yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сэдэх көрүҥнэр

Хамсыыр харамайдар сэдэх көрүҥнэрин Кыһыл кинигэ 5 хаттыгаска араарар:
    0 (Ex) — арааһа букатын сүппүт;
    I (E) — сүтэр кутталлаах көрүҥнэр, өскө кинилэр ахсааннарын аҕыйатар фактордар суох буолбатахтарына хаалаллара саарбах;
    II (Y) — кэбирэх көрүҥнэр, өскө кинилэр ахсааннарын аҕыйатар фактордар суох буолбатахтарына сотору кэминэн «сүтэр кутталлаах көрүҥнэргэ» киирэр кыахтаахтар;
    III (R) — сэдэх көрүҥнэр, аҕыйах популяциялаах, билигин сүтэр кутталлара суох гынан баран кэбирэх көрүҥнэр, тоҕо диэтэххэ ареааллара кыра эбэтэр экологияларын диапазона кыараҕас уонна ареаалларыгар ахсааннара аҕыйах;
    IV (I) — чуолкайдамматах көрүҥнэр (үс инники хаттыгастарга киирэллэр, ол гынан баран кинилэр тустарынан үчүгэйдик биллибэт).
Саха сиригэр нуул хаттыгаска үс көрүҥ уонна популяция киирэр:
* Азиятааҕы өрүс буобурата;
* хара баттахтаах Бунге дьабарааскытын Кондаков популяцията;
* чубуку юкагирдааҕы популяцията.
Бастакы, сүтэр кутталлаах хаттыгаска 5 көтөр көрүҥэ киирэр:
* Харылыыр
* Хара туруйа
* Хараакы
* Кыталык
* Үрүҥ хаас
Иккис, кэбирэх көрүҥнэргэ үрүҥ эһэ, моржа (лаптевтааҕы подвид), хара баттахтаах Доппельмайер дьабарааскыта (Саха сирин соҕуруу өттүнээҕи популяция), өрүс выдрата уонна Аллен чубукутун Саха сирин соҕуруу өттүнээҕи популяцията. Көтөрдөртөн манна боруллуо, хара тойон, мохсоҕол, умсан, кырбый, хара эһир, хардырҕас уонна мороду киирэллэр.
Сэдэх көрүҥнэргэ 10 көрүҥ үүтүнэн иитиллээччи уонна 33 көрүҥ көтөр киирэр.
Бутэһик «чуолкайдамматах көрүҥнэргэ» белуха, дыллык (кыра лыглыйа), розовай хопто, моевка уонна көннөрү скворец киллэриллибиттэр.

# Сэдэх көрүҥнэр
## Туһаныллыбыт сирэ

* Красная книга Якутской АССР. Новосибирскай: «Наука», 1987
# Анньыыс

Анньыыс (лат. Carum carvi, нууч. тмин обыкновенный). 70–80 см үрдүктээх, зонтиктыны быһыылаах үрүҥ, бытархай сибэккилэрдээх. Сэбирдэҕэ силистиҥи курдук. Бэс, от ыйыгар сибэккилэнэр. Үксүн тыа саҕатыгар, күөл кытыытыгар, үрэх талаҕын быыһыгар сөбүлээн үүнэр.

# Анньыыс
## Эмтэнэргэ туттуллуута

Анньыыс сиэмэтин ууга оргутан эбэтэр көөнньөрөн, тыынар уорган ыарыытыгар, сөтөлгө, гастрикка, хойуу хаайтарарыгар (запор), ис үллэригэр, куртах, оһоҕос бааһыгар эмтэнэллэр. Ону таһынан үөс туолбутун таһаарарга көмөлөһөр.
Мөлтөх доруобуйалаах оҕону уопсай туругун бөҕөргөтөргө, бу үүнээйи ото оргуйбут уутугар сөтүөлэтиэххэ сөп. Итини таһынан анньыыһы аска тума быһыытынан эмиэ тутталлар.

