yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Харахалпах тыла

Харахалпах тыла (Qaraqalpaq tili) диэн биир түүрк тыла. Харахалпах омук тыла. Харахалпахстан Республикатын сорумдьу тыла. Саҥарааччыларын ахсаана 583,410 киһи (2010 сыл). Кыпчак тылларын кыпчак-ноҕай бөлөҕөр киирэр. Казах уонна ноҕай тылларыгар ордук чугас. Харахалпах тыла икки түөлбэ тыллаах: хотугулуу-илин уонна со5уруулуу-ар5аа. Харахалпах тылын күнэ ахсынньы 1 күнүгэр бэлиэтэнэр.

# Харахалпах тыла
## Географията

Харахалпах тыла сүрүн тарҕаммыт сирдэрэ Харахалпахстан Республиката, Узбекистан Хорезм уонна Фергана улуустара. Казахстаҥҥа син балачча тарҕаныылаах. Арассыыйаҕа, Туркменистаҥҥа, Түүркүйэҕэ кыра харахалпах диаспоралара бааллар. Афганистаҥҥа харахалпах тылын 2000 киһи билэр.

# Харахалпах тыла
## Лексиката
### Сирэй солбуйар ааттар

| | Соҕотох | Элбэх |
| Бастакы сирэй | men 'мин' | bizler 'биһиги' |
| Иккис сирэй | sen 'эн' | sizler 'эһиги' |
| Үһүс сирэй | ol 'кини' | olar 'кинилэр' |

# Харахалпах тыла
## Лексиката
### Ахсааннар

Bir — 1, eki — 2, úsh — 3, tórt — 4, bes — 5, altı — 6, jeti — 7, segiz — 8, toǵız — 9, on — 10, júz — 100, mıń — 1000.

# Харахалпах тыла
## Суруга

1924-1928 сылларга араб суруга, 1928-1940 сылларга латин алпабыыта, 1940-1994 сылларга кирилл алпабыыта. 1994 сылтан ыла харахалпах тыла латин алпабыытынан суруктанар.
| Кирилл | Латин | Араб | IPA |
| Аа | Aa | ا / ‍ـا | /a/ |
| Әә | Áá | ە / ـە | /æ/ |
| Бб | Bb | ب | /b/ |
| Вв | Vv | ۋ | /v/ |
| Гг | Gg | گ | ‌ /ɡ/ |
| Ғғ | Ǵǵ | ع | /ɣ/ |
| Дд | Dd | د | /d/ |
| Ее | Ee | ە / ـە | /e/ |
| Ёё* | yo | یو | /jo/ |
| Жж | Jj | ج | /ʒ/ |
| Зз | Zz | ز | /z/ |
| Ии | Ii | ى / ىـ | /i/ |
| Йй | Yy | ي / يـ | /j/ |
| Кк | Kk | ك | /k/ |
| Ққ | Qq | ق | /q/ |
| Лл | Ll | ل | /l/ |
| Мм | Mm | م | /m/ |
| Нн | Nn | ن | /n/ |
| Ңң | Ńń | ڴ | /ŋ/ |
| Оо | Oo | و | /o/ |
| Өө | Óó | و | ‌/œ/ |
| Пп | Pp | پ | ‌/p/ |
| Рр | Rr | ر | ‌/r/ |
| Сс | Ss | س | /s/ |
| Тт | Tt | ت | /t/ |
| Уу | Uu | وُ | /u/ |
| Үү | Úú | وُ‌‌‌ | ‌ /y/ |
| Ўў | Ww | ۋ | /w/ |
| Фф | Ff | ف | ‌/f/ |
| Хх | Xx | ح | ‌/x/ |
| Ҳҳ | Hh | ه / هـ | ‌ /h/ |
| Цц | Cc | تس | /ts/ |
| Чч | Ch;ch | چ | /tʃ/ |
| Шш | Sh;sh | ش | /ʃ/ |
| Щщ* | sch | شش | /ʃtʃ/ |
| Ъъ* | | | |
| Ыы | Íı | ى / ىـ | /ɯ/ |
| Ьь* | | | |
| Ээ | Ee | ە / ـە | /e/ |
| Юю* | yu | يوُ | /ju/ |
| Яя | ya | يا | ‌/ja/ |
# Хотугу Сардаҥа

Хотугу Сардаҥа / Северная Заря — Өймөкөөн улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1945 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр тахсыбыт.
Бастаан икки тылынан тахсар эбит, онтон 60-с сыллар ортолоруттан нууччалыы эрэ тахсар буолбут. Онтон суруналыыс, кыраайы үөрэтээччи Сергей Егоров туруорсуутунан 1991 сыл бэс ыйын 29 күнүттэн хат сахалыы тахсар буолбут
2015 сыллаахха "Золотой фонд прессы" диэн Арассыыйа бириэмийэтин лауреата буолбут.
# Чүөчээски (Суорун Омоллоон)

«Чүөчээски» — Суорун Омоллоон (Д. К. Сивцев) суруйбут айымньыта.

