yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Андреев Семен Михайлович

Андреев Семен Михайлович, (1949 сыл балаҕан ыйын 24 күнэ, Кутана с., Сунтаар оройуона, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.

# Андреев Семен Михайлович
## Олоҕун олуктара

· 1949 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Кутана нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1972-1977сс. - Магаданнааҕы судаарыстыбаннай педагогическай институкка физик-математик идэтин үөрэнэн бүтэрбитэ.
· 1977-1978 сс. - Сунтаар орто оскуолатыгар математика учууталынан үлэтин саҕалаабыта.
· 1978-2022 сс. - А.А.Иванов-Күндэ аатынан Кутана орто оскуолатыгар бастаан математика учууталынан, НВП преподавателинэн, кылааһы таһынан үлэҕэ педагог-организаторынан үлэлиир.
· 1997-2004 сс.- иитэр үлэҕэ директоры солбуйааччынан, ОБЖ, ОВС учуутала
· 2004-2022 cc. ОБЖ, ОВС учууталынан үлэлээбитэ. Үлэтин ыстааһа: 45 сыл.

# Андреев Семен Михайлович
## Наҕараадалара

- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна,
-“Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала” бэлиэ
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин систиэмэтин бочуоттаах бэтэрээнэ
- «Физкультура уонна спорт сайдыытыгар өҥөтүн иһин» бочуотунай бэлиэ,
- Адмирал Кузнецов аатынан мэтээл,
- “Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун сайдыытыгар үтүөтүн иһин” бэлиэ,
- Педагогическэй үлэ бэтэрээнэ
-“Үлэ бэтэрээнэ”
-“Урожай уопсастыба 50 сылынан” бэлиэ
# 1530

1530 сыл.

# 1530
## Туох буолбута

* Олунньу 14 — Нуньо де Гусман баһылыктаах Испания конкистадордара Тангашуан II диэн ыраахтааҕыны бүрүстүөлүттэн суулларбыттар уонна өлөрбүттэр. Бу Ирекекуа (Иречеква) диэн бөдөҥ дойду Киин Миэксикэҕэ бүтэһик тутулуга суох дойду этэ. Аармыйата 100 тыһыынчаҕа тиийэрэ, ол эрээри быһаарыылаах кэмҥэ 1522 сыллаахха сэриилэһэртэн батыммыттара, ыраахтааҕылара өлүөн иннинэ 8 сыл тухары испанецтарга түһээн төлүү олорбуттара.

# 1530
## Өлбүттэр

* Ахсынньы 26 — Захиреддин Мухаммед Бабур (1483 төр.), узбек, Ииндийэ ыраахтаҕыта, Улуу Моҕуоллар судаарыстыбаларын олохтооччу.
# Уус-Алдан улууһун өрөгөйүн ырыата

«Уйгу сирэ Уус-Алдан» — Уус-Алдан улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.

# Уус-Алдан улууһун өрөгөйүн ырыата
## Ырыа ааптардара

Ырыа тылын Иннокентий Сыроватскай, Василий Парников суруйбуттар, музыкатын — Василий Парников.

# Уус-Алдан улууһун өрөгөйүн ырыата
## Ырыа толорооччулара

* «Кэнчээри» народнай ансамбль
# Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрэ

Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрэ (лат. Scolopacidae, нууч. Семейство Бекасовые) Чуускуннуҥулар аймахтарыгар (Charadriiformes) киирэр көтөрдөр бөдөҥ бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 14 уус бэрэстэбиитэллэрэ бааллар:
* Чөкчөҥөөлөр уустара
* Таас лоокууттарын ууһа
* Уу ойууннарын ууһа
* Куллурууттар уустара
* Чырыттар уустара
* Бараахтар уустара Бараах (Philomachus pugnax) сааскы көрүҥэ
* Иһиирэмнэр уустара
* Чорууттар уустара
* Гаршнептар уустара
* Үгүрүөлэр уустара
* Обот үгүрүөлэр уустара
* Дьиэрэҥнэр уустара
* Кураҕаччылар уустара
* Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара

# Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

Чуускуннуҥулар кэргэннэрэ
# Сухоностар уустара

Сухоностар уустара (лат. Cygnopsis, нууч. Род Сухоносы) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Хара тумустаах хаас.

