yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кузьмин Валерий Ильич

Кузьмин Валерий Ильич (07.11.1918—1983) — Социалистическай Үлэ Геройа, летчик.

# Кузьмин Валерий Ильич
## Олоҕун олуктара

* 1918 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр Өлүөхүмэ оройуонун Ииннээх с. төрөөбүтэ.
* Сэттис кылаас кэнниттэн Дьокуускайдааҕы пушно-меховой хаһаайыстыба техникумугар үөрэнэ киирбит.
* Ол сылларга Юрий Шафер салайааччылаах планернай станция аһыллыбытыгар бастакынан киирбит.
* 1935 сыллаахха В. И. Кузьмины Ульяновскай летнай училищеҕа үөрэххэ ыыппытттар.
* 1937 сыллаахха, училищены бүтэрэн, Алдан, Дьокуускай аэроклубтарыгар пилоттары бэлэмнээбитэ.
* Сэрии сылларыгар, 1942 сыл бүтүүтэ, Аляска — Сибиир авиатрасса аһыллыбыта. 1943 сыллаахха В. Кузьмин — Бастакы Кыһыл Знамялаах перегоночнай авиадивизия транспортнай полкатын СИ-47 американскай транспортнай самолетун иккис пилота.
* 1950-с сыллар саҕаланыыларыгар В. И. Кузьмин — авиаэскадрилья командира.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1973 сыл олунньу 9 күнүнээҕи Ыйааҕынан Кузьмин Валерий Ильичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Кузьмин Валерий Ильич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1973)

# Кузьмин Валерий Ильич
## Аатын үйэтитии

* Дьокуускайга В. И. Кузьмиҥҥа өйдөбүнньүк туруоруллубута.
* В. И. Кузьмин аата Дьокуускай 30 №-дээх оскуолатыгар иҥэриллибитэ.
* «Валерий Кузьмин» теплоход ааттаммыт (Тикси флота)
* ТУ-154М самолет ааттаммыт («Якутия» авиакомпанията)
* Аата Дьокуускай куорат уулуссатыгар иҥэриллибитэ
* В. И. Кузьмин аатынан бириэмийэлэр уонна стипендиялар олохтоммуттара

# Кузьмин Валерий Ильич
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Хартсфилд-Дьексон Интернешнл Аирпорт

Хартсфилд-Дьексон Интернешнл Аирпорт (ааҥл. Hartsfield–Jackson Atlanta International Airport) — сир шаарын үрдүнэн саамай элбэх киһини көтүтэр аэропорт буолар, Атланта куоратка базаланар.
бу аэропортка сүрүн дьиэлээх Delta Airlines авиахампаанньа буолар.
2018 сыллаахха 15396 сахалар бу аэропорт нөҥүө 185 дойдуга көппүттэр.
# Түтүк тиис

Түтүк тиис (лат. Orycteropus afer) диэн Африкаҕа тарҕаммыт кыыл. Түтүк тиистээхтэр кэргэннэрин соҕотох тыыннаах көрүҥэ. Орто кээмэйдээх, хороонньут, түүҥҥү кыыл. Тас көстүүтүнэн кымырдаҕасчыкка майгынныыр эрээри кинилиин аймахтаспат. Түтүк тиис уонна кымырдаҕасчыт иккиэн кымырдаҕастары термиттары сиир кыыллар курдук сайдыыны бараннар тас көстүүлэринэн майгыннаһар буолбуттар (конвергент эволюция). Түтүк тиис Afrotheria клада кыыла буолар. Кини аймахтара сэлиилэр, ламантиннар, даманнар.
# Чернигов

Чернигов (укр. Чернігів) диэн Украина куората. Чернигов уобалаһын киинэ. Дьонун ахсаана 300 000.

# Чернигов
## Оройуонунан арахсыыта

Билигин 2 оройуон баар:

# Чернигов
## Фото

* 1201
* 1030
# Марха нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Марха нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өҥөлдьө.
Улуус кииниттэн 62 км хоту диэкки Марха өрүскэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 563 киһи (2010 сыл).

