yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Замбези

Замбези — Африка Индийскэй акыйааҥҥа түһэр өрүстэриттэн саамай бөдөҥнөрө. Онно аан дойду биир саамай бөдөҥ күрүлгэнэ — Виктория баар. Өрүс кэтит сүүрээнинэн (1800 м) 120 м үрдүктээх модьоҕоттон туора быһан сытар кыараҕас хапчааҥҥа түһэр. Күрүлгэн күрүлүү ньиргийэр тыаһа элбэх километртан иһиллэр. Түһэр күүһүгэр бырдаҥалаан, уу сүүһүнэн метр үрдүктээх сүүнэ остуолбалары ыһан таһаартыыр. Онтон тыган, күн сардаҥата араас өҥнөөх кустук буолар. Олохтоохтор күрүлгэни “ньирилиир буруо" диэн ааттыыллар. Күрүлгэн алын өттүгэр элбэх быһыт, гидроэлектростанция, водохранилище оҥоһуллубута.

# Замбези
## Литература

* Коринская В. А. География: Материктар, акыйааннар географиялара: Орто оскуола 7 кылааһын учебнига. — Дьокуускай: Бичик, 1997.
# Чурапчы улууһун ытык дьоно

    Бу тиһэҕэ көстүбэт ситэтэ суох тиһилик. Итэҕэтиилээх төрүтү булан, толорон биэриэххин сөп.
Чурапчы улууһун Ытык дьоно (нууч. Почетные граждане Чурапчинского улуса)

# Чурапчы улууһун ытык дьоно
## Тиһилик

* Башарин Георгий Прокопьевич
* Дмитриев Роман Михайлович
* Колесов Гаврил Гаврильевич
* Новгородова Екатерина Иннокентьевна
* Пинигин Павел Павлович

# Чурапчы улууһун ытык дьоно
## Эбии маны көр

Чурапчы улууһун үтүөлээх дьонноро
# Беркакит

Беркакит диэн Саха Республикатыгар, Нүөрүҥгүрү улууhугар баар бөһүөлэк. Дьокуускайтан 740 км соҕуруу баар. Олохтоохторун ахсаана 4770 киһи (2009 сыл). Нүөрүҥгүрү — Алдан — Томмот линия тимир суол станцията. Амур-Саха аутомагистрала ааhар. Нүөрүҥгүрү куорат салалтатыгар киирэр.
# Павлов Николай Афанасьевич

Павлов Николай Афанасьевич - саха живописеһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Саха хомсомуолун бириэмийэтин лауреата.
1941 с. от ыйын 6 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Өлөчөйгө төрөөбүтэ.
1964 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1976 с. Москубатааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ.

# Павлов Николай Афанасьевич
## Айар үлэтэ

Николай Павлов ускуустубата ханнык баҕарар киһиэхэ чугаһын, реализм бириинсибин тутуһарыттан буолбакка, үтүө санаа уонна сырдык илгийэр курдунан быһаараллар. Сюжеттаах ханнык эрэ тиэмэҕэ анаммыт үлэлэрэ элбэхтэр. Тыа үлэһит киһитин күннээҕи кыһалҕалара ойууланаллар. Онтуката туох эрэ уратылаах буолар. Айымньытын сорҕотун пейзажтар ылаллар. Бу үлэлэрин уратыта — чуумпуруу.
Үлэлэрэ
* Саҥа оскуолаҕа (1985)
* Харама хайата (1987)
* Оҕонньоттор (1985)

# Павлов Николай Афанасьевич
## Дьиэ кэргэнэ

Кэргэнэ — Римма Семеновна Гаврильева, биллиилээх искусствовед, саха таҥаһын чинчийээччи.
# Башкир судаарыстыбаннай физическэй култуура института

Башкир физическай култуура института
Башкир физическай култуура института - Арассыыйаҕа Башкортостан Уфа куоратыгар баар физическэй култуура, успуорт уонна туризм испэссээлиистэрин бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Башкир судаарыстыбаннай физическэй култуура института
## Устуоруйата

Бастакы аата: Челябинскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура институтун Уфатааҕы үөрэтэр-консультациялыыр пууна. 2000 с.кулун тутар ый 6 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин успуорт Министиэристибэтин бирикээһинэн, Ураллааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйатын ректора бэрэпиэссэр Л.М. Куликов мэктиэтинэн Ураллааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйатын Уфатааҕы филиала арыллыбыт.
2005 с.аттестацияны уонна аккредитацияны ситиһиилээхтик ааһан БСҮөТ ҮПҮө "Ураллааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура университета" филиала Башкир физическэй култуура института диэн буолбут.

