yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Джоан Кэтлин Роулинг

Джоан Роулинг (ааҥл. Joanne Rowling; От ыйын 31 1965(19650731), Йейт, Улуу Британия), псевдонимнара Дж. К. Роулинг (J. K. Rowling) уонна Роберт Гэлбрейт (Robert Galbraith), — британия суруйааччыта, Гарри Поттер туһунан ромааннар сиэрийэлэрин суруйбутунан биллэр. Поттер туһунан кинигэлэрэ хас да литэрэтиирэ наҕараадатыгар тиксибиттэрэ, 400 мөлүйүөнтэн тахса экземплярынан атыыламмыттара. Устуоруйаҕа саамай элбэхтик атыыламмыт кинигэ сиэрийэтэ буолбуттара ону таһынан ол кинигэлэргэ олоҕурбут киинэ сиэрийэлэрэ устуоруйаҕа саамай элбэх харчыны киллэрбиттэрэ. Роулинг киинэлэрин сценарийин бэйэтинэн бигэргэтэр уонна продюсердаан киинэ устуутун быһаччы хонтуруоллуур эбит.
Роулинг Гарри Поттер туһунан бастакы ромаанын суруйарыгар «Международная амнистия» тэрилтэҕэ билим үлэһитэ уонна тылбаасчыт этэ. Бэйэтэ ахтарынан 1990 сыллаахха Манчестертан Лондоҥҥа баран истэҕинэ оннук санаа көтөн түспүт. Ол кэннэ ийэтэ өлөр, бастакы кэргэниттэн арахсар уонна аас-туор олоххо олорор. Онтон 1997 сыллаахха «Гарри Поттер уонна бөлөһүөк тааһа» диэн бастакы ромаанын бэчээттээн эмискэ аатырар уонна байар. Кэлин 6 сиквелы суруйан таһаартарар — тиһэҕэ «Гарри Поттер уонна Өлүү Бэлэхтэрэ» (2007), — уонна ити сиэрийэҕэ 3 эбии суруйууну таһаартарар. Ол кэнниттэн улахан дьоҥҥо суруйан барар, 2012 сыллаахха «Быстах вакансия» трагикомедияны уонна — «Роберт Гэлбрейт» диэн аатынан — «Кэҕэ ыҥырыыта» (2013) итиэннэ «Шелкопряд» (2014) диэн криминал романнара тахсаллар.
# Модут нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Модут нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумул.
Улуус кииниттэн 20 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 959 киһи (2007 сыл).
# Линда Роттенберг

Линда Роттенберг (ааҥл. Linda Rottenberg; 1968 сыл балаҕан ыйын 12 к.) — Эмиэрикэ урбаанньыта уонна менеджера, Endeavor Global, Inc. (1997 сылтан) тэрийээччитэ уонна салайааччыта, Zayo Group, LLC уонна Zayo Group Holdings, Inc. (2014 сылтан) салайааччыта; «Эдэр президент» тэрилтэ чилиэнэ (ааҥл. Young President); «Иирээки диэн хайҕабыл: сүүрүгү утары хамсааһын күүһэ» (ааҥл. Crazy Is a Compliment: The Power of Zigging When Everyone Else Zags) диэн кинигэ ааптара. Сайдан иһэр рыноктарга эргиэн кыахтарын уонна урбаан Аан Дойду таһымнаах эксперта. Гарвард урбаан оскуолатыгар үс куурсу ыытар.

# Линда Роттенберг
## Олоҕо

Линда Роттенберг — адвокат уонна дьиэ хаһаайкатын кыыһа, Ньютоҥҥа улааппыт — Бостона таһа, Массачусетс ыстаат.
Кыра сылдьан түмэт идеяларын сэҥээрбит уонна ол бу түмэт тэрилтэлэригэр үлэлээбит.
Линда Роттенберг Йель быраап оскуолатыгар (Йель университета) юридическай таһым уонна Гарвард университетыгар бакалавр таһымын ылбыт. Бэйэтэ этэринэн билигин үөрэҕин талара эбитэ буоллар менеджмент үөрэҕэр барыах эбит.
Йель быраап оскуолатын бүтэрбитин кэннэ Аргентинатааҕы Палермо Университет салайыы программатыгар үлэлээбит.
1996 сыллаахха Ашока Пуондатын үлэтигэр кыттыһан Пуонданы Латыын Эмиэрикэтигэр тарҕатар.
1997 сыллаахха Петер Келлнеры кытта сайдан иһэр дойдуларга кыра уонна орто бизнеска көмөлөһөр Endeavor Global, Inc. диэн Аан Дойду таһымнаах эргиэнэ суох тэрилтэни тэрийэр уонна салайар.
2014 сыл ыам ыйын 14 к. Zayo Group, LLC уонна Zayo Group Holdings, Inc. салайааччыта буолар, ону таһынан ABRAAJ Capital сүбэтигэр киирэр

