yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кыһыл Кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ

Кыһыл Кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ (кылгастык ККАК, ааҥл. International Committee of the Red Cross; ICRC, фр. Comité international de la Croix-Rouge) — аан дойдуга барытыгар үлэлиир гуманитарнай тэрилтэ. Сэрии эбэтэр бастаанньалар кэмнэригэр эмсэҕэлээбиттэргэ көмөлөһөр, Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый хамсааһыннарын сорҕото.
1863 сыллаахха Швейцария киһитэ Анри Дюнан тэрийбит.
Штаб-квартирата Женеваҕа баар.

# Кыһыл Кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ
## Кыһыл Кириэс Саха Сиригэр

Саха Сиригэр аан бастаан 1878 сыллаахха Верхоянскайга тэриллибит, онтон 1884 сыллаахха Дьокуускайга. 1889 сыллаахха Кыһыл Кириэс иһинэн харах ыарыыларын босхо эмтиир быраас амбулаторията аһыллыбыт. 1898 сыл от ыйын 20 күнүгэр В.А. Вонгродскай көҕүлээһининэн босхо өҥөнү оҥорор Кыһыл Кириэс амбулаторнай лечебницата аһыллыбыт.
Бастакы Аан дойду сэриитин саҕана 1916 сыллаахха управление иһинэн дьахтар, инородецтар уонна аармыйаны ичигэс таҥаһынан хааччыйыы кэмитиэттэрэ тэриллибиттэр.
# Хамыдал сайылык

Хамыдал сайылык - Уус Алдан Курбуһах нэһилиэгин "Соҕуруу Оттоохой" уонна "Илин Сараах" аҕаларын уустарын саамай улахан киин сайылыктара этэ. Курбуһах нэһилиэгин үрдүнэн даҕаны биир биллэр, бөдөҥ сайылык эбит. Ол көстөр: икки Курбуһах нэһилиэгэ биир эрдэхтэринэ сайыҥҥы күөх кылааны үллэстэр нэһилиэк уопсай мунньаҕар киһи, тойон бөҕө мустан уонча хонукка мунньахтыыллара үһү. С
# Тумат (Усуйаана)

Тумат национальнай нэһилиэк. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумат.
Улуус кииниттэн 250 км. хоту диэкки Чондоон үрэххэ сытар.Орто оскуола, оҕо саада, култуура дьиэтэ, ДЭС үлэлии тураллар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 534 киһи (2007 сыл). Омугунан тумат(монгуол) төрүттээх сахалар уонна сахатыйбыт эбээннэр.
Олохтоохторун сүрүн дьарыга таба иитиитэ, балыктааһын уонна булт. Биллиилээх дьонноро:Сэмэн Дьяконов-опернай ырыаһыт, Оксана Абрамова-балерина,Ким Никитич Филиппов-табаһыт, СР Республикатын гос.премиятын лауреата уо.д.а.
Баһылык Ребров Николай Иванович.

# Тумат (Усуйаана)
## Биллэр көстөр дьонноро

* Томскай Егор Николаевич
* Слепцов Николай Егорович
* Слепцов Сэмэн Ньукулаайабыс
* Дьяконов Сэмэн
* Махаров Егор Михайлович
* Филиппов Ким Никитич
* Абрамова Өрүүнэ Баһылайабына
* Абрамова Оксана Ивановна
* Дьэргэли
* Слепцов Алексей Петрович
* Легусин Николай Васильевич
* 1912 сыллаахха төрөбүтэ Колесов Николай Саввич (1912—31.12.1977) — Социалистическай Үлэ Геройа.
* 1959 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ Махаров Александр Егорович геодезист уонна сири олохтооччу

# Тумат (Усуйаана)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра

Д.К. Сивцев - Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна Балет тыйаатыра, Дьокуускай куоракка баар тыйаатыр.

# Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра
## Устуоруйата

* 1940 сыллаахха М.Н. Жирков, саха опера уонна балет искусствотын төрүттээччи "Ньургун Боотур" диэн олоҥхо - драманы суруйар.
* 1942 сыллаахха муусука уонна драма тыйаатыра аһыллар.
* 1947 М. Жирков уонна Г. Литинскай "Нюргун Боотур" опера - олоҥхо уонна "Сир Симэҕэ" балет туруоруллаллар.
* Араас сылларага театрга композитордар Г. Григорян, Г. Комраков, В. Кац; режиссердар В. Местников, А. Хроленко; балетмейстердар С. Владимиров, И. Каренин, С. Бурханов, А. Попов; дирижердар В. Борисов, Г. Кривошапко, Ю. Степанов, В. Бочаров, Н. Кисленко, А. Юдасин, Е. Хилькевич үлэлиилэр.
* 1971 сылтан Мууска тыйаатыра буолар.
* 1991 сылтан Опера уонна балет тыйаатыра буолар.
* 2001 сыллаахха Д.К. Сивцев - Суорун Омоллоон аата иҥэриллэр.

# Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра
## Бырайыактар

* П.И. Чайковскай фестивала;
* Дж. Верди аатынан муусука фестивала;
* "Северный дивертисмент" классик балет фестивала;
* "Стерх" классик балет фестивала;

# Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра
## Тыйаатыр параметрдара

* Дьиэтэ 1982 сыллаахха тутуллубута.
* 2000 сыллаахха кэнники реконструкция.
* Саалатыгар миэстэ ахсаана — 646
* Сцена кэтитэ — 14,0 м
* Сцена дьириҥэ — 16,0 м
* Сцена үрдүгэ — 20,0 м
* Эргийэр төгүрүктээх, диаметра — 12,0 м

# Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра
## Ылыллыбыт сирэ

* http://www.rosteatr.ru/search.asp?org=345 Театральная Россия
# Хаккы Бурак

Бурак Хаккы (туур. Burak Hakki) — туурак киинэтин артыыһа.

# Хаккы Бурак
## Олоҕо

1972 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр Мугла куоракка төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран Стамбул университетыгар экономика факультетыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин салгыы Швейцарияҕа Монтре университетыгар барбыта. Университет баскетбольнай хамаандатыгар оонньообута.
2001 сыллаахха Сема диэн дьахтардыын ыал буолбута, биир уол оҕолоохтор.

# Хаккы Бурак
## Киинэҕэ оонньообут оруоллара

* «Атын» (Чужая), 2003
* «Сүппүт сыллар» (Утраченные годы), 2006
* «Аан дойдуну быыһаабыт киһи уола» (Сын человека, который спас мир), 2006
* «Бу дьахтар» (Эта женщина), 2007
* «Симфония», 2007
* «Уостан сүрэххэ» (От губ к сердцу), 2007—2011
* «Таптал, килиэп уонна ыра санаа» (Любовь, хлеб и мечты), 2013
# Муссон

Муссон — сайын кыһын хайысхатын утарыта уларытар тыал. Сайыҥҥы М. байҕалтан кыһыҥҥы М. континентан үрэр. Итинник уларыйыы уу уонна кураанах сир сылыйыылара дьыл кэминэн араастарын кытта сибээстээх.

# Муссон
## Ылыллыбыт сирэ

* География терминнэрин тылдьыта/ Г.Н. Максимов, А.И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н.П., Оконешников Е.И.; рец. Гоголева П.А., Михайлова Т.В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. -112 с. ISBN 5-7696-0229-5
# Корякин Данил Егорович

Корякин Данил Егорович (1959-2006сс.) – хапсаҕайдаһан тустууга СӨ спордун маастара, көҥүл тустууга мастарга хандьыдаат.

# Корякин Данил Егорович
## Туһаныллыбыт сирдэр

Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Одуну нэһилиэгэ

Одуну нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маҥырас. Олохтоохторун ахсаана 943 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 87 км сиргэ илин диэкки «Бүлүү» федеральнай суолга турар.

