yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Данилов Эдуард Федорович

Данилов Эдуард Федорович – үлэ, тыыл, государственнай сулууспа бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык кыр­дьаҕастарын Сэбиэтин Президиумун чилиэнэ.
1933 сыллаахха Ньурба оройуонун Бордоҥ нэ­һи­лиэгэр, «Тойон уйалаах» диэн алааска холкуостаахтар кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
1948 сыллаахха Маалыкай сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, Ньурба бастакы нүө­мэрдээх оскуолатын 1951 сыллаахха бүтэрбитэ уонна Дьокуускай куоракка пе­да­гогическай институт историко-филологическай факультетын саҥа тэриллибит са­ха оскуолаларыгар нуучча тылын уонна литературатын үөрэтэр учууталлары бэ­лэм­ниир (РОЯШ) салаатыгар киирэн үөрэнэн нуучча тылын уонна литературатын үө­рэтэр преподаватель идэтин баһылаабыта. 1955 сылтан түөрт сыл саҥа орто ос­куо­ла буолбут Маалыкай оскуолатыгар завуһунан (оскуола директорын үөрэх чаа­һы­гар солбуйааччынан) үлэлээбитин кэннэ, партия райкомун бюротун реко­мен­да­ци­я­тынан Степан Васильев аатынан колхоз парткомун босхоломмут секретарынан тал­ларан үлэлэппиттэрэ. Сотору буолаат партия райкомун партийнай-тэрийэр от­де­лын инструкторынан анаабыттара, нтон партия Ньурбатааҕы райкомун иккис сек­ре­та­рынан талбыттара.
Онно уһуннук үлэлээбэтэҕэ. 1963 сыллаахха Ньурба уонна Сун­таар оройуоннара холбоһон, бөдөҥсүйэн Ленинскэй оройуон диэн буолбуттара. Бу бөдөҥсүйбүт оройуоҥҥа Э.Ф.Данилов райсовет исполкомун председателин сол­буй­ааччынан талыллан үлэлээбитэ. Өр-өтөр буолбатаҕа, аны оройоун хайдан урук­ку чөллөрүгэр түһүүлэригэр Данилов Э.Ф. Ньурба өртүгэр райсовет исполкомун си­рэй председателинэн быыбардаммыта. 1970 с. Москва куоракка үрдүкү пар­тийнай оскуоланы бүтэрэн кэлээтин кытта ССКП обкомун бюрота ре­ко­мен­да­ци­я­лаан партия Горнайдааҕы райкомун бастакы секретарынан талларбыта, ити эп­пиэт­тээх дуоһунаска сэттэ сыл үлэлээн баран, партия уобаластааҕы комитетын ап­па­раатыгар сектор сэбиэдиссэйинэн партия эстиэр диэри үлэлээбитэ. Онтон сэттэ сыл «Холбос» респотребсоюз кадрын отделын начальнигынан, уопсай отделын сэ­биэ­диссэйинэн үлэлэтэлээбитэ.
Кэнники сылларга Саха Республикатын Президе­нин уонна Правительствотын Администрациятыгар ведущай специалист-эппиэт­тиир дежурнай дуоһунастарыгар үлэлээтэ, күн бүгүҥҥэ дылы Республика Ытык кыр­дьа­ҕастарын Үрдүкү Сүбэтин эппиэттээх секретарын дуоһунаһыгар үлэлии сылдьар.
Кини Саха АССР VII ыҥырыылаах Үрдүкү Советын депутатынан, партия Саха уобаластааҕы комитетын чилиэнинэн хаста да талыллан үлэлээбитэ. Рос­сий­скай Федерация журналистарын Союһун чилиэнин быһыытынан саха бастакы рево­лю­ционердарын, биллиилээх партийнай деятеллэрин тустарынан элбэх ыс­та­тый­алары суруйда, уонтан тахса кинигэлэри суруйан «Бичик» кинигэ кыһатынан та­һаар­тарда. Э.Ф.Данилов өр сыллаах, үтүө суобастаах үлэтэ Советскай пра­ви­тель­ство­нан, РФКП-ан хас да медалларынан, орденнарынан бэлиэтэннэ. Кини Горнай уон­на Ньурба улуустарын, төрөөбүт Бордоҥун нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
# Беовульф

