yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Якутия (авиакомпания)

ААУ «Авиакомпания „Якутия» диэн Саха Республикатын авиакомпанията. Салалтата Дьокуускайга баар. Сүрүн сырыылара Дьокуускайтан уонна Москватааҕы Внуково портан.

# Якутия (авиакомпания)
## Остуоруйата

«Якутия» авиакомпания 2002 сыллаахха төрүттэммитэ «Сахаавиа» и «Якутские авиалинии» компаниялар оннуларыгар.
Внуково портка «Якутия» авиакомпания биир улахан Россия иһинээҕи пассажирдары таһааччы буолар. Өҥөтүн мэлдьи тупсарар уонна сылдьар куораттар ахсааннарын элбэтэр.
2008 сыл түмүгүнэн 547 475 киһини таста, ити көрдөрүүнэн Россия компанияларын иһигэр 21-с миэстэни ылар.
2009 сыл түмүгүнэн 661 817 киһини таста.
2010 сыл ахсынньы 20 күнүнээҕи туругунан 908 тыһ. киһини таста.

# Якутия (авиакомпания)
## Көтөр пууннара

2010 сыл олунньутааҕы туругунан авиакомпания маннык пууннарга сырыылаах:

# Якутия (авиакомпания)
## Көтөр пууннара
### Расписаниеҕа киирбит көтүүлэр:

Саха сирэ
    Бүлүү, Депутатскай, Дьокуускай, Зырянка, Ленскэй, Муома, Нүөрүҥгүрү, Ньурба, Орто Халыма, Өлүөхүмэ, Өлөөн, Полярнай, Сааскылаах, Сунтаар, Тиксии, Уус Ньара, Үhүҥ Хайа, Үөһээ Бүлүү, Черскэй, Чокуурдаах, Эдьигээн.
Арассыыйа:
    Анадырь, Астрахань, Благовещенскай, Братскай, Владивосток, Иркутскай, Кепервеем, Краснодар, Красноярскай, Магадан, Москва, Новосибирскай, Ноябрьскай, Камчаткатааҕы Петропавловскай, Оха, Певек, Санкт-Петербург, Саҥа Уренгой, Сочи, Сургут, Улан-Удэ, Хабаровскай, Чита, Эвенскай.
АХШ
    Анкоридж
Азербайдьан
    Баку
    Гянджа
Германия
    Ганновер
Кытай:
    Пекин
    Харбин
Тадьикистан:
    Душанбе
    Худжант
Соҕуруу Кэриэйэ:
    Сеул
Узбекистан
    Ташкент
    Фергана
Украина
    Киев
Франция
    Париж
Чехия
    Прага

# Якутия (авиакомпания)
## Көтөр пууннара
### Чартер көтүүлэр:

Арассыыйа:
    Сочи.
АХШ
    Сайпан
Вьетнам
    Хошимин
Дьоппуон
    Ниигата
Италия
    Римини
Кытай:
    Далянь, Циньхуандао, Санья, Тяньцзинь
Монголия
    Улаанбаатар
Тайлаан
    Утапао
Түркийэ
    Анталья
Эрмээн Сирэ
    Ереван

# Якутия (авиакомпания)
## Code Share сөбүлэһиилэр

Якутия авикомпания маннык авиакомпаниялары кытта Code Share сөбүлэһиилээх:
* S7
* Урал авиалиниялар
* Полярнай авиалиниялар

# Якутия (авиакомпания)
## Көтөр аал иһинээҕи сурунаал

Авиакомпания ыйга биирдэ тахсар "Якутия" диэн сурунааллаах. Сурунаал пассажирдарга тарҕанар

# Якутия (авиакомпания)
## Көтөр аалын флота

2013 сыл муус устар ый туруганан 32 көтөр ааллаах,:
# Харыйа татыйыга

Харыйа татыйыга (нууч. Желтобровая овсянка, лат. Emberiza chrysophrys) — Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр олохсуйар, соҕуруу кыстыыр чыычаах. Дэҥҥэ көстөр. Үөннэринэн аһылыктанар. Маска, аллараа лабааларга уйаланар.
Хааһа сырдык араҕас, үрдүнэн хараҥа балаһалаах.

