yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бастакы Хаҥалас

Бастакы Хаҥалас нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өлөөкө Күөл.
Улуус кииниттэн 218 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 560 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Өлөөкө Күөл - 557 уонна Суойуҥу - 3 киһи.

# Бастакы Хаҥалас
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# 1654

1654 сыл.

# 1654
## Туох буолбута

* Тохсунньу 11 — Арауко сэриитэ: Олохтоох мапуче-уилличе омуктар Соҕуруу Чиилигэ Буэно өрүскэ Испания аармыйатын кыайбыттар.
* Тохсунньу 18 — Украинаҕа Переяслав раадата буолбут. Онно Запорожье сэриитин сирэ-уота Нуучча саарыстыбатыгар холбоһорун туһунан быһаарыы ылыллыбыт.
* Кулун тутар 22 — Москубаҕа Богдан Хмельницкэй посольствота Запорожье казаактарын статустарын быһаартара кэлбит.
# Флейта

Флейта диэн музыка инструмена. Флейтаҕа оонньуур киһини флейтист диэн ааттыллар.
Флейта араас арааһа элбэх. Үксүгэр концерт флейтата до нотаҕа турар, Ону тэҥэ атын флейталар бааллар, пиколо, альт уонна басс флейталар.

# Флейта
## Историята

Флейта бириэмэ устата уларыйбыт. Бастакы флейта боростуой соҕус этэ, уонна Ренессанс флейтата диэн ааттанара. Барокко бириэмэтигэр флейта диэн суруйар диэн тэрили ааттыыр буолбут, онтон флейта аата траверсо диэн этэ. Булкуйбатыннар диэн Теобальд Боем флейтаны улаханнык тыаһыыр гына уонна тоннарын элбэтэх гына уларыппыт. Ол уларытыылар кэнниттэн билиҥҥи флейта буолбут.
Флейта репертуара олус улахан. Барокко бириэмэтин композитордара оркестрга киэҥник тутталлара, үксүгэр иккилии, уонна концерттары хос муузыкатын уонна флейтаҕа анаммыт музыканы айбыттара. Бу билиҥҥигэ дылы салҕана турар. Хас оркестр аайы иккилии, сороҕор түөрт флейта баар буолааччы. Сороҕор биир пикколо эбэтэр альто флейтата баар буолар. Судургу флейтаттан үөһээ эбэтэр аллараа тыаһыыллар.
Флейта үөһээ ноталары чаҕылхайдык уонна сэргэхтик ылар. Ону истэргэ, холобура Бах Скерцо си-минор истиэххэ сөп. Ону тэҥэ флейта санаарҕабыл музыкатын эмиэ аллараа октаваҕа ыллаатахха тахсар, ону Дебюсси Послеполуденный отдых фавна истиэххэ сөп.

# Флейта
## Оонньонуута

Флейта микротональнай музыканы биэриэн сөп, тарбаҕы хайдах уураргыттан тутулуктаах. Флейта тыаһа араас буолуон сөп.
Флейта биир мастан оҥоһуллубут инструмент буолар, ол гынан баран билигин тимиртэн оҥоһуллар. Урут мастан оҥоһуллар буоллаҕына брасс инструменыттан атына диэн уос хамсаабат. Флейта оонньооччулара ону көнөтүк туталлар, уонна салгыны үрэллэр. Салгын вибрацияны үөскэтэр, онтон тыас тахсар. Араас кнопкалары баттатахха уонна салгыны атыннык үрдэххэ тыаһа уларыйар. Флейта тыаһа үрдүк буолар, композитордар тыаһын чыычахха майгыннаталлар. Флейта атын инструменнары кытары, ол курдук скрипканы уонна пианиноны кытары барсар. Флейта диэн араас ансамбльларга биир наадалаах инструмент буолар.

# Флейта
## Материал

Флейта арааһа элбэх, материала эмиэ араас. Үксэ үрүҥ көмүстэн, кыһыл көмүстэн платинаттан оҥоһуллар, уонна мас туттуллар. Флейта сыаната материалтан тутуллуктаах, ол гынан баран араас оонньуур ситуацияларга атын даҕаны флейталар барсыахтарын сөп буолар.