# Башкир судаарыстыбаннай физическэй култуура института
## Структурата

Институкка 4 факультет уонна 15 кафедра баар.
1. Тренерскай-преподавательскай факультет
-илиҥҥи единоборство уонна успуорт зрелищнай көрүҥнэрин түөрүйэтэ уонна методиката
-фехтование, ыарахан атлетика уонна спортивнай единоборство түөрүйэтэ уонна методиката
-эрдинии, хайыһар уонна чэпчэки атлетика түөрүйэтэ уонна методиката
-спортивнай оонньуулар түөрүйэ уонна методика -профессиональнай хайысхалыыр үөрэх
2. Сервис уонна туризм факультета
3. Чөл турук технологияларын факультета
-реабилитация физическэй көрүҥнэрэ
-киһи морфологията уонна физиологията
-спортивнай мэдиссиинэ
4. Магистратура факультета
-физическэй воспитание, спортивнай тренировка, чөл туруктаныы уонна адаптивнай физическэй култуура түөрүйэтэ уонна методиката
Дьарыктар үөрэх куорпустарыгар уонна Уфа куорат спортивнай тутууларыгар "Уфа-арена", "Биатлон", "Динамо" стадионнарга ыытыллаллар.

# Башкир судаарыстыбаннай физическэй култуура института
## Рейтиннэрэ

Башкир физическэй култуура института
1. Уфа куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 10-с миэстэ.
2. Башкортостан үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 16-с миэстэ.
3.Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 731-с миэстэ.

# Башкир судаарыстыбаннай физическэй култуура института
## Ссылкалара

https://akvobr.ru/bifk_kuznica_chempionov.html http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/4270-uralskij-universitet-fizicheskoj-kultury http://ufa.uralstudent.ru/centers/vysshie-uchebnye-zavedeniya/instituty-/bashkirskiy-institut-fizicheskoy-kultury-filial-v-g-ufe-1849283/ Архыыптаммыт 2020, Олунньу 16 күнүгэр. https://i-gazeta.com/news/16794-v-bashkirskom-institute-fizicheskoy-kultury-problemy/
# Федоров Дмитрий Самсонович

Федоров Дмитрий Самсонович — Миитэрэй Таас (06.09.1914—03.05.1951) — бэйиэт, прозаик, ССРС суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.

# Федоров Дмитрий Самсонович
## Олоҕун олуктара

* 1914 сыл балаҕан ыйын 6 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүтэ;
* Дьокуускайга педагогика рабфагын бүтэрбитэ;
* Саха кинигэ издательствотын эрэдээктэрэ;
* Саха Сирин радиокомитетын литэрэтиирэҕэ сэбиэдиссэйэ;
* 1951 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр өлбүтэ.

# Федоров Дмитрий Самсонович
## Айымньылара

Маҥнайгы хоһоонноро 1934 сыллаахха бэчээттэммиттэрэ.
* "Кыhыл куннэр", хоһооннор хомуурунньуга, 1938.
* "Военная тайна", пьеса, 1939.
Сэрии кэмигэр очеркалара тахсаллар.
* Саха сиригэр гражданскай сэрии туһунан кэпсээн.
* "Кырсаада уоттара".
* "Киприян Саввич", кэпсээн.
* "Пастух Лука", кэпсээн.
* "Сырдык аартык", кэпсээн.

# Федоров Дмитрий Самсонович
## Айымньылара
##### Тылбаастар:

* Н. Веретенников, "Володя Ульянов";
* В. Гроссман, "Оборона Сталинграда";
* С. Злобин, "Степан Разин";
* И. Тургенев "Му-му".

