yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра

А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра, Дьокуускай куоракка баар театр.

# А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра
## Устуоруйата

* 1920 сыллаахха аһыллыбытынан ааҕыллар. Бу сылга поэзияны уонна литэрэтиирэни таптааччылар кружок чилиэннэрэ Приказчиктар дьиэлэригэр М. Горькай "На дне" диэн пьесаны туруорбуттар.
* Кэнники дьылларга аан дойду драматургиятын, сэбиэт ааптардарын пьесалара туруоруллубуттара.
* 1970 - 1980 сыллардаахха сүрүн режиссерынан В.Я. Келле-Пелле үлэлээбитэ. Бу кэм олус ситиһиилээх сылларынан ааҕыллар.
* В. Шукшин "А поутру они проснулись" диэн пьесата 360 төгүл тахсыбыта. В. Антонов, сүрүн ороулу оонньообут П. Ойуунускай аатынан Ил бириэмийэни ылбыта.
* 1998 сыллаахха Академическай аат иҥэриллибитэ.
* 2000 сыллаахха А.С. Пушкин аата иҥэриллибитэ.
* Сибиир уонна Уһук Илин куораттарыгар гастролларга элбэхтик барар.
* 1992 сыллаахха МХАТ студия-оскуолатын филиала аһыллар.

# А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра
## Театр параметрдара

* Саалатыгар миэстэ ахсаана — 440
* Сцена кэтитэ — 10,3 м
* Сцена дьириҥэ — 10,7 м
* Трюмнаах
* Оркестрга аналлаах иин кэтитэ — 1,72 м

# А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра
## Ылыллыбыт сирэ

* Театральная Россия
# Күстэх

Күстэх (лат. Leuciscus Leuciscus, нууч. елец) — уһун эттээх-сииннээх кыра балык. Тас көрүҥүнэн кыһыл харахха майгынныыр гынан баран этин-сиинин үрдүгэ арыый намыһах уонна дьылыгыр. Көхсө хараҥа от күөхтүҥү, ойоҕосторо үрүҥ көмүстүҥү, өрөҕөтө кылабачыгас үрүҥ. Хараҕа араҕас. Түөһүн, өрөҕөтүн уонна кэлин лаапчааннара сырдык оранж өҥнөөхтөр, ыыр кэмигэр ордук чаҕылхай буолаллар. Көхсүн уонна кутуругун лаапчааннара сиэрэй.
Саха сиригэр 28 см дылы улаатар, ыйааһына 410 г тиийэр.
Саха сирин бары өрүстэригэр кэриэтэ баар, Хрома өрүскэ көстүбэт.
11 сааһыгар дылы олорор.
2 сааһыгар ууһуур кыахтанар. Сааскы муус хамсыан иннинэ кыстаабыт сирдэриттэн өрүһү өксөйөллөр. Муус барбытын кэннэ өрүһүттэн уонна кэтирээһинтэн тутулуктанан ыам ыйын бүтэһик декаадатыттан бэс ыйын бүтүөр дылы ыыллар. Биир кэмҥэ 2-14 тыһ. искэҕи таһаараллар. Искэҕин диаметра 0,2-1,6 мм. Искэх үүнээйигэ хатанар.

# Күстэх
## Өссө маны көр

Тэҥэли

# Күстэх
## Ылыллыбыт сирэ

Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
# Герасимов Ефим Михайлович

Герасимов Ефим Михайлович
1911 с. Хара нэһилиэгэр төрөөбүт.
Оскуолаҕа үөрэммэтэҕэ, ликбезкэ үөрэнэн былыргы сиэринэн үөрэхтэммитэ.
1929 с. народнай суут сэтээтэлинэн быыбардаммыта.
1930-1931 сс. Батараактар союзтарын оройуоннааҕы комитетын председателэ.
1931-1937 сс. оройуоҥҥа сир салаатын сэбиэдиссэйэ.
1937-1938 сс. кулун тутарга диэри Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун райсоветын председателэ.
1938 с. кулун тутарга "норуот өстөөҕө" аатыран хаайыллыбыта, ити сыл балаҕан ыйыгар Дьокуускай түрмэтигэр сытан өлбүтэ.
1956 с. Ефим Михайлович Герасимов буруйа суоҕа дакаастанан реабилитацияламмыта.
Колхозтарга сиртэн үүнүүнү ылыыга, сүөһүттэн ылыллар бородууксуйаны үрдэтиигэ оройуон ситиһиилэрин иһин 1936 с. Саха КСК-тэ Герасимов Ефим Михайловиһы Бочуотунай грамотанан наҕараадалаабыта.
# Элгэс улууһа

Элгэс улууһа. Билиҥҥи Абый уонна Муома улуустар биир Элгэс улууһа этилэр. 1830 сыллаахха диэри киинэ Зашиверскай куорат этэ.

