yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тобохов Иван Алексеевич (Бордур уола)

Тобохов Иван Алексеевич (Бордур уола) — Гражданскай сэрии кэмигэр кыһыллар кэккэлэригэр сэриилэспит Үөһээ Булүүттэн төрүттээх киһи.
1904 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Улуус оскуолатын бүтэрэн баран 1921 сыллаахха Бүлүү куоратыгар киирэн комсомол активнай чилиэнэ буолбута. Ити сыллаахха Якутскайга рабфакка үөрэнэ барбыта. Онтон ЧОН ротатын саллаатынан буолбута. 1922 сыл олунньу 22 күнүгэр Павловскай уонна Табаҕа икки ардыларыгар үрүҥнэр төгүрүктээһиннэригэр түбэһэн ботуруона бүтүөр диэри хорсуннук сэриилэһэн өлбүтэ.
# 1541

1541 сыл.

# 1541
## Туох буолбута

* Тохсунньу 15 — Франция хоруола Франциск I Саҥа Франция диэн ааттаммыт Хотугу Америкаҕа баар сири (билигин Канаада) баһылыырга уонна онно «ытык католическай итэҕэли» тарҕатарга Жан-Франсуа Роберваль диэн киһиэхэ сорудахтаабыт.
# Орто үйэлэр

Орто үйэлэр эбэтэр орто үйэ — киһи-аймах устуоруйатыгар антика үйэтин уонна саҥа кэм ыккардыларынааҕы кэм. Бу кэмҥэ норуоттар улуу хамсааһыннара буолбута, Торҕо улуу суола Азияны уонна Европаны ситимнээбитэ, Европаҕа сыаркап бүрүүкээн олорбута, Крестовай бохуоттар буолбуттара.
Арҕаа Рим Империята эстибитин кытта саҕаламмытынан ааҕыллар, уонна Колумб Саҥа сири 1492 арыйыаҕар дылы ааспытынан ааҕыллар.
Рим империята эстибитин кэннэ Европа үрдүнэн варвардар саба түһүүлэрэ элбээбит. Рим олохтоохторо айбыт айыылара улахан аҥара, ол курдук билимҥэ, технологияҕа, медицинаҕа уонна литэрэриитэҕэ сүппүттэрэ. Бу бириэмэҕэ сиртэн сиргэ көһүү улааппыта, дьон эпидемиялара киэҥ буолбута.
Орто үйлэлэр бириэмэлэригэр Европа син биир улахан империя этэ, уонна ол бириэмэҕэ кыра-кыралаан тутулуга суох дойдулар (Англия, Франция, Германия, Венгрия, Испания, Португалия, Польша уонна Россия дойдулара үөскээһиннэрэ саҕаламмыта).
Үс кэмҥэ арахсар:
* Эрдэтээҥи орто үйэ (V үйэ бүтүүтэ — XI үйэ ортото).
* Үрдүк, биитэр классическай орто үйэ (XI үйэ ортото — XIV үйэ бүтэһигэ).
* Хойукку орто үйэ эбэтэр эрдэтээҥи саҥа кэм (XIV—XVI үйэлэр).
# Сайыҥҥы кэм

Сайыҥҥы кэм диэн олохтоох кэмтэн 1 чаас инники көһөрүллүбүт кэм.
# 1480

1480 сыл.

# 1480
## Туох буолбута

* Алтынньы 8 — Москуба Улуу кинээһэ Иван III уонна Улахан Ордуу хаана Ахмат сэриилэрэ «Угра өрүһүгэр күөнтэһэн турууну» саҕалаабыттар. Түһээн төлөтө кэлбит татаар сэриитэ нуучча сиригэр ааһаары өрүһү туоруу сатаабытын Иван III тохтоппут. Биир ыйынан татаардар Москуба сэриитин кыайбакка, сыалларын ситиспэккэ төннүбүттэр. Манан нуучча сирдэригэр 2,5 үйэлээх монгол-татаар былааһа эстибит.
* Сэтинньи 11 — Угра өрүскэ күөнтэһэн туруу түмүктэммит: Улахан Ордуу хаана Ахмат сэриитин дьиэтигэр төннөрөргө быһаарыммыт. Бу кэнниттэн Москуба кинээстибэтэ салалталаах Нуучча улууһа Монгуол илиттэн арахсан барыыта, туспа судаарыстыба буолуута саҕаламмыта.

