yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бурунди

Бурунди (Burundi) диэн Илин Африкаҕа Улуу күөллэр регионнарыгар баар кыра дойду, кирбиилэhэр Руандалыын хоту, Танзаниялыын соҕуруу уонна илин уонна Конго Демократ Республикатыныын арҕаа. Соҕуруулуу-арҕаа Танганьика күөл баар.
# Bungie

Bungie (Бандьи), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ видеоонньуу оҥорор тэрилтэ.
Салалтата — Белвьү.
2022 сылтан ыла Sony Interactive Entertainment конгломератка киирэр.
# Корбин Блю

Корбин Блю, толору аата Корбин Блю Рейверс (ааҥл. Corbin Bleu Reivers; 1989–) — аан дойду аатырбыт ырыаһыттарыттан биирдэстэрэ, АХШ артыыһа.

# Корбин Блю
## Дискографията

* 2006-High School Musical Soundtrack
* 2007-Another Side
* 2007-Jump In! Soundtrack
* 2007-High School Musical 2 Soundtrack
* 2007-Disneymania 5
* 2007-Disney Channel Holiday
* 2008-High School Musical 3: Senior Year soundtrack
* 2008-Radio Disney Jams 10
* 2008-Minutemen Soundtrack
* 2009-Hannah Montana 3
* 2009-Disney Channel Playlist
* 2009-Speed of Light
# Улахан Муҥку

Улахан Муҥку нэһилиэк — Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Улахан Муҥку.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 416 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 15 км арҕаа диэкки сытар. Мэлдьи сырыылаах суол.
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ, бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии.

# Улахан Муҥку
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
# 1450-с

1450-с сыллар.

# 1450-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Үйэлээх сэрии (1337—1453). битва при Форминьи (1450), в которой французская армия разбила английский экспедиционный корпус на континенте.
* Византийская империя (395—1453) прекратила существование после падения Константинополя (1453).
* Кыһыл уонна Үрүҥ розалар сэриилэрэ (1455—1487). Начало династии Тюдоров.
* Осман Импиэрийэтэ Соҕуруулуу-Илин Европа дойдуларын сэриилиир.
* Астрахань ханствота (1459—1556).
# Расизм

Расизм — идеология санаалар түмүллүүлэрэ, кини олоҕор дьон раасалара (омуктара‎) тэҥэ суохтар диэн санаа сытар.

# Расизм
## Расизм өйдөбүлэ

Расизм диэн тыл бастакытын французскай тылдьыкка 1932 сыллаахха "биир рааса атын рааса үрдүнэн баһыйара" диэн суруллубут. Билиҥҥи туругунан расизм политическай дискурстарга этническэй, итэҕэл уонна да атынынан эбиллэр. Ол гынан баран араас норуот атын атыннык толкуйдуур. Расизымынан биир рааса киһи майгытыгар, моральга, дьоҕуругар, сатабылыгар дьайара өйдөнөр. Россия учуонайа Владимир Малахов "Скромное обаяние расизма" кинигэтигэр суруйбут:
"XIX үйэ бүтүөр дылы салҕыыламмыт расизм үгэһинэн уонна классиканнан биллэр этэ. Билиҥҥи кэм расистарын расизымҥа балыйар уустук. Политическай балаһыаньа (декларация) тезиһин таһымыгар кинилэр сыыспаттар. Граф Гобино уонна кини батыһааччылара итэҕэйэллэринэн киһи айылҕатын уратыта социокультурнай уратытын төрүтэ. Кинилэр сабаҕалыылларынан киһи өйө-санаата, майгыта-сигилитэ кини киирсэр общественнай түмүл ураты сиһилээһинин кытта сибээстээх. Сүрүн ирдэбилэ -
киһи ураты айылҕата уларыйбатыгар ". Оннук курдук Виктор Шнирельман, А.Б. Давидсон, Н.Н. Лысенко уонна да атын улуу дьон бэйэлэрэ расизм диэн термиҥҥэ быһаары биэрбиттэрэ.

