yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Халлаан күөх (өҥ)

Халлаан күөҕэ — күөх өҥ.

# Халлаан күөх (өҥ)
## Көрүҥнэрэ

| name | C | M | Y | K | R | G | B | HEX |
| Light Sky Blue | 046 | 018 | 000 | 002 | 135 | 206 | 250 | 87CEFA |
| Sky Blue (Crayola) | 046 | 007 | 000 | 008 | 128 | 218 | 235 | 80DAEB |
| Neon Blue | 100 | 020 | 000 | 000 | 000 | 204 | 255 | 00CCFF |
| Sky Blue (Pantone) | 035 | 011 | 000 | 016 | 140 | 190 | 214 | 8CBED6 |
| Deep Sky Blue | 100 | 025 | 000 | 000 | 000 | 191 | 255 | 00BFFF |

# Халлаан күөх (өҥ)
## Халлаан күөх өҥ эгэлгэтэ айылҕаҕа

* Сугун
* Үрүмэччи Морфо
* Күөх чыычаах (лат. Cyanocitta cristata)
* Күөх баҕалар (лат. Dendrobates azureus)
* Сир симэҕэ (лат. Myosotis L.)
# Румыния лиэйэ

Румыния лиэйэ (рум. leu, RON) диэн Румыния валютатын биирдигэ.

# Румыния лиэйэ
## Банкноталар

* 1 лиэй
* 1 лиэй
* 5 лиэй
* 5 лиэй
* 10 лиэй
* 10 лиэй
* 50 лиэй
* 50 лиэй
* 100 лиэй
* 100 лиэй
* 200 лиэй
* 200 лиэй
* 500 лиэй
* 500 лиэй
# Gmail

Халыып:Infobox website
Google Mail, атын аата Gmail, Google хампааньа босхо электроннай почта сервиһа. Интернет, POP3, ол эбэтэр IMAP нөҥүө туттуохха сөп. Атын конкурент сервистар Yahoo! Mail, Hotmail/Windows Live Mail. Почтаҕа бэриллэр размер хас сөкүүндэ аайы улаатар, ол курдук 2012 сыл от ыйыгар 10 гигабайтан тахсар.

# Gmail
## Google Apps

Google Apps диэн Google 2006 сыллахха оҥорбут сервиһа. Араас хампаанньа системнай администратордарыгар үлэһиттэригэр домен иһигэр почта оҥорор.

# Gmail
## Торговай знак туһунан мөккүөр

Англияҕа "Gmail" диэн аат Google хампааньа олохтонун иннинэ баар этэ, ол иһин Англияҕа "Gmail" "googlemail.com" оннугар туттар буолбут.
2009 сыллаахха быһаарсыы кэнниттэн Англия учуотунай саапыстарга төттөрү Gmail диэн туттарга төннүбүт
# 1758

1758 сыл.

# 1758
## Туох буолбута

* Тохсунньу 24 — Сэттэ сыллаах сэрии кэмигэр Кенигсберг олохтоохторо Арассыыйа ыраахтааҕытыгар Елизавета Петровнаҕа бирисээгэ биэрбиттэр (олор истэригэр аатырбыт ньиэмэс бөлөһүөгэ Иммануил Кант баар этэ). Онон Пруссия 1763 сыллаахха диэри Арассыыйа импиэрийэтигэр киирэ сылдьыбыта.
* Ахсынньы 13 — Акадияттан Францияҕа күүһүнэн көһөрүллэн иһэр дьону тиэйбит "Герцог Уильям" диэн Британия хараабыла Хотугу Атлантикаҕа тимирбит. 360-тан тахса киһи өлбүт.

# 1758
## Төрөөбүттэр

* Ыам ыйын 6 — Робеспьер төрөөбүт.
# Герценберг Константин Рудольфович

Герценберг Константин Рудольфович, 1923 сыллаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ. (1888 - 1951)
1888 сыллаахха Полтава губерниятыгар төрөөбүтэ. 1907 сыллаахха Либава куоракка (билигин Лиепая, Латвия) Военнай училищены бүтэрбитэ. 1914 сыллаахха Париж куракка электромеханика курстарын бүтэрбитэ. РСДРП чилиэнэ 1905 сылтан.

