yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Алексеев Пётр Алексеевич

Алексеев Петр Алексеевич, 14(26).01.1849—16(28).08.1891 — революционер, ткач, 1886—1891 сс. сыылкаҕа билиҥҥи Таатта улууһугар олорбут.

# Алексеев Пётр Алексеевич
## Олоҕун олуктара

1849 сыллаахха тохсунньу 26 (урукку ааҕыынан тохсунньу 14) күнүгэр Смоленскай губерния Сычевскай уйуоһун Новинская дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Аҕата Москубаҕа ткачтыы киирбит. Онон 9 сааһыттан тигии фабрикатыгар Москубаҕа үлэлээбит. Онтон Петербурга көһөн Торнтон фабрикатыгар үлэҕэ киирбит. 1873 сыллаахха народниктары кытта табаарыстаспыт - "Чайковецтары" кытта, 1874 сылтан саҕалаан "москвичтар" народнай кружоктарын чилиэнэ буолбут. Литератуураны пропагандалыыр этэ. 1875 тутуллубута уонна сууттаммыта "процесс 50-ти", суукка туран революция туһунан аатырбыт этиитин эппитэ. 10 сылга хаатыргаҕа ыытыллыбыта. Бастаан Новобелгородскай хаайыыга одиночнай хаамыраҕа 3 сыл сыппыта, 1880 с. Мценскай пересыльнай түрмэтигэр көһөрүллүбүтэ, салгыы Сибииргэ утаарыллыбыта. 1882 сыл олунньутугар Иркутскай уобаласка Кара хаатыргатыгар тиийбит, 1885 сыл кулун тутарыгар Саха сиригэр көскө ыытыллыбыта. Бастаан Байаҕантай улууһун Саһыл нэһилиэгэр Дьэкэ диэн сиргэ олохсуталлар. 1886 сыллаахха Боотуруус улууһун Дьүлэй нэһилиэгэр көһөрүллүбүт.
1891 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнүгэр атынан Дьокуускайга киирэн истэҕинэ Тимэтэй диэн Чурапчыттан чугас алааска Федот Сидоров уонна Егор Абрамов-Тобох диэн дьон өлөрөн кэбиспиттэр. Төрүөтүн сэбиэскэй кэмҥэ халабыр дииллэр этэ, норуот номоҕор буоллаҕына өлөрүөхсүттэртэн биирдэстэрин ойоҕун күүһүлээбитин иһин иэстэспиттэр диэн хаалан хаалбыт.

# Алексеев Пётр Алексеевич
## Аатын үйэтитии

Сэбиэскэй былаас бириэмэтигэр Дьокуускайга биэс миэтирэлээх обелиск туруорбуттар, төрөөбүт дойдутугар памятник туруорбуттар. Таатта оруйуона 1963-1991 сылларга кини аатын сүгэн Алексеевскай диэн ааттана сылдьыбыта. Уҥуоҕа Булгунньахтаах диэн сиргэ олорбут балаҕанын аттыгар тутуллубута. Уус-Тааттаҕа бүүһэ турар. 1949 сыллаахха тохсунньуга кини аатынан урукку Марха уулуссатын (Мархинская) ааттаабыттара.
# Аксиома

Аксио́ма (был.-гириэк. ἀξίωμα — этии, тус санаа), биитэр постула́т — ханнык эрэ түөрүйэ олоҕо, дакаастаммакка эрэ олоҕурар санаата.
Аксиоманы ылыныы маннык санааҕа тирэнэр: ханнык баҕарар дакаастааһын ханнык эрэ бигэ санааларга, этиилэргэ олоҕуруохтаах, ол сатаммат буоллаҕына дакаастабыл түмүгэ суох бара туруон сөп. Бастаан биири дакаастыыбын, онтон ол дакаастааһыммар туохха олоҕурарбын дакаастыыбын, онтон ол олоҕуруубун дакаастыыбын... итинник бара туруон сөп. Онон хаһан эрэ тохтоон, тугу эрэ кырдьык курдук дакаастабыла суох ылыныахха наада. Оннук ылыныллыбыт этиилэри, санаалары, аксиома дииллэр

