yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кэргэн (биология)

Кэргэн (лат. familia, элб.ахс. familiae) — Биология систематикатын иерархиятыгар сүрүн раангаларыттан биирдэстэрэ.
Категориялар иерархияларыгар кэргэн этэрээттэн (бэрээдэктэн) аллара турар, оттон трибаттан уонна уустан үөһэ.
Холобурдар: бабочка-капустница (Pieris brassicae) относится к семейству белянок (Pieridae).

# Кэргэн (биология)
## Аат оҥоруу быраабылата

Названия семейств образуются по правилам, регулируемым международными кодексами зоологической и ботанической номенклатуры. В зоологии название семейства образуется от названия типового рода, к основе которого добавляется стандартное окончание -idae, в ботанике к основе названия типового рода добавляется стандартное окончание -aceae.
Холобур: Canis (ыт) ууһун аатыттан Can- олоҕо уонна -idae сыһыарыыта Canidae (ыттыҥылар) диэни биэрэр. Rosa (роза эбэтэр дөлүһүөн) ууһуттан Ros- олоҕо уонна -aceae сыһыарыы Rosaceae (розатыҥылар).
Сороҕор кэргэнтэн оҥоһуллубут раангалар туттуллаллар: Мэҥэ кэргэн (надсемейство) уонна Кэргэн үөдүҥэ (подсемейство).
# УАЗ

УАЗ — Ульяновскайдааҕы массыына собуота (нууч. Ульяновский автомобильный завод), UAZ — Natural Drive диэн аан дойдуга биллэр девиистээх, Арассыыйа улахан тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ буолар. Салалтата уонна сүрүн оҥорон таһаарар сирдэрэ Ульяновскай куоракка бааллар. Биир кризис кэмигэр күүскэ атаҕар турар тэрилтэ буолар. Урукку былыргы модельлаах аутомобилтан саҥа тииптээх УАЗ патриот уонна УАЗ пикап диэн саҥа инновацияҕа киириллибит аутомобиллары оҥорон таһаарар.
# 0-с

0-с сыллар.
Юлианскай уонна григорианскай халандаардарга нуул сыл суох. Бастакы сыл иннигэр биһиги эрабыт иннинээҕи бастакы сыл турар.

# 0-с
## Туох буолбута

* I үйэ саҕаланыыта — Парфяннар Хотугулуу-Арҕаа Индияны баһылыыллар.
* I үйэ саҕаланыыта — Хууннар Илин Туркестааны баһылаабыттар.
# Геллерт Болеслав

