yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чкалов (Ньурба улууһа)

Чкалов — Ньурба улууһун Акана нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Чкалов (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Акана нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# Realme 9 Pro+

Realme 9 Pro+ - 2022 сыллаахха тахсыбыт Realme тэрилтэ ортоку бүджетнай флагмана.
# Оҥхой (Үөһээ Бүлүү)

Оҥхой - Үөһээ Бүлүү улууһугар баар нэһилиэк.
Үөһээ Бүлүү кииниттэн 50 км ыраах, Бүлүү өрүс хаҥас өттүгэр сытар.
# Чикачев Андрей Васильевич

Чикачев Андрей Васильевич — саха живописеһа, Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

# Чикачев Андрей Васильевич
## Олоҕун олуктара

1967 с. муус устар 24 күнүгэр Ньурба улууһун Марха бөһүөлэгэр төрөөбүт.
1987 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1994 с. Уһук Илиннээҕи уус-уран инстутут живописнай салаатын бүтэрбитэ.

# Чикачев Андрей Васильевич
## Айар үлэтэ

Худуоһунньук куруук көстөр олоҕу хайдах эрэ кэтэһиллибэтэх өттүттэн көрдөрөр дьоҕурдаах. Бастакы тус быыстапката «Күн дьоно» («Люди Солнца») 2012 сыллаахха Ясная Полянаҕа, ол кэннэ Москваҕа РФ Государственнай Думатыгар, Санкт-Петербурга Гостинай Дворга, Россия киин куораттарыгар Саха Сирин Күннэрин чэрчитинэн көрдөрүллүбүттэрэ. 2013 сыл тохсунньу 17 күнүгэр Дьокуускайга НХМ быыстапкатын залыгар үлэлэрин тус быыстапката аһыллыбыт.

# Чикачев Андрей Васильевич
## Айар үлэтэ
##### Үлэлэрэ

* Күһүн (1996)
* Сайын (1996)
* Ыра санаа (1997)
* «Одуванчики. Три грации» (2002)
* «Эбэ о5ото» (2004)
* «Бэрт Бэргэнчэ» (2006)
* «Мунду бухатыыра» (2008)
* «Коббойдар»
* «Кемyс ардах» (2012)

# Чикачев Андрей Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ (2002)
# Зелимхан Бакаев сүтүүтэ

Зелимхан Бакаев сүтүүтэ Чечняҕа уонна Аан Дойдуга улахан айдаан аймалхан таһаарбыта. Арассыыйа полициаларга баччааҥҥы дылы уголовнай дьыала тэрийэллэриттэн аккаастаналлар.
Чечняҕа гейдары уонна лесбиянкалары утары репрессиялар ыытыллар кэмигэр сүппүт.

# Зелимхан Бакаев сүтүүтэ
## Өссө маны көр

* Зелимхан Закаев
# Бурдь Халифа

Бурдь Халифа (Burj Khalifa, араб. برج خليفة‎, Халифа талата) диэн Дубайга баар халлаан кирбээччи. Аан дойду бастыҥ үрдүк тутуута буолар. Үрдүгэ 828 миэтирэ, мантан шпилын уһуна 180 м. 163 этээстээх. Тутуу үлэтэ 2004 сыл балаҕан ыйын 21 саҕаламмыта уонна 2009 сыл алтынньы 1 бүппүтэ. 2010 сыл тохсунньу 4 үөрүүлээхтик арыллыбыта. Тутааччы тэрилтэ Skidmore, Owings & Merrill. Бас билээччи Emaar Properties. Бурдь Халифа ХАЭ иккис президенын шейх Халифа ибн Заид Аль Нахайян (1948-2022) аатынан ааттаммыта.
* Тутуу үлэтэ 2006 сыл олунньу
* 2006 атырдьах ыйын 29
* 2006 сэтинньи 11
* 2007 тохсунньу 2
* 2007 ахсынньы 4
* Тутуу үлэтэ 2008 кулун тутар 11
* 2008 ыам ыйын 8
* 2009 тохсунньу 21, шпиль уонна биэрии маастата эбилиннилэр
* 2010 тохсунньу 4, Дубай халлаан сурааһына, кэлин Бурдь Халифа көстөр
# Мэрилин Монро

Мэрилин Монро (ааҥл. Marilyn Monroe) (Бэс ыйын 1, 1926 – Атырдьах ыйын 5, 1962), төрөөбүт аата Норма Дьин Мортенсон (ааҥл. Norma Jeane Mortenson), диэн Америка актрисата, ырыаhыта, моделэ уонна секс симбола.

