yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу

Мустафа Хадьи Муса оҕлу Маһмудов (азерб. Mustafa Hacı Musa oğlu Mahmudov; 1878, Күрдамир — 1937 сыл ахсынньы ый 20 күнэ, Баку куорат) — азербайдьаан уһуйааччыта, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Баку губерниятыттан дьокутаата, Азербайдьаан омук сүбэтин сэкрэтээрэ.

# Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу
## Олоҕо

Мустафа Маһмудов 1878 сыллаахха Баку губерниятын Гэокчай уеһыгар Күрдамир дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ (билиҥҥитэ Азербайдьаан Күрдамир оройуона). Гори куоракка Закавказскай учительскэй семинарияны үөрэнэн бүтэрбитэ. Семинарияны бүтэрэн баран Баку куорат бастакы нүөмэрдээх нуучча-татаар (азербайдьаан) оскуолатыгар учууталлаабыта, онтон директор буолбута. Бу курдук Мустафа Маһмудов Баку куорат бастакы нуучча-татаар (азербайдьаан) оскуолатын директорэ этэ.
1907 сыллаахха Арассыыйа империятын Икки ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Думаҕа Баку губерниятыттан дьокутаакка талаллыбыта. 1917 сыллаахха Мустафа Маһмудов "Мусават" баартыйаҕа киирбитэ. 1917 сыллаахха буолбут Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн "Мусават" баартыйа Азербайдьааҥҥа былааска кэлбитэ. "Мусават" Арассыыйа демократик өрөспүүбүлүкэ буоларын уонна Азербайдьаан ол өрөспүүбүлэкэ автономияланарын туруосубута. 1917 сыл бэс ыйыгар "Мусават" баартыйа "Түүр федералистарын баартыйатын" кытта холбоспүта уонна "Түүр демократик федералисттар-мусавиттар баартыйалара" диэн ааттаммыта.
1918 сылтан 1919 сылга диэри Мустафа Маһмудов Азербайдьаан омук сүбэтин сэкэрэтээрэ буолбута. Ону таһынан Мустафа Маһмудов Азербайдьаан Демократ Өрөспүүбүлүкэтин парламеныгар дьокутааттаабыта.
Бакуга Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэнниттэн Баку куорат 132 нүөмэрдээх оскуолатыгар үлэлээбитэ. Кини 1937 сыл сэтинньи 23 күнүгэр тутуллубута уонна репрессияланан ахсынньы 20 күнүгэр ытыллыбыта.
Мустафа Маһмудов Сафура-ханым диэн ааттаах биир кыыстаах этэ.

# Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу
## Эбии көр

* Арассыыйа Империята
* "Мусават" баартыйа
* Атласов, Муһаммад-Хади Мифтахутдинович
# Витим (өрүс)

Витим өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата, Илин Сибиир улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ. Уһуна 1837 км. Баһыгар Витимкаан уонна Чина үрэхтэр холбоһон Витим үөскүүр.
Икат сис эниэтиттэн саҕаланар. Витим хаптал хайатын эргийэ көтөр, Хотугу Мууйа уонна Соҕуруу Мууйа систэри быһа охсор. Өрүс уһуна 1837 км (Витимкааны аахтаахха — 1978 км).
Бастаан Бурятия Баунтовскай оройуонунан, онтон Муйскай оройуон Чита уобалаһын кытта кыраныыссатынан, аллараа сүһүөҕэ Иркутскай уобалаһынан (Бодойбо уонна Маама-Чууйа оройуоннара) устар. Бүтэһик 52 км — Саха сиринэн устар уонна Өлүөнэҕэ түһэр.. Үөһээ өттүгэр элбэх таас харгылаах.
Өрүскэ Бодойбо куорат турар. Уҥа салаалара: Конда, Каренга, Калар, Бодайбо. Хаҥас салаалар: Ципа, Мууйа, Мамакаан, Мама.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-05

Ыам ыйын 1—31 күннэрэ
* Нам улууһугар 19 нэһилиэк, 24 нэһилиэнньэлээх пуун баар. Иккис Хомустаах нэһилиэгигэр 4 нэһилиэнньэлээх пуун киирэр (ойууга күөҕүнэн бэлиэтэммит).
* Нам Салбаҥыгар төрөөбүт киһи Сунтаар улууһун Ытык киһитэ буолбута.
* Бастакы Дыгын оонньуулара 1995 сыллаахха Дьокуускай куорат ыһыаҕар ипподромҥа буолбуттара.
* Дыгын оонньууларын 7 төгүллээх чөмпүйүөнэ, XVII Манчаары оонньууларын чөмпүйүөнэ 1977 сыллаахха төрөөбүтэ.
* Арассыыйа билимин академиятын бэһис бэрэсидьиэнинэн олорбут киһи бу дуоһунаска 18 сааһыгар анаммыта уонна үйэ аҥарыттан ордук олорбута.
* Нуучча тылын бастакы быһаарыылаах тылдьытын XVIII үйэ бүтүүтүгэр дьахтар таһааттарбыта.
* Саха аатырбыт худуоһунньуга дьэбириэй тыйаатырыгар режисердуу, Уссурийскай заповедникка егердии, Сахалииҥҥа балык собуотугар үлэлии сылдьыбыт кэмнэрдээх.
# Кыаһыыланыы (оонньуу)

