yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Покровскай

Покровскай — Саха Республикатын куората, Хаҥалас улууhун киинэ. Өлүөнэ хаҥас кытылыгар, Дьокуускайтан 78 км соҕуруулуу-арҕаа турар. Олохтоохторун ахсаана 10,1 тыh. к. (2008).
1682 c. тутуллубут.
Покровскай куорат Покровка үрэх үрдүгэр турар, былыргы (дьиҥнээх) аата Сиэллээх Үрэх диэн. 1678 сыл куhун Хоруол Тумуhа диэн бу үрэх Өлүөнэҕэ түhэр тумуhугар сахалар хаhаахтар утары бүтэhик түмсүүлээх утарсыылара буолбута, тэрийээччилэр Эргис Ойуун, Нөмүгү Тойон уонна Дьэник. Өрө турааччылары Покров таҥара күнүгэр хам баттаан баран кыргыhыы буолбут сиригэр аарыма кириэс туруорбуттар уонна бу сири Покровскай диэн ааттаабыттар.

# Покровскай
## Покровскайтан төрүттээхтэр

    Гермогенов Георгий Устинович — Эргис (03.04.1908—09.06.1968) — филология билимнэрин кандидата.
    Капитонов Исай Ефимович (1943 с. балаҕан ыйын 4 к. төр.) — саха живописеһа.
    Тарасов Юрий Степанович (1948 с. балаҕан ыйын 23 к. төр.) — социология билимнэрин кандидата.
    Пудова Ирина Аркадьевна (1959 с. тохсунньу 30 к. төр.) — саха балерината.
# Римскай-Корсаков Николай Андреевич

Римскай-Корсаков Николай Андреевич, диэн Арассыыйа композитора. Бэйэтин кэмигэр биир улуу композитар этэ уонна атын композитордарга улахан сабыдыалы оҥорбута. Арассыыйа атын композитордарын курдук ойоҕос дьарыгырааччы этэ, дьиҥ үлэтэ флотка баара.
Римскай-Корсаков Новгород аттыгар 1844 сыл кулун тутар 18 күнүгэр төрөөбүтэ уонна 1908 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр Лыбенскай (Санкт-Петербург аттыгар баар куорат) аттыгар өлбүтэ. Ордук биллэр үлэлэрэ - опералар, оркестра музыката уонна ырыалар. Оркестра музыкатын суруйарга биир чулуу композитар этэ уонна оркестр тэрээһинин туһунан улахан үлэни суруйбута. Сказкалар уонна легендалар тустарынан музыканы айарын таптыыра. Ордук биллэр айамньылара - Шахерезада. Ону тэҥэ Модест Мусоргскай бүтэрбэтэх үлэлэрин салҕаабыта.

# Римскай-Корсаков Николай Андреевич
## Олоҕо
### Early years

Римскай-Корсаков 1844 сыллаахха төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэнигэр эр дьон улахан өттө Россия флотугар сулууспалыыллара. Кыра эрдэҕиттэн музыкаҕа дьоҕурун көрдөрбүтэ. Ырыалары наар ыллыы, истибит ырыатын ноталара суох тута пианоҕа ооннььуура. Алта саастааҕар пианонан дьарыктарнарын саҕалаабыта. Глинка Царь олоҕо диэн операта улахан өйдөбүлү хааллаарбыта. Ол гынан баран син биир флотка сулууспалыан баҕарара, ол иһин 1862 сыллаахха Флот училищетыгар киирбитэ.
Флот училищетыгар даҕаны пианонан дьарыктанарын салҕаабыта. Чулуу пиано онньооччута буолбатын даҕаны араас опералартан чаастары пианоҕа оонньуурун сөбүлүүрэ. Олус биллэр композитордары кытары билсиспитэ, ол курдук Балакиревы, Мусоргскайы кытта билсиспитэ. Балакирев кини композицияларын туһунан сүбэ биэрбитэ. Симфонияны суруйарын саҕалаабыта да, икки аҥаар сылга муораҕа ыытыллыбыта. Алмаас диэн ааттаах хараабылга сулууспалаабыта. Хараабыл араас дойдуларга сылдьыбыта - Балтикаттан Нью-Йоркаҕа дылы, Рио де Жанейроттан Средиземнай муоранан. Кэлбитин кэнниттэн Балакирев симфониятын суруйарын бүтэрэр курдук көрдөспүтэ.
# Коломна

Координаталара: 55°05′ с. ш. 38°47′ в. д.﻿ / ﻿55.083° с. ш. 38.783° в. д.﻿ / 55.083; 38.783
Коломна (нууч. Коломна) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Коломна оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 113 км сиргэ. Москва өрүс, Ока өрүс уонна Коломенка өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 125 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 148 425 киһи этэ, иэнэ — 67,1 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2212 киһи.
Олохтоммут сыла — 1177.
Куорат баһылыга — Валерий Шувалов (1990 сылтан).
Почтатын индэксэ — 140400, төлөппүөнүн куода — +7 4966, ОКАТО куода — 46 438.

