yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Марха (суолталара)

Марха хас да суолталаах тыл.
* Марха — Дьокуускай уокурук бөһүөлэгэ.
* Марха — Ньурба улууһун нэһилиэгэ.
* Марха — Бүлүү өрүс хаҥас салаата.

# Марха (суолталара)
## Өссө маны көр

* Марха улууһа — 1824 с. тэриллибит Саха Сирин улууһа.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Ахсаан аат

Ахсаан аат (нууч. Имя числительное) — саҥа ирээтэ. Бирэдимиэт ахсаанын эбэтэр ааҕыллар бэрээдэгин көрдөрөр.
Аттарыы ахсаан аат — хас да тыл ситиминэн бэриллэр аат: уон биир, сүүс уон икки.
Судургу ахсаан аат — биир тылынан бэриллэр аат: икки, сүүс, тыһыынча.
# Октант Сигмата

Октант σ-та Октант сигмата (σ Oct / σ Octantis) — +5,6ᵐ улаханнаах Октант бөлөххө баар сулус.
Харахха көстөр Аан дойду Соҕуруу полюска ордук чугас сулус, иккис аата Соҕуруу сулус.
Сиртэн 270 сырдык сыла ыраах уонна саһархайдыҥы-маҕан гигант.
Бразилия былааҕар баар,
# 10 б. э. инн. тыһыынча сыл

б. э. инн. 13 тыһыынча сыл — б. э. инн. 12 тыһыынча сыл — б. э. инн. 11 тыһыынча сыл — б. э. инн. 10 тыһыынча сыл — б. э. инн. 9 тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
10 б. э. инн. тыһыынча сыл
# 9 б. э. инн. тыһыынча сыл

б. э. инн. 12 тыһыынча сыл — б. э. инн. 11 тыһыынча сыл — б. э. инн. 10 тыһыынча сыл — б. э. инн. 9 тыһыынча сыл — б. э. инн. 8 тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
9 б. э. инн. тыһыынча сыл
# Решетникова Варвара Федоровна

Решетникова Варвара Федоровна - участник II съездов молодых писателей РС(Я) Тереебут дойдута Уус Алдан.
# Берцы

Берцы эбэтэр байыаннай атах таҥаһа диэн биллэллэр. Сүрүннээн эр дьон атаҕын таҥаһа буолар,охсуһууга уонна экстрим спортка туттуллар. Сүрүннээн фетишизм биир сүрүн көрүҥэ буолар.
# 1582

1582 сыл.

# 1582
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 15 — Ям-Запольскайдааҕы эйэлэһии: Уордаах Уйбаан ыраахтааҕылаах Нуучча саарыстыбата Ливонияны Речь Посполитайаҕа биэрбит. Ливония 1558—1583 сыллардааҕы сэриитэ түмүктэниитин докумуоннарыттан биирдэстэрэ. Бу сэрии кэнниттэн онно сэриилэспит казаактар Ермак салалталаах Сибиири сэриилээһиҥҥэ кыттыбыттара.

# 1582
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 24 — Рим папата Григорий XIII дьиҥнээх Күн эргиириттэн хас да хонук хаалыылаах Юлиан халандаарын оннугар ордук табыгастаах саҥа халандаары (кэлин кини аатынан Григориан халандаара диэн ааттаммыта) киллэрбит. Бу халандаарга бастаан католицизмы өрө тутар дойдулар, онтон сыыйа Европа бары дойдулара көспүттэрэ.

# 1582
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 4 — Рим папата Григорий XIII уурааҕынан григориан халандаара ылыныллыбыт. Аныгыскы күн алтынньы 15 күнэ буолар диэн биллэриллибит. Бу халандаар Юлиан халандаарын сүрүн алҕастарын көннөрбүтэ, сыыйа аан дойду барыта көспүтэ.
* Алтынньы 15 — Рим паапата Григорий XIII Григориан халандаарын олоххо киллэрбит. Италияҕа, Польшаҕа (ол саҕана Речь Посполитая), Португалияҕа уонна Испанияҕа алтынньы 4 күнүн кэнниттэн тута алтынньы 15 күнэ буолар. Атын дойдуларга саҥа халандаар хойутуу киирбитэ. Бу халандаар урукку Юлиан халандаарынааҕар Сир Күнү эргииригэр ордук сөп түбэһэр.