# Расизм
## Устуоруйата

Расизм төрүттэмитин атын дойдулары арыйбыт кэмнэрин кытта сибээстииллэр. Холобура Африка норуотун библияҕа баар Ной уола Хамҥа тэҥнииллэриттэн сылтаан кулут оҥостоллоро. Ону тэҥэ атын Африка норуотун киһитэ улахан дуоһунастаах буолуохтарын сөбө.
Расизымы бастакы үөрэппит киһиннэн Жозеф де Гобино диэн французскай историк буолар. Ол курдук кини "Опыт о неравственности человеческих рас" диэн киниигэни таһаарар. Кинигэтигэр рааса киһи олоҕугар оруолун туһунан толкуйдуур. Онтон ыла расизм тиэмэтэ кинник тарҕаннар.

# Расизм
## Расизм кириитикэтэ уонна кини утары охсуһуу

Олус элбэх киһи расизм утары турбута. Ол курдук Отто Клайнберг хара тириилээх омуктар быыстарыгар интеллуктуальнай тест ыытар. Ол тест социальнай туруктарын уонна үлэлиир уонна олорор усулуобуйаларын быһаарар. Игорь Кон санаатыгар өстүйүү аҕыйах ахсааннаах раасаҕа тиксэр. Панда уобараһа раасалары түмэр символынан бигэргэтиллибитэ. Генеральнай ООН Ассамблеята 1970 сыллаахха 25-с сессиятыгар расизм утары резолюция ылыналлар.
Москубатааҕы ЮНЕСКО специалистара 1964 с. расизм көрүҥнэрин утары сууттаспыта.
1966 с. Генеральнай ООН Ассамблеята Аан дойдутааҕы рааса баттабылын утары охсуһар күнү бигэргэппитэ.
Баттаттыллыбыт раасалары (ону таһынан атын итэҕэллээх уонна ЛГБТ) дьоно обществоҕа атын дьону кытта тэннэһэллэр. Холобура США-ҕа хара тириилээх омуктары политикаҕа элбэхтэ көрсүөххэ сөп буолбут. Ол гынан баран сорох кириитиктэр итини утараллар. Тоҕо диэтэххэ итини расизм атын көрүҥэ дии саныыллар.
# Дракон (сулустар бөлөхтөрө)

Дракон (лат. Draco), Хотугу полюс таһынааҕы сулустар бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 1083 квадрат кыраадыс иэннээх, 210 харахха көстөр сулустардаах, ол иһигэр 80 6ᵐ улахантан үрдүк.

# Дракон (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар

* Тубан (α Dra), биһиги үйэбит нөҥүө 3700 - 1500 сыллардахха хотугу полюска ордук чугас сулус этэ. Прецессия сабыдыаланан 21000 сылтан эмиэ Хотугу сулуһунан буолуо.
* Этамин, (γ Dra), 2,23 улаханнаах. Бу сулуһу кэтээн көрөн Джеймс Брадлей 1725 сыллаахха сырдык аберрацията диэн түгэни аспыт.
* Кума (ν Dra), икки хостоох сулус.
* Арракис (μ Dra).

# Дракон (сулустар бөлөхтөрө)
## Астеризмнар

* Дракон төбөтө, эбэтэр Ромб — түөрт муннук, β (Растабан), γ (Этамин), ν уонна ξ сулустар киирэллэр.
* Тэбиэн тыһылара — түөрт сулус. Бу сулустар ыккардыларыгар элбэх бытархай сулустар (Тэбиэн оҕолоро) бааллар. μ Dra — бэһис тэбиэн.
* Гиеналар — ι, θ, η (Альдибаин) уонна ζ Dra — түөрт гиена тэбиэннэргэ саба түһэллэр.

# Дракон (сулустар бөлөхтөрө)
## Атын объектар

* NGC 6543 (Куоска хараҕа) диэн былыт.
* HIP 56948 биһиги Күммүт копията.
* NGC 5866 (Веретено диэн галактика).

