yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Антон Синцев

Антон Сергеевич Синцов (1985 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр Арассыыйа Ижевск куоратыгар төрөөбүт) - Арассыыйа маунтинбайка идэтийэр велогонщига, 2016 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпиада кыттыылааҕа.

# Антон Синцев
## Карьерата

Ижевск куоракка «Импульс» ВДЮСШ-ҕа дьарыктанар.
2011 сыллаахха диэри шоссейнай куоталаһыыга кыттара. 2007 сыллаахха Trofeo Tosco-Umbro күрэхтэһиитин кыайбыта. 2008 сыллаахха Gara Ciclistica Milionaria күрэххэ бастаабыта уонна иккис миэстэни ылбата. 2010 сыллаахха Gara Ciclistica Montappone күрэһэр үһүс буолбута.
Арассыыйа чөмпүйүөнэ (2014), Арассыыйа чөмпүйэнээттэрин үрүҥ көмүс (2016) уонна боруонса (2013) призера.
2015 сыллаахха ыытыллыбыт Аан дойду кросс-кантрига чөмпүйэнээтигэр 53-с миэстэ буолбута.
2016 сыллааөы Олимпиадаҕа кросс-кантри күрэҕэр 12-с миэстэ буолбута.
# Мадьуро

Мадьуро (Majuro) диэн Маршалл арыыларын киин уонна ордук улахан куората. Атолл. Олохтоохторун ахсаана 25,400 (2004).
# 1804

1804 сыл.

# 1804
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 14 — Караджордже Осмаан импиэрийэтин утары Бастакы серб өрө туруутун баһылыга буолбут.
* Олунньу 26 — Арассыыйа импиэрийэтигэр Томскай губерния олохтоммут (1925 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр дылы баар буола сылдьыбыт).

# 1804
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 9 — Франция Луизиана штааты АХШ-ка биэрбит.

# 1804
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 28 — Санкт-Петербурга Педагогическай институт аһыллыбыт, бу институт 1819 сыллаахха Санкт-Петербуурдааҕы университет буолбута.

# 1804
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 18 — Наполеон Бонапарт Франция императорынан ааттаммыт.
* Ыам ыйын 25 сыллаахха Арассыыйа импиэрийэтигэр Томскай күбүөрүнэ олохтоммут (1925 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр дылы баар буола сылдьыбыт).

# 1804
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 17 — Казань уонна Харьков куоарттарга университеттар олохтоноллор.

# 1804
## Төрөөбүттэр

* Бэс ыйын 1 — Михаил Глинка, нуучча композитора (1857 өлб.).

# 1804
## Өлбүттэр

* Олунньу 12 — Иммануил Кант — ниэмэс улуу бөлөһүөгэ.
# Барашков Петр Петрович

Барашков Петр Петрович (27.07.1910—21.03.1990) — саха тылын фонетикатын уонна түөлбэ тылын чинчийбит учуонай, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.

# Барашков Петр Петрович
## Олоҕун олуктара

* 1910 сыллаахха от ыйын 27 күнүгэр Саха уобалаһыгар Бороҕон улууһун 2-c Суотту нэһилиэгэр (билигин Уус Алдан улууһугар киирэр) төрөөбүтэ.
* Дьокуускайдааҕы педагогическай институкка үөрэнэ сылдьыбыта.
* 1929—1934 сс. — оскуолаҕа учууталлыыр.
* 1934—1937 сс. — Дьокуускайдааҕы педрабфакка преподаватель.
* 1937 с. — Саха АССР СНК иһинэн тыл уонна культура Институтун научнай үлэһитэ.
* 1941—1945 сс. — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
* 1945—1947 сс. — ССРС НА Дьокуускайдааҕы базатын тыл, литература уонна история Институтугар тыл уонна сурук-бичик секторын сэбиэдиссэйэ.
* 1947 с. — младшай научнай үлэһит.
* 1990 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр олохтон туораабыта.
П. П. Барашков саха тылын фонетикатыгар уонна диалектологиятыгар биир бастакы специалиһа, саха тылын таба суруйуунан дьарыктаммыта.

