yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сахалары геноцидтааһын кэмнэрэ

Сахалары геноцидтааһын (нууч. геноцид якутского народа, ааҥл. genocide of the Yakut people), Саха Сирин историятыгар араас кэмнэргэ буолан ааспыт түбэлтэлэр, элбэх киһи өлүүлээх:
Ону таһынан Иккис Аан Дойду сэриитигэр немецтэр сахалары өлөрөллөрө киириэн сөп. Быһа холоон сэриигэ 190 тыыһынча саха өлбүт буолуон сөп. Быраһыанынан аахтахха атын омуктартан саамай элбэх сүтүктээх буолар.

# Сахалары геноцидтааһын кэмнэрэ
## Өссө маны көр

* Саха Сирэ уонна Арассыыйа сыһыана
# Кыһыл (өҥ)

Кыһыл (ааҥл. red; нууч. красный) — өҥ. RGB системаҕа үс сүрүҥ өҥтөн биирдэстэрэ.

# Кыһыл (өҥ)
## Сомоҕо домохтор

* Кыһыл (сыгынньах) илиитинэн — туох да сэбэ суох.
* Кыһыл тылыгар олордор (түһэрэр) — өр, элбэхтик саҥарар, буруттуур; мөҥө, саҥара тоһуйар.
* Кыһыл тылынан кынаттанар — тугу да туһалааҕы оҥорбот аата кураанах тылынан эрэ чобуоххайар, аллааҕымсыйар.
* Кытарар кыайбыт (кытарарга былдьаппыт) — уот сиэбит (харыстаан этии).

# Кыһыл (өҥ)
## Кыһыл өҥү араас эйгэҕэ туттуу

* Кыһыл өҥ — ол-бу куттал, сэрэтии бэлиэтэ: туох эмэ дьайыыны, хамсаныыны, оҥорууну бобор (светофор) о. д. а.
* «ТОХТОО» бэлиэ — туһааннаах кунуопкалар өҥнөрө.
* Умайар газтаах (пропан, метан) баллон өҥө.
* «Итии» диэн сэрэтэр бэлиэ өҥө — холобур, итии уулаах кырааҥҥа.
* Баһаар харабылын, баһаар тэрилин өҥө.

# Кыһыл (өҥ)
## Ситимнээх өйдөбүллэр уонна бэлиэлэр

* Кыһыл — коммунистар үгэс буолбут өҥнөрө. Өссө ССРС уонна Россияны кытта дьүөрэлииллэр.
* Кыһыл өҥ— эр санаа, хорсун быһыы бэлиэтэ.
* Кыһыл өҥ — үгүс омуктарга үөрүү уонна олох бэлиэтэ.
* Кыһыл кириэс — медицина бэлиэтэ.
* «Кыһыл кинигэ» — сүтэн эрэр харамайдар, үүнээйилэр уонна тэллэйдэр көрүҥнэрин туһунан кинигэ.
* Марс планета — «кыһыл планета» диэн аатырар.
* Кыһыл болуоссат — Москваҕа баар киин, кэрэ сир.
* Улан-Батор (монг. кыһыл боотур) — Монголия киин куората.
* Помидор
* Сарбынньах
* Клюква
* Кардинал. Түүтэ кыһыл өҥнөөх, католическай кардиналлар таҥастарын өҥүгэр майгынныыр
* Рубин
* Кыһыл арыгы
* Канада былааҕа

# Кыһыл (өҥ)
## Сир-дойду ааттара

* Кыһыл Дэриэбинэ — Нам улууһун Хатыҥ-Арыы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
* Кыһыл Сыыр — Нам улууһун Бастакы Хомустаах нэһилиэгин киинэ.
* Кыһыл Сыыр — Бүлүү улууһун бөһүөлэгэ.

# Кыһыл (өҥ)
## Өссө маны көр

* Марс, "Кыһыл планета"
# Мали

Мали (Mali) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Алжирдыын хоту, Нигердыын илин, Буркина Фасолыын уонна Кот д'Ивуардыын cоҕуруу, Гуинеялыын соҕуруулуу-арҕаа, Сенегаллыын уонна Мауританиялыын арҕаа. Иэнэ 1,240,000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 12,000,000. Киин куората Бамако.
Мали аҕыс региоҥҥа арахсар. Хоту өттө Саhаара кумах куйаарга сытар, соҕуруу өттүгэр Нигер уонна Сенегал өрүстэр бааллар. Дойду экономикатын тутула сүрүннээн агрикултуура уонна балыктааhын. Малига айылҕа баайдарыттан кыhыл көмүс, ураниум уонна туус бааллар. Мали аан дойду ордук дьадаҥы дойдуларыттан биирдэстэрэ.
# 870

870 сыл.

