yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Соломон арыылара

Соломон арыылара (ааҥл. Solomon Islands) диэн Меланезия дойдута, биир тыhыынча кэриэтэ арыылартан турар. Иэнэ 28,400 км2. Киин куората Хониара, Гуадалканал арыыга баар.
# Абрамович Валентина Федотовна

Абрамович Валентина Федотовна, (1946 с, олунньу 2 күнэ, Целинное сэл., Алтайскай кыраай), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, РФ үөрэҕириитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Сирин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара.

# Абрамович Валентина Федотовна
## Олоҕун олуктара

· 1946 с. олунньу 2 күнүгэр Алтайскай кыраай Целинное сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ
· 1968 с. - Ярославскайдааҕы К.Д.Ушинскай аатынан пединститут ньиэмэс тылын учуутала салаатын бүтэрэн Кострома куорат орто оскуолатыгар ньиэмэс тылын учууталынан үлэтин саҕалаабыта.
· 1974 с. - Сунтаар оройуонугар Уустуйа нэһилиэгэр геофизическай экспедицияҕа суоттуур топограбынан үлэлээбитэ.
· 1980-1992 с. Кэппэндээйи нэһилиэгин дьокутааттарын Сэбиэтин дьокутаата
· 1976 - 2019 с. - Уустуйа орто оскуолатыгар дириэктэринэн ананан 41 сыл үлэлиир. Билигин Новосибирскай куоракка бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор.

# Абрамович Валентина Федотовна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

· РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
· РФ үөрэҕириитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ
· «Саха Сирин үөрэҕириитин үтүөлээх улэһитэ»
· Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
· «Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара» бэлиэ
· “Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ
· Үлэ бэтэрээнэ
# Күөх (өҥ)

Күөх өҥ — сырдык халлаан өҥө өҥнөөх.
Дьэҥкир күөх - сырдык күөх от. Күөх бороҥ - сылгы дьүһүнүн арааһа: нуолур түүтэ үрүҥ, кылаан түүтүн төбөтө көҕөрөн көстөр, хара түү булкаастаах, атахтарын сэбэрэтэ бороҥ түүлээх. Күөх буулуур - сылгыга сыыаннаах: көҕөрүмтүйэн көстөр толбоннордоох бороҥ дьүһүннээх Күөх көҕөччөр Күөх сур - сылгы ҕҥүн арааһа: көҕөрүмтүйэ кытаран көстөр хара өҥ. Күөх таалай - хараҥа халлаан күөх. Күөх таалай - күөх өҥ булкаастаах Күөх эбириэн - сырдык күөх толбоннордоох Күөх элэмэс - сылгы өҥүн арааһа: уопсай өҥө бороҥ көстүүлээх буолан баран, ханан эрэ элэмэстээх. Күөх эриэн - сырдык өҥө көҕөрүмтүйэн көстөр эриэн. От күөх - от өҥө күөх өҥнөөх. Торҕо күөх - олус сырдык от күөх. Хампа күөх - хараҥа от күөх. Чээлэй күөх - сып-сырдык от күөх.
# Үрүҥ хоптолор уустара

Үрүҥ хоптолор уустара (лат. Pagophila, нууч. Род Белые чайки) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 6 көрүҥ үөскүүр: үрүҥ хопто.

# Үрүҥ хоптолор уустара
## Өссө маны көр

* Ачаахтаах хоптолор уустара
* Моевкалар уустара
* Тэкэ хоптолор уустара
* Хоптолор уустара
* Хара тыыраахылар уустара
* Тыыраахылар уустара
# Amnesty International

Amnesty International — Улуу Британия коммерческай буолбатах тэриллии, уопсастыбаннай дьон түмсүүтэ. Сүрүн сыала соруга — дьон быраабын көмүскээһин, көҥүл тылы уонна демократия тарҕатааһын.
Салалтата — Лондон, улахан филиаллара — Нью Йорк, Токио, Париж, Варшава.
# Егоров Владимир Николаевич