# Одуну нэһилиэгэ
## Устуоруйата

Урут Арҕаа Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Одуну нэһилиэгэ
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Асхар аҕа ууһа, Дьэгин аҕа ууһа, Көтүүк аҕа ууһа, Кунахсыт аҕа ууһа

# Одуну нэһилиэгэ
## Нэһилиэктэн төрүттээх дьоннор

* Герман Контоев — тустуук, Арассыыйа чемпиона, көҥүл тустууга Аан дойду чемпиона (2001).
* Мамаев Иван Федорович (1893—1954) — муосчут, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.
* ↑ Апросимов А.М., Попов Г. В. Саха улуустарын нэһилиэктэрин төрүччүтэ. — Дьокуускай: Бичик, 2015. — С. 20. — 64 с. — 6000 экз. — ISBN 978-5-7696-4551-8
# Чукочье

Чукочье. Халыма намтал илин өртүгэр сытар күөл. Иэнэ 120 кв.км., тардыытын иэнэ 185 кв.км. Устата 23 км, кэтитэ 10 км.

# Чукочье
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
# КПРФ

КПРФ (Коммунистическая партия Российской Федерации) — коммунистическай политическэй баартыйата Арассыыйа сталинскай тендердэрдээх марксистскай-ленинскэй философияны тутуһар, ССКП преемнига.
# Атаралаан сүүрүү (оонньуу)

Атаралаан сүүрүү - саха оонньуута.
Сырсыакалаһыы көрүҥэ. Сүүрээчилэр хаҥас атахтарын иннилэрин диэки, уҥа атахтарын кэннилэрин диэки ууран баран тэбис-тэҥҥэ тирэнэн ойуоккалаан сүүрүөхтээхтэр
# Сүлэ (Ньурба улууһа)

Сүлэ — Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгин киинэ.

# Сүлэ (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Сүлэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# The Beatles

The Beatles диэн 1960 c. Ливерпуль к. (Ааҥл Сирэ) тэриллибит поп уонна рок бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Дьон Лэннон (ритм гитара, ырыаhыт), Пол Маккартни (бас гитара, ырыаhыт), Дьордь Харрисон (соло гитара, ырыаhыт) уонна Ринго Старр (дарбыйа, ырыаhыт). Бөлөх 1970 с. ыhыллыбытын кэннэ хас биирдии "битл" бэйэтэ туспа карьера оҥоро сатаабыта.

# The Beatles
## Дискографията
### Студия альбомнара

* Please Please Me (Parlophone, 1963)
* With The Beatles (Parlophone, 1963)
* A Hard Day's Night (Parlophone, 1964)
* Beatles for Sale (Parlophone, 1964)
* Help! (Parlophone, 1965)
* Rubber Soul (Parlophone, 1965)
* Revolver (Parlophone, 1966)
* Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (Parlophone, 1967)
* Magical Mystery Tour (U.S. only. Released as a Double EP in the UK) (Capitol, 1967)
* The Beatles ("The White Album") (Apple, 1968)
* Yellow Submarine (Apple, 1969)
* Abbey Road (Apple, 1969)
* Let It Be (Apple, 1970)
# Мостар

Мостар (босн. Мостар/Mostar) диэн Босния уонна Херцеговина куората. Дьонун ахсаана 128 448 (2007).
# Эуфрат

Эуфрат (араб. نهر الفرات, Nahr ul-Furāt) диэн Месопотамия икки улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ, арҕаата.
# Саха сирин бойобуодалара

Саха сирин бойобуодалара - Саха сирэ Арассыыйа ыраахтааҕытын илиитигэр киирбитин кэннэ нуучча администрациятын 1784 сыллаахха дылы салайбыт дьоннор. 1641-1775 сс. уезд бойобуодата диэн ааттанар этилэр, онтон 1784 сылга дылы - провинция бойобуодата. Байыаннай, гражданскай, суут уонна полиция былаастарын бэйэлэрин илиилэригэр тутан олорбут муҥур тойоттор. Үбү-харчыны эмиэ салайаллара. Туох баар ыраахтааҕы биэрбит кыахтарын ыраахтааҕыга барыыс киллэриигэ ("искать государевы прибыли") туһаныахтаахтара.

