yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Быытта куба

Быытта куба (лат. Cygnus columbianus, нууч. тундровый лебедь)
Туундараҕа уонна ойуурдаах туундараҕа олохсуйар. Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр ыккардыларыгар 8 тыһ. курдук төбөлөөх популяция көтөрдөрө Дьоппуон арыыларыгар уонна Корея тумул арыытыгар кыстыыллар. Өлүөнэ дельтатыгар олохтоох (2,3 тыһ.) Кытайга кыстыыллар.

# Быытта куба
## Ойуулааһына

Быытта куба — хотугу полушариеҕа саамай кыра куба — уһуна 115—146 см, кынатын даллаҕара 170—195 см, ыйааһына 4—9,5 кг. C. c. bewickii көрүҥ үөдүҥэ кубаҕа (Cygnus cygnus) майгынныыр, ол эрээри быдан кыра, арыый кылгас моойдоох, төбөтө арыый бөкүнүк соҕус көстүүлээх. Тумсун ойуута араас буолар, ол эрээри көннөрү кубаттан уратыта, хара өҥө араҕаһы баһыйар буолар.

# Быытта куба
## Өссө маны көр

* Куба
# Конго (өрүс)

Конго - Африка саамай толору уулаах, уһунунан иккис өрүһэ (4320 км). Уута элбэҕинэн, тардыытын иэнинэн Амазонкаҕа эрэ баһыйтарар. Экваторы иккитэ быһа охсон ааһар, сылы быһа толору уулаах. Хаптал хайа модьоҕолорунан ааһар, ол иһин үгүс харгылаах, күрүүлгэннээх. Судно сорох учаастакка эрэ сылдьыан сөп. Өрүс Нил курдук дельталаммат, тууһа суох болоорхой уута кэтит сүүрээнинэн Атлантическай акыйааҥҥа ыраахха диэри киирэр.

# Конго (өрүс)
## Литература

* Коринская В. А. География: Материктар, акыйааннар географиялара: Орто оскуола 7 кылааһын учебнига. — Дьокуускай: Бичик, 1997.
# Григорьев Дмитрий Михайлович (Мотуруос)

Григорьев Дмитрий Михайлович (Мотуруос) — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, сэрии хонуутугар охтубут киһи.
1900 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүтэ. Тулаайах уол борокуокка мотуруостаабыта. ЫРКС чилиэнэ. Н. И. Снитко этэрээтигэр сылдьан Хохочойго комсомолецтары кыргыбыт үрүҥнэри урусхалааһыҥҥа инники кэккэҕэ сылдьан 1922 сыл муус устар 19 күнүгэр өлбүтэ.
# Посельская Наталья Семёновна

Посельская Наталья Семёновна (1946 с., муус устар 12 к., Москва — 2011 с. от ыйын 8 к., Дьокуускай) — балерина, балет педагога, хореограф, педагогика билимин хандьыдаата.

# Посельская Наталья Семёновна
## Олоҕун олуктара

1946 сыллаахха муус устар 12 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүт.
Дьокуускайдааҕы хореография училищетын төрүттээбит. Училище Наталья Посельская ийэтэ, А. В. Посельская аатын, сүгэр. Училище директора уонна уус-уран салайааччыта.

# Посельская Наталья Семёновна
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Ийэтэ — Посельская Аксения Васильевна, саха бастакы балерината.
* Аҕата — Сюльский (Алексеев) Семен Семенович (1908—1952) — Саха Сирин биллиилээх политига.
* Кэргэнэ - Тимофей Сметанин

# Посельская Наталья Семёновна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата
# Хатанга (өрүс)

Хатанга өрүс. Красноярскай кыраайга баар өрүс.
Котуй уонна Хета өрүстэр холбоһон Хатанга диэн ааттаах. Уһуна 227 км, тардыытын иэнэ 364 тыһ. км². Лаптевтар байҕалларын Хатанга хомотугар түһэр.
Хотугу Сибиир намталынан киэҥ хочоннон устар. Өрүс алын тардыытыгар хочото 5 км. кэтиттээх уонна үөһэ элбэх арыыланар.
Тардыытыгар 11,6 тыһ. км.² уопсай иэннээх 112 тыһ. күөл баар. Сүрүн салаалара: үҥа - Нижняя, Блудная, Попигай (хомо эстуарийыгар түһэр); хаҥас — Новая, Малая Балахня.
Үксэ хаар уута. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 3320 м³, улааппыт кэмигэр сөкүүндэҕэ 18300 м³.
Промышленнай таһымнаах балыктааһын: сыа балык, уомул, муҥур, тууччах, бил. Аал сырыыта Хатангаҕа диэри.

