yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Булкаан

Булкаан (Вулкан) диэн лава (итии, убаҕас буолбут таас) тахсар хайатын ааттыыллар. Вулканнар улахан аҥара төбөтүгэр кратердаах буолаллар. Вулкан эстэр буоллаҕына активнай вулкан диэн ааттыыллар. Эстэригэр лава таһынан паар, сиэрэ гаас быһыытынан уонна алдьаммыт таастар тахсаллар. Ону барытын магма диэн диэн ааттыыллар. Магма вулкантан сороҕор түргэнник, сороҕор бытааннык тахсар.
Российскай Федерация вулканнарын улахан өттө Камчатка уонна Курил арыыларыгар баар, ол иһигэр планета вулканнарын уопсай ахсаанын 8,3 %- на киирэр.
Вулканнар сиртэн атын да планеталарга эмиэ бааллар. Ол курдук Марс планетатыгар Олимпус Монс баар.

# Булкаан
## Вулканнар араастара

Лава уонна атын вулкантан тахсар матырыйаллар араас-араас көрүҥнээх буолаллар. Олору иккигэ араалааччылар:

# Булкаан
## Вулканнар араастара
### Хахха вулкан

Бу вулкан көрүҥэ лаватыгар кремнезем аҕыйах баарыгар үөскүүр.
Хахха вулканнар эстибэккэ кыра-кыралаан тахсыбыт лава тахсар сиригэр араҥа кэнниттэн атын араҥа үөскүүр. Лава олус убаҕаһын иһин киэҥник тарҕанар. Ол иһин үөһэ буолбакка киэҥник тарҕанар, онно лава сойор. Ол курдук, холобурунан Гавайига баар Мауна Кеа вулкана буолар, турар сиринэн ааҕар буоллахха ордук киэҥник тарҕаммыт вулкан буолар.

# Булкаан
## Вулканнар араастара
### Стратовулканнар

Стратовулкан диэн биллэр вулкан көрүҥэ - үрдүк уонна конус формалаах.

# Булкаан
## Булкаан үөскээһинэ

Икки сүнньү процеһа ааһар.
Вулканнар тектоническай платолар хамсаатахтарына үөскүүллэр. Көрсүстэхтэриэ биир плато континент платотын анныгар барар. Ону субдукция диэн ааттыыллар. Ол кэнниттэн ууллар уонна магма баттааһынын улааттыннарар, уонна сир харыһыгар эстэр.
Иккис процесс тектоническай плато аһаҕас сир үрдүгэр таҕыстаҕына үөскүүр. Ол аһаҕас сир уруккутун курдук үлэлиир уонна сиргэ эстиэр дылы үлэлиир.

# Булкаан
## Арассыыйа булкааннара

Арассыыйаҕа 51 үлэлиир булкаан баар. Бары Камчааткаҕа уонна Курил арыыларыгар. Камчааткаҕа 180 кэриҥэ булкаан баара биллэр. Олортон 13 үлэлии турар, 9 умуллан эрэр уонна 158 умуллубут. Үлэлии турааччыларга Ключевской мыраан, Карым мыраана, Авача мыраана, Шивелуч, Хаптаҕай Толбачик уо.д.а. киирэллэр. Саамай үрдүктэрэ Ключевской мыраана — 4750 м. 250 сыл иһигэр 34 төгүл эстибитэ. Ол аата ортотунан хас 7 сыл аайы эстэр. Бу булкаан сааһа 5 тыһ. сыл кэриҥэ.

# Булкаан
## Арассыыйа булкааннара
### Саха сирин булкааннара

Саха сиригэр аныгы булкааннар, ол аата конустаах, лаавалаах, күллээх-көмөрдөөх булкааннар, наһаа сэдэхтик көстөллөр. Билиҥҥи кэмҥэ биир эрэ оннук, глоцен саҕанааҕы булкаан көстөн турар — Балаҕан Таас диэн ааттаах. Муома өрүс уҥа салаата Балаҕаннаах үрэх хаҥас кытылыгар баар. 1939 сыллаахха В.А. Зимин арыйбыта, 1949 сыллаахха А.И. Васьков кини булуутунан сирдэтэн тиийэн сиһилии ойуулаабыта. Кэлин М.С. Аргунов (1958) уонна К.Н. Рудич (1964) сылдьыбыттара. Рудич голоцен кэмнээҕи буоларын быһаарбыта.
# Но, театр

Но (дьоп. 能) — Дьоппуон омугун былыргы театра.
Артыыс мааска кэтэн баран ыллыыр уонна үҥкүүлүүр. Оркестр ону доҕуһуоллуур. Оркестрга флейта уонна барабааннар киирэллэр. Барабааннара үс көрүҥнээхтэр: тайко, цудзуми уонна оцудзуми. Улаханынан, ханнык тирииттэн, хайдах оҥоһуллалларынан уонна илииннэн эбэтэр аналлаах сэбиргэл көмөтүнэн тыас таһааран охсоллорунан арахсаллар.