# Чүөчээски (Суорун Омоллоон)
### Айымньы кылгас ис хоһооно

Чүөчээски обургу уол.

# Чүөчээски (Суорун Омоллоон)
### Айымньы суолтата

Бу айымньы Саха сиригэр колхуостааһын саҕанааҕы кэмҥэ тыа сирин дьонун олоҕун ойуулаан көрдөрөр. Сүрүн биһирэмнээх образ — Чүөчээски. Кэпсээн сүрүн сюжетыгар Чүөчээски колхуос сылгытын уоран өлөрбүт аҕатын утары барара ойууланар. Саха оҕото былыргы сиэри-туому тутуһар буоллаҕына улахан дьону быһа эппэккэ, төрөппүт дьонун ытыктыы улаатар. Төһө да сахалыы сиэргэ-туомна иитиллибитин үрдүнэн, бу оҕо саҥа былаас көрүүтүн түргэнник ылыммыт буолан, төрөппүт аҕатын утары барар. Бу Чүөчээски төрөппүтү утары туруута ити кэмнээҕи оҕо быЬыытыгар-таһаатыгар улахан хорсун быһыы.
# Иччилэр
## Буор иччитэ

Буор иччитин сороҕор Сир иччитэ, Кэс Тортугэн диэн ааттыыллар. Кинини киһини, сүөһүнү да маарыннаабат буор онноох улуу кутур курдук бодолууллар. Сороҕор кини оҕонньор буолан костор, сороҕор оҕус буолар. Буор иччитэ бу дойдуну онорбут куус. Кини одунтан торуттээх. . Буор уоскуур куустээх, буорга ийэ кут туьуон эрэ кэрэх, буор тиллэр. Киьи эмиэ кини дьоҕурун ылан уоскуур – ууьуур дьоҕурданар. Буор иччитэ киьиэхэ буор кут буолан киирэр уонна бу дойдуга тыыннаах сылдьарга дьулуьууну уоскэтэр. Киниэхэ анаан алгыс от ыйыгар оноьуллар. Ити алгыс от – масс толоруйарыгар, сиртэн ону ыларыгар аналлаах. Буор ыарахан буолар. Ким да котохпото, хоппото диэн буору ааттыыллар. Буор киьини бэйэтигэр тардар куустээх. Тардар буор Ийэ буор дэнэр. Ити буор киьи буор кутун кытта ыкса сибээстээх.

# Иччилэр
## Иэйэхсит

Иэйэхсит үһүс халлаанна олорор. Онон айыыьыттааҕар урдук олохтоох. Бу дойду эмиэ сырдыгынан кулумнээбит, мэлдьи куох, мэльди сылаас. Иэйэхсит уунэр айылҕа айыыта. Оттор – мастар, кыыллар – котордор бары кини быйана буолаллар. Иэйэхсит куол эттээх сииннээх кэрэ дьахтар дьуьуннээх буолар. Салгын кутугар Иэйэхсит туспут киьитэ олус утуо санаалаах буолар. Итинник киьи утуо санаатынан дьону эмтиир., утуону урдэтэр, оту – маьы тупсарар. Буор кукка тустэҕинэ, ол киьи этэ – сиинэ ураты утуо сабыдыалы биэрэр дьоҕурданар. Итинник куустээх дьон ытыстарынан тутуан , харахтарынан корон, силлээн эмтиир дьоҕурданаллар. Иэйэхсит ыам ыйыгар туьэр, кини сабыдыалынан от – масс коҕорор, дьоннор майгылара тупсар. иовлева маша САО - 09 Тэрис, Айыы уорэҕэ, с23 уонна 86

