yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дьон Стюарт Милл

Дьон Стюарт Милл (John Stuart Mill) (Ыам ыйын 20 1806, Лондон, Британия – Ыам ыйын 8 1873, Авиньон, Франция) диэн ааҥл филосова, политика үөрэхтээҕэ уонна экономиhа. 19 үйэтээҕи классик либерализм биир сүрүн өйдөөҕө. Утилитарист.

# Дьон Стюарт Милл
## Сүрүн үлэлэрэ

* "Two Letters on the Measure of Value", 1822, The Traveller
* "Questions of Population", 1823, Black Dwarf
* "War Expenditure", 1824, Westminster Review
* "Quarterly Review -- Political Economy", 1825, Westminster Review
* "Review of Miss Martineau's Tales", 1830, Examiner
* "The Spirit of the Age", 1831, Examiner
* "What is Poetry", 1833, 1859
* "Essay on Bentham" 1838
* "Essay on Coleridge" 1840
* A System of Logic, 1843
* Essays on Some Unsettled Questions of Political Economy, 1844
* "Claims of Labour", 1845, Edinburgh Review
* The Principles of Political Economy: with some of their applications to social philosophy, 1848
* "The Negro Question", 1850, Fraser's Magazine
* Dissertations and Discussions, 1859.
* A Few Words on Non-intervention, 1859
* On Liberty, 1859
* Thoughts on Parliamentary Reform, 1859.
* Considerations on Representative Government, 1861
* "Centralisation", 1862, Edinburgh Review
* "The Contest in America", 1862, Harper's Magazine
* Utilitarianism, 1863
* An Examination of Sir William Hamilton's Philosophy, 1865.
* Auguste Comte and Positivism, 1865.
* Inaugural Address at St. Andrews, 1867.
* "Speech In Favor of Capital Punishment", 1868
* England and Ireland, 1868.
* "Thornton on Labor and its Claims", 1869, Fortnightly Review
* The Subjection of Women, 1869
* Chapters and Speeches on the Irish Land Question, 1870
* On Nature, 1874
* Autobiography of John Stuart Mill, 1873
* Three Essays on Religion, 1874
* "Notes on N.W. Senior's Political Economy", 1945, Economica
# Чириков Василий Семенович

Чириков Василий Семенович (03.11.1944 с. -24.09.2000 с. )— Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, ССРС үөрэҕириитин туйгуна(1985 с.),РСФСР үөрэҕэриитин туйгуна (1979 с.), Үөһээ Дааҥы оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо (1994 с.), Аан дойдутааҕы "Саха-Азия оҕолоро» пуонда стипендиата этэ, 1996 с. ыытыллыбыт хомус охсооччулар күрэхтэрин лауреата. Саха сиригэр черчение хамсааһына сайдарыгар сүҥкэн оруоллаах , Үөһээ Дьааҥы ытык киһитэ. Кини Үөһээ Дьааҥы оройуонун Бөтөҥкөс бөһүөлэгэр төрөөбүтэ. Намнааҕы педагогическай училищены 1967 с. бүтэрбитэ, ол кэннэ өлүөр диэри Адыаччы орто оскуолатыгар черчение, уруһуй, үлэ уруогун учууталынан үлэлээбитэ. Үрдүк категориялаах учуутал. Учуутал-маастар, учуутал-методист. Үөрэнээччитин уонна кэллиэгэтин Н.С. Стручкову кытта "Уһуйаан " оскуола- студияны тэрийбиттэрэ. Кини үлэтин уопута "Народное образование" (1988 с.) диэн Россия сурунаалыгар уонна "Мастера педагогического труда Верхоянья" методическай брошюраҕа (1996 с.), өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна оройуоннааҕы хаһыаттарга сырдатыллыбыта. Бэйэтэ туспа суоллаах-иистээх улахан уус быһыытынан киэҥник эмиэ биллибитэ. Ордук тимиргэ, хомус охсуутугар ситиһиилэрин үгүс республикатааҕы быыстапкаҕа кыттыыта туоһулуур. Кини охсон оҥорбут хас да хомуһа Дьокуускайдааҕы хомус түмэлигэр хараллан быыстапкаҕа тураллар. Кини аата нууччалыы уонна сахалыы тылынан суруллубут кинигэлэргэ киирбитэ:
* "Педагогическая энциклопедия". 1 том;
* "Трудовая слава Якутии: почетные граждане республики Саха (Якутия)"
* "Чириков Василий Семенович",2009 с. (таҥан оҥорооччу - Ущницкая Л.В.)
Көмүс уҥуоҕа төрөөбүт, олорбут уонна өлбүт сиригэр кистэммитэ.
Кини аатын Адыаччы орто оскуолата 2008 сыл кулун тутар 25 күнүттэн сүгэр.
# Салвадор Дали