# 870
## Туох буолбута

* Кулун тутар 16 — Болгария бүттүүнэ сүрэхтэммитэ 15 сыл буолан баран дойду православнай сыаркаба Константинополь патриархиятын туспа сыаркабын быһыытынан бигэргэммит.
# Ватикаан

Ватикаан, официаллык Ватикаан куорат илэ (лат. Status Civitatis Vaticanæ, ит. Stato della Città del Vaticano) диэн Ром куорат иhигэр киирэр, суверенитеттаах куорат-дойду. Иэнэ 44 хектар уонна олохтоохторун ахсаана 800 к. кэриэтэ. Ватикаан Ром католик Таҥара дьиэтин киинэ. Дойду баhылыга Папа.
# Плутон

Плутон диэн Күнтэн ахсыс, ордук ыраах баар планета. 2006 сыллаахха диэри тохсус чолбон быһыытынан ааҕыллара.
# Буотака

Буотака, түлүөн (лат. Erignatus barbatus, нууч. Морской заяц, лахтак) - Муора куобахтарын ууһугар киирэр бөдөҥ түлүөн.
Тумса уһун синньигэс. Саха сиригэр аҕыйах, хас да сүүс төбө.

# Буотака
## Өссө маны көр

* Эриэн түлүөннэр уустара,
* Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара,
* Саадьаҕай түлүөннэр уустара,
* Эбир түлүөннэр уустара,
* Ньиэрпэлэр уустара,
* Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.
# Цытович Николай Александрович

Цытович Николай Александрович (1900–1984), учуонай, геомеханик, инженер геолог, ССРС НА чилиэнэ-корреспондена. 1947–1953 сыллардаахха ССРС НА Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлэ.

# Цытович Николай Александрович
## Олоҕун олуктара

* 1900 сыллаахха ыам ыйын 26 (13) күнүгэр Могилев уобалас Чериков оройуонун Мхиничи дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ.
* 1927 сыллаахха Ленинград куоракка гражданскай инженердар институттарын бүтэрбитэ. Маҥнайгы промышленность уонна гидротехника тутууларга кыттыбыта.
* 1930 сылтан Ленинград куоракка үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр преподавателлээбитэ.
* 1943 сыллаахха ССРС НА чилиэнэ-корреспондена
* 1943 сылтан ССРС НА ирбэт тоҥу чинчийэр институтка үлэлиир.
* 1952 Москва куоракка В.В. Куйбышев аатынан инженернай тутар институтугар (билинин МИСИ) кафедра сэбиэдиссэйэ.
* 1947 — 1953 сыллардаахха ССРС НА Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлэ.
* 1957 сылтан ССРС фундамент тутуутун ассоциациятын президенэ.
* 1984 сыл муус устар 26 күнүгэр өлбүтэ.

# Цытович Николай Александрович
## Айымньылара

* "Основы механики грунтов", учебник (1934); англ, чех, мадьаар, поляк, румын, кытай, кэриэй, вьетнам уо.д.а. тылларга тылбаастаммыт.
* "Основания и фундаменты", М., 1970 (соавтор);
* "Механика мерзлых грунтов" (общая и прикладная), М., 1973;
* "Механика грунтов", 4 изд., М. — Л., 1963.

# Цытович Николай Александрович
## Өссө маны көр

* Шеляпин Р. С., Николай Александрович Цытович (к 75-летию со дня рождения), "Основания, фундаменты и механика грунтов", 1975, № 3.

# Цытович Николай Александрович
## Ылыллыбыт сирэ

* Большая Советская Энциклопедия
# Ашваганда

Ашваганда (хинди अश्वगंधा, лат. Withania somnifera) — үүнээйи, Индияҕа үүнэр. Киниттэн таблетка эмнэри оҥороллор, эр киһи тестостеронун элбэтэригэр. Секска туһалаах от.
# Арҕаа Муора Сиһэ

Арҕаа Муора Сиһэ. Өлүөнэ дельтатыгар быыр арыы. Арыы уонна Тумат кыра хос үөстэр икки ардыларынан сытар. Иэнэ 5960 кв.км. 21000 күөл баар, уопсай иэннэрэ 1340 кв.км.
Арыы барыта Усть-Ленскай заповедникка киирэр.

