yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Байрак Митхат

Митхат Байрак (туур. Mithat Bayrak, 1929 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр төрүүбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Сакарья ил, Адапазары -- 2014 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр өлбүтэ) — турок омугун тустууга, Олимпиада оонньууларын икки төгүллээх чөмпүйүөнэ.

# Байрак Митхат
## Успуорка карьерата

Митхат Байрак көҥүл тустуунан 1948 сыллаахха оччолорго киэҥник биллэр, сураҕынан, бир бастыҥ бөҕөстөрү бэлэмнээн таһаарар «Сакарья Гюнеш» диэн тустуу кулуубуттан дьарыктанан саҕалаабыта. Сотору буолан баран, ол түмүгэ көстөн, Турция көҥүл тустууга национальнай сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар киирбитэ. Митхат Байрка Газанфер Билге, Мехмет Октав, Хусейн Эркмен уонна Джеляль Атик курдук Турция биир саамай биллэр, улахан ааттаах суоллаах уонна ытыктанар тириэньэрдэригэр утумнаахтык дьарыктаммыта.
Митхат Байрак олоҕор саамай улахан бастакы түһүлгэтэ 1955 сыллаахха Барселона куоракка түстэммитэ. Онно норуоттар икки ардыларынааҕы Сир ортото байҕал оонньууларын турнира ыытыллыбыта. Бу улахан түһүлгэҕэ кини хонноҕо арыллан тустубатаҕа уонна бастакы улахан уопута буолан, орто аҥаардаах ыйааһыҥҥа бэһис миэстэ буолбута.
Ол гынан баран, биир сыл ааспытын кэнниттэн, 1956 сыллаахха, кини Мельбурн куоракка ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпиадаҕа кыһыл көмүс мэтээли ылбыта. 1959 сыллаахха Стамбул куоракка Балкан оонньууларыгар уонна Бейрутка ыытыллыбыт Сир ортото байҕал оонньууларыгар үрүҥ көмүс мэтээллэри ылаттаабыта.
Ити кэнниттэн 1960 сыллаахха Митхат Байрак Рим куоракка ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпиадаҕа икки төгүлүн кыһыл көмүс мэтээли ылары ситимпитэ.
1964 сыллаахха Япония Токио куоратыгар ыытыллыбыт Олимпиадаҕа биирдэ даҕаны кыайтарбатаҕа эрээри, оонньууттан туораабыта, икки төгүллээн тэҥнэспитэ. .
1960 сыллаахха кини Турцияҕа "Сыл бастыҥ спортсмена" ааты ылбыта
2011 сыла балаҕан ыйыыгар кинини FILA Албан аат саалатыгар киллэрбиттэрэ.
# Башнефть

Башнефть— Уфа куоракка (Башкортостан) баар Арассыыйа хампаанньата. Корпорация геологическай чинчийиилэринэн, нефть сырье атыытынан дьарыктанар. Алмааhы хостуур сyрyн оройуон — Арассыыйа. Штаб-кыбартыыралара Москуба куоракка уонна Уфа куоракка бааллар.
# Күдэрик

Күдэрик — салгыҥҥа тыал өрүкүтэн таһаарбыт хаара, хаар кыырпаҕа.

# Күдэрик
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Диссонанс

Диссонанс биитэр Консонанс — бүтэй дорҕооннор дьүөрэлэhиилэригэр эрэ олоҕурбут, аhаҕас дорҕооннору болҕомтоҕо ылбат толорута суох рифма курдук көрүөххэ сөп.
Холобур, маннык син гармоническай варианнары: кэлбит – барбыт, турбут – көрбүт.
# Сахалар Уобаластааҕы Сийиэстэригэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ (1912)
## Сахалар Уобаластааҕы Сийиэстэригэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ

* Скрябин Василий Николаевич
* Молотков Егор Михайлович
* Ефимов Спиридон Васильевич
* Васильев Иван Гаврилович
* Эверстов Николай Тимофеевич
* Слепцов Вонифатий Харлампович
* Слепцов Федор Маркович
* Аржаков Иван Алексеевич
* Кривошапкин Николай Осипович
* Слепцов Николай Симонович
* Егасов Елпидифор Михайлович
* Готовцев Пантелеймон Егорович
* Шараборин Софрон Афанасьевич
* Кулаковскай Роман Федорович
* Башарин Илья Никифорович
* Киприянов Никита Константинович
* Андреев Георгий Иванович
* Афанасьев Иван Алексеевич
* Новгородов Семен Андреевич
* Сивцев Иннокентий Дмитриевич
* Аргунов Герасим Сидорович
* Макаров Иван Иванович
* Силин о. Афанасий
* Новгородов Семен Трофимович
* Михайлов Власий Ильич
* Климентов Алексей Иванович
* Готовцев Иван Иванович
* Соловьев Иван Герасимович
* Иванов Кузьма Константинович
* Тимофеев Михаил Тимофеевич
* Слепцов Гавриил Андреевич
* Готовцев Семен Петрович
* Никифоров Дмитрий Михайлович
* Степанов Иван Алексеевич
* Лазарев Николай Колнстантинович
* Ефимов Егор Семенович
* Слепцов Семен Николаевич
Бу дьон тиһигин күбүрүнээтэр Крафт бигэргэппит, утарбатын биллэрбит.
Боротокуолга эбии ыҥырыылаах дьон тиһигэ баар:
* Боотуруус улууһун урукку кулубата Николаев Егор Дмитриевич
* Байаҕантай улууһун урукку кулубата Неустроев Егор Васильевич
* Илин Хаҥалас улууһун Хаптаҕай нэһилиэгин сахата Егоров Семен Иванович.
# Николаев Александр Петрович

Николаев Александр Петрович — саха устуоруйатыгар сыаркап дьайыытын чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.

# Николаев Александр Петрович
## Олоҕун олуктара

* 1971 сыллаахха балаҕан ыйын 3 күнүгэр Саха АССР Ленинскэй оройуонун Ньурба бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
* 1988 с. — Новосибирскайдааҕы государственнай университеты бүтэрбитэ.
* 1993—1996 сс. — Новосибирскайдааҕы государственнай университет аспирантуратыгар үөрэнэр.
* 1996—1997 сс. — Новосибирскайдааҕы государственнай университетка отечественнай история преподавателинэн үлэлиир.
* 1996 с. — история билимин кандидатыгар «Церковно-приходская община новокрещеных аборигенов Северо-Западной Сибири (вторая половина XVIII в.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситтиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1997—1998 сс. — национальнай сыһыаннарга салаа старшай научнай үлэһитэ.
* 1998—2000 сс. — государственнай тутууга салаа сэбиэдиссэйэ.
* 2000—2002 сс. — гуманитарнай чинчийии Институтка история салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
* 2004 сылтан — Саха государственнай университетыгар история кафедратын доцена.

# Николаев Александр Петрович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Политика церковных властей в отношении коренного населения Северного Приобья во второй половине XVIII в.» (Сб.: Проблемы истории местного управления Сибири.— Новосибирск, 1996).
* «Духовенство приходов новокрещенных Северо-Западной Сибири (2-я пол. XVIII в.)» (Сб.: Социально-демографические проблемы истории Сибири XVII—XX вв. Бахрушинские чтения, 1996.— Новосибирск, 1997).
* «Проблема насилия в миссионерской деятельности православной церкви в Северном Приобье (XVIII в.)» (Сб.: Логос. Историко-литературный альманах гуманитарного факультета НГУ.— Выпуск 1.— Новосибирск, 1997).
* «Религиозный фактор в межэтнических отношениях» (Сб.: Этносоциальное развитие Республики Саха (Якутия): потенциал, тенденции, перспективы.— Новосибирск, 2000).
* «Взаимоотношения государства и международных, российских и региональных религиозных объединений в РС(Я)» (Сб.: Республика Саха (Якутия): государственное строительство в геополитических сценариях XXI века.— Якутск, 2000).
* «Государственность Республики Саха (Якутия): проблемы современного этапа» (Сб.: Республика Саха (Якутия): путь к суверенитету.— Якутск, 2000).
* «Республика Саха (Якутия) в геополитических сценариях мироустройства XXI века» (Сб.: Республика как субъект Федерации: итоги и перспективы федеративных отношений.— Якутск, 2001).
* «Проблемы и перспективы развития этноконфессиональной ситуации в Республике Саха (Якутия)» (Сб.: Сибирь на перекрестке мировых религий.— Новосибирск, 2001).
# Бөкчөҥөө нэһилиэгэ

Бөкчөҥө нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бөтүҥ.
Улуус кииниттэн 59 км илин диэкки сытар.
Олохтоох дьонун ахсаана 530 киһи (2007 сыл).