Кыаһыыланыы — саха оонньуута.
Оонньооччулар икки бөлөххө арахсаллар. Хас биирдии оонньооччу бэрбээкэйдэрин кыаһыыланар (кыра арыттаах гына быанан баанар). Бөлөхтөр тус-туспа субуруччу тураллар, биирдиилээн бэлиэтэммит сири эргийэн кэлэллэр. Бастаан бүппүт бөлөх кыайыылаах хаалар
# Обама Мишел

Халыып:Pp-semi-blp Халыып:Infobox First Lady
Мишел Обама — (ааҥл. Michelle LaVaughn Obama, АХШ бастакы ледита, Барак Обама ойоҕо.
Тохсунньу 17 күнүгэр 1964 сыллаахха Иллинойс штаатыгар Чикаго куоракка төрөөбүт.
# Сербия уонна Хара Хайа

Сербия уонна Хара Хайа Судаарыстыбынай Сойууһа (срб. Државна заједница Србији и Црној Гори) - Эуропаҕа суох буолбут дойду. Сербия уонна Хара Хайа сойууһа. 2003-2006 сылларга баар этэ, 2003 сылга Югославияттан баар буолбута.

# Сербия уонна Хара Хайа
## Остуоруйа

1992-с сылга, Югославияттан 5 өрөөспүбүлүкэ тахсыбытын кэннэ, Сербия уонна Хара Хайа эрэ хаалбыта, ол иһин Социалистическай Өрөспүүбүлүкэ Югославия тэриллибитэ.
2002-с сылга, саҥа сойууснай өрөспүүбүлүкэ тэриллиитин туһунан, СӨ Югославия чилиэннэрэ сөбүлэһиспиттэрэ. Ол иһин Югославия диэн тыл туттуллан бүппүтэ. 2003-с сылга, олунньу 4 күнүгэр саҥа Сербия уонна Хара Хайа Судаарыстыбынай Сойууһа тэриллибитэ.
2006 сылга, Хара Хайа сойуустан тахсаары туһунан референдум ыыппыта, тахсарга 55,5% куоластаабыта. Ол иһин бэс ыйын 5 күнүгэр Сербия уонна Хара Хайа Судаарыстыбынай Сойууһа суох буолбута.

# Сербия уонна Хара Хайа
## География

Сербия уонна Хара Хайа, Балкааннар орто чааһыгар баар. Сербия уонна Хара Хайа маннык дойдулары кытта кыраныыссалыыр: Албания, Биэнгирийэ, Болгария, Босния уонна Герцеговина, Румыния уонна Хотугу Македонияны (ол кэмҥэ БЮӨ Македония) кытта.

# Сербия уонна Хара Хайа
## География
### Кэм зоната

Сербия уонна Хара Хайа кэм зоната - Орто Эуропа Кэм зоната (СЕТ), ол эбэтэр UTC +1. Сербия уонна Хара Хайа сыл аайы кыһыҥҥы уонна сайыҥҥы кэмҥэ көһөр.

# Сербия уонна Хара Хайа
## Административно-территориальнай араарыыта

* Сербия. Киин куората - Белград.
* Хара Хайа. Киин куората - Подгорица.

# Сербия уонна Хара Хайа
## Административно-территориальнай араарыыта
### Автономнай кыраайдар

* Воеводина. Киин куората - Нови-Сад.
* Косово. Киин куората - Приштина.
# Мустафа Балел

Мустафа Балел (тур. Mustafa Balel; балаҕан ыйын 1 күнэ, 1945, Сивас) — туурак суруйааччыта, драматург, тылбаасчыт.

# Мустафа Балел
## Олоҕун кэпсээнэ

1968 сыллаахха Анкараҕа Учууталлар институттарын французскай филология салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Францияҕа Пуатье университетыгар стажировкаламмыта. 1968 сылтан Сивас, Ардаган, Стамбул куораттар үөрэхтэрин тэрилтэлэригэр француз тылын үөрэппитэ. Турцияҕа тахсар энциклопедияларга редколлегияҕа үлэлээбитэ. 1975-1976 сылларга Öykü диэн ааттаах сэһэн сурунаалын бэйэтэ тэрийэн таһаарбыта. Барыта аҕыс нүөмэр бэчээккэ тахсыбыта. Мустафа Балел туурак тылыгар Мишель Турнье, Ян Кеффелек, Паскаль Брюкнер, Хорхе Семпрун айымньыларын тылбаастаабыта. Нуучча тылыттан Максим Горькай, С.Т. Аксаков, Василий Аксенов айымньыларын тылбаастаабыта.

