yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хаар

Хаар — салгынтан тымныыга уу паара тоҥон кристалл буолан сиргэ түһүүтэ, ол сир үрдүгэр мунньуллубута. Атын тылларга: хар (хакас); гар (азерб.); кар (түүр.) — эмиэ итинник.
Чигди - элбэхтик тэпсиллэн кытааппыт хаар.

# Хаар
## Хаар типтэрэ

Хлопьев форматын, мунньуллуутун түргэнэ, кырыымчык халыҥа, онно уу халыҥа, түргэнэ уонна мунньуллуу ньымаларын нөҥүө бэлиэтиэххэ сөп. Хаар киирэн ирииттэн, ирииттэн уонна тоҥоруу циклиттэн сылтаан шарик курдук охтор, хлопьев буолбатах, куруппа курдук биллэр.
Хаар сиргэ көмүллэ сытарын кэннэ кини бороһуок курдук кырыыланан, кырыыланан тоҥуу- хатыы циклин ааспытын кэннэ, бүтэһигэр, кытаанах мууска кубулуппутун кэннэ үрэхтэр ууларыгар кубулуйан тураллара эмиэ сөп. Хайыһардьыттар уонна сноубордистар хаар ууллубутун «целяк», «круд», «нас», «снежную кашу» уонна «лед»үллэстэллэр. Бороһуок үүммүт буоллаҕына, кини тыалынан хаар үллэриитэ дэхси сирдэртэн тэйиччи, маҥнайгы туруупкалары үөскэтэн, үрдүк сүлүһүннээх эбэтэр хаар дьаамалары хас да миэтэрэ дириҥнээх дьаамалары үөскэтиэн сөп.
Хаары харыстыыр буомнар суол куттала суох буолуутун үрдэтэр, суолу- ииһи тобулунар сыалтан тэриллибиттэр.
Хайа хайалаах сирдэргэ түспүт хаар халыҥнаах лавин курдук төкүнүйэр кыахтаах хаар плитаҕа кубулуйуон сөп. Инэй курдук биллэр, тоҥоруллубут предметтэргэ хаар чараас форматын үөскэтэр, тыала суох буолар.
Хаар хаар күрдьэҕинэн быһаарыллар. Көстүүтэ 1 км. ордук чэпчэки буолар. «Өлөөн хаар» (0,5- 1 км.) ыраахха көстөрүн курдук, көхсө 0,5 км. туруктаах хаар түһүүтэ 0,5 км. туруктаах хаар «миэтэрэ» (снежный шорм) диэн ааттанар.
Хаар чарааһыга эбэтэр инчэҕэй хаар түһэн, кучугас- самыыр былыттартан (Сб) түһэр, улахан тэтимнээхтик, ол гынан баран «ардах хаар»курдук ойууланар.
# Ефремово (Амма улууһа)

Ефремово — Амма улууһун Амма-Наахара нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Ефремово (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Амма-Наахара нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ

Иккис Ньөрүктээйи нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иккис Нөөрүктээйи.
Улуус кииниттэн 37 км арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 914 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Иккис Нөөрүктээйи — 812, Холго — 67 уонна Бердиҥкэ — 35 киһи.

# Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
# Хат буолуу кэмигэр үөскүүр сырҕан бааһы утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ

Хат буолуу кэмигэр үөскүүр сырҕан бааһы утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ — сыл ахсын ыам ыйын 23 күнүгэр дьахтар туругар болҕомто тардаары ХНТ бэлиэтиир күнэ.
Хат буолуу кэмигэр үөскүүр сырҕан баас (нууч. Акушерский свищ) — дьахтар төрүүрүгэр үөскүүр эчэйии. Аныгы мэдиссиинэ көмөтө суох аһара уһуннук төрөөбүт дьахталларга көстөр ыарыы — төрүүр ханаал уонна хабах ыккардыгар эбэтэр төрүүр ханаал уонна көнө осоҕос ыккардыгар хайаҕас үөскүүр. Мантан сылтаан иик алла сылдьар буолуон сөп, атын хроническай ыарыылар үөскүөхтэрин сөп, ыарыы депрессияҕа уонна дьонтон тэйиигэ тиэрдиэн, быста дьадайыы төрүөтэ буолуон сөп. Маннык баастаах дьахталлар төрөөтөхтөрүнэ 90 бырыһыан оҕо куотар.
2003 сыллаахха ХНТ иһинэн үлэлиир Нэһилиэнньэ пуондата (Фонд ООН в области народонаселения, ЮНФПА) уонна атын тэрилтэлэр сырҕан бааһы суох гыныыы хампаанньатын саҕалаабыттара. Хампаанньа сыала-соруга — сайдар дойдуларга сырҕан баас сайдыылаах дойдуларга көстөрүн курдук сэдэх буоларын ситиһии.
2018 сыллаахха ХНТ Сүрүн Ассамблеята кыһалҕаны 2030 сыллаахха суох гынар туһунан резолюция ылыммыта.
# Ы

