yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1809

1809 сыл.

# 1809
## Туох буолбута

* Олунньу 1 — Арассыыйа ыраахтааҕыта Александр I Финляндия ландтагын (түмэнин) олохтообут.
* Олунньу 11 — Америка айааччыта Роберт Фултон борохуоту патыаннаабыт.
* Кулун тутар 28 — Франция Испанияны Медельин аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыт.
* Кулун тутар 29 — Швеция хоруола Густав IV Адольф бөрүстүөлтэн батыммыт. Порвоо коуракка буолбут сеймҥэ түөрт фиин сословиета нуучча ыраахтааҕытыгар Александр I бирисээгэ биэрэн, Финляндия улуу княжествота Швецияттан арахсыытын саҕалаабыт.
* Муус устар 10 — Наполеон сэриилэрэ: Австрия импиэрийэтин сэриитэ Баварияҕа киирбит.
* Муус устар 22 — Экмюль аттынааҕы кыргыһыы иккис хонугар Наполеон баһылыктаах Франция аармыйата Австрия аармыйатын үлтүрүтэн Дунаай уҥуор үүрбүт.
* Бэс ыйын 19 — Финляндия Швецияттан арахсан Арассыыйа састаабыгар көспүтүн кэннэ ыҥырыллыбыт сейм (түмэн) Финляндияны Арассыыйа иһигэр киэҥ автономиялаах судаарыстыбанан биллэрбит. Ыраахтааҕы Александр I ол туһунан манифест таһаарбыт. Сейм дьокутааттара ыраахтааҕыга андаҕайбыттар.

# 1809
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 4 — Луи Брайль — Франция учуутала, көрбөттөргө аналлаах тарбах иминэн ааҕыллар бөлтөгөрдөөх бичиги айааччы.
* Тохсунньу 19 — Эдгар Аллан По — Эмиэрикэ суруйааччыта, бэйиэтэ, литэрэтиирэ кириитигэ уонна эрэдээктэрэ. Саамай биллибит айымньылара — кутталлаах кэпсээннэр.
* Олунньу 12 — Чарлз Дарвин — эволюция түөрүйэтин айбыт Англия чулуу учуонайа, айылҕаны чинчийээччи, айанньыт.
* Олунньу 12 — Авраам Линкольн — 1861—1865 сылларга АХШ 16-с бэрэсидьиэнэ. Кини кэмигэр АХШ Гражданскай сэриитэ буолбута. Линкольн АХШ-га кулуттааһыны утарбыта, ол иһин "Улуу босхолооччу" диэн ааттаммыта.
* Муус устар 1 — Николай Гоголь (1852 өлб.), Полтава күбүөрүнэтигэр — нуучча улуу суруйааччыта
# Майаҕас (Уус-Алдан улууһа)

Майаҕас — Уус-Алдан улууһун Хоро нэһилиэгин киинэ.

# Майаҕас (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Хоро нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Өлөөн нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)

Өлөөн нэһилиэк. Өлөөн улууһун киинэ. 1934 сыллаахха (1933 сыллааҕы уурааҕынан) Өлөөн культбазата диэн аатынан төрүттэмитэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2228 киһи (2007 сыл).

# Өлөөн нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)
## Тэрилтэлэрэ

Орто оскуола (1934 сыллаахха төрүттэммит).
1984 сыллаахха историко-этнографическай музей тэриллибитэ.

# Өлөөн нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1957 сыл ахсынньы 16 күнүгэр төрөөбүтэ Докалова Надежда Петровна (1957 - 2010), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

# Өлөөн нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Негроид арааса

Негроид арааса, саамай кыра ахсааннаах араасалартан омуктар. Уопсай ахсааннара — 1 миллиард негир омуктара. Негир 87% Африка дойдуларыгар олороллор, онтон 10% курдуга — АХШ, Канада дойдутугар. Онно бэйэтэ 80 (100) миллион негир олорор. Син элбэх негир Европа уонна Дьоппуон олороллор.
# Буулка маска үүммэт

Буулка маска үүммэт (нууч. Булки не растут на деревьях) — чааһынай үөрэхтээһин бырайыага, түмэт урбаан бириинсиптэринэн үлэлиир. 2011 сылтан саҕалаан Москубаҕа генераальнай дириэктэр Мария Иванова баһылыктаах үлэлиир. Оҕолорго уонна эрдэҕэс оҕолорго анаан идэҕэ хайысханы булуу куурустарын ыытар.