Беовульф (ааҥл. Beowulf) диэн Англосаксон эпос поэмата. Герман омуктар баатыр номохторун үгэстэринэн айыллыбыт. 3182 аллитератив хоһоонтон турар. Былыргы аангыл литературатын биир тутаах уонна элбэхтик тылбаастанар үлэтэ буолар. Айымньыһытын аата биллибэт. 975-1025 сылларга суруллубут буолуон сөп диэн литература үөрэхтээхтэрэ сабаҕалыыллар. Номох буолар сирэ 6 үйэтээҕи Скандинавия. Гөт баатыра Беовульф даан хоруолугар Хротгарга көмөҕө кэлэр. Хротгар Хеорокка баар бал саалатын Грендель диэн абааһы буулаабыт. Беовульф Гренделы өлөрөр. Онтон Грендель ийэтэ охсуһа кэлбитин кинини эмиэ өлөрөр. Кыайыылаах Беовульф дойдутугар Гөтлаҥҥа төннөр уонна Гөт хоруола буолар. Биэс уон сылынан Беовульф Луону кытта кыргыһан кыайар, ол эрэн оһоллонон бэйэтэ эмиэ өлөр. Беовульф өлүгүн чаҕардара уматан баран биир тумулга кини аатын мэҥэтитэр тала туталлар.
Беовульф биир эпос хомуура быһыытынан тиһиктэниэн иннинэ араас сорохторо тыл этиитинэн дьон-сэргэ устун тарҕанар буолуохтарын сөп диэн үөрэхтээхтэр сабаҕалыыллар. Беовульф номоҕо герман төрүт итэҕэлэ баһыйар кэмигэр айыллыбыт дииллэр. Ол гынан баран кини иһигэр син добоччо христиан матыыптара бааллар. Бу туһунан үөрэхтээхтэр мөккүөрдэрэ бара турар: былыргы номохторго христиан матыыптарын хойутуу эппиттэр дуу эбэтэр айымньыһыта бэйэтэ христиан киһи эбитэ дуу? Бу икки мөккүөрдээх барылтан арыт барылы тутуһааччылар эмиэ бааллар. Беовульф суруллубут тыла сүрүннээн былыргы аангыл арҕаа сакс түөлбэ тыла. Онуоха аангыл атын түөлбэ тылларын дьайыылара эмиэ бааллар. Бу барыта номох Англия араас сирдэринэн уһун уустук сайдыы суолун ааспытын көрдөрөр. Беовульф эпоһун соҕотох хаалбыт суруйуута Ноэль кодекса диэн биллэр. Кини Британия библиотекатыгар харайыллар.
Беовульф номоҕо ис хоһоонунан атын омуктар араас номохторун кытта онон-манан маарыннаһыылаахтарын бэлиэтииллэр, олор ахсааннарыгар: Исландия Греттис сагата, Норвегия Хрольф Краки уонна Бөдвар Бьярки номохторо, Эһэ уолун сэһэнэ, Ирландия Илии уонна Оҕо сэһэнэ, Хомер Одиссеята, Вергилиус Энеидата. Христиан матыыптарыттан Биибилийэ Үөскээһин, Барыы, Даниэль битиктэрин кытта маарыннааһыылар бааллар.
# Тоҕус былас суһуоҕу өрүү (оонньуу)

Тоҕус былас суһуоҕу өрүү - саха оонньуута.
Бөлөҕүнэн оонньууллар. 27 сүүмэх сиэли эбэтэр быаны уһуктарыттан биир үрдүктээх сиргэ ыйаан кэбиһэллэр. Бөлөх кыттыылаахтара тэйиччи тураллар, уонна чэ дииллэрин кытта биирдии-биирдии сүүрэн тиийэн ол сүүмэхтэри өрөллөр. Ханнык бөлөх түргэнник уонна үчүгэйдик, кытаанахтык өрбүтэ кыайыылаах тахсар
# Эбир (даҕааһын аат)

Эбир — эриэннии чуоҕурдаах. Бу даҕааһын ааты кытта эбириэн диэн өйдөбүл чугас - эриэн буолан көстөр элбэх бытархай чуоҕурдаах, эбирдэрдээх.
# Москуба (өрүс)

Москуба (өрүс) — Киин Арассыыйа орто өрүһэ, Москуба уобалаһынан, Москуба куоратынан уонна, кыратык Смоленскай уобалаһынан устар, Ока (Волга тардыыта) өрүс хаҥас салаата.
# .ca

