yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Вектор (геометрия)

бу ыстатыйа — вектор геометрига понятията. Об общем понятии вектора в математике см. Вектор (математика).
Вектор {\displaystyle {\overrightarrow {AB}}} \overrightarrow {AB} В геометрии вектор — направленный отрезок прямой, то есть отрезок, для которого указано, какая из его граничных точек является началом, а какая — концом[1].
Вектор с началом в точке {\displaystyle A} A и концом в точке {\displaystyle B} B принято обозначать как {\displaystyle {\overrightarrow {AB}}} \overrightarrow {AB}. Векторы также могут обозначаться малыми латинскими буквами со стрелкой (иногда — чёрточкой) над ними, например {\displaystyle {\vec {a}}} {\vec {a}}. Другой распространённый способ записи: выделение символа вектора жирным шрифтом: {\displaystyle \mathbf {a} } {\mathbf {a}}.
Вектор в геометрии естественно сопоставляется переносу (параллельному переносу), что, очевидно, проясняет происхождение его названия (лат. vector, несущий). Итак, каждый направленный отрезок однозначно определяет собой какой-то параллельный перенос плоскости или пространства: скажем, вектор {\displaystyle {\overrightarrow {AB}}} \overrightarrow {AB} естественно определяет перенос, при котором точка {\displaystyle A} A перейдет в точку {\displaystyle B} B, также и обратно, параллельный перенос, при котором {\displaystyle A} A переходит в {\displaystyle B} B, определяет собой единственный направленный отрезок {\displaystyle {\overrightarrow {AB}}} \overrightarrow {AB} (единственный — если считать равными все направленные отрезки одинакового направления и длины — то есть рассматривать их как свободные векторы; действительно, при параллельном переносе все точки смещаются в одинаковом направлении на одинаковое расстояние, так что в таком понимании {\displaystyle {\overrightarrow {A_{1}B_{1}}}={\overrightarrow {A_{2}B_{2}}}={\overrightarrow {A_{3}B_{3}}}=\dots } \overrightarrow {A_{1}B_{1}}=\overrightarrow {A_{2}B_{2}}=\overrightarrow {A_{3}B_{3}}=\dots ).
Интерпретация вектора как переноса позволяет естественным и интуитивно очевидным способом ввести операцию сложения векторов — как композиции (последовательного применения) двух (или нескольких) переносов; то же касается и операции умножения вектора на число.

# Вектор (геометрия)
## Өссө маны көр

* Векторнай төгүллээһин
# Хазардар

Хазардар (ивр. כוזרים‎ "кузарим", араб. الخزر‎ "ал- хазар", перс. خزر "хазар", гир. Χάζαροι "хазарой", эрм. խազիր "хазир", был.-нууч. козаре, лат. chazari, caziri, gazari) — түрк тыллаах көс омуга. Хуннар кэннилэриттэн Дагестаантан хоту өттүгэр олорбуттар.

# Хазардар
## Аат

Хазар диэн аат бу омук бэйэтэ бэйэтин ааттанар аата буолар уонна кини төрдө чопчу биллибэт. Хазар аат төрдө түүрдүү kaz ("көс") диэн тыл буолуон сөп. Ону таһынан бу аат төрдүн туһунан атын сабаҕалааһыннар бааллар, холобур:
* перс. هَزَارْ, hâzâr "тыһыынча" диэнтэн үөскээбит (А. П. Новосельцев),
* "кесарь" диэн Рим ыраахтааҕытын аатыттан тахсыбыт (А. Поляк, А. Рона-Таш),
* түүрдүү "баттыыр", "үтүрүйэр" диэн суолталаах тыл (Л. Базен).