# Мэрилин Монро
## Фильмографията

| Сыл | Киинэ аата | Оруола | Оҥорооччу |
| 1947 | The Shocking Miss Pilgrim | Telephone Operator (uncredited) | George Seaton |
| 1947 | Dangerous Years | Evie | Arthur Pierson |
| 1948 | You Were Meant for Me | Flapper (uncredited) | Lloyd Bacon |
| 1948 | Scudda Hoo! Scudda Hay! | Betty (uncredited) | Hugh Herbert |
| 1948 | Green Grass of Wyoming | Square Dancer (uncredited) | Louis King |
| 1948 | Ladies of the Chorus | Peggy Martin | Phil Karfson |
| 1949 | Love Happy | Grunion's Client (uncredited) | David Miller |
| 1950 | A Ticket to Tomahawk | Clara (uncredited) | Richard Sale |
| 1950 | Right Cross | Dusky Ledoux (uncredited) | John Sturges |
| 1950 | The Fireball | Polly | Tay Garnett |
| 1950 | The Asphalt Jungle | Angela Phinlay | John Huston |
| 1950 | All About Eve | Miss Claudia Caswell | Joseph L. Mankiewicz |
| 1951 | Love Nest | Roberta Stevens | Joseph M. Newman |
| 1951 | Let's Make It Legal | Joyce Mannering | Richard Sale |
| 1951 | Home Town Story | Iris Martin | Arthur Pierson |
| 1951 | As Young as You Feel | Harriet | Harman Jones |
| 1952 | O. Henry's Full House | Streetwalker | Henry Koster |
| 1952 | Monkey Business | Lois Laurel | Howard Hawks |
| 1952 | Clash by Night | Peggy | Fritz Lang |
| 1952 | We're Not Married! | Anabel Norris | Edmund Goulding |
| 1952 | Don't Bother to Knock | Nell Forbes | Roy Baker |
| 1953 | Niagara | Rose Loomis | Henry Hathaway |
| 1953 | Gentlemen Prefer Blondes | Lorelei Lee | Howard Hawks |
| 1953 | How to Marry a Millionaire | Pola Debevoise | Jean Negulesco |
| 1954 | River of No Return | Kay Weston | Otto Preminger |
| 1954 | There's No Business Like Show Business | Vicky | Walter Lang |
| 1955 | The Seven Year Itch | The Girl | Billy Wilder |
| 1956 | Bus Stop | Cherie | Joshua Logan |
| 1957 | The Prince and the Showgirl | Elsie Marina | Laurence Olivier |
| 1959 | Some Like It Hot | Sugar Kane Kowalczyk | Billy Wilder |
| 1960 | Let's Make Love | Amanda Dell | George Cukor |
| 1961 | The Misfits | Roslyn Taber | John Huston |
| 1962 | Something's Got To Give (ситэтэ суох) | Ellen Wagstaff Arden | George Cukor |

# Мэрилин Монро
## Ырыалара

1948
* Ladies Of The Chorus : "Every Baby Needs A Da Da Daddy", "Anyone Can See I Love You", "Ladies Of The Chorus".
1953
* Niagara: "Kiss"
* Gentlemen Prefer Blondes: "Two Little Girls From Little Rock", "When Love Goes Wrong", "Bye Bye Baby", "Diamonds Are a Girl's Best Friend"
1954
* River of No Return: "I'm Gonna File My Claim", "One Silver Dollar", "Down In The Meadow", "River Of No Return"
* There's No Business Like Show Business: "Heatwave", "Lazy", "After You Get What You Want", "A Man Chases a Girl".
1956
* Bus Stop: "That Old Black Magic"
1959
* Some Like It Hot: "Some Like It Hot", "Runnin' Wild", "I Wanna Be Loved By You", "I'm Through With Love"
1960
* Let's Make Love: "My Heart Belongs To Daddy", "Specialization", "Let's Make Love"
# .cz