# Дракон (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ. Геракл кыайбыт дракона.

# Дракон (сулустар бөлөхтөрө)
## Кэтээн көрүү

Арассыыйа территориятыттан толору көстөр. Бу бөлөх Аччыгый Араҥас бөлөҕү тулалыыр.
# Хусан баан

Jusan Bank — Казахстаан үһүс улахан баана капитализациятынан. First Heartland Securities диэн харчы конгломератыгар киирэр.

# Хусан баан
## Конкуреннара

* Kaspi Bank
* ЦентрКредит
* ForteBank
* Отбасы банк
* Bank RBK
# Надиира (поэтесса)

Надиира (узб. Nodira, дьиҥнээх аата Махлароим эбэтэр Mohlaroyim) (1792-1842 сс) — узбек улуу поэтессата.
Андижан куоракка төрөөбүтэ. Аҕата Рахманкулибай, ийэтэ Айша-бегим оччотооҕу кэм улахан сайдыылаах, үөрэхтээх дьоно этилэр. Надиира Коканд баһылыга Умар тапталлаах кэргэнэ уонна көмөлөһөөччүтэ этэ. Аатырбыт поэтесса узбек уонна теле тылынан суруйбут хоһоонноро узбек литературатын классикатынан ааҕыллаллар. Кини айымньыларын «Камила», «Надира», «Магнуна» диэн псевдонимнарынан суруйара. Коканд куораты Бухара эмира Насрулла Надир сэриилээн ылбытын кэннэ кинини эмир бирикээһинэн өлөрбүттэрэ.

# Надиира (поэтесса)
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Васильев Н. И., "Хатан" сурунаал, атырдьах ыйа, 2009, 4(7)№
# Кыайыыттан төбө эргийэр

Кыайыыттан төбө эргийэр диэн саха өс хоһооно кыайыы дьайыытыттан өй-санаа киһиргээһин өттүгэр тосту уларыйыытын биллэрэр.
Саха дьоно киһи өйө-санаата сайдыытын олус дириҥник үөрэппиттэр. Уһун үйэлэрин тухары элбэх кыайыылары оҥороннор кыайыыттан ханнык ураты өй-санаа үөскүүрүн арыйбыттар уонна «Кыайыыттан төбө эргийэр» диэн өс хоһоонун үөскэппиттэр.
Төбө эргийиитэ диэн киһи кыайыыны ситиспититтэн, аһара улаханнык сананыытыттан сыыһа-халты туттунууга киирэн биэриитэ ааттанар. «Кыайыыттан төбө эргийэр» диэн этии кыра да кыайыы суолтата олус улаханын, киһи өйүн-санаатын буккуйан сыыһа-халты туттунара улаатарын арыйар. 20-с үйэҕэ Гитлер Судетскай уобалаһы холбонуутуттан саҕалаан кыайыылары ситиһэн иһиитэ улахан Аан дойду сэриитин саҕалыырыгар тириэрдибитэ.
Кыайыы диэн ураты быһыыны, түргэнник барыһы киллэриини оҥоруу буолар. «Кыай» диэн баҕа санааны тириэрдэн ыҥырар тылбытыгар «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиититтэн үөскээбит. «Ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта бүтүүлээҕинэн үчүгэйи оҥорорунааҕар, бу тыл куһаҕаны оҥороро быдан элбэх буолара быһаарыллар. Үчүгэйи оҥоруу олус элбэх үлэттэн, эрэйтэн, биир эмэ кыаллар буоллаҕына, куһаҕаны оҥорууттан кэлэр кыайыылар түргэннэр уонна быдан элбэхтэр. (1,31).
Дьон олоҕор тупсууну, үлэ-хамнас сайдыытын оҥорон кыайыыны ситиһэрдээҕэр сэриилээн, сэриигэ кыайан, атыттар сирдэрин былдьаан барыһы киллэринэр ордук түргэн. Крымы холбонууттан үөскүүр төбө эргийиитэ Россия тас политикатыгар дьайыыта өссө кыра сэриилэр сир аайы буолан иһэллэрин үөскэтиэн сөп.
Кыайыы үөрүүтэ аһара күүстээҕэ төбө эргийэригэр тириэрдэн, киһи сыыһаны-халтыны оҥорорун үөскэтэр кыахтаах. Сэрииттэн кэлэр кыайыы аҕалар үчүгэйэ түргэниттэн кыайбыт салайааччылар төбөлөрүн эргитэр күүһэ аһара улахан. Кыайыыттан кыайыыга баран иһэллэригэр тиийэллэр.
Куруук кыайыылары оҥорор салайааччы, бу кыайыылартан төбөтө эргийэрэ аһара түргэтиир. Кыайыыттан кыайыыга баран иһии аһара туттунууга, улахан сэрии саҕаланыытыгар тириэрдиэн сөп.