# Хазардар
## Төрдө

Сорох чинчийээччилэр саныылларынан (холобур, Б. Н. Заходер), хазар омуга икки улахан биискэ арахсар этэ: маҥан уонна хара хазардар (калис-хазардар уонна кара-хазардар). Атын чинчийээччилэр этэллэринэн (холобур, М. И. Артамонов, А. П. Новосельцев) бу арахсыы бииһинэнэ буолбакка социальнай туругунан этэ уонна хазар уопсастыбата сайдыылаах тэрээһиннээҕин туоһулуур. Хазардар кытта барсила, савир, баландьар биистэрэ ыкса ситимнээх этилэр. Кэлин сороҕолоро хазардары кытта булкуспуттара. Хазардарга ордук чугас барсила бииһэ этэ.
Хазардар төрдүлэрин уонна былыргы дойдуларын туһунан элбэх санаа баар. Сүрүн теориялар манныктар:
* Хазардар V үйэҕэ Европаҕа олорбут акацир диэн ааттаах гунн бииһиттэн үөскээбиттэр (А. В. Гадло, О. Прицак).
* Хазардар былыргы уйгуурдартан үөскээбиттэр (Д. Данлоп).
* Хазардар Хорасантан Кавказка көспүт эфталиттар сыдьааннара буолаллар (Д. Людвиг).
* Хазардар оҕур, савир, алтаай биистэрин холбоһууларыттан үөскээбиттэр (П. Голден, М. И. Артамонов, А. П. Новосельцев, Д. Немет).
Арассыыйа чинчийээччилэрэ сүрүннээн бүтэһик версияны ылыналлар.
Хазар тыла түүр тыллар булҕар бөлөҕөр киирэр, ону былыргы кинигэлэргэ суруллан хаалбыт хазар тыллара туоһулууллар.

# Хазардар
## Олорбут сирдэрэ

VII үйэҕэ диэри хазардар араас омуктартан тутулуктаах этилэр. 560 сылларга хазардар Түүр хаҕанатыгар бас бэриммиттэр. Кэлин, VII үйэ ортотугар Түүр хаҕаната ыһыллыбытын кэннэ хазардар бэйэлэрин дойдуларын, ол аата Хазар хаҕанатын (650–969) тэриммиттэрэ.
Аан маҥнай хазардар Дагестааҥҥа баар Дэрбэнт диэн куорат хоту өттүгэр олорбуттара. Онтон кэлин Дагестаан сириттэн Кырыым, Дон уонна Поволжье диэки олохсуйбуттара. VII үйэҕэ Хазар хаҕанатын киин куората Поволжьеҕа көһөрүллүбүтэ.

# Хазардар
## Итэҕэллэрэ

Хазардар үксүлэрэ уопсай түүр Таҥараҕа итэҕэллээх этилэр уонна хаҕаны Таҥараттан айдарыылаах диэннэр ытыктыыр буолаллара. Ону таһынан Хазар хаҕаната христиан уонна ислам итэҕэллээх дойдулары кытта ыаллыы сытар буолан уонна хазардар атын итэҕэллээх дьоҥҥо эйэлээхтик сыһыаннаһар буоланнар бу дойдуга христиан, ислам уонна иудаизм тарҕаммыт. VII–IX үйэлэргэ хазардар хаҕаннара иудаизмы ылыммыттара.

# Хазардар
## Эбии көр

* Хазар тыла
* Хазар хаҕаната
* Былыргы түүрдэр
* Түүр хаҕаната
# Протва (өрүс)

Протва - Москуба уонна Калууга уобаластырагр устар өрүс, Ока хаҥас салаата.
Москуба уобалаһын Можайскай оройуонуттан саҕаланар. Бастаан илин диэки устар онтон Верея куорат таһыгар соҕуруу салайар, Боровскайтна эмиэ или уонна соҕуруулуу-илин устар. Окааҕа Серпухов куораттан 12 км үөһэ түһэр.
Протва үрдүгэр Верея, Боровскай, Обнинскай, Жуков, Кремёнки, Протвино куораттар тураллар.
# BBC

British Broadcasting Corporation (BBC) (сах. Бритаан Көрдөрөр-Иһитиннэрэр Корпорация) — Бритаан корпорация.

# BBC
## Устуоруйа

1922, алтынньы 18 күҥҥэ British Broadcasting Company (Бритаан Көрдөрөр Хампааныйа) курдук тэриллибитэ. 1932, атырдьах ыйын 2 күнүгэр телевизорынан көрдөрүү саҥаламмыта. 1936 сыллаахха диэри телевизорынан кыратык уонна барыларга буотах көрдөрүү этэ. 1936 сыллаахха BBC Television Service тэриллимитэ, 1952 сыллаахха диэри соҕотох бритаан телеканаала этэ (ITV тэриллиитигэр диэри). Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр вещание тохтообута.
1964 сыллаахха BBC Two аһыллыбыта. 1967 сыллаахха дьүһүҥнээх көрдөрүү саҥаламмыта. Ол кэмҥэ элбэх саҥа региональнай араадьыйа аһыллыбыттара.
1990-с сылларга аан дойдутааҕы көрдөрүү саҥаламмыта. BBC World Service Television Арассыыйаҕа, Украйиинаҕа, Дьобуруопа сойууһугар, Аустралиаҕа, Саҥа Зеландияҕа уонна сорох Африка дойдуларыгар көрдөрүүнү саҥалаабыта.
2007-c сылтан 1080i HD формаатыгар көрдөрүүнү саҥалаабыта.

