yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Харитонов Николай Николаевич (артыыс)

Харитонов Николай Николаевич — уус-уран киинэҕэ уһуллубут бастакы саха артыыстарыттан биирдэстэрэ, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
Өлүөхүмэҕэ Кээччи нэһилиэгэр 1915 сыллаахха төрөөбүт.
1936 сыллаахха А.В. Луначарскай аатынан Москубатааҕы тыйаатыр ускуустубатын государственнай институтун бүтэрбит. 1935 сыллаахха устудьуоннуу сылдьан пионер баһаатай оруолун «Пропавшее звено» киинэҕэ оонньообут. Киинэни «Востокфильм» устуудьуйа устубута, экрааҥҥа 1935 с. тахсыбыта.
Институту бүтэрэн баран Саха тыйаатырыгар үлэлээбит. «Ньургун Боотур» операҕа Үрүҥ Уолан оруолун толорбут. 1955 с. Саха АССР үтүөлээх артыыһа аат иҥэриллибит.
Кэргэнэ Дария Даниловна Слепцова – Саха тыйаатырын артыыһа.
1960 сыллаахха өлбүт.

# Харитонов Николай Николаевич (артыыс)
## Эбии маны көр

* Табунасов Никон Семенович
# Торҕо

Торҕо. Өлүөхүмэ улууһун бөһүөлэгэ. Улуус кииниттэн соҕуруу диэкки 387 км. ыраах сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 25 киһи (2009 сыл). 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 1702 киһигэ тиийэ сылдьыбыта.
1976 сыллаахха Чаара - Токко геологоразведочнай экспедиция базатын курдук төрүттэммитэ. Олохтоохтор үксүнэн геологияҕа үлэлиилэр.
Токкоҕо диэри кыһыҥҥы суол баар. Мурун хайаҕа чароиты хостууллар.
# Уордьан

Уордьан — уопсастыба (ыраахтааҕы, судаарыстыба эбэтэр ханнык эрэ улахан тэрилтэ) киһини дуу, тэрилтэни дуу, сороҕор куораты кытта, наҕараадалыыр үрдүкү бэлиэтэ, уордьаҥҥа тиксибит (эбэтэр киирбит) киһи ханнык эрэ льготаларынан уонна бар-дьон ытыктабылынан туһанар.
Былыр Европаҕа бастаан тэрилтэ быһыытынан үөскээбит. Ол тэрилтэлэргэ уопсастыба элиитата эрэ, ол аата дворяннар, киирэллэр эбит. Холобур рыыцардар уордьаннара. Онтон сыыйа бу тэрилтэлэр ыраахтааҕыга чугас дьон бөлөҕүн быһыытынан көрүллэр буолбуттар. Онон уордьан чилиэннэрэ ханнык эрэр льготанан туһаналлара инники күөҥҥэ тахсыбыт.
Кэлин, XIX үйэттэн саҕалаан, өрөспүүбүлүкэлэр үөскээбиттэрин кэннэ, улам-улам билиҥҥи өйдөбүлгэ, ол аата уопсастыбаҕа улахан өҥөлөөх дьону льготанан наҕараадалааһыҥҥа уонна дьон ытыктабылынан туһанныннар диэн кэтэ сылдьар бэлиэҕэ кубулуйбут.
# Call of Duty: Advanced Warfare

Call of Duty: Advanced Warfare — өссө атыыга тахса илик 3D-шутер онньуу. Call of Duty сиэрийэ тохсус оонньуута. Sledgehammer Games студия оҥорор. Оонньуу анонса 2014 сыл ыам ыйын 4 күнүгэр буолбута, 2014 сыл ахсынньы 4 күнүгэр тахсыахтаах
# Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Ярославль куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ(ЯСМУ).

# Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

ССРС НКС 1943 с.ыам ыйын 22 күнүнээҕи уурааҕынан Ярославль куоракка Белоруссияттан эвакуацияламмыт Минскэйдээҕи уонна Витебскайдааҕы мэдиссиинэ институттаргар олоҕуран тэриллибит мэдиссиинэ института үлэтин саҕалаабыт. 1944 с.сайын институт реэвакуацияламмытын кэннэ, атырдьах ыйын 15 күнүгэр тахсыбыт НКС уурааҕынан көспүт институт базатыгар Ярославль мэдиссиинэ института тэриллибит. 1994 с. институт Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут. 2014 с.сэтинньигэ Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университетын статуһун ылбыт.

# Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Структуралара

-факультеттара: 1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Фармацевтическай факультет 4. Стоматологическай факультет 5. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии проф.бэлэмнэнии факультета 6. Преподавателлэр квалификацияларын үрдэтии факультета 7. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета 8. Тас дойдуттан киирбит устудьуоннары кытта үлэ факультета - 60 кафедра -симуляционнай үөрэх Киинэ -научнай бибилэтиэкэ -университет устуоруйатын түмэлэ -салайар салаалар
Университекка 3800 устудьуон, интерн, ординатор, аспиран ол иһигэр 25 тас дойдуттан киирбит 110 устудьуон үөрэнэллэр. 59 кафедраҕа 600 преподаватель үлэлиир. Ол иһигэр 100 мэдиссиинэ наукатын дуоктара, 330-тан тахса мэдиссиинэ наукатын хандьыдаата, 1 АНА акадьыамыга, 1 АНА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, АБ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, АБ үрдүкү оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ, АБ үтүөлээх быраастара, АБ доруобуйа харысталын үтүөлээх үлэһиттэрэ бааллар.

# Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

ЯСМА Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 2168 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 275-с миэстэ. Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 69 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 22-с миэстэ. Ярославскай уобалас үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 26 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 2-с миэстэ. Ярославскай уобалас мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 1 миэстэ.

# Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Ссылкалара

https://web.archive.org/web/20110912001105/http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.763/index.php http://ymanet.ru/ Архыыптаммыт 2010, Сэтинньи 11 күнүгэр. https://vuzopedia.ru/vuz/3294 https://moeobrazovanie.ru/yma/?ratings
# Petal Maps

Petal Maps диэн онлайн карта буолар, Huawei тэрилтэ айар.
# Марба

Марба — тирии матаҕа. Көспүт суолтаҕа ким эрэ улахан иһэ.
# Яковлева Татьяна Николаевна

Яковлева Татьяна Николаевна, РСФСР норутотун үөрэҕэриитин туйгуна, "Үлэ кэлбиэнэ" орден үһүс истиэпэннээх кавалера. Ахсынньы 10 күнүгэр 1944 сылга, Сунтаар улууһун Аллаҥа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

# Яковлева Татьяна Николаевна
## Олоҕун олуктара

1970 сыллаахха Саха государственнай университетын физика уонна математика факультетын бүтэрэн баран, Сунтаар улууһун Арыылаах орто оскуолатыгар үлэлии кэлэр.
Учуутал аналлаах, Татьяна Николаевна үөрэтэр предметин таптыыр уонна билэр, толкуйдаахтык уонна көтөҕүллүүлээхтик үлэлиир. Яковлева Татьяна Николаевна сэмэй быһыытынан, киһини умсугутар кэрэ майгытынан, сыалы тутуһар, ирдэбиллээх уонна кырдьыктаах улэтинэн оскуоланы бүтэрбит элбэх көлүөнэ таптыыр учуутала буолар. Үлэни таптыыр, бэйэтигэр уонна үөрэнээччилэригэр ирдэбиллээх, элбэх ситиһиилэрдээх. Бэйэтин бэйэ быһаарыыны өйүүр, кэтэхтэн ыытыллар Мустакимовскай олимпиадаҕа уонна математика оскуолатын “Дьоҕур” математическай турдарыгар кыттар үөрэнээччилэригэр туспа болҕомтону уурар.
Татьяна Николавна математика кабинетын арыйбытын кэннэ, бу учууталга аналлаах биир туспа лаборатория буолбута, манна хас биирдии үөрэнээччи, төрөөппүт уонна кылаас салайааччыта хонтуруолунай, экзамен, зачет о.д.а улэтин туһунан информация билиэн сөп. Улуустааҕы көрүү күрэхтэригэр кабинет, икки төгүлүн бириистээх миэстэлэри ылааччы. Оскуола кабмнет быһыытынан холбурунан буолар.
Учуутал, директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччыта, математика учууталларын методическай түмсүү салайааччыта, РОНО общественнай салаатын хонтуруоллуур киһитэ, эдэр учууталлар сүбэһитэ – Татьяна Николаевна профессиональнай суола.