# Аксиома
## Евклид аксиомалара

Эклид диэн Александрияҕа биһиги үйэбит 300 сыл иннинэ Александрияҕа олоро сылдьыбыт математик. Кини маннык аксиомалары таһаарбыта:
* Иики сыыппара уонна үһүс сыыпаралар биир буоллахтарына ол сыыппаралар биирдэр.
* А уонна В биир буоллахтарына, уонна С уонна D биир буоллахтарына, А+С уонна В+D тэҥ буолаллар.
* А уонна В биир буоллахтарына, уонна С уонна D биир буоллахтарына А-С уонна В-D тэҥ буолаллар.
* Икки фигура иккиэн биир сири ылар буоллахтарына, иккиэн фигуралар тэҥ буолаллар.
* Ханнык эмит сыыппараны 1тэн улахан сыыппаранан төҥүттэххэ ол сыыппараттан кыра буолар.
# Лахаа

Лахаа (лат. , нууч. Пестроногий каменщик) — кыра балык.
Саха сиригэр таас хайалаах сирдэргэ өрүстэргэ уонна күөллэргэ үөскүүр. Анаабырга уонна Хоромой өрүскэ көстүбэт.

# Лахаа
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
# Маҕан

Маҕан бөһүөлэк. Дьокуускай куорат уокуругун иһинээҕи бөһүөлэк.
Дьокуускайтан 24 км арҕаа диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 768 киһи (2007 сыл).

# Маҕан
## Бөһүөлэктэн төрүттээхтэр

    Харлампьева Наталья Ивановна (1952 с. төр.) — саха норуодунай поэта.
# Харыалык

Паар баттааhына (graphite) :
| 6 бор ← карбон → нитроген - ↑ C ↓ Si Карбон in the periodic table of the elements Периодик табыл ||
| Бүтүн билиилэрэ ||
| Аата, бэлиэтэ, нүөмэрэ | карбон, C, 6 |
| Элемент категорията | nonmetal |
| Бөлөҕө, периода, блога | 14, 2, p |
| Өҥө | хара (графит) өҥнөөх (алмаас) |
| Атом маассата | 12.0107(8) g·mol⁻¹ |
| Электрон конфигурацията | 1s² 2s² 2p² |
| Электрон хахха | 2, 4 (Image) |
| Физик характеристикалара ||
| Фазата | solid |
| Чиҥэ | (graphite) 1.9-2.3 g·cm⁻³ |
| Ууллуу кэрдииhэ | 3925 K (3652 °C, 6605 °F) |
| Ууллуу итиитэ | (graphite) ? 100 kJ·mol⁻¹ |
| Heat of fusion | (diamond) ? 120 kJ·mol⁻¹ |
| Уостуу итиитэ | 715 kJ·mol⁻¹ |
| Итиини иҥэримтиэтэ | (25 °C) (graphite) 8.517 J·mol⁻¹·K⁻¹ |
| Specific heat capacity | (25 °C) (diamond) 6.115 J·mol⁻¹·K⁻¹ |
| Паар баттааhына (graphite) P/Pa1101001 k10 k100 k at T/K 28393048328935723908 ||
| Атом характеристикалара ||
| Кристал тутула | (graphite) hexagonal |
| Аhыйыы нүөмэрэ | 4, 3, 2, 1, 0, -1, -2, -3, -4 (mildly acidic oxide) |
| Электромэлдьэhиитэ | 2.55 (Pauling scale) |
| Ионизация энергиялара | | 1st: 1086.5 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 2nd: 2352.6 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 3rd: 4620.5 kJ·mol⁻¹ |
| Атом радиуhа | 70 pm |
| Атом радиуhа (calc.) | 67 pm |
| Ковалент радиус | 77 pm |
| Van der Waals radius | 170 pm |
| Атын билиилэрэ ||
| Магнетизма | diamagnetic |
| Электрик утарыы | (graphite) 1.375*10⁻⁵Ω·m |
| Итиини ыытыы | (300 K) (graphite) (80–230) W·m⁻¹·K⁻¹ |
| Итиини ыытыы | (300 K) (diamond) (900–2320) W·m⁻¹·K⁻¹ |
| Thermal diffusivity | (300 K) (diamond) (503–1300) mm²/s |
| Мос скалата | (graphite) 1-2 |
| Мос скалата | (diamond) 10.0 |
| CAS регистрация нүөмэрэ | 7440-44-0 |
| Ордук бигэ изотоптара ||
| Сүрүн ыстатыйа: карбон изотоптара изо ИТ Аҥар үрэллиитэ РҮ ҮЭ (MeV) ҮО 15 C 98.9% C is stable with 6 neutrons C 1.1% C is stable with 7 neutrons C trace 5730 y beta⁻ 0.156 ¹⁴N ||
| Халыып: Көрүү • Ырытыы • Уларыт ||
Харыалык диэн химия ууһуга. Бэлиэтэ C уонна атом нүөмэрэ 6. Метал буолбатах уонна түөрт валеннаах. Периодтаах таабыл 14 бөлөҕөр киирэр. Харыалык Сир хаҕын 0.025% буолар. Харыалык айылҕаҕа үөскүүр үс изотоптаах. Иккитэ 12С уонна 13С бигэ туруктаахтар, онтон 14С радиоизотоп буолар. 14С үрэллэр кэмэ 5730 сыл. Харыалык дьон биир түҥ былыргыттан билбит ууһуктара буолар. Харыалык маассатынан кудай куйаарыгар төрдүс ордук дэлэй ууһук буолар (уулук, гелий уонна абалык кэннилэриттэн). Харыалык дэлэйдик тарҕанан Сиргэ органик сэктэри уонна полимердары оҥорон таһааран олоҕу үөскэтэр сүрүн ууһук буолар. Харыалык маассатынан киһи бодотун иккис дэлэй ууһуга (18.5% кэриэтэ) буолар, абалык кэнниттэн. Харыалык атомнара бэйэ бэйэлэрин кытта араастаан ситимнэһэн араас аллотроптары үөскэтэллэр. Графит уонна алмаас харыалык ордук биллэр аллотроптара буолаллар. Харыалык органик буолбатах баайдара - бороҥ таас, доломит, харыалык диоксида. Харыалык органик баайдара - чох, торф, ниэп, метан хидрата. Харыалык баһаам элбэх химия холбоһуктарын үөскэтэр. Кинилэр ахсааннара 10 мөлүйүөҥҥэ тиийиэхтэрин сөп дииллэр. Маны барытын органик химия билимэ үөрэтэр.
# Мунулу

