yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кулун тутар 19

Кулун тутар 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 78-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 79-c күнэ). Сыл бүтүө 287 күн баар.

# Кулун тутар 19
## Бэлиэ күннэр

* Тымныы оҕуһун көхсө "күр" гына сууллар, салгын сылыйан барар
* Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ — Аартыка күнэ
* Арассыыйа Арассыыйа — Подводник-моряк күнэ
* Италия Италия, Мальта Мальта, Лихтенштайн Лихтенштайн — Сибэтиэй Уоһук күнэ
* Польша Польша — Кашуб омук сомоҕолоһутун күнэ (кашуб тыла: Дзен Едноте Кашебув). Бу күн 1238 сыллаахха кашубтар аан бастаан докумуоҥҥа ахтыллыбыттар
* Финляндия Финляндия — Тэҥ быраап күнэ (фин. Tasa-arvon päivä), суруйааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл, дьахталлар бырааптарын туруулаһааччы Минна Кант (1844—1897) төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр

# Кулун тутар 19
## Түбэлтэлэр

* 1279 — Монгуоллар флоттара уон төгүл сабырыйар Сун импиэрийэ флотун кыргыбыт. Сун импиэрийэ суох буолбут, Кытай бүттүүнэ Монгуол импиэрийэтигэр киирбит.
* 1441 — Москубаҕа 1439 сыл сайыныгар Флоренцияҕа православнай уонна католик таҥара дьиэлэрин холбуур унияларыгар илии баттаабыт митрополит Исидор төннөн кэлбит. Москуба улуу кинээһин Василий II бирикээһинэн хаайыллыбыт. Үс сыл буолан баран Исидор күрээбит, Римҥэ тиийэн кардинал солотун уонна Константинополь патриарха диэн ытык ааты ылбыт, ол эрээри онно хайыы-үйэ туурактар баһылаан олороллоро.
* 1697 — Бүөтүр I Дьобуруопаҕа айанын саҕалаабыт.
* 1819 — Арассыыйаҕа бастакы суһал көмө ыстаансыйата Бөтөрбүүргэ арыллыбыт.
* 1921 — Сибревком уурааҕынан Приморскай кыраайын Охотскай уонна Камчатка уездтара Саха күбүөрүнэтин састаабыгар киллэриллибиттэр.
* 1944 — Аан дойду иккис сэриитэ: ньиэмэс аармыйата Венгрияны оккупациялаабыт.
* 1970 — Андрей Сахаров, Валентин Турчин уонна Рой Медведев ССРС-ка дэмэкэрээттии уларытыылары киллэрэр туһунан аһаҕас суругу дойду салайааччыларыгар Брежнев, Косыгин уонна Подгорнай ааттарыгар суруйбуттар.
* 1990 — Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан Алексеевскай оройуон аата Таатта оройуона диэн буолбута.
* 2003 — ЭХШ бэрэсидьиэнэ Джордж Буш Ираак баһылыгар Саддам Хусейнҥа ултумаатым туруорбут, бу күнтэн ыла сэрии саҕаламмыт диэххэ сөп. Британия, Япония, Турция уонна Австралия салалталара өйөөбүттэр, Франция, Кытай уонна Канаада утарбыттар.

# Кулун тутар 19
## Төрөөбүттэр

* 1206 — Гуйук Хаан, Монгуол импиэрийэтин 3-с улуу хаана (1248 өлб.).
* 1931 — Аким Кондратьев (2001 өлб.) — учуутал, бэйиэт, суруналыыс.
* 1950 — Тимофей Сметанин — Саха академическай тыйаатырын артыыһа, драма уонна киинэ артыыһа.
* 1956 — Егор Гайдар — РФ бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлэ, бэлиитик, экэнэмиис.
* 1981 — Чурапчы улууһун Одьулуун сэлиэнньэтигэр Геннадий Турантаев — Саха академическай тыйаатырын артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.
* 1986 — Айаал Лазарев — ыарахан ыйааһыҥҥа тустар саха биллиилээх тустууга, көҥүл тустууга Азия чөмпүйүөнэ.