.ca диэн Канада үрдүк таhымнаах ил домена.
# Айылҕа

Айылҕа диэн аан дойду, тулалыыр эйгэ. Олох, харамайдар, үүнээйилэр, Сир, күн-дьыл, материя уонна энергия, Мироздание эмиэ айылҕа өйдөбүлүгэр сыhыаннаахтар.
Географияҕа: 1) дойду, сир тас көстүүтэ; 2) түөлбэ сир үктэлин, туругун, климатын, уутун, үүнээйитин, хамсыыр харамайын барытын холбуур өйдөбүл; 3) тулалыыр эйгэ; 4) сир-халлаан барыта.
# Турк телеком

Түрк телеком (Türk Telekom) - судаарыстыбаннай турецкай телекоммунационнай компания. 1995 сыллаахха Турция почтатыттан арахсыбыттан саҕалаабыта.
Түрк телеком группата боруобатынан төлөпүөн, сотовай ситим уонна түргэн интернет өҥөлөрүн хааччыйар. 2009 сыл балаҕан ыйыгар Түрк телеком компанияларыгар 16,8 мөл. поруобатынан төлөпүөн абоненнаах, 6 мөл. ADSL абоненнаах уонна 12,1 мөл. сиэп төлөпүөнүнэн абоненнар баара. дойду үрдүнэн иилиир- саҕалыыр ситимин структуратын компаниялар чааһынай уонна корпоративнай клиеннэргэ өҥөлөрө киэҥ. Акцияларын 61,5 %- на Тюркияҕа тиксэр, оттон акция 30 %- на казначейство уонна үп (Турция) министерствотыгар бас билэр. Хаалбыт 15% акциялара Borsa Istanbul биржатыгар баҕалаахтарга эргиэҥҥэ сылдьар.
2018 сыл от ыйыгар Түркийэ валютнай уонна иэс кризиһын түмүгэр турецкай уонна аан дойдутааҕы бааннар миллиардынан доллардаах төлөммөт иэс иһин хонтуруолга ылбыттара. Кредит ыларга анал механизмы айбыттар, тоҕо диэтэххэ, Турция историятыгар саамай улахан иэстээх дефолт ирдэнэр курдук.

# Турк телеком
## Устуоруйата

* 1994 сыл олунньу 23 күнүгэр, Турция GSM технологиятынан ситим үлэтэ саҕаламмыта. Дойдуга Анкараҕа, Стамбулга уонна Измирга баар абоненнарга аан бастаан үлэҕэ киирбит.
* 1995 муус устар 24 күнүгэр Турция почтатыттан арахсан Түрк Телеком олохтоммута.
* 1998 муус устар 27 күнүгэр, GSM ситимин 25 сыллаах лицензията Turkcell и Telsim фирмаларыгар бэриллибитэ.
* 1999 сыл бэс ыйыгар куолас уонна ойуулар түргэн тэтимнээх биэриилэрин хааччыйарга асимметрическэй цифровой линия (ADSL) үлэҕэ киирбитэ.
* 2000 сыллаахха кабельнай телевидениеҕа Интернет приложениелара үлэҕэ киирбиттэрэ.
* 2001 кулун тутар 21 кунугэр Timmon Voice-Trimestises ARIA диэн аатынан коммерческайдарынан үлэлии барбыта.
* 2004 сыл от ыйын 22 күнүгэр TurkSat диэн спутник нөҥүө үлэлиир хампаанньа арахсыбыта уонна үлэтин саҕалаабыта
* 2005, сэтинньи 14 күнүгэр, хампаанньа приватизацията түмүктэммитэ, ол кэнниттэн тэрилт 55 %-на Огер Телеком группата тутар буолбута.
* 2006, балаҕан ыйын 15 күнүгэр İŞ-TİMтэн Avea 40,56% акциятын 500 мөлүйүөн долларга атыыласпыта, онон Avea хампаанньатыгар өлүүтэ 81,12% дылы үрдээбитэ.
* Ыам ыйын 15 күнэ 2008 сыл бастакы аһаҕастык тутуу түмүктэммитэ. Тэрилтэ 15 % акцията Стамбул фондовай биржатыгар атыыга барбыттара.
* 2009, от ыйыгар 3G өҥөтө саҕаламмыта.
* 22 декабря 2018 года кредитордар хас да миллиард долларга төлөммөт иэс иһин хонтуруолга ылаллар.
* 2022 с. Түркийэ фондата, компания акцияларын 55%- нын Огер телеком групптан атыыласпыта.
# Хаппырыас