# Герценберг Константин Рудольфович
## Олоҕун олуктара

* 1905 - 1907 сыллардаахха — Рига куоракка сыллардааҕы реолюция кыттыылааҕа;
* 1907 - 1913 сыллардаахха — каторгаҕа сылдьар.
* 1913 - 1917 сыллардаахха — Париж куоракка эмиграцияҕа сылдьар.
* 1917 - 1918 сыллардаахха — "Русский Рено" заводка слесарь (Петроград куорат);
* 1918 - 1919 сыллардаахха — Наркомнац информациялыыр отделын сэбиэдиссэйэ (Москва куорат);
* 1919 - 1920 сыллардаахха — ВЦИК Калмык автономиялаах уобаласка бэрэстэбиитэл;
* 1920 - 1921 сыллардаахха — РКП(б) Иркутскай губкомын отдел сэбиэдиссэйэ;
* 1921 - 1922 сыллардаахха — Дьокуускайга ревтрибунал сэкрэтээрэ;
* 1923 сыл кулун тутар - сэтинньи — РКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ;
* 1924 - 1926 сыллардаахха — Внешторг Наркоматын инспектора;
* 1926 - 1930 сыллардаахха — ВКП(б) КК сэкрэтээрин көмөлөһөөччүтэ;
* 1930 - 1939 сыллырдаахха — ВКП(б) КК отделын сэбиэдиссэйин солбуйааччыта;
* 1939 - 1948 сыллардаахха — ССРС Торгбанком салайааччыта.
* 1951 сыллаахха өлбүтэ.

# Герценберг Константин Рудольфович
## Ылыллыбыт сирэ

Саха Республикатын Национальнай Архив саайта Архыыптаммыт 2014, Кулун тутар 24 күнүгэр.
# Шейкин Юрий Ильич

Шейкин Юрий Ильич — аҕыйах ахсааннаах омуктар муусукаларын үөрэтэр чинчийээччи. АГИКИ преподавателэ.

# Шейкин Юрий Ильич
## Олоҕун олуктара

* 1949 сыллаахха атырдьах ыйын 16 күнүгэр Владивостокка төрөөбүт.
* 1979 сыллаахха искусствоведение билимин хандьыдаатыгар «Проблема жанра в музыкальном фольклоре удэ» тиэмэни көмүскээбитэ.
* 2002 сыллаахха искусствоведение дуоктарыгар «История музыкальной культуры народов Сибири: Сравнительное исследование» диэн тиэмэҕэ көмүскээбитэ.

# Шейкин Юрий Ильич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Аҕата — Шейкин Илья Яковлевич, моряк, 3 рангалаах капитан, Пенза губерниятыгар төрөөбүт. Иккис аан дойду Сэриитин кыттыылааҕа, Камчаткаҕа байыаннай база оҥотторбут.
* Ийэтэ — Шейкина (Кайкова) Евдокия Трифоновна, Байкал таһынааҕы старообрядецтартан төрүттээх.
* Ойоҕо: Игнатьева Татьяна Иннокентьевна, музыковед. Сахалыы учуобунньуктары суруйбут Иннокентий Игнатьев ииппит кыыһа. Төрөппүт аҕата литератураны ырытааччы Эрчимэн. Новосибирскай консерваториятыгар устудьуоннуу сырыттаҕына билсибиттэр. Оҕолордоохтор.
# .jp

.jp диэн Дьоппуон үрдүк таhымнаах ил домена.
# Борисов Гаврил Гаврильевич

Борисов Гаврил Гаврильевич- Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1906 с. төрүөх, 1944 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, чааһа, фрона биллибэт.
# Сир

Сир диэн Күнтэн үһүс планета. Күн систематын сирдиҥи планеталарыттан диаметрынан, маассатынан уонна чиҥинэн ордук улахан планета. Ый диэн биир аргыстаах.
Cир аан дойду соҕотох олохтоох сирэ. 4.54 млрд. сыл анараа өттүгэр үөскээбитэ. Олох 1 млрд. сыллааҕыта.
Киэҥ өйдөбүлүгэр:
* атах аннынааҕы үктэл;
* Сир планета;
* түөлбэ сир;
* дойду;
* үүнээйи үүннэрэргэ анаан оҥоһуллубут бааһына, оҕуруот сирэ;
* моой ананыллыбыт ходуһа, сайылык, уһаайба, ойуур уо.д.а.
Т.к.: йер (был. түүр.); ер (түүр.); жер (казах., кирг.) — сир, туох эмит төрүкүттэн билиҥҥэ диэри баар миэстэтэ; түөлбэ сир.
# Симпсоннар