# BBC
## Атын салаалара

* BBC One — сүрүн
** BBC News — сонуннарга аналлаах
* BBC Two — общай аналлаах
* BBC Three — эдэр ыччакка аналлаах
* BBC Four — үөрэххэ аналлаах
* СBBC — оҕолорго аналлаах
** CBeebies — оҕолорго аналлаах
* BBC Parliament — парлаамены көрдөр
# Метеориит

Метеориит - халлаан куйаарыттан ханнык эрэ улахан эттиккэ (планетаҕа) кэлэн түспүт айылҕа эттигэ. Метеориит кээмэйэ отой кыраттан сүүнэ улахаҥҥа дылы буолуон сөп. Метеорииттар үксүлэрэ кыра астрономия эттиктэриттэн (метеор эттигэ - метеорное тело) үөскүүллэр, ол эрэн сороҕор астероидтартан эмиэ үөскүөхтэрин сөп. Метеориит Сир атмосфератыгар киирэригэр аалсыы уонна химия реакциятын түмүгэр сылыйар уонна сырдаан уот шаар буолан көстөр, ону метеор эбэтэр сулус түһүүтэ дииллэр. Болид диэн тиэрмининэн ханнык эрэ Сири кытта сааллар эттиги эбэтэр наһаа улахан уот шаар буолан көстөр эттиги ааттыллар (Сиргэ тиийэриттэн тиийбэтиттэн тутулуга суох).
Сүнньүнэн метеориит диэн ханнык баҕарар халлаан эттигэр атын сиртэн кэлэн түспүт айылҕа эттигэ буолар. Холобур, метеориитар Ыйга уонна Марска булуллубуттара.
Метеорииттары уруккуттан үс бөлөххө араараллар: таас метеорииттар (үксүн силикаат таастартан турар), тимир метеорииттар (тимиртэн, никельтэн турар) уонна тимир-таас метеорииттар. Билиҥҥи классификациялар метеорит структуратын, химическэй, изотоп састаабын иҥин учуоттуллар.
# Евангелизм

Евангелийа таҥара дьиэтэ, ол эбэтэр евангелизм үөрэҕэ — протестантизм саамай бөдөҥ салаата уонна Аан Дойдуга биир бөдөҥ итэҕэл хамсааһына буолар. 2022 сыллаахха 628 мөллүйүөн киһи итэҕэйэр, сүрүн концентрациялара АХШ дьоно буолаллар. Ол иһин американскай итэҕэл дьиэнинэн биллэр, сүрүн олоҕуруута христианство нөҥүө демократия уонна либерализм өйдөбүлэ тарҕатыыта.
Украина, Эстония, Латвия, Литва уонна Кыргызстан урукку ССРС дойдуларыттан евангелизмҥа ылларбыттара биллэр. Билигин түргэнник Беларуссияҕа, Казахстаҥҥа, Кытайга тарҕанар.
Саха Сиригэр 31433 киһи евангелия буолар, олортон 5332 сахалар буолаллар.
Саха Сиригэр салалтата — Майа (Мэҥэ-Хаҥалас).
Аан Дойдутааҕы глобальнай салалтата — Берн (Швейцария).
# Луцкай

Луцкай (укр. Луцьк) диэн Украина куората. Волынь уобалаһын дьаһайар киинэ. Дьонун ахсаана 215 624 (2013).
# Егоров Андрей Николаевич (Бурҕаа)

Егоров Андрей Николаевич (Бурҕаа) — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыаһа.
1892 сыллаахха Нам нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. 1923 сыллаахха Бэдьэкэ бандьыыты тутуспута. 1922—1926 сылларга Бүлүүгэ, Алдаҥҥа милиция органнарыгар үлэлээбитэ, 1926 сылтан Сэбиэт председателинэн, кэлин «Кыһыл сирдьит», «Чолбон», «Кыһыл үлэһит» колхозтары тэрийсибитэ, «Чолбон», «Саҥа олох», «Бааһынай» колхозтар председателлэринэн үлэлээбитэ.
1938 сыллаахха Тыа хаһаайыстыбатын Бүтүн Сойуустааҕы Выставкатыгар кыттыбыта. Саха АССР бастакы ыҥырыылаах Үрдүкү Советын дьокутаата. Персональнай пенсионер.
# Эйэлээхтик ыаллаһан олоруу күнэ