Ы - Саха алпабыытын 36-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Кустуҥулар кэргэннэрэ

Кустуҥулар кэргэннэрэ (лат. Anatidae, нууч. Семейство Утиные) - Хаастыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр 16 уус киирэр.
* Хардырҕастар уустара
* Хаастар уустара
* Үрүҥ хаастар уустара
* Үрүҥ моойдоох хаастар уустара
* Сухоностар уустара
* Кубалар уустара
* Кыһыл кустар уустара
* Өрүс кустарын ууһа
* Умсаахтар уустара
* Уораныкылар уустара
* Ээбиллэлэр уустара
* Орулуостар уустара
* Турукааннар уустара
* Сибиир турукааннарын ууһа
* Андылар уустара
* Улуннар уустара
# Трофимова Зинаида Захаровна

Трофимова Зинаида Захаровна

# Трофимова Зинаида Захаровна
## Олоҕун олуктара

1961 с. Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүү педагогическай училищетын бүтэрбитэ.
Үлэтин Хадан оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан саҕалаабыта. 1965 сыллаахха бастакы кылааһын таһаарбыта. Онтон Элгээйи орто оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ, хас да выпустаах.
Кэнники сылларга эбии бөлөх иитээччитинэн үлэлээбитэ.

# Трофимова Зинаида Захаровна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Уобаластааҕы комсомол комитетын бочуоттаах грамотата
# Мор (Утопия)

Мор (Утопия) (өссө «Мор. Утопия» диэн аат көстөөччү; арҕаатааҕы аата — «Pathologic»; сахалыы тылбаас биир ньымата — «Сор. Санаалар») — экшн, быһылаан, оруоллаах жанрдардаах көмпүүтэр оонньуута, АК-эксклюзив. Ice-Pick Lodge компаниянан оҥоһуллубута уонна Бука таhаарааччынан атыыга Бэс ыйын 9, 2005 сылга тахсыбыта. Арассыыйаҕа «КРИ» оонньуу оҥорооччулар конференциятыгар «Самаай утарсыылаах оонньуу» наҕарааданы ылбыта.

# Мор (Утопия)
## Сүрүн ис хоһооно

Оонньуу түбэлтэтэ кыра истиэп куоратыгар буолар, онно олохтоохторо билигин даҕаны араас былыргы үһүйээннэргэ итэҕэйэллэр уонна өбүгэлэрин үгэстэрин күүскэ тутуһаллар. Биир күн биллибэккэ да эрээри, эмискэ ол сэлиэнньэҕэ дьикти ыарыы кэлэр. Куорат тойон дьиэ кэргэнэрэ, Каиннар, Ольгимскайдар уонна Сабуровтар, хас биирдиилэрэ бэйэлэрин фавориттарын ыҥыран уонна кинилэри туһанан куораты «Кумах бааһыттан» («Песчаная язва», «Песчанка») быаһыы сатыыллар. Хас күн аайы уоннуннан дьон өлөр, ыарыы уобалаһа миэстэтиттэн көһөр, онтон былааһы тутан олорор «чугастыылар» («приближённые») бэйэлэрин кытта тапсыспакка куорат олоҕун ыһан кэбиһэллэр.
Сүрүн оруоллары толорооччулар, медицина наукатын бакалавра Даниил Данковскай, гаруспик (тыынар тыыннах ис органнарын көрөн кэлэр кэми билэр киһи) Артемий Бурах уонна Клара диэн ааттаах эдэр кыыс, куоракка тус бэйэлэрин биричиинэлэринэн биир кэмҥэ кэлэллэр.

