yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# YouTube

YouTube диэн видеохостиҥ сайта. Туттааччылар видео клиптары угар, көрөр уонна тутар кыахтаахтар. YouTube олунньу 2002 c. тэриллибитэ. Сэтинньи 2005 c. сайты Google $1.65 миллиарды төлөөн атыыласпыта. Нучча хаһыата маннык даннайдары этэр «Муус Устар 2013 сылыгар 2% сиэрбис киэнэ нуччалар.Ол аата 52 мөлүөн»
Туһанааччылар эргиччи көрүөхтэрин, ырытыахтарын, ырытыахтарын, ырытыахтарын, талыллыбыт уонна сервиһи туһаныы быраабылатын кэспэккэ, видеозапистары үллэстиэхтэрин сөп. 2012 сыл тохсунньутугар видео- шоу, юмористическай видео- киинэлэр, музыкальнай клиптэр, трейлердэр, сонуннар, үөрэх биэриилэр, ону тэҥэ таптааччылар видео- видеозапистара, слайд- шоу, юмористическай видеоликалар уо.Д. А. Сайтка географическай балаһыанньаттан көрөн туһанааччылар ордук табыгастаахтарын көрдөрөр араас музыкальнай чарталар бааллар.

# YouTube
## Медиамирга үр

Онон медиа- бөлөх, телевидение да өттүнэн олус улахан суолталаах көстүү буолла. Медиа- бөлөх үгүстэрэ Үп- харчы өттүнэн көҕүлээн, бэйэлэрин бородууксуйаларын сервис нөҥүө хамсатыыга официальнай аахсыйалары үөскэтэллэр. Статустаах оруоллар сонуннар репортажтарыгар үгүстүк киирэллэр. 2007 сыл бэс ыйыгар компания "международнай дэбиэринэһинэн" туһанааччылар икки ардыларынааҕы боппуруостары дьүүллэһэр хампаанньа тэриллибитэ. Компания ону таһынан сымыйа цензураҕа уонна цензураҕа буруйдаах кириитикэлиир объект буолла. Сервис туһанааччылары кытта сибээс атын холобурунан Аль- Джазир телекомпаниятыгар видеонан үлэлиэн сөп, онно кини бэрэстэбиитэлэ Үп- харчы өттүнэн саҥа сулууспаны киллэрэр кыаҕын туһунан санааларын билэр. Дьон- сэргэ телекомпаниялар уонна телекомпаниялар кыра да тутулуга суох буолууларыгар эмиэ олус тардар.
Сорох туһанааччылар "ситим" медиа- бөлөх статуһун (холобур, Boxxy) ылан, Интернет ситимин хайҕаан, дьылҕаларын дьайар кыахтаннылар. Холобур, бэйэтин таптыыр видеоҕа толорооччутун, ырыаһыттары сэҥээрэн биэрбит эспиэрдэр ырыаһыттара, ол түмүгэр, лейбе Теннерлейк салайааччылаах музыкальнай контракт түһэристилэр. Ону тэҥэ Канадаттан кэлбит бөдөҥ лейбл уол Джастин Бибери эмиэ кини ийэтин наардаан биэрбиттэрэ. Атын холобур — 2010 сыллаахха Интернет уонунан тыһыынча туһанааччы болҕомтотун тардыбыта уонна Курентзис теориятын салайыытынан Россия национальнай оркестрын концерыгар кыайыылаахтары толоруу түмүктэммитэ. Төттөрүтүн, хаһан баҕарар уордьаннары Уордьаннааһын ньымата оскуолаҕа элэктээбитэ, бастатан туран, бэйэтин саастыылаахтарыгар уолу утары суут- сокуон ирдэбиллэригэр тирэҕирбитэ.
# 1684

1684 сыл.

# 1684
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 24 — Саха сирин бойобуодата Иван Приклонскай уурайбыт. Приклонскай 1680 сыллаахха Арассыыйаҕа саҕаламмыт реформаны Саха сиригэр ыыта кэлбитэ. Сүрүн соруга - Дьокуускай остуруогун байыаннай-административнай уокурук киинигэр - куоракка - кубулутуу. 1682 сыллаахха хаҥаластар Дьэнник салалталаах түмүллүүлэрин үлтү сынньар. Дьэнниги бэйэтин куоракка аҕалан өлөттөрөр. 1685 сыллаахха сиэри-майгыны аһара кэспитин иһин кинини митрополит Павел сууттатан турардаах.
# Николаев Егор Михайлович

Николаев Егор Михайлович, (1926 с. муус устар 4 күнэ - 2018 с. Күүкэй нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона) Саха АССР РСФСР, САССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.