# Элгэс улууһа
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуускай, 2004.
# Кус баттаҕа бэргэһэ

Кус баттаҕа бэргэһэ - күһүн-саас кэтиллэр олус дьэрэкээн өҥнөөх бэргэһэ

# Кус баттаҕа бэргэһэ
## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

* Хороох бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Хабах бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
# Olympus

Olympus Corporation (Олимпус Корпорацията), Дьоппуон элбэх профильга бастаан иһэр оптическай линзалары оҥорор тэрилтэтэ, билиҥҥи кэмҥэ NASA , Роскосмос уонна араас байыаннай спутниктар Олимпус линзаларын тутталлар. Ону таһынан боростуой дьоҥҥо профессиональнай фотоаппараттары оҥорорунан биллэр.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Mitsui Group империатыгар сыһыаннаах.
Салалтата — Токио.
Улахан линзалары үөрэтэр институттара - Токиоҕа (Дьоппуон), Филадельфия (АХШ), Штутгарт (Германия).
# Фрида Кало

Фрида Кало (Frida Kahlo, От ыйын 6 1907 – От ыйын 13 1954), Мексика уруhуйдьута. Кини уруhуйдууругар чаҕылхай өҥнөрү туттара. Кини үлэлэригэр Мексика төрүт култуураларын дьайыыта көстөр, Эуропа култууратын дьайыыта эмиэ баар. Ол курдук, Кало үлэлэригэр реализм, симболизм уонна сюрреализм истииллэрин туттар. Элбэх үлэлэрэ бэйэ мэтириэттэр буолаллар. Кало Диега Ривера диэн аатырбыт Мексика уруhуйдьутун ойоҕо этэ.

# Фрида Кало
## Библиография

* Fuentes, C. (1998). Diary of Frida Kahlo. Harry N. Abrams, Inc. (March 1, 1998). ISBN 0-8109-8195-5.
* Gonzalez, M. (2005). Kahlo – A Life Архыыптаммыт 2010, Тохсунньу 6 күнүгэр.. Socialist Review, June 2005.
* Arts Galleries: Frida Khalo. Exhibition at Tate Modern, June 9 – October 9, 2005. The Guardian, Wednesday May 18, 2005. Retrieved May 18, 2005.
* Nericcio, William Anthony. (2005). Архыыптаммыт 2004, Сэтинньи 6 күнүгэр. A Decidedly 'Mexican' and 'American' Semi[er]otic Transference: Frida Kahlo in the Eyes of Gilbert Hernandez.
* Tibol, Raquel (original 1983, English translation 1993 by Eleanor Randall) Frida Kahlo: an Open Life. USA: University of New Mexico Press. ISBN 0-8263-1418-X
* Turner, C. (2005). Photographing Frida Kahlo. The Guardian, Wednesday May 18, 2005. Retrieved May 18, 2005.
* Zamora, M. (1995). The Letters of Frida Kahlo: Cartas Apasionadas. Chronicle Books (November 1, 1995). ISBN 0-8118-1124-7
* The Diary of Frida Kahlo. Introduction by Carlos Fuentes. Essay by Sarah M. Lowe. London: Bloomsburry, 1995. ISBN 0-7475-2247-2
# IHI Corporation

IHI Corporation (толору аата 株式会社) — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ турбированнай двигатель, ракеталары, авиационнай техникалары оҥорор тэрилтэ.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

# IHI Corporation
## тэрилтэни бас билээччилэр

* Mitsui Group - 58% өлүүтүн бас билэр.
* Softbank - 30% өлүүтүн бас билэр.
* BlackRock - 9% өлүүтүн бас билэр.
* 3% өлүүтэ NYSE биржаҕа көҥүл эргийэр.
# 1731

1731 сыл.

