yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Березень (реабилитациялыыр киин)

“Березень” инбэлииттэр социальнай реабилитацияларын киинэ – инбэлииттэри үөрэтэргэ уонна кинилэргэ үлэ миэстэтин булан биэрэргэ аналлаах Туулатааҕы эрэгийиэннээҕи уопсастыбаннай тэрилтэ.

# Березень (реабилитациялыыр киин)
## Устуоруйата

Бу киини 1992 сыллаахха инбэлииттэр бэйэлэрин үптэригэр кыттыһан туппуттара, оттон 1997 сыллаахха тэрилтэ билиҥҥи аатын ылыммыта. Киин сүрүн тэрийээччитэ – Елена Костяновская. Кини оҕо эрдэҕиттэн инбэлиит. 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар үлэлиир сиригэр каадыры сарбыйыыга түбэһэн баран, кэргэнин кытары атах таҥаһын тигэр уонна өрөмүөннүүр дьоҕус тэрилтэ тэриммитэ. Ол гынан баран 2000 сыллар саҕаланыыларыгар бэйэтэ даҕаны нэһиилэ эстэр-эстибэт икки ардынан олорбут тэрилтэни олорор дьиэлэриттэнр таһаараары ыксаталлар. Ол курдук Костяновскаялаах 2005 сыллаахха үстэ сууттаһан кыайтараллар, ол гынан баран кэлин тиһэҕэр, суут киини дьиэттэн таһаарбат гына уураах таһааран, салгыы үлэлээн бараллар.
2009 сыллаахха диэри киин Мяснова оройуонугар баара-суоҕа биир эрэ тэрилтэлээҕэ. Оттон 2007-2009 сыллардаахтан кинилэр сайдан, 1999 сыллаахха Владимир Путин көҕүлээһининэн тэриллибит “Национальнай аһымал пуондатын” куонкуруһугар икки төгүллээн кыайан, сайдан киирэн барбыттара. Кэлин даҕаны бу пуондаттан киин хас да төгүл гран быһыытынан кэккэ көмөнү ылбыта: 2007 сыллаахха – 650 тыһыынча солкуобай, 2008 сыллаахха – 640 тыһыынча солкуобай, 2009 сыллаахха – 500 тыһыынча солкуобай, 2011 сыллаахха – 743,5 тыһыынча солкуобай.
2014 сыллаахха бу киин МТС сибээс эпэрээтэрин кытары анал бырагырааманы үлэҕэ киллэрбиттэрэ. Ол бырагыраама көмөтүнэн нэһилиэнньэ ортотугар цифровой эйгэҕэ тэҥэ суох буолууну туораппыттара уонна доруобуйаларыгар хааччахтаах дьон идэ ылалларыгар уонна салгыы үлэ булалларыгар көмө оҥоһуллубута.

# Березень (реабилитациялыыр киин)
## Киин үлэтэ-хамнаһа

Билигин Туула куоракка киин иһинэн 3 араас комплекс өҥөнү (күннээҕи олох-дьаһах эйгэтигэр) оҥороллор. Ол курдук бастакы салаалара 2009 сыллаахха Тула куорат саамай элбэх киһилээх түөлбэтигэр – Пролетарскай уокурукка аһыллыбата. Бу салаа арылларыгар гран быһыытынан сүҥкэн кылаатын “Биһиги кэскилбит” пуонда киллэрбитэ. Ол курдук киин хас биирдии комплексын иһинэн баттах кырыйар солуоннар, атах таҥаһын тигэр уонна өрөмүөннүүр, итиэннэ таҥас тигэр уонна өрөмүөннүүр мастарыскыайдар, фото-устуудьуйа, химчиска үлэлииллэр. Киин үлэһиттэрин баһыйар үгүс өттө дьоруобуйаларыгар хааччахтах дьон. Кинилэр орто саастара 25-40. Ол аата – саамай күөгэйэр күннэригэр сылдьар, үлэлир кыахтаах эдэр дьон буоллар.
Киин доруобуйаларынан хааччахтаах дьоҥҥо өҥө араас көрүҥүгэр чэпчэтии көрөр.
# Үүттүүр Уола (Алексеев Николай Иванович)