# Линда Роттенберг
## Сыанабыл

2001 сыл сэтинньи 5 к. Time сурунаал Endeavor Global тэрийээччилэрин Линда Роттенбергы уонна Петер Келлнеры «XXI үйэ 100 саамай ордук саҥардыыны оҥорооччулар» (ааҥл. Top 100 Innovators for the 21st Century) ахсааннарыгар кииллэрэр.
2002 сыллаахха Шваб Пуондата Endeavorы уонна Линда Роттернбергы Аан Дойду экономикаҕа форумугар Аан Дойду саамай бастыҥ түмэт урбаанньыттарын ахсааныгар кииллэрэр.
2003 сыллаахха Innovators Under 35 диэн саамай үчүгэй эдэр саҥардааччылар ахсааннарыгар киирэр.
Dell, Inc. диэн хампаанньа бэйэтин рекламатыгар көрдөрөр.
2008 сыллаахха Аан Дойдутааҕы Вдова Клико диэн вино дьиэтэ Линда Роттенбергы «2008 сыллаах Дьыала Дьахтара» (ааҥл. Business Woman of the Year in 2008) ааты иҥэрэр. Ол сыл US News & World Report кинини «Саамай ордук Эмиэрикэ салайааччыта» (ааҥл. America's Best Leaders) диэн ааттыыр
2011 сыллаахха Forbes Линда Роттенбергы Impact 30 диэн бастыҥ түмэт урбаанньыттар ахсааннарыгар кииллэрэр.
Кинини «Аан Дойду сарсыҥҥы салайааччыта» (ааҥл. Global Leader for Tomorrow), «Эдэр Аан Дойду салайааччыта» (ааҥл. Young Global Leader) уонна «Бастыҥ түмэт урбаанньыта» (ааҥл. Leading Social Entrepreneur) диэн ааттыы сылдьыбыттара.

# Линда Роттенберг
## Тус олоҕо

Брюс Фейлер (ааҥл. Bruce Feiler) диэн телеведущайга, суруналыыска уонна суруйааччыга кэргэн тахсыбыт. Икки игирэ кыыстаах. Бруклиҥҥа олорор.

# Линда Роттенберг
## Кинигэлэрэ

* Linda Rottenberg Crazy Is a Compliment: The Power of Zigging When Everyone Else Zags. — Portfolio, 2014. — 272 с. — ISBN 1591846641, 978-1591846642
# Бэйэни солбуйар аат

Бэйэни солбуйар аат (нууч. лично-возвратное местоимение) — солбуйар аат көрүҥэ
Холобур,

# Бэйэни солбуйар аат
## Эбии маны көр

* Бэйэни туһаайыы
* Быһаарыылаах солбуйар аат
* Быһаарыыта суох солбуйар аат
# Кабул

Кабул (Pashto: کابل) диэн Афганистаан киин куората уонна саамай бөдөҥ куората. Нэһилиэнньэтэ 5 мөллүйүөн.
# Климовскай Игорь Владимирович

Климовскай Игорь Владимирович — ирбэт тоҥу чинчийэр учуонай, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, география наукаларын кандидата.

# Климовскай Игорь Владимирович
## Олоҕун олуктара

* 1934 cыллаахха атырдьах ыйын 19 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1958 сыллаахха Москва Государственнай университетын бүтэрбитэ.
МГУ-ну бүтэрээт Дьокуускайга академик Мельников П.И. аатынан Ирбэт тоҥу чинчийэр Институукка үлэлээбитэ.
* 1958 сылтан сүрүннүүр наука үлэһитэ;
* 1984 сылтан отдел сэбиэдиссэйэ.
Кэнники сылларга Москва куоракка олорор уонна үлэлиир.

# Климовскай Игорь Владимирович
## Айымньылара

* «Многолетнемерзлые горные породы Станового нагорья и Витимского плоскогорья» (1967, соавтор);
* «Последнее оледенение и криолитозона Южного Верхоянья» (1973, соавтор);
* «Мерзлотные ландшафты Якутии» (1989, соавтор);
* «Экология бассейна р. Вилюй, промышленное загрязнение» (1992, соавтор);
* «Криолитозона Якутской алмазоносной провинции» (1994, соавтор).

