yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Башкиир суруга

Башкиир суруга (башк. Башҡорт әлифбаһы) — башкиир тылын. Бүгүн 1940 сылтан кириллица туттуллар. Уопсайа 42 буукубалаах.

# Башкиир суруга
## Бүгүҥҥү алпаабыт

Алпабыыт бүтүн нуучча алпабыытыттан уонна өссө эбии 9 графемалартан оҥоһуллубут. Эбии графемалар: Әә, Өө, Үү, Ҡҡ, Ғғ, Ңң, Һһ, Ҙҙ, Ҫҫ.
| A a | Б б | В в | Г г | Ғ ғ | Д д | Ҙ ҙ | Е е |
| Ё ё | Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Ҡ ҡ | Л л |
| М м | Н н | Ң ң | О о | Ө ө | П п | Р р | С с |
| Ҫ ҫ | Т т | У у | Ү ү | Ф ф | Х х | Һ һ | Ц ц |
| Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ә ә |
| Ю ю | Я я | | | | | | |
Ё, Ц, Ч & Щ буукубалар нуучча тылыттан киирбит эрэ тылларга туттуллаллар. Ҡ & Ҙ уникаал буукубалар, ол аата башкиир эрэ суругар бааллар.

# Башкиир суруга
## Урукку суруктар
### Рууналар

Былыр башкиирдэр руунаннан суруйар этилэр.

# Башкиир суруга
## Урукку суруктар
### Арааб суруга

X үйэттэн башкиирдэр Ислам итэҕэлин ылаат арааб суругунан суруйан барбыттар. Бастакы башкиир суруга 22 буукубалаах этэ. 1923 сыллаах саҥа сурук-бичик 33 буукубалаах этэ.

# Башкиир суруга
## Урукку суруктар
### Латын сурук

Латын алпабыыта башкиир тылыгар 1928 (яҥалиф диэн ааттанар) сылтан туттуллубута. 1939 сыллаахха улахан наадата суох Çç буукубаны уонна ьj диграфы алпабыыттан суох гыммыттар.
| A a | B ʙ | C c | D d | Đ đ | E e | Ə ə | F f |
| G g | Ƣ ƣ | H h | I i | J j | K k | L ʟ | M m |
| N n | Ꞑ ꞑ | O o | Ɵ ɵ | P p | Q q | R r | S s |
| Ş ş | T t | Ѣ ѣ | U u | V v | X x | Y y | Z z |
| Ƶ ƶ | Ь ь | ' | | | | | |
Đ буукуба кыратык атын көрүҥнээх буолуохтаах.
1938 сыллаахха ВКП(б) башкиир обкомун бюротугар кириллицаҕа көһүү туһунан бопуруос көтөҕүллүбүт. 1939 сыл, сэтинньи 23 күнүгэр саҥа алпабыыт ылыллыбыт, оттон 1940 сылтан туттуллан барбыт. 1950 сылга Ёё буукубаны эбэн биэрбиттэр, ол кэнниттэн алпабыыт билиҥҥи көрүҥүн ылбыт.
# Малардыров Петр Михайлович

Малардыров Петр Михайлович — хапсаҕайга САССР спордун маастара.

# Малардыров Петр Михайлович
## Олоҕун олуктара

1957 с. Тамалакаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Владикавказ куоракка 1990 с. ыытыллыбыт Россия көҥүл тустууга чемпионатын кыайыылааҕа. Петр Малардыров Россия тустууга федерациятын Дальнай Востоктааҕы уокуругар вице-президеҥҥэ тиийэ үүммүтэ.
# Ахметова Куляш Дильдаевна

