yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Грузия

Грузия (груз. საქართველო Сакартвэло) диэн Хапхаас дойдута, Эуропа уонна Азия икки ардыларыгар баар. Кирбиилэhэр Арассыыйалыын хоту, Азербайдьанныын илин, Эрмээн Сириниин соҕуруу уонна Түркийэлиин соҕуруулуу-арҕаа. Иэнэ 69,700 км², олохтоохторун ахсаана 4.4 млн. киhи (84% грузиннар).
Грузия ил тэрилинэн талыллар демократия уонна секуляр, унитар, президент республиката. Холбоhуктаах нациялар, Эуропа Сүбэтин, Аан дойду Атыы Тэрилтэтин, Хара байҕал Экономика Үлэлэhиитин Тэрилтэтин уонна ГУАМ кыттыылаахтара.

# Грузия
## Историята

Грузия историята былыргы Колхида уонна Иберия Хоруоллугуттан саҕаланар. Христианизмы ил итэҕэлинэн аан бастаан ылыммыт дойдулар ахсааннарыгар киирсэр (IV үйэ иннинэ). XIX үйэ саҥатыгар Грузия Арассыыйа Империятыгар киирбитэ. 1917 с. буолбут Арассыыйа өрөбөлүүссүйэтин кэннэ, аҕыйах кэм тутулуга суох буолан баран, 1922 с. Сэбиэт Холбоhугар киирбитэ.
1991 с. хаттаан тутулуга суох буолбута. Атын посткоммунизм кэмин ааhар дойдулар курдук, Грузия 1990-с сс. экономика кризиhыттан уонна олохтоох сэрииттэн эмсэҕэлээбитэ. 2003 с. Оруоhа өрөбөлүүссүйэтэ буолбутугар, урукку президент Эдуард Шеварднадзе салалтаттан кыйдаммыта.
2008 с. атырдьах ыйыгар, Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэриниин, Абхазия уонна Соҕуруу Осетия сепаратист бөлөхтөрүнүүн кыргыhыы буолбута. Бу сэрии түмүгүнэн, Арассыыйа Грузия регионнарын, Соҕуруу Осетияны уонна Абхазияны, тутулуга суох иллэр быhыыларынан билиммитэ. Ол гынан баран, аан дойду атын иллэрэ (Никарагуаттан уонна Венесуэлаттан ураты) ону утарбыттара уонна ол регионнар Грузия илэ бас билэр сирдэрэ буолалларын бигэргэппиттэрэ. Атырдьах ыйын 28, 2008, Грузия парламена Абхазия уонна Соҕуруу Осетия "Арассыыйа былдьаабыт сирдэрэ" буолалларын туhунан уурааҕы ылыммыта.
* Грузия
* Tbilisi
* Mtskheta
* Stepantsminda
* Bodbe
# Эгукка

Эгукка (кор. 애국가, 愛國歌) — диэн Хотугу уонна Соҕуруу Кэриэйэ өрөгөйүн ырыаларын ааттара.