# Барашков Петр Петрович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Звуковой состав якутского языка» (Якутск, 1953), монография.
* «Фонетические особенности говоров якутского языка» (Якутск, 1986).
* «Краткий терминологический словарь» (Якутск, 1955).
* «Орфографический словарь литературного якутского языка» (Якутск, 1956).
* «Алфавит и орфография якутского языка» в соавт. (Якутск, 1939).
* «Орфографический справочник якутского литературного языка» в соавт. (Якутск, 1940).
* «Грамматика якутского языка. Фонетика и морфология» в соавт. (М., 1940).
* «Диалектологический вопросник якутского языка» в соавт. (Якутск, 1940).
* «Очерк развития якутского литературного языка в советскую эпоху» в соавт. (Л., 1975).
* Учебник «Грамматика якутского языка (синтаксис)» (Якутск, 1949—1974).
* Учебник «Саха тыла (синтаксис)».
* «Диалектологический атлас якутского языка» в соавт.
# H2O Wireless

H2O Wireless — АХШ сотовай оператора, 4G сибээс өҥөтүн тарҕатар. 5G суох. AT&T вышкаларын арендалыыр.
# Захаров Петр Илларионович

Захаров Петр Илларионович (1847—1903) — иккис гильдия атыыһыта.

# Захаров Петр Илларионович
## Олоҕун олуктара

1847 сыллаахха Илин-Хаҥалас улууһун Догдоҥо нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1859 сылтан Дьокуускайга олорбута. 1879 сыллаахха мещанин сословиетыгар киирбитэ.
19 сылы быһа Дьахталлар прогимназияларын попечителэ, куорат думатыгар, Таҥараһыттар миссиятын чилиэнэ. Арассыыйа География уобсастыбатын чилиэнэ, ону таһынан Франция, Германия уонна Испания география уобсастыбаларын чилиэнэ.
Бөдөҥ сиэртибэлэри оҥорор этэ. 1883 сыллаахха дьахталлар прогимназияларыгар улахан дьиэни бэлэхтээбитэ. Маҥнайгы саха дьахталларын интеллигеннара манна үөрэммиттэрэ.
Ньукулай II ыраахтааҕыттан махтал суругу туппута.
1895 сыллаахха А. Ф. Лепчиковтыын, М. П. Ларионовтыын (Биэс уола), В. В. Никифоровтыын (Күлүмнүүр), В. Н. Ксенофонтовтыын Ньукулай II коронациятыгар Саха Сириттэн делегациятыгар киирбитэ.
1903 сыл кыһын кини дьиэтэ уокка былдьаммыта. Туох баар баайа-дуола умайбыта. Икки ый буолан баран өлбүтэ.
# 1251

1251 сыл.

# 1251
## Төрөөбүттэр

Күн Кураан хаан төрөөбүт
# Николаев Егор Дмитриевич (Улахан Дьөгүөрдээн)