# 1731
## Туох буолбута
### Чопчуланыахтаах

* Лаамы байҕалыгар Охуоскай (Лаамы) пуорда олохтоммут, Айаан пуорда 1844 сыллаахха олохтонуор уонна Дьокуускай-Ньылхан-Айаан суола аһыллыар диэри Саха сирин соҕотох байҕал пуорда этэ. Хомото чычаас буолан улахан ааллар ыраах тохтууллара.

# 1731
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 29 — Сенат уурааҕынан Саха уйуоһун састаабыттан Охуоскай сирдэрэ араарыллыбыттара, туспа Охуоскай салалта (Охотское правление) үөскээбитэ, киинэ Охуоскай остуруокка буолбута. Бу салалтаҕа Лаамы кытылын барытын, Үт сирин, Камчаатканы уонна Курил арыыларын киллэрбиттэрэ. 1849 сыллаахха Охуоскай Саха уобалаһыгар төттөрү киирбитэ.

# 1731
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 21 — Чуумпу далайга тахсар кытылы уонна арыылары харабыллыырга анаан Охуоскайга Сибиир байыаннай флотилията олохтоммут.

# 1731
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 9 — Арҕаа Казахстаҥҥа Кыччыгый Жуз хаана Абулхаир джунгаардартан көмүскэл көрдөөн Арассыыйа подданнайа буолбут. Казахстан Арассыыйа импиэрийэтин састаабыгар киириитэ саҕаламмыт.

# 1731
## Өлбүттэр

* ↑ Павел Левонович Казарян. 160-летие Якутско-Аянского тракта // Наука и техника в Якутии. — 2004. — № 1 (6).
# Бүлүү өрөгөйүн ырыата

Бүлүү өрөгөйүн ырыата.

# Бүлүү өрөгөйүн ырыата
## Ырыа ааптардара

Ырыа тылын Н. И. Иванов суруйбут, мелодиятын — А. И. Васильев. Васильев Алексей Иннокентьевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна, М. Н. Жирков аатынан Бүлүүтээҕи искусство оскуолатын преподавателэ. «Кэрэчээнэ» ырыа ансаамбылын салайааччыта. А. Васильев айбыт ырыалара — «Киэһээҥҥи Бүлүү» уонна «Сахам Сирин таптыыбын» — XX үйэ сүүс бастыҥ умнуллубат сахалыы ырыаларын ахсааныгар киирбиттэрэ.
# Дьаһаах

Дьаһаах, Ясак (монг. засаг — власть; тат. ясак — натур. подать, башк. яһак — подать, налог) — нуучча судаарыстыбата Сибиир туора урдустарыттан хомуйар түһээнэ. Үксүн түүлээҕинэн буолара.