Ахметова Куляш Дильдаевна — Казах норуотун биллиилээх поэтессата, суруналыыс. 2006 сылтан Казахстан республикатын судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата. Куляш Ахметова Киргизскэй ССР Таласскай уобалаһыгар муус устар 25 күнүгэр 1946 сыллаахха төрөөбүтэ.
Поэтесса Куляш Ахметова 1980 сыллаахха балаҕан ыйыгар Казахскай ССР – га Саха литературатын күннэригэр биһиги суруйааччыларбытын кытта көрсүһүүгэ кыттыбытын туһунан Иван Федосеев «Көрсүһүүлэр уонна санаалар» диэн ыстатыйатыгар ахтыбыта. Алма-Атаҕа икки күннээх истиҥ көрсүһүү кэмигэр эдэр поэтесса саха суруйааччыларын Суорун Омоллоону, Иннокентий Эртюковы, Николай Габышевы, Иван Федосеевы, Алексей Михайловы, Гавриил Колесовы, Иван Егоровы арыаллаан илдьэ сылдьыбыт, Джамбул куораты кытта билиһиннэрбит. Онно туох ханнык иннинэ В.И.Ленин памятнигар, Албан Аат мемориалыгар веноктары уурбуттар, кыраайы үөрэтэр музейга сылдьыбыт.
Иван Федосеев ыстатыйатыттан Джамбул куорат туһунан суруллубуттан:
« Кыраайы үөрэтэр музейга уобалас историята түҥ былыргыттан күн бүгүҥҥэ диэри кэпсэнэр. Бу музей туһунан И.Федосеев ыстатыйатыттан: «Музейга барыта 15 тыһыынча экспонат мунньуллубут. Джамбул куорат маҥнайгы аата – Тараз. Куорат VII үйэҕэ диэри орто үйэтээҕи Караханидтар государстволарын киинэ эбит. Манан эргиэн суола ааһар буолан, куорат олус сайдыбыт. Оннооҕор туойтан уу сүүрдэр турбалары оҥорбуттар. 1220 сыллаахха куораты Чингисхан баламат сэриитэ үнтү урусхаллаабыт, сири кытта тэҥнээбит. Кэлин куорат ол урусхалын аттыгар саҥа куораты туппуттар. Ол куорат 1853 сылтан Аулие – Ата диэн ааттаммыт, 1938 сылтан куорат Джамбул диэн буолбут. »
Ити курдук, саха суруйааччыларын аймахтарбыт казахтар дойдуларын кэрэ, бэлиэ сирдэригэр, түмэллэригэр, Ытык өйдөбүнньүктэригэр барытыгар сырытыннарбыттара үтүө өйдөбүл буолан үйэ-саас өйгө-санааҕа хааллаҕа. «...Оттон Саха сиригэр ыалдьыттыы кэлэр республикалар литератураларын кытта билиһиннэрэр сыалтан тылбаас анал хомуурунньуктара тахсыталаабыттара: Киргизия суруйааччыларын айымньылара “Ала хайа сарыала” диэн ааттанан 1967 сыллаахха, казах суруйааччыларын айымньылара “Умнуллубат көрсүһүүлэр” – 1981 с, «Домбра дорҕоонноро» 1986 с. Ону сэргэ ыалдьыттыы кэлэр республикаларга саха суруйааччыларын айымньыларын улахан хомуурунньуктара тахсыталаабыттара.» - диэн Дмитрий Кириллин “Литературалар доҕордоһуулара, хардарыта байытыһыылара” диэн ыстатыйатыгар суруйан, сырдатан, үйэтитэн турар.

# Ахметова Куляш Дильдаевна
## Туһаныллыбыт литература:

1.И.Федосеев. «Көрсүһүүлэр уонна санаалар». Хотугу сулус. 1980.
2. Дмитрий Кириллин. Литературалар доҕордоһуулара, хардарыта байытыһыылара. Чолбон. 2000, №12
# Сибиир турукааннарын ууһа

Сибиир турукааннарын ууһа (лат. Polysticta, нууч. Род Гоголи) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Кыра турукаан.

# Сибиир турукааннарын ууһа
## Өссө маны көр

* Хаастар уустара
* Хардырҕастар уустара
* Үрүҥ хаастар уустара
* Үрүҥ моойдоох хаастар уустара
* Сухоностар уустара
* Кубалар уустара
* Кыһыл кустар уустара
* Өрүс кустарын ууһа
* Умсаахтар уустара
* Уораныкылар уустара
* Ээбиллэлэр уустара
* Орулуостар уустара
* Турукааннар уустара
# Подголов Александр Григорьевич

Подголов Александр Григорьевич — Саха сирин политига.

