yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хараҥаҕа кэпсэтии

Хараҥаҕа кэпсэтии (иҥл. Dialogue in the Dark, ааҥл. DITD) — харахтаахтар уонна хараҕа суохтар икки ардыларыгар баар мэһэйи суох оҥорорго көмөлөһөр Dialogue Social Enterprise GmbH түмэлэ, көрүлтэтэ (быыстапката) уонна тренинга.
Франкфурте-на-Майне куоракка баар түмэл салайааччыта - Матиас Шефер (ниэм. Matthias Schäfer).

# Хараҥаҕа кэпсэтии
## Остуоруйата

«Хараҥаҕа кэпсэтии» бырайыагы тэрийэргэ санаа Андреас Хайнекега хараҕа суох солунньуту (суруналыыһы) кытта алтыспытын уонна Франкфурт Хараҕа суохтар Ассоциацияларыгар (ниэм. Stiftung Blindenanstalt) үлэлээбитин кэннэ кэлбит. Кини санаатынан бу бырайыак харахтаахтар уонна хараҕа суохтар икки ардыларыгар баар мэһэйи суох оҥоруохтаах этэ уонна бэйэ бэйэни кытта өйдөһүүнү олохтуохтаах этэ.
Бастаан бу санаа 1988 с. Гамбург куоракка көрүлтэ (быыстапка) быһыытынан олохтоммута. Бу көрүлтэҕэ харахтаахтар хараҥа хоско киирэн күн ахсын оҥорор дьайыыларын хараҕа суохтар көмөлөрүнэн оҥоруохтаах этилэр.
2000 сыллаахха Гамбург куоракка «Хараҥаҕа кэпсэтии» көрүлтэҕэ олоҕуран Dialogue in the Dark for the Promotion of Social Creativity диэн ассоциация тэриллибитэ, онтон 2005 сыллаахха Хайнеке Франкфурт куоракка «Кэпсэтии түмэлин» (ниэм. Dialogmuseum GmbH) тэрийэр.
Бастаан түмэл биэс сыл үлэлиэхтээх диэн санаа баара, ол эрээри түмэл сабыллыбакка бүгүҥҥэ дылы үлэлии турар.
Франкфурт түмэлигэр 34 киһи үлэлиир, олортон 14дэ хараҕа суох эбэтэр мөлөтөхтүк көрөр. Ону таһынан кинилэргэ элбэх эдэр ыччат көмөлөһөр.
Түмэл тэриллиэҕиттэн дойду оросхуот 70%нын бэйэтигэр ылынар этэ, 2013 сыллаах көрдөрүүлэринэн дойду 30 эрэ % бэйэтигэр ылынар буолбут.
2008 сыллаахха Андреас Хайнеке уонна кини кэргэнэ Орна Коэн туох баар бырайыактарын, ол иһигэр «Хараҥаҕа кэпсэтии»ни, холбоон Dialogue Social Enterprise GmbH хампаанньаны тэрийбиттэр.

# Хараҥаҕа кэпсэтии
## «Хараҥаҕа кэпсэтии» Ньуучча сиригэр

Ньуучча сиригэр «Хараҥаҕа кэпсэтии» бырайыак программатын 2010-с сыллар саҕаланыытыгар Siemens урукку топ-менеджера Тобиас Райзнер атыыласпыт уонна 2012 с. кулун тутарыгар Москваҕа тэрийбит. Ньуучча сирин түмэлигэр харахтаахтар хараҕа суох салайааччылар хамаандаларынан хабыс хараҥа хоско ол бу сорудахтары толоруохтаахтар. 2014 сыллаахха Ньуучча сиригэр бу тренинга кыттыы сыаната 24 киһиэхэ 120 000 солкуобай этэ. Бырайыак салайааччытта Екатерина Виленкина этэринэн кыттааччылары булуу уустук этэ. Ол эрээри, үс сыл иһигэр бу бырайыакка 150 хампаанньа кыттыбыт.