# Дьаһаах
## Устуоруйа

Дьаһаах диэн тыл нуучча тылыгар кинилэр Сибиири баһылаан, остуруоктары тутаттаан олохтоох норуоттарга түүлээҕинэн нолуок (дьаһаах) түһэрэн хомуйар буолбуттарын кэннэ киирбитэ. Саҥа сирдэри баһылаан, дьаһаах төлөтөөһүн ыраахтааҕы уһун илиитин сүрүн сыала-соруга этэ. Дьаһааҕы хааһынаҕа күндү түүлээх кииһинэн, саһылынан уо.да.а. хомуйаллара, ардыгар сүөһүнэн кытта ылаллара. Бу хомуллубут күндү түүлээх хааһына сүрүн дохуота уонна эргинэр табаара буолбута. Бастаан хомуйалларыгар дьаһааҕы Сибиирдээҕи бирикээс (Сибирский приказ) дьаһайара, 1763 сыллаахтан күндү түүлээх (мягкая рухлядь) Ыраахтааҕы Кэбиниэтигэр туттарыллар буолбута. Дьаһаах түһээнэ хас биис ууһун ахсын дьонун ахсааныттан уонна тугунан дьарыгыралларыттан көрөн тус туһунан кээмэйдээх олохтоноро. Дьаһааҕы төлөттөрөөрү оҕону, дьахтары солуок (аманаат) гына тутан ылан хаайаллара. Дьаһааҕы төлөөһүнү олохтоох нруоттар улахан баттал курдук ылыммыттара.
Онуоха эбии дьаһаах хомуйааччылар олус хабырдык, орлук-хоһу хомуйар, уорар этилэр. Онон сылтаан үгүс элбэх үҥсүү киирэн, 1727 с. саҥа укаас таһаарарга күһэллибиттэрэ, мантан инньэ дьаһааҕы күндү түүлээҕи кытта, харчынан кытта хомуйарга. Сотору харчынан хомуйар барса суоҕа биллэн, 1739 с. миниистирдэр сэбиэттэрэ резолюция ылыммыта. Дьаһааҕы кииһинэн эрэ хомуйарга, тиийбэт буоллаҕына атын күндү түүлээҕинэн солбуйарга, ханнык да түүлээх суох түгэнигэр, биирдии киис оннугар 3-түү солкуобайы тутарга.
Дьаһаах хомуйааччылар уоралларын тохтоппотохторо. Инньэ гынан 1763 с. бырабыыталыстыба дьаһаах хомуйуутун бэрээдэктиир инниттэн Сибииргэ секунд-майор сыбаанньалаах Щербачев диэн киһини командировкалаабыта. Щербачев миэстэтигэр олохтообут хамыыһыйалара, чинчийэн, үөрэтэн баран, саҥа дьаһаах түһээнин оҥорбуттара. Мантан инньэ биис уустара кинилэргэ ыйыллыбыт (анаммыт) эрэ күндү түүлээҕинэн дьаһаах төлүүллэригэр. Сатаан бултамматах кэмигэр атын түүлээҕнэн эбэтэр харчынан төлүүллэрэ көҥүллэммитэ. ХIХ-с үйэ саҕаланыытыгар дьаһаах төлөөһүнүн төлөбүрэ уларыйбыта, тоҕо диэтэххэ уустар ахсааннара элбээбитэ, олохторо да байылыат буолбута. 1827 с. тэриллибит хамыыһыйалар 1822 ылыллыбыт устаапка олоҕуран олохтоох норуоттары: олохтоох омуктар, көс омуктар уонна бэйдиэ сылдьар омуктар диэннэргэ араартаабытара уонна көс, бэйдиэ сылдьар омуктарга 1763 с. олохтоммут дьаһааҕы оннунан хаалларбыттара, 44-кэппиэйкэлээх түһээни эрэ соппуттара, олохтоох омуктарга баайдарыттан, дьадьаҥыларыттан көрөн дьаһаах төлөбүрүн олохтообуттара. Бу олохтоммут дьаһаах төлөбүрэ олох хойукка дылы уларыйбатаҕа.
# Alcon

Alcon (Алкон), АХШ биир улахан медицина тэрилин оҥорор конгломерата, Аан Дойдуга бастыҥ харах, ниэрбэ, сис, мэйии, уонна араас эмп оҥорооччу.
Уруккута Novartis иһигэр киирэр этэ, онтон арахсан туспа барбыта уонна Mitsui Group империатыгар сыһыаннаах.
Салалтата - Техас штата.
# Раама

Раама (санскр. राम, rāma) эбэтэр Рамачаандра (Рамакандра) — Вишну сэттис төлкөтө (аватаара), индуизмҥа саамай үрдүкү айыы. Олоҕун туһунан Рамаайанаҕа кэпсэнэр.
Раама өйдөөх буолууну, бары өттүнэн үчүгэй буолууну уонна үчүгэйи оҥорууну кэрэһэлиир. Кинини уҥа илиитигэр оноҕостоох, хаҥаһыгар ох саалаах турар гына ойуулууллар. Храамнарга кини таһыгар ойоҕо Сита уонна бииргэ иитиллибит быраата Лакшмана, эбисийээнэлэр баһылыктара Хануман ойууланаллар.
# Горнай улууһун былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Горнай улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Былаах «Горнай улуус» олохтоох тэриллии улуустааҕы Сүбэтин 2011 сыл муус устар 26 күнүнээҕи 174 №-дээх «О флаге муниципального района „Горный улус“ Республики Саха(Якутия)» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

# Горнай улууһун былааҕа
## Дьүһүнэ

Былаах — түөрт араас өҥнөөх (кыһыл, халлаан күөх, от күөх уонна маҥан) туруору балаһалардаах көнө муннуктардаах иэн буолар.
Балаһаларын кэтиттэрэ былаах устатыгар сыһыаннара: кыһыл — 20 см, халлаан күөх — 20 см, от күөх — 20 см, маҥан — 70 см. Былаах устатын кээмэйэ — 130 см, кэтитэ — 90 см.