# Кулун тутар 19
## Өлбүттэр

* 2016 — Сэмэн Руфов — бэйиэт, тылбаасчыт, саха норуодунай суруйааччыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
# Гротеск

Гротеск – литератураҕа уонна искусствоҕа бүтүннүүтүгэр туттуллар биир суол уус-уран ньыма (истиил). Киhини дуу, олох быhыытын-майгытын дуу соруйан олус түhэрэн, дьаабытык дарбатан күлүү-элэк гынан көрдөрүү. Икки утарыта харсар көстүүлэри, сатала суох сүөргүнү, ыпсыбаты ыпсаран, холбоммоту холбоон, фантастическайы – дьиҥнээх, баар суолу, трагическайы – комическайы, ынырыгы, алдьархайы – көрдөөҕү-күлүүлээҕи кытта уо.д.а. холбуу тута сылдьыы.
Арҕааҥҥы литератураҕа гротескнай (түhэриилээх, дарбатыылаах) стиль бөдөҥ представителлэринэн көстөллөр: Рабле (Францияҕа), Дж. Свифт (Англияҕа), Гофман (Германияҕа), Пиранделло (Италияҕа). Гротеск холобурун француз классига В.Гюго «Парижтааҕы ийэ таҥара собуора» диэн романыгар ынырык чиччик (Квазимодо) кэрэ кыыhы (Эсмиральда) кытта сэргэ ойууламмытыгар көрүөххэ сөп.
Нуучча классическай литературатыгар сатирическай гротеск Н.В. Гогольга «Мурун», М.Е. Салтыков-Щедриҥҥэ «Биир куорат историята» уо.д.а. бааллар. Советскай кэмҥэ В.Маяковскай хас да айымньытын бу стилинэн айбыта «Мунньаҕынан ииригирбиттэр», «Мистерия-буфф», «Кулахы», «Баанньык».
Саха литературатыгар гротеск сайда илик.
# Жондоров Валерий Алексеевич

Жондоров Валерий Алексеевич (1961 с.) — 2012 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин үп-харчы миниистирэ.

# Жондоров Валерий Алексеевич
## Оло5ун кэрчиктэрэ

* Кулун тутар 31 кунугэр 1961 сыллаахха Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* 1984 с. - «Автоматика и электроника» идэлээх Московский институт электронной техники бүтэрбитэ.
* 1995 с. - Академия труда и социальных отношений «Организация предпринимательской деятельности» профессиональнай переподготовканы ааһар;
* 2003 с. - Российскай академия государственнай службатын «Финансово-кредитная и налоговая политика государства» программатыгар үөрэнэр.
Үлэтэ:
* 07.1984 - 12.1992 старшай лаборант, младшай научнай үлэһит космаһы чинчийэр уонна аэрономия институт;
* 12.1992 - 04.1993 «СахаИнвест» ведущай специалиһа;
* 05.1993 - 01.1994 ИТК «Сахаинвест-Сервис» главнай специалиһа;
* 01.1994 - 01.1996 отдел начальника, АК «Сахабилиибанк» вице-президанта;
* 01.1996 - 08.1998 уп-харчы министиэристибэтин миниистирин солбуйааччыта, Саха Республикатын уп-харчы министиэристибэтин начальнига управления ценных бумаг и финансового рынка;
* 08.1998 - 05.1999 «РАУФОР Якутии» президена ;
* 06.1999 - 02.2000 Саха сирин «ИК «Восток-Капитал» генеральнай директор-представитель солбуйааччыта;
* 05.2000 - 12.2005 Кылаабынай казначей - Саха Респ. уп-харчы министиэристибэтин миниистирин солбуйааччыта
* 01.2006 - 02.2006 ОАО «Инвестиционно-финансовая компания «РФА-Инвест» консультант;
* 02.2006 – 30.01.2012г. ОАО «Инвестиционно-финансовая компания «РФА-Инвест» генеральнай директора.
* 22 Олунньу 2012 сылтан - Жондоров В.А. Саха Республикатын уп-харчы министиэристибэтин миниистирэ.
# Янский

Янский диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар бөһүөлэк. Олаттан ырааҕа 100 км, Магадантан 73 км. Дьонун ахсаана 29 (2021).
# Аллайыаха улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Аллайыаха улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Аллайыаха улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Быйаҥныыр алын оскуола;
* Бөрөлөөх төрүт оскуолата;
* Оленегорскай орто оскуолата;
* Русскай Устье төрүт оскуолата;
* Чокуурдаах алын оскуолата;
* Чокуурдаах орто оскуолата.

