yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# ССКП XX сийиэһэ

ССКП сүүрбэһис сийиэһэ Москубаҕа 1956 сыл олунньу 14-25 күннэригэр буолбута. И.Сталин таҥараҕа кубулуйуутун (культ личности) саралаабыт сийиэс быһыытынан биллэр.
Барыта 1349 куоластыыр бырааптаах дэлэгээт уонна 81 мунньахха кыттар бырааптаах дэлэгээт кыттыбыта, кинилэр 6 795 896 баартыйа чилиэннэрин уонна 419 609 баартыйаҕа хандьыдааттары аатыттан мустубуттара.
Сийиэскэ атын дойдулартан 55 хомуньуус уонна оробуочай баартыйаларын бэрэстэбиитэллэрэ бааллара.
Көрбүт боппуруостара:
* ССКП КК отчуоттуур дакылаата (Н. С. Хрущёв).
* Киин ревизиялыыр хамыыһыйа отчуоттуур дакылаата (П. Г. Москатов).
* ССРС норуотун хаһаайыстыбатын 6-с пятилеткаҕа 1956—1960 сс. сайдар былааннарыгыр директивалар (Н. А. Булганин).
* Баартыйа киин салайар уорганнарыгар быыбар (Н. С. Хрущёв).

# ССКП XX сийиэһэ
## Сталин куультун утарыы

Сийиэһи ураты оҥорбут дьайыы сийиэс тиһэх күнүгэр, олунньу 25, сарсыардааҥы сабыылаах мунньахха буолбута. Бу күн Н. С. Хрущёв И.В. Сталин бэлиитикэтин саралыыр «О культе личности и его последствиях» диэн сабыылаах дакылаатын аахпыта.
Бу дакылаакка баартыйа салалтатын ааспыт устуоруйаҕа саҥа көрүүтэ аһыллыбыта, 1930-с — 1950-с сылларга оҥоһуллубут ыар сокуону кэһиилэр ааҕыллыбыттара, буруй Сталиҥҥа сүктэриллибитэ. Сталин саҕана репрессияҕа түбэспит баартыйа уонна аармыйа диэйэтэллэрин буруйдарын хат көрүү туһунан этиллибитэ.
# VIII үйэ

1 -c тыһыынча сыл :
VI үйэ — VII үйэ — VIII үйэ — IX үйэ — X үйэ :
Хронология таабыла :
VIII үйэ
# Нидерланд

Нидерланд (нидерл. Nederland) диэн Арҕаа Эуропа дойдута. Нидерланд Хоруоллугар (Koninkrijk der Nederlanden) Кариб байҕалыгар баар Нидерланд Антиллара уонна Аруба киирэллэр. Нидерландтан хоту уонна арҕаа Хоту байҕал баар. Кирбиилэhэр Бельгиялыын cоҕуруу уонна Германиялыын илин.
Судаарыстыба былааҕа - үс өҥнөөх (кыһыл, үрүҥ, күөх кырыымпа). Герб - икки геральдическай хахайга ойоҕоһун өйүүр кыһыл көмүс тириитэ куйах. Куйахха — баппаҕайыгар болоттоох Хахай; куйах анныгар — харыалыавскай ыҥыата: Je mangirai («мин турабын»). Гимн - «Уилһелмүс» («Уиллиам туһунан ырыа»). Национальнай бырааһынньык - муус устар 27 күнэ (Хоруол күнэ).
Официал тыла — не­дер­ландскай.
Нидерланд сирэ - НАТО, ОЭСР, Европа Сэбиэтин, Европа сойууһун чилиэнэ. Шенген зонатын уонна Бөнүөлүкс чааһа.
# Тас дойдулары кэтиир Арассыыйа тэрилтэтэ

Тас дойдулары кэтиир Арассыыйа тэрилтэтэ — Арассыыйа сүрүн тэрилтэтэ, тас омук дьонун уонна омук сиригэр олорор эмиграннары кэтиир, маныыр уонна үспүйүөннүүр тэрилтэтэ.
Салалтата — Москуба.
# Уганда

Уганда Республиката диэн Илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Кения илин, Судан хоту, Конго Демократ Республиката арҕаа, Руанда соҕуруулуу илин уонна Танзания соҕуруу. Соҕуруу Виктория күөл баар. Киин куорат Кампала.
# Ушу