# Яковлева Татьяна Николаевна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* "Үлэ кэлбиэнэ" орден үһүс истиэпэннээх кавалера

# Яковлева Татьяна Николаевна
## Сигэлэрэ

* ↑ Педагогическая энциклопедия / М-во образования Респ. Саха (Якутия) ; [науч. ред.: Михайлова М. Г. д.п.н., проф ЯГУ, Петрова С. М. д.п.н., проф. ЯГУ ; сост. Иванова В. С.]. - Якутск, Т. 1. - 2000. - 323 с.
# Силэп

Силэп сис. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.
Индигир салаалара Инньэли уонна Уолчаан икки ардыларынан сытар, устата 80 км.
Чыпчаала муора таһымыттан 2703 м. үрдүккэ тиийэр. Сис хотугу эниэтигэр 3,6 км² уопсай иэннээх 10 тарыҥ баар.

# Силэп
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# 621
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 28 — Кытайга Хулао аттынааҕы кыргыһыы буолбут. Суй династия охтон Тан династия олоҕурбутун кэннэ буолбут сэрии түмүгэ быһаарыллыбыт, Гаозу импэрээтэр уола Ли Шимин сэриилэрэ ахсаанынан баһыйар Доу Цзяньдэ сэриитин үлтүрүппүттэр.
# Ларионов Кирилл Николаевич

Ларионов Кирилл Николаевич - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, Илин Хаҥалас улууһун кулубата.
# Магнезиум

Паар баттааhына :
| 12 натриум ← магнезиум → алүминиум Be ↑ Mg ↓ Ca Магнезиум in the periodic table of the elements Периодик табыл ||
| Бүтүн билиилэрэ ||
| Аата, бэлиэтэ, нүөмэрэ | магнезиум, Mg, 12 |
| Элемент категорията | алкалин сир метал |
| Бөлөҕө, периода, блога | 2, 3, s |
| Өҥө | көмүстүҥү үрүҥ |
| Атом маассата | 24.3050(6) g·mol⁻¹ |
| Электрон конфигурацията | [Ne] 3s² |
| Электрон хахха | 2, 8, 2 (Image) |
| Физик характеристикалара ||
| Фазата | solid |
| Чиҥэ | 1.738 g·cm⁻³ |
| Убаҕас чиҥэ уулларыгар | 1.584 g·cm⁻³ |
| Ууллуу кэрдииhэ | 923 K (650 °C, 1202 °F) |
| Оргуйуу кэрдииhэ | 1363 K (1091 °C, 1994 °F) |
| Ууллуу итиитэ | 8.48 kJ·mol⁻¹ |
| Уостуу итиитэ | 128 kJ·mol⁻¹ |
| Итиини иҥэримтиэтэ | (25 °C) 24.869 J·mol⁻¹·K⁻¹ |
| Паар баттааhына P/Pa1101001 k10 k100 k at T/K70177386197111321361 ||
| Атом характеристикалара ||
| Кристал тутула | hexagonal |
| Аhыйыы нүөмэрэ | 2, 1 (strongly basic oxide) |
| Электромэлдьэhиитэ | 1.31 (Pauling scale) |
| Ионизация энергиялара | | 1st: 737.7 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 2nd: 1450.7 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 3rd: 7732.7 kJ·mol⁻¹ |
| Атом радиуhа | 150 pm |
| Атом радиуhа (calc.) | 145 pm |
| Ковалент радиус | 130 pm |
| Van der Waals radius | 173 pm |
| Атын билиилэрэ ||
| Магнетизма | paramagnetic |
| Электрик утарыы | (20 °C) 43.9 nΩ·m |
| Итиини ыытыы | (300 K) 156 W·m⁻¹·K⁻¹ |
| Итии кэҥээhинэ | (25 °C) 24.8 µm·m⁻¹·K⁻¹ |
| Тыас түргэнэ (thin rod) | (r.t.) (annealed) 4940 m·s⁻¹ |
| Юҥ модула | 45 GPa |
| Кытаанах модула | 17 GPa |
| Сабардам модула | 45 GPa |
| Пуассон коэффициена | 0.290 |
| Мос скалата | 2.5 |
| Бринелл скалата | 260 MPa |
| CAS регистрация нүөмэрэ | 7439-95-4 |
| Ордук бигэ изотоптара ||
| Сүрүн ыстатыйа: магнезиум изотоптара изо ИТ Аҥар үрэллиитэ РҮ ҮЭ (MeV) ҮО ²⁴Mg 78.99% ²⁴Mg is stable with 12 neutrons ²⁵Mg 10% ²⁵Mg is stable with 13 neutrons ²⁶Mg 11.01% ²⁶Mg is stable with 14 neutrons ||
| Халыып: Көрүү • Ырытыы • Уларыт ||
Магнезиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Mg уонна атом нүөмэрэ 12, атом ыйааhына 24.3050 уонна бүтүн аhыйыытын нүөмэрэ +2. Алкалин сир металлартан биирдэстэрэ.
# Малин