# Мор (Утопия)
## Өссө маны көр

* Тургор (оонньуу)
# 1639

1639 сыл.

# 1639
## Туох буолбута

* Карл I ыраахтааҕы шотландецтары утары сэриинэн барбыт.
* Голландия флота Испания флотун урусхаллаабыт.
* Нормандияҕа «Атах сыгынньахтар» өрө туруулара.
* Осман Илэ уонна Ираан Касри-Шири эйэлээх дуогабарын түһэрсибиттэр. Ираан билиҥҥи Азербайджаан сирдэрин уонна Еревааны ылбыт, Туурция Курдистааны уонна билиҥҥи Ираагы.
* Кахети Теймураз ыраахтааҕы Кахети нуучча ыраахтааҕытын илиитигэр киирэрин бигэргэппит.
* Мадрас олохтоммут.
* Кытайга бааһынайдар өрө туруулара. Чжан Сяньчжун диэн баһылык Гучэн куоракка олохсуйар (Хубэй провинция). Хайаттан Ли Цзычэн түһэр.

# 1639
## Өлбүттэр

Ыам ыйын 21 — Томмазо Кампанелла (Tommaso Campanella), италия бөлөһүөгэ, поэт, политическэй диэйэтэл; коммунистыы утопия ааптара (төр. 1568).
# Күлтэн

Күлтэн, эбэтэр күртэн, күлтэн ханай (красноголовая чернеть, Aythya ferina L.) — толору эттээх бөдөҥ соҕус кус. Умсаахтар уустарыгар киирэр.

# Күлтэн
## Өссө маны көр

* Ханай
* Муора ханайа
* Америка ханайа,
* Үрүҥ харахтаах ханай,
* Бэр ханайа

# Күлтэн
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# Дьини коэффициена

Дьини коэффициена диэн статистика үллэhиллиитин кээмэйэ, үксүн барыс тэҥэ суох буолуутун метрикатын уонна баай конденсациятын кээмэйдэригэр туттуллар. 0 уонна 1 икки ардыларыгар баар коэффициенынан быhаарыллар: намыhах Дьини коэффициена барыс эбэтэр баай тарҕаныыларын ордук тэҥин көрдөрөр, онтон үрдүк Дьини коэффициена ордук тэҥэ суох тарҕаныыларын көрдөрөр. Ол курдук 0 ордук тэҥ буолууга сөп түбэhэр уонна 1 ордук тэҥэ суох буолууга сөп түбэhэр. Аан дойдуга Дьини коэффициеннара 0.232 Данияттан 0.707 Намибияҕа дылы араастар. Үгүс көҥүл баhаар иллэрэ 0.25 — 0.50 Дьини коэффициеннаахтар.
Дьини индекса диэн Дьини коэффициена бырыhыанынан көрдөрүллүүтэ, ол курдук Дания Дьини индекса 23.2%.
Дьини коэффициенын Италия статистига Коррадо Дьини айбыта уонна 1912 с. "Уларыйымтыа уонна уларыйбат" (итал. Variabilità e mutabilità) диэн суруйуутугар таhаарбыта.
# Муора үрүҥ балыга

Муора үрүҥ балыга (лат. Osmerus mordax, нууч. Азиатская зубатая корюшка) — улахана суох балык.
Саха сиригэр Лаптевтар байҕаллара уонна Илин Сибиир байҕала байҕалларын кытылларыгар үөскүүр. Ыырыгар өрүстэргэ киирэр, ол гынан баран наһаа үөһэ тахсыбат.

# Муора үрүҥ балыга
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
# Нагасаки

Нагасаки — Дьоппуон Кюсю арыытын арҕаа өттүгэр баар куорат. Нагасаки иэнэ — 406,46 кв.км. 2014 сыл туругунан Нагасаки куорат нэһилиэнньэтин ахсаана — 434.065 киһи. Бу куораты икки өрүс быһа охсон ааһар: Ураками уонна Накадзима. Нагасаки — бөдөҥ порт, киэҥник биллэр туристическай киин. Куорат икки тумул арыылар үрдүлэригэр турар: Нагасаки уонна Ниси Соноги.
# Куруум

Куруум — 1) хайа эниэтинэн үлтүркэй, дэриэспэ (нууч. дресва) таас суккураан таас сүүрээн буолан түһэрэ; 2) хайа дьаппатын тамаҕар, сүнньүгэр мунньуллар көһөкө таас.