Усуу диэн көрдөрүүлээх даҕаны, охсуулаах, тэбиилээх уонна тустуулаах даҕаны успуорт көрүҥэ. Кытай төрүт боотурун үөрэҕиттэн үөскээбит. 1949 сылга Кытайга төрүттэммитэ, Кытай төрүт боотурун үөрэҕэр олоҕуран, биир халыыпка сөп түбэhиннэриллибитэ. Ол иннинэ 1928 сылга Нан-дьиҥҥэ Дойду Урамньытын Киин Yнүстүүтэ айыллыбытыгар, онон-манан тарҕаммыт боотур үөрэҕин үгэстэрин сааhылаан көрбүттэрэ. Усуу диэн тиэримини кытайдар "сэриилэрин урамньыларыгар" тутталлар (武 "Wu" = сэрии, 术 "Shu" = урамньы, ускуустуба). Аныгы кэмҥэ, Аан Дойду Усуутун Бэдэрээссийэтин (АаДУБ) көмөтүнэн усуу аан дойду успуордун көрүҥэ буолбута. Хас икки сыл аайы АаДУБ Аан Дойду Усуутун Чөмпүйэнээтин тэрийэр; Аан Дойду маҥнайгы Чөмпүйэнээтэ 1991 сылга Бэйдьиҥҥэ буолбута, онно Yөн Бэнчиҥ кыайбыта.
# Саха сирин епархиятын дьахталларга аналлаах училищета

Саха сирин епархиятын дьахталларга аналлаах училищета — XIX үйэ бүтүүтүгэр, XX үйэ саҕаланыытыгар кэлин өрөспүүбүлүкэҕэ уонна Арассыыйаҕа да биллибит элбэх дьахтар үөрэммит сирдэрэ.
1888 с. аан бастаан арыллыбыт. Аһыллыыта балаҕан ыйын 11 буолбут. Училищеҕа духуобунай сыбаанньалаах да таҥара үлэһиттэригэр да сыһыана суох кыргыттар ылыллаллар эбит. Үөрэтэр иитэр үлэ аналлаах дөкүмүөннэринэн салаллар эбит: епархиялар дьахталларга аналлаах училищеларын устааба, духуобунай-үөрэх биэдэмистибэтин циркулярдара уонна Сибэтиэй Синод бигэргэппит Бырагырааммалара.
Епархия училищалара дьахтар гимназиятыгар тэҥнээтэххэ консервативнайдар эбит. Таҥараҕа сыһыаҥҥа, сиэрдээх буолууга ордук болҕомтолорун уураллар эбит. Иитиллээччи кыргыттарга кытаанах эрэсиимнээхтэр эбит.
Саха сирин епархиятын училищетыгар маннык бирэдимиэттэр булгуччулаахтар эбит: Закон Божий, нуучча тыла уонна словесноһа, математика, география, история, физика, чистописание, сыаркап ырыата уонна педагогика. Эбии омук тыла, музыка, уруһуй уонна рукоделие биэриллэллэр эбит.
Үөрэтии уонна кэпсэтии нуучча эрэ тылынан барар эбит. Салалта иитиллээччилэр сахалыы кэпсэтэллэрин кытаанахтык бобор эбит, буруйдаахтар сэмэҕэ тардыллаллар эбит.

# Саха сирин епархиятын дьахталларга аналлаах училищета
## Өссө маны көр

* Саха сиринээҕи дьахтар гимназията
# Сүмэ

Сүмэ эбэтэр Сперма (ааҥл. semen) — эр киһи уонна атыыр кыыллар сымыыттарыгар уонна Ууһуур тиһик уорганнарыгар үөскүүр тутул буолар, сүрүннээн маҕан эбэтэр сиэрэй өҥнөөх буолар.
Секс кэмигэр быччаххай сүмэһинэ кэнниттэн кэлэр.

