yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сеул

Сеул (Сөүл) (кор. 서울) диэн Соҕуруу Кэриэйэ киин уонна ордук улахан куората. Нэһилиэнньэтэ 12 мөллүйүөн киһи, аттынааҕы дэриэбинэлэрин уонна куораттарын холбоон 26 мөллүйүөн киһи буолар. Аан дойду биир улахан мегаполиһа уонна ордук сайдыылаах куората буолар. Территориятынан биир ордук улахан куорат, холобур куорат кытыытыттан куорат ортотугар (сыантырыгар) диэри 7 чаас айанныыгын (массыынанан) уонна 3 чаас (аныгы түргэн поеһынан). Куоратка 2007 сылтан ыла "Кыталык" диэн Сахалар түмсүүлэрэ үлэлиир.

# Сеул
## Сеул Сахалара

* студеннар - 49
* наар олохтоох (Корея гражданстволаах) - 1004
* бизнестээх сахалар - 87
* туристар ахсааннара - 2007-2009 сс - 835 саха киһитэ сылдьыбыт
* Permanent Resident статустаах сахалар - 892 киһи
Ону таһынан куоратка өссө 200 араас омук представителя олохсуйан олорор. Саамай элбэх кытайдар буолаллар (1 мөл.) уонна узбектар (670 тыһ.). Син мээнэ элбэх нуучча олорор (700 тыһ.). Сахалар уопсай ахсааммыт Сеул куоратка 3500 курдук (87% Корея сахаларыттан).
# Говерла

Халыып:Infobox Mountain
Говерла хайата (Cyrillic: Говерла, Hoverla; мадь. Hóvár; рум. Hovârla; Goverla, пол. Howerla) 2061 миэтирэлээх Украинаҕа ордук улахан хайа, Карпаат хайаларыттан биирдэстэрэ.

# Говерла
## Тас сигэлэр

* Говерлаҕа турдар Архыыптаммыт 2011, Балаҕан ыйын 28 күнүгэр.
* Info, advice and equipment lists on winter Hoverla ascents Халыып:Language icon
* Hoverla - Чех тылынан информация уонна хаартыскалар
* Говерлaҕа кыһыҥҥы экстримальнай спорт көрүҥнэрэ Архыыптаммыт 2009, Бэс ыйын 9 күнүгэр.
# .gr

.gr диэн Греция үрдүк таhымнаах ил домена.
# Foxconn

Foxconn (биржаҕа Hon Hai Precision Industry Co., Ltd диэн аатынан тахсар), Тайбаан саамай улахан тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга саамай улахан микросхемалары оҥорооччу, камераҕа оптическай линзалары туруорааччы.
Салалтата — Тайпэй.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Быһа бииргэ доҕордоһон Mitsui Group (Sharp), Cisco, Apple, Xiaomi тэрилтэлэри кытта үлэлиир.
Canon тэрилтэҕэ линзаларын оҥорор һакааһынан.
Сүрүн акционера генеральнай директора Терри Гоу уонна BlackRock, Mitsui Group.
# Период (геология)

Геология периода — геохронология шкалатыгар эраны арыттыыр кэрчик.
Геохронология шкалатыгар периодтар үксүнэн эпохаларга бытарыйаллар.
2004 сыллаахха Аан Дойдутааҕы геология холбоһуга Неопротерозой эраҕа Эдиакарий периоды билиммит, 130 сылга маҥнайгы билиниллибит период.
# Анемподистов Василий Степанович

Анемподистов Василий Степанович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Хадаар нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1943 с. от ыйын 13 күнүгэр ыҥырыллыбыт. Фроҥҥа рядовойунан 673-с саппаас стрелковай покаҕа, 152-с анал батальоҥҥа сулууспалаабыт. Сэрииттэн төннөн Хадаар нэһилиэгэр олорон өлбүт.
# Кола

Кола диэн минньигэс, гаастаах, кырааскалаах уонна кофеиннаах утах. Кола аан дойдуга саамай биллэр брэннэрэ: Coca-Cola (Coca Cola Corporation оҥоһугу), Pepsi уонна RC Cola. Кола араас коктейлэри оҥорорго туттуллар (холобур, Cuba Libre).
# Иванова Тамара Доржиевна

Иванова Тамара Доржиевна (1954 с., Арбузово с., Селенгинскай аймаг, Бурятскай АССР), Российскай Федерация үтүөлээх учуутала, Российскай Федерация норуотун үөрэҕириитин туйгуна.