Салвадор Доминго Фелипе Хакинто Дали и Доменек (Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech) (Ыам ыйын 11, 1904 – Тохсунньу 23, 1989) диэн Испания ойууhута. Сюрреализм хамсааhын биир биллиилээх түһэрээччитэ. Бастыҥ биллэр үлэтинэн буолар Өй уларыйбата (1931).
# Mail.Ru

Mail.Ru — Нуучча тылынан үлэлиир интернет-портал, Mail.Ru Group хампаанньа бас билиитэ
Биир сигэттэн араас тиэмэлэрдээх проектар ситимэ буолар, ол курдук«Авто Mail.Ru», «Кино Mail.Ru», «Дети Mail.Ru», «Здоровье Mail.Ru», «Леди Mail.Ru», «Новости Mail.Ru», «Спорт Mail.Ru», «Hi-Tech Mail.Ru», «Cars Mail.Ru», «Недвижимость Mail.Ru»; уонна араас интернет нөҥүө баар өҥөлөр киирэр страницата буолар — почты, поиска, социальных сетей «Мой мир» и «Одноклассники», интернет-былыт сервиһа, уо.д.а..
TNS сулууспата ааҕыытынан 2015 сыл бэс ыйын туругунан ый аайы 54.9 мөл киһи туттар этэ.. Alexa сулууспа ааҕытынан 2017 сыл муус устар ыйыгар аан дойдуга 47-с миэстэни, онтон Арассыыйаҕа 5-с миэстэни ылара. — в России.
# Xiaomi Mi 11 Ultra

Xiaomi Mi 11 Ultra - Xiaomi тэрилтэ 2021 сыллаахха таһаарбыт флагман төлөпүөнэ.

# Xiaomi Mi 11 Ultra
## атын флагманнара

* Xiaomi 12S Ultra - 2022 сыллаах
* Xiaomi MIX Fold 2 - 2022 сыллаах
# Сидоров Валерий Ионович

Сидоров Валерий Ионович (1948 с. алтынньы 23 күнэ, Бордоҥ с., Сунтаар оройуона, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй культуратын уонна спордун туйгуна, нуучча дуобатыгар маастарга кандидат.

# Сидоров Валерий Ионович
## Олоҕун олуктара

· 1948 с. алтынньы 23 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1973 с. Дьокуускайдааҕы 1№-дээх педагогическай училищеҕа үөрэнэн “физкультура учуутала» идэни ылар.
· 1973 -1975 cc. - Сунтаар улууһун Кэмпэндээйи оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлиир.
· 1997 – 2017 сс. Сунтаардааҕы оҕо дьоҕурун сайыннарар киин "Дебют" дуобат куруһуогун салайан үлэлэтэр. Дуобат тренерин быһыытынан 12 нуучча дуобатыгар спорт маастарыгар кандидаты бэлэмнээн таһаарар. 2006 с. икки үөрэнээччилэрэ Федорова Таня уонна Николаев Дьулус Саха Өрөспүүбүлүкэтин президенин бириэмийэтин лауреаттара буолбуттара.

# Сидоров Валерий Ионович
## Наҕараадалара

· Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
· Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй культуратын уонна спордун туйгуна
· «Саха-Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда махтал суруга
· Российскай Федерация, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕирии министиэристибэтин бочуоттаах грамоталара
· Саха Өрөспүүбүлүкэтин призиденин В.А.Штыров Гранын кыайыылааҕа
· Саха Өрөспүүбүлүкэтин дуобакка федерациятын грамоталара
· Сунтаар улууһун “Бастыҥ тренер” (2001, 2003, 2004, 2006 сс.) гранын хаһаайына
# Бакай Банк