# Сүмэ
## Өссө маны көр

* Уллурук
# 1984 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XXIII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1984 сыллаахха АХШ Лос Андьелес куоратыгар буолан ааспыттара.
# Нестерова Люция Дмитриевна

Нестерова Люция Дмитриевна (12.11.1944) — поэт, литературовед, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Сунтаар улууһун Сунтаар сэлиэнньэтигэр 1944 сыллаахха төрөөбүт. 1970 сыллаахха СГУ-ну бүтэрбитэ. 1975-1978 сс. ССРС НА Хотугу Салаатыгар аспирантураҕа бүтэрбитэ. 1985 сыллаахха С.М. Киров аатынан Алма-Атаҕа баар Казахстан университетыгар "Жанровые особенности якутского героического эпоса олонхо" диэн тиэмэҕэ билим хандьыдаатын диссертациятын көмүскээбитэ. Ити сылтан ыла Гуманитарнай чинчийии Институтугар үлэлиир.
1980-1989 сс. "Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока" диэн серияны, 1993 с. "Кыыс Дэбилийэ" олоҥхону Новосибирскайга таһаарарга үлэлэспитэ. 1989 сылтан Былатыан Ойуунускай нэһилиэстибэтин чинчийэр литература уонна искусство салаатыгар үлэлиир. Кини быһаччы кыттыытынан П.А. Ойуунускай айымньыларын икки туома тахсыбыттара. 1995 с. "П.А. Ойунский -- директор Института ИЯЛИ в 1935-1938 годах" диэн отчуоту бэлэмнииргэ үлэлэспитэ.
1980-с сыллартан айар үлэнэн дьарыктанар. Кини айымньылара "Хотугу сулус" уонна "Чолбон" сурунаалларга бэчээттэммиттэрэ, Саха араадьыйатыгар ааҕыллыбыттара. 1990 сыллаахха "Ийэ дойдум" диэн аан бастакы хомуурунньуга тахсыбыта. 1992 сыллаахха "Көҥүл уота" диэн хоһооннорун уонна поэмаларын кинигэтэ күн сирин көрбүтэ.
"Писатели земли Олонхо: биобиблиографическай справочниктан" (2000) ылылынна.
# Тимофеев Петр Алексеевич

Тимофеев Петр Алексеевич — биолог, геоботаник, лесовед.

# Тимофеев Петр Алексеевич
## Олоҕун олуктара

1936 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Саха АССР Ньурба оройуонун Мальдьаҕар с. колхозтаах, булчут Тимофеевтар, дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт.
Украинаҕа уонна Саха Сиригэр университекка үлэлээбит. Саха Сирин ойуурун үөрэтэр биллиилээх учуонай, биология билимнэрин кандидата, ботаника кафедратын профессора.
«Биэрэс. Баклажан. Кабачок. Патиссон» диэн кинигэ ааптардарыттан биирдэстэрэ

# Тимофеев Петр Алексеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* ССРС үрдүк үөрэҕин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ
# Дьабарааскы

Дьабарааскы (лат. Sitellus undulatus, нууч. Длиннохвостый суслик) — орто улаханнаах кэрбээччи. Өргөттөн арыый кыра, кутуруга киниттэн уһун уонна арыый хараҥа өҥнөөх. Төбөтө көхсүнээҕэр хараҥа.

# Дьабарааскы
## Өссө маны көр

Өргө
# Муора ханайа

Муора ханайа (морская чернеть, Aythya marila L.) — толору эттээх бөдөҥ соҕус кус.

# Муора ханайа
## Өссө маны көр

* Күлтэн
* Ханай

# Муора ханайа
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# Лөкөчөөн (Бүлүү улууһа)

Лөкөчөөн — Бүлүү улууһун Лөкөчөөн нэһилиэгин киинэ.

# Лөкөчөөн (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Лөкөчөөн нэһилиэгэ
# 611
## Туох буолбута

* Муус устар 7 — Майя омуктар хоруоллара Уне Чан билиҥҥи Миэксикэ соҕуруу өттүгэр баар буола сылдьыбыт Паленке куорат-судаарыстыбыаны урусхаллаабыт.
# Магнитнай сердечник

Магнитнай сердечник — сурэх курдук керуннэ ейдуур устройство (память). Маннык ейдуур устройство 1950 сылтан саналаан 1970 сылы (20 сыл) быhа оноhуллубута.
# GMA Network

GMA Network диэн Пилипиин телекомпанията. 1950 сыллаахха Роберт Стюарт тэрийбитэ.
# Хара эһир

Хара эһир (лат. Ciconia nigra, нууч. Черный аист) — Эһирдэр уустарыгар киирэр бөдөҥ көтөр. Саха Сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр, ардыгар арҕаа уонна киин улуустарга көтөн киирэр.
Атыыра, тыһыта майгыннаһаллар. Кынаттарын уһуна 520—580 мм, ыйааһыннара — 3 кг кэриҥэ. Аһылыга: балык, баҕа, кыра кэрбээччилэр, ууга уонна уу таһыгар үөскүүр үөн-көйүүр.

