yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Panda Express

Panda Express — АХШ түргэн аһы буһарар ресторана кытай кухнятыгар сыһыаннаах. Кытайтан Америкаҕа көһөн кэлбит эмиграннар төрүттээбит рестораннара. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга биир улахан фастфуд ресторана, 43 омук сиригэр үлэлиир, сүрүннээн АХШ уонна Кытай куораттарын дэриэбинэлэрин барытын хабар.
Саха Сиригэр уонна Арассыыйаҕа Олунньу 24 күнүгэр 2022 иннинэ үлэлээн испитэ, сэрии иннинэ. Санкциялар кэнниттэн төттөрү эргиллибитэ (куоппуттара).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Оҕо

Оҕо диэн киhи төрүөҕүттэн сааhын ситиэн (улахан киhи буолуон) иннинээҕи олоҕун кэрдииhэ.
Холбоhуктаах Нациялар Оҕо быраабын конвенцията "оҕо диэн 18 сааhын туола илик киhи" диэн быhаарар.
Киһи бэйэтин сайдыытыгар хас да сүрүн стадия барар. Төрүөхтэн 2 сылга диэри сенсо- моторнай интеллект кэмэ бара турар; 2- тэн 11 диэри-доперациональнай операциялары бэлэмнээһин уонна чопчу операциялары тэрийии кэмэ (2- тэн 7- тэн 7- гэр диэри) уонна чопчу операцияларга илии баттааһын (7- тэн 11- гэр диэри); 11 сылтан 15- гэр диэри формальнай операциялары оҥорон таһаарыы.

# Оҕо
## Быhаарыы

* ↑ Convention on the Rights of the Child. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights.
* ↑ Өй-санаа сайдыыта
# Дойду нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Дойду нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хапчаҕай.
Улуус кииниттэн 108 км хоту диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэ ахсаана — 111 киһи (2007 сыл).

# Дойду нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Попов Степан Федотович (1905—1975) — педагогика билимнэрин кандидата, доцент.
    Местникова Мария Васильевна (08.05.1911—1989) — кыраайы үөрэтээччи, культура үтүөлээх үлэһитэ.
# Муостаах күөрэгэйдэр уустара

Муостаах күөрэгэйдэр уустара (лат. Eremophila, нууч. Род Рогатые жаворонки) — Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Муостаах күөрэгэй.

# Муостаах күөрэгэйдэр уустара
## Өссө маны көр

* Күөрэгэйдэр уустара
# Coca-Cola

Кока-кола — арыгыта суох гаастаах утах, Coca-Cola компаниянан оҥоһуллар; 2006 сыллаахха саамай сыаналаах брэнд.. Халыып:Toc-left

# Coca-Cola
## Историята

«Кока-кола» утах АХШ Атланта куоракка (Джорджия штатыгар) 1886 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр айыллыбыт. Айбыт киһитэ — фармацевт Джон Стит Пембертон, уруккута офицер. Утах аатын бухгалтер Пембертона Фрэнк Робинсон кыраһыабай буочарынан суруйбут, билиҥҥэҥигэ дылы утах логотипынан буолар.
Кока-Кола сүрүн ингрединена маннык эбитэ үһү: кока сэбирдэхтэрин үс чааһа, Кола диэн тропическай эриэхэ биир чааһа. Онтон ылыллыбыт утах "араас ниэрбэ ыарыытыттан" ыраастыыр диэн патеннанан Атланта улахан аптекатыгар торговай автоматка атыыланарын саҕалаабыт.
Ол бириэмэҕэ кокаин көҥүллэнэр вещество эбит, куһаҕан дьайыытын билбэт эбиттэр. Ол иһин кокаин атыыланар эбит, арыгы оннутугар туттуллар эбит.
Бастакы сыл атыытын оборота 50 доллар эрэ буолбут. Кока-коланы оҥорууга 70 доллар бараабыттар, ол иһин бастакы сыл барыһа суох буолан тахсыбыт. Кыра-кыралаан кока-кола атыыта улааппыт, барыһа эмиэ улааппыт эбит. 1886 сыллаахха утах бастакы рекламата хаһыакка тахсыбыт. 1888 сыллахха Пембертон утах таһаарар прваны атыылаабыт. Онтон 1892 сыллаахха праваны атыыласпыт Аса Григгс Кэндлер "The Coca-Cola Company" диэн хампааннньаны төрүттээбит, ол компания билигин даҕаны кока-коланы оҥоруутунан дьарыктанар.
1902 сыллахха 120 тыһ доллар обороттаах кока-кола АХШга ордук биллэр утах буолбут.
1890ыс сыллар бүтүүтүгэр дьон кокаин утары барбыттарын кэнниттэн кока сибиэһэй сэбирдэхтэрин буолбакка, ыраастааммыт кока сэбирдэхтэрин экстрагын эбэр буолбут
Ол кэнниттэн утах популярнай буолбут. Биэс уон сылынан кока-кола АХШ дьонноругар национальнай символ курдук буолбут.

