун 1939 сыллаахха бэчээттээбитэ. Г. Борисов олоҕун сүрүн айымньыта - биографическай трилогия: "Хараҥаттан сырдыкка", "Хатыылаах боробулуохаҕа хаайтаран" уонна "Сыылка сындааhыннаах сыллара".
Г. Борисов саха тылыгар араас драматургтар сүүрбэттэн тахса айымньыларын уонна ньуучча суруйааччыларын уонча айымньыларын тылбаастаабыта.
2000 сыл ахсынньы 31 күнүгэр өлбүтэ.

# Борисов Георгий Иванович
## Кинигэлэрэ

* Хараҥаттан сырдыкка. - Роман. 1-кы кинигэ. - Дьокуускай, 1992.
* Хатыылаах боробулуохаҕа хаайтаран. - Роман. 2-с кинигэ. - Дьокуускай, 1993.
* Сыылка сындааhыннаах сыллара. - Роман. 3-с кинигэ. - Дьокуускай, 1994.
# Кырыкый (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Кырыкый — Үөһээ Бүлүү улууһун Кырыкый нэһилиэгин киинэ.

# Кырыкый (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Кырыкый нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Сур

Сур — сылгы төбөтө, уорҕата, өрөҕөтө, самыыта күл өннөөх; сиэлэ, кутуруга, тыстара харааран көстөллөр; сиһин ороҕунан хара сурааһыннаах буолар.
Хараҥа, сырдык, саһыл сур диэҥҥэ арахсаллар. Сылгы сыҥааҕын, уорҕатын, самыытын түүтүн төбөлөрө кытарымтыйар, түүтүн төрдө күл өҥнөөх буоллаҕына «саһыл сур» дэнэр.

# Сур
## Өссө маны көр

* Бороҥ
# Бөллөхүнэ

Бөллөхүнэ эбэтэр бөллөҕүнэ, моруоска (лат. Rubus chamaemorus L., нууч. морошка) — Саха Cиригэр барытыгар үүнэр эрээри, ордук хойуутук хоту тыа быыстаах туундараҕа уонна туундараҕа үүнэр отон.
Сииктээх сирдэргэ, маардарга, уулаах тиит ойуурдарга үүнэр. Элбэх сыллаах уһун силистээх оттуҥу үүнээйи. Үрдүгэ 5—25 см. Аһа уҥуохтаах отон, бастаан кытархай, ситтэҕинэ араҕас, онтон оранжевай, дьэҥкир буолар. Үчүгэй сыттаах, сүмэһиннээх, оччо минньигэһэ суох.
Кэтирээһиниттэн уонна үүнэр сирэ үрдүгүттэн тутулуктанан бэс ыйын иккис аҥаарыттан сибэккилэнэн барар. Аһа от ыйын ортотуттан атырдьах ыйын ортотугар дылы ситэр.
# 1836

1836 сыл.

# 1836
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 25 — Сэмюэл Кольт револьверга АХШ патенын ылбыт.

# 1836
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 2 — Чарльз Дарвин «Бигль» хараабылынан 5 сыл кэриҥэ устубут айаныттан дьиэтигэр төннүбүт, кини бу айан кэмигэр муспут билиитэ эволюция түөрүйэтин олохтууругар олук буолбута.

# 1836
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 23 — сыллаахха А. С. Пушкин тэрийбит «Современник» сурунаалын бастакы нүөмэрэ тахсыбыт.
* Муус устар 24 - сыллаахха А.С. Пушкин тэрийбит «Современник» сурунаалын бастакы нүөмэрэ тахсыбыт.

# 1836
## Туох буолбута
### Сайын

* От ыйын 29 — Парижка Триумф аркатын үөрүүлээхтик аспыттар. Бу арканы 1806 сыллаахха Наполеон кыайыыларын уруйдаан тутан саҕалаабыттар эрээри, 20 сылынан биирдэ бүтэрбиттэр.

# 1836
## Төрөөбүттэр

* Голубев Александр Ефимович - медицина доктора, гистология профессора, Саха сиригэр XIX үйэҕэ быраастаабыт киһи.
# Канаада эбэҥкилэрэ

Канаада эбэҥкилэрэ диэн эбэҥкилэр аҥаардара, эбэҥкилии саҥарар норуот, үксэ АХШ дойдутугар баран иһэн хаалбыттар тобохторо. Кэнники кэмҥэ Швецияттан эмиэ кэлэллэр. Онтон билигин үксэ Саха Сирэ диэн сиртэн кэлэллэр, үксүлэрэ үчүгэй олоҕу була. Канаадаҕа уопсайа 1890 эбэҥки олорор. Олортон Эбэҥки тылын билээтчиҥлэрэ 2 киһи, Саха Тылын билээтчилэр 789 киһи. Английскай тылы билээтчилэр бары.

# Канаада эбэҥкилэрэ
## Өссө маны көр

* Канаада
* Аустралиа эбэҥкилэрэ
* Тас сахалар
* Скандинавиа эбэҥкилэрэ
* эбэҥкилэр
# Күндү

Күндү диэн быйаҥ (табаар эбэтэр өҥө) иһин хас харчы төлөнөрүн ахсаана. Атыннык эттэххэ быйаҥ дайҕатын харчынан кээмэйэ.
# Троицкай

Троицкай нэһилиэгэ. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Троицкай.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 363 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 18 км Өлүөхүмэ өрүһүнэн турар.
Олохтоохтор дьарыктара — оҕуруот аһын үүннэрии уонна ынах-сүөһү иитиитэ.

# Троицкай
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
# Иванов Петр Прокопьевич

Петр Прокопьевич Иванов — саха суруналыыһа, урбааҥҥа аналлаах «Байдам» сурунаал тутаах эрдээктэрэ. Бу иннинэ Хатан сурунаалы тэрийэн үлэлэппитэ.
Үөһээ Бүлүү Ороһутуттан төрүттээх. 1989 - 1991 сылларга Сэбиэскэй Аармыйаҕа салгын сэбилэниилээх күүстэригэр сулууспалаабыта. СГУ филология факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Онтон тутуу эйгэтигэр, ырыынакка иҥин үлээбитэ. Суруналыыстыканан 2008 сыллаахтан дьарыктанар