# Эгукка
## Соҕуруу Кэриэйэ өрөгүн ырыата
### Тыллара

| Хангыль 동해 물과 백두산이 마르고 닳도록 하느님이 보우하사 우리나라 만세 Хатылааһын 무궁화 삼천리 화려 강산 대한 사람 대한으로 길이 보전하세 남산 위에 저 소나무 철갑을 두른 듯 바람서리 불변함은 우리 기상일세 Хатылааһын 가을 하늘 공활한데 높고 구름 없이 밝은 달은 우리 가슴 일편단심일세 Хатылааһын 이 기상과 이 맘으로 충성을 다하여 괴로우나 즐거우나 나라 사랑하세 Хатылааһын | Хангыль уонна ханча (иероглифтар) 東海 물과 白頭山이 마르고 닳도록 하느님이 保佑하사 우리나라 萬歲 Хатылааһын 無窮花 三千里 華麗 江山 大韓 사람 大韓으로 길이 保全하세 南山 위에 저 소나무 鐵甲을 두른 듯 바람서리 不變함은 우리 氣像일세 Хатылааһын 가을 하늘 空豁한데 높고 구름 없이 밝은 달은 우리 가슴 一片丹心일세 Хатылааһын 이 氣像과 이 맘으로 忠誠을 다하여 괴로우나 즐거우나 나라 사랑하세 Хатылааһын | Транслитерация Дуҥһэ мульгва Пэктусани марыго дальторок Ханыними поуһаса ури нара мансэ Хатылааһын Мугуҥва самчолли хваръё гаҥсан Тэхан сарам тэханыро гири бодьонхасэ Намсан виэ дьо сонаму чольгабыль дурым дыт Парам сори бульбйонхамын ури гисаҥ-ильсэ Хатылааһын Гаыль һаныль гоҥхвальһандэ нопго гурым опщи Бальгын дарын ури гасым ильпйо данщимильсэ Хатылааһын И гисаҥва и мамыро чуҥсоҥыль даһайо Гвэроуна дьылго-уна нара сараҥһасэ Хатылааһын | Сахалыы тылбас Илиҥҥи муора хата илигинэ, Пэктусан хайа баарына Таҥара биһиги дойдубутун харыстыыр Refrain чэчирээн үүммүт сардааналарынан сабыллыбыт үс тыһыынча көстөөх кэрэ өрүстэр уонна хайалар Кэриэйдэр! Кэриэй суолуттан сууллумаҥ! As the pine atop Namsan Peak stands firm, unchanged through wind and frost, as if wrapped in armour, so shall our resilient spirit. Refrain The Autumn skies are void and vast, high and cloudless; the bright moon is like our heart, undivided and true. Refrain With this spirit and this mind, let us give all loyalty, in suffering or in joy, to the country’s love. Refrain |
# Захарова Раиса Яковлевна

Захарова Раиса Яковлевна (06.04.1954—05.01.2013) — саха норуодунай артыыһа, ырыаһыт.

# Захарова Раиса Яковлевна
## Олоҕун олуктара

* 1954 сыллаахха муус устар 6 күнүгэр Горнай улууска Мытаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Ахсыс кылаастан ыллаабыт. Бастакы ырыата «Комсомольский билет» диэн эбит.
* 1976 сыллаахха, оскуоланы бүтэрээт, СПТУ-13 «баянист-хормейстер» идэтигэр үөрэммитэ.
* 1978—1982 сс. — Дьокуускайдааҕы музыка училищетыгар биллиилээх ырыаһыт Венера Николаевна Сыллырова вокал кылааһыгар үөрэммитэ.
* Музыка училищетын кэнниттэн Дьокуускайдааҕы радио уонна телевидение хоругар айар үлэтин саҕалаабыта.
* 2013 сыллаахха тохсунньу 5 күнүгэр күн сириттэн барбыта.

# Захарова Раиса Яковлевна
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Аҕата — Егоров Михаил Спиридонович, булчут идэлээх.

# Захарова Раиса Яковлевна
## Айар үлэтэ

2009 сыллаахха муус устар 10 күнүгэр Өксөкүлээх аатынан культура Киинигэр «Сааскы сырдык иэйиилэрим» диэн айар киэһэтэ буолбута.

# Захарова Раиса Яковлевна
## Айар үлэтэ
#### Ыллаабыт ырыалара

* «Бастакы хаар сылаас нуолура» (С. Тарасов тыллара, М. Данилова мелодията)
* «Быраһаай, күөх сайын барахсан» (В. Ноев тыллара уонна мелодията)
* «Күөгэһэр лабаалар» (Петр Тобуруокап тыллара, Аркадий Алексеев мелодията; Аркадий Алексеевтыын ыллаабыт)
* «Кэрэчээнэ» (И. Ороһуунускай тыллара, Д. Санников мелодията)
* «Ньургуһун» (Н. Артемьев тыллара, Д. Санников мелодията)
* «Хоту кыраай туһунан ырыа» (И. Гоголев тыллара, М. Данилова мелодията)
* «Ыһыах» (А. Варламова тыллара уонна мелодията)

# Захарова Раиса Яковлевна
## Айар үлэтэ
#### Раиса Захарова туһунан суруйуулартан

   — Февронья Баишева, Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
Ырыа айааччы Данил Санников «Кэрэчээнэ» диэн (И. Ороһуунускай тылларыгар) биир бастакы ырыатын Раиса Захарова ыллаабыта. Онтон ыла Данил Санников элбэх ырыаларын көрөөччү-истээччи киэҥ эйгэтигэр таһаарбыт («Күндү ийэм барахсан», «Таптал киэһэтэ» (С. Кустуктаанап), «Эһиэкэй» (И. Гоголев), «Ньургуһун» (Н. Артемьев) о. д. а.).
   — Данил Санников, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
   — Аркадий Алексеев, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, композитор
   — Турсунай Оразбаева, казах поэтессата