Хаппырыас эбэтэр көннөрү хаппырыас (лат. Prunus padus эбэтэр Padus avium, нууч. Черемуха обыкновенная) — Саха Сиригэр өрүстэр хочолорунан үүнэр көрүҥ. Хаппырыас үрдүгэ 10 м тахсыбат. Сороҕор элбэх лабаалаах сэппэрээк быһыытынан көстөр. Умнаһа уонна эргэ лабаалара харатыҥы сиэрэй хатырыктаах. Саҥа лабаалар хараҥа кыһыллар, быйылгы лабаалара түүлээхтэр.
Хаппырыастар уустара (род Черемуха) 20-чэ көрүҥнээх, Хотугу полушариеҕа үүнэллэр. Сибииргэ Көннөрү хаппырыас эрэ үүнэр.

# Хаппырыас
## Өссө маны көр

* Харас
# Вонгродскай Виталий Антонович

Виталий Антонович Вонгродскай (Вонгродзский) — Саха сиригэр мэдиссиинэ үөрэҕин төрүттээччи, действительнай статскай советник, Святой Станислав II уонна III степеннаах, Святой Анна II уонна III степеннээх, Святой Владимир IV степеннээх уордьаннар кавалердара, Саха уобаластааҕы медицинатын инспектора (1897—1909).

# Вонгродскай Виталий Антонович
### Олоҕун олуктара

1856 сыллаахха Варшаваҕа төрөөбүт. 1863-1864 сс. Польшаҕа тутулуга суох буолуу иһин өрө туруу кэнниттэн аҕатын Антон Вонгродскайы Сибииргэ көскө ыыппыттар, ийэтэ кинини кытта барсартан батыммыт, онон аҕата көскө сылдьан иккистээн ойохтоммут. Сүтүөр ийэтин кытта сатаспатах. Казаннааҕы мэдиссиинэ институутугар үөрэммит. Бүтэрэн баран Дьокуускайга кылгас кэмҥэ үлэлии сылдьыбыт, онтон Ураалга бырааһынан барбыт. Онно атыыһыт Демидовтартан төрүттээх Евдокия Дмитриевна диэн баай кыыһы ойох ылбыт. 11 оҕоломмуттар, бары үрдүк үөрэҕи бүтэрбиттэр, икки оҕото быраас буолбуттар. 1896 сыллаахха сэтинньи 22 күнүгэр Саха уобалаһын мэдиссиинэҕэ инспекторынан анаммыт, Дьокуускайга көспүт.
1933 сыллаахха тохсунньу 11 күнүгэр Томскайга өлбүт.

# Вонгродскай Виталий Антонович
## Үлэтэ

Доруобуйа харыстабылын кэскилин көрөр талааннаах салайааччы быһыытынан бэйэтин көрдөрбүт. Кини саҕана «О преобразовании врачебной части в округах губерний Иркутской и Енисейской и области Якутской» диэн 1897 с. ылыныллыбыт сокуон олоххо киирбитэ. Бу сокуон балаһыанньалара оччотооҕу усулуобуйаны учуоттаатахха наһаа толору толоруллубуттара.
Кини тэрийээһинэн, туруорсуутунан уонна салалтатынан 1906 с. Дьокуускайдааҕы эр дьон үөрэнэр биэксэл оскуолата аһыллыбыта. Бу оскуолаҕа кини бастакы дириэктэр буолбута, билиҥҥээҥҥэ дылы Саха сирин доруобуйа харыстабылыгар сүҥкэн кылааты киллэрэр турар.
1898 с. Кыһыл Кириэс амбулаториятын арыттарбыта, 1908 с. Саха уобалаһын быраастарын уопсастыбатын тэрийбитэ. Кини көҕүлээһинэн уонна тэрээһининэн Саха уобалаһын быраастарын бастакы сийиэстэрэ (1897 уонна 1898 сс.) ыытылыбыттара. Онно көрүллүбүт боппуруостар хойукка дылы Саха сиригэр медицина сайдыытын хайысхатын тосхоллообуттара.