# Арҕаа Муора Сиһэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Зверев Дмитрий Сергеевич

Зверев Дмитрий Сергеевич (11.06.1939, Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 08.09.2012) — прозаик-публицист, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
Олоҕун кэрчиктэрэ Миитэрэй Сэргиэйэбис Сэргэй Сибиэрэп бастакы кэргэнэ Анастасия Потаповнаттан уола. Барыта 11 оҕоломмуттар. Түөрт оҕо кыра сылдьан суорума суолламмыттар. Аҕалара араҕан барарыгар 8 буолан хаалбыттар. Миитэрэй Сэргиэйэбис кэргэнэ Алла Петровна Өлөөн Дьэлиҥдэтиттэн төрүттээх. Икки уол оҕоломмуттара, элбэх сиэннээхтэр. Дмитрийи кыра сырыттаҕына Юрий диэн ааттыыллар эбит. Ол иһин иккис уолун Юрий диэн ааттаабыт. Юрий улахан уолун эһэтин аатынан Дима диэн ааттаабыт. Кыра сиэн уол төрүүрүгэр Миитэрэй Сэргиэйэбис Түбэй Дьаархаҥҥа баар этэ. Телефонунан уол сиэн кэлбитигэр олус үөрбүтэ. Ким диэн ааттыыбыт диэн ыйыппыттарыгар : «Эн уонна мин ааппытынан Юрий диэххэ » - диэбитэ. Саамай тапталлаах сиэн буолбута, таһыччы таптыыра: «Оҕом бэйэм курдук буолуоҕа, хос эһээтин батан улуу киһи буолуоҕа», - диэн алгыыра. Күн баҕа санаата туоллар ханнык.Уонна кыыл уолга икки кыыс сиэннээх Уля уонна Надя аттаах. Дима кыра эрдэҕиттэн үтүөҕэ, кэрэҕэ, билиигэ-көрүүгэ тардыһар этэ. Олох оскуолаҕа киириэн инниттэн учуутал буолуом диэн ыра санаалааҕа. Ол санаата туолбута. Кини Сунтаар улууһун Сиэйэ сэттэ кылаастаах, Элгээйи орто оскуолаларын, М.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүү педучилищетын бүтэрэн баран Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспалаабыта. Тустуунан, боксанан, футболунан, волейболунан, хайыһарынан, чэпчэки атлетиканан, гимнастиканан эмиэ дьарыктанара, саахыматы сэргиирэ. Дьокуускайдааҕы университетка физико-математическай, онтон филологическай факультеттарга үөрэнэн, араас идэлээх учуутал, суруйууга сыһыанынан – тыл үөрэхтээҕэ, суруналыыстыкаҕа эмиэ үлэлиии сылдьыбыта. Суруйааччылар норуоттар икки ардыларынааҕы Союзтарын чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Сунтаар улууһун уонна Түбэй Дьаархан нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо буола үүммүтэ. Талаан, суруйар дьоҕур киһи аайы баар буолбат, утум төрөппүттэргиттэн, айылҕаттан айдарыы үөһэттэн иҥэриллэр быһыылаах. Ис киирбэх сэбэрэлээх, олус чэнчис, уурбут-туппут курдук таҥнан, тутта-хапта сылдьар Миитэрэй, кэпсээн-ипсээн бардаҕына, билэрэ-көрөрө элбэҕэ, бэйэтин санаатын толору ыраастык этэрэ, истээччини олус умсугутар талааннааҕа Улуу Сибиэрэптэн утумнааҕын туоһулуура.

# Зверев Дмитрий Сергеевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

Аҕата — Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола

# Зверев Дмитрий Сергеевич
## Айар үлэтэ

Аҕата, Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола, 100-сааһын туолуутугар аҕатын айар олоҕун туһунан кинигэлэри, араас үлэлэри суруйан бэчээттэппитэ: «Аҕам туhунан аман өс», «Алгыс түстэниитэ», «Үйэлэр сүгүрүйэр киhилэрэ», С. А. Зверев — Кыыл Уола олоҕор холобурдаммыт «К вопросу о национальной специфике якутского поэтического творчества» чинчийиилэр, «Кыhыл көмөс ыар тыына» сэһэн.