# Федоров Дмитрий Самсонович
## Аатын үйэтитии

Мэҥэ-Хаҥаласка Хорообут орто оскуолата Миитэрэй Таас аатын сүгэр.

# Федоров Дмитрий Самсонович
## Ылыллыбыт сирэ

* Писатели Якутии
# UEFA

Union of European Football Associations, кылгастык UEFA (сах. Дьобуруопа (Эуропа) буутбал ассоциацияларын сойуустара, кылгастык ДьБАС (ЭБАС)) — Дьобуруопа уонна сорох арҕаа Азия дойдулар буутбалын дьаһайар спорт тэрилтэтэ. Бу тэрилтэ Дьобуруопа дойдулар ассоциацияларын холбуур. Бары Дьобуруопа хомуһулуннубут хамаандалары уонна буутбал клубтарын күрэхтэрин дьаһайар тэрилтэ.
UEFA — алтаттан биир континент конфедерацията, FIFAҕа киирэр.
UEFA, 1954-с сылга, от ыйын 15 күнүгэр, Базель диэн куоракка тэриллиммитэ. Бастаан UEFAҕа 25 дойду кыттыахтаах былааннаммыта, билигин ДьБАСка 55 дойду киирэр. 1959-с сылга дылы, UEFAҕа салалтата Парижка баара, ол кэнниттэн 1995-с сылга дылы Берн диэн куоракка баара, онтон Ньон диэн куоракка көспүтэ. Бастакы бэрэсидиэнэ — Эббе Шварц.

# UEFA
## UEFA бэрэсидиэннэрэ

| № | Аата | Дойдута | Сыллара |
| 1. | Эббе Шварц | Дания | 1954—1962 |
| 2. | Густав Видеркер | Швейцария | 1962—1972 |
| 3. | Артемио Франки | Италия | 1972—1983 |
| 4. | Жак Жорж | Быраансыйа | 1983—1990 |
| 5. | Леннарт Юханссон | Сибиэссийэ | 1990—2007 |
| 6. | Мишель Платини | Быраансыйа | 2007—2015 |
| — | Анхель Мария Вильяр | Испания (э. т.) | 2015—2016 |
| 7. | Александер Чеферин | Словения | 2016—б. к. |

# UEFA
## UEFA күрэхтэрэ

Эр дьон турнирдара:
* UEFA Europe Championship
* UEFA League of Nations
* European U-21 Football Championship
* European U-19 Football Championship
* European U-17 Football Championship
* UEFA Futsal Championship
* UEFA U-19 Futsal Championship
* European Beach Soccer League
* UEFA Europa League
* UEFA Conference League
* UEFA Super Cup
* UEFA Youth League
* UEFA Futsal Champions League
* Euro Winners Cup
Дьахтар турнирдара:
* European Women's Championship
* European U-19 Women's Championship
* European U-17 Women's Championship
* UEFA Women Futsal Championship
* UEFA Women's Champions League

# UEFA
## Тас сигэлэр

* www.uefa.com — UEFA саайта.
# .mz

.mz диэн Мозамбик үрдүк таhымнаах ил домена.
# УКРОП

УКРОП (укр. Українське об'єднання патріотів - УКРОП) диэн Украинаҕа политика партията. Бэс ыйа 15 2015, Генадий Корбан партия салайааччыта буолбута.
# Бөрөлөөх (өрүс)

Бөрөлөөх өрүс. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 775 км, тардыытын иэнэ 17000 км². Полоуснай томтороокко бастаах Чымага Окатын уонна Кэмэлькээн Окат үрэхтэр холбоһууларыттан саҕаланар.
Тардыытыгар 1610 км² уопсай иэннээх 9000 күөл баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара уҥаттан Кыыллаах (241 км.) уонна Арыы Мас (284 км.)