# Климовскай Игорь Владимирович
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха Республикатын Ил былаас официал саайта
# .mobi

.mobi диэн мобил тэриллэринэн көрүллэр сайтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
# Commonwealth Bank of Australia

Commonwealth Bank of Australia (сах. Сомоҕолоһуу Аустралиа баана) — Аустралиа саамай бөдөҥ баана уонна Аан Дойдуга биир түргэнник капитализацията үрдүүр тэрилтэ. Саҥа Зеландияҕа уонна АХШ дойдутугар эмиэ үлэлиир.
# Каберголин

Каберголин - эр киһи буччатын уонна дьахтар маткатын үлэтин күүһүрдэр молекулярнай тутул.
Либидо күүһүрдэр, оргазм аҕалар күүстээх
# Муҥха

Муҥха эбэтэр баҕадьы — элбэх буолан балыгы бултуурга аналлаах тэрил, ийэлээх, уһун, эркинэ кэтит илим. Былыр кылынан өрөн таҥаллар эбит. Былыр таастыганын ынах туйаҕыттан оҥороллор эбит, оттон хотоҕоһун бэс мас хаптаһынтан оҥороллор эбит.
Муҥха ийэлээх — ол аата кынаттарын ыккардынан балык хааланарыгар аналлаах хааһахтаах. Тыа кыната кылгас, үөс кыната уһун буолар. Кынаттарын баһыгар үтүмэх диэн 10-20 м уһуннаах ураҕас мас баайыылар, кини муҥханы муус аннынан соһорго аналлаах. Үтүмэхтэри атырдьах диэн маһынан ойбонтон ойбоҥҥо сыҕарыталлар. Көхө диэн тордуоктаах мас онно көмө буолар, үтүмэх төбөтө ойбоҥҥо быгарын көхөлөөх киһи (көхө тоһуйааччы) кэтэһэр. Көхө эрбэх - муҥха быатын элбэх буолан тардарга аналлаах тэрил. Мууһу алларарга анньыы туттуллар. Лиэкэр - туорайдаах мас, килиэс, ситим мууска иҥнибэтин диэн кыратык туорай мас балтыһаҕынан баттыалаан биэрэллэр. Чардаат мууһун ыраастыырга сүүр диэн сиидэ күрдьэҕи (сиидэлээх улахан хамыйах курдук) тутталлар. Маны таһынан хаары күрдьэргэ туора күрдьэх туттуллар.
Балыгы үүрэргэ нырыы диэн маһы тутталлар, мутуга соломмут хахыйах буолар. Нырыыны ойбоҥҥо уган, кыһарыйа анньыалаан, тыаһатан, былыыгы булкуйан балыгы үргүтүллэр. Маны таһынан нырыы ураҕастара диэн баар буолаллар, арыый бөдөҥ эдэр хатыҥынан 2,5-3,5 м уһуннаах гына оҥостоллор, маны муус аннынан тыас үөскэтэргэ тутталлар.
Балыгы баһан ыларга, үллэрэргэ кыл хамыйах туттуллар. Муҥха кыната тахсан истэҕинэ буорун-ссһһын, отун-маһын ыраастыырга кыллыыр мас диэн туттуллар (кыллааччы ыраастыыр).

# Муҥха
## Тыл туттуллуута
#### Тыл номохторо

Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийбит баҕайы (обургу
# Дьылҕа үрүҥ суруга суруллар күнэ

Дьылҕа үрүҥ суруга — Саха итэҕэлигэр от ыйын 13 күнүгэр оҥоһуллар туом.
Куту тардыы уонна сүрү иҥэринии кэнниттэн бу күн дьылҕа үрүҥ суруга суруллар.