# Марха нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Алексеев Степан Прокопьевич — Боһуут (1866—1916) — Марха улууһун кулубата, атыыһыт.
* Иванов Василий Федотович (10.08.1936—22.04.1996) — история билимнэрин доктора.
* Романова Лидия Николаевна (1966 с. ыам ыйын 19 к. төр.) — филология билимин кандидата.
* Чикачев Андрей Васильевич (1967 с. муус устар 24 к. төр.) — саха живописеһа.
# Чунцин

Чунциин (кыт. трад. 重慶, суд. 重庆, пиньинь: Chóngqìng) — Кытай киинигэр баар бөдөҥ куорат, киин былааска быһаччы бас бэринэр 4 Кытай куоратыттан биирдэстэрэ. Олохтоохторун ахсаана 3,4 мөл. киһи (2004). 2009 сыллаахха куоракка бас бэринэр сирдэргэ 32,75 мөл. киһи олороро.

# Чунцин
## Географията

Чунцин Цзялинцзян өрүс Янцзы өрүскэ түһэр сиригэр олохтоммута.
# Скрыбыкин Николай Николаевич (Кулады уола)

Скрыбыкин Николай Николаевич (1876 с.т.) Арҕаа Хаҥалас 1 Одуну нэһилиэгиттэн төрүттээх атыыһыт, кинээс Кулады Ньукулай уола.
Скрыбыкин Н.Н. түүлээҕинэн эргинэр атыыһыт быһыытынан биллэрэ. Дьокуускай куоракка маҕаһыынааҕа, хас да куортамҥа биэрэр дьиэлээҕэ, бэйэтин дьиэтэ Аппа уҥуор (Залокка) баара. Кыра үөрэхтээх. Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар баайа бүтүннүү туордаммыт. Кэргэнинээн биир иитэр уоллаахтара.
# Невада

Невада (Nevada) диэн АХШ арҕаа штата. Киин куората Карсон Сити уонна ордук улахан куората Лас Вегас.
# Кононова Александра Николаевна

Александра Николаевна Кононова (укр. Олександра Миколаївна Кононова, Олунньу 27, 1991) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона.

# Кононова Александра Николаевна
## Эбии маны көр

* Біатлоністка Олександра Кононова стала чемпіонкою Паралімпіади (укр.)
# Арыгы

Арыгы (сорохтор аргы дииллэр) — састаабыгар алкоголь (этиил испиирэ) ботуччу соҕус бырыһыана киирэр утахтар уопсай ааттара. Дьон бу бөлөххө уруккуттан тыыннаах испиири, буокканы, брендилары, бальзамнары, ликёрдары, винограадтан оҥоһуллар кыһыл уонна үрүҥ арыгылары, атын фрукталартан уонна отоннортон оҥоһуллар арыгылары, настойкалары, сороҕор пиибэни киллэрэр.
Арыгы сүрүн уратыта — киһи мэйиитин кылгас кэмҥэ туймаардар, тулалыыр эйгэни атыннык көрөр-билэр оҥорор, холуочук уонна итирик диэн туруктарга киллэрэр. Куруук бу утахтары иһэр дьон бастаан мэйии өттүнэн психологическэй тутулукка киириэхтэрин сөп, ол аата, арыгыта суох буоллахтарына туохтара эрэ тиийбэт, олох соччо үөрдүбэт буолар. Онтон улам эт-хаан өттүнэн тутулуктаах буолуохтарын сөп. Ол аата сааныктарыгар этиил испиирэ олохсуйан, наадалаах эттик буолар. Ол тиийбэт түгэнигэр (арыгы испэтэхтэринэ) арыгыһыт сааныктарын химическэй реакциялара уларыйан, организм барыта эмсэҕэлиир, онон арыгыһыттар ыалдьаллар — «баттаталлар». Маннык дьону бу дьаллыктан эмтиир күчүмэҕэй уонна элбэх үбү эрэйэр.
# Лаамы

Лаамы - (эбэҥк., эбээн. киирбит) муора, акыйаан.
Тэҥнээ: лама, лам (эбэҥк.), ламу (эбээн.) — эмиэ итинник.