Малин (укр. Малин) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 26 941 (2012).
# Парагуай

Парагуай, официаллык Парагуай Өрөспүүбүлүкэтэ (исп. República del Paraguay; Гуаранилыы: Tetã Paraguái), диэн Соҕуруу Америка дойдута. Парагуай өрүс кытылларыгар сытар уонна кинилиин кирбиилэhэллэр Аргентина соҕуруу уонна соҕуруулуу арҕаа, Бразилия илин уонна хотугулуу илин, уонна Боливия хотугулуу арҕаа.
# 1 олимпиада

Сайыҥҥы маҥнайгы олимпиада туһунан этиини 1894 сыллаахха бэс ыйын 16-23 күннэригэр Сорбоҥҥа Париж университетыгар француз бароона Пьер де Кубертен кэнгириэскэ эппит. Итинэн олоҕуран маҥнайгы Олимпийскэй оонньууну Афина куоратыгар Греция дойдутугар 1896 сыллаахха ыытары быһаарбыттар.Оонньуу ыытылларыгар норуоттар икки ардыларынааҕы олимпийскай кэмитиэти (МОК) талбыттар.Маҥнайгы президенинэн грэк Деметриус Викелаһы, генеральнай сэкэритээринэн барон Пьер де Кубертены анаабыттар.
Сайыҥҥы маҥнайгы олимпиада 1896 сыллаахха ситиһиилээхтик ааспыт. Онно 241 курэхтэһээччи 14 дойдуттан кыттыбыт.Гректэр өрүүтүн Афинаҕа буоларын туруорсан эппиттэрин МОК түөртүү сыл буола буола Оонньуулар буолар сирдэрин уларытарга диэбиттэр.
# Ньалбах

Ньалбах (нууч. водоросли, лат. ) - уу ото.

# Ньалбах
## Өссө маны көр

Ньамах
# Корякин Иннокентий Дмитриевич

Корякин Иннокентий Дмитриевич (01.05.1931—15.06.1999) — саха живописеһа, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.

# Корякин Иннокентий Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

1931 с. ыам ыйын 1 күнүгэр Чурапчы Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1956 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбитэ, онно С. Л. Александровка үөрэммитэ. 1959 с. Таатта Харбалааҕар олорбута, 1974 с. олохтоох хартыына галереятын тэрийбитэ, уопсастыбаннай дириэктэрдээбитэ, онтон галерея 1989 с. Саха национальнай уус-уран түмэлин филиала буолбутугар дириэктэринэн ананан үлэлээбитэ.
Кэргэнэ Рево Гаврильевна Корякина (Игнатьева) өр сылларга Таатта улууһугар фельдшеринэн үлэлээбитэ. Алта оҕолоохтор.

# Корякин Иннокентий Дмитриевич
## Айар үлэтэ

Иннокентий Дмитриевич айар үлэтэ саха тыатын олоҕун кытта ыкса ситимнээх. Ыарахан бааһынай үлэтигэр сүгүрүйүү айымньыларыгар көстөр (Кохуостаах мэтириэтэ, 1968, Амма сылгыһыттара, 1979, Оҕонньор сиэнин кытта, 1980, Оҕонньоттор, 1981, Төрөөбүт алаас мууһа, 1990).
«Оттооһун» диэн 1976 с суруллубут хартыынаҕа от үлэтэ киэҥник көҥүллүк көстөр. 1973 с. Эллэй Сивцевтыын уонна В. Карамзинныын Корякин «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхо кинигэ буолан тахсарыгар ойууларын оҥорбута.
1999 с. бэс ыйын 15 күнүгэр Харбалаахха өлбүтэ.
# Хонорой