# Хатанга (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедический словарь, М, 2002 г
# Константинов Фёдор Семёнович

Константинов Фёдор Семёнович (1898 төр.) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1998 сыллаахха төрөөбүт. Аҕата Адамов Терентий ревком чилиэнэ эбит. 1922 сыллаахха үрүҥнэр өлөрбүттэр. 1929 сыллаахтан холкуостаах.
Аҕа дойду сэриитигэр 44 сааһыгар 1942 сыллаахха ыам ыйыгар ыҥырыллыбыт. Чурапчы, Таатта, Амма оройуонун дьонун кытта Өлүөнэ өрүһүнэн илдьибиттэр. Иркутскайга тиийэн строевой пехотнай чааска үөрэппиттэр. 133 нүөмэрдээх батальон састаабыгар Сталинграадтааҕы фроҥҥа барбыт.
Фёдоров Афанасий Филиппович диэн учуутал үөрэхтээх биир дойдулааҕын алтынньы ортотун саҕана бааһырбытын плащ-балаакканан соһон истэҕинэ өлбүт. Эмиэ нэһилиэгин дьоно Анемподистов Егор Васильевич уонна Атласов Павел эмиэ онно өлбүттэрэ диэн суруйар ахтыытыгар. Иванов Сэмэн (Чэмпээйэп уола диэн тустуук, арааһа атын нэһилиэк киһитэ быһыылаах) эмиэ онно өлбүт. Ахтыытыгар бэтэрээн өссө Догдооноп Михаил (Бөҕө Догдооноп) диэн Болтоҥо киһитин уонна Попов Иван Павлович диэн Кытаанах нэһилиэгин киһитин (улахан күүстээх уол этэ диир) илиилэрэ суох төннүбүттэрэ диэн суруйар. Кыргыһыыга 4 сиринэн бааһыран батальонтан аҕыйах киһи иһигэр тыыннаах ордубут. 1969 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар Камышино госпиталыгар Васильев Дмитрий уонна Фомин Гаврил Петрович диэн бэйэтин нэһилиэгин дьонун кытта сыппыттар. Госпитальга 3,5 ый сытан баран 1943 сыллаахха саппаас полкаҕа ыытыллыбыт.
1943 сыл бэс ыйыгар саппаас полканы чаастарынан тарҕаппыттар, кини НКВД пограничнай сэриилэригэр түбэспит. Батальоҥҥа связистаабыт, Курскай тоҕойго, онтон Киин фроҥҥа сэриилэспит. Киев уобалаһынан, Белоруссиянан, Польшанан сылдьыбыт. 1944 с. Варшаваны босхолооһуҥҥа, 1945 сыллаахха Берлиини ылыыга кыттыбыт. «Ыам ыйын саҕаланыытыгар түүн 4 киһини туппутум. Ол иһин Албан Аат III истиэпэннээх уордьан ылбытым», — диэн суруйбут ахтыытыгар. 1945 сыл сайын Эльба өрүс үрдүгэр Буденбург куоракка сайылаабыт.
72 саастааҕар суруттарбыт ахтыытыгар билигин хачыгаардыыбн диэбит. Алта оҕолоох эбит..
Албан аат III ст. уордьанынан наҕараадаламмыт (29.10.1945).
# Михалева Лариса Дмитриевна

Михалева Лариса Дмитриевна – хотугу много-борье±а СР, РФ спордун маастара. «Мэнигийээн» цирковой бөлөх иитиллээччитэ.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Хорвааттар