# Аллайыаха улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Dongfeng

Dongfeng (Донг Фен), Кытай саамай улахан массыына, трактор, автобус уонна грузовик оҥорор тэрилтэтэ уонна Аан Дойду 3 улахан массыына онорор тэрилтэтэ (Toyota уонна GM кэнниттэн).
# .tn

.tn диэн Тунис үрдүк таhымнаах ил домена.
# Шавкунов Егор Иванович

Шавкунов Егор Иванович (09.08.1913, Шадринскай — 23.08.1944) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1945).

# Шавкунов Егор Иванович
## Олоҕун олуктара

1913 сыллаахха атырдьах ыйын 9 күнүгэр Шадринскай куоракка (билиҥҥи Курган уобалаһыгар) сулууспалаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омуга нуучча. Алын кылаас үөрэхтээх. 1920-с сыллар бүтэһиктэригэр дьиэ кэргэнинээн Дьокуускайга көһөн кэлбит. 17 сааһыттан икки сыл кэриҥэ Алдаҥҥа кыһыл көмүһү хостуур бириискэлэргэ үлэлээбит. Ол кэннэ Дьокуускайга төннөн, тутааччылар куурустарын бүтэрбит, тутуу тэрилтэтигэр үлэлээбит.
1941 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускай куорат военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Сапер идэтин ылбыт. 1943 сыл олунньутуттан Арҕаа, 2-с Белорусскай фроннарга сэриилэспит.
1944 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр Трушки-Велики дэриэбинэ таһыгар кыргыһыыга өлбүт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан сержант Шавкунов Егор Иванович Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.

# Шавкунов Егор Иванович
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (24.03.1945)
* Ленин уордьана (24.03.1945)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (29.09.1943)
# Хетфилд, Джеймс Алан

Халыып:Музыкант
Джеймс Алан Хетфилд (ааҥл. James Alan Hetfield) диэн АХШ музыканта — ырыаһыт, гитарист уонна Металлыка (ааҥл. Metallica) төрүттээччитэ.
# Ньокоокуйдар уустара

Ньокоокуйдар уустара (лат. Garrulus, нууч. Род Сойки) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 көрүҥ баар: Ньокоокуй.

# Ньокоокуйдар уустара
## Өссө маны көр

* Кукаакылар уустара,
* Күөх соруокалар уустара,
* Соруокалар уустара,
* Оҥололор уустара,
* Тураахтар уустара
# Чагда

Чaгда — кураанах кумах арҕаска, кумах кырдалга, өрүстэр икки ардыларынааҕы кумах кирбиигэ үүнэр ыраас бэс ойуур. Т. к.: дягда (эбэҥк.) — бэс; дягдаг (эбээн.) — бэс ойуур, ой бэс.

# Чагда
## Өссө маны көр

Нидьили (нэһилиэк)

# Чагда
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. —– Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# 1740

1740 сыл.

# 1740
## Туох буолбута

* Алтынньы 17 — Витус Беринг салалталаах Иккис Камчаатка эспэдииссийэтин кыттыылаахтара Камчаткатааҕы Петропавловскай куораты олохтоообуттар.
* Бэс ыйын 20 — майор Дмитрий Павлуцкай Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Бу дуоһунаска 1742 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр дылы сулууспалаабыта. Онтон Чукоткаҕа Анадырь остуруогар ыытыллыбыта. Кини 1747 сыллаахха Орловай өрүһүгэр чукчалары кытары кыргыһыыга өлбүт уонна Дьокуускайга көмүллүбүт.
* От ыйын 12 күнүгэр Дьокуускайтан тахсыбыт айанньыт Харитон Лаптев дьонун кытта Хатанга уоһугар кыстаан баран дубель-шлюпкатынан салгыы арҕаа барбыт. Уһун сыралаах айан кэннитттэн биир ыйынан байҕалга тахсыбыт, онно хараабылын мууска хам астаран муус устун нэһиилэ тыаны булбуттар. Бэрт эрэйинэн былырыын кыстаабыт сирдэригэр төннүбүттэр.
* От ыйын 31 — Миитэрэй Лаптев Индигииртэн муораҕа тахсыбыт. Бу сырыытыгар Эһэлээх диэн кэлин ааттаммыт арыылар бөлөхтөрүттэн бастакыларыгар — Св. Антоний арыытыгар — атырдьах ыйын 3 күнүгэр тиийбит, ол кэннэ атырдьах ыйын 14-гэр Улахан Бараан тумуһугар тиийбит.