Мунулу хайа. Улахан Сис хоту өртүгэр Дьааҥы уонна Омолой өрүстэр икки ардыларыгар турар хайа.
Усуйаана улууһугар Власово уонна Энтузиастов диэн быраҕыллыбыт бөһүөлэктэр икки ардыларынан.
Муора таһымыттан 306 м. үрдүк.

# Мунулу
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Индия иибиһэ

Индия иибиһэ (лат. Threskiornis melanophalus, нууч. Индийский ибис) — Ытык иибистэр уустарыгар киирэр көтөр. ССРС-ка иккитэ эрэ көрбүттэр, онтон биир түбэлтэ Саха сиригэр буолбут. Төҥүлү күөлгэ 7 көтөр сылдьыбытыттан биирин СГУ зоомузейыгар аҕалбыттара.
Индияҕа, Соҕуруу Кытайга уйаланар. Уйатын лабааларга туттар. Түөрт сымыыттаах буолар. Аһылыгын сүнньэ - үөн-көйүүр.
# Эмп

Эмп диэн ыарыыны кэтээн көрөр, эмтиир, чэпчэтэр, чочуйар эбэтэр сэрэтэр субстанциялар бүтүн ааттара.
# Бразилия

Бразилия (Португаллыы: Brasil), официаллык Бразилия Федератив Республиката (Португаллыы: República Federativa do Brasil) диэн Соҕуруу Америка иэнинэн ордук улахан уонна киһитин ахсаанынан элбэх дьонноох дойду. Аан дойду үрдүнэн ордук элбэх португал тылынан саҥарааччы баар.
Бразилия илин өттүгэр Атлантик океан баар. Дойдулуун кирбиилэhэллэр Венесуэла, Суринам, Гайана уонна Француз Гуианата хоту; Колумбия хотугулуу арҕаа; Боливия уонна Перу арҕаа; Аргентина уонна Парагуай соҕуруулуу арҕаа уонна Уругуай соҕуруу. Бразилия Атлантик океаҥҥа хас да архипелагтаах.
Бразилия 1500 с. ыла Португалия колонията этэ. 1822 с. көҥүл Бразилия империята буолбута, 1889 сылтан бүгүҥҥээҥҥи дылы республика. Бикамераллык система (билигин Конгресс) 1824 с. ылыллыбыт бастакы конституцияттан ыла баар. Конституциянан Бразилия 26 иллэр, федерал эргин уонна муниципалитеттар унияларыттан турар федерал республика.
Бразилия экономиката аан дойду биржаларын маркеттарын көрдөрүүлэринэн онус уонна атыылаhар кыаҕынан тохсус миэстэҕэ турар. Бразилия Холбоhуктаах Нациялар, Соҕуруу Америка нацияларын униятын уонна Португал тыллаах дойдулар түмсүүлэрин кыттааччылара.
# Дьячковскай Михаил Васильевич-Көлбө

Дьячковскай Михаил Васильевич-Көлбө (1950с.) — поэт, сэһэнньит,1993 с. Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Дьячковскай Михаил Васильевич-Көлбө
## Олоҕун кэрчиктэрэ

Амма улууһугар Болугур нэһилиэгэр тохсунньу 1 күнүгэр 1950 сыллаахха төрөөбүтэ. 1972 с. Амма орто оскуолатын, 1984 с. МГУ журналистика факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Амма улууһун, "Эдэр коммунист" хаһыаттарыгар корреспонденынан үлэлээбитэ. Бастакы хоһооннорун 1972 с. бэчээттэппитэ. "Охоноон" диэн бастакы сэһэнэ "Чолбон" сурунаалга 1989 с. бэчээттэммитэ. Нуучча тылынан суруйар.