# Coca-Cola
## Кока-Кола Россияҕа

«Кока-Кола» компания утахтара бастаан ССРСка 1979 сыллаахха Москваҕ Олимпийскай оонньууларга бэлэмнэнии бириэмэтигэр атыыга тахсыбыт. Ол кэнниттэн 1988 сыллаахха перестройка кэнниттэн тахсыбыт уонна Россия экономикатыгар активнай харчыны угааччы буолбут.
Кока-кола таһынан компания атын да утахтары батарар: Fanta, Sprite, Schweppes, Фруктайм, Powerade, Burn, BonAqua, Valser, Nestea, «Кружка и Бочка» квас, Добрый, Nico, Biotime, Rich, Ясли-Сад уонна Rich Fruit Mix соктары таһаарар..

# Coca-Cola
## Обургу конкуреннара

* «Пепси-кола»

# Coca-Cola
## Примечания

* ↑ http://rating.rbc.ru/article.shtml?2006/09/12/31133837

# Coca-Cola
## Ссылки

* Россияҕа Coca-Cola официальнай уэбсайта Архыыптаммыт 2010, Алтынньы 18 күнүгэр.
* Кока-Кола официальнай уэбсайта
# Берн

Берн (ниэм. Bern; фр. Berne; ит. Berna; ромш. Berna) диэн Швейцария киин куората. Олохтоохторун ахсаана 130,000.
# Макаров Илья Гаврилович

Макаров Илья Гаврилович — саха омугун сайдыытыгар көскө кэлбит дьон сабыдыалын чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, ССРС култууратын туйгуна.

# Макаров Илья Гаврилович
## Олоҕун олуктара

* 1937 сыллаахха алтынньы 1 күнүгэр Саха АССР Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1954 с. — Сылаҥ сэттэ кыластаах оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1958 с. — Дьокуускайдааҕы педагогическай училищены бүтэрбитэ.
* 1958—1961 сс. — оскуолаҕа учууталлыыр.
* 1966 с. — Илин-Сибиирдээҕи культура Институтын (Улан-Удэ к.) бүтэрбитэ.
* 1965—1982 сс. — Дьокуускайдааҕы А. С. Пушкин аатынан республиканскай библиотекаҕа үлэлиир: библиограф, главнай библиотекарь, национально-краведческай литература салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1982—1985 сс. — тыл, литература уонна история Институтын младшай үлэһитэ.
* 1984 с. — история билимин кандидатыгар «Распространение трудов В. И. Ленина и борьба большевиков за пропаганду ленинских идей в дореволюционной Якутии» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1986—1992 сс. — научнай үлэһит.
* 1993—2008 сс. — старшай научнай үлэһит.
И. Г. Макаров 70-н тахса научнай, научно-популярнай ыстатыйалары суруйбута.

# Макаров Илья Гаврилович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Из истории общественно-политической мысли на Северо-востоке России (70-е годы XIX в.—1917 г.)» (Якутск, 1994), монография.
* «Уголовная, религиозная, политическая ссылка в Якутии (вторая пол. XIX в.)» (Новосибирск, 2005), монография.
Ыстатыйалар
* О вилюйской ссылке Н.Г.Чернышевского.
* «Народники и местная молодежь».
* «Польское политическое движение и якутская политическая ссылка».
* «Борьба за здоровый образ жизни в дореволюционной Якутии».
* «Библиотеки декабристов в Якутии».
* «Влияние ссылки на народ саха».

