yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Исраил

Исраил Илэ (дьэб. מְדִינַת יִשְרָאֵל, Medinat Yisra'el; араб. دَوْلَةْ إِسْرَائِيل‎, Dawlat Isrā'īl) диэн Арҕаа Азия дойдута, Сир ортотунааҕы байҕал илин өттүгэр баар. Кирбиилэhэр Либанныын хоту, Сириялыын хотугулуу-илин, Иорданиялыын илин уонна Эгиипэттыын соҕуруулуу-арҕаа. Аныгы Исраил илэ былыргы Исраил Сириттэн (Eretz Yisrael) төрүөттээх. Бастакы аан дойду сэриитин кэнниттэн, Нациялар Лигалара Палестина Британия мандатын бигэргэппитэ. 1947 с. Холбоhуктаах нациялар Палестинаны икки илгэ араарбыттара — дьэбэриэй уонна араб гиэннэригэр. 14 ыам ыйыгар 1948 с. Исраил тутулуга суох буолуутун уурааҕын ылыммыта. Исраил тутулунан парламент системалаах уонна бүтүн куоластыыр бырааптаах репрезентатив демократия. Премьер миниистир дьаhалта баhылыга уонна Кнессет сокуон таhаарар орган.
# Фотосинтез

Фотосинтез диэн үүнэйилэр бэйэлэригэр аһы оҥорорун ааттыыллар. Ол химиялаах процесс күн сырдыгынан харыалык диоксидын саахардарга кубулутар. Үүнээйи эрэ буолбакка, бактериялар, тэллэйдэр уонна протистар фотосинтеһы тутталлар. Фотосинтез сиргэ олох баарыгар биир олус тутаах буолар. Үүнээйи барыта кэриэтэ онтон тутулуктаахтар.
Фотосинтез араастык барыан сөп, ол гынан баран биир бүтүн бэлиэлээхтэр.
    6 CO$_{2(g)}$ + 6 H₂O₍ₗ₎ + фотоннар → C₆H₁₂O₆$_{(aq)}$ + 6 O$_{2(g)}$
    харыалык диоксида + уу + сырдык энергията → глюкоза + абалык
# Гюрбюз Аслыхан

Аслыха́н Гюрбю́з (туур. Aslıhan Gürbüz; 1983 сыллахха олунньу 16 күнүгэр төрөөбүт, Турция, Чанаккале куорат) — турок норуотун биллэр артыыһа. Тыйаатырга уонна киинэҕэ оонньуур.

# Гюрбюз Аслыхан
## Биографията

Аслыхан Гюрбюз — турок норуотун биллэр артыыһа Чанккале диэн куоратыгар төрөөбүтэ. Бу куорат Турцияҕа 20 үйэ бүтүүтүгэр улахан өрө туруулаах киирсиилэр кэннилэриттэн аан дойдуга биллэр буолбута. Аслыхан Гюрбюз 1983 сыллахха олунньу 16 күнүгэр күн сирин көрбүтэ.
Аҕата Тургут боростуой оробуочай киһи этэ. Онон үйүгэй олоҕу көрдөөн бастаан Стамбул , ол экнниттэн Бурса куорттарга көһөн кэлбитэ. Аслыхан буҕаалтыр автоматизированнай төрүттэрин дириҥэтэн үөрэтэн орто оскуоланы бүтэрбитэ. Ол гынан баран, кыыс Коньяҕа Сельджук судаарыстыбаннау университетыгра муусука факультетыгар киирэн үөрэммитэ уонна ону туйгун сыаналаах бүтэрбитэ. Аслыхан Гюрбюз кыра эрдэҕиттэн артыыс буолуон олус баҕарар этэ. Оскуола уонна устудьуон сылларыгар дьоҕус дьүһүйүүлэри айан, дьонун сэргэтин иннигэр көрдөрөрө.
Аслыхан Гюрбюз сүгүрүйээччилэрэ соһуйа истэхтэрин сөп, тоҕо диэтэххэ, кини Тимуром Савджи диэн ырыаһыты кытта билсибитэ ыраатта. Кини Аслыхаҥҥа өссө 2009 сыллахха "Если бы я стал облаком" диэн D тэлэ ханаалга көстүбүт биллэр киинэҕэ уһулларга этии киллэрбитэ. 2014 сыллаахха кини "Вершины оливковых гор" диэн ааттаах киинэҕэ сүрүн оруолу оонньообута.
# Шариат

