yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Янцзы

Халыып:Chinese
Янцзы Кытай уонна Азия ордук уһун өрүһэ, уһутунан аан дойдуга үһүс (Нил уонна Амазонка кэнниттэн).Кытай цивилизациятын төрөөбүт сиринэн ааҕыллар.
Уһуна 6,300 километр уонна Кытай арҕаа провинцияларыттан Илин Кытай байҕалыгар дылы барар.

# Янцзы
## Атын сигэлэр

* Янзцы өрүс көстүүлэрэ
* Янцзы өрүс устунан айанньык
# ГУСМП арыы

ГУСМП арыы - Халыма өрүс төрдүгэр сытар арыы. XVII үйэ ортотугар арыллыбыта. Хотугу муораннан сылдьыы сүрүн дьаһалтатын (ГУСМП) аатынан ааттаммыта.

# ГУСМП арыы
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# .vg

.vg диэн Британия Виргин арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арассыыйа бэрэсидьиэнигэр бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арассыыйа бэрэсидьиэнигэр бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтэ (Россия президеныгар Саха Республикатын бастайааннай представительствота) - Москубаҕа баар Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэстэбиитэлистибэтэ, Саха Сирин бырабыыталыстыбатын систематыгар киирэр, Саха Сирин президенын хонтуруолунан үлэлиир.
Аан бастаан 1922 сыл кулун тутар 16 күнүгэр арыллыбыта.
Билигин Москва куоракка Мясницкий проезд 3/26 аадырыска баар. "Красные Ворота" станциятыттан 20 миэтирэҕэ турар.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арассыыйа бэрэсидьиэнигэр бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтэ
## Официальнай страницата

http://sakha.msk.ru Архыыптаммыт 2013, Ыам ыйын 18 күнүгэр.
# Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Бэһис Малдьаҕар нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кытыл-Дьура.
Улуус кииниттэн 216 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 514 киһи (2007 сыл).

# Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

Агдаакы. Урут Арҕаа Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Борисов аҕа ууһа, Хачыкаат аҕа ууһа, Тополь (Шадриннар) аҕа ууһа

# Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Никифоров Исай Прокопьевич (01.05.1915—03.09.1976) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
    Федоров Василий Игнатьевич (1933 с. муус устар 27 к. төр.) — история билимнэрин доктора.
# Назаров Илья Иванович

Назаров Илья Иванович - уус.
1889 с. төрөөбүт.
Нэһилиэккэ, оройуоҥҥа биллибит улахан уус. Техника тохтоло суох үлэлииригэр колхозка өр сылларга үрдүк таһаарыылаах үлэтинэн Бүтүн Союзтааҕы Тыа Хаһаайыстыбатын Быыстапкатын үс төгүллээх кыттыылааҕа, медалиһа буолбута.
1947 с. «Бочуот Знага» орденынан наҕараадаламмыта.
1958 с. өлбүт.
# Сыҥаан

Сыгаан - асаһынан кэпсэлгэ киирбит Бүтэйдээх киһитэ.
Улуу баайдар Поповтар аатырар урууларыгар аһастаахтар күрэстэригэр икки кыайыылаах киһи уос номоҕо буолан билиҥҥэ дылы кэпсэнэн кэлбиттэр. "Ойбон арыы" диэн ааттаан ууллубуг арыыны иһэрдэллэр эбит. Биир урууга Сыгаан 1 боппууда (8 киилэ) арыыны иһэн баран астыммакка эбии көрдөөбүтүн ытык кырдьаҕастар боппуттар.
Иккис урууга Үөһэ Алтан Боодой диэн киһитэ 9 мээрэй арыыны иһэн баран онуһун көрдөөбүтүн биэрбэтэхтэр.
# Тауйск

Тауйск диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. 1653 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 319 (2021). Олаттан ырааҕа 150 км, Магадантан 103 км.
# Илиргытгын

Илиргытгын. Халыма намталын хотугу уһугар баар күөл. Иэнэ 115 кв.км. Тардыытын иэнэ 1500 кв.км. Уһуна 16 км, кэтитэ 11 км. Күөлтэн Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр Вотпваам үрэх тахсар.

# Илиргытгын
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
# 1633

1633 сыл.