# Мустафа Балел
## Бэчээккэ тахсыбыт кинигэлэрэ

* Kurtboğan (1974; кэпсээннэр)
* Kiraz Küpeler (1977-2010; кэпсээннэр)
* Gurbet Kaçtı Gözüme (1983, кэпсээннэр)
* Turuncu Eleni (1991; кэпсээннэр)
* Karanfilli Ahmet Güzellemesi (2005; кэпсээннэр)
* Глаза короля Эфиопии/ Etiyopya Kralının Gözleri (2011, кэпсээннэр)
* Василек/ Peygamber Çiçeği (1981—2005; арамаан)
* Окно с видом на виноградник/ Asmalı Pencere (1984-2011; арамаан)
* Bükreş Günleri (1983; Бухарест куоракка айан туһунан уочарка)
* Bizim Sinemamız Var (1979; оҕолорго аналлаах сэһэн)
* Cumartesiye Çok Var mı? (1981—2011; оҕолорго аналлаах сэһэн)
* Nöbetçi Ayakkabıcı Dükkânı (2005; оҕолорго аналлаах кэпсээннэр)
* Дедовское кожаное кресло/ Dedemin Bakır Koltukları (2011; оҕолорго аналлаах кэпсээннэр)
* Havlamayı Unutan Köpek (2012; оҕолорго аналлаах кэпсээннэр)
* Ressamın Kedisi (2014; оҕолорго аналлаах кэпсээннэр)
# Тиэкис

Тиэкис диэн тиэмэлээх бэйэтин кытта ис хоһоонунан ситимнээх хас да этииттэн турар. Тиэкис киирии, сүрүн уонна түмүктүүр санаалаах буолуохтаах.
* Араас жанрга суруллар тыл. (литэрэтиирнэй айымньы, өйтөн суруйуу, докумуон о.д.а.)
* Тыл үөрэҕэр: суругунан эбэтэр саҥарар тыл, ис-иһиттэн сааһыламмыт уонна түмүкээх буолуохтаах. Киһи санаатын сатаан сааһылаан, ыпсаран этэригэр дьоҥҥо-сэргэҕэ ордук тиийэрин гына тиэкис оҥоһуллуохтаах. Санааны сааһылаан суруйар, саҥарар үөрүйэҕи нуучча тылын методикатыгар "коммуникативные умения", "уме­ние создавать текст" диэн өйдөбүллэринэн биэрэллэр.
Икки сүрүн трактор баар: имманентнай (киэҥ, философскай нагрузенная) уонна репрезентативнай (чааһынай). Имманентнай ньымата текси автономнай олоххо сыһыаннаһыыны, ис структураны муһуннарыыны сыал- сорук оҥостор. Репрезентативнай- тиэкиһи ырытыы тас тиэкиһи ырытыы ураты көрүҥүн быһыытынан.
"Текст «диэн тиэрмин лингвистикатыгар тылы киллэрэн туран, киэҥ суолтаҕа туттуллар. Текси ылыныы тиэкиһи уонна психолингвистика чэрчитинэн үөрэтиллэр. Ол курдук, холобур, И. Р. Гальперин маннык быһаарар: «бу сурук- Бичик, объективное в виде письмо объективное в виде лексической, грамматической и логической связи, состоященное моральное характер, прагматическое установканы и сообщенно литературно".
Копирайтинг (ааҥл. copywriting — copy = суруйуу) — реклама эбэтэр атын формалаах тиэкиһи суруйуу. Бу атыы- эргиэн, компания, өҥөнү, киһи эбэтэр идиэйэни популяризациялыыр текстэр.
Копирайтердар-реклама эбэтэр атын формалаах тиэкиһи суруйдулар. Холобур: ыстаан, сценарий для ТВ- и радиоликов, иреспроения, рекламные статьи, нормативные статьи о. д. А.
Английскай тылынан» копирайтинг " диэн тыл солото суох уонна тылдьыкка суох.
«Копирайтер» (ааҥл. copywriter) диэн тыл «писатель рекламной и пропагандистских текстов ("a writer of advertising copy").
# Туотаайы