# 1740
## Өлбүттэр

* Алтынньы 17 — Анна Иоанновна (1693 төр.), Романовтар династияларыттан Арассыыйа импэрээтэрэ (1730 сылтан), Бүөтүр I бииргэ төрөөбүт убайын кыыһа.
# Ыарыы источниктарынан

Ыарыы источнига — ыарыыны ыҥырар хамсыыр харамайдар (киһи), үүнэр үүнээйилэр.

# Ыарыы источниктарынан
## Өссө маны көр

* Ыарыы источниктарынан буолар
# Архантроп

Архантроп эбэтэр питекантроп, көнө киһи (быдан былыргы дьонноро) - билим этэринэн 2 мөл - 300 тыһ. сыллар ынараа өттүлэригэр олорбуттар.
Тас көрүҥүнэн, этин-сиинин оҥоһуутунан билиҥҥи киһи уонна австралопитек ыккардынан. Көнөтүк туран хаамыы, илиилэрэ иллэҥэ, тугу эрэ үлэлээн оҥорор кыахтаммыттара, тириилэрэ түүтэ суоҕа иҥин автралопитектарга эмиэ баар этэ. Ол гынан баран архантроптар мэйиилэрэ ортотунан балтараа төгүл улахан этэ. Быдан былыргы дьон Африкаҕа, Азияҕа, Европаҕа барытыгар бааллара.
Билиҥҥи туругунан сүүстэн тахса киһи таастыйбыт сэмнэҕэ көстөн турар. Саамай биллэр уҥуохтар Ява арыыга 1890 с. (питекантроп), Гейдельберг таһыгар 1907 с. (гейдельбердээҕи киһи), Пекин таһыгар (синантроп) 1927 с. көстүбүттэрэ.
Архантроптар саҥараллар этэ дуо диэн ыйытык өр кэмҥэ быһаарыллыбака турбута. Онтон лингвист Ф. Либермен, анатом Э. Крелин уонна кинилэри кытта үлэлээбит учуонайдар саҥа төрөөбүт оҕо уонна эбисийээнэлэр саҥарар аппарааттарын оҥоһуутун уонна питекантроп саҥарар аппараатын моделын тэҥнээн көрбүттэрэ. Бу түмүгэр уонна архантроп мэйиитин оҥоһуутуттан сиэттэрэн архантроп саҥарар эбит диэн түмүккэ кэлбиттэрэ. Ол гынан баран билиҥни киһитээҕэр 10 төгүл бытааннык саҥараллар этэ диэн сабаҕалаабыттара.
Архантроп кэнниттэн сайдыы салгыы үктэлинэн палеоантроп ааҕыллар.
# Айаан харыйата

Айаан харыйата (лат. Picea ajanensis Fisch. ex Carr.) — харыйа көрүҥэ, Саха сирин соҕуруу өттүгэр үүнэр. Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт Сибиир харыйатыттан уратыта — инньэтэ хаптаҕай, өҕүллүбүт, лабааҕа веер курдук үүнэр. Инньэтин үөһээ өттө хараҥа от күөҕэ, кылабачыгас, аллараа өттө сырдык икки дьураалаах, онон мас халлаан күөхтүҥү өҥнөнөн көстөр.
# Киинэ аппараттаах киһи

Киинэ аппараттаах киһи (нууч. Человек с киноаппаратом) диэн ССРХ 1929 сыллааҕы саҥата суох документал киинэтэ. Режиссер Дзига Вертов, оператор Михаил Кауфман, редактор Елизавета Свилова.