# 1582
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 4 — Ермак Тобол өрүс кытылыгар Чуваш тумулугар буолбут кыргыһыыга Сибиир хаанын Кучум сэриитин үлтүрүппүт. Аҕыйах хонугунан Сибиир киин куоратын Искеры ылар. 1585 с. Кучум Ермаагы өлөрөн баран Искеры төннөрбүтэ.
# Биэ эмиийэ

Биэ эмиийэ (лат. Rubus idaeus) (нууч. малина, түөлбэ ааттара: ыт атаҕа, матыыка от аһа, өллүн от, марыына, ыт тиҥилэҕэ, бөрө тиҥилэҕэ) — отонноох сэппэрээк. Үрдүгэ 1 м кэриҥэ.

# Биэ эмиийэ
## Эмтэнэргэ туттуллуута

Тыынар уорган тымныйыытыгар, үрдүк температуураны түһэрэргэ чэй оҥостон иһиллэр. Хааны тохтоторго, хааны ыраастыырга, диабекка, ис үөһүрдэҕинэ эмиэ туһаныллар. Ону таһынан сүрэх, тымыр ыарыытыгар, инфарктаабыт, инсууллаабыт дьоҥҥо, хаан үрдүк баттааһыныгар туһата улахан. Биэ эмиийин сүмэтинэн куртахатар баастаах, быардара, бүөрдэрэ, хабахтара ыалдьар дьон эмтэнэллэр. Аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах, оһоҕос үлэтин тупсарарга, сэбирдэҕин эбэтэр аһын көөнньөһүгүн иһиллэр.
Өр кэмҥэ арыгы испит дьоҥҥо арыгыттан босхолонууларыгар туһлааҕа биллэр.

# Биэ эмиийэ
## Туттуу суолтата

Малина үүнээйилэрэ сибиэһэй, тоҥоруллубут курдук туһаналлар эбэтэр варялары, тимири, мармелады, соколу бэлэмнииргэ туһаналлар. Малина арыгылара, наливкалара, ностойкалара, ликердэр үрдүк хаачыстыбалаах буолуохтаахтар.
Эмп сырьетун быһыытынан Малина үүнүүтүн (лат. Fructus Rubi idaei). Отоннорун сибэккитэ, сибэккитэ суох үүнээйилэр хомуйаллар. Эрдэттэн куурдар (температураҕа 50-60° С.), чараас баттаҕы эбэтэр кумааҕыга сырьену уурбут. Медицинэҕэ буорах средство диэн микстуру тупсарар средство быһыытынан туһаныллар.
Норуот медицинэтигэр тымныйыы, гриппкэ итии уонна тиритии курдук сэбирдэхтэр туһаланаллар.
Алтан. Сибэкки түҥнэри көйгөтүтэн, нектары таһаарар, айылҕа анныттан хостуур буолан, оннооҕор бытархай сылаас ардах кэмигэр үлэлиэн сөп курдук. 1 гектартан ойууру үүннэриигэ хомуллубут нектартан 70 кг мүөт, онтон 1 гектартан - 50 кг. Малиновай мүөт 41,34 %, левулезтар 33,57 % глюкозалаах уонна амтаннаах. Ыҥырыалар нектары хомуйан, үүнүүнү 60-100% улаатыннараллар.
Сэбирдэхтэр чэй солбуйар кыахтаахтар. Илиилэрин, сэбирдэхтэрин араарар, ол кэннэ оһоххо хатараллар.