# Коломна
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
# Мэччирэҥ

Мэччирэҥ - (нууч. пастбище) сайын сүөһү аһыыр хонуута.

# Мэччирэҥ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# ЮНЕСКО

ЮНЕСКО (Холбоһуктаах Наассыйалар үөрэххэ, билимҥэ уонна култуураҕа тэрилтэлэрэ) (ааҥл. UNESCO; United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization) - ХНТ аналлаах салаата. Сүрүҥ сыала-соруга - аан дойдуга эйэни уонна куттал суох буолуутун үөрэх, билим уонна култуура сайдыытын көмөтүнэн хааччыйар соруктаах тэриллибитэ. Дойдулар үөрэҕэ суох буолууну утары охсуһууларын, босхо үөрэхтээһини өйүүр, санаа уонна билии атастаһар киин курдук үлэлиир. Бу организация 1945 сыл сэтинньи 16 күнүгэр тэриллибитэ, штаб-квартирата Париж куоратыгар Францияҕа баар. Билиҥҥитэ организацияҕа 195 судаарыстыба чилиэн быһыытынан, 2 судаарыстыба кэтээн-көрөөччү быһыытынан бааллар, ону кытары тас бэлиитикэлэрин бэйэлэрэ билиммэт 10 территория ассоциированнай чилиэн быһыытынан киирэллэр.
1948 сылтан ыла организация "Курьер ЮНЕСКО" диэн сурунаалы 10 тылынан таһаарар. Бу сурунаалы онлайн босхо булуохха сөп.
1972 с. Аан дойду Утумун тиһигин оҥорууну үбүлээн тэрийбитэ. Бу тиһиккэ судаарыстыбанан көмүскэниэхтээх култуура уонна айылҕа эбийиэктэрэ киирэллэр.
1984 с. АХШ бу тэрилтэттэн тахса сылдьыбыта, төттөрү 2002 сыллаахха киирбитэ. Великобритания уонна Сингапур 1985 с. тахсыбыттара. Великобритания төттөрү 1997 с. киирбитэ.
# Халыҥ оhоҕос

Халыҥ оhоҕос (Эмис оhоҕос) диэн тоноҕостоох харамайдар ас буhарар системаларын аллараа өттө. Ылыллыбыт иҥэмтэлээх субстанциялартан ууну оборон баран эттэн таhаарар. Халыҥ оhоҕос икки ирээттээх: муҥур оһоҕос уонна көнө оhоҕос.
# Дылбаахы

Дылбаахы — Саха Сиригэр баар кыракый хайа. Мэнэ-Ханалас сиригэр баар.
# .tv

.tv диэн Тувалу үрдүк таhымнаах ил домена.
# Сир симэҕэ

Сир симэҕэ, эбэтэр Хаас хараҕа (лат. Myosotis imitata, нууч. Незабудка подражающая) - бурачниктыҥылар кэргэннэригэр киирэр оччо үрдүгэ суох от үүнээйи. Умнаһа 15-20 см, көнөтүк турар, сэбирдэхтэрэ кыралар, ланцеттыҥылар. Элбэх сырдык халлаан күөҕэ 6-9 мм диаметрдаах сибэккилээх. Сибэккитэ ыам ыйын бүтэһигэр, бэс ыйын бастакы аҥарыгар тахсар.
Саха сиригэр бары улуустарга үүнэр. Сырдык ойуурдарга, хонууларга, хайалаах сиргэ, туундараҕа көстөр.
# Бретт Уигдорц