Бакай Банк — Кыргыстаан биир бөдөҥ коммерческай баана, бары банковскай өҥөнү дьоҥҥо оҥорор.
Кыттар төлөбүр системалара: МИР, UzCard, MasterCard, VISA, UnionPay.
Олунньу 24 күнүн 2022 сыл кэнниттэн элбэх сахалар уонна нууччалар сэрииттэн куота таарыйа бу бааҥҥа карточка арыйтараллар (харчыларын Арассыыйаттан куоттараллар).
# Егорова Анастасия Григорьевна

Егорова Анастасия Григорьевна — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1927 с. төрөөбүт.
1943 с. Молотов аатынан холкуос чилиэнэ буолбута, онтон ылата сүөһү үлэтиттэн илиитин араарбатаҕа.
Ыанньыксытынан, осеменаторынан туох баар дьулуурун ууран үлэлээн, идэтин дьиҥнээх маастара буолбута.
1962 с. ыла осеменаторынан үлэлээн үлэ үрдүк көрдөрүүлэрин ситиспитэ.
1971—1976 сс. 1094 ынаҕы сиэмэлээн 98,1 % ууланалларын ситиспитэ, ол иһигэр 1972 с. 179 сиэмэлээбит ынаҕа 100 % ууланан 179 ньирэйи биэрбиттэрэ. I кылаастаах техник-осеменатор Ленин аатынан совхоз экономиката бөҕөргүүрүгэр бэйэтин кылаатын киллэрбит үлэһит.
Үлэ Албан Аата III степенэ орден кавалера.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
# Быковскай, тумул арыы

Быыковскай. Өлүөнэ өрүс төрдүгэр баар тумул арыы. Неелов хомотун уонна Буор Хайа хомону араарар. Соҕурууттан хотуга 60км усталаах.

# Быковскай, тумул арыы
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980г.
# Йоруба

Йоруба (йор. Ìran Yorùbá, Ọmọ Odùduwà, эбэтэр Ọmọ Káàárọ̀-oòjíire) — Африка биир сүрүн омуга, Нигерия сүрүн омуга
# Великая Багачка

Великая Багачка (укр. Велика Багачка) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 753 (2013).
# .nr

.nr диэн Науру үрдүк таhымнаах ил домена.
# Аммосов Алексей Иванович (Мэҥэ улууһа)

Аммосов Алексей Иванович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Мэҥэ улууһугар кулубалыы сылдьыбыт. Мэҥэ баайа Ф.М. Слепцов (Мааркабыс) күтүөтэ.
# Паттайа

Паттайа (Pattaya), Таиланд биир улахан куората, аан дойду 5 бастыҥ курортнай куората. Дьонун ахсаана 700 тыһ киһи. Элбэх кэлиилэр концентрацияланар сирдэрэ. Олохтоох таайдар баара суоҕа 18% эрэ ылаллар, 82% барыта кэлиилэр: Американнар, сахалар, нууччалар, европа дойдуларыттан. Улахан бизнес уонна шоппинг киинэ буолар.
# Киис

Киис эбэтэр Саарба (Martes zibellina) — тайҕа күндү түүлээх хамсыыр-харамайа, куница аймаҕа.
Саха Сирин норуотун хаһаайыстыбатыгар 27 хамсыыр-харамай суолталаах. Күндү түүлээхтэргэ киирэллэр, холобур, киис, андаатар, куобах уонна кырса. Балартан киис саамай күндү түүлээхтэрэ.
Улахан киис атыырын уһуна 40 - 44 см, ыйааһына 1,5 - 2,0 киилэ, тыһыта арыый кыра буолар. Киис тириитэ хойуу, солко курдук килэбэчигэс орто уһун түүлээх. Өҥө кумах курдук саһархайтан хараҕа дылы буолар. Көхсө хараҥа, хабарҕатын туһунан сырдык туоһахталаах буолар.
Саха Сирин тыаларыгар Россия бары күндү түүлээҕин үс гыммыт бииириттэн элбэҕэ бултанар. Киис билигин бары тыаларга, лесотундраҕа кытта баар.