Егор Дмитриевич Николаев I сахаҕа биллибит аата Улахан Дьөгүөрдээн (1856-1888) — сахалар бэйэлэрин бэйэлэрэ салайыныыларын туруорсубут, Степной Думаны сөргүтэ сатаабыт, земство институутун Саха Сиригэр киллэриини туруорсубут, Саха сиригэр холуобунай көскө ыытыы суох буоларыгар кылаатын киллэрбит киһи. Боотур Уус улууһун кулубата. Саха уһулуччулаах киһитэ Күлүмнүүр учууталынан билинэр киһитэ, саха өрөбөлүссүйэниэрэ Урсик үөлээннээҕэ.
1856 сыллаахха тохсунньу 5 күнүгэр Боотур Уус улууһун Ытык-Күөлүн Лээһэҥкэ Миитэрэйдээх дьадаҥы ыалыгар (сорох сибидиэнньэннэн баай ыалга) төрөөбут.
Дьокуускайга прогимназияҕа үөрэнэр кэмигэр политсыылынайдары кытары бодоруспут. Егор Дмитриевич 1880 сыллаахха Санкт-Петербург куоракка үрдүк үөрэҕи ылан дойдутугар эргиллэн кэлбит. Ол эрээри ханнык идэни ылбыта ыйыллыбатах. Кини маҥнай Боотур уус улууһугар суруксутунан, I Дьохсоҕон нэһилиэгэр кинээһинэн, салгыы улуус кулубатынан ананан үлэлээбит. Е.Д. Николаев I улууһун кыра, кыаммат дьонугар ыарахан туһээннэри сарбыйтаран, тэҥ быраабы биэрэр туһугар туруулаһан Саха сирин оччотооҕу үрдүкү салалтатын ааһа түһэн, ыраахтааҕыга тиийэ араас үҥсүүлэри, көрдөһүүлэри дьаныһан туран суруйбут.
1883 сыллаахха Александр III коронациятыгар Санкт-Петербуурга Саха уобалаһыттан дьокутаат быһыытынан сылдьан Ис дьыала миниистиригэр Д.А. Толстойга "Саха кыраайын билиҥҥи балаһыанньатын туһунан кылгас сурук" биэрбит. Ол суругар
   ...желательно привлечение самого общества к заботам о своих общественных нуждах, как по хозяйственной части, так и по другим делам народного благосостояния. Такое участие может повлиять на население благотворно, возбудить в нем общественную самостоятельность и приучить инородцев к их гражданским обязанностям.
диэбит. Ол кэнниттэн суругар олохтоох былаас уорганнарын сүрүн хайысхаларын ааттаабыт: уопсастыба сайдыытын хааччыйыы, олохтоох оҥорон таһаарыыны сайыннарыы, ас-үөл, доруобуйа харыстабыла уонна үөрэхтээһин. Бу маны чинчийээччи Степанова С.В. земство идиэйэлэриттэн ылбыт диир. Күлүмнүүрдүүн кэпсэтэригэр Е.Д. Николаев Степной дууманы сөргүтэ сатыырын туһунан этэрэ диэн П.С. Троев суруйбуттаах.
Бу да кэнниттэн Е.Д. Николаев хаста да сахалар земствоҕа көһүөхтээхтэрин туһунан суруктары үрдүкү сололоох тойотторго суруйбута биллэр. Ол санаалара төһө да өйөбүлү ылбатахтарын иһин бар дьон олоҕо тупсарын туһугар үлэтин тохтоппотоҕо. Саха сиригэр кэлбит народниктары кытта билсэрэ, Сибиир областниктарын баһылыга Н.М. Ядринцев болҕомтотун бэйэтигэр тарпыта да ону туоһулуур. Ол кэмнээҕи былаас чиновниктара итини биллэн турар сөбүлээбэтэхтэрэ. Онон Е.Д.Николаев I олоҕор куттал суоһаабытын билэн, 1888 сыллаахха бэйэтэ олохтон эрдэ барар хомолтолоох быһаарыыны ылар.
# Левиафан (киинэ)

Левиафан (английскайдыы Leviathan, аныгы сахалыы Левиафан, сахалыы Лэбиапан), киинэ, Арассыыйа билиҥҥи олоҕун көрдөрөр эбэтэр олоххо көстөр проблемалары образтааҺын. Киинэ 2014 сыллаахха тахсаатын кытта АХШ, Швеция, Дьоппуон, Европейскай Союз, Илинни Европа дойдулара хайҕабыл биллэрэллэр. Сорох кэмнэ Арассыыйа территориятыгар бобулла сыҺар. Арассыыйа бастакы айымньыта буолар, Кыһыл көмүс глобус аатын ыларынан.

# Левиафан (киинэ)
## Cүжет

Киинэ сурун чааьа Мурманскай уобаласка барар.

# Левиафан (киинэ)
## Фактар

* Киинэ уһуллубут сирэ Териберка, Мурманскай уобалас.
* Киинэ сир шаарын урдунэн прокатка тахсарын, элбэх дьон Арассыыйаны утарар диэн этэллэр. Ончо же элбэх киһи дьиннээх Арассыыйа хартыыната дииллэр. Ол иһин киинэ бобулла сыспыта.
* Сүрүн оруолга Алексей Валерьевич Серебряков буолар, уруккута Арассыыйа артыыһа, билигин Канаада олохтооҕо.
* Кыһыл көмүс глобус биир номинана.
* Элбэх омук тылынан тылбаастанан, биир шедефр киинэ буолар.
# Социализм

Социализм диэн экономика, дьон-сэргэ уонна политика тэриллиитин системата. Дьон-сэргэ малы оҥоруу бырассыаhын уонна үллэриллиитин хонтуруоллуохтаах. Дьон бас билиитэ баар буолуохтаах. Аныгы социализм XVIII ү. бүтүүтүнээҕи интеллектуаллар уонна үлэhит кылаас политика хамсааhыныттан төрүттээх. Карл Маркс санаатынан, социализм капитализмнтан коммунизмҥа тахсар экономика системата буолуохтаах.
# Үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар

Үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар 1904 сыллаахха от ыйын1 күнүттэн сэтинньи ый 23 күнүгэр дылы Сент -Луис (АХШ) ыытыллыбыт. Барыта 651 кыттааччы, ол иһигэр 6 дьахтар 12 дойдуттан күрэхтэспиттэр. 94 кэмпилиэк мэтээли 18 спорт көрүҥэр ылбыттар.
# Кипр фунта

Кипр фунта (гир. Λίρα Κύπρου, ааҥл. Cypriot pound, туур. Kıbrıs Lirası, CYP) диэн Кипр валютатын биирдигэ (1879-2007).

# Кипр фунта
## Банкноталар

* 1 фунт
* 1 фунт
* 5 фунт
* 5 фунт
* 10 фунт
* 10 фунт
* 20 фунт
* 20 фунт
# .sd

.sd диэн Судан үрдүк таhымнаах ил домена.
# UPS

United Parcel Service (кыччатан UPS) — АХШ үһүс улахан пуочтата.
UPS Airlines бас билэр.

# UPS
## конкуреннара

* Арассыыйа пуочтата
* Fedex
* АПӨТ
# Кугас

Кугас (нууч. рыжая масть) — сылгы туох баар миэстэтэ, сиэллиин-кутуруктуун, атахтыын барыта биир кытархай өҥнөөх. Хараҥа, сырдык кугас диэнҥэ арахсар.

# Кугас
## Өссө маны көр

* Тураҕас
# .dj

.dj диэн Дьибути үрдүк таhымнаах ил домена.
# Бали байҕала

Бали байҕала, (ааҥл. Bali Sea, (индонезия тылынан Laut Bali), Чуумпу океан арыы ыккардынааҕы байҕала.
Ява арыы илин уһугуттан уонна Бали, Ломбок, Сумбава, Сулавеси уонна Мадура арыылар ыккардыларынан сытар.
Иэнэ 40 тыһ. км², орто дьириҥэ 411 метр, лордук дьириҥэ 1590 метрга тиийэр. уутун температурата сайыннары-кыһыннары 27-28°C. Тууһа 33,0-34,0 ‰.
Түгэҕэ үксэ вулкан туф. Үллүүтэ 1,7 метргэ тиийэр.
Байҕал кытыытынааҕы арыыларга вулкан дэлэй: Батур (кэнники эстиитэ 1926 сыллаахха), Агунг (кэнники эстиитэ 1964 сыллаахха), Тамбора уонна да атыттар.
Сүрүн порда — Сурабая (Ява арыыга).
# Богота

Богота диэн Колумбия киин куората. 2009 сыллаахха Боготаҕа 7 мөл тахса киһи олорор этэ. Муора таһымыттан 2640 миэтирэ үрдүгэр сытар, онон аан дойдуга үһүc үрдүк куорат буолар. Куоракка элбэх университет уонна библиотекалар бааллар, ол иһин Боготаны Соҕуруу Америка Афината диэн ааттааччылар.
# Лирика (литература көрүҥэ)

Лирика — литература биир көрүҥэ. Кини эпос, драма событиеларга олоҕуран толору характеры арыйалларыттан уратыта диэн киһи ханнык эмит түгэҥҥэ ис туругун, иэйиитин ойуулуур, сүнньүнэн хоһоонунан айыллар. Лирика сүрүн, үксүгэр соҕотох персонаһа лирическэй герой диэн ааттанар. Кини бэйэтэ эмиэ туспа жанровай формалардаах. Онуоха саамай сүрүн миэстэни хоһоон ылар. Хас биирдии национальнай литература бэйэтэ ураты лирическэй формалаах буолар. Холобур, Орто Азия норуоттар поэзияларыгар рубаи, газель, Японияҕа – танка, хокку уо.д.а. Саха поэзиятыгар хоһуйуу хоһоон национальнай форматын быһыытынан көстөр.