# Саха сирин бойобуодалара
## Саха сирин бойобуодаларын тиһигэ

* Головин Петр Петрович
* Глебов Матвей Богданович
* Пушкин Василий Никитич
* Супонев Кирилл Осипович
* Францбеков Дмитрий Андреевич
* Акинфов Иван Павлович
* Ладыженскай Михаил Семенович
* Голенищев-Кутузов Иван Федорович
* Борятинскай Иван Петрович
* Волконскай Иван Петрович
* Барнешлев Андрей Афанасьевич
* Бибиков Фома Иванович
* Приклонскай Иван Васильевич
* Кровков Матвей Осипович
* Зиновьев Петр Петрович
* Гагарин Иван Михайлович
* Арсеньев Михаил Афанасьевич
* Арсеньев Андрей Михайлович
* Траурнихт Дорофей Афанасьевич
* Шишкин Юрий Петрович
* Шишкин Михаил Юрьевич
* Ельчин Яков Агеевич
* Немтинов Петр Афанасьевич
* Ракитин Иван
* Лосев Никита
* Вытин Василий
* Измайлов Михаил Петрович
* Трифонов Степан
* Полуектов Иван Иванович
* Жадовскай Фадей Иванович
* Серединин Борис
* Заборовскай Алексей Еремеевич
* Павлуцкай Дмитрий Иванович
* Остяков Иван Яковлевич
* Кених Кондрат Иванович (Конрад Генрих)
* Аммосов Федот
* Жеребятников Иван Петрович
* Замощиков Иван Иванович
* Еропкин Уар Иванович
* Лесли Иван Васильевич
* Павлуцкай Андрей Степанович
* Лебедев Михаил Михайлович
* Чередов Федор Васильевич
* Дуреев Козьма
* Черкашенинов Мирон Мартынович
* Дебринин Алексей Петрович
* Афросимов Дмитрий Тимофеевич
* Малтефельцей Петр Михайлович
* Воинов Михаил Васильевич
* Черемисинов Ларион Михайлович
* Шатилов Степан Михайлович
* Озеров Данил Петрович
* Горохов Михаил Михайлович
* Верещагин Алексей Степанович

# Саха сирин бойобуодалара
## Өссө маны көр

* Саха уобалаһын начаалынньыктара
* Саха губернатордара
* Ыраахтааҕылаах Арассыыйа чыыннара
# Куоллаҕай

Куоллаҕай - кыараҕас хапчаан, дьиэллэҕэс, тугу эмэ курдары ааһыахха сөп кыараҕас хайаҕас;
Синонимнар: холлороон, куоллараан, куолларай.
Тэҥнээ: хол, гол (был. түүр.) — хочо, өрүс тардыыта; кол (карач., балк.) — хочо, оспут, кэҥээбит аппа, өрүс төбүлэҕэ; кол (кумык., ногай) — хоруу, аппа, хочо.

# Куоллаҕай
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Лесли Иван Васильевич

Лесли Иван Васильевич - коллежскай асессор, 1754 сыл бэс ыйын 28 күнүттэн 1759 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Еропкин Уар Иванович олорбут. Лесли кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Павлуцкай Андрей Степанович анаммыт.

# Лесли Иван Васильевич
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Chevrolet

Chevrolet диэн General Motors оҥорор аутомобил брэнда. GM атыытынан бастыҥ маарката.
# Үгүрүө

Үгүрүө (лат. Gallinago gallinago, нууч. бекас) — Үгүрүөлэр уустарыгар киирэр болоорхойдуҥу кугас дьүһүннээх, уһун тумустаах кырачаан бадараан көтөрө.

# Үгүрүө
## Өссө маны көр

* Сурулаа үгүрүө
# Исламабад

Исламабад диэн Пакистан киин куората. Дойду улаханынан онус куората. Олохтоохторун ахсаана 1.5 млн.
# Аал

Аал (аат тыл) — уунан устар тэрил. Хас да холбоһуктан оҥоһуллубут, баараҕай уонна уустук оҥоһуулаах, бэйэтэ хамсыыр тэрили эмиэ "аал" диэн этэллэр.
# Сахсырҕа (сулустар бөлөхтөрө)

Сахсырга (лат. Musca, Mus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлаан Сиигиттэн чугас сытар. Халлааҥҥа 138,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 60 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

# Сахсырҕа (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. Маҥнайгы аата «Тигээйи» - Apis.
Юдокус Хондиус (лат. Jodocus Hondius) глобуһугар Хамелеон тылынан Сахсырганы туту сатыыр.
# Михаил боппосов
## Михаил Боппосов

Боппосов Михаил — Таатта улууһун Уолба нэҺилиэгин олохтооҕо. Кини интернет ситимигэр күүстээхтик биллибит дьыалата диэн балбааҕынан иҥин-араас скульптура оҥорорунан киэҥник биллбит киһи. Билигин пенсионер ыраатта совхозка механигынан уонна тырахтарыыһынан үлэлээбитэ.