# Захарова Раиса Яковлевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1991)
* Саха норуодунай артыыһа (2010)
* Горнай улууһун Ытык олохтооҕо
# Сметанин Тимофей Егорович

Сметанин Тимофей Егорович (25.11.1919—04.08.1947) — саха суруйааччыта, прозаик, поэт, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Сметанин Тимофей Егорович
## Олоҕун олуктара

1919 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр Орто Бүлүү улууһун кырыы нэһилиэгэр Чачыга (кэлин Кэбээйи нэһилиэгэ, Кэбээйи улууһа) дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Аҕата Егор Николаевич иккис кэргэниттэн Левина Анастасия Степановнаттан үс оҕоломмут, Тимофей бастакылара этэ.
Оскуолаҕа хойутаан, төрөппүттэриттэн көҥүлэ суох, 11 сааһыгар 1930 сыллаахха, үөрэх дьыла бүтэрэ чугаһаабытын кэннэ киирбит. 1933 сыллаахха ситиһиилээхтик төрдүһү бүтэрбит. Онтон 13 сааһыгар Калинин аатынан колхуос көмөлөһөөччү суоччутунан анаммыт. Онтон Намҥа киирэн суоччут куурсун бүтэрэн 1934 сыл олунньутуттан колхуоһугар суоччут буолбут. 1936—37 үөрэх сылларыгар Кэбээйи оскуолатыгар кэлин биллиилээх поэт буолбут Пантелеймон Тулааһынап директорынан үлэлии сылдьан литературнай куруһуок ыыппыт. Ол куруһуокка Тимофей актыыбынай чилиэнинэн буолбут, илиинэн таһаарар сурунаалларыгар худуоһунньуктаабыт.
1942 сыл атырдьах ыйыгар Кэбээйи оройуонун военкоматынан Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 284-с минометнай полкаҕа сулууспалаабыт, старшай телефонист. «Хорсунун иһин» (18.01.1944), «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» (22.06.1943) мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. Фронтан, ыалдьан, 1944 сыллаахха төннүбүт.

# Сметанин Тимофей Егорович
## Айымньылара

* Лоокуут уонна Ньургуһун. Драма. 1945 сыллааҕы саха бастыҥ драмата буолбут.
* Егор Чээрин. Сэһэн.

# Сметанин Тимофей Егорович
## Библиография

* Талыллыбыт айымньылар: Хоһооннор, кэпсээннэр уонна драма. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1951. — 252 с.
* Талыллыбыт айымньылар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1969 —464 с.
* Күөрэгэй: Остуоруйа. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1945. — 20 с.; 1984. — 24 c.
* Саллаат сүрэҕэ: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1945. — 59 с.
* Куоска олоҥхото: Кыра оҕолорго остуоруйа. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1946. — 18 с.; 1961. — 20 с.; 1976. — 16 с.
* Егор Чээрин: Орто уонна улахан саастаах оҕолорго. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1947. — 60 с.; 1963. - 75 c., 1985. — 56 с.
* Көрүдьүөс күн: Кыра саастах оҕолорго. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1947. — 24 с.
* Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэрэ: Кыра уонна орто саастаах оҕолорго / Т. Е. Сметанин, Я. В. Стручков. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1961. — 44 с; 1986 – 56 с.
* Көрсүһүөхпүт: Кэпсээннэр, сэһэннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1979. — 175 с.
* Айымньылар: 2 т. — Дь.: Бичик, 1999. 1 т. — Кэпсээннэр, сэһэннэр, пьесалар, хоһооннор. — 204 с.— 2 т. — Хоһооннор, поэмалар, кэпсээннэр, драмалар. — 204 с.
* Сүрэхтэн кэпсэтии: Хоһооннор, поэмалар, кэпсээннэр,сэһэн, драма/ Хомуйан оҥордо уонна аан тылын суруйда П. Аввакумов. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1989. — 191 с.

# Сметанин Тимофей Егорович
## Кини туһунан

* Тимофей Сметанин (Олоҕо уонна айымньыта). Н. З. Копырин. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1976 — 128 с.