# Флейта
## Флейта араастара
### Индия уонна Китай флейталара

Саамай эргэ флейта Индияҕа оҥоһуллубута. Индияҕа флейтаны бансури диэн аатыыллар, биир эрэ тонунан онньуур уонна бамбууктан эбэтэр сахарнай тростниктан оҥоһуллар. Кытайга боростуой флейта туттуллар, эмиэ тона суох. Кытай флейтата сороҕор кыракый кумааҕы баар буолар, оччоҕуна тыас уларыйар.

# Флейта
## Галерея

Флейталар араас культураларга бааллар.
* Индияҕа флейта
* Бурмаҕа флейта
* Дьоппуоҥҥа флейта
* Aмерикаҕа
# Уолба

Уолба — бэйэтэ айылҕаттан, арыт киһи түһэрэн, уолбут эбэтэр уолан бүтэн эрэр улахан күөл онно, күөл оҥхойо, алаас.

# Уолба
## Өссө маны көр

Уолба нэһилиэк

# Уолба
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
# Орулҕан

Орулҕан сис - Верхоянскай сискэ киирэр. Полюс эргимтэтиттэн хоту диэкки 69° диэри сытар. 69° хоту өттө Хара Уулаах сис диэн ааттаах.
Өлүөнэттэн 150 км илин диэкки баар, муора таһымыттан ортотунан 600 м үрдүк. Ордук үрдүк хайата 2000 м тиийэр. Өлүөнэ уонна Дьааҥы билирэ буолар.
Геология өртүнэн триас уонна мезозой сланецтарыттан турар. Бу сис өрүстэрэ дириҥ уонна кыараҕас хочолоохтор. Сискэ 47 тарыҥ баар, уопсай иэннэрэ 14 кв.км.

# Орулҕан
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Греция драхмата

Греция драхмата (гир. Δραχμή, GRD) диэн Греция валютатын биирдигэ (1833–2002).
# Шишкин Михаил Юрьевич

Шишкин Михаил Юрьевич - стольник, аҕатын Шишкин Юрий Федоровичтыын 1705 сылтан 1709 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу дьон иннинэ уонна кэннинэ бойобуоданан Траурнихт Дорофей Афанасьевич олорбут.

# Шишкин Михаил Юрьевич
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Кэм кута

Кэм кута (Zeitgeist, Дух Времени ол эбэтэр Кэм кута), Аан дойду үрдүнэн ынырыктаахай шок аҕалбыт киинэ, 163 судаарыстыбаларга көрүллэргэ бобуллубут киинэ (олор ахсааннарыгар АХШка, Саха Сиригэр, Арассыыйаҕа) уонна 132 дойдуларга экстремисткэй курдук көрүллэр. 350 тылларга тылбаастаммыт киинэ (олор ахсааннарыгар нууччалыы уонна сахалыы). Киинэ ааптара - Петер Дьозеф (Питер Джозеф).

# Кэм кута
## Сүжета

Кэм кута киинэ этэринэн аан дойду дьоно барыта албынна олорор, дьиннээҕинэн аан дойду президеннэрэ, тойотторо бары биир киһиэхэ бас билинэллэр. Ол барыларын бас билэр киһи сэриини, терагы, бааны, расовай национал хамсааһыны, финансовай кризиһы, итэҕэли кини айбыт, ону акаары дьон итэҕэйэр. Дьиннээҕинэн Икки Аан Дойду сэриитэ харчы инниттэн барбыт. Барыта дьон олоҕо сымыйа диэн. Теракт норуоту түмэр биир способ буолар диэн...

# Кэм кута
## Аан Дойду дьонун хамсааһына

* http://www.thezeitgeistmovement.com
# 41

41 сыл.