# Но, театр
## Источник

* Сакурама Макото: «Я актер в 21-м поколении». Н. Васильева. «Якутск Вечерний» хаһыат, от ыйын 18 күнэ, 2008.
# Браилов

Браилов (укр. Браїлів) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 691 (2011).
# Таай

Таай — оҕоҕо ийэтин бииргэ (кытта) төрөөбүт убайа, сурдьа. Олус улахан ытыктабыллаах уруу. Сорох сиргэ таайыбына дииллэр эбит.
Таай сыдьаана сиэнигэр (племянник по матери), ону aahaн, сиэнин сыдьааныгар таай буола турар. Онон, бу ypyypҕаһыы сиэринэн, аар кырдьаҕас быыкаа оҕону таайым диир". Билигин уруурҕаһыы тылын дьон сахалыытын туттубат кэриэтэлэр.
Маны таһынан сорох сиргэ таай диэн эдьиий оҕотун ааттыыллар эбит.
# Баатаҕай (Үөһээ Дьааҥы улууһа)

Баатаҕай диэн Саха Республикатын Үөһээ Дьааҥы улууһун киинэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4 187 киһи (2009 сыл).
# Тирии (субкультара)

Тирии субкультурата — Америкаҕа 80 сыллардаахха үөскээбит сексуальнай хамсааһын, билиҥҥитэ үксэ гей биир субкультурата буолар. Эр дьон тирии сону кэтэллэр. Биир биллэр хамсааһын байкердар буолаллар тирии субкультуратыгар.
# Киль (сулустар бөлөхтөрө)

Киль (сахалыы "Аал сиһэ" диэххэ сөп, лат. Carina, Car) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 494,2 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 206 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

# Киль (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объектар

* Канопус (Киль α-та) — -0,72ᵐ улаханнаах, халлааҥҥа Сириус кэнниттэн иккис улахан.
* Киль η-та — гипергигант, массата Күн 100—150 массата, Халлаан Сиигэр ордук улахан сулус.
* IC 2602 — чаҕылхай мустуу.

# Киль (сулустар бөлөхтөрө)
## Астеризмнар

* Бриллиант Кириэс.
* Албын Кириэс, ι (Турайс) уонна ε (Авиор).

# Киль (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Арго Аал диэн былыргы бөлөх сорҕото. Никола Луи де Лакайль 1752 сыллаахха киллэрбитэ.
# Арыттаахтык хатыланар тыас туохтуурдара

Арыттаахтык хатыланар тыас туохтуурдара (нууч. глаголы раздельно-кратного звучания)
Холобурдар: толурҕаа, лиһиргээ

# Арыттаахтык хатыланар тыас туохтуурдара
## Эбии көр

Арыттаахтык хатыланан көстүү формата
# Ханда

Ханда өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 281 км., тардыытын иэнэ 8790 км².
Баһа Скалистай сискэ баар. Кыыллаах уонна Улахан Бом систэри быһа охсор.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Уҥа өртүттэн Бурхала (107 км.), Мутула (70 км.) диэн салаалардаах.

# Ханда
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# DHL

DHL — Германия биир бөдөҥ пуочтата уонна Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар.
Саха Сиригэр уонна Арассыыйаҕа санкцияларынан сибээстээн от ыйын 29 күнүттэн 2022 үлэлээн бүппүтэ.
# Пегас (сулустар бөлөхтөрө)

Бу тиэрмин атын эмиэ суолталардаах, көр. Пегаас (суолталара)
Пегас (лат. Pegasus), хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 1120,8 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 166 харахха көстөр сулустардаах.

# Пегас (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар

* Эниф (Пегас ε-та), "Мурун" — улахана 2,38ᵐ.
* Маркаб (Пегас α-та), "Ыҥыыр" — улахана 2,49ᵐ.
* Шеат (Пегас β-та), "Сарын" — улахана 2,4ᵐ 2,8ᵐ ыккардынан.