# 1633
## Туох буолбута

* Палицын Андрей — Мангазея остуруогун бойобуодата, нууччалартан аан бастаан Өлүөнэ өрүс туһунан Москубаҕа биллэрбит.
«Златокипящая государева вотчина» буолуох сир диэбит, Өлүөнэ өрүс ойуутун оҥорторбут, уонна ол ойуу роспиһигар саха, тоҥус уонна бүрээт элбэх уустарын аатын тиһиктээбит.
* Олунньу 13 — Галилео Галилей Риимҥэ инквизиция суутугар тиийбит.
* Бэс ыйын 16 — Инквизиция суута Галилео Галилей туһунан быһаарыныы ылыммыт күнэ. Биэс хонон баран бу быһаарыыны бэйэтигэр тиэрдибиттэр.
* Бэс ыйын 22 — Римҥэ инквизиция суутугар буруйдаммыт Галилео Галилей Сир Күн тула эргийэр диэн бэйэтин тылларыттан батыммыт.
# Акгюль, Таха

Таха Акгюль (туур. Taha Akgül, 1990 сыллаахха сэтинньи 22 күнэ төрөөбүт) — турок тустууга, Олмипиада чөмпүйүөнэ, аан дойду икки төгүллээх чөмпүйүөнэ, Европа алта төгүллээх чөмпүйүөнэ (2012, 2013, 2014, 2017, 2018, 2019) уонна 2015 сыллааҕы Европа Оонньууларын чөмпүйүөнэ.

# Акгюль, Таха
## Биографията

1990 сыллаахха Турцияҕа Сивасе диэн сиргэ төрөөбүт.
2010 с. Сир ортото байҕал оонньууларыгар уонна ыччаттар аан дойдутааҕы чөмпүйэнээттэригэр үрүҥ көмүс призер буолбута. 2011 с. норуоттар икки ардыларынааҕы биллэр күрэхтэргэ боруонса мэтээллэри ылбыта — Стамбулга Яшара Догу мемориал турнирыгар уонна Минскэй куоракка Александр Медведь турнирыгар. 2012 с. Европа чөмпүйүөнэ буолбута, ол эрээри Лондоннааҕы Олимпиадаҕа 8-с миэстэҕэ тиксибитэ 2013 с. Европа, Универсиада уонна Сир ортото байҕал чөмпүйүөнэ буолбута, Аан дойду Куубагар, Яшар Догу мемориалыгар бастаабыта, Аан дойду чөмпүйэнээтигэр үһүс миэстэҕэ тиксибитэ. 2014 с. Яшар Догу мемориалыгар иккиһин бастаабыта, ону таһынан Аан дойду уонна Европа чөмпүйүөнэ буолбута. 2015 с. Европа Оонньууларын уонна Аан дойду чөмпүйүөнэ буолбута. 2016 с. Рио-де-Жанейро куоракка ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпия ооннууларыгар бастаабыта. 2017 с. Европа Чөмпүйэнээтигэр кыайбыта уонна Аан дойду чөмпүйэнээтигэр 2-с буолбута. 2018 с. Европа чөмпүйүөнэ буолбута. 2019 с. Европа чөмпүйэнээтигэр 6-с төгүлүн бастаабыта.
2019 сыллаахха Казахстан куоракка ыытыллыбыт Олимпиала иннинээҕи чөмпүйэнээккэ 125 кг Таха Акгюль үрүҥ көмүс мэтээли ылан, Олимпиадаҕа барар лиссиэнсийэни ылбыта.

# Акгюль, Таха
## Билинии

2016 с. Турцияҕа "Сыл спортсмена" ааты ылбыта
# Кууба

Кууба (нууч. (киирии) губа) — баһыгар өрүс тамахтаах уһун синньигэс муора хомото.

# Кууба
## Ылыллыбыт сирэ

* География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Тигрис

Тигрис диэн Месопотамия икки улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ, илинэ. Соҕуруулуу-илин Түркийэ хайаларыттан Ирак устун сүүрэр.
# Сэлээрчэх