Хорвааттар (хорв. Hrvati) — Киин Европа, Соҕуруулуу-Илин Европа уонна Средиземноморье ыккардыларыгар олохсуйбут соҕуруу славян омуга. Сүнньүнэн Хорватияҕа уонна Босния уонна Герцеговина диэн дойдуга олороллор. Маны таһынан хорвааттары Австрияҕа, Чехияҕэ, Венгрияҕа, Италияҕа, Черногорияҕа, Румынияҕа, Сербияҕа уонна Словакияҕа олохтоох аҕыйах ахсааннаах омук быһыытынан билинэллэр. Батталтан сылтаан элбэх хорваат Европаны биир гына тарҕаммыта (үгүстэрэ Германияҕа, Австрияҕа, Швейцарияҕа, Францияҕа уонна Италияҕа), элбэх хорваат Соҕуруу Америкаҕа (АХШ, Канаада, Аргентина уонна Чили) олохсуйбут.
Хорвааттар үгүстэр католиктар. Хорваат тыла Хорватияҕа, ону тэҥэ Босния уонна Герцеговина дойдутугар судаарыстыбаннай тыл. Европа Сойууһун тылларыттан биирдэстэрэ. Черногорияҕа, Австрияҕа (Бургенланд), Италияҕа (Молизе), Румынияҕа (Caraşova, Lupac) уонна Сербияҕа (Воеводина) олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларынан билиниллэр.

# Хорвааттар
## Омук устуоруйата

Хараҥа диэн ааттанар үйэлэргэ бу омук баар буола сылдьыбытын туһунан сибидиэнньэ өйдөнөр төрүөтүнэн хаалбатаҕын кэриэтэ. Археология дааннайдар этэллэринэн кытылга сытар Далмацияҕа уонна Истрияҕа дьон куруук олороллор этэ. Оттон дойду ис оройуоннарыгар быста-быста олохсуйаллар эбит. Бу сирдэргэ славяннар аан бастаан олохсуйууларын кэмэ билигин да мөккүөрдээх. Б.э. VII—VIII үйэлэригэр кэлбиттэр, манна баар авар ханствотын үтүрүйбүттэр диэн буолар. Хаһан кэлбиттэрэ чопчу биллибэт эрээри кинилэр мантан чугас сытар Дунай уонна Карпаат сирдэриттэн кэлбиттэрэ чопчу биллэр диэххэ сөп.
«Хорваат» диэн этноним аан бастаан IX үйэҕэ Trpimir кинээс устаабыгар ахтыллар. Бу кэнниттэн Киин уонна Илин Европа IX—X үйэтээҕи лдокумуоннарыгар элбэхтик ахтыллар буолар.
Хорваат (Hrvat) диэн аат ираанныы тылтан төрүттээх буоларын туһунан сабаҕалааһын баар. Ол аата бастакы хорвааттар Понтан кэлбит сармаат биистэрэ (Адриатика славяннара) буолуохтарын сөп. Бу сабаҕалааһын сүрүн төрүөтэ Hrvat диэн тыл уонна II-III үйэлэргэ суруллубут Танаис суругар-бичигэр ахтыллар Хороатос (Khoro(u)athos) аат майгыннаһыылара буолар.
Орто үйэлэргэ билиҥҥи Хорватия сирдэрэ аттыгар баар күүстээх импиэрийэлэр сабыдыалларыгар киирбиттэрэ: Византия, аваардар уонна кэлин мадьярдар, франкалар уонна булгаардар. Балартан хас биирдиилэрэ Хотугулуу-Арҕаа Балкаан сирдэрин бэйэтигэр бас билиннэрэ сатаабыта. Ол эрээри IX үйэҕэ икки тутулуга суох славян дойдута үөскээбитэ: Хорваат княжествота уонна Алын Паннония княжествота (Савия).
# Казахстаан өрөгөйүн ырыата

"Мин Казахстааным" (каз. Менің Қазақстаным) — тохсунньу 2006 с. ыла Казахстаан дойду өрөгөйүн ырыата. Композитора — Шамши Калдаяков Латиф, тыллара — Жумекен Нажимеденов, Нурсултан Назарбаев.