# Вонгродскай Виталий Антонович
## Өссө маны көр

* Национальный архив Республики Саха (Якутия), ф. 58, оп. 41, ех. 17, л. 198–200.
* Общее обозрение Якутской области 1892–1902. Якутск: Изд-во Як. обл. стат. ком., 1902.
* Отчеты Якутской амбулаторной лечебницы Красного Крес­та за 1898, 1899, 1900, 1908 и за десять лет (1898—1909 гг.).
* Чемезов В. Н. Здравоохранение в дореволюцион­ной Якутии // Ученые записки ИЯЛИ. Вып. 4. Якутск, 1956. С. 48-55.
* Якутия. Хроника. Факты. События. 1632—1917 гг. / Сост. А. А. Ка­лашников. Якутск: Бичик, 2000.

# Вонгродскай Виталий Антонович
## Туттуллубут сир

Николаев В.П., О врачах, заслуживших «служебные практические отличия» (Nikolaev V.P., On the physicians who deserved «practical official distinctions»), Бюллетень сибирской медицины, 4, 2005
* ↑ Елена Воробьева. Ген Вонгродских // Ил Түмэн : газета. — 2016. — 14 октябрь.
# Дойдулар ардыларынааҕы хайа күнэ

Дойдулар ардыларынааҕы хайа күнэ (ХНТ тылларынан:Международный день гор, ааҥл. International Mountain Day, исп. Día Internacional de las Montañas, фр. Journée internationale de la montagne, кыт. 国际山岳日) — ХНТ Сүрүн Ассамблеятын быһаарыытынан (2002 сыл ахсынньы 20 күнүгэр 78-с пленарнай мунньаҕар ылыммыт № A/RES/57/245 өрөсөлүүссүйэтэ) Хайа сылын түмүктүүр мунньахха ылыныллыбыт. Сылын ахсын 2003 сылтан ахсынньы 11 бэлиэтэнэр.
Өрөсөлүүссүйэҕэ аан дойду үрдүнэн хайалаах эрэгийиэннэр бигэтик сайдалларыгар анаммыт тэрээһиннэри бу күн тэрийиҥ диэн сүбэлэнэр.
# 1237

1237 сыл.

# 1237
## Туох буолбута

* Ахсынньы 16 — Бату Хаан сэриитэ Рязань куораты төгүрүктээбит. Биэс хонугунан ылбыттара, көмүскээччилэри өлөртөөбүттэрэ, куораты урусхаллаабыттара. Княжество киин куоратынан Рязаньтан биэс көстөөх сиргэ турар Переславль-Рязанскай буолбута, билигин Рязань диэн ааттанар.
# IPhone 11 Pro

iPhone 11 Pro уонна улахан варианын iPhone 11 Pro Max дииллэр — Apple 2019 сыллаах флагмана, Apple A13 чиптаах уонна iOS 13 операционнай системалаах.

# IPhone 11 Pro
## флагманнара

* iPhone 12 Pro - салҕыыта
* iPhone XS - 2018 сыллаах флагман
# Иегова көрөөччүлэрэ

Иегова Көрөөччүлэрэ (ааҥл. Jehovah's Witnesses) — итэҕэл, Христианство итэҕэлиттэн туспа арахсан барбыт, библияны атыннык трактовкалыыр итэҕэл буолар. Иегова көрөөччүлэрэ сүрүннээн пацифист буолаллар, хаан куппаттар, государство диэни билиммэттэр, оҕолорун аармыйаҕа сулууспалата илдьибэттэр.
Ол иһин Арассыыйаҕа Владимир Путин ыйааҕынан 2021 сыллаахха Иегова көрөөччүлэрин итэҕэйэргэ боппуттара.
Аан Дойду үрдүнэн 11 мөллүйүөн киһи итэҕэйэр.
Аан Дойдутааҕы глобальнай салалтата - Питтсбург.
Саайта: https://www.jw.org/ru/
YouTube канаала уонна атын видеохостиҥнарга канаала: JW Broadcasting
# Таривердиев Микаэл

Микаэл Леонович Таривердиев — сэбиэскэй уонна российскай композитор, РСФСР норуот артыыһа (1986), аатырбыт сэбиэскэй киинэлэргэ (холобур, «Семнадцать мгновений весны», «Ирония судьбы») музыка суруйбута.
1931 сыллаахха атырдьах ыйын 15 күнүгэр Тбилиси куоракка төрөөбүт, 1996 сыллаахха от ыйын 25 күнүгэр Сочига өлбүт.