# Хара эһир
## Өссө маны көр

* Үрүҥ эһир
# Дулова Гульнара Васильевна

Дулова Гульнара Васильевна — балерина, саха норуодунай артыыһа.

# Дулова Гульнара Васильевна
## Олоҕун олуктара

1965 сыллаахха сэтинньи 14 күнүгэр төрөөбүтэ. Бурятия хореографическай училищетын бүтэрбитэ. 1984 сылтан Саха музыкальнай театрыгар үлэлээбитэ. 1991 сылтан опера уонна балет Театрыгар улэлиир.

# Дулова Гульнара Васильевна
## Айар үлэтэ
#### Үҥкүүлүүр сүрүн партиялара

* Ньургуйаана, Кыталык («Чурумчуку», Ж. Батуев)
* Дива («Барышня и хулиган», Д. Шостакович)
* Чертовка («Сотворение мира», А. Петров)
* Вакханка («Вальпургиева ночь», Ш. Гуно)
* Мирта уонна Жизель («Жизель», А. Адан)
* Принцесса Аврора («Свадьба Авроры», П. Чайковскай)
* Нурида («Тысяча и одна ночь», Ф. Амиров)
* Кирти («Дон Кихот», Л. Минкус)

# Дулова Гульнара Васильевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
# Fannie Mae

Federal National Mortgage Association (Федеральнай национальнай ипотека агенствота), ордук биллэр аата Fannie Mae, диэн АХШ барабыытылстыбатын хампаанньа. 1968 сыллаахтан акциятын биржаҕа атыылаһыахха сөп. 1938 сыллаахха Улуу Депрессия бириэмэтигэр төрүттэммитэ. Сыала-соруга диэн дьоҥҥо иккистээн атыыланар дьиэни атыылаһарга чэпчэки буоларын курдук оҥоһуллубута. About Fannie Mae. Fendral National Mortgage Association (7 Алтынньы 2008). Тургутулунна 28 Алтынньы 2008.
# II Аан дойду сэриитин саҕанааҕы Утарсыы хамсааһына

Утарсыы хамсааһына — II Аан дойду сэриитин саҕана нацистыы Германия уонна кини союзниктара былдьаабыт сирдэригэр тэриллибит былааһы утарсар хамсааһын.
Араас көрүҥнээх этэ: былаас дьаһалын толорбот буолуу (гражданское неповиновение), пропаганда, тэрилтэлэргэ сабатаас уонна диверсия, күрээбит билиэннэйдэргэ, сууллубут лүөччүктэргэ көмө, Холокост сиэртибэлэрин быыһааһын, сэбилэниилээх утарсыы. Ордук далааһыннаах хамсааһын ССРС, Польша, Югославия уонна Греция сирдэригэр, уонна Арҕаа Европаҕа Италияҕа баар этэ. Европаҕа "үлэлиэхтээх" туһунан этэрээттэр Улуу Британияҕа тэриллибиттэрэ. Оннук этэрээт 1942 сыллаахха Богемия уонна Моравия имперскэй протекторыгар Р. Гейдрихха саба түспүтэ.
Хамсааһын күнэ муус устар 10 күнүгэр бэлиэтэнэр.
# The Sims

The Sims — көмпүүтэр оонньуута, хас да сериялартан турар. Аан Дойдуга биир аатырбыт оонньуу буолар. Серияларын мантан талан көрүн...
* The Sims 1
* The Sims 2
* The Sims 3
* The Sims 4
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Чаар

Чаар - уунан устан айанныыры мэһэйдиир чычаас сир, уу аннынааҕы кумах арҕас, кумах арыы.