# Казахстаан өрөгөйүн ырыата
## Тыллара

| Казахтыы | Сахалыы тылбаас |
| 1. Алтын күн аспаны, Алтын дән даласы, Ерліктің дастаны, Еліме қарашы! Ежелден ер деген, Даңқымыз шықты ғой. Намысын бермеген, Қазағым мықты ғой! Қайырмасы: Менің елім, менің елім, Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! 2. Ұрпаққа жол ашқан, Кең байтақ жерім бар. Бірлігі жарасқан, Тәуелсіз елім бар. Қарсы алған уақытты, Мәңгілік досындай. Біздің ел бақытты, Біздің ел осындай! Қайырмасы: Менің елім, менің елім, Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! | 1. Алтан күн халлааннаах Алтан киэҥ алаастаах. Эр-хорсун номохтоох Илбитин харахтааҥ! Былыртан дэгиттэр Албан ааттаах эбээт. Иннилэрин биэрбэт Бигэ казахтарым Хос ырыата: Мин илим, мин илим Үүнэр буолуу иҥэрэҥэ Баай буолу төгүлэҥэ илим! Төрөөбүт сирим мин - Казахстааным 2. Удьуорга суол аспыт Киэҥ баайдаах сирим баар Биир ньыгыл дьарасхан Көҥүл илим баар Дьиҥнээх сомоҕо Мэҥэтик доҕордоһуу Биһи илбит дьоллоох Биһи илбит оннук Хос ырыата: Мин илим, мин илим Үүнэр буолуу иҥэрэҥэ Баай буолу төгүлэҥэ илим! Төрөөбүт сирим мин - Казахстааным |
# 1988 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XXIV Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1988 сыллаахха Корея Сеул куоратыгар буолан ааспыттара.
# Шадринова Ангелина Николаевна

Шадринова Ангелина Николаевна — Суоһааны — араадьыйа суруналыыһа, саха устуоруйатын чинчийээччи, бэйиэт.
1963 сыллаахха ыам ыйын 2 күнүгэр Сунтаар оройуонун Толоонугар төрөөбүтэ. Бүлүү педагогическай училищетын бүтэрбитэ. СГУ үөрэнэн 1996 сыллаахха педагог-психолог идэтин ылбыта. Толоон бастакы сүһүөхтээх оскуолатыгар уонна Сунтаар улуустааҕы бибилэтиэктигэр үлэлээбитэ, 1999 сылтан 2005 сылга диэри улуус киин бибилэтиэкэтин кыраайы үөрэтэр "Ситим" сиэктэрин сэбиэдиссэйэ.
Билигин "Саха" НКИХ араадьыйа эрэдээксийэтигэр үлэлиир. Субуота аайы тахсар "Санаа сэргэтэ" диэн устуоруйаҕа аналлаах биэриини оҥорон таһаарар, ыытар.

# Шадринова Ангелина Николаевна
## Айар уонна чинчийэр үлэтэ

Хоһоону 1996 сыллаахтан суруйар. «Сунтаар сонуннара» хаһыакка ол сылтан бэчээттэнэр буолбута. 2001 сыллаахха хоһооннорун «Саха сирэ» хаһыат бэчээттээбитэ. 2002 с. "Ситтэрбэт мин бэйэм..." диэн аудиокассета таһаарбыта, онно бэйэтин хоһооннорун аахпыта, кини хоһоонноругар суруллубут ырыалары киллэрбитэ. Бибилэтиэкэҕэ үлэлиир кэмигэр НКИХ "Саха" Сунтаардааҕы салаатын иһинэн олохтоох тэлэбиидэнньэҕэ "Ситим" диэн суруйааччылар тустарынан биэрии таһаарар этэ. «Мин биллибэт мунчаарыым» хомуурнньуга 2004 сыллаахха тахсыбыта.
2005 сыллаахха "Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат" кинигэ иккис туомугар Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Сунтаарга буолбут хоргуйуу туһунан матырыйааллары хомуйар уонна суруйар бөлөх салайааччыта этэ. Алексеева Н.Н. кытта кыттыһан 2006 сыллаахха норуодунай бэйиэт Леонид Попов туһунан уонна 2008 сыллаахха бэйиэт Альберт Бүлүүйүскэй туһунан кинигэлэри таһаарбыта.
Хоһооннорун хомуурунньуктара «Санаа хараҕа» 2007 с., “Дорҕоон кута” 2011 с., «Сэттис аан» 2014 сыллаахха тахсыбыттара.
2013 сыллаахха “Айыы санаа оһуора” диэн ааттаах оҕолорго аналлаах остуоруйалары таһаарбыта.
# Solus