Шариат, эбэтэр Шария сокуона диэн Ислам традициятыгар итэҕэл принциптара. Арааб тылыттан (شريعة) "суол" диэн тылбаастанар.
Классическай шариат уопсастыбыннай уонна чааһынай олоҕу ойуулуур, ол курдук итэҕэл ритуалларын, дьиэ кэргэн олоҕун, бизнеһы, буруй оҥорууну уонна сэриини. Урут дьыллартан Кораҥҥа, Хадиска уонна дьүүллэһитигэр олоҕурар. Сорох өттүн сокуон өйдөбүлүнэн ылыныллар онтон сорох өттө Таҥара быраабылатын курдук ылыныллар.
Мусульман дойдулар сокуоннара бэйэлэрэ сокуоннаахтар даҕаны, син биир сорох өттө классическай шариакка олоҕурар. Аныгы олоххо шариат хайдах туттуллуохтааҕын мусульманнар өссө даҕаны мөккүөрдэр уонна дьүүллэһии бүтэ илик.
# Toyo Engineering Corporation

Toyo Engineering Corporation — Дьоппуон инжиниринговай тэрилтэтэ, 2021 сыллаахха планета үрдүнэн саамай улахан инженернай тэрилтэтэ. Планета үрдүнэн 3 мөллүйүөн инженернай проектаах 200 омук сиригэр, ону таһынан ниэп, гаас хостооһунугар эмиэ дьарыктанар. Тутууга эмиэ проектаах 150 омук сиригэр. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. Аан Дойдуга инженернай империя аатын сүгэр.
Салалтата — Тийода (дьоп. 千代田, ааҥл. Chiyoda), Токио (Дьоппуон).
Mitsui Group бас билиитигэр киирэр.
# Порт оф Спейн

Порт оф Спейн (Port of Spain) диэн Тринидад уонна Тобаго киин куората. Олохтоохторун ахсаана 49,031 (2000), тула эргинниин 128,026, күн аайы кэлэ-бара сылдьааччылардыын 250,000.
# Хасан Хайырсевер

Хасан Хайырсевер — саха тылын чинчийэр туурак учуонайа.
Турок олохтооҕо Хасан Хайырсевер Анкараҕа Хаджеттепе университетыгар билиҥҥи түүр тылларын уонна диалектарын чинчийэр кафедраҕа үлэлиир. Саха сиригэр Саха тылын кафедрата ыҥырыытынан саха тылыгар икки ый стажировкалана кэлбит. Хасан Хайырсевер түүр тылларын чинчийэр, тюркология диэн билим уустук эйгэтигэр умсубут учуонай буолан эрэр эдэр киһи. Саха тылын билэри уонна чинчийэри олус наадалааҕынан, туһалааҕынан ааҕар. Хасан былыргы түүр тылын билэр, руналары ааҕар. Саха сирин дьонун-сэргэтин сөбүлээбит, ыалдьытымсах норуоккут, үгэскитин тута сылдьаҕыт, былыргы сиэри-туому тутуһаҕыт диэн хайгыыр. Олоҥхобутун, итэҕэлбитин, үгэстэрбитин интэриэһиргиир. «Байанай алгыһын» турок тылыгар тылбаастаабыт, өссө олоҥхолорбутуттан биирдии- биирдии турок тылыгар тылбаастаабыт киһи диэн баҕа санаалаах. Дьокуускайга «Кулун Куллустуур» испэктээкилгэ сылдьан, Кулун Куллустуур майгытын-сигилитин турок эпоһыгар «Дэдэ Коркукка» баар Дели Думрул уобараһыгар майгыннаппытын ыйар уонна фольклор, тыл өттүгэр үлэ ыытыллара наадатын, уруулуу өрүппүт элбэҕин бэлиэтиир. Манна даҕатан Сибиир түүрдэрин эпостарын туһунан филологическай наука кандидата Д.Т.Бурцев ырытыы ыстатыйатыттан кыбытан туһанан киллэрдэххэ маннык баар: «Сибиир түүрдэрин – сахалар, тувинецтар, алтаецтар, хакастар, шорецтар – эпостара маарыннаһалларын туһунан чинчийээччилэр уруккуттан суруйаллар. Академик А.П.Окладников «Саха сирэ Нуучча государствотыгар холбоһуон иннинэ» диэн үлэтигэр (1955) сахалар соҕурууттан төрүттээхтэрин Сибиирдээҕи түүрк-монгол омуктар эпостарын матырыйаалынан бигэргэтэр. Сахалар былыр ити омуктары кытары бодоруһууларын,сибээстэһиилэрин түмүгэр олоҥхо кинилэр эпостарын кытары маарыннаһар өрүттэрдэммит,» - диэн быһаарыыны Хасан булан ааҕыан наада быһыылаах.
Хасан саха тылын үөрэтэригэр элбэх кинигэ аахпыт, интернет ситиминэн сахалары кытта кэпсэтэн саҥара үөрэммит, ол гынан саха тылын үс сыл кэриҥэ үөрэппит. Ньиэмэс, аангылыйа, азербайджан, казах, финн тылларын билэр. Өссө долган тылын үөрэппит. Саха тылын уратытынан уһун аһаҕас дорҕооннор баалларын бэлиэтиир. Бу көстүү билиҥҥи туругунан саха, туркмен, халанж, долган тылларыгар эрэ хаалбытын ыйар. Билим эйгэтигэр саха уонна эбэҥки тылын тэҥҥэ тутан үөрэтэрим буолуо диэн былааннанар. Эбэҥки уонна саха тылыгар көстөр семантика куоппуйатын чинчийэргэ интэриэстээх. Саха тыла уустук тыл буоларын, элбэхтик үлэлиэххэ наадатын ыйар.
Түмүккэ бу саха тылын үөрэтиэн, чинчийиэн баҕарар эдэр киһи Киргизия, Казахстан, Саха сирэ уонна Дьобуруопаөҕа баар түүр тылын кафедраларын кытары сыһыаммыт үчүгэй диэн астынарын кэпсиир. Өссө хардарыта үөрэнии туһунан ситим олохтуон баҕарар да, анараттан Саха сиригэр устудьуоннары үөрэттэрэ ыыталлара ыарахан быһыылаах. Ол биһиги икки ардыбыт 10 000 км ыраах ханна эрэ хоту сытарбыт, кыһыммыт тымныыта, тылбыт уустуга мэһэйдиир быһыылаах...