Геллерт Болеслав Степанович (хаһан, ханна төрөөбүтэ биллибэт – 1919 сыл ахсынньыта, Дьокуускай) — бэлиитикэ ыстатыйатынан Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт, Саха сиригэр 1917-19 сылларга буолбут сабыытыйаларга көхтөөхтүк кыттыбыт киһи: сиэмистибэ бэйэни салайыныытын кэмигэр Дьокуускай байыаннай гарнизонун хамандыыра, өрө турууну тэрийээччи, онтон кылгас кэмҥэ (өлөрүөхтэригэр диэри) Саха сирин кыһыл аармыйатын командующайа.
Ханна төрөөбүтэ биллибэт. Омугунан поляк диэн суруйаллара. Эсердэр партияларыгар сылдьыбыт. 1918-19 сыллардаахха Саха сирин Уобаластааҕы сэбиэтин сэриилэригэр дружинаны, этэрээти хамаандалаабыт. 1918 сыл сайыныгар Дьокуускайга быстах кэмҥэ былааһы былдьыы сылдьыбыт дьону (Совдеп диэн ааттанара, ол иһигэр бассабыыктары М. Аммосовы, П. Ойуунускайы) былаастан туоратыллыбыттарын кэннэ "Тайга" борохуотунан Саха сирин тас өттүгэр таһааралларыгар конвой хамандыыра. Ол кэмҥэ Центросибирь бассабыыктара Иркутскайтан Дьокуускайга күрээн иһэн Өлүөхүмэҕэ тутуллубуттарыгар, ол дьону харабыллаан испит Иван Стродтааҕы ытыллыыттан быыһабыт. Дьокуускайга байыаннай гарнизон тойоно. Колчак былааһа Омскайга эстибитин кэннэ кыһылларга көспүт, Дьокуускайга 1919 сыллаахха ахсынньы 14-15 түүнүгэр сиэмистибэ суулларыгар сүрүн оруолу ылбыт, бары хаайыылаахтары ол иһигэр бассабыыктары (Степан Аржаковтааҕы) хайыыттан босхолообут. Кыһыл аармыйа өрөбөлүүссүйэлии штаба тэриллэн холуобунай ыстатыйанан хаайыыга олорбут Х.А. Гладунов штаб начальнигынан талыллар, Геллерты Саха сирин Кыһыл аармыйатын командующайынан аныыллар. Ол эрээри, аҕыйах хонон баран Геллерти кыһыллар бэйэлэрэ кистээн өлөрбүттэрэ. Өлөрүүгэ Ф.Я.Лебедев - коммунистар-большевиктар партияларын бастакы баһылыга, Л.Л.Даниш - ревштаб чилиэнэ, Н.А.Романченко - кэлин байыаннай гарнизон хамандыыра быһаччы кыттыбыттар.
Г.В. Никифоров – Манньыаттаах Уолун атаһа эбит. Аверинскай атыыһыт дьиэтэ умайбыт кэмигэр Манньыаттаах Уолугар ыалдьыттыы олорбут. Элбэх дьон мустан, аалыҥнаһан иһэллэрин Манньыаттаах Уола муодарҕаабытыгар Геллерт: «Гаврил Васильевич! Ити эйигин тутаары, өлөрөөрү иһэллэр! Куот!» - диэбит. Дьэ, онуоха Манньыаттаах Уола куоппут (С.П. Колосов оччолордооҕу событиелары көрбүт дьон кэпсээнин ахтыытыттан).
Ол туһунан бэркэ аһыйан: «Хаарыаннаах кыһыл командиры өлөрбүттэр!»- диэн хаһыакка суруйбуттара эбитэ үһү. Оччолордооҕу ынырык быһыыны истибит, онтон бэркиһээбит-кэлэйбит Колосов С.П. маннык сэһэргиирэ: «Геллерт олус күүстээх киһи эбитэ үһү. Кыайыахпыт суоҕа диэн албыннаан соҕотох кэлбитин хаһыа да буолан өлөрөн баран икки хараҕын оннугар ынах муостарын батары анньан баран Эт Баһаарын иннигэр илин диэки хайыһыннаран олордон кэбиспиттэрэ олус ынырыга дииллэрэ. Ама да Геллерт буолбутун иһин!» - диэн. Б. Геллерт туһунан сэбиэскэй кэмҥэ үчүгэйи тугу да суруйбатахтара. Арыгы, самогон оҥорооччу, бандьыыт аҥардаах киһи этэ диэн.
# Аргунов Савва Федорович

Аргунов Савва Федорович 1904 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүтэ, кини бииргэ төрөөбүт быраатынаан уоттаах сэрии кыттыылаахтара. Сэриигэ быраатын Петры 1941 сыллаахха, онтон Савваны 1943 сыллаахха ыҥырбыттара. Ини биилэр иккиэн дойдуларыгар эргиллибиттэрэ.
Савва сэрииттэн 1943 сыллаахха дойдутугар эргиллибитэ.
Гаврил Гаврильевич Ларионов 1995 сыл ыам ыйын 1 күннэ5ии ахтыыттыттан.
Савва Федорович сэрииттэн кэлэн баран «Алаас» холкуос туруу үлэһитэ буолбута. Хас кыһын аайы Ааллаах Үүнтэн холкуоска таһаҕас тиэйэ 4 сыарҕа атынан айаҥҥа барара. Кыһын устата 2-3 сырыы оҥороро. Иккиэ эбэтэр үһүө буолан айаҥҥа аттаналлара.
Күһүн айаҥҥа барыахтарын иннинэ, сыарҕаларын оҥостоллоро, окпуойтууллара, ол аата саҥа хатыҥ маһынан оҥоһуллубут сыарҕаны ылах тимирдииллэрэ, кэннигэр уонна ойоҕосторугар ат кэлэн күөнүнэн анньыллар мастыыллара, ол эбэтэр үрдүк сыыр түһүтүгэр сиэтиллэн иһэр аттар сыарҕа үрдүгэр тахсыбакка-түспэккэ кэлин туорай окпуой мастан иҥнэллэрэ.
Савва кэпсиир буолара: «Ааллаах Үүҥҥэ барар суол үрдүк хайалары тахсан баран, таҥнары түһэр суоллаах. Хайа үрдүгэр суол көстүбэт, Хаар тохтообот, чыычаах көтөн иһэн үлүйэн өлөн түһэр, тыалыттан сылгы сааҕа сиргэ түспэккэ, көтөн хаалар, киһи силэ эмиэ сиргэ түспэккэ көтөр. Ааттын Силлиэлимэ хайата диэҥҥэ, аллараа дьаамыгар кэлэн, өрөөн аттарбытын аһатан, сынньатан баран, оһоҕу аһатан-сиэтэн, алҕаан баран айанныырбыт», - диирэ.
1970 с. кэнниттэн Савва Хараҕа, быраатыгар Аргунов Петр Федоровичка олорор этэ. Савва өлүөр диэри, 80-ча сааһыгар, холкуоска, сопхуоска үлэлээбитэ.
Савва Федорович 1986 сыллаахха өлбүтэ.
# Шамаев Иван Иванович