Solus - Linux төрүттээх көҥүл операционнай система, ханнык даҕаны дистрибутивка олоҕурбат. 2015 сылтан ыла үлэлиир Solus Project. Саха Сиригэр киэҥник туттуллар.
# Дэнни Бойл

Дэ́ниел (Дэ́нни) Бойл (англ. Daniel «Danny» Boyle, 1956 сыллаахха Великобритания Манчестер куоратыгар төрөөбүтэ) — киинэ режиссёра, продюсер. 2012 сыллаахха Лондоҥҥа ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпия Оонньууларын үөрүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын туруорбута.
# .na

.na диэн Намибия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Гастрит бастакы сибикилэрэ

Ыары син биир бэйэтин биллэрэр. Куртах ыарыыта аһаабытын кэнниттэн ыга тутан ыалдьар эбит. Эбэтэр араастан ыалдьар. Холобур, аччык сырыттахха эмиэ ыарытыйар. Сорох дбону хотуолатар, сүһүрдэр, мэйиилэрэ эргийэр. Гастрит араас корүҥүнэн үгүс киһи ыалдьар. Ким эрэ тута эмтэнэн үтүөрэр, оттон кимиэхэ эрэ олохсуйар хаалан Куртах бааһа буолуон сөп. Гастрит биир саамай устук коруҥэ-атрофическай диэн ааттанар. Ол аата ракка кубулуйуон сөп. Маннык ыарыынан ордук 50 саастарын ааһан баран ыалдьыахтарын сөп. Ол аата 30-50 саастарыгар диэри 30%,30 саастарыгар диэри ыччаттар 5% эбит.

# Гастрит бастакы сибикилэрэ
## Күннээҕи аһылыгы көрунэбит

Гастриттаабыт киьи хайаан да аһылыгын тутуһуохтаах. Ол курдук, сарсыарда овсянай эбэтэр гречневай хааһыны сиирэ ордук. Хааһыны уһун кэмҥэ тэптэрэн баран сиигин. Үрүҥ килиэптэн туттунуҥ. Ол кэриэтэ сухаарата сиэҥ. Хортуоппуй битэмииннээх аһынан биллэр. Кинини ууга бэйэтинэн буһаран эбэтэрпюре курдук оҥостон сиэҥ. Миини сөбулуур дьон куурусса эбэтэр ынах этиттэн оҥоруоххутун сөп. Араас луугу, биэрэһи кутартан туттунуҥ. Гастриттаах дьон паарга, духуопкаҕа буспут аһылыгы сии сатааҥ. Ханнык баҕарар эт куртахха ноҕоруускалаах. Бу сүбэлэри туһаныҥ.

# Гастрит бастакы сибикилэрэ
## Туһаныллыбыт сирдэр

«Киин Куорат» хаһыат
# Протерозой

Протерозой. (был.-гириэк. πρότερος — бастакы, уонна был.-гириэк. ζωή — олох) — геология периода 2500 мөл. сыл нөҥүө саҕаламмыта уонна 538,8 ± 0,2 мөл. сыл нөҥүө бүппүтэ.
Протерозой үс эраҕа архсар:
* Палеопротерозой эбэтэр Үөһээ протерозой;
* Мезопротерозой;
* Неопротерозой.
Ордук бэлиэ түгэннэр:
* Мезопротерозойга кислородтаах атмосфера үөскээһинэ;
* Хойукку неопротерозойга хас даҕаны мууһурдуу эпохалара буолан аастпыттара.
# Бензин