# Макаров Илья Гаврилович
## И. Г. Макаров туһунан

* Горохов С.Н. В. И. Ленин и Якутия. Библиографический указатель // «Социалистическая Якутия». — 1970. — 27 мая.
* Айзина Н.В. Библиографы — краеведы Сибири о В. И. Ленине // Советская библиография.— 1971.— № 1.— С. 64—68.
# Борисов Михаил Васильевич

Борисов Михаил Васильевич (04.08.1980 - 20.02.2014) — дыраама тыйаатырын уонна киинэ артыыһа.
1980 сыллаахха атырдьах ыйын 4 күнүгэр Бүлүү оруйуонун Тыымпы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2002 сыллаахха М.С. Щепкин аатынан Тыйаатыр үрдүкү училищетын саха устуудьуйатын бүтэрбитэ. 2002 сыллаахтан Саха тыйаатырыгар үлэлээбитэ.

# Борисов Михаил Васильевич
### Тыйаатырга сүрүн оруоллара:

* Джайнак – «Материнское поле» Ч. Айтматов,
* Миша Бурнашев – «В защиту прекрасного» Кындыл Уйбаан,
* чмо - «Дети бога Солнца» Нь.Аргунов,
* Суор – «Тыгын Дархан» Кындыл Уйбаан,
* Уот Уһутаакы – олоҥхо «Светлоликая Туйаарыма Куо» П. Ойуунускай,
* Маккольм – «Макбет» Э.Ионеско,
* Пьетро - «Однажды в городе» В. Шекспир,
* Ганя – «Тайбаан арыы» Сиэн Өкөр,
* Дээдик – «Сааскы кэм» А. Аччыгыйа,
* Сырбай - «Кустук» Н.Лугинов,
* Кулагин – «Три сестры» А. Чехов,
* Наполеон – «Кэт Марсден. Ангел милосердия»,
* Алампа - «Бастыҥ хатыыта» В. Харысхал,
* остуоруйаһыт - «Снежная королева» Г. Андерсен,
* суор, хотой - «Бэйбэрикээн эмээхсин»,
* Курчаев – «На всякого мудреца, довольно простоты» А. Островскай,
* Баачыка - «Куһаҕан тыын» Н.Неустроев,
* НКВД-шник «Свет белого дня» Е. Захаров уо.д.а.

# Борисов Михаил Васильевич
### Киинэҕэ оруоллара:

* тоҥус саллаат – «ДМБ» (1999),
* Кэскил – «Кэскил-1» (2006), «Кэскил-2» (2009), "Кэскил-3" (2013),
* Бааска - «Юбилей» реж. Р. Дорофеев,
* Мэлээрис - «Бриллиантовый теленок» реж. К. Барашков, (2007),
* Айар боотур - «Көҥүл боотурдар» реж. Р. Дорофеев уо.д.а.
2014 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
# Уйаанддьы (нэһилиэк)

Уйаандьы национальнай нэһилиэк. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уйаандьы.
Улуус кииниттэн 60 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 127 киһи (2007 сыл). Омугунан үксэ сахалыы тыллаах эбээннэр. 8 кылаастаах малокомплектнай оскуола,култуура дьиэтэ бааллар. Нэһилиэнньэ сүрүн дьарыга урут кыыл табаны бултааһын этэ. Билигин ол суох.
Күһүн 2008 с-ха 700 дьиэ табатын ыстаадата сыһыарыллыбыта. Аҕыйах ыал ынах сүөһү, сылгы ииттэр.
Баһылыктара Голиков Юрий Васильевич, идэтинэн ветврач, эбээн. Оскуола иһинэн "Гарпанньа" эбээн этнофольклорнай үҥкүү ансаамбыла үлэлиир. Салайааччыта Колесова Ульяна Васильевна, СР үтүөлээх учуутала.