# Кыайыыттан төбө эргийэр
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) " Бизнес-инкубатор, 2013. - 108 с.
# Константинова Татьяна Ивановна

Константинова Татьяна Ивановна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. Үөһээ Бүлүү улууһун Г. Н. Чиряев аатынан Хоро орто оскуолатын үөрэх өттүгэр саабыһа.
# C Sharp

C# (Cи шарп диэн этиллэр) — функционал, императив, бүттүүн, объекка ыйдарыылаах уонна компонеҥҥа ыйдарыылаах программалааhын дисциплиналарын холбуур программалааhын тыла. Microsoft корпорация .NET платформаларын эбииликтэрин айааhынын сүрүн тылын быhыытынан айбыта (салайааччы Андерс Хейлсберг). Синтаксиhа C++ уонна Java гиэннэригэр ордук чугас.
# 1394

1394 сыл.

# 1394
## Туох буолбута

* Сэтинньи 26 — Сеул Кэриэйэ киин куората буолбут.

# 1394
## Төрөөбүттэр

* Кулун тутар 22 — Улугбек, бастаан Самарканд баһылыга, кэлин Тимуридтар импиэрийэлэрин баһылыга, астроном уонна математик (1449 өлб.). Тимур улахан уолун улахан уола этэ.
# Винокуров Яков Егорович

Винокуров Яков Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1920 сыллаахха Нам улууһугар Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбүт. ЫБСЛКС чилиэнэ. Гвардия сержана Винокуров бүтэһик сулууспатын сирэ — 8 ОГвИПТАБр, орудийный номер. 1944 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр Польша сиригэр (Рудники д. чугаһыгар, Опатувский повят) кыргыһыыга сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
Нам улууһуттан төрүттээх. Донской Феодосий Семенович 1944 сыллаахха суруйбут суругар ахтыллар. Онно суруллубутунан, суоппар кууруһун бүтэрэн үчүгэй суоппар буолбут. Аадырыһа ППС 03216-Г.
# Шарина Василена

Шарина Василена — хомусчут, Олоҥхо ыһыаҕын 2014 сыллааҕы Кэрэ куота.
Орто Халыма улууһун Сыбаатай нэһилиэгиттэн төрүттээх.
# Никарагуа

Никарагуа (испанныы Nicaragua), официаллык Никарагуа Өрөспүүбүлүкэтэ (испанныы República de Nicaragua}, диэн Орто Америка ордук улахан дойдута. Иэнэ 130 тыh. км². Ил тутулунан демократ өрөспүүбүлүкэ. Кинилиин кирбиилэhэллэр Хондурас хоту уонна Коста Рика соҕуруу. Чуумпу океан дойдуттан арҕаа сытар, Кариб байҕала илин. Киин куората Манагуа, онно Никарагуа дьонун биир гыммыт биэстэрин кэриэтэ олороллор.
# C Spire

C Spire (Си Спайр), АХШ тэрилтэтэ, сотовай оператор, 5G сибээс өҥөтүн тарҕатар. Сүрүннээн Соҕуруу штаттарга үлэлиир.
# Киргиллэр