Бензин диэн ис умайыылаах хамсатааччыга оттугунан туттуллар токсичнай саһархай убаҕас. Ниеби дистилляциятын кэнниттэн үөскүүр. Дистилляция процессыһыгар олус сылаас температураларга дылы сылытыллар уонна компоненнарыгар арахсар, бииринэн бензин буолар. Октан буолар, формулата (C₈H₁₈), ол аата углеводород буолар.
Бензины заправкаларга атыылыллар. Үчүгэйдик оттук буоллун диэн араас добавкалары эбэллэр, ол иһин араас хампаанньа оҥорбут бензина араас араас буолуон сөп. Октановай чыыһылатынан кээмэйдэнэр. Массыыналар улахан өттө "мэльдьи туттуллар бензины" тутталлар, ол бензин октановай чыыһылата 87 буолар. Үксүгэр заправкаҕа үс октановай чыыһылалаах бензины атыылааччылар.
Араас оттуктары бензиҥҥа тэҥнээһин: :
| Оттук арааһа | МДж/литр | МДж/кг | октан чыыһылата |
| Этанол | 21.2 | 26.8 | 108.6 |
| E85 (85% этанол, 15% бензин) | 25.2 | 33.2 | 105 |
| Гаас | 25.3 | ~55 | |
| Сжижженнай гаас (60% пропан + 40% бутан) | 26.8 | 50. | |
| Самолет керосиина (улахан октаннаах бензин) | 33.5 | 46.8 | 100/130 (боростуой/байытыллыбыт) |
| Испиирдээх бензин (90% бензин+ 10% этанол) | 33.7 | 47.1 | 93/94 |
| Боростуой бензин | 34.8 | 44.4 | min. 91 |
| Байытыллыбыт бензин | | | max. 104 |
| Дизель | 38.6 | 45.4 | 25 |

# Бензин
## Туттуута

Бензин үксэ массыналарга оттук курдук туттуллар, ол гынан баран араас инструменнар эмиэ тутталлар, ол курдук "Дружба" эрбиитэ, араас моторкалар уонна да атын

# Бензин
## Куттала

Бензин олус кутталлаах буолуон сөп. Электрическай кыым баар буоллаҕына эстиэн сөп. Киһи истэһинэ доруобуйатыгар олус улахан хорумньуну оҥоруон сөп. Өссө сиргэ улахан дьайыыта диэн умайбытын кэннэ угарнай гааһы салгыҥҥа таһаарар. Дьиэ иһигэр уматыллаҕына киһини түргэнник өлөрүөн сөп.
# Киһиттэн таһынан

Киһиттэн таһынан диэн киһи оҥорор быһыытын таһынан барар быһыылары оҥоруу ааттанар.
Киһи айылҕатын быһыытынан араас элбэх быһыылары оҥорор аналлаах. Ол оҥорор бары быһыыларыттан кыыл быһыыларыттан уратылара, олоххо туһаны аҕалааччылара киһи быһыыта диэн ааттаналлар. (1,124).
Киһи быһыыта сиэри, киһи хаһан да аһара, таһынан барбат кыйыатын үөскэтэр. Саха дьоно сиэри тутуспат, киһиттэн таһынан барар киһиттэн сэрэнэллэр, туораталлар, алдьархай киһинэн ааттыыллар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ дьону киһи быһыытын, сиэри тутуһарга ыҥырар. (2,76).
Киһи оҥорор быһыыларыттан уратыны, туораны оҥорууну, аһара барыыны сахалар киһиттэн таһынан барыы, сиэри тутуспат буолуу диэн этэллэр. Киһиттэн таһынан быһыыланар киһини сахалар сөбүлээбэттэр, алдьархай киһи диэн сэрэнэллэр.
Айыыны оҥоруу диэн киһи субу кэмҥэ билбэтин, оҥорботун оҥоруу буолар. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэринэн, таһынан барарынан киһиттэн таһынан барар быһыыга киирсэр. Киһиттэн таһынан барар быһыылар куһаҕан быһыылары элбэтэн кэбиһэллэр. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэр, таһынан барар.
Биир эмэ киһи оҥорор айыыта табыллан олоххо туһалаах буолан тахсарын бары билинэллэр, олохторугар туһаналлар. Онтон дьон бары саҥаны айыылары оҥорууга туруннахтарына олортон үксүлэрэ сыыһа-халты буолан тахсаллар, онно эбии урутаан түһэ сатыыллара киирэн тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан табыллыаҕы да буорту оҥорон куһаҕаҥҥа кубулуталлар. Дьон бары айыыны оҥоро сатыыллара олоххо кыаллыбат, куһаҕаны үксэтэн алдьатыыга тириэрдэр.
Дьону барыларын айыыны оҥорор “үчүгэй” диэн ыҥырыы олус улахан сыыһа, бары сыыһа-халты туттунуулары оҥороллоро элбээн алдьатыыга кубулуйарыгар тириэрдэр. (1,87). Билигин Россия дьоно оннук майгыланан быстах быһыыга, дэҥҥэ, оһолго түбэһэллэрэ биллэрдик элбээтэ.
Киһиттэн таһынан быһыылаах киһиттэн дьон сэрэнэллэр, үчүгэй да, куһаҕан да айыыны оҥорор, сыыһа-халты туттунар кыаҕа аһара элбэх. Айыыны оҥорор санаатыттан бииргэ аһыы олорон быһаҕынан анньан кэбиһиэн эбэтэр тугунан эмэнэн охсон өлөрүөн сөп.
Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” тохтотор кэм кэллэ. Оҕолоругар үтүөнү баҕарар төрөппүттэр бу сымыйа үөрэҕи тохтотоллоро ирдэнэр. Бу сымыйа үөрэх төрөппүттэр баар-суох эрэллэрин, олохторун салҕааччыларын сыыһа-халты туттунууга, аһара барыыга, киһиттэн таһынан быһыыланыыга үтүрүйэр.
Саха дьоно көрсүө, сэмэй буолан үлэни-хамнаһы кыайан, киһиттэн таһынан барар быһыылары оҥорбокко эрэ олохторун киһи быһыылаахтык олороллор. (3,94).

