yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оҥоһуу интеллект

Оҥоһуу интеллект (ОИ, оҥоһуу өй) диэн киhи айан таhаарбыт интеллега уонна ону айар информатика салаата. Маны, билиҥҥи бириэмэҕэ, көмпүүтэри туһанан оҥоруохха сөп диэн теория баар. ОИ сүрүн ыйыылара бу эйгэни "интеллектаах агеннары үөрэтии уонна айыы" диэн быhаараллар, онно интеллектаах агент диэн тула эйгэтин иҥэринэр уонна ситиhиилээх буоларын туhугар үлэлэhэр система буолар. Дьон Маккарти, бу термины 1956 с. айааччы, "интеллектаах массыыналары оҥоруу үөрэҕэ уонна бырайыактааhына" диэн быhаарыыны биэрэр.
Бу эйгэ киhи буолуу киин ураты майгытын — өйүн — үүт-үкчүтүк массыыналарынан үтүгүннэрэр соруктаах төрүттэммитэ. Ону кытары өй айылҕатын уонна үөрэх чинчийиилэрин чэрчилэрин туhунан ыйытыылар уус-уран литератураҕа уонна философияҕа үөскүүллэр. Бүгүн, ОИ технология индустриятын күттүөннээх ирээтэ буолар уонна информатика ордук уустук проблемаларын көтөҕөр.
ОИ киин проблемаларынан буолаллар куолулааhын, билии, былааннааhын, үөрэнии, билсии, ылыныы уонна объектары хамсатыы уонна салайыы дьоҕура.
# Пырятын

Пырятын (укр. Пирятин) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 146 (2016).
# Васильева Валентина Прокопьевна

Васильева Валентина Прокопьевна, 1958 сылын, тохсунньу 15 күнүгэр, Сунтаар улууһун, Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1983 с. Саха государственнай университетын историко-филологическай салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Сунтаар 1 № дээх оскуолатыгар история, обществознание учууталынан улэтин саҕалаабыта. 1986 сылтан Г.Е. Бессонов аатынан Тойбохой орто оскуолатын директоры үөрэхтээһин уонна итии өттүгэр солбуйааччынан үлэлиир. РФ уопсай үөрэхтээһин бочуотунай үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.

# Васильева Валентина Прокопьевна
## Олоҕун олуктара

Валентина Прокопьевна үлэтин опыта маннык кинигэлэргэ бэчээттэнэн тахсыбыта: алын кылаас учууталларын уонна оҕо уһуйаанын иитээччилэрин республикатааҕы конференцияларын матырыйаалларын хомуурунньугар (ИПКРО, 2008), «Воспитание грамотного потребителя и организатора услуг рыночной экономики” Сунтаар уонна Үөһээ-Бүлүү улуустарын региональнай НПК матырыйаалларын хомуурунньугар, «Народное образование» сурунаалга (№2, 2013), улуустааҕы Веденскай ааҕыылар матырыйаалларыгар олоҕуран «Вложить в души добрые семена» сурунаалга (Новосибирск, 2014). Соавтор быьыытынан 2012 с. «Социально-экономическое образование в условиях реализации ФГОС» хомуурунньук, 2013 с. Г.Е. Бессонов аатынан Тойбохой орто оскуолатын 135 сылыгар «Школа на земле Тойбохой» кинигэлэри таһаартарбыта. «Тойбохойдор сэриигэ уонна тыылга» (Бичик, 2005) кинигэ тахсыытыгар көмөлөспүтэ.
# Сиэн Күөл

Сиэн Күөл нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ойууһардаах.
Улуус кииниттэн 169 хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 523 киһи (2007 сыл).

# Сиэн Күөл
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Б. э. и. 240 сыл

Биһиги эрабыт иннининэ 240 сыл.

# Б. э. и. 240 сыл
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 19 — былыргы гириэк учуонайа Эратосфен Сир меридианын устатын ааҕан таһаарбыт.
# Це Ка Куи

Це Ка Куи (кит. 謝家駒; төр. 1948 сыл балаҕан ыйын 10 к.) — Хоҥ Коҥтан төрүттээх түмэт урбаанньыта. Це 1992 сыллаахха «K K Tse & Associates» диэн бэйэтин тэрилтэтин тэрийиэн иннинэ уон сыл иһигэр араас салайааччы дуоһунугар «Shui On Group» диэн хампаанньаҕа үлэлии сылдьыбыта. 2008 сыллаахха «Хараҥаҕа кэпсэтии (Хоҥ Коҥ) Ltd.» диэн хампаанньаны тэрийсибитэ.