# Зверев Дмитрий Сергеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Сунтаар улууһун ытык киһитэ

# Зверев Дмитрий Сергеевич
## Өссө маны көр

Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола
# .org

.org диэн атын доменнар критерийдарыгар сөп түбэспэт тэрилтэлэргэ аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
# Харыс тыл

Харыс тыл (нууч. эвфемизм) — тугу эмэ сирэйинэн ааттырыы, этэри тумнар туһугар туттуллар тыллар бааллар. Оннук тыллары харыс тыллар дэнэр.
Тылы тумнуу бииринэн, урукку кэмҥэ итэҕэлтэн тэптэрэн, куттаныыттан, айыырҕааһынтан тахсар. Туох эмэ аатын тумнуу сиэри тутуһан кыбыстыыттан эбэтэр харыстааһынтан тахсар. Сорох харыс тыллар, харыс тыл буолаллара умнулуннаҕына, иккистээн-үһүстээн тумнуллаллар. Холобур, сорох сирдэргэ, ордук Дьааҥы, Булуҥ диэки, тугэх диэн тылы тумнан, туох эмэ түгэҕин уллуҥаҕа (иһит уллуҥаҕа, күөл уллуҥаҕа), сэп диэни тумнан, тэрил (ат тэрилэ) дииллэр. Оттон ити тумнуллар түгэх, сэп диэннэр төрүт суолталарыттан ураты сахаларга өртөн ыла харыс тыл курдук туттуллар суолталаахтара биллэр.
Бүттүүн тылга биллэр тыллартан ураты олохтоох говордарга эрэ туттуллар харыс тыллар үгэстэр. Сирэйинэн ааттааһыны тумнан, наар харыс тылларынан саҥарыы булчуттар тылларыгар ордук бэлиэ. Булчуттар кыылы бэйэтин эрэ буолбакка, кыыл үгүс миэстэлэрин, булт сэбин-сэбиргэлэрин, булт өйдөбүллэрин харыс тылларынан ааттыыллар.
Итэҕэлтэн төрүөттэнэн үөскээбит харыс тыллар билигин улам умнуллан сүтэн иһэллэр, оттон сиэри тутуһууттан, мараны тумнан туһуттан олоҕурбут харыс тыллар умнуллубаттар. Харыс тыллар барымта дьиҥнээх аатыгар синоним курдук сыһыаннаахтар (стилистическэй синонимнар). Ол гынан баран литературный лексикаҕа киирбэттэрин быһыытынан кэпсэтии тылын иһинэн эрэ көрүллүөхтэрин сөп.

# Харыс тыл
## Холобурдар

* Тыы — даллыһах
* Тыатааҕы — кырдьаҕас
* Уһун кутурук — бөрө
* Кытарар — уот

# Харыс тыл
## Туһаныллыбыт литература

* Реформатский, 98-101 Харитонов. Якутский язык, 40
* П.С Афанасьев. Саха билиҥҥи тыла Лексикология
* Нууччалыы бикипиэдьийэ
* Н.К Антонов Саха билиҥҥи тылын лиэксикэтэ 1976

# Харыс тыл
## Өссө маны көр

* Эвфемизм
# Саһаан

Саһаан (нууч. сажень) — былыргы Арассыыйаҕа туттуллубут уста кээмэйэ.
XVII ү. казеннай саһаан устата 2,16 м эбит, 3 арсыынтан турар (биир арсыыҥҥа 16 вершок киирэр - 72см). 1835 сыллаах Николай I ыраахтааҕы «О системе российских мер и весов» ыйааҕынан, саһаан устата 7 английскай фуут саҕа буолбут, ол аата 2,1336 миэтэрэ. 1924 сыллаахха ССРС-ка метрическэй систиэмэ киириэҕиттэн туттуллубат буолбута.
Урут өссө кылгас эбит үһү араас чинчийээччилэр этэллэринэн 142 сантиметртан 152 см-га дылы — бүтэһик уста илиитин туора туппут киһи тарбахтарын төбөлөрүн ыккардыларын ырааҕар тэҥ.

# Саһаан
#### Атын суолтата

Саха тылыгар саһаан диэн тыл иккис суолталаах: кыстаммыт, кыһын оттуллар мас.