# Сметанин Тимофей Егорович
## Экранизациялара

* "Рядовой Чэрин" (2021) — Дмитрий Кольцов уһулбут киинэтэ
* "Саллаат сүрэҕэ" (2021) — Руслан Тараховскай уһулбут киинэтэ
# Хаатылыма (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Хаатылыма — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Иккис Тыыллыма нэһилиэгин киинэ.

# Хаатылыма (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Башар Асад

Башар Асад (Башар Аль Асад) - Сирия бэрэсидьиэнэ.
Өстөөхтөрө кинини "бэйэтин норуотун өлөрөөччү, демократияны утарааччы, АХШ өстөөҕө, Владимир Путин доҕоро" - диэн ойуулууллар.

# Башар Асад
### Дьиэ кэргэнэ

Башар Асад Хафез Асад уонна Анис үһүс оҕолоро. Киниттэн ураты өссө үс уол: убайа Басиль, бырааттара Махер уонна Маджид, уонна эдьиийэ Бушра бааллар.
2001 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Башар Асад Асма аль-Ахрас диэн биллэр суннит уустарыттан төрүттээх кыыһы ойох ылбыта. Кэлин Асма аль-Асад кэпсээбит: «Кыра эрдэхпититтэн билсэбит. Оҕо сылдьан доҕордоһуубут тапталга кубулуйбута.». 2001 сыллаахха Хафез диэн уолу, 2003 сыллаахха — Зейн диэн кыыһы, 2004 Карим диэн өссө биир уолу төрөппүттэрэ.
# Лааҥкы

Лааҥкы — ойуурга күүстээх тыатан эбэтэр өрт уотуттан охтубут мастар үрүт-үрдүлэригэр туора-маары түһэн сыталлара.

# Лааҥкы
## Ылыллыбыт сирэ

Куура хаппыт мас беҕете урут-урдугэр иннэри-таннары т успут,кумаламмыт сирэ.
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Wrangler

Wrangler — Америка джинсы таҥаһын тигэр тэрилтэ, бастакы ковбойскай джинсылар буолалларынан биллэр.
# Guru Studio

Guru Studio – Канаада, Франция, Италия уонна Недерланд саамай улахан аралдьыйыы уонна анимация тэрилтэтэ. Аан Дойдуга сүрүннээн Эуропа бииргэ төрүттээбит компаниялара, Аан Дойдуга сүрүннээн сахарнай диабет утары эмнэри оҥорор, ону таһынан сүрэх эмтэрин.
# Охчут (сулустар бөлөхтөрө)

Охчут (лат. Sagittarius, Sgr) — зодиак сулустарын бөлөҕө, Чубуку уонна Скорпион бөлөхтөр ыккардыларынан баар.
Бу бөлөххө кыһыҥҥы Күн туруута уонна Галактика киинэ бааллар. Халлаан Сиигэр сытар.

# Охчут (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объектар

* Лагуна, мустуу,
* Омега M17, мустуу, атын ааттара — Куба, Туйах,
* Үс Хостоох (M20), мустуу, атын аатта — Үс Өлүүлээх,
* M22, M28, M54, М55, M69, M70, M75 уонна Арка Мустуута, сфера халыыптаах мустуулар.
* радиодиапазоҥҥа Охчут A, бу объект Хара дьөлөҕөс буолуон сөп.

# Охчут (сулустар бөлөхтөрө)
## Астеризмнар

* Чайник, ζ (Аскелла), φ, δ (Каус Меридианалис) уонна ε (Каус Аустралис) сулустар киирэллэр.
* Теребеллум ω, 59, 62 уонна 60 сулустар киирэллэр.

# Охчут (сулустар бөлөхтөрө)
## Кэтээн көрүү

Күн бу бөлөххө ахсынньы 17 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан кыһын ордук уонна толору көстөр.