# Лаамы
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Глуховцы

Глуховцы (укр. Глухівці) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 463 (2011).
# Васильев Александр Ильич

Васильев Александр Ильич - маҥнайгы курс устудьуона. 2000 Бала5ан ыйын 12 кунугэр Чурапчы улууьугар торообут. 2007 сыллаахха Чурапчы улууьун Чакыр дэриэбинэтигэр Эрилик Эристиин аатынан оскуола5а маннайгы кылааска киирбит онтон Чурапчы улууьун 1 Харбалаах Болот Боотур аатынан оскуола5а иккис кылааска сыл анара уорэнэн баран Сылан дэриэбинэтин Улахан Куол учаастагар иккис кылааьы бутэрбитэ ол кэннэ куьун эмиэ Чакыр оскуолатыгар уорэнэн иьэн кыьыныгар Дириннэ Доосо аатынан АГРО оскуола5а киирэн баран онно бутэрэр. История, общество БКЭ-лэрин туттаран Максим Кирович Аммосов аатынан Хотугулуу Илинни Федеральнай Университета туттарсар уонна хайдах эрэ танара комотунэн уорэххэ киирэр. Ол кэнниттэн киирэн баран сурдээх элбэх кыыьы бэлиэтии корор, ол гынан баран биир да кыыьа Александр Ильичы бэлиэтии корбот, онтон сылтаан уол сурэгэ ыалдьар, ол ыарыытын аьардаары аьыы утахтары иьэн бэйэтин уоскутунар буолбута. Билигин син онтон мантан тардыьан нэьиилэ уорэнэн сылдьар уонна олох хайдах эмит туох баар кууьунэн, бутэрэн идэлээх учуутал буолуохтаах.
# Васильев Константин Иванович

Васильев Константин Иванович — хапсаҕайга СӨ спордун маастара.
# ForteBank

ForteBank - Казахстаан баана. Биир улахан баан буолар капитализациятынан.
# Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ

Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ (лат. Alaudidae, нууч. Семейство Жаворонковые) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 2 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Муостаах күөрэгэйдэр уустара, Күөрэгэйдэр уустара.

# Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
* Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Далланыҥылар кэргэннэрэ
* Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
* Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
* Свиристелевые
* Оляпковые
* Крапивниковые
* Завирушковые
* Славковые
* Мухоловки
* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
* Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
* Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Чооруостуҥулар кэргэннэрэ
# Сивцев Дмитрий Гаврильевич

Сивцев Дмитрий Гаврильевич (1928—1996 cc.) — холкуос, сопхуос хоһуун үлэһитэ, Үлэ Албан Аатын 3 истиэпэннээх уордьанын кавалера.
Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгиттэн төрүттээх,
# Васильев Николай Михайлович

Васильев Николай Михайлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба улууһуттан төрүттээх. Донской Феодосий Семенович 1944 сыллаахха суруйбут суругар ахтыллар. Онно суруллубутунан артиллерияҕа наводчигынан сулууспалаабыт, онтон доруобуйата мөлтөөн полевой почта старшай приемщигынан сылдьарын туһунан ахтыллар.
# Бенин

Бенин (Benin) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Тоголуун арҕаа, Нигериялыын илин, Буркина Фасолыын уонна Нигердыын хоту. Иэнэ 110,000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 8,500,000. Киин куората Порто Ново.
# Уичито Фолс

Уичито Фолс (ааҥл. Wichita Falls), город на юге США, штат Техас. Население 102,5 тыс человек (2004). Электротехническая, стекольная, нефтеперерабатывающая, химическая промышленность.
# Илларионов Афанасий Михайлович

Афанасий Михайлович Илларионов кэргэнин Анна Федоровнаны кытта 11 уоллаахтарыттан 7 Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт.
Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар олорбуттар. Уоллара Николай суругуттан сылыктаатахха Чурапчы колхуостарын көһөрүү кэмигэр Эдьигээн улууһугар көһөрүллэ сылдьыбыттар.
Петр Нижне-Удинскай куоракка баарбыт, сорохпутун эскадроҥҥа (фроҥҥа барааччыларга) талан ыллылар, онно биһигиттэн Миитэрэйи уонна миигин хаптылар диэбит. Бу суруга 1941 с. сэтинньи 14 күнүгэр суруллубут.
Үс уолларын сэрииттэн суруктара "Ол уоттаах сылларга" диэн 1992 сыллаахха Чурапчы типографиятыгар тахсыбыт буклекка бэчээттэммит.