Туотаайы (нууч. серощекая поганка, лат. Podiceps grisegena) — моонньоҕон саҕа улахан, хонууга сатаан хаампат атахтаах, кутуруга суох үөл кус.
Хотугу полушариеҕа үөскүүр, үксүн ойуур кэтирээһинигэр, ол гынан баран сорох сиринэн (холобур, Саха сиригэр) хоту туундараҕа өтөн киирэр ареаллаах, оттон соҕуруу кумах куйаарга тиийэ. Оччо көстүбэт-биллибэт көтөр, соҕотох уонна икки буолан сылдьар, отой сэдэхтик уйаланар сиригэр тарҕаммыт холуонньаннан олохсуйар эбит. Кыра, отунан үүммүт күөллэргэ уйаланар, үксүн уу отун күлүгэр сылдьар. Үргүттэххэ от быыһыгар саһа сатыыр эбэтэр умсан баран ыраатар. Уһуур кэмэ чопчута суох, ареалын соҕуруу өттүгэр муус устартан от ыйыгар диэри, хотугу өттүгэр — ыам ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри. Уйатыгар үксүн 3—4 маҥан сымыыттаах. Кыһын соҕуруу көтөр. Соҕуруу байҕаллар чычаас, долгуна суох ууларыгар кыстыыр. Аҕыйах көтөр тоҥмот күөллэргэ кыстыыллар.
Уйаланар сиригэр чугас ньырдьаайы баар буоллаҕына үксүгэр үөнүнэн аһылыктанар, оттон ньырдьаайы суох буоллаҕына (Европаҕа уонна Хотугу Америкаҕа), балык сиир күрэстэһээччитэ суох буолан, балыгынан аһылыктанар эбит.
Арассыыйаҕа сэдэх уйаланар көтөрдөр ахсааннарыгар киирэр. Онон бэдэрээссийэ хас да субуйуогар Кыһыл кинигэлэрэригэр киирэ сылдьар. Саха сиригэр киин улуустарынан саас көтөн ааһар, хоту улуустарга уйаланар курдук. Кус балык аһылыктаах буолан хотулар этин оччо ахсарбаттар, онон бултаабаттар. Сүрдээх үчүгэйдик умсар, кынатын тосту ыттахха "аҕыйах ботуруоннаах киһи санаммат куһа" дииллэр.

# Туотаайы
### Уйаланар ареала

Илиҥҥи көрүҥүн үөдүҥэ holbollii (подвид) уйаланар ареала сорҕото Илин Сибииргэ, сорҕото Хотугу Америкаҕа баар. Арассыыйа иһигэр Бүлүү, Витим алын тардыыларыгар, Байкаал кытыытыгар, Сахалииҥҥа, Хотугу Курил арыыларыргар уйаланара биллэр. Ону таһынан дьоппуон Хоккайдо арыытыгар. Уйаланар сирин хотугу өттө Саха сирин уонна Чукотка сэппэрээктээх туундаратынан кыраныыссаланар: хоту Дьааҥы өрүс тардыытыгар 68° х. к. диэри, Индигир өрүскэ 71° х. к. диэри, Халымаҕа, Анаадырга, Канчалан өрүс орто тардыытыгар. Оттон соҕуруу өттө Арассыыйа сириттэн тахсар, Манчжурияҕа уонна Кыргыстааҥҥа тиийэр. Америкаҕа туотаайы Аляскаҕа, Канаада арҕаа уонна киин уобаластарыгар, Канааданы кытта кыраныыссалаһар АХШ штааттарыгар, Миннесотаттан илин.
# Кэпсиирэ көстүүтэ (тыл)

Аат саҥа чаастара кэпсиирэ буолууларын көрдөрөр аналлаах халыыбы кэпсиирэ көстүүтэ дииллэр. Бу халыып аат үһүс сирэй суолталаах олоҕуттан үөскүүр. Атыннык эттэххэ, ааттар төрүт олохторо барамайы ааттыыр эрэ буолбатахтар, барамай ким? туох? хайдах? хаһыс? Буоларын туоһулаан кэпсиир ис хоһооннууллар. Холобур, учуутал – барамай учуутал буоларын этэр, кэпсиир, быһаарар; үчүгэй – барамай хайдаҕын чопчулуур; иккис – барамай хаһыс буоларын көрдөр.
Бастакы уонна иккис сирэйдэргэ барамай, хаачыстыба, ахсаан кэпсиирэ оруолламмытын көрдөрөр сирэй сыһыарыытын ылынар. Холобур, учуутал+бын, учуутал+гын; үчүгэй+бин, үчүгэйгин+гин.
# Сомоҕо домох

Сомоҕо домох (фразеологизм) — биир уустук өйдөбүлү биэрэр суолталаах, солбуллубат тыллаах, уларыйбат көрүҥнээх (формалаах) тыллар холбоһуктара.
Саха тылыгар олус элбэх сомоҕо домох баар. Н. С. Григорьев «Саха тылын сомоҕо домоҕун тылдьыта» (1974 с.) кинигэтигэр 3000 кэриҥэ сомоҕо домох киирбит. Бу саха тылын биир этигэн ньымата, барҕа баайа буолар.

