yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мөҥүрүөн нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Мөҥүрүөн нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Матта.
Майаттан 85 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 546 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Матта - 538 уонна Көрдүгэн - 8 киһи.

# Мөҥүрүөн нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Арҕаа аҕа ууһа, Суола аҕа ууһа, Орто куула аҕа ууһа, Илин Куула аҕа ууһа

# Мөҥүрүөн нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1856 сыл тохсунньу 25 күнүгэр төрөөбүтэ Монастырев Василий Григорьевич - Үөһээ Бүлүү оскуолатыгар XX үйэ саҕатыгар үлэлээбит учаатал.
* 1897 сыл ыам ыйын 20 күнүгэр төрөөбүтэ Степанов Николай Иванович — Ноорой (1897 — 1975), олоҥхоһут.
* 1909 cыл олунньу 3 күнүгэр төрөөбүтэ Избеков Иоаким Дмитриевич - Уустаах Избеков, аатырбыт артыыс, драматург, хореограф, мас ууһа.
* 1917 сыл сэтинньи 7 күннгэр төрөөбүтэ Избеков Иннокентий Георгиевич — саха худуоһунньуга.

# Мөҥүрүөн нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.

# Мөҥүрүөн нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ
### Эбии көр

* Иккис Мөҥүрүөн нэһилиэгэ
* ↑ Апросимов А.М., Попов Г. В. Саха улуустарын нэһилиэктэрин төрүччүтэ. — Дьокуускай: Бичик, 2015. — С. 11-12. — 64 с. — 6000 экз. — ISBN 978-5-7696-4551-8
# Гюго Виктор

Викто́р Мари́ Гюго́ (фр. Victor Marie Hugo [viktɔʁ maʁi yˈɡo]; 1802 олунньу 26 күнэ, Безансон — 1885 ыам ыйын 22 күнэ, Париж) — Франция суруйааччыта (поэт, прозаик уонна драматург), француз романтизмын сүрүннээччитэ уонна теоретига. Француз академиятын (1841) чилиэнэ.
# Гуонаам

Гуонаам өрүс - Учур өрүс хаҥас салаата. Уһуна 686 км., тардыытын иэнэ 55600 км².
Баһа Становой сискэ баар. Тардыытыгар 1800 күөл уонна 9400 үрэх баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: Хаҥас Ытымдьа (121 км.), уҥа Сутам (351 км.) уонна Алгама (426 км.)

# Гуонаам
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Айат (итэҕэл)

Айат — Корааҥҥа таҥара орто дойдуга көстүүтэ, биллиитэ.
# Бөһүүкэ

Бөһүүкэ — бөлөнүйбүт сүөгэйгэ үүтү эбэн, ытыйан баран, кыратык тоҥорон оҥорор ас. Тымныыга бөһүтээт, тута сиэнэр.

# Бөһүүкэ
## Туһаныллыбыт сирдэр

И. К. Попов. Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт. — Дь.: Бичик, 2004.
# Сосновка (Бүлүү улууһа)

Сосновка — Бүлүү улууһун нэһилиэнньэлээх пууна.

# Сосновка (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
# Хордоҕой (Сунтаар улууһа)

Хордоҕой — Сунтаар улууһун Бүлүүчээн нэһилиэгин киинэ.

# Хордоҕой (Сунтаар улууһа)
## Географията

Бүлүү өрүс хаҥас кытылыгар, Сунтаар бөһүөлэгиттэн 160 км хотугулуу-арҕаа сытар. Муора таһымыттан 152 м үрдүк. 1890 сыллаахха олохтоммут. Урут Бүлүүчээн совхоз киин уһаайбата этэ, олохтоохтор ынах-сүөһү, сылгы иитиитинэн, хортуоппуй үүннэриитинэн дьарыктаналлар. Культура дьиэтэ, орто оскуола, почта бааллар.

# Хордоҕой (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Бүлүүчээн нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Мордьотуҥулар кэргэннэрэ

Мордьотуҥулар кэргэннэрэ (лат. Odobenidae, нууч. Семейство Моржовые) - харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ биир уус - Мордьолор уустара киирэр.

# Мордьотуҥулар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

Харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар өссө Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ киирэр.
# 1412

1412 сыл.