# Илларионов Афанасий Михайлович
## Уолаттара

* Илларионов Петр Афанасьевич
* Илларионов Николай Афанасьевич
* Илларионов Дмитрий Афанасьевич
# Композиция

Айымньы тутула (композиция) — айымньы тус-туспа кэрчиктэринн бэйэ-бэйэлэригэр дьүөрэлээн сатабыллаахтык ыпсарыы, кэпсэнэр чахчылар таба наарданыылара — сүрүн уус-уран ньымалартан биирдэстэрэ.
Айымньы туох да сылбарҕаhа суох гына, барыта биир эт-хаан кэриэтэ сомоҕотук, ньыгыллык холбонон оҥоhуллуохтаах. Оннук уурбут-туппут курдук ыпсарыллыбатах айымньы тутула сатаҕай, ыhыллаҕас буолар.
# Нумизматика

Нумизматика диэн манньыталары уонна манньыата историятын үөрэтэр билим. Нумизмат диэн манньыаталары хомуйар уонна манньыата историятын үөрэтэр киһини ааттыллар.

# Нумизматика
## Тыл үөскээһинэ

Бу тыл манньыататтан диэн поронсуус тылыттан кэлбит, онтон ол тыл бэйэтэ Латыын numismatis диэн тылтан үөскээбит.

# Нумизматика
## Нумизматика историята

Манньыатаны хомуйааччылар урукку бириэмэҕэ баар буола сылдьыбыттар. Август Цезарь биир бастакы холобур буолар. Манньыаталары хомуйуу туһунан бастакы кинигэ 1514 сыллаахха таахсыбыт, «De Asse et Partibus» диэн кинигэни Гийом Буде суруйбут. Ол гынан баран манньыатаны хомуйуунан хоруоллар эрэ дьарыктаналлар эбит. Араас тэрилтэлэр хойуут тарҕаммыттар.

# Нумизматика
## Билиҥҥи нумизматика

Билиҥҥи нумизматика диэн билим уобалаһа, XVII үйэ кэнниттэн тахсыбыт манньыаталары үөрэтэргэ фокустанар, ол иһин киэҥ дьон дьарыктанарыгар судургу буолар. Атын уобаластар — экзонумия (манньыатаҕа майгынныыр маллары үөрэтэр), нотафилия (манньыата буолбакка кумааҕы харчыга фокустанар), скрипофилия (акцияларга фокустанар).
# Скрябин Степан Михайлович

Скрябин Степан Михайлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа Мэҥэ-Хаҥалас военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сулууспалаабыт сирэ: 1255-с СП, 379-с СД. 1943 сыл атырдьах ыйыгар кыргыһыыга бааһырбыт.
«Саха Сирэ» хаһыат 1994 сылын сэтинньи 11 күнүнээҕи нүөмэригэр 1941 с. алтынньы 11 күнүгэр суруйбут суруга бэчээттэммит. Суруга сахалыы суруллубут. Иркутскай уобалаһыттан, Нижне-Удинскайтан, п/я 72, подразделение — 29. Ат көрөбүт диэбит уонна ол сиргэ балаҕан ыйын 18 тиийбитин туһунан суруйбут.
# Краснопилля

Краснопилля (укр. Краснопілля) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 8 359 (2016).
# Хоту

Хоту — 1) сүүрүктээх уу (өрүс, үрэх) хайа боруодаларын суурайарыттан үөскээбит устаты киэҥ хотоол; 2) ходуһа, мэччирэҥ буолуон сөптөөх өрүс, үрэх, күөл кытылын оттоох сирэ.