Хоҥорой — киhи аатынан ааттаммыт күөл.
Былыр Хоҥорой диэн тоҥус хоhууна олорбут. Эмээхсиннээх, соҕотох кыыстаах. Биирдэ Бүлүү атыыhыта быстаран, кинилэргэ тиийэн кэлбит. Атыыhыт көрдөгүнэ баhыттан атаҕар диэри маҥан таба тириитэ таҥастаах киhи туруору сыыры өрө күүрэн тахсыбыт. Атыыhыт ол киhини батыhан үөhэ тахсыбыта ураhа турар үhү. Аҕыйах хонукка хонон-өрөөн ааҺарыгар атыыhыт дьиэлээх киҺиттэн киҺиттэн көрдөспүт. Хоҥорой атыыҺыкка эппит: "Мин биир сорудахпын толорор буоллаххына". Атыыhыт толоруох буолан тылын биэрбит. Сотору соҕус буолан, Хоҥорой сорудаҕын эппит: "Аҕам өлбүт күнэ тиийэн кэллэ, онон миигин өлөрүөхтээххин уонна көмүөхтээххин". БаҺыттан атаҕар диэри маҥан таба тириитэ таҥаҺы кэппит, маҥан табаны көлүммүт уонна олордубутунан эппит. АтыыҺыт Хоҥорой эппитин курдук толорбут.
Онтон ыла үҺүйээн кэпсээн баар буолбут. Дьааҥынан, Лииндэнэн, Баахынайынан маҥан табалаах, таба тирии таҥастаах айаннаан,тыаҺаан ааҺарын көрөллөр уҺү. Хоҥорой хоҺуун сылдьар диэн кэпсииллэр.
Андреев Семен Николаевич-Хатарча Сэмэн ахтыыта "Эдьигэээн улууҺа.Лииндэ нэҺилиэгэ." 2009 сыл Софронова М.Д.
# Чэбдик

Чэбдик (доруобуйа) диэн киһи туох да ыарыыта эчэйиитэ суоҕа, эт-хаан, сүр, түмэт бары өттүлэринэн үчүгэй соргулаах туруга. Чэбдик буоларга сөптөөх кэмнээх эрчиллии, аһааһын, утуйуу ирдэнэр. Табахтааһын, арыгылааһын, стресс чэбдиккэ куһаҕан дьайыылаахтар. Чэбдик туругар атын төрүөттэр эмиэ дьайаллар - олохтоох түмэккэ чэбдик харыстабылын таһыма, тула эйгэ киртийиитэ, удьуор ыарыылара. Чэбдик харыстабылын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ чэбдик харыстабылынан одон таһымыгар дьарыктанар.
Чэбдик аан дойдутааҕы күнэ муус устар 7, Сүр чэбдик аан дойдутааҕы күнэ алтынньы 10.
# Чабыкин Степан Прокопьевич

Степан Прокопьевич Чабыкин (1923 с.т.) - сэриигэ контрразведкаҕа сулууспалаабыт старшина, Бүтэйдээх Чабыкиннарыттан төрүттээх. Сэрии кэнниттэн Германияҕа офицердар дьиэлэрин салайбыт. Сэрииттэн таайдарыгар Хонооһой Наһаараптаахха Бугэйдээххэ кэлбит. Меланья Соловьеваны кэргэн ылан 2 уолламмытгара. Сэрии •перана маҕаһыыҥҥа, совхозка завхоһунан, кыладыапсыгынан үлэлээбитэ. 1971 с. өлбүтэ.
# Згуровка

Згуровка (укр. Згурівка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 365 (2012).
# Айыы

Айыы (Айыы үөрэҕэ, Саха итэҕэлэ), итэҕэл, үксэ сахаларга, эбэҥкилэргэ, эбээннэргэ, үкагирдарга, сорох нууччаларга тарҕаммыт итэҕэл буолар. Итэҕэйэр дьон ахсаана 700 тыһ курдук. Айыы итэҕэлэ 800-тэн - 1000 саастаах итэҕэл буолар, айылҕаҕа итэҕэйиллэр итэҕэллэртэн саамай кырдьаҕастара.
Сорох үөрэхтээхтэр этэллэринэн, Айыы итэҕэлэ Аан Дойдуга саамай былыргы итэҕэл буолар, Ислам, Буддизм, Христиан итэҕэллэрэ Айыыттан тахсыллар төрүттээхтэр диэн. Айыы итэҕэлэ атын итэҕэллэр курдук былыр сүппүт кинигэлээх эбит, Айыы бичигэ дэнэр. Онно Айыы тойон таҥара Аан Дойдуну 9 халлааҥҥа араарбыт, уонна сахалары Өҕүпэт (Египет) диэн дойдуга олохтообут. Онтон хоту сахалары Сир Ийэҕэ (Сирия) ыытпыт.