# 1480
## Өлбүттэр

* Муус устар 27 — Фернан Магеллаан — айанньыт, Испания колонизатора, Сири төгүрүччү эргийбит бастакы Европа эспэдииссийэтин тэрийээччи (бэйэтэ айанын ситэрбэккэ, аара Мактан арыы баһылыгын илиититтэн өлбүтэ).
# Алгама

Алгама өрүс - Гуонаам өрүс хаҥас салаата. Уһуна 426 км., тардыытын иэнэ 21500 км².
Баһа Становой сискэ хотугу эниэтигэр баар. Тардыытыгар 1500 күөл уонна. сэтинньиттэн ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн Туксани (90 км.) уонна Идьүүм (317 км.)

# Алгама
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Такси

Такси (от фр. Taximètre «сыананы ааҕар счетчик», кэлин массыынаны бэйэтин ааттыыр буолбуттар ) - дьону харчыга таһарга анаммыт аал-көлө (массыына). Нэһилиэктэргэ уонна куораттарга биир сүрүн транспорт буолар. Төлөбүрэ эбэтэр биир кэлим сыана (нууч. фиксированная цена), эбэтэр кэпсэтиинэн.

# Такси
## Маршрутнай такси

Куорат, нэһилиэк иһигэр сүүрэр 13-25 киһини таһар кыра дьоҕус массыына. Сыанатын муниципалитет аныыр, төһө ыраах сүүрэриттэн тутулуктаах.

# Такси
## Салгын таксита

Ырааҕа суох сиргэ көтөн тиийэр самолет. Муораҕа сытар, элбэх арыылаах дойдуларга, уонна сиринэн суола-ииһэ суох дойдуларга киэҥник тарҕаммыт көстүү.

# Такси
## Уу таксита

Өрүс уонна муора устунан сылдьар такси.

# Такси
## Түмэт такси

Түмэт такси - бэйэтин кыаммат дьоҥҥо эбии түмэт көмө буолар. «Общественнай транспорт» ахсааныгар киирбэт. Түмэт урбаан биир көрүҥэ буолар. Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.
# Копырина Анастасия Семёновна

Копырина Анастасия Семёновна — Социалистическай Үлэ Геройа, ыанньыксыт.

# Копырина Анастасия Семёновна
## Олоҕун олуктара

   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1973 сыл балаҕан ыйын 6 күнүнээҕи Ыйааҕынан Копырина Анастасия Семёновнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Копырина Анастасия Семёновна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1973)

# Копырина Анастасия Семёновна
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Харыйалаах (Сунтаар улууһа)

Харыйалаах — Сунтаар улууһун Күндэйэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Харыйалаах (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Айта (киинэ)

Айта (ааҥл: Aita эбэтэр Ayta) - Сайдам Барыл тэрилтэ уһулбут киинэтэ, Степан Бурнашев туруоруутунан. Биир кассовай киинэ буолар Арассыыйа иһинэн.