# Уйаанддьы (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Элвис Пресли

Элвис Аарон Пресли (ааҥл. Elvis Aaron Presley, 1935 сыл тохсунньу 8 күнэ − 1977 сыл атырдьах ыйын 16 күнэ) диэн Америка биир биллэр ырыаһыта, музыка суруйааччыта уонна актера. Рок-н-ролл музыкатыгар биир бастакы киэҥник биллэр ырыаһыт. Хас да киинэҕэ уһуллубута. Өлбүтүн да кэннэ киэҥ биллэрэ аҕыйаабатаҕа. XX үйэ биир киэҥник биллэр киһитэ буолар. Сороҕор Рок-н-ролл хоруола диэн ааттыллар.

# Элвис Пресли
## Олоҕун олуктара

Элвис Пресли 1935 сыл тохсунньу 8 күнүгэр Миссиссиппи штытын Тупело куоратыгар төрөөбүтэ. Иигирэ убайа Джесс Гарон 35 мүнүүтэ кини иннинэ төрөөбүт уонна тута өлөн хаалбыт. Соҕотох оҕо буолан аҕалаах ийэтин кытта олус чугас эбит. Дьиэ кэргэн сиэркэпкэ сылдьар эбит, онно Пресли музыкаҕа талаана тахсыбыт. 13 саастааҕар ийэтин кытта Мемфис куоракка көспүттэр, ол бириэмэҕэ аҕата төлүүр чиэги подделкалаан хаайыыга барбыт. Рокабилли диэн аатаах музыка жанрын ыллыыр дьоннортон бастакы эбит. Бастакы биллэр ырыатынан 1955 сылга тахсыбыт Heartbreak Hotel, ол ырыа бастакы киэҥник биллэр рок-н-ролл ырыата буолар.

# Элвис Пресли
## Чааһынай олоҕо

1958 сыллаахха армияҕа ыҥырыллыбыта, уонна Германияҕа базаламмыта. Чиэстээхтик армияны икки сыл буолан баран Америкаҕа төннүбүтэ. Германияҕа сылдьан кэргэнин Присцилла Белөны кытта билсиспитэ, уонна 1967 сыллаахха кэргэн ылбыта. Кинилэр Лиза Мари диэн кыыстаммыттара (Ол кыыс кэлин Майкл Джэксоҥҥа кэргэн тахсыбыта)
1973 сыллахха Присцилла уонна Элвис арахсыспыттара. Ол бириэмэҕэ Элвис номнуо араас эмптэргэ үөрүйэх буолбут.

# Элвис Пресли
## Өлүүтэ

1977 сыл атырдьах ыйын 16 күнүгэр сүрэҕэ тохтоон өлбүтэ. Бэйэтин ваннатыгар булуллубута.
# Электрокардиография

Электрокардиогра́фия — сүрэх үлэлиир кэмигэр үөскүүр электрическэй дьайыылары чинчийэр уонна суруйар мэдиссиинэ ньымата. Кардиология чинчийиилэриттэн ордук судургулара, чэпчэки сыаналаахтара, киһиэхэ хоромньуну аҕалбаттара.
Электрокардиография түмүгэ - электрокардиограмма - лиэнтэ эбэтэр лиис.
* Тылбаасчыт: Харытыанап Олоксоондор Ондоруой уола
* Иккис аата: Харитон
# Николаева Надежда Николаевна

Николаева Надежда Николаевна (14.1.1946–13.1.2010) — учуонай, музыковед, Арассыыйа уонна СӨ композитордарын сойууһун чилиэнэ, Арассыыйа ноуукатын академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
1946 с. тохсунньу 5 күнүгэр Ньурбаҕа төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы музыка училищетын 1965 сыллаахха, Москубатааҕы Гнесиннар аатынан музыка-педагогика институутун 1973 с., бу институут аспирантууратын 1989 сыллаахха бүтэрбитэ. Искусствоведение хандьыдаата (1991).
Этномузыковед-фольклорист, олохтоох омуктар музыкаҕа култуураларын чинчийээччи. Хандьыдаакка диссертацията олоҥхоҕо уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.
"Эпос олонхо и якутская опера" диэн кинигэ ааптара (Дьокуускай, 1993), "Образцы якутского песенного фольклора" диэн кинигэни Э.Алексеевтыын суруйан таһаарбыттара (1981).
2010 сыллааха өлбүтэ.