# Иччилэр
## Иччилэр

* Аккад мифологиятыгар "ИШУМ- брат солнечного бога шамаша (уту) советчик и посол подземного бога Нергала. Старается смягчить ярость Эрры (Ыарыы?). Охраняет людей, особенно больных в ночи" -, диэн баара. Кини "дух огня" диэн суолталаах. Ити тылга маарынныыр ёйдёбул сахаҕа баара дуо?. Билиццэ диэри "уот иччитэ эттэ" диэн ёйдёбуллээхпит. Ити "субэлээччи- амалааччы" диэнтэн уёскуур. Итини таhынан "кёмускэhээччи- харыстаhааччы" диэн ёйдёбул эмиэ баара. (Кырдьыга, кэлицци кэмцэ уот иччитэ "кырдьыгы туох баарынан этэр" диэн ёйдёбул баhыйан эрэр курдук.) Били, этэргэ дылы, иччи диэн хас хардыы аайы баар тылбытыгар "уот иччитэ" дьиц бастакы тыл- ёйдёбул этэ диир сымыйа буолуо суоҕа.
* Хас биирдии эбэ (уолбат уу) тус бэйэ иччилээх.
* Сир-сир тус бэйэ иччилээх.
* Дьиэ иччитэ.
* Хотон иччитэ (Ньаадьы).
* Аам-дьаам тымныы иччитинэн икки муостаах Дьыл Оҕуhа буолар.
* Киhи илиитинэн оцоhуллубатах айылҕа кёстуулэрэ тус бэйэ иччилээх буолуохтарын сёп.
* Айыы аймаҕа туомун толорон туруорбут сэргэтэ тус бэйэ иччилээх.
Халыып:Биикилииргэ
# Дьилиндэ (Өлөөн улууһа)

Дьилиндэ — Өлөөн улууһун Дьилиндэ нэһилиэгин киинэ.

# Дьилиндэ (Өлөөн улууһа)
## Өссө маны көр

Өлөөн улууһа
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-02

Олунньу 1—28 күннэрэ
* Олоҥхо салаатыгар үлэлээбит Бүлүү Үгүлээтиттэн төрүттээх киһи 1965 сыллаахха Государственнай антирелигиознай издательство архыыбыттан саха биир биллиилээх чинчийээччитин үгүс сыралаах үлэтин түмүгүн - "Эллэйаданы" - булбута.
* Үөһээ Бүлүү Хомустааҕыттан төрүттээх суруйааччы бастакы бөдөҥ айымньыларын хоту дойду олоҕуттан суруйбута.
* Сахаттан бастакы Саха сирин салайбыт киһи эдэр сылдьан Сэмэн Новгородовка уонна Өксөкүлээххэ үөрэммитэ, кэлин саха тылын дьылҕатын, сайдыытын турууласпыта.
* Бастакы сир аннынан сылдьар пуойас 1863 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта (ойууга).
# Рамаайана

Рамаайана (санскр. रामायण, Rāmāyaṇa «Раама айана») — былыргы индия хоһоонунан суруллубут үһүйээнэ (эпос). Санскрит тылынан б.э. 300 сыл иннинэ суруллубут. . Махабхааратаны кытта индия сүдү айымньыларынан ааҕылаллаллар.
«Рамаайана» 24 тыһыынча двустишиеттан турар, сэттэ кинигэлээх:
* Бала-канда – Раама оҕо сааһа.
* Айодхья-канда – Айодхье диэн сиргэ баар ыраахтааҕы олоҕун туһунан.
* Аранья-канда – Раама түҥ ойуурга олоруута.
* Кишкиндха-канда – Раама Кишкиндхаҕа эбисийээнэ ыраахтааҕытын кытта сөбүлэҥ түһэрсиитин туһунан.
* Сундара-канда – Раама ойоҕун Сиьаны уорбут Равана демон Ланка арыытын туһунан «Дьикти кинигэ».
* Юддха-канда – Раама эбисийээнэ сэрииһиттэрэ абааһы Равана сэриитин кытта охсуһуулара.
* Уттара-канда – «Тиһэх кинигэ».

# Рамаайана
## Өссө маны көр

* Махабхаарата
* Кавираджа
* Рагхавапандавиям
# Кулан

Кулан — барыылаах-кэлиилээх, дьалхааннаах, хорсун киһи. Эн курдук кулан ороспуой... АС.ТА I.278
("Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт" Дьокуускай, Бичик, 2004 с.)
    Эбии: маны таьынан кулан тыллаах; кулан ох диэн терминнэр бааллара биллэр
# 1882

1882 сыл.