Киргиллэр - тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр биир көрүҥ - киргил - үөскүүр.
# Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета ол эбэтэр ИСМУ — Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин "Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета" бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөтэн үбүлэнэр профессиональнай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета Арассыыйа илин өттүгэр мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин бастакы тэрилтэтэ. Төрүттэммит күнүнэн - 1919 с.алтынньы 27 күнэ ааҕыллар. 1930 сыллаахха Иркутскайдааҕы университетка мэдиссиинэ факультета буолан туран, сааһыары, Иркускайдааҕы мэдиссиинэ института буолан Наркомпростан Наркомздрав салайыытыгар киирбит. 1930 с.санитарно-гигиеническэй уонна рабочай факультеттар арыллыбыттар. 1931 с.мэдиссиинэ орто үөрэхтээх уонна үлэттэн арахсыбакка эрэ үрдүк үөрэхтэниэн баҕалаах дьоҥҥо киэһээҥүи факультет арыллыбыт. 1952 с. ИСМИгэ стоматологическай, 1982 с.педиатрическай факультеттар арыллыбыттар. 1992 с. АБ үрдүк үөрэҕин Госкомитета Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета диэн статуһу биэрбит.
ИГМУга 100-тэн тахса профессор уонна наука дуоктара, 298 - наука хандьыдаата, 1- АМНА акадьыамыга, 2 - АМНА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, уопсастыбаннай акадьыамыйалар 90-тан тахса чилиэннэрэ, 2 - АБ доруобуйа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ, 2 - АБ үрдүкү оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ, 10 - Бурятия өрөспүүбүлүкэтин наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, 7 - БӨ үтүөлээх бырааһа, 1 - Иркутскай уобалас бочуоттаах олохтооҕо, 2 - Иркутскай куорат бочуоттаах олохтооҕо, 10 - судаарыстыбаннай, наассыйалыы бириэмийэ уонна губернатор бириэмийэтин лауреата үлэлииллэр.

# Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Факультеттара

* Стоматологическай
* Педиатрическай
* Медико-профилактическай
* Лечебнай
* Фармацевтическай
* Сиэстэрэ үөрэҕин института
* Квалификацияны үрдэтии уонна атын испэссээлинэскэ бэлэмнээһин факультета.
* Үрдүк үөрэҕи бүтэрбиттэр прф.үөрэхтэрин факультета(аспирантура, интернатура, ординатура)
* Эбии үөрэх факультета(университетка киирэргэ бэлэмнэнии).
Университетка 63 кафедра баар.

# Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Сылкалар

* https://mir.ismu.baikal.ru/ismu/news.php Архыыптаммыт 2020, Сэтинньи 30 күнүгэр.
* http://snoismu.narod.ru/
* http://xn----7sbpaocaalbdceg5a0dpbpr6o.xn--p1ai/
# Ижор тыла

Ижор тыла (иж. ižorin keeli эбэтэр inkeroin keeli) — ижорлар тыллара, фин-угор тылларын балтия-финн салаатыгар киирэр.

# Ижор тыла
## Сурук-бичик
### Alphabet (1932-1936)

| A a | Ä ä | E e | F f | H h | I i | J j | K k |
| L l | M m | N n | O o | Ö ö | P p | R r | S s |
| T t | U u | V v | Y y | B b | G g | D d | Z z |

# Ижор тыла
## Сурук-бичик
### Alphabet (1936-1937)

| A a | Ä ä | B в | V v | G g | D d | E e | Ƶ ƶ |
| Z z | I i | J j | K k | L l | M m | N n | O o |
| Ö ö | P p | R r | S s | T t | U u | Y y | F f |
| H h | C c | Ç ç | Ş ş | ь | | | |