# Киис
### Киис бултаныытын историята

XVII үйэҕэ Саха Cиригэр киис дэлэгэйэ биллэр. Онтон XVII уонна XIX үйэлэргэ ыраахтааҕы "киис нолуогун" олохтообутун кэннэ Саха Сиригэр киис ахсаана лаппа аҕыйаабыта. 1644 сыллаахха ыраахтааҕы дохуотун 10 быраһыана күндү түүлээхтэн киирэрэ.
XX үйэ 30-ус, 40-ус сылларыгар киис "сымнаҕас көмүс" аатыран аһара бултанан, мэлийэ сыспыта. Ол кэннэ 50-ус сылларга Саха сиригэр 5 000 кэриҥэ кииһи хаттаан үөскэппиттэрэ. 80-ус сыллар ортолоругар киис ахсаана 200 000 буолан, дьэ XVII үйэтээҕи таһымҥа төннүбүтэ. 1994–1999 сылларга киис ахсаана 110 000 уонна 140 000 төбө икки ардынан халбаҥнаабыта. 1998 уонна 1999 сылларга, официальнай дааннайдарынан, Саха Cиригэр уопсайа 28 000 кэриҥэ киис бултаммыта.
Сигэлэр
* ↑ Борисов, З.З. и др. (2000): Лесные животные. Охотничье-промысловые ресурсы лесов Якутии. Из: Самсонова, В.В. / Исаев, А.П.: Лес и вечная мерзлота. Якутск: Якут. гос. ун-т, стр. 70–71. ISBN 5-7513-0280-X
* ↑ Reinhard, Wolfgang (1996): Kleine Geschichte des Kolonialismus. Stuttgart: Kröner, S. 162, ISBN 3-520-47501-4
* ↑ Семенов, А.О. (1997): К истории восстановления промысловых запасов соболя в Якутии. "Наука и образование" № 2, стр. 143–145
* ↑ Правительство Республики Саха (Якутия) (2001): Государственный доклад: О состоянии окружающей природной среды Республики Саха (Якутия) в 1999 году, стр. 53–57

# Киис
### Литература

* Fisher, Raymond H. (1943): The Russian Fur Trade 1550-1700, Berkeley/Los Angeles: University of California Press
* Gibson, James R. (1969): Feeding the Russian Fur Trade: Provisionment of the Okhotsk Seaboard and the Kamchatka Peninsula 1639-1856, Madison, Wisc.
* Klein, J. (1906): Der sibirische Pelzhandel und seine Bedeutung für die Eroberung Sibiriens, Phil. Diss., Bonn
* Martin, Janet (2004): Treasure of the Land of Darkness: The Fur Trade and its Significance for Medieval Russia, Cambridge/New York: Cambridge University Press, ISBN 0-521-54811-X
* Reinhard, Wolfgang (1996): Kleine Geschichte des Kolonialismus. Stuttgart: Kröner, ISBN 3-520-47501-4
# Чуулман аэропорда

Чуулман (Нүөрүҥгүрү) аэропорда (IATA: CNN, ICAO: UELL) Чуулмантан 8 км хоту баар, Нүөрүҥгүрү аттыгар. Орто кээмэйдээх көтөр ааллары ылар.
Чуулман аэропордунан күҥҥэ 365 киhи көтөр. Сылга 133,225 киhи көтөр кыахтаах, ол гынан баран дьиҥинэн көтөр ааллар 70% эрэ туолаллар, ол иhин аэропорт сылга 93,258 кэриэтэ пассажиры ылар диэххэ син.

# Чуулман аэропорда
## Авиакомпаниялар уонна сырыылар

* Донавиа (Москва-Внуково, Новосибирскай, Ростов-на-Дону)
* Якутия (Москва-Внуково, Дьокуускай)
# Сан Томе уонна Принсипи

Сан Томе уонна Принсипе Демокрааттыы Өрөспүүбүлүкэтэ (порт. República Democrática de São Tomé e Príncipe [sɐ̃ũ tu'mɛ i 'pɾı̃sɨpɨ]) диэн Гвинея хомотугар баар арыы дойду, киин Африка арҕаа кытылын аттыгар. Сан Томе уонна Принсипи диэн арыылартан турар. Арыылар ыккардылара 140-ча км, ону таһынан дойдуга 6 кыра арыы киирэллэр.
Олохтоохтор португаал тылынан саҥараллар.