# Хоту
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Липова Долина

Липова Долина (укр. Липова Долина) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 479 (2024).
# Терешкин Георгий Петрович

Терешкин Георгий Петрович (1841—?) — Саха аймах биллэр мецената, Сунтаар улууhун кулубата.
Элбэх ахсааннаах таҥараhыттар оскуолаларын туттарыыга улахан көнө үбүлээhин оҥорбутунан, уонна Сунтаартан Өлүөнэ сүнньүгэр диэри барар былыргы суолу тупсаран оҥорбутун, телеграф киллэрбитин иhин Николай-2 улахан махтабыл ылбытынан биллэр уонна Святая Анна уордьанын (II ст, „на шее“) бэриллибитинэн сахалартан биирдэстэринэн биллэр киhи буолар.
Дьокуускайдаа5ы таҥараhыт дьахталлар учуулуссатыгар — 1 500 солк. Сиэйэ нэhилиэккэ таҥара дьиэтэ уонна оскуола — 15 700 солк. Таҥараhыт дьиэтэ — 3 000 солк. Сунтаартан Өлүөхүмэ Үөдэйигэр диэри суолу тупсарыы — 3 000 солк. Палестина итэҕэл уопсустубатыгар — 5000 солк. Николай II коронациятын ыҥырыылаах кыттааччыта Парижка выставка Саха Сирин экспозициятын тэрийсээччи
Наҕараадалара: орден Святой Анны III степени, орден Станислава II степени, 2 серебряные медали, серебряный жетон на коронации Николая II, знак палестинского общества.
# Аал Кэтэҕэ (сулустар бөлөхтөрө)

Аал Кэтэҕэ (лат. Puppis, Pup) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлаан Сиигэр сытар. Халлааҥҥа 673,4 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 241 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан соҕуруу олунньуга ордук көстөр.

# Аал Кэтэҕэ (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Аан бастаан Арго Аал диэн улахан бөлөххө киирэр этэ. 1752 сыллаахха Никола Луи де Лакайль инициативатынан улахан бөлөҕү бытарыппыттар: Корма, Киль уонна Парустар

# Аал Кэтэҕэ (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объектар

* Сытыйбыт Сымыыт — үөскээн эрэр планеталар туманностара.
2007 сыллаахха астрономнар рентген телескоп көмөтүнэн RX J0822-4300 сулуһу булбуттар, түргэнэ — чааска 4,7 мөл. км.
# Цицикар

Цицикар (кытай. 齐齐哈尔) диэн Хэйлунцзян провинция куората, хотугулуу илин Кытай. Олохтоохторун ахсаана 895,000.
# Павлов Валентин Васильевич

Павлов Валентин Васильевич (26.06.1916, Богатое с., Самара уобалаһа — 24.04.1974) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1945).

# Павлов Валентин Васильевич
## Олоҕун олуктара

1916 сыллаахха бэс ыйын 26 күнүгэр Самара уобалаһын Богатовскай оройуонугар Богатое сэлиэнньэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. 4 кылаас үөрэхтээх. Тырахтарыыстар куурустарын бүтэрэн, төрөөбүт колхуоһугар «Красный путь» тырахтарыыһынан үлэлээбит. Ол кэннэ уу тырааныспарын оскуолатыгар үөрэммит. Волгатааҕы өрүс борохуостубатыгар масленщигынан, хачыгаарынан, мэхээнньигинэн үлэлээбит.
1934 сылтан Дьокуускай куоракка олорбут. 1935 сыл тохсунньутугар Саха АССР ИДьНК-гар үлэлээбит: практикант-дактилоскопист, холуобунай ирдэбил оперболомурчунайа, онтон да атын сулууспаларга (пааспар, БХСС, ОВИР).
1939 сылтан ВКП(б)/ССКП чилиэнэ. 1940 сыл ахсынньытыгар баартыйа обкуома Павловы холуобунай ирдэбил начаалынньыгынан бигэргэппит.
1941 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Сулууспатын Уһук Илиннээҕи тааҥка чаастарыгар ааспыт.
1942 сыллаахха Иркутскайдааҕы байыаннай политическай учуулуссаны бүтэрбит.
1942 сыл муус устарыгар эдэр эписиэр саҥа тэриллибит 11-с тааҥка куорпуһугар хамыһаарынан анаммыт. 1942 сыл сайыныгар Брянскай фроҥҥа көмүскэнии кыргыһыыларыгар кыттыбыт.
Хас да уһулуччу ситиһиилэрин иһин, ол иһигэр хамаандалыыр батальона 300 массыыналаах ньиэмэс холуоннатын генералы кытта билиэн ылбытын иһин, тааҥкалартан бастакынан Одер өрүһү туораабытын иһин кэккэ уордьаннарынан наҕараадаламмыта.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Бүрүсүүдьүмүн 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, дьоруойдуу быһыытын иһин капитан Павлов Валентин Васильевичка Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.
Сэрии кэнниттэн, 1946 сыллаахха, Павлов Дьокуускайга төннөн, милииссийэҕэ салгыы үлэлээбит. 1947 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин дьокутаатынан талылла сылдьыбыт. Ол кэннэ Иваново, Барнаул, Симферополь куораттар ис дьыалаларын уорганнарыгар үлэлээбит. Олоҕун бүтэһик сылларыгар Днепропетровскай куоракка олорбут. 1974 сыллаахха муус устар 24 күнүгэр өлбүт. Днепропетровскай куоракка Геройдар Аллеяларыгар көмүллүбүт.

