yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кыһыл кинигэ

Кыһыл кинигэ диэн сэдэх, сүтэн эрэр харамайдар, үүнээйилэр уонна тэллэйдэр тиһиктэрэ. Кыһыл кинигэлэр араас дьаарыһы хабаллар — аан дойдутааҕы, биирдиилээн судаарыстыбалар киэннэрэ уонна регионнар Кыһыл кинигэлэрэ.
Сүтэн эрэр сэдэх көрүҥнэри харыстааһын бастакы соруга — бу көрүҥнэри ааҕыы уонна чуолкайдааһын.
Аан дойдутааҕы айылҕа харыстабылын сойууһа (фр. Union internationale pour la conservation de la nature, IUCN, нууч. ВСОП) 1948 сыллаахха айылҕаны харыстааһыҥҥа араас судаарыстыбалар, наука уонна уопсастыба тэрилтэлэрин үлэтин холбообута уонна баһылаабыта.
Кини сэдэх көрүҥнэргэ хамыыһыйата бастакы Кыһыл кинигэни 1963 сыллаахха таһаарбыта. Бу аҕыйах ахсаанынан тахсыбыт «пилотнай» кинигэ буолбута. Бу кинигэ икки туомугар кыыллар 211 көрүҥнэрэ уонна подвидтара, көтөрдөр 312 көрүҥнэрэ киирбиттэрэ.
Саха Сирин Кыһыл кинигэтэ 1987 сыллаахха тахсыбыта.
Хамсыыр харамайдар уонна үүнээйилэр сэдэх көрүҥнэрин Кыһыл кинигэ 5 хаттыгаска араарар:
    0 (Ex) — арааһа букатын сүппүт көрүҥнэр;
    I (E) — сүтэр кутталлаах көрүҥнэр, өскө кинилэр ахсааннарын аҕыйатар фактордар суох буолбатахтарына хаалаллара саарбах;
    II (Y) — кэбирэх көрүҥнэр, өскө кинилэр ахсааннарын аҕыйатар фактордар суох буолбатахтарына сотору кэминэн «сүтэр кутталлаах көрүҥнэргэ» киирэр кыахтаахтар;
    III (R) — сэдэх көрүҥнэр, аҕыйах популяциялаах, билигин сүтэр кутталлара суох гынан баран кэбирэх көрүҥнэр, тоҕо диэтэххэ ареаллара кыра эбэтэр экологияларын диапазона кыараҕас уонна ареалларыгар ахсааннара аҕыйах;
    IV (I) — чуолкайдамматах көрүҥнэр (үс инники хаттыгастарга киирэллэр, ол гынан баран кинилэр тустарынан үчүгэйдик биллибэт).
# Саҥ

Саҥ диэн барымта мэлдьи баар уратыта. Холобур, хаан саҥа кини кыһыл буолуута. Саҥ бэйэтэ эмиэ саҥнардаах барымта буолуон сөп. Холобур, кыһыл саҥа кини өҥ буолуута.
# Бразилия бэлиэ күннэрэ

Бразилия бэлиэ күннэрэ — Бразилияҕа бэлиэтэнэр күннэр
* Сэтинньи 20 — Харалары билинии күнэ (Dia da consciência negra)
* Балаҕан ыйын 7 — Тутулуга суох буолуу күнэ. Сылын ахсын бэлиэтэнэр. Дойду үрдүнэн өрөбүл. 1822 сыллаахха балаҕан ыйын 7 Бразилия Португалияттан тутулуга суоҕун биллэрбитэ.
# Тинибэк

