yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# NRG Energy

NRG Energy - Техас (АХШ) штатын саамай улахан энергетическай тэрилтэтэ, 11 штат олохтоохторун уотунан уонна сылааһынан хааччыйар, 35 тыал электростанциаларын бас билэр, 2 атомнай станциалары, 578 чоҕунан үлэлиир котельнайдары уонна энергическай тутуллары, 8 гидро тутуулары. Ол түмүгэр биир улахан энергетическай тэрилтэ буолар.
Акциялара улаата турар, саха дьонноро бу тэрилтэ акциятын атыылаһалларыгар уонна инвестициялыылларыгар сүбэлэһэр.
# Боб Гейл

Майкл Роберт «Боб» Гейл (Michael Robert "Bob" Gale) диэн АХШ киинэ сценариһа, продюсер, режиссер. Ордук биллиилээх үлэтэ Back to the Future киинэ сценарийа буолар (Роберт Земекистыын).

# Боб Гейл
## Талыллыбыт фильмографията

* Kolchak: The Night Stalker ("Chopper" эпизод, Роберт Земекистыын, 1975) (TV)
* I Wanna Hold Your Hand (Роберт Земекистыын, 1978)
* 1941 (Роберт Земекистыын, 1979)
* Used Cars (Роберт Земекистыын, 1980)
* Back to the Future (Роберт Земекистыын, 1985)
* Back to the Future Part II (Роберт Земекистыын, 1989)
* Back to the Future Part III (Роберт Земекистыын, 1990)
* Trespass (Роберт Земекистыын, 1992)
* Back to the Future: The Animated Series (1991–1992) (TV)
* Tales from the Crypt ("House of Horror" эпизод, режиссер, 1993) (TV)
* Mr. Payback: An Interactive Movie (режиссер, 1995)
* Bordello of Blood (Роберт Земекистыын, 1996)
* Interstate 60: Episodes of the Road (режиссер, 2002)
# Потапов Федот Федотович

Потапов Федот Федотович (02.12.1929—03.10.1995) — драматург, режиссер.

# Потапов Федот Федотович
## Олоҕун олуктара

* 1929 сыл ахсынньы 2 күнүгэр Амма улууһун Абаҕатыгар төрөөбүтэ. Сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрбитэ.
* 1945 сыллаахха Дьокуускайдааҕы драма студиятыгар киирбитэ, ону бүтэрэн баран
* 1946—1948 сылларга өрөспүүбүлүкэ куукулатын тыйаатырыгар үлэлээбитэ.
* 1948—1950 сылларга Ньурбатааҕы II судаарыстыбаннай колхуос тыйаатырын артыыһа.
* 1950—1955 сылларга М. С. Щепкин аатынан Москубатааҕы тыйаатыр училищетыгар үөрэммитэ, туйгуннук бүтэрбитэ.
* 1955—1960 сылларга дылы Ойуунускай аатынан музыка-драама тыйаатырыгар артыыстаабыта.
* 1960 сыл алтынньытыттан 1961 от ыйыгар дылы — режиссердар ГИТИС Үрдүкү куурсугар бастакы ылыы састаабыгар үөрэммитэ. Вахтангов аатынан тыйаатырга стажировкаламмыта.
* 1961—1983 сылларга – бастаан Саха судаарыстыбаннай музыка-драама, онтон драама тыйаатырын кылаабынай режиссера.
* 1983 сылга атырдьах ыйыттан — Ньурба судаарыстыбаннай көһө сылдьар драама тыйаатырыгар артыыс.
* 1985 сыл ыам ыйыттан Нүөрүҥгүрүтээҕи өрөспүүбүлүкэ куукулатын тыйаатырын режиссера.
* 1995 сыл алтынньы 3 күнүгэр өлбүтэ.