# Киинэ аппараттаах киһи
## Сүжета

«Киинэ аппараттаах киһи» эксперимент киинэ буолар. Ыйар суруктара (интертитрдара) уонна оонньооччу актердара суох. Вертов киинэ техникатын уонна монтаж кыахтарын туһанан литература театр дьайыылара суох киинэни уһулар дьаныктааҕа. Киинэ суруллубут сценарийа суох. Москва, Киев, Одесса олохтоохторун күннээҕи олохторо, үлэлииллэрэ, дьаарбайаллара, хоролҕоннор устун көлөлөр сырыылара, дьиэлэр араас ракурстан устуулара көстөллөр.
Киинэ устуутун саҥа ньымалара албастара туһаныллыбыттара - элбэхтээх экспозиция, бытаардыллыбыт устуу (таймлапс), дьамп кат, холланд муннуга, чугаһатыы уо.д.а.
# Тирии кынат

Тирии кынат (лат. Eptesicus nilssoni, нууч. Северный кожанок) - Тирии кынаттар уустарыгар киирэр бөдөҥ көтөр кутуйах.

# Тирии кынат
## Өссө маны көр

* Бобринскай тирии кыната
# Бассариев Александр

Бассариев Александр - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1996 сыллааҕы төрүөх. Дьокуускайтан төрүттээх. Буулдьанан ытыыга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Христофоров Николай Иванович.
# OPPO

ОРРО диэн Би Би Кэй тэрилтэтин биир улахан салаата буолар. Кытай улахан биир телефония уонна интернет сибээһин лиидэрэ. Бэйэтэ туспа тэрилтэ курдук үлэлиир, ол кынан баран син биир BBK Electronics тэрилтэтигэр бас билинэр.
Бу тэрилтэ Саха Сиригэр былаана элбэх...

# OPPO
## Өссө маны көр

* {{салааҕа источниктара суох}}
# Чигирёв Сергей Валентинович

Чигирёв Сергей Валентинович, АГИКИ опера студиятын уус-уран салайааччыта, СӨ Искусствотын Үтүөлээх диэйэтэлэ.

# Чигирёв Сергей Валентинович
## Олоҕун олуктара

* 1957 сыл алтынньы 21 күнүгэр Кемерово уобалаһыгар Тайга куоракка төрөөбүтэ.
* 1979 сыллаахха Новосибирскай куоракка Инженер уонна тутуу институтун бүтэрбитэ.
* 1987 сыллаахха Новосибирскайга Ил консерваторияны бүтэрбитэ.
* 1997 сыллаахха ГИТИС бүтэрбитэ.
* 1987 сылтан Дьокуускайга кэлэр, Муусука театрыгар опера солиһынан үлэлиир.
* 1995 - 2004 сылларга СӨ Ил опера уонна балет театрын сүрүн режиссера
* 2001 - 2002 сылларга СӨ Ил опера уонна балет театрын уус-уран сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
* 2001 - 2005 сылларга СӨ театр диэйэтэллэрин холбоһуктарын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 1995 сылтан Муусука Үрдүкү оскуолатыгар учууталлыыр.
* 1999 сыллаахха лоцент
* 2004 сылтан АГИКИ опера студиятын уус-уран салайааччыта

# Чигирёв Сергей Валентинович
## Театрга туруорбут спектакллэр

* "Мадам Баттерфляй" Дж. Пуччини,
* "Флория Тоска" Дж. Пуччини,
* "Царская невеста" Н. Римскай-Корсаков,
* "Князь Игорь" А. Бородин,
* "Пиковая дама" П.И. Чайковскай,
* "Турандот" Дж. Пуччини,
* "Волшебник Изумрудного города" уонна "Феи с алмазных гор" И. Якушенко
* "Летучая мышь" И. Штраус

# Чигирёв Сергей Валентинович
## Ылыллыбыт сирэ

* АГИКИ саайта Архыыптаммыт 2015, Бэс ыйын 17 күнүгэр.
# Канкун

Канкун (исп. Cancún), Үкатан кытыл арыытыгар баар Мексика куората. Аан Дойдуга 5 бастыҥ курортнай куоратыгар киирсэр курорт буолар. Дьонун ахсаана 550 000 киhи, олортон 400 тыhыынчата АХШ уонна Дьоппуон дьоно буолар, араас инвестиционнай, туристическай, үөрэх сыалга кэлэн олохсуйан. Итинэн сибээстээн куоратка инглиш тыл тарҕаммыт. Кулун Тутартан - От ыйыгар дылы Канаада уонна АХШ эдэр ыччата кэлэр, онтон от ыйыттан атырдьах ыйыгар дылы Дьоппуон эдэр ыччата.