# Михаил боппосов
## Бастакы үлэлэрэ

Бастакытын 2011 сыллаахха балбааҕынан танка оҥорон холонор.

# Михаил боппосов
## Үлэлэрэ

Аны хас сыл аахсын Михаил Боппосов Саҥа Дьыл кэлэр символун балбааҕынан оҥорон таһаарар:
# Соҕуруу Үс Муннук (сулустар бөлөхтөрө)

Соҕуруу Үс Муннук (лат. Triangulum Australe) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө.
Бөлөх сорҕото Халлаах Сиигэр баар. Ордук чаҕылхай сулуһа 1,9 көстөр улаханнаах. Халлааҥҥа 110 квадрат кыраадыс, 32 көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +30° кэтирээһинтэн соҕуруу бэс ыйыгар толору көстөр.

# Соҕуруу Үс Муннук (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйа

Саҥа бөлөх. Планциус этиитинэн 1589 сыллаахха киллэриллибитэ.
# Майа нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Майа нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Майа.
Улуус кииниттэн 34 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 7 713 киһи (2007 сыл).
2007 сылга дылы улуус киинэ этэ, ол гынан баран улуус сорох тэрилтэлэрэ Майаҕа хааллылар.

# Майа нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

    Алексеев Аркадий Михайлович (1937 с. ахсынньы 12 к. төр.) — саха норуодунай артыыһа, мелодист.
    Михайлова Марта Георгиевна (1938 с. кулун тутар 17 к. төр.) — ССРС үрдүкү үөрэхтээһинин туйгуна, филология билимин кандидата, СГУ профессора.
    Слепцова Людмила Даниловна (1942 с. муус устар 12 к. төр.) — саха живописеһа.
    Степанов Иван Прокопьевич (1945 с. от ыйын 14 к. төр.) — саха оператын артыыһа, бас.
    Винокуров Василий Павлович (1953 с. төр.) — хореограф, культура үтүөлээх үлэһитэ.
    Дулов Владимир Константинович (1951-2014) - Саха сирин үтүөлээх тутааччыта, Россия бочуотунай плотнига.
# Сүүрбэ үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэ үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Лос-Анджелес куоракка (АХШ)1984 сыллаахха от ыйын 28 күнүттэн атырдьах ыйын 12 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 140 дойдуттан 6829 эбит. Барыта 221 кэмпилиэк мэтээл 23 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# .sc

.sc диэн Сейшеллар үрдүк таhымнаах ил домена.
# Хошимин

Хошимин (вьет. Thành phố Hồ Chí Minh, ааҥл. Ho Chi Minh City, урукку аата Сайгон) - Вьетнам саамай элбэх нэһилиэнньэлээх куората. Дойду соҕуруу өртүгэр Меконг өрүһүн дельтатын таһыгар турар. 1955-1975 сылларга Соҕуруу Вьетнам киин куората Сайгон этэ. Билиҥҥитэ Хошимин - Вьетнам финансовай киинэ буолар.
# Саха сиригэр бастакы революционнай куруһуок