# Айта (киинэ)
## Сүжета

Дьайыы дьоҕус Саха бөһүөлэгэр баар. Күүстээх ардах, суол- иис алдьанар. Айаал 16 саастаах оскуола сатабыла, булт инспектора Айаал: бу киэһэ бииргэ үөрэнэр оҕолоруттан, кыыстара дьиэтигэр төннөн кэлбиттэрэ биллэр. Айта ыарахан туруктаах балыыһаҕа сытар, куртка киирэн " Афоня, мин эйигин абааһы көрөбүн!». Уорбалааһын тута полиция сотруднига Афанасий, нуучча, хас да сыл анараа өттүгэр бөһүөлэккэ үлэлии кэлбит киһи. Кини ол киэһэ дьиэтигэр диэри кыыһы дьиэтигэр аҕалла, полицияҕа ыччаты арыгыттан сылтаан полициялары ыҥырбыттар. Ол гынан баран, кини урут кыыһы кытта бодоруһубатаҕын, кини аатын билбэт да кыаҕа суоҕун бигэргэтэр. Сурах- садьык дэриэбинэҕэ түргэнник тарҕанар, олохтоохтор Афанасий буруйдарыгар эрэллээхтэр. Айаал уонна атын бөһүөлэктэр олохтоохторо ону дьүүллэһиэхтэрин баҕараллар эрээри, полиция отделын начальнига, Дьокуускай, уорбаланааччы Николай, биэрэр санаалара суох. Быһыы- майгы аныгыскы күҥҥэ Айта өлбүтүн хонтуруолтан тахсар. Ону таһынан аһыллыыта хат буолан тахсар. Афанасий кыыьыгар Сардаана, маҕаһыын аттыгар дьахтар симиллэн баран, кэлин кини кыбартыыра урусхалламмытын билэр; кини бөһүөлэгин баһылыга быстах кэмҥэ бэйэтигэр ылар. Айаалы кытта кыаллыбат эбит. Афанасийы самыыртан таһааран баран кыаллыбат, киин былаастар вертолеттарыгар аккаастыыллар. Николай түүн Афанасий өрүһү туораан баран Айаал уонна кини доҕотторо харабылларын быһан баран, бары оҥочолорун барытын өрүскэ түһэрэр былааннаахтар. Онтон милиция учаастагар саба түһэллэр, онно Николай саа- саадах тутан ылан «кириэппэс»былаанын биллэрэр. Ытыалаһыы кэнниттэн Айаал доҕотторун кытары сэрэтэрэ, аны туох да сүтэрбэккэ, тиһэҕэр диэри барара буолуо. Кинилэр полиция отделениетын штурмовкалыыллар уонна биир доҕотторо батыһаллар. Ол бириэмэҕэ следователь Саргылаана Галина, Айта ийэтэ Айаалы тохтото сатыыр. Ол курдук аккаастыыр, Саргылаана малы кэтэ сатыы сылдьар: кини тапталын туһунан хоһооннорун суруйбут тэтэрээтин көрөр. Айта төлөпүөнэ өлүөр диэри өрөмүөҥҥэ туттарбытыттан Саргылаана Галинааны кытта түүн ортото маастарга тиэтэйэллэр эбит. Телефонун чинитээри Айаал штурманы саҕалыырга бэлэмнэнэр, оттон полицейскайдар контратакаларын былаанын оҥороллор. Тиһэҕэр, төлөпүөнүн дьүөгэтэ Саргылаана Галинааны кытта Айталыын суруйсуутун көрөллөр, олортон Афоня тапталлаах киһитэ, атын бөһүөлэктэн Саха оҕото. Галина Хайыы- үйэ тракторга чугаһаан иһэр Айаалы тохтотор табыллар. Сарсыныгар Николай үлэтин- хамнаһын түмүгүн таһаарбыт мунньаҕын ыытар. Быһылаан оптуобуһу афишалаабата быһаарылынна. Айаал Афанасийтан, бастатан туран, саҥа олоҕу саҕалыан баҕарар.

# Айта (киинэ)
## Артыыстар

* Иннокентий Луковцев — Ньукулай, полициа отделын тойоно
* Андрей Фомин — Афанасий, полицейскай
* Георгий Бессонов — Айаал, Айта аҕата
* Ильяна Павлова — Айта ийэтэ
* Людмила Малыкайцева — Саргылаана
* Спартак Ларионов — дэриэбинэ аҕа баһылыга
* Айталина Цыпандина — Сардаана
* Айталыына Яковлева — Айта
* Ильяна Павлова — Галина
# Кэтэ

Кэтэ (лат. Oncorhynchus keta, нууч. кета) — бөдөҥ балык.
Саха сиригэр уруккуттан өрүстэргэ киирэр байҕал балыга. Анаабыр өрүскэ 2001 сыллаахха ыытыллыбыта.

# Кэтэ
## Аһылыга

Кыра балыктар уонна араактыҥылар. Ыыр кэмигэр өрүскэ тугу да аһаабат.