# Горнай улууһун былааҕа
## Өссө маны көр

* Горнай улууһун дьаралыга
* Горнай улууһун өрөгөйүн ырыата
# Stratton Oakmont

Stratton Oakmont (Стреттон Окмант), брокер, биржа иһигэр киирбэт брокерынан дьарыгырбыт тэрилтэ. Аан Дойдуга элбэх дьону албыннаабытынан биллибит, биллэн туран бөх акциалары ыарахан сыанаҕа атыылаһан баран инвестордары албыннаабытынан биллибит тэрилтэ.
Бу тэрилтэ туһунан комедийно-драматическай киинэ уһуллубута 2013 сыллаахха Уолл Стрит бөрөтө диэн.
# Амма олоҕо

Амма олоҕо - Амма улууһун хаһыата. Оптуорунньукка уонна бээтинсэҕэ 4000 ахсаанынан тахсар.
1933 сыл муус устар 5 күнүттэн тахсар. Бастакы эрэдээктэр-
E-mail: amga.gaseta@mail.ru
Аадырыһа: Саха өрөспүүбүлүкэтэ, Амма улууһа, Амма сэл., Ленин уул, 15
# Dainippon Sumitomo Pharma

Dainippon Sumitomo Pharma — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга иккис улахан фармацевтическай конгломерат буолар.
Sumitomo Group бөлөххө холбонор.
# .ec

.ec диэн Экуадор үрдүк таhымнаах ил домена.
# Константинов Василий Степанович (Айаан сэлиэнньэтэ)

Константинов Василий Степанович (2008 сыллаахха өлбүт) — Айаан сэлиэнньэтигэр олорбут суруналыыс, кэпсээнньит-суруйааччы.
# Тойон ымыылар уустара

Тойон ымыылар уустара (нууч. Род Щуры, лат. Pinicola) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Тойон ымыы.

# Тойон ымыылар уустара
## Өссө маны көр

* Чиижтар уустара,
* Чооруостар уустара,
* Зябликтар уустара,
* Тыллаах чыычаахтар уустара,
* Таас чыычаахтарын ууһа,
* Клестар уустара,
* Ымыылар уустара,
* Суон тумустар уустара
# Амыдаев Николай Данилович

Амыдаев Николай Данилович — худуоһунньук, муосчут.
Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар 1932 с. от ыйын 10 күнүгэр төрөөбүт. 1965 с. Дьокуускайдааҕы художественнай училище прикладной салаатын бүтэрбит, «Муоһу уус ураннык кыһыы» диэн идэни ылбыт. 1977 с. ССРС худуоһунньуктарын сойууһугар ылыллыбыт.
1960-с сылларга «Кто кого?» (1965), «Дети Севера» (1966), «Якутский танец» (1963) диэн оҥоһуктары айбыт. Кэлин хоту дьонун олоҕун көрдөрөр «Оленеводы» (1974), «Сээдьэ» (1975), «Установка тордоха» (1978), «Строится ураса» (1980) уо.д.а. айбыт.
Декортивнай композициялары оҥорорунан биллэр: «Пекарский в гостях у якутов» (1982), «Ыһыах» (1985). Маһынан остуол оонньууларын оҥорбута саха омугун оонньууларын холобура буолаллар — «Дуобат» (1974), «Сонор» (1999).
1962 сылтан өрөспүүбулүкэ, зона, бөдөҥ бүтүн Арассыыйатааҕы уонна Сойуустааҕы уус-уран быыстапкаларга кыттыбыта. Кини айымньылара элбэх атын дойдуларга көрдөрүллүбүттэрэ (Канада, Румыния, Монголия, Франция, Германия). Тус быыстапкалара Дьокуускайга 1983, 1993, 2003 сс. буолутаалаабыттара.
СӨ үөрэҕириитин туйгуна, талааннаах уһуйааччы, 1967—1987 сс. Уус-уран училищеҕа преподавателлээбитэ. «За трудовую доблесть» мэтээлинэн наҕараадаламмыта (1986).
Кини айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музейыгар, Саха сирин уонна Арассыыйа музейдарыгар харалла сыталлар. Сорох үлэлэрин Арассыыйа култууратын министиэристибэтэ, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһа уонна биирдиилээн араас омук сириттэн дьон атыыласпыттара.

