yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# ВТБ

ОАО Банк ВТБ — Россия коммеческай баана. Сбербанк кэнниттэн иккис, уонна устав капиталын размерынан бастакы. 2008 сыллаахха The Banker сурунаал ааһыытынан аан дойду саамай улахан 1000 баан испиэһэгэр киирбит. Штаб-квартирата — в Москваҕа баар, регистрацията Санкт-Петербург куоракка.
# Табаҕа (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Табаҕа — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Тараҕай нэһилиэгин киинэ.

# Табаҕа (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Тараҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Мординов Авксентий Егорович

Мординов Авксентий Егорович (10(23)02.1910 — 01.11.1993) — сахаттан бастакы бөлүһүөк-учуонай; философскай билимин доктора, профессор, Россия билимин үтүөлээх диэйэтэлэ.

# Мординов Авксентий Егорович
## Олоҕун олуктара

Таатта улууһун Уус-Амма нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1930 сыллаахха Дьокуускайдааҕы Пед.техникуму бүтэрэн баран Москватааҕы философия, литература уонна история институтугар туттарсан киирэр, 1934 сыллаахха ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэр. Бу кэмтэн ыла үрдүк үөрэх кыһатыгар философияны үөрэппитэ, 1936 сылтан — Дьокуускайдааҕы пед.институт философия кафедратын сэбиэдиссэйэ, ону таһынан Тыл, литэрэтиирэ, устуоруйа чинчийэр институтугар 1936-38 сс. учуонай сэкиритээрдээбит. 1956 сылтан — Саха государственнай университетын философия кафедратын сэбиэдиссэйэ.
Кандидатскай диссертацията — «Диктатура пролетариата и национальная культура» (1940). Докторскай диссертацията — «Социалистическое содержание и национальная форма советской культуры народов СССР» (1954). Авксентий Егорович нация уонна культура теориятын проблематыгар үгүс научнай үлэлээх, үйэтин тухары норуоттар доҕордоһууларын тутуһара, онон, интернационализмы сайыннарыыга, чинчийиигэ улахан кылааты киллэрбит киһи. Республикаҕа үрдүк үөрэҕи тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, Саха государственнай университетын бастакы ректора.
Кини этэринэн, хас биирдии омук (норуот) хайаан да эпическэй сайдыы түһүмэҕин ааһар, ол иһигэр критическэй түһүмэҕи, барҕарыыны ааһар. Ити киһи, личность төрүүрүгэр ханыы. Бу — омук бэйэтин ийэ өйө тиллэн эрэрин сибикитэ. Саха героическай эпоһа — олоҥхо маннык усулуобуйаҕа айыллыбыта. Олоҥхо тыына — диэн киһи чөлүгэр түһэр, туругурар туһугар мөккүһүүтэ.

# Мординов Авксентий Егорович
## Олоҕун олуктара
### Тылга сыһыаннаах үлэтэ

1950 сыллаахха "Вопросы философии" диэн ССРС Билимин Акадьыамыйатын бүтүн сойуустааҕы сурунаалын үһүс нүөмэригэр "О развитии языков социалистических наций" диэн ыстатыйа таһааттарбыт. 1951 сыллаахха муус устарга тахсыбыт "Большевик" диэн ВКП(б) бүтүн сойуустаҕы билимин сурунаалын 8 нүөмэригэр тылга сыһыаннаах "Некоторые вопросы развития младописьменных языков народов СССР" диэн ыстатыйаны Г. Санжеев диэн киһилиин таһаартарбыт. Бу икки ыстатыйаҕа атын омук тылыттан киирии тыллар суруллуулара хайдах буолуохтааҕар бэйэтин санаатын эппит.

# Мординов Авксентий Егорович
## Аатын үйэтитии

* М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет бастыҥ студеннарыгар кини аатынан стипендия олохтоммут
# Саха сирин виртуозтара

Саха сирин виртуозтара (Виртуозы Якутии) — инструментальнай классическай музыканы оонньуур ансаамбль.
1994 с. Дьокуускайга тэриллибит. 2002 с. бастакы компакт-диискэтин таһаарбыт. 2005 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай ансаамбылын аатын ылбыт. 15 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээн 2009 сылга Арассыыйа 40 куораттарынан турне оҥоро сылдьар. Билигин кини састаабыгар 14-тэн 23-гэр дылы саастаах эдэр музыкааннар киирэллэр.
Салайааччылара СӨ үтүөлээх артыыската, профессор Лариса Габышева уонна СӨ искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, профессор Станислав Афанасенко, концертмейстер — аан дойду куонкурустарын дипломаана Надежда Петрова.
Репертуардара Бах, Паганини, Чайковскай, Вивальди, Римскэй-Корсаков, Штраус уонна да атын аатырбыт композитордар айымньыларыттан турар.