# 1882
## Туох буолбута

* Кулун тутар 4 — Лондон илин өттүгэр Британияҕа бастакы электрическэй трамвай сырыыта саҕаламмыт.
* Кулун тутар 6 — Серб хоруоллуга сөргүтүллүбүт.
* Муус устар 3 — Народоволец Степан Халтурины Одесса байыаннай борокуруорун өлөрбүтүн иһин сууттаан өлөрбүттэр. Дьокуускайга бу ыраахтааҕыны өлөрө сатаан Зимнэй дыбарыас харабынайдарын өлөрбүт киһи аатынан уулусса баар.
* Ыам ыйын 20 — Германия, Австро-Венгрия уонна Италия Францияны уонна Арассыыйаны утары Тройственнай сойуус тэрийбиттэр.

# 1882
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 30 — Франклин Делано Рузвельт — АХШ 32-с бэрэсидьиэнэ (1933—1945).
* Кулун тутар 26 — Петр Черных-Якутскай (1882—1933) — нууччалыы суруйбут саха бэйиэтэ. Лаамы байҕалын кытылыгар Иинэ сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ. Аҕатынан грузин, татаар, нуучча хааннаах, ийэтэ саха. Ойуунускай "Кыһыл ойуунун" нууччалыы тылбаастаабыта. Кириитиктэр билинэллэринэн айымньылара сахалыы тыыннаахтар.
* Богатырев Афанасий Данилович - сахалартан бастакы хаппытаан, Өлүөнэ өрүс борохуостубатын үтүөлээх воднига.
# Internet Movie Database

Internet Movie Database (IMDb) диэн киинэлэр, актёрдар, ТВ шоулар, айар бөлөх кыттааччыларын, видео оонньуулар уонна айыллыбыт медиа персонажтар тустарынан информациялаах онлайн билии баазата. IMDb алтынньы 17 к. 1990 с. үлэтин саҕалаабыта. 1998 с. кинини Amazon.com атыылаhан ылбыта.
# Көмпүүтэр

Көмпүүтэр (ааҥ. computer — суоттааччы) диэн электроника ньыматынан ааҕар-суоттуур массыына. Суоттааһын көмөтүнэн көмпүүтэр информацияны эрдэттэн бэриллибит алгоритмынан таҥастыыр. Көмпүүтэрдэр үксүлэрэ өссө информацияны өйдүүр уонна көрдүүр кыахтаахтар, ол информацияны анал тэриллэр көмөлөрүнэн (монитор, принтер о.д.а.) дьоҥҥо эбэтэр массыыналарга көрдөрөллөр, биэрэллэр. Көмпүүтэр сүрэҕэ процессор буолар.

# Көмпүүтэр
## Туһаныллыбыт литература

* Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта. IV туом. Новосибирскай, "Наука", 2007, ISBN 978-5-02-032397-1
# Эмпэрэ

Эмпэрэ — өрүс, үрэх, улахан уу кытыла тубус-туруорутук быстан түспүтэ.
Тэҥнии көр: эмкэр (эбэҥк.) — үрдүк туруору кытыл, кыбычыын; эмкэр (эбээн.) — сыыр быстыбыта, туруору үрдүк эниэ.

# Эмпэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# 1940-с

1940-с сыллар — 1940-1949 сыллар.
# Аан дойду фонетическай алпабыыта

Аан дойду фонетическай алпабыыта (ааҥл. International Phonetic Alphabet, кыччатыллан IPA) диэн Латыын алпабыытынан суруллубут фонетикаҕа алпабыыт транскрипциялыыр системата. Саҥарыыны сөпкө суруйарга Аан дойдутааҕы Фонетика Ассоциацията 1888 сыллаахтан учууталлар, лексикографттар, атын тылы үөрэтэр дьон, лингвисттар, ырыаһыттар, актердар, саҥа тылы айар дьон уонна переводчиктар тутталлар.
# Көҥүл тустууга Саха сирин үтүөлээх тириэньэрдэрэ

Көҥүл тустууга Саха сириттэн төрүттээх үтүөлээх тириэньэрдэр (болҕой: САССР уонна СӨ көҥүл тустууга үтүөлээх тириэньэрдэрэ атын испииһэккэ киирэллэр)

# Көҥүл тустууга Саха сирин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
### ССРС ҮТҮӨЛЭЭХ ТРЕНЕРДЭРЭ

* Дмитрий Петрович Коркин. 1970 с.
* Роман Михайлович Дмитриев. 1984 с.