# Чаар
## Өссө маны көр

Харгы

# Чаар
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Химияҕа Нобель бириэмийэтэ

Химияҕа Нобель бириэмийэтэ (швед. Nobelpriset i kemi) Швед хоруоллугун билимҥэ акадьыамыйата сылга биирдэ аныыр бириэмийэтэ. Бу Альфред Нобель 1895 сыллаахха бэйэтэ олохтообут биэс Нобель бириэмийэлэриттэн биирдэстэрэ, 1901 сыллаахтан туттарыллар. Атын бириэмийэлэр: Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ, Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ, Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ уонна Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бириэмийэтэ.
Бастакы химияҕа Нобель бириэмийэтэ Нидерланд учуонайыгар Якоб Хендрик Вант-Гоффка 1901 сыллаахха туттарыллыбыта. Бу наҕарааданы Нобель Пуондата дьаһайар. Бу бириэмийэни Стокгольмҥа сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан ахсынньы 10 күнүгэр туттараллар (Нобель өлбүт күнэ).The Nobel Prize Award Ceremonies(суох сигэ — история). Nobelprize.org. Тургутулунна 7 Алтынньы 2008.</ref>.
Химияҕа Нобель бириэмийэтин лауреата көмүс мэтээли, туох иһин ылбытын туһунан суруктаах туоһу суругу уонна харчынан бириэмийэни тутар. Кээмэйэ Нобель пуондатын дохуотуттан тутулуктаах.

# Химияҕа Нобель бириэмийэтэ
## Лауреаттар

    Сүрүн ыстатыйа: Химияҕа Нобель бириэмийэтин лауреаттара
25 лауреат органическай химияҕа ситиһиилэрин иһин бириэмийэни ылбыттара — химия атын салааларыттан саамай элбэх. Икки лауреакка — ньиэмэс учуонайдарыгар Рихард Кунҥа (1938) уонна Адольф Бутенандтка (1939) — бырабыыталыстыбалара бириэмийэни ылалларын көҥүллээбэтэҕэ. Кэлин мэтээлин уонна туоһу суругун туппуттара, ол эрээри харчылара тиксибэтэҕэ.
Икки бириэмийэни ылбыт соҕотох химик баар — Фредерик Сенгер (1958 уонна 1980 сыллардаахха). Өссө икки киһи Нобель бириэмийэтин атын салааҕа ылбыттара — Мария Кюри (физикаҕа 1903 сыллаахха уонна химияҕа 1911 сыллаахха) уонна Лайнус Полинг (химияҕа 1954 сыллаахха уонна Эйэ бириэмийэтин 1962 сыллаахха). 187 лауреаттан (2021 сыл туругунан) сэттэтэ — дьахтар.
Химияҕа Нобель бириэмийэтэ аҕыста туттарыллыбатаҕа: 1916, 1917, 1919, 1924, 1933 уонна 1940—1942 сыллардаахха.
# Morgan Stanley

Morgan Stanley (Морган Стэнли) — АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ харчы конгломерата. Улахан бизнес уонна харчы эргитэр тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр, эргитэр урбатар актива 2022 сыллаахха 5 триллион долларга тэҥнэһэр (ол эбэтэр Mitsui Group, Sumitomo Group уонна BlackRock тэҥэ).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
2011 сылтан ыла сир шаарын харчытын эргитэр тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр, глобальнай системнай бааннар ахсааннарыгар.
# Кубандык көрүдүөрэ

Кубандык/Оренбург көрүдүөрэ (нууч. Кувандыкский/Оренбургский коридор, башк. Ҡыуандыҡ/Ырымбур коридоры, каз. Қуандық/Орынбор дәлізі) диэн Оренбург уобалаһын Гай уонна Кубандык оройуоннарын бэлиэтиир геополитика термина. Кубандык көрүдүөрэ Башкортостаны уонна Казахстаны бэйэ бэйэлэриттэн араарар. Бу термины АХШ политолога Пол Гобл 2013 сылга билим туһаныытыгар киллэрбитэ. Гобл санаатынан Башкортостан Казахстанныын кыраньыыссаластахтарына Москва Сибииртэн арахсар кутталланар уонна Башкортостан тутулуга суох ил буолар кыахтанар. Башкортостаны кытта Итил-Ураал атын биэс республикалара эмиэ босхолонор tesacai кыахтаналлар. 2019 сылга Көҥүл Итил-Ураал хотоһут хамсааһына Гай уонна Кубандык оройуоннарын Башкортостан Республикатын иһилигэр төннөрөр кэрэх диэн республика баһылыгар Радий Хабировка ыҥырыыны таһаарбыта.