«Си́мпсоннар» (ааҥл. The Simpsons) — саамай уһун американскай мультсериал, 28 сезоннах уонна 30 сезоҥҥа диэри уhатыллыбыт.
Бастакы «Good night» диэн ааттаах мини-сиэрийэтэ «Трейси Ульман шоута» биэриигэ 1987 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр көрдөрүллүбүт. Мультсериал толору сиэрийэлэрин 1989 сыллаахха ахсынньы 17 күнүттэн FOX каналга көрдөрбүттэр. Студия «Gracie Films» таhаарар кинокомпанияга «20th Century Fox». Билигин мультсериалы 100-тэн тахса дойдуга билэллэр.
Элбэх сатиралаах, элбэх клишены уонна стереотибы күлүү гынар мультсериал, «орто американец» олоҕун-майгытын үгэргээн кэпсиир.
«Таймс» сурунаал 1998 сылга «Симпсоннары» XX үйэ бастыҥ телевизионнай сериалынан ааттабыт. 27 от ыйын 2007 сылга полнометражнай версиятын премьерата «Симпсоннар киинэҕэ» диэн аатынан тахсыбыт.
# Николаев Геннадий Алексеевич

Николаев Геннадий Алексеевич — Чэпчэки атлетикаҕа САССР спордун маастара, СР үтүөлээх тренерэ, СР физическэй культураҕа туйгуна, республиканскай категориялаах судьуйа. РФ уопсай үөрэхтээһиҥҥэ Бочуоттаах үлэһитэ. Тамалакаан, Үөдүгэй нэһилиэктэрин бочуоттаах гражданина, Үөдүгэй нэһилиэгин депутата.
1956 с. бэс ыйын 12к. Тамалакаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
# Саанык

Саанык (нууч. клетка) диэн бүтүн тыыннаах организмнар тутулларын уонна үлэлэрин биирдиктэрэ. Организм ордук кыра биирдигэ уонна олох олохтуура буолар дэнэр. Организмнар аҥардас уонна элбэх сааныктаахтарга арахсаллар. Киhи 100 триллион сааныктаах. Орто саанык улахана 10 микрометр, маассата 1 нанограмм.
Сааныктары аан бастаан 1837 с. чех анатома Ян Эвангелиста Пуркине микроскоп нөҥүө көрбүтэ. Саанык түөрүйэтин 1839 с. Маттиас Якоб Шлайден уонна Теодор Шванн арыйбыттара, кинилэр бары организмнар биир эбэтэр онтон элбэх сааныктартан туралларын быhаарбыттара.
# MetLife

MetLife - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан страхования (харыстабыл) тэрилтэтэ буолар, 85 омук сиригэр үлэлиир. Араас структуралар нөҥүө Mitsui Group хонтуруоллуур.
# Лабаа

Салаа — 1) өрүскэ кэлэн холбоһор кыра өрүс; 2) өрүс төбүлэҕэ, тас үөһэ; 3) хотоол, оҥхой, хаспах, хап, чаан, аппа уо.д.а. сир ньуурун усталаах көрүҥнэрэ ачаах, салбах буолан арахсыылара. Т.к.: салаа(н), һалаа (бур., монг.) — өрүс сороҕо, өрүскэ түһэр кыра өрүс, үрэх; салаа (кирг.) — хайа быыһын хотооло; салаа (хакас.) — тарбах, лабаа; сале, саля, салэ (ненец.) — тумуһах, тумул арыы.

# Лабаа
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Илин Азия

Илин Азия диэн Азия субрегиона. Иэнэ 12,000,000 км², ол эбэтэр Азия континент иэнин 28%. Олохтоохторун ахсаана 1.5 млрд (Азия олохтоохторун 40%). Дьон чиҥэ 131/км².

# Илин Азия
## Дойдулар

* Кытай
* Дьоппуон
* Соҕуруу Кэриэйэ
* Хоту Кэриэйэ
* Кытай Республиката (Тайуан)
* Монголия
* Сибиир (Арассыыйа)
# Манһэттан