# Ижор тыла
## Сурук-бичик
### Билиҥҥи алпаабыттара

Билиҥҥи сурук-бичик официаллык суоҕа. Бастакы версия ижор сурук-бичик финнээх суругэ-бичигэ төрдүнэн.
* Бастакы версия
| A a | B b | C c | D d | E e | F f | G g | H h |
| I i | J j | K k | L l | M m | N n | O o | P p |
| R r | S s | Š š | T t | U u | V v | Y y | Z z |
| Ž ž | Ä ä | Ö ö | | | | | |
* Иккис версия
| A a | B b | D d | E e | F f | G g | H h | I i |
| J j | K k | L l | M m | N n | O o | P p | R r |
| S s | Š š | T t | Ts ts | Tš tš | U u | V v | Z z |
| Ž ž | Ä ä | Ö ö | Ü ü | | | | |
| Бастакы версия | A a | B b | C c | D d | E e | F f | G g | H h | I i | J j |
| Иккис версия | A a | B b | Tš tš | D d | E e | F f | G g | H h | I i | J j |
| Саха транслитерацията | А а | Б б | Ч ч | Д д | Э э Е е | Ф ф | Г г | Һ һ Х х | И и | Й й ь |
| IPA | [a] | [b] | [t͡ʃ] | [d] | [e] | [f] | [g] | [h] | [i] | [j] |
| Бастакы версия | K k | L l | M m | N n | O o | P p | R r | S s | Š š | T t |
| Иккис версия | K k | L l | M m | N n | O o | P p | R r | S s | Š š | T t |
| Саха транслитерацията | К к | Л л | М м | Н н | О о | П п | Р р | С с | Ш ш | Т т |
| IPA | [k] | [l] | [m] | [n]~[ŋ] | [o] | [p] | [r] | [s] | [ʃ] | [t] |
| Бастакы версия | U u | V v | Y y | Z z | Ž ž | Ä ä | Ö ö | (Ts ts) | — | — |
| Иккис версия | U u | V v | Ü ü | Z z | Ž ž | Ä ä | Ö ö | Ts ts | — | — |
| Саха транслитерацията | У у | В в | Ү ү | З з | Ж ж | Я я | Ө ө | Ц ц | — | — |
| IPA | [u] | [v] | [y] | [z] | [ʒ] | [æ] | [ø] | [t͡s] | — | — |

# Ижор тыла
## Тыл туһунан

Ижор тылыгар маннык нөҥүө саҥа чаастара бааллар: аат тыл, даҕааһын аат, ахсаан аат, солбуйар аат, туохтуур, сыһыат, саҥа аллайыы, дьөһүөл, предлог, ситим тыл.
Ижор тылыгар 12 түһүк (номинатив, генитив, партитив, иллатив, инессив, элатив, аллатив, адессив, аблатив, транслатив, эссив, абессив).

# Ижор тыла
## Тыл туһунан
### Ахсаан аат

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| null | yks | kaks | kolt | neljä | viis | kuus | seitsen | kaheksan | yheksan | kymmen | ykstoist | kakstoist |
| | 20 | 30 | 40 | 50 | 60 | 70 | 80 | 90 | 100 | 1000 |
| | kakskymment | koltkymment | neljäkymment | viiskymment | kyyskyment | seitsenkyment | kaheksankymment | yheksankymment | sata | tuhatta |
# Уулаайы

Уулаайы (лат. Chosenia arbutifolia эбэтэр Salix arbutifolia, нууч. Род Чозения) — бу үөттүҥүлэр семействоларыгар киирэр мастар бөлөхтөрө. Саха Сиригэр соҕотох көрүҥ баар: Бөдөҥ хатырыктаах уулаайы.