# Буулка маска үүммэт
## Остуоруйата

Бырайыак 2011 сыллаахха Нижний Новгород Н. А. Добролюбов аатынан судаарыстыбаннай лингвиистика үнүбүрсүтүөтүн бүтэрбит Мария Иванова салалтатынан үөскээбит. Ити иннэ Иванова чааөынай оҕо уһуйаанын тэрийиинэн дьарыктаммыта уонна кыра AdComm интэриниэккэ маркетинг агентствотын салайбыта.
Биизинэс-былаанын быһыытынан бырайыага икки тутуллаах: интер-көхтөөх онлайн-портал уонна маастар-кылаастары ыытар, оффлайн үлэлииргэр кыаҕы биэрэр партнердар хампаанньалара. Аһаҕас интэриниэт-саайт үөрэх тутулун интегратора, онно оҕо туохха үөрэниэн, ким буолуон баҕарарын эбэтэр тугу тутууга кыттыан баҕарарын уонна бэйэтин бириэмэтин туохха аныырын талыан сөп: учууталы кытта видео-уруоктар, биктэриинэ ыйытыыларыгар эппиэттэр, роботы хомуйуу, уруһуй о.д.а. Оффлайн өттүгэр оҕо, анал куурустарга кыттан, тэрилтэлэргэ стажировканы баран, бэйэтин ханнык эмэ идэҕэ тургутан көрүөн сөп. «Буулкалар мас үрдүгэр үүммэттэр» тэрилтэ аудиторията - 7-16 саастаах оҕолор уонна эдэр дьон төрөппүттэрин кытары, сүрүннээн дьиэлэригэр үөрэнэр оҕолор.
Бырайыак 2011 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр, тэрилтэ IpPro хампаанньа ыыппыт «Оранжерея проектов» стартаптар куонкурустарыгар кыайыытыттан саҕалаан, үлэлээбитэ.
Иванова урбаанньыттарга аналлаах тэрээһиннэргэ кыттыбыта, презентаациялары оҥорбута, сотору кэминэн биир санаалаахтарын кытта хамаанда тэриммитэ - саҕалыыр кэмигэр 16 киһилээх модельердарга аналлаах кууруһу хомуйбута. 2012 сыл күһүнүн диэки үөрэх бырагырааммата номнул 12 толору куурустаах этэ, ол быыһыгар режиссердар, актердар, хаартыскаҕа түһэрии, архитектуура уо.д.а. Тэрилтэ ЗИЛ Култууратын дыбарыаһыгар хостору арендалаабыта, 2013 сылга биэс кууруһу ыыппыта (хас биирдии куурус 10-15 дьарыктаах), үөрэнээччилэр 15-тии киһинэн бөлөхтөргө арахсыбыттара, дьарыктар нэдиэлэҕэ биирдэ буолаллара, биир дьарык сыаната 1000 солкуомай.
Хампаанньа оҥоһуллубут методикаларын лицензиялыыр, онлайн-технологиялары сайыннара, франшиза тэрийэр былааннаах.
# .pr

.pr диэн Пуэрто Рико үрдүк таhымнаах ил домена.
# Бадаева Марфа Сергеевна

Марфа Сергеевна Бадаева — улууска эрэ буолбакка, республикаҕа биллэр хомусчут-импровизатор, ити аатын 1988 сыллаахха ылбыта. Оhуохайы этээччи, тойуксут, алгысчыт, уус-уран самодеятельность кыттыылааҕа. Кини саха фольклорун хас да көрүӊүн пропагандалаабыта, кэлэр кэнчээри ыччакка үтүө холобур буолар. Кини кыра сааhыттан хомуска оонньуура, эдэр эрдэҕиттэн куоракка ыытыллар араас тэрээhиннэргэ көхтөөхтүк кыттара, араас күрэстэр кыайыылаахтара.
Марфа Сергеевна балаҕан ыйын 10 күнүгэр 1921 сыллаахха Уотту нэhилиэгэр Бүлүү улууһугар төрөөбүтэ.
Аҕата Сергей Константинович Бадаев мас, тимир ууhа, ийэтэ Ирина Егоровна иистэнньэҥ, хомусчут эбит.
Бадаевтар түөрт оҕолоохторо, саамай улаханнара Бүөтүр диэн уол 13 саастааҕар өлбүт, кини кэнниттэн балтылара Өлөксөөндөрө уонна Кэтэриинэ.
Уоттуттан 8 көстөөх Бэс Көлүйэ диэн сиргэ үөрэнэ киирбит. Ийэтэ ыалдьар буолан уонна аҕата эрдэ өлөн оскуолаҕа салҕыы үөрэммэтэҕэ, 13 саастааҕар Бүлүү куоратыгар киирэр. Кини эдэр сааhыттан араас үлэҕэ эриллэн үлэлээбитэ. Сүрдээх сытыы-хотуу эбит. Пенсияҕа тахсыар диэри улахан киhи санаториятыгар үлэлээбитэ.
Кини ситиһиилэрэ:
- 1988 сыллаахха – I Бүтүн Союзтааҕы (варган) хомус конференциятыгар дьиэ кэргэн хомуhу тардыыга ансаамблынан, кыыhынаан, күтүөтүнээн, сиэннэринээн кыттан, дипломан урдук аатын ылбыттара.
- 1991 сыллаахха – Дьокуускай куорат II Аан дойдутааҕы хомус (варган) конгреhыгар кыттыыны ылбыта.
- 1994 сыллаахха – Дьокуускай куорат дьиэ кэргэн күрэһигэр фольклор араас көрүннэригэр кыттан I миэстэни ылбыттара.
# Кулун тутар 13