Саха сиригэр бастакы революционнай куруһуок 1902 сыллаахха балаҕан ыйыгар тэриллибит. Куруһуогу Н. Родионов диэн Өлүөхүмэттэн сылдьар Дьокуускайга реальнай училище 6-с кылааһын үөрэнээччитэ тэрийбит. Кини сайын Өлүөхүмэҕэ дьонугар сылдьан В. Бибергал уонна Е. Первухин диэн социал-демокрааттары кытта билсибит эбит. Куруһуок салайааччытынан И. Будилович диэн Дьокуускайга көскө кэлбит устудьуон буолбут. Бу киһи 1902 сыл олунньутааҕы устудьуоннар хамсааһыннарыгар кыттан көскө ыытыллыбыт эбит.
И. Будилович ханнык паартияҕа чугаһын туһунан араас санаалар этиллэллэр. Ол иһин куруһуок хайысхата эмиэ хайдаҕа чуолкай биллибэт. В. Е. Охлопков П. У. Петровка сигэнэн кэпсииринэн, И. Будилович бу кэмҥэ социал-демократом этэ. Онтон олоҕун бүутүүтүгэр (1916 с. өлбүт) эсер буолбут диир. Маны утаран Г. Н. Макаров этэринэн куруһуок салайааччыта эсер этэ, ол гынан баран куруһуок бэйэтэ туспа хайысхата суох этэ диир.
Куруһуок кыттыылаахтара сурунаал таһаараллар эбит. Онно социал-демократическэй «Искра» уонна «Южно-русский рабочий» хаһыаттартан, Бунд изданияларыттан уонна эсердар «Революционнай Россияларыттан» матырыйааллар туһуныллаллар эбит.
1903 с. тохсунньутун ортотугар үөрэх кыһатын салайааччылара бу куруһуок туһунан билэннэр полицияҕа тыллаабыттар. Н. Родионов олорор дьиэтин хаһаайыттара биллэрбиттэр. Полиция дааннайынан куруһуокка 5 киһи кыттыбыт, онтон түөрдүгэр обыск оҥорбуттар. Ким показание биэрбитэ биллибэт. Бу туһунан «Искра» хаһыат суруйбут. 1903 с. олунньу 22 күнүгэр И. Будилович тутуллан хаайыллыбыт, уонна силиэстийэ бүтүүтэ 5 сылга Халыма уокуругар ыытыллыбыт.
Бу куруһуок кыттыылаахтара бастакы политика дьыалатыгар эмсэҕэлээбит олохтоох дьонунан буолбуттара. Суут быһаарыыны ылына да илигинэ Н. Родионову реальнай училищаттан үүрбүттэр «без права поступления в другое учебное заведение», П. Чагин — «с правом поступления в учебные заведения других городов», С. Бушуев, Кокнарский уонна А. Назаров-Наумов училищеҕа хаалларыллыбыттар «с большим предупреждением». Суут буоллаҕына Н.Родионову уонна П.Чагины полиция гласнай кэтэбилигэр уурбут, онон Родионов төрөппүттэрэ олорор сиригэр Солянкаҕа ыытыллыбыт, иккис уол дьоно Дьокуускайга олорор буолан хаалларыллыбыт. С.Бушуев, суут уурааҕынан үөрэх салататыгар кэтэбилгэ бэриллибит, онтон бүтэрбитин кэннэ төрөппүттэрэ олорор сирдэригэр икки сыл полиция кэтэбилигэр ууруллубут..

# Саха сиригэр бастакы революционнай куруһуок
## Туһаныллыбыт сирдэр

Сибирь и ссылка

# Саха сиригэр бастакы революционнай куруһуок
## Литература

* Охлопков В. Е. История политической ссылки в Якутии/В. Е. Охлопков. Якутск, 1990. Кн.2.Ч.1.: Революционеры пролетарского периода в якутской политической ссылке. С.107.
* Макаров Г. Н. Первый революционный кружок в Якутии/ Г. Н. Макаров // Полярная звезда. Якутск, 1984. № 2. С.126. С.128. С.129.
* ГАИО, ф.600, оп.1, д.110, л.146 об; ф.245, оп.1, д.1363, лл.4,5,31,47.
* Хроника революционной борьбы // Искра. 1903. № 47. 1 сент.
# Лоомтука (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Лоомтука — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бастакы Тыыллыма нэһилиэгин киинэ.

# Лоомтука (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Историята

Лоомтука дьонун төрөөбүт ууһун Тыйыс Тыыллыма диэн киһи саҕалаабыт орто үйэлэргэ (18 үйэҕэ толкуйдаан көрдөххө).