# Иванова Тамара Доржиевна
## Олоҕун олуктара

1954 с. Бурятскай АССР Селенгинскай аймагын Арбузово сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1976 с. Бурятскай государственнай университеты туйгуннук үөрэнэн бүтэрэн, Саха Сиригэр ананан, Кутана орто оскуолатыгар математика учууталынан, онтон салгыы Сунтаар 2 №-дээх орто оскуолатын дириэктэри үөрэтэр үлэҕэ солбуйааччынан үлэлээбитэ. Ол кэннэ Сунтаар политехническай лицейин дириэктэри научнай-чинчийэр үлэҕэ солбуйааччынан ананар. Үөрэнээччилэр актыыбынастарын, «толкуйдуур ньымаларын сайыннарыы» диэн теманан салайтаран, үөрэтэр үлэтин ыытар. «Инникигэ хардыы» НПК тематынан оҕолорго үөрэтэр-чинчийэр үлэлэрин дириҥэтэн, сайыннарар. Оҕолор программаллаах матырыйаалга хаайтарбакка, математическай цикллаах предметтэргэ интэриэстэрин күөдьүтэн, үөрэх бу салаатыгар үрдүк үөрэхтэргэ киириигэ бэлэмнээһин сиэринэн үөрэтии процеһын ыытар. Д. Зимин аатынан Бүтүн Россиятааҕы научнай-практическай конференцияҕа кыттан дакылаат аахпыта, үрдүктүк сыаналаммыта. Тамара Доржиевна элбэх ахсааннаах ыстатыйалара, научнай көрүүлэрэ Россия таһымнаах научнай, учебнай сурунаалларга бэчээттэммиттэрэ.
Иванова Т.Д. СПТЛ-и үлэлии сылдьан, меценат-учуутала буолан, бэйэтин анал стипендиятын туйгуннук үөрэнэр оҕолорго (математика салаатыгар) аныыра. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенэ М.Е. Николаев Гранын хаһаайката.

# Иванова Тамара Доржиевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация үтүөлээх учуутала.
* Российскай Федерация норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала” бэлиэ.
* "Саха Өрөспүүбүлүкэтин методиһа” бэлиэ.
* «Россия бастыҥ учууталлара-2006» күрэх кыайыылааҕа.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенин Гранын хаһаайына (2011с).
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин маҥнайгы Президенин М.Е.Николаев «Знанием победишь» пуондатын лауреата.
* Дмитрий Зимин «Династия» пуондатын «Кэлэр кэм учуонайдарын наставнига» номинация кыайыылааҕа

# Иванова Тамара Доржиевна
## Суруйуулара, кинигэлэрэ

* Методы решения иррациональных неравенств : практикум по решению задач / М-во образования РС(Я), АОУ РС(Я) ДПО "Ин-т развития образования и повышения квалификации", Каф. физ.-мат. образования ; [сост. Т. Д. Иванова]. - Якутск : Изд-во ИРОиПК, 2012. - 93, [3] с.

# Иванова Тамара Доржиевна
## Кини туһунан

* Учитель - виртуоз : [Заслуженный учитель РФ Т. Д. Иванова] / Коллектив Сунтарского политехнического лицея-интерната // Сунтаар сонуннара. - 2010. - Алтынньы 7 күнэ. - С. 3.
* Николаева М., Учууталбыт кыһамньытынан математиканы сөбүлүүбүт. [РФ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ учууталларын учуутала, Сунтаардааҕы политехническай лицей математикаҕа учуутала Тамара Доржиевна Иванова туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2006. - Балаҕан ыйын 26 күнэ-С. 2;
# Рудольф Нуриев

Рудольф Нуриев (башк. Нуриев Рудольф Хәмит улы, тат. Rudolf Nuriev, 1938–1993) — XX үйэ аатырбыт үҥкүүһүтэ, балтмейстер. 1961 сыллаахха Парижка гастроллуу сылдьан Сэбиэскэй Сойууска төннөртөн аккаастаммыта. Кинини классическай балекка үҥкүүһүт оруолун толору уларыппыт киһиннэн ааҕаллар.
# Буолбат форма

Буолбат форма (нууч. отрицательная форма) — саҥаҕа буолбаты көрдөрөр тыл көрүҥэ.