Сэлээр диэн мээнэ ол-бу, буолар-буолбат тылга тииһэ сылдьар, ону-маны туһата суоҕу саҥарара элбэх киһини этэллэр. Көтүөккэлэс, чэпчэки майгылаах, тыал үрбүтүн хоту салаллан иһэр санаалаах, уу-хаар кэпсээннээх киһини сэлээр киһи дииллэр.
Сэлээр киһи диэн киһи эрэммэт киһитэ, субу тутан туран атыны туойан турдаҕына да көҥүлэ. Маннык майгы уратыта дьахталларга биллэрэ ордук элбэҕинэн кинилэри үөҕүүгэ элбэхтик туттуллар.
Сэлээрчэх диэн аһара чэпчэки майгыланыыны, дьахтар бииртэн биир эр киһиэхэ көтүөккэлии сылдьыытын сэмэлээһин ааттанар. Итини тэҥэ көрү-нары эрэ батыһар чэпчэки майгылаах дьахтары эмиэ этэллэр. Бу тыл куһаҕаны биллэрэр суолтата былыргытыттан кыратык даҕаны уларыйан көрө илик. Чэпчэки майгыланыыны биллэрэрин иһин дьахталлар, бу тылы чахчы сөбүлээбэттэр.
Билигин сэлээрчэх буолуу элбээн, сатайан турар. Үөрэхтэнэн эргэ барбакка сылдьар эдэр дьахталлар элбээһиннэрэ онно олук буолар. Ол курдук эт-сиин көрдөбүлэ амтаһыйбыт эдэр дьахтарга ордук күүстээҕинэн бииртэн-биир быстах сыһыаннаһыыларга, боруобалаһыыга киирэн биэрэн иһэллэрэ, сэлээрчэхтэр элбииллэрин үөскэтэр.
Сахалар олохторун үөрэҕэ сэлээрчэх буолууну сөбүлээбэт, куһаҕан быһыыга киллэрэр. Ол курдук дьахтар саҥаны айыыга баҕа санааланыыта аһара барыыта, ону ситиһиигэ турунара, саҥаттан саҥа эр киһини боруобалааһыҥҥа урутаан тиийэр кыахтааҕа, олоҕу чэпчэкитик сыаналыырыгар тириэрдиэн сөп. Ол курдук дьахтар эр киһини боруобалааһыҥҥа саҥаны арыйара, айыыны оҥороро олох үөрэҕинэн сэмэлэнэр. Ол иһин “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх бу балаһыанньаҕа туттулуннаҕына эрэ табыллар.
Сэлээрчэххэ кубулуйбут дьахтар ыал буолан, оҕо төрөтөн омук сайдыытыгар тириэрдэр кыаҕа аҕыйыыр. Элбэх эдэр дьахталлар сэлээрчэхтэнэ сылдьыылара омук эстиитигэр тириэриэн сөп. Ол курдук манныкка тиийбит дьахтар араас ыарыылаах оҕону төрөтөрүттэн уонна оҕотун киһилии быһыыланыыга кыайан ииппэтиттэн, аһара барар майгылаах оҥоруон сөбүттэн, сиэннэрин көрөрө уустугурар кыахтаах.
Сэлээрчэх диэн дьахтары анаан-минээн үөхсэр тылбыт. Элбэх туһата суох тыллаһар диэҥҥэ күүлэйдиирэ, эр дьону уларыта сылдьара элбэҕэ эмиэ эбиллэрин биллэрэр. (1,458).

# Сэлээрчэх
## Туһаныллыбыт литература

Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
# Ласков Иван Антонович

Ласков Иван Антонович (1941—1994) — нууччалыы уонна белорустуу суруйбут бэйиэт, сэһэнньит, литэрэтиирэ кириитигэ, тылбаасчыт. 1973 сылтан ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Хаим Ласков диэн раввин ыраах уруута.

# Ласков Иван Антонович
## Олоҕун кэрчиктэрэ

Бэс ыйын 6 күнүгэр 1941 сыллаахха Белоруссияҕа Гомель куоракка төрөөбүтэ. В.И. Ленин аатынан Белоруссиятааҕы университеты, М.Горькай аатынан Литературнай институту үөрэнэн бүтэрбитэ. Саха сиригэр 1971 с. олохсуйбут. "Молодежь Якутии" хаһыакка, Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар, "Полярная звезда" сурунаал редакциятыгар үлэлээбитэ. Нуучча уонна белорус тылынан суруйар. Нуучча тылыгар В. Гаврильева сэһэннэрин, Николай Якутскай "Из тьмы" сэһэнин, Анастасия Сыромятникова "Кыыс Хотун" романын тылбаастаабыта. Бэс ыйын 29 күнүгэр 1994 сыллаахха өлбүт.