# Охчут (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Гириэктэр номохторунан Кротос диэн кентавры кытта сибээстээх.
# HP

Hewlett-Packard Inc. диэн мультинационал технология корпорацията. Тус көмпүүтэрдэри оҥорор, атыылыыр уонна хааччыйар. Салалтата Калифорния. Үлэhиттэрин ахсаана 87 000.
# Туруук

Туруук, туруук таас хайа - салгыҥҥа, күн сыралҕаныгар быһа сиэтэн, тыалга-кууска үрдэрэн, ууга-хаарга суураллан, алдьанан, баҕана курдук туруору көрүҥнэммит, туйахтаах кыыл тахсан күрэнэн туруон сөптөөх таас очуос.
Тэҥнээ: тур (был. түүр.) — олохсуйуу, туруу, баар буолуу; туруг (был. түүр.) — хайаҕа күрэнэн бүгэр сир; тур, тура (монг. бур.) — кириэппэс, куорат, дьиэ; туруг (тыыв.) — туруору таас, очуос.

# Туруук
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Айах (география)

Айах - географияҕа: киирэр, ааһар, аһыллан турар сир.
Тэҥнээ: ойык (түүр.) — хотойбут сир, оҥхой; ойык (алтай.) — эмиэ итинник; ойуг (азерб.) — хаһыллыбыт сир, хайаҕас; оюк (кирг.) — хотойбут сир, хайаҕас.

# Айах (география)
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Аан дойдутааҕы кинигэ уонна ааптар быраабын күнэ

Аан дойдутааҕы кинигэ уонна ааптар быраабын күнэ (ХНТ атын тылларынан: аҥ. World Book and Copyright Day, араб. اليوم العالمي للكتاب وحقوق المؤلف, ‎исп. Día Mundial del Libro y del Derecho de Autor, кыт. 世界图书与版权日, фр. Journée mondiale du livre et du droit d'auteur) — сылын ахсын Муус устар 23 күнүгэр, 1996 сыллаахтан бэлиэтэнэр. 28-й сессии ЮНЕСКО 28-с сиэссиэйэтигэр Сэтинньи 15 күнүгэр 1995 сыллаахха быһаарыныы ылыммыта (резолюция № 3.18).
ХНТ ситим-сиригэр этиллэринэн, бу күнү таларга муус устар 23 күнүгэр 1616 сыллаахха Мигель де Сервантес, Уильям Шекспир (дьиҥэр бэйиэт уонна драматуур юлиан халандаарынан аахтахха 23-скэ өлбүтэ, ол аата григориан халандаарынан — 10 хонук хойут өлбүт), Инка Гарсиласо де ла Вега өлбүт күннэрин кэриэстээн талбыттар.

# Аан дойдутааҕы кинигэ уонна ааптар быраабын күнэ
## Муус устар 23 күнэ — аан дойду литэрэтиирэтин бэлиэ күнэ
### Бу күн төрөөбүт суруйааччылар

* Мануэль Вальехо (en:Manuel Mejía Vallejo) (1923)
* Морис Дрюон (1918)
* Халлдор Лакснесс (1902)

# Аан дойдутааҕы кинигэ уонна ааптар быраабын күнэ
## Муус устар 23 күнэ — аан дойду литэрэтиирэтин бэлиэ күнэ
### Бу күн өлбүт суруйааччылар

* Инка Гарсиласо де ла Вега (1616)
* Мигель де Сервантес-и-Сааведра (1616)
* Жозеп Пла (1981)
* Памела Линдон Трэверс (1996)
* Уильям Шекспир (1616)

# Аан дойдутааҕы кинигэ уонна ааптар быраабын күнэ
## Кинигэ киин куората

Бу күн Кинигэ аан дойдутааҕы киин куоратын ытык аата биир куораттан атын куоракка көһөр.
Кинигэ киин куоратын сылын ахсын ЮНЕСКО бэйэтэ уонна кинигэ индустриятын үс салаатын бэрэстэбиитэллэрэ (кинигэ таһаарааччылар, кинигэ атыылааччылар уонна бибилэтиэкэлэр) талаллар.
2023 сыллаахха кинигэ киин куоратынан Аккра этэ, 2024 сыллаахха — Страсбург. 2025 сыл муус устар 23 күнүттэн — Рио-де-Жанейро. 2012 сыллаахха киин куоратынан Ереван, уонна 2021 сыллаахха Тбилиси буола сылдьыбыттара.
Бу үгэһи 2001 сыллаахха ЮНЕСКО бэйэтин 31 C/29 нүөмэрдээх резолюциятынан олохтообута. Бастакы Кинигэ киин куоратынан Мадрид буолбута. ЮНЕСКО "Кинигэ аан дойдутааҕы киин куоратынан" билиммит куораттара эгэлгэ тэрээһиннэри ыытан ааҕыы култууратын сааһыттан уонна бөлөҕүттэн тутулуга суох дьоҥҥо туругурдаллар, бэйэлэрин да дойдуларын иһигэр, аан дойдуга да.
# Б. э. и. 216 сыл

Биһиги эрабыт иннинэ 216 сыл — III үйэ сыла.