# Дьячковскай Михаил Васильевич-Көлбө
## Айымньылара

* Яблоки Москвы. Материнский керчэх: Рассказы. М., 1980
* Марфино поле: Эпическая поэма. - Якутск, 1991
* Юные герои: Очерки. - Якутск, 1989
# XVII үйэ

2 -c тыһыынча сыл :
XV үйэ — XVI үйэ — XVII үйэ — XVIII үйэ — XIX үйэ :
Хронология таабыла :
# Хамчаакы тумул арыыта

Хамчаакы тумул арыыта - Евразия хотугулуу-илин өттүгэрсытар, Арассыыйа сиригэр-уотугар киирэр тумул арыы. Арҕаа өттүгэр Охотскай муора, илин өттүгэр Беринг муората уонна Чуумпу акыйаан иилии сыталлар. Таймыыр кэнниттэн кээмэйинэн Арассыыйа иккис тумул арыыта. Уһуна 1200 биэрэстэ кэриҥэ, оттон муҥутуур кэтитэ 480 биэрэстэ. Хамчаакы киин чааһыгар кэккэлэһэ сытар Ортоку уонна Илин сис хайалар икки ардыларынан Хамчаакы киин намтала сытар. Сис хайалар намтал диэки эниэлэрэ сиҥнииттэн үөскээбиттэр, ол иһин туруорулар. 1500-2000 м үрдүктээх ортоку сис хайа дэхсилэммит, көнө ньуурдаах. Ол ньуурун үрдүнэн умуллубут вулканнар хороһон тураллар. Сис хайа соҕуруу чааһыгар үөһэ тахсыбыт былыргы криссталлическай боруодалар кырыылаах арҕастары, өргөстөрү үөскэтэллэр. Илин сис хайа уонна муора биэрэгин икки ардыларынан 1300 м диэри үрдүктээх вулканическай плато баар. Плато ньууругар үгүс ахсааннаах умуллубут уонна дьайар вулканнар хороһон тураллар. Барыта Хамчаакы тумул арыытыгар 150-тан тахса вулкан баар, онтон 30-ун кэриэтэ дьайар; ити вулканнар бары бу платоҕа бааллар. Вулканнар сир хаҕын тектоническай быһыттыыларын батыһа тарҕаммыттар. Вулкан үксэ конус курдук быһыылаах; хойуу, сыыйыллаҕас лаабаны тоҕо тэбэн таһаарар. Евразияҕа саамай үрдүк, сотору-сотору эстэр вулкан - Ключевскай сопка (4750 м). Бу Хамчаакы саамай үрдүк туочуката. Сорох вулкан конуһа күүскэ алдьанан, сүүнэ тутуу үлтүрүйэ сытарын курдук буолар. 990-ка диэри итии температуралаах уулаах сыркылар, гейзердэр сир үрдүгэр тахсыылара вулкан дьайыытыттан сибээстээхтэр. Гейзернэй өрүс хочотугар 22 бөдөҥ гейзер баар. Олортон хас биирдиитэ өтөр буола-буола итии ууну, паары өрө тыбыыран таһаарар. Саамай улахан гейзер Великан 3 чаас буола-буола 4 мүнүүтэ устата үөһэ тэбэр. Уу фонтана 30 м үрдүккэ тиийэр, оттон паар 300 м үөһэ тэбэр. Гейзердэр тулалара бүтүннүү паар буолар уонна ууттан арахсар туустар араҥаларынан бүрүллэр. Учуонайдар итии сыркылары эмкэ, дьиэлэри, теплицалары ититэргэ уонна электроэнергияны ыларга туттар ньымалары ырытан оҥорбуттара. = Айылҕатын уратыта == Элбэх ардахтаах ичигэс сайын, халыҥ кунустаах почва шеламайник, эһэ силиһин, борщевик үрдүк отторо дохсуннук үүнэллэрин хааччыйаллар. Зонтичнай үүнээйилэр ордук үрдүктэр уонна олус түргэнник үүнэллэр: 12 күн устата ол оттор 2-3 м үрдүүллэр. Токур намыһах умнастаах, налыйбыт лабаалардаах, халыҥ хара туостаах таас хатыҥын сэдэх мастаах тыалаах Хамчаакы хамсыыр харамайыгар тайҕа кыыллара баһыйаллар. Хамчаакыга эрэ төрүүр-ууһуур харамайдар бааллар.
# Фуйуй кыргыстара