# Николаев Егор Михайлович
## Олоҕун олуктара

1926 с. муус устар 4 күнүгэр Сунтаар оройуонун Күүкэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ
1954 с. Дьокуускайдааҕы педагогическай институт саха тылын уонна литературатын салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Учууталлыыр үлэтин сити сыл Сунтаардааҕы үлэлиир ыччат киэһээҥҥи оскуолатыгар дириэктэринэн саҕалаабыта. Онтон ыла 50-ча сыл устатыгар Егор Михайлович оройуон араас оскуолаларыгар үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн, дириэктэринэн үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээбит салайааччы. Элгээйи 8 кылаастаах оскуолатыгар саха фольклорун үөрэппитэ, тойукка, үҥкүү тылын этэргэ оҕолору уруок быһыытынан үөрэппитэ. Кини үөрэтэр ньыматын туттан , Кутана орто оскуолатыгар фольклор, тойук кылааһа эмиэ аһыллан үлэлиир буолбута. Төрөөбүт тылы, фольклору үөрэтиигэ Элгээйи бастакы сүһүөхтээх ааптарскай оскуолатын үлэтин уопута Саха Өрөспүүбүлүкэтин оскуолаларыгар холобур быһыытынан киэҥник тарҕатылынна. Егор Михайлович хас да методическай пособиелар ааптардара. Тойбохой интэринээт-оскуолатыгар дириэктэринэн кэккэ сылларга уһулуччу ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.
Үүнэр ыччаты үөрэтиигэ, иитиигэ, саха норуотун уус-уран айымньытын пропагандалааһыҥҥа, тарҕатыыга уһулуччу үтүөлээх Николаев Е.М. РСФСР, САССР оскуолаларын үтүөлээх учууталын, норуот үөрэҕириитин туйгунун ааттара иҥэриллибитэ. Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, «Саха-Азия» фондатын стипендиата, элбэх мэтээллэр, знактар хаһаайыннара. Биллиилээх норуот ырыаһыта, үҥкүү тылын этиитин сураҕырбыт маастара.

# Николаев Егор Михайлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
# Арбугина Светлана Семеновна

Арбугина Светлана Семеновна, (1939 с. атырдьах ыйын 2 күнэ, Еловка с., Ɵлүөхүмэ оройуона, Саха АССР).

# Арбугина Светлана Семеновна
## Олоҕун олуктара

· 1939 сыллаахха атырдьах ыйын 2 күнүгэр Саха АССР Ɵлүөхүмэ оройуонун Еловка нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
· 1965 с. Кириэстээх госинтернатыгар педагогическай үлэтин саҕалаабыта
· 1969-1972 сс. Бүлүү училищетын бүтэрэн баран Тойбохой оскуолатын интернатыгар баспытааталлаабыта.
· 1972 с. Кириэстээх аҕыс кылаастаах оскуолатыгар уһатыллыбыт бөлөх баспытааталынан үлэлээбитэ.
· 1977 с. Саха Государственнай университетын нуучча тылын уонна литературатын салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
· 1978 с. Кириэстээх оскуолатыгар кылаас тас өртүнэн үлэ уонна иитии салайааччытынан анаммыта.
· 1989 с. Кириэстээх орто оскуолатын алын сүһүөх учууталынан үлэлээбитэ. Светлана Семеновна үрдүкү категориялаах учуутал. Ɵр сыллаах үлэтэ сыаналанан Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна, «Үлэ бэтэрээнэ», «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээллэр кавалердара, үгүс Саха АССР үөрэҕирии министиэристибэтин, оройуоннааҕы үөрэҕирии салаатын бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта

# Арбугина Светлана Семеновна
## Наҕараадалара

- Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна,
- «Үлэ бэтэрээнэ»
- «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл
# Шипраге

Шипраге (босн. Šiprage), Босния уонна Херцеговина уонна. Олохтоохторун ахсаана 788 (2013).

# Шипраге
## Референце

* ↑ http://www.kartabih.com/
* ↑ Vojnogeografski institut, Ed. (1962): Šiprage (List karte 1:25.000, Izohipse na 10 m). Vojnogeografski institut, Beograd / Military Geographical Institute, Ed. (1962): Šiprage (map sheet 1: 25.000, Contour lines at 10 m). Military Geographical Institute, Belgrade.
* ↑ https://en.climate-data.org/location/905786/
# 1644

1644 сыл.