# Хасан Хайырсевер
## Туһаныллыбыт литература:

1. Сардана Борисова. «Саха тыла – үлэм, саамай таптыыр тылым» Кыым.2017. атырдьах ыйа.
2. Д.Т.Бурцев. Сибиир түүрдэрин эпостара: жанрга уопсай уонна быһаччы этническэй өрүттэр.
# Хохудал

Хохудал — лабаалара, мутуктара тоһутталанан түспүт, туран эрэн хаппыт мас.
# Шэньси

Шэньси — Кытайга баар биир улахан соҕус территориялаах улуус буолар. Дьонун ахсаана — 55 млн. (2009). Сирин иэнэ — 206 тыс км2. Киин куората — Сиань.
# 1869

1869 сыл.

# 1869
## Туох буолбута

* I Ватикан Собуора үлэтин саҕалаабыт.

# 1869
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* кулун тутар 1 — Арассыыйа импиэрийэтэ. Д. И. Менделеев Периодическэй тиһилигин бастакы барылын таһаарбыт.
* Кулун тутар 18 — Нуучча химиятын уопсастыбатын мунньаҕар Д. И. Менделеев аатыттан Н. А. Меншуткин элэмиэннэр атомнарын ыйааһыныттан кинилэр свойстволара тутулуктааҕын туһунан биллэриини оҥорбут (кэлин Периодическай систиэмэ табылыыссата диэн аатынан биллибитэ).

# 1869
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 8 — Чикаготтан сылдьар Айвз Макгаффни пылесоһу патеннаабыт.

# 1869
## Туох буолбута
### От ыйа

* от ыйын 26 — Британия Ирладияҕа баар Англиканскай таҥара дьиэтин боппут.

# 1869
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 11 — Австралияҕа Виктория штат олохтоох омуктарын "көмүскүүр" туһунан сокуон ылыныллыбыт. Бу сокуонунан бырабыыталыстыба олохтоохтор бэйэлэрэ уонна оҕолоро ханна олороллорун хонтуруоллуур кыахтаммыта. Тиһэҕэр, оҕолору күүстэринэн дьонноруттан былдьаан, интэринээттэргэ көһөртөөн «уоруллубут көлүөнэлэр» баар буолууларыгар тириэрдибитэ.
* Сэтинньи 16 — Эгиипэккэ Сир Орто байҕалын Кыһыл байҕалы кытта холбуур Суэц ханаала аһыллыбыт.
* Сэтинньи 17 — Эгиипэккэ үөрүүлээх быһыыга-майгыга Средиземнай уонна Кыһыл байҕаллары холбуур Суэц ханаала аһыллыбыт. Ханаалы Франция хампаанньата 1859 сыллаахха тутан саҕалаабыта уонна 10 сыл буолан баран бүтэрбитэ. Ханаал уһуна 163 километр, кэтитэ ордук кыараҕас сиригэр 300 миэтирэ.