# Пегас (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объектар

* α (Маркаб), β (Шеат), γ (Альгениб) уонна Андромеда α-та (Альферац) Пегас Улахан Квадрата диэн астеризмы үөскэтэллэр
* M 15 — бөдөҥ мустуу «төбөтүн» (ε, Эниф) аттыгар.
* Пегас 51 — Күҥҥэ маарыҥныыр бастакы көстүбүт сулус.

# Пегас (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар "Ат" диэн ааттаах киирбитэ. Гириэктэр номохторунан Пегаас — кынаттаах ат, Горгона Медуза хааныттан төрөөбүт.
# Remington Rand

уотунан барар көмпүүтэр оҥорооччулартан биирдэстэрэ
# Уайтхорс

Уайтхорс (ааҥл. Whitehorse) диэн Канаада арҕаа сытар куора, Юкон территориятын административнай киинэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 27.9 тыһ. киһи (2013). Промышленнай (алтаны уонна полиметааллары хостооһун) оройуон киинэ. Хоту Канаада ордук улахан куората, Юкон өрүс үрдүгэр турар, аттынан Аляскаҕа барар шоссе баар.
# Эр киһи сарыы этэрбэһэ

Эр киһи сарыы этэрбэһэ Кинээс атаҕын туһунан суулаан уурбуттар. Тобугар тиийэ үрдүктээх. Этэрбэс төбөтүн, онтон салгыытын ohугар диэри кылгас гына хара уонна apaҕac сабынан оһуордаабыттар, төгүрүк быһыылаах дьөлүтэ быһыылары оҥорон, ол анныгар күөх таҥаһы саба тутан ойуу-дьарҕаа түһэрэн киэргэппиттэр. Маннык этэрбэһи араастаан киэргэтэллэр. Кэтит coҕyc сарыылыыллар.

# Эр киһи сарыы этэрбэһэ
## Эбии маны көр

Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
# Марха (Өлүөнэ салаата)

Марха өрүс - Өлүөнэ хаҥас салаата. Уһуна 346 км., тардыытын иэнэ 8910 км². Сүүрээнэ бүүттүүн Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар.
Баһын диэкки алта күөлү курдары ааһар. Төрдүгэр уу ороскуота сөкүүндэҕэ 21 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Тардыытыгар 800 күөл баар. Уҥаттан Намылдьылаах (184 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.

# Марха (Өлүөнэ салаата)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Эдьээн

Эдьээн национальнай нэһилиэк. Уус-Маайа улууһун нэһилиэгэ, киинэ Эдьээн.
Улуус кииниттэн 55 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 374 киһи (2007 сыл).

# Эдьээн
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Украин тыла

Украин тыла (укр. українська мова) — илин славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Бу тыл Индо-Европа тыл ууһугар киирэр.
Украинскай атын славян тылларын кытта тэҥнээтэххэ тарҕаммытынан уонна саҥарар киһитинэн иккис буолар. Украина официальнай тыла буолар. Украина иһигэр саҥара киһи ахсаана 37 мөл киһи. Үксэ саҥарар дьон төрөөбүт тыла буолар. Аан дойду үрдүнэн саҥарар киһи ахсаана 50 мөл. киһи.
Кириллицанан суруллар. Сорох тыллара польскай тылга майгынныыр.

# Украин тыла
## Алпабыыта

| А а | Б б | В в | Г г | Ґ ґ | Д д | Е е | Є є | Ж ж | З з | И и |
| І і | Ї ї | Й й | К к | Л л | М м | Н н | О о | П п | Р р | С с |
| Т т | У у | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ь ь | Ю ю | Я я |
| Буукуба | Саха тыла |
| А а | А а |
| Б б | Б б |
| В в | В в |
| Г г | Ҕ ҕ |
| Ґ ґ | Г г |
| Д д | Д д |
| Е е | Э э |
| Є є | Е е |
| Ж ж | Ж ж |
| З з | З з |
| И и | Ы ы |
| І і | И и |
| Ї ї | Йи йи |
| Й й | Й й |
| К к | К к |
| Л л | Л л |
| М м | М м |
| Н н | Н н |
| О о | О ө |
| П п | П п |
| Р р | Р р |
| С с | С с |
| Т т | Т т |
| У у | У у |
| Ф ф | Ф ф |
| Х х | Х х, Һ һ |
| Ц ц | Ц ц |
| Ч ч | Ч ч |
| Ш ш | Ш ш |
| Щ щ | Щ щ |
| Ь ь | Ь ь |
| Ю ю | Ю ю |
| Я я | Я я |
* Украина тылын туһугар кытаанах тыаһы, тоҕо диэтэххэ Ч уонна Щ - кытаанах.
* Украинскай тылыгар "Ъ" буукубата суох — кини «ʼ»(апостроф) бэлиэтин солбуйар.
# Актиноид