# Дьылҕа үрүҥ суруга суруллар күнэ
## Сиэр-туом

Туому оттоох-мастаах, уулаах айылҕаҕа толоруллар. Бу бүтэй туомҥа дьөһүөлдьүттэр эрэ кытталлар. Туом толоруллар сирэ уһуктаах кулгаахтаахха, кыһыл тыллаахха мээнэ кэпсэммэт уонна уоттаах чонук харахтаахха ыйыллыбат. Уу ньамаан саҥалаахха, уйгуур-сэлээр тойуктаахха, уодай-албын кэпсээннээххэ тыл-өс номоҕо гыныллыбат.
Дьылҕа үрүҥ суругун суруйарга туомньут чопчуурдаах дьабаканы кэтэр. Уҥа илиитигэр хаҥарҕастаах (чылырҕас кыракый чуорааннардаах) тайах мастанар. Хаҥас илиитин ыраахтарыгар үс гына үрүҥ сүүмэх кылы кыбыта анньар. Туомньут ити ымыылара Сээркээн Сэһэн буолууну бэлиэтиир. Туомньут биэс эйгэ иччитигэр сүгүрүйэн баран, күнү көрөн туран (күн көстүбэт буоллаҕына, илин диэки хайыһыллар) сиэллээх илиитин өрө уунар уонна алгыыр.
Туомҥа туттуллубут үрүҥ кылы дьөһүөлдьүттэр үллэстэллэр. Эһиилги туомҥа диэри дьылҕа ымыыта гынан кичэллик ууран илдьэ сылдьаллар.

# Дьылҕа үрүҥ суруга суруллар күнэ
## Өссө маны көр

* Уһун Дьурантаайы
# Тохсунньу

Тохсунньу — сыл бастакы ыйа, кыһын оройо, тымныы өрегөйө. Ый саҕаланыытыгар, үгэс курдук, күнү уһатардыы былытырар үгэстээх. Тохсунньуга тоҥсоҕой маһы тору-латар, тураҕас сылгы күн уотугар туорайдыыр диэччилэр.
Күнү-дьылы билгэлээччилэр тохсунньу ыйы от ыйыгар сөп түбэһиннэрэллэр. Тох-сунньуга тымныйдаҕына, от ыйыгар кураан буолар. Оттон хаардаах, былыттаах буол-лаҕына, ардахтаах ыйы күүтэллэр.
Былыргы сахалар ый үргэли кытта алтыһыытын кэтээн көрөөччүлэр. Үчүгэй дьыл буоларыгар алтынньы 14, сэтинньи 12, ах-сынньы 11, тохсунньу 9, олунньу 7, кулун тутар 4, ыам ыйын 1 күннэригэр алтыһар. Оттон кураан дьыл кэлэригэр хойутаан алтыһар.
Ороһуоспаҕа (Сибээккэҕэ), былыргы итэҕэл этэринэн, сүллүүкүттэр оһох оттооччу-лара тахсаллар. Бу кэмтэн Кириһиэнньэҕэ диэри тымныйар. Сүллүүкүттэр оҕолоохторо эргэ Саҥа дьылга (Баһылайапка) тахсаллар.
Сүллүүкүн таҕыстаҕына бит-билгэ дэлэйэр. Бу кэмҥэ түһээбит түүл иччилээх, тойоннооһуна дьиҥнээх буолар, биттэммит бит олоххо киирэр диэн этэллэр.

# Тохсунньу
## Тохсунньу ый күнүн-дьылын билгэтэ

Тохсунньу ыйга сааһы уонна сайыны билгэлииллэр. Тымныы буоллаҕына, сөрүүн буолар. Сьглаас буоллаҕына, сайын куйаас буолар. Тохсунньу ыйы от ыйа батыһар. Тибии түстэҕинэ, от ыйыгар сөрүүнү күүтэллэр.
Тохсунньу ый бастакы күнүгэр чолбон сулустардыын атахтастаҕына, тыаллаах күн буолар. Күүстээх тыал түстэҕинэ, от ыйыгар хаһыҥныыр.
Ый бүтүүтэ сис былыт кэллэҕинэ, хаар түстэҕинэ, тымныы уҕарыыр. Ой дуораана түстэҕинэ, тымныы сатыылыыр, оттон ой дуораана сүттэҕинэ — на-мырыыр. Мастар халыҥ хаары сүгэһэрдэннэхтэринэ, халаан уута кэлэр. Күүстээх тыал түстэҕинэ, от ыйыгар хаһыҥныыр.
# Улугбек түмэлэ