# Ласков Иван Антонович
## Айымньылара

* Стихия: Лирика. - Минск, 1966
* Белое небо: Стихи. - Минск, 1969
* Хромец: Поэма. - Якутск, 1975
* Ивановы: Рассказы. - Якутск, 1979
* Пищальники не пищат: Повести. - Якутск, 1990
# Термокарст

Термокарст — ирбэт тоҥ тарҕаммыт уобаластарыгар сир аннынааҕы муус уонна муустаах боруода ирэрин кытары сибээстээх ньуур сиҥниитэ уонна дьиппинийиитэ. Т. климат сылыйыытыттан, тыаны кэрдэн, уоттаан, сири хорутан ньуур сылааһын балапсатын кэһэртэн үөскүүр. Т. рельеф араас көрүҥнэрин биэрэр: алаас, быллаар, куобах уоһа, дүөдэ, күөл оҥхойо, сиҥнии.

# Термокарст
## Ылыллыбыт сирэ

Саха сирин географията: Орто оскуола 9 кылааhыгар уорэнэр кинигэ/ И.И. Жирков, Г.Н. Максимов, О.М. Кривошапкина: -Дьокуускай: Бичик, 2002. -288 с.
# Түмэт транспорт

Түмэт транспорт диэн ыйыллыбыт кэминэн уонна сырыынан сылдьар, төлөбүрдээх, дьону таһар транспорт.
Түмэт транспорт көлөлөрө:
* Автобус
* Троллейбус
* Суксурҕа
* Трамвай
* Метро
* Тайаара
* Паром
* Фуникулёр
# Бавария (футбольнай кулууп)

"Бавария Мюнхен футбольнай кулууп" (ниэм. FC Bayern München; ниэмэстии: [ʔɛf tseː ˈbaɪɐn ˈmʏnçn̩]) — профессиональнай немецкэй Мюнхен куораттан төрүттээх футбольнай кулууп. 1900 сыллардаахха Германия Футбольнай сойууһун көмөтүнэн айыллыбыт. Германия уонна Аан Дойду үрдүнэн бастыҥ футбольнай куллутартан биирдэстэрэ буолар.
«Бавария» ХХ үйэҕэ ФИФА Аан дойду кулууптар рейтингыгар 3-с миэстэҕэ турар, Kicker сурунаал рейтингыгар - 4-с миэстэ. Ол курдук IFFHS Европа ХХ үйэ бастыҥ кулуптарын рейтингыгар - 5 миэстэ.
2019 сылга, "Бавария" Германия бастыҥтан бастыҥ футбольнай кулууба буолар. Кини 32 чемпионскай титулун, 20 Германия кубогын, 3 Европа чемпоннарын кубогын уонна 6 Лига чемпионов кубогын бас билээччи. 2013 сылга "Бавария" кулууптар Аан дойду чемпионатыгар кыайбыта.

# Бавария (футбольнай кулууп)
## Стадион

1945 сылга дылы "Бавария" Мюнхен куорат стадионугар ооньуур этэ. Аан дойду иккис сэриитин кэмигэр, стадион хаста даҕаны бомабардировкаҕа түбэспитэ.
1972 с. сайыҥҥы Олимпиада буоларыгар Мюнхенҥа 79 тыһыынча киһини батарар Олимпийский стадион туппуттара. Бу стадион 2002 с. диэри "Бавария" официальнай стадиона этэ.
2002 сылга «Мюнхеном 1860» кулууубу кытта кыттыһан «Альянц Арена» стадион тутуллубута. «Альянц Арена» УЕФА 4 категориятын стандартарыгар эппиэттиир.

# Бавария (футбольнай кулууп)
## Примечаниялар

* ↑ Official website of IFFHS: El Club del Siglo de Europa. Тургутулунна 27 Бэс ыйын 2014.

# Бавария (футбольнай кулууп)
## Ссылки

* Официальнай сайт(ааҥл.)(араб.)(исп.)(ниэм.)(нууч.)(дьоп.)
* "Бавария" туһунан нууччалыы тылынан портал
* "Бавария Мюнхен" Россия фан-сайта
# Чэгиэн турук күнэ (Саха Өрөспүүбүлүкэтэ)

Чэгиэн турук күнэ (нууч. Национальный день здоровья) — бэрэсидьиэн М.Е. Николаев ыйааҕынан 2000 сыллаахтан олунньу бүтэһик баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр.
Ыйаахха сурулларынан бу бэлиэ күн хас биирдии ыалга, үлэлиир кэлэктиипкэ уонна бүттүүн өрөспүүбүлүкэҕэ чөл туругу олохтуур соруктаах олохтоммут.
# Үөһээ Халыма (нэһилиэк)

Үөһээ Халыма нэһилиэк. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Верхнеколымскай.
Улуус кииниттэн 5 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 364 киһи (2007 сыл).

