yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Соболоох Майаан

Соболоох Майаан өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 411 км., тардыытын иэнэ 13300 кв. км. Верхоянскай сис арҕааҥҥы эниэтигэр бастаах.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаата Нимиҥдэ (254 км.)
Тардыытыгар 40 тарыҥ баар уопсай иэннэрэ 56 кв.км.

# Соболоох Майаан
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Александров Гаврил Егорович

Александров Гаврил Егорович — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1934 с. төрөөбүтэ.
1948—1958 сс. Сталин аатынан колхоз оҕуруотун биригээдэтигэр үлэлээн үрдүк көрдөрүүлэри ситиһэн БСТХБ кыһыл көмүс медалиһа.
1958—1985 сс. ыччат көхтөөх бачыымыгар кыттыһан ыанньыксыт уустук, ыарахан үлэтин баһылаабыта.
Үрүҥ илгэни үксэтэр сыралаах үлэтэ түмүктээх буолбута, 1985 с. биир ынахтан 3800 кг үүтү ыыры ситиспитэ, IX, X пятилеткалар былааннарын аһары толорбута, куоталаһыы кыайыылааҕа буолбута.
1984 с. Үлэ кыһыл знамята орденынан бэлиэтэммитэ.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
# Qualcomm

Qualcomm (Куалкомм, Квалком), АХШ уонна Аан Дойду саамай улахан микропроцессордары оҥорор тэрилтэтэ, квантовай микросхемалары оҥорор араас смартфоннарга, байыаннай тэрилтэлэргэ, спутник сибээhигэр. Салалтата — Сан Диего (АХШ).
# Интер РАО

Интер РАО, Арассыыйа энергетическай тэрилтэтэ, биир улахан тэрилтэ.
# 435

Сүрүн ыстатыйа: 435 сыл (өссө көр: 430-с V / 5 үйэлэр).
Онтон 1589 сыл ааста.
435 сыл Биики хааһахха ?

# 435
## Буолбут

* Атырдьах ыйын 3 — Константинопольга олорбут Аан дойду патриархын Несторийы (кини үөрэҕин батыһааччылары несторианнар диэн ааттыыллара) импэрээтэр Феодосий II Эгиипэккэ манастыырга көскө ыыппыт.
# Уваров Сергей Семенович

Уваров Сергей Семенович (атырдьах ыйын 25 күнэ, 1786, Москуба — балаҕан ыйын 4 (16) күнэ, 1855, Москуба) — Арассыыйа билимин академиятын бастакы бэрэсидьиэннэриттэн биирдэстэрэ, нуучча устуоруга, бэлиитигэ.
1818 сыллаахтан 1855 сыллаахха дылы Арассыыйа билимин академиятын бэрэсидьиэнинэн олорбута. Былыргы гириэк литературатыгар үлэлэрдээх. Гете поэты кытта билсэр этэ. Новосильцев диэн академия үлэтин тохпут бэрэсидьиэн кэнниттэн элбэх үлэни ыыппыта. Ол гынан баран устуоруйаҕа православие, самодержавие уонна народность биир айылҕаларын туһунан формула ааптарын быһыытынан киирбитэ.
# Ариана Гранде

Ариана Гранде Бутера (ааҥл. Ariana Grande-Butera) - АХШ актрисата уонна ырыаһыта.
# Борисова Матрена Семеновна

Борисова Матрена Семеновна (1939 cыллаах төрүөх) — Лөгөй сэбиэтин бэрэстээтэлэ, Бочуот Знага уордьан кавалера.
Уус-Алдан Баатаҕай нэһилиэгин олохтооҕо, Лөгөй сельсоветын председателинэн үлэлии сылдьан Бочуот Знага ылбыта.
# Кысылбаиков Илья Гаврильевич

Кысылбаиков Илья Гаврильевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала.
Үөһээ Бүлүү Ороһутугар 1955 сыллаахха төрөөбүтэ. Өрөспүүбүлүкэ лиссиэйигэр математика уруогун учуутала.
# Вендичаны

Вендичаны (укр. Вендичани) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 970 (2011).
# Эбэ (харыс аат)