Бретт Уигдорц (ааҥл. Brett Wigdortz) — эмиэрикэ түмэт урбаанньыта, «Teach First» үөрэх үтүөнү оҥорор тэрилтэни тэрийээччи уонна сүрүн толорооччу дириэктэрэ, тэрилтэтин үлэтин хайысхата - дьиэ кэргэн дохуотун намыһах таһымын кыһалҕатын быһаарыы уонна үөрэхтээһин хаачыстыбатын тупсарыы.
Уигдорц билиҥҥи кэмҥэ оскуолаларга бастыҥ дириэктэрдэри бэлэмниир «National College for Digital Skills» уонна «Future Leaders» итэҕэллээх киһилэрэ. Ону кытта кини Венди Коппы кытта «Teach For All» тэрийсээччитэ уонна итэҕэллээх киһитэ

# Бретт Уигдорц
## Биографията

Уигдорц АХШ-ка Оушен Тауншип куоракка (Нью-Джерси) төрөөбүтэ.
1995 сыллаахха Ричмонд үнүбүрсүтүөтүгэр экэниэмикэ уонна аан дойду чинчийиилэрин уобалаһыгар бакалавр истиэпэннээх уонна Гавай үнүбүрсүтүөтүгэр экэнимэмикэ уобалаһыгар магистр истиэпэннээх үрдүкү үөрэҕи ылбыта.
Гавай үнүбүрсүтүөтүгэр үөрэнэр сылларыгар Гонолулуга «Илиҥҥи-Арҕаа кииҥҥэ» чинчийээччинэн үлэлээбитэ, Соҕуруу-Илин Азия уонна Чуумпу акыйаан Арыыларын энергетикалара уонна экэнимиэкэлэрэ сайдыытын кыһалҕаларыгар болҕомтотун уурбута. Азия энергетикатын потоктарын инникитин туһунан ыстатыйаны (China and Central Asia's Volatile Mix : Energy, Trade, and Ethnic Relations) суруйсубута.
1998 сыллаахха Индонезияҕа уонна Гонконга суруналыыһынан үлэлээбитэ. 2000 сыллаахха Уигдорц «McKinsey & Company» хампаанньаҕа консультаанынан киирбитэ.
2002 сыл от ыйыгар 11 үлэһиттээх «Teach First» тэрилтэ тэриллибитэ. Тэрилтэни генеральнай дириэктэр дуоһунаһыгар Уигдорц баһылаабыта.
«Teach First» тэриллиэҕиттэн 6000 сирэйгэ көмө оҥорбута. Үтүөнү оҥорор тэрилтэ кэҥээн Англия уонна Уэльс тоҕус регионнарыгар тарҕаммыта, 500-н тахса үлэһиттэммитэ.
2007 сыллаахха Бретт үрбааҥҥа үлэтин уонна үөрэхтээһини өйүүрүн иһин «UK Ernst & Young Social Entrepreneur of the Year» наҕараадатыгар тиксибитэ и «CASE European Leadership Award».
«The Evening Standard» кинини 1 000 саамай кыахтаах Лондон олохтоохторун ахсааныгар киллэрбитэ. 2013 сыллаахха Бретт Британия импиэрийэтин уордьанынан наҕараадаламмыта. 2015 сыллаахха Бретт Улуу Британия саамай кыахтаах киһитэ буолан «Debrett's 500» испииһэккэ киллэриллибитэ.
# FotoClick

FotoClick диэн Арассыыйа интернет-принтер диэн интернет эйгэтигэр үлэлиир, хаартыскалары бэчээттиир тэрилтэриттэн биирэ.
* FotoClick сүрүн сирэйэ
* FotoClick уонна Яндекс иккиэн холбоон хаартыска онороллор
# Чэнь Лида

Чэнь Лида - Пекиин араадьыйатын тэрийсибит дьонтон биирдэстэрэ, нуучча эрэдээксийэтин үлэһитэ.
Дьокуускайга төрөөбүт, аҕата кытай, ийэтэ саха. 1950-с сыллар саҕаланыыларыгар аҕата Кытайга кыыһын илдьэ барбыт. Пекиннааҕы Омук тылларын институутун бүтэрбит, онтон араадьыйаҕа үлэлии киирбит. "Говорит Пекин, говорит Пекин" диэн кини куолаһа бүтүн Сэбиэскэй Сойууска уонна аан дойдуга тарҕанар эбит.
1985 сыллаахха Москубаҕа Пушкин аатынан Нуучча тылын институутугар стажировкаламмыт.
# Душанбе