# Харыйа татыйыга
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-76-96-0956-7
# Полигиния

Полигиния - полигамия көрүҥэ, биир атыыр хас да тыһыны кытта куоппаһырыыта.
# Тыва

Тыва Өрөспүүбүлүкэтэ :
| Тыва Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа Тыва Өрөспүүбүлүтэтин гербэтэ ||
| Киин куората | Кызыл |
| Иэнэ | 168 600 км² |
| Дьонун ахсаана | 308 500 (2006) |
| Федеральнай уокуруга | Сибирскай |
| Экономическай оройуона | Сибирскай |
| Ил тыла | Тыва тыла, Нуучча тыла |
| Председатель Правительства | Шолбан Кара-оол |
| Председатель Законодательной палаты Великого Хурала | Василий Оюн |
| Кэм зоната | MSK+6 (UTC+9, сайын UTC+10) |
Тыва, официальнай аата Тыва Өрөспүүбүлүкэтэ — Арассыыйа Федерациятын субъега. 1961 с. Тыва АССР тэриллибитэ. 1991 Тыва Республиката.
Илин Сибиир соҕуруу өттүгэр сытар. Киин куората — Кызыл.
Тыва илин уонна соҕуруу өттүнэн Монголиялыын быысаһар, хоту өттүнэн — Красноярскай кыраайдыын, хотугулуу-арҕаа Хакасиялыын, уонна Бурятияны, Иркутскай уобалаһы кытта арҕаа өттүттэн.
Тайаан сытар иэнэ 168,6 тыһ. км² — Федерацияҕа бу көрдөрүүтүнэн 24-с миэстэни ылар.

# Тыва
## Устуоруйата
### Таңды Урянхай

    Сүрүн ыстатыйа: Тыва Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ

# Тыва
## Устуоруйата
### Тыва АО

1944 сыл атырдьах ыйын 17 күнүгэр Тыва Народнай Өрөспүүбүлүкэтин Оччугуй Хураалын VII сиэссийэтигэр ТНР Сэбиэскэй Сойуус састаабыгар автономиялаах уобалас быһыытынан киирэрин туһунан быһаарыы ылыныллыбыт. Ол туһунан көрдөһүү ССРС Үрдүкү Сэбиэтигэр ыытыллыбыт.
1944 сыл алтынньы 11 күнүгэр ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмэ көрдөһүүнү ылынан киллэрэр туһунан ыйаах таһаарбыт уонна РСФСР Үрдүкү Сэбиэтигэр Тыва Народнай Өрөспүүбүлүкэтин РСФСР састаабыгар автономиялаах уобалас быһыытынан ыларга этии киллэрбит.
РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмэ 1944 сыл алтынньы 14 күнүнээҕи ыйааҕынан Тыва автономиялаах уобалаһын быһыытынан бэйэтигэр ылбыт.
1961 сыл алтынньы 10 күнүгэр уобалас статуһа АССР-га диэри үрдэтиллибит.

# Тыва
## Дьоно-сэргэтэ
### Дьонун ахсаана

Дьонун ахсаана 308,5 тыһ. киһи (2006), плотноһа - 1,8 киһ./1 км² (2006),

# Тыва
## Дьоно-сэргэтэ
### Этнос

Омуктара:
* тывалар — 77 %
* нууччалар — 20,1 %
* атыттар — 2,9 % (2002 с. биэрэпис түмүгүнэн).

# Тыва
## Дьоно-сэргэтэ
### Урбанизация

Куорат олохтоохторун бырыһыана - 51,5 % (2006). Куораттара: Кызыл, Ак-Довурак, Туран, Чадан, Шагонар
3 тыһыынчаттан ордук олохтоохтоох нэһилиэнньэлээх пууннар 2007 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан :
| Кызыл | 108,3 | Тээли | 3,8 (2003) |
| Ак-Довурак | 13,8 | Хову-Аксы | 3,7 (2005) |
| Шагонар | 11,3 | Сукпак | 3,7 (2003) |
| Каа-Хем | 10,4 | Самагалтай | 3,5 (2003) |
| Чадан | 10,0 | Чаа-Холь | 3,5 (2003) |
| Туран | 5,3 | Балгазын | 3,4 (2003) |
| Кызыл-Мажалык | 5,0 (2003) | Хандагайты | 3,2 (2003) |
| Сарыг-Сеп | 4,6 (2003) | Бай-Хаак | 3,1 (2003) |
| Мугур-Аксы | 4,0 (2003) | Суг-Аксы | 3,1 (2003) |