# Көҥүл тустууга Саха сирин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
### РСФСР ҮТҮӨЛЭЭХ ТРЕНЕРДЭРЭ

* Николай Николаевич Волков. 1966 с.
* Дмитрий Петрович Коркин. 1966 с.
* Николай Петрович Неустроев. 1975 с.

# Көҥүл тустууга Саха сирин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
### РОССИЯ ҮТҮӨЛЭЭХ ТРЕНЕРДЭРЭ

* Будимир Григорьевич Яковлев
* Борис Прокопьевич Егоров
* Иван Николаевич Сивцев
* Владимир Дмитриевич Попов
* Борис Прокопьевич Федоров
* Роман Михайлович Дмитриев
* Василий Егорович Стручков

# Көҥүл тустууга Саха сирин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
### ТАДЖИКИСТАН ҮТҮӨЛЭЭХ ТРЕНЕРЭ

* Борис Герасимович Аргунов

# Көҥүл тустууга Саха сирин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
### УКРАИНА ҮТҮӨЛЭЭХ ТРЕНЕРЭ

* Павел Павлович Пинигин

# Көҥүл тустууга Саха сирин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
### Эбии көр

* Көҥүл тустууга Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
# Аргунова Зоя Алексеевна

Аргунова Зоя Алексеевна —
1941 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонун Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Оҥхой сүрүн оскуолатыгар 30 сыл начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ. 1986-1996 сылларга интернат иитээччилэрин уонна начальнай кылаастар учууталларын метордическай холбоһугун салайбыта. Төрөппүтү кытта үлэҕэ болҕомто ууруллан, төрөппүттэр кылаас таһынан ыытыллар үлэлэргэ көхтөөхтүк кытталларын ситиспитэ. Оройуон уонна республика таһымынан ыытыллар педагогическай ааҕыыларга кыттан элбэх Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. 1989 с. "Старшай учуутал", "Үлэ бэтэрээнэ", 1993 с. "Российскай Федерация норуотун үөрэҕириитин туйгуна" үрдүк аат иҥэриллибитэ. Пенсияҕа тахсан баран төрөөбүт нэһилиэгин историятын хасыһан үөрэтэн, ахтыылары хомуйан "Оҥхой нэһилиэгэ" кинигэ күн сирин көрөрүгэр төһүү күүс буолбута.
# Варва

Варва (укр. Варва) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 8 518 (2011).
# Өлүөхүмэ (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Өлүөхүмэ (куорат)
* Өлүөхүмэ (өрүс)
* Өлүөхүмэ улууһа
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Герасим Измайлов

Герасим Григорьевич Измайлов (1745 эргин - 1795 кэнниттэн) — нуучча байҕалынан устааччыта, Американы нууччалар баһылааһыннарын кыттыылааҕа, Аляскаҕа нуучча сэлиэнньэлэрин тэрийсээччи. Алеут арыыларын каартаҕа түһэрбитэ.
Дьокуускайга төрөөбүт, Охуоскай байҕалын училищетыгар Дмитрий Бочаровтуун үөрэммит. Кэлин бу киһилиин олохторун тухары бииргэ сылдьыбыттара. 1771 сыллаахха иккиэн Бенёвскэй өрө туруутугар Большерецкайга (Камчаатка) кыттыбыттар. Измайлов өрө турааччылартан тэйэ сатаабыт, ол иһин таһыйан баран иччитэх Симушир арыыга түһэрэн кэбиспиттэр (Курил арыыларыттан биирдэстэрэ). Сылы быһа «гребешкок, от уонна силис аһылыктаах» олорбут, онтон дьаһаах хомуйааччылар быыһаабыттар. Иркутскайга Бенёвскэйдиин ситимин чинчийбиттэр, онтон 1774 сыллаахха буруйтан босхолообуттар.
Охуоскайга өлбүт
# PayPal

PayPal (Пэйпэл эбэтэр Төлүүргэр көмөлөһүөм), АХШттан төрүттээх вебсайт. Харчыны электроннай почтаҕа ыытар кыаҕы биэрэр, ону баан счетыгар таһаарар. Тутан олорор хампаанньата - Ebay.