Улугбек түмэлэ (узб. Mirzo Ulug'bek muzeyi) — былыыр былыр, орто үйэлэргэ Орто Азияҕа олорон ааспыт биллэр судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэл, биллиилээх математик, куйаары үөрэппит улахан уонна биир бастакы учуонай уонна бэйиэт Мирзо Улугбекка уонна эрэгийиэннээҕи астрономия устуоруйатыгар анаммыт, аан дойду таһымнаах түмэл. Узбекистан Самарканд диэн былыргы куоратыгар Улугбек обсерваториятын утары турар. Түмэл уҥа өттүгэр аллараа диэки (түмэл бэйэтэ уонна обсерватория дьоҕус томтор сиргэ тураллар) Улугбекка анаммыт пааматынньык таас баар. Пааматынньык бэйэтэ сулустаах халлаан ойуулаах стела иннигэр турар.
Түмэл 1964 сыллаахха Узбекистаны Ш.Р. Рашидов салайар кэмигэр арыллыбыта. Бырайыак ааптара -- А.Бабаханов диэн архитектор . 2010 сыллаахха түмэли, Улугбек обсерваториятын уонна ол таһынааҕы устуоруйа тутууларын бүүс бүтүннүү чөлүгэр түһэрбиттэрэ, саҥардыбыттара, рестоврациялаабыттара. Түмэл Мирзо Улугбек олоҕун, айар уонна билимҥэ үлэтин сырдатар, кини олорбут кэминээҕи астрономиятын уонна математикатын туһунан сиһилии кэпсиир уонна сырдатар соруктаах. Түмэлгэ көрдөрүүгэ былыргы астрономия уонна математика биридимиэттэрэ, үстүрүмүөннэрэ, урукку обсерватория сэмнэхтэриттэн көстүбүт маллар-саллар тураллар. Ол иһигэр Афрасиаба, Самарканд, Бухара, Шахрисабза биллэр пааматынньыктарын дьоҕус макыаттара бааллар.

# Улугбек түмэлэ
## Өссө көр

* Улугбек Обсерваторията
# Холорук

Холорук (нууч. Пыльный вихрь, ааҥл. Dust devil) — итии-тымныы охсуһуутуттан үөскүүр салгын туруору эргийиитэ.
Сүүнэ улахан холоругу табык холорук дииллэр. Аааҥыл тылыгар Dust devil, ол эбэтэр кумах абааһыта.
Холорук сүрүннээн аһары тымныыга эбэтэр итиигэ үөскүүр, турба курдук турар буолар. Атмосфера биир кэрэ көстүүтэ.
# Сахалыы тыллар тылбаастара

КУТАЙ - мээчик курдук төгүрүйэн, тэскэйэн көһүн, хамсаатахха туллаҥнаан эйэҥнээ (туох эмэ ыарахан сымнаҕас ыга симиллибит хааһаҕын, бэрэмэдэйин эбэтэр олус уойбут киһи төгүрүк иһин этэргэ)
КУТААРДАН - кутаар буол, кутаарынан ыарыы (дермотит)
# 2000-с

2000-с сыллар.
Азия дойдулара балысхан сайдыылара, ордук Ииндийэ уонна Кытай
# Циклоида

Циклоида (ааҥл. cycloid) — плоская трансцендентная кривая.
Циклоида определяется кинематически как траектория фиксированной точки производящей окружности (радиуса {\displaystyle r} r), катящейся без скольжения по прямой.
# Максимов Василий Герасимович

Максимов Василий Герасимович — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1912 с. төрөөбүт.
202-с СД 682-с СП пулеметнай ротатыгар отделение командира. Аҕа дойду сэриитигэр 1941 с. от ыйын 29 күнүттэн кыттыыны ылар. Биир төгүл араанньылаах. 1943 с. от ыйын 19 күнүгэр Курскай уобаласка Лаврово дэриэбинэ таһыгар буолбут кимэн киирэр кыргыһыыга өстөөх икки пулеметнай точкатын уонна немец хас да саллааттарын суох оҥорбут уонна ол кыргыһыыга хорсуннук өлбүт. Курскай уобалас Тристянскай оройуонугар Лаврово дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.
# Акимов Александр Константинович

Акимов Александр Константинович — экономическай билим доктора.