# Куруум
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Тумара өрүс

Тумара өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 236 км., тардыытын иэнэ 10300 км².
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Көлтөр уонна Мунний систэри быһа охсор. Тардыытыгар 700 күөл уонна 17 тарыҥ баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥа өртүттэн Нуора (110 км.), хаҥас өртүттэн Дьэлиндьэ (78 км.).

# Тумара өрүс
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Көҥүл тустууга Саха сириттэн спорт үтүөлээх маастардара

Көҥүл тустууга Саха сириттэн спорт үтүөлээх маастардарын испииһэгэ:
* Роман Дмитриев
* Павел Пинигин
* Александр Иванов
* Василий Гоголев
* Петр юмшанов
* Прокопий Николаев
* Юрий Копытов
* Герман Контоев
* Сергей Николаев
* Виктор Лебедев

# Көҥүл тустууга Саха сириттэн спорт үтүөлээх маастардара
### Эбии көр

* Көҥүл тустууга Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
* Көҥүл тустууга Саха сириттэн норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах маастардар
# Аммосов Айаал Александрович

Аммосов Айаал Александрович — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

# Аммосов Айаал Александрович
## Олоҕун олуктара

* 1975 сыллаахха бэс ыйын 18 күнүгэр Сунтаарга төрөөбүтэ.
* 1992 с. — Сунтаар 1 №-дээх орто оскуолатын бүтэрбит.
* 1996 с. — культура уонна искусство колледжын актерская студиятын бүтэрбит.
* 1996 сылтан — Саха академическай театр артыыһа.

# Аммосов Айаал Александрович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата
# Бродецкое

Бродецкое (укр. Бродецьке) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 305 (2011).
# Хайыр

Хайыр - мүлтүркэй өрүс тааһа эбэтэр дэриэспэ таас мунньуллубута. Т.к.: хайир (был. түүр.) — кумах, көпсөркөй сир; каир (түүр.) — кумах, кумах үктэллээх чычаас уу, ууга сис кумах; хайр, хайраг (монг.) — чаар, мүлтүркэй өрүс тааһа; хайрга (бур., монг.) — бөдөҥ мүлтүркэй өрүс тааһа.

# Хайыр
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Чоокура

Чоокура — суон умнастаах, төбөтүгэр үөһэ диэки субуруһан үүнэр кыһыллыҥы күөх өҥнөөх үгүс куоластаах, төрдүттэн үүнэр уһун кэтит сэбирдэхтээх сүөһү сиир ото.
# Чарльз Линдберг

Чарльз Линдберг (ааҥл. Charles Augustus Lindbergh Jr., 1902-1974). Эмиэрикэ лүөччүгэ. 1927 сыллаахха аан бастакынан соҕотоҕун Атлантическай акыйааны Нью-Йорк-Париж маршрутунан 33 ч 30 мун 5810 км көтөн туораабыта.
# Диссоциация

Электролитическай диссоциация (ааҥл. electrolytic dissociation) — электролит (ааҥл. electrolyte) ионнарга арахсар процеһа.
# Кэт Марсден хорсун быhыыта