Кулун тутар 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 72-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 73-c күнэ). Сыл бүтүө 293 күн баар.

# Кулун тутар 13
## Бэлиэ күннэр

* Гренада Гренада — Өрөбөлүүссүйэ күнэ
* Таиланд Таиланд — Слон күнэ
* Люксембург Люксембург — Бургзонндег — Уот бэстибээлэ. Христианство кэлиэн иннинээҕи бэлиэ күн, бу түүн саас кэлбитин бэлиэтээн элбэх кутаа оттоллор
* Япония Япония — Касуга-мацури, Япония сүрүн бэлиэ күннэриттэн биирдэстэрэ, XIII үйэттэн биллэр.
* Африка скауттарын күнэ

# Кулун тутар 13
## Түбэлтэлэр

* 1697 — Нойпетен диэн майя омук тиһэх тутулуга суох судаарыстыбатын киин куоратын Испания конкистадордара сэриилээн ылбыттар, Гватемала Испания хоруонатын анныгар киирбит.
* 1773 — секунд-майор Михаил Воинов Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Бу дуоһунаска 1774 сыл тохсунньу 17 күнүгэр дылы сулууспалаабыт.
* 1781 — Уильям Гершель Ураан планетаны арыйбыт.
* 1881 — народоволец Игнатий Гриневицкэй Арассыыйа импиэрийэтин ыраахтааҕытын Александр II өлөрдүү бааһырдыбыт.
* 1886 — Харьков университетыгар мэдиссиинэҕэ үөрэнэ сылдьыбыт устудьуон Сергей Ястремскай 1879 сылтан хаатыргаҕа сылдьыбытыттан босхолонон Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт. Көскө олорон саха тылын кырамаатыкатын чинчийбитэ, 1900 сыллаахха босхолонон Саха сириттэн барбыта, Одессаҕа олорбута.
* 1920 — Мурманскайы кыһыллар ылбыттар.
* 1921 — Монголия (урукку аата Тас Монголия) Кытайтан тутулуга суоҕун биллэрбит.
* 1938 — нуучча тыла ССРС бары оскуолаларыгар булгуччу үөрэтиллэр буолбут.
* 1944 — Херсон ньиэмэстэртэн босхоломмут.
* 1944 — Дьокуускайтан сэриигэ ыҥырыллыбыт капитан Иван Симаковка Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата иҥэриллибит.
* 1960 — "Эдэр коммунист" хаһыат сүрүн эрэдээктэринэн Дмитрий Пухов анаммыт.
* 1989 — Интэриниэт айыллыбыт (World Wide Web, WWW) күнүнэн ааҕыллар. Айааччынан Британия учуонайа Тим Бернерс-Ли уонна Ядернай чинчийии Европатааҕы сэбиэтигэр (CERN) бииргэ үлэлиир кини кэллиэгэлэрэ буолбуттара — отдел салайааччытыгар суруйбут суруктарыгар интэриниэт бириинсиптэрин ойуулаабыттар.
* 1998 — «АЛРОСА» Кэтиир сэбиэтин быһаарыытынан хампаанньа бырабылыанньатын бэрэстээтэлинэн Вячеслав Штыров талыллыбыт.