# Үөһээ Халыма (нэһилиэк)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1937 сыл тохсунньу 6 күнүгэр төрөөбүтэ Роббек Василий Афанасьевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, филология билимин доктора.

# Үөһээ Халыма (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Ыыс аат

Ыыс аат — хос аат көрүҥэ, киһини ыыстаан ааттыыр ааттара. Киһиэхэ мөкү, табыллыбатах өттүн бэлиэтии көрөн сыһыараллар. Ыыс ааты киһиэхэ атын киһи иҥэрэр. Сороҕор ханнык эмит кыра да сылтахтан, үксүгэр туһааннаах киһини сөбүлээбэт киһи ыыс ааты иҥэриэн уонна тарҕатыан сөп.
# Кытай тэрилтэлэрэ

Бу Кытай бөдөҥ тэрилтэлэрин тиһиктэрэ…
* BAW
* BYD
* BBK
* Baidu
* Brilliance China Auto
* CITIC
* Chery Automobile
* China Metallurgical Group Corporation
* China Mobile
* Dadi Auto
* Dongfeng
* First Automotive Works
* GOME
* Kashe
* Geely Automobile
* Great Wall Motors
* Gree
* Gonglie
* TEAC
* Haier
* Higer
* Hot Toys
* Huawei
* Lenovo
* Meizu
* Midea
* OPPO
* PetroChina
* SAIC Motor
* Seagull Camera
* Sinopec
* Tencent
* Trust-Mart
* Yanzhou Coal Mining
* MUDAN
* Ksmei
* Тяньши
* Кытай национальнай ниэп тэрилтэтэ
* Кытай национальнай химия тэрилтэтэ
# Палеоантроп

Палеоантроп (былыргы киһи) эбэтэр неандерталец - "өйдөөх киһи" (Homo sapiens) иннинэ аҕай олорбут киһи. Палеоантроптар олорбут сирдэрин хаһыылара көрдөрөрүнэн саамай былыргы неандертааллар 200 тыһ. сыл ынараа өттүгэр олорбуттарын туоһулууллар (Фонтешебад - Франция, Сванскомб - Англия, Штейнгейм - Германия уо.д.а.). Ол гынан баран бу дьон неандертааллар атын хойут олорбут (100-400 тыһ. сыл ынараа өттүгэр) бөлөхтөрүттэн (Неандерталь - Германия, Спи - Бельгия, Ля-Шапель-о-Сен, Ле-Мустье - Франция уо.д.а.) ордук сайдыылаахтара чинчийээччилэри мунааҕырдар.
Палестинаҕа (Кармел хайа Схул уонна Табун диэн хаспахтарыгар) неандертааллар туспа көрүҥнэрэ көстүбүтэ - кинилэр аныгы киһиэхэ эттэринэн-сииннэринэн уонна олорбут кэмнэринэн наһаа чугастар.
Ол гынан баран билигин да бу хостонуллар уҥуохтар билиҥҥи киһи өбүгэлэрин сэмнэхтэрэ буолаллара чуолкай быһаарылла илик. Сорох чинчийээччилэр неандертааллары өлөн быстыбыт, билигин суох буолбут, киһиэхэ уруулуу эрэ көрүҥүнэн ааҕаллар. Сорохтор аныгы киһи палеоантроптар сорох эрэ бөлөхтөрүттэн үөскээбит дииллэр.
Сорох чинчийээччилэр неандертааллары киһи көрүҥэр киллэрэллэр (подвид быһыытынан), сорохтор (Арассыыйаҕа чинчийээччилэр үгүстэрэ) - туспа көрүҥ быһыытынан ааҕаллар.
Палеоантроптар тас көрүҥнэринэн, эттэринэн-сииннэринэн архантроптардааҕар быдан сайдыылаахтар. Мэйиилэрин кээмэйэ билиҥҥи киһи гиэнигэр тиийэр (1500 см³), сороҕор аһары да барар (1700 см³). Ол гынан баран мэйиилэрин уонна уҥуохтарын оҥоһуутун сорох көстүүлэрэ, палеоантроптар, киһиэхэ тэҥнээтэххэ, сайдыылара быдан судургутун этэр.
Палеоантроп кэнниттэн неоантроп - аныгы киһи кэлэр.
# Spin Master