# Подголов Александр Григорьевич
## Олоҕун олуктара

* 1962 сыл кулун тутар 29 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1985 сыллаахха Дьокуускайдааҕы радиотехника колледжын бүтэрбитэ.
* 1979—1998 сс. — Дьокуускайдааҕы АОПП оператор-сортировщик, ЛОРПга куруусчут; Дьокуускайдааҕы радиоцентрга электромонтер, электромеханик; 16 №-дээх СПТУга үөрэх маастара; ЫБСЛКС Октябрьскай райкомун сэкэрэтээрэ, ЫБСЛКС Дьокуускай горкомугар инструктор; АСП «Подросток» бэрэссэдээтэлэ; Дьокуускай куорат Администрациятыгар ыччат уонна спорт салаатын салайааччыта;
* 1998—2003 сс. — Ил Түмэн депутата
* 2004—2005 сылларга ЯГОМО «Подросток» бэрэссэдээтэлэ;
* 2005—2006 сылларга МУ "Содействие" бэрэссэдээтэлэ;
* 2006 сылга Дьокуускай 12 №-дээх орто оскуолатын дириэктэрэ.
* 2008 сыл кулун тутарыгар Ил Түмэн депутатынан талыллар.
* 2011 сыл ыам ыйын 17 күнүгэр Ыччыт политикатын уонна спорт миниистиринэн анаммыта,
* 2013 сыл муус устарыгар Ыччат уонна ыал политикатыгар миниистиринэн ананар.
* 2013 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр дуоһунаһыттан ууратыллыбыт.
# Сахалыы Бикипиэдьийэ

Сахалыы Википедия — Википедия саха тылынан тахсар салаата.

# Сахалыы Бикипиэдьийэ
## Суола-Ииһэ

* Үлэ 2006 сыл бүтүүтэ саҕаламмыта. Википедия сахалыы салаата баар буолуохтааҕа торуннаммыта, сорук бэриллибитэ.
* 2007 – вики-движок тылбаастаммыта, тургутар үлэ өрүттэммитэ, бастакы кыттааччылар эбиллэн барбыттара, Саха омугун II түмсүүтүгэр ааҕыы буолбута. Subscribe.ru сервис-ка “Саха Википедия сонуннара” диэн сурутуу баар буолбута.
* 2008, ыам ыйыгар – Викимедиа Фонд-ун Тыл туһаайыытын бөлөҕө сахалыы проект-ын өйөөбүтэ, ол туһаайыытынан саҥа домен олохтоммута.
* 2009, Тохсунньу 1 — 1000 сирэй олохтоммута.
* 2009, Алтынньы 10 — 5000 сирэй олохтоммута.
* 2010, Сэтинньи – Саха уонна атын олохтоох омуктар тылларын Компьютер эйгэтигэр киллэриигэ “КиберСаха” ситим-бөлөх тэриллибитэ.
* 2011 – Сахалыы бикитиэкэ – электроннай кинигэ эйгэтэ - арыллыбыта. Манна саха суруйааччыларын уонна омугун айымньылара, уураахтара, атын да сахалыы суруктар киирэллэр.
* 2011, ыам ыйа – Интернет эйгэтигэр аҕыйах ахсааннаах тус тыллаах омуктарын мунньахтара: Йошкар-Ола (Марий Эл). Хакасия, Алтаай, Тыва сирдэригэр ыытыллыбыттара.
* 2011, от ыйа – Википедия хас да кыттааччыта "Киберпространствоҕа омук тыллара” диэн ЮНЕСКО мунньаҕар кытталлар (Туймаада хочото).
* 2011, ахсынньы – Саҥа Дьыллааҕы марафон.
* 2012, муус устар – Түүр Викимедиа мунньаҕа ыытыллар, Астана (Казахстаан)
* 2012, бэс ыйа – Викимедиа Фонд-ун программист-а Амир Ахарони Туймаада хочотугар Википедия-ҕа сыһыаннаах ааҕыылары ыытар.
* 2012, сэтинньи – Саха Википедия-тын дьаһалтата Викимедиа РУ көрдөһүүтүнэн Нарьян-Мар киинҥэ (Ненец омуктар сирдэрэ) “Ясавей” ассоциация кыттыылаахтарыгар семинаар ыытар.
* 2012, сэтинньи – Саха Википедиятын кыттааччылара Москва-ҕа виики-һиттэрин бүтүн мунньаҕар кытталлар. Петербург киинигэр Долгаан омук культура-тын чинчийэн үөрэтээччилэргэ көрсүһүү ааһар.
* 2013 – тохсунньу 3 күнүттэн 14-гэр диэри Саҥа Дьыллааҕы күрэс.
# Мацкевич Владимир Михайлович

Мацкевич Владимир Михайлович — Социалистическай Үлэ Геройа.