# Бөкчөҥөө нэһилиэгэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
# Борисов, Андрей Саввич

Борисов Андрей Саввич — судаарыстыбаннай уонна култуура диэйэтэлэ, уhулуччулаах режиссер. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын уонна духуобунаһын сайдыытын миниистирэ (1990-2014с.с.), Былатыан Ойуунскай аатынан Саха академическай тыйаатыр уус-уран салайааччыта, Олоҥхо тыйаатырын төрүттээччи.

# Борисов, Андрей Саввич
## Олоҕун олуктара

* 1951 сыл сэтинньи 28 күнүгэр Кэбээйи улууһун Нидьили нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү тыйаатыр үөрэҕин (М. Н. Гладков кылааһа) бүтэрбитэ.
* 1983 сылтан Саха тыйаатырын сүрүн режиссера.
* 1976 сыллаахха армияттан кэлэн баран, Саха судаарыстыбаннай үнүбэрсиэтигэр тыйаатыр устуудьуйатын тэрийбитэ.
* 1977—1981 сыллардаахха А. В. Луначарскай аатынан ГИТИС (маастар - А. А. Гончаров) устудьуона. Устудьуоннуу сылдьан В. В. Маяковскай аатынан тыйаатыр испэктээктэригэр кыттар.
* 1982 сылтан Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын режиссера.
* 1990 сылтан 2015 сылга диэри Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын уонна духуобунаһын сайдыытын миниистирэ.
* 2000 сылтан 2007 сылга диэри АГИИК ректора.
* 2014 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай сүбэhитэ.

# Борисов, Андрей Саввич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

Кэргэнэ — Борисова Степанида Ильинична, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, ырыаһыт, Российскай Федерация норуодунай артыыһа.

# Борисов, Андрей Саввич
## Айар үлэтэ

* Суорун Омоллоон «Сайсары», исправник, 1974
* Чингиз Айтматов. «Хаарыан хампа күөх кытылым», 1982. Бу испэктээк 1986 сыллаахха ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин ылбыта
* В. Протодьяконов уонна А. Борисов «Мин хаалларбыт ырыаларым»
* Н. Гоголь. «Кэргэн кэпсэтии», 1984
* А. Софронов. «Бүдүрүйбүт көммөт», 1984. Бу испэктээги ССКП Саха обкома бобо сылдьыбыта
* Суорун Омоллоон. «Көҥүл итии күнэ», 1985
* Н. Лугинов. «Алампа, Алампа», 1986
* Б. Брехт. «Сезуан үтүө киһитэ», 1987
* В. Распутин. «Прощание с Матерой», 1989. Бу испэктээги Москуба куорат М. Горькай аатынан МХАТка туруорбута
* П. Ойуунускай. «Улуу Кудаҥса», 1990
* А. Борисов. «Танцплощадка», 1993
* Вл. Соловьев. «Три разговора», 1993. Бу испэктээги А. С. Пушкин аатынан Нуучча тыйаатырыгар туруорбута
* М. Жирков уонна Г. Литинскай. «Дьулуруйар Ньургун Боотур», опера, 1993. Бу испэктээги Опера уонна балет тыйаатырыгар туруорбута
* П. Ойуунускай. «Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай», 1994
* А. Чехов. «Хопто», 1995
* М. Мусоргскай. «Борис Годунов», опера, 1996. Бу испэктээги Опера уонна балет тыйаатырыгар туруорбута
* У. Шэкспир. «Илиир Хоруол», 1998. Бу испэктээк Арассыыйа Судаарыстыбаннай бириэмийэтин ылбыта
* В. Федотов. «Одиссея инока Якутского», 1999. Бу испэктээги А. С. Пушкин аатынан Нуучча тыйаатырыгар туруорбута