Бүлүү улууһун остуоруйатыттан саамай дьикти тугэнин, аан дойду үрдүнэн биллибит кэпсээниттэн быһа тардан сырдаттахпына маннык. Былыр 19 үйэҕэ улахан сыстыганнаах норуоту норуотунан эһэр Араҥ ыарыыта турбутун кырдьагастар бэлиэтии кэпсииллэр. Ити ыарыыннан ыалдьыбыт дьон үтүөрбэт эбиттэр. Ол иһин кинилэри ойуурга үүрэн кэбиһэр этилэр. Хас да саха киһитэ оннук олохторуттан барбыттар. Ким да ол ыарыыны эмтииргэ турумматах. Арай, ыраахтомук дойдутун олохтоого Кэт Марсден диэн эдэркээн Кыыс ол ыарыы туһунан истэн, көмөлөһөргө санаммыт. Күүстээх санаалаах Кыыс Москубаттан Бүлүүгэ дылы сыл аҥаара айаннаан кэлбит. Кини бу уһун айана мээнэҕэ буолбатах этэ. Бу ыарыы саамай сайдан турар сирин булан эмтиир сыал-сорук туруоруммут. Дьон барыта сөхпут кини хорсун быһыытын. Хайдах бу Сахалыы да, нууччалыы да сатаан саҥарбат эдэркээн Кыыс Саха сирин булан, айаннаан кэлэн, Араҥынан ыалдьыбыт дьоҥҥо анаан колония туттарбыт. Ол колонияны 1892 сыллаахха Сосновка диэн Бүлүү нэһилиэнньэтигэр туппуттар.
Итинник көмөлөһөр санааҕа кини нууччалар Тюрктары кытта сэриилэһэр кэмнэригэр араанньы буолбут ьуойуннары эмтии сылдьан, Араҥынан ыалдьыбыт киһини бастакытын кербут. Кэлин кини истибитэ Сибирьгэ ити ыарыы утары эмтээх от уунэрин. Ону истэн кини аһыныгас санаатыгар Саха сиригэр барарга быһаарыммыт.Урдук баһылыктарыттан кеҥул ылан, Дьокуускайга туруммута. Дьокуускайга дылы еруьунэн устан кэлбит.
Кини ол айанын ахтыытыгар кылгастык маннык диэн суруйбут:" Дьокуускайтан арахтыбыт. Суол олох суох. Ыллык да суох. Он он атынан эрэ сылдьыахха сеп, сайын өттүгэр. Күнүс итии баҕайы, киэһэ олус тымныы. Ону таһынан элбэх баҕайы кыымаайылар, бырдахтар айахпар, муннубар уонна кулгаахпар киирэллэр. Сииктээх баҕайы сирдэр бааллар кырдьагас кэлиэ диэн кутталга сылдьагын. Астара боростуой:хаппыт килиэп уонна чэй.Икки ыйы быһа сүгүн сууммакка уонна таҥас да уларыппакка палааккаҕа хонон турардаахпын." Ыарыьахтар саамай мустубут Абунгда диэн күөл аттыгар баар сиргэ айаннаан кэлэр. Араҥынан ыалдьыбыт дьоннор ыараханнык олороллорун бэлиэтии керер. Кинилэр ыарыыларын чэпчэтээри колония туттарарга санааммыт. Түмүгэр үп-харчы хомуйан Хордогой билиҥҥи Сосновка диэн Булууттэн чугас нэһилиэнньэҕэ Араҥынан ыалдьыбыт дьоҥҥо анаан кыракый нэһилиэнньэ курдугу туттарбыт.
Ол туттарбыт сирэ 1962 сыллаахха диэри үлэлээбит. Билигин ол миэстэтигэр Кэт Масрден аатынан ньиэрбэ балыыһа туттуллан үлэлии турар. Ол таһыгар Кэт Марсден сырдык кэриэһигэр анаан кини аатынан памятник тутуллан турар. Саха Дьоно махтанан, үрүҥ халааттаах аанньалга тэҥнээн туттарбыттар. Ити тугэн кэннэ хас да сыл ааста. Ол эрэн Кэт Марсден сырдык аата олох умнуллубат. Мин кинини холобур оҥостон медицинэ эйгэтигэр уерэнэ сылдьабын.
Улэни толордо Сардаана Т.
# Арман Жан дю Плесси, Ришельё герцог

Арман Жан дю Плесси, Ришельё герцог(фр. Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu; 1585, Париж — 1642, Париж), кардина́л Ришельё эбэтэр Кыһыл кардинал диэн аатынан биллэр) — Римнээҕи католиктар сыаркаптарын кардинала, аристократ уонна Франция судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.
# Сүр

Сүр — киһи дууһата. Салгын кут — киhи өлбүтүн кэннэ, салгын буолар кута. Ийэ кут — киhи өлбүтүн кэннэ «анараа дойдуга» барар кута. Буор кут — киhи өлбүтүн кэннэ сир буолар кут.
Сүр диэн тугуй? Сүр — бу, майгы-сигили. Сүр киhиэхэ төрүөҕүттэн бэриллибэт. Тулалыыр эйгэ уонна өстөр киhи сурун иитиэхтииллэр. Киhи кута-сүрэ кини хайдах сүрүннээх киhи буолуутугар сабыдыаллаах.