# Потапов Федот Федотович
## Саха муусука уонна драма театрыгар туруорбут үлэлэрэ

* Г. Григорян, «Лоокуут уонна Ньургуһун» опера
* Г. Литинскай, «Кыһыл ойуун», опера
* Г. Комраков, «Песнь о Манчары», опера
* Г. Григорян «Хотугу Сибэкки», оперетта
* М. Жирков уонна Г. Литинскай «Дьулуруйар Ньургун Боотур», опера

# Потапов Федот Федотович
## Айымньылара

* Очурдаах оҕо сааһым. — Дьокуускай: Ситим, 1994.
* Ахтылҕан. – Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 1995.
* Федот Потапов, Алгыстаах айар үлэм. Хомуйан оҥордулар С. П. Онуфриева, З. П. Багынанова; Н. Н. Тобуроков киирии тыла. — Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 2001.

# Потапов Федот Федотович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР үтүөлээх артыыһа
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа

# Потапов Федот Федотович
## Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара

* Кыыһа — Потапова Елизавета Федотовна (08.05.1963 төр.), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
# Үтүө импульса (бириэмийэ)

Үтүө импульса – сыллата туттарыллар Арассыыйа таһымнаах бириэмийэ. Бириэмийэни “Биһиги кэскилбит” эрэгийиэннээҕи социальнай бырагыраамалар пуондалара олохтуур. Бириэмийэ түмэт урбаанньыттарыгар, уопсастыбаннай тэрилтэлэр бэрэстэбиитэллэригэр, судаарыстыба устуруктуураларын уонна биэдэмэстибэлэрин салайааччыларыгар, суруналыыстарга, СМИлэргэ уонна Арассыыйа үрдүк үөрэҕин кыһаларыгар туттарыллар. Кэлиҥҥи үс сыл иһигэр бу бириэмийэни Арассыыйа 63 араас эрэгийиэниттэн 38 лауреат тутта.

# Үтүө импульса (бириэмийэ)
## Бириэмийэ номинациялара

* “Түмэт урбаан сайдыытыгар кус кылаатын иһин”.
* “Түмэт урбаанын сайыннарыыга бастыҥ хаачыстыбаларын иһин”.
* “Түмэт урбаанын өйөөһүҥҥэ бастыҥ эрэгийиэннээҕи бырагыраама”.
* “Түмэт урбаанын сайдыытыгар тиһиктээх үлэ иһин”.
* “СМИ-гэ түмэт урбаанын туһунан бастыҥ сырдатыы”.
* “Түмэт урбаанын сайдыытыгар туһуламмыт бастыҥ корпоративнай бырагыраама”.
* “Түмэт урбаанын эйгэтигэр ыччат бастыҥ бырайыага”.
Бириэмийэ туттарыытын тэрийэр кэмитиэтигэр “Биһиги кэскилбит” пуонда үлэһиттэрэ талыллаллар.
# Дүпсүн нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Дүпсүн нэһилиэгэ. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дүпсүн.
Улуус кииниттэн 56 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 377 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Дүпсүн — 1 021, Бээди — 311 уонна Остуойка — 44 киһи

# Дүпсүн нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Никифоров Василий Васильевич (1866—1928) — саха уус-уран литературатын төрүттээччи.
    Федоров Афанасий Семенович (1941 с. муус устар 7 к. төр.) — РФ культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
    Ушницкай Василий Васильевич (1964 с. кулун тутар 8 к. төр.) — саха омугун эрдэтээҥи устуоруйатын үөрэтэр чинчийээччи, история билимнэрин кандидата.
# Хатыҥ чэриитэ киһи доруобуйатыгар суолтата
## Киирии

Үгүс литератураларга суруйалларынан, сир урдугэр киһи баар буолуоҕуттан ыла эмтээх үүнээйилэр угус ыарыыны эмтииргэ туттуллаллар. Саха сирин эмтээх үүнээйилэрин саппааһын көрдүүр үлэни бастакынан утумнаахтык, толорутук үөрэппит учуонайынан Афанасий Акимович Макаров буолар. Онтон профессор Александр Дмитриевич Егоров иккис кэрдииһи са5алаабыта. Билиҥҥи кэмҥэ ис – үѳс ыарыылара элбээтэ.Онно хатыҥ чэриитэ туһалаах эм буоларын,киһи ис органнарыгар туох суолталааҕын үөрэттим.