# Хараҥаҕа кэпсэтии
## Көрдөрүүлэр

«Хараҥаҕа кэпсэтии» бырайыак 19 дойду 130 куорат хараҕа суох олохтоохторугар үлэ уонна бэйэлэрин көрдөрөллөрүгэр кыах биэрбит. Бырайыак үлэһиттэрэ эрдэ ханнык да үлэҕэ үлэлээбэтэх эбиттэр, онтон 40%на кэлин «көннөрү» хампаанньаларга үлэҕэ киирбит.
«Хараҥаҕа кэпсэтии» бырайыак уопсайа 25 дойдуга 150 куоракка 6 мөл киһиэхэ хараҕа суох буолан ыларга кыах биэрбит. 2012 сыллаахха Франкфуркка баар түмэлгэ 86 тыһ киһи сылдьыбыт.
# Куонаан Бандьыыт

Куонаан Бандьыыт, дьиҥнээх аата Никифоров Конон Васильевич(?) - Өрөбөлүүссүйэ сылларыгар Бүлүү сүнньүгэр кыһыллары утары охсуспут үрүҥ хамандыыра.
Уус-Маайаҕа Айаайа диэн сиргэ төрөөбүт. Аҕата - Байаҕантай улууһун, ийэтэ - Амма улууһун Дьоҥку нэһилиэгин (кэлин Абаҕа нэһилиэгэр холбообуттара) сахалара эбит. Үрүҥнэр кини насревком абаҕатын өлөрөөрү гыммыттарын бэйэтинэн толуйан кинилэргэ холбоспут киһи. Алтан Кырыылаах.
* Куонаан Бандьыыт. Номох. Кыым хаһыат
* Куонаан Бандьыыт туһунан өссө биирдэ
# Duoraan Records

Duoraan Records (сах. Дуораан Рекордс) — ырыа устар, тупсарар, ону таһынан киинэ оҥорор медия тэрилтэ.
Петров Семён Семёнович Балаҕан ыйын 2 күнүгэр 1998 сыллаахха Маайаҕас сиригэр төрүттээбитэ.
Дуораан Рекордс баарын тухары 8 киинэни устубута уонна 53 ырыаһыттары кытта үлэлэспитэ, 3 CD альбому толору прокатка кыттыбыта:
1. Табык. The Best (1995)
2. Cholbon. Көмүс ардах (2000)
3. Cholbon. Быстыспат ситим (2001)
2011 сылтан ыла Sony Music ырыа тойук империатыгар киирэр, туох баар юридическай бырааптара эмиэ.
# Николай Николаевич Окоемов

Николай Николаевич Окоемов — биир бастакы ревком, хорсун партизан, улахан партийнай, советскай үлэҺит этэ. Кини бэйэтэ дьикти эйэҕэс майгылаах, туспа имигэс стиллээх үлэһит этэ. Киһини астыннарар, киһиэхэ ытыктанар салайааччы, үтүө доҕор быһыытынан биллэрэ.
Николай Николаевич урукку Бороҕон улууһугар, Курбуһах нэһилиэгэр, элбэх оҕолоох, быстар дьадаҥы дьоҥҥо төрөөбүтэ. Үлэни кыайбат, элбэх кыра кэргэттэри ийэлэрэ, аҕалара, үксүгэр ыалларга сүөһу көрөн, сир-солоон, от-мас тиэйэн иитэллэрэ. Кыһалҕаны көрбүт ийэ, ыарыһах буолан эрдэ өлбүтэ. Кини өлөрүгэр аҕыс оҕо тулаайах хаалбыта. Олортон саамай улаханнара 15 саастаах этэ.
1910 сыллаахха, кинилэр олохторуттан чугас сиргэ инородческай народнай оскуола арыллыбыта. Онно оҕолору пансиоҥҥа ылан, бэлэмҥэ олордон уорэтэллэрэ. "Оҕолорбутун хааһына аһатан үѳрэттэрэн баран, биһиэхэ бас биллэриэ суоҕа, ыраахтааҕы сэриитигэр ыытыа", — диэн кыанар ыаллар оҕолорун пансиоҥҥа биэрбэтэхтэрэ. Онон пансиоҥҥа үтүөх-батаах дьадаҥы ыаллар оҕолорун ыыта сатаабыттара. Николай Николаевич ол түбэлтэнэн үөрэххэ киирбитэ. Үс сылынан оскуолатын бүтэрбитэ.
1913 сыллаахха Якутскайга киирэн эрэй бѳҕѳнѳн, кордоһүү-ааттаһыы муҥунан нэһиилэ икки кылаастаах миссионерскай оскуолаҕа ылыллыбыта. Үчүгэйдик үөрэммитэ.
Бүргэс сиэпкэ батыа дуо - оччолорго буолар политическай сабыытыйалар сабыдыаллара кини өйүгэр-сүрэҕэр сырдыгы киллэрэрэ. Сытыы тылланара-өстөнөрө. Таҥара үөрэҕиттэн аккаастанан элбэхтик сэмэлэммитэ. Ити 1916-1918 сыллардаахха этэ. 1918 сыллаахха муус устар ыйга, "үөрэнээччилэр забастовкаларын тэрийсибитин иһин" диэн Николай Николаевич оскуолаттан уһуллубута.
Дьокуускайга, ити 1918 сыллаахха буолуталаабыт политическай сабыытыйаларга кыттыыны ылбыта. Оччолорго үлэҕэ, олоххо улахан ыйааһыннаах, хара үлэһиттэр союзтарыгар чилиэнинэн киирбитэ.
Дойдутугар, Бороҕоҥҥо тахсан, бастаан бэйэтин нэһилиэгэр Курбуһахха нэһилиэк ревкомугар суруксуттаабыта. Онтон 1920-1921 сылларга волревкомна талыллан үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ Бороҕоҥҥо бастакы партийнай, бастакы комсомольскай ячейкалар, тэриллибиттэрэ. Онно Н.Д. Мигалкины кытта кини биир актыыбынай тэрийээччи этэ.
# 1790-с