# 1644
## Туох буолбута

* Муус устар 25 — Кытайга былааһы былдьаһыы түмүгэр Мин импэрээтэрэ Чунчжэнь бэйэтигэр тиийинэн өлбүт. Мантан инньэ үрдүкү былаас тоҥус (мондьуур) төрүттээх Цин династияҕа көспүтэ.
* Ыам ыйын 25 — Мин династиятын генерала У Санги саба түспүт манчжурдары кытта сөбүлэҥ түһэрсэн Улуу Кытай эркинин аанын Шаньхайгуань дабааҥҥа арыйан биэрбит. Бу кэнниттэн манчжурдар Пэкиини ылбыттара.
* Ыам ыйын 27 — Маньчжур регенэ Доргон өрө турбут Ли Цзичэни (Шунь династия) Шанхай дабаанын аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Манчжурдар бу кэннэ Пекини ылбыттара.
* Бэс ыйын 5 — Кытайга Мин импиэрийэтэ ыһыллар кэмигэр маньчжур сэриитэ Пекин куоратын ылбыт.
* Сэтинньи 8 — Манчжурдар Цин династияларын үһүс импэрээтэрэ Шуньчжи бүтүн Кытайы баһылыыр сиэрэ-туома ыытыллыбыт. Бу иннинэ өрө турааччылар Пекини ыла сылдьыбыттар, онтон сылтаан Мин династия бүтэһик ыраахтааҕыта бэйэтигэр тиийинэн өлбүт. Мин аармыйата Цин аармыйатын кытта өрө турааччылары утары сэриилэһэргэ күһэллибит. Тиһэҕэр Цин аармыйатын баһылыга Доргон былааһы бэйэтигэр ылбыт, Пекиҥҥэ киирбит, Мин ыраахтааҕытын аймахтарын өлөртөөбүт. Доргон бу саҕана кыра саастаах импэрээтэргэ (убайын уолугар) регент этэ, дьиҥ былаас киниэхэ баара.
# SARS-CoV-2

SARS-CoV-2 (ол эбэтэр Severe acute respiratory syndrome-related) - коронавирус көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ, аймахтыы бетакоронавирус бөлөхтөрүттэн биирдэстэрэ. Биир сыаптан тутуллан туран, РНК (Рибонуклеиднай) тутуллаах саҥа вирус көрүҥэ. Бастаан Ухань куоратка 2019 сыллаахха булбуттара.
Бу SARS-CoV-2 вирустан сылтаан COVID-19 ыарыы көбөр, онон сибээстээн 2020 сылтан Аан Дойдуга Пандемия COVID-19 уонна Улуу карантин дьоҥҥо уонна кыылларга бара турар.

# SARS-CoV-2
## Өссө маны көр

* SARS-CoV-2 Дельта вариант
# Баат

Баат — дүлүҥ тыы. Балыксыт оҕонньор Баатын курдук, Балтаҕар уллуҥахтаах. СВ.КЭ. 44
(«Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт» — Дьок. Бичик, 2004 с.)
# Яковлев Виктор Прокопьевич

Яковлев Виктор Прокопьевич (193?-201?) — «Кыым», «Саха сирэ» хаһыаттар фотокордара, АПН, ТАСС агенстволарга үлэлээбитэ, ЯСИА хаарыска түһэрэр сулууспатын тэрийбитэ, салайбыта, РСФСР уонна Саха АССР култуураларарын үтүөлээх үлэһитэ, Суруналыыстыкаҕа СӨ судаарыстыбатын бириэмийэтин лауреата.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-01