# Мацкевич Владимир Михайлович
## Олоҕун олуктара

   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл алтынньы 5 күнүнээҕи Ыйааҕынан Мацкевич Владимир Михайловичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Мацкевич Владимир Михайлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1966)

# Мацкевич Владимир Михайлович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Тарабукин Николай Саввич

Тарабукин Николай Саввич (24.10.1910—14.12.1950) — эбээн литэрэтиирэтин төрүттээччитэ, эбээн бастакы суруйааччыта, эбээн болкулуорун чинчийээччи. Эбээн литэрэтиирэлии тыла олоҕурарыгар, эбээн омуга сайдарыгар сүдү улахан кылааты киллэрбитэ.

# Тарабукин Николай Саввич
## Олоҕун олуктара

1910 сыллаахха Элгэс улууһун (билигин Муома улууһа) Муома нэһилиэгин Эһэлээҕэр Бадьырыаха өрүс баһыгар 1910 сыл алтынньы 24 күнүгэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ көс олохтоох эбээн дьоно. Кыратыгар тулаайах хаалан, эбэтигэр иитиллибит.
1927 сыллаахха Дьокуускайдааҕы рабфакка үөрэнэ киирбит, 1930 сыллаахха ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбит. 1937 с. — Ленинградтааҕы Хотугу норуоттар Институттарын бүтэрбитэ. Икки сыл Усуйаана оройуонун Сиэлэннээх оскуолатыгар учууталлаабыта. 1940 сыллаахха төрөөбүт нэһилиэгэр төннүбүтэ, культурно-массовай, хаһаайыстыбаннай үлэҕэ сылдьыбыта. Дьокуускайдааҕы тыл уонна культура Институтун үлэһитин быһыытынан, эбээн фольклорун хомуйбута. Итини тэҥэ, хоһоон суруйара. 1950 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Эһэлээх нэһилиэгэр Хабдьылаахха өлбүт.

# Тарабукин Николай Саввич
## Айар үлэтэ

Литератураҕа бастакы холонуутун Ленинградка үөрэнэр сылларыгар саҕалаабыта. Николай Тарабукин үлэлэрэ дириҥ ис хоһоонноох, сүрдээх судургу курдук эрээри киһи ис дууһатын, уйулҕатын хамсатар. Биир оннук айымньыта «Оҕо эрдэхтээҕим» автобиография хабааннаах сэһэнэ.

# Тарабукин Николай Саввич
## Аатын үйэтитии

* Муома улууһун киинигэр суруйааччы бүүһэ туруоруллубут.
* Улахан-Чистай орто оскуолатыгар Н. С. Тарабукин аата иҥэриллибит.

# Тарабукин Николай Саввич
## Библиография
##### Эбээн тылынан

* Песни тайги. — Л: Худож. лит., 1936 — 58 с.
* Кунгарану; (Мое детство; Повесть). — Л.: Детиздат, 1938 — 131 с.
* Мэнгэн асаткан дэгэуекен (Полет золотой девушки; эвен стихи). Л.: Гослитиздат, 1937 — 48 с.
* Мин бинив (Моя жизнь). — Магадан: кн. изд-во, 1959 — 128 с.

# Тарабукин Николай Саввич
## Библиография
##### Саха тылынан

* Күнү таптыыбын; Талыллыбыт айымньылар. Г. Васильев тылбааһа. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1960 — 88 с.
* Дьүкээбил уота: Хоһооннор уонна сэһэн Хомуйан оҥордо, тылб. Г. М. Васильев. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1971 — 168 с.
* Оҕо эрдэхтээҕим. Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1980. — 55 с.