Аккад мифологиятыгар (Шумертан кэлэр) ЭЙЯ (миф.т.635стр. Энки) диэн баара. Кини биир сурун функциятынан ёрустэр, куёллэр божестволара этэ. Итиннэ сыhыаннаах саха ёйдёбуллэрин кёруё5уц. Ёруhу, куёлу ( уолбат ууну) "эбэ" диэн ааттыыбыт, уонна хас биирдиилэрэ "иччилээх" диэн ёйдёбул баар. Ол эрээри "эбэ, "эбэлээх", "эбэбитигэр киириэхпит", "эбэбит бэристэ" диэн билицци да тылтан -ёстён кёрёр буоллахха, "эбэ" диэн тыл -ёйдёбул бэйэтэ туц былыр уу божествота диэн ёйдёнуён сёп эбит. Онтон хойутуу "иччи" диэн тыл -ёйдёбул киирэн холбоспут буолуон сёп. Саха5а иччи диэн тыл- ёйдёбул, этэргэ дылы, хас хардыы аайы баар. Биhиги ол ёйдёбуллэри хозяин, дух уонна злой дух диэн бёлёхтёргё араарыа5ыц. Салгыы ити бёлёхтёртён хайаларыгар эрэ сёп тубэhэр иччини кёрдуубут. Холобура, дух бёлёххё сёп тубэhэр Аккад мифологиятыгар ИШУМ диэн баар. "...брат солнечного бога шамаша (уту), советчик и посол подземного бога Нергала. Старается смягчить ярость ЭРРЫ (ыарыы?). Охраняет людей, особенно больных в ночи". Кини "ДУХ ОГНЯ" диэн суолталаах. Саха5а "уот иччитэ эттэ" диэн ёйдёбул билигин да баар. Ити "субэлээччи- амалааччы" диэн ёйдёбултэн уёскуур. Итини таhынан "кёмускэhээччи- харыстаhааччы" диэн ёйдёбул эмиэ баара. (Кырдьыга, уот иччитэ туох баарынан, кырдьыгы этэр диэн ёйдёбул баhыйар курдук). Онон, иччи ёйдёбуллэртэн УОТ ИЧЧИТЭ ААН БАСТАКЫ ДЬИЦНЭЭХ ЁЙДЁБуЛ буолар. Уоннаа5ы иччи ёйдёбуллэр "уот иччитэ" ёйдёбулгэ маарыннатан хойутуу уёскээбиттэрэ. Оччотугар, "эбэ иччитэ" диэн ёйдёбул "иччи" диэн эбилигэ хойутуу эбиллибит.
# Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр
## Бүтүн тэҥнэбил

$2(x^{2})(x-1)=6x-(x+7)$ (1)
уонна
${\frac {x^{4}-1}{4}}-{\frac {x^{2}+1}{2}}=3x^{2}$ (2)
тэҥнэбиллэр хаҥас да, уҥа да өттүлэрэ - бүтүн этиллиилэр. Маннык тэҥнэбиллэри бүтүн тэҥнэбиллэр дииллэр.
(1) тэҥнэбилгэ скобкалары аһыаҕыҥ, бары чилиэннэри хаҥас өттүгэр көһөрүөҕүҥ, атылыы чилиэннэри холбооттуоҕуҥ. Оччого ылабыт:
$2x^{3}-2x^{2}+2x-2=6x-x-7,$
$2x^{3}-2x^{2}+2x-2-6x+x+7=0,$
$2x^{3}-2x^{2}-3x+5=0.$
(2) тэҥнэбили, маҥнай икки өттүн 4-кэ төгүллээн баран, эмиэ ситинник кубулутабыт:
$x^{4}-1-2(x^{2}+1)=12x^{2},$
$x^{4}-1-2x^{2}-2=12x^{2},$
$x^{4}-1-2x^{2}-2-12x^{2}=0,$
$x^{4}-14x^{2}-3=0.$
Бу икки холобурга бэриллибит тэҥнэбилгэ тэҥнээх тэҥнэбил тахсар кубулутууларын оҥордубут. Ол түмүгэр $P(x)=0$ көрүҥнээх (манна $P(x)=0$ - стандартнай көрүҥнээх элбэх-чилиэн) тэҥнэбили ыллыбыт. Уопсайынан, ханнык баҕарар тэҥнэбили бэйэтигэр тэҥнээх, хаҥас өттө стандартнай көрүҥнээх элбэх-чилиэн, уҥа өттө нуль буолар тэҥнэбилинэн солбуйохха сөп.
Тэҥнэбил $P(x)=0$ көрүҥнээх ($P(x)=0$ - стандартнай көрүҥнээх элбэх-чилиэн) буоллаҕына, $P(x)=0$ элбэх-чилиэн степенэ тэҥнэбил степенэ дэнэр. Холобур, $x^{3}-2x+1=0$ тэҥнэбил - үһүс степеннээх тэҥнэбил.
Ханнык баҕарар бүтүн тэҥнэбил степенэ диэн ол тэҥнэбилгэ тэҥнээх, $P(x)=0$ көрүҥнээх ($P(x)=0$ - стандартнай көрүҥнээх элбэх-чилиэн) тэҥнэбил степенэ ааттанар. Холобур,
$(x^{3}-1)^{2}+x^{5}=x^{6}-2$ (3)
тэҥнэбили кубулутан ылабыт:
$x^{6}-2x^{3}+1+x^{5}-x^{6}+2=0,$
$x^{5}-2x^{3}+3=0.$
Тахсыбыт тэҥнэбил степенэ биэскэ тэҥ. Ол аата, бу тэҥнэбилгэ тэҥнээх (3) тэҥнэбил степенэ эмиэ биэскэ тэҥ.

# Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр
## Маҥнайгы степеннээх тэҥнэбил

Маҥнайгы степеннээх тэҥнэбили $ax+b=0$ көрүҥҥэ киллэриэххэ сөп, манна $x$ - уларыйааччы, $a$, $b$ - хайа эрэ чыыһылалар, $a\neq 0$.
$ax+b=0$ тэҥнэбилтэн, $a\neq 0$ буоллаҕына, $x=-{\frac {b}{a}}$ ылабыт. $-{\frac {b}{a}}$ чыыьыла - тэҥнэбил төрүтэ. Ханнык баҕарар биир степеннээх тэҥнэбил биир төрүттээх.

# Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр
## Иккис степеннээх тэҥнэбил

Иккис степеннээх тэҥнэбили $ax^{2}+bx+c=0$ көрүҥҥэ киллэриэххэ сөп, манна $x$ - уларыйааччы, $a$, $b$, $c$ - хайа эрэ чыыһылалар, $a\neq 0$. Бу тэҥнэбил хас төрүттээҕэ $D=b^{2}-4ac$ дискриминантан тутулуктаах. $D>0$ буоллаҕына, тэҥнэбил икки төрүттээх; $D=0$ буоллаҕына, тэҥнэбил биир төрүттээх; $D<0$ буоллаҕына, тэҥнэбил төрүтэ суох. Хайа баҕарар иккис степеннээх тэҥнэбил иккиттэн элбэх төрүтэ суох. $D\geqslant 0$ буоллаҕына, төрүттэри буларга квадраттаах тэҥнэбил төрүттэрин $x={\frac {-b\pm {\sqrt {D}}}{2a}}$ формулата туттуллар.

# Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр
## Хос быһаарыы

* Тэҥнэбил. Бикипиэдьийэ аһаҕас билии.
* Этиллии. Бикипиэдьийэ аһаҕас билии.
* Уларыйааччы. Бикипиэдьийэ аһаҕас билии.
* Төрүт. Бикипиэдьийэ аһаҕас билии.

# Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Алгебра 9 кылаас. Автордара Ю. Н. Макарычев, Н. Г. Миндюк, К. И. Нешков, С. Б. Суворова. Нууччалыыттан сахалыы тылбаастаата И. Г. Егоров.
Ыстатыйаны суруйда Никитин Михаил Спартакович ФИИТ-17.
# Хаһыы

Хаһыы - географияҕа: 1) сылгы, таба хаары хаһан аһыыра; 2) хастаран аһатарга сөптөөх сир.

# Хаһыы
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Охсуһааччылар клубтара

Охсуһааччылар клубтара (Fight Club, Саайсааччылар клубтара, Бойцовский клуб), АХШ киинэтэ. Культ фильм (ааҥл. cult film) буолар.
# Кирово (Бүлүү улууһа)

Кирово — Бүлүү улууһун Хаҕын нэһилиэгин киинэ.

# Кирово (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Хаҕын нэһилиэгэ
# 1371

1371 сыл.

# 1371
## Туох буолбута

* Олунньу 22 — Роберт II Шотландия хоруола буолбут, Стюартар династияларын саҕалаабыт.
# Сахамедстрах

Сахамедстрах (ааҥл. Sakha Health Insurance) — Саха Сирин саамай бөдөҥ доруобуйа харысхал сфератыгар үлэлиир тэрилтэ.
Саайта https://sakhamedstrakh.ru/
# 1902

1902 сыл.

# 1902
## Туох буолбута

* Тохсунньу 14 — Кытай-Илин тимир суола (нууччалыы кылгатан КВЖД диэн аатынан биллэр) "Маньчжурия—Харбин" учаастага аһыллыбыт.
* Муус устар 2 — Мариинскай уораҕайга Санкт-Петербурга Арассыыйа импиэрийэтин ис дьыалатын миниистирин Дмитрий Сипягины өлөрбүттэр.
* Муус устар 8 — Арассыыйа уонна Кытай Маньчжурия туһунан сөбүлэҥ түһэрсибиттэр, Арассыыйа Маньчжурияттан бэйэтин сэриилэрин таһаарыах буолбут.
* Ыам ыйын 20 — Куба АХШ-ттан тутулуга суоҕа биллэриллибит.
* Балаҕан ыйын 7 — бу күн Дьокуускайга реальнай училищеҕа бастакы революционнай куруһуок үөскээбитинэн ааҕыллар. Куруһуогу Н. Родионов диэн Өлүөхүмэттэн сылдьар 6-с кылаас үөрэнээччитэ тэрийбит. Салайааччынан И. Будилович диэн көскө ыытыллыбыт устудьуон буолбут.