.cz диэн Чехия үрдүк таhымнаах ил домена.
# ADSL

ADSL (АДСЛ), (ааҥл. Asymmetric Digital Subscriber Line, ол эбэтэр Ассиметричнай цифровой сибээс линия), диэн АТСтан тахсар икки кабель, сүрүннээн телефон линията буолар. АДСЛ көмөтүнэн биир линияҕа телефон, интернет, факс, телевидения бары биир проводкаҕа баталлар, ону сплиттер диэн микросхемалаах тэрил уларытар (сплиттергэ Wi-Fi роутер, маршрутизатор, коммутатор, телевизор, телефон холбонор).
Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар саамай улахан АДСЛ линияны Verizon уонна AT&T, Европа дойдуларыгар T-Mobile, France Telecom, Арассыыйаҕа Ростелеком (Rostelecom), Саха Сиригэр Сахателеком.
# Түүҥҥү клуб

Түүҥҥү клуб (ол эбэтэр Түүнҥү клуб), специализированнай дьиэлэр эбэтэр миэстэлэр, дьон түүнүн дискотекалыы уонна арыгы иһэ кэлэллэригэр.
Түүҥҥү клубтар тематическай буолаллар, ол эбэтэр эдэр ыччат, саастаах дьон, гейдэр, лесбилар, буккаас, араас неформаллар тус туһунан сылдьаллар.
Сорох түүҥҥү клубтарга фейсконтроль уонна дресс код баар буолуон сөп.
Саамай элбэх уонна үчүгэй күүстээх үҥкүү битии оҥорор клубтар Нью Йорк, Берлин, Париж, Токио, Шанхай уонна Санкт Петербург куораттарга бааллар.
# Попова Мария Павловна

Попова Мария Павловна, (1915с Хоро нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха АССР үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.

# Попова Мария Павловна
## Олоҕун олуктара

Тохсунньу 31 күнүгэр 1915 с. Сунтаар улууhун Хоро нэhилиэгэр төрөөбүтэ, нуучча тылын уонна литературатын учуутала. 1935 сыллаахтан Сиэйэ оскуолатыгар алынкылаас учууталынан үлэтин саҕалаабыта. 1940-1958 сс. Ньурба улууhун Хаҥалаhыгар, онтон Сунтаар оскуолатын начаалынай кылаас учууталынан үлэлээбитэ.
1958-59 үөрэх дьылыгар Липецкай оскуола уопутунан уhатыллыбыт күннээх оскуола диэни тэрийээри Сунтаартан Күүкэйгэ көһөн тахсыбыттара. Бу сыл Мария Павловна оскуола сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлиир. Кэргэнинээн В.Д.Аввакумовтыын үлэни-хамнаhы саҥалыы саҕалаабыттара. Оскуолаҕа уус-уран самодеятельность, ырыа-үҥкүү ансамбыла тэриллибиттэрэ. Уhатыллыбыт күннээх оскуола статуhун ылан, үөрэнээччилэргэ кылаас таhынан үлэ тускуллаахтык тэриллибитэ.
Мария Павловна нуучча тылын үөрэтиигэ улахан болҕомтону уурбута. Учууталлар идэлэрин үрдэтэр институт үлэhиттэрин кытта ыкса сибээстээхтик үлэлиирэ. Үөрэтэр оҕолоругар кэрэни, үчүгэйи эрэ түстүүрэ, оҕолорго аламаҕай майгытынан үтүө өйдөбүлү хаалларбыта. Мария Павловна уһатыллыбыт күннээх үөрэтии уопутун туһунан 3 дакылаата учууталлар билиилэрин үрдэтэр институт биһирэбилин ылан өрөспүүбүлүкэҕэ тарҕатыллыбыта.
Мария Павловна туруорсуутунан, нэhилиэк Советын исполкомун быhаарыытынан, совхоз директора Журавлев С.М. өйөөhүнүнэн оскуола Мэлдьэкэттэн Күүкэй бөһүөлэгэр көһөрүллүбүтэ уонна уунан ититэр системаҕа киирбитэ. Оскуола материальнай базата, методическай матырыйааллара кэҥээбитэ.
Кутана нэһилиэгин олохтоох сэбиэтигэр элбэх төгүл дьокутаатынан быыбардаммыта. 1959-1965 сс. Күүкэй оскуолатыгар үлэлээбиттэрэ. Салгыы Хоро, Толоон оскуолаларыгар кэргэнинээн үлэлээбиттэрэ. 1969-70сс. Дьокуускай куорат 20 №-дээх оскуолатыгар алын кылаас учууталынан үлэлээн түмүктээбитэ.

# Попова Мария Павловна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха АССР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР үтүөлээх учуутала.
* “Аҕа дойду улуу сэриитин 1941-45 сс. килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл хаһаайына.
* Саха АССР Верховнай Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай Грамотатын хаһаайына.