# Лоомтука (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-07

От ыйын 1—31 күннэрэ
* Эрнан Кортес ацтектар ыраахтааҕыларын албыннаан аманаат гыммыта. Писарро инкалары оппозиция көмөтүнэн сэриилээбитэ.
* Кыайыы параадыгар Саха сириттэн 14 буойун кыттыбыта, онтон иккитэ - Мэҥэ-Хаҥаластар.
* Индуизмҥа каасталар варналарга киирэллэр.
* Адыаччы үрэх уонна нэһилиэк баай тоҥус аатын сүгэллэр.
* "Хапсаҕай былыргыта уонна бүгүҥҥүтэ" кинигэ ааптара буоксанан, дуобатынан ситиһиилээхтик дьарыктаммыта, Ил Түмэн бастакы састаабыгар дьокутаат, "Саха Омук" вице-президенэ этэ.
* Түүр тылларыгар киирэр кумык тылынан саҥарар дьон ахсаана сахалардааҕар арыый элбэх.
# Болугур (Амма улууһа)

Болугур — Амма улууһун Болугур нэһилиэгин киинэ.

# Болугур (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Болугур нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Хаттык таҥас

Хаттык таҥас (хахха таҥас, харыс таҥас) - сүрүн таҥаска (соҥҥо, сыалыйаҕа, үтүлүккэ иҥин) эбии кэтиллэр таҥас. Тымныыттан эрэ буолбакка, куһаҕан тыынтан эмиэ көмүскүүр аналлаах буолар эбит.

# Хаттык таҥас
## Көрүҥнэрэ

* Моойторук (эбэтэр мойбор)
* Хобо моойторук
* Сүүс таҥаһа
* Мурун сабыыта
* Эрбэх, тарбах хаалара
* Бэлэпчи
* Хабах таҥаһа
* Бааччы
* Бэгэччэк таҥаһа
* Түһүлүк
# Уратык

Уратык диэн барымта быһыыланар ойууланар уратыларын саҥнарын бииргэ түмэр философия категорията.
# Курахаллыҥылар кэргэннэрэ

Курахаллыҥылар кэргэннэрэ (лат. Stercorariidae, нууч. Поморниковые) - Чуускуннуҥулар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр икки көрүҥ киирэр Курахал уонна Тэрбэй.
# Life:)

life:) - Беларусь телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 3G уонна 4G сибээс өҥөтүн тарҕатар. Turkcell телекоммуникационнай конгломератка киирэр.
# Политеизм

Политеизм (гир. πολύς, «элбэх» + гир. θεός, «таҥара») элбэх таҥара баарыгар итэҕэйии уонна сүгүрүйүү. Үксүн ол таҥаралар уонна атын аардар пантеоҥҥа хомуллаллар. Политеист итэҕэллэринэн буолаллар индуизм, синто уо.д.а. Политеизм монотеизм утарыта.
# LibreOffice

LibreOffice (ЛибреОфис, сах. Көҥүл офис) — аһаҕас куодтаах офиснай бырагыраамалар бакыаттара. 2010 сыллаахха OpenOffice бакыаттан хайытыллан төрүттэммитэ. Программистар үлэлэрин The Document Foundation диэн барыс киллэрбэт пуонда дьон сиэртибэлээбит харчыарын хомуйан өйүүр.
Офис бакыатын иһигэр тиэкиһи уонна табылыыссаны оҥорор процессордар, презентация оҥорор бырагыраама, векторынан ойуулуур эрэдээктэр, билии олоҕун салайар тиһик уонна формула эрэдээктэрэ киирэллэр. Сүрүн формаата аһаҕас OpenDocument (ODF, ISO/IEC 26300) формаат буолар, ону таһынан атын да формааттары туттуохха сөп, ол иһигэр Office Open XML, DOC, XLS, PPT, CDR.
Офис бакыата GNU LGPL аһаҕас лиссиэнсийэннэн тарҕанар, ол иһин бүддьүөт да, урбаан да, үөрэх да тэрилтэлэригэр, биирдиилээн да дьон босхо туһаныахтарын сөп.
# Уоруллубут кус

Уоруллубут кус диэн Мэҥэ-Хаҥаласка баар тыа аата буолар.