# Хатыҥ чэриитэ киһи доруобуйатыгар суолтата
## Хатыҥ чэриитин морфологията

Хатыҥ чэриитэ. Чага (березовый гриб). Кунаахтаҥылар уруулуу бэлэхтэрэ. Чэрии – хатыҥҥа ур курдук үѳскуур тэллэй. Хара, иһэ кугас дьүһүннээх болчуох.Быллырыыт курдук хайыта барбыт тас көруҥнээх тэллэй,соро5ор мае умнаһын устун 0,5 м тиийэр усталаах буола тарҕанар, 2 кг диэри улаатар,споранан ууһуур. Хатыҥ туоһа алдьаммыт хайаҕаһыгар споралар киирэннэр үүнэллэр уонна онно тэллэй саптарын үөскэтэллэр, кинилэр хатыҥ уутунан аһылыктаналлар. Тэллэйдэр саптара улам – улаатан чэрии буолаллар. Чэрии хатыҥҥа 10–15 сыл спораны үөскэппэккэ олоруон сөп. Чэрии сылы быһа хомуллуон сѳп. Ол эрээри күһүн уонна саас ордук биологическай дьайыыта күүһүрэр кэмэ. Тэллэйи сүгэнэн мае умнаһыттан туура охсон кыра гына хайыталаан, кугас дьүһүннээ5ин, кэпсэркэйүн ылыллар уонна 50–60 °С үрдүгэ суох итиигэ, салгын оонньуур сиригэр куурдуллар.

# Хатыҥ чэриитэ киһи доруобуйатыгар суолтата
## Химическэй састааба

Кэккэ литература5а сурулларынан, хатыҥ чэриитэ сүрүн биологическай дьайар веществоларынан ууга суураллымтыа, уустук тутуллаах пигменнээх веществолар буолаллар (липидтэр,тритерпеноидтар, кумарин пеуцеданиннар, полисахаридтар, стериннэр, агарициновай кислота уо. д. а.). Эбиитин микроэлеменнэр, балачча элбэх калий, органическай кислоталар (щавелевай, муравьинай, арыылаах ) уо. д. а. веществолар булуллубуттар. Чэриигэ а5ыйах флановоид, алкалоид, сымала, лигниннэр көстүбүттэр.

# Хатыҥ чэриитэ киһи доруобуйатыгар суолтата
## Медицина5а туттуллуута

Чэрии препараттара араас ыарыылар дириҥииллэриттэн, уустугурууларыттан үөскүүр искэннэр улаатыыларын бытаардаллар уонна куртах, оһоҕос улэтин бэрээдэктииллэр. Ол иһин хатыҥ чэриитин кутталлаах искэни саҥа саҕаланан эрдэҕинэ эрэ эмтииргэ тутталлар. Хатыҥ чэриитин гастрикка ордук куртах, сиэн оһоҕос (12-перстная кишка) суһурэн бааһырыытыгар тутталлар. Чэриинэн эмтэнии куртах, ас буһарар аыыта а5ыйаабытыгар үчүгэй түмүгү биэрэр эбит. Дьиэҕэ хатыҥ чэриитин сууйан баран, оргуйбут ууга 4–5 ч. устата туруоран илитиллэр. Илитиллибит уутугар 50 °С – ка диэри ититэн 48 ч. устата кээнньэруллэр. Кыра – кыратык куҥҥэ 3 ыстакаантан итэҕэһэ суох иһиллиэхтээх. Чэриинэн эмтэнэргэ кэнсиэрбэни, халбаһыыны, биэрэстээҕи сиэниллиэ суохтаах. Үксүгэр сахалар чэй курдук туһаналлар. Аччык искэ 1 ч. аһыах иннинэ чэйи үүттээн иһиэххэ сөп. Чэй өссө учугэй амтаннаах буоларыгар сибиэһэй эбэтэр хаппыт моонньоҕон сэбирдэҕин эбэллэр. Өскөтүн тымныйдаххына,чэрии чэйигэр тоҥ күлүүкүбэни эбэллэр. Промышленноска “Бефунгин” диэн чэрииттэн хойуу экстрах оҥоһуллар.
# Хань импиэрийэтэ