# Буолбат форма
## Эбии маны көр

Буолбат эбиискэ
# Күөнтэ

Күөнтэ өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 247 км., тардыытын иэнэ 43800 км².
Сунтаар Хайата сискэ бастаах уонна Өймөкөөн үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 104 км² уопсай иэннээх 3400 күөл баар.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн Агайакаан (160 км.), хаҥас өртүттэн Сунтаар (184 км.) уонна Бүрүнгээдэ (207 км.)

# Күөнтэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Гильотина

Гильотина (фр. Guillotine) — төбө быһар массыына. Икки туруору баҕана ыккардыгар кыбытыллыбыт быһаҕа үөһэттэн төлөрүйэн түһэн киһи моонньун быһа охсор эбит. 1792 сыллаахха Францияҕа айыллыбыт дииллэр. Ол эрэн майгынныыр массыыналар XV-XVII үйэлэргэ Шотландияҕа, Англияҕа, Германияҕа уонна да атын Европа дойдуларыгар бааллара биллэр. Франция бырааһа Жозеф Игнац Гильотен аатынан ааттаммыт, бу быраас массыына киһини муҥнаабакка өлөрөр диэн өлөрөр массыына суут-сокуон систиэмэтигэр туттуллуохтааҕын туруорсар эбит.
Бүтэһигин гильотина Францияҕа 1977 сыллаахха туттуллубут.
# Румыния

Румыния (рум. România) диэн Балкан тумул арыытын хоту өттүгэр, Хара байҕал арҕаа кытылыгар баар дойду. Кирбиилэhэр Мадьаар Сириниин уонна Сербиялыын арҕаа, Украиналыын уонна Молдовалыын хотулугулуу-илин уонна Болгариялыын соҕуруу.
Румыния Эуропа Униятын дойдуларыттан дьонун ахсаанынан 7с (22 млн киhи) уонна иэнинэн тохсус миэстэлэргэ турар. Киин уонна ордук улахан куората Бухарест.
42 административнай- территориальнай единицаларга арахсар, онтон 41- һэ — жудайдар, онтон 1- һэ убаһаҕа тэҥнэһэр муниципальнай Бухарист. Киин куората — Бухарест. Государственнай тыл румынскай.
Румыния-унитарнай государство уонна Президент-парламентскай республика. Президент постарын Йоханнис, премьер- министр Николай Чукров ылаллар.
Индустрия сайдыылаах экономикалаах индустриальнай дойду. Харчынан кээмэйэ — румын лей (тохсунньу 10 күнүгэр 2019 с. — 4,05 лея 1 долларыгар АХШ, Америка долларын сыаната сыл устата (365 хонук) +0,19, 3,88- 4,05 СС. үрдээбит.
Румыния 1859 сыллаахха икки кинээс — Молдавия уонна Валахия холбоһуктарын түмүгэр үөскээбитэ. Тутулуга суох холбоһуктаах кинээс, утумнаах общество ыам ыйын 21 күнүгэр 1877 сыллаахха тэриллибит.
С 1 января 2007 и НАТО с 29 марта 2004 года.

# Румыния
## Гражданство Румынии

Гражданство — бу киһи уонна государство правовой сибээһигэр тирэҕирэн, 21/1991 №- дээх сокуонунан салайыллар.
Россия дьоно- сэргэтэ, маннык ирдэбиллэртэн биирдэстэригэр сөп түбэһэр дьон ылыахтарын сөп.:
* Дойду сиригэр- уотугар төрөөбүт- үөскээбит уонна онно олорор 8- тэн тахса саастаах дьон
* Кэргэннэнэн, кэргэннэнэн (кэргэннэнэн) 5 сыл устата олорор
* Гражданствоны сүтэрбит Румыния урукку гражданнара 22.12.1989 биричиинэлэринэн уонна кинилэр бастакы уонна иккис көлүөнэ удьуордара