# Акимов Александр Константинович
## Олоҕун олуктара

* 1954 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэй с. төрөөбүтэ.
* 1971 сыллаахха Иркутскайдааҕы норуот хаһаайыстыбатын институтугар туттарсан киирбит.
* 1976 с. — «Сунтаар» совхоһугар главнай экономиһынан үлэлээбитэ.
* 1979 с. — ЫБСЛКС Сунтаардааҕы райкомугар бастакы секретарь.
* 1982—1983 сс. — «Тойбохой» совхоз директора.
* 1983 сылтан — ЫБСЛКС Дьокуускайдааҕы обкомугар бастакы секретарь.
* 1989 с. — кандидат диссертациятын көмүскээбитэ.
* 1992 сылтан — министр.
* 1995 с. — «Регулирование социального развития региона в условиях становления рыночной экономики» тиэмэҕэ экономическай билим докторыгар диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ; Российскай Федерация социальнай билимнэрин Академиятын академига.
* 1997—1998 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччытын эбээһинэһин толорооччута — Саха Өрөспүүбүлүкэтин экономикатын миниистирэ.
* 1998 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 1999—2001 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта.
* 2001—2002 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын уонна Правительствотын Дьаһалталарын салайааччыта.
* 2002—2007 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын уонна Правительствотын Дьаһалталарын салайааччыта.
* 2007 сыл кулун тутар 17 күнүттэн — Российскай Федерация Президенын иһинэн саха Өрөспүүбүлүкэтин үлэлиир Постояннай представителэ.

# Акимов Александр Константинович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Бочуот Знага» уордьан
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* «Хотугу Сулус» уордьан
# Мээндийэ (Чурапчы улууһа)

Мээндийэ — Чурапчы улууһун Төлөй нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Мээндийэ (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# UNIVAC

UNIVAC (1951, ааҥл. Universal Automatic Computer) — Америка омугар баар буола сылдьыбыт компания.

# UNIVAC
## Өссө маны көр

* ENIAC / ЭНИАК (1945)
* BINAC (1949)
# Баайтаһын

Баайтаһын (эбэтэр байтаһын) — сайын устата көҥүл сылдьыбыт, төрөөбөтөх (биэ, таба тыһыта, ынах). Эмис буолар. Соруйан, туттаары, уойдун диэн буоһаппатах сүөһүлэрин этэллэр. Кытарах — оҕус саппакка буос буолбатах ынах.
# Meduza

Meduza (нууч. Медуза) — интернет ситим нөҥүө ааҕыллар хаһыат. Сүрүннээн цензура утары охсуһар оппозиционнай көрүүлээх хаһыат буолар.
# Өрөгөй ырыата

Өрөгөй ырыата — дойду эбэтэр ханнык эрэ дьон бөлөҕүн бэлиэ түгэннэргэ толоруллар ырыата. Дойду ырыата дьаралыгы уонна былааҕы (дуоҕаны) кытта дойду ытык бэлиэтэ буолар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөй ырыата М.Е. Тимофеев, С.И. Тарасов тылларыгар 2004 сыл от ыйын 15 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин 313-III нүөмэрдээх сокуонунан бигэргэтиллибитэ. Нуучча тылыгар В.Н. Федоров тылбаастаабыта. Мелодиятын К.А. Герасимов суруйбута.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөй ырыата
Бастакы куплета Сахам сирэ дьоллоох тускуга Саһарҕалыы ыҥыра ыллыыр. Илинтэн арҕаа ол кустуга Алмаас таас курдук сандаара сырдыыр.
Хос ырыата Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута Модун Россия киэн туттуута, Өркөн өрөгөй тойугун туойдун, Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!
Иккис куплета Үллэр үөстээх Өлүөнэ Эбэ Өлбөт мэҥэ угуттуур уулаах. Элбэх омукка эрчим эбэр, Или-эйэни олохтуур уохтаах.
Хос ырыата Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута Модун Россия киэн туттуута, Өркөн өрөгөй тойугун туойдун, Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!
Үһүс куплета Ааспыт кэммит айхаллаах суола Арчылыыр аар алгыһын биэрдэ. Сахабыт сирэ дьоһун, дуолан Сайдыы аартыгар түөрэҕэ түстэ.
Хос ырыата Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута Модун Россия киэн туттуута, Өркөн өрөгөй тойугун туойдун, Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!
# Сыма

Сыма — күһүөрү сайын бултаан, буһаран баран, мас күкүргэ симэн, сиргэ көмөн, көөнньөрүллүбүт күөл балыга.
Тэҥнээ — Лыыба.
(«Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт» — Дьокуускай: Бичик, 2004)
# Кролевец

Кролевец (укр. Кролевець) диэн Украина Сумы уобалаһын куората, Украина. Дьонун ахсаана 23 404 (2015).
Кролевецкэй оройуон киинэ.

# Кролевец
## Устуоруйата

А. Шафонскай этиитинэн 1601 сыллаахха олохтоммут.
«Черниговские епархиальные известия» 1868 уонна «Черниговские губернские ведомости» 1895 суруйалларынан — куорат 1608 сыллаахха олохтоммут. Атын да сыллар ахтыллаллар.