# Таривердиев Микаэл
## Айар үлэтэ

132 киинэҕэ музыка суруйбутун таһынан камернай вокальнай цикллар, түөрт балет, түөрт опера, оргаан музыкатын ааптардара. Аатырбыт Арам Хачатурян үөрэнээччитэ (Гнесиннар ааттарынан педагогическай институут композиция кылааһын 1957 с. бүтэрбит), бэйэтэ композитор быһыытынан Москуба консерваториятын Улахан саалатыгар дебюттаабыта — кини романстарын ол саҕана биллиилээх камернай ырыаһыт Зара Долуханова толорбута. Кини «Кто ты?» диэн оператынан Борис Покровскай Камернай театра саҕаламмыта. «Граф Калиостро» диэн көрдөөх операта билигин да бу театр саамай репертуарнай оператын быһыытынан биллэр уонна араас дойдуларга гастроль кэмигэр көрдөрүллүбүтэ.
Олоҕун бүтэһик сылларыгар Микаэл Таривердиев инструментальнай музыкаҕа элбэхтик үлэлээбитэ.

# Таривердиев Микаэл
## Өссө маны көр

Таривердиев официал саайта
# Кагарлык

Кагарлык (укр. Кагарлик) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 13 700 (2012).
# Бии

Бии - икки бииргэ төрөөбүттэртэн аҕа саастааҕа, "убай" диэн тыллыын биир суолталаах.

# Бии
## Өссө маны көр

Ини
Уруулар ааттара

# Бии
## Туһаныллыбыт сирдэр

Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
# Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ

Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ - олус ытыктанар дьоҥҥо тигиллэр бэргэһэ. Нуоҕайын дьахталларга көтөр куорсунуттан, эр дьоҥҥо күндү түүлээх кутуругун кылааныттан анньаллара үһү.

# Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

* Хороох бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Хабах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
# Харахалпахтар

Харахалпахтар (харахалпахтыы: Qaraqalpaqlar) диэн биир түүрк омуга. Харахалпахстан төрүт омуга. Бүтүн ахсааннара 825 мыҥ киһи кэриҥэ, олортон 500 мыҥ кэриҥэ Харахалпахстан Республикатыгар олороллор. Харахалпахстан таһыгар Узбекистаҥҥа, Казахстаҥҥа, Туркменистаҥҥа, Арассыыйаҕа олороллор. Харахалпах омук былыргыттан үөскээбит дойдута Амударья өрүс алын сирдэрэ уонна Арал байҕалын соҕуруу кытыла. Харахалпах тыла түүрк тылларын кыпчак бөлөҕөр киирэр. Харахалпахтар итэҕэллэринэн суннит мусулмааннар, Ханафи мазхаба. Сорох историктар харахалпахтары 11 үйэтээҕи Киев Урууһугар биллэ сылдьыбыт хара клобук биистэригэр тартараллар. Чыҥыс Хаан улуу улууһа эстибитин кэннэ 13-15 үйэлэргэ харахалпах биистэрэ Алтан Ордуу уонна Узбек хаанылыгын бииликтэригэр сылдьыбыттара. Харахалпахтар 17 үйэҕэ Хаһаах хаанылыгыттан тахсан туспа омук буолбуттара.

# Харахалпахтар
## Харахалпах уруулара

Харахалпахтар биистэргэ үллэстэллэр, биистэрэ урууларга үллэстэллэр. Биис холбоһуктара арыс дэнэллэр. Былыргы ордук улахан биис холбоһуга Уон түөрт уруу (on tórt urıw) диэн ааттааҕа.
* Мүйтен бииһин уруулара: Самат, Тели, Абыз, Кентанау
* Хоҥороот бииһин уруулара: Кият, Ашамайлы, Қолдаўлы, Қостамғалы, Балғалы, Қәндекли, Қарамойын, Терістамғалы, Бақанлы, Тиекли, Ырғақлы, Баймақлы, Қазаяқлы, Ұйғыр
* Кытай бииһин уруулара: Бессары, Бексыйық, Қазаяқлы, Қайшылы, Анна, Құйын, Әйтеке, Шериўши, Мәнжуўли, Боқлықтай, Қырық, Аралбай
* Кыпчак бииһин уруулара: Қаңлы, Саңмұрын, Естек, Қанжығалы, Шұнақ, Басар, Толыс, Ябы, Арық, Жағалтай, Бағаналы, Майлыбалта, Жәдік, Салтыр
* Кенегес бииһин уруулара: Араншы, Ақтоғын, Өмір, Тарақлы, Добал, Оймаўыт, Домбазақ, Нөкіс
* Мангыт бииһин уруулара: Қаратай, Сарытай, Бозтай, Жетімтай
# Аһыма

Аһыма — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Кировскай нэһилиэгин киинэ.
# Хаастыҥылар аймахтара

Хаастыҥылар аймахтара (лат. Anseriformes, нууч. Отряд Гусеобразные)
Бу аймахха Саха сиригэр 16 уустаах биир кэргэн - Кустуҥулар кэргэннэрэ - киирэр.
# Оччугуй хара баттах

Оччугуй хара баттах эбэтэр Кыра хопто (лат. Larus minutus, нууч. малая чайка) — уу көтөрө, саамай кыра хопто. Хоптолор уустарыгар киирэр. Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр.
Уу үөннэринэн аһылыктанар.