# 1412
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 6 — Жанна д’Арк — аҥылычааннары утары өрө турууну тэрийбит Франция национальнай дьоруойа, католицизмҥа сибэтиэй быһыытынан билиниллэр.
# .su

.su диэн Сүбэ Унията үрдүк таhымнаах ил домена.
# Өҥкөөт

Өҥкөөт - өрүһү, үрэҕи адьас үрдүттэн өҥөйөн турар мыраан, үрдүк туруору сыыр.
# Алдан улууһун ытык дьоно

    Бу тиһэҕэ көстүбэт ситэтэ суох тиһилик. Итэҕэтиилээх төрүтү булан, толорон биэриэххин сөп.

# Алдан улууһун ытык дьоно
## Тиһилик

* Дьячковская Августина Афанасьевна
* Мыреева Анна Николаевна

# Алдан улууһун ытык дьоно
## Өссө маны көр

Алдан улууһун үтүөлээх дьонноро
# Никифоров Сергей Сергеевич

Никифоров Сергей Сергеевич — харбааһыҥҥа тириэнньэр.
1941 с. Манньыаттаах уолун улахан уолун Василий Гаврилович Никифоров дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
1973 с. Ленин орденнаах государственнай физкультурнай институту бүтэрбитэ.
«Зенит» спортивнай обществоҕа тренер, ССРС Спорткомитетыгар үлэлээбитэ.
1978 сылтан ССРС уонна РСФСР ууга харбааһыҥҥа сборнай хамаандатын тренерэ.
1991 сылтан Египеккэ баран тренеринэн үлэлээбит.
1995 с. Африка дойдуларын чемпионатыгар Египет харбааччылара С. С. Никифоров эрчийбитинэн 13 кыһыл көмүс мэтээли ылар кыахтаммыттар.
1995 с. Египет чулуу тренерэ, ССРС уонна РСФСР үтүөлээх тренерэ ааты сүгэр.
# Эллен Густафсон

Эллен Густафсон (ааҥл. Ellen Gustafson; төр. США) — эмиэрикэ урбаанньыта, түмэт урбаанньыт уонна бородууксуйа систиэмэтин актыбыыската. «FEED Projects» биир тэрийсээччитинэн биллэр, Лорен Бушы кытта, ону кытта кэммиэрсийэтэ суох «30 Project» тэрилтэ тэрийсээчитэ. Итини таһынан, Эллен Густафсон ООН аан дойдутааҕы бородууксуйа быыстапкатын бэрэстэбиитэлэ этэ уонна Даниэль Ньеренберг кытта «Food Tank: The Food Think Tank» тэрийсибитэ.

# Эллен Густафсон
## Биографията

Густафсон Колумбия үнүбүрсүтүөтүн бүтэрэн, аан дойду бэлиитикэтин уобалаһыгар бакалаавр истиэпэнин ылбыта. Ол кэннэ Аан дойду сыһыаннарын сэбиэтигэр, ABC News терроризмҥа идэтийэр кэррэспэндиэнинэн үлэлээбитэ.
2007 сыллаахха Густафсон Лорен Бушы, АХШ бэрэсидьиэнэ Джордж Буш балыһын кытта «FEED Projects» олохтооччута буолбута. «FEED Projects» суумкалары оҥорор, атыыттан киирбит жохуот ООН аан дойдутааҕы бородууксуйа бырагыраамматыгар аһардыллыахтаах. FEED суумкалара 100%-наах органик тупсаҕай сөптөөх матырыйааллартан оҥоһуллубут. Бырайыак сыл устатыгар биир оскуола үөрэнээччитин эбиэтинэн хааччыйар хайысхалаах. Бу бырайыакка кыттан Эллен Густафсон элбэх наҕараада ылбыта, ол иһигэр «Fortune» сурунаал версиятынан 2009 сыллаахха биир бөдөҥ кыахтаах дьахтар-урбаанньытынан ааттаммыта. Густафсон «FEED Foundation» толороочу дириэктэринэн үлэлии сылдьыбыта, «FEED Foundation» үлэтэ аан дойдуга аччыктааһыны утарыы уонна аан дойду 60 мөлүйүөн оҕотун оскуола аһылыгынан хааччыйыы.
Густафсон - «30 Project» тэрийээччитэ уонна толорооччу дириэктэрэ. Бу кэммирсийэтэ суох тэрилтэ отут сыллар иннилэригэр туттуллар аһылык оҥоруутун уларытыынан дьарыктанар, ону кытта глобаальный бородууксуйаҕа тэҥэ суох сыһыан кыһалҕаларын быһаарар. Ону таһынан «30 Project» аһылык промышленнаһыгар ыйыллыбыт кыһалҕалары уларытар сорунуулаах араас хампаанньалары тардар. В «30 Project» Густафсон работает совместно с Даниэль Ньеренберг.
# Доминика Өрөспүүбүлүкэтэ