# Анньыыс
## Туһаныллыбыт сирдэр

* К. Токумова, П. Токумов, Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
# Credit Suisse

Credit Suisse — Швейцария иккис улахан баана (UBS кэнниттэн) уонна Аан Дойдуга биир улахан бизнес империя тутааччы.
Credit Suisse толору эбэтэр частично бас билиитигэр 186 тэрилтэ 75 омук сиригэр киирэр. Ити бизнес империя тутуутунан 6 миэстэ буолар (Mitsui Group, BlackRock, UBS, Softbank, BNP Paribas кэннилэриттэн).
Credit Suisse 45% аатырбыт KIA тэрилтэни бас билэр.
# Дьаабылыка

Дьаабылыка — күөх эбэтэр кыһыл өҥнөөх сиэнэр фрукта отонноох. Маһа (лат. Malus spp.) аан дойду үрдүнэн үүннэриллэр. Кини чэпчэки, уонна аан дойду үрдүнэн хомуйаллар.
Яблоневой маска-ити мастан оҥоһуллар мас көрүҥэ.
Яблоня соҕуруу Казахстаҥҥа, Кыргыстаҥҥа, Узбекистаҥҥа уонна Кытай хотугулуу — арҕаа өттүгэр кэлбитэ. Яблоконы тыһыынча сыллар усталарыгар Азия уонна Европа дойдуларыгар үүннэрэллэр. Хотугу Америка Европа көһөрөөччүлэр аҕалбыттар. Яблоко араас культураларга итэҕэл уонна мифологическай суолталаахтар.
Яблоконы үксүн сыһыарыынан тарҕаталлар, ол гынан баран кыыл яблоко сиэмэнэн тарҕанар. Яблоня улаханнык үүнүөн сөп. Билигин 10000 тахса биллэр суортара баллар Араас суортар араас амтаҥҥа уонна туһаҕа үүннэрэллэр: ол курдук ордук тарҕаммыт аска-үөлгэ, уонна сидры оҥорон таһаарыы буолар.
Мастарыгар уонна фрукталарга тэллэйдэр, бактериялар и буортулааччылар саба түһэллэр.
Аан дойду 2013 сылга яблоконы оҥорон таһаарыы 90,8 мөлүйүөн тоннаҕа тэҥнэстэ. Кытай уопсай кээмэй 49% улааппыт
# Чурапчы улууһун гербэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Чурапчы улууһа" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Герб Чурапчы улууһун Сүбэтин 2005 сыл балаҕан ыйын 6 күнүнээҕи 194 №-дээх быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Российскай Федерация Государственнай геральдическай регистрын тиһигэр 2055 №-нэн киирбит.

# Чурапчы улууһун гербэтэ
## Им-бэлиэни быһаарыы

Гиэрбэ улуус историятын уонна географиятын быһаарар, ол курдук улуус улуу Саха Сирин өрүстэрин икки ардыгар сытар.
Икки халлаан күөх билэлэрэ — өрүстэр. Араҕас билэ — күнүнэн сырдатыллыбыт кылгас сайыннаах орто дойдуну бэлиэтиир. Тоҕус төгүрүмтэ аҥардара историяны тутуһууну көрдөрөр — Чурапчы киинэ тоҕус томторго турарынан биллэр. Хатыҥ лабаата — олох, сир үүнүүлээҕимтиэтин уонна Чурапчы сирин кэрэтин көрдөрөр. Алмаастар Саха Сирин гиэрбэтин стилизациятын эккирэтэллэр, Саха Сирин муниципальнай тэриллиитэ буоларын быһаараллар.
Гиэрбэ ааптардара: Мунхалов Афанасий Петрович (Дьокуускай), компьютерный дизайнын Матвеев Артур Матвеевич (Дьокуускай) оҥорбут.