Душанбе (тадьиктыы Душанбе, перс тылынан دوشنبه — «бэнидиэнньик»)(1961 с. дылы Сталинабад) диэн Тадьикистан киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 679,400 (2008).
# Сникерс

Snickers (сах. Сни́керс, ааҥл. Snickers) — сакалааттан оҥоһуллубут батончиктар, Mars, Incorporated корпорация оҥорон таһаарар.
"Сникерс" сакалаат батончигар нуга, карамель, уонна ыһаарыламмыт арахис эриэхэтиттэн оҥоһуллар, ону тэҥэ үүт сакылаата баар.
# Федоров Алексей Васильевич

Федоров Алексей Васильевич (13.03.1902—03.06.1967) — саха норуодунай худуоһунньуга.

# Федоров Алексей Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1902 сыллаахха кулун тутар 13 күнүгэр Мэҥэ улууһугар (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1947 с. — ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
* 1967 сыллаахха бэс ыйын 3 күнүгэр күн сириттэн барбыта.

# Федоров Алексей Васильевич
## Сүрүн үлэлэрэ

* Остуолга уруллар киэргэл хаптаһыннар «Баһылай Манчаары» (1946)
* «Норуоттар сирдьиттэрэ» (1949)
* «Биллиилээх сылгыһыт Константинов» (1949)
* «Наполеону үүрүү» (1949)
* «Лауреаты международной премии мира» (1953)
* «Ленин Разливка» (1954)
* «Норуот артыыһа Д.Ф. Ходулов мэтириэтэ»
* «Үтүөлээх быраас Д. А. Гурьев» (1962)
* «Космонавтар» (1963)
* «Кыыс-бухатыыр» (1966)

# Федоров Алексей Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР норуодунай худуоһунньуга

# Федоров Алексей Васильевич
## Өссө маны көр

* Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
# Туохтуур

Туохтуур (нууч. глагол) диэн дьайыыны эбэтэр туругу бэлиэтиир өстөрү холбуур саҥа ирээтэ уонна "тугу гынар?" диэн ыйытыыга хоруйдуур. Этиигэ кэпсиирэ эбэтэр туhаан буолар.
Барамай араас көстүүтүн, тыаһын, саҥатын, дүьүһүнүн-бодотун, быһыытын-таһаатын, дьайыытын хайааһын, хамсааһын, турук гынан бэлиэтиир тыллары туохтуур дэнэр. Туохтуур тугу гынар? Хайыыр? Хайдах буолар? Диэн ыйытыыга хоруйдуур. Хайааһын, хамсаһын кырамаатыкалыы суолтата олус киэҥ ис хоһоонноох. Тулалыыр эйгэҕэ тахсар араас дьайыыны, уларыйыыны-тэлэрийиини барытын көрдөрөр кыахтаах. Бу суолта уларыйар, сайдар көстүү (процесс) курдук өйдөнөр. Онон туохтуур саҥа чааһын быһыытынан ан дойду, олох сайдыытын (диалектиктын) көрдөрөр сүдү аналлаах.

# Туохтуур
## Көрүҥнэрэ

биир күрүс уһуннук иһиллэр тыас туохтуура, дьүһүннүүр туохтуур, Тыаһы үтүктэр туохтуур, уһуннук иһиллэр тыас туохтуура, хатыланар тыас туохтуура,

# Туохтуур
## Эбии маны көр

* Көмө туохтуур
* Сыһыат туохтуур
* Туохтуур дьөһүөл
* Туохтуур ситим тыл
* Туохтуур ситим тыл
* Туохтуур эбиискэ
* Тутах туохтуур
* Тыаһы үтүктэр туохтуурдар
# Pegas Touristik

Pegas Touristik - улахан туристары күүлэйдэтэр уонна сынньатар конгломерат, 1994 сыллаахха Москуба куоратка төрүттэммит. Сүрүннээн Казахстан, Арассыыйа, Америка, Египет, Украина, Беларусь дьонун төттөрү таары таһар, ону таһынан Кытайга, Вьетнамҥа, Малайзияҕа сынньатар.
Pegas Touristik бас билиитигэр ынырык элбэх автобустар (633 шт) 19 омук сиригэр, элбэх хостеллар уонна гостиницалар, ону таһынан 100% акциялары Nordwind Airlines уонна Pegas Fly киэннэрин бас билэр.
# Экология