# Саһаан
## Литератуура

* Пилецкий А. Мерило древнерусского зодчего // Наука и жизнь. 1980. № 11. С. 140.
* Пилецкий А. Системы величин, мер и пропорций в древнерусской архитектуре // Архитектура СССР. 1980. № 10. С. 53.
* Седова Л. Н. Вопросы русской метрологии на уроках и внеклассных занятиях по математике Архыыптаммыт 2011, Олунньу 22 күнүгэр.
# NanoHealth

NanoHealth — Индия түмэт медицинскай хампаанньата, саахар диабета, боруоҥха аастмата уонна артериаальнай гипертензия курдук дьарҕа ыарыылардаах трущобаҕа олорор дьону эмтииргэ идэтийэр. Хампаанньа 2014 сыллаахха Hult Prize диэн устудьуоннар түмэт бырайыактарын куонкурустарыгар хотуу көмөтүнэн тэриллибитэ.

# NanoHealth
## остуоруйатая

Хампаанньаны аһыы туһунан өссө 2013 сыллаахха Индия Хайдарабад куоратыгар Индия биизинэс оскуолатын биэс бүтэрээччилэрэ толкуйдаабыттара. 2014 сыллаахха кулун тутарыгар Hult Prize эрэгэнээльнэй финаалыгар ыкайаннар, эдэр дьон ол сыл муус устарга NanoHealth бырайыак тургутар версиятын таһаарбыттара. От ыйыгар хампаанньаҕа партнерунан Индия конгломераата GVK кыттыспыта.
NanoHealth сүрүн болҕомтотун олохтоох медүлэһиттэргэ анаан медицина ситимин тэрийиигэ уурбута, «Doc-in-a-Bag» аппараат көмөтүнэн пациеннар дьарҕа ыарыыларын булан диагнох туруоралларыгар.
2014 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр хампаанньа Нью-Йоркка буолбут Hult Prize финаалыгар кыайбыта. наҕарааданы АХШ урукку бэрэсидьиэнэ Билл Клинтон туттарбыта. NanoHealth бу куонкуруска Индияттан кыайбыт бастакы хампаанньа буолбута.
2015 сыллаахха олунньуга хампаанньа Хайдабарад трущобаларыгар биэс медицина пуунун тэрийбитэ.

# NanoHealth
## Партнёрдара

* GVK BIO’s HEART
* Youth for Seva
* Tabeeb
# Сквира

Сквира (укр. Сквира) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 800 (2012).
# Эйзенштейн Сергей Михайлович

Эйзенштейн Сергей Михайлович (1898 сыл, тохсунньу 22 (10), Рига — 1948, олунньу 11, Москуба) — сэбиэскэй тыйаатыр уонна киинэ режиссера, худуоһунньук, сценарист, дьоҕуру чинчийээччи, педагог. РСФСР дьоҕурун үтүөлээх үлэһитэ (1935 сыл).
ВГИК бэрэпиэссэрэ. Дьоҕур үөрэҕин дуоктара (1939 сыл), кинематограф түөрүйэтин чинчийээччитэ.
1925 сыллаахха тахсыбыт "Броненосец «Потёмкин»" («1905 год») диэн аатырбыт саҥата суох киинэтэ үһүс этэ. Ол кэнниттэн "Октябрь" диэн киинэтин 1927 сыллаахха уһулбута. Бу Владимир Ленин ойуута уус-уран киинэҕэ аан бастаан тахсыыта этэ. Кэлин "Бежин луг" диэн кулаактааһын туһунан киинэтин цензура аһарбатаҕа, онон түмүктэммэккэ бу киинэ суох буолбута. Ол кэнниттэн уһулбут "Александр Невскэй" диэн киинэтэ хайҕаммыта, бу үлэтин иһин дуоктар билимдьит таһымын иҥэрбиттэрэ уонна 1941 сыллаахха Сталин I таһымнаах бириэмийэтин туттарбыттара. Режиссер быһыытынан 23 киинэни устубута ("Иван Грознай" 3 сиэрийэтин тус туһунан киинэлэр курдук аахтахха).
1948 сылга Москваҕа «Цветовое кино» диэн ыстатыйатын суруйа олорон сүрэҕэ тохтоон өлбүтэ. Москва Новодевичье көмүргэнигэр көмүллүбүтэ.