# Кулун тутар 13
## Төрөөбүттэр

* 1902 — Алексей Федоров (13.03.1902—03.06.1967) — саха норуодунай худуоһунньуга.
* 1922 — Давид Кугультинов — бэйиэт, Максим Горькай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Калмыкия народнай бэйиэтэ.
* 1945 — Владимир Николаев, «Саха Омук» уопсастыба 1990-93 сс. салайааччыта, Ил Түмэн маҥнайгы ыҥыырыытын дьокутаата, аатырбыт хапсаҕайдьыт.

# Кулун тутар 13
## Өлбүттэр

* 1975 — Иво Андрич (сербтыы: Иво Андрић) (9.10.1892 төр.) – Югославия уһулуччулаах суруйааччыта, 1961 сылллаахха Нобель бириэмийэтин ылбыта.
* ↑ Africa Scout Day Celebrations 2020(ааҥл.).
# Сивас конгреһа

Сивас конгреһа (туур. Sivas Kongresi) — 1919 сыллаахха балаҕан ыйын 4-11 күннэригэр Туурсуйа киин-илин өттүгэр турар Сивас диэн куоракка биир нэдиэлэ устата буолбут Турок национальнай хамсаныытын чилиэннэрин мунньаҕа. Онно Осман империятын бары анатолийскай провинцияларыттан делегаттара баара, дьиҥинэ оччолорго төрүттэммэтэхтэрин да иһин. Конгресс кэмигэр судаарыстыба киин куората (Стамбул), ону тэҥэ элбэх провинциялар куораттара уонна уобаластара сомоҕолоспут судаарыстыбалар хонтуруолларыгар баар этилэр. Сивас конгреһа Туурсуйа тутулуга суох иһин сэриитин биир биллэр түбэлтэтэ буолар
# Кайсын Кулиев

Кулиев Кайсын Шуваевич (карач.-балк. Къулийланы Шуўаны жашы Къайсын) — сэбиэскэй кэминээҕи балкаар бэйиэтэ уонна прозаига, суруналыыс, сэрии кэрэспэдьиэнэ. Кабардино-Балкарскай АССР норуодунай бэйиэтэ (1967). Ленин бириэмийэтин лауреата (1990, өлбүтүн кэннэ анаммыт), ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (1974) уонна РСФСР Горькай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (1967). ССРС Үрдүкү Сэбиэтин 5, 9, 10 уонна 11 ыҥырыыларын дьокутаата.
1917 сыллаахха сэтинньи 1 күнүгэр (Юлиан халандаарынан алтынньы 19) Арассыыйа импиэрийэтигэр Терскэй уобалас Эльтюбю сэлиэнньэтигар төрөөбүт.
Карачайдаар сүгүрүйэр киһилэрэ, "билигин киниэхэ тэҥнээх дьону сомоҕолуур кыахтаах киһибит суох" дииллэр. Хоһоонноро 140 тылга тылбаастаммыттара, кинигэлэрэ Европа, Азия уонна Америка элбэх куораттырагыра тахсыбыттара: Гаванаҕа, Софияҕа, Мадраска, Делигэ, Улан-Баторга, Скопьеҕа, Варшаваҕа..
1985 сыллаахха бэс ыйын 4 күнүгэр Чегем куоракка өлбүт.
# Бочуот знаага (уордьан)

Бочуот знаага (уордьан) (Орден «Знак Почёта») — ССРС судаарыстыбаннай наҕараадата. ССРС Киин толоруулаах кэмитиэтэ (ЦИК) 1935 сыллаахха сэтинньи 25 күнүнээҕи уурааҕынан олохтообута. 1988 сыллаахха атырдьах ыйын 22 күнүгэр Бочуот уордьана диэн ааттаммыта.
1991 сыллаахха дылы 1 мөл 581 тыһыынча наҕараада иҥэриллибитэ.
1967 сыллахха «Бочуот знаага» уордьанынан Якутия хаһыат наҕараадаламмыта.
# Арассыыйаҕа мобилизациа (2022)

Арассыыйаҕа мобилизациа — Арассыыйа Украина сэриитэ фонугар Балаҕан ыйын 21 күнүгэр 2022 сыллаахха Владимир Путин ыйааҕынан саҕаламмыта.
Балаҕан ыйын 30 күнүгэр 2022 Арассыыйа Украина сирин оккупациялыырын туһунан биллэрэр, Алтынньы 1–2 күнүгэр 2022 сыллаахха тотальнай сэрии биллэрэрэ күүтүллэр. Эдэр уолаттары уонна кыргыттары омук сиригэр таһаарбат буолаллар.
Мобилизация саҕаланыаҕыттан Арассыыйаттан 300 тыыһынча киһи куотта.
# Күл уута

Күл уута диэн мас күлүн убаҕаһа. Сүрүннээн калиум уонна натриум карбонаттарын суурадаларыгар баар. Күүстээх солохтоох хардалаах. Урут суунарга-сууйарга (самын оннугар), тириини имитэргэ тутталлара.
# 1720

1720 сыл.