Шамаев Иван Иванович — физика уонна математика билимнэрин доктора. Республикатааҕы лицей директора. Ил Түмэн V ыҥырыытын депутата.

# Шамаев Иван Иванович
## Олоҕун олуктара

1952 сыллаахха олунньу 28 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүт. 1969 сыллаахха Үөһээ Бүлүү орто оскуолатын, М. А. Алексеев арыйбыт физикаҕа уонна математикаҕа дьоҕурдаах оҕолор кылаастарыгар үөрэнэн, бүтэрбит.
1974 сыллаахха Новосибирскайдааҕы государственнай университеты бүтэрбит (идэтэ «математика»). Ол кэннэ НГУ аспирантуратыгар үөрэммит. 1978 сылтан Саха государственнай университетыгар үлэлээбит.
1982 с. — физика-математика билимнэрин кандидата.
1994 сылтан — Республикатааҕы лицей директора.
1995 с. — физика-математика билимнэрин доктора.
2005—2007 сс. — Саха Общественнай Киинин бэрэссэдээтэлэ.
2011—2014 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Общественнай Палататын чилиэнэ.
2014 сыл балаҕан ыйыттан — Ил Түмэн V ыҥырыытын депутата.

# Шамаев Иван Иванович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ
* РФ бүттүүн үөрэҕириитин туйгуна
* Үөһээ Бүлүү улууһун ытык киһитэ
* Үөдүгэй нэһилиэгин ытык киһитэ
# Буча

Буча (укр. Буча) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 30 836 (2014).
# Кус олоҕо

Кус олоҕо (лат. Menyanthes trifoliáta, нууч. Вахта трехлистная) — от үүнээйи.
Күөл кытыытыгар, кутаҕа, үрэххэ, уулаах бадарааҥҥа, сороҕор ууга хойуутук үүнэр. Үрүҥ өҥнөөх сибэккилэрэ умнас төбөтүгэр дьөрбөлүү үүнэллэр.
Бэс ыйыгар сибэккилэнэр.

# Кус олоҕо
## Эмкэ туһаныы

Аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах үлэтин тупасарарга, үөс туолбутун таһаарарга, намыһыах аһыылаах гастрикка тутталлар.
Сибэккилэнэр кэмигэр сэбирдэҕин хомуйан күлүк сиргэ чараастык тэлгэтэн уураллар, сотору-сотору эргитэн, сахсатыллар.
# Хааччыйыы уонна ирдэбил

Хааччыйыы уонна ирдэбил диэн ырыынакка күндү төһө буоларын быһаарар экономика моделэ. Ырыынакка табаар хааччыйыыта (атыыта) уонна табаарга ирдэбил бэйэ бэйэлэриттэн тутулуктаахтарын көрдөрөр. Онуоха, төһөнөн табаар күндүтэ намыhах, оччонон киниэхэ ирдэбил улаатар, атыыта буоллаҕына төттөрүтүн аччыыр.
# Яковлев Петр Ионович

Яковлев Петр Ионович (22.02.1921—1978) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, 16 сыл учууталлаан баран биллиилээх ыанньыксыт буолбут киһи, Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1976).