# Лирика (литература көрүҥэ)
## Лирика айымньылара

* элегия
* сонет
* ода
* мадригал
* баллада
Айымньылары көрүҥнэргэ араарыы судургута суох, ол курдук хас да көрүҥ бэлиэлэрин илдьэ сылдьар жанрдар баар буолаллар. Холобур, үгэ тубэлтэлэргэ характеры арыйар сюжеттаах айымньы буолан, эпическэй жанрга киирэр, ол эрээри кини хоһоонунан суруллан лирика бэлиэтин эмиэ ылыммыт уонна геройдара диалогунан кэпсэтэр түбэлтэлэригэр драма бэлиэтэ эмиэ көстөр. Поэма — хоһоонунан суруллубут бөдөҥ айымньы, сюжеттаах, геройдардаах, конфликтаах, характеры арыйар сыаллаах-соруктаах, онон кини лирика эпос бэлиэлэрин илдьэ сылдьар лиро-эпическэй жанр. Ол аата литература жанрдара олоҕу ойуулаан көрдөрөр уратыларынан үс сүрүн көрүҥҥэ арахсаллар эбит. Ону кытта кинилэр уратылара сэһэргээччигэ эмиэ көстөр. Эпоска сэһэргээччиттэн тутулуга суох событиелар (объективнай) ойууланаллар, оттон лирикаҕа сэһэргээччи — лирическэй герой ис эйгэтэ (субъективнай) арыллар. Айымньылар суруллар тылларынан эмиэ уратылаһаллар: сэһэргээһин тылынан суруллубут буоллаҕына - проза, хоһоон тылынан - поэзия диэн ааттаналлар. Үгэ ис хоҺоонунан – эпос айымньыта, суруллубут тылынан — поэзия. ХоҺоонунан суруллубут романнары, сэҺэннэри. драмалары үгэс курдук поэттар айаллар. Холобур, Р.Баҕатаайыскай «Уолаттар уонна кийииттэр» диэн хоһоонунан суруллубут романа. Иэйиини арыйар сэһэргээһин тылынан суруллубут кэпсээннэр бааллар. Холобур, Суорун Омоллоон «Өлүөнэ өрүс» диэн лирическэй кэпсээнэ.

# Лирика (литература көрүҥэ)
## Литература

1. Окорокова В.Б. Литература теорията. Дьокуускай, 2004.
# Любовь Борисова

Любовь Борисова — "Сахафильм" киинэхампаанньа режиссера. "Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт" — (нууч. Надо мною солнце не садится) Николай Лугинов "Таас Тумус" айымньытыгар олоҕуран Любовь Борисова туруоруутугар сахалыы уус-уран киинэ. Премьерата 2019 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр буолбута. Киинэҕэ сүрүн оруоллары "Тойон кыыл" киинэнэн киэҥ биллиини ылбыт Степан Петров уонна эдэр, саҥа тахсан эрэр артыыс Иван Константинов оонньообуттар. .Москубатааҕы киинэ бэстибээлигэр икки бирииһи ылбыта.
# Аватар

Аватар (ааҥл. Avatar) диэн Америка киинэтэ, аан дойдуга улаханнык биллибит киинэ буолар.

# Аватар
## Өссө маны көр

* Аватар: Уу Аартыга
# Александровка (Одесса уобалаһа)

Александровка (укр. Олександрівка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 953 (2011).
# Discovery, Inc.

Discovery Incorporated (Дискавери Инкорпорейтед), АХШ биир улахан телевидение, радио, хаһыат, СМИ бас билэр медия империата, Аан Дойдуга биир улахан буолар. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, WarnerMedia медиа империа хонтуруоллуур, онон сибээстээн Mitsui Group информационнай эйгэтин сайыннарар салаатыгар сыһыаннаах.
Discovery уопсайа 86 телеканалы бас билэр, олор истэригэр аатырбыт Discovery Channel, Animal Planet, TLC, Science Channel, Eurosport уонна да атыттар.
# Үрүҥ моойдоох хаастар уустара

Үрүҥ моойдоох хаастар уустара (лат. Philacte, нууч. Род Гуси-белошеи) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Үрүҥ моойдоох хаас.