# Саха сирин виртуозтара
## Туһаныллыбыт сирдэрэ

* НТА «Приволжье» биллэриитэ
# Ленскэй нэһилиэк (Эдьигээн улууһа)

Өлүөнэ нэһилиэк. Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кыстатыам.
Улуус кииниттэн 90 км хоту диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 448 киһи (2007 сыл).

# Ленскэй нэһилиэк (Эдьигээн улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Илларионов Афанасий Петрович (1942 с. алтынньы 18 к. төр.) — политик.
# Антипина Наталья Васильевна

Антипина Наталья Васильевна — история билимин кандидата.

# Антипина Наталья Васильевна
## Олоҕун олуктара

* 1953 сыллаахха алтынньы 11 күнүгэр Саха АССР Уус Алдан улууһугар Кэптэнигэ төрөөбүтэ.
* 1970—1974 сс. — ССРС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалагыр тыл, литература уонна история Институтугар препараторынан үлэлээбитэ.
* 1974—1985 сс. — лаборант.
* 1977 с. — Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетын бүтэрбитэ.
* 1985—1988 сс. — старшай лаборант.
* 1989—1995 — младшай научнай үлэһит.
* 1995 с. — история билимин кандидатыгар «Каменный век Вилюя» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1996 с. — научнай үлэһит.
* 1996—2004 сс. — гуманитарнай чинчийии Институтыгар старшай научнай үлэһит.
* 2004 сылтан — учуонай секретарь, Саха Республикатын билимин Академиятын арктическай археология Киинин фондатын харайааччы.
Н. В. Антипина — археолог идэлээх, Хотугулуу-Илиҥҥи Азия таас үйэтин кэминээҕини үөрэтэр чинчийээччи, 20-н тахса научнай үлэлэр ааптардара. Н. В. Антипина Өлүөнэтээҕи археология экспедициятын Бүлүү, Дириҥ уо. д. а. бөлөхтөрүгэр кыттыһан күргүөмнээхтик үлэлэспитэ, кини салалтатынан Бүлүү, орто Өлүөнэ, Амма өрүстэр тардыыларыгар археологияҕа былааннаммыт чинчийиилэр ыытыллаллар.

# Антипина Наталья Васильевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Археологические памятники Якутии. Бассейны Вилюя, Анабара и Оленека» (М., 1991; в соавт. с Ю. А. Мочановым, С. А. Федосеевой, И. В. Константиновым и В. Г. Аргуновым), монография.
Ыстатыйалар
* «Работы Вилюйского отряда Приленской экспедиции» (Сб.: Археологические открытия 1975 года. — М., 1976).
* «Новые археологические памятники Верхнего Вилюя» (Сб.: Новое в археологии Якутии. — Якутск, 1980).
* «Стоянка Хатыҥнаах I — новый многослойный памятник в верховьях Вилюя» (Сб.: Проблемы археологии и этнографии. — Иркутск, 1982).
* «Палеолитические памятники Вилюя» (Сб.: Археологические исследования в Якутии. — Новосибирск, 1992).
* «К вопросу о технологии обработки камня в позднем палеолите Северо-Восточной Азии (применение метода сборки галечных нуклеусов на многослойной стоянке Авдеиха» (Сб.: Современные проблемы Евразийского палеолитоведения. — Новосибирск, 2001).
* «Типология галечных изделий позднего палеолита Якутии» (Сб.: Международный Северный археологический конгресс. — Ханты-Мансийск, 2002).
# Туйаарар күөрэгэйдэр уустара

Туйаарар күөрэгэйдэр уустара (лат. Anthus, нууч. Род Коньки) — Сылгычыайдыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу уустан 6 көрүҥ үөскүүр: Туйаарар күөрэгэй, Мас күөрэгэйэ, Тиит күөрэгэйэ, Сибиир күөрэгэйэ, Туундара күөрэгэйэ, Америка күөрэгэйэ.