# Попова Мария Павловна
## Аатын үйэтитии

Аввакумовтар учууталлар дьиэ кэргэннэрэ үлэлээн ааспыт үтүө сылларын үйэтитэн, кинилэр төрөппүт кыыстара 2014 сылтан сыл ахсын алын кылааһы бүтэрэр туйгун үөрэнээччигэ стипендия анаабыта.

# Попова Мария Павловна
## Кини туһунан суруйуулар

- “Учительская семья – хранитель лучших традиций” - // Күүкэй: сүүс саастаах оскуола сэһэнэ. – 2019с – 160 с
- Педагогическая энциклопедия III том - // 2005г стр 314
- Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара: Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно – // 2020с стр 399
- Күүкэй сайдыы, үүнүү суолунан - // Күүкэй үйэлэртэн үйэлэргэ – 2003с – стр 33
- А.К.Акимов аатынан Күүкэй орто оскуолата - // Сунтаар улууһугар норуот үөрэҕириитин сайдыыта – 2009 с стр 106
# Матаҕа

Матаҕа — хааһах арааһа. Тугу эмэ угарга эбэтэр кутарга аналлаах сүөһү эбэтэр балык тириититтэн оҥоһуллубут хаа. Холобур матаҕаҕа дьон өйүө аһылыгы, эбэтэр ойуун кумутун уонна дүҥүрүн угаллар эбит.
# Матвеева Раиса Семеновна

Матвеева Раиса Семеновна, (1958 с. от ыйын 24 күнэ, Сунтаар с., Саха АССР), РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Матвеева Раиса Семеновна
## Олоҕун олуктара

1958 с. от ыйын 24 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ
Мирнэй к. оскуолатын бүтэрбитэ
1979 с. Магаданнааҕы пед.институту үөрэнэн бүтэрэр
1979 с. - Сунтаардааҕы 1 №дээх оскуолаҕа алын кылаас учууталынан ананан педагогическай үлэтин саҕалыыр
1989 с. билиҥҥэ диэри – Сунтаардааҕы алын сүһүөх оскуолатын учуутала

# Матвеева Раиса Семеновна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

- РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
- 2006 с. Сунтаар улууһун баһылыгын гранын кыайыылааҕа
- Өрөспүүбүлүкэтээҕи IX учууталлар уонна педагогическай уопсастыба сийиэһин кыттыылааҕа
# Навахо

Наваахо (ааҥл. Navajo, бэйэлэрин Diné эбэтэр Naabeehó дэнэллэр) - Хотугу Америка саамай элбэх ахсааннаах олохтоох омуга.
Тыллара атабааскалар тылларын бөлөҕөр киирэр.
Ахсааннара 300048 киһи.

# Навахо
## Демография

| Сыл | Источник | Ахсааннара | Быһаарыылар |
| 1680 | James Mooney | 8.000 | быһа холоон |
| 1867 | биллибэт | 7.300 | |
| 1890 | Биэрэпис | 17.204 | алҕастаах |
| 1900 | Биэрэпис | 19.000 | алҕастаах |
| 1910 | Биэрэпис | 22.455 | |
| 1923 | АХШ индеецтэрин тэрилтэтэ | 30.000 | быһа холоон |
| 1930 | Биэрэпис | 39.064 | |
| 1937 | АХШ индеецтэрин тэрилтэтэ | 44.304 | |
| 2000 | Биэрэпис | 269.000 | |
| 2005 | Биэрэпис | 338.443 | |
# 1180-с

1180-с сыллар.
* Игорь Святославич кинэээс половецтары утары бохуокка баран өлбүт, бу туһунан Слово о полку Игореве суруллубут (1185).
* Иккис Болгар саарыстыбата (1185—1396).
* Үһүс Кириэстээх бохуот (1189—1192).
# Йаанка Купаала

Йаанка Купаала (Я́нка Купа́ла, дьиҥнээх аата Ива́н Домини́кович Луце́вич, белор. Іва́н Даміні́кавіч Луцэ́віч; 1882—1942) — белоруус поэта, драматуура, публицииһэ.
Белоруус литератууратын классига. БССР Норуодунай поэта (1925). БССР Наукатын Академиятын (1928) уонна УССР НА (1929) академига. Сталин бириэмийэтин бастакы истиэпэннээх лауреаата (1941).