1790-с сыллар.
* Нуучча-туурак сэриитэ (1787—1792). Измаилы ылыы (1790)
* Улуу Француз өрөбөлүүссүйэтэ (1789—1799).
# Киэҥ Күөл (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Киэҥ Күөл — Үөһээ Бүлүү улууһун Сургуулук нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Киэҥ Күөл (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Сургуулук нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Соболор

Соболор эбэтэр Собо ууһа (лат. Carassius Jarocki, 1822), нууч. Род Караси) — каарпалар кэргэннэригэр киирэр балык ууһа.
Саха сиригэр биир көрүҥ Көмүс собо үөдүҥэ (подвида) Саха собото үөскүүр.
# Эҕэһэ

Эҕэһэ - улахан булду (холобур, эһэни) бултуурга айаны иитэн туруорарга тоҕоостоох бүччүм сир эбэтэр булду күрүөлээн хаайан булт сэбигэр киллэрээри маһынан сылбахтаан оҥоһуллар үрдүк быһыт.
# Эбир түлүөннэр уустара

Эбир түлүөннэр уустара (лат. Phoca, нууч. Род Обыкновенные тюлени) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Эбир түлүөн.

# Эбир түлүөннэр уустара
## Өссө маны көр

* Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара,
* Муора куобахтарын ууһа,
* Саадьаҕай түлүөннэр уустара,
* Эриэн түлүөннэр уустара,
* Ньиэрпэлэр уустара,
* Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.
# Сартаҥ (өрүc)

Сартаҥ өрүс. Дулҕалаах өрүһү кытта холбоһон Дьааҥы өрүһү үөскэтэр. Уһуна 620 км, тардыытын иэнэ 17800 км².
Баһа Үөһээ Дьааҥы сиһигэр сытар, Сис Күөлгэ баар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 50 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри муустаах.
Тардыытыгар 500 күөл, 28 км² уопсай иэннээх 14 тарыҥ баар. Хаҥастан Хоспохтоох (112 км.), Ааллаах (135 км.), уҥаттан Таҥкалаах (86 км.) диэн салаалардаах.

# Сартаҥ (өрүc)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Лира (харчы)

Ли́ра (гир. λίρα, лат. libra — фунт) — хас да дойду туттар харчыта. Билигин Турция валютата, Ливан уонна Сирия валюталара (соторутааҕыта, евроҕа көһүөр дылы, өссө Кипр туттар этэ) нууччалыы фунт диэн ааттаналлар эрээри, ол гынан баран дойдуларын бэйэлэрин иһигэр лира диэн ааттаналлар.
Соторутааҥҥа дылы Италия лирата Италия, Ватикан уонна Сан Марино туттар валюталара этэ, Мальта валютата эмиэ лира этэ. Бары 4 иллэр евроҕа көспүттэрэ.
Израильга олохтоох валюта быһыытынан 1952 с. балаҕан ыйын 9 — 1980 с. олунньу 24 дылы туттулла сылдьыбыт израиль фунта израиль лирата (ивр. לירה הישראלית‎) диэн ааттанар эбит. Иврит тылыгар "лира" (ивр. לירה‎) фунт диэн өйдөбүллээх; валюта Англия мандаатыгар сыппыт Палестина валютатыттан — палестина фунта (ивр. לירה ארץ ישראלית‎, ааҥл. Palestinian Pound) ааттаммыт эбит.
# Ороһооспо иннинээҕи күн (киэһэ)