# Туйаарар күөрэгэйдэр уустара
## Өссө маны көр

* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдар уустара
# Врацян Симон

Симон Врацян (эрм. Սիմոն Վրացեան, 1882—1969) — армян судаарыстыбаннай деятелэ, Армения Бастакы Өрөспүүбүлүкэтин бүтэһик премьер-миниистирэ (1920 сыл сэтинньи 25 күнүттэн ахсынньы 2 күнүгэр дылы). Арменияҕа Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ омук дойдутугар тахсыбыт. Францияҕа, АХШ-ка, Ливаҥҥа олоро сылдьыбыт. 1967 сыллаахха алта томнаах «Олох суолларынан» («По дорогам жизни») диэн ааттаах ахтыыларын бэчээттэппитэ.

# Врацян Симон
## Олоҕун кэпсээнэ

. В последующие годы он преподавал в Гарина некоторых учебных заведениях, редактирование Карин и Европы , опубликованные в нескольких газетах. 1911 - 1913 в США на выходе «Батькивщина» газеты. Во время Второй мировой войны он вернулся в Тбилиси , где он участвовал в организации волонтеров. В 1917 году , после Февральской революции в Тбилиси газете издательства "Горизонт". В 1918 году он был избран в Закавказском сейме , а затем 1919 был членом Бюро АРФД. В 1918 году , Закавказская правительство участвует в Батуми турецко-Южного Кавказа переговоры.
После провозглашения независимости ( 1918 ) , назначенного на Южной России Добровольческой армии во главе дипломатической миссии. В 1919 году он был избран в Республике Армения , член парламента в 1920 году В мае назначен Н. Ohanjanyan во главе с министром сельского хозяйства и труда, 1920 ноября в правительстве премьер - министра. Большие Салы диэн Екатерина II ыйааҕынан Кырыымтан көспүт эрмээннэр дэриэбинэлиргэр (билигин Ростов уобалаһа) 1882 сыллаахха төрөөбүтэ. Доннааҕы Нахичеваҥҥа эр дьон гимназиятыгар үөрэммитэ. 1906 сыллаахха Эчмиадзииҥҥа духовнай семинарияны бүтэрэн баран Нахичеваҥҥа төннүбүтэ. 1906 сыллаахтан өрөбөлүүссүйэ оҥорооччуларга кыттыбыта. Сойуолаһыыттан тэскилээн Батум, Трапезунд, Константинополь куораттарынан сылдьыбыта. 1907 сыллаахха Венаҕа буолбут дашнаактар 4-с сийиэстэригэр кыттыбыта.
1908 сыллаахха Врацян Россияҕа төннөн кэлэр. Санкт-Петербург университетыгар юридическай уонна педагогическай факультеттарга үөрэнэр. 1911-13 сылларга АХШ-ка тахсар «Родина» хаһыакка редактордыыр.
Бастакы аҕа дойду сэриитэ саҕаланарыгар Тифлис куоракка турок сэриитин утары охсуһар армяннар дружиналарын тэрийсибитэ.
1918 сыллаахха Закавказье сеймын чилиэнинэн талыллыбыта. Армения тутулуга суох көҥүл судаарыстыба буолбутун кэннэ генерал Деникин армиятыгар республика дипломатическай миссиятын салайааччытынан анаммыта.
1919 сыллаахха Армения парламеныгар депутатынан талыллыбыта. Кэлин Дашнак бырабыыталыстыбатын үлэ уонна тыа хаһаайыстыбатын миниистиринэн үлэлээбитэ. 1920 сыл сэтииньи ыйыгар премьер-миниистиринэн талыллыбыта. Ый буолан баран РСФСР бырабыыталыстыбатын сөбүлэһиитинэн Врацян бырабыыталыстыбата ууратыллыбыта. 1921 сыл саҕаланыытыгар «Ийэ дойдуну быыһыыр Комитеты» салайбыта. Сэбиэскэй былааһы утаран өрө турууга кыттыбыта, бастаанньа хам баттаммытын кэннэ дойдутуттан букатыннаахтык барбыта. Бэйэтин кытта Армения бастакы Республикатын былааҕын илдьэ барбыта.
1951 сылтан Бейруукка армянскай семинария дириэктэринэн үлэлээбитэ. 1969 сыллаахха өлбүтэ..
# Коростень

Ко́ростень (укр. Коростень, был.-нууч. Искоростень) диэн Украина Житомир уобалаһын куората, Коростеньскай оройуон киинэ. Дьонун ахсаана 65 592 (2012). Уж өрүс үрдүгэр турар. Житомиртан 87 км, Киевтэн — 150 км.