# Кэтэ
## Өссө маны көр

* Саха сирин балыктара
* Кыһыл балык
# Тартакынов Петр Федотович

Тартакынов Петр Федотович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыгар 1921 сыллаахха төрөөбүт. Фермаҕа сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьан аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Балаҕан ыйын 30 күнүгэр Купороснай дэриэбинэ иһин кыргыһыыга хаҥас илиитигэр бааһырбыт. Бу кыргыһыыга ротаттан 4 эрэ буолан хаалбыттар. 1967 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар Остосов Егор, Хокуров Николай, Хараланов Семен диэн дьону кытта сылдьыбытым, сэриигэ өлбүттэрэ диэн суруйар.

# Тартакынов Петр Федотович
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
# Умберто Эко

Умберто Эко (05.01.1932, Алессандрия, Турин) — Италия суруйааччыта, общественнай диэйэтэл, публицист, учуонай.
Турин университетын бүтэрбит (1954), философия дуоктара, Европа саамай кырдьаҕас Болоньятааҕы университетын семиотикаҕа профессора (1975), 32 аан дойду университеттарын (ол иһигэр Сорбонна уонна Оксфорд) бочуоттаах профессора. Торонтоҕа, Йельга, Колумбия, Нью-Йорк, Гарвард, Турин уонна Париж университеттарыгар уонна Кембриджка, Сорбоннаҕа лекция аахпыта. Парижтааҕы Аан дойду култууратын Академиятын (1992), Болонья науукатын Академиятын, Дойдулар ыккардыларынааҕы искусство философиятын Академиятын (1994) академига. Джеймс Джойс ассоциациятын салайааччыта (1965), Дойдулар ыккардыларынааҕы семиотика уонна өй чинчийиитин Ассоциациятын Генеральнай сэкиритээрэ (1972-79), вице-президена (1979-1983) уонна президена (1994), ЮНЕСКО дойдулар ыккардыларынааҕы фуорумун чилиэнэ (1992-1993).
Италия суруйааччыта, аан дойдуга биллибит «Имя Розы» (1980), «Маятник Фуко» (1988), «Остров накануне» (1995) романнар ааптардара. Стреги, Анжиари бириэмийэлэрин, Италия национальнай бириэмийэтин (1981) лауреата. Монте-Карло бочуоттаах гражданина (1981). Франция литерауураҕа өҥөлөрүн иһин уордьанын (1985), ЮНЕСКО Маршал Маклахан уордьанын (1985), Почётнай Легион уордьанын (1993), грек Кыһыл көмүс сулуһун уордьанын (1995), Италия өрөспүүбүлүкэтин Улахан кириэһин (1996) кавалердара.
«Полиглоттар федерацияларыгар» диэн аатынан «Le Monde» хаһыакка тахсыбыт бэйэтин табаарыһыгар тылбаасчыт уонна суруйааччы Жан-Ноэль Чифано диэн киһиэхэ биэрбит интервьютугар универсальнай уонна айылҕа тылларын чинчийии туһунан кэпсиир. Ыстатыйаҕа бу проблема устуоруйатын ырытар, тыл саҥа түөрүйэлэрин кытта билиһиннэрэр. Европа инникитин элбэх омуктан, элбэх култуураттан турар уонна элбэх тылынан кэпсэтэр курдук көрөрүн этэр.
# BlackRock

BlackRock (БлэкРок, ол эбэтэр Хара Учуос), Америка саамай улахан уонна планета үрдүнэн биир саамай улахан инвестиционнай тэрилтэ, уопсай харчыта 12 триллион долларга тэҥнэһэр (ол эбэтэр Арассыыйа бүджетын түөттэ-биэстэ холбообут саҕа). БлэкРок сүрүннээн 230 араас дойдуларга инвестиционнай фондалардаах, 47 дойдуларга дьон пенсионнай уурууларын үлүннэрэр.
БлэкРок тэрилтэ Аан Дойдуга биир саамай улахан баай тэрилтэ буоларын быһыытынан империя статустаах, улахан конгломерат буолар. Кини сир шаара харчыта элбииригэр уонна уопсайынан АХШ байарыгар улахан оруоллаах.
БлэкРок бэйэтэ Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Fortuna 500 иһигэр киирэр тэрилтэлэр акцияларын 10-32% дылы бас билэр, барыларын, сорохторун ETF курдук оҥорор.
Салалтата — Саҥа Йорк, АХШ.
# Гола Прыстань