# Це Ка Куи
## Олоҕо

Це социологияҕа уонна экономикаҕа икки идэлээх Хоҥ Коҥ университетын бүтэрбитэ. Манчестер университетыгар социологияҕа доктор таһымын ылбыта. Це үлэтин Хоҥ Коҥҥа «Lam Soon Group» хампаанньаҕа менеджер быһыытынан саҕалаабыта. Онтон МВА таһымын ылаары Великобританияҕа барар уонна 1981 сыллаахха бу таһымы ылар. Онно үөрэнэ сылдьан ньууччалыы уонна кытайдыы тахсыбыт «Маркс уонна Спенсер: Великобританияҕа саамай таһаарыылаах салайыылаах хампаанньалар анатомиялара» (Оксфорд: Пергамон Пресс, 1985) диэн кинигэни суруйар.
Хоҥ Коҥҥа төннөн баран Це «Shui On Group» хампаанньаҕа киирэр. «K K Tse & Associates» диэн консалтинговай фирманы тэрийэн 1992 сыллаахха үлэтин быраҕар. Кини клиеннарын ахсааннарыгар CLP Group, VTech уонна Lenovo Group киирэ сылдьыбыттара.
«Хараҥаҕа кэпсэтии (Хоҥ Коҥ)» Патрик Чунгу кытта тэриллибитэ. Түмэт урбаанын ситиһиилээхтик ыытыы Хоҥ Коҥҥа түмэт эргиэнэ сайдарыгар улахан суолталаах этэ.
Хампаанньа чааһынай үбүлээһин көмөтүнэн үлэлиир, дойду салалтата көмөлөспөт. Хампаанньа сэттис ыйыгар ночооттоох буолан бүппүтэ, онтон иккис сылыгар дохуот аҕалар буолбута. «Хараҥаҕа кэпсэтии (Хоҥ Коҥ) Limited» Хоҥ Коҥ түмэт тэрилтэлэригэр инвестиционнай капиталы үрдэтии саҥа ньыматын көрдөрбүтэ. Бастакы капитал 20 чааһынай сирэйтэн хомуллубута. Олохтоох түмэт тэрилтэлэрин курдук атын партиялартан дуу, үтүөнү оҥорор тэрилтэлэртэн дуу биир да иэс эбэтэр көмө ылбатахтара.
Хампаанньа дохуоту үллэстии туһунан чуолкай принциптардаах. Үс гыммыт биир хампаанньа сайдарыгар барар. Үс гыммыт иккиһин дивидент быһыытынан акционердар үллэстэллэр.
# C (программалааhын тыла)

C диэн 1972 с. Bell Telephone Laboratories үлэhитэ Дэннис Ритчи Unix операциялыыр системаҕа анаан айбыт бүтүн туттуулаах көмпүүтэр программалааhын тыла.
C ордук биллиилээх программалааhын тылларыттан биирдэстэрэ буолар. Араас софтуэр платформаларыгар киэҥник туттуллар. C атын биллэр программалааhын тылларыгар улахан дьайыылаах, бастатан туран C++.
# 1648

1648 сыл.

# 1648
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 30 — Нидерланды уонна Испания ыккардыларынааҕы Аҕыс уон сыллаах сэрии түмүктэммит. Аан дойду бастакы буржуазнай дойдута - Нидерланды - тутулуга суоҕа билиниллибит.

# 1648
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 2 — Украина бааһынайдара Богдан Хмельницкэй салалталаах Польшаны утары охсуһууну саҕалаабыттара.
* Ыам ыйын 2 — бу күннэргэ Богдан Хмельницкэй салалталаах Запорожье казаактара Польшаны утары өрө турууну саҕалаабыттар. Бастаан быраабы эрэ туруорсуу курдук саҕаламмыт өрө туруу, элбэх өлөрүү тахсан сиэллэнэн-кутуруктанан барбыта, бааһынайдар өйөөбүттэрэ, онтон хаһаактарга үчүгэй сыһыаннаах Польша хоруола Владислав өлбүтүн кэннэ отой да уҕарытыллар кыаҕыттан ааспыта. Сайыныгар хаһаактар Арассыыйаттан көмө көрдүүргэ күһэллибиттэрэ. Ол эрээри 1651 сылга диэри нуучча ыраахтааҕыта хоруй биэрбэтэҕэ.
* Ыам ыйын 16 — Богдан Хмельницкэй баһылыктаах өрө турбут Запорожье казаактара уонна кинилэргэ көмөҕө кэлбит Кырыым татаардарын аттаах сэриитэ Речь Посполита сэриитин үлтүрүппүттэр.