Эйэлээхтик ыаллаһан олоруу күнэ (нууч. Международный день мирного сосуществования, ааҥл. International Day of Living Together in Peace) — Холбоһүуктаах наассыйалар тэрилтэлэрин көҕүлээһининэн сылын ахсын ыам ыйын 16 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн дьон уратылаахтарын билиниигэ, сатаан истэр, өйдөһөр, ытыктаһар уонна атыттары сыаналыыр буолууга, ону таһынан эйэлээхтик, сомоҕолоһон олорууга болҕомто тардар соруктаах.
ХНТ бу күнү бэлиэтиир туһунан быһаарыыны 2017 сыллаахха ылбыта (ХНТ Сүрүн Ассамблеятын 72/130 нүөмэрдээх резолюцията).
# Эрэйдэммиттэр хаамыынан (киинэ)

Эрэйдэммиттэр хаамыынан (ааҥл. Bushwhacked), АХШ оҥорбут киинэтэ, 1995 сыллаахха. 20th Century Studios тэрилтэ уһулбут киинэтэ. 275 омук тылынан тахсыбыта, олор ахсааныгар саха тылынан. 1996-1998 сыллардаахха Саха Сиригэр VHS форматка сахалыы уонна нууччалыы тылынан тарҕаммыта, ол эрэн эрюн оригинал тылынан (английскай) тылынан эмиэ тарҕанара. Грег Биман (ааҥл. Greg Beeman) айымньытынан уһуллубут киинэ.

# Эрэйдэммиттэр хаамыынан (киинэ)
## Сүжет

Оҕолор походка баралларын туһунан.

# Эрэйдэммиттэр хаамыынан (киинэ)
## Сүрүн артыыстар

* Дэниэл Стерн — Макс Грабэльски
* Кори Кэрриер — Ральф
* Джон Полито — агент Палмер
* Энн Дауд — миссис Петтерсон
* Энтони Хилд — Рейнхардт Брегден
* Блейк Башофф — Горди Паттерсон
* Майкл О’Нил — Дьон Дьордан
# Конвергенционнай

Конвергенционнай (нууч. Конверге́нция, лат. convergo «чугаһатабын») — чугаһатыы, холбуу, компромисс; дивергенция утарыта. Араас өйдөбуллээх.

# Конвергенционнай
## Өссө маны көр

* Конергенция
# Ленскэй улууһа

Ленскэй улууһа — Саха Сирэ улууһа.
Ленскэй улууһа :
| Гиэрбэтэ | Былааҕа |
| Дойду | Арассыыйа Арассыыйа |
| Регион | Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |
| | Лиэнскэй |
| | Ленскэй |
| Улуус баһылыга | Жумарт Абильманов |
| Улуус буолуута | 1930 с. |
| Иэнэ | 76 999,16 км² |
| Климата | тосту-конт |
| Олохтоох дьонун ахсаана • Чиҥэ • Омуктара | ↘36 333 (2020) (3,74 %) киһи 0,47 киһ./км² саха, нуучча, эбээн |
| Официальнай ситим-сир ||

# Ленскэй улууһа
## Демография

2007 сылга киһитин ахсаана улуус 38166 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн киһитин ахсаана 38669 киһи этэ, омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 3944 киһи (10,20%), нууччалар — 30162 киһи (78,00%), украиннар — 1472 киһи (3,81%), татаардар — 512 киһи (1,32%) уонна атын омуктар — 2579 киһи (6,67%).