# Румыния
## Административнай түҥэтии

Румыния сайдыы 8 регионугар быһаччы административнай единицалар буолбатахтар, оттон региональнай сайдыы координациятыгар сулууспалыыллар. Сайдыы регионнара 41 аты уонна 1 муниципальнай. Атыыһыттар 2686 коммунальнай (тыа сиригэр) уонна 256 муниципальнай тэриллиилэргэ арахсаллар. Коммунистар уонна муниципальнай тэриллиилэр саамай кырата суох административнай холбоһуктарынан буолаллар. Коммунистар бэйэлэрин дьаһалталара суох уонна административнай единица суох дэриэбинэлэргэ үллэһиннилэр. Румынияҕа барыта 13092 сел.
Административнай структураҕа ураты муниципальнай Бухарист муниципальнай тэриллиилэртэн ураты иккис таһымнаах административнай единица буолар. Бухарист 6 секторга арахсыбыт,хас биирдии киһи бэйэтэ дьаһанар.
# Сабарай

Сабарай диэн түптүр биир көрүҥэ. Сабарай быһыытынан сфера үөһээ аҥарыгар маарынныыр. Сабарай түҥ былыргыттан баар архитектура ууһуга. Сабарайдары үксүн итэҕэл дьиэлэрин, түмэн дьиэлэрин, стадионнар үрдүлэригэр туталлар.
* Сыаркап сабарайа. Каркахенте, Испания
* Ньолбуһах сабарай
* Айыы Суоппуйа, Истанбул
* Таас сабарайа, Иерусалим
* Биллэрээһин катедрала, Москва
* Флоренция катедрала
* Тадж Махал, Агра
* Ытык Паулус катедрала, Лондон
# Стивен Спилберг

Стивен Спилберг (ааҥл. Steven Spielberg) — Америка киинэ режиссера уонна продюсера. 2006 с. Premiere диэн сурунаал кинини киинэ индустриятыгар саамай модун уонна дьайыылаах киhи диэбитэ. Time сурунаал ааспыт үйэ 100 саамай улуу дьонун ахсааныгар киллэрэр. Спилберг араас жанрдаах киинэлэри уhулар уонна араас темалары ылар.
Спилберг Цинциннати (Огайо) төрөөбүт уонна Финикс (ааҥл. Phoenix, Аризона) улааппыт. Кэлин Калифорнияҕа көспүтэ уонна киинэ университетыгар үөрэммитэ. Аан бастаан 1975 сыллаахха «Чолбон»сайыҥҥы блокбастерынан биллэр. Кэлин Спилберг «үһүс степеннээх Контакт», «туора олохтоох» кассовай хиталары уонна «индиан Джонс»киинэлэри уһулбута. Онтон «лиловай хонуулар» уонна «күн империята»драмалары батыспыттара.
Кыра тохтобул кэнниттэн Спилберг «юрское период паарката» диэн научнай- фантастическай блокбастер уонна «Список Шиндлер» Холокоста туһунан научнай-фантастическай блокбастеры таһаартарда. 1998 сыллаахха режиссер коммерческай ситиһиилэрдээх, критиктэри билиммит «рядового Райана» аан дойду иккис сэриитин туһунан эпопеяны уһулбута. 2000- с сылларга Спилберг «искусственнай Өймөкөөн», «ураты санаа» уонна «аан дойду сэриитэ»курдук научнай- фантастическай бырайыактары олоххо киллэриини саҕалаабыта. Кэлин «Саргылаана Тинтина фантастическай лиэнтэни: „кистэлэҥ Единорга“ уонна» первый игрок бэлэмнэнэргэ «драмалары уонна» Боевой ат «драмалары,» Линкольное досье «уонна» Вестсайдская история «мюзикл уһулбута.
Режиссура, Спилберг таһынан Саха сирин биир сүрүн компанияларыттан биирдэстэрэ уонна элбэх эт- хаан, киинэлэри продюсерынан буолла. Уеьээ Булуугэ Композиторынан элбэх сыл бииргэ улэлээьин биллэр. Режиссер сорох үлэлэрэ бары кэмнэри саамай кассовай киинэлэр ахсааннарыгар киирэллэр, ону таһынан сэттэтэ АХШ Конгреһын национальнай реестригэр «ураты культурнай, историческай эбэтэр эстетическэй суолталаах»диэн национальнай реестргэ киллэрбиттэр.
# Улахан Паатам

Улахан Паатам өрүс. Өлүөнэ уҥа салаата.
Иркутскай уобаласка Паатам үрдэлинэн устар. Уһуна 460 км, тардыытын иэнэ 26 900 км².
Хочото кыараҕас уонна дьириҥ. Таас харгыта дэлэй. Уута сүрүннээн ардах уонна ууллубут хаар уута.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Төрдүттэн 25 км. сиргэ Паатам диэн 250 киһилээх сахалар олорор сэлиэнньэ турар.