# Чурапчы улууһун гербэтэ
## Өссө маны көр:

* Саха Сирин улуустарын дьаралыктара
* Чурапчы улууһун былааҕа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин администрацияларынан уонна территорияларынан араарыы
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин гербэтэ
* Саха Сирин гербэлэрэ
# Кычкина Екатерина

Кычкина Екатерина - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн имбэлииттэргэ уонна хааччахтаммыт туруктаах оҕолорго лауреат буолбут оҕо.
1995 сыллааҕы төрүөх. Харбааһыҥҥа Саха сирин имбэлииттэргэ спартакиадатын кыайыылааҕа. Тренерэ Кычкина Анна Васильевна.
# Бокс

Бокс (бөҕө хапсаҕай) диэн спорт көрүҥэ, икки утарылаhааччы сутуруктарынан саайсаллар. Аныгы бокс сиэрдэринэн боксёрдар ыйааhыннара тэҥ буолуохтаах, киирсиини көрөр киhи (рефери), киирсии 1-3 мүн. кэрдиистэргэ (раунд) арахсар. Охтон баран 10 сөк. устата турбатах боксёр кыаттарар (нокаут), рефери санаатынан, улаханнык эчэйбит боксёр киирсииттэн туоратыллар (техник нокаут). Бэриллибит рауннар устата биир да боксёр нокауттамматаҕына эбэтэр киирсииттэн туораабатаҕына, сууттааччылар харах ааҕан кыайыылааҕы быhаараллар.
# Нэльгэһэ

Нэльгэһэ өрүс. Адыаччы өрүс хаҥас салаата. Уһуна 566 км., тардыытын иэнэ 15200 км².
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Төрдүттэн 14 км. сиргэ уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 38 м³.
Тардыытыгар 500 күөл, 7 км² уопсай иэннээх 7 тарыҥ баар. Уҥаттан Көндөкөөн (89 км.) диэн салаалаах.

# Нэльгэһэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Холбоһон сири таҥастыыр табаарыстыба

Холбоһон сири таҥастыыр табаарыстыба (нууч. Товарищество по совместной обработке земли, кылгатан ТОЗ эбэтэр ТСОЗ) — Сэбиэскэй Сойууска (Сэбиэскэй Арассыыйаҕа) коллективизация түмүктэниэр диэри баар буола сылдьыбыт тэрилтэ көрүҥэ.
Артыалтан уонна хомуунаттан уратыта оҥорон таһаарар тэриллэри ким бас билэригэр сытар. ТОЗ-ка бааһынай тус бэйэтин туттар сэбэ-сэбиргэлэ, массыыналара (булууктара, боронолоро), көлөлөрө иҥин уопсайга бэриллибэттэр, уопсай туһаныыга эрэ туттуллаллар. Сирдэрэ эрэ холбонор. ТОЗ чилиэнэ ыһыы иҥин курдук күүстээх үлэ кэмигэр бэйэтин бас билэр тэриллэрин, көлөтүн (атын, оҕуһун, сыарҕатын уо.д.а.) уопсай туһаныыга уларсар эбээһинэстээҕэ.
# Оҥоойук

Оҥоойук — отоннуурга, сир астыырга аналлаах кыра ыаҕайа. Сороҕор олус сиэдэрэй тигиилээх буолар. Арыт мэһэмээни, аччыгый чабычаҕы оҥостоллоро. Сир астыырга (сугуннуурга) куйаабыл (куйабыыл) диэни тиктэллэрэ. Өссө бадьыыр диэн иһити тутталлар — кыра, отонунан толоро-толоро улахан иһиккэ кутарга аналлаах.
# Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет

Координаталара: 56°37′49″ с. ш. 47°53′34″ в. д.﻿ / ﻿56.6305278° с. ш. 47.8929861° в. д.﻿ / 56.6305278; 47.8929861 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет (ПСТУ, Волгатех) — Арассыыйаҕа Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтигэр Йошкар-Ола куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
## Устуоруйата

1932 с. бэс ыйын 5 күнүгэр ССРС Наркомлес Казаннааҕы лесотехническай институту Йошкар-Олаҕа көһөрөр туһунан уураах таһаарбыт. Көһөрүллүбүт тэрилтэ - Поволжьетааҕы лесотехническай институт диэн ааттаммыт. 1968 с. Марийскай политехническай институт буолбут. 1982 с. Норуоттар доҕордоһууларын уордьанынан наҕараадаламмыт. 1995 с.кулун тутар 31 күнүгэр Марийскай судаарыстыбаннай техническэй университет буолбут. 2012 с. Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университета диэн ааттаммыт.

# Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
## Структурата

Факультеттара
1. Экэнэмиичэскэй факультет
2. Радиотехническэй факультет
3. Социальнай технология факультета
4. Информатика уонна ааҕар-суоттуур техника факультета
5. Салайыы уонна быраап факультета
Институттара
-Ботаническай сад - институт
-Эбии проф.үөрэхтээһин института
-Айылҕаны туһаныы уонна ойуур факультета
-Машиностроение уонна механика института
-Тутуу уонна архитектура института
Филиаллара
1. Волгатааҕы филиал
2. Мариинско-Посадский филиал
Йошкар-олатааҕы аграрнай кэллиэс
"Политехник" кэллиэс.

# Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
## Рейтиннэрэ

Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
1. Йошкар-Ола куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
2. Марий Эл үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 162-с миэстэ.
# Бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу (лингвистика)

Бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу тыл үөрэҕэр — тыл дорҕооннорун (фонема, аллофон, дорҕоон) анал бэлиэлэринэн (фонетическэй алфавитынан) чопчу көрдөрөн туран сурукка суруйуу. Лингвистика түөрүйэтигэр уонна быраактыкатыгар солбук араастык туттуллар.

# Бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу (лингвистика)
## Ааҕааччы төрүт тылыгар сахатытан бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу иһиллиитэ

Бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу ханнык эмэ алфавиттан ылыллыбыт эмиэ оннук тыллаах бөлөх саҥатыттан (бу алфавитынан туттар этнос, субэтнос, ханнык-эмэ уобалас эбэтэр сэлиэнньэ олохтоохторо) анал бэлиэлэринэн тириэрдиэн сөп, атыннык эттэххэ тылы туттааччыга биитэр кини көрүҥүгэр (түөлбэ тылга, идиолектка) төрөөбүт тылын иһиллиитин сурунуу .
Ол курдук кириллица нууччалыы көрүҥэ (сороҕор ордук чуолкайдык тыаһы тириэрдэр сыаллаах элбэхтиктик көрүҥүгэр уларытыллыбыт) нуучча тылын учебниктарыгар, тыл үөрэҕэр (нууччалыы матырыйаалга олоҕуран), нуучча тылын тылдьыттарыгар ордук туттуллар. Маннык суруйуу көмөтүнэн ааҕааччылары сөптөөхтүк саҥарыы уопсай быраабылаларын (литературнай саҥа нуорматын) кытта билиһиннэрэллэр, маны тэҥэ иһитиннэрии уратыларын кытта 1) туспа тыллары, тыл ситимнэрин, буукуба,дор5оон дьүөрэлэһиилэрин 2) территория олохтоохторун, төрөөбүт тыл уонна/эбэтэр түөлбэ тылы, сааһынан уо.д.а..
Атын тылынан саҥарааччыларга (туох ханнык иннинэ алфавитно-фонетическай систиэмэ суругунан) маны таһынан саҥарыыны кытта билсиһэллэригэр табыгастаах, төрүт тылларын бэлиэлэрин көмөтүнэн суруллуутунан, Великобритания уонна США үөрэнээччилэрин уонна устудьуоннарын англискай тылынан суруллубут үөрэх тылдьытыгар солбук үксүгэр латыын (английскай) тупсарыллыбыт алфавитын көмөтүнэн, эбии устуруока үрдүнээҕи уонна уструока аннынааҕы охсуу уонна аһаҕас дорҕоон уһаабыт бэлиэлэринэн бэриллэр.
Тыл үөрэхтээхтэринэн элбэх солбук арааһа бэлиэтэнэр. Төрүт өйдөбүлү араарар бэлиэлээх саҥарыы ураты суолтата, дорҕооннору утарыта туруортаан көрүүнү фонематическэй солбук холобурдуур. Кини муҥутуур аҕыйах дорҕоон хомуурун дорҕоон холбоһугунан араарар бэлиэлээх, оннук нуучча тылтан пал [пал] уонна пол [пол], пат [пат] уонна падь [пат'] (бүтэһигэ - бүтэйдиҥи уонна бүтэһик дорҕоон сымнатыллан көрдөрүллэр) эбэтэр араастаан булочная диэн тылы саҥарыы [чн] уонна [шн]. Мөлтөх быһыыга фонематическай бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу кинилэргэ буолар дорҕооннор утарыта турсууларын учуоттуур. Ньиргиэрдээх-ньиргиэрэ суох пааралаах нуучча бүтэй дорҕоонноругар бу быһыы букатын тыл бүтэһигэр: маннык чад уонна чат атыылыы төрүт түһүккэ турар уонна кини солбуга [чат] көрүҥү ылынан сөп түбэһэр буолар.

# Бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу (лингвистика)
## Примечания

* ↑ Аванесов, Рубен Иванович. Русское литературное произношение. 4-е изд. М., Просвещение, 1968.
* ↑ Merriam-Webster Online Dictionary. http://www.merriam-webster.com/pronsymbols.html
# Сибиэссийэ

Сибиэссийэ (швед. Sverige), официаллык Сибиэссийэ Хоруоллуга (швед. Konungariket Sverige) диэн Хоту Эуропа, Скандинавия ким да тутулуга суох нейтралитет дойдута. Кирбиилэhэр Норвегиялыын арҕаа уонна Финляндиялыын хотугулуу-илин, Даниялыын Оресунд, Каттегат уонна Скагеррак күргэнинэн ситимнээх. Сибиэссийэ тохсунньу 1 к. 1995 с. Эуропа Униятын кыттыылааҕа. Киин уонна ордук улахан куората Стокhольм (олохтоохторун ахсаана 810,000 киhи, тула эргинниин 2 мөл). Иккис уонна үһүс улахан куораттарынан буолаллар Гөтеборг уонна Мальмө.
Сибиэссийэ иэнэ 449,964 км² (Эуропа 4с миэстэ). Олохтоохторун ахсаана 9.2 мөл киhи (олортон 7.9 мөл шведтар). Сибиэссийэ олохтооҕун чиҥэ намыhах 20 киhи/км². Дойду дьонун 85 % куораттарга олорор.

# Сибиэссийэ
## Экономиката

Сибиэссийэ — экономика үрдүктүк сайдыбыт дойдута буолар. Дьон хамнаһа олох үрдүк. Элбэх мультинациональнай корпорациялар бааллар, холобур Электролюкс, Сааб, IBM, Эрикксон, Вольво. Ынырык күүстээх утилизация баар. Сибиэссийэ Эуропа дойдуларыттан биир саамай баайа уонна аан-дойдуга биир саамай улахан инфраструктурата сайдыбыт дойду.

# Сибиэссийэ
## Дьоно сэргэтэ

Сибиэссийэ - элбэх омуктартан турар дойду буолар. Тоҕо диэтэххэ Сибиэссийэ баай буолан, дьадаҥы дойдулартан үчүгэй олоҕу эккирэтэн кэлбит элбэх эмиграннар бааллар. Билиҥҥи Сибиэссийэҕа шведтар 60% ылаллар. 40% эмиграннар буолаллар. Дьадаҥы дойдулартан куотан, баай Сибиэссийэҕа билигин ынырык элбэх эмигран олорор, үксэ маннык дойдулартан кэлбиттэр: Ирак (700 тыһ), Түркийэ (650 тыһ), Арааб дойдуларыттан (600 тыһ), Африка континеныттан негрдар (500 тыһ), Сербия (450 тыһ), Косово (300 тыһ), аттынааҕы Финляндиаттан (300 тыһ) уонна Польшаттан (300 тыһ), Вьетнамтан (280 тыһ), Кэриэйэттэн (150 тыһ), АХШ (100 тыһ), Кытайтан (100 тыһ), Дьоппуонтан (80 тыһ), Испанияттан (64 тыһ), Арассыыйаттан (40 тыһ), Эстонияттан (37 тыһ).
# Булгаков Сергей Николаевич

Булгаков Сергей Николаевич - (1871-1944) нуучча экономиһа, религиознай философ, теолог. 1923 сылтан эмиграцияҕа Парижка олорбута.