# Тыва
## Административнай тыырыллыыта

* Бай-Тайгинскай кожуун
* Барун-Хемчикскай кожуун
* Дзун-Хемчикскай кожуун
* Каа-Хемскай кожуун
* Кызылскай кожуун
* Монгун-Тайгинскай кожуун
* Овюрскай кожуун
* Пий-Хемскай кожуун
* Сут-Хольскай кожуун
* Тандинскай кожуун
* Тере-Хольскай кожуун
* Тес-Хемскай кожуун
* Тоджинскай кожуун
* Улуг-Хемскай кожуун
* Чаа-Хольскай кожуун
* Чеди-Хольскай кожуун
* Эрзинскай кожуун

# Тыва
## Экономика
### Промышленность

Прмышленность сүрүн хайысхалара:
# 1598

1598 сыл.

# 1598
## Туох буолбута

* Тохсунньу 7 — Рюриковичтар династияларын Москубатааҕы салаатын бүтэһик киһитэ ыраахтааҕы Федор I өлбүт. Кини кэнниттэн Арассыыйа ыраахтааҕытынан Федор I кэргэнин убайа Борис Годунов буолбут.
* Олунньу 17 — Нуучча ыраахтааҕытынан Борис Годунов бэргэһэлэммит. Кини дойдуну 1605 сыл муус устар 13 күнүгэр диэри баһылаабыта. Кини бүрүстүөлгэ олоруон да иннинэ 1587 сыллаахтан ыла Арассыыйаны салайбыта.
* Муус устар 13 — Франция хоруола Генрих IV гугеноттарга итэҕэллэрин көҥүллээбит. Францияҕа өр сылларга буолбут итэҕэл сэриилэрэ тохтообуттар.
* Муус устар 30 — Генрих IV Францияҕа гугеноттар итэҕэллэрин көҥүллүүр туһунан Нант эдиктин таһаарбыт.
* Ыам ыйын 13 — Нуучча сыаркаба Борис Годунову Москуба улуу судаарыстыбатын ыраахтааҕытынан билиммит.
# Абразия

Абра́зия (лат. Abrasio — кыһыйыы, кыһыйан ылыы) — долгун охсуутуттан үрэх, өрүс, күөл, байҕал, далай кытыллара алдьаныыта.

# Абразия
## Ылыллыбыт сирэ

География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
# Чуускуннар уустара

Чуускуннар уустара (лат. Pluvialis, нууч. Род Ржанки) - Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 3 көрүҥ көстөр: Улахан чуускун, Кыра чуускун, Чуускун.

# Чуускуннар уустара
## Өссө маны көр

* Лопхойууттар уустара
* Алтан түөстэр уустара
* Чыыбыстар уустара
* Эриэн бараахтар уустара
# Сухуми

Сухуми (Абхазтыы: Аҟəа; груз. სოხუმი; нууч. Сухум / Сухуми) диэн Грузия (мөккүөрдээх регион) киин куората, Хара байҕал илин кытылыгар турар. Порт, тимир суол ыпсыыта уонна курорт.
# Леонардо да Винчи

Леонардо да Винчи (ит. Leonardo da Vinci) (1452–1519) диэн Италия улуу мындыра: үөрэхчит, математик, инженер, айааччы, анатом, уруhуйдьут, скульптор, архитектор, ботаник, музыкант уонна суруйааччы. "Ренессанс киhитин" (лат. Homo Universalis) бас бэлиэтэ.
# 1728

1728 сыл.