# 1902
## Төрөөбүттэр

* Докторов Алексей Игнатьевич — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
* Кулун тутар 13 — Федоров Алексей Васильевич (13.03.1902—03.06.1967) — саха норуодунай худуоһунньуга
* Ыам ыйыгар — Романов Петр Петрович (1902—01.05.1952) — сахалартан бастакы идэтийбит худуоһунньук, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.
* Алтынньы 29 — Михаил Габышев (1958 балаҕан ыйын 1 к. өлб.) — ил дьайыксыта, учуонай, экэниэмикэ билимин дуоктара, коллекционер.
* Сэтинньи 8 — Андрей Попов Бүлүү уокуругун Үгүлээтигэр төрөөбүт нуучча этнолога (1960 с. өлб.), ойууннааһыны чинчийбитэ, дулгааннар уос номохторун бастакы классификациятын оҥорбута.
* Сэтинньи 26 — Герасим Дмитриевич Бястинов — Бэс Дьарааһын (26.11.1902—21.11.1934) — прозаик, очеркист.
* Ахсынньы 22 — Дора Жиркова (1988 өлб.) — революционер, Саха Сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
# Булуунньа

булумньу, көрсүү, көрсүүнэн төрөөбүт оҕо
Диалектологический словарь якутского языка. 1976
# Пеннсүлваниа

Пеннсүлваниа (Pennsylvania), АХШ биир улахан штата, биир баай уонна сайдыбыт штат буолар. Киин куората - Һаррисбург. Онтон улахан куораттара - Фһиладелфһиа, Питтсбург, Эри, Аллентоун.
# Мүрү

Мүрү. Уус-Алдан улууһугар баар күөл. 1670-1680 сыллардаахха алааһа Чалбат диэн ааттаах этэ уонна 12 кыра күөллэр баар этилэр.
Ол кэнниттэн сир аннынааҕы муус ирэн ити күөллэр холбоспуттара.
Биир улахан күөл үөскээбитэ. Устата 10 км. XIX үйэҕэ сорох уута түһэриллибитэ.
Билиҥҥи кэмҥэ күөл уолан эрэр. 1968 сылтан ыла ууну кээмэйдиир пуос үлэлиир. Алтынньыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ.
Күөл тула улуус киинэ Бороҕон уонна икки нэһилиэк баар Хоро уонна Маҥнайгы Хоро, нэһилиэнньэтэ - 8235 киһи.
1990 сыллардаахха уолууну тохтотоору Өлүөнэттэн уу ситимэ тутуллубута.
Мүрү күөлэ аатырбыт Мүрү алааһа сиригэр баар

# Мүрү
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Тимон уонна Пумба

Тимон уонна Пумба (ааҥл. Timon & Pumbaa), американскай телесериал, мультик, Walt Disney оҕолорго анаан уонна Ыраахтааҕы Хахай мультигы сыыйа билиһиннэрээри айбыт мультига. 1995–1999 сылларга айыллыбыт уонна бастаан CBS канаалга көстүбүтэ.
# Nadin (тэрилтэ, Арассыыйа)

Координаталара: 55°51′43″ с. ш. 37°28′32″ в. д.﻿ / ﻿55.862025° с. ш. 37.475612° в. д.﻿ / 55.862025; 37.475612
«Nadin» — Арассыыйаҕа бастакы, истибэт уонна мөлтөхтүк истэр үлэһиттэрдээх, баттах кыргар сир. 2012 сыллаахха Москубаҕа аһыллыбыта.