| Атом нүөмэрэ | Аата | Бэлиэтэ |
| 89 | Актиниум | Ac |
| 90 | Ториум | Th |
| 91 | Протактиниум | Pa |
| 92 | Ураниум | U |
| 93 | Нептуниум | Np |
| 94 | Плутониум | Pu |
| 95 | Америциум | Am |
| 96 | Күриум | Cm |
| 97 | Беркелиум | Bk |
| 98 | Калифорниум | Cf |
| 99 | Эйнштейниум | Es |
| 100 | Фермиум | Fm |
| 101 | Менделевиум | Md |
| 102 | Нобелиум | No |
| 103 | Лоренсиум | Lr |
Актиноидтар диэн 15 химия элеменнарын бөлөҕө. Периодик табылга кинилэр атом нүөмэрдэрэ 89-103.
# Шалыгынэ

Шалыгынэ (укр. Шалигине) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 363 (2016).
# Филаделфиа

Филаделфиа (ааҥл. Philadelphia) диэн Пеннсүлваниа штатын саамай улахан куората уонна АХШ биир улахан эргиннээх куората буолар.
# 1597

1597 сыл.

# 1597
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 5 - Дьоппуон Нагасаки куоракка 26 киһини католик буолбуттарын иһин өлөрөллөр. Бу иннинээҕи сылга Дьоппуон христианство бобуллубут эбит.
* Олунньу 5 — Япония бастакы христианнарын дьопуон уопсастыбатыгар суоһууллар диэн санааттан өлөрбүттэр.
* Олунньу 8 - сэр Anthony Shirley, "Англия ордук үөрэхтээх пираата", Дьамаайкаҕа саба түһэр.

# 1597
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 11 - Амьен куорат Испания сэбилэниилээх куүстэринэн ылыллыбыт
* Кулун тутар 29 - Тихо Браге (Tycho Brahe) Вен (Ven) куораттан Копенгагеҥҥа (Farvergården) көһөр.

# 1597
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 11 — Германия Англияҕа дьону атыылыырын тохтоппут.

# 1597
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 26 — Кэриэйэ уонна Дьоппуон ыккардыларынааҕы Имджин сэриитин кэмигэр аатырбыт Мёнъян кыргыһыыта буолбут. 13 эрэ ааллаах кэриэй адмирала Ли Сунсин 300 ааллаах дьоппуон флотун кыайбыт. Бу иннинээҕи кыргыһыыга кэриэй флота барыта кэриэтэ урусхалламмыт, аҕыйах аал ордубут. Ол эрээри кинилэри утары синньигэс Мёнъян силбэһиитигэр киирбит дьоппуон ааллара байҕал таһыма түһүүтүгэр-тахсыытыгар түбэһэн үгүстэрэ бэйэ-бэйэлэрин кытары харсыспыттар уонна суорба таастарга анньыллыбыттар. Хамсыыр кыаҕа суох үмүөрүспүт ааллары кэриэйдэр тэргэнинэн ытыалаан тимирдибиттэр.
# Балыктаах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Балыктаах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мэҥэ нэһилиэгин киинэ.

# Балыктаах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Мэҥэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Жегусов Гаврил Дмитриевич

Жегусов Гаврил Дмитриевич - полковник сыбаанньалаах байыаннай прокурор, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, Кыһыл знамя уордьан кавалера, сэрии толоонугар иккитэ улаханнык бааһыра сылдьыбыт киһи.
Жегусов 1915 сыллаахха Таатта оройуонун Дьиэбэгэнэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ, саха. 1929 сыллаахха Чөркөөх сэттэ кылаастаах оскуолатын, 1931 сыллаахха Дьокуускайдааҕы саха национальнай байыаннай оскуолатын бүтэрэн баран летчик буолар баҕалаах Туулаҕа байыаннай летнай училищеҕа үөрэнэ тиийэр, ол эрээри үөрэнэ сылдьан доруобуйатын туругунан комиссияны кыайан ааспат, онон тимир суол институтугар үөрэнэ киирэр. Сэрии иннинэ Арҕаа Белоруссия прокурорун көмөлөһөөччүтүнэн үлэлиир.
# Улахан (арыы)