# Уулаайы
## Өссө маны көр

* Тирэх
* Үөт
# Бобуу буортута

Бобуу буортута диэн утарылаһар, өрө барар куһаҕан санааны үөскэтиитэ буолар.
Сахалар оҕону кыра эрдэҕинэ туохтан да матарбакка, боппокко, хаайбакка иитэллэр, үөрэтэллэр этэ. Оҕону боптоххо, ол бобуулааҕы булууга баҕа санааланан хааллаҕына бэйэтигэр куһаҕан буолуон сөп. Бу быһыыны сахалар билэллэрэ, оҕоҕо кыра эрдэҕинэ арыгы истэхтэринэ матарбакка, кыра иһиккэ кутан суолтатыгар да буоллар бэрсэллэрэ. Табааҕы эмиэ таттараллара.
Билигин төрөппүттэр оҕолоро кыра эрдэҕинэ арыгыны, табааҕы бобон иитэллэр. Кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар арыгы, табаах куһаҕанын билбэтиттэн, миигин туораталлар, бэрсибэттэр диэн куһаҕан санаа үөскүүрүттэн, элбэхтэ арыгы иһэр уонна бэрсибэт буоллахтарына үгэс буолан олохсуйан хаалыан сөп. Оҕо улааттахпына бэйэм да булан иһиэм диэн баҕа санааны үөскэтинэн улааттаҕына кырдьык арыгыһыт буолан хаалыан сөп.
Оҕо бобууну сөбүлээбэт. Бары үөрэ-көтө иһэр арыгыларыгар ымсыыра саныыра кыччаабат. Ол санаата үгэс буолан хааллаҕына хаһан да умнуллумуон сөп. Кыра эрдэҕинэ үөскээн үгэс буолан хаалбыт баҕа санаатын оҕо улаатан баран толорор кыахтаннаҕына аһара иһэриттэн түргэнник арыгыга ылларар кыахтанар.
Бобуу оҕону арыгыһыт оҥоруон сөп. Сорох улахан дьон бырааһынньык аайы арыгы иһэллэр уонна улаатан эрэр оҕолоругар арыгыга үөрэммэтин диэн ааттаан арыгы бэрсибэттэр, бобууну оҥорон, бу бобууну туоратар баҕа санаатын үөскэтэллэр. Оҕо улахан дьон үөрэ-көтө иһэр астарыттан матан, улаатан баран иһиэм диэн баҕа санаалаах улааттаҕына, кырдьык улаатан баран арыгыны элбэхтик иһэн арыгыһыт буолуон сөп. (1,28).
Кыратык амсатыыттан оҕо арыгыны куһаҕан амтаннаах диэн сөбүлээбэт майгына үөскүөн сөп. Арыгы амтана аһыытыттан оҕо сөбүлээбэт, абааһы көрөр аһа буоларыттан элбэхтик иһэр туһунан санаата амсайдаҕына суох буолар.
Төрөппүттэр бырааһынньыкка иһэр, үөрэр-көтөр астарыттан оҕолорун матарбаттар, була сатаан бобо-хаайа сатаабаттар. Бэйэ холобурун көрдөрөн арыгыны кэмнээн, биирдэ эмэтэ иһэр буоллахха, оҕо эһигини үтүктэн бэрээдэктээхтик аһыырга, иһэргэ үөрэнэр кыахтанар.

# Бобуу буортута
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
# Саратов уобалаһа

Саратов уобалаhа :
| Саратов уобалаһын былааҕа Саратов уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Саратов |
| Иэнэ | 101 240 км² |
| Дьонун ахсаана | ▼2 503 305 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Волга |
| Экономическай оройуона | Волгатааҕы |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Валерий Радаев |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Саратов уобалаhа эбэтэр Саратовскай уобалас (Нууччалыы: Саратовская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Волга киирэр. 1936 сыл ахсынньы 5 күнүгэр төрүттэммитэ.

# Саратов уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 2 503 305 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 24,73 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74.8% (2013).

# Саратов уобалаһа
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 369,6 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 5,8% эбит, ол эбэтэр 77 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саратов уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 22 миэстэни ылан олорбут Архыыптаммыт 2013, Балаҕан ыйын 19 күнүгэр..
* ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
Республикалар: Адыгея | Алтай | Башкортостан | Бүрээтийэ | Дагестан | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачай-Черкесия | Карелия | Коми | Марий Эл | Мордовия | Саха Сирэ | Татарстан | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Хотугу Осетия | Чечня | Чувашия |
Кыраайдар: Алтай | Забайкалье | Камчаатка | Краснодар | Красноярскай | Пермь | Приморье | Ставрополь | Хабаровскай
Уобаластар: Амур | Архангельскай | Астрахан | Белгород | Брянскай | Владимир | Волгоград | Вологда | Воронеж | Иваново | Иркутскай | Калининград | Калууга | Кемерово | Кировскай | Кострома | Курган | Курскай | Ленинград | Липецкай | Магадаан | Москва | Мурманскай | Нижнэй Новгород | Новгород | Новосибирскай | Омскай | Оренбург | Орел | Пенза | Псков | Ростов | Рязань | Самаара | Саратов | Сахалиин | Свердловскай | Смоленскай | Тамбов | Тверь | Томскай | Туула | Тюмень | Ульяновскай | Челябинскай | Ярославскай
Федеральнай суолталаах куораттар: Москва | Санкт-Петербург
Автономиялаах уобалас: Дьэбириэй
Автономиялаах уокуруктар: Ненецтэр | Ханты-Манси — Югра | Чукотка | Ямал-Ненец
# Кумык тыла