Экология диэн организмнар кинилэри тулалыыр эйгэлиин дьайсыыларын үөрэтэр үөрэх. Бу быhаарыыны аан бастаан 1866 с. Германия биолога Эрнст Хэкель эппитэ. Онтон экологияны туспа үөрэх дисциплинатын быhыытынан Дания ботанига Эугениус Вармиҥ төрүттээбитэ. Кэлин "экология" диэн тыл тулалыыр эйгэни харыстааhын уонна кыhамньылаах сыhыан социальнай хамсааhыныгар сыhыаннаах буолбута.
# Target Corporation

Target Corporation (сах. Таргет), АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр медия империя буолар (32 радиостанциялары, 3 телеканаллары уонна 5 ырыа устар студиялары) уонна биир бастыҥ атыы эргиэн ретейл бизнеһын бас билээччи (сүрүннээн продукта уонна электроника). Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Салалтата — Миннеаполис, АХШ.
# Грузия муусукатын үстүрүмүөннэрэ

Грузия норуота — курусууннар (грузиннар) — үгэс буолбут муусука таһаарар үстүрүмүөннээхтэр. Аллара бу үстүрүмүөннэр тиһиликтэрэ бэриллэр:
* Абхарца — норуотнай инструмент. Мастан кыһан тыы курдук формалаах, уһуна 4800 мм кырыымпаҕа майгынныыр.
* Курусуун хормуона — XIX үйэттэн тутталлар. Тушети, Рача сиригэр ордук тарҕаммыт.
* Пандури — 3 устурууналаах муусука үстүрүмүөнэ. Тарҕаммыт сиринэн — Пшави, Хевсурети, Тушети, Кахети уонна Картли буолаллар. Пандури араас быһыылаах уонна көрүҥнээх буолар эбит. Эр дьон пандурига оонньууллар. Бастаан 2 көрүҥэ баар этэ — 3 уонна 7 устурууналаах, онтон 1934 сылга биллэр грузинскай искусствовед Кирил Вашакидзе саҥа 12 устурууналаан оҥорбута — «Пандури тенор» .
* Саламури — курусуун духовой муусукатын үстүрүмүөнэ, флейтаҕа майгынныыр эрээри үрэр устройствалаах. Мастан уонна хомустан оҥоһуллар Уҥуохтан эмиэ оҥоһуллубут баар буолар. Уһуна 240—270 мм. Саламури биэстэн сэттэҕэ дылы ойоҕоһугар хайаҕастаах буолар тыаһы уларытарга. «Бостуук флейтата» диэнинэн биллиэн сеп. Куруусуйаҕа саламури икки көрүҥэ баар: тыллаах уонна тыла суох. Бу икки көрүҥ бэйэ бэйэлэриттэн оҥоһуллубут материалынан, быһыытынан, диапазонунан уонна тыаһынан арахсаллар.
* Чонгури 4 устурууналаах муусука үстүрүмүөнэ. Груша курдук быһыылаах. Шелковица, эриэхэ мастан оҥороллор. Устурууната солко эбэтэр хоппуруон буолар. Чонгурига дьахталлар оонньууллар.
* Чунири − 3 устурууналаах муусука үстүрүмүөнэ. Уһуна 760 мм, кэтитэ 80-120 мм, диаметра 180—250 мм. Устурууната сылгы сиэлиттэн буолар. Смычога кылгас, ох саа киэнин курдук. Оонньуулларыгар тобуктар икки ардыларыгар туруору туталлар.
# Аполлон 11

Аполлон 11 диэн 1969 сыллаахха дьону ыйга көтүтэр программа, NASA үбүлээһининэн.

# Аполлон 11
## Өссө маны көр

* Армстронг Нил
# Тигээйи

Тигээйи —

# Тигээйи
## Тигээйигэ тиктэрдэххэ

* Тигээйи тикпит сиригэр ортотунан быһыллыбыт хортуосканы уонна биэс тымырдаах от улахан сэбирдэҕин хам тутуллар. 5—7 мүн. буолан баран, хортуоскабытын уларытабыт. Маны таһынан луугу ортотунан быһан баран тутар эмиэ үчүгэй.
* Биир улахан хортуосканы уонна чесногу ыраастаан баран, аалан илдьиритиллэр. Иккиэннэрин булкуйан, тигээйи тикпит бааһыгар тутуллар. Ол кэннэ тымныы уунан сууйан кэбиһиллэр.
# XV үйэ