Тинибэк (өссө Динибек да дииэллэр; 1342 сыллаахха өлбүтэ) — 1341 сылтан 1342 сыллаахха диэри Алтан Ордуу хаана. Узбек-хаан улахан уола (дьиҥэ иккис уола, ол эрээри Узбек-хаан бастакы уола Тимурбэк 1330 сыллаахха өлөн хаалбыта).
Тинибэк аҕатын Узбек-хааны кытта соҕуруу Кавказка сэриинэн бара сылдьыбыта. 1341 сыллаахха Узбек хаан өлбүтүгэр киин куоракка Дьанибэк былааска кэлбитэ. Тайдула Дьанибэк хаан буоларын өйөөбүтэ. Ол да буоллар Алтан Ордуу тойотторо сокуону кэспэккэ Хорезмҥа баар Узбек хаан улахан уолун Тинибэги хаанынан талбыттара. Тинибэк Хорезмтан Сарайга айанныыр кэмигэр Дьанибэк Узбек хаан атын уолун Хызырбэги өлөрөн кэбиспит. Дьанибэктээх Тайдула Тинибэк Хызырбэк өлбүтүн мээнэ хаалларбатын өйдөөн бэйэлэрин өйөөччүлэрин хомуйан саҕалаабыттара. 1342 сыллаахха Тинибэк өлбүтүгэр саҥа хаан Дьанибэк буолбута. Тайдула Дьанибэги өйөөбүт буолан Тула куораты бас билиигэ ылбыта, ол аата кини баскактара Тула дьонуттан төлөбүр хомуйар буолбуттара.
Кутб диэн ааттаах Алтан Ордуу хоһоонньута Тинибэккэ уонна кини ойоҕор анаан перс тыллаах аатырбыт хоһоонньут Низами "Хосроу уонна Ширин" диэн айымньытын перс тылыттан түүр тылыгар тылбаастаабыта.

# Тинибэк
## Эбии көр

* Алтан Ордуу
* Узбек-хаан
* Дьанибэк
* Тайдула
# Остуолба

Остуолба нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Остуолба.
Улуус кииниттэн 48 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 331 киһи (2007 сыл).

# Остуолба
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Палицын Андрей

Палицын Андрей — Мангазея остуруогун бойобуодата, нууччалартан аан бастаан (1633) Өлүөнэ өрүс туһунан Москубаҕа биллэрбит киһи.
«Златокипящая государева вотчина» буолуох сир диэн Саха сирин баайын туһунан биллэрбитэ, Өлүөнэ өрүс ойуутун оҥорторбута, уонна ол ойууга росписһигар саха, тоҥус уонна бүрээт элбэх уустарын аатын тиһиктээбитэ.

# Палицын Андрей
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутия: рекорды, самое первое, самое-самое / Ред. газ. «Якутия». — Дьокуускай: Бичик, 2004. Р 36 — 256 с., ISBN 5-7696-2013-3

# Палицын Андрей
## Өссө маны көр

* Иванов Курбат
# Лазарев Айаал

Лазарев Айаал Петрович - ыарахан ыйааһыҥҥа тустар саха биллиилээх тустууга, Азия чемпиона.

# Лазарев Айаал
## Олоҕун кэпсээнэ

1986 сыл кулун тутар 19 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ күн сирин көрбүтэ.

# Лазарев Айаал
## Кыайыылара

* Көҥүл тустууга Азия чемпиона (2015) уонна үс төгүллээх алтан призера (2010,2013,2016).
* Студеннар ортолоругар Россия чемпиона (2008).
* Аан дойду түһүлгэтигэр 8-с (2015), 7-с (2017) миэстэлэрдээх.
* Норуоттар икки ардыларынааҕы түһүлгэлэр Гран при серияларыгар Испания, Белоруссия, Монголия, Россия, Турция чемпиона уонна призера.
* 125 киилэҕэ диэри 2016 сыллааҕы Олимпийскай оонньуу кыттыылааҕа.
# Rowenta

Rowenta (Ровента) — Германия тэрилтэтэ, сүрүннээн дьахталларга уонна дьиэҕэ аналлаах сээкэйдэри оҥорор, холобура үтүүк игин. Groupe SEB конгломератка киирэр.
# Далыс

Далыс - саҥыйах эҥэрдэрин саба түһэрэр таҥас. Сорох сирдэргэ булка үөмэргэ аналлаах тирииттэн тигиллибит түөс таҥаһын, түһүлүгү этэллэр.
# Триас

Триас периода эбэтэр триас — геохронологияннан геология периода, мезозой маҥнайгы этаба, пермь периодын кэнниттэн буолбута уонна юра периодын иннинэн буолбута. Саҕаланыыта 251,9 мөл. сыл нөҥүө, бүтүүтэ 201,4 мөл. сыл нөҥүө, устата 50 мөл. сыл. Ф.Альберти 1834 сыллаахха киллэрбитэ. Аата Эуропа илин өртүгэр баар хапталҕанннарыгар баар тобохторуттар уонна үс хапталҕаҥҥа бытарыйар: эриэн кумах, хаалаахтар испиэскэлээх таастарыгар уонна кейпер.