# Кубандык көрүдүөрэ
## Историята

1918 сылга Арассыыйа империятын эстиитинэн туһанан башкирдар уонна казахтар ил республикаларын тэринэллэрин туһунан биллэрбиттэрэ. Оренбург хото казах омук босхолонуутун хамсааһынын (Алаш партията) биир тутаах киинэ буолбута. 1918 сыл балаҕан ыйыгар Уфаҕа казах уонна башкир түспэлэрин ил мунньаҕа буолбута. Мунньах сүрүн ыйытыга икки омук федерациятын тэрийээһинэ этэ. Бу кэмҥэ казах уонна башкир сирдэрэ бүтүн кыраньыыссалаахтара. Большевиктар хотоһут сэриитигэр кыайбыттарын кэннэ икки омук көҥүл республикаларын оннугар РСФСР иһилигэр киирэр автономиялаах сэбиэт республикалара тэриллибиттэрэ. Оренбург Казах АССРын киин хотото буолбута. 1925 сылга большевик дьаһалтата Оренбург губерниятын Казахстан иһилигиттэн таһааран РСФСРга биэрбитэ. Бу курдук икки түүрк республикатын араарар "Оренбург көрүдүөрэ" үөскээбитэ. Кэлин бу көрүдүөрү эбии кэҥэппиттэрэ. Арассыыйа киин уобаластарыттан нууччалары көһөрөн аҕалан олохсутуу ыытыллыбыта. СССР 1936 сыллааҕы конституциятынан сорох автономиялаах республикалар статустара сойуустаах таһымҥа дылы үрдэтиллибиттэрэ. Бу ахсааныгар Казахстан киирбитэ. Конституцияҕа суруллубутунан сойуустаах республикалар СССР иһилигиттэн көҥүллүк тахсар төрүннээхтэрэ. Бу төрүнү туһанарга биир модьук баара - сойуустаах республика тас дойдулуун быһа кыраньыыссалаах буолуохтаах. "Оренбург көрүдүөрэ" баар буолан Башкортостан РСФСР иһигэр автономиялаах республика быһыытынан хаалан хаалбыта. 1991 сылга СССР эстибитин кэннэ Казахстан тутулуга суох ил буолбута. РСФСР Арассыыйа Федерацията буолбута. 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар Башкортостаҥҥа уонна Арассыыйа Федерациятын атын республикаларыгар "суверенитеттар парадтара" буолбуттарын да иһин ким да кыайан босхоломмотоҕо.
# Бастакы Мээтис

Бастакы Мээтис нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сылгы Ыытар.
Улуус кииниттэн 97 хотугулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 561 киһи (2007 сыл).

# Бастакы Мээтис
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1930 сыл сэтинньи 17 күнүгэр төрөөбүтэ Шарин Николай Иванович, норуот үөрэҕириитин тэрийээччитэ.

# Бастакы Мээтис
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Кожанка

Кожанка (укр. Кожанка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 116 (2012).
# Бэрыслав

Бэрыслав (укр. Берислав) диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 720 (2017).
# PS5

PlayStation 5 (Бэһис Плэйстэйшн), SONY оҥорон таһаарар консольлара.
# Тураҥ

Тураҥ (нууч. солончак) - 1) тайҕаҕа сэдэхтик түбэһэр кудулаах, туустаах туой буору туйахтаах кыыллар булан туус салыы кэлэр сирдэрэ; 2) уолба күөл солохтоох былыыга.

# Тураҥ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Ермолаев Семен Никонович

Ермолаев Семен Никонович (Сиэн Өкөр) — драматург, киносценарист, суруйааччы, суруналыыс.