Spin Master — Канаада, Франция, Недерланд уонна Португалия саамай улахан оонньуур, аралдьыйыы уонна анимация тэрилтэтэ. Аан Дойдуга сүрүннээн Эуропа бииргэ төрүттээбит компаниялара.
# Рюрик I

Рюрик I, хос аата Русский (Нуучча) - нуучча судаарыстыбатын бастакы салайааччыта, варяг кинээһэ.
862-879 сылларга салайбыт. Судаарыстыба киинэ: Ладога. Новгород. Үһүйээн этэринэн славяннар кинээстэтэ ыҥырбыттар. Сэриигэ баран иһэн (сэрииттэн кэлэн иһэн?) өлбүт. Кини кэнниттэн дойдуну Игорь I Рюрикович салайбыт.
# Айаан

Айаан. (Нууччалыы: Аян) Сэлиэнньэ, Хабаровскай кыраай Айаан-Маайа оройуонун киинэ, Лаамы байҕал кытылыгар айылҕа үөскэппит хомоҕо турар.
Сэлиэнньэ атын бөһүөлэктэртэн ыраах сытар, сырыылара көтөр аал эрэ, сайын уунан.

# Айаан
## Устуоруйаттан

* Сэлиэнньэ 1843 сыллаахха Русско-Американскай компания төрүттэбитэ саҥа тракт саҕаланыытыгар.
Тракт Дьокуускайы Лаамы байҕалы кытта холбообута уонна Амма-Айаан диэн ааттаммыта.
Тракт Нельканынан, Аимынан, Уус Маайаннан уонна Амманнан ааспыта. 1846 сыллаахха Айаан муора пордун статуһун сүкпүтэ.
Эргиэн эмискэ үрдээбитэ. Аляска Америкаҕа атыыламмытын кэннэ тракт урукку суолтатын сүтэрбитэ уонна 1867 сыллаахха сабыллыбыта.
* 1880 сылларга Владивостоктан борохуоттар сылдьан барбыттара ол иһин тракт эмиэ чөлүгэр түһэриллибитэ.
* Гражданскай сэрии кэмигэр 1917—1923 сыллардаахха Айааҥҥа хас да кыргыһыы буолбута.
1922 сыл балаҕан ыйын 6 күнүгэр икки борохуотунан генерал Пепеляев Сибиирдээҕи Добровольческай Дружината тиийэн кэлэр.
Айааҥҥа гарнизону хаалларан баран тракт устун Дьокуускай диэкки барбыта.
Саһыл Сыһыыга хотторон баран Пепеляев Айааҥҥа 1923 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр төннөр.
1923 сыл бэс ыйын 17 күнүгэр Айааҥҥа Ыстапаан Вострецов хамаандалаах кыһыл этирээт киирэр, гарнизон капитуляциялыыр.

# Айаан
## Бэлиэ сирдэр

* Красноармеецтарга пааматынньык, Ыстапаан Вострецов бүүһэ.
# Персей (сулустар бөлөхтөрө)

Персей (лат. Perseus) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө.

# Персей (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар

* Мирфак (α Per), эбэтэр Альгениб. Улахана 1,79ᵐ уонна 590 сырдык сыла ыраах. Күннээҕэр 5000 төгүл улахан уонна диаметра 62 төгүл улахан.
* Алголь (β Per), аатырбыт сулус. Алголь (арабтыы «Аль Гуль», ол аата Иччи) Горгона Медуза хараҕын бэлиэтиир.

# Персей (сулустар бөлөхтөрө)
## Астеризмнар

* Горгон Төбөтө, түөрт сулустаах: β (Алголь), π, ρ уонна ω.
* Персей Сегмента, алта сулустаах: ξ, ε, δ, α (Мирфак), γ уонна η.

# Персей (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объектар

* h уонна χ Per, Икки хостоох мустуу: NGC 869 уонна NGC 884, бинокльга көстөр олус кэрэ объектар.
* M 34, мустуу 5,5ᵐ улаханнаах 100 сулустардаах, уопсайынан толору Ыйдааҕар улахан иэннээх.
* М 76, планеталар мустуулара.
* NGC 1499, мустуу.