# Яковлев Петр Ионович
## Олоҕун олуктара

    1921 сыллаахха олунньу 22 күнүгэр Амма улууһугар Амма-Наахара нэһилиэгэр Дьыбадаах диэн сиргэ төрөөбүт.
    1940 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа үөрэнэ киирбит, үөрэнэр кэмигэр Саха драмтеатрын театральнай мастерскойугар дьарыктаммыт.
    Сэрии саҕаламмытыгар, техникум бастакы куурсун бүтүүтэ, Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт.
    1944 сыллаахха, ыараханнык бааһыран, сэрииттэн эргиллибит.
    Амма-Наахара сэттэ кылаастаах оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлээбит.
    1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педучилищены кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэн, 16 сыл учууталлаабыт.
    П. И. Яковлев, бастакынан Валентина Гаганова саҕалааһынын өйөөн, 1960 сыллаахха тыа сиригэр үлэлииргэ соруммут. Бастаан үс сыл фермаҕа биригэдьиирдээбит, ол кэннэ 1963 сыллаахха ыанньыксыт буолбут.
    1968 сыллаахха, Яковлев көҕүлээһининэн уонна кини салайааччылаах, «Эдэр саас» комсомольскай эдэр ыччат фермата тэриллибит. Ферма үлэһиттэрэ биир ыанар ынахтан сылга, ортотунан, 2000 кг үрдүк үүт ыанылларын ситиспиттэр.
    П. И. Яковлев Саха Сирин усулуобуйатыгар биир бастакынан үрдүк көрдөрүүлэри — сылга 5,5 тыһ. кг үүт — ыаныытын ситиспит.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1976 сыл ахсынньы 23 күнүнээҕи Ыйааҕынан Петр Ионович Яковлевка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.
Биллиилээх ыанньыксыт Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан үстэ талылла сылдьыбыт.

# Яковлев Петр Ионович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1976)
* Ленин уордьаннара (1971, 1973, 1976)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (1942)
* «Туйгун разведчик» Бэлиэ
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* ССРС ВДНХ үс көмүс уонна боруонса мэтээллэрэ
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Амма улууһун ытык киһитэ
# Зоология

Зоология — хамсыыр харамайдары үөрэтэр билим салаата: кинилэр оҥоһууларын, олохторун, олорор сирдэрин, аһыыр ньымаларын, ууһааһыннарын уонна айылҕаҕа да, киһи эйгэтигэр да быһыыларын-майгыларын.
Кыыллар саарыстыбалара наһаа киэҥ уонна уустук. Онон зоология хас да туһунан салаалартан турар, холобур, энтомология үөнү-көйүүрү анаан үөрэтэр, ихтиология - балыктары, герпетология - амфибиялары уонна сыылааччылары. Зоология сорох салаалара кыыл-сүөл оҥоһуутун (анатомия), уорганнара хайдах үлэлииллэрин (физиология), төрүөхтэрин иннинэ хайдах сайдалларын (эмбриология) үөрэтэллэр. Онтон холобур, зоогеография кыыллар Сир үрдүгэр тарҕаныыларын үөрэтэр. Этология диэн билим кыыллар айылҕаҕа быһыыларын-майгыларын анаан үөрэтэр. Экология - кыыллар уонна үүнээйилэр тас эйгэни кытта ситимнэрин, бэйэ-бэйэлэригэр дьайыыларын үөрэтэр. Палеонтология былыр сүппүт кыылы-сүөлү, кинилэр таастыйан хаалбыт өлүктэрин чинчийэр.
Зоологиянан дьарыктанар учуонайдар - зоологтар - сорохторо кэбиниэккэ олорон үлэлииллэр, сорохторо лабораторияларга уопут туруораллар, түмэллэргэ, зоопаркаларга эбэтэр айылҕаҕа тахсан үлэлииллэр.
# Банаан