Доминика Өрөспүүбүлүкэтэ (исп. República Dominicana [reˈpuβlika ðominiˈkana]), турбизнеска Доминикана диэн аатынан биллэр диэн Испаниола арыыга баар дойду. Иэнэ 48,442 км², олохтоохторун ахсаана 10 млн.
# Ураһа бэргэһэ

Ураһа бэргэһэ - сүүһүгэр тимир харысхал күн-туоһахталаах ураһа куормалаах үрдүк бэргэһэ, икки өттүнэн чабырҕай сабыыта диэн чэчэгэйи көмүскүүр аналлаах сээкэйдээх.

# Ураһа бэргэһэ
## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

* Хороох бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Хабах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
# Брагина Дарья Григорьевна

Брагина Дарья Григорьевна — устуоруйа билимин дуоктара.

# Брагина Дарья Григорьевна
## Олоҕун олуктара

* 1948 сыллаахха муус устар 15 күнүгэр Саха АССР Горнай улууһугар Бэрдьигэстээх нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1972 с. — Москватааҕы историко-архивнай институты бүтэрбитэ.
* 1972—1974 сс. — РСФСР ЦГА младшай научнай сотрудник (Москва к.).
* 1974—1979 сс. — ССРС НА этнографияҕа Институтын аспирана.
* 1979—1986 сс. — ССРС НА СС Якутскайдааҕы филиалын ТЛИ Институтыгар младшай научнай үлэһит.
* 1982 с. — историческай билим кандидатыгар «Современные этнические процессы в Центральной Якутии» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1986—1988 сс. — Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтын общественнай билимнэргэ уонна омук тылларыгар кафедратын преподавателэ, сэбиэдиссэйэ, Саха государственнай университет бүтүн историяҕа кафедратын доцена, Санкт-Петербургдааҕы киинэ уонна телевидение университетын Дьокуускайдааҕы филиалын директора.
* 2001 с. — Санкт-Петербургдааҕы киинэ уонна телевидение университетын Дьокуускайдааҕы филиалын профессора.
* 2003 с. — историческай билим докторыгар «Этнические и этнокультурные процессы в РС(Я) в 70—90-е гг. ХХ в.» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
Д. Г. Брагина этносоциологияҕа, политологияҕа специалист быһыытынан биллэр.

# Брагина Дарья Григорьевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Современные этнические процессы в Центральной Якутии» (Якутск, 1985), монография.
* «Современные этнокультурные процессы» (Якутск, 1996), монография.
* «Ориентация и потребление якутского населения в области культуры» (Культурное строительство Советской Якутии. — Якутск, 1984).
* «О некоторых аспектах современных этнических процессов у якутов в Центральной Якутии» (Социально-культурные процессы у народов Севера и Сибири. — Якутск, 1985).
* «Семья у якутов» (Семья и семейные отношения у народов Сибири и Севера. — М.,1990).
* «О некоторых аспектах современного этно-культурного развития народа саха» (Гуманитарные науки. — Сб. научных трудов ЯГУ. — Якутск, 1994).
* «О современной ситуации в этно-социальном развитии народа саха» (Вузовская наука. К 50-летию Великой победы. — Якутск, 1995).
# Моцарт Вольфганг Амадей