Манһэттан (өссө биллэринэн Манһаттан, ааҥл. Manhattan, нууч. Манхэттан) — Нью Йорк куорат саамай центральнай макрокварталын ааттыыллар (макроквартал бэйэтэ микрокварталларга хайдар).
Манһэттаҥҥа аатырбыт уһулуччу үрдүк дьиэлэр бааллар, халлааҥҥа өндөспүт. Ол эрэн Манһэттаҥҥа Чайнатаун, Мидтаун, Гарлем, Челси Нью Йорк, Кирдээх кухня курдук биллэр микрокварталлар бааллар. Манһэттаҥҥа Аан Дойдуга биллэр уонна элбэх киинэҕэ уһуллар Нью Йорк киин паарката баар.
Манһэттан дьонун ахсаана 5-9 мөллүйүөн киһи, ол эбэтэр Нью Йорк куорат 60% дьоно олорор. Күнүһүн Нью Йорк атын макрокварталларыттан уонна аттыынааҕы штаттартан Манһэттаҥҥа дьон үлэлии кэлэр — оччоҕо дьонун ахсаана 25 мөллүйүөн буолар.
Манһэттан Аан Дойдуга биир "густонаселённай" точка буолар, онон сир сыаната олох үрдүк. Биир хостоох дьиэ арендата 4500$ кыччаабыта, Мидтаун диэки 9000$ саҕаланар.

# Манһэттан
## Нью Йорк атын макрокварталлара

* Бруклин
* Куинс
* Бронкс
* Стэйтен Айленд
* Лонг Айленд
# 1605

1605 сыл.

# 1605
## Туох буолбута

* Муус устар 13 - Борис Годунов өлөр, кини оннугар уола Федор ыраахтааҕы буолар.
* Муус устар 23 — Борис Годунов уола, ийэтинэн Малюта Скуратов сиэнэ 16 саастаах Фёдор Годунов нуучча ыраахтааҕыта буолбут. Сайын бэс ыйын саҥатыгар Лжедмитрий диэкки буолааччылар кинини ийэтин кытта тутан хаайбыттара, ыраахтааҕыттан уураппыттара, онтон өлөрбүттэрэ, иккиэннэрин өлүктэрин Москуба олохтоохторугар көрдөрө уурбуттара.
* Атырдьах ыйын 9 — Москубаҕа Кириэмилгэ бэйэтин бэйэтэ ыраахтааҕынан биллэриммит, кэлин Лжедмитрий I быһыытынан биллибит кини ыраахтааҕыга бэргэһэлэммит.

# 1605
## Өлбүттэр

* Алтынньы 27 — Улуу Акбар — Моҕол Импиэрийэтин үһүс баhылыга. Импиэрийэ төрүттээччитин Баабыр сиэнэ. Кини салалтатын саҕана Моҕол Импиэрийэтэ Хоту Ииндийэ улахан өттүгэр тэнийбитэ.
* Муус устар 13 — ыраахтааҕы Борис Годунов, кини оннугар уола Федор ыраахтааҕы буолар.
# 98

98 сыл.

# 98
## Туох буолбута

* Тохсунньу 27 — Траян ииппит аҕатын утумнаан Рим импэрээтэрэ буолбут. Кини салалтатынан Рим импиэрийэтэ муҥутуурдук улаата сылдьыбыта.
# Вакуленчук

Вакуленчук (укр. Вакуленчук) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 017 (2011).
# Степанов Афанасий Егорович

Степанов Афанасий Егорович — Социалистыы Үлэ дьоруойа, Мэҥэ Хаҥалас «Комбайн» холкуоһугар сылгы биригэдьиирэ, сылгыһыт.

# Степанов Афанасий Егорович
## Олоҕун олуктара

1920 сыллаахха төрөөбүт.
Үс кылааһы бүтэрэн баран аҕата уонна убайа өлөннөр оскуолаттан уурайбыт, «Комбайн» холкуоска үлэлии киирбит. 1941 сыллаахха сылгыһыт буолбут, өссө биир сылынан сэбиэдиссэй буолбут.
Саас сылгыларын үрэхтэр хаар эрдэ ууллар соҕуруу эниэлэригэр аһатар эбит, сайын куйаас түһүөр диэри баай үүнүүлээх мэччирэҥнэргэ сырытыннарар эбит. Күһүн күөл мууһа тоҥуор диэри сылгы дэҥнэммэтин диэн эрдэттэн хаһаалыыр, муус кытааттаҕына эрэ кыһыҥҥы аһыыр сирдэригэр таһаарар эбит. 1944 сылтан биир да кулун өлбөтөх.
Оннук 1945 сылтан 1949 сылга диэри 26 биэттэн 121 кулуну ылбыт, таһаарыыны 93 бырыһыаҥҥа тиэрдибит.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1948 сыл атырдьах ыйын 5 күнүнээҕи Ыйааҕынан Степанов Афанасий Егоровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
1956 сыллаахха өлбүт.

# Степанов Афанасий Егорович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1948)

# Степанов Афанасий Егорович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# 1793

1793 сыл.