# Эйзенштейн Сергей Михайлович
## Фильмографията

* 1923 - Дневник Глумова (Глумов күннүгэ, кылгас киинэ)
* 1925 - Стачка (Түксү)
* 1925 - Броненосец Потёмкин (Потёмкин халҕан аал)
* 1928 - Октябрь «Десять дней, которые потрясли мир» (Өктөөп: Аан дойдуну дьигиһиппит уон күн)
* 1929 - Буря над Ла Сарра (Ла Сарра буурҕата, сүппүт)
* 1929 - Старое и новое (Эргэ уонна саҥа)
* 1930 - Romance sentimentale (Франция)
* 1931 - El Desastre en Oaxaca (Мексика)
* 1938 - Александр Невский (Александр Невскэй)
* 1944 - Иван Грозный 1-я серия (Уордаах Уйбаан 1 серията)
* 1958 - Иван Грозный 2-я серия (Уордаах Уйбаан 2 серията, 1946 сылга уһуллубута)

# Эйзенштейн Сергей Михайлович
## Фильмографията
### Бүппэтэх киинэлэрэ

* 1932 - Да здравствует Мексика! (Туругурдун Мексика!, 1979 сылга абырахтаммыта)
* 1937 - Бежин луг (Бежин ходуһата, 1960-с сылларга абырахтаммыта)
# Магеллаан силбэһиитэ

Магеллаан силбэһиитэ - Соҕуруу Америка уонна Уоттаах сир диэн ааттанар арыылар архипелаагтарын ыккардынан сытар байҕал силбэһиитэ. Европеецтартан аан бастаан бу силбэһиини арыйбыт Магеллаан аатынан ааттаммыта.
# Һаррисбург

Һаррисбург диэн куорат Пеннсүлваниа штатын киин куората буолар.
# Эрдоган Реджеп Тайип

Редже́п Тайи́п Эрдога́н (туур. Recep Tayyip Erdoğan [reˈdʒep taːˈjip ˈerdoː.an]; р. 26 олунньу 1954(19540226), Стамбул)) — туурак политическай уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ. Туурсуйа Бэрэсидьиэнэ.

# Эрдоган Реджеп Тайип
## Олоҕо

Стамбуулга кытылы харабыллааччы дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Биир саастааҕар Ризе диэн сиргэ көспүттэр, уол 13-тээҕэр Стамбуулга төннүбүттэр. Уулуссаҕа лимонад уонна буулка атыылыр эбит. 1973 сыллаахха имам-хатыб идэтигэр үөрэтэр лиссиэйи бүтэрбит.
1981 сыллаахха Мармара университетын экэниэмикэ уонна урбаан билимин факультетын бүтэрбит.

# Эрдоган Реджеп Тайип
## Былааска талаһыы

1994 сыллаахха Стамбул куорат мэринэн талыллыбыта. 2001 сыллаахха от ыйыгар Сайдыы уонна сиэрдээх буолуу баартыйаны тэрийбитэ. 2002 сылга буолбут парламент быыбарыгар бу баартыйа кыайбыта. Эрдоган Туурсуйа бырабыыталыстыбатын салайбыта.
2014 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр буолан ааспыт Туурсуйа бэрэсидьиэн быыбарыгар кыттан кыайбыта. Атырдьах ыйын 28 күнүгэр бэрэсидьиэн дуоһунаһын сүкпүтэ.
# Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ

Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (ВОЗ, ааҥл. World Health Organization, WHO) — ХНТ анал тэрилтэтэ, 193 судаарыстыба чилиэннээх, сүрүн соруга аан дойдуга доруобуйа харыстабылын кыһалҕаларын быһаарыы уонна аан дойду дьонун чэгиэн буолууларын хааччыйыы. 1948 сыллаахха олохтоммута, салалтата Женеваҕа Швейцарияҕа баар. ХНТ анал тэрилтэлэрин бөлөҕөр өссө ЮНЕСКО (Үөрэхтээһин, билим уонна култуура тэрилтэтэ), МОТ (Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ), ЮНИСЕФ (оҕолорго көмө пуондата) киирэллэр.

# Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ
## Тутула

* Доруобуйа аан дойдутааҕы ассамблеята
* Толорор кэмитиэт
* Секретариат

# Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ
## ВОЗ соруктара

* доруобуйа харыстабылыгар сүбэлэри биэрии
* доруобуйа стандаартарын олохтооһун
* дойдулар бырабыыталыстыбаларын кытта кинилэр доруобуйаны харыстыыр бырагырааммалара күуһүрэригэр бииргэ үлэлээһин
* технологиялары, информацияны уонна стандаартары сайыннарыы уонна биэрээһин.

# Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ
## ВОЗ историята

Официальнай сайтыттан ылыллыбыт тиһигинэн маннык буолар:
* 1946 — кулун тутар 7 күнүгэр ВОЗ устаабын 26 дойду ратификациялаабыт.
* 1948 — кулун тутар 7 күнүгэр ВОЗ устааба олоххо киирбит. Бу күн билигин Чөл турук күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр.
* 1948 сыл: ВОЗ аан дойдутааҕы ыарыылар классификациятын тутуһарга эппиэтинэс ылыммыта.(МКБ).
* 1952—1964 сыл: ВОЗ тропическай гранулеманы суох оҥоруу программатын толорбута
* 1974 сыл: ВОЗ 30 сыл устата онхоцеркоһу суох оҥоруутун программатын ыыппыта.
* 1974 сыл: Аан дойдутааҕы доруобуйа харысхалын ассамблеята оҕолорго вакциналарга хапсыыта кэҥиитин резолюциятын ылынар
* 1975 сыл: Аан дойдутааҕы доруобуйа харысхалын ассамблеята «тутаах эмп» уонна «эмп өттүнэн национальнай политика» концепциялары тарҕатар. Икки сыл буолан баран тутаах эмптэр тиһиктэрэ баар буолан барбыттар.
* 1967—1979 сыл: 12 сыл устата ВОЗ уоспаны толорутук суох оҥорбутун туһунан иһитэннирбитэ. Уоспаны суох оҥоруу - ВОЗ ордук улахан уонна сыаналаах ситиһиитинэн ааҕыллар.
* 1978 сыл: Аан дойду бастакы көмөлөһүү конференциятыгар «Барыларын доруобуйата» диэн сыал-сорук ылыныллар.
* 1988 сыл: Полиомиелиты суох оҥоруу программата саҕаланар
* 2003 сыл: Табах тардыытын утары охсуһуу ВОЗ конвенцията ылыныллар
* 2004 сыл: Аһылык, доруобуйа уонна хамсанныы аан дойдутааҕы стратегията ылыныллар
* 2005 сыл: Аан дойдутааҕы медико-санитарнай быраабылалары саҥаттан көрүү саҕаланар.
# Колмогоров Андрей Николаевич

Андрей Николаевич Колмогоров — Сэбиэскэй математик, XX уйэ биир бөдөҥ математига, 60-с сс. Сэбиэскэй Сойууска математиканы үөрэтиини реформалаабыт киһи, оскоула учуобунньуктарын ааптара.
Кини 1903 сыллаахха муус устар 25 кунугэр Тамбов куоракка кун сирин корбутэ. Кини вероятность теориятын төрүттэспит дьонтон биирдэстэрэ.
* 1920 с. Новгородскай сирин сыhыанын туhунан научнай улэтин тумуктуур.
* 1920 с. Москубатаагы университет математика салаатыгар уорэнэ киирэр.
* 1921 с. Бастакы научнай тригонометрическай туhунан докладын суот куруhуогар онорор.
* 1922 с. аатырбыт Лузин уорэнээччитэ буолар.
* 1924 с. бастакытын вероятность теориятынан дьарыктанар.
* 1928 с. улахан чыыhылалар сокуоннарын дакастаабыта.
* 1929 с. логарифм хатыламмыт сокуонун эбии дакастаан биэрэр.
* 1931 с. Москубатаагы университет профессора буолар.
* 1933 с. Колмогоров критерийдарын айар.
* 1939 с. физика уонна математика наукатын доктора буолар.
* 1941-42 сс. локально-изотропнай турбулентнасть теориятын айар.
* 1942 с. бииргэ уорэммит кыыhын Анна Егорованы кэргэн ылар.
* 1954 с. инвариатнай тор теорематын таhаарар.
* 1963 с. социалистическай геройа буолар. Ленинскай бэриэмийэ лауреата.
* 1964 с. Москубатаагы математическай тумсуу сэбиэдиссэйинэн талыллар.
* 1965 с. Венгерскай академия наукатын чилиэнэ.
* 1976 с. математическай статистика салаатын МГУ уорэххэ торуттуур.
* 1980 с. математическай статистика салататыгар сэбиэдэссэйдиир.
* 1987 с. алтынньы 20 кунугэр Москуба куоракка олор.
# Кусчут

Кусчут кыырт эбэтэр көннөрү кусчут (нууч. Болотный лунь, лат. Circus aeruginosus) — Саха Сирин соҕурулуу-арҕаа өттүгэр уйаланар бөдөҥ соҕус тыҥырахтаах көтөр. Уу кытыытыгар олохсуйар. Үксүн кутуйахтары, кыра уонна орто көтөрдөрү тутан сиир. Сороҕор андаатары, кустары уонна чөкчөҥөөлөрү тутар.