Йога́нн Хризосто́м Вольфганг Теофи́л Мо́царт (ниэм. Joannes Chrysostomus Wolfgang Theophilus Mozart, биллэринэн Вольфганг Амадей Моцарт, ниэм. Wolfgang Amadeus Mozart, төр. 1756 сыллааха тохсунньу 27 Зальцбурга, өлб. 1791 сыллааха ахсынньы 5 Венаҕа) — улуу аустрийскай композитор, скрипач, пианист, дирижёр, композитордар Венскай классическай оскуолаларын биллэр представителэ.
Моцарт абсолютнай истэр (слух) уонна импровизацияҕа дьоҕурдаах этэ.
Кини 1784 сыллаахтан масон буолбута.
Моцарт суруйбут опералара: («Фигаро уруу», «Аптаах флейта»), 41 симфонияр, скрипка уонна фортепиано сонаталара уонна концертара, Реквием.
# Кыhыл собо тыла

Кыһыл собо тыла (лат. Pyrola incarnata, нууч. грушанка мясокрасная) -
Бу үүнээйини тыаҕа, хатыҥ чараҥҥа булуохха сөп. Тарҕана үүнэр буолан, хомуйарга олус табыгастаах. Ханнык баҕарар киһи тыаҕа таҕыстар эрэ көрсөр үүнээйиитэ.
7-10 см үрдүктээх, умнаһын төрдүгэр хас да төгүрүктүҥү быһыылаах, уһун туураҕа олорор сэбирдэхтээх. Умнаһа күһүн хатар, сэбирдэхтэрэ эрэ хаалаллар. Сибэккилэнэр кэмэ бэс ыйын иккис аҥаарыттан от ыйын бүтүөр диэри. Бу кэмҥэ сэбирдэҕин хомуйан, күлүк сиргэ хатараллар. Сорохтор саас эрдэ эбэтэр күһүн хомуйан туһаналларын ордороллор. Сэбирдэхтэри ыга сабыллар тимир иһиккэ кыратык ууну ибиирэн баран, хаппахтаан, кытарбыт чох үрдүгэр 30 мүнүүтэ сылытыллар. Маннык кууртахха, сэбирдэх тас өттө үрүҥнүҥү өҥнөнөр. Ол кэнниттэн салгыы күлүк сиргэ куурдуллар. Маннык куурдууга сэбирдэх хараарара, буорту(отход) буолара биллэрдик аҕыйыыр.
Сэбирдэҕи оргуйбут ууга көөнньөрөн, төбө, куртах ыарыытыгар, сүһүөх дьарҕатыгар, хаан тохтотор, ииктэтэр эмп быһыытынан тутталлар. Биир улахан ньуоска сэбирдэҕи биир ыстакаан ууга оргутан, айах бааһырдаҕына сайҕаныахха сөп. Ириҥэлээх бааһы, халтаһа кутургуйатын үчүгэйдик ыраастыыр.
# Дьэймс Уэбб Телескоп

Дьэймс Уэбб Спэйс Телескопе (сах. Дьэймс Уэбб Телескоба, ааҥл. James Webb Space Telescope) — сир үрдүнэн 2022 сыллаахха саамай улахан телескоп буолар. Үлэтин толору от ыйын 2022 сыллаахха саҕалаабыта.
# Кьят

Кьят — Мьянмар (1989 сылга диэри - Бирма) харчыта. Олохтоохтор бэйэлэрэ — ча эбэтэр джа (дьа?) дииллэр. Биир кьят 100 пья5а тэн. 1952 сылтан Бирма кьята, 1989 сылтан Мьянма кьята аатырар.
Туттууга 5000, 1000, 500, 200, 100, 50, 20, 10, 5 уонна 1 кьят кумаа5ы харчы,100, 50, 10, 5 уонна 1 кьят тимир харчы (манньыат) сылдьар. Символа — K.
Мьянма Киин Баана онорон таhаарар.
# Прокопьев Александр Трофимович

Прокопьев Александр Трофимович – хапса±айга СР спордун маастара, көҥүл тустууга СР спордун маастарыгар кандидат.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Вилли Смитс

Вилли Смитс (нидерл. Willie (W.T.M.) Smits; төр. олунньу 22 күнэ 1957 сыл, Верт (ааҥл. Weurt), Гелдерланд, Нидерланды) — Нидерланды уонна Индонезия учуонайа, микробиолог, эколог, активист, уопсастыбаннай диэйэтэл, чунуобунньук, түмэт урбаанньыт уонна менеджер, ойуурдары харыстааччы уонна кыыллар бырааптарын араҥаччылааччы.