# Тарабукин Николай Саввич
## Библиография
##### Нуучча тылынан

* Мое детство. Повесть. — Л.: Дет. лит., 1936 — 59 с.
* Моя жизнь. Сб. избр. произведений — Магадан: Кн. изд-во, 1959 — 145 с.
# Гирик Фатма

Фатма Гирик (1942 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция, Стамбул) — турок биллиилээх артыыһа. Сүрүннээн күүстээх уобарастаах дьахталлары оонньообутунан биллэр.

# Гирик Фатма
## Биографията

Фатма Гири Хайри Гирик диэн балыксык уонна Мюневвер Гирик диэн баабырыка үлэһитэ дьахтар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ийэтэ кинини баара суоөа 16 саастааҕар төрөппүтэ. Фатму кыра сылдьан олус хорсун санаалааҕын иһин дьон сэргэн «Фатма уол» (туур. Erkek Fatma) диэн ааттыыллара. 1955 сыллаахха 13 саастааҕар аан бастакытын «Günahkar Baba» киинэҕэ дьоҕус, тэттик оруолу оонньообута.
1957 сыллаахха «Leke» киинэҕэ сүрүн оруолу оонньообута. Ол кэннэ биллэн уонна көстөн, сыыйа баайа уһуллар киинэтин ахсаана элбээн барбыта. 1960 сыллаахха Мемдуха Уна «Ölüm Peşimizde» киинэтигэр уһуллубута. Ол оруола Гириги ааттаах суоллаах, улахан артыыс, биллэр көстөр киһи оҥорбута. Итини таһынан кини «Ezo Gelin» уонна «Boş Beşik» диэн норуокка биллэр киинэлэргэ оонньообута. Кини муҥутаан саамай аатыра сылдьыбыт кэмнэрэ 1960 1970 -с сылларга кэлэн ааспыттара. Аан бастаан кини нарын кыргыттары оонньуур буоллаҕына, кэлин күүстээх санаалаах хорсун кыргыттары уонна дьахталлары толорор буолбута. Киинэни таһынан Гирик сэрийээллэргэ, тэлэбииндэнньэҕэ эмиэ уһуллара.
198 сыллаахха Фатма Гирик быыбарга талыллан социал демократтар баартыйаларыттан Шишли оройуонун баһылыга буолбута.
# M3GAN

M3GAN (Мэган) — АХШ киинэтэ, 2023 сыллаахха Тохсунньу 6 күнүгэр Лос Анджелеска көстүбүтэ.

# M3GAN
## Сүжета

Робот кукла туһунан, сүрүннээн киһи курдук толкуйдуур буолбутун туһунан.
Universal Pictures үбүлээһининэн уһуллубут киинэ.
# «Саха» НКИХ

«Саха» Национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа кылгатан «Саха» НКИХ - Арассыыйа эрэгийиэннэрин саамай бөдөҥ теле- уонна араадьыйа хампаанньаларыттан биирдэстэрэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин 86№ ыйааҕынан 1992 сыл кулун тутар 3 күнүгэр олохтоммута. САССР тэлэбиидэнньэҕэ уонна араадьыйаҕа судаарыстыбаннай кэмитиэтин утумнаабыта.
Улуустарга, Москубаҕа, Санкт-Петербурга, Хабаровскайга уонна Пекиҥҥа 37 филиааллаах уонна корпууннаах
НВК "Саха", "Саха24" тэлэбиисэр ханаалларыгар уонна "Саха араадьыйата" ("Тэтим" араадьыйа) араадьыйа ыстаансыйаларга лиссиэнсийэлээх.
Сахалыы, нууччалыы уонна Саха сирин аҕыйах ахсааннаах омуктарын тылларынан биэриилэри таһаарар.
# Иванов Василий Федотович

Иванов Василий Федотович (10.08.1936—22.04.1996) — нуучча сахаҕа сыһыаннаах XVII—XVIII үйэтээҕи докумуоннарын үөрэппит чинчийээччи, устуоруйа билимин дуоктара.