# Коростень
## Этимология

Фасмер тылдьытыгар Искоростень диэн аат скандинавия тылыттан төрүттээх диэн суруллар: sten — таас, skarfr — «туруук таас».
Норуот этимологията маннык быһаарар: «Коръстѣнь» биитэр «Коростѣнь» диэн славян «короста» диэн тылыттан тахсыбыт (Уж өрүс кытыла көнө буолбатаҕыттан). Иккис барылынан славяннар Хорс таҥараларын аатыттан.

# Коростень
## Устуоруйата

Искоростень аан бастаан Повесть временных лет ааттанар. Онно суруллубутунан 6453 (945) сыллаахха древляннар киин уораҕайдара эбит. Билиҥҥи Коростень сиригэр VIII—XIII үйэлэрдээҕи 4 былыргы городищены булбуттара: үһэ өрүс кытылыгар баар гранит туруук таастарга, онтон биирж (9 га кэриҥэ иэннээх) Уж хаҥас кытылыгар. Городищелар чугастарыгар 6 кургаан уҥуохтар бааллара биллэр (300-тэн тахса кутуу). Көмүү сиэрэ-туома — уматыы, өлүктэр саҕах таһымыгар уонна оҥхойдорго сыталлар.
Древляннар Игорь Рюрикович кинээһи наһаа элбэх түһээни хомуйаары гыммытын иһин өлөрбүттэрин кэннэ ойоҕо Ольга древляннартан иэстэспитэ — Коростень куораты төгүрүйбүтэ уонна 945/946 сылларга уоттаабыта.
1240 сыллаахха Коростень куораты моҕуоллар ылбыттара.
1370 сыллаахха Литва Улуу княжествота ылбыта. Кэлин Польша анныгар киирбитэ. 1589 сыллаахха магдебург быраабын туппута.

# Коростень
## Олохтоохторо

Билигин олохтоохторун сүнньэ украинецтар уонна нууччалар, өссө поляктар, чехтэр, сыгааннар уо.д.а олороллор. 1980-с сыллар бүтүүлэригэр дылы дьэбириэйдэр бааллар этэ, ол эрэн үксүлэрэ 1990-с сыллар саҥаларыгар көһөн барбыттара.
# Тайбуҕа сурда

Тайбуҕа сурда (нууччалыы Тайбугин юрт, Тайбугинская страна дииллэр) – XIII үйэ саҕаланыытыгар Арҕааҥы Сибииргэ Алтан Ордуу Күөх Ордуутун (илиҥҥи аҥара) иһигэр үөскээбит татаардар дойдулара. Академик Г. Ф. Миллер сабаҕалыырынан Сибиир ханствота 1220 сыллаахха тэриллибит Тайбуҕа сурдуттан үөскээбит. Тайбуҕа сурдун Алтан Ордуу атын улуустарыттан уратыта диэн кини автономиялаах сир этэ.
Тайбуҕа сурдун киин куората маҥнай Чинги-Тура, онтон кэлин Кашлык куорат этэ. 1359 сылтан ылатан Тайбуҕа сурда Сибиир ханствотын сороҕото буолбута, ол эрээри XVI үйэҕэ Ермак сэриитин кэнниттэн Ноҕай Ордуутугар холбоспута.
Бу сурт аата номоххо киирбит Тайбуҕа диэн киһиттэн саҕаламмыт.

# Тайбуҕа сурда
## Тайбуҕа сурдун туһунан бастакы ахтыылар

Иртыш өрүс хочолоругар баар буола сылдьыбыт Тайбуҕа сурда Утэмиш-хадьи диэн ааттаах киһи суруйбут "Чингиз-намэ" айымньытыгар ахтыллар. Бу айымньы 1558 сыллаахха суруллубута.
Ол кэнниттэн 1586 сыллаахха Урмамэт диэн ааттаах Касимов хаан Москваҕа суругар «Тайбугинская страна» диэн ахтыбыт.
Онтон 1597 сыллаахха Сибиир ханствотын баһылыга Кучум Москваҕа ыыппыт суругар Тайбуҕа сурда хас да улуустаах диэн суруйбут.