# Ермолаев Семен Никонович
## Олоҕун олуктара

* 1960 сыллаахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Павловскайга төрөөбүтэ.
* Оскуоланы бүтэрээт төрөөбүт совхоһугар үлэлээбит.
* 1977 сыллаахха Ленинградтааҕы киноинженердар институттарыгар туттарсан киирбит. Үөрэҕин бүтэрээт, өрөспүүбүлүкэ киинэтин систематыгар инженерынан үлэлээбит.
* 1984 сылтан Саха Гостелерадиотыгар литературнай уус-уран биэриилэр редактордара.
* 1999 сылтан Россия суруйааччыларын чилиэнэ.

# Ермолаев Семен Никонович
## Айар үлэтэ

1984 сылтан өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар литератураны ырытар ыстатыйалара бэчээттэнэллэр.
Бастакы «Булт» пьесата 1985 сыллаахха Саха телевидениетынан телеспектакль быһыытынан көстүбүтэ. Нөҥүө сылыгар «Старая игрушка» диэн ааттаах уус-уран телекиинэтэ уһуллубут. 1988 сыллаахха П. А. Ойуунускай аатынан драма театрыгар «Киин улуустарга ардах түһэрэ сабаҕаланар» спектакль туруоруллубута. 50-н тахса драма айымньыларын суруйбута. «Сахафильм»-ҥа 10-н тахса уус-уран киинэни уһулбут.

# Ермолаев Семен Никонович
## Айар үлэтэ
#### Театрга туруоруллубут айымньылара

* «Үлүһүйүү» (Эдэр көрөөччүлэр театрдара, режиссер Александр Титигиров)
* «Алаас ортотугар соҕотох бэс» (В. Николаев аатынан Сунтаар норуодунай театра, режиссер Т. Заровняева)
* «Дириҥ»
* «Абырах»
* «Хаччаанай өтөҕө»
* «Кураан кэнниттэн ардах»
* «Дьаҥ»
* «Халлаан арыллар кэмигэр»
* «Суолга туманнаах сарсыарда»
2018 сыл. Халлаан арыллар кэмигэр. П.М решетников аатынан Чурапчытааҕы народнай театр(туруорааччы эдэр режиссер Аркадий Васильев)

# Ермолаев Семен Никонович
## Айар үлэтэ
#### «ӨКӨР ФЕСТ» фестиваль

2012 сылтан Ермолаев С. Н. — Сиэн Өкөр айымньыларын саха норуодунай театрдарын фестивальлара ыытыллар. Бастакы фестивальга 9 норуодунай театр кыттыыны ылбыт: В. Николаев аатынан Сунтаар норуодунай театра, Дириҥ (Чурапчы улууһа) норуодунай театра, Ороһу (Үөһээ Бүлүү улууһа) норуодунай театра, Хатас норуодунай театра, Нөмүгү (Хаҥалас улууһа) норуодунай театра, Өктөм (Хаҥалас улууһа) норуодунай театра, Амма норуодунай театра, Бэрдьигэстээх (Горнай улууһа) норуодунай театра уонна В. Свинобоев аатынан Суотту (Уус-Алдан улууһа) норуодунай театра. Фестиваль кылаан бирииһин (гран-при) В. Николаев аатынан Сунтаар норуодунай театра туруорбут «Алаас ортотугар соҕотох бэс» (режиссер Татьяна Заровняева, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна) спектакль ылбыт.

# Ермолаев Семен Никонович
## Айар үлэтэ
#### Документальнай киинэлэрэ

2012 сыллаахха Дьокуускайга «Улахан оһуохай түһүлгэтэ» уонна Ньурбаҕа «Уһун кэмнээх оһуохай» диэн аан дойду рекордарын туруоруллуутун туһунан режиссер-оператор Эдуард Новиковы кытта 26 мүнүүтэлээх документальнай киинэ оҥорон бэлэмнээбит.