# Булгаков Сергей Николаевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
# 771
## Туох буолбута

* Ахсынньы 4 — Франк хоруоллугун соҕотох баһылыгынан Улуу Карл буолбут. Кини кэмигэр франктар Арҕаа Европаны үксүн бас бэриннэрбиттэрэ.
# Кредитнай карта

Кредитнай карта (өссө саха тылыгар атыннык маннык ааттыыллар кредитка эбэтэр кредит кард), баан каартата, каарта иһигэр сүрүннээн баан харчыта баар. Дьон баан харчытын бааҥҥа отчуоттаабакка эрэ төһө баҕарар уонна ханна тутталларын эппэккэ аата туһаналлар, ол иһин кэш кредиттааҕар быдан ордук.
Билиҥҥи кредитнай каарталар үчүгэй APR (ПСК) көрдөрүүлээхтэр, ол эбэтэр грейс период клиеннарга бэриллэр, онтуктара 100 күҥҥэ тиийэ барыан сөп. Грейс период диэн бырыһыан аахпат. Баан аайы кредитнай каарталар тэҥ буолбатахтар, барыта тус туһунан.
Кредитнай карталар хас биирдии киһи кредит скор олохтууругар олус наада, Арассыыйаҕа даҕаны, Америкаҕа даҕаны, эбэтэр атын дойдуларга.
Америкаҕа сүрүн кредитнай каарта биэрээччи Bank of America уонна Capital One, Саха Сиригэр Алмазэргиэнбанк уонна Сбербанк, Арассыыйа үрдүнэн Тинькофф Банк уонна Альфа Банк.
Бары кредитнай каарталар үксүн MasterCard, Visa эбэтэр МИР төлөбүр систематыгар холбоно сылдьар буолаллар.

# Кредитнай карта
## История

Бастакы төлөбүр хаартыскалара кредитнэй буоллулар. Арассыыйаҕа эволюция төттөрү барбыта. Россия бааннарыттан билиҥҥэ диэри кэмчи картата сүрүн көрүҥүнэн дебеткалар буолбуттара. Эмиссия сүрүн кээмэйэ билигин да «хамнастаах бырайыактар» диэн ааттанар каартаҕа баан клиеннэрин үлэһиттэрин хамнастарын төлөттөрөр инструмент быһыытынан көстөн турар. Карточнай бартыбыалга бааннар сүрүн маассаларын карточнай бартыбыалыгар төһө да кыратын иһин, кинилэр эргиэн- сервис тэрилтэлэригэр туһаналларыгар интэриэстээхтэр.
2016 сылтан Россияҕа хаарты бары көрүҥнэрин өйүүр аан дойду төлөбүрүн тиһигин көхтөөхтүк киллэрии саҕаланна. 1 октября 2018 года выпускных карты насчитывается 270 миллионов