# 41
## Туох буолбута

* Тохсунньу 24 — Үс Претория гвардееһа Калигуланы утары саагыбар тэрийбиттэр, Рим импиэрийэтин ыраахтааҕытын, кини ойоҕун уонна кыыһын өлөрбүттэр. Сорох сенатордар маны туһанан өрөспүүбүлүкэни сөргүтэ сатаабыттар да, сатамматах, онон тиһэҕэр тыыннаах хаалбыт Калигула ыарыһах таайа Клавдий импэрээтэр буолбут.
* Тохсунньу 25 — Түүҥҥү сүбэлэһии кэнниттэн Сенат Клавдийы Рим импэрээтэринэн аныырга сөбүлэспит.
# IS/LM моделэ

IS/LM моделэ диэн макроэкономика сэбэ. Мал, сервис уонна харчы баhаардарын интэриэс таhымнарын уонна чахчы оҥоhуктарын сыhыаннарын көрдөрөр. IS уонна LM токурдар быhа охсуулара "бүттүүн тэҥнэһик" буолар, онно экономика бары баhаардарыгар биир кэмнээх тэҥнэһик турар.
# Петровка (Одесса уобалаһа)

Петровка (укр. Петрівка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 647 (2011).
# Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс

Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс - тумустаах сарыы этэрбэс көрүҥэ. Икки кытыытынан кыһыл сукуна сыыйыылаах хара бэйбириэт билэлээх, ойуута-талата суох.

# Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс
## Өссө маны көр

* Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
# Дайҕа

Дайҕа диэн быйаҥ (табаар уонна өҥө) күндүлүгүн харчылаах кээмэйэ. Атыылааччы атыылаһааччыга быйаҥын хас харчыга биэрэрэ. Дайҕа кээмэйэ ырыынакка хааччыйыы уонна ирдэбил дьайыытынан быһаарыллар.
# Арассыыйа фильтрационнай хаайыылара Украинаҕа

Арассыыйа фильтрационнай хаайыылара Украинаҕа — Владимир Путин, ФСБ уурааҕынан украиннары пыткалыыр хаайыылар уонна лааҕырдар Украина Арассыыйа сэриитэ кэмигэр.
Сүрүннээн украиннары күүстэринэн Арассыыйаны кырбыы кырбыы таптаталлар, тириилэрин сүлэллэр, тыҥырахтарын туураллар.
Аан Дойдуга Арассыыйа геноцид биир көрүҥэ барар диэн биллибитэ.
# Панаама (куорат)

Панаама (Panamá) диэн Панаама Өрөспүүбүлүкэтин киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 813,097, тула эргинниин 1,206,792. Чуумпу океан кытылыгар, Панаама ханаалыгар турар. Дойду политика уонна салалта киинэ.
# Кырымлы, Ахмед Ихсан

Ахме́д Ихса́н Кырымлы́ (тур. Ahmed İhsan Kırımlı, крым-тат. Ahmed İhsan Qırımlı, Ахмед Ихсан Къырымлы; 23.04.1920 — 11.12. 2011) — крым-татар төрүттээх турок эмчитэ, политик, бэйиэт уонна филантропиянан дьарыктанар киһи, Турция министрдэрин кабинетын чилиэнэ, Турция улуу национальнай мунньаҕын түөрт төгүллээх чилиэнэ, уонна да 1987-2011 сылларга Крым-татар холбоһугун салаайыччыта. Ахмед Ихсан Кырымлы аатынан литэрэтиирэ күрэҕэ баар.
Медицинскэй туризмҥа, термальнай туризмҥа, оҕолор доруобуйаларыгар уонна дьиэ-кэргэн олохтонуутугар аналлаах научнай үлэлэр ааптара. Ол туран хоһоонору уонна мемуардары суруйар.

# Кырымлы, Ахмед Ихсан
## Олоҕо

Ахмед Ихсан Кырымлы Турцияҕа көспүт крым татардарын ыалыгар төрөөбүтэ. Кини хос эһээтэ Бахчисарайга түөлбэ муфтията этэ.
1947 сыллаахха Стамбул университет медицина салаатын бүтэрбитэ. Лондоҥҥа интернатураны ааспыта. АХШ сорох балыыһаларыгар эмчитинэн үлэлээбитэ. Зухал Чичек Кырымлы диэн докторы ойох ылбыта, кэргэнниилэр икки оҕолоохторо
# Черов Иван Данилович

Черов Иван Данилович (1938—2017) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Палататын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Черов Иван Данилович
## Олоҕун олуктара