# Триас
## Геология түгэннэрэ

Триаска уу түөлбэтэ күүскэ кыччыыр, куйаар ландшафтара сайдаллар.

# Триас
## Күн-дьыл

Күн-дьыл сылыйарын аайы иһинээҕи байҕаллар куураллар. Хаалбыт байҕалларга туус таһыма үрдүүр.

# Триас
## Үүнээйилэр

Сиэмэннэн тарҕанар папоротниктар туорууллар. Мутукчалаахтар баһылыыллар.

# Триас
## Кыыллар

Рептилиялар, ихтиозаврдар, плакодоннар, склерозаврдар.
# Лэкээрик мэкчиргэлэр уустара

Лэкээрик мэкчиргэлэр уустара (лат. Glaucidium, нууч. Воробьиные сычи) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - Лэкээрик мэкчиргэ киирэр.
# Порт Морсби

Порт Морсби (ааҥл. Port Moresby, ток писин: Pot Mosbi) диэн Папуа Саҥа Гуинея киин уонна ордук улахан куората.
# Дьаархан нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Дьаархан нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьаархан.
Улуус кииниттэн 39 км хотугулуу-илин диэкки Марха өрүс үрдүгэр турар.
1941 сыллаахха төрүттэммитэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 408 киһи (2010 сыл). «Аартык» диэн культура киинэ, норуот куукула театра.

# Дьаархан нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Жиркова Дора Самуиловна (1902—1988) — революционерка, Саха Сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
* Степанов Николай Тарасович (1921—1989), Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
* Емельянов Николай Васильевич (1921—2000) — тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, идэтийбит фольклорист.
* Иванов Василий Николаевич (төр. 1935) — история билимнэрин доктора, профессор.
* Никифоров Владимир Маевич (төр. 1957) — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
# Ли Дэхви (Lee Daehwi)

Ли Дэхви (кор. 이대휘; уонна Дэхви) — Соҕуруу Корея ырыаьыта уонна ырыа суруйааччыта. Кини эр дьон ырыа группатын AB6IX кыттааччыта уонна урукку группа-проект Wanna One кыттааччыта.
Уонна шоу на выживание Produce 101 2 сезонун бириэмэтигэр 3 миэстэни ылан уонна "It's Me (Pick Me)" диэн ырыага ортоку балаьыанньатын ылан биллиилээх буолбута.
Дьиннээх аата: Ли Дэхви (이대휘, Lee Dae Hwi) Торообут кунэ: Тохсунньу 29 кунугэр 2001 (18 саастаах) Торообут сирэ: Согуру Корея Дьарыктанар корунэ: ырыаьыт, ункууьут, репер, ырыа суруйааччыта, бородууссэр. Группа сыллара 8.07.2017 (2 сыл) - 27.01.2019 (Wanna One) 22.05.2019 - билинни бириэмэгэ (AB6IX) Агенствата: Brand New Music Быьаарыы: Уьуна: 172 см Ыйааьына: 53 кг Хаанын группата: А
# Түмэн (шаньюй)

Түмэн (былыргы кыт.: 頭曼, 头曼, пиньинь: Tóumàn; "Тумань", "Томань", "Тэумань" эбэтэр "Тумынь") — б.к.и 220-с сылтан 209-с сылга диэри хуннар шаньюйдара.

# Түмэн (шаньюй)
## Олоҕо

Түмэн бастакы биллэр шаньюй буолар. Кини кэмигэр хуннар үөдьүлэргэ (юэчжи), дунхуларга уонна Цинь дойдутугар хоттороннор баттабылга түбэһэллэр. Цинь мөлтөөбүтүгэр Түмэн Ордос сирин төнүннэрэр. Номоххо киирбитинэн Түмэн иккис, тапталлаах кэргэниттэн оҕолонор, ол иһин бастакы, көйгө уолун үөдьүлэргэ аманаакка ыытан өлөттөрүөн баҕарар. Ол уол Модун этэ. Модун аҕатын былаанын билэн үөдьүлэртэн куотар уонна кэлин күүһүрэн, аҕатын уонна быраатын өлөрөн шаньюй буолар.