# Кредитнай карта
## Кредитнэй карталар ордук барыстара

Кредитнэй карталар эмиссиялара бааннарга туһалаах, тоҕо диэтэххэ:
Баан харчы оҥорор отделениеларын салааларын салааларыгар наадатын тургутар, тоҕо диэтэххэ, бу операциялар улахан өттүлэрэ (табаар уонна өҥө төлөбүрэ, получения/внедрение наличности на счет) клиент бэйэтэ ыытар кыахтаах.
Карточнай операциялары оҥоруу классическай кредиттэргэ операциялары оҥорууынааҕар автоматизацияланан, кинилэр бэйэлэрин себестоимоһын күүһүрдэр.
Карточнай кредиттэр-классическай кредиттэри кытта тэҥнээтэххэ, каартаны туһаныы процеһыгар (сыл устата төлөбүрдэри биэрии, наличнай биэриини, суругу уонна чеков копияларын уо. д. А.) үөскэтэр эбии операционнай хамыыһыйа суотугар. Бу хамыыһыйалар биллибэккэ эрэ клиеннэргэ талан ылбаттар (холобур, картаны атыылаһарга буолбакка), эмиссия кээмэйигэр балачча биллэр ыстатыйаны көрдөрөллөр.
Төлөбүрэ суох операциялары Стимулирование бааннарга эбии хамыыһыйа эбэтэр эргиэн- сервиснэй точкаттан эбэтэр төлөбүрдээх систиэмэттэн эбии хамыыһыйа ылыан сөп.
Кредит картатын туһаныы эмиэ дьиссипилиинэлээх иэс ылааччы көдьүүһэ суох буолар, тоҕо диэтэххэ, чэпчэтиилээх кэм усулуобуйатын тутуһан, кини стоимоһын төлөөбөт харчытынан туһанар. Оччотугар бэйэ үбэ- харчыта департамеҥҥа уонна генеральнай дохуоттаах буолуон сөп.
Массыынаны арендалааһыҥҥа кредит картатыгар, бэйэтин үбүнэн буолбакка, дөбөҥнүк киллэрэргэ солуок ылыллар. Нолуок суумата кредит картатыгар блокацияланар уонна арендаҕа ылыы кэнниттэн босхо түҥэтиллэр.
# Хронология

Хронология (грек. χρόνος) диэн түбэлтэлэри кинилэр буолбут бэрээдэктэринэн наардааhын. Сүрүн хронология диэн кэмҥэ урукку түбэлтэлэри миэстэлэрин булларар уонна быhаарар үөрэх.
Хронология периодизация ирээтэ уонна история дисциплината.
# «Наследники А. М. Кушнарева» эргиэн дьиэтэ

«Наследники А. М. Кушнарева» — эргиэн дьиэтэ.

# «Наследники А. М. Кушнарева» эргиэн дьиэтэ
## Устуоруйата

1903 сыллаахха төрүттэммит. Тэрийээччилэринэн 1 гильдиялаах атыыһыт Кушнерев А. М. кыыһа Агриппина, уола Бүөтүр, огдообото Екатерина буолбуттара. Устав капитала 900 тыһ. солкуобай этэ.
Хонтуората Дьокуускайга баар этэ, салаалара уонна эригиэн туочукалара Саха Сирин сүрүн пууннарыгар, ону таһынан Киренскайга уонна Охотскайга баар этилэр.
Мануфактура, галантерея, бакалея уонна атын табаарынан эргинэллэрэ. Компаньоннара бытархай атыыһыттары кредиттаан бөдөҥ партиянан түүлээҕи, уу кыылын муоһун, мэнэх ыытын атыылаһаллара уонна бүтүн Арассыыйатааҕы Ирбит, Нижнэй Новгород уонна Москва дьаарманкаларыгар эргинэллэрэ.
1911 сыллаахха бааржалаах аалы атыылаһан Өлүөнэ уонна салаалар устун сылдьаллара.
Дьокуускайга хас да дьиэлээх этэ, ону таһынан паар мэлиэһэ, электричество оҥорор локомобиль баар этэ.
Балта Бушуева П. А. Охотскайга олорон Кытайтан табаар атыылаһар этэ.
Өрөбөлүүссүйэ буола илигинэн сыллааҕы эргиэнэ 3—4 мөл солкуобайга тиийэр этэ.
1920 сыллаахха Губревком национализациялаабыта. Кушнарев П. А. АХШка эмиграциялаабыт. Онно тиийэн «Джон Вальш уонна К» диэн фирманы тэрийсибит. Дьылҕата биллибэт.
# Өлүктэ