# Биэ эмиийэ
## Туһаныллыбыт сирдэр

* К. Токумова, П. Токумов, Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
# Ахсааннар битигэ

Ахсааннар битигэ (был.-гириэк. Ἀριθμοί; ивр. בְּמִדְבַּר‎, "Куйаарга") диэн Тора уонна Эргэ Ыйаах төрдүс битигэ. Ахеменид империятын кэмигэр суруллубута (б.э. иннинэ 5 үйэ). Битик аата дьэбэриэйдэр ахсааннарын буолбут сурутуутуттан тахсар. 36 бастаах.
Ахсааннар битигин саҥатыгар дьэбэриэйдэр Синай хайаҕа Таҥараттан Сөбүлэҥи уонна Төрүннэрин ылаллар. Таҥара кинилэр туппут Ытык Отууларыгар дьиэлэнэр. Дьэбэриэйдэр Мэктиэлэммит Сири ыла барарга бэлэмнэнэллэр. Дьон ахсаанын сүһүөхтэринэн, эрдэринэн, дьахталларынан, оҕолорунан, аҕабыттарынан ааҕаллар. Моисей биитинээн Аароннуун хаамыы баһылыктара буолаллар. Айан суолугар араас ыарахаттары көрсөллөр, элбэх киһи өлөр. Битик бүтэһигэр Моаб сыһыытыгар баар Иордан өрүскэ кэлэллэр.
Ахсааннар битигин кэпсээнэ дьэбэриэйдэр Египет кулуттааһыныттан босхолонон баран өбүгэлэригэр Таҥара Мэктиэлээбит сирин баһылыы барар айаннарын муҥутуур чыпчаала буолар. Бу курдук Үөскээһин, Барыы, Левит битиктэргэ кэпсэммит тосхоллору холбоон түмүктүүр: дьэбэриэйдэр Таҥаранан талыллыбыт өлгөм ахсааннаах улуу омук буолуохтара, Кини көмөтүнэн бары өстөөхтөрүн кыайыахтара, мэктиэлэммит Ханаан сирин баһылаан ылыахтара.
# Былыргы Греция

Былыргы Греция (гир. Ἑλλάς) диэн дьон гириэк тылынан саҥарар Средиземнай муора хотугулуу-арҕаа өттүгэр тарҕаммыт улахан сир этэ, Билиҥҥи Грецияны кытта тэҥнэээтэххэ быдан улахан этэ. Биһиги иннинэ эра 8/6 үйэттэн б.э.и 146 сылыгар дылы буола сылдьыбыт Греция цивилизациятынан ааҕыллар уонна Римнар саба ылыылытынан бүппүтүнэн ааҕыллар.
Гректар бириэмэтэ улахан өттүгэр биир салалтата суох этилэрэ. Хас даҕаны куораттар бэйэ конституцияларынан олороллоро. Афина, Спарта уонна Коринф биир улахан холобурдарынан ааҕыллаллар. Сорохторго хоруол баар этэ, сорох сирдэргэ, туһалаан Афинаҕа демократия этэ.
Цивилизация бириэмэтин ортотугар Классическай Греция диэн бириэмэ (б.э.и. 5-с үйэттэн 4-с үйэҕэ дылы) баара диэн ааҕыллар. Ол бириэмэҕэ Персия саба түһүүтүн Грек-Персия сэриитигэр төттөрү охсуспуттара. Афина кыһыл көмүс Пелопононезия сэриитигэр 404 сыллаахха кыаттарыытынан бүппүтэ.
Уонна кэлин, Гелленик периодыгар Александр Македонскай Грецияны барытын холбообута. Македония сабыдыаллаах да буоллар куорат сайдыбыта.
Греция культурата Рим Империятыгар улахан сабыдыалы оҥорбута, онтон Рим Империята ол ылыллыбыт билиини Средиземной муора тула тарҕаппыта. Ол иһин Греция культурата Арҕаа цивилизация төрүтүнэн ааҕыллар. Византия Империятыгар грек тыла уонна культурата биир улахан оруолу оонньуура.
# Robinhood

Robinhood (Робин Гуд), брокер, Америка биир саҥа стартап тэрилтэтэ, комиссията суох инвестиционнай платформа буолар. Ол эбэтэр IB брокертан ураты комиссия суох акцияларынан, облигацияларынан уонна ETF инструменнарынан оонньотор. Саҥа эдэр ыччаты IPO кытыннарар.
# Шамаева Лидия Петровна