Хань импиэрийэтэ (кыт. үг. 漢朝, сдрг. 汉朝, пиньинь Hàn cháo, палл. Хань чао; б. э. и. 202 — 220 сс.) — Кытай импиэрийэтэ, Лю династия баһылаан олорбута, Кытай устуоруйатыгар Цинь Импиэрийэтин кэнниттэн, Үс Ыраахтааҕы эпохатыгар иннигэр баар буола сылдьыбыт судаарыстыба. Кытай устуоруйатыгар саамай уһуннук баар буола сылдьыбыт импиэрийэ. Кини кэнниттэн олорбут династияларга холобур буолбута. Кытайдар сүрүн омуктара бу импиэрийэ аатынан Хань омук дэнэр буолбута.
# Переяслав

Переяслав (укр. Переяслав) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 27 848 (2014).
# И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Акадьыамык И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Рязань куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

1943 с.РСФСР доруобуйа харысталын министиэристибэтин Москватааҕы мэдиссиинэ институтун аатынан төрүттэммит, 1950 с. Рязань куоракка көһөрүллүбүт уонна акадьыамык И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы мэдиссиинэ института диэн ааттаммыт. 1993 с.университет буолбут.
1960 с. университекка апитерапия хайысхата үөрэтиллэ сылдьар.
Билиҥҥи кэмҥэ РСМУ быраастары уонна научнай-педагогическай каадырдары үөрэтэн таһаарар уонна 50- тан тахса тас дойдуга мэдиссиинэ испэссэлиистэрин, бэлэмниир. Үөрэх күнүскү, кэтэх уонна сирэй-кэтэх салааларынан ыытыллар.

# И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Факультеттара

1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Медико-профилактическай факультет 4. Фармацевтическай факультет 5. Стоматологическай факультет 6. Клиническай психология факультета 7. Орто проф.үөрэхтээһин уонна бакалавриат факультета 8. Эбии профүөрэхтээһин факультета 9. Тас дойду устудьуоннарын үөрэтэр факультет

# И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

Арассыыйа уопсастыбаннай палататын үлэҕинэн "РИА новости" Арассыыйатааҕы норуоттар ыккардыларынааҕы сонуннар агенствота уонна ВШЭ кытиыһан таһаарбыт рейтиннарын түмүгүнэн Арассыыйа судаарыстыбаннай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр РСМУ 17-с миэстэлээх, онтон Арассыыйа мэдиссинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2010 с. БСЭ баалынан 9-с миэстэлээх. RUR агенство Round University Ranking диэн норуоттар ыккардыларынааҕы рейтини таһаарбыт. Быйыл 71 дойдуттан 829 университет кыттыыны ылбыт. RUR рейтинигэр университеттар 4 бөлөххө араарыллыбыт 20 параметрынан тургутуллубуттар. РСМУ 2018 сыллаахтан рейтиҥҥэ Рязантан соҕотох кыттар. 2020 с."чинчийиилэр хаачыстыбалара" бөлөххө көрдөрүүтүн тупсаран, Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 26-с миэстэлээх. "Международное разнообразие" хайысхаҕа көрдөрүүтүн 9 устуруокаанан тупсарбыт. Арассыыйаттан кыттыбыт үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр уопсай рейтиҥҥэ 35-с миэстэлээх уонна "Качество преподавания" хайысхаҕа 29-с миэстэни ылбыт. РязСМУ Рязань үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 2-с, Арассыыйаҕа 112-с миэстэлэрдээх.

# И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Ссылкалара

https://ryazan.postupi.online/vuz/ryazanskij-gosudarstvennyj-medicinskij-universitet-imeni-akademika-i-p-pavlova/ https://ryazan.ucheba.ru/uz/9315 http://rzgmu.ru/ http://www.rzgmu.ru/news/2020/05/3926/
# Облигация