# Вилли Смитс
## Биографията

Вилли Смитс 1957 сыллаахха олунньу 22 күнүгэр Вертегэ (ааҥл. Weurt) Гелдерланд провинцияҕа (илин Нидерланды) төрөөбүтэ.
1980 сыллаахха Калимантанҥа бастакы сырыытыгар сылдьан индонезийка дьахтары ойох ылбыта Халыып:Lang-id2.
1985 сылтан Индонезия Илиҥҥи Калимантан провинциятыгар Баликпапан аттынааҕы ойуурдары чинчийэр ыстаансыйаҕа үлэлээбитэ.
1989 сыллаахха ырыынак атыыһыттара бырахпыт орангутаан оҕотун булан, атаҕар туруорбута.
Ол кэннэ бу кыыллары көмүскүүр дьарыктаммыт.
1990-с сыллар саҕаланыыларыгар Tropenbos International пуонда уонна дойду тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ бииргэ оҥорбут бырайыактарын салайбыта.
1991 сыллаахха Вилли Смитс Калимантанҥҥа (Борнео) «Орангутааннары быыһыыр пуонда»ны (ааҥл. Borneo Orangutan Survival Foundation, BOS) тэрийбитэ, хойут пуондата сүтэн эрэр кыыллары харыстыыр биир бөдөҥ тэрилтэ буолбут.
1994 сыллаахха ойуур хаһаайыстыбатын уонна кырыс буор үөрэҕин уобалаһыгар Нидерлаандылар Вагенинген үнүбүрсүтүөтүгэр дуоктар истиэпэнин ылбыта.
2001 сыллаахха Томохоҥҥа (ааҥл. Tomohon) (Хотугу Сулавеси, Индонезия) Masarang (индон. Yayasan Masarang) пуонданы арыйбыт, пуонда түмэт урбаан бириинсиптэрин тутуһан Индонезияҕа социаальнай уонна экологиическэй кыһалҕалары быһаарар.
2007 сыллаахха тохсунньу 14 күнүгэр Индонезия бэрэсидьиэнэ Сусило Бамбанг Юдойоно Смтс пуондата туппут Масаранг (ааҥл. The Masarang Palm Sugar Factory) саахар собуотун арыйбыта, собуот оҥорон таһаарыыга экологияҕа сыһыаны тутуһар, тулалыыр айылҕаҕа эппиэттэхтик сыһыаннаһар.
Саахар собуотун бырайыага 6285 дьиэ кэргэни үлэнэн хааччыйар уонна 200 000 кв. м иэннээх ойууру харыстаабыт.
Masarang пуонда 2010 сыллаахха Нидерлаандыга (Masarang Internatiol Foundation) уонна Гонконгга (ааҥл. Masarang HK Society Limited) офистары арыйбыта.

# Вилли Смитс
## Награадалара уонна премиялара

Вилли Смитс Satya Lencana Pembangunan Award (1998) бириэмийэнэн нагараадаламмыта; итини таһынан, Нидерлаандыга «хоруол лиэнтэтинэн» (нидерл. Koninklijke onderscheiding; рыцарь уордьана) (1995).
2005 сыллаахха дойдутун иннигэр өҥөлөрүн иһин Индонезия гражданствотын ылбыт.
# 4G

4G (fourth generation - төрдүс көлүөнэ), аныгы билиҥҥи ситим, 2012 сылтан ыла Аан Дойду үрдүнэн тарҕанар. Саха Сиригэр 2016–2018 сылтан ыла Билайн 4G ситим тыа сиригэр киллэрэр.
# Эверстов Степан Ильич

Эверстов Степан Ильич — Саха сирин таас үйэтинээҕи устуоруйатын чинчийбит археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.