# Николаева Надежда Николаевна
## Өссө маны көр

* Биобиблиографический справочник →
# Күөл

Күөл — муораны кытта бэйэтинэн силбэспэт уу түөлбэтэ. Күөл хотоолун үөскээһинэ араас буолар: тектоникаттан — сир хаҕын быстыылара; ледниктэн — ледник рельебин хотооллоро; лиманнар — муораттан быстыбыт түөлбэлэр; элгээннэр — өрүс эргэ үөстэрин быстаҕас тара; термокарстан — сир аннынааҕы муус ууллан, ньуур сууллуута; карстан — суураллар боруодалар суох буолбуттарыттан ньуур намтааһына; быһыттан — киһи оҥорбут эбэтэр айылҕаҕа эниэ сиҥнэн үөскэппит быһыттааһына. Ууларын эрэ сииминэн бүтэй уонна сүүрээннээх күөллэр бааллар. Итинтэн да атын классификациялар баар буолуохтарын сөп. Аан дойдуга күөллэр иэннэрэ 2,1 мөл. км² (күөллээҕэ — 1,4 %). Саамай киэҥ күөл — Каспий муората, саамай дириҥ — Байкал.
Так как: куль, кёль, кел, гёль, кул (түүр.); кул (тадж.); гёль (перс); кул (хинди); гуэлъ (адыг.) — күөл; хель (был. кэриэй) — муора.

# Күөл
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
# Муома (нэһилиэк)

Муома нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, улуус киинэ Хонуу.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2811 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хонуу - 2677, Суон Тиит - 134 киһи.

# Муома (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Егоров Павел Петрович

Егоров Павел Петрович (1914—1944)— коммунист, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Егоров Павел Петрович сэриигэ ынырыллыар диэри оройуонугар народнай судьуйанан үлэлээбит. Үөһээ Бүлүү оройуонуттан уоттаах сэриигэ 1942 сыллаахха Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сталинградтааҕы кыргыһыы кыттыылааҕа. Лейтенант, взвод командира этэ. 932-с стрелковай полк 252-с стрелковай дивизиятын стрелога. 1942 сыл алтынньы 28 күнүгэр сэриигэ бааһырбыт, эмтэнэн баран 97-с гвардейскай стрелковай дивизияҕа түбэспит. Бу дивизия Днепр уҥа кытылыгар плацдармы кэҥэтэр иһин ситиһиилээхтик кыргыспыт. 1943 сыл алтынньы 18 күнүгэр Дериевкаҕа баар өстөөх бөҕөргөтүүлээх пуунун сэриилээн ылбыт. Манна гвардеецтар фашистар 2 танкаларын, штабной бронетранспортердарын, 6 станковай уонна 31 ручной пулеметтары, 27 бинтиэпкэни, 47 тыһыынча бинтиэпкэ ботуруоннарын ылбыттара. Кыргыһыы толоонугар өстөөх 6 тыһыынчаттан тахса өлүгэ хаалбыт. Егоров Павел Петрович сэрииттэн эргиллэн кэлбэтэх.
1944 сыл кулун тутар 15 күнүгэр Украинаҕа өлбүт.
Көмүллүбүт сирэ — Украина, Кировоград уобалаһа, Новоукраинскай оройуон, Сотбалка с., оскуола таһа.

# Егоров Павел Петрович
## Наҕараадалара

* «Кыһыл сулус» уордьан (12.1943)
* «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл
# Скороходовэ

Скороходовэ (укр. Скороходове) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 193 (2022).
# Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич

Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич (29.03.1893—1974) — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, байыаннай хамандыыр, салайааччы, бэлиитик.

# Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич
## Олоҕун олуктара

    1893 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр Амма оройуонун Абаҕа с. дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Аҕата, Евсей Иванович Иванов, күүтүүлээх уола төрөөбүтүгэр, биир дойдулааҕын нуучча политсыылынайын Алексей Кралины саҥа төрөөбүт уолун киинин быһарыгар көрдөспүт. Быыһааччы буолан, Кралин уолга бэйэтин аатын биэрбит. Уоллара икки кылаастаах церковно-приходскай оскуоланы бүтэрбитин кэннэ, салгыы үөрэттэрээри, Ивановтар Дьокуускайга көспүттэр.
    Дьокуускайга А. Кралин политкуруһуоктарга, маевкаларга сылдьан, бастаан Максим Аммосов, Платон Слепцов — Ойуунускай ааттарын истибит, хойут кинилэри кытта ыкса билсибит.
    Саха Сиригэр Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ А. Кралин улууһун Ревкомугар үлэлээбит.
    1920 сыллаахха партияҕа киирбит.
    1921 сыллаахха Үөһээ Дьааҥыга уезд партячейкатын секретарынан анаммыт, ону сэргэ милиция начальнигынан үлэлээбит.
    ннан барбыт.
    1922 с., муус устар — Өлүөхүмэ уездком РКП(б) секретарынан талыллыбыт, олохтоох бойобуой дружина начальнигынан анаммыт.
    Саха правительствота А. Кралины Казань куоракка РККА команднай составын куурустарыгар ыыппыт.
    Туркестаҥҥа Сэбиэскэй былааһы олохтооһун кэмигэр 4-с Туркестанскай полк кавалерийскай взводун командира.
    1924—1926 сс. — Саха Сиригэр төннөн, Дьокуускайга национальнай рота военкомунан анаммыт.
    1925 с. — И. Я. Строд этэрээтин военкома, Артемьев этэрээтин утары сэрилэспит.
    1926 с., от ыйа — 1928 с., ыам ыйа — Алдан уокуругун Сүбэтин исполкомун бэрэссэдээтэлэ.
    1928 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр «норуот өстөөҕө» диэн хаайыллыбыт, Мурманскай уобаласка 20 сыллаах хаайыыга ыыппыттар. 1940 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр реабилитацияламмыт, Саха АССР НКВД дьыалатын дакаастаамматаҕынан тохтоппут.
    Босхолонон баран Кэбээйи оройуонугар рыбнадзорга, ол кэннэ эргиэн тэрилтэтигэр бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит.
    Пенсияҕа тахсыар дылы Лүксүгүҥҥэ кыылы иитэр ферма дириэктэринэн үлэлээбит.
    60-с сыллар бүтүүлэригэр А. Е. Кралин (Иванов) дойдутугар, Абаҕаҕа, олорбут.

# Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Ленин уордьана

# Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич
## Аатын үйэтитии

* А. Е. Кралин аата Абаҕа агро-оскуолатыгар иҥэриллибит (1992)
# Попова Дария Васильевна
## ТӨРӨӨБYТ СИРЭ

Попова Дария Васильевна 1940 сыллаахха ахсынньы 24 кунугэр Алдан нэhилиэгэр «Кырамда» диэн сиргэ төрөөбүтэ.

# Попова Дария Васильевна
## ТӨРӨППYТТЭРЭ

Төрөппүт а5ата Тарабукин Василий Павлович сэрии са5аланарын кытта сэриигэ баран өлбут. Ийэтэ Максимова Матрена Николаевна сэрии буппутун кэннэ Хара-Алданна Стрекаловскай Семен Семеновичка 1945с. ахсынньыга кэргэн тахсан Хара Алдантан 1,5 көстсөөх «Хоту Хара» диэн сиргэ тиийэн олохсуйаллар.

# Попова Дария Васильевна
## ҮӨРЭХ

Оскуола5а Хара-Алдан (Таатта улууһа) 4 кылаастаах оскуолатыгар интернатка олорон уөрэнэр. Ол кэннэ Уус-Таатта5а баран 7 кылаастаах, ытык-куелгэ уон кылаастаах осколаны бутэрэр. Ытык-Куөлгэ уөрэнэн баран Уус-Таатта5а ферма5а, оскуола5а улэлээн баран 1964 сыллаахха Төнулугэ уөрэнэн ветеринар буолан Чымынаайыга улэлии кэлэр. Чымынаайыга кэлиэн иннинэ бала5ан, алтынньы ыйдарга өлөөн оройуонугар Харыйалаах отделениятыгар табаларга атахсыт ыарыыта турбутугар онно командировка5а баран кэлэр.