# 1869
## Төрөөбүттэр

* Ыам ыйын 18 — Сулейман Стальскай (дьиҥнээх араспаанньата Гасанбеков; 1937 өлб.), лезгин ашуг бэйиэтэ, Дагестаан норуодунай бэйиэтэ.
* Ыам ыйын 25 — Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич (1869 - 1962), аатырбыт олоҥхоһут.
* Алтынньы 2 — Моhандас Карамчанд Ганди
* Ахсынньы 31 — Анри Матисс, Франция уруhуйдьута

# 1869
## Өлбүттэр

* Тохсунньу 27 — Василий Никифоров — Дүпсүн улууһун ыстаарыһата, Күлүмнүүр аҕата.
# Көҥүл тустуу

Көҥүл тустуу диэн тустуу көрүҥэ. Англияҕа уонна АХШ-ка XIX үйэ бастакы аҥарыгар тарҕаммыт.
Олимпийскай оонньуулар программатыгар эр дьоҥҥо 1904 сылга киллэриллибит. Дьахталларга 2004 сылтан ыытыллар. Аан дойду чөмпүйэнээттэрэ 1951 сыллаахтан., Еуропа чөмпүйэнээтэ - 1928 сыллаахтан тэриллибит. Аан дойду тустуу федерациятыгар ФИЛА (FILA; [1912] сыллаахха төрүттэммит]) 120 тахса дойду киирэр (1997).
Саха сиригэр көҥүл тустуу сайдыытыгар Н.Тарскай, Е.Кычкин, В.Румянцев, Д.Коркин, К.Григорьев, Н.Волков төһүү күүс буолбуттара. Көҥүл тустууга бастакы чемпионат 1956 с. ыытыллыбыта. 6 ыйааһыҥҥа 34 тустуук кыттыбыта. Чемпионнарынан С.Алексеев, М.Савенков, К.Григорьев, И.Малыхин, В.Румянцев, Г.Семенихин ааттаммыттара.
1958 с. биһиги тустууктарбыт бастаан зональнай, онтон Россия күрэхтэһиилэригэр кыттар буолбуттара. 1959 с. бастакынан маастар нуорматын Д.Данилов толорбута, 1962 с. РСФСР чемпионунан Н.Гоголев буолбута. 1965 с. ССРУ уолаттарга чемпионунан В.Карпов, эдэрдэргэ А.Ермолаев ааттаммыттара. Онтон И.Федосеев 1969 с. уолаттарга аан дойдуга чемпионнаабыта.
XX, XXI, XXII Олимпия оонньууларын түмүктэринэн саамай үрдүк ситиһии бэлиэтэммитэ. 1972 с. Р.Дмитриев чемпион Архыыптаммыт 2019, От ыйын 26 күнүгэр., 1976 с. П.Пинигин чемпион, Р.Дмитриев уонна А.Иванов үрүҥ көмүс призер, 1980 с.

# Көҥүл тустуу
## Ыллыллыбыт сирэ

* Саха ыалын халандаара 2009
# Халлааннар

Оннук айыы- маннык иччи итинник халлаацца- ситинник хаттыгаска олорор диибит. Ол эрээри, ААН БАСТАКЫ олоцхо5о (номоххо) Айыы хотуна Аан Алахчын Эр со5отоххо этэр: "Эн а5ац Аар Тойон, эн ийэц Кубэй хотун. Кинилэр урдук айыы оцоруутунан эйигин УhУС ХАЛЛААН урдуттэн тёрётёёт туhэрбиттэрэ". Санаан кёрдёххё: Аар Айыы Тойон уhус халлаацца олорор эбит буолла5ына, онтон уёhээ халлаан суох буолуохтаах. Ис дьицэр, тёрут ёйдёбул хайдах этэй?.
1/ урдук Айыы сирэ-- уhус халлаан. 2/ урдук Айыы сирин кэтэбиллэрэ- манабыллара сылдьар ыырдара-- Иккис халлаан (сатыы халлаан). 3/ уhус уонна иккис халлааннар -- уёhээ дойду дэнэллэр. 4/ Айыл5а хамныыр харатын уонна кётёрун, балыктарын ону таhынан харамайдарын сирэ дойдута --Орто дойду (Аан дойду: Ийэ сир: Бастакы халлаан.) 5/ Хара Харгыс а5а баhылыктаах нэс туёрт утугэн абааhыларын сирэ дойдута--Аллараа дойду (нэс туёрт утугэн).
Кудук Мас то5ус салаалаах. (Айыл5а то5ус халлааннаах.) Хас биирдии салаа (халлаан) ханнык эмэ ацыл5а хамныыр харатын уонна кётёрун, балыктарын ону таhынан харамайдарын оло5ун эйгэтинэн буолар. (Дьэ, ол халлааннарга баатырдарбыт сордоц- алыhар буолан сундулуйаллара, кётёр буол ан кётён купсуйэллэрэ. Дьэ, ити ёйдёбуллэри бутуйуу, салгыы буккуллуу бараахтаата.)
# Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрэ

Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрэ (атыннык Балаҕан ыйын 11 түбэлтэлэрэ эбэтэр 9/11) диэн балаҕан ыйын 11 күнүгэр 2001 c. АХШ утары Аль-Каида тэрийбит бэйэҕэ тиийиниилээх террор быhылааннарын серията. Ол сарсыарда, Аль-Каида 19 террориhа дьону тиэйэр түөрт авиалайнеры күрэтэн илдьэ барбыттар. Күрэтээччилэр авиалайнердартан иккитин Нью Йоркка баар World Trade Center игирэ баҕахтарыгар туһулаан харсыhыннарбыттар, онуоха бортка баар пассажирдар бары уонна тутууларга баар элбэх дьон өлбүттэр. Тутуулар икки чаас иhигэр сууллубуттар, чугастыы баар элбэх дьиэ эмиэ алдьаммыт. Үһүс авиалайнеры күрэтээччилэр Пентагон дьиэтигэр түһэрбиттэр. Төрдүс авиалайнер Пенсильвания штатыгар Шенксвилл куорат аттыгар баар хонууга хампы түспүт, экипаhа уонна сорох пассажирдара көтөр аалынан салайыыны террористардыын былдьаспыттарын кэннэ.
Бу саба түһүүлэргэ бүтүннүүтэ 2,993 киhи өлбүт (олортон 19 террорист). Бу ахсааҥҥа 90 тахса араас дойду олохтоохторо бааллар.
Балаҕан ыйын 11 түбэлтэлэрин кэнниттэн АХШ аан дойдутааҕы терроризмныын сэриини саҕалаабыттар. Ол иhигэр 2001 с. Афганистанҥа уонна 2003 с. Иракка кимэн киириилэр, Талибан уонна Саддам Хусейн режимнарын суулларар бастыҥ соруктардаах. Онтон ураты, АХШга дойду ис олоҕугар улахан дьайыылаах USA PATRIOT Act диэн федеральнай сиэр ылыныллыбыт. Саба түһүүлэр кэннилэриттэн Америка сорох үп биржалара кэлэр нэдиэлэ устата сабыллан турбуттар, салгын тиэйии уонна кутталтан харыстааhын индустриялара улаханнык ночоотурбуттар.

# Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрэ
## Саба түhүүлэр хронологията

* 8:46:30 (олохтоох кэм) — American Airlines 11 сырыыта Boeing 767-200 WTC хоту баҕаҕыгар (WTC 1) кэтиллэр
* 9:02:59 — United Airlines 175 сырыыта Boeing 767-200 WTC соҕуруу баҕаҕыгар (WTC 2) кэтиллэр
* 9:37:46 — American Airlines 77 сырыыта Boeing 757-200 Пентагон дьиэтигэр кэтиллэр
* 10:03:11 — United Airlines 93 сырыыта Boeing 757-200 Пенсильвания соҕуруулуу арҕаатыгар баар Шенксвилл куорат аттыгар баар хонууга сууллар, Уашиҥтонтан 240 км хоту диэки.

# Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрэ
## Хос быhаарыылар

* ↑ "War Casualties Pass 9/11 Death Toll". CBS News. Балаҕан ыйын 22, 2006. http://www.cbsnews.com/stories/2006/09/22/terror/main2035427.shtml.
* ↑ Death, destruction, charity, salvation, war, money, real estate, spouses, babies, and other September 11 statistics. New York.
# Уус-Майа улууһа

Уус-Майа улууһа Усть-Майский улус :
| Гиэрбэтэ | Былааҕа |
| Дойду | Арассыыйа Арассыыйа |
| Регион | Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |
| Улуус киинэ | Уус-Майа |
| Иһигэр киирэллэр | 13 олохтоох тэриллии |
| Улуус баһылыга | Боярский Юрий Николаевич |
| Иэнэ | 95,3 тыһ. км² |
| Климата | тосту-конт |
| Олохтоох дьонун ахсаана • Омуктара • Конфессиялар | 10,6 тыһ. киһи саха Айыы үөрэҕэ |
| Официальнай ситим-сир ||
Уус-Майа — Саха сирин улууһа. Улуус киинэ — Уус Майа. Нэһилиэнньэтэ — 10,6 тыһыынча киһи (2006 сыллаах ааҕыыннан), сирин иэнэ — 95,3 тыһыынча квадратнай килэмиэтир эбэтэр Саха сирин алта уон гыммыт биирэ.