# Павлов Валентин Васильевич
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл, № 5152 (24.03.1945)
* Ленин уордьана (24.03.1945)
* Кыһыл Знамя уордьана (11.04.1945)
* Аҕа дойду сэриитин 1 ст. уордьана (24.08.1944)
* Аҕа дойду сэриитин 2 ст. уордьана (23.07.1944, 21.08.1944)
* Кыһыл Сулус уордьана (31.03.1943, ?)
* «Грюнвальд Кириэһэ» уордьан III ст. (Чехословакия)
* Боруонса Сулус (АХШ)

# Павлов Валентин Васильевич
## Үйэлээх аата

* Дьоруой аата грузовой теплоходка иҥэриллибит.
* Төрөөбүт сиригэр, Богатое сэлиэнньэҕэ, Дьоруой аатынан уулусса ааттаммыт.
# Swarovski

Swarovski (Хрустальнай империя Сваровски), Аустрия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан мааны киэргэл хрусталь оҥорор тэрилтэ, ону таһынан араас оптическай тэриллэри стеклоттан. Сүрүннээн билигин Аан Дойду биир бастыҥ хрусталь империята буолар, соҕотох да диэххэ сөп.
Тэрилтэ 80% акцията бэйэтэ тутар, 10% акцията көҥүл эргийэр, 5% акциятын BlackRock тутар, 5% акциятын аатырбыт промышленнай империя Mitsui Group.
Swarovski бэйэтэ Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр.
# Николай I

Никола́й I Па́влович (бэс ыйын 25 от ыйын 6 1796 — олунньу 18 кулун тутар 2 1855) — 1825 ахсынньы 14 (26) күнүттэн — Арассыыйа ыраахтааҕыта, Польша ыраахтааҕыта, Финляндия улуу кинээһэ. Император Павел I уонна Мария Фёдоровна үһүс уоллара, император Александр I бииргэ төрөөбүтэ, император Александр II аҕата.
Николай I бөрөстүөлгэ олоруутун кытта декабристар өрө туруулара ситимнээх. Аҕалара өлбүтүгэр убайа Константин оҕото суох буолан бөрүстүөлгэ олорортон батыммыта, бу элбэх булкууру таһаарбыта, сурах-садьык тарҕаммыта. Өрө турааччылар маны туһанан байыаннайдар бирисээгэ биэриэхтээх күннэригэр өрө турууну анаабыттара.
Николай I 30 сыл ыраахтааҕылаабыта. Сорох устуоруктар кинини деспот диэн характеристикалыыллар эрээри, 30 сыл тухары суутунан биэс эрэ киһи өлөрүллүбүтэ — декабристар сүрүн бас-көс дьоно. Кини саҕана Сперанскай дьыала-куолу реформата оҥоһуллубута, Пушкины көстөн төннөрбүттэрэ, Петербург уонна Москуба ыккардыгар тимир суол тутуллубута, Польшаҕа өрө туруу хам баттаммыта, Венгрияҕа өрө турууну хам баттыырга Арассыыйа кыттыбыта, маны таһынан Арассыыйа Персияны, Туурсуйаны кытта сэриилэспитэ, түөрт дойдуну кытта Кырыым сэриитин (1853—1856) саҕалаабыта.
# 1767

1767 сыл.