# Тайбуҕа сурда
## Тайбуҕа мурзалара (баһылыктара)

Дамир Исхаков диэн татаар чинчийээччитэ Тайбуҕа кинээстэрин сололорун Алтан Ордуу бэклэрбэк солотугар тэҥнээх диир. Бэклэрбэк диэн Алтан Ордууга хаан кэнниттэн иккис киһи этэ.
* Тайбуга — Сибииргэ бастакы Тайбуҕа мурзата (1220 сылтан саҕалаабыт, хаһыс сылга диэри биллибэт)
* Мар (Умар, Омар) — Ибак хаан балтын кэргэнэ (1468—1480 сылларга)
* Ходьа
* Адер (Одер, Обдер) — Мар уола, Ибак хаан племяннига буолуон сөп
* Абалак (Ябалак, Ебалак) — Мар уола, Ибак хаан племяннига буолуон сөп
* Гази бий — Сибииргэ Тайбуҕа мурзата (хаһыс сылтан биллибэт, 1428 сылга диэри)
* Муса бии — Сибииргэ Тайбуҕа мурзата (1460—1495 сылларга)
* Муһаммад — Сибииргэ Тайбуҕа мурзата (1495—1502 сылларга)
* Ангиш (Агиш) — Абалак уола, Муһаммад Тайбуҕа быраата
* Касым — Сибииргэ Тайбуҕа мурзата (1502—1530 сылларга)
* Бек-Булат — Сибииргэ Тайбуҕа мурзата (1555—1558 сылларга)
* Едигер — Сибииргэ Тайбуҕа мурзата (1530—1563 сылларга)
* Сейд Ахмед (1583—1588 сылларга)
# Чаккы

Чаккы — ынах сүөһү тириититтэн эбэтэр саарыттан тигиллибит этэрбэс.
# Төрүччү

Төрүччү — дьон уруулуу-аймахтыы сыһыаннарын көрдөрөр ойуу эбэтэр сурук. Үксүгэр киһи бэйэтэ үөскээбит аҕатын эбэтэр ийэтин ууһун чинчийэн суруйуута ааттанар. Төрүччүгэ хаан уруулар, тастыҥ аймахтар бары киирэллэр.
Төрүччү диэн эбии аймахтар ааттарын холбоһуктара ааттанар.
Былыр сахалар аан маҥнай биистэргэ арахсар эбиттэр. Ол курдук, хара маҥнайгыттан 3 биис баара - Омоҕой бииһэ, Эллэй бииһэ, Улуу Хоро бииһэ.
Биис 9 аҕа ууһуттан турар. Аҕа ууһа диэн биир өбүгэлээх (кини төрүт диэн ааттанар) улахан уруу-аймах холбоһуга.
Үйэ эбэтэр сүһүөх диэн төрүттэн ьахсыбыт көлүөнэлэр ааттаналлар.
    1-кы сүһүөх дьон - ийэ уонна аҕа.
    2-с сүһүөх дьон - оҕолор.
    3-с сүһүөх дьон - сиэннэр.
    4-с сүһүөх дьон - сиэнчэрдэр.
    5-с сүһүөх дьон - сыҕаннар.
    6-с сүһүөх дьон - сыҕанчардар.
    7-с сүһүөх дьон - ытыттар.
    8-с сүһүөх дьон - кэдьиэрдэр.
    9-с сүһүөх дьон - сыдьааннар.
Дьиэ кэргэн диэн кэргэннии дьон оҕолорун кытта холбоон ааттаналлар. Эр уонна ойох бэйэ бэйэлэригэр кэргэн диэн буолаллар. Бииргэ төрөөбүт оҕолор дьуорту (оҕолор) диэн ааттаналлар. Төрөппүт ийэтэ эбэ, аҕата - эһэ диэн буолаллар. Төрөппүт эбэтэ - хос эбэ, аҕата - хос эһэ. Дьуорту кыргыттартан улахан кыыс - аҕас, кырата - балыс диэн буолаллар. Дьуорту уолаттартан улахана бии диэн, кырата - ини. Уруу диэн чугас, хаан аймахтар. Аймах диэн уруулар холбоһуулара. Ырааҕынан эбэтэр умнуллубут аймахтар умсуор диэн буолаллар. Сурус (сурдьу) - дьиэ кэргэҥҥэ кыра саастаах уол.
Дьахтарга эрин ийэтэ ийэ хотун, аҕата - аҕа тойон диэн буолаллар. Эрин биитэ - бии тойон, инитэ - ини тойон; аҕаһа - аҕас хотун, балыһа - балсы хотун.
Эр киһиэхэ ойоҕун ийэтэ ийэ кылын диэн, аҕата аҕа кылын эбэтэр төркүт диэн буолар. Инитэ уонна биитэ ини кылын уонна бии кылын диэн буолаллар. Аҕас хотун, балыс хотун - ойоҕун аҕаһа уонна балыһа. Балыс хотун эбии күрэ дэнэр.
Кэргэннии дьон аҕалара бэйэ бэйэлэригэр түҥүр диэн буолаллар. Ходоҕой диэн ийэлэрэ ааттаналлар.
Күтүөт диэн кыыһын, аҕаһын эбэтэр балыһын эрэ ааттанар. Бииргэ төрөөбүт кыргыттар эрдэоэ бэйэ бэйэлэригэр биллэх диэн буолаллар. Улахан биллэх, кыра биллэх диэн арахсаллар. Бииргэ төрөөбүт уолаттар ойохторо: бэргэн - бии ойоҕо; бадьа - ини ойоҕо.
Абаҕа диэн аҕа биитэ (инитэ); таай - ийэ биитэ (инитэ). Абаҕа оҕолоро: абаҕа аҕас, абаҕа балыс, абаҕа бии, абаҕа ини. Аҕа эбэтэр ийэ аҕаһа (балыһа) эдьиий диэн буолар.
# Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич)