# Nadin (тэрилтэ, Арассыыйа)
## Остуоруйата

2012 сыллаахха мөлтөхтүк истэр Кирилл Васильев уонна кини ойоҕо, баттах кыргааччы Надежда Шарапова тэрийбиттэрэ. Надежда куһаҕаннык истэр буолан, үлэҕэ моһоллору көрсөрө, клиеннар истэр маастардары ордороллоро, онон киниэхэ судургу уонна кыра төлөбүрдээх закаазтары биэрэллэрэ. Сарбыйыллыыны утаран кэргэнниилэр истибэт дьоҥҥо анаан баттах кыргар сир бырайыагын оҥорбуттара. Бырайыактара «Биһиги кэскилбит» пуонда тэрийбит «Түмэт урбаан-2011» куонкурус биир кыайыылааҕынан буолбута уонна заайым ылбыта, үлэ сирин буларга Москуба бырабыыталыстыбата көмөлөспүтэ. Салон аһыллыытын прессаҕа киэҥник сырдаппыттара.
Фирма үлэҕэ сүнньүнэн истибэт уонна мөлтөхтүк истэр маастардары ылар, клиеннар ахсааннарыгар истэбэт да истэр да дьон бааллар, истибэт дьоҥҥо өҥөнү оҥорууга чэпчэтии көрүллэр.
# Александр Лукашенко

Александр Лукашенко — Бөлөрүүс президена 1994 сылтан ыла. Кэнники кинини бары абааһы көрөллөр.

# Александр Лукашенко
## Өссө маны көр

* Лукашенканы утары протестар
# Төлөс

Төлөс, тэлэс, толос (алтаайдыы: тӧӧлӧс, тӧлӧс) – алтаайдар, кыргыстар уонна тывалар биистэрин (сөөк) аата. Түркүттэр сыдьааннара буолаллар.

# Төлөс
## История

Былыргы түүрдэр VI–VII үйэлэргэ Алтаай сиригэр "төлис/тардуш" систиэмэтин олохтообуттар. Бу систиэмэнэн сэрии икки салааҕа арахсар: илиҥҥи салаа төлис ("аҕа"), оттон арҕааҥҥы салаа тардуш ("балыс") дэнэр. Түүр хаҕаната 630 сылга ыһыллыбытын кэннэ Чэби Хаан Алтаайга Төлөс дойдутун тэрийбит. Бу хаан Алтаайга бэйэтин кытта 30 000 боотурдаах кэлбит, олортон төлөс бииһэ үөскээбит. Төлөс дойдута XVII үйэ ортотугар диэри көҥүл этэ. Онтон 1652 с. төлөстөр, нууччалар экспанцияларыгар утарар кыахтара суох буолан, Тэлэҥит хааннарыгар бас бэриммиттэр.
Л.Н. Гумилев сабаҕалыырынан төлөстөр былыргы түүрдэр сыдьааннара буолаллар. Атын чинчийээччилэр саныылларынан төлөстөр тэлэ биистэриттэн төрүттээхтэр (динлин, гаогюй). Алтаай омугун үөрэппит Л.П. Потапов саныырынан телеуттар, тэлэҥиттэр уонна төлөстөр тэлэ биистэриттэн үөскээбиттэр.
С.П. Толстов сабаҕалыырынан Алтаай төлөстөрө Абу-л-Гази "Оҕустар төрүттэрэ" диэн кинигэтигэр суруйбут 24 оҕус-түркэмээн биистэрин кытта ситимнээх буолуохтарын сөп.
Ону тэҥэ төлөстөр өбүгэлэрэ, ол аата былыргы тэлэ биистэрэ моҕол тыллаах буолуохтарын сөбүн туһунан сабаҕалааһыннар бааллар. Холобур, Н.Я. Бичурин саныырынан былыргы динлиннэр уонна гаогюйдэр моҕол тыллаах этилэр, кинилэр аан маҥнай дили дэнэллэр эбит, онтон гаогюй динлиннэрэ диэн ааттаммыттар. А.С. Шабалов этэринэн төлөстөр өбүгэлэрэ дилилэр уонна гаогюйдэр ханнык эрэ моҕол тылынан саҥараллара.

# Төлөс
## Алтаай төлөстөрө

Билиҥҥи кэмҥэ төлөстөр алтаайдар, тэлэҥиттэр уонна телеуттар быыстарыгар киэҥник тарҕаммыт биир улахан биис (сөөк) буолаллар. Ол иһин төлөстөр бэйэлэрэ зайсан дэнэр баһылыктаахтар. Төлөстөргө аймахтыы биистэр: Көбөк, Алмат, Тэбэк, Тэти-Таас, Чаҕат, Тарык, Шакшылык.

# Төлөс
## Кыргыс төлөстөрө

Биллэрин курдук 1703 с. Цэвэн-Рабдан диэн дьуҥҕаар хаана Енисей кыргыстарын Или өрүс уонна Тянь-Шань хайаларын диэки көһөрөр. Енисей кыргыстарын кытта сорох төлөстөр эмиэ көспүттэр. Билиҥҥи кэмҥэ төлөстөр кыргыс омугун биир улахан бөлөҕө буолаллар. Төлөстөр Ош улууһуттан Иссык-Күөлгэ диэри тарҕанан олороллор.