# Сухоностар уустара
## Өссө маны көр

* Хаастар уустара
* Хардырҕастар уустара
* Үрүҥ хаастар уустара
* Үрүҥ моойдоох хаастар уустара
# Маар хатыҥаайыта

Маар хатыҥаайыта (лат. , нууч. Березовик болотный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сирин бары улуустарыгар үүнэр. Булкаас уонна хатыҥ ойуурдарга көстөр.

# Маар хатыҥаайыта
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: көппөҕөр. Туруупкалаах араҥата: үрүҥ Этэ: сымнаҕас, уулаах. Атаҕа: синньигэс.

# Маар хатыҥаайыта
## Хомуллар кэмэ

От ыйа — балаҕан ыйа
# Дьэһиэй

Дьэһиэй — Красноярскай кыраайга баар улахан күөл. Полярнай эргимтэ кэннигэр Куотуй өрүс тардыытыгар Эбэҥки оройуонун хоту өттүгэр сытар. Иэнэ — 238 км². Үгүс тумуһахтардаах, хомолордоох, биэс киллэрэр, биир таһаарар Сиикэй Сээн диэн үрэхтээх.
Алтынньы бүтүүтүттэн тоҥон, бэс ыйын ортотуттан мууһа ирэн барар. Бу түбэҕэ саамай бодөҥ аар саарга аатырбыт Эбэ хотун.
Дьэһиэй күөл аан бастаан 1745 с. Езель диэн аатынан каартаҕа киирбит. Кэлин литератуураҕа араа көрүҥүнэн ааттанар буолбут: Ieзiejя, Евсеевское, Жессей, Жоссей. Билигин каартаҕа нууччалыы Ессей диэн суруллар.
Кытылыгар Дьэһиэй диэн ааттаах бөһүөлэк баар.
# 1350

1350 сыл.

# 1350
## Төрөөбүттэр

* Алтынньы 12 — Дмитрий Донской — Москуба кинээһэ (1359 сылтан), Владимир улуу кинээһэ (1363 сылтан). Куликово кыргыһыытыгар кыайыытын иһин Донской диэн ааттаммыт.
# Историческай Башкортостан

Халыып:Историческая областьИсторическай Башкортостан (башк. Тарихи Башҡортостан; Башкирия) — 1994 сыллаахха Н. А. Мажитовтаах А. Н. Султанов башкир норуот быһыытынан сайдыбыт үөскээбит историко-географическай уобалаһын научнай бэлиэтиитигэр туһанарга сүбэлээбит тиэрминэ. И. Г. Акманова этэринэн тиэрмин аан бастаан М. К. Любавскай 1930-с сыллар үлэлэригэр киллэриллибитэ.
1917 — 20-с сыллар бүтүүлэригэр дылы “Башкурдистан“ диэн аат туһаныллыбыта даҕаны..
Билиҥҥи кэмҥэ бу сиргэ (кыраайга, дойдуга) Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтэ, Оренбургскай и Челябинскай уобаластар,Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин илин өттө, Удмуртия соҕурууҥу-илин өттө, Пермь кыраайын соҕуруу өттө, Свердловскай уобалас соҕурууҥу-арҕаа өттө, Курган уобалаһын арҕаа өттө, Самарскай уобалаһын хотугулуу-илин өттө, Саратов уобалаһын илин өттө бааллар. Историческай, этнографическай, лингвистическай уонна да атын чинчийиилэргэ онно остуоруйа араас кэмигэр башкир биистэрэ уонна башкир этноһа олохсуйбут сирин ааттыырга Историческай Башкортостан диэн тиэрмини туһаналлар.
# Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир

Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир. Киэҥ намыһах хайалаах уонна намталлаах сир.
Арҕаа Аллараа Тунгускаттан саҕаланар уонна илин диэкки Өлүөнэ ортоку сүүрээнин батыһан Амма өрүскэ дылы тиийэр.
Геология өртүнэн былыр үйэтээҕи көнөтүйбүт сир. Арҕааттан илиҥҥэ диэри 1200 км.
Ордук үрдүк сирдэр муора таһымыттан 626 м. тиийэллэр. Хоту диэкки Саха сирин ортоку намталыгар кубулуйар. Соҕуруу диэкки хайаларга кубулуйар.

# Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Аргыс Кредит

Аргыс Кредит (листиҥ аата Argys Credit), харчы эргитэр уонна үлүннэрэр тэрилтэ. 2014 сыллаахха төрүттэммитэ.
# Ангстрем

Ааҥстрем (Å, швед. Ångström, нууч. а́нгстрем, шведтыы — о́нгстрём) — ырааҕы кээмэйдиир единица, 10⁻¹⁰ м (1 Å = 0,1 нм = 100 пм; 10000 Å = 1 мкм) тэҥ.
Швед физига уонна астронома Андерс Ангстрем аатынан ааттаммыт. Бу единица физикаҕа элбэхтик туттуллар, тоҕо диэтэххэ 10⁻¹⁰ м — Водород молекулатыгар электрон орбитаалын диаметрыгар тэҥ. Үгүс кристааллар атомнай эрэһиэккэлэрин арда эмиэ бачча кэриҥэ.
# KDE

KDE (ааҥл. KDE Software Compilation эбэтэр KDE SC), көҥүл үлэлиир остуол буолар уонна онно сөптөөх программалар. KDE талисмана — от күөх дракон Konqui.
KDE билиҥҥи кэмҥэ Windows, Linux, macOS үлэлиир.
* KDE Plasma 5.16
* Konqi
* Katie
# Бэйэҕэ тиийинии

Бэйэҕэ тиийинии эбэтэр суицид (лат. suicidium) диэн бэйэни өлөрүнүү. Үксүн санаа тууйуллуутуттан (депрессияттан), ыарыыны тулуйумууттан, үп-харчы күчүмэҕэйдэриттэн уо.д.а. төрүөттэртэн сылтаан буолар. Сыл аайы аан дойдуга 10-20 мөл киhи бэйэтигэр тиийинэ сатыыр.Ол эбэтэр хас 39 сөкүүндэ аайы.

# Бэйэҕэ тиийинии
## Төрүөттэрэ

* Ханнык эмит дойду экономика өттүнэн халыылааҕыттан олохтоохтор үксүлэрэ аас-туор олохтоох буолалларыттан, холобур Арассыыйа эбэтэр Гайана
* Эбэтэр аһары баай-тот олохтон сорох араҥалар олоххо тардыһыылары сүтэриттэн, холобур маннык көстүү Дьоппуон, АХШ, Германия дойдуларыгар тарҕаммыт, ол кынан баран кинилэр суицид ыарыылара дьадаҥы дойдулартан быдан кыра.
* Дьиэҕэ эбэтэр ыалга төрөппүттэр иһэр-аһыыр буоллахтарына.
* Итэҕэл фанатиктара — камикадзэ, террористар
Уо.д.а. эгэлгэ араас төрүөт баар.

# Бэйэҕэ тиийинии
## Аан дойдутааҕы статистика

100 000 киhиэхэ бэйэҕэ тиийинии ахсаанын дойдуларынан ылыллыбыт статистика (Аан дойдутааҕы Эт-хаан Тэрилтэтин 2007 с. тиhигэ):
* Кытай — 56
* Литва — 42
* Беларусь — 37
* Арассыыйа — 36
* Казахстан — 30
* Мадьаар Сирэ — 28,5
* Латвия — 26
* Словения — 26
* Украина — 25
* Дьоппуон — 24

# Бэйэҕэ тиийинии
## Саха Сирэ

Саха Сиригэр 2003 с. 463 бэйэҕэ тиийинии буолбут, 2004—469, 2005—459. Ордук элбэх бэйэҕэ тиийинии түгэннэрэ 2005 с. Эбээн-Бытантай, Бүлүү, Мухтуйа, Чурапчы уонна Таатта улуустарыгар буолбуттар. Ордук аҕыйах Мирнэй уонна Нүөрүҥгүрү улуустарыгар. Эр дьон дьахталлардааҕар 4,2 — 4,4 төгүл элбэхтик бэйэҕэ тиийинэн өлөллөр эбит.

# Бэйэҕэ тиийинии
## Ылыллыбыт сирэ

* ↑ "Suicide and psychiatric diagnosis: a worldwide perspective". World Psychiatry (2002-10-01).
* ↑ CIS: UN Body Takes On Rising Suicide Rates
* ↑ http://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/country_reports/en/index.html
* ↑ http://www.pravda.ru/districts/fareast/yakutsk/26-02-2007/214352-suicid-0

# Бэйэҕэ тиийинии
## Литература

* Шепилов Д. Самоубийства в Якутии (этюд) // Сборник трудов исследовательского общества «Саха-Кэскилэ». Вып. 5. Якутск, 1928.
# 1669

1669 сыл.

# 1669
## Туох буолбута

* Муус устар 18 — Улуу Моҕуоллартан төрүттээх Ииндийэ ыраахтааҕыта Аурангзеб индуистар хыраамнарын урусхаллыырга дьаһайбыт.