# Персей (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Гириэктэр номохторунан Зевс уола Персей Горгона Медузаны өлөрөр.
# Таатта банк

Таатта Банк (Taatta Bank), Саха Сирин биир бөдөҥ баана этэ. Дьокуускайга, Ытык-Күөлгэ, Красноярскайга уобалаһыгар баар Канскай куоракка, Ростов-на-Донуга уонна Севастопольга филиаллардаах этэ. 2018 сыллаахха баан Арассыыйа Киин баана Таатта бааны саппыта.
# Далянь

Координаталара: 39°02′00″ с. ш. 121°46′00″ в. д.﻿ / ﻿39.03333° с. ш. 121.76667° в. д.﻿ / 39.03333; 121.76667
Далянь (Дальний, Ыраах, кытай. 大连) диэн дьоннорунан ааттаммыт Кытай биир ордук сайдыылаах пуорт куораттарыттан биирдэстэрэ буолар. Кини Кытай экономикатын биир улахан киинэ. Манна Кытай 5 бастыҥ аэропордарыттан биирдэстэрэ баар. Далянь куорат Ляонин улууhугар баар.
Дьонун ахсаана - 8 мөл. (2009)

# Далянь
## Дьылабыай Далянь

Далянь - планета үрдүнэн биир улахан курортнай центр буолар. Пляж 900 км уһуннаах.
# Мэлдьэхтээх форма

Мэлдьэхтээх форма (нууч. отрицательная форма) - саҥаҕа туттуллар оҥоһук.
# Исленьев Иван

Исленьев Иван, капитан, Санкт-Петербург Наукаларын Академиятыгар сулууспалаабыта.
1768 сыллаахха Дьокуускайга кэлэ сылдьыбыта. Сыала Чолбон Күн диискэтинэн ааһарын астрономи өттүнэн чинчийии.
Исленьев отчета туспа тахсыбыта: «Наблюдения по случаю прохождения Венеры по солнцу, в Якуцке учиненные etc.» (СПб., 1769) уонна Наукалар Академияларын "Комментарийдарыгар» (т. XIV, 1770).

# Исленьев Иван
## Өссө маны көр

* И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769).

# Исленьев Иван
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона (1890—1907).
# Салгын уоспата
## Салгын уоспата (ветряная оспа)

Салгын уоспата (ветряная оспа) — ол эбэтэр бэтэрээнкэ (ветрянка). Бу сыстыганнаах ыарыы, титириир ыарыыга маарынныыр, киһи тириитигэр эбир уонна салыҥнаах бүрүө курдук тахсар.

# Салгын уоспата
## Остуоруйаттан быһа тардыы

XX үйэ бастакы аҥарыгар уоспаттан 300 мөлүйүөнтэн 500 мөлүйүөҥҥэ дылы киһи өлбүт. Оннооҕор 1967 сыллаахха 15 мөлүйүөн киһи ыалдьыбыт, онтон Аан дойду доруобуйа тэрилтэтин этэринэн икки мөлүйүөн өлбүт.
Бастакы быһыыны Эдвард Дженнер арыйбыт. Ону ынах уоспатын ыарыытын үөрэтиитин түмүктэриттэн ылбыт. Аан дойду доруобуйа тэрилтэтэ уоспаны утары охсуһар быһыыны тарҕатарга соруйбут уонна 1963 сыллаахха суох оҥорор былаан үлэтин саҕалаабыт, уонна 1980 сыллаахха уоспанан дьон ыалдьыбат буолбуттар диэн иһитиннэрбит., ол кэнниттэн биир да киһи ыалдьа илик. Ол гынан баран уоспа кыра холобурдара аҕыйах олус харыстабыллаах лабораторияларга сыталлар. Билигин быһыыны номнуо тарҕаппат буолбуттара, ол гынан баран олус кырдьаҕас дьоҥҥо наада буолуон сөп.
Сорох дьон уоспа сэриилэргэ биологическай оружие быһыытынан туттуллуон сөп дии саныыллар.

# Салгын уоспата
## Олоҕун циклэ

Ыарыыны көбүтээччи бөдөҥ кээмэйдээх вирус буолар. Бу вирус киһи ис уорганыгар эрэ олорор уонна үөскүүр. Киһиттэн ураты тас сирдэргэ таҕыстаҕына вирус түргэнник өлөр. Силгэ уонна сырааҥҥа 10-15 мүнүүтэ тыыннаах сытыаҕын сөп.