Гола Прыстань (укр. Гола Пристань) диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 14 479 (2017).
# Кээрэкээн ойуун

Кээрэкээн ойуун - Дьохсоҕоннор өбүгэлэрэ. Кини туһунан сэһэннэр, кэпсээннэр Тааттаҕа киэҥник тарҕаммыттар.
XVII үйэҕэ нууччалар Өлүөнэ өрүс сүнньүн булалларыгар билиҥни Ойуун ууһа нэһилиэк сиригэр Тохтобул диэн алааска көһөн тиийбитэ кэпсэнэр.
Уолаттара: Долгуйбат Тугулай, Хатан Хатамалай, Үөдэн Төлөннөөх уонна Буругу Боотур.
# Винокурова Евгения Николаевна

Винокурова Евгения Николаевна — сахалартан бастакы анал үөрэхтээх скульптор дьахтар.
Станковай, монументальнай скульптураҕа, керамиканан, фарфоунан дьоҕус оҥоһуктарга үлэлэһэр. Сүрүн үлэлэрэ: Н. Г. Чернышевскай пааматынньыга (Бүлүү), М. К. Аммосов пааматынньыга (Нам), « Мать — Родина» монумент (Майа), Бартыһаан Дьөгүөрэп бүүһэ (Бороҕон).
1934 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр I Лөгөй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэбитэ. Онтон Москубаҕа И. Е. Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун бүтэрбитэ. Дьокуускайдааҕы Художественнай фондаҕа, Намнааҕы художествнно- педагогическай, Дьокуускайдааҕы художественнай училищеларга преподавателинэн үлэлээбитэ.
ССРС худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ.
Кыттыбыт быыстапкалара:
* «Сов. Дальний Восток» (Улан-Удэ, 1969; Владивосток, 1974, 1985; Чита, 1980; Якутск, 1990),
* «Скульптура малых форм» (Москва, 1977),
* Произведения художников автономных республик, областей и национальных округов РСФСР (Москва, 1989).
Үлэлэрэ СӨ Национальнай уус-уран түмэлигэр уонна РФ Худфонун быыстапкатын дириэксийэтигэр харалла сыталлар
# Кыһыҥҥы суол

Кыһыҥҥы суол. Кыһын эрэ сырыылаах массыына суола. Эуразия уонна Эмиэрикэ хотугу өртүгэр кыһын сырыылаах суоллар.
Тоҥ өрүһү туорааһын буолуон сөп. Ситимнэри тутууга эмиэ туттуллар.
Саха сиригэр өрөспүүбүлүкэ суолталаах маннык кыһыҥҥы суоллар бааллар:
* Удачнай - Өлөөн - Сааскылаах - Үрүҥ Хайа.
* Тополинай - Эмандьа - Баатаҕай - Нижнеянскай.
* Түбэ - Сангаар.
* Амма - Уус Маайа.
* Уус Ньара - Хонуу - Белая Гора - Чокуурдаах.
* Уус Ньара - Сааһыр - Зырянка - Орто Халыма.
# 1280

1280 сыл.

# 1280
## Өлбүттэр

Күн Кураан хаан өлбүт
# Сылгы чабычаҕа

Сылгы чабычаҕа эбэтэр саар чабычах — олус кэрэ тигииллээх, ойуулаах улахан кээмэйдээх ыһыахтарга, малааһыҥҥа, урууга түһүлгэ ортотугар турар киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах туос иһит.