# Үрүҥ моойдоох хаастар уустара
## Өссө маны көр

* Хаастар уустара
* Хардырҕастар уустара
* Үрүҥ хаастар уустара
# Улуу Александр

Улуу Александр (был.-гириэк. Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας), атын аата Александр III Македониятааҕы (был.-гириэк. Ἀλέξανδρος Γʹ ὁ Μακεδών) — Македония ыраахтааҕыта уонна дьон историятыгар саамай аатырбыт сэрииһиттэртэн биирдэстэрэ. Биир да кыргыһыыга кыаттарбатах үһү. Олоҕун тухары былыргы гректарга биллэр сир-дойду улахан өттүн баһылаабыта.
# ASBIS

ASBIS (ASBIC International Inc), Италия уонна Кипр биир бөдөҥ IT тэрилтэтэ буолар. Бу тэрилтэ мобильнай ҕааддьыттары, көмпүүтэр бырагыраамалларын, көмпүүтэр араас компоненнарын оҥорон таhаарар уонна Киин, Илин Европаҕа, Бэтэрээ Илин дойдуларыгар уонна Африкаҕа тарҕатар. Холдинг штаб-квартирата Кипр өрөспүүбүлүкэтин Лимасол куоратыгар баар.
ASBIS Intel, Advanced Micro Devices ("AMD"), Seagate Technology, Western Digital, Samsung, Microsoft, Toshiba, Dell, Acer, Hitachi уонна Apple курдук биллэр тэрилтэлэр официальнай бэрэстэбиитэллэрин быһыытынан кинилэр бреннэрин тарҕатар. Бэйэтин биир сүрүн бренда - Prestigio. Өссө биир брендэ - Canyon .

# ASBIS
## Устуоруйата

ASBIS хампаанньа бастаан 1990 сыллаахха Беларусияҕа олохтоммута, 1992 сыллаахха бастакы бөдөҥ контрагын Seagate Technology хампаанньаны кытта илии баттаспыта. 1994 сыллаахха хампаанньа Арассыыйа уонна Украина рыынактарыгар тахсыбыта.
# Ларионова Анна Семеновна

Ларионова Анна Семеновна — искусствоведение доктора.

# Ларионова Анна Семеновна
## Олоҕун олуктара

* 1955 сыллаахха бэс ыйын 2 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1976 с. — Дьокуускайдааҕы музыка училищетын бүтэрбитэ.
* 1983 с. — М.И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы государственнай консерваторияны бүтэрбитэ.
* 1981—1986 сс. — Дьокуускайдааҕы музыка училищетыгар теория дисциплиналарыгар преподаватель, Саха музыкатын түмсүүтүгэр - консультант.
* 1987—1990 сс. - Саха АССР Гостелерадиотын старшай редактора.
* 1991 с. — Саха АССР культуратын министерствотын иһинэн культура уонна искусство Киинин главнай үлэһитэ.
* 1991—2005 сс. — гуманитарнай чинчийии Институтын олоҥхо салаатыгар младшай, старшай научнай үлэһит.
* 1996 с. — искусствоведение кандидатыгар «Жанрово-тематическая классификация песен стиля „дэгэрэн ырыа“» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2005 с. — искусствоведение докторыгар «Проблемы взаимодействия музыки и слова в якутском дьиэрэтии ырыа» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2005 сылтан — РНА СС гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт ведущай научнай үлэһитэ, саха фольклорун салаатын сэбиэдиссэйэ.
А.С. Ларионова Саха музыкаҕа культурата сайдарыгар улахан өҥөлөөх: 1986 сыллаахха кини көҕүлээһининэн оҕо филармонията аһыллан, хас да сыл үлэлээбитэ. Россия литературатын уонна искусствотын күннэрэ Саха сиригэр ыытыллар кэмнэригэр көхтөөхтүк кыттыбыта. А.С. Ларионова 50-ча научнай үлэ ааптара.

# Ларионова Анна Семеновна
## А.С. ЛАРИОНОВА туһунан

* Российские фольклористы. Справочник. - М., 1994. - С.73-74, 162.
* Взаимодействие культур народов Якутии в XVII-XXI вв. (Тезисы, доклады, выступления республиканской научно-практической конференции). - Якутск: РНМЦ НТ и СКД им. А.Е.Кулаковского. Заочный Центр культурологического образования МК и ДР РС(Я), 2003. - С. 127.
* Традиционная культура коренных народов. //Традиционная музыкальная культура народов Сибири. - Т. 1. - Кн. 1. - Новосибирск, 1997. - С.405.// Музыкальная культура Сибири: в 3 т.
# Коала

Коала (лат. Phascolarctos cinereus) диэн Аустралия дойдутугар баар эндемик кыыл буолар. Бу кыыл кыһыл кинигэ ыйынньыгар киирбит. Кини көрүҥ быһыытынан сүтэн эрэр диэннэр, дойду үрдүнэн 200 араас пааркалар уонна заповедниктар баар буолбуттара, олортон биир улаханнара Перт куоракка баар — Коуну Коала Парк диэн буолар.
# Палеозой