Тохсунньу 1—31 күннэрэ
* Саха сиригэр хостонор таас чох үксэ үрдүкү үүнээйилэр кырамталарыттан үөскээбитэ – мастартан, сэппэрээктэртэн уонна оттортон. Ол гынан баран, сорох чох күөл салахайыттан үөскээбит. Оннук чоҕу богхед диэн ааттыыллар.
* Мэҥэ Хаҥалас Доллу нэһилиэгиттэн (ойууга) төрүттээх киһи үлэтин Георгий Башарин саха тыйаатырын үөрэтэр бастакы үлэ быһыытан сыаналаабыта.
* Чурапчы Сылаҥыттан төрүттээх бибилитиэкэр Ленин үлэлэрэ Саха Сиригэр тарҕаныыларын чинчийэн устуоруйа билимин хандьыдаата буолбута.
* Ньурбаттан сылдьар археолог Анаабыр уонна Өлөөн өрүстэр тардыыларыгар аан бастаан хаһыылары оҥорбута.
* Математик учуонай Саха Сиригэр төрүччүнэн үлүһүйэринэн биллэр. Лүүчүннэр төрүттэрин туһунан кинигэ ааптара.
* Былыргы Риимҥэ дьахтар таҥаратын аатынан бэс ыйын ааттаабыттар.
# Каарпатыҥылар аймахтара (балыктар)

Каарпатыҥылар аймахтара (лат. Cypriniformes, нууч. Отряд Карпообразные) — уҥуохтаах балыктар кылаастарыгар киирэр балыктар аймахтара.
Киирэллэр: каарпалар, тукачааннар, күүччэлэр, тимэх балыктар кэргэннэрэ.

# Каарпатыҥылар аймахтара (балыктар)
## Ылыллыбыт сирэ

Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
# Трамадол

Трамадол — опиумтан оҥоһуллубут психотропнай эм буолар, таблетка курдук аптекаларга атыыланар. Саамай күүстээх обезбаливающай буолар.
Арассыыйаҕа, Кытайга, Америкаҕа атыыланара көҥүллэнэр.
Украинаҕа, Беларуссияҕа, Казахстаҥҥа, Канаадаҕа бобуллар.
# .hn

.hn диэн Хондурас үрдүк таhымнаах ил домена.
# Кэнчээри

Кэнчээри - охсуллубут эбэтэр сүөһү мэччийбит сиригэр хос үүнэн тахсыбыт от.

# Кэнчээри
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Opel

Adam Opel AG (Opel диэн биллэр) диэн Германия аутомобил оҥорооччута, General Motors ирээтэ. Компания тохсунньу 21 1862 тэриллибитэ уонна аутомобил оҥоруутунан 1899 ыла дьарыктанар. Кинини General Motors Company 1929 с. атыыласпыта. Opel GM Europe ирээтэ уонна GM Эуропатааҕы биир улахан брэнда.
# Таркаайы нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Таркаайы нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хатыҥ Сыһыы.
Улуус кииниттэн 56 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 061 киһи (2010 сыл), ол иһигэр Хатыҥ Сыһыы — 803, Киров — 258 киһи.

# Таркаайы нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Егоров Семен Степанович (1931 с. балаҕан ыйын 14 к. төр.) — олоҥхоһут, хомусчут.
    Мостахов Семен Егорович (28.12.1934—1993) — география билимнэрин кандидата, саха географиятын билимигэр биллэр-көстөр суолу хаалларбыт учуонай.
    Уткин Ксенофонт Дмитриевич — Нүһүлгэн (1935 с. кулун тутар 1 к. төр.) — философия билимнэрин доктора, профессор, поэт, литератураны ырытааччы.
# Васильев Иннокентий Васильевич III (Соччо)