# Сомоҕо домох
## домохтор холобурдара

| № | Сомоҕо домох | Туттуллар суолтата |
| 1 | Билэр күөлүм балыктара | Куһаҕан өттүттэн билэр дьоннорум |
| 2 | Дьахтар иигэ халыйан тиийэр сирэ | Чугас сытар сир |
| 3 | Уйатыгар уу киирбит | Ыксаабыт, ыгылыйбыт |
| 4 | Төрүт киhи төрүөҕэ, ытык киhи ыччата | Биллэр төрүттээх киhи |
| 5 | Тииҥ мэйии | Тугу да умнубат киhи |
| 6 | Хаан тамайар | Аймаҕыргыыр, уруургуур |
| 7 | Уол оҕо тойуга, кыыс оҕо ырыата буолбут | Аатырбыт |
| 8 | Биир санаанан | Бары сөбүлэhэн, этиспэккэ |
| 9 | Көрүөх бэтэрээ өттүгэр | Түргэнник |
| 10 | Киэҥ көҕүстээх | Холку, ыксаабат |
| 11 | Сүрэҕин-быарын сымнат | Үөрт, санаатын көтөх |
| 12 | Аҕатын (эһэтин, уо. д. а.) туйаҕын хатарбыт | Аҕатын курдук биир идэнэн (дьыаланан) дьарыктанар; удьуорун утумнаабыт |
| 13 | Балык айах | Саҥата суох киһи, сатаан саҥарбат буолбут турукка (куттанан, ыксаан) киирбит киһи |
| 14 | Суохтаан аҥаара хаалбыт | Наһаа ырбыт, дьүдэйбит |
| 15 | Чыычаах мэйии | Түргэнник итирэр киһи |
| 16 | Ытыс таһынар хараҥа | Хабыс-хараҥа |
| 17 | Тимири ыллатар, маһы хаамтарар | Уус киһи |
| 18 | Ыт атах | Быhый киhи |
| 19 | Үрүҥ дьиэ араҥаччыта, хара дьиэ хараҥаччыта | Мааны оҕо, дьахтар |
| 20 | Оһоҕоспут түгэҕэ, муннубут бүөтэ | Дьиэ кэргэн кыра, хойут төрөөбүт оҕото |
| 21 | Харыйаны таҥнары соспут курдук | Барытын төттөрү оҥорор, хадаар киһи |
| 22 | Устар ууну сомоҕолуур | Уустаан-ураннаан саҥарар киһи |
| 23 | Көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ | Саамай харыстыыра, таптыыра |
| 24 | Эр бэрдэ | Үчүгэй уол |
| 25 | Күөгэйэр күнэ | Аатырбыт, сураҕырбыт |
| 26 | Сыата бырдаҥалаабыт | Эмискэ тиллибит |
| 27 | Хаардаммыт чөҥөчөк | Эр киһи атын дьахтартан оҕото |
| 28 | Умса бырах, тиэрэ бырах | Үүт-үкчү |
| 29 | Бэлэһигэр силлээбит | Уус киһи эдэр уолу дьарыкка уһуйбут |
| 30 | Кэччэгэй киьи | Көрүҥүнэн үчүгэй, иhигэр дьиикэй киhи |
# Пантотеник асид

Пантотеник Асид (ааҥл. Pantothenic acid), В₅ битэмин буолар. Организмҥа биир олох туһалаах молекулярнай тутул.
# Чѳҥѳчѳк тыла

Чѳҥѳчѳк тыла (лат. Armillaria mellea, нууч. Опенок осенний, настоящий).

# Чѳҥѳчѳк тыла
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ бастаан, мээчиги хайа быспыт курдук, томтоҕор, тѳгүрүк, хойут онто даллайан тахсар, ортотунан чорбохтонор. Yѳhээ ѳттѳ онон-манан маҥан эбирдэхтээх, бѳлѳх-бѳлѳх ньуолах түүлэрдээх (түүтэ кэлин түhэр), кирдээх араҕас ѳҥнѳѳх. Кытыыта бастаан аллара диэки түүрүллүбүт буолар, онто хойут кѳҥѳр уонна дьурааланар. Кэтитэ 4-12 см. Сэлээппэтин алын ѳттѳ бастаан сырдык, онтон күрэҥ, үксүн дьэбин түспүтүн курдук эбирдэхтээх таҥалайдартан турар. Хайа туттахха иhэ үрүҥ, этэ кытаанах, үчүгэй сыттаах. Атаҕа уhун, синньигэс соҕус, араҕас эбэтэр бороҥ ѳҥнѳѳх, онто аллараа диэкинэн хараҥарар, сонуур, кыра хатырыктаах. Тэллэй кыратыгар сэлээппэтэ атаҕын кытта биир күдьүс бүрүѳлээх үүнэр, онто улааттаҕына быhа барар уонна атаҕар үрүҥ тиэрбэс буолан олорон хаалар. Споратын ѳҥѳ маҥан.