Фуйуй кыргыстара (бэйэлэрин ааттанар ааттара: кыргыс, хэргэс, тиртиз) — Кытай Хэйлунцзян провинциятын Фуйуй уеһыгар олорор түүр тыллаах омук. Төрөөбүт тыллара фуйуй кыргыс тыла буолар. Ахсааннара 1997 сыллаахха 1200 кэриҥэ киһи этэ.

# Фуйуй кыргыстара
## Былыргыта уонна билиҥҥитэ

Фуйуй кыргыстара Енисей кыргыстарын сыдьааннара буолаллар. Кинилэри 1703–1706 сылларга Хакас сириттэн Дьуҥҕаар сиригэр көһөрбүттэр.
Дьуҥҕаар дойдута суох буолбутун кэннэ мандьулар 1755–1757 сылларга кыргыстары Мандьу сиригэр көһөрбүттэр.
Билиҥҥи кэмҥэ фуйуй кыргыстара Фуйуй уеһын Йуи-Даур-Мандьу-Кыргыс омук округар (友谊达斡尔族满族柯尔克孜族乡) олороллор.

# Фуйуй кыргыстара
## Былыргыта уонна билиҥҥитэ
### Төрүттэрэ

Фуйуй кыргыстара Енисей кыргыстарын сыдьааннара буолаллар. Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан Енисей кыргыстара хас да омук булкуһуутуттан үөскээбиттэр. Ол курдук Енисей кыргыстара үөскүүллэригэр түүр, моҕол, Индия-Ираан, угор, самадьы уонна киэт тыллаах биистэр кыттыбыттар.
Енисей кыргыстарын өбүгэлэрэ динлиннэр моҕоллору кытта ыкса ситимнээх буолуохтарын сөп. Н.Я. Бичурин саныырынан динлиннэр моҕол тыллаах эбэтэр түүр-моҕол булкаастара этилэр.

# Фуйуй кыргыстара
## Үөрэтии

Фуйуй кыргыстарын туһунан бастакы научнай суруйуулар Мандьу сирэ көҥүл дойду эрдэҕинэ оҥоһуллубуттар (1931–1945 сыллар). Масато Сухара (дьоп. 栖原正人$^?$, кытайдыы Циюань Чжэнжэнь) диэн Дьоппуон чинчийээччитэ 1944 сыл от ыйыгар кыргыс дэриэбинэлэригэр сылдьыбыт уонна 1945 сыл ыам ыйыгар "Кыргыстарга сырыы" диэн ааттаах ыстатыйа таһаарбыт.
Сэбиэскэй саллааттар уонна Кыргыс сириттэн төрүттээх эппиһиэрдэр 1945 сыл Мандьу сиригэр сэриинэн барбыттарыгар олохтоох кыргыстары көрсүбүттэрин уонна кинилэр тылларын өйдүүллэрин туһунан биллэрбиттэр.
1952 сыллаахха Кытай чинчийээччитэ Юй Ифу "Нэньцзян ходуһаларын кыргыстара" ("Ji-er-ji-si Nenjang Grassland") диэн ааттаах ыстатыйа таһаарбыт. Бу ыстатыйаҕа кыргыстар историяларын, көһүүлэрин, социальнай уонна политическай туруктарын, тылларын, экономикаларын, үгэстэрин уонна олохторун-дьаһахтарын туһунан сырдаппыт.

# Фуйуй кыргыстара
## Эбии көр:

* Түүр омуктар
* Фуйуй кыргыс тыла

# Фуйуй кыргыстара
## Кинигэлэр

* Тенишев Э.Р. О языке кыргызов уезда Фуюй // Вопросы языкознания. 1961. № 1. С. 88–95.
* Янхунен Ю. К вопросу о зарубежный хакасах // Проблемы сохранения природы и культурно-исторического наследия Хакасии. Абакан, 1994. Вып. 1. С. 99–107.
# Ивановка (Одесса уобалаһа)

Ивановка (укр. Іванівка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 618 (2011).
# Bang & Olufsen