# Борисов, Андрей Саввич
## Наҕараадалара уонна ааттара

* Российскай Федерация норуодунай артыыһа,
* Российскай Федерация уонна Саха Республикатын искусствотын үтүөлээх деятелэ,
* ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата,
* Арассыыйа Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата,
* СР П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата,
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык олохтооҕо (2011)
# Клавдиево-Тарасово

Клавдиево-Тарасово (укр. Клавдієве-Тарасове) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 069 (2014).
# Гипертрофия

Гипертрофия - киhи ис органын сабардама уонна ыйааhына внутриклеточнай структуралар ахсааннара элбиириттэн улаатыыта. Гипертрофия дьиҥ уонна албын буолун сэп. Албын гипертрофияҕа ис орган улаатарыгар сыалаах тканнар үөскүүллэриттэн тутулуктаах.
# Л.В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория

Л. В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория - Арассыыйаҕа Саратов куоракка баар музыкальнай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1900 с. Импэрээтэрискэй Нуучча музыкальнай уопсастыбатын Саратовтааҕы Алексеевскай консерваторията диэн цесаревич Алексей аатынан төрүттэммит. 1902 с.музыкальнай учуулусса дьиэтэ тутуллубут. Кэлин, консерватория буоларыгар дьиэ реконструкцияламмыт. 1918 с. национализация буолбутугар консерватория судаарыстыбаннай диэн ааттаммыт. 1935 с. Л. В. Собинов аатын иҥэрбиттэр.
1985 с.консерватория Улахан саалатыгар "Зауэр" немецкэй фирма органа туруоруллубут.

# Л.В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Факультеттара

1. Фортепианнай факультет
Кафедралара:
-специальнай фортепиано -камернай ансаамбыл уонна концертмейстерга бэлэмнэнии -фортепиано
2. Оркестровай факультет
Кафедралара:
-оркестровай струннай үнстүрүмүөннэр -оркестровай духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэр -норуодунай үнстүрүмүөннэр
3. Вокальнай-дирижерскай факультет
Кафедралара:
-академическай толоруу -дирижирование -норуодунай ырыаны толоруу уонна этномузыкология
4. Историческай түөрүйэ
Кафедралара:
-музыка устуоруйата -музыка түөрүйэтэ уонна композиция -музыкальнай педагогика уонна толоруу ускуустубатын устуоруйата уонна түөрүйэтэ -гуманитарнай дисциплиналар
5. Орто профессиональнай үөрэх факультета
Предметнай-цикловой комиссиялар:
-гуманитарнай дисциплиналар ПЦК -норуодунай оркестр үнстүрүмүөннэрэ ПЦК -музыкальнай-теоретическайдисциплиналар ПЦК -уопсай фортепиано ПЦК -оркестровай духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэр ПЦК -оркестровай струннай үнстүрүмүөннэр ПЦК -специальнай фортепиано ПЦК -вокальнай ускуустуба уонна сольнай норуодунай ырыаны толоруу ПЦК -хоровой дирижирование ПЦК
6. Тыйаатыр института
Кафедралара:
-актёр маастарыстыбата -испэссээлинэй дисциплиналар.
7. Научнай-педагогическай каадырдары бэлэмнээһин уонна эбии профессиональнай үөрэхтээһин факультета
2010 с.тыйаатыр факультета - Л. В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института буолбут.

# Л.В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Рейтиннэрэ

Л. В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
1. Саратов куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 7-с миэстэ.
2. Саратовскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 7-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 511-с миэстэ.