# Эверстов Степан Ильич
## Олоҕун олуктара

* 1940 сыллаахха атырдьах ыйын 3 күнүгэр Кэбээйи улууһун Чагда нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1960—1963 сс. — Кэбээйи совхоһугар рабочайынан үлэлээбит.
* 1963—1966 сс. — Советскай Аармыйаҕа сулууспалаабыт.
* 1966—1967 сс. — Дьокуускай куораттааҕы СМУ—1, СМУ-5 рабочайынан үлэлээбит.
* 1967—1972 сс. — Саха государственнай университетыгар үөрэммит.
* 1972—1973 сс. — Кэбээйи улууһун Ньидьили аҕыс кылаастаах оскуолатын үөрэххэ сэбиэдиссэйэ.
* 1973—1976 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтун аспирана.
* 1976—1977 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтун административнай—хаһаайыстыбаннай чааһын рабочайынан үлэлээбит.
* 1977—1979 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтун старшай лаборана.
* 1979—1986 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1986—1991 сс. — научнай үлэһит.
* 1991—1993 сс. — ТЛИ Институтун старшай научнай үлэһитэ.
* 1993 сыллаахтан — РНА СС Хоту дойду аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институтын археологияҕа салаатын старшай научнай үлэһитэ.
* 1988 с. — история билимнэрин кандидатыгар «Рыболовство в каменном веке» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1979—1984 сс. — ТЛИ Институтун иһинэн тэриллибит Өлүөнэтээҕи археология экспедициятын начальнигын солбуйааччы, Дириҥнээҕи уонна Индигирдээҕи этэрээттэргэ ситиһиилээхтик үлэлэспит.

# Эверстов Степан Ильич
## Научнай үлэлэрэ

* «Рыболовство в Сибири. Каменный век» (Новосибирск, 1988) — монография.
* «Орудия охоты в эпоху камня и бронзы индигирского Заполярья (к вопросу формирования традиционных форм хозяйства у малочисленных народов Севера)» (Новосибирск, 2002) — монография.
* «К вопросу о рыболовстве в неолите Якутии» (Сб.: Археология, этнография Восточной Сибири. — Иркутск, 1978).
* «Опыт типологии и классификации грузил рыболовных сетей Сибири и Дальнего Востока» (Сб.: Проблемы археологии и этнографии Сибири и Центральной Азии. — Иркутск, 1980).
* «Новые археологические памятники Индигирки и Алазеи» (Сб.: Новое в археологии Якутии. — Якутск, 1980).
* «Типология рыболовных орудий древних культур Якутии» (Сб.: Археология Якутии. — Якутск, 1982).
* «Остатки жилища из стоянки Белая Гора» (Сб.: Археологические исследования в Якутии. — Новосибирск, 1992).
* «Сугуннаах — новая стоянка ымыяхтахской культуры на Индигирке» (Сб.: Археология Северо—Восточной Азии. Астроархеология. Палеометрология. — Новосибирск, 1999).
* «Рубящие каменные орудия Нижней Индигирки» (Сб.: Древние культуры Северо—Восточной Азии. Астроархеология. Палеоинформатика. — Новосибирск, 2003).
# Үҥкүү

Үҥкүү диэн дьоҕур көрүҥэ, кэмҥэ уонна куйаарга ритмынан эт хамсаныыта. Тыла суох билсии көрүҥнэрин ахсааннарыгар киирэр. Үҥкүү музыкалыын уонна сорох спорт көрүҥнэриниин ситимнээх. Үҥкүүнү айыы дьоҕур хореография дэнэр.
# Токур тумустар уустара

Токур тумустар уустара (нууч. Род Пищухи, лат. Certhia) — Токур тумустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Токур тумус.
# Нью Йорк полициатын департамена

Нью Йорк полициатын департамена (ааҥл. New York City Police Department, кыччатан NYPD), Нью Йорк куорат муниципальнай сэбилэниилээх күүһүн структурата, АХШ дойдутугар биир саамай улахан буолар.
Девиз — Нью Йорк крутойдара эбэтэр the best New Yorkers.
# Олынэк

Олынэк (укр. Олинек) диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 9 км, тардыытын иэнэ 20,5 км². Днестр түһэр.
# Иисус Христос

Исус Назареттааҕы эбэтэр Иисус Христос (был.-гириэк. Ἰησοῦς Χριστός) (7-2 б.э.и. Бэтлэhэм, Иудея — 26-36 Голгота, Иудея) диэн Христианизм сүрүн киhитэ уонна христианнар үгүстэрэ итэҕэйэринэн, Таҥара уола уонна сирэйдэниитэ.
Ислаамҥа Корааҥҥа Иса диэн ааттанар уонна көрбүөччүнэн ааҕыллар. Сорох атын да итэҕэллэргэ тутаах суолталаах киhинэн ааҕыллар.