# 1648
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 3 — Орто Халыма остуруогуттан Федот Попов уонна Семён Дежнёв салалталаах сэттэ коч (баарыстаах аал) байҕалга тахсыбыттар. Кинилэр эспэдииссийэлэрин түмүгэр Азия уонна Америка икки ардыларынааҕы Беринг силбэһиитэ арыллыбыта.
* От ыйын 26 — Алексей Михайлович ыраахтааҕы боярдары уонна патриарх сэбиэтин ыҥыран дойдуга сууту бэрээдэктиир, сокуоннары биир кэлим гынар туһунан кэпсэппит. Бу мунньах түмүгүнэн эһиилигэр Арассыыйаҕа икки үйэ кэриҥэ үлэлээбит Соборнай Уложение диэн сокуоннар хомуурунньуктара тахсыбыт.

# 1648
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 24 — Европаҕа Отут сыллаах сэриини түмүктүүр Вестфаль эйэлэһии сөбүлэҥэ түһэрсиллибит. Бу дуогабарга судаарыстыбалар бэйэлэрин сирдэригэр суверенитеттара, о.э. толору былаастаахтара, бигэргэммит. Ону кытары дойдулар ардыларынааҕы сыһыаҥҥа "күүс балансата" баар буолуохтааҕа этиллибит.
# Оруосабай мэчиэт

Оруосабай мэчиэт
Оруосабай мэчиэт(Казань)(тат. Ал мэчет; Онус собуорунай, Татаар кылабыыһатын таһыгар, Намыһах бухаарскай, Өт күөҕэ өҥнөөх) - Казаҥҥа, Саҥа Татаарыскай солобуодаҕа турар мэчиэт. 1906 с. I гильдиялаах атыыһыт Мухаммед-Садык Галикеев үбүлээн туттарбыт мэчиэтэ. 1931 сыллаахха сабыллыбыт. Архитектора биллибэт. Истиэнэтин өҥүнэн ааттаммыт. Мажит Гафури аатынан уулуссаҕа 67 нүөмэрдээх дьиэ. 1998 сылтан, урукку мэчиэт дьиэтэ, Ислам ылыллыбыта 1000 сылынан диэн медресеҕа бэриллибит.Арассыыйа бэдэрээссийэтин, норуот култууратын баайын эрэгийиэнээлинэй суолталаах эбийиэгэ. Татаар өрөспүүблкэтин ЦИК уурааҕынан, 1931 сыл, бэй ыйын 22 күнүттэн мэчиэт сабыллыбыта. Мэчиэт дьиэтэ профилакторий буолбута. Икки эрээт(двусветный) түннүктэрдээх сааланы, аҥаардаан икки этээстээх гыммыттара, арочнай түннүктэри түөрт муннуктаах оҥорбуттара. Минарет үөһээ цилииндирэ уонна шатера көтүрүллүбүттэрэ. 1991 с. Татарскай ССР Миниистирдэрин Кабинетын от ыйын 31 күнүнээҕи 337 нүөмэрдээх уурааҕынан мэчиэт култуура пааматынньыга диэн ааты ылбыта. 2000 с. чөлүгэр түһэриллибит. Мэчиэт үрдүк истиэнэлээх саалалаах уонна хотугу өттүгэр сыһыары тутуллубут сиргэ турар минареттаах. Икки эрээт түннүктэрдээх, түөрт муннуктаах дьиэ, түөрт скаттаах сарайдаах. Киирэр аана, хотугу өттүгэр, минарает аллараатыгар. Антресольнай саала, икки эрээт түннүктэринэн сырдатыллар. Дьиэ түөрт муннуктардаах аллараа олоҕор вестибюль баар. Киниэхэ арҕаа уонна илин өттүттэн икки тутуу сыста тураллар, бииригэр - минаретка тахсар винтовой уонна икки эрээт түннүктэрдээх саалаҕа тахсар кирилиэстэр бааллар. Иккиһэ - үлэлиир дьон сылдьар ааннара. Түөрт кырыылаах олбохтон тахсыбыт аҕыс кырыылаах ярустаах. Ярус эргиччи барар балконнаах. Бүтэһик ярус, сиэдэрэй сталактитовай карнизтаах, конус моһуоннаах үрдүк шатердаах, аллараа өттүгэр тимиртэн иэҕэн оҥоһуллубут эргиччи барар кытыылаах. Мэчиэт дьиэтин илин, кэлин өттүлэрэ, ойоҕосторо эклектика истиилинэн, илиҥҥи матыыптаах элэмиэннэринэн киэргэтиллибиттэр. Ш. Марджани иһитиннэрбитинэн, урут, Оруосабай мэчиэт оннугар, 1808 с.атыыһыт М.А.Апанаев үбүнэн тутуллубут Намыһах мэчиэт дьиэтэ турбут. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_(%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8C) https://tonkosti.ru/%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%D0%B2_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B8
# Джан Сибель