# Түмэн (шаньюй)
## Түмэн шаньюй уонна Хара-хаан

Ираан былыргы историга Хондемир уонна Абу-л-Гази Хара-хаан туһунан номох суруйан хаалларбыттар. Былыр Каракум уонна Сырдарья сирдэринэн Хара-хаан диэн олоро сылдьыбыт эбит. Бу Хара-хаан уола Оҕус аҕатыттан кистээн ислам итэҕэлин ылыммыт, онтон сылтаан Хара-хаан булт кэмигэр уолун өлөрөргө сананар, ол эрээри бэйэтэ өлөн хаалар.
Иакинф (Бичурин) сабаҕалыырынан Хара-хаан–Оҕус номоҕо Түмэн–Модун киэнигэр чугас уонна биир төрүттээх буолуохтаах. Иакинф сабаҕалааһынын М. Соегов диэн чинчийээччи өйүүр. Кини этэринэн Хара-хаан уонна Түмэн ааттара эмиэ биир төрүттээх буолуохтарын сөп: Түмэн аатын төрдө түн "түүн", оттон Хара-хаан аатын төрдө хара.

# Түмэн (шаньюй)
## Эбии көр

* Хунну
* Модун (шаньюй)
# 619
## Туох буолбута

* Сэтинньи 2 — былаас былдьаһыытын түмүгэр Арҕаа Түүр каганаатын баһылыгын Кытайга Тан импиэрийэтин төрүттээччи Гаоцзу бүрүстүөлгэ олорбутун кэннэ илиҥҥи түүрдэр өлөрбүттэр.
# Ыарыһах оҕо

Ыарыһах оҕо диэн эмтэммэт ыарыылаах эбэтэр элбэхтик ыалдьан иһэр оҕо ааттанар.
Сахаларга “ы” дорҕоон – ыарахан дорҕоон. Бу дорҕоонтон ыар, ынчык, ыарыы, ыарыһах, ыарахан диэн тыллар үөскүүллэр. “Ы” дорҕоон хатыланан “ыы” диэҥҥэ кубулуйдаҕына өссө куһаҕаҥҥа тириэрдэр кыахтанар. Ас диэн үтүө тылбыт аһыы буолан быраҕыллар, ай диэн саҥаны айа сатыырбыт айыы диэҥҥэ уларыйан куһаҕана элбэх өйдөбүллэнэр. (1,17).
Доруобай оҕону төрөтүү төрөппүттэртэн ирдэнэр олох кытаанах көрдөбүлэ буолар. Ким да ыарыһах оҕолоох буолуон баҕарбат. Сэбиэскэй былаас дьахталлары аһара көҥүллэринэн ыыппыта эдэр эрдэхтэринэ уһуннук үөрэнэллэриттэн элбэх араас дьону кытта сиэксинэн аһара дьарыктананнар доруобай оҕолору төрөппөт буоллулар. Биир эмэ оҕону төрөппүттэрэ ыарыһах буолара элбээтэ. Ыалларга ыарыһах оҕо төрүүрэ таҥара накааһынан ааҕыллар. Таҥара накааһа хантан да атын сиртэн кэлбэт, киһи оҥорбут быһыыларыгар эппиэтэ буолан кэлэр.
Куһаҕан айыыны оҥорбут киһи сэккэ түбэһэр диэн сахалар үөрэхтэрэ этэр. (2,13). Дьахталлар эдэр эрдэхтэринэ эргэ тахсыбакка элбэхтик күүлэйдии, аһыы-сии сылдьыбыттарын иэстэбилэ ыарыһах оҕо төрөөһүнэ буолар.
Киһи оҥорор быһыыларыгар эппиэтэ хайаан да кэлэр. Үчүгэйи элбэхтик оҥордоххо үчүгэйинэн эппиэттиир. Онтон куһаҕаны оҥоруу иэстэбили үөскэтэр. Туох куһаҕан оҥоруллубутуттан тутулуктанан тус-туһунан көрүҥнээх буолуохтарын сөп. Биллэр сокуоннары кэспит киһи араас суол эппитинэскэ түбэһэр. Улахан буруй буоллаҕына хаайыллар. (3,105).
Өй-санаа көрдөбүллэрин тутуспат буолуу иэстэбилэ хойутаан, көлүөнэлэр солбуйсууларын кэнниттэн кэлэринэн быстах санаалаах, айыыны оҥоро сатыыр биирдиилээн дьон билимиэхтэрин сөп. “Айыыны үчүгэй” диэн этии эдэр кыыс айыыны оҥорор санаатыттан кыыһын харыстаабакка көрсө түспүт киһитигэр биэрэн кэбиһэрин үөскэтэр. Уһун үйэлээх сахалар үөрэхтэринэн кыыс оҕо кыыһынан сылдьан эргэ тахсара хайаан да ирдэнэр. Ол барыта доруобай, эр киһи буор кутун ылыммыт оҕону төрөтүүгэ аналланар. (4,16).
Кыыс оҕолору сааһа ситтэр эрэ эргэ биэрии доруобай оҕолор төрүүллэригэр тириэрдэр соҕотох суол буолар. Сахалар урукку кэмҥэ өй-санаа бу көрдөбүлүн олохторугар туһаналлар этэ.