?Банаан :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Plantae |
| Аймах: | Zingiberales |
| Кэргэн: | Musaceae |
| Уус: | Musa |
Латыынныы аата :
Musa acuminata уонна Musa × paradisiaca, ону тэҥэ Musa balbisiana, Musa fehi[англ.], Musa troglodytarum[англ.] уонна да атыын ааттардаах :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Plantae алпаабытынан]]
Банаан диэн фрукта көрүҥүн уопсай аата уонна ону үүннэрэр оттоох үүнээйилэр аата. Бу үүнээйилэр Муса ууһугар киирэллэр. Кинилэр Азия соҕуруу-илин тропическай регионугар төрүттээхтэр.
Историктар этэллэринэн, аһылыкка банан үүннэрбит бастакы дьон Папуа-Саҥа Гвинеяҕа олорбуттар. Билигин кинилэри аан дойду тропическай регионнарыгар үүннэрэллэр. Үксүн банан үүнээйилэрэ отонноругар үүнэллэр, ботаника өттүнэн кинилэр отоннор көрүҥнэрэ буолаллар. Сорохтор киэргэтии үүнээйитин быһыытынан эбэтэр кинилэр ньуурдарыгар үүнэллэр.
# Новгородов сахалыы алпабыыта

Новгородов сахалыы алпабыыта — Семен Андреевич Новгородов айбыт саха тылын алпабыыта.

# Новгородов сахалыы алпабыыта
## Историята

Революция иннинэ саха тылын алпабыытын хас даҕаны көрүҥэ баар эбит: ол курдук, кириллицаҕа олохтоммут Г. Я. Попов уонна Д. В. Хитров варианнара. Ол алфавиттар «миссионерскай» диэн биллэллэр эбит. 1851 сыллаахха академик О. Н. Бётлинг «Сахалар тылларын туһунан» диэн киэҥ билим үлэтин бэчээттээбит. Онно саха алпабыыта суруллубут, ону дьон «академическай» диэн ааттаабыттар. Революция буолуон иннинэ ол алпабыытынан «Сахалар литературатын холобудара», Э. К. Пекарскай «Саха тылын тылдьыта» бэчээттэниллибиттэр, уонна саха тылынан бэчээттэнэр хаһыаттар баар буолбуттар («Саха кыраайа», «Якутская жизнь» уонна «Саха саҥата» сурунаал). Ол гынан баран киэҥник тарҕатыллыбатах, билим эрэ суолтатыгар туттуллар буолбут.

# Новгородов сахалыы алпабыыта
## Айыыта

Дьон үөрэҕириитин тарҕатарга Новгородов С. А., дьон туттар алпабыыта наада диэн санаан, Бётлинг алпабыытын уларытан, латиницаҕа олоҕуран, 1917 сыллаахха саха алпабыытын айан бэчээккэ ыыппыт. Онно 33 буукуба, ол иһигэр 4 лигатура дифтоннарга анаан оҥоһуллубут эбит. Уонна кыра буукубата суох эбит. 1929 сыллаахха дылы Новгородов алпабыыта киэҥник туттуллар буолбут.

# Новгородов сахалыы алпабыыта
## Алпабыыта

Аан бастаан алпабыыт кыра эрэ бичиктэрдээх, ону кытта уһатыылаах дорҕооннору (аһаҕас, бүтэй) көрдөрөр «:» бэлиэлээх эбит. Новгородов бастакы бичигин кинигэтигэр a, b, c, d, e, g, ʁ, h, i, ie, j, ɉ, k, l, ʎ, m, n, ng, nj, ɔ, oe, p, q, r, s, t, ɯ, ɯa, u, uo, w, y, з бичиктэри туһаммыт.
Кэккэ мөккүөрдэр кэннилэриттэн бу алпабыыт официальнай таһымҥа ылыныллан, киниэхэ олоҕуран киинигэлэр уонна хаһыаттар тахсыылара, оскуолаҕа үөрэтии о. д. а. саҕаламмыт. 1924 сыллаахха алпабыыт уларытыллыбыт. Ити кэннэ өссө хаста да уларыйан, 1929 сыллаахха тюрк алпабыытынан солбуллубут.
Саха алпабыыта, 1929—1939 сс.
| A a | B b | C c | Ç ç | D d | E e | F f | G g |
| Ƣ ƣ | H h | I i | J j | K k | L l | M m | N n |
| Ŋ ᶇ | O o | Ө ө | P p | Q q | R r | S s | Ş ş |
| T t | U u | V v | W w | X x | Y y | Z z | Ƶ ƶ |
| Ь ь | ' |
Эрдэтээҥи унифицированнай латиницаннан таһаарыыларга алпабыыт атын соҕус: F f, Ş ş, V v, W w, X x, Z z, Ƶ ƶ бичиктэр суохтар, Lj lj, Nj nj диграфтар бааллар.
# Килограмм