# Уус-Майа улууһа
## Администрацияларынан араарыы

Улуус иһинээҕитэ :
| # | Бөһүөлэктэр уонна нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Кыра сэлиэнньэлэр | Улуус кииниттэн, км | Нэһилиэнньэ ахсаана (2007 сыл) |
| 1 | Уус Майа бөһүөлэк | улуус киинэ | Уус Үдүмэ | 0 | 3 040 |
| 2 | Элдьикээн бөһүөлэк | | Ахсыс километр | 64 | 1 812 |
| 3 | Солнечнай бөһүөлэк | | Уус Ыныкчаан | 266 | 1 100 |
| 4 | Югоренок бөһүөлэк | | | 350 | 900 |
| 5 | Звездочка бөһүөлэк | | | 267 | 800 |
| 6 | Ааллаах Үүн бөһүөлэк | | | 306 | 200 |
| 7 | Ыныкчаан бөһүөлэк | | | 278 | 200 |
| 8 | Бриндакит бөһүөлэк | | | 310 | 0 |
| 9 | Петропавловскай | Петропавловскай | Троицкай | 8 | 1 024 |
| 10 | Күп | Күп | Тумул | 74 | 657 |
| 11 | Эдьээн | Эдьээн | | 55 | 374 |
| 12 | Мил | Уус Мил | | 131 | 357 |
| 13 | Бэлькичи | Бэлькичи | | 251 | 174 |
| | Барыта | | | | 10 638 |

# Уус-Майа улууһа
## Үөрэҕирии

    Сүрүн ыстатыйа: Уус Майа улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Куораттааҕы уокуруктар: Дьокуускай | Жатай
Улуустар: Абый улууһа | Алдан улууһа | Аллайыаха улууһа | Аллараа Халыма улууһа | Амма улууһа | Анаабыр улууһа | Булуҥ улууһа | Бүлүү улууһа | Горнай улууһа | Кэбээйи улууһа | Ленскэй улууһа | Мирнэй улууһа | Муома улууһа | Мэҥэ-Хаҥалас улууһа | Нам улууһа | Нүөрүҥгүрү улууһа | Ньурба улууһа | Орто Халыма улууһа | Өймөкөөн улууһа | Өлөөн улууһа | Өлүөхүмэ улууһа | Сунтаар улууһа | Таатта улууһа | Томпо улууһа | Усуйаана улууһа | Уус-Алдан улууһа | Уус-Маайа улууһа | Үөһээ Бүлүү улууһа | Үөһээ Дьааҥы улууһа | Үөһээ Халыма улууһа | Хаҥалас улууһа | Чурапчы улууһа | Эбээн-Бытантай улууһа| Эдьигээн улууһа
# Гаити өрөбөлүүссүйэтэ

Гаити өрөбөлүүссүйэтэ — 1791—1803 сылларга буолбут аан дойду устуоруйатыгар кулуттар тутулуга суох дойду туппут соҕотох ситиһиилээх өрө туруулара. Өрө туруу түмүгэр Франция Киин Америкаҕа баар Сан Доминго (Сен Доменг) холуонньата Гаити диэн ааттаммыта.
Өрөбөлүүссүйэ 1791 атырдьах ыйын 22 күнүгэр саҕаламмыта, 1804 сыллаахха ситиһиилээхтик түмүктэммитэ — былааһы ылбыттара. Бу түбэлтэ устуоруйаҕа бөдөҥ суолтаны ылбыта, уонна Атлантика эйгэтин да, аан дойдуну да уларыппыта — бу иннинэ хара тириилээхтэр дойдуну баһыылыыр кыахтара суох диэн санаа баһыйара.
1789 сылга Сан-Доминго Европа сүрүн холуонньарыттан биирдэстэрэ этэ, аан дойдуга саахар 40 % оҥорон таһаарара. Арыыга кыччаабыта 500 тыһыынча хара тириилээх кулут баара — Кариб байҕалын кулуттарын аҥаарын кэриҥэ.
1804 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Гонаиве куоракка Жан-Жак Дессалин Сан Доминго холуонньа тутулуга суох дойду буоларын уонна Гаити диэн урукку аатын ыларын туһунан биллэрбитэ. Олохтоох таино омуктар тылларыгар Гаити диэн тыл «Хайа дойдута» диэн суолталаах.
Наполеон холуонньатын төннөрөөрү байыаннай эспэдииссийэ ыыта сылдьыбыта да, кыайбатаҕа.
# Приштина