# 1793
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 21 — Франция конвена судаарыстыбаны таҥнарыыга буруйдаабытын кэннэ Франция хоруола Людовик XVI гильотинаҕа төбөтө быһыллыбыт.
* Тохсунньу 23 — Польша иккис тыырыллыыта.

# 1793
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 1 — Франция өрөбөлүүссүйэтин сэриилэрэ: Франция Холбоһуктаах Хоруоллукка уонна Нидерландыга сэриини биллэрбит.
* Олунньу 19 — Екатерина II өрөбөлүүссүйэ буолбут Франциятын кытта сыһыаны быһар туһунан ыйаах таһаарбыт, ол иһигэр Арассыыйаҕа Францияттан биэдэмэстэри (оччотооҕу хаһыаттары), сурунааллары уонна атын айымньылары киллэрэри боппут.

# 1793
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 10 — Франция өрөбөлүүссүйэтэ: жирондистар басханнарын тутаттаан баран якобинецтар былааһы ылбыттар, өрөбөлүүссүйэ диктатуратын олохтообуттар.

# 1793
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 13 — француз публициһа уонна өрөбөлүссүйэниэрэ Жан-Поль Марат сууна сырыттаҕына бэлиитик Шарлотта Корде өлөрбүт.
* От ыйын 22 — Шотландияттан төрүттээх чинчийээччи Александр Маккензи (Alexander Mackenzie) Канааданы илинтэн Чуумпу далайга диэри быһа охсубут бастакы европеец буолбут.

# 1793
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 10 — Парижка Лувр түмэлэ аһыллыбыт.

# 1793
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 15 — Франция королевата Мария Антуанетта сууттаммыт, дойдуну таҥнарыыга буруйдаммыт.
* Алтынньы 28 (Арассыыйаҕа оччотооҕуга тутуһуллар халандаарынан алтынньы 17) — Соппуруон Сыраанап Саха уобалаһыгар сахалар кулубаларынан (голова, предводитель) талыллыбыт. Ол эрээри, биллибэт төрүөтүнэн, уобалас салалтата маны бигэргэппэтэҕэ.

# 1793
## Өлбүттэр

* Тохсунньу 21 — Людовик XVI — Франция хоруола, кини кэмигэр Франция Улуу Революцията саҕаламмыта. Гильотинаҕа өлөрүллүбүт.
* ↑ О.Г. Сидоров От Алексея Кулаковского до Николая Лугинова. Штрихи к истории якутской культуры. — Якутск: Бичик, 2011. — С. 43. — 200 с. — 1300 экз. — ISBN 978-5-7696-3795-7
# Литиум

Паар баттааhына :
| 3 хелиум ← литиум → бериллиум H ↑ Li ↓ Na Литиум in the periodic table of the elements Периодик табыл ||
| Бүтүн билиилэрэ ||
| Аата, бэлиэтэ, нүөмэрэ | литиум, Li, 3 |
| Элемент категорията | алкали метал |
| Бөлөҕө, периода, блога | 1, 2, s |
| Өҥө | көмүстүҥү үрүҥ |
| Атом маассата | 6.941(2) g·mol⁻¹ |
| Электрон конфигурацията | 1s² 2s¹ |
| Электрон хахха | 2, 1 (Image) |
| Физик характеристикалара ||
| Фазата | solid |
| Чиҥэ | 0.534 g·cm⁻³ |
| Убаҕас чиҥэ уулларыгар | 0.512 g·cm⁻³ |
| Ууллуу кэрдииhэ | 453.69 K (180.54 °C, 356.97 °F) |
| Оргуйуу кэрдииhэ | 1615 K (1342 °C, 2448 °F) |
| Critical point | (extrapolated) 3223 K, 67 MPa |
| Ууллуу итиитэ | 3.00 kJ·mol⁻¹ |
| Уостуу итиитэ | 147.1 kJ·mol⁻¹ |
| Итиини иҥэримтиэтэ | (25 °C) 24.860 J·mol⁻¹·K⁻¹ |
| Паар баттааhына P/Pa1101001 k10 k100 k at T/K797885995114413371610 ||
| Атом характеристикалара ||
| Кристал тутула | body centered cubic |
| Аhыйыы нүөмэрэ | 1 (strongly basic oxide) |
| Электромэлдьэhиитэ | 0.98 (Pauling scale) |
| Ионизация энергиялара | 1st: 520.2 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | 2nd: 7298.1 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | 3rd: 11815.0 kJ·mol⁻¹ |
| Атом радиуhа | 145 pm |
| Атом радиуhа (calc.) | 167 pm |
| Ковалент радиус | 134 pm |
| Van der Waals radius | 182 pm |
| Атын билиилэрэ ||
| Магнетизма | paramagnetic |
| Электрик утарыы | (20 °C) 92.8 nΩ·m |
| Итиини ыытыы | (300 K) 84.8 W·m⁻¹·K⁻¹ |
| Итии кэҥээhинэ | (25 °C) 46 µm·m⁻¹·K⁻¹ |
| Тыас түргэнэ (thin rod) | (20 °C) 6000 m/s |
| Юҥ модула | 4.9 GPa |
| Кытаанах модула | 4.2 GPa |
| Сабардам модула | 11 GPa |
| Мос скалата | 0.6 |
| CAS регистрация нүөмэрэ | 7439-93-2 |
| Ордук бигэ изотоптара ||
| Сүрүн ыстатыйа: литиум изотоптара изо ИТ Аҥар үрэллиитэ РҮ ҮЭ (MeV) ҮО ⁶Li 7.5% ⁶Li is stable with 3 neutrons ⁷Li 92.5% ⁷Li is stable with 4 neutrons ⁶Li content may be as low as 3.75% in natural samples. ⁷Li would therefore have a content of up to 96.25%. ||
| Халыып: Көрүү • Ырытыы • Уларыт ||
Литиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Li уонна атом нүөмэрэ 3. Бу көмүстүҥү үрүҥ өҥнөөх алкали метал.
# Уу күүдээҕэ