* 1938 сыллаахха от ыйын 20 күнүгэр Абый оройуонун Мугурдаах нэһилиэгэр төрөөбүт.
* Дьокуускайдааҕы сибээс техникумун, Саха государственнай университетын, ССКП КК иһигэр общественнай билимнэр Академияларын бүтэрбит.
* 1957 сылтан киинэ стационарыгар моториһынан үлэлээбит.
* 1962 сылтан — комсомол үлэтэ.
* 1972 сылтан — Дьокуускай норуодунай депутаттарын куораттааҕы Сүбэтин исполкомун солбуйааччыта, бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта, бэрэссэдээтэлэ; ССКП Булуҥ оройуонунааҕы райкомугар бастакы секретарь.
* 1983 сылтан — Саха АССР культуратын миниистирэ.
* 1986 сылтан — ССКП обкомун салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1988—1991 сс. — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 1992 сылтан — Саха АССР транспорын уонна сибээһин миниистирэ.
* 1994 сылтан — «Лена» сайдыы экономическай зонатын генеральнай директора.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин IX, X уонна XI ыҥырыыларын депутата, Ил Түмэн I уонна II ыҥырыыларын депутата.
«Строительно-производственная фирма «Черов и К» тэрилтэ директора.

# Черов Иван Данилович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Икки Бочуот Бэлиэтэ уордьан
* «За заслуги перед Отечеством» IV ст. уордьан
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2013)
* Абый улууһун ытык киһитэ
* Дьокуоскай куорат ытык киһитэ
* Булуҥ улууһун ытык киһитэ
# Аутсорсинг

Аутсо́рсинг (ааҥл. outsourcing: (outer-source-using) тас күүһү/өҥөнү туһаныы) — дуогабар быһыытынан тэрилтэ атын тэрилтэттэн туох эмэ өҥөнү оҥотторууга идэтийбит үлэһиттэри наймылаһыыта. Манна быстах кэмнээх өҥөнү оҥорууттан атына диэн уһун болдьоххо дуогабар түһэрсиллэр.
Тэрилтэ көдьүүһүн үрдэтэргэ уонна босхоломмут тэрээһиннээх, үп- харчы уонна дьон ресурсаларын туһанарга эбэтэр улаханнык болҕомтону эрэйбэт күүһү түмэргэ кыаҕы биэрэр.
Россия предпринимательствотыгар уотунан хааччыйыы, офиһы үлэлэтиини (холобур, дьиэни- уоту ыраастааһын), тылбаас өҥөтүн, транспорт өҥөтүн оҥоруу, компьютернай инфраструктураны сайыннарыы, реклама өҥөтүн хааччыйыы, куттал суох буолуутун хааччыйыы курдук функциялара үгүстүк оҥоһуллаллар.
Институт иэһэ (Чочума, АХШ) көрдөрүүтүнэн предприятиелар үлэлэрин оптимизациялааһын көрүҥүнэн, ордук үп уонна бухгалтерскай учуот эйгэтигэр кэтээн көрөр. 1997 сыллаахха Америка управлениятын Ассоциацията тэриллибит Статистика көрдөрбүтүнэн, оччолорго ыйытыллыбыт фирмалар ахсааннарыттан 20 %- на аҕыйах харчы уонна бухгалтерскай операцияларга, оттон 80 %- на административнай функциялар сорҕолорун көрдөрбүтэ.

# Аутсорсинг
## Сокуон күүһүгэр ыспыраапкалар

Кэккэ түгэннэргэ тэрилтэ туһааннаах тэрилтэлэри толорууга функцияны биэрэргэ эбээһинэстиир. Холобур, паевой инвестиционнай фонда бэйэтин активтарынан учуоту, хонтуруолу уонна салайыы бэйэтэ оҥорор кыаҕа суох. Ол туһугар салайар компаниялар өҥөлөрүгэр, аудиторыгар уонна салайар компанияларыгар кэлиэхтээх.

# Аутсорсинг
## Саамай тарҕаммыт көрүҥэ

Бүгүҥҥү күҥҥэ аан дойдуга бизнес- процесстар барылларын араас көрүҥэ баар, олортон үгүстэрэ Россия тэрилтэлэригэр эмиэ ситиһиилээхтик туттуллаллар. Хас биирдии тэрилтэҕэ бэриллиэхтээх процесстар уратыларыттан, тус сыаллаах соруктарыттан уонна соруктарыттан көрөн, атын- атын уратылаһыахтарын сөп. Ол да буоллар, предприятиелар үгүс кээмэйдэриттэн тутулуга суох хас да характер холобурдара баар.
# Тууйас

Тууйас — туоһунан оҥоһуллубут кыра иһит.