# 1767
## Туох буолбута

* Арассыыйа Даанияны кытта дуогабардаспыт.
* Екатерина II Уложеннай Хамыыһыйаны ыҥыттарбыт.
# Васильева Маргарита Владимировна

Маргарита Владимировна Васильева — Опера уонна балет театрын солбуйааччы дириэктэрэ.

# Васильева Маргарита Владимировна
## Олоҕун олуктара

* 1958 сыл сэтинньи 3 күнүгэр Ленскэй улуус Орто Наахара сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Уус-Алдан улууһугар Бороҕон нэһилиэгэр улааппыта
* 1975 сыллаахха Уус-Алдан улууһун Тумул орто оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1980 сыллаахха Хабаровскай куоракка Культура институтун бүтэрбитэ.
* 1980—1982 сыллардаахха Дьокуускай горисполкомун культура салаатын сүрүн методиһа.
* 1982 сыллаахха Дьокуускайдааҕы Муусука театрын кадр отделыгар үлэлиир.
* 1989 сыллаахха Саха Ил университетын бүтэрбитэ.
* 1994 сыллаахха Опера уонна балет театрын солбуйааччы дириэктэринэн ананар.
* 1998 сыллаахха дириэктэр эбээһинэһин толорооччу.
* 1999 сыл ахсынньытагар култуура уонна искусство үлэһиттэрин квалификацияларын үрдэтэр куурстары бүтэрбитэ.
* 2010 сыл сэтинньи 24 күнүнээҕи уурааҕынан Арассыыйа бэрэсидьэнэ Дмитрий Медведев "Арассыыйа култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ" аат инэрдэ.

# Васильева Маргарита Владимировна
## Айар үлэтэ

* Сыл аайы «Лучший артист года» диэн аат иҥэрии тэрээһинэ
* балет уонна опера фестиваалар тэрийээччитэ «Северный дивертисмент», «Стерх», «Музыка Чайковского» (1992), «Музыка Верди» (1995),
* «Ирина Архипова и Владислав Пьявко представляют…» опера фестваалын тэрийээччитэ (2004).
* «Ария Севера» опера фестиваалын толорооччу дириэктэрэ (2003).
* Дьокуускайга бастакы «Ороһоспо балын» тэрийээччитэ (2005).
* Опера уонна балет театра Магадаан уонна Нүөрүҥгүрү куораттарга гастролларын тэрийээччи.
* саха-дьоппуон театр проегын тэрийээччитэ (2004).
* И. Степанов, Н. Чигирёва, А. Борисова, С. Оконешников, А. Адамова уонна да атын артыыстар Москва, Санкт-Петербург, Новосибирскай куораттарга гастролларын тэрийээччи.