Уу күүдээҕэ (лат. Neomys fodiens, нууч. Обыкновенная кутора) — куторалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар модьу тумустаах орто күүдээх.
Саха сирин соҕуруу өттүгэр Токко үрэх тардыытыгар, Чоруода, Торго, Тээнэ аллараа уонна Алдан өрүс үөһээ тардыыларыгар үөскүүр. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл.

# Уу күүдээҕэ
## Өссө маны көр

* Бөдөҥ тиистээх күүдээх,
* Тэҥ тиистээх күүдээх,
* Аччыгый күүдээх,
* Кыракый күүдээх,
* Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх,
* Уһун тумус
# 1936 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

IV Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1936 сыллаахха Германия Гармиш-Партенкирхен куоратыгар буолан ааспыттара.
# Чжуанлар

Чжуанлар, Чжуаннар (Чжуан Bouчcueŋь/Bouxcuengh, кытайдыы 壯族, судургу кытайдыы 壮族, пиньинь Zhuàngzú) диэн Кытай хоту өттүгэр олорор Бэиүуэ. Кытай Гуангси-Чжуан Аутоном Оройуона төрүт олохтоохторо, дойду олохтоохторун 34%. 2010 сыллаахха 1854 тыһ- Кытай (18 000 000), Вьетнаҕа (50 000), Лаосҕа (30 000), Камбодьаҕа (25 000), Тайлаҥҥа (20 000), Холбоhуктаах Штаттарга (20 000), Дьоппуоҥҥа (15 000), Арассыыйаҕа (13 000), Канадаҕа (10 000).

# Чжуанлар
## Дойдулар

* Кытай
* Гуангси-Чжуан Аутоном Оройуона
* Вьетнам
* Камбодьа
* Гуйчжоу
* Цзянсу
# Чаҕылыма

Чаҕылыма (кылгастык Чаҕыл; омуктуу аата Электр был.-гириэк. ἤλεκτρον) диэн материя биир көстүүтэ, чаҕыл иитиктэр хамсааһыннарыттан үөскүүр. Чаҕылыма магнетизмы кытта быһа ситимнээх. Чаҕылыма уонна магнетизм иккиэн электромагнетизм дьайсыытын сорохторо буолаллар. Эбил уонна мэлдьэх чаҕыл иитиктэрэ баар буоллахтарына чаҕыл хонуута үөскүүр. Чаҕыл иитиктэрин хамсааһына чаҕыл сүүрээнэ дэнэр. Бу сүүрээн магнит хонуутун үөскэтэр. Иитик нуула суох чаҕыл хонууга оруннаннаҕына киниэхэ күүс дьайар. Бу күүс кэриҥин Кулон сокуона быһаарар. Иитик чаҕыл хонуунан хамсааһына үлэ дэнэр. Бу үлэ ахсааннааһына чаҕыл уох дэнэр, кини вольтунан кээмэйдэнэр. Чаҕыл сүүрээнэ ханна эрэ тиийэн иҥиннэҕинэ бу сиргэ статик чаҕылыма үөскүүр. Чаҕыл сүүрээнэ барарыгар аһарааччы сэктэр ирдэнэллэр. Алтан курдук металлар чаҕылыманы үчүгэйдик аһараллар. Чаҕылыманы аһардыбат сэктэр диэлектрик дэнэллэр. Чаҕылыма айылҕаҕа биир биллэр көстүүтэ чаҕылҕан буолар. Дьон чаҕылыманы (чаҕыл энергиятын) олох-дьаһах бары эйгэлэригэр киэҥник тутталлар - транспорт, оттуу, сырдатыы, телекоммуникация, электроника. Чаҕыл энергиятын генератор уонна химикаттар ньымаларынан оҥорон таһаараллар.
# Карахан мавзолейа