# Канкун
## Уопсай сведениелэр

Чыычаах уйатын эбэтэр кыһыл көмүс моҕойу тылбаастыахха сөп.
Канкун диэн сиргэ аан бастаан 1517 с. Франсиско- Эрнандес де кордо арыйбыта.
1968 сыллаахха баан испэсэлиистэрэ туристическай киини тэрийэргэ хас да миэстэни талбыттара, олор ортолоругар хатарыллыбыт ханкун арыыта буолбута. Арыыга балыгынан дьарыктанар хас да ыал баар.
Архитектордар уонна Агустин Ландин Верхоянскай (исп.) архитекторы кытта бииргэ үлэлээһиҥҥэ Ханкун Градостроительнай былаанын билиһиннэрдилэр. Бырайыакпыт икки зонаны: арыыга уонна кураанах сиргэ гостиница арыытыгар, олорор комплекстардаах, общественнай зоналарынан уонна киин уонна атын да өҥөлөрү периферияҕа оҥороллоро сэрэйиллэр.
Муус устар 20 күнүгэр 1970 сыллаахха сири- уоту ыраастааһын уонна акылааты ууруу үлэтэ саҕаламмыта, ол эрээри, официальнай даатата атырдьах ыйын 10 күнүгэр 1971 с. ааҕыллар.
Сэтинньи 26 күнүттэн ахсынньы 10 күнүгэр диэри 2010 сылга диэри Канкунаҕа ХНТ климатическай саммита буолан ааста.
2010 сылтан Канкун куорат Мексика саамай улахан курорынан ааҕыллар.

# Канкун
## Ханка Үҥкүүтэ

Канкун общественнай үҥкүүлэригэр барытыгар көҥүл. Кинилэртэн ким баҕарар тиийиэн сөп—1 эбэтэр руп—2 автобустарга, «зонаны»кыйа батыһыннарар курсу-2 оптуобустарга.
Канкун пляжтара бары икки бөлөххө арахсаллар:
* "Отеллар" хотугу өттүлэрин пляжтара 2- тэн 9 км. сүрүн уратылара-холку байҕал уонна долгуйуу суоҕа, тоҕо диэтэххэ кини арыыны интэриэһиргээтэ.
* »Отеллар " 9-22 км уһуннаах пляжтар. Долгун мэлдьи баар.
# Аан Дойду Глобальнай Проблемалара

Аан Дойду Глобальнай Проблемалара - Аан Дойду улахан кутурҕаннаах ыарахан "хара" проблемалара, 2003 сылтан ыла "глобальнай" статуска киирбитэ. Ол аата сир үрдүгэр баар харамайдар, үүнээйилэр, дьоннор, мастар, тыалар уонна дойдулар бары куһаҕан өттүнэн барар суолга турдулар, ол онно киллэриэххэ сөп биосфера, гидросфера.
Аан Дойду Глобальнай Проблемалара күнтэн күн эбиллэн иһэллэр. Аан Дойду Глобальнай Проблемаларын быһаарарга улахан күүс наада, ол эбэтэр судаарыстыбалар бары тэҥҥэ үлэлиэхтээхтэр. Ону быһаарбатахха 2090 сылга сиргэ улахан глобальнай масштабтаах катастрофа буолара күүтүллэр...
Аан Дойду Глобальнай Проблемалара:
* Аан Дойду үрдүнэн нэһилиэнньэ элбии турара,
* Аан дойду үрдүнэн айылҕа алдьанааһына,
* Аан дойду үрдүнэн халлааны киттитээһин,
* Аан дойду үрдүнэн барар куттал сэрии,
* Аан дойду үрдүнэн аччыктааһын куттала суоһуур,
* Аан дойду үрдүнэн үөрэхтээһин,
* Озон хайаҕастара - 21 үйэҕэ үөскээбит проблема
* СПИД

# Аан Дойду Глобальнай Проблемалара
## Кылгастык сырдатыы

Аан Дойду Глобальнай Проблемалара: АХШ уонна Кытай күүскэ айылҕаны алдьатыылара, киттитиилэрэ! Кытай уонна атын дойдулар нэһилиэнньэлэрэ элбиирэ аччыктааһынна тиэрдиэн сөп! Дьоппуон уонна Германия күүскэ технологически сайдыылара киһи инники кэскилин саба баттыан сөп! Арассыыйа күүскэ айылҕа баайын хостуура Аан Дойду глобальнай Айылҕа Дисбалансатыгар охсоро, Арассыыйа күүскэ байыаннай тэриллэрин сайыннарыыта, улахан термоядернай сэриигэ аҕалыан сөп!