# Ленскэй улууһа
## Администрацияларынан араарыы

Улуус иһинээҕитэ :
| Куорат, бөһүөлэк уонна нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Кыра сэлиэнньэлэр | Улуус кииниттэн, км | Нэһилиэнньэ ахсаана (2007 сыл) |
| Ленскэй куорат | улуус киинэ | | 0 | 24 500 |
| Пеледуй бөһүөлэк | | Крестовскай | 199 | 4 667 |
| Витим бөһүөлэк | | | 229 | 4 100 |
| Ньүүйэ | Ньүүйэ | | 95 | 1 538 |
| Бэтинчэ | Бэтинчэ | | 49 | 721 |
| Орто Наахара | Орто Наахара | | 67 | 633 |
| Ярославскай | Ярославскай | | 103 | 553 |
| Нуотара | Нуотара | | 102 | 443 |
| Толоон | Толоон | | 306 | 397 |
| Сылгы Күөлүн | Мурья | | 36 | 354 |
| Мурбаайы | Хотугу Ньүүйэ | | 25 | 260 |
| Барыта | | | | 38 166 |

# Ленскэй улууһа
## Үөрэҕирии

    Сүрүн ыстатыйа: Ленскэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Куораттааҕы уокуруктар: Дьокуускай | Жатай
Улуустар: Абый улууһа | Алдан улууһа | Аллайыаха улууһа | Аллараа Халыма улууһа | Амма улууһа | Анаабыр улууһа | Булуҥ улууһа | Бүлүү улууһа | Горнай улууһа | Кэбээйи улууһа | Ленскэй улууһа | Мирнэй улууһа | Муома улууһа | Мэҥэ-Хаҥалас улууһа | Нам улууһа | Нүөрүҥгүрү улууһа | Ньурба улууһа | Орто Халыма улууһа | Өймөкөөн улууһа | Өлөөн улууһа | Өлүөхүмэ улууһа | Сунтаар улууһа | Таатта улууһа | Томпо улууһа | Усуйаана улууһа | Уус-Алдан улууһа | Уус-Маайа улууһа | Үөһээ Бүлүү улууһа | Үөһээ Дьааҥы улууһа | Үөһээ Халыма улууһа | Хаҥалас улууһа | Чурапчы улууһа | Эбээн-Бытантай улууһа| Эдьигээн улууһа
# 1735

1735 сыл.

# 1735
## Туох буолбута

* Дьокуускайга бастакы оскуола аһыллыбыт. Гарнизон оскуолата диэн ааттаах эбит.
* Дьокуускайдааҕы Спас манастыырыгар таҥара үөрэҕин тарҕатааччылары бэлэмнииир аллараа сүһүөх (низшая) таҥара үөрэҕин оскуолата аһыллыбыт

# 1735
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 10 — Гянджатааҕы сөбүлэҥҥэ Ираан баһылыга Надер-шах уонна Арассыыйа импиэрийэтэ илии баттаабыттар.

# 1735
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 25 — Москубаҕа ыраахтааҕы Анна Иоанновна дьаһалынан сүдү улахан "Ыраахтааҕы-куолакал" кутуллубут.
# Арчакаан хаптал хайалар

Арчакаан хаптал хайалар. Эчий уонна Дулҕалаах өрүстэр бастарыгар Верхоянскай сискэ сыстар хайалар.
Иэнэ 8000 км². Муора таһымыттан орто үрдүгэ 900 м., ордук үрдүк чыпчаала 1521 м. тиийэр.

# Арчакаан хаптал хайалар
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Сытыырхатыы (литэрэтиирэҕэ)

Сытыырхатыы (нууч. заострение) — литэрэтиирэ ньымата. Бу тыл литэрэтиирэ үөрэҕэр, критикаҕа элбэхтик туттуллар. Холобур: «Суруйааччы сүрүн уобараhын сатирическай өттүнэн сытыырхаппыт» эбэтэр «Литературнай критиканы суруйуу уус-уран уонна идейнай таhымын үрдэтиигэ ордук сытыырхатыахха наада» дииллэр.
# Өтүйэ

Өтүйэ — тугу эмэ туохха эмэ саайан киллэрэргэ, охсорго, таптайарга аналлаах мас укка туора олордуллубут тимир тэрил, аччыгый балта.
# Шок

Шок (ааҥл. shock — охсуу) — ньиэрбэ, хаан, тыынар тиһиктэр үлэлэрэ, эттик эргиирэ түргэнник сатарыйан, олоххо кутталлаах турукка тиэрдэр патологическай бырассыас, туох эрэ кытаанах тас дьайыыттан үөскүүр. Организм тас дьайыыга хоруйдуур мэхэниисимин улахан кэһиллиитэ, алдьаныыта.