# 1720
## Туох буолбута

* Олунньу 28 — Бүөтүр I ыйааҕынан дьыаланы-куолуну сааһылыыр соруктаах судаарыстыбаннай коллегиялар баар буолбуттар.
# Сайыҥҥы солко сон

Сайыҥҥы солко сон — суугунас солко тастаах, таҥас биэтэстээх, оноолоох, дьогдьуурдаах, хара баархат саҕалаах уһун сон. Маннык сону оҕуруолаабаттар, симэхтээбэттэр. Киэргэлэ диэн улахан дьогдьуура, оноолоро, хара саҕата. Манных сону хаарыс таҥастан эмиэ тигэллэр.былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
# Bell Canada

Bell Canada (дьоҥҥо - Bell диэнинэн биллэр), Канаада телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 4G, 5G сибээс өҥөтүн тарҕатааччы.
# Попов Василий Николаевич

Попов Василий Николаевич (13.01.1909—1984), олоҥхоһут, ырыаһыт.

# Попов Василий Николаевич
## Олоҕун олуктара

1909 сыл тохсунньу 13 күнүгэр Нам улууһун Хатырык нэһилиэгэр төрөөбүт.
Тулаайах хаалбытыгар эбэтэ ииппит. Эбэтэ ырыаһыт этэ.
1929 сыллаахха холкуоска киирэр. Сэриигэ сылдьан инбэлиит буолан төннүбүт.
Сэрии кэнниттэн ырыалара бэчээккэ тахсыбыттара. Араадьыйаҕа тахсар этэ.

# Попов Василий Николаевич
## Өссө маны көр

* Шерхунаев Р. А. Певцов благородное племя. — Иркутск, 1977.
* Илларионов В. В. Искусство якутских олонхосутов. — Якутск, 1982.

# Попов Василий Николаевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. — Якутск, 2000.
# Хотоҕос

Хотоҕос - илим эбэтэр муҥха ууга туруору турарын (дагдайарын) хааччыйар оҥоһук. Былырыгы сахалар хотоҕоһу туостан эрийэн уонна мас хаптаһыннарынан оҥороллоро. Билиҥҥи хотоҕос үксүн пеноплаастан оҥоһуллар.

# Хотоҕос
## Өссө маны көр

Таастыган
# Неелов хомото

Неёлов хомото. Өлүөнэ дельтатын соҕуруулуу-илин өртүгэр баар хомо. Лаптевтар байҕалларыттан Быковскай, тумул арыы араарар. 1920 сыллаахха гидрограф Неёлов А.И. аатынан ааттаммыта. Кини 1912 сыллаахха хомо кытылларын топографическай устууну оҥорбута.

# Неелов хомото
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Сепаратизм

Сепаратизм диэн арахсыы, туспа барыы. Бу термин политикаҕа туттуллар уонна национализм биир көрүҥүнэн буолар. Холобур: Саха Сирэ Арассыыйаттан арахсар баҕата. Билинни сепаратизм куускэ сайдан эрэр Россия состабыгар киирэр республикаларга. Ванга эмээхсин таайбытынан - 2012-2014 сс Россия 17 судаарыстыба5а хайдар, олор ахсааннарыгар Саха Сирэ олох туспа дойду буолуохтаах.

# Сепаратизм
## Сепаратизм статьята

http://forum.ya1.ru/showthread.php?s=&threadid=26319 - бу форум!
http://rusobshina-yakutia.narod.ru/kongressnarod.html - "нуучча саханы утарар"

# Сепаратизм
## Сепаратизм уонна ДПНИ

ДПНИ - диэн националистическэй тэрилтэ.
# Бөрө (түүр өйдөбүлэ)

Бөрө түүрдэргэ суолтата — бөрө түүр омуктар олорор сирдэригэр барытыгар баар буолан былыр-былыргыттан култуураларын сорҕото буола сылдьар.
Бөрө – түүр омуктарыгар көҥүл буолуу сүрүн бэлиэтэ. Бөрө ханнык да үөрэтиигэ, уһуйууга, эрчийиигэ бэриммэт. Бөрө – сомоҕолоһуу бэлиэтэ, үөрүнэн сылдьар. Бөрө тобоҕунан, сытыйбытынан аһаабат, ол аата ыраас, чэбэр буолуу бэлиэтэ. Бөрө охсуһууга кыайыар эбэтэр өлөн охтуор диэри киирсэр, чаҕыйбат быһыы, толлубат буолуу бэлиэтэ. Бөрө үйэтин тухары биир тыһылаах буолар, эрэллээх буолуу бэлиэтэ. Бу бөрө майгытын сорҕото эрэ.