Сибель Джан (тур. Sibel Can, төрөөбүтүнэн Сибель Джангюре, Sibel Cangüre; 1970 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция, Стамбул) — турок биллэр ырыаһыта, үҥүүһүтэ, киинэ артыыһа.

# Джан Сибель
## Олоҕо уонна айар үлэтэ

Сибель Джан Энгин Джангюре диэн скрипач киһи дьиэ кэргэнигэр бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Сибель аҕата турок үгүс биллэр ырыаһытагар аккомпаниатордаабыта. Кыысчаан 14 сааһыттан саҕалаан биил үҥкүүһүтүн быһыытынан артыыстыыр карьератын саҕалаабыта. Үҥкүүһүт быһыытынан аҕатын кэнсиэрдэригэр Турция куораттарынан гостуруоллуур. Кини турция элитата сылдьар, улахан билиилээк Галата-Тауэр уонна Астория курдук кулууптарга үҥкүүлүүр. 17 саастааҕарНюкхет Дуру уонна Фахреттин Арслан диэн ырыаһыттары казиноҕа арыаллаабыта. Ол кэнниттэн кини Максим кэлин тиһэҕэр үлэҕэ киирбитэ уонна Муаззез Абаджы, Неше Карабёджек уонна Эмель Сайин толорооччулары кытта кэнсиэрдээбитэ.
1984 сыллаахха кини аан бастакы «Günah Bize» диэн ааттаах ырыаларын альбомун таһаарар. Альбомун Kervan Plak фирмаҕа таһаартарбыта. Диискэтин оҥороругар Сибель турция классика буолбут ырыаларын айбыт Орхан Генджебай көмөлөспүтэ.
1988 сыллаахха Сибель Джан Стамбул куоракка Максим казиноҕа тус кэнсиэрдэрин көрдөрөн саҕалыыр.
2000 сыллаахха кини İşte Türk Sanat Müziği İşte Sibel Can. диэн ааттаах саҥа альбома күн сирин көрөр.
2002 сыллаахха кини «Papatya ile Karabiber» диэн ааттаах уус уран киинэҕэ сүрүн оруолу оонньуур.
Сибель Джан 1988 сыллаахха Хакан Уралга ойох тахсыбыта, кинилэр Энгинджан уонна Мелиса диэн икки оҕоломмуттара. Ыаллар 1999 сыллаахха арахсыбыттара. Ити кэннэ сотору буолан баран Сулхи Аксютка эргэ тахсыбыта. 2001 сыллаахха Эмир диэн уоламмыттара. 2010 сыллаахха Сибель уонна Сулхи арахсыбыттара.

# Джан Сибель
## Дискографията
### Альбомнара

* Günah Bize (1987)
* Bulursun Beni (1988)
* Rüyalarda Buluşuruz (1989)
* Hasretim (1990)
* Bir Güneş Batışında (1991)
* Seni Sevmek (1992)
* Hayat Devam Ediyor (1993) Орхан Генджебайдыын
* Hatirasidir (1994)
* Şarkılar Senden Yana (1995)
* Bu Devirde (1997)
* Daha Yolun Basindayim (2000)
* İşte Türk Sanat Müziği (2000)
* Canim Benim (2001)
* Sen Benimsin (2003)
* Özledin Mi? (2005)
* Akşam Sefası (2007)
* Benim Adım Aşk (2009)
* Seyyah (2011)
* Meşk (2012)
* Galata (2014)
* Arabesque (2016)
* Yeni Aşkım (2018)
# Приклонскай Иван Васильевич