# 1728
## Туох буолбута

Сыл саҕаланыыта — Арассыыйа уонна Кытай ыккардыларыгар Кяхтатааҕы дуогабар баттаммыт. Бу дуогабар быһыытынан кыраныысса бигэргэммит, Пекииннээҕи духовнай миссия туруга чуолкайдаммыт.
* От ыйын 13 — Витус Беринг Камчаатка кытылыттан хоту устан кэлин Бастакы Камчаатка эспэдииссийэтэ диэн ааттаммыт айанын сүрүн устуутун саҕалаабыт. Бу айан кэмигэр Азияны уонна Американы араарар байҕал силбэһиитинэн устан Чукотка байҕалыгар тиийбит, Америка кытылын көрбөтөх да буоллар, Азия Американы кытта холбоспотун быһаарбыт. Бу ситиһиитин кэлин улуу айанньыт Джеймс Кук сыаналаан, силбэһиини Беринг аатынан ааттаппыта.
* От ыйын 24 — Данияттан төрүттээх нуучча ыраахтааҕытыгар сулууспалыыр капитан-командор Витус Беринг хамаандалаах «Св. Гавриил» диэн аал Камчааткаттан устуутун саҕалаабыт. Хоту устан (кэлин биллибитинэн Азия уонна Америка ыккардыларынааҕы силбэһиини ааһан) Чукотка байҕалыгар киирэ сылдьан баран төннүбүт. Бу устуутугар Карагин арыылаах хомотун, Кириэс хомотун, Провидение буухтатын, Анаадыр хомотун уонна Сибэтиэй Лаврентий арыытын каартаҕа киллэрбит. Нөҥүө сылыгар Камчаатканы аны соҕуруу өттүттэн эригийбитэ, онтон Охуоскайга тиийэн баран аллараннан Дьокуускайынан Петербуурга төннүбүтэ. Кэлин бу икки айана холбоон Камчаатка бастакы эспэдииссийэтэ диэн ааттаммыта.
* От ыйын 28 — Дьокуускайга Ыспаас манастыырын архимандрита Феофан таас таҥара дьиэтин үлэҕэ киллэрбит.

# 1728
## Төрөөбүттэр

* Олунньу 21 — Пётр III (төрүүрүгэр аата Карл Петер Ульрих) — 1762 сыллаахха сыл аҥаара бөрүстүөлгэ олорбут Арассыыйа импэрээтэрэ.
# Прокопьев Павел Иванович

Прокопьев Павел Иванович — саха бастакы техническай үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ. Илин Хаҥалас улууһун II Тыыллыма нэһилиэгиттэн 1931 сыллаахха Томскайдааҕы технологическай институту (кэлин политехническай буолбута) бүтэрэн сахаттан бастакынан инженер-металлург идэтин ылан Урал биир собуотугар үлэлии сылдьан оһолго түбэһэн өлбүт.
# Уус Куйга

Уус Куйга. Усуйаана улууһугар баар бөһүөлэк. Дьааҥы өрүс уҥа кытылыгар турар.
Улуус кииниттэн 262 км. 50 сыллардаахха өрүс бириистэн бөһүөлэгинэн төрүттэммитэ.
1967 сыллаахха рабочай бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. 1989 сыллаҕи биэрэпиһинэн нэһилиэнньэтин ахсаана 5348 киһи этэ, билигин 1366 киһи (2009 с.) олорор.
Бириистэн, суолу тутар уонна транспортнай предприятиелэр, аэропорт.
Усуйаана уонна Үөһээ Дьааҥы улуусатын таһаҕаһы тиэйииннэн хааччыйар.
Күчүс диэн көмүс хостуур сири хааччыйр геологтар экспедициялара. Орто оскуола, кулууп, балыыһа баар.

# Уус Куйга
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Атабаска (куорат)

Атабаска (Athabasca) — Альберта сиригэр баар Канаада кыракый куората буолар.
# Бурдук үүнээйилэр

Бурдук үүнээйилэр диэн астаах туорахтарын ыларга анаан культивацияланар туорахтаах оттор бүтүн ааттара. Бурдук үүнээйилэр атын аhылык үүнээйилэрин кытта тэҥнээтэххэ ордук элбэх ас баайын биэрэллэр. Витаминнар, минераллар, карбохидраттар, сыалар, арыылар уонна протеин төрүттэрэ. Сорох сайдар дойдуларга рис, сэлиэhинэй эбэтэр маис туорахтара күннээҕи аhылык улахан өттө буолаллар.
# Лепрекон