Bang & Olufsen — Дания тэрилтэтэ, Аан Дойдуга элитнай аудио уонна видео Hi-Fi системалары оҥорооччу.
Mitsui Group Европатааҕа бизнес салаатыгар холбонор, улахан сборочнай цехтара Чехияҕа уонна Америкаҕа.
# Таптал

Таптал (нууч. Любовь) диэн күүстээх убаныы билгэтэ, эмоцията. "Таптал" диэн тылынан араас билгэни, туругу уонна сыhыаны ааттыыллар. Бастатан туран, эр киһи икки дьахтар икки ардынааҕы тардыhыыны. Тапталы өссө биир киhи атын киhиэхэ дириҥ, эйэҕэс кыhамньылаах сыhыана буолар диэххэ сөп. Холобур, хаан уруулар эбэтэр доҕордор бэйэ бэйэлэригэр үтүө сыhыаннара. Онтон таhынан санааларга, айылҕаҕа, харамайдарга, малларга уо.д.а. таптал баар
Таптал туhунан элбэх мультиктар уонна киинэлэр бааллар. Саамай элбэх киинэ варианнарын АХШ уонна Дьоппуон онорор. Саха Сиригэр биир бастын таптал туhунан эдэр ыччат киинэтэ "Таптал" диэн киинэ буолар.
Былыргы гректэр таптал хас да тииптэрэ: ыал таптала (был.-гириэк. στοργή «сторгэ»), доҕордуу таптал (φιλία «филия»), романтическай таптал (ἔρως «ерос») уонна сиэртибэ таптала (ἀγάπη «агапэ»). Таптал объегар төрөппүттэрин, оҕолорун төрөппүттэригэр, бырааттарыгар, эдьиийдэригэр, эр киһи уонна дьахтар икки ардыларыгар, дьоҥҥо барытыгар таптал, Таҥараҕа таптал туһунан этэллэр. Таптал эмиэ туспа эбэтэр платоническай буолуон сөп.
Таптал туһунан бэйэтин көрүүтүн Платон, Аристотель, Фома Аквинскай, Б. Спиноз, А. Шопенгауэр, В. Соловьев, З. Фрейд уо. Д. А. Америка психолога Роберт Стернберг (ааҥл. Robert Sternberg) үс састааптаах таптал быһыытынан бэйэ- бэйэҕэ чугас, эбэһээтэлистибэлээх буоларын бэлиэтээтэ.
Таптал өр кэмнээх, бигэ иэйиилээх сыһыантан уратыта диэн өркөн өйдөөх, төттөрүтүн дьиҥнээх тапталга кубулуйуон сөп.
Таптал аан дойду культуратыгар уонна искусствотыгар фундаментальнай уонна уопсай темалартан биирдэстэрэ. Таптал уонна кини аналиһа былыргы философскай систиэмэҕэ уонна литературнай пааматынньыктарга, биллэр дьоҥҥо көстүү курдук көстөр.
# Groupe PSA

Groupe PSA – Франция биир бөдөҥ конгломерата. Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэтэ. Ону компонеҥҥа холбонор, Elsevier, Stellantis, FCA, Mitsui Group уонна BlackRock таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары Citroen, DS, Opel, Peugeot уонна Vauxhall.
# Авантюрин

Авантюрин — кварц арааһа, кварцит. Авантюриннар үксүн араҕас, чээл күөх, халлаан күөх эбэтэр вишня өҥнөөх буолаллар. Сороҕор хап-хара таастар эмиэ көстөллөр. Авантюрин уратыта — биир тэҥник ыһыллыбыт сүлүүдэ, гетит уонна гематит кыырпахтара кыбыллыбыта буолар. Өссө да атын кыбытыктар баар буолуохтарын сөп. Эбии авантюрин боруодата хайыттаҕас буолар, ол быыһыгар тимир гидрооксида баар буолар. Ити кыбытыктар барыта холбоон тааһы кыымныҥы-көмүс кылабачыгас гыналлар.
Моос шкалаатынан кытаанаҕа — 6,0-7,0
Авантюрины Австралияҕа, Австрияҕа, Бразилияҕа, Испанияҕа, Кытайга, Норвегияҕа, Чилига уонна АХШ-ка хостууллар.
Сыаната оччо улахан буолбатах. Холобур оҕуруо сыаната 8-25 АХШ дуолларыгар атыыланыан сөп.
# Австралия туруйата