Приклонскай Иван Васильевич - 1681 сылтан 1984 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи, стольник.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Бибиков Фома Иванович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Кровков Матвей Осипович анаммыт.
Приклонскай 1680 сыллаахха Арассыыйаҕа саҕаламмыт реформаны Саха сиригэр ыыта кэлбитэ. Сүрүн соруга - Дьокуускай остуруогун байыаннай-административнай уокурук киинигэр - куоракка - кубулутуу. Бу киһи Дьокуускайга 1684 сыл ыам ыйын 24 күнүгэр дылы үлэлээбитэ.
1682 сыллаахха хаҥаластар Дьэнник салалталаах түмүллүүлэрин үлтү сынньар. Дьэнниги бэйэтин куоракка аҕалан өлөттөрөр.
1685 сыллаахха сиэри-майгыны аһара кэспитин иһин кинини митрополит Павел сууттатан турардаах.

# Приклонскай Иван Васильевич
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Попова Лена Леонидовна

Попова Лена Леонидовна — пианистка, Саха сиринээҕи М.Н. Жирков аатынан муусука колледжын преподавателэ.
Аҕата — Саха поэта Леонид Попов.
2013 сыл олунньу 27 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.
# Боппорук

Боппорук — ындыы быата. Ындыыны үрдүнэн быраҕан, ат өрөҕөтүнэн эргитэн, хамсаабат гына ыга тардан баайаллар.
# Харитонов Федор Иванович

Харитонов Федор Иванович - Атамай нэһилиэгин киһитэ, орто баай, инитинээн Дайылалыын Улуу Сыһыыга таҥара дьиэтин тутууга Аргунов диэн киһиэхэ төһүү буолбут дьон, ол кэнниттэн аккыырайга киирэн туруорсан сыаркап приходун оскуолатын арыттарбыт.
Соҕурууҥҥу Хартиновтартан утум тардар. Элбэх оҕолоох. Оҕолорун барыларын арыттарбыт оскуолатыгар үөрэттэрбит. Улахан уола Баһылай Дьокуускайга реальнай училищеҕа үөрэммит, VI кылааска үөрэнэ сырыттаҕына нэһилиэккэ суруксут оҥостоору ыҥыран ылбыттар, онон бүтэрбэтэх. Федор Иванович биир уолун уола сахалартан филологияҕа бастакы билим дуоктара Лука Никифорович Харитонов, оттон кыра кыыһа Мария Федоровна - Хатырыкка Охлопков диэн ыалга кийиитинэн баран Максим Аммосовтыын алтыспыт дьахтар. Кэлин уопсастыбаннай үлэҕэ кыттан бэйэтин дьиэтигэр ликбез арыйбыта, улахан дьону сурукка-бичиккэ үөрэппитэ. Мария Федоровна иккис кэргэниттэн кыыһа Мария Кузьминична Гаврилова - биллиилээх климатолог-учуонай.
# Үчүгэйдик утуйуҥ, оҕолоор!

Үчүгэйдик утуйуҥ, оҕолоор! (нууч. Спокойной ночи, малыши!), ССРС саҕаттан баар оҕолорго аналлаах телевизионнай көрдөрүнньүк. Сүрүн оруолларга Степашка, Хрүша, Филя, Каркуша уонна Мишутка.
Бастакы тахсыыта — Балаҕан ыйын, 1 күнэ 1964 сыллаахха.
# .ie

.ie диэн Ирландия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Тумул (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Тумул — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Доллу нэһилиэгин киинэ.

# Тумул (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Доллу нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Социалистыы Үлэ Дьоруойа

Социалистыы Үлэ Дьоруойа (нууч. Геро́й Социалисти́ческого Труда́) — Сэбиэскэй Сойууска 1938 сылтан 1991 сылга дылы баар буола сылдьыбыт ытык бэлиэтэ, үлэ иһин бэлиэтээһин саамай үрдүк көрүҥэ. Атын дойду граажданнарыгар иҥэриллибэт этэ.