# Сүр
## Өссө маны көр

* Сүр суолтата
* Сүрэҕэ суох буолуу
* Үс кут
# Вильгельм Конрад Рентген

Вильге́льм Ко́нрад Рентге́н — ньиэмэс физигэ, физикаҕа Нобель бириэмийэтин бастакы лауреата (1901 сыл).

# Вильгельм Конрад Рентген
## Олоҕо

Вильгельм Конрад Рентген кулун тутар 27 күнүгэр 1845 cыллаахха төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэнигэр соҕотох уол оҕо этэ.Аҕата, Фридрих Рентген, атыыһыт этэ уонна таҥас тигэрэ. Ийэтэ, Шарлотта Констанца, Амстердамтан төрүттээх этэ. Кулун тутар ыйыгыр 1848 сыллаахха Апелдорн диэн куорака көһөллөр. Бастакы үөрэхтээһинин чааһынай Мартинус фон Дорна оскуолаттан ылар. Онтон 1865 сыллаахха экзамен туттаран Федеральный политехнический институт Цюрихе киирэр. Устудьуон үрдүк аатын сүгэн доктор философии аатынан бүтэрэр. Вюрцбургскай университетка улэлии сылдьыбыт. 1875 сылтан ыла кини Хоэнхайме диэн куоракка профессордаабыт, онтон 1876 сылтан ыла - физика профессора Старсбург диэн куоракка. 1900 сыллаахха Рентген физика кафедратын салайааччыта буолар. Олоҕун тиһэх күнэригэр диэри үлэлээбитэ.
Өлбүт сыла олунньу ыйын 10 күнэ 1923 сыллаахха рак ыарыыннан өлбүтэ. Гиссен куоракка көмпүттэрэ.

# Вильгельм Конрад Рентген
## Ситиспит үлэтэ

Рентген пьезоэлектрическай уонна пироэлектрическай кристалл свойстваларын чинчийбит, электрическай уонна оптическай хардарыта ситимнэрин туруорбут. Өссө магнитезмы чинчийбит, ол чинчийбит ньымата көмө буолбут биир электроннай теория учуонайыгар Хандрик Лоренцка.

# Вильгельм Конрад Рентген
## Сардаҥа арыйыыта

Вильгельм Рентген олус үлэһит киһи этэ, ол иһин инники Вюрцбургскай универитетка өргө дылы олорон үлэлиир дьаллыктаах этэ.
Ордук сүрүн үлэтэ олоҕор - икс-излучение буолар. 50 сааһыгар биирдэ ситиспит.

# Вильгельм Конрад Рентген
## Дьиэ кэргэнэ

1872 сыллаахха Анна Людвигы кэргэн ылбыта. Бэйэлэрин оҕолоро суох буолан , оҕо ииттэ ыларга соруммуттара. 1881 сыллаахха 6 саастаах Жозефина Людвигы ииттэ ылбыттара. Кэргэнэ хомойуох иһин 1919 сыллаахха кун сириттэн барбыта, ол саҕана Рентген 74 саастааҕа. Кэргэнэ өлүөҕүттэн ыла соҕотохсуйбута.

# Вильгельм Конрад Рентген
## Өйдөбунньук

Бастакы өйдөбүлү 29 тохсунньу ыйын 1920 сыллаахха Петроград куоракка туппуттара. 1923 сыллаахха, кини өлбүтүн кэннэ Рентген аатынан уулусса анаммыта. Аан дойдутааҕы астрономическай союз 1964 сыллаахха Вильгельм Рентген аатын сүгүрүйүммүтэ.