# 1669
## Өлбүттэр

* Алтынньы 4 — Рембрандт, Недерланд
# 966

966 сыл

# 966
## Туох буолбута

* Муус устар 14 — Дубравка диэн Богемияттан төрүттээх христианка кыыһы ойох ылан баран поляннар баһылыктара Мешко I христианствоны ылыммыт, Польша судаарыстыбата төрүттэмит түгэнинэн ааҕыллар.
# Иммунитеты девициттыыр вирус

Иммунитеты девициттыыр вирус ол эбэтэр ИДВ (ааҥл. HIV ол эбэтэр Human Immunodeficiency Virus) диэн киһи доруобуйатыгар кутталлаах ыарыы, ретровирустан (ааҥл. retrovirus) үөскүүр ыарыы.
# Бородин Павел Павлович

Бородин Павел Павлович — сэбиэскэй уонна Арассыыйа судаарыстыбаннай диэйэтэлэ. Дьокуускай куорат бастакы мэра. Политика билимин дуоктара, экэниэмикэ бэрэпиэссэрэ.

# Бородин Павел Павлович
## Олоҕун олуктара

* 1946 сыл алтынньы 25 күнүгэр Горьковскай уобалас Шахунья куоратыгар төрөөбүтэ.
* 1972 сыллаахха Ульяновскайга тыа хаһаайыстыба институтун бүтэрбитэ.
* 1973 сыллаахха Саха Сиригэр кэлэр.
* 1973—1985 сыллардаахха Үөһээ Индигир геология экспедициятыгар экономист, тутуу салаатын салайааччыта. «Якутскгеология» ПГО солбуйааччы генеральнай дириэктэрэ.
* 1985—1987 сыллардаахха Бүлүү улууһугар партийнай-сэбиэскэй үлэҕэ.
* 1988—1992 сыллардаахха Бүлүү оройуонун райсоветын бэрэссэдээтэлэ.
* 1992—1993 сыллардаахха Дьокуускай куорат мээрэ.
* 1993—1999 сыллардаахха Арассыыйа Бэрэсидьиэнин дьыалатын салайааччы.
* 1999 сылтан 2011 сыллаахха диэри Арассыыйа уонна Белоруссия холбоһуктаах дойдутун судаарыстыбаннай сэкиритээрэ.

# Бородин Павел Павлович
## Наҕараадалара уонна ааттара

* Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо
# Тэмуортч

Халыып:Climate chart
ТЭМУОРТЧ (Tamworth) диэн Саҥа Англия диэн сир регионугар куорат баар, Саҥа Соҕуруу Уэльс, Аустралия. Нэһилиэнньэтэ 55 тыһ. киһи.
# Иуда (Дьаакып уола)

Иуда (ивр. יְהוּדָה‎‎) диэн Дьаакып уонна Лиэйэ төрдүс уоллара. Иуда бииһин төрүттээччитэ. Бастакы ойоҕо "Шуа кыыһа" диэн биллэр. Киниттэн үс уоллааҕа - Эр, Онан, Шела. Иккис ойоҕун аата Тамар. Кини Перес уонна Зера диэн игирэ уолаттары төрөппүтэ. Перестан Давид дьиэтэ төрүттэнэр. Христианнар итэҕэйиилэринэн Исус Христос Давид дьиэтин удьуора буолар. Иуда аатыттан Иудея уонна Иудей ааттар тахсыбыттара.
# Степанов Тимофей Андреевич

Степанов Тимофей Андреевич (22.11.1943—20.10.2005) — саха живописеһа, саха норуодунай худуоһунньуга, реставратор, Российскай Федерация худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

# Степанов Тимофей Андреевич
## Олоҕун олуктара

1943 сыл сэтинньи 22 күнүгэр Сунтаар оройуонугар Күндэйэ бөһүөлэккэ төрөөбүт. Тулаайах улааппыт, оҕо дьиэлэригэр иитиллибит.
Үлэтин 1958 сылтан саҕалаабыт. Элгээйи сопхуоска үс сыл ыанньыксыттаабыт, ньирэй көрбүт, уу баспыт, масчытынан сылдьыбыт.
1968 сыллаахха Дьоуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрбит.
1970 сыллаахха Ленинградка Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтугар киирбит, 1977 с. бүтэрбит.
М. Ф. Габышев аатынан изобразительнай искусство музейын бастакы дипломнаах реставратора.
Бастакы тус (персональнай) быыстапката 1983 сыллаахха Дьокуускайга буолбута.
1984 с. — Чита, онтон Санкт-Петербург, Томскай, Нүөрүҥгүрү.
1991 сыллаахтан ССРС худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ.
1992 с. Илин түмэлигэр (Музей Востока) Москубаҕа тус быыстапката буолбута. Сүрүн айар тиэмэтэ: саха норуотун устуоруйата, номохтор, олоҥхо.
2005 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр, ыараханнык ыалдьан, олохтон туораабыта.