Алексеев Николай Иванович – Үүттүүр Уола (олоҕун сыллара биллибэт) — Саха Сиригэр гражданскай сэрии кэмигэр үрүҥ бастаанньыттар хамсааһыннарын кыттыылааҕа.
Үүттүүр Уола I Амма улууһун II Чакыр нэһилиэгиттэн төрүттээҕэ биллэр. Кини үрүҥ повстанчество иннинэ тугунан дьарыгырбыта биллибэт. 1921–22 сс. үрүҥ повстанчество уонна 1922–23 сс. пепеляевщина активнай кыттыылааҕа. Кини бу событиеларга олус киэҥ сырыылары сылдьыбыт. Илин эҥэринэн, үрүҥнэр Соҕурууҥҥу Бөлөхтөрүн сэриилэһиилэринэн сылдьыбыт. 1922 с. от-атырдьах ыйдарыгар Өлүөхүмэҕэ командировкаҕа сылдьыбыт. Онно кини этэрээт тэринэн Өлүөхүмэ куоратын, Өлүөхүмэ дэриэбинэлэрин ылыахтааҕын кыайан толорбокко кэлбит.
1922–23 сылларга пепеляевщинаҕа Үүттүүр Уола Маралах туһаайыытынан, бэйэтэ кэпсииринэн, 200 саллааттаах С.М. Михайлов экспедиционнай этэрээтин утары уонна Амма Солобуодатын көмүскээһиҥҥэ сылдьыбыт. Сорох сэһэнинэн Үүттүүр Уола 1924–25 сс. «Тоҥустар восстаниеларын» кэмигэр Верхоянскай куораты штурмалааһыҥҥа кыттан баран хотторуу түмүгүнэн Табалаах нэһилиэгэр Тумуһах диэн сиргэ 40-ча буолан сайылаабыт, онтон илин диэки барбыт эбиттэр.
Кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт. Сорох сэһэнинэн хотугу улуустартан биирдэстэригэр саһан олорон кырдьан өлбүтэ үһү диэн эмиэ баар эбит..
# Дэриэспэ

Дэриэспэ (нууч. дресва) — туой булкаастаах кумах биир кэлим буола силимнэспититтэн үөдүйбүт кэбирэх, үксүгэр араҥалардаах дьапталҕа таас. Дэриэспэ таас — кумах уонна туой булкуспутуттан үөскээбит үлтүрүйүмтүө таас.
Өссө үөхсүү тыл быһыытынан туттуллар түгэннэрэ баар, «баҕайы» диэн суолтаҕа (дирээн, дэриэтинньик диэҥҥэ чугаһатан буолуо).
# Арассыыйа түүрк омуктара

Арассыыйа түүрк омуктара (Тюрки России, Российские тюрки, Тюрки в России), нуучча омугун кэнниттэн иккис миэстэни ылар улахан аймахтыы биир түүрк тылларынан саҥарар этногруппа. Арассыыйаҕа уопсайа билигин 41 мөллүөйүөн түүрк омуктара олороллор, ол эбэтэр Арассыыйа 32% дьоно түүрк төрдүлээхтэр. Арассыыйа түүрдэрин икки категориаҕа арааралар: Арассыыйа төрүт түүрк омуктара уонна Арассыыйаҕа кэлии түүрк омуктар.

# Арассыыйа түүрк омуктара
## Демографиа

Арассыыйа уопсай дьонун ахсаана 141 мөл киһи, олортон 41 мөл курдуга түүрдэргэ тиксэр. Түүрдэр Арассыыйа иһигэр 18 түүр уобаластарын уонна республикаларын үөскэтэллэр.

# Арассыыйа түүрк омуктара
## Түүрдэр Арассыыйа тас политикатыгар дьайыылара

Арассыыйа түүрдэрэ элбэх буолан, тас политиката түүрдэр диэки буолар, холобур Казахстан, Узбекистан, Турция диэки буолар. Арассыыйа ону таһынан түүрк дойдулар ахсааннарыгар киирэр (нууччалара большинство эрээри).

# Арассыыйа түүрк омуктара
## Өссө маны көр

* Сахаляр (Бааһынайдар)
* Тюркороссияне (Нуучча уонна түүрк омуктар буккаастара, метистар)
# Поляк тыла

По́ляк ты́ла (język polski, polszczyzna) — Поляков тыла. Иккис саамай элбэх ахсааннаах славянскай тыл украинскай кэнниттэн нуучча тыла буолар. Польшаҕа официальнай тыл.
Тыл уратыта үгүс тылларга дьөлүһүйэр дорҕооннор элбэхтэр, ол аата тылы үөрэтэргэ уустук тыл буолар.