# Тууйас
## Тыл суолтата

Мас түгэхтээх, иһинэн киирэр мас хаппахтаах, туоһунан оҥоһуллубут кыра иһит. Атын суолтата. Саккырыыр дьоно кыра мас уһааты тууйас дииллэр эбит.

# Тууйас
## Көрүҥнэрэ

* Хороох тууйас
* тууйака —- кыра тууйас

# Тууйас
## Оҥоһуута, туһаныыта

Аҕыйах хонукка сиир арыыны сиргэ-уокка илдьэ сылдьарга аналлаах мас түгэхтээх, хаптаһын хаппахтаах, ньолбоҕор (арыт төгүрүк) айахтаах, көнө эркиннээх, 1,5—2 киилэ арыы киирэр истээх туос иһит. Тууйастаах арыы өҥүрүк куйааска ууллубат, аҕырбат.

# Тууйас
## Тыл туттуллуута
#### Ырыаҕа

Биллиилээх ырыаһыт, мелодист Анастасия Варламова «Туос тууйастар» диэн ырыалаах:
* Тиһэх бырастыы кэриэтэ
* Долгуҥҥа уйдаран,
* Туртаҥныы усталлар
* Туос тууйастар.
# Ромны

Ромны (укр. Ромни) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 32 582 (2023).
# Тойон ытаабыта

Тойон ытаабыта — кыракый алаас Мэнэ-Ханалас улууһугар.
# Бадминтон

Бадминтон диэн ракеткалаах спорт, биирдии эбэтэр паараласпыт оонньооччулар, чэрчиктэммит сиргэ илим нөҥүө воланы ракетканан охсон бырахсаллар. Волан чэрчиктэммит сири таарыйдаҕына, ол хамаанда кыаттарар.
# 1964 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XVIII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1964 сыллаахха Дьоппуон Токио куоратыгар буолан ааспыттара.
# Кырыы

Кырыы — географияҕа: сир бүүрүгэ, ойоҕос өттүнээҕи бүтэр уһуга.

# Кырыы
## Өссө маны көр

* Кытыы

# Кырыы
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
# Рик уонна Морти

«Рик уонна Морти» (ааҥл. Rick and Morty) - Улахан дьоҥҥо аналлаах, научнай фантастическай мультик. Джастин Ройланд уонна Дэн Хармон бу мультигы иккиэн кыттыһан айбыттара. АХШка премьерата тохсунньу 2 күнүгэр 2013 сылга буолбута. Сүрүн ис хоһооно.

# Рик уонна Морти
## Ыйынньыктар

* «Рик и Морти» на 2х2.tv
* «Рик и Морти» на IMDb.com
# Хоту Атлантик Үлэх Тэрилтэтэ

Хоту Атлантик Үлэх Тэрилтэтэ (ааҥллыы North Atlantic Treaty Organization — NATO, французтуу Organisation du traité de l'Atlantique nord — OTAN) диэн сэбилэниилээх холбос. Муус устар 4, 1949 Хоту Атлантик Үлэҕинэн тэриллибит. Салалтата Брюссель (Бельгия) куоракка баар. Тэрилтэ холбоhуктаах көмүскэнии систематын тутуhар, ол аата бары кыттааччы иллэр тастан саба түһүүгэ бииргэ сомоҕолоон хардараллар.
# Муора таһымыттан үрдүгэ

Муора таһымыттан үрдүгэ, үс кээмэйдээх куйаар координататын биир кээмэйэ (атын икки — кэтирээһин уонна усталааһын). Ханнык эмит точка нуултан (ол аата муора таһымыттан) төһө үрдүк баарын көрдөрөр.
Төһөннөн бу кээмэй улаатар да (муора таһымыттан үөһэ таҕыстах аайы) салгын баттааһына намтаан иһэр.
Сиргэ ордук үрдүк чыпчаалынан буолар Гималай хайаларыгар баар Эверест хайа, кини үрдүгэ муора таһымыттан 8844,43 миэтэрэ. Саха сиригэр ордук үрдүк чыпчаалынан буолар Улахан Чыыстай сискэ баар Победа хайа (3002 миэтэрэ).
Аан дойдуга ордук намыһах кураанах сиринэн Өлбүт байҕал кытыла буолар, кини муора таһымыттан 417,5 миэтэрэ аллараа сытар.