Улахан (бур. Ольхон, нучч. Ольхон, эбэҥ. Олхуун, эбээн.Олхуон), Бүрээтийэҕэ киирэр, Байкаалга баар бөдөҥ арыы, урукку аата "Өлүү хонуута" буолуон сөп. Кэнники кэмҥэ туризм сайдан эрэр сирэ. 8 дэриэбинэлээх.

# Улахан (арыы)
## Айылҕа

Ольхоҥҥа элбэх ландшафт баар: манна куурда-куурда дириҥник үүммүт, сайын үүммүт кумахтаах пляжтар; «дүмнэри, булгунньахтары уонна Тиит боруодаларын кытылларынан үүммүт хойуу Тиит эбирдээх хойуу Тиит эбирдээх (олох да суоҕун кэриэтэ), рейтовай харыйа; кытаанах мрамор таастара; бадараан, араас уулаах үүнээйилэрдээх.

# Улахан (арыы)
## Туризм уонна транспорт

Арыылаах сайын Россия араас регионнарыттан уонна тас дойдулартан турист сылдьар. Живописнай бухаактарга балаакканан туруохха сөп, уу атырдьах ыйыгар ордук сылыйар (+18 °C). Арҕаа кытылга, Хужир бөһүөлэгиттэн 10 километр тэйиччи сытар, айанньыттарга Хаандыга күөлүн аттыгар, биир ааттаах туристическай база турар. Арыыга кутталлаах кыыл- сүөл, энцефалит чыскылара суох. Ольхон территорията заповедность уонна манна олоро сылдьан арыы тыатыгар көҥүл ылыахха наада.
Арыыга киирии сахюрт сэлиэнньэтиттэн «МРС- остров Ольхон» паром сырыыта олохтонор. Билигин үс паром үлэлиир — дьоҕус «суолдьут» (5-6 массыына) уонна улахан — «Ольхон аана» уонна 17- ча массыына сылдьар «Семен Батагаев». Сайылыкка чааһы быһа интервалы кытта үлэлиир. Өрүһү туорааһыҥҥа үгүс чаастаах автомассыыналар мунньулуннулар. Уочараты ааһан орто бириэмэ 3 чаас кэриҥэ, ол гынан баран, күүтүллүбэтэх быһыыга- майгыга (биир парому алдьатыы) сууккаҕа диэри тардыллыан сөп. Кыһын паром сырыытын оннугар мууһу кэбирэтэр.
Дьону туоратыы кэмигэр «Хивус»салгынынан катерынан оҥоһуллар. Аны сайылыкка Арыыга Иркутскай — Северо- Загли «теплоход (»Комет «теплоход, Иркутскай — Уус- Баргузин (»Баргузин " теплоход, тохтобул арыыга — югу- ка пляжка) тиийиэххэ сөп.
2018 сылтан Ольхону Иркутскай-Хужир маршрутунан дьоҕус авиация рейстэрин сөргүтэн, ол эбэтэр Ан- 28 уонна Л- 410 самолеттарынан авиакомпания күүһүн толорор. Бу авиахампаанньа эмиэ арыыга олорор площадка тиксэр.

# Улахан (арыы)
## Демографиата

* Нууччалар — 55%
* Бүрээттэр — 35%
* Эбээннэр уонна эбэҥкилэр — 5%
* Сахалар — 3%
* Эрмээннэр — 1%
* Узбектар — 1%
# Буоһах

Буоһах – Куолай куртахха түһэр сирэ. Куртахтан ас төттөрү куолайга тахсыбатын хааччыйар. Аппайан хааллаҕына киһи кыркаҕа кыынньар - куолайа аһыйар.

# Буоһах
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
# Тайюань

Тайюань, Кытайга баар куорат, Шанси улууһун киин куората буолар. Дьонун ахсаана 11,8 мөллүйүөн киһи (2009). Биир улахан промышленно-сайдыбыт куораттарга киирсэр.
# Лаврушка

Лаврушка хайа. Орто Сибиир хаптал хайалаах сиригэр Бүлүү өрүс баһыгар турар хайа.
Муора таһымыттан 854 м. үрдүк. Хайа эниэлэртииэн Бүлүү салаата Вавукаан салаалара саҕаланаллар.