# Социалистыы Үлэ Дьоруойа
## Наҕараада устуоруйата

Социалистыы үлэ Дьоруойа аат ССРС Үрдүкү Сэбиэтэтин Президиумун уурааҕынан 1938 сыллаахха ахсынньы 27 күнүгэр олохтоммута. Бу инннинэ Үлэ Дьоруойа диэн сыбаанньа баар этэ.
Балаһыанньа маннык тыллардаах эбит «звание Героя Социалистического Труда присваивается лицам, которые своей особо выдающейся новаторской деятельностью в области промышленности, сельского хозяйства, транспорта, торговли, научных открытий и технических изобретений проявили исключительные заслуги перед Советским государством, содействовали подъёму народного хозяйства, науки, культуры, росту могуществ и славы СССР». Балаһыанньа быһыытынан Социалистыы Үлэ Дьоруойугар Ленин уордьана уонна ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун грааматата туттарыллаллар этэ.

# Социалистыы Үлэ Дьоруойа
## Өссө маны көр

* Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)
# Иззи

Иззи (ааҥл. Izzy) — 1996 сыллаахха АХШ Атланта куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXVI оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта.

# Иззи
## Хайдах баар буолбута

Бу ымыыны тэрийээччилэр компьютер көмөтүнэн оҥорорго быһаарыммыттар. Ханнык да харамайга майгыннаабат дьикти буолан тахсыбыт. Маҥнайгы көрүҥэ айаҕа да, мунна да суох, атах сыгынньах эбит. Өр кэмҥэ ити бастакы оҥоһугу ситэриигэ элбэх киһи үлэлээбит. Ол түмүгүнэн улахан айахтаах, Олимпия оонньууларын тиэрбэстэрин илдьэ сылдьар кутуруктаах, үрүҥ тарабах үтүлүктээх уонна бачыыҥкалаах буолан тахсыбыт. Кэлин тииһэ суох гыммыттар, ол оннугар хараҕар сулус быһыылаах чоҕулу эбэн биэрбиттэр.
Ким да ханнык да харамайга майгыннаппатаҕын иһин кинини тэрийээччилэр Иззи, ол аата англия тылыттан What is it? диэн этии («Тугуй бу?») кылгатыытынан ааттаабыттар.
Бу ымыы Олимпия оонньууларын ханнык да кэмнээҕэр табыллыбатаҕынан ааҕыллар.
# Кондакова Маргарита Ивановна

Кондакова Маргарита Ивановна, (1943 с. кулун тутар 3 күнэ, Кутана нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона Саха АССР), үлэ бэтэрээнэ.

# Кондакова Маргарита Ивановна
## Олоҕун олуктара

· 1943 с. кулун тутар 3 күнүгэр Сунтаар оройуонун Кутана нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
· 1949 - 1960 сс. - Кутана оскуолатыгар үөрэммитэ.
· 1960-1963 сс. оскуоланы бүтэрэн баран совхозка, фермаҕа үлэлээбитэ.
· 1963 с. - Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ,
· 1965 сылга ситиһиилээхтик бүтэрэн Сунтаар оройуонун Күндэйэ оскуолатыгар алын кылаас учууталынан ананан үлэлии кэлбитэ. Ити сылтан ыла Күндэйэ оскуолатыгар 2000 сылга диэри үлэлээбитэ.
· 1976-1981 сс. Магаданннааҕы педагогическай үнүстүтүүккэ кэтэхтэн үөрэммитэ.

# Кондакова Маргарита Ивановна
## Наҕараадалара

- Үлэ бэтэрээнэ
- «Саха Өрөспүүбүлүкэтин методиһа» бэлиэ
- «Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ
- «Улуу Кыайыы 75 сыла» мэтээл
- «Сэрии сылын оҕото» мэтээл
# Чубуку (сулустар бөлөхтөрө)

Чубуку (лат. Capricornus) — зодиак сулустарын бөлөҕө. Күрүлгэн уонна Охчут бөлөхтөр ыккардыларынан баар. Арассыыйа территориятыттан от ыйыгар ордук көстөр.

# Чубуку (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объектар

* Ордук чаҕылхай сулус — Чубуку δ-та, 2,87 көстөр улаханнаах.
* М30 — сфера халыыптаах мустуу.
* Чубуку Альфата — икки хостоох сулус
Күн бу бөлөххө тохсунньу 19 күнүгэр киирэр.

# Чубуку (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Баларгылар бу бөлөҕү «балык-чубуку» диэн ааттыыллара. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Арабтар Чубуку оҕото (аль-Джади) диэн ааттыыллара. Аустралия олохтоохторо Кенгуру диэн ааттыр этилэр. Онтон Европа астрономнара Зевсы аһаппыт Амалфея чубуку диилэр. Уонна балык кутуруктаах чубукуну уруһуйдууллар.
Бу бөлөххө 1846 сыллаахха Иоганн Галле уонна Гейнрих д’Арре Нептун планетаны арыйбыттара.