Шамаева Лидия Петровна — "Айыы кыһата" оскуола төрүттэһээччитэ уонна бастакы, билиҥҥи дириэктэрэ, Арассыыйа үтүөлээх учуутала, хас да оҕо ааҕар кинигэтин кыттыгас ааптара.
1959 сыллахха тохсунньу 22 күнүгэр төрөөбүт.
# Сөкүүндэ

Сөкүүндэ (бэлиэтэ s) диэн кэм биирдигэ. Биирдиктэр омуктар икки ардыларынааҕы системаларын кэм сүрүн биирдигэ. Сөкүүндэ миллисөкүүндэҕэ (s 1/1000) уонна наносөкүүндэҕэ (s 1/1000000000) үллэстэр.
# Тиит-Эбэ (Хаҥалас улууһа)

Тиит-Эбэ — Хаҥалас улууһун Бастакы Дьөппөн нэһилиэгин киинэ.

# Тиит-Эбэ (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Тувалу

Тувалу (Tuvalu) диэн Полинезия арыы дойдута.
# Ким-Кимэн Александр Николаевич

Ким-Кимэн Александр Николаевич — Саха Сирин общественнай деятелэ.

# Ким-Кимэн Александр Николаевич
## Олоҕун олуктара

* 1958 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт.
* 1975 сыллаахха Покровскайга хаһаайыстыбаннай маҕаһыыҥҥа оробуочай.
* 1978 сыллаахха Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педучилищены бүтэрбит.
* 1990 сыллаахха Саха Ил универститетын юриспруденсия факультетын бүтэрбит.
* 1996 сыллаахха Москубаҕа кандидат диссертациятын көмүскээбит.
* 2001 сыллаахха дуоктор диссертациятын көмүскээбит.
* 1982—1988 сылларга комсомольскай үлэҕэ.
* ЫБСЛКС Орджоникидзе райкомун сэкэрэтээрэ.
* ЫБСЛКС Саха обкомугар инструктор, салаа сэбиэдиссэйэ.
* 1988—1989 сылларга ССКП Мэҥэ-Хаҥалас райкомун салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1990—1992 сылларга Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ Николаев М. Е. көмөлөһөөччүтэ.
* 1992—1993 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Дьаһалтатын салайааччыта.
* 1993 с. — «Айар Үр Интернешнл» юриспруденция фирма президенэ.
* 2005 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин профсоюзтарын федерациятын бэрэссэдээтэлэ.
* Ил Түмэн II, III уонна IV ыҥырыыларын депутата.
* 1995 сыллаахха Дьокуускай куорат Мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ.
* 2002 сыллаахха Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 2000 сыллаахха «Саха Өрөспүүбүлүкэтин бочуоттаах юриһа» аат иҥэриллибит.

# Ким-Кимэн Александр Николаевич
## Критика

2008 сыллаахха Ил Түмэн быыбарыгар "Биир Ньыгыл Арассыыйа" партия тиһигинэн депутат буолара чопчутун билэн туран, Хаҥалас улууһугар уокурукка турар уонна 10% куолаһы ылан баран хотторор. Ол түмүгэр Хаҥалас улууһуттан Алиш Мамедов депутат буолар.

# Ким-Кимэн Александр Николаевич
## Ылыллыбыт сирэ

* http://www.sakhanews.ru/49650.html
# Илин Тимор

Илин Тимор диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута.
# 1704

1704 сыл.

# 1704
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 20 — Нарватааҕы дуогабар быһыытынан Польша Швецияны утары (Арассыыйа өттүгэр) сэриигэ кытыспыт.
* Ахсынньы 6 — Чамкаур аттынааҕы кыргыһыы: Моҕуол-сикх сэриилэрин кэмигэр сикх Хальса Улуу Моҕуоллар сэриилэрин үлтүрүппүт.