# Кусчут
## Өссө маны көр

* Маҥан кутуйахсыт

# Кусчут
## Туһаныллыбыт сир

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
# Бизон

Бизоннар (лат. Bison) - Хотугу Америкаҕа үөскүүр ыыраахтаах туйахтаах кыыллар уустара. Былыр Евразияҕа эмиэ баар буола сылдьыбытын элбэх уҥуохтар көстөллөрө туоһулуур. Билигин бу уустан аан дойдуга икки эрэ көрүҥ тыыннаах: америка бизона уонна зубр.

# Бизон
## Саха сиригэр аҕалыы

Саха сиригэр бизоннары аҕалыыга үлэ 1996 сылтан саҕаламмыта. Ол саҕана бырабыыталыстыба хамыыһыйата Канаадаҕа бара сылдьыбыта. Бастакы бизоннары 2006 сыллаахха аҕалан бастаан Хаҥалас улууһугар Уус Буотама диэн сиргэ, онтон 2009 сыл ыам ыйыттан Горнай улууһун Тымпынай диэн сиригэр (Сиинэ үрдүгэр) тутар буолбуттара. Бу бизоннар үс сезон тухары оҕолоннуллар.
# Бадьа

Бадьа – бырааттыылартан кыра быраат (ини) кэргэнэ убайын (биитин) кэргэнигэр бадьа диэн буолар.

# Бадьа
## Туһаныллыбыт сирдэр

Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
# Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович)

Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович) — статскай советник, 1743 сыл балаҕан ыйын 19 күнүттэн 1745 сыл ыам ыйын 15 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Дьокуускайга өлбүт.
Кини иннинэ бойобуоданан Остяков Иван Яковлевич олорбут. Генрих кэнниттэн бойобуоданан "якутский сын боярский" Аммосов Федот анаммыт.

# Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович)
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Өлүөнэ турууктара

Өлүөнэ турууктара (нууч. Ленские столбы) — геологическай уорэтээбин, Россияҕа, Өлүөнэ өрус кытыытыгар турар биир ааттаах айылҕа парката. Хаҥалас улууьугар, Покровкай куораттан 104км баар. Өлүөнэ турууктара диэн хас да км устата барар халлаанна дабайар хайалар,Өлүөнэ өруьу кытта кэккэлэьэ тураллар. Хайалар саамай хойуу сирэ Тиит-арыы уонна Петровкай икки ардыгар баар. Айылҕа онорбут дьктилэрэ 220м урдуккэ диэри тиийэллэр. Өлүөнэ турууктарын площада 4850 км. 1995 сыллаахха теруттэммитэ.
# Борзна

Борзна (укр. Борзна) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 535 (2013).
# Eli Lilly and Company

Eli Lilly and Company (сах. Элай Лилли энд Компани) — АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ фармацевтика тэрилтэтэ, Аан Дойдуга бастыҥ инсулин оҥорооччу.
Салалтата — Индианаполис.

# Eli Lilly and Company
## Салайааччылар

* Mitsui Group - 49%
* BlackRock - 40%
* Chase - 9%
* 2% тэрилтэ акциятын өссө 25000 киһи 180 омук сиригэр бас билэллэр (физическай сирэйдэр, холобур Тинькофф Инвестиции нөҥүө ылбыттар)
# Vivo X Fold

Vivo X Fold — Vivo тэрилтэ 2022 сыллааҕы флагман кинигэ төлөпүөнэ.
# Үөрэҕирии

Үөрэҕирии диэн үөрэтээччи үөрэнээччигэ билиини биэриитэ. Үөрэҕирии үөрэҕэ педагогика диэн. Үөрэҕириигэ быраап киhи бырааптарын бастыҥнарыгар киирсэр. Ол быраабы Холбоhуктаах нациялар омуктар икки ардыларынааҕы экономика, социал уонна култуура бырааптарын пактын 13 Ыстатыйата мэктиэлиир.
Үөрэҕириини туһанан, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ уопсастыба, дойду уонна аан дойду туһунан билии бэриллэр.