# Кролевец
## Географията

Кролевец куорат Реть өрүс хаҥас кытылыгар, Свидня үрэх түһэр сиригэр турар. Куорат нөҥүө М-02 (E 101), Т-2503, Т-1907массыына суоллара уонна тимир суол ааһаллар (Кролевец станция). Куорат сиринэн хас да уолан хаалар үрүйэлэр ааһаллар.
# Нельбисова Галина Васильевна

Нельбисова Галина Васильевна (1961 төр.) — суруналыыс, суруйааччы. РФ суруналыыстарын уонна суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. «Саха Сирэ» хаһыат салаатын редактора.

# Нельбисова Галина Васильевна
## Олоҕун олуктара

* 1961 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр Сунтаар улууһун Кутана с. төрөөбүт. Элгээйи орто оскуолатыгар үөрэммит. Саха государственнай университетыттан үһүс куурустан Ураллааҕы государственнай университет журналистикаҕа факультетыгар көһөн үөрэнэн бүтэрбит.
* 2008 с. — Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
«Саха Сирэ» хаһыат салаатын редактора.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьахталларын тэрилтэлэрин түмсүүтүн президиумун чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуот педагогикатыгар ассоциациятын бырабылыанньатын чилиэнэ.

# Нельбисова Галина Васильевна
## Айар үлэтэ

Ураллааҕы государственнай университет журналистикаҕа факультетын бүтэрэн баран, 1984 с. идэтинэн үлэтин «Эдэр коммунист» хаһыаттан саҕалаабыт. Республика бэчээтин эйгэтигэр 20-н тахса сыл үлэлээбит. Журналист Галина Нельбисова дьиэ кэргэн, ийэ, дьахтар проблемаларыгар идэтийэн суруйар, нэһилиэнньэ социальнай көмүскэлин, үлэ боппуруостарыгар утумнаахтык суруйар.

# Нельбисова Галина Васильевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Республикатын суруналыыстарын Сойууһун «Көмүс бөрүө» бириэмийэтин «Көдьүүстээх суруйуу иһин» номинациятын лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын уонна бэчээтин туйгуна

# Нельбисова Галина Васильевна
## Айымньылара

* Санаам хаппахчытын сэгэтэн…/ Г. В. Нельбисова; Е. П. Романов уруһуйдара. — Дь.: СР үөрэҕин м-вотын кыра уонна орто анал үөррэхтээһин Департаменын изд-та, 2000. — 80 с.
* Мин таайылла илик таабырыммын… / Г. В. Нельбисова. — Дь.: Бичик, 2003. — 80 с.
* Кытылга кыыс ытыыра… : кэпсээннэр / Г. В. Нельбисова. — Дь.: Бичик, 2005. — 96 с.
* Күннэй кистэлэҥэ / Г. В. Нельбисова. — Дь.: Бичик, 2006. — 112 с.
* Түүл буолан сүтүмэ : сэһэн / Г. В. Нельбисова. — Дь.: Бичик, 2008. — 208 с.
* Син биир күүтэр эбиппин… : сэһэн / Г. В. Нельбисова. — Дь.: Бичик, 2011. — 176 с.
* Эн уонна мин. Эн кэргэниҥ… : сэһэн / Галина Нельбисова. — Дь.: Бичик, 2012. — 189 с.
* Сунтаар кыргыттара — ырыа түһүлгэтигэр / Г. В. Нельбисова. — Дь.: Сайдам : 2013. — 64 с.
# Интеррос

Интеррос (Interros Global Invest), Арассыыйа биир бөдөҥ чааһынай инвестиционнай бөлөҕө.
2022 сыллаахтар Тинькофф Банк 3% дьиҥнээх сыанатыттан рэкеттаан ылбыта.
# .cr

.cr диэн Коста Рика үрдүк таhымнаах ил домена.
# Бруней

Бруней диэн Соҕуруулуу-илин Азияҕa, Борнео арыы хоту өттүгэр, Соҕуруу Кытай байҕалын кытылыгар турар дойду. Малайзия, Саравак диэн илиниин кирбиилэhэр.
# Даҕаамыр

Даҕаамыр — этиигэ предмет аатыгар сэргэ атын ааты биэрэн быһаарар этии чилиэнэ.
Даҕаамыр – быһаарар тыл кэннигэр турар быһаарыы, ордук чопчулуур суолталаах буолан, этиигэ соппутуойунан араарыллар. Барамай аатыгар эбии иккис эбии ааты биэрэр оннук быһаарыы.
Холобур: Амма Аччыгыйын, саха норуотун биир уус уран тыл маастарынан аатырбыт суруйааччыбытын, билбэт киһи суоҕа буолуо.
# Киото