# 1704
## Өлбүттэр

От ыйын 14 — ыраахтааҕы Алексей Михайлович кыыһа царевна Софья Алексеевна Романова, 1682—1689 сылларга Петр уонна Иван кыра саастаах царевичтарга регент.
# Формозов Александр Николаевич

Формозов Александр Николаевич (1899—1973) — эколог, зоогеограф, худуоһунньук, суруйааччы. Москубатааҕы судаарыстыбаннай университет профессора, элбэх билим монографияларын ааптара.
Ол эрэн киэҥ ааҕааччыга «Ойуурга алта хонук» (нууч. Шесть дней в лесах), «Айылҕа ортотугар» (нууч. Среди природы), «Суолдьут аргыһа» (нууч. Спутник следопыта) диэн научнай-популярнай кинигэлэр ааптардарын быһыытынан биллибитэ. «Суолдьут аргыһынан» элбэх эдэр натуралистар үөрэммиттэрэ.
«Суолдьут аргыһа» кинигэтэ 1925 сыллаахха тахсыбыт «Кыыллар уонна көтөрдөр суоллара» диэн кыракый брошюраттан саҕаламмыта, ааптар үйэтин тухары бу кинигэни суруйбута. Серб уонна франзуз тылларынан тахсыбыта. Нууччалыы 7-тэ тахсыбыта. Уопсай тирааһын ахсаана мөлүйүөн аҥаарыгар чугаһаан эрэр диэн суруйаллар нэстилиэнньиктэрэ 7-с таһаарыы аан тылыгар
# Чертов Юрий Алексеевич

Юрий Алексеевич Чертов — Саха сиригэр айбыт-туппут нуучча суруйааччыта, СӨ култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ. Арассыыйа суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.

# Чертов Юрий Алексеевич
## Олоҕун олуктара

* 1934 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр Сталинград куоракка төрөөбүтэ.
* Саха сиригэр 1958 сылтан олорбута.
* Саха Ил университетын уонна ССКП КК Үрдүкү партия оскуолатын бүтэрбитэ.
* Саха сиригэр кэлээт "Индигирзолото" комбинаатка оробуочайдаабыта.
* Өймөкөөн оройуон хаһыатын литература сотруднига.
* Саха АССР Радио уонна телевидение комитетын корреспондена.
* "Полярная звезда" сурунаал сүрүн редактора.
* 1998 сыл атырдьах ыйын 21 күнүгэр өлбүтэ.

# Чертов Юрий Алексеевич
## Айымньылара

* «Что человек может», проза хомуурунньуга, 1974 сыл.
* «Четвертый директор», роман
* «… И никто иной», пьеса
* «Золото», пьеса
* «Длинная ночь», пьеса
# Шаймуратов Минигали Мингазович

Минигали́ Минга́зович Шаймура́тов (башк. Миңлеғәли Минһажетдин улы Шайморатов; тат. Миңлегали Минһажетдин Минһаҗ улы Шайморатов; аныгыннан 15 (27) атырдьах ыйа 1899 с., Уфа губерниятын Уфа уеһын Биштяки́ дэриэбинэтигэр төрөөбүт, — билигин Башкортостан Кармаскали оройуонун Шаймура́тово дэр. — 23 олунньу 1943, Украина ССР, Ворошиловградскай уобалас, ) — сэбиэскэй военачальник, Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр 112-с Башкир кавалерийскай дивизиятын (1943 сыл олнунньу 14 күнүттэн — 16-с гвардейскай кавалерийскай дивизия) хамандыыра. Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (30.03.2020, өлбүтүн кэннэ). Генерал-майор (10.11.1942).
Уфа уеһын Биштяки дэриэбинэтигэр төрөөбүт
* Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (кулун тутар 30 күнэ 2020 сыл, өлбүтүн кэннэ) — 1941—1945 сыллардааҕы ниэмэс фашистарын утары Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр эр санаатын уонна хорсун быһыытын иһин
* Уордьаннара Кыһыл Знамя уордьана (1938, 1941)
* Кыһыл Сулус уордьана (14.02.1943)
* «РККА 20 сыла» мэтээл (1938) (3-с Кыһыл Знамя уордьана 1942 с. наҕаарадаламмытын туһунан баар, ол эрээри сорох источниктар бигэргэппэттэр).
* Коллектив авторов. Великая Отечественная: Комдивы. Военный биографический словарь. — М.: Кучково поле, 2011. — Т. 1. — С. 323—324. — 200 экз. — ISBN 978-5-9950-0189-8.
* Гумеров Ф.Х. Генерал Шаймуратов. — Уфа: Китап, 1999.
* Лурье В. М., Кочик В. Я. ГРУ: дела и люди / Составитель Колпакиди А. И. — М., СПб.: «ОЛМА-Пресс», «Нева», 2003. — 640 с. — (Россия в лицах). — ISBN 5-7654-1499-0, ISBN 5-224-03528-7.
* Насыров А. Х. Подвиг генерала: Воспоминания командира эскадрона 112-й башкирской кавалерийской дивизии. — Уфа: Китап, 2006. — 216 с. — ISBN 5-295-03902-1
# Б.э.и. 567 сыл