# Айыы
## Айыыны итэҕэйэр дойдулар

* Саха Сирэ - 600 868 киһи
* Франция - 21 878 киһи
* АХШ - 13 086 киһи
* Казахстан - 5 867 киһи
* уонна атын дойдулар - 30 000 киһи курдук

# Айыы
## Өссө маны көр

* Абааһы
# Малауи

Малауи Республиката (ааҥл. Republic of Malawi) диэн соҕуруулуу илин Африка дойдута, урук Ньясалэнд диэн ааттаах этэ. Кинилиин кирбиилэhэллэр Замбия хотугулуу арҕаа, Танзания хотугулуу илин уонна Мозамбик илин, соҕуруу уонна арҕаа.
# Эргийэр

Эргийэр диэн кыракый алаас баар. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Төхтүр дэриэбинэтиттэн 14 км тэйиччи. Былыыр былыр иннэ улахан куһаҕан ойуун көмүллүбүт сурахтааҕа.
# Дөрө

Дөрө — оҕуһу муннуттан сиэтэр быа.
# Бенетице

Бенетице диэн Чехия киин уонна куората. Олохтоохторун ахсаана 37 киhи.
# Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Күндэйэ (нууччалыы аата Кюндяя), урукку аата Чакыр,Сунтаар улууһун нэһилиэгэ. Улуус кииниттэн Сунтаартан, Бүлүү өрүс нөҥүө 38 км ыраах сытар. Аттынан Мирнэй—Дьокуускай Бүлүү федеральнай суола ааһар (8 км). Сүрүннээн 3 түбэттэн Күндэйэ (Арыы), Элгээн, Харыйалаах турар. Билигин дьон үксэ Күндэйэҕэ бэйэтигэр олорор. Орто оскуола, оҕо саада,культура дьиэтэ, балыыһа, почта, аҕыйах тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар чааһынай тэрилтэлэр, атыы-эргиэн тэрилтэлэрэ бааллар. Нэһилиэнньэтэ 805 киһи (2007 с. туругунан). Омугунан бары сахалар.

# Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Харыйалаах түбэтэ

Былыргы аата Кокуора. 1906 сыллаахха Хоро нэһилиэгиттэн арахсан туспа Кокуора нэһилиэгэ буолбута. 1-кы кинээс Андрей Петрович Кокорин-Каакас. Кини 1916 с. чааһынай дьиэтин сиэртибэлээн 1 кылаастаах училищены астарбыта. Онно уонтан тахса оҕо үөрэммитэ. Бастакы учуутал Монастырев Матвей Васильевич диэн нуучча дуогабарынан үлэлээбит. Кини кэнниттэн Попов Иван Петрович — Баанча диэн олохтоох нуучча учууталлаабыт. 1922 с. үп суох буолан оскуола сабыллыбыт. Бу үөрэммит оҕолортон Кокорин (Трофимов) Кирилл Алексеевич оройуоҥҥа, республикаҕа биллэр салайааччы, Михайлов Михаил Прокопьевич Өлүөхүмэҕэ милииссийэ начальнига буолбуттара.
1937 с. «Кыһыл Харыйа» холкуос тэриллибитэ. Ол дьыл миэлиҥсэ тутуллубута уонна 1955 с. дылы үлэлээбитэ. 1938 с. кулууп баар буолбута. 1948 с. Хомустаахха саҥа бөһүөлэк тутуллубута. 1950с. «Кыһыл Харыйа» Калинин аатынан (Элгээн) холкуостуун холбоспута.

# Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Кокуора сирин аҕа уустара

Кокуора аҕатын ууһа Туулуурга олохтооҕо Андарҕалар Улахан Көрдүгэҥҥэ олохсуйбуттара
Толботтор Хомустаахха Лаҥкырдар Эбэҕэ Хаймааттар Бакамдаҕа, Ньырба маарга Маппардар Тиргэлииргэ Килимээнтиктэр Туулуур сыһыытыгар Чырахалар Мыссыыкаҕа Күөгэлдьиттэр Буор Дьиэҕэ Чааччахааннар Көрдүгэҥҥэ Баачалар Ураҕастаахха Боппуоктар Көрдүгэҥҥэ олорбуттара.
1875 с. Туулуурга Бүөтүр Кокуорун чочуобуна туттарбыта уонна уолун Андрей аатын иҥэрбитэ (1-гы кинээс).

# Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

Аттаах тумул - Элгээн түбэтиттэн сэриигэ барбыт 33 буойуннарга, тыыл бэтэрээннэригэр, сэрии сылын оҕолоругар аналлаах өйдөбүнньүк мэҥэ бэлиэтэ турар сирэ.
Туулур (Харыйалаах) — таҥара чочуобуната, маҥнайгы оскуола, Кокуора нэһилиэгин быраабата турбут сирдэрэ. Харыйалаах буойуттарыгар аналлаах өйдөбүнньүк.

# Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэк биллэр дьоно

* Степанов Тимофей Андреевич ( (22.11.1943—20.10.2005) ) — саха норуодунай худуоһунньуга.
* Игнатьева Ванда Борисовна (1963 с. бэс ыйын 8 к. төр.) — история билимнэрин кандидата.
* Иванова Роза Семеновна
* Степанова Елена Григорьевна
* Васильев Уйбаан Сидорович
* Васильев Александр Васильевич — Көрдүгэн
* Егоров Борис Никифорович
# Түҥнэри уйалаах

Түҥнэри уйалаах чыычаах (нууч. пеночка, лат. Phylloscopus spp.).
# Клавиатура

Көмпүүтэр клавиатурата (кылабатыырата) — бэлиэлэри (буукубалары, сыыппаралары, сурук бэлиэлэрин эҥин) көмпүүтэргэ киллэрэргэ туттуллар.
Клавиатура көрүҥнэрэ элбэх. QWERTY клавиатура олус тарҕатыллыбыт. Оннук печатнай машинка клавиатуратыгар наар туттуллар буукубалары баттыырга бэйэ бэйэлэригэр мэһэйдээбэт курдук айыллыбыт. Билигин хайдах даҕаны бэйэ бэйэтигэр мэһэйдээбэтин даҕаны номнуо традиция курдук хаалбыта. QWERTY диэн бастакы 6 буукуба (үөһээҥҥи строкаҕа) аатынан ааттанар. Өссө араас клавиатура раскладкалара бааллар — Дворак уонна да атын.
# Саха сириттэн Кыайыы параадын кыттыылаахтара

1945 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр Москубаҕа Кыайыы параада буолбута. Бу параадка Саха сириттэн 14 киһи кыттыбыта:
1. Диодоров Иван Николаевич (1918—1992), Хадаар, Чурапчы
2. Дьячковскай Петр Прокопьевич (1912—1983), Чыамайыкы, Мэҥэ Хаҥалас
3. Ерохин Георгий Алексеевич, 1907 (Жигалово, Иркутскай уобалас, Дьокуускай ГВК-тыттан барбыт)
4. Калашников Юрий Васильевич, 1924 (Уус-Маайа улууһа)
5. Колбунов Владимир Акимович, 1911 (Ростовка, Омскай уобалас, Дьокуускай ГВК-тыттан барбыт)
6. Корякин Константин Евгеньевич (1922—1979), Бүлүү куората.
7. Насыров Алексей Ибрагимович, 1919 (Сунтаар улууһа).
8. Охлопков Федор Матвеевич (1908—1968), Байаҕантай нэһилиэгэ, Томпо улууһа.
9. Папышев Иван Петрович (1915—1984), нуучча, Чинянино, Омскай уобалас (Алдан РВК-тыттан барбыт).
10. Рудых Иван Иванович (1922—2001), (Жигалово, Иркутскай уобалас). Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
11. Сидельников Сергей Антипович, (Алдан).
12. Сулавко Илья Матвеевич, 1920, Ленскэй.
13. Яковлев Иннокентий Иванович-II, (1907—1976), Холгума нэһилигэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа.
14. Саморцев Захар Иннокентьевич (1915—1989), Бэтинчэ, Ленскэй улуус.
# XX үйэ