Ороһооспо иннинээҕи күн (киэһэ), эбэтэр Ороһооспо сочельнига - христианнарга ураты суолталаах күн. Сорох дойдулар Григориан халандаарынан ахсынньы 24, сорохтор Юлиан халандаарынан тохсунньу 6 бэлиэтииллэр.
Бу киэһэ христианнар таҥараны кытта көрсүһүү чугаһаабытын, сарсыныгар Иисус Христос төрүөхтээҕин (Ороһооспо, нууч. Рождество - төрөөһүн) саныыллар. Сочельник диэн тыл сочиво диэн аһылык аатыттан тахсар. Сочивоны бу күн уонна таҥара көстүүтүн сочельнигар сииллэрэ. Сочиво - бурдук (сэлиэһинэй) туораахтарын сиикэйдии сииргэ табыгас гына илитэн оҥоһуллубут аһылык. Минньитээри сороҕор мүөт уонна фрукта эбэллэр.
# Ольга Зайцева

Ольга Алексеевна Зайцева - биатлонистка.

# Ольга Зайцева
## Спортивнай ситиһиилэрэ:

Зайцева 2 төгүллээх эстафета олимпийскай чемпионката (2006 уонна 2010 сылларга), үс төгүл кыһыҥҥы биатлоҥҥа аан дойдутааҕы чемпионката (2005, икки төгүл 2009 сыллаахха) уонна икки төгүл сайын (2012 сыллаахха). Үрүҥ көмүс мэдээл кыһыҥҥы олимпийскай оонньууларга масс–стартка Ванкуверга (2010) уонна Сочитааҕы эстафетаҕа (2014) ылбыта. Аан дойдутааҕы кубокка тус бэйэ сүүрдүүтүгэр 13 төгүл кыайыыны ситиспитэ.

# Ольга Зайцева
## Олоҕун олуктара

Ыам ыйын 16 күнүгэр 1978 сыллаахха Москуба куоракка төрөөбүтэ. Бастаан хайыһарынан дьарыктаммыта, 13 сааһыгар москватааҕы 43 нүөмэрдээх СДЮШОР киирбитэ. Оскуолаатааҕы биатлон хамаандатыгар кыттыылаахтар тиийбэттэрин иһин киирбитэ, ол эрээри хас да күрэхтэһии кэнниттэн бу көрүҥ кини анала буоларын билбитэ. 1993 сыллаахха Зайцева биатлон төрүтүн бүтүннүү баһылаабыта, сүүмэрдиир нуорманы толорон иккис састаапка киирбитэ. 22 саастааҕар Европа чемпионаатыгар үрүҥ көмүс мэдээли ылбыта, ол кэнниттэн сүрүн састаапка көспүтэ. Бастаан Олимпийскай оонньууларга 2002 сылаахха кыттыбыта, ол эрээри бастакы кыһыл көмүс мэтээлин Ольга аныгыс оонньууларга Туриҥҥа (4х6 км эстафетаҕа) ылбыта. Ол кэнниттэн 2005 сыллаахха аан дойду чемпионатыгар кыһыл көмүс мэдээли (4х6 км эстафетаҕа) ылбыта, 2 үрүҥ көмүс (чугаска 7,5 км уонна булкаас эстафетаҕа) уонна боруонса (10 км эккирэтиигэ).
# Симферополь

Симферополь (укр. Сімферополь, кырыымтат Aqmescit) диэн Украина куората. Кырыым киин куората. Дьонун ахсаана 337 285 (2013).
# Эбэҥкилэр

Эбэҥкилэр — омуктар.
Бүгүҥҥү күҥҥэ Өлүөхүмэ, Уус-Маайа, Эдьигээн уонна Алдан улуустарыгар 15 тыһыынчаттан арыый тахсар ахсааннаах эбэҥкилэр олороллор, ол эбэтэр кинилэр Арассыыйа эбэҥкилэрин 42%-гар чугаһыыр ахсааннаахтар. 2002 сылга ыытыллыбыт биэрэпис түмүгүнэн Арассыыйаҕа 35 527 эбэҥки олороро.