2 -c тыһыынча сыл :
XIII үйэ — XIV үйэ — XV үйэ — XVI үйэ — XVII үйэ :
Хронология таабыла :
# Французтар

Французтар (өссө французстар, франнар, быһа тылбааска көҥүл дьон дэнэр), омук, Франция төрүт олохтоохторо, төрүт тыллара - франзус тыла. Туттар буукубалара - латыын. Итэҕэллэрэ - христианнар.
Сир шаарын үрдүнэн быһа холоон 120 мөллүйүөн француз олорор, олортон Францияҕа 67 мөлүйүөн. Улахан диаспоралара Америкаҕа (30 мөл), Канаадаҕа (10 мөл), Аргентинаҕа (6 мөл), Африка дойдуларыгар (10 мөл), Кытайга (2-4 мөл, франкокытайдар, евроазиаттар, Макао уонна Кытай Соҕуруу регионнара), Аустралия.
Французтарга хаан уруу аймах омуктар - итальянецтар, испаннар, румыннар, португаллар.
# Аахтый

Аахтый (Аахтай) - Бүтэйдээх былыргы киһитэ, күүстээҕинэн биллибит.
Таҥара дьиэтин тутуутугар иккилии оҕус соһор сүүнэ улахан бэрэбинэлэри бэлэмнииллэрэ. Сыарҕаҕа тиэйиигэ, сүөкээһиҥҥэ Аахтай диэн ааттаах күүстээх киһи аҥардастыы аатырбыта ахтыллар.
# Зайцев Николай Константинович

Зайцев Николай Константинович — Социалистическай Үлэ Геройа.

# Зайцев Николай Константинович
## Олоҕун олуктара

Тикси оройуонун радиометкиин полярнай станциятын начальнига.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1960 сыл атырдьах ыйын 3 күнүнээҕи Ыйааҕынан Зайцев Николай Константиновичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Зайцев Николай Константинович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1960)

# Зайцев Николай Константинович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Кырдьыктабыл

Кырдьыктабыл диэн биир тутаах үтүө; философия, сигили, төрүн, политика биир тутаах категорията. Кырдьыктабыл түмэт бигэ туругар, сурумугар, сайдыытыгар улахан суолталаах. Кырдьыктабыллаах илгэ үчүгэй быһыы-майгы хайҕанар, куһаҕан быһыы-майгы сэмэлэнэр. Кырдьыктабыл тус бэйэ уонна бар дьон кэрэхсэбиллэрин тэҥниир, кимиэхэ төһө тиксэрин быһаарар, баай-дьадаҥы хайдыһыытын намтатар.
Платон быһаарыытынан, кырдьыктабыл үрдүкү үтүө буолар. Кини хорсун, туттунуу, билиилик курдук үтүөлэри тэҥнэбиллээн дьүөрэлээн бииргэ тутар (хас биирдиигэ киниэнэ). Ил тутула кырдьыктабыллаах буоллаҕына эрэ кини куомуннаахтара "биир куттаах" (homonoia) уонна доҕордуу (philia) буолаллар.
# Хостел

Хостел (ааҥл. Hostel) диэн чэпчэки төлөбүрдээх хонук дьиэ. Хостел уратыта диэн атын ыалдьыттары кытта биир хоско дьукаахтыы хоноҕун. Эбии өҥөлөртөн куукуна уонна сууйар массыына баар буолуохтарын сөп. Хостел ыалдьыттара үксэ айанньыт ыччаттар (бэкпэкердар).
# Муора куобахтарын ууһа

Муора куобахтарын ууһа (лат. Erignathus, нууч. Род Морские зайцы) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Түлүөн.

# Муора куобахтарын ууһа
## Өссө маны көр

* Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара,
* Эриэн түлүөннэр уустара,
* Саадьаҕай түлүөннэр уустара,
* Эбир түлүөннэр уустара,
* Ньиэрпэлэр уустара,
* Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.
# Call of Duty: Ghosts

Call of Duty: Ghosts — (нууч. «Зов долга: Призраки») — өссө атыыга тахса илик 3D-шутер онньуу. Call of Duty сиэрийэ тохсус оонньуута. Infinty Ward студия оҥорор. Оонньуу анонса 2013 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр буолбута, 2013 сыл ахсынньы 15 күнүгэр тахсыахтаах
# Кюндяйцев Михаил Никифорович

Кюндяйцев Михаил Никифорович (1905 с. сэтинньи 2 күнэ, Чакыр нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона - 1968 с.) Саха АССР оскуолатын үтүөлээх Учуутала, Аҕа дойду сэриитин бэтэрээнэ.