# Бөрөлөөх (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Сылгы уона (мээрэй)

Сылгы уона — сүүс сүөһү аата. (Былыр сыана бысыһыытыгар туттуллар тыл). Сылгы биирэ диэн уон сүөһү суоттаах буолар. Уон боһомо диэн бөдөҥ сүөһү аата. Уйгуур – элбэх диэн,алыс элбэх, киһи ахсын да билбэт элбэх./…/

# Сылгы уона (мээрэй)
## Туһаныллыбыт сирдэр

 «Үһүйээннэр, номохтор» 2-с таһ. Багдарыын Сүлбэ хом. Дьокуускай, Бичик, 2006 с.
# Степанов Николай Саввич

Степанов Николай Саввич (13.05.1922, Өргүөт нэһилиэгэ, Орто Бүлүү улууһа — 20.09.1992) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1990).

# Степанов Николай Саввич
## Олоҕун олуктара

* 1922 сыл ыам ыйын 13 күнүгэр Орто Бүлүү улууһун Өргүөт нэһилиэгэр төрөөбүт.
* Сэрии саҕаланыан иннинэ нэһилиэк Сэбиэтин исполкомун сэкиритээринэн үлэлээбит, Бүлүү педучилищетын бастакы кууруһун бүтэрбит.
* 1992 сыллаахха балаҕан ыйын 20 күнүгэр өлбүт.

# Степанов Николай Саввич
## Олоҕун олуктара
#### Сэриигэ кыттыыта

Аармыйаҕа 1943 с. бэс ыйыгар Бүлүү оройуоннааҕы военкоматынан ыҥырыллан барбыт. Тыылга кылгас кэмнээх байыаннай үөрэҕи бүтэрбит. Сэриилэһэр аармыйаҕа тиийэн 1944 с олунньутуттан 5-с механизированнай биригээдэтин 1-кы мотострелковай батальонугар пулеметчик буолбут. Украина, Молдова, Румыния, Югославия, Венгрия, Австрия, Чехословакия уонна Прага куорат босхолооһуннарыгар кыттыбыт.
Арҕаа сэрии бүппүтүн кэннэ, Уһук Илин фронугар тиийэн, Япония Квантунскай аармыйатын урусхаллааһыҥҥа кыттыбыт. 1944 с. кулун тутар ыйга Степанов подразделениета Соҕуруу Буугу туораан анараа кытылга тахсар бирикээһи ылар. Онно буойун уҥуор тахсан пулеметун уотунан пехота Маньковка дэриэбинэни ыларыгар кыах биэрбитэ, кыргыһыыга тус бэйэтэ 15 өстөөҕү уонна биир пулемет расчетун суох гыммыт. Ити хорсун быһыытын иһин Герой аатыгар түһэриллибит. Ол гынан баран, докумуоннара сүтэн, наҕараадатын ылбатаҕа.
Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата 1990 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр иҥэриллибит, ону бэйэтэ Москубаҕа Кремльга баран туппут.

# Степанов Николай Саввич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (05.05.1990)
* Ленин уордьана (05.05.1990)
* Кыһыл Знамя уордьана (28.04.1944; Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибит)
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Мэтээллэр
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ

# Степанов Николай Саввич
## Үйэлээх аата

* Герой аата Бүлүү куоратын 3 №-дээх оскуолатыгар иҥэриллибит.
* Н. С. Степанов аатынан Бүлүүгэ уулусса ааттаммыт.
* Балаҕаччыга Герой бүүһэ туруоруллубут.
# Яковлев Прокопий Николаевич

Яковлев Прокопий Николаевич (1939-2013) — РФ уонна Саха АССР үтүөлээх бырааһа. 1979-1990 сылларга СГУ Медико-лечебнай факультетын декана, 1994-1999 сылларга СӨ Доруобуйа харыстабылын миниистирэ. Кэбээйи улууһун Ытык киһитэ.
1939 сыллаахха алтынньы 4 күнүгэр Кэбээйи улууһугар Сайылык сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Орто оскуоланы бүтэрэн баран Мукучуга сопхуоска үлэлээбитэ. 1958-1961 сс. Сэбиэскэй аармыйаҕа сулууспалаабыта. 1967 с. СГУ медико-лечебнай факультетын туйгуннук бүтэрбитэ. Хирурдаабыта. 1969 с. - хирургия кафедратыгар бастаан ассистент, доцент, 1979 сылтан 1990 сыллаахха диэри - СГУ МЛФ декана.
Хандьыдаакка диссэртээссийэтин «Повторные операции на печени при альвеококкозе печени» диэн тиэмэҕэ 1973 с. көмүскээбитэ.
2013 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр өлбүтэ.
* ↑ https://www.s-vfu.ru/universitet/rukovodstvo-i-struktura/instituty/mi/inst/historymi/ddmi/detail.php?SECTION_ID=4013&ID=87279 Деканы и директора МИ
* ↑ Памяти Прокопия Николаевича Яковлева https://yakutsk.bezformata.com/listnews/pamyati-prokopiya-nikolaevicha-yakovleva/18678481/
# Мугурдаах