# Эбэҥкилэр
## Эбэҥкилэр Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр эбэҥкилэр ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 13 100 | 10 432 | 9 505 | 9 097 | 11 584 | 14 428 | 18 232 |

# Эбэҥкилэр
## Омук сиригэр олорор Эбэҥкилэр

* Америка эбэҥкилэрэ
* Эбэҥкилэр Саха Сиригэр
* Скандинавиа эбэҥкилэрэ
* Канаада эбэҥкилэрэ
* Кытай эбэҥкилэрэ
Эбэҥкилэр Арассыыйаттан ураты атын дойдуларга эмиэ олороллор.

# Эбэҥкилэр
## Ылыллыбыт сирэ

* Ил Түмэн, Парламент хаһыата, Кулун тутар 13 күнэ, 2009 сыл, №9
# Алтан түөс

Алтан түөс (нууч. хрустан, лат. Charadrius morinellus) — кыра чөкчөҥөө, Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр. Евразияҕа үрдүк таастаах туундара зонатыгар, сорох сирдэринэн хайалар альпа курдарыгар уйаланар.
# Хрущёв Никита Сергеевич

Никита Сергеевич Хрущев (1894 – 11.9.1971), советскай партийнай уонна государственнай деятель.
Курскай күбүөрүнэҕэ Калиновка дэриэбинэтигэр шахтер дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Церковно-приходской оскуолаҕа бастакы сүһүөх үөрэхтэммит. 1908 сылтан слесарынан хочуол ыраастааччыннан үлэлээбит, профсоюзтарга киирбит, стачкаларга кыттыбыт. 1938 сыллаахха тохсунньуга Украина коммунист партиятын Киин комитетын бастакы сэкиритээринэн анаммыт. Ол сыл Политбюро кандидаатынан, 1939 сыллаахха - чилиэнинэн буолбут. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр Хрущев үрдүкү раангалаах политическай комиссар дуоһунаһыгар сылдьыбыт. 1943 сыллаахха генерал-лейтенант буолбут; партизааннар хамсааһыннарын салайбыт. Сэрии кэнниттэн Украина правительствотын салайбыт, ол кэмҥэ Украина партиятын Каганович салайар кэмэ. 1947 сыл тохсунньутугар Хрущев эмиэ Украина компартиятын баһылаабыт; 1949 сыллаахха Москуба куоратын баартыйатын кэмитиэтин бастакы сэкиритээринэн уонна Киин кэмитиэт сэкиритээринэн үлэлээбит.
1953 сыллаахха бэс ыйыгар, Иосиф Сталин өлбүтүн кэннэ, Лаврентий Берияны былаастан туоратыы сүрүн сҕалааччылартан биирдэстэрэ буолбута. 1953 с. алтынньытыгар Хрущёв ЦК бастакы сэкиритээринэн талыллыбыта. 1958 сылтан — ССРС миниистирдэрин сэбиэтин бэрэстээтэлэ. Бу сололорго 1964 сыл алтынньы 14 күнүгэр дылы олорбута. Киин кэмитиэт алтынньытааҕы пленума судаарыстыбаннай уонна партийнай дуоһунастарыттан устубута. Ол кэннэ Никита Хрущёв дьиэ хаайыытыгар олорбута. 1971 сыллаахха балаҕан ыйын 11 күнүгэр өлбүтэ.
# Түөлбэ тыла

Түөлбэ тыла (нууч. Диалект) — омук тылын сорҕото, бэйэтэ туспа тыллаах-өстөөх, уонна үксүн литэрэтиирэ тылыттан ураты грамматикалаах (быраабылалаах) буолар.