# Бөрө (түүр өйдөбүлэ)
## Бөрө номохторго:

Башкирдарга номох кэпсииринэн, усерган аймаҕын сороҕо кэрэ дьүһүннээх бөрө кыыһы ойох ылбыт Башбуре (Баһылык бөрө) булчуттан сыдьааннаах. Кекбуре (Көҕөччөр бөрө) – урман-кудий башкир бииһин төрүтүнэн буолар.
Маҥан бөрө Х-XII үйэҕэ огуз-кыпчактар сүрүн тотемнарынан буолара. Татаар номоҕо кэпсиир: биирдэ ойуурга муммут көс биис өстөөхтөр тоһуурдарыгар түбэспит. Онуоха бу бииһи араҥаччылыы сылдьар Маҥан бөрө кинилэри ойууртан тыыннаах таһаарбыт. Бу бөрө түүр омук биллэр дьоруойа– аарыма улахан Алып (Алпамыш) саҕа улаханнаах эбит.

# Бөрө (түүр өйдөбүлэ)
## Бөрөҕө сыһыан:

Түүр омуктар бөрөҕө ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллара кинилэр бэлиэлэригэр уонна өс номохторугар көстөр. Татаардар бөрө улуйуута – эйэлээх уонна нус-хас олоҕу түстүүр дииллэр. Улахан ситиһиилэммит киһиэхэ – “бересе улый” (бөрөлүү улуйда) дииллэр. Татаар чинчийээччитэ Иакинф Бичурин бигэргэтэринэн, кытайдар тюркюттары бөрөлөрүнэн ааттыыллар.

# Бөрө (түүр өйдөбүлэ)
## Бөрө бэлиэтэ:

Түүр омуктар былаахтарыгар бөрө тотемын элбэхтик көрүөххэ сөп. Холобурга, Ногайскай Орда былааҕа.
# Короленко Владимир Галактионович

Влади́мир Галактио́нович Короле́нко (от ыйын 15 (27) күнэ 1853 с., Житомир — атырдьах ыйын 25 күнэ 1921 с, Полтава) — нуучча суруйааччыта, ыраахтааҕы саҕана өрөбөлүссүйэниэрдэри, өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн саҥа былааһы утарааччылары көмүскэһэр гуманист дьайыксыт быһыытынан биллибитэ, эдэрчи сылдьан Саха сиригэр Аммаҕа көскө олоро сылдьыбыта.
Эдэр сылдьан Владимир политиканан дьарыктаммыт, ол түмүгэр Москватааҕы Петровскай сир оҥоһуутун академиятыттан үүрүллүбүт. 1879 с. народниктар түмсүүлэригэр кыттан Саха Сиригэр Аммаҕа көскө ыытыллыбыт. Аммаҕа үс сыл олорбута 1881 сыл ахсынынньытыттан 1884 сыл балаҕан ыйыгар диэри. Ол онно сытан оскуола тэрийэн оҕолору үөрэтэр уонна хас да кэпсээн суруйар, ол быыһыгар "Макар түүлэ" (1883), "Соколинец" (1885) курдук биллэр кэпсээннэри. Бу олорбут кэмин кэлин үтүө тылынан ахтыбыта:
   это был «самый здоровый период жизни, когда мы с товарищами занимались земледельческим трудом».
   «Если бы мне лично предложили жить в Америке — или в Якутской области, — поверите ли Вы, что я бы, вероятнее всего, выбрал последнее...».
(Улановаҕа суругуттан)
Саха сирин олохтоохторун туһунан суруйбут айымньыларыгар элбэх саха тылын киллэрбитин чинчийээччилэр бэлиэтииллэр. Манна олохсуйбут кэлии дьон түргэнник сахатыйалларын бэлиэтии көрбүтэ.
Көстөн төннөөт Короленко Алын Новгородка, Санкт-Петербурга, Полтаваҕа олоро сылдьыбыт. Өктөөп революциятын ылымматаҕа, ол гынан баран саҥа былааска утары турбатах.
1921 с. Полтава куоракка, тыҥа ыарыытыттан ыалдьан өлбүт.