# Сылгы чабычаҕа
## Өссө маны көр

* Далбар чабычах
* Таҥалайдаах чабычах
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа
# Пандора

Пандора - былыргы гириэктэр үһүйээннэригэр бастакы дьахтар. Прометей уоту уоран дьоҥҥо биэрбитин кэннэ Зевс дьоҥҥо бэриллибит үтүөнү тэҥнээри Гефест диэн уус-таҥараҕа дьоҥҥо дьахтар оҥорон биэрэригэр соруйбут. Пандора Прометей инитигэр ойох тахсар уонна туох баар куһаҕан, мөкү мунньулла сытар иһитин арыйар. Куһаҕан тыын ол иһиттэн мүлчү көтөн тахсан аан дойдуга тарҕанар.
# Гагаузия

Гагау́зия, Гагауз сирэ эбэтэр Гагау́з Ери́, докумуоҥҥа АТО Гагаузия (гагауз Gagaúz Yerí, рум. Găgăúzia) — Молдавия соҕуруу өттүгэр баар автономия. Гагаузтар олохтоох ахсааныттан 50 % ордук сирдэригэр, референдум түмүгэр автономияны утарбатах нэһилиэнньэлээх пууннарга тэриллибитэ.
# МНХ

Мэнэ-Ханалас улууһун ыччат националистическэй хамсааһына, кытчатыллыбыта МНХ. МНХ тэрээһин СНХ иҺигэр киирэр. Штаба - Майя, Аллараа Бэстээх.
# Айар (кинигэ кыһата)

«Айар» национальнай кинигэ кыһата (урукку ааттара: «Бичик», сэбиэскэй кэмҥэ Саха сиринээҕи кинигэ кыһата), — Саха өрөспүүбүлүкэтин бастакы кинигэ таһаарар кыһата.
1926 с. ССКП обкуомун кулун тутар 2 күнүнээҕи быһаарыытынан, САССР бырабыыталыстыбатын от ыйын 30 күнүнээҕи уурааҕынан (М. Аммосов илии баттааһыннаах) Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай кинигэ кыһата диэн ааттанан тэриллибитэ. Бастакы тэрийээччилэринэн уонна салайааччыларынан суруйааччылар П. А. Ойуунускай, Күндэ, Эллэй, Күннүк Уурастыырап, суруналыыс, тылбаасчыт С. Г. Потапов уонна да атыттар буолбуттара. Онтон саҕалаан Саха АССР суруйааччылара бары кэриэтэ бу тэрилтэҕэ араас кэмҥэ үлэлии сылдьыбыттара.
Саайта: http://www.bichik.ru/
# Любляна

Любляна (словен. Ljubljana) диэн Словения киин уонна ордук улахан куората. Дьонун ахсаана 280,000.
# Тайпэй

Тайпей диэн Кытай Республикатын киин куората (1949 ыла). Население — 2 621 641 чел. (2004).
Тайпей куорат Тайвань арыы хоту өттүгэр сытар.
Куорат хайалаах сиргэ турар, үс хайысханан хайа баар — хоту, соҕуруу уонна илин өттүнэн.
Тайпей — Тайвань транспортай киинэ буолар, манна тимир суол хотугулуу-илин турар Цзилун пордугар, соҕуруу эргин Гаосюн куоратыгар, ону кытары, саҥа Тайваннааҕы түргэн тэтимнээх тимир суола араас хайысханан тарҕанар. 2003 сылга Тайпей куоратыгар аан дойдуга биир саамай үрдүк тутуу Тайпэй 101. небоскреба тутуллубута.
Куоракка икки көтөр аал порда баар — Таоюань көтөр аал порда (ИАТА:TPE), Таоюань провинциятыгар, уонна дойду иһинээҕи Суншань көтөр аал порда (ИАТА:TSA), ону кытары Тайвань арыы хотугулуу-илин өттүгэр турар Цзилун муора порда баар.
Тайпей куората — Тайваҥҥа сүрүн үөрэхтээһин уонна үрдүк үөрэх киинэ буолар. Олор истэригэр биир аан дойдуга биллэр Тайвань судаарыстыбаннай Университета.

# Тайпэй
## Кэрэ сирдэрэ

Тайпей — Тайвань култуурнай уонна туристическэй киинэ. Куорат сүрүн кэрэ сирдэринэн Императорскай Дыбарыас музейа (故宮博物館), Дракон хайатын Храма (龍山寺), Чан Кайши мемориала (中正紀念堂), түүҥҥү атыы-эргиэн киинэ Шилинь (士林夜市) уонна аан дойдуга уһун кэмҥэ саамай үрдүк дьиэнэн буола сылдьыбыт, Тайпэй 101 небоскреба. Өссө куоракка зоопарк (臺北市立動物園) баар, манна панданы уонна пингвиннары көрүөххэ сөп.