Облига́ция (лат. obligatio — эбэһээтэлистибэ; ааҥл. bond — уһун бириэмэлээх, note — кылгас бириэмэлээх) — тутааччыта таһаарбыт эмитеныттан номинальнай сыанатын уу харчынан эбэтэр атын малынан ылыан сөптөөх эбэһээтэлистибэ сыаналаах кумааҕы. Сорох облигациялар ону тэҥэ араас бырыһыаны ылары быһаарар.
Облигация уопсай барыһа диэн төлөнөр бырыһыан уонна атыылаһыы бириэмэтигэр оҥоһуллар дисконт (ааҥл. discount).
Эмитеҥҥа облигация эбиискэ уу харчыны аҕалыан сөп уонна харчы иэһигэр майгынныыр. Сороҕор облигацияны таһарааһын ханнык эмит программаны эбэтэр объегы үбүлээһин буолар, ону тутуллубун кэннэ облигациянан төлөнүллүөхтээх харчы онтон киирэр диэн.
Облигация дьиҥэ харчы иэһигэр олус күүскэ майгынныыр. Ол гынан баран облигация таһаарааччыгар уонна атыылаһааччыгар баранар харчыны эрдэттэн быһаарыахха сөп буолар, тоҕо диэн облигацияны ханнык баҕар бириэмэҕэ атын илиигэ атыылыахха сөп. Облигациялар ырыынагар үксэ орто уонна уһун иэс ылыы буолар - биир сылтан 30 сылга дылы.
# Винокуров Федор Григорьевич - Даадар

Винокуров Федор Григорьевич — Даадар (19.02.1911—12.06.1949) — саха бэйиэтэ.

# Винокуров Федор Григорьевич - Даадар
## Олоҕун олуктара

* 1911 сыллаахха олунньу 19 күнүгэр Томпо улууһун Кириэс-Халдьаайы с. төрөөбүт.
* Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрбит.

# Винокуров Федор Григорьевич - Даадар
## Олоҕун олуктара
##### Үлэлээбит сирдэрэ

    «Кыым» хаһыат эрэдээксийэтэ, эппиэттиир сэкирэтээр
    Педтехникум, преподаватель
    Педрабфак, преподаватель
    Сельхозтехникум, преподаватель
    Кэбээйи уонна Горнай улуустар оскуолалара, учуутал
* 1934 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* П. А. Ойуунускайдыын доҕордоспут уонна бииргэ үлэлээбит.
* Кэбээйи уонна Горнай улуустарыгар учууталлыыр кэмнэригэр эдэр ыччаты литэрэтиирэҕэ уһуйан, литэрэтиирэ куруһуоктарын тэрийэн ыыппыт.
* Сокуона суох репрессияҕа түбэспитэ. 1949 сыллаахха 38 сааһыгар күн сириттэн барбыт.

# Винокуров Федор Григорьевич - Даадар
## Айар үлэтэ

Литэрэтиирэҕэ айар үлэтин 30-с сылларга саҕалаабыта. Саха поэзиятыгар биллэр суолун хаалларбыта. Биллиилээх бэйиэт буола үүнүөҕүн, 38 эрэ саас олорбут. Олорор кэмигэр 1935 сыллаахха биир кинигэтэ «Первые шаги» бэчээттэммитэ. Хоһоонноро «Кыhыл ыллык» сурунаалга, «Кыым», «Эдэр бассабыык», «Бэлэм буол» хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ. 1981 сыллаахха биллиилээх фольклор хомуйааччыта П. Н. Попов, кини хоһооннорун уонна поэмаларын хомуйан, «Крылья мечты» диэн кинигэни бэчээттэппитэ, бэйиэт олоҕун, айар үлэтин туһунан суруйбута.

# Винокуров Федор Григорьевич - Даадар
## Айар үлэтэ
#### Бастыҥ хоһоонноро

* Мин ыллыам
* Ол хонуктар суохтар
* Кэрэтиэн хотугу сирим
* Oҕoҥ туhугар
* Үрүйэ
* Тэҥ пааралар
# Кванза

Кванза ааҥл. Kwanzaa) — АХШ Африкаттан төрүттээх олохтоохторо ахсынньы 26 күнүттэн тохсунньу 1 күнүгэр диэри, биир төрүттээхтэрин, утумнаахтарын уонна култууралаахтарын кэрэһилээн бэлиэтиир бырааһынньыктара.
Өбүгэлэрэ бу күннэргэ үүнүү малааһынан оҥороллор эбит.
Маулана Каренга диэн американец Кванзаны 1966 сыллаахха Уоттска буолбут долгуйуулар кэннилэриттэн афроамериканецтар бэлиэтиир ураты бырааһынньыктарын быһыытынан айбыта. Каренга эппитинэн, кини соруга маннык этэ: «хараларга Ороһооспо альтернативатын биэрэн, баһылыыр уопсастыба үгэстэрин үтүкүбэккэ бэйэлэригэр уонна бэйэлэрин устуоруйаларыгар сыһыаннааҕы бэлиэтииллэрин ситиһии».