# Поляк тыла
## Сурук - Бичик

| A a | ą | B b | C c | Ć ć | D d | E e | ę |
| F f | G g | H h | I i | J j | K k | L l | Ł ł |
| M m | N n | ń | O o | Ó ó | P p | R r | S s |
| Ś ś | T t | U u | W w | y | Z z | Ź ź | Ż ż |
| Буукуба | Саха тыла |
| A a | А а |
| ą | оҥ |
| Bb | Б б |
| C c | Ц ц |
| Ć ć | Чь чь |
| D d | Д д |
| E e | Э э |
| ę | эҥ |
| F f | Ф ф |
| G g | Г г |
| H h | Х х |
| I i | И и |
| J j | Й й |
| K k | К к |
| L l | Л л |
| Ł ł | у |
| M m | М м |
| N n | Н н |
| ń | нь |
| O o | О о |
| Ó ó | У у |
| P p | П п |
| R r | Р р |
| S s | С с |
| Ś ś | шь |
| T t | Т т |
| U u | У у |
| W w | В в |
| y | ы |
| Z z | З з |
| Ź ź | Жь жь |
| Ż ż | Ж ж |
* Буукубаардар Ą, Ę, Ń уонна Y тыл саҕаланыытыгар туттуллубаттар, онон мэлдьи кыра суруйаллар.
* Ć, Ń, Ś уонна Ź аһаҕас дорҕооннор иннилэригэр сымнаҕас бэлиэ туруоруллубат, "И" буукуба туруоруллар. Онон: "się" - сөпкө, оттон "śę" — сыыһа.
* Q, V уонна X омук тылларыттан киирии тыллар эрэ туттуллаллар, Польша тылыгар туттуллубаттар.

# Поляк тыла
## Быһаараллар

* ↑ European Charter for Regional or Minority Languages
* ↑ Польша тылын бас билиитин таһыма
* https://pl.m.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Strona_g%C5%82%C3%B3wna (Польскай тылынан бикипиэдьийэ)
* Польша тыла уеб-сайтка: Language Polish (ааҥл.)
# 1636

1636 сыл.

# 1636
## Туох буолбута
### Чопчуланыахтаах

* 1636-1637 сс. Парфен Ходырев диэн сын боярский сололоох киһи бөтүҥнэр дьаһаах төлүүртэн батыммыттарын уонна "улуус дьоно" Сииттэ үрэххэ көһөн биэрбиттэрин туһунан отписка суруйбут. Онно карательнай эспэдииссийэ тэрийбитин уонна Сииттэ үрэҕи туоруур сиргэ бөтүҥнэр острожек туттубуттарын туһунан, кинилэри кытта сэриилэспитин, хас киһини сүтэрбитин суруйар.

# 1636
## Өлбүттэр

* ↑ РГАДА. Фонд 1177, Якутская приказная изба. Оп. 3, д.2, л. 1-6
# Косово Өрөспүүбүлүкэтэ

Косово (албан. Kosova, Kosovë; серб. Косово Kosovo) диэн Балканнарга баар аҥар билиниллибит дойду. Официаллык аата Косово Өрөспүүбүлүкэтэ (албан. Republika e Kosovës). 1974-1990 cc. Югославиятааҕы Сербия Социалист Республикатын иhигэр баар, Косова Социалист Аутоном Провинциятын сиригэр тэриллибитэ. Аныгы Сербия Республиката урукку провинция арахсыытын билиммэт уонна Холбоhуктаах Нациялар салалталарыгар баар, 1988 с. Слободан Милошевич оҥорбут Сербия Конституциятын реформатынан тэриллибит Косова уонна Метохия Аутоном Провинцията (серб. Аутономна Покрајина Косово и Метохија, Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija) диэн көрөр.
Косово кирбиилэhэр Албаниялыын арҕаа, Сербиялыын хоту уонна илин, Македониялыын соҕуруу уонна Монтенегролыын хотугулуу-арҕаа. Киин уонна ордук улахан куората Приштина. Атын суолталаах куораттара Пея, Призрен уонна Митровица.