Австралия туруйата (нууч. Австралийский журавль, лат. Antigone rubicunda) — Саха сиригэр сэдэхтик киирэр көтөр, туруйатыҥылар аймахтарыгар киирэр.
Түүтэ сиэрэйдиҥи маҥан. Кэтэҕэ, кулгааҕын сабар куорсуннара кыһыллыҥы-оранж өҥнөөхтөр. Тумса саһархай, атаҕа хара. Үрдүгэ 1,6 м курдук. Атыырын ыйааһына 4,8-8,7 кг, тыһыта - 3,6-7,3. МГУ Зоологическай түмэлигэр Саха сиригэр XIX үйэҕэ бултаммыт туруйа баар.
# Караҕанды улууhа

Караҕанды (казах. Қарағанды облысы) диэн Казахстан улууhа. Олохтоохторун ахсаана 1,375,000, онтон куорат олохтоохторо 437,000. Иэнэ 428,000 км2. Киин куорат Караҕанды.
# Бэрдьигэс от

Бэрдьигэс от (нууч. Арктофила рыжеватая) — ходуһаҕа үүнэр сүөһүгэ иҥэмтэлээх туораахтаах от
# 2G

2G — иккис көлүөнэ сибээһэ. 90 сылларга үөскээбит. Е диэн символынан бэлиэтэнэр телефоҥҥа.
# Б. э. инн. 763 сыл
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 15 — Ассирияҕа Күн өлүүтүн бэлиэтээн сурукка киллэрбиттэр. Бу түгэни былыргы Месопотамия устуоруйатын хронологиятын чуолкайдыырга туһаммыттара.
# Москва биржата

Московская биржа — Арассыыйа ордук бөдөҥ биржевой холдиҥа, акциялары, облигациялары, производнай инструменнары, атын дойдулар валюталарын, харчы ырыынагын инструменнарын уонна да атын финансовай инструменнары, күндү металлары, бурдук туораҕы уонна саахарбатарыы организатора буолар. 1992 сыллаахха олохтоммута, баскаты аата — Московская межбанковская валютная биржа, ММВБ), 2011 сыллахха холбоһуу түмүгүнэн ОАО «Московская биржа ММВБ-РТС» кубулуммута Онно ММВБ биржатыгар 1995 сыллахха арыллыбыт РТС (Российская торговай системата) үлэлээбитэ.
Холдиҥ састаабыгар Национальнай депозитарий (НКО АО «Национальный расчетный депозитарий», сокращённо — НРД), ону тэҥэ ордук бөдөҥ клиринговай центр - «Национальнай клиринговай центр», кылгатыллыбыта АО «НКО „НКЦ“».
# Уруһуйдьут (сулустар бөлөхтөрө)

Уруһуйдьут (лат. Pictor) — кыракый соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 247.7 квадрат кыраадыс иэннээх, 49 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

# Уруһуйдьут (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1756 сыллаахха "Уруһуйдьут остуола" эбэтэр "Мольберт" диэн ааттаах киллэрбитэ, 1763 сыллаахха латыынныы ааттаммыта.
# Хапхаас

Хапхаас диэн Эуропа уонна Азия икки ардыларыгар баар геополитика региона. Манна Эуропа ордук үрдүк хайата Эльбрус баар.
Хоту Хапхааска киирэллэр:
* Чечня
* Ингушетия
* Дагестан
* Адыгея
* Кабардино-Балкария
* Карачай-Черкесия
* Хоту Осетия
* Краснодар кыраайа
* Ставрополь кыраайа
Соҕуруу Хапхааска киирэллэр:
* Грузия (ону кытары мөккүөрдээх Абхазия, Соҕуруу Осетия)
* Эрмээн Сирэ
* Азербайдьан (ону кытары мөккүөрдээх Нагорно-Карабах Республиката)
* Түркийэ
# Дьордь Оруэлл

Дьордь Оруэлл (ааҥл. George Orwell) — Улуу Британия биллэр суруйааччыта, Аан Дойдуга биир биллэр киһи буолар. Биллэринэн тоталитаризм уонна диктатура утары үлэлээбит киһи, элбэх политическай көрүүлээх романнары суруйбут киһи, холобура Улахан убай 1984.
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона эбэтэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституцията — Саха Өрөспүүбүлүкэтин сүрүн сокуона. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сүбэтэ 1992 c. муус устар 4 ылыммыта.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона
### Ис хоһооно:

* Преамбула
* Икки салаалаах:
** Бастакы салаата 11 бастаах уонна 127 ыстатыйалаах
** Иккис салаата 4 ыстатыйалаах.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона
## Уларытыылара уонна эбиилэрэ