# Кванза
## Сэттэ тосхол (Нгузу Саба)

* Умоджа (Сомоҕолоһуу) — ыалга, түмэккэ, наассыйаҕа уонна раасаҕа сомоҕо буоларга дьулуһуу
* Куджичагулья (Бэйэни билинии) — бэйэни билии, ааттааһын, ону таһынан бэйэ аатыттан саҥарыы
* Уджима (Бииргэ үлэ уонна сомоҕо эппиэтинэс) — бэйэ-бэйэни өйөһүү, биир төрүттээх дьон кыһалҕаларын бэйэ кыһалҕатын курдук көрөн быһаарыы
* Уджамаа (Кооперативтаах экэниэмикэ) - бэйэ маҕаһыыннарын уонна тэрилтэлэрин арыйыы, өйөөһүн уонна онтон барыс ылыы
* Ниа (Соруктаах буолуу) — сайдыылаах буолуу, урукку дьоһуну төннөрүү
* Куумба (Айыы-тутуу) — туох кыалларын оҥоруу, олоҕу тупсарыы, түмэти утумнаабыттан кэрэ уонна туһулаах гыныы
* Имани (Итэҕэл) — туох баар сүрэҕинэн бэйэ дьонугар, төрөппүттэргэ, учууталларга, салайааччыларга итэҕэйии, ону таһынан охсуһуу сиэрдээҕэр уонна кыайыы баар буолуоҕар итэҕэйии.
# Арыы

Арыы:
* Арыы (география)
* Арыы (убаҕас)
* Арыы (үрүҥ ас)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Быракаан (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Быракаан — Үөһээ Бүлүү улууһун Быракаан нэһилиэгин киинэ.

# Быракаан (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Быракаан нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Буслаев Юрий Николаевич

Буслаев Юрий Николаевич, тутуу үлэһитэ, судаарыстыба дьайыксыта, РФ уонна СӨ үтүөлээх тутааччыта, РФ үрдүкү профессиональнай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, техническэй билим хандьыдаата, оҥорон таһаарыы эйгэтигэр Ю.Н. Прокопьев аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата.
1949 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр төрөөбүтэ. 1972 сыллаахха Дьокуускайдааҕы Государственнай университеты бүтэрбитэ, тутааччы инженер, техника билимин хандьыдаата, профессор.
1998 - 2003 сыллардаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин тутуу уонна архитектура миниистирэ.
Арассыыйа уонна Саха сирин үтүөлээх тутааччыта.
# Молдова лиэйэ

Молдова лиэйэ (молд. leu, MDL) диэн Молдова валютатын биирдигэ.

# Молдова лиэйэ
## Банкноталар

* 1 лиэй
* 1 лиэй
* 5 лиэй
* 5 лиэй
* 10 лиэй
* 10 лиэй
* 20 лиэй
* 20 лиэй
* 50 лиэй
* 50 лиэй
* 100 лиэй
* 100 лиэй
* 200 лиэй
* 200 лиэй
* 500 лиэй
* 500 лиэй
* 1000 лиэй
* 1000 лиэй

# Молдова лиэйэ
## Манньыаттар

* 1 бань
* 5 бань
* 10 бань
* 25 бань
* 50 бань
# Чакыр

Чакыр (нууч. альбинос) - бүтүннүү маҥан, туоҕар да харата суох. Чакыр сылгы - туйахтыын, тумустуун тэтэркэй маҥан. Чакыр киһи - баттахтыын-бытыктыын, хаастыын-харахтыын, кыламана кытта сырдык кугас, ыыс араҕас, арыт маҥан да буолар.
# Пугачев Емельян