Мугурдаах нэhилиэк. Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыаганнаах.
Улуус кииниттэн 160 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 398 киһи (2007 сыл).

# Мугурдаах
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1938 сыл бэс ыйын 9 күнүгэр төрөөбүтэ Ильяхов Петр Николаевич (09.06.1938—19.05.2004) — история билимин кандидата

# Мугурдаах
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Venevisión

Venevisión — Венесуэла телекомпанията, салалтата — Каракас.
# Жатай

Жатай (сахалыы саҥарарга олохтоохтор Сатай, Һатай дииллэр) диэн Саха Сирин киинигэр Туймаада хочотугар баар бөһүөлэк.
Дьонун ахсаана 9 263 киhи (2010). Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылыгар, Дьокуускай куораттан 15 км аллара турар. Муус устар 28 күнүгэр 1948 с. тэриллибитэ.

# Жатай
## Устуоруйата

Хаһан олохтоммута чуолкай биллибэт. Бастаан сурукка 1920-c сылларга киирбит.
Оробуочай бөһүөлэк быһыытынан 1948 сыл муус устар 28 күнүгэр РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Ыйааҕынан буолбута.
2004 сыл сэтинньи 30 күнүттэн куорат уокуруга «Жатай» диэн ааттаах.

# Жатай
## Промышленность

Икки сүрүн тэрилтэтэ: Сатайдааҕы судоремонтнай-судостроительнай собуот уонна Дьокуускайдааҕы нефтебаза.

# Жатай
## Айылҕата уонна климата

Жатай ирбэт тоҥҥо турар. Килиимэтэ резко континентальнай. Температурата −64,4 °C кыраадыстан +38,3 °C кыраадыска дылы халбаҥныыр.
# 750

750 сыл — VIII үйэ сыла

# 750
## Туох буолбута

* Тохсунньу 25 — Заб өрүс аттынааҕы кыргыһыыга өрө турааччылар Омейядтар аармыйаларын кыайбыттар. Халиф Марван II күрээбит, онтон хас да ый буолан баран кыргыһыыга өлбүт. Түмүгэр Омейядтар династиялара быстыбыта, Аббасидтар династиялара былааска кэлбитэ, Ас-Саффа диэн киһи халиф буолбута. Омейядтар импиэрийэлэрэ Дамаскайга кииннэнэрэ, Аравия тумул арыыны бүтүннүүтүн, Мавераннахры уонна Магрибы (билиҥҥи Сиирийэ, Ираак, Ираан, Орто Азия дойдулара), Хотугу Африканы, билиҥҥи Испанияны, Португалияны баһылаан олорбута.
# Сторожева Алина Юрьевна