# Аан Дойду Глобальнай Проблемалара
## Аан Дойду Глобальнай Проблемалара, улахан глобальнай иэдээни аҕалан эрэллэр

* Аан Дойду үрдүнэн глобальнай хараҥарыы
* Аан Дойду үрдүнэн глобальнай сылыйыы
* Аан Дойду үрдүнэн океан уутун таһыма глобальнайдык үрдээһинэ
* Аан Дойду үрдүнэн глобальнайдык айылҕа алдьанааһына
* Аан Дойду үрдүнэн глобальнай тымныйыы
* Аан Дойду үрдүнэн антропогеннай дьайааһын
# Филиппов Алексей Семенович (Хоҥкуй Өлөксөй)

Филиппов Алексей Семенович сахалыы аата Хоҥкуй Өлөксөй — тоҕус уолун сэриигэ ыыппыт Ньурба оройуонун Хаҥалас нэһилиэгин (билигин Чаппанда) олохтооҕо.
Кэргэнэ Марфа Николаевна. Чаппандаттан 5 биэрэстэлээх Бөкүнэй диэн алааска олорбуттар. Отутус сылларга "Социализм суола" холкуоска киирбиттэр, сүөһүлэрин холбообуттар. Сэрии иннигэр буолбут кураан дьылларга холкуоска биэрбэккэ бэйэтигэр хаалларбыт кыл муҥхата абыраабытын туһунан кэпсээн баар эбит. Уолаттарын кытта балыктаан, чугас ыалларын эмиэ аһаппыттарын туһунан хойукка дылы кырдьаҕастар кэпсииллэрэ үһү.
1941 сыл балаҕан ыйын 21 күнүгэр 7 уолун Ньурбаттан, ахсыс уолун Данилы Алдантан аармыйаҕа ылбыттар. Тохсус ыарыһах уолун Афанасийы 1942 сыл бэс ыйыгар ылбыттар. Олортон сэттэтэ Иван, Данил, Гаврил, Егор, Алексей, Григорий уонна Павел сэриигэ өлбүттэр. Онтон ыарыһах уола Афанасий доруобуйатынан сыыйыллан төннөн кэлэн, кэргэннэн, кыыстанан баран сотору буолаат дойдутугар өлбүт.
Бэһис уола Петр Алексеевич Захаров, 1915 сыллааҕы төрүөх, старшай сержант сыбаанньалаах 1945 сыл күһүнүгэр тыыннаах эргиллибит. Билэр киһи Ян Яковлев суруйарынан "сүрдээх сытыы-хотуу, турбут-олорбут, саҥарбыт-иҥэрбит, ортоку үрдүнэн уҥуохтаах уол оҕото" эбит. Бу киһи кэргэннэнэн 6 оҕону төрөппүт, барыларын үөрэхтээбит, үлэһит оҥортообут. 1990 сыллаахха өлбүт.
Хоҥкуй Өлөксөй улахан уола Уйбаан сэриигэ барыан иннинэ уоллаах кыыс оҕолордоох эбит. Атыттар кэргэннэммэккэ сылдьан аармыйаҕа барбыттар. Байбал 1944 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр Псков уобалаһыгар Даманкино дэриэбиэҕэ өлбүт, онно көмүллүбүт. Атын өлбүт уолаттар сураҕа суох сүппүттэр, ханна, хаһан өлбүттэрэ биллибэт.
Хоҥкуй Өлөксөй кэлин "эдэр дьахтарга оҕо оҥорон онус уолун Онотуору төрөппүтэ" диэн сиэнэ суруйар.
# Fortune (сурунаал)