Лепрекон (ирл. leipreachán эбэтэр luchorpán) — Ирландия остуоруйаларыгар кыра уҥуохтаах, үрдүк сэлээппэлээх оҕонньор. Дьонтон ойуччу ойуурга олорор, атах таҥаһа оҥоруутунан дьарыктанар дьон дииллэр. Хас биирдии лепрекон көһөҥө көмүстээх үһү. Ол иһин тутан ылан куттаатахха ол көмүһүн биэриэн сөп үһү. Куттуур киһи лепреконтан хараҕын араарыа суохтаах.
# Абаҕа нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Абаҕа — хаһан төрүттэммитэ биллибэт, олох былыргыттан сахалар олохсуйбут сирдэрэ. Үһүйээннэртэн биллэринэн Хоролортон төрүттээх элбэх ахсааннаах Халаалы Хотун биис-ууһа баар эбит үһү. Онно үс биллэр бухатыыр уолаттар баар эбит: Соморсун Боотур, Абаҕа Боотур, Дьоҥку Боотур. Кинилэр тимиринэн бүрүллүбут саҥыйахтаах, тимир бэргэһэлээх, сэрии аттаах уолаттар эбитэ үһү. Нууччалар кэлбиттэрин кэннэ биис-ууһунан арахсыы сатарыйар, дьон олохсуйбут сирдэринэн суруллар буолбут. Онтон ылата сурукка Абаҕа сэлиэнньэтэ киирбит. Билигин Абаҕа Амма улууһун биир улахан нэһилиэгэ буолар. Киинэ — Абаҕа.

# Абаҕа нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

* Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич (29.03.1893 — 1974), гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
* Нохсоров Устин Гаврильевич (27.05.1907—1951) — ырыаһыт, олоҥхоһут, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
* Потапов Федот Федотович (02.12.1929—1995) — драматург, режиссер, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа.

# Абаҕа нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Историяттан

* XIX үйэҕэ Абаҕаҕа бурдук ыһыыта киэҥник тарҕаммыт. 1848 с. хортуоска олордуута саҕаламмыт.
* 1882—1889 сылларга көскө «Земля и Воля» диэн кистэлэҥ тэрилтэ салайааччыта, биллэр революционер М. А. Натансон олорон ааспыт.
Хирург-эмчит буоларын быһыытынан дьону эмтиир уонна хортуоска уонна бурдук ыһарга үөрэтэр эбит. Үөгэйгэ кинини атаарбыттарын туһунан бэлиэ-остуолба баар.
* 1911 с. Сэтинньи ый 12 күнүгэр Боотурускай улуустан арахсан 1-кы Амма улууһа төрүттэммит, Абаҕа устун элбэх айан суола ааһарын иһин киининэн анаммыт.
* Гражданскай сэрии кэмигэр Абаҕаҕа элбэх кыргыһыы, сэрии буолан ааспыт, барыта холбоон 14 кыргыһыы, олортон киэҥник биллэр Саһыл Сыһыыга уонна пионердар Артемьев баандатын утары охсуһуулар.
* 1930 с. Амма оройуона тэриллибит, онно бастаан оройуон киинэ Абаҕа буолбут, 1931 с. киин Аммаҕа көспүт.
* 1886 с. алтынньы 26 күнүгэр Абаҕа оскуолата тэриллибит.
Билигин Абаҕа оскуолата аныгылыы дуальнай үөрэҕи биэрэр агрооскуола быһыытынан биллэр.
# Дьыала-куолу истиилэ

Дьыала-куолу истиилэ — саҥа истииллэриттэн биирдэстэрэ. Официальнай сыһыаннарга туттуллар: юриспруденцияҕа, экономикаҕа, дойдулар ыккардыларынааҕы сыһыаҥҥа, байыаннай эйгэҕэ, арбааһын эйгэтигэр, официальнай тэрилтэлэргэ алтыһыыга уонна тэрилтэни, судаарыстыбаны салайыыга.
Хас да тус-туспа подстиллэрдээх: сокуон (судаарыстыбаны салайыыга); салайыы-канцелярия истиилэ (дөкүмүөннэри толорууга сыһыаннаах); дипломатия постилэ.-
Салалта-дьаһалта суруга-саҥа ньымалартан биирдэстэрэ. Дойдуну салайар тэрилтэлэргэ сыһыаннаах-суут, оҥорон таһаарар эйгэ,дойдулар икки ардыларынааҕы сыһыаннарга,сэрии эйгэтигэр, арбааһын эйгэтигэр уо.д.а. Хас да туспа салаалардаах-сокуон(дойду салайыытыгар) салайыы-дьаһайыы ньымата(суруктары толоруу ньымата) дойдулар икки ардыларыгар туттуллар ньымалар.
# Киһи биирдэ олорор (арамаан)