# Түөлбэ тыла
## Саха тылын түөлбэ тыллара

Саха тылыгар туспа түөлбэ тылынан дулгаан тыла буолар, ону таһынан Үт сахаларын тыла буолуон сөп.
М.С. Воронкин саха саҥатын маннык бөлөхтөргө араарар:
* Хотугулуу-арҕаа түбэ саҥалара (говордара), бу бөлөххө Дьэһиэй түбэ саҥата уонна дулгаан тылын түөлбэ тыла киирэллэр
* Бүлүү түбэ тылларын бөлөҕө, бу бөлөххө эбии Өлүөхүмэ, Лиэнискэй, Кэбээйи кырыы түбэ саҥалара (периферийные говоры) киирэллэр
* Киин бөлөх (Саха сирин киин улуустарын тыллара)
* Хотугулуу-илин түбэ саҥаларын бөлөҕө (манна Магадаан сахаларын түбэ саҥата эмиэ киирэр).
Маны таһынан Воронкин саха тылын икки бөдөҥ бөлөххө араарар: Хотугулуу-илин тыллар бөлөхтөрө, Бүлүү тылларын бөлөҕө уонна Хаҥалас түбэ тыллара арҕааҥҥы түөлбэ тыл массивын үөскэтэллэр, оттон киин уонна хотугулуу-илин саҥа түбэлэрин бөлөҕө илиҥҥи түөлбэ тылын массивын үөскэтэллэр. Бу икки массивы Өлүөнэ өрүс хайытар.
Киин түөлбэ тылын зонатыгар Горнай, Хаҥалас, Мэҥэ-Хаҥалас, Чурапчы, Таатта, Амма, Уус-Маайа, Нам, Уус Алдан улуустарын саҥалара, ону таһынан Томпо улууһун Саһыл, Мэҥэ-Алдан, Байаҕантай, Ыҥаа нэһилиэктэрэ (урукку Байаҕантай улууһугар киирэллэрэ) уонна Кэбээйи улууһун Кэбээйи, Куокуй, Нидьили, Тыайа, I уонна II Сииттэ нэһилиэктэрин саҥалара киирэллэр
# Чай (Бүлүү улууһа)

Чай — Бүлүү улууһун Бороҕон нэһилиэгин киинэ.

# Чай (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Бороҕон нэһилиэгэ
# Эртюков Владимир Иннокентьевич

Эртюков В.И. — устуоруйа билимин хандьыдаата, Саха Сирин чаҥ үйэтинээҕи устуоруйатыгар идэтийбит археолог.

# Эртюков Владимир Иннокентьевич
## Олоҕун олуктара

* 1949 с. муус устар 15 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* 1973 с. Москватааҕы М.В. Ломоносов аатынан государственнай университеты бүтэрбитэ.
* 1973—1975 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдаа5ы филиалын тыл, литература уонна история Институтын лаборана.
* 1975—1978 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдаа5ы филиалын тыл, литература уонна история Институтын аспирана.
* 1978—1985 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдаа5ы филиалын тыл, литература уонна история Институтын лаборана.
* 1985—1990 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1989 с. историческай наука кандидатыгар "Усть-мильская культура эпохи бронзы Якутии" диэн тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1990—1991 сс. — научнай үлэһит.
* 1991—1996 сс. — старшай научнай үлэһит.
* 1996 сыллаахтан — М. К. Аммосов аатынан Саха государственнай университет Россия историятын кафедратын доцена.
* ТЛИ Институтын иһинэн тэриллибит Өлүөнэтээҕи археология экспедициятын кытта, Дириҥнээҕи, Адыаччытааҕы этэрээттэргэ уонна Халыматааҕы тутулуга суох бөлөххө ситиһиилээхтик үлэлэспитэ, «Археологические исследования в зоне затопления Адычанской ГЭС» диэн дуогабардаах үлэ түмүктэнэригэр биллэр өҥөнү оҥорсубута.

# Эртюков Владимир Иннокентьевич
## Научнай үлэлэрэ

* «Усть-мильская культура эпохи бронзы Якутии» (М., 1991) — монография.
* «К вопросу о взаимовлиянии усть-мильской и ымыяхтахской культур Якутии» (Сб.: Археология и этнография Восточной Сибири. — Иркутск, 1978).
* «Керамика усть-мильской культуры эпохи бронзы со стоянки Усть-Миль» (Сб.: «Проблемы археологии и этнографии Сибири и Центральной Азии. — Иркутск, 1980).
* «История изучения бронзового века Якутии» (Сб.: Проблемы археологии и перспективы изучения древних культур Сибири и Дальнего Востока. — Якутск, 1982).
* «Керамика усть-мильской культуры со стоянки Хара-Алдан» (Сб.: Археологические и этнографические исследования в Восточной Сибири: итоги и перспективы. — Иркутск, 1985).
* «Усть-мильская культура бронзового века и ее роль в древней истории Якутии» (Сб..: Археологические исследования в Якутии. — Новосибирск, 1992).
* «Юрий Алексеевич Мочанов (К 60-летию со дня рождения)» (Якутск, 1994; в числе составителей).
# Андрушивка

Андрушивка (укр. Андрушівка) диэн Украина Жытомыр уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 9 049 (2012).
# 1655

1655 сыл.