# Короленко Владимир Галактионович
## Кэпсээннэр

* «Государевы ямщики» — (1900)
* Адъютант его превосходительства
* Ат-даван
* Без языка — (1895)
* Братья Мендель
* В дурном обществе — (1885)
* В дурном обществе. Из детских воспоминаний моего приятеля
* В облачный день
* Дети подземелья
* За иконой
* Искушение
* История моего современника — (1905 — 1921)
* Лес шумит — (1885)
* Марусина заимка — (1899)
* Мгновение — (1900)
* Мороз — (1900)
* На затмении
* Необходимость
* Необходимость. Восточная сказка
* Ночью
* Обрывок
* Огоньки — (1901)
* Омоллон
* Парадокс
* Последний луч — (1900)
* Павловские очерки — (1890)
* Приемыш
* Река играет (1891)
* Сказание о Флоре, Агриппе и Менахеме, сыне Иегуды — (1886)
* Слепой музыкант — (1886)
* Соколинец. Из рассказов о бродягах — (1885)
* Сон Макара — (1885)
* Станочники
* Судный день («Иом-кипур»)
* Судный день Иом-кипур. Малорусская сказка
* Таланты
* Тени
* Тени. Фантазия
* Убивец
* Федор Бесприютный
* Федор Бесприютный. Из рассказов о бродягах
* Феодалы — (1900)
* Черкес (очерк)
* Чудная — (1880)
* Яшка
* ↑ Олег АМГИН. «Об Амге у меня осталось самое приятное воспоминание...» // Илин : журнал. — 2003. — № 3-4.
* ↑ Е. И. Убрятова «Якутские слова в произведениях В.Г.Короленко»
# Б.э.и. 2

Халыып:Саҕаланар сыл

# Б.э.и. 2
## Туох буолбута

* Олунньу 5 — Октавиан Август «дойду аҕата» диэн титул ылбыт.
# Владимир I Святославич Рюрикович

Владимир I Святославич Рюрикович (хос ааттара: Улуу, Сибэтиэй, Креститель, Красное Солнышко) - Русь бэһис салайааччыта, 978-1015 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев, Новгород. Бииргэ төрөөбүтүн Ярополк I Святославич кинээһи өлөрөн ыраахтааҕы буолбут. Скандинавияттан төрүттээх дружина көмөтүнэн Ярополк былдьаабыт Новгородын сэриилээн ылбыт, онтон Киевы сэриилээбит. Ыалдьан өлбүт.
Дойдуну кини иннинэ инитэ Ярополк I Святославич Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн - Святополк I Владимирович Рюрикович.
# Григорьева Люлия Николаевна

Григорьева Люлия Николаевна — Саха Сирин ил уонна уобсастыба диэйэтэлэ. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ (1985 - 1989).

# Григорьева Люлия Николаевна
## Олоҕун олуктара

* 1941 сыл кулун тутар 21 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хаптаҕай сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.
* 1968 сыллаахха Омскайдааҕы ветеринария институтын, 1975 сыллаахха ЦК КПСС Үрдүкү партийнай оскуолатын бүтэрбитэ. Мэҥэ-Хаҥалас уонна Муома улуустарга партия уонна сэбиэт үлэтигэр сылдьыбыта.
* 1985 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин бэрэссэдээтэлинэн уонна РСФСР Урдүкү Сүбэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан талыллыбыта. РСФСР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин депутата.
* 1989 сыллаахха социальнай хааччыйыы миниистиринэн ананар.
* 1998 сыллаахха Саха Сиринээҕи пенсионердар союзтарын салайар.
* 2008 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Сүбэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир.