# Кюндяйцев Михаил Никифорович
## Олоҕун олуктара

· 1905 с. сэтинньи 2 күнүгэр Сунтаар оройуонун Чакыр нэһилиэгэр (Күндэйэ) төрөөбүтэ.
· 1932 сыллаахха Бүлүүтээҕи педагогическай училищены үөрэнэн бүтэрэн баран Алдан, Садын оройуоннарыгар учууталынан, дириэктэринэн үлэлээбитэ.
· 1941 сыллаахха Кыһыл Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыт, Ленинград куорат блокадатын үлтүрүтүүгэ кыттыбыт.
· Сэрии кэнниттэн Күндэйэ оскуолатыгар үлэлээбитэ. Оҕолорго аналлаах хас да ырыа ааптара. Бэйэтэ баяҥҥа, фортепианаҕа оонньуура
Михаил Никифорович сельсовет депутата, солбуллубат пропагандист, коммунист этэ. 1958 сыллаахха «Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала” аат иҥэриллибитэ

# Кюндяйцев Михаил Никифорович
## Наҕараадалара

- Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
- «Ленинград оборуонатын иһин» икки төгүл мэтээл
- «Бойобуой үтүөлэрин иһин», «Германияны кыайыы иһин», «Аҕа дойду сэриитигэр Кыайыы 20 сыла” мэтээллэр

# Кюндяйцев Михаил Никифорович
## Аатын үйэтитии

· М.Н.Кюндяйцев аатын үйэтитэн оҕолоро, сиэннэрэ кини аатынан стипендия олохтообуттара.
· Күндэйэтээҕи “Албан Аат” скверигэр кини аатын үйэтитэн мемориальнай дуоска ыйаабыттара.
· Хорсун саллаат, үтүөлээх учуутал : [Кюндяйцев Михаил Никифорович туһунан ахтыылар] / (хомуйан оҥордо М. С. Аввакумов) ; [лит. ред. Александр Васильев-Көрдүгэн ; нотаҕа түһэрдэ И. Иванов ; муз. ред. К. Герасимов]. – Дьокуускай : [и. с.], 2007. – 40 с.

# Кюндяйцев Михаил Никифорович
## Суруйуулара

· Кюндяйцев М., Ааҕааччыбар - : , //Бэлэм буол. . - 1964. - Балаҕан ыйын 22 күнэ-С. 4;
· Кюндяйцев М., Баай оҕо - : , //Бэлэм буол. . - 1965. - Кулун тутар 11 күнэ-С. 4;
· Кюндяйцев М., Маҕаас ньирэй - : , //Бэлэм буол. . - 1965. - Атырдьах ыйын 26 күнэ-С. 3
· Кюндяйцев, М. Хорсун буойун Иван Кириллов : [Күндэйэ] / М. Кюндяйцев // Ильич уоттара. – 1967. – Ыам ыйын 6 к
· Кюндяйцев М. Н., Уот буулдьа аннына. [Ленинград өстөөх ытарчатыттан босхоломмута 71 сыла] - : , //Кэскил. . - 2015. - Тохсунньу 27 күнэ-С. 6
# Томас Роберт Малтус

Томас Роберт Малтус (Thomas Robert Malthus) диэн Британия үөрэхтээҕэ, экономиhа. Политика экономиятыгар уонна демографияҕа баhаам дьайыылаах.
# Молдаваан тыла

Молдаваан тыла (молд. limba moldovenească, лимба молдовеняскэ) — ромаан тылларын балкан-роман алын бөлөҕөр киирэр тыл.
Билиҥҥи лингвиистэр үксүлэрэ тыл киритиэрийинэн туспа молдаваан тылын араарбаттар, атын румыын түөлбэ тылларын тэҥэ (мунтен, олтен, арделен (трансильван) уонна да атыттар) румыын тылын молдаваан түөлбэ тыла баар дииллэр.
Молдоваттан ураты молдаваан тыла (диалега) Румыния Молдова диэн ааттанар уобалаһыгар, Трансильвания сорҕотугар, Буковинаҕа уонна Украина Одесса уобалаһыгар тарҕаммыт.
# Власов Иосиф Тимофеевич

Власов Иосиф Тимофеевич (30.03.1916—1989) — «Якутзолото» трест үлэһитэ, драга биригэдьиирэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1961). Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.