# Шок
## Шок туһунан билии-көрүү

Биллэр литэрэтиирэҕэ шогу аан бастаан Гиппократ ойуулаабыта. «Шок» диэн тиэрмини аан бастаан 1737 с. Ле Дран туһаммыта. XIX үйэ бүтүүтүгэр шок патогенеһын ойуулааһыҥҥа элбэх сабаҕалааһын оҥоһуллубута, онтон ордук тарҕаммыттара манныктар этэ:
* тымырдары хааччыйар ниэрбэ баралыыһа;
* вазомоторнай киин үлэтэ тохтуура;
* ниэрбэ кинетическэй үлэтэ кэһиллиитэ;
* токсемия;
* былчархай тиһигин үлэтин кэһиллиитэ;
* тымырга сүүрэр хаан аҕыйааһына (ОЦК);
* тымыр эркинин курдары аһарар үлэтэ кэһиллиилээх капилляр стааһа.
# .es

.es диэн Испания үрдүк таhымнаах ил домена.
# Йенер Ханде

Ханде Йенер (туур. Hande Yener; 1973 сыллаахха тохсунньу 12 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция, Стамбул куорат) — турок биллэр ырыаһыта уонна ырыа айааччыта. Кини турок эстрадатыгар поп-муусука жанрыгар ураты уонна сонун истиили киллэрбитэ. Ол түмүгэр олус түргэнник Турция эстрадатын биллиилээх артыыһа буолбута.

# Йенер Ханде
## Айар үлэтэ

Ханде Йенер айар үлэтэ Сезен Аксу диэн турок биллилээх артыыһын уонна продюсерын кытта 1992 сыллаахха маҕаһыыҥҥа билсиһииттэн саҕаламмыта. Оччолорго Ханде Йенер ол маҕаһыыҥҥа атыыһыттыыр эбит. Сотору буолан баран Сезен Аксу кинини бэйэтин хамандаатыгар уонна бөлөҕөр бэк-воколист быһыытынан ыҥырбыт. Ону таһынан, Ханде киниэхэ көмөлөһөөччүнэн үлэлээбит. Ханде «Senden ibaret» (Барыта эн тускунан) диэн аан бастакы альбомун 2000 сыллаахха таһаарбыт. 2001 с. «Sen Yoluna Ben Yoluma» диэн иккис альбома тахсыбыт. 2004 сыллаахха «Aşk Kadın Ruhundan Anlamıyor» диэн ааттаах үһүс альбомун таһаарбыт. Ол альбомҥа алта бастыҥ, хит буолбут ырыалара киирбиттэр. Альбом тахсыбытын кэннэ Хандены араас омук дьоно кыралаан билэр буолан барбыттара. 2006 сыллаахха Ханде Йенер имиджин уларытарга сананан, евро-поп хайысхатынан уһуллубут Apayri» (Букатын атын) диэн өссө альбому таһаарбыта.

# Йенер Ханде
## Дискографията

* Senden İbaret (2000)
* Sen Yoluna... Ben Yoluma... (2002)
* Aşk Kadın Ruhundan Anlamıyor (2004)
* Apayrı (2006)
* Nasıl Delirdim? (2007)
* Hipnoz (2008)
* Hayrola? (2009)
* Hande'ye Neler Oluyor? (2010)
* Teşekkürler (2011)
* Kraliçe (2012)
* Mükemmel (2014)
* Hepsi Hit (2016)
# РСФСР

РСФСР — Россия сэбиэскэй федеративнай сойуустаах республикалара. Билигин баар Арассыыйа Федерацията (РФ) икки судаарыстыбаннай тэриллии правопреемнига буолар: ССРС уонна РСФСР.
# Marantz

Marantz — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан бөдөҥ сабвуфердары уонна киинэ көрдөрөр театрдарга холбонор аудио видео система оҥорооччу, Америкаҕа, Канаадаҕа, Европаҕа, Арассыыйаҕа бастыҥ буолар Wimax уонна 3D киинэ көрдөрөргө, ону таһынан Dolby тыаһын интеграциялыырга Atmos формат үөскэтэргэ.
Mitsui Group уонна BlackRock аудио системалары тутар бизнестарыгар холбонор.
Билиҥҥи кэмҥэ Америкаҕа больше үлэлиир, чем Японияҕа. Сүрүн офистара Америкаҕа көспүтэ.
# Никифоров Артем Павлович