# Чубуку (сулустар бөлөхтөрө)
## Өссө маны көр

* «Названия звездного неба» Ю. А. Карпенко. Издательство «НАУКА», Москва 1981 г.
# Попов Лука Федотович

Попов Лука Федотович, (1920 с. Үөһээ Мэйик нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха АССР – 1989 с.) , Саха АССР үтүөлээх учуутала.

# Попов Лука Федотович
## Олоҕун олуктара

Сунтаар улууһугар Үөһээ Мэйиккэ төрөөбүтэ. Бүлүү педагогическай техникумун бүтэрэн, учуутал буолбута. Учительскай институт физика-математика отделениетын бүтэрбитэ. Аҥардас Бүлүүчээн оскуолатыгар дириэктэринэн 29 сыл үлэлээбитэ. Кини бириэмэтигэр оскуола иккис корпуһа тутуллубута, ол базатыгар бастаан 8-с, онтон 9 -с кылаастар аһыллыбыттара. Оскуола интэринээтин миэстэтэ 25-кэ тиэрдиллибитэ, онон чугастааҕы нэһилиэктэртэн үөрэнэ кэлэр оҕолор ахсааннара улааппыта, спортивнай площадка тутуллубута.
Оскуола материальнай-хаһаайыстыбаннай туругун тупсарыыга тус сыаллаах үлэлэр ыытыллыбыттарын түмүгэр Бүлүүчээн оскуолата үөрэтии-иитии өттүнэн оройуоҥҥа биир үчүгэй үлэлээҕинэн билиниллибитэ.
Лука Федотович сал5ыы Куокуну, Сунтаар оскуолаларыгар үлэлээбитэ

# Попов Лука Федотович
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
# Орто төрүк тыла
## ОРТО ТӨРҮК ТЫЛА

Ортатүрк тили – орто төрүк тыла – төрүк омуктара бэйэ-бэйэлэрин кытта бодоруһар, төрүктэр бүттүүннэрин тыллара буолуохтаах тыл. Ортатүрк тылы барытын биир тылынан солбуйар сыала-соруга суох. Бу тыл төрүктэр бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөллөрүн туһугар айыллар.
Орто төрүк тылын Үнүстүүтүн үлэһиттэрэ (омук ыккардынааҕы эргиэннэммэт болонтуордуу тэрилтэ) “иккитэ үгүс” (төрүк тыллаахтарга үгүстэригэр, үгүс төрүк тылыгар) диэн тускулунан төрүк тылларын өстөрүн марпыамаларынан ортоку көрүҥүн оҥорон таһаарар көмпүүтэр барылын айбыттара.
Билигин 8000 кэриҥэ тыл оҥоһуллан тылдьыкка киирэн турар. Орто төрүк тылын ким да үбүлээбэт, дьон бэйэтэ үтүө санаатынан оҥоро сылдьар тыла.

# Орто төрүк тыла
## ОРТО ТӨРҮК” (“ИЙЭ ТӨРҮК”) ТЫЛЫН ОМУК ЫККАРДЫНААҔЫ ҮНҮСТҮҮТЭ

Үнүстүүт 2008 с. кулун тутар 18-с күнүгэр Төрүк Омуктарын Бүтүн Аан Дойду Мунньаҕын V Курултайын уурааҕынан олохтоммута. Үнүстүүт сүрүн дьарыга: орто төрүк (ийэ төрүк) тылын оҥорон таһаарыы.

# Орто төрүк тыла
## ТЫЛ ИСПИИҺЭГИН ТУҺУНАН

Билигин үнүстүүт төрүк ортотуллубут бүттүүн тылын оҥоророрго тирэх буолар тыл испииһэгин бэлэмнээтэ. Орто төрүк тылын оҥорорго төрүк тылларын өһүн баайын, тылын быраабылатын, нуорбатын ортотор ньыманы туһанан оҥоруохха диэн буолбута. Соннук ньыманнан атын ортотуллубут тыллары оҥорор санаа баар: орто ыраан тыла (среднеиранский), орто инди тыла (среднеиндийский), орто сылабаан тыла (среднеславянский), орто дьарбаан тыла (среднегерманский), орто арамаан тыла (среднероманский) о.д.а. Онно ортотуллубут тыл бэлиитикэтин-быраабын, мөрүөнүн-култууратын, тылын үөрэҕин кыһалҕалара чинчийиллэллэр.
Халыып:No iwiki
# Ой (Хаҥалас улууһа)

Ой — Хаҥалас улууһун Нөмүгү нэһилиэгин киинэ.