Пугачев Емельян (1742 — тохсунньу 10 (21), 1775, Москуба) — Дон хаһааҕа, 1773—1775 сс Арассыыйаҕа ыраахтааҕыны утары бааһынай бастаанньатын салайааччыта. Петр III ыраахтааҕы тыыннаах үһү диэн сураҕы туһанан кини аатын ылына сылдьыбыта.
1775 сыллаахха суут уурааҕынан өлөрүллүбүтэ.
# Чорноморск

Чорноморск (укр. Чорноморськ) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 59 817 (2014).
# Көтөр тумуута

Көтөр тумуута (лат. Grippus avium) — сытыы сыстыганнаах көтөрдөр вирус ыарыылара. Ас буһарар, тыынар систиэмэлэр таарыллаллар, элбэх өлүүлээхтик барар. Вирус антигенын барыллара элбэх буолан уонна вирулентноһа үрдүк буолан элбэх хоромньуну аҕалар кутталлаах ыарыыларга киирэр. Вирус штаамыттан тутулуктаах ыалдьыбыт көтөрдөр 10-тан 100 бырыһыаннара өлөр. Тарҕатааччылар - саас-күһүн көһөр көтөрдөр, үксүн кустар. Хаҥыл көтөрдөр дьиэ көтөрдөрүнээҕэр тулуйумтуо буолаллар. Аан бастаан вируһу Италияҕа сүүстэн тахса сыллааҕыта (1878 ) булбуттара.

# Көтөр тумуута
### H5N1

    Сүрүн ыстатыйа: H5N1
H5N1 - Тумуу вируһун А подтиибын көрүҥэ. Киһи көтөртөн сыстан ыалдьар. ВОЗ ааҕарынан бу вирус киһиттэн киһиэхэ сыстар кыахтаннаҕына улахан хоромньуну аҕалыан сөп.
# Наахара (Сунтаар улууһа)

Наахара — Сунтаар улууһун Наахара нэһилиэгин киинэ.

# Наахара (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Наахара нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Аманатова Варвара Аркадьевна

Аманатова Варвара Аркадьевна - ырыаһыт, СӨ үтүөлээх артыыһа.
1973 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. Илин_Сибиирдээҕи култуура институутун Улан-Үдэҕэ 1995 с. бүтэрбитэ. Иэхэй-Чуохай бөлөххө (СахаКонцерт) үлэлээбитэ..
# Эйр (тумул арыы)

Эйр (Eyre) — Австарлия соҕуруу өттүгэр баар тумул арыы. Улахан Австралия уонна Спенсер хомолорун ыккардыларыгар сытар. Уһуна 300 км тахса. Хайатын үрдүгэ 472 м.
# Көнө

Көнө диэн евклид геометриятын фундаментальнай өйдөбүллэриттэн биирдэстэрэ. Геометрия систиэмэлиир изложениятын тиһигин быспакка суруллар (биллибэт) өйдөбүллэртэн биирдэстэрэ ылыллар, кинилэр свойствалара уонна атын өйдөбүллэри кытта ситимнээх (холобур, туочукалар уонна плоскость) геометрия аксиоматынан быһаарыллар.
Көнө, төгүрүгү кытта тэҥҥэ былыргы геометрическай фигуралар ахсааннарыгар киирэр. Античнай геометрдар бу икки кривойу «эҥкилэ суох» диэн аахсыбыттара, онон циркул уонна линейка көмөтүнэн тутуулары эрэ билбиттэрэ. Евклид линияны «кэтитэ суох уһун» диэн суруйбута, уонна «туочукаларыгар барытыгар тэҥнии сытар».
Көнө аналогтара сорох тииптэригэр неевклидовай куйаардара эмиэ быһаарыллыахтарын сөп. Геометрияны тутуу сүрүн тирэҕэ икки туочукалаах сири икки аҥыы араарар эбит буоллаҕына, быһа холоон бу туочукалары холбуур кылгас токур курдук быһаарыахха сөп. Холобур, риманова геометриятыгар кылгас да буоллар геодезическай линиялар оруолу оонньууллар; бу эйгэҕэ улахан эргимтэ дугалара буолаллар.