# Григорьева Люлия Николаевна
## Наҕараадалара уонна ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай сулууспатын туйгуна
* Саха Сирин Ытык гражданина
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык гражданина (1991)
* Эбээн Бытантай улууһун Ытык гражданина (2009)
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Нөөрүктээйи нэһилиэгин, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хаптаҕай нэһилиэгин, Үөһээ Бүлүү улууһун Быракаан нэһилиэгин Ытык гражданина
* «Үлэ Бэтэрээнэ» мэтээл
* Монголия норуотун өрөспүүбүлүкэтин «Доҕордоһуу» мэтээлэ
* Софья Сидорова аатынан Ытык бэлиэ
# Божедонова Анастасия Николаевна

Божедонова Анастасия Николаевна — CӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна, социология билимнэрин кандидата.
СӨ бэрэсидьиэнин Ыал уонна оҕо дьыалаларын Кэмитиэтин салайааччыта буола сылдьыбыт, билигин Канаадаҕа олорор.
Уус-Алдан улууһун Чэриктэй нэһилиэгэр 1948 сыл кулун тутар 18 күнүгэр төрөөбүт. Оскуоланы туйгуннук бүтэрбит. Саха судаарыстыбаннай университетын "омук тылын учуутала" диэн идэҕэ үөрэнэн бүтэрбит. Дьокуускай 20 уонна 14 оскуолаларыгар учууталлаабыт, завучтаабыт. ГУНО инспектор-методииһынан үлэлээбит. ЮНЕСКО СӨ национальнай кэмитиэтин бэрэстээтэллэриттэн биирдэстэринэн үлэлээбит.
1993 сыллаахха Саха өрөспүүбулүкэтин бэрэсидьиэнин иһинэн үлэлиир Ыал, дьахтар,оҕо кыһалҕаларын уонна демография политикатын Кэмитиэтин салайааччыта буолбут «Дети Саха-Азия» пуонданы салайбыт.
Билигин Анкориджка (Аляска, АХШ) Хотугу форум секретариатыгар СӨ бэрэстэбиитэлэ.
# Майаҕастар

Майаҕастар (лат. Coregonus, нууч. род Сиги) — майаҕастыҥыларга киирэр бөлөх.
Саха сиригэр 7 көрүҥэ баар: уомул, майаҕас, чорбоҕор, муҥур, быраҥаатта, күндүөбэй, ньоҕор, сыа балык.

# Майаҕастар
## Ылыллыбыт сирэ

Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
# Сымыыт

Сымыыт, эбэтэр ооци́т— харамайдар яйцеклеткалара эбэтэр зародыштара. Улаханнара араас буолар, холобур кутуйах яйцеклетката 0,06 мм кэриҥэ диэметрдаах буоллаҕына, страус гиэнэ 15—18 см буолуон сөп. Сымыыт үксүн төгүрүк эбэтэр ньолбуһах формалаах буолар, ол гынан баран сороҕор уһун синньигэс сымыыттар эмиэ баар буолаллар, холобур үөннэр гиэннэрэ.
# Улуу Араб долгуйуута

Халыып:Ойуута суох
Халыып:Биикилииргэ Улуу Араб долгуйуута, Долгуйуу дьадайыыттан тахсыбыта уонна демократия суоҕуттан. Араб улуу долгуйуута 20 тахса дойдулары таарыйда, саҕаланыытын Тунис саҕалаабыта. Кэнники Египет, Ливия дойдулара эмиэ долгуйаллар. Долгуйуу кэнники өссө 19 дойдуну таарыйар. Ити дойдуларга барыларыгар дьадайыыны утары акция буолар. Ити айдаан Ливия дойдутугар гражданскай сэриигэ кубулуйар. Эспиэрдэр этэллэринэн, ити Улуу Араб долгуйуута сыыйа Африканы барытын ылыа дииллэр, ону таһынан Россияны, Индияны, Дьадаҥы Азия дойдуларын.
# Атропинокоматознай терапия

Тыыр эбэтэр былчыҥ ноҥүө атропины элбэх дозаны биэрии.
# .com

.com диэн эргиэн тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен. Билигин көҥүл туттуулаах.
Аан бастаан .com домен урбаан тэрилтэлэригэр анаммыта, 1990-с сыллар ортолоруттан хааччах суох буолбута. Интэриниэт хаҥаабытыгар .com домен ситим-сирдэргэ, электрон почтаҕа уонна ситимнэргэ саамай тарҕаммыт домен буолбута. Үгүс хампаанньа 1997 сылтан 2001 сыллаахха диэри бу домены бэйэлэрин ааттарыгар эбэллэрэ, кинилэри «дотком» эбэтэр «дотком хампаанньалар» диэн ааттыыллара. Оннук элбэх хампаанньа эстибит кириисиһин "Дотком хабаҕа" диэн ааттаабыттара. 2001 сыллаахха тэрилтэлэргэ анаан .biz домен баар буолбута, ол эрээри .com домен тарҕаныытын бу кыччаппатаҕа.