# Чѳҥѳчѳк тыла
## Yүнэр кэмэ

Атырдьах ыйыттан хаhыҥ түhүѳр диэри кѳстѳр.

# Чѳҥѳчѳк тыла
## Yүнэр сирэ

Мутукчалаах, сэбирдэхтээх ойуурга, үүнэн турар мастарга, чѳҥѳчѳк тѳрдүгэр, охтубут маска бѳлѳхтѳѳн үүнэр. Силискэ, эргэ чѳҥѳчѳктѳргѳ үүммэт. 200-чэ мас араас кѳрүҥүн буортулуур. Уот сиэбитэ 2-3 сыл ааспытын кэннэ ордук ѳлгѳмнүк үүнэр. Кураан, итии сайын хаппыт хатыҥҥа сиртэн 2-3 м үѳhэ баар буолар. Чѳҥѳчѳк тыла үүммүт чѳҥѳчѳгѳ күhүҥҥү хараҥаҕа сырдыыр – ити тэллэй ризоморфата («силиhэ») «умайар».

# Чѳҥѳчѳк тыла
## Химическэй састааба

Саха сирин киин оройуоннарыгар үүнэр чѳҥѳчѳк тылын сиэнэр чааhыгар 3,05% белоктаах, 0,58% арыылаах, 0,93% минеральнай веществолардаах.

# Чѳҥѳчѳк тыла
## Аска туттуу

Олус минньигэс тэллэй. Сибиэhэйдии да сииргэ, тууhуурга, маринуйдуурга да бэрт. Чѳҥѳчѳк тылын үгүстүк сүлүhүннээх саhыл тылын уонна кыhыл саhыл тылын кытта бутуйаллар.
# Бартер

Бартер диэн харчыны туттубакка биир киһиттэн атын киһиэхэ эргиэни оҥоруу. . Харчы туттуллубатар даҕаны атастаһыллар маллар биир сыаналаах буолара наадалаах.
Бартер икки киһи бэйэ-бэйэлэригэр наадалаах мал эбэтэр өҥө баар буоллаҕына табыгастаах. Холобур, грузчик туохха эмит көмөлөһөр, ол оннугар сакылаат ылар.
Бартер проблемата диэн биир өттүгэр наадалаах мал эбэтэр өҥө суох буоллаҕына эргиэн табыллыбат. Холобур, Вася бачыынкаҕа наадыйар, Мишаҕа ол бачыынкалар бааллар. Ол гынан баран Васяҕа куурусса сымыыта баар, онтон Миша үүтү ылыан наада. Ол иһин харчы наада буолар. Вася ол бачыынканы харчынан атыыластаҕына Миша маҕаһыыҥҥа баран үүтү ылыан сөп.

# Бартер
## References

* ↑ Barter. Merriam-Webster Dictionary. Тургутулунна 1 Бэс ыйын 2007.
# Николаева Мария Георгиевна

Мария Георгиевна Николаева — (Таатта Е. Д. Николаев 1 кыыһа). Санкт-Петербурга дьахталлар Үрдүкү куурустарын 1917 сыл иннинэ бүтэрбит. Биир дойдулааҕа учуутал Афанасий Васильевич Давыдовка кэргэн тахсыбыт. А. В. Давыдов Григорий Осмоловскай диэн политсыылынайы күрэтиигэ буруйданан 3 сыл устата Булуҥҥа сыылкаҕа атаарыллыбыт. Мария Георгиевна онно барса сылдьыбыт. М. Г. Николаева Булунтан кэлэн баран саха бастакы интеллигенциятын лидерэ В. В. Никифоров-Кулумнуур «Манчаары» диэн пьесатын сахалыы тылбаастаабыта.

# Николаева Мария Георгиевна
## Туһаныллыбыт литература

* «Кыым» хаһыат, 15.04.2007. «Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ», Иннокентий Неустроев
# Төгүрүк (тугрик)

Ту́грик (монг. төгрөг) — Монголия харчыта.
1 тугрик 100 мунгуга (монг. мөнгө, ᠮᠥᠩᠭᠦ) тэҥнэһэр. Мөнгө (ᠮᠥᠩᠭᠦ) монгол тылынан «үрүҥ көмүс», «харчы», «манньыат» диэн суолталаах. Билиҥҥи кэмҥэ мунгу туһаныллыбат.
Тугрик графическэй бэлиэтэ — ₮ (Т бичик, 40° туора сотуллубут икки синньигэс кылгас сурааһыннаах).