# Ыарыһах оҕо
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013, 108 с.
2. “Илин” сурунаал. 1997. №1,2.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
4. “Туймаада уоттара” хаһыат. №88. 16.02.2012.
# Умайыы

Умайыы диэн үрдүк температуралаах сылаас таһаарар химия хардата. Умайыы буоларыгар уматык уонна аһытааччы ирдэнэллэр. Уматык холобурдара - оттор мас, чох, арыы. Аһытааччы холобурдара - абалык, хлор, фтор. Умайыыттан гаас, буруо, сылаас, сырдык, төлөн тахсаллар.
# Алексеева Елизавета Николаевна

Алексеева Елизавета Николаевна, Сунтаар оройуонун, Сунтаар нэһилиэгэр, 1945 с. алтынньы 24 кунугэр төрөөбүтэ. Педагогическэй үлэ бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала.

# Алексеева Елизавета Николаевна
## Олоҕун олуктара

Сунтаар оройуонун Сунтаар нэһилиэгэр 1945 с. төрөөбүтэ.
1975 с. Саха государственнай университетын нуучча тылын салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
Оройуоҥҥа нуучча тылын учууталларын ортотугар уһулуччу талааннаах, дириҥ билиилээх педагогунан биллэр. Уһун кэмнэргэ үөрэх оройуоннааҕы салаатыгар методический кабинет сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Оройуон оскуолалара ол сылларга методическай үлэни педкэлэктииптэргэ туруорууга 7 төгүл бастаабыта, методическай кабинет базатыгар семинар ыытыллара.
1989 сылтан В.Г.Павлов аатынан Сунтаардааҕы алын сүһүөх оскуолаҕа директоры иитэр-үөрэтэр үлэҕэ солбуйааччынан үлэлиир. Сунтаар алын сүһүөх оскуолата1998, 1999 сылларга "Россия оскуолата" ааты; 1997, 2001 сылларга "Сыл бастыҥ алын сүһүөх оскуолата" ааттары ылбыта; 2003 сылтан "Школа "Рост" -школа развития личности" экспериментальнай былассаакка буолбута. Бу ситиһиилэргэ методист учуутал Елизавета Николаевна үтүөтэ-өҥөтө дьоһуннаах. Оскуолаҕа Эльконин, Давыдов, Занков ньымаларынан үлэлииллэр. Омук тылын үөрэтиигэ, хас биирдии оҕо уратытын үөрэтиигэ психологическай сулууспа теорияҕа уонна практикаҕа олоҕуран, дириҥ хорутуулаахтык үлэлиир.

# Алексеева Елизавета Николаевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала” бэлиэ
* Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо
# 1569

1569 сыл.