# Көнө
## Көнө евклид геометриятыгар свойствалара

Икки туочуканан хааччахтаммыт учаастактар кэрчиктэр диэн ааттаналлар.
Хайа баҕарар туочуканан муҥура суох элбэх көнө ыытыахха сөп.
Ханнык баҕарар икки туочуканан биир соҕотох көнү ыытыахха сөп.
Икки сеп тубэспэт плоскость икки аҥыы арахсаллар эбэтэр параллельнайдар (сыдьааннаахтар).
Үс варианнаах пространствоҕа икки бөрүкүтэ суох икки хардарыта барсыы үс вариана баар:
* көнөлөр харсыһаллар.
* көнөлөр кэккэлэһэ сыталлар.
* көнөлөр быһа охсуһаллар.
Быһаччы хайысхата-алгебраическай кривой-координатура декарт систематыгар бастакы степеннээх тэҥнэбил (линейнэй тэҥнэбил).

# Көнө
## Өссө маны көр

* Евклид
# Сыл

Сыл диэн кэм кээмэйэ, Сир Күнү эргийэн кэлэр кэмигэр тэҥ. Григориан уонна Юлиан халандаардарыгар биир сыл 12 ыйдаах (365 эбэтэр 366 күннээх).

# Сыл
## Сыл

Бэйэтин дьаалытынан эбэ сууругун курдук тохтоло суох устар кэм икки утумнаах: 1 Төгүрүк күн утума (сарсыарда, күнүс, киэhэ,түүн). 2 Дьыл утума (сайын,күһүн,кыһын,саас).Ити утумнар киhи аймахтан туох да тутулуга суохтар. Аны туран сахаҕа кэм кээмэйдэрэ диэн өйдөбул баар. Холобура, халлааҥҥа ый үөскээн-бүтэн өссө саҥа ый үөскүөр дылы кэм кээмэйэ ый дэнэр. Өбүгэбит халлааҥҥа көстөр ый дьыл утумун кытта алтыhыыларыттан уонна олохтон-дьаhахтан көрөн, бэйэтин эт мэйиитигэр буhаран, хас биирдии кэмигэр көстөр халлаан ыйыгар тустааҕынан тус бэйэ аат биэртэлээбит эбит. Сыл диэн тугуй? Былыргы саха тоҕо эрэ " сыл оройо", "сыл ыпсыыта" диэбэтэх .Холбуон(уопсайынан) сыл диэн өйдөбүл ханнык эрэ чопчу саҕаланар-бүтэр кэмэ диэн суох. Айылҕаҕа дьыл ханнык эрэ утума (эбэтэр ыйа) саҕаланан-бүтэн , өссө эргийэн кэлиэр дылы кэм сыл дэнэр.
# Тобук тардыһыыта (оонньуу)

Тобук тардыһыыта — саха оонньуута.
Икки оонньооччу олоппоско утары олороллор. Биирэ иккиһин тобугун кыпчыйар, иккиһэ тобуктарын араара сатыыр. Тобуктарын ыккарда сутурук саҕа буоллбут буоллаҕына бастакы киһи кыайтарбытынан ааҕыллар, отнон оннуларын атастаһаллар. Бу сырыыга хотторбут киһи кыайдаҕына хайалара кыайыар диэри салгыы оонньууллар
# Диспрозиум

Диспрозиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Dy уонна атом нүөмэрэ 66.
# Ичээн

Ичээн — былыргы сахаларга көннөрү дьон көрбөтүн-истибэтин көрөр-истэр (холобура, көтөр-сүүрэр кэпсэтиитин) уонна онон инники туох буоларын билгэлиир киһи.

# Ичээн
## Эбии көр

* Көрбүөччү
# Nikola Corporation

Nikola Corporation , АХШ массыына оҥорор тэрилтэтэ, сыала уонна соруга электрокардары уонна электрофуралары сайыннарыахтаах, 5G технологиянан айанныыр, ол эбэтэр суоппара суох.
# Ксения Собчак

Ксения Собчак — Арассыыйа биир биллэр дьахтара, блогер, влогер, телевиденияҕа араас көрдөрүүлэри ыытааччы, Арассыыйаҕа президент талааһыныгар кыттыылааҕа, уһун кэмҥэ Дом-2 көрдөрүүнү ТНТ канаалга ыыппыта.

# Ксения Собчак
## Өссө маны көр

* Лүдмила Нарусова