Килограмм (кг, kg) диэн маасса кээмэйин биирдигэ. 1000 граммҥа тэҥнээх.
# Ф.П. Врангель уонна П.Ф. Анжу экспедициялара (1820 -1824)

Ф.В. Врангель уонна П.Ф. Анжу экспедициялара (1820 -1824). Сыала соруга каартаны чуолкайдыыртан ураты саҕа сирдэри көрдөөһүн, "Земля Андреева", "Земля Санникова" туһунан гипотезалары быһаарыы.
Икки этэрээт тэриллибитэ. Биирэ, Врангель салалталаах - Халыма төрдүгэр, иккиһэ, Анжу салалталаах - Дьааҥы төрдүгэр.
Экспедиция үс сыл салҕаммыта.

# Ф.П. Врангель уонна П.Ф. Анжу экспедициялара (1820 -1824)
## Өссө маны көр

* Давыдов Ю.В. Фердинанд Врангель. М., 1959.
* Наумов Г.В. Русские географические исследования Сибири в XIX - начале XX в. М., 1965.
* Пасецкий В.М. Фердинанд Петрович Врангель. 1796 - 1860. М., 1975.
* Иванов В.Н. Историческая мысль в России XVIII - середины XIX в. о народах Северо-Востока Азии. М., 1989.

# Ф.П. Врангель уонна П.Ф. Анжу экспедициялара (1820 -1824)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Хахай (сулустар бөлөхтөрө)

Хахай (лат. Leo) — зодиак сулустарын бөлөхтөрө, Араак уонна Кыыс бөлөхтөр икки ардыларынан баар. Чаҕылхай сулустара сытар хахайы санаталлар.

# Хахай (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар

* Регул (Хахай α-та), латыынныы "ыраахтааҕы" диэн. Сороҕор "Хахай Сүрэҕэ" (Cor Leonis) диэн ааттыыллар. Ырааҕа 85 сырдык сыла, Күнтэн 160 төгүл улахан.
* Денебола (Хахай β-та). Латыынтан тылбаастаатахха "Хахай Кутуруга". 2,14 улаханнаах уонна биһиттэн 43 сырдык сыла ыраах.
* Альгиеба (Хахай γ-та), ол аата "Хахай баттаҕа". Бу икки хостоох 2,0 улаханнаах сулус.
* Хахай R-а.
* Вольф 359 бытархай сулус, улахана 13,45.

# Хахай (сулустар бөлөхтөрө)
## Атын интириэһиргэтэр объекттар

* М 65, М 66, М 95 уонна М 96 спираль халыыптаах галактикалар.
* М 105 эллипс халыыптаах галактика.

# Хахай (сулустар бөлөхтөрө)
## «Серп» астеризм

Серп алта сулустаах: — α (Регул), η, γ (Альгиеба), ζ, μ уонна ε (Альгенуби). Халыыба серп эбэтэр ыйытыы бэлиэтигэр маарыҥныыр.

# Хахай (сулустар бөлөхтөрө)
## Кэтээн көрүү

Күн бу бөлөххө атырдьах ыйын 10 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан олунньуга ордукк көстөр.

# Хахай (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Шумердар 5000 тыһ. сыл нөҥүө билэллэрэ. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Номох Геракл өлөрбүт Немея хахайын саныыр.
# Сайдыы (ыччат)

Сайдыы — Санкт-Петербуурдааҕы саха ыччатын түмсүүтэ.
# Хельсинки

Хельсинки (фин. Helsinki, швед. Helsingfors) диэн Финляндия киин куората. Дойду соҕуруу өттүгэр, Финляндия хомотун кытылыгар турар. Олохтоох ахсаана 573,789 киhи (31 атырдьах ыйа 2008).
# Тунис