Васильев Иннокентий Васильевич III (Соччо) - Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгин аатырбыт тимир ууһа Дьаҕаһын Баһылайын кэргэнигэр 1922 сыл муус устар 14 күнүгэр төрөөбүтэ.
Ситэтэ суох үөрэхтээх, Дьокуускайга ветеринардары бэлэмниир оскуоланы бүтэрэн, 1940 сыллаахха Тулагы-Киллэмҥэ ветфельдшеринэн үлэтин саҕалаабыта. 1941 сыллаахха дойдутугар Маалыкайга ветучасток сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлээн испитэ. 1943 сыл от ыйыгар Кыһыл Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыта, бастаан Ленинградскай фронт 56-с стрелковай полкатыгар, онтон III Прибалтийскай, III Украинскай, III Белорусскай фроннар састааптарыгар киирэр чаастарга сулууспалаан Ленинграды, Прибалтиканы фашистскай халабырдьыттартан босхолооһуҥҥа хорсуннук охсуспута. 1944 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр ыараханнык бааһыран, контузия ылан, уһуннук эмтэнэн, 1945 сыл алтынныьытыгар сэрии инвалида буолан дойдутугар төннөн кэлбитэ.
Сэрии кэннинээҕи сылларга эйэлээх олоҕу тутууга, эмсэҕэлээбит хаһаайыстыбаны чөлүгэр түһэриигэ туруулаһан үлэлээбитэ. 1946-1952 сылларга Ньурбатааҕы ветстанция Маалыкайдааҕы учаастагын сэбиэдиссэйинэн бэрт тахсыылаахтык үлэлээбитэ. 1952-1953 сылларга Ньурба оройуонун Бордоҥугар «Инники этэрээт» колхоз правлениетын председателинэн, онтон салгыы пенсияҕа тахсыар диэри идэтинэн Маалыкай ветучаастагын ветфельдшеринэн үлэтин түмүктээбитэ. Кини улахан дьиэ кэргэн ытыктанар аҕа баһылыга буолбута. Тапталлаах кэргэнэ, Герой ийэ Мария Афанасьевна Васильевалыын (Золотаревалыын) уон оҕону төрөтөн, улаатыннаран, барыларын үрдүк, анал орто үөрэхтээх дьон оҥортообуттара, сүүрбэ биэс сиэннэнэн, элбэх хос сиэннэнэн тапталлаах эһэ, эбэ, хос эһэ, хос эбэ буолбуттара.
Иннокентий Васильевич Васильев III Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэриигэ уонна дойду экономикатын чөлүгэр түһэриигэ өҥөтө советскай Правительствонан, республика, оройуон салалтатынан үрдүктүк сыаналаммыта. Кини аҕа дойду сэриитин I степеннээх орденынан, «Хорсунун иһин» «Бойобуой үтүөлэрин иһин», «В.Т.Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан килбиэннээх үлэтин иһин», «Германияны кыайыы иһин» медалларынан наҕараадаламмыта, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун бочуотунай грамотатынан икки төгүл, «Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа» диэн знагынан бэлиэтэммитэ, партия райкомун, райсовет исполкомун бочуотунай грамоталарын ылаттаабыта, үлэһиттэр депутаттарын Бордоҥ нэһилиэгинээҕи Советыгар депутатынан, исполкомун чилиэнинэн хаста да быыбардана сылдьыбыта.
Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэриигэ хорсуннук охсуспутун уонна сэрии кэннинээҕи сылларга үтүө суобастаах үлэтин учуоттаан, партия Ленинскэйдээҕи райкомун бюротун уонна үлэһиттэр депутаттарын оройуоннааҕы Советын исполкомун 1965 сыл ыам ыйын 8 күнүнээҕи холбоһуктаах уураахтарынан И.В. Васильев III Ньурба улууһун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Васильев Иннокентий Васильевич III 1988 сыл муус устар 20 күнүгэр 66 сааһын туолаат, Маалыкайтан төрөөбүт-үөскээбит алааһыгар Тойон Уйалаахха барар суол кытыытыгар Бээкимдэ диэн алаас халдьаайытыгар көмүллүбүтэ.
# Тоҕус (ахсаан)

9 (тоҕус) — дьиҥ ахсаан, 8 уонна 10 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# Тоҕус (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Математикаҕа

* 3 квадрата
* 2⁹ = 512
* 10⁹ — миллиард
* Ахсаан тоҕуска түҥэтиллэр сибикитэ: ханнык баҕар ахсаан тоҕуска түҥэтиллэр, өскөтүн кини сыыппараларын суумата тоҕуска түҥэтиллэр буоллаҕына

# Тоҕус (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Химияҕа

* Фтор атомнай нүөмэрэ

# Тоҕус (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Астрономияҕа

* Плутон — Күнтэн тохсус планета

# Тоҕус (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* Карачаево-Черкесия кода.
* Балаҕан ыйа — сыл тохсус ыйа.
* Тоҕус былас суһуоҕу өрүү (оонньуу) — саха былыргы оонньуута.
* Багдарыын Сүлбэ «Үс… Сэттэ… Тоҕус…» диэн кинигэлээх.