# Төлөс
## Тыва төлөстөрө

Тыва төлөстөрө (түлүштэр) Улуг-Хэм (Торгалыг хочото), Өвүр уонна Чөөн-Хэмчик улуустарыгар (кожууннарыгар) олохсуйан олороллор.

# Төлөс
## Интэриэһинэй чахчылар

Төлөс бииһин аата Төлөс күөлүгэр (нууч.: Телецкое озеро) хаалбыт. Төлөстөр бу күөл кытылыгар 1652 с. диэри олорбут эбит. Олохтоох омуктар Төлөс күөлүн Алтын-Күөл диэн ааттыыллар.

# Төлөс
## Эбии көр

* Былыргы түүрдэр
* Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
* Алтайдар
* Теленгиттэр
* Телеуттар

# Төлөс
## Литература

* Алтай-кеп-куучындар. — Горно-Алтайск, 1994.
* Бичурин Н. Я. (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — М.-Л., 1950. — Т. 1.
* Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. — М., 1993.
* Дьяконова В.П. Некоторые этнокультурные параллели в шаманстве тюркоязычных народов Саяно-Алтая // Этнокультырные контакты народов Сибири. — Л., 1984.
* Кубарев Г. В. К этнополитической ситуации на территории Алтая в 6—11 вв. // Сибирь в панораме тысячелетий. —Новосибирск, 1999.
# 455
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 2 — Бандааллар (урут Висла уонна Одер өрүстэргэ, Паннонияҕа олоро сылдьыбыт, гууннартан күрэнэн Пиреней хайаларын туораан Италияҕа олохсуйбут гэрмээннэр биис уустара) Римҥэ киирбиттэр уонна икки нэдиэлэ устата бу куораты халаабыттар.
# Сергеев Михаил Семенович

Сергеев Михаил Семенович — Социалистическай Үлэ Геройа.

# Сергеев Михаил Семенович
## Олоҕун олуктара

1926 сыллаахха алтынньы 6 күнүгэр Саха АССР Өлүөхүмэ улууһун Кээччи с. төрөөбүт. Кыра сааһыттан, начальнай оскуоланы бүтэрээт, үлэһит буолбут. Колхозка үлэлээбитэ, 17 сааһыгар үлэ фронугар ыҥырыллыбыт. 1944 сыллааххха, Дьокуускайга кэлэн, фабрично-заводской үөрэх оскуолатыгар киирбит. 1944 сыл бэс ыйыттан «Якутстрой» трест тутааччыларын биригээдэтигэр үһүс разрядтаах болуотунньугунан анаммыт. Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан хаста да анана сылдьыбыт, ССКП обкомун уонна горкомун чилиэнинэн талыллан үлэлээбит. 1982 сыллаахха дылы, үйэ аҥарын кэриэтэ, «Якутстрой» тутуу тэрилтэтигэр үлэлээбит.

# Сергеев Михаил Семенович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1971)
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* Үлэ уонна тыыл бэтэрээнэ
* РСФСР үтүөлээх тутааччыта
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2006)
* Дьокуускай Ытык олохтооҕо (1982)
* Өлүөхүмэ ытык киһитэ

# Сергеев Михаил Семенович
## Өссө маны көр

* Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык дьоно
* Дьокуускай ытык дьоно
# Иванов Руслан Рудольфович

Иванов Руслан Рудольфович (1985 с. атырдьах ыйа 30 күнэ - Кириэстээх с., Сунтаар улууһа)

# Иванов Руслан Рудольфович
## Олоҕун олуктара

2006 с. Бүлүүтээҕи педагогическай колледжыгар «Информатика уонна математика учуутала» идэни ылан бүтэрбитэ. 2007 с. Сунтаардааҕы оҕо дьоҕурун сайыннарар киин үлэһитэ.

# Иванов Руслан Рудольфович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* "Надежда Якутии" знак хаһаайына
# Афанасьев Афанасий Дмитриевич

Афанасьев Афанасий Дмитриевич — артыыс.

# Афанасьев Афанасий Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

* 1963 сыллаахха алтынньы 18 күнүгэр Алексеевскай оройуон Ытык Күөлүгэр төрөөбүтэ.
* Москубатааҕы культура институтун «хореограф-балетмейстер» идэтинэн 1963 с. бүтэрбитэ.
* 1979—1983 Үҥкүү судаарыстыбаннай ансаамбылын солииһа. Саха тыйаатырыгар хореографтыыр.