# 1655
## Туох буолбута

* Олунньу 14 — Мапуче омуктар Чиилигэ испанецтары утары өрө туруулара саҕаламмыт.
* Кулун тутар 25 — Христиан Гюйгенс Сатурн саамай улахан аргыһын Титаны арыйбыт.
* От ыйын 31 — Нуучча-Польша сэриитэ (1654–67): Нуучча аармыйата Литва улуу княжествотын киин куоратыгар Вильнюска киирбит, онно алта сыл турбут.

# 1655
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 6 — Якоб Бернулли — Швейцария матымаатыга.
# 1566

1566 сыл.

# 1566
## Туох буолбута

* Муус устар 28 — Уордаах Уйбаан бирикээһинэн Вологда кириэмилин тутуу саҕаламмыт.
# 1187

1187 сыл.

# 1187
## Туох буолбута

* От ыйын 4 — Кириэстээх бохуоттар: Хаттин аттынааҕы кыргыһыы: Саладин Иерусалим хоруолун Гай де Лузиньяны кыайбыт.
* Алтынньы 2 — Эгиипэт уонна Сиирийэ султаана Саладин Иерусалим куораты ылбыт, бу түбэлтэ Үһүс Кириэстээх бохуот төрүөтүнэн буолбута.
# Хотугу Муустаах байҕал кытылын дойдулара

Хотугу Муустаах байҕал (муора) кытылын дойдулара
Аныгы олох улускэннээх сайдыыларын хайысхатын тутулун быьаарар терут биир керуцунэн олорор уонна тайаан сытар сирдэр ейдебуллэригэр олоҕуран дойдулар икки ардыларыгар сыьыаннары уонна аан дойду салайар тутулун быьаарар тэрийиинини аттаран туруоруу буолар.
Холбоьуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин иьинэн ылыллыбыт Муора 1982 сыллааҕы сокуонунан тайаан сытар сирдэр диэн ейдэбул аан дойду уунан хабыллан сытар сирдэригэр аан бастаан тарҕаммыта диэн ейдебулу кытта себулэьиэххэ сеп. Онтон ыла тайаан сытар сирдэр диэн ейдебулгэ олоҕуран тэрээьин саҕаламмыта. Бу ейдебул киириэҕиттэн Хотугу Муустаах байҕалга улахан болҕомто Аан дойду уутун эйгэтин биир сурун салаатын быьыытынан ууруллар. Хотугу Муустаах байҕал Соҕуруу Муустаах байҕалтан биллэр уратыта диэн уйэттэн уйэлэргэ Хотугу Муустаах байҕал кытылыгар дьон олорон кэллилэр уонна ол сирдэргэ хас да дойду бэйэтин бас билэр сиригэр бэйэтин салайынан олорор. Хотугу Муустаах байҕал кытылын дойдуларынан ааҕыллаллар: Америка, Дания (Гренландия), Исландия, Норвегия, Канада, Россия, Швеция, Финляндия. Бу дойдулартан биэстэрэ – Америка, Дания Гренландия), Норвегия, Канада уонна Россия бас билэр кытыллара Хотугу Муустаах байҕал уутун эйгэтигэр тахсаллар, онтон Исландия, Швеция уонна Финляндия бас билэр кытыллара Хотугу Муустаах байҕал уутун эйгэтигэр тахсыбаттар, ол оннугар ити дойдулар Хотугу эргимтэҕэ сыталлар.
Хотугу Муустаах байҕал кытылын дойдуларын икки ардыгар сыьыаннар олохтонууларын тутаах уратытынан буолар Хотугу Муустаах байҕалынан ааьар араарар кэрчик (граница).
# Мелитополь

Мелитополь (укр. Мелітополь) диэн Украина Запорожье уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 156 402 (2014).
# Кээмэй сыһыат

Кээмэй сыһыат (нууч. наречие меры, качества) - саҥа ирээтэ, сыһыат көрүҥэ.
# Харчы суолтата