# Тоҕус (ахсаан)
## Саха фольклоругар
#### Таабырыннарга

* Тоҕус ый устата аһаабат баар үһү (эһэ)
# Уиллиам Моузли

Халыып:BLP sources
Уиллиам Моузли (ааҥл. William Moseley), Англия артыыһа, эдэр ыччаттан биир бастыҥа. Киэнник биллибит маннык киинэлэргэ уһуллан: Нарниа үһүйээнэ: Хахай, ойуун уонна аптаах ыскаап уонна Нарниа үһүйээнэ: Каспиан Аҕа баһылык.
# Копенһаген

Копенhаген диэн Дания киин уонна ордук улахан куората. Шелланд (даан. Sjælland) уонна Амагер (даан. Amager) арыыларга турар.
# Ситим-сир

Ситим-сир (англ. website: web — «ситим, илим» уонна site — «сир», ол аата «ситимҥэ баар сир») — көмпүүтэрдэр ситимнэригэр баар биир аадырыһынан (дэмиэн аатынан, эбэтэр IP-нан) ситимнэспит билэлэр бөлөхтөрө. Соҕотох киһи эбэтэр тэрилтэ бас билиитигэр баар буолаллар.
Туох баар ситим-сирдэр Аан ситими (Интэриниэти) үөскэтэллэр. Ханнык баҕарар киһи бэйэтин көмпүүтэриттэн киирэн ааҕарыгар анаан HTTP боротокуол ылыныллыбыта.
Веб- сайт электроннай докумуоннар тиһиктэрэ (файлов данных и код) чааһынай киһи эбэтэр тэрилтэ кыттыан сөп уонна уопсай дьиэ эбэтэр IP- аадырыс эбэтэр локальнай компьютерга уһуллуон сөп. «Хаһаайыстыба уонна права» сурунаал ыстатыйатыгар хас биирдии сайт бэйэтин аата баар, ону ааһан дьиэни бутуйбат буолуохтаах диэн санаа этиллибитэ. Сайт автор быраабын көрүүттэн саайт аатыгар сөп түбэһиннэрэн атын айымньылар ааттарын сэргэ харыстаныахтаах.
Все сайт в совокупности состоялось Международное Путину, онно коммуникация (Путин) мировой сообщение информации семеннэрин холбоон аан дойду үрдүнэн биир кэлим — дааннайдар уонна планетной общиналар коммуникацияларын холбоон көрдөрөллөр. Сайтка клиеннэри быһаччы бэлэмниир инниттэн СЕРВЕРДЭРГЭ быһаччы сыһыаннаах боротокуол оҥоһулунна.

# Ситим-сир
## Оҥоһук

Сайт страницалара-бу тылга сыһыаннаах текст файлларын хомуурунньуга. Бу файллар кини компьютерыгар сырытыннарыллан у ' лэлииллэр (монитор, НПК экрана, принтер эбэтэр тыл синтезатора). Тылбыт тексин функциональнай элеменнэргэ араарар, ол аата гипертекстаах ссылкалары (гиперссылкалары) оҥорор уонна ойуулуур страницаны көрдөрөргө, атын мультимедийнай элеменнэри оңорорго кыаллар. Страницалары талларыы стилинэн уларытыахха сөп, тоҕо диэтэххэ, быһаарыылаах файлга форматирование бары элеменнэрин (2- с таһымнаах буукубалар кээмэйдэрин, кээмэйэ уонна да атын) эбэтэр сценарийынан эбэтэр дьайыыларынан кииннээн көрүү кыаҕы биэрэр.
Сайт страницалара боростуой статичнай наборунан буолуохтарын сөп эбэтэр серверга анал компьютернай программа оҥоһуллуон сөп. Кинилэр хайа баҕарар сайтка сакаастаан оҥоруохтарын сөп, эбэтэр ханнык эрэ сайт кылааһыгар суоттанан, бэлэм бородууксуйаны оҥоруохтарын сөп. Олортон сорохторо веб- сайтка информацияны настройкалааһын уонна настройката имигэстик олохтооһун туһунан информацияны таһаарар кыахтаахтар. Маннык салайар программалар ис хоһоонноох (ССС) салайыы систиэмэлэрэ диэн ааттаналлар.
Сайты может быть подразделены, ориентированные бүүс- бүтүннүү ол эбэтэр атын аудитории. Бу түгэҥҥэ маннык разделлар сайт версиятынан ааттаналлар. Аудитория туһаныллар оборудованиеларын көрүҥүнэн араастаһыан сөп. Холобур,смартфону туһанарга аналлаах мобильнай версиялар диэн ааттаммыттар. Сайты может имеет язык версии (русскоязычно, английское и другие).
# KUKA Roboter

KUKA Roboter — Германия биир улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн робот оҥорооччу. Тэрилтэ 100% акциятата Midea бөлөххө киирэр. KUKA бэйэтэ Fortuna 500 киирэр.
# Глобализация