# Амыдаев Николай Данилович
## Өссө маны көр

* Русский музей

# Амыдаев Николай Данилович
## Туһаныллыбыт сирдэр

* СӨ былааһын ситим сирэ
# Дьоппуоннар

Дьоппуоннар (дьоп. 日本人, Nihonjin, Nipponjin) диэн Дьоппуон дойдутун сүрүн омуга. Аан дойдуга 144 млн дьоппуон дьоно баар, олортон 124 млн Дьоппуоҥҥа. Атын дойдуларга олорор дьоппуоннар nikkeijin (日系人) дэнэллэр. Азия атын омуктарыттан туора-тосту сайдыбыт омук. Аан Дойду 7 бастын улуу омугуттан биирдэстэрэ. Саҥарар тыллара - дьоппуон тыла (日本語, нихонго). Итэҕэллэрэ - синтоизм (神道, синдо: - "Айыы суола) уонна буддизм (仏教, буккё:).

# Дьоппуоннар
## Дьоппуоннар Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр дьоппуоннар ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| | | | | 1 | 3 | 9 |
# Долуханова Зара Александровна

За́ра Алекса́ндровна Долуха́нова (Заруи́ Агасьевна Макаря́н/Макарья́н, кэргэнинэн — Долуханя́н; кулун тутар 15, 1918, Москва — ахсынньы 4 күнэ, 2007, эмиэ онно) — сэбиэскэй, российскай уонна армянскай ырыаһыт. ССРС народнай артистката (1990). Ленинскэй (1966) и Сталинскай бириэмийэлэр лауреаттара (1951).

# Долуханова Зара Александровна
## Олоҕун кэрчиктэрэ

Москва куоракка Агасий Маркович уонна Елена Гайковна Макарьяннар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтэ.
1933—1938 сылларга Гнесиннэр ааттарынан музыкальнай техникумҥа скрипкаҕа үөрэммитэ, бүтэрбэтэҕэ. 1939 сыллаахха, төһө да музыкаҕа үрдүкү үөрэҕэ суох буоллар, Ереваннааҕы опернай театрга киирбитэ.
1944 сылтан сыанаҕа тахсар, Бүтүн Сойуустааҕы араадьыйа уонна тэлэбидиэнньэ солистката, 1959 сылтан Москватааҕы филармонияҕа.
1957 сыллаахха Гнесинканы бүтэрбитэ.
1972 сыллаахтан Гнесинкаҕа уһуйааччылаабыта (1983 сыллаахтар — бэрэпиэссэр), музыка күрэстэрин дьүүллүүр сүбэлэригэр көхтөөхтүк кыттара. Член Арассыыйа Тыйаатырын диэйэтэллэрин Сойууһун чилиэнэ (1977).
Зара Долуханова Д. Россини Золушка оператын Сойууска бастакы туруорууга Золушка баартыйатын толорбута.
2007 сыллаахха ахсынньы 4 күрүгэр өлбүтэ. Москуба эрмээн кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ.
# Будапешт

Будапешт (мадь. Budapest) диэн Мадьаар Сирин киин уонна ордук улахан куората. 2008 с. олохтоох ахсаана 1 702 297 киhи (агломерацияҕа 2 451 418). Дунай өрүс кытылларыгар турар.
# Хапхаас хайалара

Хапхаас хайалара - (абх. Кавказаа ашьхақәа, авар. Кавказалъул мугIрул, адыг. Къаукъаз къурш, азерб. Qafqaz dağları, арм. Կովկասյան լեռնաշղթա, груз. კავკასიონი, дарг. Кавказла дубурти, ингуш. Кавказан лоамаш, кабард.-черк. Къаукъаз къурш, карач.-балк. Къапкъаз таўла, лезг. Къавкъаз, осет. Кавказы хæхтæ, рут. Кавказад банбыр, чеч. Кавказан лаьмнаш) — Илин Европа дэхси сирин соҕуруу өттүнэн иилиир эдэр хайалартан барыларыттан саамай сүдүлэрэ. Хапхаас хайалара Хара, Каспийскай муоралар икки ардыларынан бааллар. Хайалар хоту Кума-Маныч хотоолугар тиийэн бүтэллэр. Хапхаас территориятын улахан өттун үрдүк эдэр хайалар , кыра өттүн намталлар ылаллар. Хапхаас хайаларын икки улахан хайа систиэмэтигэр араараллар: Улахан Хапхаас уонна Аччыгый Хапхаас.