Өлүктэ — хатарыллыбыт таба, тайах этэ.
# Ярославскай Емельян Михайлович

Емельян Михайлович Ярославскай' (дьиҥнээх аата Миней Израилевич Губельман; 1878 сыллаахха олунньу 19 (кулун тутар 3), Чита, Забайкальскай уобалас, Арассыыйа империята — ахсынньы 4, 1943, Москуба) — революционер, Коммунистическэй баартыйа диэйэтэлэ, ССРС-ка итэҕэли утары хамсааһын салайааччыта. «Союз воинствующих безбожников» бэрэстээтэлэ. Сталин бириэмийэтин бастакы истиэпэнин лауреаата (1943). 1898 с. РСДРП чилиэнэ.
1907 с. хаатыргаҕа Нерчинскэйгэ ыытыллыбыт, онтон көскө Илин Сибииргэ олорбут. 1913 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр Дьокуускайга кэргэнинээн кэлбит.
1917 с. Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэннэ Саха сиринээҕи уопсастыба куттала суох буолутуутун кэмитиэтигэр (ЯКОБ) киирэр. Онтон ыам ыйыгар Саха сиринээҕи совдеп салайааччыта буолар. От ыйыттан РСДРП(б) Москубатааҕы байыаннай тэрилтэтигэр үлэлиир.
РСДРП (б) 6-с сийиэһин дэлэгээтэ.
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин саҕана Ярославскай бастаанньа салайар Москубатааҕы баартыйа киинин чилиэнэ, Байыаннай өрөбөлүүссүйэ кэмитиэтин чилиэнэ, Кремль бастакы хамыһаара, Москуба байыаннай уокуругун салайааччыта.
Иккис кэргэнэ өрөбөлүссүйэниэр дьахтар Кирсанова Клавдия Ивановна. Кирсанова хаайыыларга уонна хаатыргаҕа хас да сыл олорон баран Саха сиригэр 1913 с. "на вечное поселение" диэн көскө ыытыллыбыт. Бастаан Павловскайга олохсуппуттар, онтон 2014 с. Дьокуускайга көһөрбүттэр, онно типографиҕа үлэлии киирбит уонна Ярославскайдыын аан бастаан билсибит.
Ярославскай 1943 с. ахсынньы 4 күнүгэр Москубаҕа өлбүтэ.
# Неустроева Мария Иннокентьевна

Неустроева Мария Иннокентьевна — Дьоруой ийэ, Үлэ уонна Тыыл бэтэрээнэ.
Неустроева Мария Иннокентьевна бэс ыйын 21 күнүгэр 1932 сыллаахха Уус Алдан улууһугар Саһылыкаан диэн сайылыкка, почта улэһитин дьиэ кэргэнигэр бастакы оҕоннон кун сирин көрбутэ. Үйэтин сааһын тухары ыанньыксыттаабыта.
1952 сыллаахха ыал буолан, 10 оҕоломмута, 19 сиэннээх, 9 хос сиэннээх. 2013 сыллаахха өлбүтэ. Диринник олоҕун сырдатыы "матери героини" диэн кинигэҕэ тахсыбыта.
# Борис Немцов

Борис Немцов (ааҥл. Boris Nemtsov, 1959–2015), Арассыыйа биллэр политик киһитэ, биллэр активист, публицист, оппозиционер Владимир Путин былааһын утарар, Арассыыйа көҥүл уонна демократия буоларын туһугар охсуһааччы, суруйааччы. Алтынньы 9 күнүгэр 1959 сыллаахха Сочи куоратка төрөөбүтэ.
Москубаҕа олунньу ый 27 күнүгэр Путин һакааһынан Кыһыл болуоссат аттыгар ытан өлөрбүттэрэ. Ытыллар кэмигэр Кремльга баар камералар барыта арахсан хаалбыттара.
Кини оҕото Жанна Немцова түргэнник Путины буруйдаабыта, РБК канаалтан уурайаат Германияҕа көспүтэ (этэринэн кинини эмиэ өлөрүөхпүт диэн телефонунан эрийбиттэр).