# Власов Иосиф Тимофеевич
## Олоҕун олуктара

1916 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Колбышево диэн билиҥҥитэ Омскай уобаласка киирэр дэриэбинэҕэ төрөөбүт. 1930 сыллаахтан «13 лет РККА» холкуоска киирбит. 1933 сыллаахха Саха сиригэр көспүт. Бастаан Чульмаҥҥа суол тутуутугар сылдьыбыт. Онтон 1935 с. Ленинскэй бириискэҕэ хачыгаардаабыт, драгаҕа машинистаабыт. Сэриигэ ыҥырыллыбыт. Демобилизация кэнниттэн Саха сиригэр төннүбүт, «Ленинскэй» бириискэҕэ салгыы үлэлээбит. Биригэдьиир буолбут. 1960 сыллаахха кини биригээдэтэ Алтыс пятилетка (1956—1960) сорудахтарын толорбут.
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан уонна ССКП XXIII сийиэһин дэлэгээтинэн талылла сылдьыбыта.
1989 сыллаахха өлбүтэ.

# Власов Иосиф Тимофеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1961)
* Кыһыл Сулус уордьана

# Власов Иосиф Тимофеевич
## Өссө маны көр

Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)
# Апатиит

Апатиит — кальций фосфаата, үксүн биир кэлимсэ туораахтыҥы маасса быһыытынан көстөр. Сороҕор боруода иһигэр кыбыллыбыт призма формалаах кристааллар көстөллөр. Дьэҥкирэ суох кристааллар наһаа бөдөҥ буолуохтарын сөп, холобур, Канаадаҕа апатиит 200 киилэттэн тахса ыйааһыннаах, 2 миэтэрэ кэриҥэ уһуннаах призмалара көстүбүттэрэ. Олох сэдэхтик дьэҥкир кристааллар көстөллөр, олортон ювелиирдар араас оҥоһуктары оҥороллор.
Дьэҥкир кристааллар өҥнөрө араҕастан хараҥа халлан күөххэ, фиолет өҥүгэр тиийэ буолаллар. Өҥө суох кристааллары Италияҕа уонна Германияҕа булаллар; «куоска харах» эффектаах таастары Шри-Лаанка уонна Бирма сириттэн булаллар. От күөҕэ апатииттары Алдан тардыытыгар булаллар.
# Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бириэмийэтэ

Физиологияҕа эбэтэр мэдиссиинэҕэ Нобель бириэмийэтэ (швед. Nobelpriset i fysiologi eller medicin) — Физиология эбэтэр мэдиссиинэ эйгэлэригэр уһулуччу ситиһиилэрин иһин сыл аайы учуонайдарга туттарыллар бириэмийэ, Швеция хоруоллугун билимин акадьыамыйата Стокгольмҥа туттарар.
Бу Альфред Нобель 1895 сыллаахха бэйэтэ олохтообут биэс Нобель бириэмийэлэриттэн биирдэстэрэ, 1901 сыллаахтан туттарыллар. Атын бириэмийэлэр: Химияҕа Нобель бириэмийэтэ, Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ, Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ уонна Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ..
Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бастакы бириэмийэтин 1901 сыллаахха Эмиль фон Беринг диэн учуонайга сыворотка көмөтүгэн эмтиир ньыматын иһин (бастатан туран дифтерияны эмтээһиҥҥэ туттуллубта) анаабыттара. Ыраахтааҕы Россияттан икки лауреат баар: 1904 с. Иван Петрович Павлов уонна 1908 с. Илья Ильич Мечников.
Бириэмийэни Стокгольмҥа сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан ахсынньы 10 күнүгэр туттараллар (Нобель өлбүт күнэ).

# Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бириэмийэтэ
## Лауреаттар

    Сүрүн ыстатыйа: Физиологияҕа эбэтэр мэдиссиинэҕэ Нобель бириэмийэтин лауреаттарын испииһэгэ
# Петрова Екатерина

Петрова Екатерина - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1996 сыллааҕы төрүөх. Дьокуускайтан төрүттээх.Оҕунан ытыыга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Олесов Борис Борисович.
# А

А буукуба Саха, Нуучча, Ниэмэс уонна Англискай алфавиттарга бастакы миэстэнэн суруллар буукуба. Компьютерга "1" сыыппара диэн бэлиэтииллэр.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я