# Муора таһымыттан үрдүгэ
## Өссө маны көр

* Балтик байҕал таһымын системата.
# .sl

.sl диэн Сьерра Леоне үрдүк таhымнаах ил домена.
# ZTE Grant S

ZTE Grant S, ZTE тэрилтэ биир биллэр флагман смартфона уонна техническай характеристикатынан Samsung Galaxy S4 конкурена буолар. Аан Дойдуга 2013 сыллаахха Самсунг Гэлэкси С4 уонна Айфон 5 кытта тэҥҥэ атыыга лидерскай позициалаах.
# Тиэлиги (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Тиэлиги' — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бастакы Наахара нэһилиэгин киинэ.

# Тиэлиги (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Бастакы Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Томмот

Томмот диэн Алдан улууhун куората. Олохтоохторун ахсаана 8 684 киһи (2009 сыл). Алдан өрүскэ турар, Дьокуускайтан 390 км, Алдантан 65 км. Тимир суол станцията (Беркакит — Томмот — Дьокуускай).

# Томмот
## Томмоттон төрүттээхтэр

* 1930 сыл ахсынньы 22 күнүгэр Буйаҕаҕа төрөөбүтэ Мыреева Анна Николаевна — филология билимин кандидата,
Административнай киинэ: Дьокуускай
Алдан | Бүлүү | Верхоянскай | Ленскэй | Мирнэй | Нүөрүҥгүрү | Ньурба | Орто Халыма | Өлүөхүмэ | Покровскай | Томмот | Удачнай
# Мэҥэ

Мэҥэ - төрүт-уус тыл. Э.К.Пекарскай маннык быһаарбыт:"Мэҥэ - непреходящий, вечный; большой, обширный, пространный; мэҥэ таҥара - неизмеримое небо (мэҥэ халлаан); небо, местопребывание Бога; өлбөт мэҥэ уута - вечная вода, оживляющая вода. (с1558)/.../Былыргы тюрдуу бэҥтү - вечный; памятник; бэҥкү - памятник; бэҥкү хайа, мэҥкү хайа - скала с писаницей (вечная скала); мэҥи - вечный; мэҥү - вечность, бесконечность, постоянный./.../Мэҥэ топоним буолбута олус элбэх. Холобурдар: Мэҥэ, Үрүҥ Мэҥэ, Мэҥэлээх, Мэҥэ алаас, Мэҥэ Тиит, Мэҥэ анна, Ойуун Мэҥэтэ, Оҕо Мэҥэтэ, Оҕонньор Мэҥэтэ /.../

# Мэҥэ
## Туһаныллыбыт сирдэр

Багдарыын Сүлбэ "Улуустар ааттара" Бичик, 2001 с. 71 стр.
# Маар (суолталара)

Маар хас да суолталаах тыл.
* Маар — үкэр, кылыс, муох үүнээйилээх, дулҕалаах, ыарҕалаах, онон-манан буомурбут, эриллэ хаппыт мастардаах тайҕа ортотунааҕы бадарааннаах сир
* Маар — Ньурба улууһугар Түмүк нэһилиэгин киинэ.

# Маар (суолталара)
## Өссө маны көр

* Маар-Күөл — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ.
* Маар-Күөл — Сунтаар улууһугар Маар-Күөл нэһилиэгин киинэ.
* Маар тэмиэрийэ (лат. Boletinus paluster (Peck.) Peck., нуучч.: Болетинус болотный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
* Маар хатыҥаайыта (лат., нуучч.: Берёзовик болотный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Сиэмэн