Карахан мавзолейа (Аулие-ата мавзолейа) (каз. Қарахан кесенесі) — Казахстан Тараз куоратыгар Толе би уонна Байзак батыр уулуссаларын быһа охсуһуутугар баар XI үйэ архитектуратын пааматынньыга. Караханидтар династияларын бэрэстэбиитэлин уҥуоҕун үрдүгэр оҥоһуллубут тутуу.

# Карахан мавзолейа
## Устуоруйат

Олохтоох дьон номох быһыытынан кэпсииллэринэн, мавзолей түүрдэртэн аан бастакынан ислам итэҕэлин ылыммыт, Караханидтар династияларын төрүттээбит Карахан уҥуоҕун үрдүгэр тутуллубут.
Чинчийээччилэр этэллэринэн, мавзолей Караханидтар династияларын бэрэстэбиитэлэ Шах-Махмуд Бугра Карахан уҥуоҕун үрдүгэр тутуллубут. Кини туһунан чинчийээччи Василий Каллаур биллэр кэпсээннэрэ, суруктара бааллар. Олорго маннык этиллэр: «Абду-р-Рахим-Баб. Кини уола Ша-Хасан, иҥэриллибитинэн Кылыдж-Карахан… Кини уола Абдул-Халык-хан. Уҥуоҕа -- Отрарга (Туркестан куорат соҕуруу өттүгэр, оттон Аулие-ата уҥуоҕа — Талас үрэххэ. Аулие-ата иккис уола Касым-хан-Баба диэн ааттааҕа, кини эһэтэ — Кыран-шейх, күтүөтэ Махмуд-хан-шейх, кыыһа Биби-айша, кини уҥуоҕа Аулие-Ата куораттан икки хардыылаах сиргэ баар».
Мавзолей биһиги күммүтүгэр диэри урукку көстүүтүнэн ордон хаалбатах. 1905 сыллаахха (сорохтор этэлэринэн, 1920 сыллаахха) бүтүннүү диэри көтүрбүттэрэ. Кэлин биирдэ уруккутун курдук үтүгүннэрэн, саҥаттан туппуттара. Мавзолей иһигэр чардаат ордон хаалбыт. Тутууну ташкент ишаһа Саид Бакханов үбүлээбит..
2002 сыллаахха Тараз куорат 2000 сааһын көрсө, рестоврациялаабыттара.

# Карахан мавзолейа
## Бэлиэтээһиннэр

* 1 2 Денике Б. П. Архитектурный орнамент Средней Азии. — М.-Халыып:Л.: Изд-во Всесоюзной Академии архитектуры, 1939. — С. 14. — 228 с. — 2 500 экз.
* 1 2 3 Ошанов О. Ж. Тараз — Жемчужина Шёлкового пути (Краткая история города Тараз: от Гуннской Орды до Республики Казахстан). — Алматы: Таймас, 2014. — С. 178—179. — 296 с. — 2000 экз. — ISBN 978-601-264-131-8
* ↑ Карахан, мавзолей // Сакральная география Казахстана: Реестр объектов природы, археологии, этнографии и культовой архитектуры / Под общ. ред. Б. А. Байтанаева. — Алматы: Институт археологии им. А. Х. Маргулана, 2017. — С. 302—303. — 904 с. — ISBN 978-601-7312-78-7
* ↑ Хмельницкий С. Г. Между Саманидами и Монголами: Архитектура Средней Азии XI — начала XIII вв. — Берлин—Рига: Gamajun, 1996. — С. 184—185. — 904 с.