# Сан Томе уонна Принсипи
## Этимология

Арыылары 1471—1472 сыллаахха Португалия айанньыттара булбуттара. 1471 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр арыйбыт арыыларын ол күн бэлиэтэнэр Апостол Фома аатынан «Сибэтиэй Фома арыыта» (порт. São Tomé, Арассыыйаҕа эмиэ урут «Сибэтиэй Фома арыыта» дииллэрэ ааттаабыттар, 1920-с сс. «Сан-Томе арыыта» диир буолбуттар). Хас да нэдиэлэ буолан баран, 1472 сыл тохсунньу 17 күнүгэр, Сибэтиэй Антонийы ахтар күн, ыаллыы аарыыны булбуттар уонна кини аатынан ааттабыттар (порт. Santo Antão). 1502 сыллаахха арыы «Принц арыыта» (порт. Ilha do Principe) диэн ааттаммыт, Португалия бөрүстүөлүн нэстилиэнньигин чиэһигэр. Арыыга оҥоһуллар саахар түһээнэ кини туһатыгар барара. Арасыыйаҕа урут арыыны «Принцев остров» дииллэрэ, 1920-с сыллартан «Принсипи арыы» диир буолбуттар.
# Симэхтээх симиир

Симэхтээх симиир — кымыс туруорар, көҥкөлөй киирэр куолайдаах ытык сири иһит, хамсаатаҕын аайы кылырҕаччы тыаһыыр алтан илбиргэһи, аспытын анараалар араабылаабатыннар, аһаспатыннар диэн тэйитэр баҕаттан, түөрт өттүгэр иҥиннэрэллэр..

# Симэхтээх симиир
## Өссө маны көр

* Симиир
* Симэхтээх сири көҕүөр иһит
* Таһыар-көҕүөр
* Сири ыаҕас
* Сири чабычах
* Сири холлоҕос
* Кылырҕастаах сири холлоҕос
# Уһук Илиҥҥи гектар

Уһук Илиҥҥи гектар — 2016 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр туттуллар буолбут Арассыыйа Бэдэрээссийэлии сокуона. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин гражданнарыгар муниципальнай уонна судаарыстыбаннай бас билиитигэр баар сир учаастагын биэрии.

# Уһук Илиҥҥи гектар
## Историятын иннэ

2012 сыллаахха, Арассыыйа бырабыыталыстыба саҥа оҥоһуллубут министиэристибэҕэ Уһук Илиҥҥи Бэдэрээссийэлии уокуругун сайдыытын ситиһэр кэккэ сорудахтары туруорбут. Ол туһугар бу сокуону толкуйдаабыттар.

# Уһук Илиҥҥи гектар
## Сир учаастагын үллэриитэ

Сокуон күүһүгэр киирэр күнүгэр бастакы сайаапка Еврейскай автономнай уокуругуттан киирбит.

# Уһук Илиҥҥи гектар
## Сир учаастагын үллэриитэ
### Оройуоннар

Хас биирдии Уһук Илиҥҥи Бэдэрээссийэлии уокуругун регионнарыгар бастакы бириэмэҕэ биирдии муниципальнай оройуон бэриллибит, босхо сир учаастагын дьоҥҥо биэрэргэ:
* Амур уобалаһа - Архаринскай оройуона, Свободинскай оройуон;
* Еврейскай автономнай уобалаһа - Октябрьскай оройуона;
* Камчатскай кыраай - Усть-Большерскай оройуона;
* Магаданскай уобалас - Ольскай куорат уокуруга;
* Приморскай кыраай - Ханканскай оройуон;
* Саха Өрөспүүбүлүкэтэ - Нам улууһа;
* Сахалинскай уобалас - Тымовскай куорат уокуруга;
* Хабаровскай кыраай - Амурскай оройуон;
* Чукуотскай автономнай уокурук - Андырскай оройуон.
# Арсыын

Арсыын (нууч. аршин, туур. arşın) — эргэрбит, былыргы уста кээмэйэ. Түөрт сүөмҥэ тэҥ (71 см).
# Көҕүөр (иһит)

Көҕүөр (көҕүөр айах, көйүөр айах) — сири иһиттэн арыый аҕай кыра, сылгы тириититтэн тигиллибит кымыһы кутар иһит.
# Intel

Intel (сах. Интел), АХШ саамай улахан процессордары оҥорор тэрилтэтэ, 2020 сыллаахха сир шаарын үрдүнэн 78% рынок эйгэтин ылар. Сүрүн конкурена AMD.
# Леова

Леова (молд. Leova) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 10 800 (2013).
# Чад