# Афанасьев Афанасий Дмитриевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
# Курбуһах нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Курбуһах нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уус Күөлэ.
Улуус кииниттэн 73 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 210 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Уус Күөлэ — 925, Окоёмовка — 209 уонна Балаҕаннаах — 76 киһи.

# Курбуһах нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Пухов Иннокентий Васильевич (12.03.1904—24.11.1979) — биллиилээх литературовед учуонай, идэтийбит фольклорист, олоҥхо чинчийээччитэ, Саха АССР саахымакка бастакы чөмпүйүөнэ (1935).
    Аммосов Терентий Васильевич (02.04.1912—04.09.1988) — биллиилээх саха муосчута, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.
    Бурцева Елизавета Ивановна (12.07.1912—02.10.1985) — Социалистическай Үлэ Геройа.
    Оконешников Егор Иннокентьевич (1930 с. төр.) — филология билимнэрин кандидата, терминограф.
# Новые Белокоровичи

Новые Белокоровичи (укр. Нові Білокоровичі) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 034 (2011).
# Билинни уонна урукку булчуттар

Саха киһитэ айылҕаны кытта ыкса сибээстээх. Былыр-былыргыттан сахалар айылҕаҕа сиэри-туому тутуһан сылдһаллара. Саха киһитигэр булт диэн аһылыга буолара. Кини балыктаан, кустаан дьиэ кэргэнин аһатара. Бултка баралларгыгар эрдэ бэлэмнэнэллэрэ. Тиийэн баран сирдэрин аһаталлара, Байанайы маанылыыллар. Байанайтан көрдөһөллөрө бултуйууну. Айылаҕаҕа сылдһан мээнэ айдаарбаттар. Бултуйдахтарына чугас дьоннорун күндүлүүллэрэ. Ол иһин ити дьылларга былыр элбэх киһи тыыннаах хаалбыта.
Өйдөөн-санаан ааһыахха Аҕа дойду сэриитин. Эһээлэрбит, эбээлэрбит төһө кыалларынан фроҥҥа көмөлөспүттэрэ бултаан: балык, эт, күндү түүлээх ыыталлара. Бу эмиэ хорсун быһыы буолар.
Былыргы булчут айылҕаҕа олус харыстабыллаахтык сыһыаннара. Ол курдук кини оту-маһы алдьаппат этэ.
Онтон билигин булчут олус уларыйда. Быһыыта-майгыта, айылҕаҕа сыһыана. Урут булчут аһаары, айаҕын иитэнээри бултуур буоллаҕына, билигин булчут мээнэ «бэйэтин дуоһуйутуутугар» бултуур. Сорох дьон мээнэ ытыалааччы да баар. Эбэтэр сорох мээнэ буолунайы бултаан баран таах хаалларар да тугэннэрэ баар. Айылҕаҕа сылдьан сиэри-туому сорохтор тутуспаттар. Айылҕаны урусхаллааан, ыһан бараллар.
Айылҕабытыгар биһиги инник сыһыаннастахпытына ким харыстыай?!
Ол иһин биһиги эдэр көлүөнэ ыччата билигин өйдүөх тустаахпыт-барыта биһиги илиибитигэр. Биһигиттэн тутулуктаах айылҕабыт, айылҕабыт,хайдах туруктаах биһиги оҕолорбутугар-сиэннэрбитигэр тиксэрэ.
Түмүккэ этиэххэ наада, хас биирдии саха киһитэ айылҕаны харыстыахтаах, сиэри-туому тутуһуохтаах, оччоҕо эрэ биһиги сирбит-дойдубут, кыылбыт-суолбут элбиэ, чэчириэ.
# Евротоннель

Евротоннель, Ла-Манш аннынааҕы тоннель (фр. tunnel sous la Manche, ааҥл. Channel Tunnel, ону кытары судургутук Eurotunnel) — икки ыллыктаах тимир суол тоннелэ, уһуна 51 км кэриҥэ, онтон 39 км Ла-Манш силбэһиитин анныгар сытар. Европа континенын Великобританияны кытары холбуур. Бу тоннель тутуллуоҕуттан ыла Парижтан Лондоҥҥа диэри баара суоҕа 2 чаас 15 мүнүүтэнэн тиийиэххэ сөп, ол айаҥҥа тоннель иһигэр пуойастар 20-тэн 35 мүнүүтэҕэ диэри сылдьаллар. 1994 сыл ыам ыйын 6 күнүгэр үөрүүлээх аһыллыыта буолбута.
# Балыыһа Клоуннара (тэрилтэ)