«Киһи биирдэ олорор» арамаан: Саха сиригэр гражданскай сэрии тематын сонуннук, романтическайдык ис хоһоонноохтук арыйыы, роман сүрүн геройун быһаарыы. Дьиэ кэргэн дьылҕатын уус-ураннык сырдатыыга социальнай уонна психологическай ойуулааһыннар алтыһыылара. Кыыча уобараһыгар айымньы сюжета олоҕуруута. Кофликт сайдыытыгар традиционнай көстүүлэр уонна саҥа киллэриилрэ. Томмот – сонун персонаж. Ромаҥҥа лирическэй киллэһиктэр суолталара уонна уус-уран функциялара.
Софрон Данилов «Киһи биирдэ олорор» диэн афоризмҥа олоҕуран анаммыт эпическэй айымньыта романтическай тосхоллоох сюжеттаах, дириҥ ис хоһоонноох таайтарыылаах идеялаах. Автор олох уонна ХХ үйэ бастакы чиэппэринээҕи кэм туһунан санаалары сонун айымньынан ааҕааччыларыгар тириэрдэр. Ол эбэтэр роман жанрыгар саҥаны көрдөөһүннэр сүрүн хайысхаларын улахан прозаик саха литературатыгар ордук итэҕэтиилээхтик киллэрбитин бэлиэтиир тоҕоостоох. Бастакытынан, эпическэй айымньы ураты кыаҕын уйулҕаны арыйыыга табыгастаахтык туһанар – уобарастарис санаалара, мунаарыылара кинилэр киһи тбыһыытынан тус олохторугар, иэйиилэригэр сыһыаннаахтык ойууланаллар. Холобур, ийэ оҕолоругар сыһыана, баай-талым олохтоох киһи бэйэтин социальнай туругар, тутулугар сыһыаннаах санаалар, эдэр дьон тапталлара, уөрэхтээх киһи норуотун туһугар олорорго дьулуһуута. Иккиһинэн, идеология, кылаастар икки ардыларынааҕы утарылаһыылар – төһө даҕаны үтүөҕэ, саҥаҕа, тэҥ быраапка тардыһыынан саҕаламмыттарын иһин – сайдан, дириҥээн иһэр айылгыларыгар кырыктаах тыыннанан иһиллэрин автор уус-уран уобарастарга итэҕэтиилээхтик арыйар.
# Эрмээн ССР

Эрмээн Сэбиэскэй Социалистическэй Республика (эрм. Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն, нуч. Армянская Советская Социалистическая Республика) - ССРС өрөспүүбүлүкэтэ. Киин куората - Ереван.

# Эрмээн ССР
## Остуоруйа

    Сүрүн ыстатыйа: Эрмээнийэ остуоруйата

# Эрмээн ССР
## Остуоруйа
### Эрмээн ССР 1922-1941 сылларга

Эрмээн ССР ЗСФСР састаабыгар баара, ол кэмҥэ Социалистыы Сэбиэт Эрмээнийэ Республика диэн ааттанар этэ. 1936-с сылга, ЗСФСР састаабыттан тахсыбыта.

# Эрмээн ССР
## Остуоруйа
### Эрмээн ССР аҕа дойду улуу сэрии кэмигэр

Эрмээн ССРтан 320 тыһ. киһи барбыта. Эрмээн ССРтан Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аатын 109 киһи ылбыта.

# Эрмээн ССР
## Остуоруйа
### Эрмээн ССР 1945-1990 сылларга

1990-с сылга, атырдьах 23 күнүгэр, Эрмээнийэ тутулуга суох буолбута.

# Эрмээн ССР
## Олохтоохторо

Эрмээн ССР норуоттарынан :
| Норуот | 1970 | 1979 | 1989 |
| Эрмээннэр | 2.208.327 | 2.724.975 | 3.083.616 |
| Азербайдьаннар | 148.189 | 160.841 | 84.860 |
| Нууччалар | 66.108 | 70.336 | 51.555 |
| Курдтар | 37.486 | 50.822 | 56.127 |
| Украиннар | 8.390 | 8.900 | 8.341 |
# Барашкова Дарья Григорьевна

Барашкова Дарья Григорьевна - саха ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха араадьыйатын солииһа.
Тарас Павлович Местников тыйаатырга ыҥырбыт. 1938 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускайга тиийэн тыйаатырга үлэҕэ киирбит. Марк Жирков тэрийбит хуоругар ыллаабыт.
# Yahoo!

Yahoo! Inc. диэн Америка корпорацията. Интернет сервистарынан дьарыктанар.
# Булуус (Нам улууһа)

Булуус — Нам улууһун Түбэ нэһилиэгин киинэ.