Егоров Владимир Николаевич — педагогическай наука кандидата, доцент, Аан дой­дутааҕы педагогическай үөрэхтээһин наукатын академиятын член-кор­рес­пон­де­на, Ньурба оройуонун Кукаакы нэһилиэгэр 1950 сыл ыам ыйын 12 күнүгэр колхоз­таах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1968 сыллаахха Маалыкай орто оскуолатын бүтэрэн ба­ран, икки сыл совхозка механизаторынан улэлээбитэ. Кини 1970 сыллаахха конку­руһу ааһан Дьокуускайдааҕы государственнай университет физико-математическай факультетыгар үөрэнэ киирбитэ уонна университеты ситиһиилэхтик үөрэнэн 1975 сыллаахха бүтэрбитэ, «физика преподавателэ» идэни ылбыта.
Университеты бүтэрэн оскуолаҕа физика учууталынан, республика сорох ос­куо­лаларын учууталларын техническэй хайысхалаах методическай холбуһуктарын са­лайааччытынан үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ Красноярскай кыраай эбэҥки уокуругун кыт­та сибээһи олохтуур, онно кадрдары бэлэмнииргэ көмөлөһүү наадата үөскээ­битэ. Онон сибээстээн кэргэннии учуутал Егоровтар хоту сиргэ ыытыллыбыттара. Он­но Н.​ В. Егоров орто оскуола директорынан улэлээбитэ. Кини 30 сыл устатыгар но­руот үөрэҕириитигэр үлэлээн кэллэ, онтон уон сылыгар Эбэҥки уокуругар үлэ­лээтэ. Киниэхэ үөрэммит элбэх киһи салалтаҕа, наукаҕа тахсыылаахтык үлэлии сылдьаллар. В. Н. Егоров 1997 сылтан науканан дьарыктанар. Кыра комплектаах ос­куо­ла­лар проблемаларын туһунан тиэмэҕэ 1999 сыллаахха диссертацияны көмүскээн пе­да­гогическай наука кандидата буолбута.
Кини научнай үлэлэрин сүрүн хайысхатынан Хоту дойду усулуобуйатыгар үлэ­лиир кыра комплектаах оскуолалар, көһө сылдьан үөрэтэр оскуолалар ураты­ла­ра, проблемалара. Хоту дойду олохтоох омуктарын оҕолорун үөрэнэр усулуо­буй­аларан тэрийии, үөрэххэ чэпчэкитик киирэллэрин хааччыйыы курдук практическай суолталаах боппуруостара буолаллар.
Владимир Николаевич 14 бэчээттэммит научнай үлэлэрдээх. Кэнники 4 сылга атын автордардары кытта холбоһон Москваҕа «Akаdemia» издательстваҕа 2 моно­гра­фияны таһаартарда (2001, 2003 сс.), бэйэтэ хас да научнай ыстатыйалары суруйан бэчээттэттэ.
Кини научнай үлэтин таһынан элбэх үлэни толорор. Саха Государственнай педагогическай академиятын кафедратын уонна отделениетын олохтооһуҥҥа элбэхтик үлэлэспитэ. Владимир Николаевич СГУ педагогическай институтун комиссиятын чилиэнэ, кандидатскай үлэни бэлэмниир дьону салайар, сүбэлиир. Кини элбэх научнай-практическай конференциялар үлэлэригэр кыттар. Ол курдук 2003 сыллаахха Хабаровскай куоракка буолбут Бүтүн Россиятааҕы научнай практическай конференцияҕа «Национальное образование: реалии и перспективы» диэн тиэмэҕэ дакылаат онорбута.
В. Н. Егоров үлэтэ үрдүктүк сыаналанан, Аан дойдутааҕы педагогическай үөрэхтээһин наукаларын академиятын член-корреспондена буолбута.
# Радостное

Радостное (укр. Радісне) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 618 (2011).
# Инсулин

Инсулин ол эбэтэр медицинскай терминынан ааҥл. insulin дэнэр — дьоҥҥо уонна кыылларга айылҕаттан баар гормон буолар. Инсулин биллэринэн саахар кристалларын алдьатарынан биллэр эттик буолар, онон кини суох буолааһына — диабетка тиэрдиэн сөп.
Биллэрин курдук саахар айылҕаттан аһыы инньэлээх кристалл буолар, ууга даҕаны суураллыбат. Ол иһин инсулин эрэ кинини илдьиритэр кыахтаах буолар. Инсулина суох киһи уонна кыыл саахар кристалларыттан өлөр. Саахар кристаллара киһи организмын алдьатан повреждения оҥорор процеһа саахар диабета дэнэр. Онон инсулин киһиэхэ баар буолара сатанар.
Инсулин саахара илдьиритэрин таһынан араас сыа липидтэрин уулларар, араас эндокриннай системаҕа сөптөөх баланс олохтуур. Ону таһынан энершетическай трагспортировкаҕа көмөлөһөр киһи клеткатыгар.
# 1687

1687 сыл.