# Попова Дария Васильевна
## ЧЫМЫНААЙЫГА

Чымнаайыга (Таатта улууһа) кэлэн баран совхозка ветеринарынан, уут ферматыгар бригадирынан, искусственнай сиэмэлээhиннэ уорэнэн осеменаторынан улэлиир уонна 1990 сыллаахха ахсынньыга пенсия5а тахсар. 1966с. Попов Н.В. холбоьон 34 сыл бииргэ олорбуттара 4 о5ону төрөтөн, 10 сиэннэнэн, 10 хос сиэннэнэн кэргэнэ 2000 с. ыалдьан өлбутэ. Иллэн кэмигэр нэhилиэк общественнай оло5ор активнайдык кыттар. Ферма5а улэлиир кэмигэр совхозка, оройуонна, республика5а тиийэ фермалара бастын кэккэтигэр сылдьара. Дария Васильевна Уус-амма нэhилиэгин бочуоттаах олохтоо5о, улэ ветерана.
# Парамонова Роза Николаевна

Парамонова Роза Николаевна (1963 с, муус устар 12 күнэ, Сиэйэ нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Парамонова Роза Николаевна
## Олоҕун олуктара

1963 с. - муус устар 12 күнүгэр Сунтаар оройуонугар Сиэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1979 с.- Үөһээ Бүлүүтээҕи физико-математическай оскуоланы ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.
1985 с. - Саха государственнай университетын математическай факультетын бүтэрэн "Физик. Физика преподавателэ" идэни баһылаабыта. Педагогическай үлэтин Нерюнгри 8 №-дээх оскуолатыгар саҕалыыр.
1996 - 2017 сс. - Сунтаар политехническай лицейигэр физика учууталынан үлэлиир.

# Парамонова Роза Николаевна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукаҕа уонна проф.үөрэхтээһиҥҥэ министиэристибэтин Бочуоттаах грамотата.
* Сунтаар улууһун баһылыгын "Физико-математическай үөрэхтээһин бастыҥа" гранын хаһаайына.
# Муома улууһа

Муома улууһа — Саха Сирэ улууһа.
Муома улууһа :
| Гиэрбэтэ | Былааҕа |
| Дойду | Арассыыйа Арассыыйа |
| Регион | Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |
| | Хонуу |
| | Ленскэй |
| Улуус баһылыга | Павлов Иван Петрович |
| Улуус буолуута | 1931 с. |
| Иэнэ | 104 626,74 км² |
| Климата | тосту-конт |
| Олохтоох дьонун ахсаана • Чиҥэ • Омуктара | ↗3974 (2020) (0,41 %) киһи 0,04 киһ./км² саха, нуучча, эбээн |

# Муома улууһа
## Демография

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 4738 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 3290 киһи (70,01%), эбээннэр — 781 киһи (16,62%), нууччалар — 429 киһи (9,13%), эбэҥкилэр — 42 киһи (0,89%), украйыыннар — 38 киһи (0,81%), дьүкээбиллэр - 16 киһи (0,34%) уонна атын омуктар — 103 киһи (2,19%).

# Муома улууһа
## Администрацияларынан араарыы

Улуус иһинээҕитэ :
| # | Нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Кыра бөһүөлэктэр | Улуус кииниттэн, км | Нэһилиэнньэ ахсаана (2007 сыл) |
| 1 | Муома, национальнай | улуус киинэ | Суон Тиит | 0 | 2 811 |
| 2 | Улахан Чиистай, национальнай | Сааһыр | | 400 | 750 |
| 3 | Индигир, национальнай | Буор Сыһыы | | 10 | 415 |
| 4 | Соболоох, национальнай | Соболоох | | 30 | 319 |
| 5 | Чыбагылаах, национальнай | Кулун Өлбүт | | 70 | 263 |
| 6 | Төбүлэх, национальнай | Чуумпу Кытыл | | 180 | 180 |
| | Барыта | | | | 4 738 |