# Косово Өрөспүүбүлүкэтэ
## Косово статуһа

* Норуоттар икки ардыларынааҕы реакциа, Косованы билиниигэ
# Кэрэх (сулустар бөлөхтөрө)

Кэрэх (лат. Ara) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 237,0 кв. кыраадыс иэннээх, 60 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

# Кэрэх (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Европа традициятыгар Евдокс киллэрбитэ. Шумердар «Былыргы Кэрэх Уота» диэн ааттыыллара, Клавдий Птолемей — «Кэрэх Уот».
Былыргы гириэктэр номохторунан «Кентавр Кэрэҕэ» диэн Хирон таҥараны кытта сибээстээх.
Эратосфен быһаарыытынан бу кэрэх тааска Кроноска сэриинэн бараары Зевс, Посейдон уонна Гадес кэрэх сиэрин-туомун толорбуттар.
# Риджайна

РИДЖАЙНА (Regina), Саскачеван сирин киин уонна биир улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 180 тыс. киһи. Улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар. Дьон сэргэ олохсуйан олороругар биир саамай бассар куорат. Криминал суох. Улахан киэҥ тайҕаҕа сытар. Элбэх өрүстэр. Биир мультинациональнай куорат. Ол аата манна тыыһынчанан араас элбэх омук олорор.

# Риджайна
## Инфраструктурата

Биир саамай сайдыылаах, 2007 - 2009 сс Канада правительствота уонна министерствота 997 трлн. долларов АХШ бырахпыт, куорат өссө байдын диэн. Аны туран транспортка эмиэ оччо же суумма быраҕыллыбыт.

# Риджайна
## Экономиката

Бары өттүнэн сайдыылаах! Куорат аҥардас бюджетэ Москва бюджетыттан 78,99 төгүл улахан.

# Риджайна
## Омуктара

Аан-Дойду омугун представителэ бары олороллор, олортон саамай элбэх Кытайдар буолаллар (67%). Онтон Сахалартан 291 киһи олохсуйа ити куоратка араас визанан уонна причинанан барбыт 2000-2009 сс.
# Савлук Петр Федорович

Савлук Петр Федорович — 1921-22 сс. Саха күбүөрүнэтин сэбилэниилээх күүстэрин командующайа.
1921 сыл алтынньы 28 күнүгэр Илиҥҥи-Сибиир байыаннай уокуругун командующайын бирикээһинэн Саха күбүөрүнэтин сэбилэниилээх күүстэрин командующщайынан, күбүөрүнэ военкомунан анаммыт.
# Мирнэй аэропорда

Мирнэй аэропорда (IATA: MJZ, ICAO: UERR) Мирнэйтэн 4 км илин баар. Орто кээмэйдээх авиалайнердары ылар. 24 чаастаах режимнаах үлэлиир. Азия уонна Хоту Америка икки ардынааҕы Хоту полюс нөҥүө салгын сырыыытыгар тутаах суолталаах аэропорт.

# Мирнэй аэропорда
## Авиакомпаниялар уонна сырыылар

* Alrosa Mirny Air Enterprise (Айхал, Анапа, Екатеринбург, Иркутскай, Красноярскай, Мухтуйа, Москва-Домодедово, Москва-Внуково, Новосибирскай, Дьокуускай)
* Якутия (Дьокуускай)
# Егоров Прокопий Петрович