# Л.В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Ссылкалара

https://web.archive.org/web/20110113000126/http://www.sarcons.ru/new/index.php/information.html https://web.archive.org/web/20111117002432/http://www.saratov.gov.ru/region/culture/konsa.php https://saratov.ucheba.ru/uz/19724
# Кукуул

Кукуул — утуйар мөһөөк, түөлбэ тыл. Сэниэ ылаатын, таба кукуулга киирэн утуйдулар Р. Б. УК. 153.
(«Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт» — Дьокуускай. Бичик, 2004 с.)
# Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружината

Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружината — XX үйэ 20-с сылларыгар сэбиэскэй былаас иһин саа-саадах тутан охсуспут дьон тэрилтэлэрэ.
XX үйэ саҥатыгар Бүлүү уокуругар уопсастыбаннай бэлитиичэскэй хамсааһыннар тэнийэн барбыттара. 1918 с. Уобалас Сэбиэтин Рыдзинскай этэрээтин көмөтүнэн былаастан туораппыттара, уонна 1918 сыл бэс ыйын 18 күнүгэр (от ыйын 1 күнүгэр) оробуочайдар дьокутааттарын Саха сиринээҕи Сэбиэтэ бэйэтин үлэтин саҕалаабыта.
Мантан ыла Саха сиригэр саалаах-саадахтаах утарыта туруу саҕаламмыта. Кыһыллар уонна үрүҥнэр, саҥа былаас иһин уонна эргэ былаас иһин охсуһааччылар лааҕырдара баар буолбуттара.
Бүлүү уокуругар Сэбиэскэй былааһы олохтооһуҥҥа улахан үлэни уезтааҕы хамыһаар Аржаков Степан Максимович ыыппыта. Бастаан улууска Буолас хамыһаарынан (волостной комиссар, волком) Монастырев Матвей Васильевич анаммыта. Онтон 1918 с. от ыйын 6 күнүгэр Жирков С. Н. бэрэстээтэллээх оробуочайдар дьокутааттарын Сэбиэтэ тэриллибитэ. Сэбиэт аҕыс киһилээх кыһыл гвардияны тэриммитэ.
1918 с. атырдьах ыйыгар Сэбиэт былааһа сулларыллыбыта. Аржаков доҕотторун кытта Өлүөхүмэнэн Бодойбоҕо түһэргэ суоттанан дойдутуттан барбыта. 1919 сыллаахха ахсынньыга Колчак былааһа сууллубута. Бүлүү уокуругар Сэбиэскэй былааһы чөлүгэр түһэриигэ Аржаков баһылыктаах аналлаах хамыыһыйа тэриллибитэ. Бары сирдэргэ революционнай кэмитиэттэр (ревкомнар) тэриллибиттэр.
Үөһээ Бүлүү волревкомун бэрэстээтэлинэн Павлов Андрей Петрович, улуус судьуйатынан Дягилев Андрей Алексеевич, улуус милиисийэтин начаалынньыгынан Овчинников Яков Захарович анаммыттара.
1921 с. Охуоскайтан уонна Верхоянскайтан үрүҥнэр иһэллэрэ биллибитэ. Ону утары Центросибирь Иркутскайтан Каландарашвили хамандыырдаах хас да этэрээти ыыппыта. 1922 с. тохсунньутугар ОГПУ 80-с дивизионун ыыппыттара. Дивизион үс этэрээккэ хайдыбыта. Дивизион Беляев хамандыырдаах иккис этэрээтэ кулун тутарга Бүлүү куоратыгар кэлбитэ. Ити иннинэ олунньуга Бүлүүгэ кыһыл дружина тэриллибитэ.
Оттон Үөһээ Бүлүүгэ дружинаны тэрийэр туһунан боппуруос кулун тутар бастакы аҥаарыгар турбута. Дружинаны Бүлүү куоратыттан окрисполком чилиэнэ Михалев Петр Иванович кэлэн Кардашевскай Руф Ивановичтыын, Павлов Андрей Петровичтыын, Дягилев Андрей Алексеевичтыын, Овчинников Яков Захаровичтыын тэрийбитэ. Хамандыырынан народнай судьуйа Дягилев А.А., хамандыыр көмөлөһөөччүтүнэн волревком бэрэстээтэлэ Павлов А.П. анаммыттара. Дружина чилиэнин ахсаана 33 киһиэхэ тиийбитэ.

# Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружината
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружинатын байыастара (тиһик)
* Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон (тиһик)
# Идиома

Идиома – тыл уратыта. Атын омук тылыгар сирэйинэн сатаан тылбаастаммат сомоҕо домох этии. Оннуктар хайа баҕарар омукка элбэх буолаллар. Саха тылыгар холобурга манныктары аҕалыахха сөп: «хой баhы туойар», «оруо маhы ортотунан», «тимир тириитин кэппит», «үөhэ тэhиннэ», «ыт охсуох киhи суох», «бэрт киhи бэргэhэ сирэй, үтүө киhи үтүлүк сирэй». Ханнык да омук тыла төрүтүнэн идиоматическай майгыннаах. Ол иhин уус-уран тылбаас үрдүк искусствонан ааттанар. Идиоматическай этиилэртылга, уус-уран айымньыга национальнай кыраасканы (колориты) биэрэллэр. Ону атын тылга бэйэлэрин ураты өҥнөрүн-дьүhүннэрин сүтэрбэт курдук чаҕылхайдык тылбаастыыр уустук.
# Таймыыр

Таймыыр -

# Таймыыр
## Географическэй объектар

* Таймырский полуостров — полуостров, расположенный между Енисейским и Хатангским заливами.
* Таймыр — Карскай муораҕа баар улахан дьон олорбот арыыта.
* Кыра Таймыыр — Лааптевтар муораларыгар баар арыы.
* Таймыыр (күөл) — Таймыырга баар күөл.
* Таймыырский залив — залив Карского моря, омывающий центральную часть морского побережья полуострова Таймыр.
* Таймыр (банка) — банка у западного побережья острова Южный архипелага Новая Земля.

# Таймыыр
## Административнай единицалар

* Таймыырдааҕы (Долганнар-Ненецтар) автономнай уокурук — субъект Российской Федерации в Восточной Сибири, существовавший до 2007 года.
* Таймыырдааҕы Долгаан-Ненец оройуона — муниципальный район в северной части Красноярского края.

# Таймыыр
## Хараабыллар

* «Таймыр» — ледокольный пароход.
* «Таймыр» — атомный ледокол.

# Таймыыр
## Атын

* Таймыр — Дудинкаҕа тахсар хаһыат.

# Таймыыр
## Өссө көр

* Таймыыра — өрүс.
# Бубякин Николай Васильевич

Бубякин Николай Васильевич (15.09.1898—12.05.1942) — ил уонна баартыйа диэйэтэлэ, 1928—1929 сылларга Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ.