# 1569
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 28 — Люблиннааҕы уния түһэрсиллибит, Польша уонна Литва холбоспуттар.
* От ыйын 1 — Люблиннааҕы уния: Польша хоруоллуга уонна Литва улуу княжествота уния түһэрсэн холбоспуттар; дойду аата Речь Посполита диэн ааттаммыт.
# MSN

MSN - диэн аан-дойдуга киэнник биллэр интернет сфераҕа уонна информационнай эйгэҕэ үлэлиир, биир улахан транснациональнай корпорацияҕа киирсэр АХШ тэрилтэтэ буолар. Бу тэрилтэ Microsoft тэрилтэтин саамай улахан салаата буолар, Windows кэнниттэн. Бу тэрилтэ материально суох, кини интернеткэ эрэ баар. Сирэй быһыытынан үлэлиир тэрилтэ буолар. Бу саайтынан планета үрдүнэн 3,4 миллиард дьоно туттар, бу саайт аан-дойдуга киэҥник биллэр электроннай почта өҥөтүнэн биллэр - Hotmail.
* MSN USA Эмиэрикэ олохтоохторугар анаммыт сирэйэ
* MSN Russia Арассыыйа олохтоохторугар анаммыт сирэйэ Архыыптаммыт 2007, Бэс ыйын 29 күнүгэр.
Өссө 448 араас омук тылларынан үлэлиир тэрилтэ буолар.
# Мукучу

Мукучу нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сайылык.
Улуус кииниттэн 315 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 1155 киһи (2007 сыл).

# Мукучу
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Шелехова Роза Васильевна

Шелехова Роза Васильевна (род. 1 марта 1932, Якутск, Республика Саха (Якутия), РСФСР) — устуоруйа билимин хандьыдаата, Арассыыйа наукатын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын бэтэрээнэ.

# Шелехова Роза Васильевна
## Олоҕун олуктара

* 1932 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1954 с. — Дьокуускайдааҕы государственнай педагогическай институты бүтэрбитэ.
* 1957 с. — тыл, литература уонна искусство Институтыгар үлэлиир (препаратор, лаборант, младшай научнай үлэһит).
* 1984 с. — Институт учуонай секретара.
* 1997 с. — Г.П. Башарин аатынан билим историятын Музейын сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлиир.
* 2004 с. — старшай научнай үлэһит.
* 2008 с. — Музей научнай үлэһитэ.
Саха Сирин советскай уонна гражданскай сэрии кэминээҕи устуоруйатын чинчийбитэ.
# Маччыаха Баһылай

Маччыаха Баһылай, Василий Игнатьевич Скрябин - Мэҥэ Хаҥаласка күүстээхтэринэн биллибит үс ини-биилэртэн биирдэстэрэ. Сэниэлээх бэйэтэ миэлиҥсэлээх киһи эбит. Балтылара Боккуойа - биллиилээх ырыаһыт Ольга Петровна Иванова-Сидоркевич эбэтэ.
Бу бырааттыы Скрябиннар - Хоруо Сэмэн, Маччыаха Баһылай, Саттаах Бүөтүр — балтыларыгар Боккуойаҕа Соморсун Арыылааҕар киирэн чугаһынан тэҥнээҕэ суох муннуктуу охсуулаах сүүнэдьиэ тутан биэрбиттэр. Ону гражданскай сэрии сылларыгар кыһыллар уоттаан кэбиспиттэрин, иккистээн киирэн аны уу сахалыы дьикти үчүгэй ала балаҕан туппуттар.
# Кыһыл Сыыр аэропорда

Кыһыл Сыыр аэропорда (ICAO: UENK) Кыһыл Сыыртан биир километр соҕуруулуу илин баар.
# Саха таабырыннара

Саха таабырыннара – нуччалыыта якутские загадки
Ойуур кыыллара
1. Куттанара эрэ куоска, мананара эрэ мааска, соһуйара эрэ сохсо, чачайара эрэ чааркаан. Кутуйах
2. Эҥээ кыыһа эмэх дьиэлээх үһү. Нэтээги
3. Арыҥах мас анныгар түспүт хаар хараарбат үһү. Тииҥ өрөҕөтө
4. Ойуурга ойуулаах сонноох оҕолор бааллар yһy. Моҕотой
5. Кыыс оҕо сонун тэллэҕэр бэчээттээх үһү. Кырынаас
6. Буотама кыыһа буор бэргэһэлээх,
Өлүөхүмэ кыыһа оhох бэргэһэлээх,
Хатылы кыыһа хаар бэргэhэлээх. Сир эһэтэ, солоҥдо, кырынаас
7. Таатта кыыһа таас дьиэлээх үһү. Таарбаҕан
8. Муора кыыһа буор дьиэлээх yhy. Дьабарааскы
9. Хонууга хорос гынар, сыhыыга сырбас гынар баар yhy. Дьабарааскы, Саһыл
10. Бөкүнүйэ-бөкүнүйэ бүөр сыата баар үһү. Куобах
Хомуйан оҥордо Семёнова Ульяна Аркадьевна
Бэчээккэ илии баттанна 31.10.2017.
Киэбэ-кээмэйэ 70х90 1/32
3,51 усул.бэч.лиис. 1,87 учуот.-изд.лиис.
Ахсаана 8000 экз. Сакааһын №-рэ 184
# Sber Mobile