# Төгүрүк (тугрик)
## История

1925 сыллаахха олунньу 22 күнүнээҕи Монголия Народнай Республикатын харчы реформатын ыытыы туһунан уурааҕар «тугрик» диэн ааттаах национальнай валютаны таһаарыы бырааба Монголбааҥҥа бэриллибитэ.
Төгрөг — кытай «юань» (тылбааһа «круг», «круглый», «монета») диэн тылыттан киирбит тыл (калька). Билиҥҥи монгол тылыгар төгрөг диэн тыл харчыттан ураты сыһыаннаахха сэдэхтик туттуллар, арай төгрөг сар («полная луна», «төгүрүк ый») диэн туттуллар.
Тугрик 1925 сыллаахха ахсынньыга харчы эргииригэр киирбитэ. Харчылар ССРС-ка оҥоһуллубуттара. Манньыаттар Ленинградка быһыллыбыттара, банкноталар Москваҕа Гознакка бэчээттэммиттэрэ.
Тугрик эргииргэ сылдьыбыт монгол долларын, нуучча солкуобайын уонна кытай юаньын солбуйбута.

# Төгүрүк (тугрик)
## Манньыаттар

Социализм кэмнэригэр (1925 сылтан) Монголия харчытын эргииригэр 1, 2, 5, 10, 15, 20, 50 номиналлаах мунгу уонна 1 номиналлаах тугрик манньыаттар бааллара.
Билиҥҥи кэмҥэ харчы эргииригэр 20, 50, 100, 200 уонна 500 номиналлаах тугрик манньыаттара бааллар.
# Пестряков Николай Саввич

Уус Алдан улууһун кыраайы үөрэтэр түмэл тэрийээччитэ, бастакы салайааччыта.
# Нуул

Нуул эбэтэр 0 (ниэм. Null → нууч. Ноль) — математикаҕа суох бэлиэтэ, эбэтэр атын чыыһыла сорҕото.

# Нуул
## Устуоруйата

Былыргы дьон нуулу билбэттэрэ. Холобур, сайдыылаах былыргы гириэктэр да, былыргы риимлэннэр да нуулу суокка туттубаттара, бэлиэтиир сыыппаралара суоҕа. Сабаҕалааһынн быһыытынан, былыргы Вавилон олохтоохторо нуулга майгынныыр, кини билиҥҥи сорох функциятын толорор бэлиэни биһиги ээрабыт иннинэ 700 сыл ынараа өттүгэр туттар буолбуттар. Маны билэн Клавдий Птолемей диэн астроном нуулу эмиэ чыыһыланы чыыһылаттан араарар бэлиэ курдук туттубута, холобур, 45 чыыһыланы 405 чыыһылаттан араарарга. Билиҥҥи Миэксикэ оннугар баар буола сылдьыбыт Маайа цивилизацията туһанара биллэр. Аан бастаан нуулу чыыһыла быһыытынан 628 сыллаахха Ииндийэ математига Брахмагупта киллэрбитинэн ааҕыллар. Арҕаа дойдуларга нуулу алта үйэ ааспытын кэннэ Хотугу Африкаҕа үөскээбит Леонардо Пизанскай — Фибоначчи «аҕалбыта»: 1202 сыллаахха «Liber Abaci» диэн кинигэтигэр нуулу ойуулаабыта.
# Ганзоригийн Мандахнаран

Ганзоригийн Мандахнаран (монг. Ганзоригийн Мандахнаран, 1986 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр төрөөбүт) — Монгуол тустууга, аан дойду чөмпүйэнээттэрин призера.
1986 сыллаахха Зуунмодка төрөөбүт. 2010 сыллаахха Азия Оонньууларын чөмпүйүөнэ буолбута. 2013 сыллаахха Азия Оонньууларыгар үрүҥ көмүс мэтээли ылбыта, оттон Аан дойду чөмпүйэнээтигэр -- боруонсаны. 2014 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтигэр эмиэ үһүс миэстэ буолбута. 2016 сыллаахха Монголия көҥүл тустууга сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн, Бразилия Рио-де-Жанейро куоратыгар ыытыллыбыт Олимпиада оонньууларыгар кыттыбыта. 65 киилэҕэ диэри ыйааһыннаах бөҕөстөргө финалга тахсан бастакы миэстэ иһин Узбекистан бөҕөһө Наврузовтыын киирсибитэ. Тустуу иккис түһүмэҕэр 7:6 ахсаанынан кыайан иһэн, киирсии бүтэрэ 10-ча сөкүүндэ хаалбытын кэннэ, кыайдым дии санаан үөрэн, утарылаһааччытыттан куотан, сэрэтии ылан кыайтарбыта. Тириэньэрдэрэ судьуйа кэллиэгийэтигэр бырачыас түһэрэн мөккүһэ сатаабыттара эрээри, туһа тахсыбатаҕа. Түмүгэр Ганзоригийн Олимпиада үрүҥ көмүс призера буолбута.
# Грузия ССР

Грузия Сэбиэскэй Социалистическэй Республика (нуч. Грузинская Советская Социалистическая Республика, груз. საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა) - ССРС өрөспүүбүлүкэтэ. Киин куората - Тбилиси.