# Лаврушка
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Патрик Фолькердиҥ

Патрик Фолькердиҥ (Patrick J. Volkerding, эбэтэр Mr. Slackware уонна The Man ааттарынан биллэр, 1966 с.т.) — американскай программист, Linux Slackware дистрибутив олохтооччута, Slackware Linux, Inc. хампаанньа төрүттэччитэ.
Алтынньы 20 күнүгэр 1966 сыллаахха Хоту Дакота штатыгар төрөөбүтэ.
Slackware система айааччы уонна салайааччы.
# Сомалия

Сомалия (сомали Soomaaliya, араб. الصومال) диэн Африка муоhугар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Дьибути хотугулуу арҕаа, Кения соҕуруулуу арҕаа, Аден хомото хоту, Индия океана илин уонна Этиопия арҕаа.
Италия Сомалията от ыйын 1 1960 c. Италияттан тутулуга суох буолбута. Субу күн бэс ыйын 26 1960 c. тутулуга суох буолбут Британия Сомалиятыныын холбоспуттар уонна Сомали Республиката тэриллибит. Сомалия илэ билигин de jure эрэ баар. Официаллык дойду дьаhалтанынан буолар Көhүү Федерал Дьаhалтата. Ол гынан баран үгүс регионнар киин дьаhалтаҕа бэриммэттэр уонна бэйэлэрэ туспа дьаhалталаахтар. Оннук регионнарынан буолаллар Пунтлэнд, Нортлэнд, Маахир, Галмудуг уонна Сомалилэнд.
# Джонатан Свифт

Джонатан Свифт (ааҥл. Jonathan Swift; (1667, Дублин, Ирландия — 1745, алтынньы 19 эмиэ онно) — Ирландия уонна Англия суруйааччыта, бөлүһүөгэ уонна түмэт диэйэтэлэ. Гулливер туһунан айымньыларынан ордук биллэр. Оччотооҕу түмэт итэҕэстэрин саралаан сатиралыыр айымньылары суруйбута. Икки дьахтары кытта олоро сылдьыбыта эрээри кэргэннэммэтэҕэ. Дублиҥҥа
1667 сыллаахха сэтинньи 30 күнүгэр Дублиҥҥа төрөөбүт. Аҕабыыт эһэтэ Англияттан Ирландияҕа дьалхаантан сылтаан көспүт. Төһө да ааҥыл төрүттээҕин иһин ирландецтарга үтүө сыһыанынан кинилэр ытыктабыллларын ылбыт.
# 1788

1788 сыл.

# 1788
## Туох буолбута

* Тохсунньу 26 — Австралияҕа Британияттан хаайыылаахтары тиэйбит Бастакы флот Сидней куоратын олохтообут. Сидней Европа дьонун Австралияҕа бастакы олохтоох сэлиэнньэлэрэ буолбут.
* Олунньу 9 — Габсбурдар импиэрийэлэрэ Арассыыйа-Туурсуйа сэриитигэр нууччалар диэки буолан кыттыспыт.
* Бэс ыйын 11 — Дьокуускайтан төрүттээх нуучча чинчийээччитэ Герасим Измайлов Аляскаҕа тиийбит. Бу киһи Алеут арыыларын каартаҕа тиспитэ, аатырбыт Джеймс Кууктуун көрсүбүт түгэннээх, Кук киниэхэ октан диэн каарта оҥорорго көмөлөһөр тэрили бэлэхтээбитэ.

# 1788
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 22 — Дьордь Гордон Байрон — Британия бэйиэтэ уонна Романтицизм бэлиэ фигурата, Эуропа биир улуу бэйиэтэ. Соҕотох кыыһа Ада Лавлейс аан дойду бастакы программиһынан билиниллэр.
* Олунньу 22 — Артур Шопенгауэр — ньиэмэс бөлүһүөгэ.
# Быдараах