# Хапхаас хайалара
## Улахан Хапхаас

Улахан Хапхаас хайалаах систиэмэтэ Хара, Каспийскай муоралар икки ардыларынан сытар. Тамань тумул-арыыттан Апшерон тумул-арыытыгар диэри хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин субуллар. Бэйэ-бэйэлэриттэн хочолорунан араарыллыбыт хас да сис хайалардаах. Сүрүн сис хайа Кылаабынай биитэр Ууну араарар дьирбии сис хайа диэн ааттанар. Хоту диэки, ону кытта кэккэлэһэ, арыый кылгас эрээри үрдүк хас да сис хайа баар. Онтон саамай үрдүктэрэ - 5000 м ордук чыпчааллардаах Ойоҕос хайа уонна Скалистай хайа (3500 м кыра үрдүк). Кылаабынай сис хайаттан арҕаа, соҕуруу, илин хайысханан атын элбэх улахана суох, балачча үрдүк сис хайалар бараллар. Айылҕатын усулуобуйатынан Улахан Хапхаас үс бөдөҥ чааска: Арҕаа, Киин, Илин Хапхааска араарыллар. Киин Хапхаас - бу хаарынан, леднигинэн бүрүллүбүт уһулуттаҕас чыпчааллардаах хайалар модун систиэмэлэрэ буолар. Манна Хапхаас хайаларын саамай үрдүк чыпчааллара - Эльбрус (үрдүгэ 5642 м), Казбек (үрдүгэ 5033 м), 5000 м кэриҥэ үрдүктээх атын үгүс чыпчааллар бааллар. Эльбрус уонна Казбек Киин Хапхаас быыһынан ааҕыллаллар. Эльбрустан арҕаа диэки Арҕаа Хапхаас, Казбектан илин диэки Илин Хапхаас бараллар.
# Сиита

Сиита (санскр. सीता) — Раама ойоҕо, «Рамаайана» поэмаҕа үчүгэй персонаж, кэрэ айыыта Лакшми төлкөтүн (воплощение) курдук көрүллэр.
# Саха айаҥҥа сыһыаннаах сиэрэ

Саха омуга үгэс быһыытынан айаҥҥа туттар туспа сиэрдээх.
Бу сиэр айылҕаны болҕомтоҕо уурартан, улахан алаастары, улуу үрэхтэри уонна өрүстэри, үрдүк дабааннары ытыктыыртан тахсар. Былыргы саха улахан сирдэри «Эбэ» диэн ааттыыр. Оннук сиргэ сэрэнэн, сэмэйдик туттан ааһар, олохтоох иччилэргэ бэлэх-туһах биэрэр. Төһө да тиэтэйэн испитин иһин аартыкка тохтуу түһэн ааһар, аһыттан (үрүҥ астан) уонна сылгы сиэлиттэн бэрсэр. Улаханнык саҥарбат, ботугураан кэпсэтэр.
Суолга сыппаттар — киһи ыалдьыан сөп, сылдьар суолга харгыс оҥоруллуо суохтаах.
Суолга ииктээбэттэр — ситимнэри кирититэр сатаммат, ойуччу тахсан көҕүрэттиллэр.
Бараары сылдьан барар сирдэрин аатын улаханнык эппэттэр. Хаһан тиийэллэрин улаханнык саҥарбаттар.
Дьон барбытын кэннэ дьиэни харбаабаттар, сууйбаттар. Дьиэҕэ барбыт киһи сабыдыала биир хонук хаала түһүөхтээх — оччоҕо ол сабыдыал иҥэр, киһи этэҥҥэ эргийэн кэлэр кыахтанар.
Ыраах аймахха сылдьар түгэҥҥэр хайаан да кэһиилэниэхтээххин.
Дьиэҕэ кэллэх күн ким да этиһиэ, улаханнык саҥарсыа суохтаах.
Көлөлөөх киһи сатыы киһини олордуохтаах. Кураанах олбоххо көстүбэт эйгэ олорсон айанныыр дии саныыллара былыргы сахалар.
Тохтообут сиргэ бөҕү хаалларбаттар. Айаннаан иһэн тугу да (холобура түннүгүнэн) бырахпар.
Тиэхиньикэ иччилээх буолар дии саныыллар, онон айан көлөтүн куруук сууйа-сото, көрө-истэ сылдьаллар. Алдьаннаҕына үөхсүбэттэр, тэбиэлээбэттэр-охсуолаабаттар.
# Ыылаах мас тэмиэрийэтэ

Ыылаах мас тэмиэрийэтэ (лат. Boletinus pictus, нууч. Болетинус пихтовый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха Сиригэр кедр ойуурдарга үүнэр.