# Оччугуй хара баттах
## Өссө маны көр

* Хопто
* Хара баттах
* Тыыраахы
# Саха Банк

Саха Банк (Sakha Bank, толору аата Саха Сирин Баана, Sakha National Bank), Саха Өрөспүүбүлүкэтин банкрот барбыт баана, урут 1991–1997 сыллардаахха үлэлии сылдьыбыта. Эстибит биричиинэтэ коррупция, харчы сиэһинэ, инвестиционнай стратегията сыыһа барыыта.
Салалтата — Дьокуускай.
# Миронов Дмитрий Николаевич

Дмитрий Николаевич Миронов — юриспруденция доктора, СӨ Конституция Суутун бэрэссэдээтэлэ.

# Миронов Дмитрий Николаевич
## Олоҕун олуктара

* 1936 сыл алтынньы 20 күнүгэр Чурапчы улууһун Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1962 сыллаахха Свердловскай куоракка юристпруденция институтун бүтэрбит.
* 1962—1964 сс. Свердловскай юриспруденция институтугар Теория уонна Ил историятын кафедратын преподавателэ.
* 1964—1967 сс. аспирант.
* 1967—1970 сс. Свердловскай юриспруденция институтугар сүрүн преподаватель.
* 1970—1971 сс. Ярославскай куоракка Ил университетка сүрүн преподаватель.
* 1972—1976 сс. Бүтүн Союзтааҕы кэтэхтэн үөрэнии институтугар сүрүн преподаватель.
* 1976—1980 сс. Бүтүн Союзтааҕы кэтэхтэн үөрэнии институтугар доцент.
* 1980—1984 сс. Оренбург куоракка доцент.
* 1984—1985 сс. СГУ коммунизм билимин доцена.
* 1985—1991 сс. СГУ правоведение кафедратын доцена.
* 1991—1992 сс. СГУ правоведение кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 1992 сыл от ыйыттан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституция Суутугар судьуйа, Бэрэссэдээтэл.

# Миронов Дмитрий Николаевич
## Наҕараадалара уонна ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2011)
# Бэс тоҥсоҕойо

Бэс тоҥсоҕойо (нууч. большой пёстрый дятел, лат. Dendrocopos major) - эриэн тоҥсоҕойдор уустарыгар киирэр Саха сиригэр үөскүүр көтөр.

# Бэс тоҥсоҕойо
## Өссө маны көр

* Киргил
* Тоҥсоҕой
* Үөт тоҥсоҕойо
* Абааһы чыычааҕа
# Хаяо Миядзаки

宮崎 駿 :
| 201211.jpg |
| Төрөөбүтэ | 1941 сыл тохсунньу 5 күнүгэр (81 саастаах), Буҥкуйуо, Токио, Дьоппуон Импиэрийэтэ |
| Хос ааттара | Сабуро Акитсу (秋津 三朗) Тсутому Тэруки (照樹 務) |
| Үөрэҕэ | Гакусүйүүн Үрдүк Үөрэҕэ |
| Дьарыга | Аниматор, киинэ айааччы, сценарист, айымньыт, маҥгака |
| Үлэтин саҕалаабыта | 1964 сыл - салҕана турар |
| Үлэлээбит сирдэрэ | Toei Animation (1963–1971) A-Pro (1971–1973) Zuiyō Eizō (1973–1975) Nippon Animation (1975–1979) Tokyo Movie Shinsha (1979–1982) Topcraft (1982–1985) Studio Ghibli (1985–present) |
| Ойоҕо | Акэми Ота (1965 сылтан ыла) |
| Оҕолоро | Мийэдьээки Горо (аниматор), Мийэдьээки Кэйсикэ |
| Төрөппүттэрэ | Мийэдьээки Катсудьу (аҕата), Мийэдьээки Йосико (ийэтэ) |
| Аймахтара | Тсутсумэ Дайсикэ (күтүөтэ, аниматор) |
Мийэдьээки Хайао (宮崎 駿, Miyazaki Hayao,; 1941 сылга тохсунньу 5 күнүгэр төрөөбүтэ) дьоппуон омук аниматор, режиссёр, продюсер, сценарист, айымньыт уонна маҥгака. Исао Такахатаны кытта «Studio Ghibli» төрүттэччитэ буолар, уһулуччулаах сэһэнньит, дьоппуон уруһуйудаммыт уус-уран киинэтин айааччы диэн аан дойдунан бүттүүн биһирэнэр уонна анимация остуоруйатыгар киинэ айааччылар ордуктарыттан биирдэстэрэ диэн ааҕыллар.
# Тимошенко Юлия Владимировна