Приштина (Албанныы: Prishtinë, Prishtina, Сербтыы: Приштина, Priština) диэн Косова киин уонна ордук улахан куората.
# Барбадос доллара

Барбадос доллара — Барбадос официальнай харчыта. 100 центка тэҥнэһэр. Аан дойдутааҕы бэлиэтэниитэ — BBD. Америка долларыгар баайыылаах - 2:1.
Кумааҕы харчынан 100, 50, 20, 10, 5 уонна 2 доллар купюралардаах,1, 25, 10, 5 уонна 1 цент манньыаттардаах.
Бастаан 1882 сылга кэтэх дьон харчытын быһыытынан бэчээттэммитэ. Онтон 1972 сылга Барбадос Киин Баанынан оҥоһуллан барбыта.
# Яковлев Герасим Михайлович

Яковлев Герасим Михайлович — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыаһа.
1901 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр батараак кэргэнигэр төрөөбүтэ. Холкуостары тэрийсибитэ, кулаактары эһиспитэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
# 1881

1881 сыл.

# 1881
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 24 — Санкт-Петербурга Арассыыйа уонна Кытай ыккардыларыгар Или кыраайын туһунан дуогабар түһэрсиллибит. Икки судаарыстыба Орто Азиятааҕы кыраныыссаларын чопчулаабыттар.

# 1881
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 13 — народоволец Игнатий Гриневицкэй Арассыыйа импиэрийэтин ыраахтааҕытын Александр II өлөрдүү бааһырдыбыт.
* Кулун тутар 13 - ыраахтааҕы Александр III Россияттан көҥүл тахсар уонна Россияҕа көҥүл киирэр туһунан Үрдүкү Көҥүл (Высочайшее разрешение) таһаарар.

# 1881
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 12 — Александр III ыраахтааҕы Арассыыйаттан көҥүл тахсары уонна киирэри көҥүллээбит.

# 1881
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 6 — Арассыыйа импиэрийэтэ Ахал-Текин сирин бэйэтигэр холбообут (аныгы Туркменистаан сорҕото).
* Ыам ыйын 11 — Арассыыйа саҥа ыраахтааҕыта Александр III (Александр II уола) монархияны күүһүрдэр манифест таһаарбыт, реформалары тохтотуу саҕаламмыт. Бу докумуон тахсарыгар сүрүн оруолу Синод обер-прокурора Константин Победоносцев ылбыта.

# 1881
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 14 — ыраахтааҕы Александр III «Судаарыстыба куттала суох буолуутун уонна уопсастыба чуумпуруутун хааччыйар миэрэлэр тустарынан балаһыанньаны» бигэргэтэн, күбүрүнээтэрдэргэ киэҥ былааһы биэрбитэ. Ол курдук күбүрүнээтэр хаһыаттары сабар, атыы-эргиэн уонна промышленность тэрилтэлэрин, үөрэх тэрилтэлэрин үлэлэрин тохтотор, земстволары уонна куорат дуумаларын үлэлэрин быстах кэмҥэ тохтотор бырааптаммыта. Бу балаһыанньа 1917 сыллаахха дылы үлэлээбитэ.

# 1881
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 13 — Аныгы сөргүтүллүбүт иврит тылынан бастакы кэпсэтии буолбут. "Аныгы иврит аҕата" Элиэзер Бен-Йехуда доҕотторун кытары кэпсэппит. Сотору кэминэн дьэбириэйдэр Палестинаҕа көһүүлэрэ саҕаламмыта, онно тиийбит дьон урукку тылларыттан аккаастанан саҥа сөргүтүллүбүт иврит тылыгар көспүттэрэ. Билигин иврит — Израиль судаарыстыбаннай тыла.