# Васильева Маргарита Владимировна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ (2010)
# Виноба Бхаве

Виноба Бхаве (Винаяк Нарахари Бхаве; 1895 сыллахха балаҕан ыйын 11 күнүгэр төрөөбүтэ, 1982 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр өлбүтэ) – Индия бөлүһүөгэ, религиовед-учуонай, бэлиитик, Индияҕа “Бэлэх сир” диэн улахан хамсааһыны төрүттээбит киһи.
Виноба Бхаве брахман дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1916 сыллаахха кини аатырбыт Махатма Ганди үөрэнээччитэ буолбута. 1920-с уонна 1930-с сыллардаахха британия холуонньалаан олоруутун утарар аахсыйаларга кыттан хас да төгүл хаайылла сылдьыбыта. 1940 сыллаахха Индия Аан дойду икки сэриитигэр кыттарын утаран эмиэ хаайыллыбыта уонна түөрт сыл буолан баран 1944 сыллаахха босхоломмута.
Виноба Бхаве 1948 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр Махатма Гандины өлөрбүттэрин кэнниттэн гандистар биир бас-көс суолталаах, улахан аптарытыаттаах киһилэрэ буолбута. Кини хас да төгүллээн “Сири – бааһынайдарга” аахсыйаны тэрийбитэ, сири сиэрдээхтик үллэрии хамсааһыннарыгар кыттыбыта.
Виноба Бхаве хаан-сиин тохторун өлөрдүү абааһы көрөр, сөбүлээбэт буолан, хаан-тохтуута, күүһүнэн өттөйүүтэ суох утары туруулары тэрийэрэ. Ол курдук кини 1979 сыллахха соруйан хоргуйарын (голодовка) туһунан биллэрэн, федеральнай бырабыыталыстыбаны ынаҕы өлөрбөт туһунан (Зокон “О запрещении убоя коров”) сокуон ылынарыгар күһэйбитэ.
1984 сыллаахха Виноба Бхаве өлбүтүн кэннэ Бхарат Ратна аатынан наҕарааданы иҥэрбиттэрэ.
1953 сыллаахха кини “Bhoodan Yajna” үлэтэ бэчээттэммитэ.
# Мордовской Федор Павлович

Мордовской Федор Павлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Тыараһа нэһилиэгэр Таатта улууһугар төрөөбүт. 1929—1930 сс. Кытаанах алын сүһүөх оскуолатыгар үөрэммит. 1931 с. Чөркөөх алын сүһүөх оскуолатыгар 3—4 кылаастары бүтэрбит. Ол кэннэ ФЗУ-га үөрэммит.
1936—1938 сс. пединститут физико-математическай факультетыгар үөрэммит. Онтон Чөркөөх оскуолатыгар дириэктэрдээбит. 1939 с. тохсунньу ыйтан Таатта райкомун БСК(б)П пропаганда уонна агитация салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
Аармыйаҕа Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха балаҕан ыйын 8 күнүгэр кыргыһыы хонуутугар хорсуннук охсуһа сылдьан бааһыран өлбүт. Ийэтигэр Сөдүөччүйэҕэ, саҥаһыгар Татьянаҕа уонна балтыгар Вераҕа суруйбут суруга Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар.
Бүтэһик сулууспата: 230-с Сталинскай СД, красноармеец. Көмүллүбүт сирэ: Сталинскай уобалас, Сталино.
# Күүс кээмэйэ

Күүс кээмэйэ — Сахалар былыр киһи күүһүн буутунан кээмэйдииллэрэ. Буут уон алта киилэҕэ тэҥнэһэр. Биэс уон буут 800 кг. Аҥар күүстээх киһи оччо ыйааһыннааҕы ат сыарҕатыгар ууруохтаах. Бухатыыр (бүтүн) күүстээх киһи сүүс бууту – ол аата 1600 кг көтөҕөр буолуохтаах. Чиэппэр күүстээх киһи сүүрбэ биэс бууту – 400 кг көтөҕүөхтээх. Чиэппэр күүстэн саҕалаан кэриҥнээх күүстээх киһи дэнэн бараллар. Сахаҕа ыйааһын кээмэйэ суох, онон күүһү буутунан кээмэйдээһин нууччаттан киирбитэ чуолкай. Бэчээккэ сороҕор бүтүн күүстээх киһи – 1000 кг, аҥар күүстээх – 500 кг, чиээппэр күүстээх 250 кг көтөҕөр диэн букатын олоҕо суох, сыыһа суруйуулар тахсаллар. Киилэ диэн хойут, Сэбиэскэй былаас кэмигэр киллэриллибит кээмэй. Вацлав Серошевскай көтөҕөр күүһү буутунан кээмэйдээһин туһунан “Якуты” диэн кинигэтигэр суруйан турар.

# Күүс кээмэйэ
## Туһаныллыбыт сирдэр

В.А. Кондаков “Урукку дьыллар уорҕаларыгар” Дьокуускай, “Бичик”, 1995 c.
# Семёновка

Семёновка (укр. Семенівка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 450 (2011).