# Степанов Тимофей Андреевич
## Үлэлэрэ

* Тыгын ааһан эрэр кэмэ (1981)
* Орто Дойду. Ыһыах (1980)

# Степанов Тимофей Андреевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга (1993)
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Ытык грамотата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык грамотата
* ССРС культуратын туйгуна
* Сунтаар улууһун Ытык олохтооҕо
# Өктөбэфест

Октоберфест (ниэм. Oktoberfest, хос аата ""Пиибэ бырааhынньыга") диэн бавардар бырааhынньыктара, Мүнхен куоракка сыл аайы ыытыллар. 16 күн устата буолар, балаҕан ыйын бүтүүтүттэн алтынньы саҥатыгар дылы. Аан дойду ордук улахан дьаарбаҥа буолар. Сыл аайы Октоберфестка 6 мөлүйүөн киһи ыалдьыттыыр, үксэ баай дойдулартан (Эуропа, АХШ, Дьоппуон). Кэнники кэмҥэ сахалар эмиэ сылдьаллар, 2007-2009 сс Германия дойдутугар, Баварияҕа 1 тыһ. курдук саха сылдьыбыт.
Октоберфесты Мүнхен салалтата тэрийэр уонна ыытар. Фестивалга олохтоох пиибэ компанияларын эрэ кытыннараллар. Кинилэр анал Октоберфест пиибэтин (ниэм. Oktoberfestbier) астыыллар, кини арыгытын кыраадыhа 5,8—6,3 %.
# Rafael Nadal

Рафаэль Надаль Парара (исп. Rafael Nadal Parera, төрөөбүтэ. Бэс ыйын 3 күнэ. 1986 дьыл Манакор, Балеарскай арыылар) - испанскай теннисист төрдүс миэстэлээх РЕЙТИ АТП.
Кини историяҕа сүҥкэн тенниһинэн ааҕыллар буортовай уонна саамай бастыҥнартан биирдэстэрэ.Бүгүҥҥү күҥҥэ саамай элбэх титуллаах эр дьон ортотугар саамай улахан теннисист буолар Улахан шлема соҕотох разрядка-21, урутаан швейцарец Федор Роджера и серба Дьоковичка Саҥа-иккиэн 20- лии.
# Рупия

Ру́пия (санскриттан — быһыы үрүҥ көмүс) — историяҕа киирбит Индия үрүҥ көмүһэ, эргииргэ XV үйэҕэ киирбитэ; Соҕуруу Азия кэккэ дойдуларын харчылара.
Индия рупиятын билиҥҥи бэлиэтэ — , Индонезия рупиятын бэлиэтэ — Rp, атын рупиялар — Rs.

# Рупия
## Рупия үөскээһинэ

Бастаан рупия Индия баһылыга Шер-Шах салайар кэмигэр (1539–1545) тахсыбыт.
Улуу Акбар салайар кэмигэр (1556–1605) тэнийбит.
Манньыаты 970-с пробалаах үрүҥ көмүстэн быһаллара, манньыат ыйааһына — 11,534 г. Рупия хаачыстыбата Англия колониялаан баһылааһыныгар дылы уларыйбатаҕа.
Рупияттан ураты киниэхэ үллэһик манньыаттар бааллара: 1/2, 1/4, 1/8, 1/16 уонна 1/20 рупиялар, ону кытары сыаналаах манньыаттар — 5, 10, 20, 50 уонна 100 рупиялар.
Манньыат быһыытынан рупия көрүҥүнэн төгүрүк буолара. Көнө муннуктардаах рупия, алгыс тыллардаах, үксэ Акбар баһылыктааһынын кэмигэр быһыллыбыта, ойууларынан кыһыл көмүс мухрга маарынныыллара.
Рупияҕа номинала үксүгэр быһыллыбат этэ. Улуу Моголлар кэмнэригэр рупия элбэх ахсааннаах көрүҥнэрэ быһыллаллара, манньыаттарга оҥорбут сеньор аата иҥэриллэрэ.