# 1881
## Төрөөбүттэр

* Кулун тутар 12 — Мустафа Кемаль Ататюрк, аныгы Турция судаарыстыбатын төрүттээччитэ. Ататюрк — ол аата туурактар аҕалара диэн ааты иҥэриммит.
* Ыам ыйын 4 — Александр Керенскэй (1970 өлб.), Арассыыйа бэлиитикэтин уонна түмэтин дьайыксыта, Быстах кэмнээҕи бырабыыталыстыба бэрэстээтэлэ.
* Ыам ыйын 19 — Мустафа Кемал Ататүрк, Түркийэ Республикатын төрүттээччитэ уонна бастакы президенэ.
* Балаҕан ыйын 29 — Лудвиг фон Мизес, экономист

# 1881
## Өлбүттэр

* Олунньу 9 — Федор Достоевскай — нуучча кылаассык суруйааччыта, бөлөһүөк. Кини айымньыларыгар "үтүөнү оҥороору куһаҕаны оҥоруохха сөп дуо?" диэн ыйытыыны туруорбута билигин да аан дойду дьонун долгутар.
# Улахан Араҥас (сулустар бөлөхтөрө)

Улахан Араҥас (латыынныы Ursa Major) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа көстөр иэнэ 1280 квадрат кыраадыс (сулустар бөлөхтөрүгэр үһүс улахан).
Сэттэ сулуһа тутаахтаах хомуоска маарыҥныыр халыыбы көрдөрөр.
Икки сулустара Алиот уонна Дубхе 1,8 сулус улаханнаахтар. Хомуос икки кытыы сулустартан (α уонна β) Хотугу сулуһу булуохха сөп.
Кулун тутар уонна муус устар ыйдарга ордук көстөр.
# С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория

Ошибка Lua в Модуль:WikidataCoords на строке 63: attempt to call field 'formatProperty' (a nil value).
С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория — Арассыыйаҕа Ростов-на-Дону куоракка баар судаарыстыбаннай муусукаалынай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Устуоруйата

1967 с. Ростовтааҕы судаарыстыбаннай муусука-педагогика институтун быһыытынан төрүттэммит. 1992 с. С. В. Рахманинов аатынан судаарыстыбаннай консерватория буолбут. 2004 с.консерваторияҕа акадьыамыйа статуһа иҥэриллибит.
Ростовтааҕы консерватория Хотугу Хапкаас уонна Арассыыйа Соҕуруу өттүнээҕи муусукаалынай култуура уонна ускуустуба үөрэҕин тэрилтэтэ.
Арыллыаҕыттан 4000 араас испэссээлинэстээх муусукааннары үөрэтэн таһаарбыт. 20 сыл устата, консерватория соҕотоҕун, Арассыыйа соҕуруу өттүгэр араас таһымнаах муусука тэрилтэлэрин уонна муусука үөрэҕин тэрилтэлэрин үрдүк квалификациялаах үлэһиттэрин бэлэмнээн таһаарбыт. 1982 с. ССРС-ка бастакынан эстраднай-джазовай муусука кафедрата арыллыбыт. 1993 с. Муусука ускуустубата уонна ассистентура-стажировка диэн испэссээлинэстэргэ аспирантура арыллыбыт.

# С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Консерватория дьиэтэ

Консерватория дьиэтэ, уруккута Яблоков дохуоттуур дьиэтэ олохтоох архитектура мэҥэтэ. Ааптара архитектор Дурбах Николай Никитич.

# С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Кафедралара

1. Специальнай фортепиано кафедрата
2. Струннай үнстүрүмүөннэр кафедралара
3. Духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэр кафедралара
4. Оркестровай уонна опернай дирижирование кафедрата
5. Сольнай ырыа кафедрата
6. Опернай бэлэмнэнии кафедрата
7. Хоровой дирижирование кафедрата
8. Муусука устуоруйвтын кафедрата
9. Муусука түөрүйэтин уонна композиция кафедрата
10. Норуодунай үнстүрүмүөннэр кафедралара
11. Эстраднай-джазовай муусука кафедрата
12. Камернай ансаамбыл уонна концертмейстерга бэлэмнэнии кафедрата
13. Социальнай-гуманитарнай биридимиэттэр кафедралара
14. Уопсай фортепиано кафедрата
15. Информационнай уонна үөрэхтээһин технологиятын кафедрата
16. Инновационнай педагогика кафедрата
17. Муусука менеджменын кафедрата
18. Муусука звукорежиссуратын кафедрата

# С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Рейтиннэрэ

С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
1. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 439-с миэстэ.
2. Ростовскай уобалас үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 9-с миэстэ.
3. Ростов-на-Дону куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 7-с миэстэ.
4. "Социальный навигатор" уонна НСА "Россия сегодня" бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр киирбит.