Сторожева Алина Юрьевна — 2007 сыллаахха ыам ыйын 8 күнүгэр Уус-Алдан улууһун Мүрү 1-кы нүөмэрдээх орто оскуолатын ахсыс кылааһыгар үөрэнэ сылдьан ууга түһэн эрэр киһини өлүүттэн быыһаабыт, Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕынан 2009 сыллаахха «Өлөн эрэллэри быыһаабытын иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Ол туһунан «Саха сирэ» хаһыат маннык суруйбута:
   Алина дьиэтэ Бороҕон таһыгар турар Мындааба диэн сэлиэнньэҕэ баар. Суол ортотугар күөллээх буолан, олохтоохтор саас, күһүн ахсын муостанан туоруурга күһэллэллэр. Кыыс суолу тула көрбүтэ ким даҕаны суох, арай күөл биир өттүнэн дьахтар хааман иһэн охтон түһэр.
   — Бастаан чалбахха суулунна быһыылаах диэн күлэ санаабытым. Онтон: «Быыһааҥ! Быыһааҥ!» — диэн хаһыытаабытыгар, тугу даҕаны толкуйдаабакка сүүрэн тиийбитим, — диэн Алина кэпсээнин саҕалыыр.
   — Муус хайдыбыт буолан, дьахтар аттыгар наһаа чугаһаабакка эрэ, ханан киирэрбин толкуйдаан эргийэ сүүрэ сылдьыбытым. Саатар ураҕас уунуохпун аттыбар туох даҕаны суох. Ол быыһыгар суотабай төлөпүөммүнэн ыаллыы олорор дьоммор эрийэн, көмөҕө ыҥырбытым. Ууга түспүт дьахтарым номнуо төбөтө ууттан күөрэйэ-күөрэйэ сүтэрэ, хайдыбыт муустан тутуһа сатыы-сатыы көмөлөһө охсорбор көрдөспүтэ. Ол кэмҥэ аттыбытынан уол ааһан эрэр этэ, киниэхэ: «Кэл, көмөлөс», — дии сатаабытым, көрбөтөҕө буола-буола баран хаалбыта. Онтон мууска сыттым уонна илиибин дьахтарга ууннум. Хап-сабар илиитин утары биэрбитэ, ону тардан, аны хонноҕун анныттан тардан баран дьахтарбар: «Муустан аанньын!» — диэт, ууттан тардан ылбытым.
Алина мантан сиэттэрэн улаатан баран ыксаллаах быһыы-майгы үлэһитэ буолбут, ХИФУ Горнай институтугар «ыксаллаах быһыы-майгы харыстабылын инженерэ» диэн идэни баһылаабыт.
# Бочкарёв Василий Васильевич

Бочкарёв Василий Васильевич (төр. 1944) — саха скульптора.

# Бочкарёв Василий Васильевич
## Олоҕун олуктара

1940 сыллаахха олунньу 11 күнүгэр төрөөбүт.
Москватааҕы В. И. Суриков аатынан уус-уран институту бүтэрбит. Оҥоһуктарын маһынан уонна бронзанан оҥорор.
# Росбанк

Росбанк (урукку аата Независимость, билиҥҥи аан дойдутааҕы аата Rosbank Societe Generale Internationale), Арассыыйа 11 улахан баана, 100% акциата уонна бас билинэр активтара французскай финансовай конгломератка киирэр Societe Generale.
Салалтата — Париж (Франция), Москуба (Арассыыйа). Саха Сиринээҕи филиалын салалтата Дьокуускай куоратка баар.
# Codex Cumanicus

Codex Cumanicus (Куман Кодекса) диэн Орто үйэлэргэ суруллубут, куман тылын үөрэтэр өйдөбүнньүк. Арааската, кыпчактары кириэстиир католик миссионердарыгар аналлаах быhыылаах. Билигин Вена Айыы Марк библиотекатыгар баар.

# Codex Cumanicus
## Историята уонна ис хоhооно

Кодекс өр кэм устата суруллубут. 11-ис үйэҕэ Илин Эуропаҕа кэлэн олохсуйбут кыпчактардыын атыы, политика уонна итэҕэл ситимнэрин олохтуур сыаллаах буолуон сөп (бастатан туран Мадьаар Сирин уонна Генуя өттүлэриттэн). Кодекс ордук эргэ чаастара 1100-1200 сс. суруллубуттар. Саҥа суруктар эргэлэри сабаллар. Историктар Кодексы икки бас туспа чааска араараллар:
* 1. Кыпчак, Итал-Латин уонна Перс тылларын икки ардыларынааҕы кэпсэтинньик. Бу чааhа "Италиялыы" эбэтэр "Тылбаасчыт" диэн ааттанар.
* 2. Религия текстара (холобур, Аҕабыт) уонна латин уонна ниэмэс тылларыгар тылбаастаммыт кыпчак таабырыннара. Бу чааhа "Ниэмэстии" эбэтэр "Миссионер кинигэтэ" диэн ааттанар.