Чад (фр. Tchad, араб. تشاد‎Tshād) диэн Орто Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Лиибийэ хоту, Судан илин, Орто Африка Республиката соҕуруу, Камерун уонна Нигерия соҕуруулуу арҕаа, Нигер арҕаа. Чад сүрүн үс регионнардаах: кумах куйаар зоната хоту, саhель кура ортоку уонна саванна зоната илин. Африка иккис улахан күөлэ Чад баар. Чад ордук үрдүк чыпчаала Эми Кусси Саһаараҕа баар. Киин куорат Ндьамена. Чадка 200 тахса араас тыллар уонна омуктар бааллар. Араб уонна француз тыллара официаллык суолталаахтар. Сүрүн итэҕэл Ислам. Аан дойду ордук дьадаҥы дойдуларын ахсааннарыгар киирэр.
# Черемисинов Ларион Михайлович

Черемисинов Ларион Михайлович - Илим бойобуодата, 1774 сыл тохсунньу 17 күнүттэн 1774 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Воинов Михаил Васильевич олорбут. Черемисинов кэнниттэн бойобуоданан секунд-майор Шатилов Степан Михайлович анаммыт.

# Черемисинов Ларион Михайлович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Өлүөхүмэ-Чаара хаптал хайалаах сир

Өлүөхүмэ-Чаара хаптал хайалаах сирэ. Өлүөхүмэ уонна Чаара өрүстэр икки ардыларынан сытар хаптал хайалаах сир.
Соҕуруу өртүттэн Хадаар уонна Удокаан систэр өйүүллэр.
Хайа боруодата хоту өртүгэр известняктар, соҕуруу өртүгэр сланецтар уонна гранит интрузиялара (магматтан быһа охсон сир сирэйигэр тахсыыта).
Муһуруу период суоллара бааллар. Ордук үрдүк хайата - Мурун (1402 м.)
Эниэлэрэ тиит мастаах ойуурдар, чыпчаалларга болбукта уонна хайа туундарата.
Тимир руда үөскээбит сирэ. Мурун хайа энилэригэр - чароит.

# Өлүөхүмэ-Чаара хаптал хайалаах сир
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Муома

Муома өрүс. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 460 км., тардыытын иэнэ 30200 км². Баһа Черскэй хайаларын систематыгар баар Улахан Чиистай сискэ баар.
Муома уонна Улахан Чиистай сис икки ардыларынан устар. Элбэх таас харгылаах. тардыытыгар 1300 күөл баар. балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
428 км² уопсай иэннээх тарыҥнар бааллар.
Сүрүн салаалара хаҥастан Тирэхтээх (160 км.), Буордаах (119 км.), Эрикит (184 км.), уҥаттан Тарыҥ Үрэх (88 км.).

# Муома
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# 1388

1388 сыл.

# 1388
## Туох буолбута

* Тохсунньу 19 — Дмитрий Донской улахан уола Василий Москубаҕа төннөн кэлбит. Тохтамыш Дмитрий Донскойу Москуба улуу кинээһинэн аныырыгар бу уолу оҕо эрдэҕинэ Ордууга аманаатынан илдьэ барбыт эбит. 1986 сыллаахха 14 саастааҕар молдавааннарга күрэппиттэр. Москубаҕа төннөн кэлиитин нөҥүө сылыгар (1389 сыл сааһа) аҕата өлбүтүгэр Москуба улуу кинээһинэн анаммыта, 26 сыл баһылыктаан олорбута, Ордууга түһээн төлүүрэ.
# Ытык кэрэ сирдэр

Ытык кэрэ сирдэр (нууч. Система особо охраняемых природных территорий Республики Саха (Якутия)) диэн Саха Сиригэр култуураҕа, эстетикаҕа, рекреацияҕа уонна дьон сынньалаҥын тэрийэргэ суолталаах айылҕа комплекстарын уонна ландшафтарын ааттыыллар.
Бу учаастактар бүтүннүү эбэтэр сорҕолоро үлэ-хамнас эйгэтиттэн таһаарыллаллар уонна аан-дойду биосфератын чинчийиигэ аналлаахтар.
Сүрүн тосхоллоро: сайдыы, олохтоох омуктар сиэрдээхтик туһаныылара, айылҕаны кэнэҕэски көлүөнэҕэ чөл хаалларыы.