# Улахан Паатам
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Соҕуруу Америка

Соҕуруу Америка диэн Сир аҥарын арҕаа өттүгэр баар континент. Үгүс өттө экуатортан соҕуруу сытар. Соҕуруу Америкаттан арҕаа Чуумпу океан баар, хотуттан уонна илинтэн Атлантик океан, хотугулуу-арҕааттан Хоту Америка уонна Кариб байҕала.
Cоҕуруу Америка иэнэ 17,840,000 км², олохтоохторун ахсаана 382,000,000. 12 дойду баар.
# Дьячковская Мария Николаевна

Дьячковская Мария Николаевна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.

# Дьячковская Мария Николаевна
## Олоҕун олуктара

* 1953 сыллаахха тохсунньу 11 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт.
* 1975 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1977 с. — Дьокуускайдааҕы 8 №-дээх оскуолаҕа нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбит.
* 1978—1981 сс. — Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумыгар литератураҕа уонна эстетикаҕа преподаватель.
* 1981—1985 сс. — Саха государственнай университетын история-филология факультетын нуучча тылын уонна тыл үөрэҕин кафедратыгар ассистент.
* 1985—1988 сс. — РНА СС Дьокуускайдааҕы билим Киинин аспирана.
* 1989—1994 сс. — ТЛИ Институтун литератураҕа салаатын младшай научнай үлэһитэ.
* 1995—1997 сс. — научнай үлэһит.
* 1996 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидатыгар «Звуковая организация стиха и проблемы рифмы в системе якутского стихосложения» тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбит.
* 1998—2003 сс. — старшай научнай үлэһит.
* 2004—2006 сс. — литература салаатын сэбиэдиссээйэ.
* 2007—2008 сс. — гуманитарнай чинчийии Институтун саха литературатын үөрэтиигэ Киинин старшай научнай үлэһитэ.
* 2009 сылтан — гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт литератураҕа салаатын старшай научнай үлэһитэ.
М. Н. Дьячковская 50-н тахса научнай үлэни суруйбут.

# Дьячковская Мария Николаевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* Аллитерация и рифма в якутской поэзии: Проблемы эволюции и классификации. Монография. - Новосибирск: Изд-во СО РАН НИЦ ОИГГМ, 1996. — 153 с.
* Шестидесятые-семидесятые годы / Основные тенденции развития якутской поэзии ХХ века // Литература Якутии ХХ века. Историко-литературные очерки / Акад. наук РС (Я). Ин-т гуманит. исслед. — Якутск, 2005. — С. 190—235.
* Межлитературный процесс: историческая ретроспектива и перспективы развития (на материале поэзии) // Россия и Якутия: сквозь призму истории / Акад. наук РС (Я). Ин-т гуманит. исслед. — Якутск, 2007. — С. 364—383. (В соавт. с Л. Н. Романовой)
* Тобуроков П. Н. // Литературы народов России ХХ в.: словарь / ИМЛИ РАН. — М.: Наука, 2005. — С. 362—363.
* Особенности мифологизма в поэзии Ивана Гоголева // Север Азии в этнокультурных исследованиях: Матер. международ. конф. — Новосибирск: Наука, 2008. — С. 134—143.
* Ритмический статус якутского эпического стиха // Этнокультурное и фольклорное наследие монгольских народов в контексте истории и современности: Матер. международ. конф. — Улан-Удэ: Изд-во БНЦ СО РАН, 2008. — С.67—71.
# Шорай, Тюркан