# Б. э. и. 216 сыл
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 2 — Аатырбыт Канна кыргыһыытыгар Ганнибал баһылыктаах Карфаген аармыйата бэйэтинээҕэр элбэх ахсааннаах Рим аармыйатын төгүрүктээн кыайбыт.
# Ионов Всеволод Михайлович

Ионов Всеволод Михайлович (1851—1922) — этнограф, народниктар хамсааһыннарын чилиэнэ. Сахалар сиэрдэрин-туомнарын үөрэппит, оскуолалары тэрийээччи уонна педагог быһыытынан биллибит киһи.
1851 сыллаахха Астрахань куоракка дворян дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1875 сыллаахха Санкт-Петербуурдааҕы технологическай үнүстүүттэн өрөбөлүүссүйэни тарҕатар үлэтин иһин үүрүллүбүт, 1876 сыллаахха Москубаҕа хаайыллыбыт, 1877 сыллаахха бырааба барыта быһыллыбыт уонна 5 сыл хаатыргаҕа ыытыллыбыт. Хаатырга кэнниттэн 1883 сыллаахха Саха уобалаһыгар көскө ыытыллыбыт. 1893 сыллаахха Андросова Мария Николаевнаны кэргэн ылбыт. Көскө олорон эмиэ көскө олорор В.И. Виташевскайдыын, Э.К. Пекарскайдыын, С.В. Ястремскайдыын уо.д.а. саха тылын уонна култууратын чинчийэр дьону кытта ыкса билсибит.
Сибиряков эспэдииссийэтин (1894—1896) кыттыылааҕа, Майда сахаларын уонна тоҥустарын чинчийбитэ (Айаан-Ньылхан эспэдииссийэтэ, 1904). Э. Пекарскай тылдьытын оҥорууга сүҥкэн суолталаах кылааты киллэрбитэ.
Саха уобалаһыгар 1910 с. диэри олорбута. Боотуруус улууһугар 7 сыл, Дьокуускайга 5 сыл оҕолору үөрэтиинэн дьарыктаммыта. 1893 с. М.Н.Андросованы кэргэн ылбыта. Олоҥхоһут Ионова-Андросова Мария Николаевна кэргэнэ.
1908—1910 сыллардаахха «Якутский край», «Якутская жизнь», «Якутская мысль» хаһыаттар эрэдээктэрдэрэ этэ. Хас да научнай үлэлэрдээх. «Сибирские вопросы» сурунаалы кытта үлэлиирэ.
1910 сыллаахха Киевка көһөрүгэр көҥүллээбиттэрэ. Ол кэнниттэн С-Петербуурга Билим Акадьыамыйатыгар ученай корректор үлэтигэр ыҥырбыттара («Образцы народной литературы якутов» үлэни таҥастыырга кыттыбыта). Кэлин Этнографияҕа салаатын чилиэн-үлэһитэ, Нуучча географияҕа уопсастыбан Саха сиринээҕи салаатын үлэһитэ буолаттаабыта.
1917 с. Киевкэ көспүтэ. Украинаҕа Буча ыстаансыйаҕа 1922 сыл сэтинньи 2 күнүгэр өлбүтэ.

# Ионов Всеволод Михайлович
## Үлэлэрэ

По поводу допущенного в «Словаре якутского языка» отступления от правописания акад. Бётлингка //Пекарский Э.К. Якутский словарь. СПб., 1907. Вып. 1; Якутский букварь, состав­ленный В.М. Ионовым. Якутск, 1917.

# Ионов Всеволод Михайлович
## Кини туһунан

* Убрятова Е.И. Очерк истории изучения якутского язы­ка. Якутск, 1945; Биобиблиографический словарь отечественных тюркологов: Дооктябрьский период. М., 1989.