Биһиги эрабыт иннинэ 567 сыл —

# Б.э.и. 567 сыл
### Туох буолбута

* Ыам ыйын 25 — Рим ыраахтааҕыта Сервий Туллий этрускалары кыайбыт өрөгөйүн бэлиэтээбит.
# Алиса сиэркилэҕэ

Алиса сиэркилэҕэ (ааҥл. Alice Through the Looking Glass) — Walt Disney 2016 сыллаахха устубут киинэтэ, аатырбыт остуоруйа айааччы айымньытыгар олоҕуран - Льюисс Кэрролл (ааҥл. Lewis Carroll).

# Алиса сиэркилэҕэ
## Өссө маны көр

* Алиса аптаах кэрэ дойдуга (киинэ, 2010)
# Алтун йарук

Алтун йарук (былыргы уйгуурдуу "Алтан күлүм" диэн суолталаах) — былыргы уйгуур тылынан суруллубут Будда итэҕэлин ытык кинигэтэ. Былыргы уйгуурдуу толору аата "Алтун онлук ярук ялтыраклы копта котирилмиш ном илики атлык ном" диэн. Бу кинигэ былыр санскриттэн кытай тылыгар уонна кэлин кытай тылыттан былыргы уйгуур тылыгар тылбаастаммыт. Алтун йарук иһинээҕитэ: "Алтан күлүм суутрата", "Кү-Тау баһылык туһунан номох" уонна "Принц уонна баабыр туһунан номох".

# Алтун йарук
## Булуу историята

Саамай толору илиинэн суруллубут (рукопись) Алтун йарук тиэкиһин Арассыыйа учуонайа С. Е. Малов Ганьсуга баар Сучжоу куораттан ырааҕа суох Вуншигу (уйгуурдуу Индьэн) диэн сиргэ булбут. Кини 1910 сыл кулун тутар 3 күнүгэр олохтоох сарыг йоҕырдары кытта икки сылга биирдэ бэлиэтэнэр Будда итэҕэлин бырааһынньыгар тиийбит уонна ол онно баар ступаҕа былыргы тиэкиһи булбут. С. Е. Малов ол кэмҥэ "Русский комитет для изучения Средней и Восточной Азии" диэн тэрилтэ аатыттан Кытайга тыл үөрэтии экспедициятыгар сылдьыбыт. Илиинэн суруллубут тиэкис сороҕото Будда статуятын кэннигэр "наадата суох, ол эрээри "ытык" бөх курдук" сыппыт. Сорох лиистэрин Вуншигу уонна Сучжоу баһылыктара биэрбиттэр.
Алтун йарук атын илиинэн суруллубут тиэйиһин ниэмэс чинчийээччитэ Ф. Мүллэр Турфаҥҥа булбут уонна ол сороҕотун 1908 сыллаахха бэчээккэ таһаарбыт. Ол эрээри Илиҥҥи Түркистааҥҥа көстүбүт тиэкистэр үксүлэрэ сир анныттан хостоммуттар, ол иһин куһаҕан туруктаах уонна үөрэтэргэ табыгаһа суох этилэр.