# Рупия
## Билиҥҥи рупия

Билиҥҥи кэмҥэ рупия элбэх дойду харчыта буолар: Индия, Пакистан, Непал, Индонезия, Маврикий, Сейшель арыылара, Шри-Ланка.
* Индия рупията
* Пакистан рупията
* Непал рупията
* Индонезия рупията
* Маврикий рупията
* Сейшель арыыларын рупията
* Шри-Ланка рупията
2010 сыл от ыйын 15 күнүгэр Индия былаастара рупия графическай бэлиэтин бигэрпиттэрэ. Рупия бэлиэтэ — Деванагари алпабыытын, санскрит уонна хинди тылларыгар туттуллар, Ра бичигэ. Ра үөһээ өттө сытыары сурааһынынан сотуллубут. Бу бэлиэ латыын R бичигэр (туруору сурааһына суох) маарынныыр.
# Вануату ватута

Вату — Вануату Республикатын харчыта (бислам тылыттан тылбаастаатаахха — таас). Атын харчылар курдук, бытархай харчыга бытарыйбат. Символа — Vt. Туттууга 1, 2, 5, 10, 20, 50 уонна 100 вату тимир харчы, 200, 500, 1000, 5000 уонна 10000 вату кумаа5ы харчы сылдьар.
1982 сылга Вануату Киин баана 100, 500, уонна 1000 ватуну бэчээттээбитэ. 1989 сылга 5000 вату харчы баар буолбута. 1993 сылтан харчыны Резервэ баана таhаарар буолта: 500 уонна 1000 вату сана харчы бэчээттэммитэ. 200 ватулаах харчы 1995 сылтан тахсар буолбута.
# Societe Generale banka Crne Gore

Podgorička banka by Societe Generale Group, Хара Хайа коммеческай баана.
# Hello world

"Hello World" программа диэн дисплейга "Hello, world!" этиини таhаарар көмпүүтэр программата. Программалааhын тылын үөрэтиигэ киирии холобур курдук туттуллар. Ол курдук үгүс программалааччыларга "Hello world" бастакы үөрэппит программалара буолар.

# Hello world
## Холобурдар
### Ассемблер

MS-DOS x86 архитектуратыгар TASM диалекка холобур:
# M1NSK

МОТОВЕЛО эбэтэр M1NSK, улахан чааһынай велосипедтары, мотоцикллары уонна квадрацикллары оҥорор таһаарар тэрилтэ. Мотоцикклара "Минскэй" диэн ааттаналлар уонна Америкаҕа, Европаҕа, Арассыыйаҕа, Индияҕа, Саха Сиригэр, Африкаҕа атыыланаллара.
2018 сыллаахтан тэрилтэ мотоцикл оҥорон бүппүтэ (Кытай өттүттэн конкуренция кыайбата), 2021 сылтан банкрот барар кутталлаах.
Салалтата - Минскай.
# Дьуоһуп бииһэ

Дьуоһуп бииһэ диэн биир Ыһыраайыл бииһэ. Дьуоһуп бииһэ Эфраим уонна Манасия биистэригэр арахсар. Эфраим уонна Манасия биистэрин холбоон Дьуоһуп дьиэтэ диэн ааттыыллар.
# Идиш

И́диш (ייִדיש йидиш эбэтэр אידיש идиш — туруору тылбааһа: «дьэбириэйдии») — гермаан тылларыгар киирэр ашкенааз дьэбириэйдэр сүрүн тыллара, XX үйэ саҕаланыытыгар аан дойдуга 11 мөл дьэбириэй саҥарар этэ.
# Клавдий Птолемей

Кла́вдий Птолеме́й (Κλαύδιος Πτολεμαῖος, 87 — 165 сыллар) — былыргы гириэк астронома, математик, муусука теорега уонна географ.
127 — 151 сыллардаахха Александрия куоракка олорбута, манна кини астрономия чинчийиитин ыыппыта.

# Клавдий Птолемей
## Айымньылара

* Птолемей Клавдий. Альмагест: 13 кинигэлээх математика айымньыта. Архыыптаммыт 2009, Ыам ыйын 5 күнүгэр. нуучча тылыгар тылбааһа И.Н. Веселовскай. М.: Наука, 1998.
* Ptolemy. The Harmonics. Translated by A. Barker // Greek Musical Writings. Vol.2. Cambridge, 1989, pp. 270-391.
* Ptolemy. Harmonics. Translated by J. Solomon. Leiden, Brill, 2000.