# Бубякин Николай Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1898 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Илин Хаҥалас улууһун Иккис Наахара нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1918—1919 cc. — Илин Хаҥалас сир управлениетын чилиэнэ.
* 1919—1920 сс. — Үһүс Наахара нэһилиэгин Совнаркомын чилиэнэ.
* 1920—1924 сс. — Илин Хаҥалас эрэпкиэмин сэкирэтээрэ.
* 1924—1928 сс. — Дьокуускай уокурук ситэриилээх кэмитиэтин бэрэcсэдээтэлэ.
* 1928—1929 сс. — Саха АССР Совнаркомун бэрэcсэдээтэлэ.
* 1929 с. — сир оҥоруу наркома.
* 1930—1931 сс.— Арҕаа Хаҥалас райисполкомын бэрэcсэдээтэлэ.
* 1932 с. — Саха АССР КСК салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1932—1935 сс. — Дьокуускайдааҕы куорат сэбиэтин бэрэcсэдээтэлэ.
* 1937 с. — Саха АССР Совнаркомун дьыалатын салайааччыта.
* 1938 сыл сэтинньи 1 күнүгэр эрипириэссийэҕэ түбэһэн хаайыллыбыта.
* 1941 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр аҕыс сылга хаайыыга барбыта ( КрасЛаг).
* 1942 сыл ыам ыйын 12 күнүгэр хаайыы балыыһатыгар өлбүтэ.
* 1956 сыл муус устар 29 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Суута реабилитациялаабыта.
Уус-Андылааҕа диэн алааска 1898 сыллааха балаҕан ыйын 15 күнүгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Таҥара дьиэтигэр церковнай-приходской оскуолаҕа үөрэнэн 4 кылааһы бүтэрбитэ. Дьадаҥы ыал оҕото буолан салгыы кыайан үөрэммэтэҕэ . 1916 сыллаахха билэр киһитин кытта Бодойбоҕо тиийэн бириискэ хонтуоратыгар суруксуттаабыта. Онтон Илин-Хаҥалас улууһун волревкомун сэкиритээринэн анаммыта. 1921 с. Волревком продналогу хомуйуу боппуруоһунан дьарыктаммыта.1922 с.волисполком сэкиритээринэн , онтон бэрэстээтэлинэн талыллан 1924 с. диэри үлэлээбитэ. Бу сыл ахсынньы ыйга Сэбиэттэр Дьокуускай уокуругунааҕы сийиэстэригэр кыттыбыта. Сийиэскэ кинини Дьокуускай уокурук Ситэриилээх Комитетын бэрэстээтэлинэн талбыттара. 1928 с.ыам ыйыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ситэриилээх Кэмитиэтин (ЯЦИК) уонна Совнаркомун (СНК) бэрэстээтэлинэн анаабыттара. 1930 с . Арҕаа-Хаҥаласка РИК бэрэстээтэлинэн , 1931 с.СКСК-ин тэрийэр салаатын сэбиэдиссэйинэн,1932 с. Дьокуускай куорат сэбиэтин бэрэстээтэлинэн үлэлээбитэ. 1936-37 сс. Саха Автаномиятын 15 сылын бэлиэтиир СКСК үбүлүөй хамыыһыйатын эппиэттээх сэкиритээринэн үлэлээбитэ. 1938 с.сэтинньи 1 күнүгэр Совнарком дьыалаларын дьаһайааччынан ананан үлэлии сылдьан эрипириэссийэҕэ түбэһэн хаайыллыбыта.
Түөрт сыл хаайыы эрэйин–муҥун көрөн, доруобуйата кыайан тулуйбакка 44 сааһыгар 1942 с. түрмэҕэ өлбүтэ. 1956 с. муус устар 29 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Суута Бубякин Н.В. реабилитациялыыр туһунан уураах таһаарбыта. Бубякин Н.В. төһө да кыра үөрэхтээҕин иһин М.К.Аммосов,П.А.Ойуунускай , А.Г.Габышев, Х.П.Шароборин курдук саха чулуу уолаттарын кытта тэҥҥэ дойдутун, норуотун туһугар үлэлии-хамсыы сылдьыбыта.

# Бубякин Николай Васильевич
## маны көр

* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ

# Бубякин Николай Васильевич
## Ылыллыбыт сирэ

Саха сирин Национальнай архыыба Ф.З. Оп.4. Д. 156; Ф.4. Оп.51. Д.333
* ↑ "Дойдум миэнэ Наахара", 2014 с. Дьокуускай. Соловьева Юля, Наахара орто оскуолатын 5 кылаас үөрэнээччитэ
# Трахеитка

Трахеитка — хабарҕа сүһүрдүүтэ. Стрептококктарынан, стрептококктарынан ыҥырыллар.
# Алмазы Анабара