Fortune magazine — киэҥник биллэр АХШ деловой сурунаала. Time Inc. компанияны кытта таьаарыллар. Генри Льюс 1930 сыллаахха олохтообута. Time, Life, Fortune уонна Sports Illustrated сурунааллар урут Time Warner диэн биир конгломераакка киирэллэрэ.
2014 сыл бэс ыйыгар Fortune сурунаалы таһаарар Time Inc. хампаанньа Time Warner конгломерааттан арахсан туспа тэрилтэ буолбута, аахсыйалара Нью-Йорк фонда биржатыгар котировкаланар буолбута.
Fortune сурунаал сылын ахсын АХШ уонна аан дойду хампаанньаларын рейтинин (үбү киллэриилэринэн) таһаарарынан биллэр (Fortune 1000 уо.д.а.).
2000 сыллаахха самай биллиилээх сурунаал буолбута.
# Кононов Аввакум Данилович

Кононов Аввакум Данилович — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
1901 сыллаахха Быракаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан 1922 сыллаахха Н. И. Снитко этэрээтин кытта үрүҥнэри утары кыргыһыыларга кыттыбыта. Коммунист. 1925—27 сылларга Бүлүү уокуругун Ситэриилээх Комитетын Президиумун бэрэстээтэлинэн үлэлээбитэ. Онтон Иркутскайдааҕы педагогическай институту бүтэрэн баран, үөрэммит институтугар преподавателинэн үлэлээбитэ. 1933 сыллаахха, сыыстаран ыалдьан өлбүтэ.

# Кононов Аввакум Данилович
## Өссө маны көр

Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон
# Планета

Чолбон (атын аата Одон, гир. πλανήτης, πλάνης — «айанньыт», нууч. планета) диэн Омуктар ыккардыларынааҕы Астрономия Униятын (IAU) быhаарыытынан буолар, бэйэтин тардыыта баар буоларыгар маассалаах уонна иhигэр үөскэх хардата буолбат, сулус тула эргийэр халлаан куйаарын эттигэ.
Сүнньүнэн икки кылааска араараллар: бөдөҥ гынан баран көпсөркөй уонна кыра, Сиргэ майгынныыр кытаанах ньуурдаах чолбоннор.
Күн эргииригэр 8 чолбон баар. Күнү тула бэйэлэрин аргыстарын кытта бииргэ 8 улахан чолбон баар: Мэндэҥэ, Дьэллэҥэ, Сир, Хатааһын чолбоно, Сэндэли, Кураан чолбоно, Уран уонна Нептун - төгүрүйэн хамсыы сылдьаллар.
Маны таһынан 5 кырачаан чолбоннор: Плутон (2006 сыллаахха диэри тохсус чолбон быһыытынан ааҕыллара), Макемаке, Хаумеа, Эрис уонна Церера.

# Планета
## "Чолбон" диэн тиэрмини быһаарыы

П.А. Ойуунускай 1935 с. уонна иккистээн тахсыбыт терминологическай тылдьытыгар планета - чолбон диэн тылбаастана сылдьара мөккүөрэ суох.
Г.В. Ксенофонтов эмиэ планета - чолбон диэн тылбаастаабыта.
Э.К. Пекарскай аатырар тылдьытыгар: "сахалар Венераттан ураты, Юпитеры, халлааҥҥа миэстэлэрин уларыта сылдьар сырдатааччылары барыларын чолбоннорунан ааттыыллар" - диэн бигэргэтэр.
Философ Д.С. Макаров: "От звезд и созвездий якуты определенным образом отмечали появляющиеся в разное время суток, года или раз в несколько лет перемещающиеся светила, которые они называют чолбонами (теперь они известны как планеты солнечной системы)" - диэн суруйбут.

# Планета
## Чолбоннор сахалыы ааттара

Философ Д.С. Макаров Мэндэҥэ, Дьэллэҥэ, Кураан чолбоно, Хатааһын чолбоно, Сэндэли диэн билигин биллэр чолбоннор сахалыы ааттарын барытын киллэрэн, аан бастаан системалыырга холоммута төрөөбүт норуотугар оҥорбут үтүөтэ улахан! "Философия билимин кандидата Д.С. Макаров сахалар чолбон диэн халлаан урсунугар хамсыы сылдьар алта араас сырдатааччылары ааттыыллар дииллэр этэ" - диэн маны профессор Н.К. Антонов бигэргэтэр.