# Клавдий Птолемей
## Кини туһунан

* Бронштэн В. А. Клавдий Птолемей. М.: Наука, 1985.
* Идельсон Н. И. Этюды по истории небесной механики. М.: Наука, 1975.
* Куртик Г. Е. Понятие скорости в античной науке: Аристотель — Птолемей. Исследования по истории физики и механики 1991–92. М.: Наука, 1997, с. 219–248.
* Матвиевская Г. П. Очерки истории тригонометрии. Ташкент: Фан, 1990.
* Ньютон Р. Преступление Клав­дия Птолемея.
* Brummelen van G. Lunar and planetary interpolation tables in Ptolemy’s Almagest. Journal for the history of astronomy, 25, 1994, p. 297–311.
* Drachmann A. G. Heron and Ptolemaios. Centaurus, 1, 1950, p. 117–131.
# Хаһаачыйа

Хаһаачыйа национальнай нэһилиэк. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хаһаачыйа.
Улуус кииниттэн 350 км. хотугулуу- арҕаа диэкки Дьааҥы өрүскэ сытар.Революция инниттэн биллэр Хотугу эргимтэҕэ нэһилиэнньэлээх пуун.Нуучча хаһаахтара төрүттээбиттэрэ 17 үйэҕэ. Кэлин 1957 с-ха диэри улуус киинэ.Баай историялаах нэһилиэк.1960 с-тан "Усуйаана" диэн бөдөҥ сопхуос киинэ.Орто оскуола, интэринээт, оҕо саада,улуустааҕы култуура дьиэтэ,ДЭС, квартальнай котельнай, почта, атыы-эргиэн тэрилтэлэрэ үлэлии тураллар.
Нэһилиэнньэттин ахсаана 1506 киһи (2007 сыл).Омугунан үксэ сахалар, 100-кэ сахатыйбыт эбээннэр уонна аҕыйах нууччалар.Билигин сүрүн дьарыктара балыктааһын.Хас да араас бас билии формалаах балыктыыр тэрилтэлэр бааллар.Сылга уопсай баалабай бородууксуйалара 4000 цнт.тахса балык буолар. Нэһилиэккэ 2 таба ыстаадата сыһыарыллыбыта, онно 20 киһи үлэлиир. Урукку курдук булт суох.Дьокуускай куораттан уонна улуус иһинээҕи таһаҕаһы тиэйиигэ (Тумат, Хайыр, Дьүкээгир) элбэх чааһынай массыына үлэлиир. Биллиилээх олорон ааспыт уонна төрүт уус дьон олус элбэх.Ону туспа сырдатыы наада. Баһылык Лаврентьев Леонид Васильевич, солбуйааччы Томский Егор Алексеевич.

# Хаһаачыйа
## Биллэр көстөр дьонноро

Григорьев Герасим Егорович, Никифоров Николай Михайлович, Попов Николай Иннокентьевич (Күндүлүн), Стрижев Пётр Иннокентьевич, Санников Яков Федорович, Горохов Василий Иванович.
Григорьев Семен Егорович, реликтовай фаунаны чинчийбит биллэр саха учуонайа, Сэлии түмэлин дириэктэрэ Хаһаачыйаҕа улааппыта, оскуоланы бүтэрбитэ (Амма Болугурагр төрөөбүт).
* 1945 сыл кулун тутар 28 күнүгэр төрөөбүтэ Федорова Евдокия Николаевна — география билимин доктора.

# Хаһаачыйа
## Бэлиэ сирдэр

* 1923 сыллаахха кыргыһыыга өлбүт 18 Кыһыл сэрииһиттэр уҥуохтара.
* Улуу сэриигэ өлбүт Портнягин И.В. уонна Васильев В.Р. пааматынныктара.

# Хаһаачыйа
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Ахсынньы 18

Ахсынньы 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 352-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 353-c күнэ). Сыл бүтүө 13 күн баар.