# Карахан мавзолейа
## Литэрэтиирэ

* Карахана кумбез // Казахская ССР: краткая энциклопедия / Гл. ред. Р. Н. Нургалиев. — Алма-Ата: Гл. ред. Казахской советской энциклопедии, 1991. — Т. 4: Язык. Литература. Фольклор. Искусство. Архитектура. — С. 305. — 31 300 экз. — ISBN 5-89800-023-2.
* Карахан, мавзолей // Сакральная география Казахстана: Реестр объектов природы, археологии, этнографии и культовой архитектуры / Под общ. ред. Б. А. Байтанаева. — Алматы: Институт археологии им. А. Х. Маргулана, 2017. — С. 302—303. — 904 с. — ISBN 978-601-7312-78-7
* Ошанов О. Ж. Тараз — Жемчужина Шёлкового пути (Краткая история города Тараз: от Гуннской Орды до Республики Казахстан). — Алматы: Таймас, 2014. — 296 с. — 2000 экз. — ISBN 978-601-264-131-8
# Аксаков Софрон Петрович

Аксаков Софрон Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Марха улууһун Оҥхой нэһилиэгэр (билиҥҥинэн Үөһээ Бүлүү улууһугар киирэр) 1908 сыллаахха төрөөбүт. Холкуоһу тэрийэр үлэҕэ сылдьыбыт.
1942 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонугар Буденнай аатынан холкуоска бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьан от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл балаҕан ыйыттан Сталинградскай, Волховскай, 2-с Прибалтийскай, Ленинаградскай фроннарга сэриилэспит.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куораты көмүскүүр сэриигэ 1942 сыллаахха 64-с стрелковай полкаҕа сэриилэспит. Балаҕан ыйын 26 күнүгэр бааһырбыт. Онтон 1945 сылга диэри 8-с байыаннай дорожнай управленияҕа сулууспалаабыт. Ахтыытыгар суолдьут оҕоҕо Егоров Егорга кэлин 1970 сыллаахха маннык суруйбут: «Миигин кытта бииргэ сылдьыбыт киһи Дүллүкү нэһилиэгэр баар Васильев Сергей диэн... Элбэх оһуобай түгэн диэн суоҕа. Арай 9-с рота политруга окуопа тас өттүгэр бааһырыы ылан охтубута. Ону мин соһон окуопаҕа киллэрбитим... Ол иһин Бойобуой үтүөлэрин иһин мэтээлинэн наҕараадалаабыттара».

# Аксаков Софрон Петрович
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (06.04.1985)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (30.06.1945)
# Мэндэҥэ

Меркурий эбэтэр Мэндэҥэ диэн Күн систематын ордук кыра уонна Күнтэн чугас планетата. Күн тула 88 күн устата эргийэр.
# Зудбинов Ю.И. Азбука ЭКГ

http://www.booksmed.com/kardiologiya/166-azbuka-yekg-zudbinov-uchebnoe-posobie.html
# Ат сүүрдүүтэ (оонньуу)

Ат сүүрдүүтэ - саха оҕолоро сайын оонньуур оонньуулара.
Хас биирдии оонньооччу икки 60-ча см уһуннаах бөкүнүк мастаах буолар. Биир маһын 5 м кэриҥэ ыраахха туора ууран баран иккис маһын төбөтүттэн таҥнары тутан туран биэтэҥнэтэр уонна сытар маһыгар быраҕар. Таптаҕына, сытар мас тэйэн иннин диэки сыҕарыйар. Оҕолор итинник хардарыта быраҕаллар, ким маһа биэтэккэ эрдэ тиийбит ол кыайар
# Попова Зоя Гаврильевна

Попова Зоя Гаврильевна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.

# Попова Зоя Гаврильевна
## Олоҕун олуктара

    1948 сыллаахха балаҕан ыйын 8 күнүгэр Сунтаар оройуонугар Кутана с. төрөөбүт.
    1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын драма театрын уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
    1974—2000 сс. — Ньурба норуодунай театрын артыыһа.
    2000 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

# Попова Зоя Гаврильевна
## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара

* Сайсары («Сайсары», Суорун Омоллоон)
* Сыгый Кырынаастыыр («Сыгый Кырынаастыыр», И. Избеков — Уустаах)
* Чаархааннаах Хобороос («Хотугу сибэкки», И. Гоголев)
* Эрмелина («Оркестр», Ж. Ануй)
* Хайахсын («Чыҥыс Хаан ыйыытынан», Н. Лугинов)
* Таалай удаҕан («Дыгын Дархан», И. Гоголев)
* Мария Васильевна («Сайсары күөлгэ түбэлтэ», Е. Неймохов)

# Попова Зоя Гаврильевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2013)