# Йаанка Купаала
## Олоҕун олуктара

Беларусь Минскэй уобалаһыгар Вязынка дэриэбинэҕэ (билигин Молодечно оройуона) бэс ыйын 25 күнүгэр (эргэ истиилинэн от ыйын 7) 1882 сыллаахха Доминик Онуфриевич уонна Бенигна Ивановна Волосевич Луцевичтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
Төрөппүттэрэ дьадайбыт белорус шляхтатын ууһуттан төрүттээхтэр этэ.

# Йаанка Купаала
## Библиография
### Хоһооннорун хомуурунньуктара

* «Жалейка» (белор. «Жалейка», 1908)
* «Гусляр» (белор. «Гусьляр», 1910)
* «Дорогой жизни» (белор. «Шляхам жыцьця», 1913)
* «Наследие» (белор. «Спадчына», 1922)
* «Безымянное» (белор. «Безназоўнае», 1925)
* «Отцветание» (белор. «Адцьвітаньне», 1930)
* «Песня строительству» (белор. «Песня будаўніцтву», 1936)
* «Белоруссии орденоносной» (белор. «Беларусі ардэнаноснай», 1937)
* «От сердца» (белор. «Ад сэрца», 1940)
* «Белорусским партизанам» (белор. «Беларускім партызанам», 1940)

# Йаанка Купаала
## Библиография
### Поэмалара

* «Зимой» (белор. «Зімою», 1907)
* «Никому» (белор. «Нікому», 1907)
* «Калека» (белор. «Калека», 1907)
* «Расплата любовью» (белор. «Адплата каханнем», 1907)
* «В Пилиповку» (белор. «У Піліпаўку», 1908)
* «За что?» (белор. «За што?», 1908)
* «Извечная песня» (белор. «Адвечная песьня», 1908)
* «Курган» (белор. «Курган», 1910)
* «Сон на кургане» (белор. «Сон на кургане», 1910)
* «В Сочельник» (белор. «На Куцьцю», 1911)
* «На Деды» (белор. «На Дзяды», 1911)
* «Бондаровна» (белор. «Бандароўна», 1913)
* «Могила льва» (белор. «Магіла льва», 1913)
* «Она и я» (белор. «Яна і я», 1913)
* «На привале» (белор. «На папасе», 1913)
* «Безымянное» (белор. «Безназоўнае», 1924)
* «Из юбилейных настроений» (белор. «З угодкавых настрояў», 1927)
* «Над рекой Орессой» (белор. «Над ракой Арэсай», 1933)
* «Тарасова доля» (белор. «Тарасава доля», 1939)

# Йаанка Купаала
## Библиография
### Пьесалара

* «Павлинка» (белор. «Паўлінка», 1912)
* «Примаки» (белор. «Прымакі», 1913)
* «Раскиданное гнездо» (белор. «Раскіданае гняздо», 1913)
* «Здешние» (белор. «Тутэйшыя», 1922)

# Йаанка Купаала
## Экранизация

* 1971 — Могила льва (реж. Валерий Рубинчик)
# Яковлев Илья Ильич

Яковлев Илья Ильич (1920 с., атырдьах ыйын 2 күнэ, Кыыллаах нэһилиэгэ, Өлүөхүмэ оройуона, Саха АССР – 1974 с. алтынньы 6 күнэ) — Кыһыл Сулус уордьана кавалера, старшай лейтенант, Саха АССР үтүөлээх учуутала