# Ытык кэрэ сирдэр
## Аан айылгылар (природные парки)

Аан айылгыларга сокуон араҥаччылыыр территориялара уонна комплекстара киирсэллэр.
* тыытыллыбат сирдэр — манна дьон үлэтэ-хамнаһа толору бобуллар;
* ытык сирдэр — сиэр-туом туолар сирдэрэ;
* хааччахтаныллар рекреация сирдэр — дьон сылдьара хааччахтар сирдэрэ;
* толору рекреациялаах сирдэр — билии-көрүү хайысхатынан туриистааһын уонна сынньалаҥ сирдэрэ;
* төрүт сирдэр — бырамыысыланнас бобуллар, көлө сырыыта хааччахтаныллар, туһаныы олохтоох омуктар эйгэлэрин кэспэт ньымалаах буолуохтаах;
* сэдэх уонна аҕыйах ахсааннаах кыылы-харамайы иитии;
* устуоруйаҕа уонна археологияҕа суолталаах көмүскэниллэр сирдэр.

# Ытык кэрэ сирдэр
## Эркээйи сирдэр (ресурсные резерваты)

Эркээйи сирдэр өрөспүүбүлүкэ таһымынан уонна олохтоох суолталаахтар
* тыытыллыбат сирдэр — дьон сылдьара бобуллар;
* ытык сирдэр;
* лицензиялаах булт көҥүллэнэр сирдэрэ;
* булт кэминэн хааччахтанар сирдэрэ;
* айылҕаны утумнаан туһаныы сирдэрэ (традиционного использования).

# Ытык кэрэ сирдэр
## Улуу түөлбэлэр (охраняемые ландшафты)

* Олохтоохтор сүгүрүйэр сирдэрэ (хочолор, алаастар, күөллэр, тыалар, хайалар), туризмҥа киэҥник туһаныллыахтаах сирдэр
* Эстетика уонна хаһаайыстыба өттүнэн суолталаах сирдэр. Улуу түөлбэ буолар сирдэр атын категориялартан таһаарыллыбаттар.

# Ытык кэрэ сирдэр
## Айылҕа мэҥэлэрэ (памятники природы)

* наукаҕа, устуоруйаҕа уонна култуураҕа уһулуччу суолталаах айылҕа сэдэх эбийиэктэрэ;
* иэнэ кыра буолуохтаах;
* туспа көҥүллээх дьон араҥаччылыыллар.

# Ытык кэрэ сирдэр
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха сирин айылҕа харыстабылын министерствота
# Туохтуур дьөһүөл

Туохтуур дьөһүөл (нууч. глагольный послелог) — саҥа ирээтэ, дьөһүөл көрүҥэ.

# Туохтуур дьөһүөл
## Эбии маны көр

* Сыһыат дьөһүөл
* Туохтуур сыһыан тыл
* Туохтуур эбиискэ
* Тутах туохтуур
# Тыс үтүлүк

Тыс үтүлүк — Таба, ыт, бөрө тириитинэн, тыһынан, кыахтаах өртө күндү түүлээх тыһынан (саһыл, бэдэр) тиктэллэрэ. Түүлээх истииллэрэ, таһа эмиэ түүлээх буолара. Ытыһын сарыы оҥороллоро. Манных үтүлүк ытыһын эрбэҕин кытта холбуу быһаллара. Эр дьон тыс үтүлүктэрэ уостаах (аһаҕастаах) буолар. Эрбэҕин төрдүнэн, ытыһынан аһаҕастара таҥаһынан сабыллар. Ол көлөнү баайарга, үлэлииргэ табыгастаах.
Дьахтарга, оҕоҕо саһыл, куобах атаҕын сүлэн, таҥас ытыстаан тигэллэр, истииллэр, наһаа ичигэс, чэпчэки буолар.
Үтүлүк көрүҥнэрэ
# Амма сиһэ

Амма сиһэ. Алдан үрдэлин иһигэр баар сис.
Алдан уонна Амма өрүстэр билирдэрэ буолар. Соҕуруулуу-арҕааттан хотугулуу-илин 100 км усталаах.
Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1313 м.