# Ионов Всеволод Михайлович
## Өссө маны көр

* Андросова-Ионова Мария Николаевна
* Ионова Ольга Всеволодовна
# Кара байҕал

Кара байҕал — Хоту океан сорҕото. Чэрчитэ соҕурууттан Еуразия, арҕааттан Саҥа сир арыылар, хотуттан Франц-Иосиф сирэ, илинтэн Хотугу Сир.
Байҕал сүрүннээн шельфка сытар, элбэх арыылардаах. Дьириҥэ 30—100 м; ордук дьириҥ сир 600 м. тиийэр. Иэнэ 883 000 км².
Байҕалга улахан өрүстэр түһэллэр: Обь, Енисей ол иһин уу тууһа намыһах.
Кара байҕал олус тымныы уулаах, сайын даҕаны улахан өрүстэр төрдүлэригэр эрэ 0°С арыый үрдүк. Туманнаах уонна силлиэлээх күн дэлэй. Сыл улахан аҥарын муустаах.
Балыга элбэх: сиг, голец, камбала уонна да атыттар.
Сүрүн муора порда — Диксон. Кара байҕалынан Хотугу муора суола ааһар.
# Мексика

Мексика Холбоhуктаах Штаттара (исп. Estados Unidos Mexicanos), кылгастык Мексика (México) диэн Хотугу Америка дойдута. Мексикаттан хоту Америка Холбоhуктаах Штаттара, соҕуруу уонна арҕаа Чуумпу океан, соҕуруулуу-илин Гуатемала, Белиз уонна Кариб байҕала уонна илин Мексика хомото бааллар. Мексика 31 штаттан уонна биир федеральнай уокуруктан турар федеральнай конституционнай республика. Киинэ Мехико (аан дойду саамай дьонноох куората).
Сэтинньи 20 күнүгэр дойдуга Өрөбөлүүссүйэ күнүн бэлиэтииллэр.
# Лаптев Дмитрий Яковлевич

Лаптев Дмитрий Яковлевич (1701 — тохсунньу 20 (31) күнэ, 1771) - нуучча хотуну чинчийээччитэ, дворянин.
Илин Сибиир байҕалын чинчийэ сылдьан хомо кытылыгар ампаар туппута өр сылларга турбута биллэр, ону кэрэһэлээн ол хомо аата билигин Амбарчик диэн буолан турар.
Кини аатынан пролив, оттон кини уонна кини тастыҥ быраатын Лаптев Харитон Прокофьевич ааттарынан Лаптевтар муоралара ааттаммыттара.
# Арассыыйа экономикатын оройуоннара

Билигин, Арассыыйа экономикатын оройуоннааһыныгар 11 экономика оройуонун (ЭР) араараллар:
* Киин экономика оройуна
* Киин-Чернозём экономика оройуона
* Илин Сибиир экономика оройуона
* Уһук Илин экономика оройуона
* Хотугу экономика оройуона
* Хотугу Кавказ экономика оройуона
* Хотугулуу-Арҕаа экономика оройуона
* Волга экономика оройуона
* Ураал экономика оройуона
* Волга-Вятка экономика оройуона
* Арҕаа Сибиир экономика оройуона
Ил статистика тэрилтэлэрэ дойдуну 12 оройуоҥҥа араараллар, Калининград уобалаһын туспа оройуонунан ааҕаннар – тоҕо диэтэххэ, урут кини Балтия экономика оройуонугар киирэ сылдьыбыт. 2006 сылтан саҕалаан ити уобаласка «Калининград ураты экономика зоната» тэриллибит.
Ити оройуоннаһын 1967-тэ сылтан уларыйбакка турар (ити сылга, Саха Сирэ Илин Сибииртэн Уһук Илиҥҥэ көһөрүллүбүтэ).

# Арассыыйа экономикатын оройуоннара
## Өссө маны көр

* Арассыыйа федерал уокуруктара
* Арассыыйа экономикатын географията
* География
# Дьячковскай Семён Федотович

Семён Федотович Дьячковскай — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, биллиилээх спортсмен.