Протодьяконов Василий Андреевич — Кулантай (14.11.1912—04.05.1993) — саха сэбиэскэй суруйааччыта, түмэт уонна судаарыстыба диэйэтэлэ.

# Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич)
## Олоҕун олуктара

* 1912 сыл сэтинньи 14 күнүгэр билиҥҥи Уус-Алдан улууһугар Хоро нэhилиэгэр Нал диэн алааска төрөөбүтэ.
* ССРС Үрдүкү Сэбиэтин 2—3-с ыҥырыытын дьокутаата, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин 2—3-с ыҥырыытын дьокутаата.
* 1941—1947 сс. — Саха АССР үбүн миниистирэ.
* 1947—1949 сс. — Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бэрэссэдээтэлэ.
* 1949—1953 сс. — Саха АССР миниистирдэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
* Литературнай үлэтин 1932 сыллаахха саҕалаабыта.
* 1993 сыл ыам ыйын 4 күнүгэр өлбүтэ.
Протодьяконов литературнай критик быһыытынан эмиэ биллибитэ. Пьесалара: «В золотой тайге» (1940) геологтар тустарынан, «Партизан Морозов» (1942) Улуу Сэрии туһунан, «Манчаары» (1945) — трагедия, «Золотое зерно» (1947) тыа үлэһиттэрин туһунан, «Молодые сердца» (1955) тыа ыччатын туһунан, «На ледяных просторах» (1947), Суорун Омоллооннуун хоту булчуттарын туһунан, «Первые подснежники» (1960) тутуу үлэһиттэрин туһунан, «Кто твой друг?» (1963) оҕону иитии туһунан, «Манчаары» опера либреттотын (1963), биир аактаах пьесалары уо. д. а.

# Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич)
## Айымньылара

* Өлүөнэ кытылыгар: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1939. — 68 с.
* Партизан Морозов: Пьеса. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1943. — 128 с.
* Көмүстээх тайҕаҕа: Аҕыс хартыыналаах драма. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1947. — 66 с.
* Манчаары: Драма. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1948. — 60 с.
* Көмүс туорах: Пьеса: — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1950. — 62 с.
* Кэскил: Сэһэннэр уонна кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1961. — 232 с.
* Бэлиэ кэмнэр пьесалара. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1961. — 76 с.
* Аҕатын туйаҕын хатарыыһы: Кыра оҕолорго кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1971. — 40 с.
* Эргиллии: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1971. — 144 с.
* Көмүөл: Кэпсээннэр уонна сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1972. — 496 с.
* Сорсуннаах сонордьут. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1978. — 19 с.
* Силис тардыыта: Роман. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1980. — 304 с.
* Киһини итэҕэйэр буоллахха: Сэһэннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1982. — 296 с.
* Уот кыымнаах: Роман. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1987. — 296 с.
* Олох далааныгар: Ахтыылар, суолла5ы бэлиэтээhиннэр. - Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1992.-320 с.

# Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич)
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1992)

# Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич)
## Аатын үйэтитии

* М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет бастыҥ студеннарга анаан кини аатынан стипендия олохтообут (1993)
# Нидерлаан тыла

Нидерлаан тыла (de Nederlandse taal, het Nederlands нидерлааныы хайдах саҥарыллара (info), Нидерла́ндский язы́к) — нидерлааннар уонна фламандецтар тыллара, герман тылларыгар (арҕаа герман тылларын подгруппата) киирэр.
Нидерлаан тылын сороҕор голландскай эбэтэр фламандскай дииллэр. Дьиҥэр ити нидерлаан тылын диалегын бөлөхтөрүн ааттара. Голландия диэн Нидерлаанда уобалаһа, Фландрия — Бельгия уобалаһа.
Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.
# Хотугу многоборье

Тыйыс айылҕалаах Сахабыт сирин хотугу сиргэ олорор норуота күннэтэ дьарыктанар көрүҥнэриттэн хомуллубут – хотугу многоборье биэс көрүҥҥэ ыытыллар: үстэ төхтөрүйэн ойууга, сүүрүүгэ, сүгэни ыраахха, арканы таба быраҕыыга уонна наартаны ойууга.
Бастакы керунунэн Устэ техтеруйэн ойуу буолар. Бу керун былыр былыргаттан хотугу норуоттарга, ыытыллар курэхтэьии. Куннээги олохторугар, кута5а туспэт гына, тымныы кэмнэ уруйэлэри урдунэн сылдьарга, суурэн кэлэн биир атахтарынан биир атахтарыгар ыстаналлар. Ебугэлэрбит 3-4 миэтирэгэ диэри кэтиттээх уруйэлэри ыстаналлар уьу дииллэр. Ыстаналларын кууьурдээри курэхтэьии ыыталлар, уксун куобахтаан. Сиргэ хантан ыстаналларын бэлиэтииллэр уонна ким ыраах ыстаммыт кыайар.
Иккис керун ура5астаах сууруу.Курэхтэьиигэ эр дьон 3 км. Дьахталлар 2 км. Улахан уолаттар 3 км. Кыра о5олор 2 км. Уксун ура5астаах суурэллэр, устата-130см, эргинтэ-3см. Бу керун хотугу норуоттарга наадалаах буолар. Бултуулларыгар, тундрага баралларыгар, кинилэр куннэ 50-80 км тиийэ хаамаллар,эбэтэр суурэллэр. Табаьыттар куруук тундраны кэрийэ сылдьыахтарын наада. Ессе кинилэр 4-5 саастаах о5олорун бииргэ илдьэ сылдьаллар.
Уьус керун маамыкта(аркан) быра5ыыта. Маамыкта устата 30 миэтирэттэн уьун буолуо суохтаах. 15 миэтирэ ыраахтан 3 миэтирэ урдуктээх ура5аска быра5ан киллэриэхтээхтэр. Бу керун хотугу норуоттарга уксун кыра о5олорго ыытыллар. Кинилэр кыра эрдэхтэриттэн маамыктанан туттар буолаллар.9 саастарыгар тугуттары тутаталыыллар. 13 саастарыттан А5аларын кытта таба тутар буолаллар. Уонна маамыкта ерерге кемелеьеллер. Бу керун хаьан ба5ар ыытыллар.
Тердус – сугэни ыраахха быра5ыы. Сугэ ыйааьына 350 гр. урдуе суохтаах. Бу эр дьонно да, дьахталларга да наадалаах улэ тэрилэ буолар. Сугэтэ суох бир да киьи тыа5а тахсыбат. Уксун сугэни киьититтэн керен онороллоро, улахан, куустээх киьиэхэ – улахан сугэ, кыра киьиэхэ – кыра. Уонна хас биирди киьи бэйэтэ туспа сугэлээх буолаллар.
Уонна бэьис керун наарта ойуута. Улахан дьон 50 см. урдуктээх наарта ойоллор. Хотугу норуоттар куннээ5и олохторугар туттуллар.
# .lu

.lu диэн Лүксембург үрдүк таhымнаах ил домена.
# Араак (сулустар бөлөхтөрө)

Араак (лат. Cancer) — зодиак сулустарын бөлөҕө, Хахай уонна Игирэрэр ыккардыларынан баар.