# Иванов Василий Федотович
## Олоҕун олуктара

* 1936 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр Саха АССР Ньурба улууһун Марха нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1962 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1962—1963 сс. — Дьөккөн орто оскуолатыгар учууталлаабыт.
* 1963—1967 сс. — Саха АССР Киин госархивын старшай научнай үлэһитэ, Саха АССР Министрдэрин Сэбиэтин иһинэн архив салаатын инспектора.
* 1967—1970 сс. — ССРС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар аспирант.
* 1970 с.— история билимин кандидатыгар «Историко-этнографическое изучение Якутии в XVII—XVIII вв.» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1970—1980 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1980—1991 сс. — тыл, литература уонна история Институтун старшай научнай үлэһитэ.
* 1986 с. — «Историография и источниковедение» хайысхатыгар старшай научнай үлэһит аата иҥэриллэр.
* 1991 с. — устуоруйа билимин дуоктарыгар диссэртээссийэтин «Русские письменные источники по истории Якутии XVIII—начала XIX в.» диэн тиэмэҕэ ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1991 сылтан — аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт главнай научнай үлэһитэ.
* 1996 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр өлбүт.
В. Ф. Иванов — Саха Сирэ Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинээҕи кэмин устуоруйатын (историографиятын уонна источниковедениетын) чинчийбитэ, 50-н тахса үлэни суруйан бэчээккэ таһаарбыт.

# Иванов Василий Федотович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Историко-этнографическое изучение Якутии XVII—XVIII вв.» (М., 1974), монография.
* «Письменные источники по истории Якутии XVII в.» (Новосибирск, 1979), монография.
* «Русские письменные источники по истории Якутии XVIII—начала XIX в.» (Новосибирск, 1991), монография.
* «Социально-экономические отношения в Якутии» (конец XVII — начало XIX в.) (Новосибирск, 1992), монография.
* «Письменность якутов: в соавт. с Ф. Г.Сафроновым» (Якутск, 1992), брошюра.
* «Федот Григорьевич Сафронов» (Якутск, 1993) — биобиблиографический указатель.

# Иванов Василий Федотович
## В. Ф. Иванов туһунан

* Титова З. Д. Рец. на кн. В. Ф. Иванова «Историко-этнографическое изучение Якутии XVII—XVIII вв.» — М., 1974. — С. 287 // «Сов. этнография». — 1976. — С. 148—150.
* Уткин К. «Дьоhуннаах үлэ» (капитальный труд). Рец. на кн.: «Историко-этнографическое изучение Якутии XVII—XVIII вв.» — М., 1974 // «Коммунизм суола» (Ньурба). — 1977. — Муус устар 16 к.
* Пушкарев Л. Н. Рец. на кн. «Письменные источники по истории Якутии XVII в.» — Новосибирск, 1979 // «Советские архивы». — 1979. — № 6. — С. 70—71.
* Георгиева Д. Уhулуччулаах востоковед (Выдающийся востоковед) // «Кыым». — 1991. — Ыам ыйын 15 к.
* Оконешников Е. Кэлтэччи баhаарырдар кэм ааспыта (Миновала пора одностороннего шельмования) // «Кыым». — 1991. — Бэс ыйын 18 к.
* Доҕорбут кэриэһигэр // «Сахаада». — 1996. — Ыам ыйын 8 к.
# Томскай Петр Петрович

Томскай Петр Петрович — суруналыыс, Күлүмнүүр аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, А.П. Илларионов аатынан Ил Түмэн бириэмийэтин лауреата, Усуйаана улууһун Ытык олохтооҕо.
1949 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр төрөөбүт.

# Томскай Петр Петрович
### Кини туһунан

* Трудовая слава Якутии : почет. граждане РС(Я), гор. и улусов, заслуж. работники. — Якутск, 2010. — Т. 3. — С. 289 ;
* Журналисты Якутии : энцикл. — Якутск, 2022. — Кн. 1. — С. 239–240 ;
* Күндүлүн. Буөтур Мохсунуоха уочараттаах кыайыыта / Н.Күндүлүн // Дьааҥы саһарҕата. — 2023. — Атырдьах ыйын 11 к. — С. 6.
# Корунд