# Киһиттэн таһынан
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. – Дьокуускай:РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с.
3. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. – 112 с.
# Электрон

Электрон (Чаҕылык) диэн мэлдьэх иитиктээх өлүүскэ.
Атом үөскэҕин тула ии устун эргийэр. Электрон иитигэ −1,6021766208(98)⋅10−19 Кл.
# Обот үгүрүө

Обот үгүрүө (нууч. вальдшнеп, лат. Scolopax rusticola) — үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр улахана суох түүҥҥү көтөр. Уйатын Евразия хоту өттүгэр туттар. Сүрүн биотоба — ырааһыйалардаах сэбирдэхтээх биитэр булкаас эргэ ойуурдар. Үксүгэр соҕотох буолар, ардыгар бөлөхтүүр. Спортивнай интэриэстэн бултанар.
Нууччалыы аата ниэмэстии аатыттан тахсар Waldschnepfe («ойуур үгүрүөтэ»).

# Обот үгүрүө
## Ойуулааһын

Бөдөҥ соҕус, кээмэйинэн өтөн саҕа, уһун көнө тумустаах үгүрүө. Этин-сиинин уһуна 33—38 см, кынатын кээмэйэ 55—65 см, ыйааһына 210—460 г.

# Обот үгүрүө
## Эбии маны көр

* Үгүрүө
* Сурулаа үгүрүө
* ↑ Позвоночные животные России - Columba livia Gmelin, 1789. Институт РАН им. А. Н. Северцова. Тургутулунна 8 сентября 2008. Төрүт сириттэн архыыптанна 26 Олунньу 2012.
# Збых Трофимүк

Збых Трофимүк (ааҥл. Zbych Trofimiuk, Zbigniew Krzysztof Trofimiuk) — Польша уонна Аустралиа биллэр артыыһа.
Муус устар 7 күнүгэр 1979 сыллаахха, Варшаваҕа (Польша) төрөөбүтэ, Зоя Трофимүк оҕото.

# Збых Трофимүк
## Наҕараадалара

* 1994 — Young Actors Award («Sky Trackers»)
* 1995 — Australian Film Institute Award («Sky Trackers»)
* 1996 — Premier’s VCE Award
# Лабыҥкыр

Лабыҥкыр күөл. Өймөкөөн улууһугар Өймөкөөн үрдэлгэ сытар күөл.
Күөлгэ киирэр уонна тахсар Лабыҥкыр өрүс. Тардыытын иэнэ 943 км²., бэйэтин иэнэ 44,7 км².
Соҕурууттан хоту диэкки 14 км усталаах, кэтитэ 4 км. Балыга дэлэй.
Номох быһыытынан күөлгэ улахан кыыл олорор үһү. Ону чинчийээри хас да экспедиция кэлэ сылдьыбыта. Ол биллибэт улахан кыыл тириитэ хара дьүһүннээх, улахан айахтаах, хараҕа икки арда биир миэтэрэттэн элбэх үһү. Айаҕын улаханнык аттаҕа икки миэтирэ буолар үһү.
Бу номох туризм сайдыытыгар олук буолуо диэн эрэл баар.