Егоров Прокопий Петрович 1913 сыллаахха төрөөбүтэ. 1942 сыллаахха Кэбээйигэ үлэлии сылдьан, дьонун кытта да быраһаайдаспакка эрэ сэриигэ ыӊырыллан барбыт. Кини Урал аттыгар Троицкай куоракка үөрэнэн баран, 1943 сылтан Смоленскай уобаластан саҕалаан, Москва, Курскай дуга уонна Украина сирдэригэр тиийэ сылдьыбыт байыас.
Ол курдук, түүҥҥү хапсыһыыга, ыстыыгынан кэйгэлэһиигэ хаста да кыттыбыт. Биир сырыытыгар кыргыһыы хонуутугар бааһыран, өйүн сүтэрэн сыттаҕына, эдэркээн нуучча кыыһа шинелигэр соһон таһааран тыыннаах ордубутун туһунан кэпсиирэ үһү. “Хайдах тыыннаахпын билэн, өлө сытар дьон быыһыттан хостоон таһаарбыта буолуой?!” – диэн саллара. Сэрии ыар тыынын туһунан Прокопий Петрович маннык кэпсиирэ үһү: “Биир да былыта суох ыраас халлааҥҥа күнү көрдөрбөт гына үлтү буомбалааһын, артиллериянан ытыалааһын, буруо-тараа ынырыга... Биир үлтү тэптэрии буора сиргэ түһэ илигинэ, иккис үлтү тэбии буолар. Ол курдук барыта силлиһэн, холоруктанан олороро. Сир ийэ үрдүгэр сыттахха, айаас аты миинэ сылдьар курдук өрүтэ быраҕаттыыр, дьигиһийэр буолара...”
Бу алдьархайдаах сэриини этинэн-хаанынан даҕайсан билэн, 1944 сыллаахха хаҥас атаҕын тобугунан бааһыран, араас госпиталларга эмтэнэн баран, Борокуоппай дойдутугар эргиллэр. Кэргэнинээн Прасковьялыын 5 оҕону төрөтөн, иитэн улаатыннарбыттара. Маҕаһыыҥҥа атыылааччынан, Жданов аатынан колхозка сүөһү үлэтигэр, совхоз буолбутун кэннэ кэргэнинээн “Быраҥаатталаах” кыылы иитэр ферматыгар өр кэм устата үлэлээн үрдүк көрдөрүүлэри ситиспиттэрэ. Бу эбэ кырылас кумахтаах кытылларын, бэс чагдаларын ис сүрэхтэриттэн таптаан уһуннук олорбуттара. Борокуоппай дьиэтэ, итии үүттээх чэйэ, дэлэгэй аһылыга, сылаас оһоҕо бииргэ төрөөбүттэригэр уонна сылдьар ыалдьыкка, хонор хоноһоҕо күндү буолара. Көрдөөх-нардаах кэпсээннэрэ киһини эрэ барытын курдары тардара, умсугутара. Маны таһынан, хас даҕаны бэйэтэ суруйбут тэтэрээт тухары кэпсээннэрдээҕэ. Үөрэхтээҕэ буоллар суруйааччы буолар талааннааҕа. Сэриигэ сылдьыбыт бэлиэтэ – Албан аат III степэннээх орденнааҕа, элбэх мэтээллээҕэ. “В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылын көрсө Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл кини эҥкилэ суох үлэтин туоһулуура, оройуон уонна республика элбэх ахсааннаах бочуотунай грамоталардааҕа.
Борокуопай дьонугар-сэргэтигэр аламаҕай майгыта, дьулуурдаах үлэтэ оҕолоругар, сиэннэригэр уонна аймахтарыгар үтүө холобур буолар.
# Михайлов Ян Яковлевич

Михайлов Ян Яковлевич — кіІµл тустууга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Радиум

Радиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Ra уонна атом нүөмэрэ 88.
# Бороҥ чаччыгыныар

Бороҥ чаччыгыныар (нууч. Сизый дрозд, лат. Turdus hortulorum) — Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр кыра чаччыгыныар.
Саха сирин соҕуруулуу өттүгэр Алдан өрүс орто тардыытыгар дылы үөскүүр. Сэдэх көрүҥ.

# Бороҥ чаччыгыныар
## Өссө маны көр

* Сир чаччыгыныардарын ууһа
** Хара чаччыгыныар
** Эриэн чаччыгыныар
* Чаччыгыныардар уустара
** Чаччыгыныар
** Кубалаҥ чаччыгыныар
** Кугас моойдоох чаччыгыныар
** Кугас чаччыгыныар
** Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
** Өрүөстээх чаччыгыныар
** Ырыаһыт чаччыгыныар
* Кыра чаччыгыныардар уустара
** Кыра чачччыгыныар
# Аммосов Иван

Аммосов Иван - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн имбэлииттэргэ уонна хааччахтаммыт туруктаах оҕолорго лауреат буолбут оҕо.
1995 сыллааҕы төрүөх. Чэпчэки атлетиканан дьарыктанар. Имбэлииттэр бастакы Бүтүн Арассыыйатааҕы спартакиадаларыгар 1500 м сүүрүүгэ боруонса призер. Тренерэ Андреев Дьулустаан Михайлович.
# Дулҕалаах (өрүc)

Дулҕалаах өрүс. Сартаҥ өрүһү кытта холбоһон Дьааҥы өрүһү үөскэтэр. Уһуна 507 км., тардыытын иэнэ 27300 км². Баһа Верхоянскай сис хотугу эниэтигэр баар.
Тардыытыгар 1100 күөл уонна 60 км² уопсай иэннээх 25 тарыҥ баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥаттан Эчий (136 км.), хаҥастан Орто Салаа (119 км.) диэн салаалардаах.