Балыыһа Клоуннара – уустук олоххо түбэспит оҕолорго көмөлөһөргө анаан тэриллибит автономнай киэмэрчэскэйэ суох тэритэ (нуучч. – АНО “Больничные Клоуны”).
“Балыыһа Клоуннара” тэрилтэ балыыһаҕа сытан эрэ эмтэнэр оҕолор атахтарыгар турууларыгар көмөлөһөр аналлаах тэрилтэ. Ол курдук тэрилтэ үлэһиттэрэ клоунада көмөтүнэн арт-терапия уонна игротерапия ыыталлар. Итилэри ыытарга туох даҕаны эмп-томп наадата суох. Оҕолору үтүө санаа, үөрүү-көтүү көмөтүнэн эмтииллэр.
Тэрилтэ тэрийээччилэрэ: • Анатолий Александрович Павлов; • Галина Олеговна Шатилова; • Константин Сергеевич Седов.
Тэрилтэ салайар уоргана: • Дмитрий витальевич Литвинов – мэдэссиинэ билимин хандьыдаата, ФНКЦ Оҕо Гемотологиятын киинин кылаабынай бырааһын солбуйааччы; • Татьяна Юрьевна Захарова – Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын проректорын солбуйааччы; • Константин Сергеевич Седов – Арассыыйа балыыһаҕа үлэлиир бастакы профессиональнай клоуна.
Оҕолору маннык ньыманан реабилитациялааһын аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт. Онтун ааһан клоунада ыалдьа сытар оҕо доруобуйатыгар үтүөтүн дьайарын билим чинчийиилэрэ, өр кэмнээх кэтээн көрүү дакаастаан турар. Арассыыйатааҕы оҕо мэдэссинискэй тэрилтэлэригэр “мэдэссинискэй клоуннар” баар буолуохтаахтар” диэн этиини дойду үгүс балыыһата өйүүр. Олор истэригэр бааллар: • Арассыыйатаҕы оҕо килиниичэскэй балыыһата; • Р.Рогачев аатынан Федеральнай научнай-килиниичэскэй киин; • Р.Горбачева аатынан Силии трансплантациятын киинэ.
“Балыыһа Клоуннара” автономнай кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ ити үөһэ ааттаммыт кииннэргэ уонна Москубаны таһынан Арассыыйа 5 атын эрэгийиэнигэр быраастары кытары тэҥҥэ үлэлиир.
# Тыл (саҥа сорҕото)

Тыл (Слово) — омук тылын, саҥа биир сүрүн бииримиттэн (единииссэлэриттэн) биирдэстэрэ; эттиктэри, көстүүлэри суолталарын биэрэр, ааттыыр аналлаах, биир суолталаах лиэксикэ бэлиэтэ.
Тыл тутулун морфология үөрэтэр. Тыллар саҥа чааһын быһыытынан маннык арахсаллар: аат тыл, туохтуур, даҕааһын, сыһыат, онно эбии аналлаах (служебнай) тыллар бааллар.

# Тыл (саҥа сорҕото)
## Тыл туттуллуута
#### Өс хоһоонноро

* Эппит тыллааҕар эппэтэх тыл ордук.
* Этэр тыл эгэлгэлээх, саҥарар саҥа салалталаах.
* Этиллибит тыл иһиллибэт буолбат.
# Дьарҕаа

Дьарҕаа (лат. Thymallus arcticus, нууч. сибирский хариус) — таас үрэххэ, өрүскэ үөскүүр ойоҕосторунан туора хараҥатыҥы чуоҕурдаах (балаһалардаах) орто балык.
Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ уонна күөллэргэ үөскүүр. Ыраас ууну сөбүлүүр. Сиэлээх дьарҕаа — бөдөҥ дьарҕаа.

# Дьарҕаа
## Аһылыга

Уу үөннэрэ.
# Алексей Михайлович (ыраахтааҕы)

Алексей Михайлович Нуурал (аныгыннан 9 (19) кулун тутар 1629 с., Москва — 29 (8 олунньу к.) 1676 с., Москуба) — Нуучча ыраахтааҕыта, Романовтар династияларын иккис ыраахтааҕыта (Халыып:Сс3 — Халыып:Сс3), Михаил Фёдорович уонна кини иккис ойоҕун Евдокия уоллара.
# Нандролон

Нандролон - анаболитическай стероид, айылҕаҕа суох лабораторияҕа айыллыбыт гормон, тестостероннааҕар 2 төгүл күүстээх, ол эрэн тренболонтан 2 төгүл мөлтөх.
Эр киһи буччатын үлүннэрэр, либидо күүһүрдэр, көҕүтэр сексуальнай өттүнэн.
Быар цирроһа буолуон сөп киһи уһуннук тутуннаҕына.
Дьахталларга бобуллар.