# Лабыҥкыр
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Осипов Евграф Алексеевич

Евграф Алексеевич Осипов (21 ахсынньы - 1841- 4 муус устар 1094) — нуучча бырааһа , медиссиинэҕэ улахан халыып укпуттарыттан биирдэстэрэ буолар.

# Осипов Евграф Алексеевич
## Киһи олоҕун кэпсээнэ

Аҕата, Алексей Матвеевич Осипов Бульгуумҥа суут үлэһитинэн үлэлээбитэ.
Евграф Алексеевич,уфимскай гимнаазияны бүтэрэн,тыл факультетыгар Казань университетыгар киирбитэ,кэлин медиссиинскэйгэ көспүтэ.Кинини факультетка Францевич Лесгафт үөрэппитэ,уонна кинилиин бииргэ Иван Иванович Моллесон - бастакы санитаар быраас үөрэммитэ.Кэлин иккиэн бииргэ үлэлээбиттэрэ.Кэлин Самараҕа төннөн баран бырааһынан Самарской уездка үлэлии киирэр. Онно кини аҕата олорор. Евграф Чердалинскай балыыһаҕа анаммыт буолар. Кэлин кини маннык диир:
1865 сыллаахха Евграф үөрэҕин бүтэрэр уонна Казань психиатрическай килииньикэтигэр үлэлии киирэр. Бэйэтин үчүгэйдик көрдөрөн Европаҕа стажировкаҕа ыытаары гыналлар. Ону кини аккаастанар, бэйэтигэр сэллик ыарыытын булбут. 1895 сыллаахха отставка5а тахсар.Сири-дойдуну кэрийэр, ол истэригэр Стравапольга сылдьан ааһар. Күһүн 1902 сыллаахха тыҥа ыарыытынан ыалдьан сүрэҕэ эмиэ мөлтүүр. Муус устар 4 күнүгэр 1904 сыллаахха өлөр.

# Осипов Евграф Алексеевич
## Дьиэ кэргэнэ

Ойоҕо Мария Николаевна , биллиилээх адвокат кыыһа.
Мария Николаевна киэҥ өйдөөх дьахтар , олус үчүгэйдик омук тылларын билэрэ. Үксүн Мария дьиэ үлэтин оҥороро, ол гынан баран истерическай ипохондриятыттан сылтаан дьиэ кэргэнигэр улахан болҕомто уурбатаҕа.
Кинилэр түөрт оҕолоохторо: уол уонна үс кыыс оҕо. Уоллара Николайбиллилээх психиатр идэтин баһылаабыт, улахан кыыстара Варвара- уруһуйдьут,онтон Анна актриса идэтин баһылаабыт.

# Осипов Евграф Алексеевич
## Сүрүн үлэтэ

Санитарнай ыстатыйааны олохтооһуннарыттан биирдэстэрэ. 1875 сыллаахха “Программа санитарного исследования Московской губернии” олохтообута. П.И Куркинныын уонна И.В. Поповтуун общественнай медиссиинэ үлэтин «Русская земская медицина» диэнинэн киллэрбиттэр. 1890 сыллардаахха сэттэ томнаах сборниктара тахсыбыт.

# Осипов Евграф Алексеевич
## Библиография

* Осипов Е.А "Об общественных банях, купальных и прачечных"(1868)
* Осипов Е. А ., Попов И.В., Куркин П.И. Русская земская медицина.-М.:Т-во "Печати С.П Яковлева",-1899.-299 с.
* Очерк статистики народонаселения Московского уезда/ Осипов Евграф Алексеевич; Осипов Евграф Алексеевич,
# Верняев Олег Юрьевич

Олег Юрьевич Верняев (укр. Верняєв Олег Юрійович, 29 Балаҕан ыйын 1993, Донецк) диэн Украина гимнастикаҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона.

# Верняев Олег Юрьевич
## Өссө маны көр

* sports-reference.com профиль
# Цинциннати

Цинцинати (ааҥл. Cincinnati) — АХШ хотугулуу-илинигэр сытар куорат, Огайо штаат. Олохтоохторун ахсаана 301 561 киһи, таһынааҕы сэлиэнньэлэри кытта 2 мөл киһи (2006). Майами уонна Литл-Майами ыккардыларыгар Огайо өрускэ түһуулэригэр сытар.
Манна P&G тэрилтэтэ баар.