Корунд — алмаас кэнниттэн саамай кытаанах күндү таастар көрүҥнэрэ. Химия өттүттэн корунд — алюминиум оксида, формулата Al₂O₃; араас өҥнөрү хром, тимир, ванадий уонна да атын элэмиэннэр холбоһуктара биэрэллэр. Моос шкалатыгар бу таас эталоннартан биирдэстэрэ, кытаанаҕа 9,0. Ювелир уустар былыр былыргаттан өҥнөөх корунд таастарга тус туһунан ааттары иҥэрбиттэр. Кыһыл корунд холобур рубин диэн ааттаах, халлаан күөх корунд — сапфир.
Ювелир уустар туттар коруннарын уруккуттан Мьянмар, Тайлаан, Индия (Кашмир штаат), Мадагаскар уонна Сри Ланка сирдэригэр хостууллар. Казахстааҥҥа, Канаадаҕа, Норвегияҕа, АХШ-ка эмиэ хостууллара биллэр. Арассыыйаҕа коруннар үөскээбит сирдэрэ Приморьеҕа, Ураалга, Красноярскай кыраайга уонна Челябинскай уобаласка бааллар.

# Корунд
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Всё о драгоценных камнях. Стоун Джаспер. СПб, ООО "СЗКЭО", 2009. - 176 с. ISBN 978-5-306-00346-7
# Степанов Юрий Павлович

Степанов Юрий Степанович (1949с.) – Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын, социальнай сулууспа туйгуна. Талааннаах хирург, Республиканскай Реабилитационнай киин директора.

# Степанов Юрий Павлович
## Олоҕун олуктара

Степанов Юрий Степанович 1949 с. от ыйын 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр «Атаҕа Суох» диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата – Степанов Павел Николаевич, ийэтэ- Пелагея Гаврильевна. Юрий Степанович бииргэ төрөөбүттэрэ 12 этилэр. Тымныйан, аччыктаан суорума суолламмытара 8 оҕо. Бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Еля эмп тэрилтэтигэр үлэлиир. Галя үрдүк үөрэхтээх дефектолог-учуутал Дьокуускай куоракка олорор. Олег Сунтаар улууһун депутата, САПИ Сунтардааҕы филиалын генеральнай директора.

# Степанов Юрий Павлович
## Олоҕун олуктара
### Үөрэҕэ

10 кылааһы Кириэстээх оскуолатын бүтэрэн баран «Кириэстээх» совхозка рабочайынан үлэлээбитэ. Онтон 1968 с. Иркутскайдааҕы медицинскэй институтсанитарно-гинекологическэй факультетыгар туттарсан үөрэнэ киирбитэ. Үһүс курска хирург буолар баҕаттан (Иркутскайга лечебнэй факультекка көһөрбөтөхтөрүн иһин) Саха государственнай университетын медицинскэй факультетыгар көспүтэ. Оччотооҕу Республиканскай онкологическай диспансер кылаабынай бырааһа Местников Иван Иванович кыхтаахтык үөрэммит, үлэҕэ дьулуурдаах эдэр киһини хирурунан үлэҕэ ылбыта. Кини киһи ис органнарыгар уустук операциялары ситиһиилээхтик оҥорон дьон-сэргэ билиниитин ылбыта. Хирург-онколог уус тук идэтин баһылаабыта. Ити кэмҥэ Юрий Павлович туһунан «көмүс тарбахтаах», «чэпчэки илиилээх», диэн үтүө сурах тарҕаммыта.
1984-1986 сс. Москва куоракка клиническэй ординатураҕа үөрэммитэ. Онтон кэлээт, Республиканскай онкологическэй диспансер кылаабынай бырааһын эмтиир чааһыгар солбуйааччыннан анаммыта. 1989 сыллаахтан 1992 сылга диэри Доруобуйа харыстабылын министерствотын штаты таһынан кылаабыный хирурунан үлэлээбитэ. Президент М.Николаев Кииҥҥэ мөлүйүөн доллары анаабытыгар «Отто Бокк» фирматын кытта иккис контракт оҥостон дьахталларга уонна оҕолорго протез оҥорор аппараттары аҕалан туруорбуттара. 1995 с. сэтинньи ыйга үс мэндиэмэннээх, 25 куойкалаах Реабилитационнай киин буолар. 1992-2011 с. инбэлииттэр уонна ветераннар Республиканскай реабилитационнай киинин директорынан үлэлээбитэ.