«Алмазы Анабара» 1998 сыл тохсунньу ыйыгар «Алмазы Анабара» аьа5ас акционернай уопсастыба курдук, Анаабыр улууьугар (саха сирин уьук хотугулуу-ар5аа) сир чугас аранатыгар сытар алмаастары хостуурга анаан тэриллибитэ. 2004 сыл атырдьах ыйыгар уопсастыба хаттаан акционированияны барбыта.
Улэлиир хайысхата: Алмаас хостооьуна, геологическай чинчийии;
Тутаах дириэктэрэ: Маринычев Павел Алексеевич
«Алмазы Анабара» cаха сирин биир тутаах тэрилтэтэ. 2007 сылтан 100 % акцията Алроса бас билиитигэр. Алмаас хостонор сирдэрэ Республика хотугулуу-ар5аа хас да улууьугар тайаан сыталлар.
Алмааьы 7 сиргэ хостууллар: «Мор5о5ор», «Исток», «Холомолоох», «Эбэлээх», «Гусиное», «Ручей 41» уонна «Курун урэх». Тэрилтэ5э быьа холоон 1800 киьи улэлиир.
Уьук хоту айыл5ата тыйыс буолан, алмаастаах кума5ы байытааьын дьыл кэмин учуоттан туран сайынны ыйдарга ыытыллар.
2016 сылга «Алмазы Анабара» 3,421 млн карат алмааьы хостообута, ол Алроса хампаанньа уопсай хостуур алмааьыттан 5 % ылар. 2013 сылга «Алмазы Анабара» хампаанньа Булун уонна Анаабыр улуустарыгар алмааьы хостуур «Нижне- Ленское» тэрилтэни атыыласпыта.
«Нижне- Ленское» тэрилтэ «Молодо», «Биллээх» уонна «Ручей Шлиховой» диэн сирлэргэ алмааьы хостуур. 2016 сылга бу тэрилтэ 1,724 млн. карат алмааьы хостообута.
Бу куннэ «Алмазы Анабара» сурун улэтин хайысхатын таьынан улэ сана керуннэрин кехтеехтук сайыннарар. Алмааьы хостуур сурун дьарыгын таьынан маьы танастааьынна, тыа хаьайстыбатын сайынарыыга, аьы-уелу дэлэтиигэ кехтеехтук кыттар.
Бас билээччилэр:
* 51% акциятын ALROSA
* 40% акциятын Саха Сирэ
* 9% акциятын Комдрагметалл
Онтон "Алмазы Анабара" бэйэтэ АлМас бөлөх 80% акциятын бас билэр, ол эбэтэр контрольнай пакеты.

# Быhаарыылар

* ↑ http://alanab.ykt.ru/site/about
* ↑ http://www.alrosa.ru/corporate-structure/ооо-алмазы-анабара/ Архыыптаммыт 2017, Сэтинньи 29 күнүгэр.
# СНХ

СНХ (Саха националистическай хамсааhына), Якутская националистическая движение диэн буолар. Бу улахан организация Сунтаар, Мэнэ-Ханалас уонна Томпо Сахалара тэрийбиттэрэ. Билинни кэмнэ СНХ Дьокуускай куораты тутан олорор уонна Арассыыйа 71 улахан куораттарыгар баар. Билигин 37 омук дойдуларыгар отделениялаах, олор ахсааннарыгар - АХШ, Канада, Германия, Бельгия, Эстония уонна Кытай. Дьонун ахсаана бастаан тэриллиитигэр (2001) - 1 тыс, онтон билигин - 20-30 тыс. дьон. Салалтата - Мэнэ-Ханалас улууhа. Сыл аайы улуустар уларытан иhэллэр. Эhиил (2010) СНХ-ны салайыахтаах Нюрба.

# СНХ
## СЫАЛА

Саха омугун атын омуктартан көмүскүүр уонна Саха студеннарын улахан ВУЗ-тарга киллэрии. Дискриминацияны тулутуу. Билигин уонна Саха Республикатын Арассыыйаттан араара сатыыра.

# СНХ
## СНХ биллэр чилиэннэрэ

Саха элбэх народнай артыыстара уонна ырыаhыттара.

# СНХ
## СНХ тойоно

СНХ тойоно элбэх, олортон биир биллэр Саха бастын националииhэ Уххан - uhhan.ru
# Соҕуруу

Соҕуруу — күнүс күн саамай үрдүктүк тахсар өттүнээҕи саҕах хайысхата.

# Соҕуруу
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Дьарыйыы

Дьарыйыы — салыннаран иһитиннэрии. Саҥарбакка көрөн да дьарыйыахха, сыыһа быһыыланарын өйдөтүөххэ, көрсүөрдүөххэ сөп. Таһыйан эмиэ дьарыйаллар. Биһиги тылынан дьарыйыыны — туох эмэ буойар тылы этэн иһитиннэриини кэпсиибит. Төрөппүт-төрөппүт, иитээччи-иитээччи тыла оҕотуттан (кимиэхэ туһуламмытыттан) көрөн, тус-туһунан буолуон сөп. Сорох: "Ва-ся!.." эрэ диэҕэ. Оҕо онно сыһыйа түһүө.