# Вильгельм Конрад Рентген
## Туһаныллыбыт литература

* Аксёнова М. Д. Мир современной техники // Энциклопедия для детей. Техника. — М.: Аванта+, 1999. — Т. 14. — С. 688. — ISBN 5-8483-0011-9.
* Вильгельм Рентген // Лауреаты Нобелевской премии: Энциклопедия / Пер. с англ. — М.: Прогресс, 1992.
* Зеленин К. Н. Рентген Вильгельм Конрад // Кругосвет.
* Рентген, Вильгельм Конрад // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. т. XXVIa, с. 589—590
* Храмов Ю. А. Рентген Вильгельм Конрад (Röntgen Wilhelm Conrad) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 232. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)
# Капитонов Исай Ефимович

Капитонов Исай Ефимович - - саха живописеһа.

# Капитонов Исай Ефимович
## Олоҕун олуктара

1943 с. балаҕан ыйын 4 күнүгэр Хаҥалас Покровскайыгар төрөөбүтэ.
1969 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1975 с. Ленинградтааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ.

# Капитонов Исай Ефимович
## Айар үлэтэ

Исай Капитонов киэҥ уонна уобарастаан көрүүнү сатыыр маастардар ахсааннарыгар киирэр диэн литературоведтар суруйаллар. Дьон бары билэр штампаларын туһаммакка, бэйэтин олоҕу көрүүтүнэн сирдэтинэр киһи дииллэр.
Үлэлэрэ
* Айанньыт (1976)
* Ууһааһын (1989)
* Хотой уйата (1978)
# Ларионов Николай Иннокентьевич

Ларионов Николай Иннокентьевич (Кыыллаах) — Үөһээ Бүлүү улууһун суруналыыһа, кэпсээнньит.
1952 сыллаахха Өлүөхүмэ оройуонугар Кыыллаах нэһилиэгэр 10 оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Ийэтэ Мавра Дмитриевна,аҕата Иннокентий Николаевич холкуоска, сопхуоска өр сылларга ыанньыксытынан, булчутунан таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ.
Николай Иннокентьевич 1968 с. Кыыллаах аҕыс кылаастаах оскуолатын, онтон II Нөөрүктээйи орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Советскай Армиҕа сулууспалаан кэлэн баран дойдутугар биир сыл кулууп дириэктэринэн үлэлээбитэ. Якутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын орто сүһүөх кадрдарын бэлэмниир техникуму, Иркутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн охотовед идэтин ылбыта.
Үөһээ Бүлүү улууһугар олохсуйан «Исидор Барахов» сопхуоска, кэлин «Сахабулт» тэрилтэҕэ охотоведынан пенсияҕа тахсыар диэри үлэлээбитэ. Сааһыран баран кыра кэпсээннэри суруйарга холонор. Төрөөбүт-үөскээбит дойдутун аатынан «Кыыллаах» диэн псевдонимынан айымньыларын олохтоох хаһыакка бэчээттэтэр.
# Ялта

Ялта (нууч. Ялта, укр. Ялта, кырыымтат Yalta) диэн Украина куората. Олохтоохторун ахсаана 80 552.

# Ялта
## Галерея

* Черчилль, Рузвельт уонна Сталин Ялта конференциятыгар
* Антон Чехов музейа
* Ялта ханаат суола
# Холбоhуктаах Арааб Эмираттара

Холбоhуктаах Араб Эмираттара (араб. دولة الإمارات العربية المتحدة), кылгастык ХАЭ, диэн Арабия соҕуруулуу-илин өттүгэр, Перс хомотун кытылыгар баар, сэттэ илтэн турар федерация. Оманныын уонна Сауд Арабиятыныын кирбиилэhэр. Сэттэ иллэр (эмираттар): Абу Даби, Адьман, Дубаи, Фудьаира, Рас эль-Хайма, Шардьа уонна Умм эль-Куаин.
ХАЭ нефть уонна айылҕа гааhын баай хаhаастардаахтар. Хаhаастар 1970-с сс. булуллубуттара. Омуктар икки ардыларынааҕы Валюта Фонда кэтээн көрүүтүнэн, 2009 с. ХАЭ атыылаhар кыаҕын паритета $293.5 млрд.
* ↑ World Factbook - United Arab Emirates
* 1 2 3 4 United Arab Emirates. International Monetary Fund. Тургутулунна 9 Алтынньы 2008.
# Көҥүллэх