# Ой (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Нөмүгү нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Көлүйэ

Көлүйэ — кыра күөл. Мантан тахсыбыт тыллар: көлүччэ, көлүкэ, көлүкэчээн; кёлюйэ, кёлюччэ, кёлюкэ, кёлюкэчээн

# Көлүйэ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Судаан

Судаан (араб. السودان ‎al-Sūdān) диэн Африка хотугулуу-илин өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр Эгипеттыын хоту, Кыhыл байҕаллыын хотугулуу-илин, Эритреялыын уонна Этиопиялыын илин, Кениялыын уонна Угандалыын соҕуруулуу-илин, Конго Демократ Республикатыныын уонна Орто Африка Республикатыныын соҕуруулуу-арҕаа, Чадтыын арҕаа уонна Лиибийэлиин хотугулуу-арҕаа.
Судан дьоно былыргы историялаахтар. Сорох периодтарга Эгипет историятыныын холбоhоро. Судаҥҥа уруккуттан омук, итэҕэл уонна экономика төрүөттэриттэн сылтаан дойду хоту (сүрүннээн мусулмаан араб олохтоохтордоох) уонна соҕуруу (араб буолбатах, хара африкан омуктар) өттүлэрин икки ардыларыгар олохтоох сэрии буолар. Онтон сылтаан Дарфур провинцияҕа хуманитар кризис буолбут.
# Титиик

Титиик — сайыҥҥы хотон
Сайыҥҥы кэмнэ эрэ аналлааҕын быhыытынан титиик эркинэ сыбаҕа, түннүгэ суох буолар. Титиик үрдэ тиит хатырыга даҥнааҕа. Ол үрдүгэр халыҥ гына туран буор, күл үрүттүүллэрэ (куталлара).
Сайылыкка өссө титииккэ сыhыаннаах маннык тутуулар бааллара:
* Тарбыйах хаайар хааччах. Ол бүтэй ньирэйдэр холкутук мэччийэллэрин, уулуулларын туhугар өрүүтүн күөл кытыытыгар тиийэ тутуллара.
* үүт уурар онкучахтаах хоспох. (Хоспоҕу хойутуу ампаар диир буолбуттара).
Маны таhынан түптэ буруота, бырдах,күлүмэн,күүгэс күүгүнэ; ынах хомуйуута диэн тыллара суох титиик өйдөбүлэ ситэтэ суох, итэҕэс буолуоҕа.
# Күл

Күл - туох эрэ умайбытын кэннэ хаалар, ыһыллаҕас бороҥ эттик.
Тыа хаһаайыстыбатыгар былыргыттан үүнээйигэ эбии аһылык быһыытынан туттуллар.
# IV үйэ

1 -c тыһыынча сыл :
II үйэ — III үйэ — IV үйэ — V үйэ — VI үйэ :
Хронология таабыла :
IV үйэ
# Билибино

Билибино. (Нууччалыы: Билибино). Куорат (1993 сылтан) Чукотка автономиялаах уокурук Билибино оройуонун киинэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 5,6 тыһ. киһи (2008 сыл). 1989 сылга 15,6 тыһ. тиийэ сылдьыбыта.
Куорат Анадыртан 653 км арҕаа диэкки Кепервеем өрүскэ турар.
Көмүс хостооһуна. Хайаны байытар комбинат баар.
Аэропорда 30 км соҕуруу Кепервеем диэн бөһүөлэккэ баар.

# Билибино
## Устуоруйаттан

* 1956 сыл олунньу 10 күнүгэр Каральваам диэн сэлиэнньэ аата Билибино буолбута.
* Юрий Билибин «Көмүстээх Халыманы» арыйбыт геолог.
* 1976 сыллаахха куорат таһыгар атом электростанцията тутуллубута. Күүһэ 48 МВт. Куораты уотунан уонна итииннэн хааччыйар.

# Билибино
## Куоракка сыһыаннаах дьоннор

* 1967 сыллаахха төрөөбүтэ Шувалов Игорь Иванович Арассыыйа Правительствотын маҥнайгы вице-премьера.