Палеозо́й (гириэктии: πᾰλαιός — былыргы уонна ζωή — олох) — былыргы харамайдар олоро сылдьыбыт геология эрата.
Палеозой 570 мөлүйүөн сыл ноҥүө саҕаламмыта уонна 320 мөлүйүөн сыл салҕаммыта.
| Период | Саҕаланыыта | Бүтүүтэ |
| Эрдэ палеозой | | |
| Кембрий | 570 мөл. сыл | 500 мөл. сыл |
| Ордовик | 500 мөл. сыл | 440 мөл. сыл |
| Силур | 440 мөл. сыл | 410 мөл. сыл |
| Хойукку палеозой | | |
| Девон | 410 мөл. сыл | 360 мөл. сыл |
| Таас чох | 360 мөл. сыл | 285 мөл. сыл |
| Пермь | 285 мөл. сыл | 250 мөл. сыл |
# Швейцария франката

Швейцария франката (ISO 4217 CHF, или 756) Швейцария уонна Лихтенштейн иллэр туттар харчылара. Банкноталарын Швейцария киин баана таһаарар, бытархайын Швейария харчы быһар дьиэтэ. Аан дойдуга кэбэҕэстик туттуллар валюталарыттан биирдэстэрэ (АХШ долларын, евроны, фунт стерлиҥы уонна иэнаны кытта)
Билигин Европаҕа швейцария харчыта эрэ франк диэн ааттанар. Дойду 4 билинэр тылларынан маннык суруддар: Franken (немец тылынан), franc (на французтуу уонна ретро-роман тылыгар), franco (италия тылынан). Франк 1/100 ниэмэстии — Rappen (Rp.), францустуу — centime (c.), италиялыы — centesimo (ct.) уонна ретро-романныы — rap (rp.). Жаргон тылынан «свисси» (ааҥл. swissy) диэн ааттанар.

# Швейцария франката
### Банкноталар

10, 20, 50, 100, 200 и 1000 сыаналаах банкноттары таһаараллар. Банкноттарга маннык дьон уруһуйдаммытар:
* 10 франкаҕа — Ле Корбюзье (Жаннере, Шарль Эдуард)
* 20 франкаҕа — Артюр Онеггер
* 50 франкаҕа — Софи Тойбер-Арп
* 100 франкаҕа — Альберто Джакометти
* 200 франкаҕа — Шарль Фердинанд Рамю
* 1000 франкаҕа — Якоб Буркхардт

# Швейцария франката
### Маньыаттар

5, 10 уонна 20 рапеннаах (сантимнаах) бытархай харчылар, 1/2, 1, 2 уонна 5 франктар наар тахсаллар. 1 рапеннаах (сантимнаах) бытархайы 2006 быһан тохтоппуттар, 2 рапеннааъ (сантимнаах) бытархайы 1974 с.
Маньыаттар тимирдэрин уларыйыыта: 1939 — 20 рапен алтан-никель сплавыттан (1850—1859 — биллон, 1881—1938 — никель); 1968 год — 1/2, 1, 2 и 5 франк алтан-никель сплавыттан (эрдэ — үрүҥ көмүс); 1981 — 5 рапен алтан-алюминий-никель сплавыттан (эрдэ — алтан-никель сплава).
Биирдэ эмит юбилейдарга уонна туохха эмит сыһыаннаах маньыаттары таһаараллар, сүрүннээү 10, 20 уонна 50 франк сыаналаах.

# Швейцария франката
## Өссө маны көр

* Валюта
* Валюта бэлиэтэ
# Дьэдьэн

Дьэдьэн (лат. Fragária) — ойуурга, алаас саҕатыгар, хойуу от быыһыгар үүнэр кыра, кыһыл, ньулуу амтаннаах отон. Саха Cиригэр киин уонна Бүлүү бөлөх улуустарыгар ордук тарҕаммыт. Сайын Бөтүрүөп күнүн кэнниттэн хомуйан саҕалыыллар.
# Yamaha Motor Company