# Дьячковскай Семён Федотович
## Олоҕун олуктара

1922 с. билиҥҥи Горнай улууһун Киров нэһилиэгэр төрөөбүт.
1942 сыллаахха 20 саастааҕар сэриигэ баҕа өттүнэн, бэйэтэ тылланан барбыт. Уралга Бершеть байыаннай горнизонугар 19-с туспа хаһыйар биригээдэтигэр отделение хамандыыра буола үүммүт. Ильмень күөллээҕи сэймэктээһиҥҥэ бастакы бойобуой сүрэхтэниитин ылбыт. 1946 с. демобилизацияламмыт. Сэрии хонуутуттан Кыһыл Сулус уордьаннаах уонна мэтээллэрдээх эргиллибит.
С. Ф. Дьячковскай өр кэмҥэ лесопункт тэрилтэ салайааччытынан үлэлээбит. Эдэр сааһыттан тэтиэнэх, кытыгырас буолан, оччолорго спортка биллэр-көстөр ситиһиилэммит.
1940 с. сэрии иннигэр оройуоннарынан, куораттарынан хайыһарга эдэр ыччат комсомольскай кросстара маассабайдык ыытыллара. Онно республика үрдүнэн 13 киһи «Комсомольскай кросс актыбыыһа» диэн значогунан, анал грамоталарынан наҕараадаламмыттар. Кинилэр ортолоругар Горнайтан Бэрдьигэстээх орто оскуолатын VII кылааһын үөрэнээччитэ Семен Дьячковскай биир бастакынан ылбыт.
Сэрии кэнниттэн 1947 с. Дьокуускайга буолан ааспыт республика сайыҥҥы спартакиадатыгар 17 хамаанда кыттыбыт. Онно 188 спортсмен чэпчэки атлетикаҕа уонна спорт национальнай көрүҥнэригэр күрэхтэспит. Курдаһан тустууга Горнайтан Семён Дьячковскай чемпион аатын ылбыт.

# Дьячковскай Семён Федотович
## Спортка ситиһиилэрэ

* 1941 с.хайыһарга тыа сирин оройуоннарыгар республикаҕа 18 км чемпион;
* 1949 с. Покровскайга ыытыллыбыт республика холкуостаах ыччаттарын спартакиадатыгар абсолютнай рекорду олохтообута. Тройнойга - 12 м 26 см түһэн абсолютнай чемпион буолбута;
* 1947 с. республика тыа сирин күрэхтэһиитигэр гранатаны быраҕыыга тэҥнээҕин булбатаҕа;
* 1949 с. зонатааҕы күрэхтэһиигэ үрдүгү ойууга 1 м 35 см ойон 1 миэстэ, эмиэ ол сыл республика сайыҥҥы спартакиадатыгар тройнойга 11 м 50 см ыстанан, II миэстэҕэ тахсыбыта;
* 1948 с. республика сайыҥҥы спартакиадатыгар мас тардыһыыга 70 кг үөһэ II миэстэни ылбыта;
* 1947 с. хайыһарга Саха АССР тэриллибитэ 25 сылын чиэһигэр тыа сирин хайыһардьыттарын ортотугар 10 км бастаабыта. Ол курдук, эстафетаҕа дьахталларга 3х3 км, эр дьоҥҥо 4х5 км бастаабыттара.
Семён Фетодович хайыһарга республикаҕа күүстээх сүүрүүгүнэн 1940 с. биллибитэ. Кини онно бэйэ оҥоһуу хайыһарынан 3 көскө II миэстэни ылбыта. Сэрии кэнниттэн Ленинградскай уобаласка сылдьан, 2 көмкө хайыһарынан сүүрүүгэ II миэстэлээх призёр буолбута.
1971 с. Баһылай Манчаары спартакиадатыгар хапсаҕайга 45-тэн үөһэ саастаахтарга III миэстэни ылбыт.

# Дьячковскай Семён Федотович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Кыһыл Сулус» уордьан (05.03.1944)
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Горнай улууһун ытык киһитэ
# Кыра Куонамка

Кыра Куонамка өрүс. Анаабыр өрүс хаҥас салаата.
Уһуна 457 км., тардыытын иэнэ 24800 кв.км. Баһа Хотугу Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар. Анаабыр хаптал хайалаах сир кытыытынан устар.
Балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ. Тардыытыгар 2100 күөл баар.
Бөдөҥ салаалар: уҥа өртүттэн — Усумун (223 км.), Дьилиндэ (217 км.), Маспакы (198 км.)
Сорох сылларга аал сырыыта Дьилиндэҕэ сэлиэнньэҕэ дылы.

# Кыра Куонамка
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, Якутск, 1980 г.