# Иисус Христос
## Аатын суолтата

Иисус — былыргы дьэбириэйдэр ישוע (Йешу́а) диэн ааттарын былыргы гириэк тылынан суруллуутун Ιησούς билиҥҥи нуучча сыаркаба итинник ааттыыр. Йешуа диэн аат יהושע [Йеhошу́а] диэнтэн кылгатыллыбыта (икки олохтоох — «Йеhова» уонна «Быыһаныы»). Патриарх Ньыыкан реформатын иннигэр нууччалыы биир «и» буукубалаах суруллар эбит: «Iсус». Ньыыкан гириэк барылыгар чугаһатан «Iисус» диэбит.
Йеһошуа — былыргы дьэбириэйдэргэ тарҕаммыт аат. Дьэбириэйдэргэ сирдэрин төннөрөргө төһүү буолбут киһи, Моисей үөрэнээччитэ Йехошу́а бин Нун (барыллаан б.э. инн. XV—XIV үйэлэргэ олорбут) диэн ааттаах этэ, синод нууччалыы тылбааһынан Иисус Навин.
Христос — христианнар көрөллөрүнэн Иисус оруолун көрдөрөр хос аат. Χριστός диэн гириэк аата ивриттэн משׁיח (Маши́ах) арамей тылыттан משיחא (Меши́ха) диэн тыллар тылбаастара. Суолтата «таҥара талыыта» (помазанник, мессия).
# Сахатыйбыт нууччалар

Сахатыйбыт нууччалар, Саха омугун чааһа, кэлии нууччалар уонна атын омуктар саха култууратын уонна тылын өһүн ылбыттарын ааттыыллар. Экспердар этэллэринэн сахатыйбыт нууччалар уонна хара омуктар ахсааннара үрдүү турарын көрдөрөр. Сыл аайы 8% ылар. Итинэн суоттаатахха аны 243 сылынан Саха Сиригэр олорор атын омуктар бары саха буолуохтаахтар.

# Сахатыйбыт нууччалар
## Өссө маны көр

* Нууччатымсыйбыт сахалар
# Кьяшар (чыпчаал)

Кьяшар (Kyashar, атын ааттара Thangnaktse уоннаи пик 43) Непаал Кхумбу диэр эрэгийиэнигэр баар алта тыһыыынчалаах чыпчаал.
# Имаам

Имаам (араб. إمام‎) — шииттэргэ Муhаммед күтүөтүн Али сыдьааннара, таҥараттан айдарыылаах дьон быһыытынан билиниллэллэр; сунниттарга имаам диэн мэчиэккэ үҥүүнү салайар киһини ааттыыллар.
# Багдад

Багдад (араб. بغداد‎Baġdād) диэн Ирак киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 6.5 млн к. Орто Илин улаханынан үһүс куората, Каир уонна Тегеран кэннилэриттэн. Тигрис өрүскэ турар.
# Хатыҥаайы

Хатыҥаайы (лат. Leccinum scabrum, подберёзовик) — Лекцинум ууска (лат. Leccinum) киирэр сэлээппэлээх тэллэй көрүҥэ.

# Хатыҥаайы
## Арааһа

Хас да араастаах буолар, олору сорох классификацияларга туспа көрүҥ быһыытынан араартыыллар:
* Хатыҥаайы (лат. L. scabrum)
* Хара хатыҥаайы (лат. L. scabrum)
* Маар хыҥаайыта, белый (лат. L. scabrum)
* Ойуулаах хатыҥаайы (лат. L. scabrum)
* Бороҥ хатыҥаайы (лат. Leccinum carpini)
* Кытаанах хатыҥаайы (лат. Leccinum duriusculum)
* Хараҥатыйар хатыҥаайы (Подберёзовик шахматный, или чернеющий, лат. Leccinum nigrescens)
* Кубархай хатыҥаайы (Подберёзовик пепельно-серый, лат. Leccinum leucophaeum)
* Өҥнөөх хатыҥаайы (лат. Leccinum variicolor)

# Хатыҥаайы
## Туһаныы

Сиэниллэр, ыһаарылаан, буһаран уонна маринаадтаан сиэххэ сөп, ону таһынан хатараллар.