# Дулҕалаах (өрүc)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Гринвуд Сээмэтри

Гринвуд Сээмэтри эбэтэр Гринвуд көмүргэнэ (ааҥл. Green-Wood Cemetery) — 478 акр (193 га) сиргэ тайаан сытар Бруклин арҕаа өттүгэр баар (Саҥа Йорк) биир улахан үлэлии турар көмүргэн. Көмүргэн Саут-Слоуп/Гринвуд-Хайтс, Парк-Слоуп, Виндзор-Террас, Боро-парк, Кенсингтон уонн Сансет-парк ыккардыларыгар баар, Проспект-пааркаттан соҕуруулуу-арҕаа аҕыйах квартал.
1838 сыллаахха олохтоммут; 2006 сылтан дойду мэҥэ бэлиэ сирэ (национальнай памятник) статустаах.
Көмүргэҥҥэ аатырбыт бэлиитиктэр, култуура дьайыксыттара, байыаннайдар масон ложаларын чилиэннэрэ уо.д.а. көмүллэ сыталлар. Көмүү ахсаана 560 000 кэриҥэ.
# Биир ахсаан

Биир ахсаан (нууч. единственное число) — саҥа ирээтэ.

# Биир ахсаан
## Эбии маны көр

* Элбэх ахсаан
# Suzuki

Suzuki Motor Corporation, Suzuki TTBL уонна Suzuki for Vampirina (дьоп. スズキ株式会社 Suzuki Kabushiki-gaisha) диэн Дьоппуон мультинационал корпорацията. Салалтата баар сирэ Хамматсу. Аутомобиллары, мотоссыыкыллары уонна мотордары оҥорор. Suzuki аан дойдуга 12-с ордук улахан аутомобил оҥорооччу, үлэhиттэрин ахсаана 45,000 тахса, 23 дойдуларга 35 оҥорор күүстэрдээх уонна 192 дойдуларга 133 тарҕатааччылардаах.
# Иохельсон Владимир Ильич

Иохельсон Владимир (Вольдемар) Ильич (1855 - 1937), этнограф, народник, Саха сиригэр көскө олоро сылдьыбыт киһи.

# Иохельсон Владимир Ильич
## Олоҕун олуктара

* 1855 сыл тохсунньу 14 күнүгэр Вильно (билигин Вильнюс) куоракка төрөөбүтэ. Вильно куоракка раввин училищетыгар үөрэммитэ.
* 1875 сыллаахха Германияҕа эмиграциялаабыта.
* 1881 сылтан Швейцарияҕа олорбута. Нууччалар оскуолаларыгар учууталлаабыта.
* 1876 - 1881 сылларга Арассыыйаҕа кэлэ сылдьыбыта.
* 1885 сыллаахха "Народная воля" уопсастыба чилиэнин быһыытынан хаайыллар, 2 сыл Петропавловскай түрмэҕэ олорон баран, 1887 сыл күһүнүгэр Илин Сибииргэ 10 сыл болдьохтоох көскө ыытыллар. Саха сиригэр 1888 сыллаахха көскө кэлэр. Бастаан Өлүөхүмэҕэ олохсуталлар, 1889 сыллаахха Орто Халымаҕа көһөрүллэр. 1891 сыллаахха доруобуйатын туругунан Дьокуускайга көһөрүллэр. Түмэлгэ уонна статистика кэмитиэтигэр үлэлиир. Саха сиригэр 1897 сылга диэри олорор.
* 1894 - 1897 Арассыыйа география уобсастыбатын этнография Саха сиригэр экспедициятыгар кыттар. Тан-Богоразтыын Халыма уокуругун чинчийэр.
* 1900 - 1902 сылларга АХШ айылҕа наукаларын музейын экспедициятыгар кыттар.
* 1908 - 1912 Арассыыйа география уобсастыбатын Камчатка уонна Алеут арыыларга экспедициятыгар (Рябушинскай Камчааткатааҕы эспэдииссийэтэ) кыттар, этнография салаатын салайар. Петербуурга Билим акадьыамыйатын Антрополгия уонна этнография түмэлигэр үлэлиир, үнүбэрсиэккэ профессордыыр.
* 1922 сылтан АХШ-ка олорбута, хомуйбут матырыйаалларын таҥастаабыта.
* 1937 сыл сэтинньи 2 күнүгэр Нью-Йорк куоракка өлбүтэ.