# Грузия ССР
## Остуоруйа
### Грузия ЗСФСР састаабыгар

1922-с сылга, ахсынньы 13 күнүгэр, Грузия АССР Закавказскай Сэбиэскэй Федеративнай Социалистичискэй Республиката киирбитэ. Ахсынньы 30 күнүгэр УССР, БССР, РСФСР уонна ЗСФСР ССРС диэн дойдуну оҥорбуттара.
ССРС дьаһалтаттан элбэх киһи Грузияттан сылдьыбыта - И.В. Сталин, Г.К. Орджоникидзе уонна да атыннар.
1936-с сылга ЗСФСР үс өрөспүүбүлүкэҕэ уонна түөрт автономнай өрөспүүбүлүкэлэрэ тахсыбыттара: Грузия ССР (Соҕуруу Осетия АССР, Абхааз АССР, Адьаар АССР), Азербайдьан ССР (Нахичевань АССР), Эрмээн ССР.

# Грузия ССР
## Остуоруйа
### Грузия аҕа дойду улуу сэрии кэмигэр

Грузияттан 700 тыһ. киһи сэриигэ барбыта, 240 тыһ. киһи орденнары эбэтэр мэдээллэри ылбыттара, 137 киһи "Герой Советского Союза" диэн званияны ылбыта.

# Грузия ССР
## Остуоруйа
### Грузия ССРС састаабыгар

1956-с сылга, Тбилисиҕэ уонна атын улахан Грузия куораттарыгар миитиҥнэр ааспыттара, Сталин "культ личности" Никита Хрущев отменяяйдаабыт кэнниттэн.
1978-с сылга, Тбилисиҕэ уонна атын улахан Грузия куораттарыгар нуучча тылын эрэ ил тылын оҥороору гыммыттара, ол иһин миитиҥнэр саҥаламмыттара.
1990-с сылга, Грузия ССРын сэбиэтэ укаһынан, "Республика Грузия" диэн буолбуттара.

# Грузия ССР
## Административно-территориальнай деленията

* Абхааз АССР - атын АССРтан уратылаах, Абхааз АССР быдан элбэх автономиялаах этэ.
* Соҕуруу Осетия АССР.
* Адьаар АССР.

# Грузия ССР
## Олохтоохторо

Грузия ССР норуоттарынан :
| Норуот | 1970 | 1979 | 1989 |
| Грузиннар | 3.131.000 | 3.430.000 | 3.787.000 |
| Эрмээннэр | 452.000 | 448.000 | 437.000 |
| Нууччалар | 397.000 | 372.000 | 341.000 |
| Азербайдьааннар | 218.000 | 255.000 | 307.000 |
| Осетиннар | 150.000 | 161.000 | 164.000 |
| Абхаазтар | 79.000 | 85.000 | 96.000 |
# Далбар (тыл)

Далбар 1. аат. А) үрд. Кими эмэ күндүлээн-маанылаан көрсүһүү. Б) эргэр., фольк. Аһыыр остуол. В) эргэр. Кымыс кутарга аналлаах улахан туос эбэтэр тирии иһит. Г) поэт. Уйгулаах-быйаҥнаах үтүө, кэрэ сир. Д) Бары наадыйыынан хааччыллыы; кыһалҕата суох олох.
2. даҕ. суолт. А) Мааны, бастыҥ. Б) Өҥ, тот, дэлэй. В) Киэҥ-куоҥ, дуолан.
Аан дойду араҕас далбар быара (фольк.) – аан дойду саамай уйгулаах, үтүө айылҕалаах киинэ. Айыы далбар (поэт.) – эйэҕэм, амарах. Араҕас арыы далбардаах фольк. – өҥ-быйаҥ үүнүүлээх; уйгулаах. Араҕас далбар (фольк.) – байылыат, уйгу-быйаҥ. Далбар олох (эргэр.) – чулаан иһинээҕи эбэтэр быыс кэннинээҕи атах орон. Далбар чабычах (эргэр.) – айыылары, иччилэри күндүлүүргэ анаан ат сиэлинэн, талаҕынан таҥалайдыы ойуулаан тигиллибит арыылаах кымыһы кутарга аналлаах туос иһит. Далбар Чуонах – Аллараа дойдуга соҕуруу халлааҥҥа олорор абааһы аата. Далбар чэчир – ыһыахха, урууларга уо.д.а. маҥан сылгы сиэллээх кутуругунан ситии хатан киэргэтиллибит хахыйах.