# Муома улууһа
## Үөрэҕирии

    Сүрүн ыстатыйа: Муома улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

# Муома улууһа
## Өссө маны көр

* Мома - колыбель эвенской литературы и культуры
Куораттааҕы уокуруктар: Дьокуускай | Жатай
Улуустар: Абый улууһа | Алдан улууһа | Аллайыаха улууһа | Аллараа Халыма улууһа | Амма улууһа | Анаабыр улууһа | Булуҥ улууһа | Бүлүү улууһа | Горнай улууһа | Кэбээйи улууһа | Ленскэй улууһа | Мирнэй улууһа | Муома улууһа | Мэҥэ-Хаҥалас улууһа | Нам улууһа | Нүөрүҥгүрү улууһа | Ньурба улууһа | Орто Халыма улууһа | Өймөкөөн улууһа | Өлөөн улууһа | Өлүөхүмэ улууһа | Сунтаар улууһа | Таатта улууһа | Томпо улууһа | Усуйаана улууһа | Уус-Алдан улууһа | Уус-Маайа улууһа | Үөһээ Бүлүү улууһа | Үөһээ Дьааҥы улууһа | Үөһээ Халыма улууһа | Хаҥалас улууһа | Чурапчы улууһа | Эбээн-Бытантай улууһа| Эдьигээн улууһа
# Тайбаан

Тайбаан (арыы) (кыт. трад. 台灣, 臺灣, судургу 台湾, пиньинь Táiwān, урукку аата — Формоза, порт. ilha Formosa — «Кэрэ арыы») — Чуумпу далайга баар арыы, Кытай материкка баар чааһын илин кытылыттан 150 км ыраахха сытар, киниттэн Тайбаан силбэһиинэн арахсар. Географиятын координаталара — 23°30 х. к., 121°00 и. у. Арыыны Араак тропига быһа охсор.
# Турукаан

Турукаан (очковая гага, Somateria fischeri Brandt.) - кылгас моойдоох, улахан төбөлөөх орто кус. Атыырыгар харахтарын тула үрүҥ "ачыкылаах". Төбөтүн түүтэ сырдык. Сүүһүгэр, оройугар, кэтэҕэр уонна иэдэстэригэр күөхтүҥү түүлэрдээх. Хабарҕата, моонньо, саннылара уонна кохсүн улахан аҥаара маҥаннар. Көхсүн кэлин өттө уонна өрөҕөтө, кутуругун анна - харалар. Тумса оранжевай, атахтара буровато-оливковай.
Саха сиригэр турукаан байҕал таһынааҕы туундараҕа олохсуйар, Дьааҥы илин өттүнэн Саха сирин кыраныыссатыгар дылы. Саҥа Сибиир арыыларыгар уонна Өлүөнэ дельтатыгар сороҕор көстөр. Саха сирин таһыгар Чукоткаҕа, Аляска хотугулуу-арҕаа өттүгэр уйаланар. Кыстыыр сирдэрэ: Беринг байҕалыгар муус соҕуруу кырыытыгар, Прибылов уонна Алеут арыылара.
Уйаланар сирдэригэр ыам ыйын бүтэһигэр, бэс ыйын саҥатыгар кэлэллэр. Кыра күөллэр кытыыларыгар пааранан уйаланар. 5-6 сырдык өҥнөөх сымыыттаах буолар. Күһүн балаҕан ыйыгар кыстыгар көтөр.
Аһылыга харамайдар уонна үүнээйилэр. Тууһа суох ууга үөннэри уонна кинилэр ыамалрын сиир, уу отун сэбирдэҕин, аһын, сибэккилэрин сиир. Байҕалга моллюскаларынан уонна ракообразнайдарынан аһылыктанар.

# Турукаан
## Өссө маны көр

* Кыра турукаан
* Сыа муруннаах турукаан
* Улахан турукаан

# Турукаан
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001