Быдараах — кыра туос иһит, мэһэмээн.
# Осипов-Иноземцев Памфил Васильевич

Осипов-Иноземцев Памфил Васильевич (1887-1933) - учуутал, "Якутское земство" хаһыакка Күлүмнүүрдүүн эрэдээктэрдээбит саха биир чаҕылхай киһитэ.
Ньурба улууһун Куочай нэһилиэгиттэн төрүттээх, Сиэйэ церковнай-приходскай оскуолатын учуутала, «Терешкинскай» 1 кылаастаах норуот училищетын сэбиэдиссэйэ, Бүлүү уокуругун бастакы земскэй мунньаҕа Саха уобалаһын земскэй мунньаҕар дэлэгээтинэн ыыппыт. Дьокуускайга кэлэн Саха уобалаһын земскэй быраабатын, Уобалас Сэбиэтин исполкомун чилиэнинэн талыллыбыт. Ол аата билиҥҥинэн правительство чилиэнэ. 1917 с. Саха Уобалаһынааҕы чрезвычайнай земскэй мунньах сэкирэтээрэ.
Ойоҕо саха биллиилээх революция иннинээҕи интеллигенин Иннокентий Степанович Говоров (1856-1925) кыыһа Варвара Иннокентьевна (1944 с. өлбүт). Варвара Иннокентьевна Иноземцев өлбүтүн кэнниттэн Кулаковскай Роман Федоровичка (1889-1939) эргэ тахсан хас да кыыһы, биир уолу төрөппүт. Уола чаҕылхай киһи тахсан иһэн Аҕа дойду сэриитэ саҕаланыытыгар ууга түһэн өлбүт.
# Азовсталь

Азовсталь (укр. Metalurgійний Kомбінат Азовсталь) ПФТС: AZST, Мариуполь куоратка баар улахан тимир уһаарар уонна дойдуга биир улахан сталепокатнай тэрилтэтэ этэ.
«Азовсталь» Завод Украинаҕа Арассыыйа саба түһэригэр Марууполь осадатын биир саамай бэлиэ пуунунан буолла. Собуокка ядернай атааканы тулуйар туннеллар уонна бункердар бааллара ол иһин позицияны көмүскүүр олус табыгастаах сир буолбутаа. Арассыыйа сэриитэ Маруупольга барбытыгар Украинскай сэриилэр Азовсталь диэки саһа барбыттара уонна муус устар бүтүүтэ куоракка Украинскай утарсыы бүтэһик түһүмэҕэ буолбута. Бу миэстэҕэ Азовсталь, кульминация кэнниттэн хаалбыт көмүскээччилэри капитуляциялааһын буолбута.
Собуот кыргыһыы кэмигэр Россия бомбардировкатынан бүүс-бүтүннүү кэриэтэ урусхалламмыта. Мариуполь кэлбитин кэннэ куораты чөлүгэр түһэриигэ собуот тобоҕун сөргүтэр былааннааҕын биллэрбиттэрэ.
# Тылбаас итэҕэһэ

Тылбаас итэҕэһэ хас да көрүҥнээх, араас төрүөттээх.
1. Тылбааска тиэкис ис хоһоонун итэҕэһэ маннык араастаах:
а) информацияны токурутуу (искажение): Холобур, "К Керн": В глуши, во мраке заточения... / Хараҥа хаайыыга, түҥ тыаҕа (М. Тимофеев) - хаайыыга, Пушкин хаайыыга олорботоҕо; "Был Сережа именинник, и подарили ему... и волчки, и кони..." (Л. Толстой "Птичка") / ... киниэхэ бөрөчөөннөрү, аттары бэлэхтээбиттэр (волчок - бөрө буолбатах, юла, мас ойуун);
б) халбаҥ тылбаас (неточность, двусмысленность): П.А. Слепцов АЕК, АИС, НДН айымньыларын тылын-өһүн ырыппыта. ПАС, АЕК, АИС, НДН - б.у.ч. курдук өйдөнөр, бастакы суруйааччылар диэн кыбытыахха сөп; Государственный театр оперы и балета / государственнай опера уонна балет театра ( государственнай опера диэн суох, государственнай театр баар);
г) мунаах, өйдөммөт тылбаас (неясность): Бырайыак оҕо тэрилтэлэрин, ситимнэрин эбэтэр уопсайынан секторын эргимтэтигэр ордук көдьүүстээх (Конкурс балаһыанньата);
ҕ) информацияны көтүтүү (потеря информации) икки араастаах:
- сөптөөх көтүтүү (закономерные потери);
- сөбө суох көтүтүү (нежелательные потери).
Тылбаас ис хоһоонугар тахсар алҕас маннык төрүөттээх:
- тылбаасыт предмет ис хоһоонун билбэт (ол иһин специализация баар);
- ону өйдүү сатаабат;
- тыл суолтатын, кыаҕын араарбат (х-р, заточенье);
-санаатын сатаан эппэт.
Тылбаас ордук өйдөнөр буоларыгар сороҕор тиэкискэ тылы, информацияны эбэн биэрэр эбэтэр тылы көҕүрэтэр наада буолар:
- киһи дуоһунаһыгар, сир, тэрилтэ аатыгар: х-р, фирма, штат аата;
- уус-уран айымньы тылбааһыгар.
# Хоро (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Хоро — Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгин киинэ.