# Codex Cumanicus
## Таабырыннар

"Куман таабырыннара" (CC, 119-120; 143-148) былыргы Түүр фольклорун бичигэ. Андрес Тице санаатынан, бу "бүтүн Түүр тыллаах омуктар ордук былыргы таабырын баайдара буолар".
Холобур, Кодекска бу маннык таабырын баар:
* Aq küymengin avuzı yoq. Ol yumurtqa
Үрүҥ балаҕан айаҕа суох. Ол сымыыт.
# Иэстэбил

Иэстэбил эбэтэр иэстэһии диэн киһи эбэтэр кыыл хомойуутун түмүгэр үөскүөн сөптөөх санаа.

# Иэстэбил
## Өссө маны көр

* Өс-саас
# Бурцев Данил Гаврильевич

Үлэ геройа Бурцев Данил Гаврильевич.
Данил Гаврильевич Бороҕон улууһун (билиҥҥинэн Уус-Алдан) Хоро нэһилиэгэр, 1899 сыл ахсынньы 17 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата Хабырылла 30-ча сүөһүлээх сэниэ ыал эбит. Ийэтэ Настаачыйа турбут-олорбут, саҥарбыт-иҥэрбит бэрт сытыы дьахтар эбитэ үһү.
# Көрүҥ үөдүҥэ

Көрүҥ үөдүҥэ (лат. , нууч. подвид) — көрүҥ иһигэр киирэр таксон единицата. Биологияҕа туттуллар. Бу сахалыы тиэрмини биология науукатын дуоктара Гавриил Угаров киллэрбитэ
# Паликир

Паликир (Palikir) диэн Микронезия Федератив Штаттарын киин куората (1989 ыла). Олохтоохторун ахсаана 5,771.
# Сунтаар сонуннара

Сунтаар сонуннара — Сунтаар улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1938 сыллаахха муус устарга тахсыбыт.
# Уус-уран айымньы тыла-өһө

Уус-уран айымньы тыла-өһө — бу истиилгэ литератуура нуорматын толору туттан саҥарыллар-суруйуллар.

# Уус-уран айымньы тыла-өһө
## Туһаныллыбыт сир

* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. — 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
# Консерватизм

Консерватизм диэн status quo'ну өйүүр политика идеологията. Ол аата дьон-сэргэ уонна итэҕэл үгэстэрин уонна майгыларын тутуhуу. Ил уонна дьон-сэргэ сиэрин күндүтүн көмүскээhин, төрдүттэн уларытар реформалары, экстремизмы уонна өрөбөлүүссүйэни утарыы.
# Ульяновскай уобалас

Ульяновскай уобалас :
| Ульяновскай уобалас былааҕа Ульяновскай уобалас гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Ульяновск |
| Иэнэ | 37 181 км² |
| Дьонун ахсаана | ▼1 274 487 (2013) |
| Экономическай оройуона | Поволжский |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Сергей Иванович Морозов |
| Сокуону ылар мунньах бэрэсэдээтэлэ | Борис Иванович Зотов |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Ульяновскай уобалас эбэтэр Ульяновск уобалаһа (Нууччалыы: Ульяновская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Приволжскай федеральнай уокуругар киирэр. 1943 сыл тохсунньу 19 күнүгэр төрүттэммитэ.

# Ульяновскай уобалас
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 1 274 487 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 34,28 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74,03% (2013).