# PayPal
## Тас сигэлэр

* PayPal.com
# Кута

Кута - оборчолоох бадараан, былыык; 2) уу кытыытыгар хомус, манчаары, кылыс уо.д.а. араас от силистэрэ хойуутук хатыйса үүнэн үөскэппит, уйдаран турдар да, киһи дьөлө түһэн тимириэн сөптөөх кутталлаах кытыл.

# Кута
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Сахабазальт Каркаснай Дьиэ бырайыага

Каркаас Дьиэ (нууч. каркасный дом) Түргэнник оҥоһуллар конструкция, онно туох баар элеменнэр бэйэ- бэйэлэрин кытта сибээстээхтэр.

# Сахабазальт Каркаснай Дьиэ бырайыага
## Дьиэ тутутун ыытыыга сүрүннүүр ыйыылар-кэрдиилэр

* Архитектуралыыр - тутар быһаарыылар көрдөрөр документацияларын ырытар оҥоруу туохха олоҕурбута:
    - бырайыактыһын сорудаҕар;
    - тутуу матырыйаалагар уонна таҥан оҥоһуутугар үлэни биэрээччи техническэй быһыы ирдэбилин көрөн.
* 0.000 барыллаан бэлиэ быһыытынан муоста сырдыгын таһыма ылылынна, ол генеральнай бы-лаан саҕаланар бэлиэтигэр сөп түбэһэр.

# Сахабазальт Каркаснай Дьиэ бырайыага
## Дьиэ олоҕүн оҥоруу, мэлгэһэ:

Аан бастаан тэлгэһэ иһигэр дьиэни ханан олордору үчүгэйдик толкуйдаан баран быһаарыллар. Онтон дьиэ олоҕун таастаах кумаҕы (ПГС) кутан, ол суох сиригэр өрүс тааһын, эбэтэр горелик тааһы, итилэр суох буоллахтарына хочуолунай умайбыт чоҕун (шлагы) хомуйан үрдэтэллэр, чиҥэтэллэр. Умайбыт чоҕу туттар түгэҥҥэ дьиэ олоҕор умайа илик чох кыбыллан кэлсибэтин туһугар кыһаныллыахтаах: чох кыырпаҕа уот туруутун төрдө буолуон сөп.
* Тэлгэһэ иэнэ (площадь участка)
* Тутуу тас иэнэ (площадь застройки)
* Күрүө устата (протяженность ограждения)

# Сахабазальт Каркаснай Дьиэ бырайыага
## Ититии:

Дьиэ ититиитэ уонна салгылатыыта СНиП 41,1-2003 "Отопление, вентиляция и кондиционирование" ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн оҥоһулунна. Ититии ситимэ анал турбалаах, алларанан арахсыылаах, сылаас эргиччи сылдьарын хааччыйар. GLOBAL секциялаах ититэр тэрил туруоруллар. Ититэр ситим салгынныырын Маевскай кыраанын нөҥүө таһаарыллар. Ситим үлэтин балансировкалыыр кылаапаннар көмөлөрүнэн уларыта сылдьыахха сөп. Blue Ocean полипропилен турбалар, ГОСТ Р52134-2004 сөп түбэһиэхтээхтэр. Итиини биэрээччи - Термостайл ЭПН-02 элек-трическэй хочуол. Ханна хайдах оттук киирбитинэн көрөн сорох сиргэ гаас хочуола, сорох сиргэ маһынан дуу, таас чоҕунан дуу оттуллар оһохтор.

# Сахабазальт Каркаснай Дьиэ бырайыага
## Салгылытыы

Дьиэ иһинээҕи салгын көҥүллүк эркин 2,200 таһымыгар баар 150х150 аһылларсабыллар форточкалар нөҥүө көҥүл киирэр-тахсар.

# Сахабазальт Каркаснай Дьиэ бырайыага
## Уунан хааччыйыы уонна канализацияны үлэлэтии:

Уунан хааччыйыы уонна канализацияны үлэлэтии СНиП 2.04.01-85* "Внутренний водопровод и канализация" ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн оҥоһулунна. Дьиэ иһинээҕи уу ситимэ 15,25 мм. диаметрдаах "Рандом сопополимер", эбэтэр металлоплас-тик турбаларынан тардыллар. Канализация ситимэ 15см. диаметрдаах дьиэт-тэн со5отох тахсыылаах буолар. Иһирдьэ ситим 50,100 мм диаметрдаах полипропиленовай турбаларынан тардыллар.