Шорай, Тюркан
Тюркан Шорай(тур. Turkan Soray; төр. бэс ыйын 25 күнүгэр 1945 с.) - Турция киинэактырыысата, сценарист уонна режиссёр. Кинини кыраныысса таһыгар "Илин дойду Элизабет Тейлора" диэн ааттыыллар. Тюркан Шорай, 1945 с.бэс ыйын 25 күнүгэр Турцияҕа Стамбул Эюп диэн оройуонугар төрөөбүт. Аҕата Халит Шорай - чунуобунньук, ийэтэ Мелиха Шорай, дьиэ көрөөччү. Дьиэ кэргэн үс кыыс оҕолооҕо. Тюркантан ураты, Назан уонна Фиген. Кыра кыыс төрөөбүтүн кэннэ, Тюркан ийэлээх аҕата арахсыбыттар. Оҕолор ийэлэригэр хаалбыттар. Мелиха, Карагюмрюкка дьиэ куортамнаан олорбут. Онно олорон Тюркан, Кыргыттар Фатихскай лицейдарын үөрэнэн бүтэрбит. Куортамнаан олорор дьиэлэрин бас билээччи, Турция бастакы киинэактырыысаларыттан биирдэстэрэ Эмель Йылдыз эбит. Кини, Тюрканы Ешилчам студияҕа аҕалбыт. 1960 с. Тюркан 15 саастааҕар, режиссёр Невзат Песен "Ветер любви" диэн киинэҕэ сүрүн оруолга уһулбут. Киинэ олус ситиһиилээх буолан кириитиктэр өйөбүллэрин ылбыт, Тюркан Шорай Ешилчам киностудияны кытта хантараах түһэрсибит. Онон, 1960 сылтан Тюркан кинокарьерата саҕаламмыт. 1960-1965 сс., биэс сыл устата 60 кэриҥэ киинэҕэ, араас оруолларга уһуллубут. Балта Назан эмиэ, киинэ артыыһа эрээри, Тюркан курдук ситиһиитэ суох эбит. 1965-1970 сс. киинэактырыыса, өссө, 48 киинэҕэ уһуллан карьерата ситиһиилээх буолбут. 10 сыл устата 100 тахса киинэҕэ уһуллубут. Онон, 20 саастааҕар, Турция биллиилээх уонна чаҕылхай (4) киинэактырыысаларын ахсааныгар киирбит. Арассыыйаҕа, Назым Хикмет "Любовь моя, печаль моя" арамаанынан уһуллубут киинэҕэ Мехмет Бану оруолун, Чингиз Айтматов "Мой тополёк в красной косынке"диэн арамаанынан уһуллубут киинэҕэ сүрүн оруолу ситиһиилээхтик оонньообут. Барыта холбоон 200 кэриҥэ киинэҕэ уһуллубут. 1972 с. бастакы режиссёрскай үлэтигэр, "Возвращение" диэн киинэҕэ сүрүн оруолу толорбут. 1974 с. "Страдание", 1976 с."Асла и Даима" уо.д.а.режиссёрскай үлэлэрэ көрүүгэ тахсыбыттар. Наҕараадалара: Судаарыстыбаннай артыыс - сыбаанньа; "Золотой апельсин" бириэмийэ, бастыҥ дьахтар оруолун иһин(1964, 1968, 1987, 1994); "Золотой апельсин" бириэмийэ, ситиһиилэрин иһин; 4 төгүл "Лучшая киноактриса" бириэмийэ Анталияҕа буолар киинэ бэстибээлигэр; "Большой приз" бириэмийэ, Москваҕа буолбут киинэ бэстибээлигэр режиссёрскай дебютун иһин; "Лучшая актриса" бириэмийэ. Ташкеннааҕы киинэ бэстибээлигэр. Стамбул уонна Рим киинэ бэстибээллэригэр бочуотунай наҕараадалар. 2016 сылтан Евразия Академиятын чилиэнэ. 2010 с. кулун тутар 12 күнүгэр ЮНЕСКО Үтүө Санаа Посола. 1983 с. Актёр Джихан Унали кытта ыал буолбуттар. 1984 с.алтынньы 21 күнүгэр Ягмур диэн кыыс оҕо төрөөбүт. Ыал, 1987 с.арахсыбыт. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9,_%D0%A2%D1%8E%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BD http://beauty-around.com/memory-pages/item/30-turkan-shorai
# Эстуарий

Эстуарий (латыынныы: aestuarium — ууга барар өрүс төрдө) — биир үөстээх өрүс төрдө, байҕал диэкки кэҥиир.
Өрүс аҕалбыт тибиитин байҕал сүүрүгэ илдьэ барар буоллаҕына үөскүүр, эбэтэр өрүс түһэр сиригэр байҕал олус дьириҥ буоллаҕына.
Аан Дойдуга биллэр улахан эстуарийдарынан буолаллар: Эуропаҕа - Жиронда, Эльба, Рейн, Темза; Азияҕа - Янцзы, Обь, Енисей; Саха сиригэр - Анаабыр.
Утарыта өртүнэн буолар дельта.
# Тамалакаан нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Тамалакаан нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тамалакаан.
Улуус кииниттэн 30 км илин диэкки Бүлүү федерал суолунан сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 593 киһи (2007 сыл).