# Алтун йарук
## Суруйуу кэмэ

Ицзин диэн аатаах VII үйэ бүтүүтүгэр олоро сылдьыбыт Кытай буддизмын итэҕэллээҕэ "Алтан күлүм суутратын" (санскр. सुवर्णप्रभासोत्तमसूत्रेन्द्रराज suvarṇaprabhāsottamasūtrendrarājaḥ) кытай тылыгар тылбаастаабыт.
Х үйэҕэ Биэсбалык куорат олохтооҕо Сыҥку Сэли Тудуҥ "Алтан күлүм суутратын" кытай тылыттан уйгуур тылыгар тылбаастаабыт.
Бу суутра аҥардас уйгуурдуу буолбакка, моҕол, тибиэт, согд, түүр тылларыгар тылбаастаммыт.

# Алтун йарук
## Суолтата

С. Е. Малов бэлиэтээбитин курдук Алтун йарук былыргы уйгуур тылын, бу тыл лексикатын үөрэтэргэ элбэх кыах үөскэтэр.

# Алтун йарук
## Эбии көр

* Былыргы уйгуурдар

# Алтун йарук
## Кинигэлэр

* БСЭ. «Алтун ярук». 1969-78 гг.
* Малов С. Е., «Памятники древнетюркской письменности», М.— Л., 1951, с. 145—199 (уйгурский текст и перевод обеих легенд).
* Radloff W., Malov S., Suvarnaprabhasa, Das Goldglanz-Sutra — Bibliotheca Buddhica, т. 17 & 27, СПБ. 1913, 1930.
* Тенишев Э. Р. «Кутадгу билиг» и «Алтун ярук» // Советская тюркология. 1970. — № 4. — С. 24-31.
* Тенишев Э. Р. Грамматический очерк языка сочинения «Золотой блеск». АКД. Л., 1953.
* Яхонтова Н. С. Ойратский литературный язык XVII в. (по материалам «Сутры золотого блеска»): автореф. дис. канд. филол. наук. — Л.: Институт востоковедения АН СССР, 1983. С. 16.
# Moderna

Moderna, АХШ биотехнологиятын уонна фармация сайыннарар тэрилтэтэ, РНК нөҥүө эмтэри оҥорор.
# Тараҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Тараҕай нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Табаҕа.
Майаттан 38 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 157 киһи (2007 сыл).

# Тараҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

1768 сыллаахха туспа нэһилиэк буолбут.

# Тараҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Сээһик аҕа ууһа, Урсус аҕа ууһа, Ньоргу аҕа ууһа

# Тараҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээх дьоннор

Бу нэһилиэккэ Куталаах диэн сиргэ XIX үйэҕэ мындырынан аатырбыт Бэрт Маарыйа диэн Тааттаттан төрүттээх баай дьахтар Владимир Слепцов Чыкыйаас диэн киһиэхэ кэргэн тахсан олорбута. Бэрт киэҥ аймахтары хаалларбыта.
    Михаил Федорович Слепцов (1894 с. төр.)
    Иван Арбита (29.12.1913—13.07.1943) — XX үйэ бастакы аҥаарыгар олорон, айан-тутан ааспыт саха поэта.
    Шишигин Егор Спиридонович (1947 с. сэтинньи 12 к. төр.) — история билимин кандидата.
    Марков Федор Иванович (1948 с. алтынньы 5 к. төр.) — муосчут, саха норуодунай худуоһунньуга.
    Шишигин Спиридон Спиридонович (1950 с. атырдьах ыйын 1 к. төр.) — хомусчут.
    Гоголева Федора Семеновна (1956 с. муус устар 29 к. төр.) — хомусчут.

# Тараҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэккэ сыһыаннаах дьоннор

* 1890—1892 сс. Ястремскай Сергей Васильевич (1857—1931) Саха сиригэр көскө кэлэ сылдьан саха тылын грамматикатын үөрэппит киһи олоро сылдьыбыт.
# Эрнест Резерфорд