# Амма сиһэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Редников Иван Петрович

Редников Иван Петрович (09.04.1898 - 22.02.1974) - Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн бэрэстээтэлин солбуйааччы, хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, полковник.
1898 сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун Маача сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1917-1918 сылларга Сэбиэскэй былааһы олохтуурга кыттыбыта. Оробуочай дьокутааттар сэбиэттэрин чилиэнэ, Саха кыраайын Кыһыл сэриилэрин өрөбөлүүссүйэ ыстаабын чилиэнэ. 1918-1919 сылларга Иркутскайдааҕы уонна Томскайдааҕы бассабыык тэрилтэлэрин сорудаҕынан Колчак аармыйатыгар сулууспалаабыта, кыһыллар туһаларыгар кистэлэҥ үлэни ыыппыта. 1920-1923 сс. Саха АССР сэриилэрин ыстаабын чаастарыгар этэрээт хамандыыра уонна хамыһаара. 1923 сыллаахха ЦКК РКП (Б) партколлегиятыгар үлэлээбитэ. 1927 сыллаахха Ленинградтааҕы байыаннай политическэй акадьыамыйаны бүтэрэн баран Саха АССР-гар салайар үлэҕэ анаммыта. 1929-1941 сс. Москуба уонна Волгатааҕы байыаннай уокуруктарга политрук. 1941 сылтан 1945 сыллаахха диэри сэриигэ кыттыбыта, Хотугулуу-Арҕаа, Киин уонна Бастакы Белоруссия фроннарыгар сулууспалаабыта. сэриини полковник сыбаанньалаах түмүктээбитэ. 1946-1948 сылларга Германияҕа сэбиэскэй сэриилэр бөлөхтөрүгэр сулууспалаабыта. 1948-1956 сс. Илиҥҥи Сибиир уонна Забайкальскай байыаннай уокуруктарга байыаннай хамыһаардаабыта.
1956-1960 сс. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн бэрэстээтэлин солбуйааччытынан үлэлээбитэ.
1960 сылтан Кострома куоракка олорбута. ЖЭК-4 баартыйатын тэрилтэтигэр сэкиритээринэн өр сылларга талыллан үлэлээбитэ.

# Редников Иван Петрович
## Наҕараадалара

Икки Ленин уордьана, икки Кыһыл Знамя уордьана, Аҕа дойду сэриитин I уонна II истиэпэннээх уордьаннара, Бочуот Знаага уордьан уонна 7 мэтээл.
# Ларионова Мария Николаевна

Ларионова Мария Николаевна — учуутал, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ, Учууталлар учууталлара, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
1934 с. II Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1958 с. СГУ бүтэрэн нуучча тылын уонна литературатын учуутала буолбута.
1958—2005 сс. I Тыыллыма оскуолатыгар учуутал, завуч.
2005—2007 сс. Оскуола музейын салайбыта, социальнай педагог.
1984 с. РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, 2005 с. улууска «Сыл бастыҥ общественнай корреспондена».
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Учууталлар учууталлара.
# Күөрэ

Күөрэ - ойуур иһигэр сытар, от-мас охтубут чычаас уулаах сир.
# 1769

1769 сыл.

# 1769
## Туох буолбута

* Муус устар 2 — нуучча сэриитэ туурактартан Таганрог куораты төннөрбүт.
* От ыйын 4 — Бастакы Саха дьаһааҕын хамыыһыйатын хадаатайыстыбатын ылынан, 1769 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр (аныгы ааҕыынан от ыйын 4) Сибиир күбүрүнээтэрэ Денис Чичерин аманаат институтун Саха сиригэр суох гынар туһунан ыйаах таһаарбыт. Аманааттааһын диэн дьону толук ылар бэрээдэк этэ, үксүн аҕа уустарын баһылыктарын уолаттарын аналлаах хаайыы дьиэҕэ олордоллоро. Маннык быраактыканы суох гыныы дьон туһуттан буолбакка, аманааттааһын хааһынаҕа хоромньу аҕаларынан оҥоһуллубута.
* Алтынньы 6 — Англия байҕалынан устааччыта Джеймс Кук Саҥа Зеландияҕа тиийбит.

# 1769
## Төрөөбүттэр

* Олунньу 13 — Иван Крылов — нуучча суруйааччыта, публициһа.
# Атыйах

Атыйах — уу кутар эбэтэр балыкка аналлаах намыһах, лаппычах туос эбэтэр мас иһит.Аан дойду атыйахтаах уу курдук аймаммыта түөрт-биэс сыл буолла.