2 -c тыһыынча сыл :
XVIII үйэ — XIX үйэ — XX үйэ — XXI үйэ — XXII үйэ :
Хронология таабыла :
Сүрүн түгэннэрэ, түбэлтэлэрэ уонна тыллара:
* Арассыыйаҕа өрөбөлүүссүйэ, коммунизм, ССРС
* Бастакы Аан дойду сэриитэ
* Улуу депрессия
* Иккис Аан дойду сэриитэ
* Холокост
* ХНТ тэриллиитэ
* Атом эрата: атомнай буомба, ядернай сэрии сэбэ, атомнай энергия
* Деколонизация
* Израиль тэриллиитэ
* "Тымныы" сэрии
* Космос куйаарыгар тахсыы: космоск тахсыы, Ыйга түһүү
* "Тымныы" сэрии бүтүүтэ
* Сэбиэскэй Сойуус эстиитэ
* Информация уонна коммуникация эйгэтэ сайдыыта
* Европа Сойууһа
* Экологияны кэһии содуллара

# XX үйэ
## Сүрүн түбэлтэлэр

* 1914 атырдьах ыйын 1 — 1914 сэтинньи 11 1918 — Бастакы Аан дойду сэриитэ.
* Октябрьская революция
* Великая депрессия 1930-х.
* 1 сентября 1939 — 2 сентября 1945 — Вторая мировая война.
* Конец обширных колониальных империй.
* Образование и распад Союза Советских Социалистических Республик, Варшавского Договора.
* Образование и распад военных блоков СЕАТО, СЕНТО.
* Быстрое развитие науки и техники: от первого полёта аэроплана до отправки космических аппаратов на планеты и вне Солнечной системы. Изобретены новые источники энергии, новое оружие (ядерная, водородная бомбы и др.), телевидение, компьютер, Интернет, новые материалы (нейлон, кевлар), сверхскоростные железные дороги.
* В некоторых странах мира предпринята попытка построить на основе теории марксизма новую социально-экономическую формацию — коммунизм через промежуточную его стадию — социализм.
* «Холодная война» между Западными странами и странами Варшавского договора.
* Быстрый рост уровня жизни в Северной Америке, Европе и Японии, а также в СССР и странах ОВД.
* Появление и осознание глобальных экологических проблем (уничтожение лесов, нехватка энергии и воды, снижение биологического разнообразия, загрязнение атмосферы, радиационные аварии).
* Начало эпидемии СПИДа.
* 1991 г. - распад СССР. Многополярный мир.
* Население планеты продолжает увеличиваться взрывными темпами: от 1 млрд в 1820, до 2 млрд в 1930, 3 млрд в 1960, 4 млрд в 1974, 5 млрд в 1988, 6 млрд в 2000.
* Дальнейшее развитие науки и техники воскрешает как надежды (напр., прогресс в медицине), так и опасения (напр., появление ещё более смертоносных видов вооружения).

# XX үйэ
## Сүрүн айыылар

* Сөмүлүөт
* Тааҥка
* Бөртүлүөт
* Атомнай буомба
* Ракета
* Лазер
* Антибиотик
* Спутник
* Сверхпроводимость
* Көмпүүтэр
* Телевидение
* Интэриниэт
* Сиэп төлөппүөнэ
* Клоннааһын
* Эта статья содержит текст на русском языке. Пожалуйста, переведите на саха-якутский
# Үрүҥ хаххан

?Үрүҥ хаххан :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Подтип: | Позвоночные |
| Кылаас: | Көтөрдөр |
| Подкласс: | Новонёбные |
| Аймах: | Совообразные |
| Кэргэн: | Совиные |
| Уус: | Неясыти |
| Көрүҥ: | Үрүҥ хаххан |
Латыынныы аата :
Strix uralensis Pallas, 1771 :
| Викивид систематиката | Ойуулар Биики ыскылаакка | ITIS 555433 NCBI 36305 |
Үрүҥ хаххан (нууч. Длиннохвостая неясыть, лат. Strix uralensis) — бөдөҥ мэкчиргэ. Уһуна (үрдүгэ) 70 см тиийэр, кынаттарын далааһына 115 см дылы буолар, биир кынатын уһуна 35-40 см кэринэ, кутуруга 30 см Үөһээ өттө — сиэрэйдиҥи үрүҥ, хараҥа хоҥор усталыы кылгас балаһалардаах. Тыһыта атыырыттан тас көрүҥүнэн уратыта суох.
Үрүҥ хаххан таас хайалаах сирдэргэ эбэтэр кырдьаҕас үрдүк мастаах ойуурдарга олорор. Саҥата улахан, ол эрээри киһиэхэ биллибэт көстүбэт олохтоох. Күһүн аһаҕас сирдэргэ элбэхтик көстөр. Күнүс үчүгэйдик көрөр, сороҕор бултуур даҕаны.