Кумык тыла (бэйэлэрин тылларынан: къумукъ тил) — кумыктар тыллара. Дагестааҥҥа, Чэчиэн өрөспүүбүлүкэтин хоту өттүгэр, Хотугу Осетия Моздок оройуонугар тарҕаммыт. Түүр тылларын кыпчаак бөлөҕөр киирэр (карачай-балкаар, ногаай уо.д.а. тыллары кытта). Саҥарар дьонун ахсаана 450—500 тыһыынча киһи.
Кумык тыла — Дагестаан алта «литератууралаах тылларыттан» биирдэстэрэ. XIX үйэ саҕалыытыгар дылы кумык тыла хотугу Дагестаан лингва-франка (омуктар ыккардыларыгар туттуллар) тыла этэ.

# Кумык тыла
## Фонология

Кумык Аһаҕас дорҕооннор :
| | Инники | Инники | Кэнники | Кэнники |
| Сабыылаах | и [i] | уь [y] | ы [ɯ] | у [u] |
| Орто | e [e] | оь [ø] | o [o] | o [o] |
| Аһаҕас | ә [æ] | ә [æ] | a [a] | a [a] |
Кумык бүтэй дорҕооннор :
| | | Labial | Dental | Lateral | Palatal | Velar | Uvular | Glottal |
| Plosive | voiceless | п [p] | т [t] | | | к [k] | къ [q]¹ | |
| Plosive | voiced | б [b] | д [d] | | | г [ɡ] | къ [q̬]² | |
| Fricative | voiceless | ф [f] | c [s] | | ш [ʃ] | | x [χ] | гь [h] |
| Fricative | voiced | в [β] | з [z] | | ж [ʒ] | | гъ [ʁ] | |
| Affricate | voiceless | | | | ч [tʃ] | | | |
| Affricate | voiced | | | | дж [dʒ] | | | |
| Nasal | Nasal | м [m] | н [n] | | | нг [ŋ] | нг ([ɴ]) | |
| Liquid | Liquid | | p [r] | л [l] | | | | |
| Approximant | Approximant | | | | й [j] | | | |
* ¹- in the middle and at the end of words къ voiceless
* ² - at the beginning of words къ voiced

# Кумык тыла
## Суруга
### Латыын алпабыыта (1927–1937)

| A a | B b | C c | Ç ç | D d | E e | F f | G g |
| Ƣ ƣ | H h | I i | J j | K k | L l | M m | N n |
| Ŋ ŋ | O o | Ɵ ɵ | P p | Q q | R r | S s | Ş ş |
| T t | U u | V v | W w | X x | Y y | Z z | Ƶ ƶ |
| Ь ь | | | | | | | |

# Кумык тыла
## Суруга
### Кирииллиссэ (1937 - билингнги кэмэҕэ)

| А а | Б б | В в | Г г | Гъ гъ | Гь гь | Д д | Е е |
| Ё ё | Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Къ къ | Л л |
| М м | Н н | Нг нг | О о | Оь оь | П п | Р р | С с |
| Т т | У у | Уь уь | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш |
| Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я | |

# Кумык тыла
## Диалектээх классификация

Кумык тылаҕа араар аныгыскы диалектар:
* Буйнак
* Хасавюрт
* Кайтаг
* Хайа иннэ
* Тер