# Булуус (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Түбэ нэһилиэгэ (Нам улууһа)
# YotaPhone

YotaPhone (нууч. Йотафон) — LTE смартфон буолар, Yota тэрилтэтин айымньыта.
# Никифоров Георгий Максимович (1926-1977)

Никифоров Георгий Максимович (1926-1977) — биллиилээх ырыа айааччы.
Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгэр 1926 сыллаахха төрөөбүтэ. Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа. Дьокуускайдааҕы культурнай-сырдатар училище байаан кууруһугар, муусука-уус-уран училищеҕа композитор Грант Григорян кылааһыгар үөрэммитэ. Өр сылларга Үөһээ Бүлүүтээҕи норуот айымньытын дьиэтин иһинэн үлэлиир музыкальнай-фольклорнай түмсүүнү салайбыта.
С. Тимофеев хоһоонугар "Эйэ-дьол иһин" диэн бастакы ырыатын айбыта ("Суох буоллун сэрии, Суох буоллун өлүү!"). Степан Дадаскинов либреттотыгар "Уот туһунан тойук" ортаорияны хос ааптар быһыытынан, оҕолорго Бүөтүр Тобуруокап остуоруйатыгар "Моруос оҕонньор" диэн операны композитор Л. Вишкаревтуун айбыта. "Саха сирэ ыллыыр" хомуурунньукка (1956 с.) хос ааптар быһыытынан үлэлэспитэ. Олоҕун уонна айар үлэтин туһунан "Ыра санаам ыллана туруо" (2006) кинигэ тахсыбыта.
Ырыаларын хомуурунньуга "Көтөн тахсыҥ, кыталыктар" (1995).
# Саха АССР суруйааччыларын сойууһа

Саха АССР суруйааччыларын сойууһа — Саха АССР, Саха ССР уонна Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыар диэри Саха Өрөспүүбүлэкэтин суруйааччыларын түмпүт түмэт тэрилтэ. сыллаахха икки туһунан сойууска хайдыбыта.

# Саха АССР суруйааччыларын сойууһа
## Эбии көр

* Саха сирин суруйааччыларын сойууһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа
* Саха суруйааччыларын сойууһа
# Биосфера

Биосфера — Сир биир сүрүн хаҕа (атмосфера тэҥэ) уонна тыынар тыыннаах микробтары, вирустары, үүнээйилэри, мастары, кыыллары, тэллэйдэри холбуур. Сир биир сүрүн экосистемата буолар. Сүрүннээн быһалыы эттэххэ биосфера диэн — айылҕа буолар.
Билигин биосфера киһи аймах дьайыытыттан алдьанар, холобура тыа баһаардарыттан — Саха Сиригэр 2021 сыллаахха тыа баһаардара.
# Тумуу

Тумуу (нууч. О́страя респирато́рная ви́русная инфе́кция, ааҥл. rhinorrhea, common cold) — тыынар органнары сүһүрдэр вирус ыарыыта, ыарыыны үөскэтээччиннэн пневмотропнай вирустар буолаллар.

# Тумуу
## Тарҕаныыта

Тумуу сир аайы баар уонна ордук тарҕаммыт инфекционнай ыарыыннан биллэр, ол иһин бу ыарыыннан төһө элбэх киьи ыалдьарын бэлиэтиир кыаллыбат. Саамай улахан көрдөруу кыра саастаах о5олорго бэлиэтэнэр, бу оҕо учреждениетыгар сылдьыытынан сибээстээх. Бу 2017 сыл бүтүүтүгэр Саха сирин нэһилиэнньһэтин 42% тумуу ыарыытын утары быһыы ылбыта бэлиэтэнэр.

# Тумуу
## Тарҕаныыта
### Инфекция источниктара

Тумуу ыарыыннан киһи атын киһиттэн олус чэпчэкитик ыалдьыан сөп. Ыалдьыбыт киһи сөтөлүн уонна ытырдыытын нөҥүө тарҕанар(илии тутуһуутунан эмиэ ыалдьыахха сөп) . Кыыллар, көтөр кынаттааххтар ыарыы источниктарынан эмиэ буолуохтарын сөп.

# Тумуу
## Тарҕаныыта
### Инфекция тарҕаныыта

Тумуу үксэ салгын нөҥүө тарҕанар.