# 1687
## Туох буолбута

* От ыйын 5 — Исаак Ньютон "Айылҕа философиятын математическэй төрүттэрэ" (Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) диэн сүрүн үлэтэ атыыга тахсыбыт. Манна кини аан дойду гравитациятын уонна хамсааһын үс сокуонун быһаарбыт.
* Атырдьах ыйын 4 — Украинаҕа Левобережье (Хаҥас Кытыл) гетманынан Иван Мазепа талыллыбыт.
# Химия саҥа

Химияҕа саҥ диэн химия хардатынан эрэ көстөр сэк өрүтэ. Сэк ууһук, көннөрү, холбоһук буолар. Харда сэк ис тутулун уларыттаҕына сэк саҥнара көстөн кэлэллэр. Химия саҥнарын холобурдара - чаҕыл мэлдьэхтээһин, үрэллэр харда, диссоциация, атын сэктэрдиин хардалаһар кыах.
# Кастрис

Кастрис (Castries) диэн Сент Лусия киин куората. Олохтоохторун ахсаана 10,634, агломерацияҕа 37,963 (2001-05-12).
# S7

S7 Airlines (эс сэвэн эйрлайнс, юридическай аата - ААУ „Сибиир“ авиахампаанньа) — Арассыыйаҕа бөдөҥүнэн үһүс авиакомпания. Дойду иһинэн пассажирдары таһарга бастакы миэстэҕэ турар. Новосибирскай куорат Толмачево аэропордугар баазаланар. Ону тэҥэ Иркутскайга уонна Владивостокка хаабтардаах. Аан дойдутааҕы Oneworld альянска киирэр..

# S7
## Галерея

* Урукку Сибирь авиакомпания самолета.
* S7 хампаанньа Airbus A310 самолета. 2012 сыллаахха көтөрө тохтообута.
* S7 хампаанньа Airbus A319 oneworld ливреялаах.
* Самолет иһигэр.
# Атара

Атара - балыктыыр тэрил, хайыылардаах тимир үөрбэ. Онон балыгы батары анньан ылаллар. Өссө манна майгынныыр мас атара диэн аатынан туу курдук эмиэ балыгы тутарга аналлаах тэрили ааттыыллар, үрдэ аһаҕас буолар. Онон саас балык ыамын саҕана кытыыга, чычааска тахсыбыт балыгы саба баттаан, хаайан туран итигэстээн ылаллар.

# Атара
## Туһаныллыбыт сирдэр

"Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт". — Попов И. К. — Дьокуускай: Бичик, 2004 — с. 10
# Слепцов Петр Вонифатьевич

Слепцов Петр Вонифатьевич (1876 төр., 1932 с. өлб.) — худуоһунньук, фольклорист, этнограф учуонай, «Сахалар сойуустарын» кыттыылааҕа. 1922 с. Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр сийиэс кыттыылааҕа. 1922, 1924, 1926 сс. Саха Киин Ситэриилээх Кэмитиэтин чилиэнинэн талыллыбыт. 1925 с. хоту олохтоох кыра омуктарга көмөлөһөр кэмитиэт бэрэстээтэлин солбуйааччынан, онтон кэлин бэрэстээтэлинэн ананан үлэлээбит. Кэлин ССРС Наукаларын Академиятын иһинэн үлэлиир Антропология уонна этнография музейыгар хотугу норуоттар боппуруостарыгар научнай консультанынан үлэҕэ ылыллар.
1932 сыллаахха кулун тутар 31 күнүгэр өлбүт.
# 1411

1411 сыл.

# 1411
## Туох буолбута

* Олунньу 17 — Осмааннар ыккардыларыгар былаас былдьаһыы кэнниттэн импиэрийэни Баязид I уола Муса Челеби баһылаабыт, киниэхэ Валахия хоруола Мирча I көмөлөспүт.
# Түөрт (ахсаан)

4 (үс) — дьиҥ ахсаан, 3 уонна 5 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# Түөрт (ахсаан)
## Математикаҕа

* 4=2+2=2×2=2²=2↑↑2=2↑↑↑2…
* 2⁴ = 16
* Тетраэдр оройдорун уонна ньуурдарын ахсаана
* 1/4 — түөрт гыммыт биирэ