# Тайпэй
## Тайпей метрота

    Сүрүн ыстатыйа: Тайпей метрополитена
Тайваньҥа метро — 90,5 километр усталаах, 82 тохтобуллаах. 2013 сылга эбии икки саҥа линия аһыллара күүтүллэр. Ол тутулуннаҕына, метрополитен устата150 километрга тиийиэхтээх. 2010 сыл түмүгүнэн күҥҥэ балтараа мөлүйүөн киһи метро өҥөтүнэн туттар. Метро төлөбүрэ тохтобуллар икки ардылара төһө ырааҕыттан тутулуктаах, ортотунан - 20-50 тайванннаҕы дуоллар буолар.

# Тайпэй
## Климата

Халыып:Куорат климата
# Абалаах (күөл)

Абалаах. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар баар термокарст күөл. Суола үрэх тардыытыгар. Күөл бадарааныгар элбэх углекислай уонна двууглекислай суода, сера уонна тимир сорох холбоһуктара баар. Абалаах бадараана атын куруорттар эмптээх бадарааннарыттан туох да итэҕэһэ суох диэн чинчийбиттэрэ. 1935 сылтан ыла бадараанын эмптиир сыалга тутталлар. Ревматизмы, навриттары, дьахтар ыарыыларын уонна да атын ыарыылары ситиһиилээхтик эмптииллэр. Билигин Абалаах бадараанын Дьокуускайга баар "Хоту" балыыһаҕа уонна Аллараа Бэстээх балыыһатыгар тутталлар.
Аата аба диэн аһыы, сүлүһүн диэн суолталаах тылтан тахсар.

# Абалаах (күөл)
## Бэлиэ сир

* Байкалов Карл Карлович уҥуоҕа.

# Абалаах (күөл)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Б. э. и. 52 сыл

Биһиги эрабыт иннинэ 52 сыл — Б. э. и. I үйэ сыла.

# Б. э. и. 52 сыл
## Туох буолбута

* От ыйын 8 — Париж (Лютеция) үөскээбит күнүнэн ааҕыллар.
# Аан дойду Баана

Халыып:Infobox organization Аан дойду Баана (ааҥл. World Bank, нууч. Всемирный банк) - ХНТ иһинэн тэриллибит аналлаах тэрилтэ. Бреттон-Вууд кэмпириэнсийэтигэр сэрии кэннинээҕи урусхаллааһыны суох оҥорууга анаан тэриллибитэ. Аан дойду сайдыытын сүрүн үнүстүүтүнэн ааҕыллар.
Биэс салаалаах: Аан дойдутааҕы реконструкция уонна сайдыы баана (МБРР), Аан дойду сайдыытын Ассоциацията, Аан дойду Үбүн корпорацията, Инвестицияны хааччыйыы Агенствота уонна Инвестицияҕа мөккүөр быһаарыытын аан дойдутааҕы киинэ.
Аан дойду сайдыытын Ассоциацията (1960 с. олохтоммут) - дьадаҥы дойдуларга бырыһыана суох сууда биэрэр. Аан дойду Үбүн корпорацията (1956 с. олохтоммут) - сайдар дойдулар урбаанньыттарыгар займ биэрэр. Инвестицияны хааччыйыы Агенствота (1985 с. олохтоммут) - атын дойдуттан инвестицияны хааччыйар судаарыстыбалар уонна чааһынай дьон агенстволарын өйүүр. Инвестицияҕа мөккүөр быһаарыытын аан дойдутааҕы киинэ - МБРР-ы мөккүөрдэртэн быыһаары 1966 с. тэриллибитэ.
# Чурапчы иэдээнэ
## Өссө маны көр

* {{салааҕа источниктара суох}}
Чурапчы иэдээнэ диэн Чурапчы улууһугар буолбут трагедияны ааттыыллар, олор араас сылларга буолбуттара: 1899 - 1903 сс Улахан аччыктааһын, 1939 - 1941 сс Улахан Аччыктааһын, Чурапчы көһүүтэ, 1954 - 1977 Улахан экономичэскэй застой, 1989 - 1993 сс Улахан кризис. Ити араас биричиинэлэргэ 30 тыыһынча курдук Чурапчы дьоно өлбүтэ.