# Иохельсон Владимир Ильич
## Айымньылара

* Заметки о населении Якутской области в историко-этнографическом отношении. Якутск, 1894.
* К вопросу о развитии земледелия в Якутской области. — Памятная книжка Якутской области на 1898 г. Якутск, 1898.
* Очерк зверопромышленности в Колымском округе. СПб, 1898.
* По рекам Ясачная и Коркодону. Древний и современный юкагирский быт и письмена. СПб, 1898.
* Олекминские скопцы. — Живая старина. СПб, 1894.
* Образцы материалов по изучению юкагирского языка и фольклора. СПб, 1898.
* Бродячие роды тунгусов между рекой Индигиркой и Колымы. — Живая старина. СПб, 1909.
* Избранное. Материалы по изучению юкагирского языка и фольклора. Ч.1. Образцы народной словесности юкагиров. Тексты с переводом, СПб, 1910
* Первые дни «Народной воли». Петроград, 1922.
* The Koryak, JesupNorth Pasific Expedition, vol. VI. 1909.
* The Yakut. New York, 1933.
* Jukagirisch - deutsches Wortebuch. Stokholm, 1957.

# Иохельсон Владимир Ильич
## Өссө маны көр

* Слободин С.Б. Выдающийся исследователь северных народов (к 150-летию со дня рождения В. И. Иохельсона). Этнографическое обозрение - 2005. - № 5. - С. 96–115.
* Шавров, К. В. В. И. Иохельсон. Советская этнография - 1935. – № 2.
* Ширина, Д. А. В. И. Иохельсон о народах Сибири. Евреи в Сибири и на Дальнем Востоке: история и современность. – Красноярск, Биробиджан, 2003.

# Иохельсон Владимир Ильич
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
* ↑ Саха сирин энциклопедическэй тылдьыта, СӨ Билимин акадьыамыйата, ISBN 978-5-02-038710-0, 2018, Новосибирскэй, Наука, С.520, 170 с.
# .bo

.bo диэн Боливия үрдүк таhымнаах ил домена.
# 1952 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XV Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1952 сыллаахха Финляндия Хельсинки куоратыгар буолан ааспыттара.
# Туой

Туой — биир эбэтэр хас даҕаны каолинит (Каолин диэн Кытай улууһуттан), монтмориллонит эбэтэр атын алюмосиликат (туойдуҥу минераллар) минераллартан турар, ардыгар кумах уонна карбонат кыырпахтара көстөллөр. Сүрүн тутулуга каолинит минерала: 47% кремний оксида (кварц), 39% — алюминий оксида уонна 14% — уу.
Туой кыырпаҕын кээмэйэ — 0,005 мм кыра буолар; улахан кыырпахтардаах буоллаҕына лёсс диэн ааттанар. Туой сүрүн сур өҥнөөх буолар, ол гынан баран маҥан, кыһыл, кугас, араҥас, от күөҕэ, хара өҥнөөх туойдар көстөллөр, ол араас буккаастартан тутулуктаах.
# Славян суругун-бичигин уонна култууратын күнэ

Славян суругун-бичигин уонна култууратын күнэ — Арассыыйаҕа, Хотугу Македонияҕа, Болгарияҕа ыам ыйын 24 күнүгэр бэлиэтэнэр күн.
Бу күн православнайдар IX үйэҕэ олоро сылдьыбыт Кирилл уонна Мефодий диэн ини-бии гириэк манаахтаарын санаан ааһар күннэрэ. Бу дьон славяннарга суругу-бичиги биэрбит дьонунан ааҕыллаллар.
# Румыннар

Румыннар (Урумыыннар) (рум. români, ромынь), Румыния төрүт уонна сүрүн олохтоохторо.
Румынияҕа 23,8 тахса миллион румын олорор, ону таһынан маннык дойдуларга олороллор Румынияттан көһөн барбыт румын эмиграннара: АХШ (1 мөл), Италия (1 мөл), Франция (900 тыһ), Дьоппуон (800 тыһ), Канаада (620 тыһ), Германия (350 тыһ), Молдавиа (250 тыһ), Швеция (100 тыһ), Арассыыйа (80 тыһ), Саха Сирэ (5 тыһ), Норвегия (4 тыһ). Румыннар тыллара - Румын тыла, ону таһынан иккис тыллара английскай тыл.
# 988

988 сыл — X үйэ сыла

# 988
## Туох буолбута

* От ыйын 10 — Норвегия хоруола Глуниарн Ирландия үрдүкү хоруолун Маэл Сехнайлл мак Домнайлл бэйэтин үрдүнэн билиммит уонна нолуок төлүүргэ сөбүлэспит. Бу түгэн Дублин куорат олохтоммут күнүнэн ааҕыллар.
# Өрт турааҕа

Өрт турааҕа (лат. Corvus frugilegus, нууч. грач) — Тураахтар уустарыгар киирэр кыра тураах.
Саха Сиригэр бу соҕуруулуу-арҕаа уонна киин өттүгэр үөскүүр. Киин улуустар алаастарыгар кэнники уонунан сылларга кэлэр буолла.