Сиэмэн диэн тутууга туттуллар хойуннарар кытаатыннарар сэк. Сиэмэн иһилигэ - бытарыйбыт клинкер уонна гиипсэ. Клинкер диэн оппуос уонна туой ититиллибит булкааһа. Сиэмэҥҥэ араас кэлимнээх ууну, кумаҕы, хайыры, минерал эбииликтэри эбэн бетону уонна таастыйары оҥорон таhаараллар. Сиэмэн ордук тарҕаммыт көрүҥэ Портленд сиэмэнэ (Portland cement) буолар.
# E-mail

E-mail (ааҥл. Electronic mail — электроннай почта, имэйл) — көмпүүтэр ситимнэринэн электроннай суругу ыытыы уонна тутуу ньыматыга (технологията).
Аан бастаан 1965 сыллаахха баар буолбута. Массачусетс технологическай институтун (MIT) үлэһиттэрэ Ноэль Моррис уонна Том Ван Влек mail диэн ааттаах программаны IBM 7090/7094 көмпүүтэргэ турар CTSS (Compatible Time-Sharing System) операциялыыр тиһиккэ анаан суруйбуттара.

# E-mail
### Хронология

* 1996 сыл, от ыйын 4 — Hotmail диэн урбаан сервис аһыллыбыт. Сервис аһыллыбыт күнүн соруйан АХШ тутулуга суох буолуутун күнүгэр түбэһиннэрбиттэрэ, ол интернет-провайдердартан тутулуга суох буолууну кэрэһэлиир этэ.
* 1997 сыл, кулун тутар 8 — Yahoo! хампаанньа RocketMail диэн босхо почтовай сервиһи атыыласпыт. Yahoo! Mail баар буолбут
* 1998 сыл, алтынньы 15 — Mail.ru босхо электрон почта сервиһэ аһыллыбыт.
* 2000 сыл, бэс ыйын 26 — Яндекс.Почта үлэлэтин саҕалаабыт — Яндекс хампаанньа босхо сервиһэ.
* 2000 сыл, атырдьах ыйын 1 — Рамблер/почта — Рамблер хампаанньа босхо сервиһэ.
* 2004 сыл, муус устар 1 — Gmail үлэтин саҕалаабыт, Google хампаанньа босхо сервиһэ.
# Саха былыргы ырыата

Саха былыргы ырыата — саха омук тылынан уус-уран айымньытын көрүҥэ (жанра). Былыргы саха куруук ыллыы сылдьарын туһунан омук чинчийээччилэрэ бэлиэтээн сурукка киллэрбиттэрэ хаалбыт. Вацлав Серошевскай, холобур маннык суруйбута: "Сахалар ырыаны таптыыллар. Айанньыт саха суолларынан иһэн уонна элбэх киһилээх-сүөһүлээх сиргэ куруук ырыаны истэр. Сороҕор дьаам сүүрдээччи ыллаан киирэн барыа, сороҕор аара баран иһэр айанньыт ыллаан ааһыа, сороҕор — суол кырыытыгар мас мастыы сылдьар киһи, сороҕор — хаппыт мас сыыһа хомуйа сылдьар кыыс". Былыргы саха туох баар санаатын, үөрүүтүн, хомойуутун ырыа гынан ыллыыр, тойук оҥорон туойар. Онон ырыа кини олорбут олоҕун, билиитин-көрүүтүн, итэҕэлин, бөлүһүөпүйэтин, устуоруйатын бүтүннүүтүн көрдөрөр
# Билюкина Алла Афанасьевна

Билюкина Алла Афанасьевна, литературовед, филология доктора.

# Билюкина Алла Афанасьевна
## Олоҕун олуктара

* 1934 сыл ахсынньы 21 күнүгэр Москва куоракка төрөөбүтэ.
* 1957 сыллаахха МГУ филология факультетын бүтэрбитэ.
* 1959 сылтан Тыл, литература уонна устуоруйа институутугар лаборанттан сүрүннүүр наука сотруднигар диэри үүммүтэ.
* 1969 сыллаахха кандидат диссертациятын көмүскүүр, темата “Якутская советская драматургия”,
* 1998 сыллаахха доктор диссертациятын көмүскүүр, темата “Якутская драматургия: Истоки. Эволюция. Концепция личности”.