# Яковлев Илья Ильич
## Олоҕун олуктара

1920 сыллааха Өлүөхүмэ оройуонун Кыыллаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1940 сыл тохсунньутугар Саха сирин комсомола финскэй сэриигэ кыттарга 150 киһилээх хайыһардьыттар комсомольскай батальоннарын ыыппыта. Ол батальон састаабыгар Дьокуускайдааҕы пединститут оробуочай факультетын 3-с куурсун студена Яковлев И.И. киллэриллибитэ. Новосибирскай куоракка хайыһардьыттар батальоннарыттан элбэх доброволец Кыһыл Аармыйа уонна Байыаннай Салгын Флотун байыаннай училищетыгар сүүмэрдэнэн ылыллыбыттара. Илья Ильич Новосибирскайдааҕы пехотнай училищеҕа түбэспитэ. 1941 сыл бэс ыйыгар үөрэҕин бүтэрэн, Арҕааҥҥы фронт резервэтигэр ыытыллыбыта. Яковлев И.И. саппаас стрелковай биригээдэ офицерын быһыытынан элбэх байыаннай эшелоннары фроҥҥа арыаллаабыта: бастаан Наро-Фоминскай куорат оройуонугар – латышскай стрелковай дивизияҕа, онтон Волховскай фроҥҥа – 3-с гвардейскай стрелковай корпуска, үһүһүн Старая Русса куорат оройуонугар – 74-с муора пехотатын биригээдэтигэр. Лейтенат Яковлев И.И. командование быһаарыытынан муора пехотатын биригээдэтин дьаһалыгар хаалларыллан, 74-с разведрота хамандьыырынан анаммыта. 1942 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр биһиги оборонабыт түмүгэр дьоһун суолталаах баһылыыр үрдэли өстөөхтөртөн сэриилээн ылыыга бааһырбыта. Соторунан хабыр кыргыһыыларга аҕыйаабыт 74-с муора пехотатын биригээдэтэ сынньалаҥҥа уонна уларытан тэриллиигэ Ивановскай уобалас Шуя куоратыгар тааһаарыллыбыта. Манна биригээдэ саҥа күүстэри, бойобуой техниканы ылан, 292-с стрелковай дивизияҕа уларытан тэриллибитэ. Дивизия 1942 сыл балаҕан ыйыгар Волгаҕа Сталинград оройуонугар туһаайыытынан тахсыбыт фашистары утары быраҕыллыбыта. 380-с туспа мотострелковай разведрота хамандьыыра Яковлев И.И. өстөөх куйахтаах күүстэрин утары хаан тохтуулаах, кырыктаах хабыр киирсиигэ кыттыбыта. 1942 сыл балаҕан ыйын 209 күнүгэр Яковлев И.И. Кузьмичи станция оройуонугар ыараханнык бааһырбыта уонна тыылга көһөрүллүбүтэ.
1944 сыллаахха лейтенант Яковлев И.И. аармыйаттан босхоломмута уонна төрөөбүт-үөскээбит Сахатын сиригэр эргиллэн кэлбитэ. Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэриэҕиттэн норуот үөрэҕириитин салаатыгар эҥкилэ суох үлэлээбитэ. Сиэйэ орто оскуолатын дириэктэринэн, Сунтаар интернат оскуолатын завуһунан үлэлээбитэ. Саха АССР үтүөлээх учуутала бочуоттаах аата иҥэриллибитэ. Сэрии уонна үлэ бэтэрээнэ Яковлев И.И. 1974 сыл алтынньы 6 күнүгэр олохтон туораабыта

# Яковлев Илья Ильич
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Кыһыл сулус уордьан кавалера
* Саха АССР үтүөлээх учуутала

# Яковлев Илья Ильич
## Кини туһунан

* Яковлева А., Күлүмнүүр сарыал. [Аҕа дойду сэриитин бэтэрээнэ, Сунтаар улууһун олохтооҕо, учуутал Илья Ильич Яковлев туһунан ахтыы] - : , //Алгыс. . - 2008. - N 2-C. 42-43;
* Мэлдьи олох инники күөнүгэр // Назаров И.Т. Сунтаар улууһун учууталлара Аҕа дойду улуу сэриитигэр кыттыылара // Сахаполиграфиздат. – 61-63с
# Арифметическай прогрессия
## Утумнар