Тимошенко Юлия Владимировна (укр. Юлія Володимирівна Тимошенко, 1960 сыл сэтинньи 27), Украина политига. Юлия Тимошенко блогун лидера уонна Украина премьер-миниистрынан үлэлээбитэ. Икки бириэмэни үлэлээн ааспыта. Бастакыта 2005 сыл тохсунньу 24 күнүттэн балаҕан ыйын 8 күнүгэр дылы этэ. Иккистээн 2007 сыл ахсынньы 18 күнүгэр талыллыбыта, ол гынан баран 2010 сыл кулун тутар 3 күнүгэр Украина Радатыгар куоластааһынынан үүрүллүбүтэ.
Ющенко уонна Тимошенко бастаан бииргэ үлэлиир эбиттэрин да буоллар билигин улахан утарсыы баар, ол Виктор Ющенко 2004 сыл президент быыбарыгар кыаттарбытын кэннэ уонна кинини өйөөччүлэрэ быыбар чиэһинэйдик ааспатаҕа диэн этэллэригэр Тимошенко өйүүр этэ уонна Оранж өрөбөлүүссүйэтин лидердара этилэр.
2010 сыл олунньутугар Тимошенко президент быыбарыгар кыттан баран Виктор Януковичка кыаттарбыта, онно 3.48% эрэ арахсыылаах этилэр, онно Тимошенко быыбар түмүгүн булкуйбут диэн эппитэ. Ол кэнниттэн саҥа президеҥҥа олоҕун буорту оҥоруом диэн тылын биэрбитэ.
2011 сыл алтынньы 11 күнүгэр Премьер-министр эрдэҕинэ Россияны кытта гаас туһунунан сөбүлэһиини баттыырга былааһын киэҥник туттубутун иһин Тимошенко хаайыыга сэттэ сылга сууттаммыта.
# Көҥүс

Көҥүс - сөҥүү боруодаларын сүүрүктээх уу дириҥник хайа охсон суурайбытыттан үөскүүр туруору эниэлээх аппа, үрүйэ, үрэх сүнньэ.

# Көҥүс
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Кый (тыл)

Кый - бэйэҕэ куһаҕан санаа, кыыһырыы үөскээтэҕинэ эбэтэр ким эрэ киһиэхэ туһаайан куһаҕаны, кырыыһы эттэҕинэ этиллэр харысхал тыл. Бу тыл киһи күрүөтүн харыстыыр, киһиттэн куһаҕан сабыдыалы үүрэр, киһи алгыстаах туругун харыстыыр.

# Кый (тыл)
## Өссө маны көр

* Туску (тыл)
* Алыас (тыл)
* Айхал (тыл)
* Уруй (тыл)
* Дьээ (тыл)
* Дом (тыл)
# Абрамова Оксана Ивановна

Абрамова Оксана Ивановна — балет артыыһа, Российскай Федерация, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, Ойуунскай аатынан СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2001).

# Абрамова Оксана Ивановна
## Олоҕун олуктара

1968 с. балаҕан ыйын 25 күнүгэр Усуйаана улууһун Тумат бөһүөлэгэр төрөөбүтэ. Новосибискайдааҕы хореография училищетын 1986 с. бүтэрбит.
1986—2003 сс. Дьокуускайдааҕы музыка тыйаатырын балетын артыыһа.
2004 сылтан Дьокуускайдааҕы хореография училищетыгар классическай үҥкүү педагога.

# Абрамова Оксана Ивановна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ
* Усуйаана улууһун ытык киһитэ
* СӨ бырабыыталыстыбатын Бочуоттаах грамотата