Көҥүллэх - сылгы эбэтэр тайах түүлэри сылдьар уорҕатын тириитэ.
# Казахстаан бэлиэ күннэрэ

Казахстаан Өрөспүүбүлүкэтигэр бэлиэтэнэр күннэр

# Казахстаан бэлиэ күннэрэ
### 2024 сылга өрүүр күннэр:

* Тохсунньу 1 - 2 — Саҥа дьыл
* Тохсунньу 7 — Ороһооспо
* Кулун тутар 8 — Аан дойдутааҕы дьахтар күнэ
* Кулун тутар 21, 22, 23 — Наурыз мейрамы
* Ыам ыйын 1 — Праздник единства народа Казахстана
* Ыам ыйын 7 — Аҕа дойду көмүскээччилэрин күнэ
* Ыам ыйын 9 — Кыайыы күнэ
* От ыйын 6 — Киин куорат күнэ
* Атырдьах ыйын 30 — КӨ Конституциятын күнэ
* Ахсынньы 1 — КӨ Бастакы Бэрэсидьиэнин күнэ (День Первого Президента РК)
* Ахсынньы 16 уонна 17 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* ↑ Производственный календарь на 2024 год Казахстан
# Сивцев Степан Ефремович

Сивцев Степан Ефремович - - Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа, поэт Таллан Бүрэ аҕата.
# Аан дойду иккис сэриитэ

Аан дойду иккис сэриитэ — 1939 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүттэн саҕаланан баран 1945 сыллаахха бүппүт аан дойду үгүс дойдуларын хаппыт сэрии. ССРС бу сэриигэ 1941 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр киниэхэ Германия саба түспүтүн кэннэ киирбитэ.

# Аан дойду иккис сэриитэ
## Өссө маны көр

* Аҕа дойду улуу сэриитэ
# Бордоҥ (суолталара)

Бордоҥ хас да суолталаах тыл.
* Бордоҥ — Ньурба улууһун нэһилиэгэ.
* Бордоҥ — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ.

# Бордоҥ (суолталара)
## Өссө маны көр

* Үһүс Бордоҥ — Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
* Бордоҥ нэһилиэгин кинээстэрэ
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Көҥүл лицензиата

Көҥүл лицензиата (ол эбэтэр өссө Драйвер лицензиата, Драйв лицензиата, Көҥүл кaрточката, Права, Суоппар правата), специальнай квадратнай формалаах карточка, сүрүннээн массыына, мотоцикл уонна араас техника ыытарга көҥүл биэрэр. Паспоры кытта биир сүрүн документ буолар, киһи личноһын идентификация барарыгар.
Хас биирдии дойдуга тус туһунан һокуон баар көҥүл лицензиатын ыларга, саамай чэпчэки Мексикаҕа дьон ылар. Саамай ыарахан Дьоппуон уонна Канаада дойдутугар.
2020 сыллаахха Саха Сиригэр көҥүл ылааччылар:
* ПДД туттарыахтаахтар (20 ыйытык, максимум 2 сыыһыы көҥүллэнэр)
* практика барыы: куорат уонна автодром.
Сүрүннээн авто оскуола үөрэҕин барбытын туһунан туоһу кумааҕы наада.
# Эл Салвадор

Эль Салвадор (исп. El Salvador) диэн Орто Америка иэнинэн уонна олохтоохторун чиҥинэн ордук кыра дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Чуумпу океан, Гватемала уонна Хондурас. Олохтоохторун ахсаана 6,8 мөл. кэриҥэ. Киин куората Сан Салвадор.
# Kenwood Corporation

Kenwood Corporation (Кенвуд Корпорейшн), Дьоппуон биир биллэр элитнай аудио системалары оҥорор тэрилтэтэ, голливудскай студияларга туттуллар, ону таһынан дьон массыынатыгар туруорар аудио тэрилин оҥорор. Аан Дойду профессиональнай студияларга бастыҥ, Кенвуд технологията киһи куолаһын 4000 тембрга хайытар кыахтаах.
JVC тэрилтэ акциятын бас билэр, ол нөҥүө Mitsui Group аудио системалары салайар салаатыгар холбонор.