Yamaha Motor Corporation, – Дьоппуон биир биллэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ үрдүк технологиянан двигательлары, байыаннай, IT быһаарылаары оҥорор конгломерат, ону таһынан элитнай мотоцикллары уонна мотовездеходтары.
Yamaha Индастриз сүрүн запчастары уонна компоненнары NASAҕа оҥорор. Ону таһынан бэйэтэ куйаары үөрэтэр лабораториялаах.
Yamaha Индастриз тэрилтэ аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, онно сүрүн оруолу оонньуур.
Акциялара көҥүл эргийэр, ол эрэн сүрүн тутааччылар:
1. Дьоппуон былааһа - 34%
2. Mitsui Group - 21%
3. BlackRock - 12%
4. The Vanguard Group - 6%
5. Уоннааҕыта көҥүл эргийэр.
# Паронимия

Паронимия —(греч. παρά — таһыгар уонна ὄνυμα — аат) — тыллар семантическай уратыларынан туспалар эрээри, этиллиилэринэн сөп түбэһиилэрэ буолар. Лингвистикэҕэ иһиллиилэринэн уонна морфематын састаабынан тэҥ эрээри суолталарынан ураты тыллар. Атын суолталаах тыл оннугар туспа суолталаах тылы туттуу тахсар түгэнэ паронимияны туттуу буолар. Лингвистикэҕэ иһиллиилэринэн уонна морфематын састаабынан тэҥ эрээри суолталарынан ураты тыллар. Атын суолталаах тыл оннугар туспа суолталаах тылы туттуу тахсар түгэнэ паронимияны туттуу буолар. Сүрүн суолтаны уурулар артикуляционнай базаларынан сүп түбэспэт паронимнарга, холобур: кыл – кыыл, бил – биил, ыт- ыыт уо.д.а. бу тыллар аһаҕас дорҕоонноро уһунунан, кылгаһынан эрэ уратылаһаллар – оппозиция. Паронимия тыл ханнык араҥаҕа сөптөөхтүк туттулларын билбэккэ биир эбэтэр хас да тыл суолтатын тирэҕэ суохтук билии буолар. Сорох паронимнар тылга киэҥник тарҕанан баран, тылдьыкка майгыннаһаллара көстөр.Ону таһынан паронимы паонимазия диэни кытта бутуйаллар. Паронимазия – паронимы билэн туттууну ааттыыллар.

# Паронимия
### Пароним кылаастара

* Олоҕунан (корневые паронимы): олох паронимнара араас тыл олохтоох буолаллар, балар тас сөп түбэсиһиилэрэ дэҥҥэ тахсыбыт алхас. Холобур нууччаҕа: экскаватор — эскалатор. Кинилэр уопсай семантическай сибээһинэн түмүллүбүт паронимнар буолбатах.
* Сыһыарыытынан (аффиксальные паронимы): бу паронимнар уопсай семантическай сибээһинэн түмүллүбүт паронимнар. Кинилэр уопсай олохтоохтор, ол эрэн тус-туспа, ардыгар тэҥ деривационнай сыһыарыылаахтар. Холобур нууччаҕа: абонемент - абонент. Суффиксальнай паронимия киэҥник медицинскэй уонна химическэй терминологияҕа тарҕаммыт, онно тыл олоҕо эрэ буолбакка, суффикстар эмиэ терминологическэй суолталаахтар. Холобур, -ид суффикс химическэй терминологияҕа туус диэн бэлиэтэнэр, ол аата молекулаларга кислорор атомнара суохтар (хлорид, сульфид о.д.а.), оттон -ит, -ат – кислород атома баар туустар (сульфит, хлорат, карбонат о.д.а.).
* Үөскээһининэн (этимологические паронимы): уларсык тыл хаста да атын суолтанан туһаныллыыта. Холобур нууччаҕа: проект (латинскайтан киирии) — прожект (французскай тылтан киирии); маннык бэйэ бэйэлэрин кытта чугас тыллар (саха – эбээн – эбэнки – монгол) этимологическэй паронимияны үөскэтиэхтэрин сөп.

# Паронимия
### Литература

1. Антонов Н. К. Саха тылын лексиката./ Дьокуускай. 1984
2. Бельчиков Ю. А., Панюшева М. С. Словарь паронимов современного русского языка. — М.; Рус.яз., 1994.-455 с.
3. Фомина М. И. Современный русский язык. Лексикология — Москва 1978г.
4. Шанский Н. М. Лексикология современного русского языка. -М.: 1960г.