Ууруктаах чорбохтоммот чыыһылалары, улаатан иһэллэрин курдук, субуруччу суруйоҕуҥ. Маҥнайгы чыыhыла – 2, иккис – 4, үhүc – 6, төдүс -8 ... Оччоҕо манны кутум тахсар:
$2;4;6;8;....$
Бу утумҥа бэhис миэстэҕэ 10 чыыhыла, онуска 20 чыыhыла, сүүhүскэ 200 чыыhыла туруохтааҕа көстөн турар. Уопсайынан, ханнык баҕарар n натуральнай чыыhылаҕа туhаанаhар ууруктаах чорбохтоммот чыыhыла 2n тэҥ.
Өссө биир утумна көрүөҕүҥ. 1 чыыhыла ахсаанньыктаах сөптөөх бытарыктары, куччаан иhэллэрин курдук, субуруччу суруйуоҕүҥ: ${\frac {1}{2}}$; ${\frac {1}{3}}$; ${\frac {1}{4}}$; ${\frac {1}{5}}$; ${\frac {1}{6}}$; … .
Ханнык баҕарар n натуральнай чыыhылаҕа туhааннарhар бытарык ${\frac {1}{n+1}}$ тэҥ. Кырдьык, алтыс миэтэҕэ ${\frac {1}{7}}$ бытарык туруохтаах, отутуска - ${\frac {1}{31}}$ бытары, тыhыынчаhыска - ${\frac {1}{1001}}$ бытарык.
Утуму үөскэтэр чыыhылалар туhааннааҕынан утум маҥнайгы, иккис, үhүс, төрдүс… чилиэннэрэ дэнэллэр. Утум чилиэннэрин үксүн ол чилиэннэр кэриэкэ нүөмэрдэрин көрдөрөр индекстээх букваларынан бэлиэтииллэр.
Холобур, $a_{1}$, $a_{2}$, $a_{3}$, $a_{4}$ … (“a биирис, а иккис, а үhүc, а төрдүс” … диэн ааҕаллар). Уопсайынан, утум n нүөмэрдээх чилиэнэн, этэллэрин курдук, утум n-ис члиэнин, аn диэн бэлиэтииллэр. Утуму бэйэтин (aₙ) диэн бэлиэтиир буолуохпут.
Утум бүтэр ахсааннаах чилиэннээх буолуон сөп. Оннук утум бүтэр утум диэн ааттанар. Холобур, икки сыыппаралаах чыыhылалартан турар
$10;11;12;13;...;98;99$ утум – бүтэр утум.
Утуму биэрэргэ, утум ханнык баҕарар нүөмэрдээх чилиэнин хайдах булары ыйыахха наада.
Утуму үгүстүк ол утум n-ис чилиэнин формулатынан биэрэллэр. Холобур, ууруктаах чорбохтоммот чыыhылалар утумнарын $a_{n}=2n$ формуланан биэриэххэ сөп, 1-гэ тэҥ ахсаанньыктаах сөптөөх бытарыктар утумнарын –
$b_{n}$= ${\frac {1}{n+1}}$ формуланан. Атын холобурдары аҕалыаҕыҥ.

# Арифметическай прогрессия
## 1 холобур.

Утум $y_{n}=n^{2}-3n$ формуланан бэриллэр буоллун. n оннугар 1, 2, 3, 4, 5… натуральнай чыыhылалары туруортаан, ылабыт:
$y_{1}=-2,$ $y_{2}=-2,$$y_{3}=0,$ $y_{4}=4,$ $y_{5}=10,$ … .
Бу утум маннык саҕаланар: -2; -2; 0; 4; 10; …

# Арифметическай прогрессия
## 2 холобур.

Утум $x_{n}=(-1)^{n}\centerdot 10$ формуланан бэриллэр буоллун. Утум чорбохтонор нүөмэрдээх бары чилиэннэрэ – 10-ҥа тэҥнэр, оттон чорбохтоммот нүөмэрдээхтэрэ 10-ҥа тэҥнэр:
$x_{1}=-10;x_{2}=10;x_{3}=-10;x_{4}=10,....$
Онон маннык саҕаланар: $-10;10;-10;10;-10;...$ $.$
Утум ханнык баҕарар чилиэнин, ханныктан эрэ саҕалаан, ол иннинээҕи (биир эбэтэр хас да) чилиэннэр көмөлөрүнэн этэр формула рекуррентнай формула дэнэр (recurro – төҥнүөххэ диэн латинскай тылтан).

# Арифметическай прогрессия
## Xос быһаарыы

* Алгебра 9 кылаас. Автордара Ю. Н. Макарычев, Н. Г. Миндюк, К.И. Нешков, С. Б. Суворова. Нууччалыыттан сахалыы тыбаастата И.Г. Егоров.

# Арифметическай прогрессия
## Туhаныллыбыт сирдэр

* Утум
* Формула
* Натуральнай чыыhылаҕа
Ысттатыйаны суруйда Анисимов Александр Николаевич ФИИТ-17

# Арифметическай прогрессия
## Өссө маны көр

* Геометрическай прогрессия
# Евсеев Василий Никитич

Евсеев Василий Никитич (1927 с., Тойбохой с., Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2010 с.), РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, Ем.Ярославскай аатынан бириэмийэ лауреата, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо.