# Сахабазальт Каркаснай Дьиэ бырайыага
## Септик

Септик с-255 мааркалаах, 5мм халыҥнаах ГОСТ 27772-88* сөп түбэһэр ыстаалтан оноһуллар. Ыстаа-лы илиинэн иһэрдэр түбэһэр электродтар туттуллаллар. Кирдээх ууну мунньар иһит тас өттө, түгэҕэ "Сахабазальт" П-125, 10-15 см. халыҥнаах сылаас үллүгүнэн бүрүллэр. Тас өттө бүтүннүү ОСП матырыйаалынан тиһиллэр. ГОСТ 24454-80*Е сөп түбэһэр хаптаһыннартан таҥыллар.
# Ким Леонид Александрович

Ким Леонид Александрович (31.12.1916—02.01.1994) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, уопсастыбаннай диэйэтэл, педагог.

# Ким Леонид Александрович
## Олоҕун олуктара

1916 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр Хабаровскай куоракка төрөөбүт. 1937 с. Иркутскайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбит. 1994 с. тохсунньу 2 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

# Ким Леонид Александрович
## Айар үлэтэ

История, өрөбөлүүссүйэ, аныгы олох тиэмэлэригэр үлэлээбитэ. Портрет жанрыгар элбэхтик үлэлэспитэ.

# Ким Леонид Александрович
## Айар үлэтэ
##### Хартыыналара

* «Обмен опытом», 1950
* «Первооткрыватели Алдана», 1960
* «Самодеятельность», 1963
* «С гражданской», 1964
* «Полдень», 1966
* «Солдаты гражданской», 1977

# Ким Леонид Александрович
## Айар үлэтэ
##### Портреттар

* Вышивальщица, 1957
* Портрет ветерана гражданской войны на Дальнем Востоке Ким Бо-ни, 1965
* Портрет переводчика Г. Тарского, 1965
* Портрет народного артиста ЯАССР А. П. Самсонова, 1984

# Ким Леонид Александрович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР норуодунай худуоһунньуга
* РСФСР үтүөлээх худуоһунньуга
* Саха АССР искусствотын үтүөлээх деятелэ

# Ким Леонид Александрович
## Аатын үйэтитии

* Кини аатын Дьокуускайдааҕы оҕо художественнай оскуолата сүгэр.
# Ивано-Франкивскэй уобалаһа

Ивано-Франкивскэй уобалас (укр. Івано-Франківська область) — Украина субъега. Киин куората — Ивано-Франкивскэй. Дьонун ахсаана 1 382 100 (2014).
# Акылаат

Акылаат диэн тутуу алын олохтуур ууһуга. Акылаат тутуу ыйааһынын буорга биэрэр. Акылааты мастан, таастан, бетонтан, болот-бетонтан оҥороллор.
# Кочнев Валерий Пантелеймонович

Валерий Пантелеймонович Кочнев — педагогика билимнэрин доктора, Аан дойдутааҕы педагогическай академия академига, Хотугу Форум Академиятын академига. М. К. Аммосов аатынан ХИФУ профессора.

# Кочнев Валерий Пантелеймонович
## Олоҕун олуктара
### Төрүттэрэ

1931 сыллаахха кулун тутар 6 күнүгэр Куочайга төрөөбүт. Эһэтэ Иннокентий Кочнев, Куочай атыыһыта, ыһыахтарга күрэхтэһэр бэйэтин кыанар киһи эбит. Аҕата Пантелеймон Иннокентьевич, көскө сылдьар дьон төрүттээбит оскуолаларыгар ааҕарга-суруйарга үөрэммит, онтон Ньурба оскуолатын бүтэрэн баран 1913 с. Бүлүүтээҕи үрдүкү начаалынай училищеҕа киирэн үөрэммит. 15 саастааҕар Марха начаалынай оскуолатыгар учууталынан анаммыт. 2014 сыл күһүнгэр Дьокуускайдааҕы учуутал сэминээрийэтигэр киирбит, өрөбөлүүссүйэ буолуон иннинэ П.Ойуунускайдыын, М.Аммосовтыын, С.Аржаковтыын, М.Мегежекскэйдиин, С.Васильевтыын үөрэнэн бүтэрбит. Ийэтэ Александра Кузминична Кочнева (Габышева), эмиэ олохтоох Куочай. Түөрт кылаастаах оскуоланы бүтэрбит үөрэхтээх дьахтар эбит.