# Чурапчы иэдээнэ
## Өссө маны көр

* Мэҥэ иэдээнэ
* Саха Сирэ сэрии кэмнэригэр
# Россия Федерациятын өрөгөйүн ырыата

Россия Федерациятын өрөгөйүн ырыата диэн судаарыстыба тутаах символларыттан биирдэстэрэ. Музыката уонна текст ССРС өрөгөй ырыатыттан ылыллыбыттар, мелодиятын Александр Васильевич Александров, онтон тылын Сергей Владимирович Михалков уонна Габриель Эль-Регистан суруйбуттар.

# Россия Федерациятын өрөгөйүн ырыата
## Официальнай тиэксэ

| Россия Федерациятын өрөгөйүн ырыатын тыла | Саха тылын тылбаастааһын |
| Россия — священная наша держава, Россия — любимая наша страна. Могучая воля, великая слава — Твоё достоянье на все времена! Славься, Отечество наше свободное, Братских народов союз вековой, Предками данная мудрость народная! Славься, страна! Мы гордимся тобой! От южных морей до полярного края Раскинулись наши леса и поля. Одна ты на свете! Одна ты такая — Хранимая Богом родная земля! Славься, Отечество наше свободное, Братских народов союз вековой, Предками данная мудрость народная! Славься, страна! Мы гордимся тобой! Широкий простор для мечты и для жизни Грядущие нам открывают года. Нам силу даёт наша верность Отчизне. Так было, так есть и так будет всегда! Славься, Отечество наше свободное, Братских народов союз вековой, Предками данная мудрость народная! Славься, страна! Мы гордимся тобой! | Арассыыйа - биһиги ытык дойдубут, Арассыыйа - биһиги тапталлаах дойдубут. Модун санаа, улуу албан аат – Эһиги солоҥ үйэтигэр үчүгэйи баҕарыаҥ! Уруй-Айхал, биһиги дойдубутугар, Бырааттыы норуоттар үйэлээх сойуустара, Бу-норуот муудараһа! Уруй- Айхал буоллун дойду! Биһиги эһигини киэн туттабыт! Соҕуруу муораттан полярнай кыраайга диэри Биһиги ойуурбут, хонуубут ханна да тиийдилэр. Эн аан дойдуга суос- соҕотох эбиккин! Суос-соҕотох – Төрөөбүт сир, таҥара харайар! Уруй-Айхал, биһиги дойдубутугар, Бырааттыы норуоттар үйэлээх сойуустара, Бу-норуот муудараһа! Уруй- Айхал буоллун дойду! Биһиги эһигини киэн туттабыт! Баҕа санаа киэҥ Кэлэр сыллар биһиэхэ аһыллыбыттара. Биһиэхэ бэриниилээҕин көрдөрөр. Ол курдук баар буола туруо! Уруй-Айхал, биһиги дойдубутугар, Бырааттыы норуоттар үйэлээх сойуустара, Бу-норуот муудараһа! Уруй- Айхал буоллун дойду! Биһиги эһигини киэн туттабыт! |
# Аммиак

Аммиак (аммониак, химия формулата NH₃) диэн органикаламмат холбоһук. Аммиак молекулата азот биир атомыттан уонна уулук үс атомыттан турар. Хатан тумнарар сыттаах өҥө суох гаас. Салгынтан чэпчэки. Ууга үчүгэйдик суураллар. Аммиак азоттан уонна уулуктан батталлаах катализтаах синтезынан ылыллар. Азоттаах уоҕурдуулары, эстэр сэктэри, азот аһыыбатын оҥорорго туттуллар. Убаҕас аммиак тымнытар тэриллэргэ туттуллар. Аммиак уу суурадата (нашатырдаах спирт) медицинаҕа туттуллар. Аммиак химия индустриятын биир тутаах оҥоһуга буолар. Сыллааҕы аан дойдутааҕы оҥорооһуна 180 млн тоннаттан тахса.