Тунис (араб. تونس‎Tūnis) диэн Хоту Африка дойдута, кирбиилэhэр Алжирдыын арҕаа уонна Лиибийэлиин соҕуруулуу-илин. Дойду сирин 40% Саhаара кумах куйаар. Былыр Тунис сиригэр Финикия аатырбыт куората Картаго баара, онтон Ром Империятын Африка диэн провинцията, онтон Орто үйэлэргэ араас Магриб мусулмаан иллэрэ.
# Артемьев Дмитрий Егорович

Артемьев Дмитрий Егорович - үҥкүүһүт, СӨ үтүөлээх артыыһа.
1963 сыллаахха ахсынньы 3 күнэ Чурапчы Дьабылатыгар төрөөбүтэ. Хабаровскайдааҕы култуура институутун 1985 с. бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Үҥкүү судаарыстыбаннай ансаамбылыгар балет артыыһа буолбута. Аан дойду омуктарын үҥкүүлэрин толорор.
# 1782

1782 сыл.

# 1782
## Туох буолбута

* Ахсынньы 14 — Монгольфье ини-биилэр Францияҕа бастакы салгын шаарын көтүппүттэр; дьоҕус, киһитэ суох салгын шаара икки килэмиэтир курдук устаны көппүт (1,2 миилэ). Бу арыйыы Жозеф Монгольфье уот үрдүгэр куурдулла ууруллубут сууйуллубут таҥас өрө көтөрүн бэлиэтии көрбүтүттэн саҕаламмыта. Нөҥүө сылыгар ини-биилэртэн аҕалара Этьен балаҕан ыйыгар хоруол көрөн турдаҕына Парижка салгын шаарынан хойу, куһу уонна бөтүүгү көтүппүтэ. Онтон алтынньы 15 күнүгэр Этьен Монгольфье бэйэтэ көппүтэ.
* Муус устар 8 — Екатерина II Арассыыйа куораттарыгар «норуот оскуолаларын» арыйар туһунан ыйаах таһаарбыт — сотору кэминэн бастакы босхо оскуолалар (Санкт-Петербурга сыл иннинэ олохтоммут оскуолалар кэнниттэн) аһыллыбыттар.
* Муус устар 21 — Сиам хоруола Бангкок куораты олохтообут.
* Ыам ыйын 6
** Таиланд хоруолларын резиденцията Улахан Уораҕай тутуллуута саҕаламмыт.
** Арассыыйаттан Грузияҕа барар бастакы суол аһыллыбыт.
* Атырдьах ыйын 7 — Санкт-Петербуурга Бүөтүр I саамай биллибит — Пушкин «Медный всадник» диэн ааттаабыт пааматынньыга туруоруллубут.
# Алта (ахсаан)

6 (алта) — дьиҥ ахсаан, 5 уонна 7 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# Алта (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Математикаҕа

* 3 факториала (3!).
* 2⁶ = 64.
* Октаэдр оройдорун ахсаана.
* Тетраэдр кырыыларын ахсаана.

# Алта (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Химияҕа

* Углерод атомнай нүөмэрэ

# Алта (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Астрономияҕа

* Сатурн — Күнтэн алтыс планета

# Алта (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* Ингушетия кода
* Бэс ыйа — сыл алтыс ыйа

# Алта (ахсаан)
## Саха фольклоругар
#### Таабырыннарга

* Алта атахтаах аадаҥ баар үһү (хомурдуос).
* Алта атахтаах омук кыыһа оһуор анньарыгар ким да тиийбэт үһү (ооҕуй оҕус уонна ситим).
# Сылгы чыычааҕа

Сылгы чыычааҕа эбэтэр сылгычыай (нууч. белая трясогузка, лат. Motacilla alba)
# Үүт үрүмэтэ

Үүт үрүмэтэ
# Ё

Ё - Саха алпабыытын буукубата. Киирии тылларга эрэ туттуллар.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Хани

Хани бөһүөлэк. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 405 км. арҕаа диэкки Өлүөхүмэ өрүс хаҥас салаата Хани үрэх үрдүгэр турар.
Тимир суол станцията.
Нэһилиэнньэтн ахсаана 961 киһи (2009 сыл).