# Кочнев Валерий Пантелеймонович
## Олоҕун олуктара
### Үөрэҕэ

Кыра Валерий 1938 с. оскуолаҕа киирэригэр нууччалыы билбэт эбит. Оскуолаҕа киириэн иннинэн убайдара дьарыктааннар 2-3 ый иһигэр ааҕарга-суруйарга үөрэммит. 1954 сыллаахха Москубаҕа И. В. Сталин аатынан физкультура институтун бүтэрбит.

# Кочнев Валерий Пантелеймонович
## Олоҕун олуктара
### Үлэтэ

Барыта 100-н тахса научнай ыстатыйа, 43 кинигэ суруйбут. Научнай үлэтин хайысхатынан республикаҕа спорт уонна физкультура хамсааһынын историята, итиэннэ саха төрүт оонньуулара буолаллар. 1995 с. кандидатскай, 1998 с. докторскай диссертацияны Москваҕа Россиятааҕы киин научнай-чинчийэр институтка көмүскээбит.
2001 сылтан — СГУ физическэй культураҕа институтун саха төрүт көрүҥнэригэр кафедратын сэбиэдиссэйэ, профессор. «Эллэй Боотур» муус дыбарыаһыгар спорт историятын музейын тэрийэн үлэлэппит.

# Кочнев Валерий Пантелеймонович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР физическэй культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха АССР үтүөлээх тренерэ
* Российскай Федерация физическэй культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха АССР физическэй культуратын туйгуна
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Д. П. Коркин аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин физическэй культура уонна спорт уобалаһыгар лауреата
* Ньурба улууһун ытык киһитэ
* Тулагы-Киллэм нэһилиэгин ытык киһитэ
* Дьокуускай ытык киһитэ
* «Хотугу Сулус» уордьан кавалера (2014)

# Кочнев Валерий Пантелеймонович
## Аймахтара

* Аҕата — Кочнев Пантелеймон Иннокентьевич, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, Ленин уордьанын кавалера.
* Убайа — Кочнев Михаил Пантелеймонович (төр. 1928), Саха АССР олоххо-дьаһахха миниистирэ (1983—1987?), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
# Ньурба улууһун былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Ньурба улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.

# Ньурба улууһун былааҕа
## Дьүһүнэ

Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар; усталыы үс өҥнөөх балаһалардаах: халлаан күөҕэ, маҥан уонна от күөҕэ. Устатын уонна кэтитин сыһыаннаһыыта 3:2 (кээмэйэ 100х150). Балаһаларын кэтиттэрэ былаах кэтитигэр сыһыаннаһыыта:
* халлаан күөх балаһа — 1/4;
* маҥан балаһа — 1/2;
* от күөх балаһа — 1/4.
Маҥан өҥнөөх балаһа ортотугар Ньурба улууһун гербэтин биир сүрүн бэлиэтэ — мохсоҕол — ойууламмыт. Мохсоҕол икки хахыйах чэчирдэригэр тирэхтэммит. Чэчирдэр сэбирдэхтэрин ахсаана — 19. Мохсоҕол үрдүгэ былаах кэтитин 1/2 тэҥ, өҥө — көмүстүҥү араҕас.

# Ньурба улууһун былааҕа
## Ытык бэлиэ олоҕо

Ньурба дьонун төрүтүнэн Ньырбачаан буолар. Ньырбачаан күүһэ, өйө уонна кыаҕа ийэ кыылынан — мохсоҕолунан араҥаччыланар. Мохсоҕол олорор чэчирдэрэ 19 сэбирдэхтээх, чэчирдэр сэбирдэхтэрин ахсаана Ньурба улууһун олохтоох тэриллиилэрин ахсааныгар тэҥнэһэр. Мохсоҕол түөһүгэр күҥҥэ майгынныыр сахалыы оһуордаах щит ойууламмыт, бу үйэлэр тухары баар, халбаҥнаабат, бигэлээх олох им бэлиэтэ буолар.

# Ньурба улууһун былааҕа
## Былаах ааптардара

* Ньурба улууһун олохтоох тэриллиилэрин былаахтара
* Октябрьскай нэһилиэк (Ньурба улууһа)
# Удьаа (суолталара)

Удьаа хас да суолталаах.
* Удьаа (хамыйах) — иһит-хомуос
* Удьаа (өрүс) — Саха сирин үрэҕэ
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.