# Билюкина Алла Афанасьевна
## Айымньылара

* Якутская советская драматургия тридцатых годов. – Якутск: Якуткнигоиздат, 1971.
* Роль русской литературы в возникновении и становления якутской литературы. – Якутск: Якут. науч. центр СО РАН, 1980.
* Якутская советская драматургия 20-х годов. – Новосибирск: Наука, 1982.
* Якутская советская драматургия: (Зарождение и развитие соц. реализма). – М.: Наука, 1988.
* Языческие обряды якутов: (Истоки якут. драмы). – Якутск: Якут. науч. центр СО РАН, 1992.
* Национальное и общечеловеческое в якутской драме 20-х годов. – Якутск, 1997.
* Алампа... (Жизнь в творчестве). – Якутск: ЧИП Ли В.Г., 2001.
* Из истории литературно-художественной мысли Якутии ХХ века. – Якутск: Изд-во ЯГУ, 2002.
* В.В. Никифоров Манчаары тyoкyн пьесатын туhунан. В.В. Никифоров (Кyлyмнyyр) – человек и личность: Материалы науч.-практ. конф. – Якутск, 1997.

# Билюкина Алла Афанасьевна
## Өссө маны көр

* Якутское литературоведение. Развитие гуманитарных исследований в Якутии. – Новосибирск, 1981. – С. 139-144.
* Роль русской литературы в возникновении и становлении якутской драматургии. Взаимодействие литератур народов Сибири и Дальнего Востока. – Новосибирск, 1983. – С. 124-132.
* Взгляд в минувшее: [Спектакль “Ханидуо и Халерхаа в постановке реж. А.С. Борисова”]; Как это было в Сезуане; Из истории Саха театра. Андрей Борисов и Саха театр: На рубеже столетий. – Новосибирск, 2000. – С. 259-261; 279-281; 299-301.
* Бурцев Д. От истоков до наших дней: (О монографии “Якут. сов. драматургия”). Соц. Якутия. – 1989. – 22 июля.
* Шестаков Е. Саха литературнай уус-уран литературатын критикатын сайдыыта. Кыым. – 1973. – Бэс ыйын 7 к.
* Билюкина Алла Афанасьевна. Ученые-исследователи Института языка, литературы и истории: Биобиблиогр. справ. – Якутск, 1995. – С. 44-45. – Библиогр.: 4 назв.
* Биобиблиографический справочник Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.

# Билюкина Алла Афанасьевна
## Ылыллыбыт сирэ

* Национальнай библиотека саайта Архыыптаммыт 2006, Ыам ыйын 17 күнүгэр.
* Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.
# Матсуо Басө

Матсуо Басө (дьоп. 松尾 芭蕉, 1644 – Сэтинньи 28, 1694) диэн Дьоппуон Эдо периодын бастыҥ биллиилээх поэта. Кылгас уонна ырылхай хайку (дьоп. 俳句) ууhа.

# Матсуо Басө
## Үлэлэрэ

* Kai Ōi (Хаба оонньуута) (1672)
* Minashiguri (Мылчыстаҕас кастан) (1683)
* Nozarashi Kikō (1684)
* Fuyu no Hi (Кыhыҥҥы күннэр) (1684)
* Haru no Hi (Сааскы күннэр) (1686)
* Kashima Kikō (Касима ытык сиргэ сылдьыы) (1687)
* Oi no Kobumi эбэтэр Utatsu Kikō (1688)
* Sarashina Kikō (Сарасина дэриэбинэҕэ сылдьыы) (1688)
* Arano (Кумах куйаар) (1689)
* Hisago (Калабас) (1689)
* Sarumino (Эбисийээнэ ардах соно) (1689)
* Saga Nikki (Сага күннүгэ) (1691)
* Bashō no Utsusu Kotoba (Банан маhын көһөрөн олордуу) (1691)
* Heikan no Setsu (Соҕотохсуйуу) (1692)
* Sumidawara (Мас чохтоох куул) (1694)
* Betsuzashiki (Туспа хос) (1694)
* Oku no Hosomichi (Кыараҕас суол дириҥ хотуга) (1694)
* Zoku Sarumino (Эбисийээнэ ардах соно, салҕыыта) (1698)
# Уулаах-Аан (Хаҥалас улууһа)

Уулаах-Аан — Хаҥалас улууһун Дьэр нэһилиэгин киинэ.

# Уулаах-Аан (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Дьэр нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)