# Ахсынньы 18
## Бэлиэ күннэр

* ХНТ ХНТ — Дойдулар ардыларынааҕы мигрант күнэ
* ХНТ ХНТ — Дойдулар ардыларынааҕы арааб тылын күнэ
* Арассыыйа Арассыыйа — ЗАГС үлэһиттэрин күнэ
* Арассыыйа Арассыыйа — Арассыыйа Ис дьыала уорганнарын Бэйэ куттала суох буолуутун чаастарын күнэ
* Катар Катар — Дойду күнэ
* Нигер Нигер — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
* Молдавия Молдавия — Полиция күнэ

# Ахсынньы 18
## Түбэлтэлэр

* Б.э.и. 218 сыл — Ганнибал римляннары Требия аттыгар үлтүрүппүт.
* 1271 — Хубилай хаан бэйэтин импиэрийэтин аатын «Юань» (元 yuán) диэҥҥэ уларыппыт, инньэ гынан Кытайга Юань династията олохтоммут.
* 1622 — Португалия сэриилэрэ Конго Хоруоллугун сэриитин Мбумби аттынааҕы кыргыһыыга (аныгы Ангола сирэ) үлтүрүппүттэр.
* 1708 — Петр I ыйааҕынан Арассыыйа 8 күбүөрүнэҕэ араарыллыбыт.
* 1833 — Арассыыйа импиэрийэтин өрөгөйүн ырыата «Боже, Царя храни!» бастакытын толоруллубут.
* 1865 — АХШ конституциятыгар кулуттааһыны суох оҥорор 13-с Көннөрүү ылыныллыбыт.
* 1892 — Петр Чайковскай «Щелкунчик» оператын премьерата Санкт-Петербурга буолбут.
* 1916 — Верден аннынааҕы кыргыһыы түмүктэммит. Французтар 2-3 км кимэн киирэн ньиэмэстэри тохтоппуттар. 430 тыһ. тиийэр киһи өлбүт.
* 1919 — Бүлүү уокуругар Колчак салалталаах былаас сууллан сэбиэскэй былаас олохтоммут. Сарсыныгар ревком буоластар хамыһаардарын анаабыт: Орто Бүлүү уонна Мастаах буолаһын хамыһаарынан Гоголев С.Ф., Үөһээ Бүлүүгэ уонна Үөдүгэйгэ Кардашевскай Р.И., Мархаҕа, Ньурбаҕа уонна Куочайга Михайлов С.К., Сунтаарга уонна Хочоҕо - Михайлов И.Г. анаммыттар.
* 1925 — Москубаҕа ВКП(б) XIV сийиэһэ аһыллыбыт.
* 1958 — аан дойдуга бастакы сибээс спутнига Project SCORE орбитаҕа таһаарыллыбыт.
* 1987 — Perl көмпүүтэр тылын бастакы барыла тахсыбыт.
* 2011 — АХШ сэриилэрин бүтэһик чаастара Ираак сириттэн таһаарыллыбыттар. Кинилэр Ираакка 2003 сыллаахха Саддам Хусейн эрэсиимин сууллара киирбиттэрэ.

# Ахсынньы 18
## Төрөөбүттэр

* 1921 — Юрий Никулин — киинэ артыыһа, клоун, тэлэбиидэнньэ ыытааччыта, Цветной бульвардааҕы сыырка дириэктэрэ, ССРС норуодунай артыыһа, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
* 1929 — Татьяна Григорьева — Илиҥҥи култуураны уонна философияны чинчийээччи, философия билимин дуоктара, профессор.
* 1931 — Николай Босиков — бэйиэт, сэһэнньит, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* 1946 — Стивен Спилберг — Америка киинэ режиссера уонна продюсера, үс төгүллээх «Оскар» бириэмийэ лауреата.
* 1960 — Валерий Луковцев — өр сыллар тухары (2020 сылга диэри) «Бичик» кинигэ кыһатын сүрүн эрэдээктэрэ, Баайаҕа нэһилиэгин (Таатта улууһа), Мэҥэдьэк нэһилиэгин (Ньурба улууһа) уонна Таатта улууһун Ытык киһитэ.
* 1962 — Нина Герасимова — суруналыыс, уопсастыбаннай диэйэтэл.
* 1963 — Брэд Питт — Америка киинэ артыыһа, «Оскар» бириэмийэ икки төгүллээх лауреата.
* 2001 — Билли Айлиш, ырыаһыт уонна ырыа суруйааччы.

# Ахсынньы 18
## Өлбүттэр

* 1737 — Антонио Страдивари (1644 төр.), скрипка ууһа.
* 1968 — Пантелеймон Аргунов — Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, бастаан Арҕаа фроҥҥа, онтон Дьоппуону утары сэриигэ кыттыбыта.
# Барылас

Барылас нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Барылас.
Улуус кииниттэн 502 км. соҕуруу диэкки Сартаҥ өрүс баһын диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 98 киһи (2007 сыл).

# Барылас
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.