# Евсеев Василий Никитич
## Олоҕун олуктара

1927 сыллаахха Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Тойбохой оскуолатын бүтэрбитэ. Холкуоска үлэлээбитэ.
1954 сыллаахха Дьокуускайга педагогическай институту историк идэлээх бүтэрбитэ. Педагогическай үлэ биллиилээх маастара, энтузиаст-педагог, психолог, новатор. Оҕо эрдэҕиттэн уруһуйдьут, музыкант, ырыаһыт, үҥкүүһүт, үлэтин аан бастаан пионер баһаатайыттан саҕалаабыта. Ити иннигэр Бүлүү педтехникумун туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. Оҕо дьиэтигэр иитээччинэн, онтон директорынан үлэлээбитэ. Оҕо дьиэтэ оскуола-интернакка уларытыллан тэриллибитин кэннэ, үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн, онтон уһун бириэмэҕэ дириэктэринэн үлэлээбитэ. Тойбохой оскуола-интерната үөрэтии-иитии үлэ бары көрүҥҥнэригэр Өрөспүүбүлүкэ көрүүлэригэр хас да сыл бастаабыта.
Оҕо коллективын табан салайар, улахан опыттаах салайааччыны Бордоҥ орто оскуолатыгар дириэктэринэр ыыталлар. Кылгас кэмҥэ оскуоланы материальнай уонна үөрэтии-иитии өттүнэн оройуон биир үчүгэй үлэлээх оскуолаларын ахсааныгар таһаарбыта. Ити кэнниттэн , коллектив туруорсуутунан, Евсеев В.Н. Тойбохойго оскуола-интэринээтигэр эмиэ төннөрөллөр. Ити бириэмэҕэ оскуола-интэринээт төттөрү оҕо дьиэтигэр төннөрүллэр. Иитээччилэр олороллоругар анаан типовой дьиэлэр, остолобуой, спортивнай саал тутуллаллара.
В.Н. Евсеев оройуон общественноһа билинэринэн, бастыҥтан бастыҥ, опыттаах педагогтарыттан биирдэстэрэ, үөрэтии-иитии боппуруостарын муҥутуурдук баһылаабыт педагогическай үлэ чахчылаах маастара этэ

# Евсеев Василий Никитич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
* ССРС үөрэҕириитин туйгуна.
* Норуот үөрэҕириитин туйгуна

# Евсеев Василий Никитич
## Кини туһунан

1. Иванов В., Учуутал убайбар махталым. [Евсеев Василий Никитич музыка учууталын туһунан ахтыы] - : , //Сэһэн тоҕой. . - 2008. - От ыйын 24 күнэ-С. 3;
2. Назарова Л., Иһирэх майгылаах, муударай салайааччы. [РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, ССРС уонна РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, А. В. Луначарскай аатынан бириэмийэ лауреата, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах гражданина Василий Никитич Евсеев төрөөбүтэ 90 сылыгар] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2017. - Бэс ыйын 16 күнэ-С. 5;
# Саврань

Саврань (укр. Саврань) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 616 (2011).
# .bf

.bf диэн Буркина Фасо үрдүк таhымнаах ил домена.
# Улахан Ботуобуйа

Улахан Ботуобуйа үрэх. Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 459 км. Тардыытын иэнэ 17500 кв.км.
Өлүөнэ хаптал хайалаах сиринэн устар. Уу ороскуота сөкүүндэҕэ 40 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Тардыытыгар албаас үөскээбит сирэ. Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: Дьункун (108 км.) уонна Куруҥ Дьункн (93 км.)

# Улахан Ботуобуйа
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Сардаҥа

Сырдык сардаҥата геометрия оптикатыгар - линия, ол устугар сырдык энергията ааһар. Чуолкайдаатахха, туора размера кыараҕас сырдык пучога буолар. Геометрическай оптика тутуллаах өйдөбүлэ буолар. Ол өйдөбүлүгэр туора сытар размерыттан тутулуга суох диэн быһаарыллар.
# 945

945 сыл

# 945
## Туох буолбута

* Тохсунньу 27 — Константин VII хос баһылыктарын Стефаны уонна Константины суулларан манаахтыы ыыппыт, Византия импиэрийэтин соҕотох баһылыга буолбут.
# Готовцева Марфа Иннокентьевна

Готовцева Марфа Иннокентьевна (1926—2001 сс.) — Дьоруой Ийэ.
Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгиттэн төрүттээх, 1973 сылтан Герой Ийэ. Кэргэнинээн Бережнов Егор Петровичтыын 10 оҕолоохтор.
# .bg

.bg диэн Болгария үрдүк таhымнаах ил домена.