# Ульяновскай уобалас
## Нэһилиэнньэтэ
### Национальнай састааба

2010 сыллаах биэрэпис түмүгэ:
* Нууччалар — 901 272 (73,6 %)
* Татаардар — 149 873 (12,2 %)
* Чуваштар — 94 970 (7,7 %)
* Мордвалар — 38 977 (3,2 %)
* Украиннар — 10 484 (0,9 %)
* Азербайдьаннар — 5 006 (0,36 %)
* Атын омуктар — 20 164 (1,6 %)

# Ульяновскай уобалас
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 174 млрд. солк этэ. Дууһаҕа аахтахха 115,5 тыһ. солкуобай буолар.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,5 эбит, ол эбэтэр 44,7 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Ульяновск уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 37 миэстэни ылан олорбут Архыыптаммыт 2013, Балаҕан ыйын 19 күнүгэр..
# Сулустаана Мыраан

Сулустаана Мыраан, Ол эбэтэр толору аата Сулустаана Мыраан Байанайдаах кыыһа, урукку аата Елизавета Николаевна Дмитриева-Антонова, Саха Сирин биир сүрүн активистката, Саха Сирин урукку Ил Түмэн депутата, төрөөбүт күнэ ??????.
Биллэринэн 1982 сыллаахха Нөмүгү орто оскуолатыгар үөрэммит, Амма улууһугар Абаҕа сиригэр төрөөбүт, Өлүөхүмэҕэ учууталынан үлэлээбит, Майаҕа олоро сылдьыбыт, билигин Дьокуускай куоратка олорор.
Сомоҕо күүс тэриллии кыттыылааҕа.
Сүрүннээн популярноһа Нью Йорк куоратка ООН трибунатыттан саха тылынан тыл эппитинэн, уонна Өлөксөй Навальнай диэн киһини өйөөһүнүнэн. Конституцияны Путин уларытарын эмиэ утарбыта. Биллэр оппозиционер.
Арассыыйа Украина сэриитэ фонугар Путины кириитикэлээбитэ уонна сэриини утары акция оҥорбутун иһин, ФСБлар биир оҕотун Усуйаана улууһугар өлөрбүттэрэ.
Алтынньы 15 күнүгэр 2023 сыллаахха Саха Сириттэн Америкаҕа куоппута, Сиэтл куоратка олохсуйан олорор.
# Далдын

Далдын үрэх.
Марха өрүс хаҥас салаата. Тардыытын иэнэ 3380 км². Уһуна 138 км. Бүлүү хаптал хайалаах сиртэн устар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата Сытыкан (84 км.) Тардыытыгар 1954 сыллаахха алмаас трубката булуллубута.

# Далдын
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Куһаҕан уолаттар (мультик)

Куһаҕан уолаттар (ааҥл. The Bad Guys) — АХШ мультига, 2022 сыллаахха муус устар ыйыгар тахсыбыт. Universal Pictures киинэ тэрилтэтэ оҥорбут.

# Куһаҕан уолаттар (мультик)
## Сүжета

Сүрүн геройдар Бөрө, акула, йооҕуй оҕус, эриэн үөн, Лисингтон саһыл, мармелад уу сибинньэтэ.
# Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэрбиир

Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэрбиир (кэймиир, быһар) — сомоҕо домох.

# Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэрбиир
## Сомоҕо домох суолтата

Биллибэтинэн-көстүбэтинэн сэмээр сылдьан ол-бу дьээбэни, куһаҕаны оҥорор.

# Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэрбиир
## Туттуллуута

«Саха саҥата» сурунаалга «Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэбийээччи» диэн аатынан суруйар ааптар үлэлэрэ бэчээттэммиттэрэ.

# Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэрбиир
## Өссө маны көр

Сомоҕо домох
# Араабтыы сурук-бичик

Араабтыы сурук-бичик диэн Арааб тылыгар туттуллар алпабыыт. Атын тыллар ол курдук Перс тыла уонна Урду майгынныыр бичиктэри тутталлар.
28 тутаах буукуба баар. Бары илииттэн курдук суруллаллар, илииттэн да буоллар, бэчээттэммит да буоллар. Ол аата буукубалар бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһон сылдьаллар. Араабтыы сурук-бичик уҥаттан хаҥас суруллар. Хас буукуба 4 формалаах буолуон сөп. Ханнык формата туттуллара аттыгар турар буукубалартан тутулуктаах. Улахан уонна кыра буукуба диэн суох.
Алпабыыты өссө сыыппаралары суруйарга тутталлар, ол гынан баран аныгы бириэмэҕэ ол аччаата. Сүнньүнэн, араабтыы сыыппаралары суруйаллар.