# Хани
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Красноярскай

Красноярскай, Арассыыйа Красноярскай кыраайын киин куората, Сибиир улахан кырдьаҕас куораттарыттан биирдэстэрэ. Олохтоохторун ахсаана 937,2 тыһ. киһи (2007) (Арассыыйаҕа 14-с миэстэ), (сурутуу түмүгүнэн 912 тыһ.; 1972 сыллаахха 688 тыһ.; 1959—412 тыһ.; 1939—190 тыһ.).
Енисей өрүс үрдүгэр турар.
# Симона де Бовуар

Симона де Бовуар (1908 сыл тохсунньу 9 – 1986 муус устар 14) диэн боронсуус суруйааччыта, философа. Жан-Поль Сартр биир санаалаах коллегата, доҕоро, көрсүүтэ (кэргэнниини утарар буолан холбоспотохтор). Феминистар идеологияларын төрүттээччитэ.
Кини романнары суруйара, философияҕа олох суолларын, политика туһунан толкуйдарын ыстатыйаларга, биографиялары уонна автобиографиятын суруйара.
Ордук биллэр кинигэтин аата «Ыалдьыт дьахтар» уонна «Мандариннар». Ордук биллэр идеяларын «Иккис киһи» диэн 1949 сыллаахха тахсыбыт ыстатыйа буолар.Онно дьахталлар олохторо куһаҕанын туһунан суруйбута, уонна хайдах уларытыахха сөбүн санаатын эппитэ.

# Симона де Бовуар
## Айамнньылара, чааһынай олоҕо

1943 сыллаахха «Ыалдьыт дьахтар» кинигэтин бэчээттээбитэ, Жан Поль Сартр диэн тапталлааҕын туһунан историятын суруйбута, ол кэнниттэн «Мандариннар» диэн кинигэни суруйбута, ол кинигэтэ Гонкур бириэмийэтин ылбыта.
1944 сыллаахха де Бовуар «Pyrrhus et Cinéas» диэн ыстатыйаны суруйбута, онтуката дьон ыарахан талыыны оҥороллорун туһунан эбит.
1949 кини «Le deuxième sexe» («Иккис киһи»). Европаҕа дьахталлар куһаҕан олохторун туһунан уонна уларытыы ньымаларын суруйбута. Онно эмиэ ыарахан талыы туһунан суруллубут эбит.
Аан дойду иккис сэриитэ бүппүтүн кэннэ де Бовуар уонна Сартр олох туһунан хаһыаты олохтообуттар, ону «Les Temps Modernes» («Саҥа кэм») диэн аттаабыттар.
1986 с., муус устар 14 пневмонияттан өлбүт. Билигин Парижка Монпарнас кылаабыһатыгар Сартр уҥуоҕун аттыгар көмүллэн сытар.

# Симона де Бовуар
## Атын кинигэлэрэ

* The Blood of Others, (1945)
* Who Shall Die?, (1945)
* The Second Sex, (1949)
* The Mandarins, (1954)
* The Prime of Life, (1960)
* When Things of the Spirit Come First, (1979)

# Симона де Бовуар
## Атын кинигэлэрэ
#### Симон де Бовуар туһунан кинигэлэр

* Beauvoir, Simone de. Woman: Myth & Reality,
** in Jacobus, Lee A (ed.) A World of Ideas. Bedford/St. Martins, Boston 2006. 780-795
# Дуров Павел Валерьевич

Ду́ров Па́вел Вале́рьевич (1984 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр Ленинград куоракка төрөөбүт) — Россияҕа биллэр урбаанньыт, программист, миллиардер, «ВКонтакте» социальнай ситим уонна ити курдук ааттаах компания тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ. Устудьуоннуур сылларыгар РФ Президенын уонна РФ Правительствотын стипендияларын лауреата, Потанин стипендиятын үс төгүллээх лауреата.
2001 сыллаахха Академическай гимназияны туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. 2006 сыллаахха — Санкт-Петербургдааҕы государственнай университет филологияҕа факультетын «Английскай филология уонна тылбаас» идэтин кыһыл дипломынан. Павел Дуров, үөрэҕин бүтэрээт, Россияҕа бу күҥҥэ биир улахан социальнай ситими — «ВКонтакте» — тэрийэр. 2001 сыл туругунан Дуров, баайа-дуола 7,9 миллиард солк. сыаналанан, Россия миллиардердарын рейтиннэригэр 350-с буолар.