# Хоро (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Хоро нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# 1821
## Төрөөбүттэр

* Ахсынньы 10 — Николай Некрасов — бэйиэт, прозаик, публицист, нуучча литэрэтиирэтин классига.
* Сэтинньи 11 — Федор Достоевскай (1881 өлб.) — суруйааччы, нуучча литэрэтиирэтин кылаассыга.

# 1821
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 5 — Франция импэрээтэрэ Наполеон Бонапарт быстыбыт.
# Таджик тыла

Таджик тыла (Халыып:Lang-tg [za’bɔːni tɔːd͡ʒi’ki], эбэтэр форси́и тоҷикӣ́ [fɔːr’siji tɔːd͡ʒi’ki] «таджик фарсита») — Орто Азия таджиктарын тыллара, Таджикистаан судаарыстыбатын тыла. Ииндийэ-Ираан тылларын ираан тылларын бөлөҕөр киирэр. Персия тылын хотугулуу-илин барылын курдук көрүөххэ сөп - таджииктар уонна Ираан персия тыллаах дьонноро билигин да бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөллөр.
Таджикистааҥҥа, Хайа Бадахшаан автономиялаах уобалаһыгар, Ванч оройуонугар, Узбекистааҥҥа хас да сиргэ (ордук Самаркаанд уонна Бухараа) уонна Кыргыстаан соҕуруу өттүгэр тарҕаммыт. Кытай (Синзян Уйгуур уобалаһыгар олорооччулар) таджииктара атын тылынан саҥараллар.
# MYER

Халыып:About Халыып:Infobox company
MYER — Аустралиа улахан тэрилтэтэ. Биллэр косметиканы оҥорор уонна электрониканы оҥорон атыылыыр.
# Дүпсүн (Уус-Алдан улууһа)

Дүпсүн — Уус-Алдан улууһун Дүпсүн нэһилиэгин киинэ.

# Дүпсүн (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Дүпсүн нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Манастыыр

Манастыыр (гир. μοναστήριον от гир. μόνος «соҕотох») — итэҕэлгэ, сыаркапка манаахтар түмсүүлэрэ, ону таһынан кинилэр олохсуйар ойуччу турар күрүөлэммит дьиэлэрэ, тутуулара.
Манастыырдар буддизмҥа, индуизмҥа, христианство православнай уонна католическай сыаркаптарыгар, монофизит сүүрээннэригэр бааллар (протестаннар манаахтары билиммэттэр уонна манастыырдара суох).

# Манастыыр
## Манастыырдар көрүҥнэрэ

* Аббатство — католическай манастыыр, эр дьон манастыырын аббаат, дьахтар киэнин аббатиса салайар. Манастыыры епископ дьаһайар, ардыгар рим паапатыгар быһаччы бас бэринэр.
* Киновия — общежитскай устаап манастыыра
* Идиоритм — манаахтар бииргэ олорбот манастыырдара
* Лавра — православияҕа эр дьон сорох бөдөҥ манастыырдара.
* Подворье — куорат таһынааҕы манастыыр манаахтара куоракка олорор сирдэрэ, сороҕор сыаркаптаах буолар.
* Пустынь — нуучча православиятыгар манаахтар олорор сирдэрэ, үксүн сүрүн манастыыртан туспа буолар.
* Скит — соҕотох манаах олорор дьиэтэ, туспа турар буолар биитэр манастыыр иһигэр баар.

# Манастыыр
## Эбии көр

* Арассыыйа манастыырдарын испииһэгэ
* Украина манастыырдарын испииһэгэ
* Эрмээн манастыырдарын испииһэгэ
* Белорусия манастыырдарын испииһэгэ
* Македония Өрөспүүбүлүкэтин манастыырдарын испииһэгэ
* Приход
* Скит