* 1994 с. тохсунньу 26,
* 1994 с. муус устар 20: Үрдүкү Сэбиэт оннугар Ил Түмэн, "миниистирдэр кабинеттара" уонна "премьер-миниистир" оннугар "бырабыыталыстыба", "бырабыыталыстыба бэрэстээтэлэ","куорат уонна оройуон сууттара" диэн оннугар "улуус (куорат) сууттара" буолбуттара, олохтоох салайыныы сорох боломуочуйата чопчуламмыта. Ол саҕана Ил Түмэн икки балааталаах этэ: Өрөспүүбүлүкэ балаатата уонна Бэрэстэбиитэллэр балааталара. Бастакыны Е. Ларионов салайара, иккиһи - А. Илларионов.
* 2000 с. от ыйын 7: икки балааталаах Ил Түмэн (Василий Филиппов уонна Николай Соломов) тоҕус «федеральнай» уларытыыны оҥорбут. Элбэх ыстатыйаҕа РФ конституциятын уонна кини бастыыр оруолун ахтар буолбуттар. Ону таһынан өрөспүүбүлүкэ тас ситимнэрин МИД хонтуруоллуур буолбут, СӨ бэрэсидьиэнэ сэбилэниилээх күүстэргэ дьайар кыаҕа суох буолбут. Ил Түмэн өрөспүүбүлүкэ нолуогун РФ бүдьүөтүгэр ыытар кээмэйин быһаарара тохтообут, бүддьүөт бэлиитикэтэ федерация таһымыгар быһаарыллар буолбут.
* 2001 с. бэс ыйын 15: преамбулатыгар "суверенное государство" диэн суох буолбут, ол оннугар "государство в составе Российской Федерации" дэммит. 7 ыстатыйаҕа СӨ Төрүт сокуонун тутуһуу туһунан балаһыанньаҕа РФ ТС тутуһуу туһунан балаһыанньа эбиллэн биэрбит. 39-с ыстатыйаттан "сувереннай" диэн тыл сотуллубут. 103-108 ыстатыйалар (суут туһунан) сотуллубуттар. 132-с ыстатыйан уларытыллан, СӨ нолуогун сулууспата өрөспүүбүлүкэ түмэнигэр отчуоттуура уурайбыт, федеральнай уорганнарга быһаччы бас бэринэр буолбут.
* 2001 с. от ыйын 17 уонна 18,
* 2002 с. тохсунньу 28,
* 2002 с. кулун тутар 6,
* 2002 с. муус устар 29: "Судаарыстыба былааһын олохтоох уорганнара" диэн салаа суох буолбут.
* 2003 с. от ыйын 10, Төрүт сокуон 55-с (дьокутааттар биир мандааттаах уонна өрөспүүбүлүкэ уокуругуттан талыллалларын туһунан), 62-с (сокуону уларытар инициатива туһунан), 93-с ыстатыйаларыгар уларытыылар киирбиттэр.
* 2006 с. муус устар 25: СӨ бэрэсидьиэнин туһунан ыстатыйаларга кэккэ уларытыылар киллэриллибиттэр.
* 2007 с. олунньу 14,
* 2008 с. от ыйын 22: 40 (СӨ уонна федерация ыккардыларыгар болмуочуйа тыырыллыыта) уонна 86 (сууттар тустарынан) ыстатыйаларга эбиилэр киирбиттэр, кэккэ ыстатыйа кыратык уларыйбыт.
* 2009 с. олунньу 18,
* 2009 с. муус устар 22,
* 2009 с. бэс ыйын 17: 692-З N 275-IV сокуонунан Преамбулата уларыйбыт. Бастакы ыстатыйаҕа эбиилэр киирбиттэр.
# Уус Ньара

Уус Ньара бөһүөлэк. Өймөкөөн улууһун киинэ.
Дьокуускайтан 1501 км. хотугулуу-илин диэкки сытар.
Иккис Аан Дойду сэриитин кэмигэр төрүттэммитэ, көмүс хостооһун саҕаламмытытын кэнниттэн.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 8400 киһи (2007 сыл), 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 12748 киһи этэ.

# Уус Ньара
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Холмиум

Холмиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Ho уонна атом нүөмэрэ 67.
# Либан

Либан Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Арҕаа Азия дойдута, Сир ортотунааҕы байҕал илин өттүгэр баар. Кирбиилэhэр Сириялыын хоту уонна илин, Исраиллыын соҕуруу.
# Собо Сиһэ

Собо Сиһэ диэн Өлүөнэ дельтатыгар баар арыы. Сыырдаах уонна Быковскай хос үөстэр икки ардыларынан сытар.
Иэнэ 472 км². Бытархай күөллэр дэлэй.

# Собо Сиһэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.