Киото (дьоп. 京都市) диэн Дьоппуон биир улахан ордук аныгы куората буолар. Дьонун ахсаана - 2 млн, агломерациятынан 20 млн.
# Дархан (куорат)

Дархан диэн Моҕол Уус үһүс улахан куората, дьонун ахсаана 85000 киһи (2022).
# Бинтиэпкэ

Бинтиэпкэ (нуучч. Винтовка, Винтовальное ружьё) - нарезной уотунан эстэр сэп. Бинтиэпкэлэр сааларга киирсэллэр, ытарга икки илиилэринэн туталлар, уонна прикладын санныга анньаллар. Көннөрү саалартан уратыта, уоһун ис өттүттэн спираль быһыылардаах, ол быһыылары таарыйан буулдьа эргийэн барар, онон центробежнай күүс үөскүүр. Эргийэр буулдьа быдан көнөтүк, бигэтик көтөр.
«Винтовка» диэн термин Россияҕа 1856 сылга киллэриллибитэ, бастакаы сэбилэннигэ ылыммыт нарезной сааны ааттырга - «саллаат аайы ойдөнөр уонна төрүт үлэлиир принципын быһаарар аат» Ол иннинэ бары нарезтаах саалар Россия армиятыгар штуцер диэн ааттанар этилэр.

# Бинтиэпкэ
## История

Былыргы гладкоствольнай саалар (мушкеттар) таба ыталлара олус мөлтөх эбит, 100 м ыраахха турар сыалы табар улахан дьол буолар. Ол иһин, нарезной саалар үөскээбит сүрүн төрүөтэ саа точнаһын үрдэтиитэ буолбут. Бастакы уоһун иһигэр быһыылаах саалар XVI-с үйэҕэ баар буолбуттара. Россияҕа кинилэр ааттара - Винтовальнай пищаль (XVIII-c үйэҕэ дылы), ол кэниттэн штуцер, винтовальнай саа, уонна 1856-с сылтан ыла винтовка.
Нарезной саалар XVI-с үйэттэн баалларыттан даҕаны, кинилэр олус аҕыйах ахссаннарынан өҥөһуллаллар эбит. Тоҕо диэтэххэ оҥоһуута ынырык уустук (оччотооҕу технологияларынан) буолан, уонна иитиитин ыараханынан ( саа уоһун инититтэн иитиллии). Ол иһин, армияларга нарезной саалар оһуобай, ыраахха ытар саллаатарга эрэ бааллар эбит - егерьдарга.
Киэҥник бинтиэпкэлэр армияларга туттуллар буолбуттара XIX-с уйэ ортотуттан, Европа дойдуларын армияларга сэбилэниигэ ылбыттара - Дрейзе 1841 сыллах бинтиэпкэтин, Минье 1849 сыллаах бинтиэпкэтин, Энфилд 1853 сыл бинтиэпкэтин, Спрингфилд 1855 сыл образеһын бинтиэпкэтэ, Шарпс 1859 сыл карабина уонна Спенсер 1860 сыл магазиннах карабинын. Түмүгүнэн, пехота оборуонаты күүһүн ынырык күүһүрүүтэ буолбут.
Россияҕа, 1868 сылга сэбилэниигэ ылыммыт уоһун кэнититэн иитиллэр, тимир гильзалаах унитарнай ботуруоннаах Бердан бинтиэпкэтэ. 1891 сылга, 7,62 мм калибрдаах Мосин бинтиэпкэтэ - ити аатырбыт бинтиэпкэ онтон Россия Империятын уонна ССРС армияларыгар сэбилэһиннэригэр алта уонтан тахса сыл турбут.

# Бинтиэпкэ
## Бинтиэпкэлэр көрүҥнэрэ

* Автомат бинтиэпкэ (холобур - FN FAL)
** полуавтомат бинтиэпкэ (самозаряднай) - (холобур - СВТ-40)
* Снайпер бинтиэпкэтэ
* Карабин
* Салгын винтовка (воздушка)
* Обрез (уоһа эрбэнэн кылгатыллыбыт саа)
* Противотанковай саа - улахан калибрдаах, тааҥкалары утары туттуллар саа.
# 1880-с

1880-с cыллар — 1880 сылтан 1889 сылга диэри