# Хатыҥаайы
## Литэрэтиирэ

* Грибы СССР — М.: Мысль, 1980.
* Сержанина Г. И. Шляпочные грибы Белоруссии. — Минск: Наука и техника, 1984. — С. 229—230.
# Аҥхай

Аҥхай — хайа барыы, кырыс хайдыбыта, муустаах сир хайа барыыта, онтон да атын устаты барбыт көрүҥнээх сир ньуурун алдьаныыта (үксүгэр уу суурайан кэҥээбит буолуон сөп).
Тэҥнээ: ангар, ангара (түүр., монг.) — хайаҕас, хайдыы, хапчаан, хочо; ангкай (кирг.) — киэҥник хайдыы, дьиэллэҕэс; ангай, ангархай, ангара (бур.) — аһаҕас, дьаллайбыт хапчаан, хайа суурайыы; санган, сангар, (х)ангар (эбээн.) — хайдыы, оҥхой, дьөллүү; анга (эбэҥк.) — айаҕы атыы, хараҕы көрөн кэлии.

# Аҥхай
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Дьабара эрбэһинэ

* Көннөрү эрбэһин. Халыып:Бот.илл.
Дьабара эрбэһинэ (нууч. Полынь якутская, лат. Artemísia jacutica) - тураҥнаах ходуһаларга, кумах сирдэргэ, сыыр эниэлэригэр, ордук хойуутук оһорбо уонна дьон олорор сирдэрин аттыларыгар үүнэр төгүрүктүҥү сэбирдэхтэрдээх, дьукаах сибэккилэрдээх биир сыллаах от үүнээйи.
# Бетлингк Отто

Бетлингк Отто (ниэмэстии: Bohtlingk) — Арассыыйа Император наука академятын академига, илин тыллары билэр киһи.

# Бетлингк Отто
## Олоҕун олуктара

* 1815 сыл ыам ыйын 30 күнүгэр Петербург куоракка төрөөбүтэ. Кини удьуордара 1713 сыллаахха Германияттан көһөн кэлбиттэрэ.
* Петропавловскай училищетын уонна Дерпт куоракка гимназияны бүтэрбитэ.
* Петербург университетыгар үөрэнэ сылдьан түүр уонна перс тылларын үөрэппитэ.
* Санскрит тылы үөрэтээри Берлин уонна Бонн куораттарга өр кэм олорор.
* 1868 сыллаахха санскрит тылын тылдьытын бүтэрээри Иена уонна Лейпциг куораттарга олорор.
* 1904 сыллаахха өлбүтэ.

# Бетлингк Отто
## Айымньылара

* «Словарь санскритского языка» (СПб., 1852—75, 7 томнаах, кылгатыллыбыт вариаана 2 томнаах 1879—80).
* Ону таһынан сынскрит тылынан суруйаачылар кинигэлэрин таһаарар
* «Сакунтала» Калидаса (текст уонна тылбаас, Бонн, 1842);
* «Санскритская хрестоматия» (СПб., 2 таһаарыы, 1877 г.);
* «Мритшакатика, эбэтэр Глиняные вески» комедия (тылбаас, СПб., 1877 г.);
* «Индийские изречения» (3 томнаах, СПб., 1870—73) уонна да атыттар.
* Панини грамматиката (2 томнаах, Бонн, 1842)
* «О языке якутов» (СПб., 1849—51, 3 томнаах) («Über die Sprache der Jakuten»).

# Бетлингк Отто
## Ылыллыбыт сирэ

Биография.ру
# NIO Motors

NIO Motors - Кытай биир лидирующай электромобил оҥорор тэрилтэ, Аан Дойдуга биир саамай улахан электрокардары оҥорор тэрилтэ буолар. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Салалтата - Пекин.
# Киргил

Киргил (нуучч. черный дятел)

# Киргил
## Өссө маны көр

* Тоҥсоҕой
* Тиит тоҥсоҕойо
* Үөт тоҥсоҕойо
* Абааһы чыычааҕа