# Тамалакаан нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

Руфов Семен Титович (Сэмэн Руфов) (1927 с. ахсынньы 5 к. төр.) — саха норуодунай поэта.
# Rede Brasil de Televisão

Rede Brasil de Televisão — Бразилия телекомпанията, салалтата — Сан Паулу.
# Тораманян Торос

Торос Тораманян (арм.: Թորոս Թորամանեան; 1864 — кулун тутар 1, 1934) — эрмээн норуотун биллиилээх архитектора, архитектура историга. Кинини «Эрмээн архитектурнай историографиятын аҕатынан» билинэллэр.

# Тораманян Торос
## Олоҕо

Торос Тораманян 1864 сыллаахха Османскай империя Шебинкарахисар куоратыгар төрөөбүтэ. Константинополь куоракка, кэлин Парижка архитектураны үөрэппитэ, ол кэннэ орто үйэтээҕи эрмээн архитектурнай пааматынньыктарын сиһилии үөрэппитэ. Өр сыллаах чинчийэр үлэтин түмүгэр эрмээн архитектурата византийскай, кэлиҥҥи кэмнээҕи Арҕаа Европа архитектуратыгар күүстээх сабыдыалы оҥорбутун бэлиэтээбитэ. Турок-эрмээн сэриитин кэмигэр, 1920 сыллаахха, Тораманян научнай-чинчийэр үлэтин улахан аҥарын сүтэрбитэ. 1934 сыллаахха Ереваҥҥа олорон өлбүтэ, Раздан өрүс кытылыгар көмүллэн сытар.

# Тораманян Торос
## Наҕараадалара уонна сыбаанньалара

* Армянскай ССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (1933).
* 1969 Армения Билимин Акадьыамыйата Тороманян аатынан өйдөбүнньүк мэтээл олохтообута.
# Дондюшаны

Дондюшаны (молд. Donduşeni) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 10 600 (2013).
# Үрүҥ моойдоох хаас

Үрүҥ моойдоох хаас (нууч. гусь-белошей, лат. Chen canagica) — кылгас модьу-таҕа моойдоох орто көтөр.
Улахана 2,5 киилэҕэ тиийэр. Атыыра тыһыта тас көстүүтүнэн уратылара суох. Көхсүн уонна кынатын түүтэ күөхтүҥү-сиэрэй, туора хара сурааһыннардаах. Төбөтө уонна моонньун кэлин өттө үрүҥ.

# Үрүҥ моойдоох хаас
## Тарҕаныыта

Ареала кыра. Беринг байҕалын арҕаа уонна илин кытылларыгар, Азия хотугуу-илин уһук өттүгэр уйаланар. Арассыыйаҕа Анаадыртан Беринг силбэһиитигэр диэри, арҕаа Халымаҕа көстөр. Маны таһынан Хотугу Америкаҕа Аляска кытылыгар уйаланар. Аҕыйах көтөр Командор уонна Куриил арыыларыгар кыстыыр. Саарыыр кэмигэр Сибэтиэй Лаврентий арыытын соҕуруу өттүгэр элбэх буолар.
# Сан Франсиско