# Ыылаах мас тэмиэрийэтэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 5-12 см, көппөҕөр, кыһыл өҥнөөх хатырыктардаах, олор быыстарынан араҕас этэ көстөр. Туруупкалаах араҥата: кыһыллыҥы буурай. Этэ: араҕас. Атаҕа: 5-9 см. Аллара модьуруур.

# Ыылаах мас тэмиэрийэтэ
## Туттуллуута

Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
# Метаболизм

Метаболизм диэн тыыннаах организмҥа буолар химия реакцияларын хомуурдара. Бу процесстартан сылтаан организм үүнэр уонна ууhуур, структурата олохтонор уонна тула эйгэ дьайыыларыгар хардарар. Метаболизм икки категориялаах: анаболизм (организмҥа туhалаах субстанциялары иҥэрии) уонна катаболизм (иҥэриллибит субстанциялары үрэллии уонна организмтан таhаарыы).
# Дьыл

Дьыл — 1) сыл; 2) дьыл-күн — бириэмэ, кэм; холобур: дьыл кэмэ — сыл кыһынҥы, сайыҥҥы, күһүҥҥү, сааскы кэмнэрэ.
Сылы икки дьылга — кыһыҥҥа уонна сайыҥҥа - араараллар.
Сайын өттө муус устар 14 күнүттэн алтынньы 14 күнүгэр дылы барар, кыһын өттө алтынньы 14 күнүттэн муус устар 14 күнүгэр диэри салҕанар.
Эбэтэр сылы түөрт дьылга араарыы эмиэ баар: саас, сайын, күһүн уонна кыһын.
Саас — кулун тутар 21 күнүттэн ыам ыйын 22 күнүгэр дылы.
Сайын — ыам ыйын 21 күнүттэн атырдьах ыйын 20 күнүгэр диэри.
Күһүн — атырдьах ыйын 20 күнүттэн алтынньы 14 күнүгэр диэри.
Кыһын — алтынньы 14 күнүттэн кулун тутар 21 күнүгэр диэри.

# Дьыл
## Өссө маны көр

* Ый
* Сыл
# Чернобыль саахала

Чернобыль катастрофата 1986 сыл муус устар 26 күнүгэр Украинаҕа баар Чернобыль куорат аттыгар баар атомнай электростанцияҕа буолбут атомнай авария. Ол бириэмэҕэ Украина ССРС састаабыгар баар этэ.
Ядернай энергия историятыгар саамай улаханнык дьайбыт авариянан биллэр.Радиацияны тутар тутуу суоҕуттан радиация Советскай Союз, Европа илин өттүгэр, Скандинавияҕа уонна Англияҕа дылы ардах быһыытынан тиийбит. Украина, Белоруссия уонна Россия улахан киэҥнээх сирдэрэр сутуллубуттара. Радиационнай ардах улахан аҥара - 60% - Беларусь сиригэр түспүт. 350 тыһыынча киһини сутуллубут сирдэртэн эвакуациялаабыттар.
Бу авария советскай ядернай промышленноһа куттала суоҕун туһунан боппуруоһу таһаарбыт.

# Чернобыль саахала
## Other pages

* Фукушима катастрофата
* Ядернай авариялар

# Чернобыль саахала
## References

* ↑ ICRIN Project (2011). International Chernobyl Portal chernobyl.info. http://chernobyl.info/Default.aspx?tabid=294. Retrieved on 2011.
* ↑ Environmental consequences of the Chernobyl accident and their remediation: Twenty years of experience. Report of the Chernobyl Forum Expert Group ‘Environment’. Vienna: International Atomic Energy Agency. 2006. p. 180. ISBN 92–0–114705–8. http://www-pub.iaea.org/MTCD/publications/PDF/Pub1239_web.pdf. Retrieved on 13 March 2011.
* ↑ Table 2.2 Number of people affected by the Chernobyl accident (to December 2000) (PDF). The Human Consequences of the Chernobyl Nuclear Accident. UNDP and UNICEF (22 January 2002). Тургутулунна 17 Балаҕан ыйын 2010.
* ↑ Table 5.3: Evacuated and resettled people (PDF). The Human Consequences of the Chernobyl Nuclear Accident. UNDP and UNICEF (22 January 2002). Тургутулунна 17 Балаҕан ыйын 2010.

# Чернобыль саахала
## Other websites

* IAEA Website about the Chernobyl Accident