SBER Mobile (Сбер Мобайл, СберМобайл), Арассыыйа телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 3G уонна 4G сибээс өҥөтүн тарҕатар. 100% акциятын Сбербанк бас билэр.
TELE2 вышкаларын арендалыыр.
# Витязь

ЗАО Витязь (САТ Витязь, ол эбэтэр Сабыылаах акционернай тэриллии Витязь), Бөлөрүүс унитарнай судаарыстыбаннай электрониканы оҥорор тэрилтэтэ, 1973 сылтан ыла үлэлиир. Бастаан СССР саҕаттан телевизордары оҥороро, билигин абсолютно барытын оҥорор тэрилтэ. СССР эстиэҕиттэн биир тарбахха баттанар тэрилтэ — ордубут тэрилтэ.
Салалтата — Витебск.
# Эльгэ (өрүс)

Эльгэ өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 394 км., тардыытын иэнэ 68200 км².
Черскэй хайаларын систематыгар баар Эльгэ хаптал хайалаах сиринэн устар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 120 м³. Тардыытыгар 3700 күөл баар.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн Улахан Сэлэрикээн (140 км.) уонна Айааба (125 км.), хаҥас өртүттэн Тобычаан (108 км.) уонна Утачаан (150 км.).

# Эльгэ (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Лосиновка

Лосиновка (укр. Лосинівка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 200 (2011).
# Мордьоноохоп

Алексей Петрович Васильев (Мордьоноохоп) (1906-1947 сс.) — сахаҕа биллибит күүстээх киһи, хапсаҕайга САССР спордун маастара.
Кини 1906 с. Үөһээ Бүлүү Мэйигэр (Далыр Күүлэтигэр) Чымырдаат диэн күөлгэ төрөөбүт.
Ортону үрдүнэн уҥуохтаах, толору эттээх-сииннээх, 130 киилэ ыйааһыннаах саха бухатыыра. Дьон ахтыыларыттан көрдөххө, сыгынньах көрүҥэ боруонсаттан кутуллубут курдуга, утарылаһааччыларыттан ордук көрүҥнээҕэ үһү. Оччотооҕуга, дьоҥҥо тэҥэ суох күүстээҕин, быһыйын туһунан сурах-кэпсээн хас да оройуоҥҥа тарҕаммыта. Ол саҕана нэһилиэктэр күүстээх да, быһый да киһилэринэн күрэхтэһэр кэмнэрэ этэ. Улууска аатырар киһи туһунан, ким төһө кэпсиир дьоҕурунан сэһэннэрэ тарҕанара. А. П. Васильев дьон кэпсээнигэр-сэһэнигэр киирбит, нэһилиэк (билигин Далыр нэһилиэгэ) киэн туттар киһитэ этэ.

# Мордьоноохоп
## Туһаныллыбыт сирдэр

Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
# Егорова Мария Егоровна

Егорова Мария Егоровна (1954 с. ыам ыйын 1 күнэ, Илбэҥэ нэһилиэгэ, Бүлүү оройуона, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.

# Егорова Мария Егоровна
## Олоҕун олуктара

· 1954 с. ыам ыйын 1 күнүгэр Саха АССР Бүлүү оройуонун Илбэҥэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1971 с. Бүлүү оройуонун Баппаҕаайытыгар оҕо уһуйааныгар баспытаатал көмөлөһөөччүтүнэн, онтон оскуола интернатыгар баспытааталынан үлэлиир
· 1978 – 1981сс. Магаданнааҕы государственнай педагогическай үнүстүтүүтүн бүтэрэн Горнай оройуонун Маҕаны 8 кылаастаах оскуолатыгар математика учууталынан үлэлиир
· 1994-1997 сс - Сунтаардааҕы 2 №-дээх оскуола директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччы
· 1981 с. - Сунтаардааҕы 2 №-дээх оскуола математика учуутала

# Егорова Мария Егоровна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна,
- “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин президенин Гранын хаһаайына
# Сыромятников Георгий Саввич

Сыромятников Георгий Саввич (05.05.1926—02.02.1991) — литературовед, литератураны ырытааччы. 1976 с. ССРС суруйааччыларын Сойууһугар киирбитэ.