Глобализация диэн бүтүн аан дойдутааҕы экономика, политика уонна култуура холбоhуутун уонна унификациятын бырассыаhа. Сүрүн түмүгүнэн буолар аан дойдутааҕы үлэ үллэһиллиитэ, бүтүн планета үрдүнээҕи капитал, киhи уонна үлэ ресурстарын көһүүтэ, сокуоннар, экономика уонна технология бырассыастарын стандартааhына, уонна араас дойдулар култууралара алтыhыылара уонна холбоhуулара. Глобализация дьон-сэргэ бары эйгэлэригэр дьайар.
# Протодьяконов Гавриил Дмитриевич

Протодьяконов Гавриил Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Протодьяконов Гавриил Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

1911 сыллаахха Алаҕар нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
Дьокуускайга педагогика рабфагын бүтэрэн баран учууталынан үлэлээбит.
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл муус устар ыйыттан Брянскай, Сталинградскай, Киин фроннарга сэриилэспит. Аатырбыт артиллерист Сталинград аттыгар холобура суох хорсун быһыыны оҥорбут.
Сэрии кэнниттэн 35 сыл учууталлаабыт. 1965 сыллаахха, Кыайыы 20 сылыгар, Г. Д. Протодьяконов байыаннай Парад кэмигэр бииргэ сулууспалаабыт үөлээннээхтэрин кытта Кыһыл болуоссат трибунатыгар турбут.
1974 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр өлбүт.

# Протодьяконов Гавриил Дмитриевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана
* «Хорсунун иһин» мэтээллэр (31.01.1943; 04.08.1943; 20.05.1945)
* «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* «Берлины ылыы иһин» мэтээл
* «Варшаваны босхолооһун иһин» мэтээл
* «Туйгун артиллерист» бэлиэтэ
* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна
* Чурапчы улууһун ытык киһитэ

# Протодьяконов Гавриил Дмитриевич
## Аатын үйэтитии

Г. Д. Протодьяконов аата Алаҕар орто оскуолатыгар иҥэриллибит.
# Марков Алексей Иванович

Марков Алексей Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Аармыйаҕа 1941 с. бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ленинград фронугар сэриилэһэ сылдьан 1943 сыллаахха сураҕа суох сүппүт. Нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлигэр Константин Прокопьевич Далбаевка уонна колхуос бэрэссэдээтэлигэр Пестерева Варвара Осиповнаҕа 1942 с. от ыйын 11 күнүгэр суруйбут суруга «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммит. Суругар оҕотун Гошаны сураспыт, олохтоох аадырыһым суох буолан суругу туппаппын диэбит. Кэргэттэрбэр көмө оҥорорго кыһаныҥ диэн көрдөспүт, оҕобун туох кыалларынан үөрэттэриҥ, үчүгэй киһи буоларыгар көмөлөһүҥ диэбит.
1915 сыллаахха төрөөбүт. Чурапчы улууһа, Мэлдьэхсин нэһилиэгэ<?>. Бүтэһик сулууспатын аадырыһа: п/п 37673. 1943 сыл сэтинньитигэр сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
# Анаапа

Анаапа — Краснодарскай кыраайга баар Арассыыйа биир улахан куруорда.

# Анаапа
## Өссө маны көр

* Горгиппия
# Jugopetrol

EKO Jugopetrol, Хара Хайа иккис улахан газ, ниэп хостуур тэрилтэтэ уонна саамай улахан химия оҥорор тэрилтэтэ. Сир шаарын үрдүнэн биир үрдүк барыһы генерируйдуур тэрилтэ компоненыгар киирэр.
# Силээн

Силээн — кэтит, дириҥэ суох, икки өрүс тардыытын курдары холбуур былыргы уу суола, киэҥ толоон, мара сир.
Сороҕор от үрэҕи ааттыыллар, эбэтэр үрэх кытылын бата барар намыһах ырааһыйаны.

# Силээн
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
# Мстислав I Владимирович

Мстислав I Владимирович хос аата Великий (кириэстэммит аата Федор) — Русь 20-с салайааччыта. 1125—1132 сылларга бөрөстүөлгэ олорбут. Аҕата Владимир II Всеволодович Рюрикович өлбүтүн кэннэ кинээс буолбут. Ыалдьан өлбүт.
Кини кэнниттэн быраата Ярополк II Владимирович Рюрикович ыраахтааҕы буолбут.