# Өрт турааҕа
## Өссө маны көр

* Тураах
* Кыра өрт турааҕа
* Суор
* Оҥололор уустара
* Ала тураах
# Иннервация

Иннервация (ааҥл. innervation, лат. in — иһигэр, иһилдьэ уонна nervus — ниэрбэ) — киһи ис органнарын уонна тканнарын ниэрбэлэринэн хааччыйыы, ол ниэрбэлэр киин ниэрбинэй системаны кытары холбоһоллор.
# Эбээннэр сийиэстэрэ

Эбээннэр сийиэстэрэ — эбээн омук мунньаҕа.
Арассыыйа эбээннэрин Бастакы сийиэһэ 2006 сыллаахха Дьокуускайга буолбут.
Иккис сийиэс 2006 сыллаахха муус устар 3-6 күннэригэр Дьокуускайга буолбут. Дэлэгээттэр СӨ министиэристибэлэрин салайааччыларын кытта көрсүспүттэр. Муус устар 5 күнүгэр бу сийиэс иһинэн СӨ эбээннэрин II сийиэһэ буолбут, манна СӨ бэрэсидьиэнэ Вячеслав Штыров эҕэрдэ тылы эппит.
Үһүс сийиэс 2010 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Саһыр сэлиэнньэҕэ буолбут.
Төрдүс сийиэс 2014 сыллаахха ахсынньы 10-11 күннэригэр Хабаровскайга буолбут
Бэһис сийиэс 2018 сыллаахха муус устар 20-22 күннэригэр Магадааҥҥа буолбут.
# Эриэн түлүөн

Эриэн түлүөн (лат. Histriophoca fasciata, нууч. Полосатый тюлень, крылатка) — Эриэн түлүөннэр уустарыгар киирэр кыра түлүөн.
Улааппыт атыырдарын хара тириитэ улахан үрүҥ тиэрбэстэрдээх. Саха сирин ууларыгар билигин сороҕор алҕас устан киирэр. Урут Амундсен эспэдииссийэтэ Илин-Сибиир муоратын Эһэлээх арыыларыгар баалларын бэлиэтээбит.

# Эриэн түлүөн
## Өссө маны көр

* Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара,
* Муора куобахтарын ууһа,
* Саадьаҕай түлүөннэр уустара,
* Эбир түлүөннэр уустара,
* Ньиэрпэлэр уустара,
* Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.
# Александр Пушкин

Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин (1799 — 1837) диэн нуучча улуу бэйиэтэ, суруйааччыта, драматуура уонна прозаига. Пушкин өссө нуучча тылын тарҕатааччыта уонна тылы уларыппыт реформатор быһыытынан биллэр.
Кини айымньылара Арассыыйаҕа уонна аан дойдуга киэҥник биллэллэр.
Пушкин ыам ыйын 25 күнүгэр (аныгы ааҕыыннан бэс ыйын 6) 1799 сыллаахха Москуба куоракка төрөөбүт. Кыра сылдьан эбэтигэр Москуба анныгар Захарово диэн сэлиэнньэҕэ сайылыыр эбит. Алта сыл Царскосельскай лицейга үөрэммит. 1820 сыл сааһыгар политиканы таарыйар хоһооннорун иһин Санкт-Петербург генерал-губернаторыгар ыҥырыллар. Сибииргэ көскө ыытылла сыһар, ону аҕа доҕордоро көмөлөһөн Екатеринославка ыытыллар. Сэбиргэхтэтэн ыалдьа сыттаҕына Раевскайдар Хапхааска уонна Кырыымҥа эмтэтэ илдьэллэр.
37 саастааҕар 1937 сыллаахха дуэльга ытыалаһыы түмүгэр ыараханнык бааһыран баран аҕыйах хонугунан, урукку ааҕыыннан тохсунньу 29 (аныгыннан олунньу 10) күнүгэр өлбүт.
# Уиннипег

Уиннипег (Winnipeg) диэн Манитоба улууhун киин куората уонна Канаада биир улахан куората буолар. Дьонун ахсаана - 990 тыс, онтон тулалыыр эргинниин 1,4 миллион буолар.