# Сыромятников Георгий Саввич
## Олоҕун олуктара

* 1926 с. ыам ыйын 5 күнүгэр Саха АССР Томпо улууһугар Байаҕантай нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1944 с. — Дьокуускайдааҕы педагогическай институтка үөрэнэ сылдьан, баҕа өттүнэн Аҕа дойду Улуу сэриитигэр барар.
* 1957 с. — ССКП КК иһинэн Үрдүкү партийнай оскуоланы кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэр.
* 1957 с. — филологическай билим кандидата буолар.
* 1961 с. — ССКП КК иһинэн общественнай билим Академиятын литература уонна искусство теориятыгар кафедратын бүтэрэр.
* 1976 с. — ССРС суруйааччыларын Түмсүүтүн чилиэнэ.
* 16 сыл Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар редактортан саҕалаан главнай редакторынан, онтон директорынан үлэлиир.
* 1963—1991 сс. — ССРС НА СС СС ТЛИ Институтыгар алын научнай үлэһиттэн саҕалаан учуонай секретарынан, сектор сэбиэдиссэйинэн, хойукку кэмигэр - саха литературатын уонна искусствотын салаатын салайааччытынан үлэлиир.
* 1968 с. - филологическай билим кандидатыгар «Становление социалистического реализма в якутской прозе» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1991 с. олунньу 2 күнүгэр олохтон туораабыта.
Саха уус-уран литературатын историятын уонна араас кыһалҕатын быһаарарга үлэлэспитэ. 1947 сылтан ССКП чилиэнэ этэ.
Георгий Сыромятников марксизм-ленинизм классиктарын уонна нуучча сэбиэскэй литературатын сахалыы тылбаастаабыта.

# Сыромятников Георгий Саввич
## Литетуроведениеҕа үлэлэрэ

* Становление социалистического реализма в якутской прозе / Ред. проф. М. П. Пархоменко. — Якутск: Кинигэ кыһата, 1967. — 171 с.
* Саха литературатын критикатын сорох боппуруостара: Ыстатыйалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1969. — 124 с.
* К некоторым вопросам якутской литературной критики. — Якутск, 1969 — монография.
* К изучению истории якутской критики (1920—1960) (Сб.: Вопросы филологии. — Якутск, 1970).
* Идейно-эстетические истоки якутской литературы / Ред. И. Г. Попов. — Якутск: Кинигэ кыһата, 1973. — 88 с.
* Отобразить современность. — «Полярная звезда». — 1973. — № 4.
* Становление и развитие якутского литературоведения (Сб.: Проблемы современной тюркологии. — Алма-Ата, 1980).
* Возвышенность дум и чувств. — Якутск, 1982.
* Өй-сүрэх үрдүккэ дьулуһуута: Ыстатыйалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1982. — 135 с.
* Литературно-художественная критика в Якутии (1939—1975 гг.): Ист.-лит. очерк. — Якутск: Кинигэ кыһата, 1990. — 358 с.
* История якутской литературы (середина ХIХ - начала ХХ века). — Якутск, 1993.

# Сыромятников Георгий Саввич
## Кини туһунан

* Васильева Д. Е. Үлэлииргэ уустук кэм этэ // «Чолбон». — 1996. — № 5. — С. 146.
* Данилов Софрон. Бырастыылаһар тыллар: Некролог // «Чолбон». — 1991. — № 4. — С. 11—112.
* Кириллин Д. Үтүө доҕор, эрэллээх табаарыс этэ // «Чолбон». — 1996. — № 7. — С. 117—122.
* Куницин Г. О работе Г.С. Сыромятникова «Литературно-художественная критика в Якутии» (1939—1975 гг.) Ист.-лит. очерк" // Сыромятников Г. С. Литературно-художественная критика в Якутии. — Якутск, 1990. — С. 330—357.