# Степанов Юрий Павлович
## Олоҕун олуктара
### Наҕараадалара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай сулууспатын туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэ Правительствотын знагын хаһаайына
* Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үтүөлээх бырааһа
* Медицинскэй наука доктора
* «За заслуги перед Отечеством» ІІ истиэпэннээх орден хаһайына
# 8

8 сыл.

# 8
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 3 — Рим импиэрийэтин полководеһа Тиберий Далмация сэриитин Босна өрүс үрдүгэр үлтүрүппүт.
# Дьяков Василий Владимирович

Дьяков Василий Владимирович (1897 - 1937), 1925 - 1926 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ.
1897 сыллаахха Воронеж губерниятыгар Острогожскай куоракка төрөөбүтэ. 1915 сыллаахха Воронеж куоракка гимназияны бүтэрбитэ. 1915 сылтан РСДРП чилиэнэ. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.

# Дьяков Василий Владимирович
## Олоҕун олуктара

* 1920 - 1921 сыллардаахха — Воронеж губисполкомын сэкрэтээрэ;
* 1921 - 1922 сыллардаахха — Ставрополь губнаробраз бэрэссэдээтэлэ;
* 1922 сыллааха — Витебскай губком орготделын сэбиэдиссэйэ;
* 1923 - 1925 сыллардаахха — Беларусь КП КК бюротун чилиэнэ;
* 1925 сыл алтынньы - 1926 сыл тохсунньу — ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ;
* 1926 - 1928 сыллардаахха — Новосибирскай куоракка ВКП(б) крайкомын орграспрод отделын сэбиэдиссэйэ;
* 1928 - 1930 сыллардаахха — Колхозцентр отделын начальнига (Москва куорат);
* 1931 - 1935 сыллардаахха — Волга - Дон канаалын тутууга салалта начальнига;
* 1935 сыллаахха репрессияламмыта;
* 1937 сыллаахха Печорлагка ытыллан өлөрүллүбүтэ;
* 1957 сыллаахха реабилитацияламмыта.

# Дьяков Василий Владимирович
## Ылыллыбыт сирэ

Саха Республикатын Национальнай Архив саайта Архыыптаммыт 2014, Кулун тутар 24 күнүгэр.
# Domino’s Pizza

Domino’s Pizza, Америка биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга иккис улахан пиццериа (Pizza Hut кэнниттэн).
Салалтата — Энн Арбор (Мичиган, АХШ).
# Агломерация

Куорат агломерацията - бөдөҥ куорат тула нэһилиэнньэлээх пууннар бөлөхтөрө.

# Агломерация
## Ылыллыбыт сирэ

География терминнэрин тылдьыта/ Г.Н. Максимов, А.И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н.П., Оконешников Е.И.; рец. Гоголева П.А., Михайлова Т.В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. -112 с. ISBN 5-7696-0229-5
# YAMAHA

Yamaha (Йамаха) - биир сүрүн Дьоппуон тэрилтэтэ, сүрүннээн массыына двигательларын уонна мотoрдарын оҥорор, Yamaha Motor Company мотоцикллары уонна супер байктары оҥорор. Ол эрэн Йамаха тэрилтэ Аан Дойдуга сүрүннээн электрическай пианиналары, электрическай гитаралары уонна атын музыка ырыа тэриллэрин оҥорорунан биллибит. Билигин Аан Дойдуга бэйэтин убаастанар ырыаһыт эбэтэр музыка оскуолата Yamaha тэриллэрин илдьэ сылдьыахтаах.
Mitsui Group инвестиционнай бөлөҕө Йамаха 70% акциятын бас билэр.
# Баарт

Баарт — киһи табыллыыта, тоҕооһуута, тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ табыллыы.

# Баарт
## Өссө маны көр

* Соргу
# Арыктаах

Арыктаах нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыктаах.
Улуус кииниттэн 215 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 501 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Арыктаах - 275, Лүксүгүн - 222 уонна Хатырык Хомо - 4.

# Арыктаах
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1930 сыл ахсынньы 31 күнүгэр төрөөбүтэ Спиридонов Михаил Федорович — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

# Арыктаах
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.