Никифоров Артем Павлович -
1933 с. төрөөбүт.
Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрэн, художник-портретист идэлээх.
1956-1964 сс. боксаҕа республика хамаандатын чилиэнэ. Боксаҕа республика 8 төгүллээх чемпиона, 1960 с. РСФСР норуоттарын спартакиадатын III бириистээх миэстэлээх финалиһа уонна сахалартан бастакынан боксаҕа ССРС спордун маастара буолбута.
# Windows 7

Windows 7 (Сэттис түннүк), Microsoft тэрилтэ айбыт операционнай системата, 9 сылы быһа сүрүн системанан Аан Дойдуга үлэлээбит операционка буолар, ол эбэтэр 2009-2018 сылларга дьон компьютердарыгар уонна ноутбуктарыгар турбут.
Кини иннинэ Windows Vista уонна Windows XP турбута, кэнниттэн Windows 10.
# Халтаҥ хомуһуол сон

Халтаҥ хомуһуол сон - күһүн-саас кэтиллэр өрүү таҥас үөдүйбүтүн кэннэ тигиллэр буолбут нууччалыы быһыылаах сон.

# Халтаҥ хомуһуол сон
## Былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ

* Сарыы сон
* Хахыр сон
* Куобах истээх сон
* Сылгы тиириититтэн уһун сон
* Маҥан сылгы тириитэ сон
* Сэттэ таба тириитин уорҕатыттан сон
* Бэйбириэт бүүрүктээх, дьогдьуурдаах, сахалыы суккун сон
* Халтаҥ сон
* Бииллээх сон
* Бүүрүктээх сон
* Оноолоох сон
* Таҥалай сон
* Кэдьиҥэ таҥалай
* Бууктаах сон
* Хотойдоох сон
* Бөрө бөртөлөөх сон
* Кэһиэччик
* Сарыы кэһиэччик
* Сэлиэччик
* Арбаҕас

# Халтаҥ хомуһуол сон
## Өссө маны көр

* Саҕынньах
* Хаттык таҥас
# Куобах сиидэтэ

Куобах сиидэтэ (лат. Suillus bovinus (Fr.) O. Kuntze, нууч. Козляк) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Үксүн бэс ойуурдарга, суол кытыытыгар, бэстээх маардарга үүнэр.

# Куобах сиидэтэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 12 см дылы, хаптаҕайдыҥы көппөҕөр, араҥастыҥы буурай эбэтэр кытархай.
Туруупкалаах араҥата: сэлээппэтиттэн арахсыбат. Этэ: кытаанах, араҕастыҥы үрүҥ, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар, минньигэс амтаннаах. Атаҕа: 10 см дылы, синньигэс, кытаанах.

# Куобах сиидэтэ
## Туттуллуута

От ыйын ортотуттан балаҕан ыйыгар дылы хомуллар. Намыһах хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, сибиэһэйдии сииллэр, тууһууллар.
# Киев уобалас

Киев уобалаһа (укр. Київська область) — Украина субъега. Киин куората — Киев. Дьонун ахсаана 1 725 500 (2014).
# Манхэттэн бырайыак

«Манхеттен бырайыак» (ааҥл. Manhattan Project) — АХШ атомнай буомбаны оҥорорго анаан тэрийбит бырагыраамматын аата. 1943 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр саҕаламмыта. Бу иннинэ чинчийии 1939 сылтан «Ураан кэмитиэтэ» (S-1 Uranium Committee), диэн бырайыагынан ыытыллар этэ. Бырайыакка АХШ, Улуу Британия, Германия уонна Канаада учуонайдара кыттыбыттара.
Бырайыак иһинэн үс атомнай буомба оҥоһуллубута: плутонийтан оҥоһуллубут «Тринити» (бастакы тургутууга эспиттэрэ), ураантан оҥоһуллубут «Малыш» (Хиросимаҕа 1945 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр быраҕыллыбыта, уонна плутонийтан оҥоһуллубут «Толстяк» (Нагасаки куоракка 1945 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр быраҕыллыбыта).
Бырайыагы физик Роберт Оппенгеймер уонна генерал Лесли Гровс салайбыттара.
# Татарбунары

Татарбунары (укр. Татарбунари) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 992 (2013).
# Васильев Семён Митрофанович

Васильев Семён Митрофанович (15.02.1917—1997) — Социалистическай Үлэ Геройа, суруналыыс, экскаваторщик.