Сан Франсиско (ааҥл. San Francisco), сорумдьу аата Сан Франсиско хотото уонна аймаҕа (ааҥл. City and County of San Francisco), диэн хоту Калифорнияҕа баар хото. Чуумпу далай уонна Сан Франсиско хомотун икки ардыларыгар Сан Франсиско тумул арыытын хоту уһугар баар. Сан Франсиско олохтоохторун ахсаана 873,965 киһи (2020), Калифорния 4-с улахан хотото, АХШ 17-с. Метрополитен сиригэр 7 мөлүйүөнтэн тахса киһи олорор. Сан Франсиско хомо сирин экономика уонна култуура киинэ буолар.
Сан Франсискону 1776 сыллаахха испан колонистара олохтообуттара. 1848 сылга Америка-Мексика сэриитин түмүгүнэн Сан Франсиско АХШ иһилигэр киирбитэ. 1849 сыллааҕы Калифорния көмүс аймалҕаныттан сылтаан манна баһаам элбэх киһи кэлбитэ. Мантан ыла Сан Франсиско Америка арҕаа кытылын ордук улахан хотото уонна порда буолбута. 1906 сыллааҕы сир хамсааһыныгар Сан Франсиско улаханнык эмсэҕэлээбитэ. Иккис аан дойду сэриитин саҕана АХШ байҕал күүстэрин Чуумпу далайга сүрүн базата буолбута. Сан Франсискоҕа 1945 сылга Холбоһуктаах нациялар тэрилтэтин сиэрдьитэ баттаммыта. 1951 сылга Дьоппуоннуун эйэлэһии баттаммыта. Сэрии кэнниттэн манна элбэх сэрииһиттэр уонна иммиграннар олохсуйбуттара. Уонна түмэт эйгэтигэр улахан уларыйыылар буолбуттара саҥа быһыылар-майгылар күөрэйбиттэрэ: битник уонна хиппи контр-култууралара, секс өрөбөлүүссүйэтэ, Вьетнам сэриитин утарар эйэ хамсааһына, Таптал сайына, ЛГБТ көҥүллэрин туһугар хамсааһын. Бу түмүгүнэн Сан Франсиско билигин Америка бастыҥ либерал хотото буолар.
Сан Франсиско АХШ уонна аан дойду биир ордук сайдыылаах баай хотото буолар. Манна Wells Fargo, Salesforce, Uber, Airbnb, Twitter, Levi's, Gap, Dropbox, Lyft компаниялар бас салалталара бааллар. Онуоха баай уонна дьадаҥы хайдыһыыта улаатар. Наркотиктааһын, буруйу оҥоруу, дьиэтэ суохтар курдук түмэт кыһалҕалара үксүүллэр.

# Сан Франсиско
## Кэрэхсэбиллээх сирдэр

* Алтан халҕа күргэ
* Сан Франсиско канаттаах трамвайа
* Алькатрас хаайыы
* Чайнатаун
* Миссия түөлбэтэ

# Сан Франсиско
## Үөрэх

* Калифорния университета
* Сан Франсиско университета
* Сан Франсиско штат университета
* Сан Франсиско муусука консерваторията

# Сан Франсиско
## Култуура

* Де Янг түмэлэ
* Сан Франсиско аныгы дьоҕур түмэлэ
* Сан Франсиско симфонията
* Сан Франсиско операта
* Сан Франсиско балета
* Калифорния билим академията
* SFJAZZ Center

# Сан Франсиско
## Спорт

* San Francisco Giants
* Golden State Warriors

# Сан Франсиско
## Транспорт

* Сан Франсиско иллэрдээҕи аэропорда
* San Francisco Municipal Railway
* Bay Area Rapid Transit
* Caltrain
# Араҕас чѳҥѳчѳк тыла

Араҕас чѳҥѳчѳк тыла (нууч. Ложноопёнок серопластинчатый)

# Араҕас чѳҥѳчѳк тыла
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ араҕас эбэтэр кытархайдыҥы араҕас, томтоҕор, кэлин даллайар, үксүн ортотугар чорбохтоох буолар, кэтитэ – 2-8 см. Сэлээппэтин алын ѳттѳ саhархай, хойут сырдык чэрэниилэ күѳҕэ ѳҥнѳѳх таҥалайдардаах. Хайа туттахха этэ араҕас, ньулуун амтаннаах. Атаҕа 6-8 см үрдүктээх, суона – 0,4-0,5 см, токуркай, иҥиирдиҥи, ѳҥѳ бороҥ. Споратын ѳҥѳ кытархай бороҥнор.

# Араҕас чѳҥѳчѳк тыла
## Yүнэр кэмэ

Сайын эрдэттэн күhүн хойукка диэри баар буолар.

# Араҕас чѳҥѳчѳк тыла
## Yүнэр сирэ

Мутукчалаах мас, сүнньүнэн бэс чѳҥѳчѳгѳр бѳлѳҕүнэн үүнэр. Саха сиригэр бэс үүнэр сиригэр барытыгар кѳстѳр.

# Араҕас чѳҥѳчѳк тыла
## Аска туттуу

Бэрт амтаннаах тэллэй, үксүн мин оҥороллор. Атын сүлүhүннээх саhыл тылын кытта бутуйуохха сѳп.