Харчы — туох баар табаар сыанатын быһаарар уонна атастаһарга суолталаах уопсай эквивалент.
Э. К. Пекарскай маннык быһаарар: «Харчы-хаччы, хатчы (түүрк: карчы — кириэс, кириэс оҥоһуулаах фигура)». Манна салгыы суруллубут «Квадратнай плитка — сылгы саамай эмис чааһыттан ылыллыбыт түөрт муннуктаах куһуок ааттанар». Макс Фармер «харчы» диэн тылы турок «xards» (дохуот, хаһаайыстыбаннай ороскуот) диэн тылын кытта сибээстиир. Былыр араас омуктар сорох ардыгар киһи үөйбэтэх-ахтыбатах дьикти харчыланаллара. Пржевальскай айанныырын саҕана Монголияҕа ньирэй хаана иҥэриллибит кирпииччэ чэй харчы суотугар сылдьара. Өссө ыт аһыыта, киһи-сүөһү чөмчөкөтө, табах о.д.а. харчы быһыытынан туттулла сылдьыбыттар.
Бытархай харчы формата да араас: түөрт муннуктаах, ньолбоҕор, төгүрүк, алта уонна уон икки кырыылаах. Манна даҕатан эттэххэ, монголлар харчылара «тугрик» диэн, ол эбэтэр «төгүрүк» диэн суолталаах.
А. И. Гоголев «Якуты» диэн үлэтигэр XVIII үйэтинээҕи киһи уҥуоҕуттан кытай манньыаттара булуллубуттарын туһунан суруйбут. Ол аата сахалар нуучча эрэ харчытын буолбакка, атын омук харчытын эмиэ туһаммыттарын туоһулуур.
XVI—XIX үйэлэргэ Саха сиригэр эргиэн сайдыбыта. Саха сирин түүлээҕэ аан дойду рыногар биллибитэ.
1911 с. ыам ыйыгар Дьокуускайга бастакы баан арыллыбыта. Баан суох бириэмэтигэр баайдар манньыаттарын сиргэ кистиир түгэннэрэ баара. Ол кистээбит манньыаттара (кылааттара) кэлин булуллубуттара.
1919—1921 дылы Саха сиригэр арыгы этикеткалара харчыны солбуйа сылдьыбыттааҕа биллэр. Олору Алексей Алексеевич Семенов (кэлин Республика наркомфина буолбут) таһаара сылдьыбыт.
Гражданскай сэрии бүтэрин кытта, 1921 с. бастакы советскай харчы бэчээттэнэн барбыта.
1961 с. Советскай Союзка харчы реформата буолбута: 1, 2, 3, 5 бытархай харчылар, 1 солкуобай алтаннаах никель манньыаттар тахсыбыттара.
# Сангаар

Сангаар бөһүөлэк. Кэбээйи улууһун киинэ.
Дьокуускайтан 512 км. хотугулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар турар.
1970 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. Таас чох хостуур тэрилтэлэр баар этилэр. Билигин банкрот буоланнар шахта үлэлээбэт.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4505 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сангаар - 4200, Авиапорт - 305 киһи. Сангаарга 1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 10071 киһи баар этэ.

# Сангаар
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын уопсастыбата

Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын уопсастыбата (нууч. Якутское сельскохозяйственное общество, ЯСХО) — Саха сиригэр XX үйэ саҥатыгар баар буола сылдьыбыт, тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга туһуламмыт, саҥа сатабыллаах бааһынайы иитэн таһаарар соруктаах уопсастыба. Хамсааһыны оччотооҕу Саха сирин интэлигиэннэрэ Күлүмнүүр, Дмитриев С. Я., Климовскай С. А., Афанасьев М. А., Михалевич С.Ф, Слепцов В. Я. уо.д.а. көҕүлээбиттэрэ.
Саха сирин олохтоохторун бары араҥатыгар ытыктанар уопсастыба буола үүммүтэ. Күлүмнүүр көҕүлээһинэн уопсастыба уобаласка басакылартан биирдэстэринэн земствоны киллэриини туруорсубута.
# Күөх Боллох Тойон

Күөх Боллох Тойон — уу иччитэ. Кини уу ыраас буоларын, балык үөскүүрүн дьаhайар. Саха дьоно балыктыылларыгар Күөх Боллох Тойонтон көрдөhөллөр. Кини санаата көнньүөрдэҕинэ көмүс хатырыктааҕынан дьонун күндүлүүр. Кини сөбүлээбэтэ ууну киртитии, бултаммыт балыгы уокка быраҕыы, күөллэри көhөрүү.
Күөх Боллох Тойон өлбүттээхтэр 7 хонук иhигэр балыктыылларын, кыhын ууну туоруулларын сөбүлээбэт — балык өлүөн, уу сытыйыан сөп.

# Күөх Боллох Тойон
## Ылыллыбыт сирэ

* Тэрис «Айыы үөрэҕэ» стр.
* С.Саина САО-О9