# Араак (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объектар

* Араак α-та, арааб аата — Акубенс, ол аата «клешня». 4,3 улаханнаах.
* Араак ζ-та, икки хостоох сулус, 59,6 сыл периодтаах эргийэллэр.
* Дьааһыла, (Praesepe, М44) сулустар мустуулара, сороҕор "Тигээйи уйата" диэн ааттыыллар. 350 кэриҥэ сулустардаах. Биһигиттэн 525 сырдык сыла ыраах.
* M67 мустуу, Араак α-тыттан 1,8° арҕаа диэкки баар, биһигиттэн 2500 сырдык сыла ыраах уонна 500 сулустардаах.
* NGC 2664 уонна NGC 2678 мустуулар.
* Дьааһыла уонна Тарбыйахтар астеризм, Араак γ-та уонна Араак δ-та уонна Дьааһыла сулустар мустуулара.

# Араак (сулустар бөлөхтөрө)
## Кэтээн көрүү

Күн бу бөлөххө от ыйын 20 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан тохсунньуга уонна олунньуга ордук көстөр.

# Араак (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

2 тыһыынча сыл нөҥүө сайыҥҥы Күн туруута бу бөлөххө баара, ол иһин Хотугу тропик хос аата Араак тропига диэн.
Былыргы гириэктэн номохторуттан Араак Геракл иккис хорсун буһыытын кытта сибээстээх. Бары кыыллар Геракл диэкки эрдэхтэринэ Араак эрэ утары турбут уонна кинини атахха ытырбыт. Геракл атаҕынан тэпсэн өлөрбүт. Гера таҥара Гераклы абааһы көрөр буолан Араагы сулустар бөлөхтөрүгэр кубулуппут.
Араак γ-та уонна Араак δ-та, Тарбыйахтар диэн ааттаахтар, кинилэри уонна Дьааһыла диэн мустууну булт таҥарата Дионис халлааҥҥа таһаарбыт.
Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.
# The Sims 3

The Sims 3 — көмпүүтэр оонньуута, стратегия, аркада уонна олоҕу үтүктүү (симулятор) элэмиэннэрэ бааллар. The Sims Studio диэн тэрилтэ оҥорбут оонньуута. Бу оонньууга киһи дьиҥнээх орто американец олоҕун олорор курдук буолар. Оонньуур персонааһыҥ олоххо буолар быһылааннарга түбэһэр, эн салалтаҕынан ол-бу быһаарыныылары ылан олох эҥин араас мөкү да үчүгэй да өрүттэрин боруобалыан сөп.
# Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин сийиэстэрэ

Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин сийиэстэрэ - 1950-с сыллар бүтүүлэригэр былаас култуура үлэһиттэрин түмэргэ, иитэр үлэлэрин күүһүрдэргэ, нэһилиэнньэ култуураҕа тардыһыытыгар, көрдөбүллэрэ үрдээбитигэр сөп түбэһэргэ анаан сөп буола-буола улахан мунньахтары - сийиэстэри - ыҥырарга быһаарыы ылбыта.
Бу сийиэстэргэ култуура уонна ускуустуба сайдыытын хаамыылара, тирээн турар кыһалҕалар туһунан кэпсэтэллэрэ. Култуура тэрилтэлэрин бэрэстэбиитэллэрэ уонна оройуоннар (улуустар) култуураҕа салалталара бэйэлэрин этиилэрин киллэрэллэрэ, көрдөһүүлэрин тиксэрэллэрэ.
Бастакы 6 сийиэс сэбиэскэй кэмҥэ буолбута. Сэттис, бүтэһик сийиэс 2004 сыллаахха:
I сийиэс - 1959 с. II сийиэс - 1963 с. III сийиэс - 1967 с. IV сийиэс - 1973 с. V сийиэс - 1978 с. VI сийиэс - 1984 с. VII сийиэс - 2004 с.