Эрне́ст Резерфо́рд; 1-кы барон Резерфорд Нельсонскай (ааҥл. Ernest Rutherford; 1871, атырдьах ыйын 30, Спринг-Грув, Саҥа Зеландия — 1937, алтынньы 19 Кембридж) — Саҥа Зеландияттан төрүттээх Британия физик учуонайа. Ядернай физика «аҕата». 1908 сыллааҕы Нобель бириэмийэтин химияҕа лауреата.
1911 сыллаахха альфа-частицалары ыһар уопутун көрдөрөн атомнарга положительнай иитиилээх ядро уонна отрицательнай иитиилээх электроннар баалларын дакаастаабыта. Опыттарыгар олоҕуран атом планетатыҥы мадьыалын айбыта.
Лондоннааҕы королевскай уопастыба чилиэнэ (1903) уонна бэрэсидьиэнэ (1925-1930), Франция наукатын академиятын чилиэнэ (1927; 1921 сылтан кэрэспэдьиэн), Арассыыйа наукатын академиятын чилиэн-кэрэспэдьиэнэ (1922) уонна ытык чилиэнэ (1925).
# Ой тыа

Ой тыа — ойдом турар арыы тыа.

# Ой тыа
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
# Шанхай

Шанхай (кыт. 上海) диэн Кытай ордук улахан куората. Тула эргининиин (24 млн) аан дойду ордук улахан метрополитен сирдэрин ахсааннарыгар киирсэр. Кытай илин кытылын ортотугар, Янцзы өрүс төрдүгэр турар. Провинция суолталаах муниципалитет.
Бу куоракка аныгы кытай литератууратын төрүттээччи Лу Синь мавзолейа кини аатынан пааркаҕа баар.
# Өргүөт (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Өргүөт — Үөһээ Бүлүү улууһун Өргүөт нэһилиэгин киинэ.

# Өргүөт (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Өргүөт нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Лос Андьелес Интернациональнай Аирпорт

Лос Андьелес Интернациональнай Аирпорт (ааҥл. Los Angeles International Airport, кыччатан LAX), Лос Андьелес саамай улахан аэропорда Том Бредли (ааҥл. Tom Bradley) аатынан, АХШ иккис улахан салгын аана, сир шаарын үрдүнэн биир саампй бөдөҥ аирпорт буолар, күүлэйдьиттэргэ саамай бастакы/бүтэһик рейстарын толорооччу.
Сүрүн дьиэлэнээччи — United Airlines.
2019 сыллаахха 80-120 мөллүйүөн киһини көтүппүт уонна киллэрбит буолар, олор иһигэр 7431 сахалары USCIS миграционнай даннайынан.

# Лос Андьелес Интернациональнай Аирпорт
## Ойуулаан ойуулааһын

Түөртүү кетер- олордор балаһалардаах. Саамай уһун (07Л/25Р) — 3685 миэтэрэ, саамай кылгас (06Р/24Л) - 2720 миэтэрэ. Аэропортан Хотугу Америкаҕа, Латинскай Америкаҕа, Орто Востокка, Европаҕа, Азияҕа уонна Океанияҕа рейстэри ыыталлар. Аэропорт иэнэ 14 км2.
Бэлэм формалаах тоҕус терминаллаах, биир эрэ аата-туом Бредли аатынан аан дойдутааҕы терминал (TBIT). Терминаллар автобустар-отуулаахтар. Терминаллар 4, 5, 6, 7 уонна 8 таһынааҕы таһаҕас тиэрминнэр икки ардыларыгар 4, 5 уонна 6 сир аннынааҕы тоннель уурулунна, оттон терминаллар икки ардыларыгар 6, 7 уонна 8 — надземнай коридордар. Тиэрминнэр икки ардыларыгар 1, 2 уонна 3 эбэтэр атын да терминаллар икки ардыларыгар пассажирдары куттала суох зонаттан хаалларыыны ирдиир уонна анааһын тиэрминин хаттаан көрүү ирдэнэр.
Пассажирскай терминалларга эбии 190 000 м2 иэннээх карг- терминал уонна вертолет площадката бааллар. Манна Авиакомпания көһүүтэ көһүннэ да, аэропорт кинилэргэ хабаром буолбатаҕын үрдүнэн.
# Полтергейст

Полтергейст (ааҥл. poltergeist) — абааһы биир көрүҥэ, ол эрэн кини көстүбэт уонна формата суох. Биллэринэн дьиэҕэ ону маны хамсатар, маллары ыһар, сороҕор тыас таһаарыан сөп. Туохтан үөскүүрүн билигин ким да билбэт. Көстүбэт киһи үлэтэ буолуон сөп.