# Салгын уоспата
## Инфекция тарҕаныыта

Сыстыганнаах ыарыыны тарҕатааччы буолар — салгын уоспатынан ыалдьа сылдьар киһи. Бу ыарыыннан ыалдьыбыт дьон 48 чаас кэннэ биирдэ вируһу тарҕатааччы буолар. Вирус киһиэхэ салгынынан бэриллэр, дьону кытта кэпсэтиигэ, элбэхтэ сөтөлүннэхтэринэ, ытырдыыга. Ордук салгын уоспатытанан ыалдьаллар оҕолор 1 саастарыттан 10 саастарыгар дылы.

# Салгын уоспата
## Ыарыы биллиитэ

Салгын уоспатыгар үгүс киһи температуралыыр уонна ымынахтар тахсаллар. Тахсыбыт ымынахтары зеленканнан биһэн биэрэллэр. Бастакы ымынахтар киһи этигэр ханан баҕар тахсыахтарын сеп эрээри элбэхтэ киьи сырайыгар, баттах иһигэр эбэтэр сиһигэр тахсар. Сэдэхтик искэ, түөскэ, өттүккэ уонна санныга тахсар.

# Салгын уоспата
## Дьаһал

Уопсай профилактика салгын уоспатыгар буолар сана үйэтийбит диагностика, ыарыһыҕы туспа араарыы, хоһу элбэхтэ сууйуу уонна салгылатыы. Салгын уоспатынан син биир хас биирдии киһи ыалдьар. Ордук бу ыарыынан оҕо сылдьан ыалдьаллар.
# Дания

Дания Хоруоллуга (даан. Kongeriget Danmark) диэн Скандинавия дойдута. Кирбиилэhэр Германиялыын соҕуруу, Швециялыын хотугулуу-илин уонна Норвегиялыын хоту. Дания Балт уонна Хоту байҕаллар кытылларыгар турар. Дойду Ютланд диэн тумул арыыга турар, онтон таhынан элбэх арыылардаах: Шелланд, Фүн, Вендсүссель-Тү, Лолланд, Фальстер, Борнhольм уо.д.а. Дания Хоруоллугар өccө Фарер арыылара уонна Гренландия киирэллэр.
Дания конституция монархията уонна дьаhалтатын тэрилэ парламент системата. Ил дьаhалтата уонна 98 муниципалитеттар дьаhалталара бааллар. Дания Эуропа Униятын (1973 сылтан) уонна NATO (тэриллиититтэн) кыттыылааҕа.
# Түтүк тиистээхтэр

Түтүк тиистээхтэр (лат. Orycteropodidae) диэн Afrotheria кладаҕа киирэр Tubulidentata аймах соҕотох кэргэнэ. Билигин кэргэҥҥэ тыыннаах биир Orycteropus уус уонна биир Түтүк тиис көрүҥ баар.
# Сардаана

?Сардаана :
Билим классификацията :
| Надцарство: | Эукариоттар |
| Саарыстыба: | Үүнэйилэр | Подцарство: | Үүнэйилэр |
| Отдел: | Покрытосеменнойдар |
| Кылаас: | Однодольнайдар |
| Аймах: | Лилияцветнойдар |
| Кэргэн: | Лилейнайдар |
| Уус: | Лилия |
| Көрүҥ: | Лилия даурская |
Латыынныы аата :
Lilium pensylvanicum :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Үүнэйилэр алпаабытынан]]
Сардаана (лат. Lilium pensylvanicum) — таас үрэх кытылыгар үүнэр төрдүгэр үрүҥ астаах көстүүлээх араҕастыҥы кыһыл сибэкки (нуучч. лилия даурская)
# Лопхойууттар уустара

Лопхойууттар уустара (лат. Charadrius, нууч. Род Зуйки) — чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха Cиригэр бу ууска 3 көрүҥ көстөр: лопхойуут, кыра лопхойуут, Монголия лопхойуута.

# Лопхойууттар уустара
## Өссө маны көр

* Чуускуннар уустара
* Алтан түөстэр уустара
* Чыыбыстар уустара
* Эриэн бараахтар уустара
# Токко (өрүс)

Токко өрүс. Чаара өрүс уҥа салаата. Уһуна 446 км., тардыытын иэнэ 23100 км². Удокан сис хотугу эниэтигэр систээх.
Өлүөхүмэ - Чаара хаптал хайалаах сиринэн устар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 220 м³. Тардыытыгар 1700 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах Чоруода (145 км.) уонна Тээнэ (177 км.)
Аал сырыыта Тээнэ үрэх төрдүгэр диэри.

# Токко (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.