# Тумуу
## Ыарыы үөскээһинэ

Тумуу ыарыыны үөскэтээччилэринэн араас вирустар буолаллар, холобура аденовирустар, риновирустар, реовирустар уо.д.а. Барыта 300-тэн тахса арааһа биллэр.

# Тумуу
## Ыарыы биллиитэ

Симптомнара сөтөл, ытырдыы, төбө ыалдьыыта, температура тахсыыта, харах өттүгэр ыалдьар, сэниэтэ суох буолуу, тоҥуу. Атын кутталлаах ыарыыларга- ринитка, синуситка, отитка, трахеитка, тонзиллитка, пневмонияҕа, менингитка, радикулоневритка дылы тириэрдиэн сөп.

# Тумуу
## Ыарыыттан сэрэтэр дьаһаллар

Тумуу ыарыы күргүүһүгэр элбэх киһи сылдьар сиригэр сылдьыллыбат, араас мероприятияларга, ыалдьа сылдьар киһини кытта тумна сылдьары бобуллар, илиини чаастатык суунуллар. Онтон ыалдьыбыт киһи эмиэ бу быраабылалары тутуһуохтаахː элбэх киһи мустар сиригэ сылдьыа суохтаах, доруобай киһини кытта сибээьин бобуохтаах, марлевай кэлгиэһи кэтэ сылдьыахтаах.

# Тумуу
## Эмтэнии

Бастатан туран ыалдьыбыт киһи атын дьону ыарытымаары больничнай лиис ылыахтаах, элбэхтэ уу иһиэхтээх (отон морсун иһиэххэ сөп - отон С витаминынан баай, ол аата иммунитеты бөҕөргөтөр; лимоннаах, мүөттээх итии чэй иһиэххэ сөп), араас противовируснай препараттары ылыахтаах.

# Тумуу
## Туһаммыт литература

* Дрейзин Р. С., Астафьева Н. В. Острые респираторные заболевания: Этиология, эпидемиология, патогенез, клиника / Р. С. Дрейзин, Н. В. Астафьева. — М.: Медицина, 1991. — 136 с. — (Библиотека практического врача. Инфекционные и паразитарные заболевания). — 20 000 экз. — ISBN 5-225-00398-2.
* http://www.aif.ru/health/leksprav/1066539
# Данилов Иван Кононович

Данилов Иван Кононович (29.02.1916, Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 08.04.1995) — сэһэнньит, очеркист, публицист, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1965).

# Данилов Иван Кононович
## Олоҕун олуктара

* 1916 сыллаахха Сунтаар улууһугар олунньу 29 күнүгэр төрөөбүтэ. 1936 сылтан Элгээйи, Тойбохой оскуолаларыгар учууталынан үлэлээбит.
* 1939 сыллаахха Дьокуускайга учууталлары бэлэмниир институту бүтэрбитэ.
* 1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы пединституту үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1950 сыллаахха «Сунтаар» диэн ааттаах бастакы кинигэтэ бэчээттэнэн тахсыбыта.
Айар үлэтин норуот фольклорун хомуйууттан саҕалаабыта.

# Данилов Иван Кононович
## Айымньылара

* Сунтаар. — Дь., 1950
* Сырдык таас: Остуоруйалар. — Дь., 1961
* Алмаастаах куоракка айан: Очеркалар, сэһэннэр. — Дь., 1962
* Өҥ хочо. — Дь., 1967
* Саха сирин туһунан ырыа. — Дь., 1969
* Чээнэ туһунан номох. — Дь., 1973
* Саха сирин туһунан номох. — Дь., 1986
* Уйгулаана: Сэһэн. — Дь., 1995
* Юные исследователи родного края: Очерк. — Якутск, 1953
* Приручение солнца. — Якутск, 1956
* Песнь о Якутии / пер. Р. Хакимов. — М., 1967
* Сказ о Якутии. — Якутск, 1982
* Тропой открытий: Повесть. — Якутск, 1984

# Данилов Иван Кононович
## Олоҕун, айар үлэтин туһунан

* Багдарыын Сүлбэ. Түбүгүрбэккэ, хаһыспакка да. // Хотугу сулус. — 1986. — № 2
* Тумат С. Саха сирин туһунан ырыа: 70 сааһын туолуутугар. // Хотугу сулус. — 1986. — № 2