# Ермолаев Семен Никонович
## Библиография

* Кураан кэнниттэн ардах: Кино-сценарийдар, пьесалар. — Дьокуускай: Бичик, 1995. — 192 с.
* Алаас ортотугар соҕотох бэс: Пьесалар. — Москва: Айыына, 2000. — 203 с.
# Люблин

Лүблин эбэтэр Люблин (пол. Lublin, идиш לובלין) — Польшаҕа куоратым, Люблинскай водопроводство сүрүн куората. Польша биир саамай кырдьаҕас куората, Илиҥҥи Эуропаҕа культурнай-научнай киин.
# Гусиноозёрскай

Гусиноозёрск (монг. Галуутнуур) — Бүрээтийэ Республикатыгар баар кыра куорат буолар, 1939 сыллаахха саҥа дэриэбинэ буолан тутуллубута. 1953 сылтан ыла куорат буолар. Бастаан шахта уонна оннук маннык сир баайын хостуулларыгар тутуллубут куорат буолар. Дьонун уопсай ахсаанынан - 32 тыс. Эргинниин 150 тыс.

# Гусиноозёрскай
## Омуга

Куорат эргимтэтинэн аахтаххына 150 тыс - 41% Бүрээттэр, 45% Нууччалар, онтон ордубута Монголлар, Эрмээннэр, Сахалар, Украиннар, Кытайдар уонна сэрии кэмигэр хаалан хаалбыт ниэмэстэр бааллар.
# Дьайнизм

Дьайнизм (санскрит जैन) диэн Индияҕа б.э.и. VI үйэҕэ үөскээбит итэҕэл уонна философия үөрэтиитэ. Төрүттээччитэ Маhавира. 6 млн кэриҥэ итэҕэйээччилэрдээх, олортон 3,5 млн Индияҕа.
# .td

.td диэн Чад үрдүк таhымнаах ил домена.
# Саламаат

Саламаат диэн туустаах бурдуктан уонна арыыттан оҥоһуллубут ас буолар. Саламаат ыһыах остуолугар хайаан да баар буолуохтаах.

# Саламаат
## Ырысыаптар
### Арыылаах саламаат

Туттуллар:
* 600 г арыы
* 100 г эбэтэр 120 гр бурдук
* 400 г уу
* Туус
Арыыны чугуун хобордооххо уулларабыт уонна улам-улам сиидэлэммит бурдугу кутабыт. Бурдук ыһаарыламмытын кэннэ улам-улам оргуйбут ууну кутабыт. Ол кэнниттэн уоту кыччатабыт. Саламааты астыырга саламааты куруутун булкуйа сылдьыахха наада. Саламаат буспутун арыыта дагдайбытынан быһаарыахха сөп.

# Саламаат
## Ырысыаптар
### Сүөгэйдээх саламаат

Туттуллар:
* 800 г сүөгэй
* 100 г бурдук
* 150 мл уу
Сүөгэйи чугуун хобордооххо оргутабыт уонна улам-улам сиидэлэммит бурдугу кутабыт. Бурдук хойдубутун кэннэ оргуйбут ууна кутабыт уонна кэм буола-буола булкуйабыт. Оргуйбутун кэннэ уоту кыччатабыт уонна булкуйабыт. Саламаат буспутун арыыта дагдайбытынан быһаарыахха сөп.
# 1130-с

1130-с сыллар.

# 1130-с
## Түбэлтэлэрэ

* Сицилия Хоруоллуга (1130—1816).
* Мстислав Владимирович Улуу өлбүтүн кэннэ (1132) Былыргы Русь ыһыллыыта саҕаламмыт.
* Англияҕа гражданскай сэрии (1135—1154).
# Украиннар

Украиннар (укр. українці) диэн үксэ Украинаҕа олорор илин славян омуга.

# Украиннар
## Украиннар Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр украиннар ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| | 4 229 | 12 182 | 20 253 | 46 326 | 77 114 | 34 633 |
# Степанова Венера Егоровна

Степанова Венера Егоровна (1959 с., ахсынньы 22 күнэ, Тойбохой нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Степанова Венера Егоровна
## Олоҕун олуктара

1959 с. ахсынньы 22 күнүгэр Сунтаар оройуонугар Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Саха государственнай университетын 1985 с. бүтэриэҕиттэн Тойбохой орто оскуолатыгар физика учууталынан үлэлиир.

# Степанова Венера Егоровна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
* Сунтаар улууһун баһылыгын Гранын “Физико-математическай үөрэхтээһин лидера» номинация хаһаайына (2005 с.)
* «ХХI үйэ учуутала» (2006 с.)
* Российскай Федерация бастыҥ учуутала Гран кыайыылааҕа. (2008г.)