# Васильев Семён Митрофанович
## Олоҕун олуктара

1917 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр Бүлүү оройуонун Иккис Чочу нэһилиэгэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата Маачас Баһылай уола Петров Митрофан Васильевич, болуотунньук бэрдэ, киэҥ сиринэн сылдьар булчут эбит. Ийэтэ Бөкчөҥөө нэһилиэгэр олорбут Мандаров Кузьма улахан кыыһа Ирина Кузьминична Мандарова. Чинэкэ күөл илин баһыгар хатыҥ тумуһахха ампаар дьиэни туттан олорбуттар. Аҕата 1926 с. испанкаҕа ылларан ыам ыйын саҥатыгар өлбүт, кэргэнэ 5 оҕолоох хаалбыт. Сэмэн иккис оҕо.
Хампа орто оскуолатын бүтэрбит. Сэрии буолуо биир сыл иннинэ Сэмэн Өлөөн оройуонугар норуот хаһаайыстыбатын учуоттуур управленетыгар анаммыт, ийэтин уонна икки кыра балтыларын көһөрөн ылбыт, быраата Иннокентий эмиэ онно учууталынан ананан бииргэ олорбуттар. 1944 сыллаахха ийэлэрэ ыалдьан өлбүт. Уһук хоту оруйуоннарыттан сэриигэ ылбаттар этэ, ол эрээри Сэмэни Дьокуускайга райком кууруска ыыппыт, ону бүтэрээтин кытта военкоматтар аармыйаҕа ылбыттар.
1945—1946 сс. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр Уһук Илин сулууспалаабыт, Японияны утары сэриигэ кыттыбыт. Сэрииттэн 1946 сыллаахха дойдутугар төннүбүт.
1946—1956 сс. «Кыым» хаһыат редакциятын аппаратыгар үлэлээбит.
1949 сыллаахха Новосибирскайдааҕы партийнай оскуолаҕа үөрэммит.
1956—1958 сс. ССКП Орто Халыматааҕы райкомун секретарынан үлэлээбит.
1959 с. Мирнэйгэ «Кыым» хаһыат корреспонденынан үлэлээбит.
1960 сыл тохсунньутуттан «Якуталмаз» тэрилтэтигэр үлэҕэ киирбит. 1961—1967 сс. «Мир» карьерга ЭКГ-4 экскаватор машиниһынан үлэлээбит. Экскаватор биригээдэлэрэ хас да сыл кэккэ «Якуталмаз» трест үрдүнэн муҥутуур үрдүк ситиһиилэри көрдөрбүт.
   Сыралаах үлэтэ сыаналанан, ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1964 сыл тохсунньу 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан Семён Митрофанович Васильевка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит.

# Васильев Семён Митрофанович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1964)
* Ленин уордьана (1964)
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1941-1945 сс. Кыайыы сүүрбэ сыла» мэтээл
* «Японияны кыайыы иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941—1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
* РСФСР Үрдүкү Сүбэтин Президиумун Ытык грамотата
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ

# Васильев Семён Митрофанович
## Аатын үйэтитии

* С. М. Васильев аата Бүлүү улууһун Чернышевскай орто оскуолатыгар иҥэриллибит (2006) .
* Мирнэй куорат Московская уулуссатын 8 №-дээх дьиэтин эркинигэр өйдөбүнньүк бэлиэ туруоруллубут.

# Васильев Семён Митрофанович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Лепчиков Варлам Васильевич

Лепчиков Варлам Васильевич — СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1942 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1963 с. Ленин аатынан колхозка биригэдьииринэн, комсомольсай тэрилтэ секретарынан үлэлээбитэ. СГУ-ну бүтэрбитэ.
1968—1973 сс. Комсомол Мэҥэ-Хаҥаластааҕы райкомун секретара.
1975—1981 сс. Нам оройуонугар сельхоз управление начальнига.
1981—1985 сс. Мэҥэ-Хаҥалас ССКП райкомун идеологиятын секретара.
1985—1992 сс. Муома оройуонугар ССКП райкомун II секретара.
1992—1995 сс. Мэҥэ-Хаҥалас администрациятыгар отдел начальнига.
1995—2007 сс. «Аргысмедстрах» страховой компания уполномоченнайа.
СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
2011 с. өлбүт.
# Аржаков Афанасий Григорьевич

Аржаков Афанасий Григорьевич - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1924 с. төрүөх. 1942 с. ыҥырыллыбыт, 1949 с.эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, фрона биллибэт, 82 гв. танковай полка.