# Түөрт (ахсаан)
## Билимҥэ

* Бериллий атомнай нүөмэрэ
* Марс — Күнтэн төрдүс планета

# Түөрт (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* Алтай Республикатын кода
* Муус устар — сыл төрдүс ыйа
* ССРС төрдүс салайааччыта — Хрущёв Никита Сергеевич
* Хаарты мааһа: чиэрбэ, буугунай, эбиэн, туора
* Сир-халлаан хайысхалара: хоту, соҕуруу, арҕаа, илин
* Суукка кэмнэрэ: түүн, сарсыарда, күнүс, киэһэ
* Оонньуур хаарты түөрт мааһа

# Түөрт (ахсаан)
## Саха фольклоругар
#### Таабырыннар

* Түөрт киһи биир бэргэһэлээх (түөрт атахтаах сандалы)
* Түөрт тиит икки арда сайын да, кыһын да хараарбат үһү (тииҥ өрөҕөтө)
* Түөрт киһи өлөрсөр, түөрт киһи тымтык тутар, түөрт киһи оҥкучах хаһар, түөрт киһи сибигинэйэр, икки киһи сыыс харбыыр (оҕустар харсыылара)
* Аҕыс киһи буор хаһар, түөрт киһи охсуһар, икки киһи илбийэр (оҕустар охсуһаллар)
* Түөрт киһи өһүөнү көтөҕөр, икки киһи таҥараҕа үҥэр, биир киһи дьиэ сиппийэр, икки киһи уот тутар, икки киһи иһиллиир (атах, муос, кутурук, харах, кулгаах)
* Аҕыс атастыы, түөрт дьүөрэлии, икки чылаахаан, соҕотох сордоох бааллар үһү (ыыраах, сүнньүөх, муос, кутурук)
* Түөрт мааны кыыс тура-тура үҥкүүлүүллэр үһү (ынах эмиийэ)
* Биир хайа үрдүгэр түөрт хаас олороллор үһү (ынах эмиийэ, синньэ)
# Ник Картер (музыкант)

Ни́колас Джин Ка́ртер (ааҥл. Nickolas Gene Carter; тохсунньу 28 1980) т. — америка ырыаһыта, музыкант, актер, Backstreet Boys бөлөх кыттыылааҕа. Аарон Картер убайа. 2000 сыллаахха People сурунаал «Планета 50 саамай кэрэ дьонун тиһигэр» киирбитэ.
Ник Картер Джеймстаун куоракка, Нью-Йорк штаакка Роберт Джин Картер уонна Джейн Элизабет Сполдинг дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр суруйааччылары түмэр түмэт тэрилтэ.
1991 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр саҥа сойуус I сийиэһэ буолбут.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа
## Эбии көр

* Саха сирин суруйааччыларын сойууһа
* Саха АССР суруйааччыларын сойууһа
* Саха суруйааччыларын сойууһа
# Грймалдo, Дoаo

Дoаo Грймалдo (исп. Joao Grimaldo; Олунньу 20 күнүгэр 2003 сыллаахха, Перу куоракка төрөөбүт) — Перу футболиһа Испания Sporting Cristal.
# Ачаахтаах хоптолор уустара

Ачаахтаах хоптолор уустара (лат. Hema, нууч. Род Вилохвостые чайки) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: ачаах кутуруктаах хопто.

# Ачаахтаах хоптолор уустара
## Өссө маны көр

* Хоптолор уустара
* Моевкалар уустара
* Тэкэ хоптолор уустара
* Үрүҥ хоптолор уустара
* Хара тыыраахылар уустара
* Тыыраахылар уустара
# Заинск

ЗАИНСК, Татарстан дойдутугар баар куорат. Дьонун ахсаана 41 тыс (2002)
# Cinnamon

Cinnamon (Синнамон), көҥүл үлэлиир остуол уонна онно сөптөөх программалар. Үксүн саҥата суох Linux Mint операционнай системаҕа туттуллар.
# Илимниир нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Илимниир нэһилиэгэ. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Илимниир.
Улуус кииниттэн 21 км соҕуруу диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 255 киһи (2010 сыл).

# Илимниир нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэhилиэк историята

* Нэhилиэк сирэ 1898 сыллаахха дылы III Дьаархан нэһилиэгэр киирэрэ (Кырамда ађа ууhун быhыытынан). Кэлин, 1898—1934 сылларга, Хадан нэhилиэгэр кииртэ. 1934 сылтан туспа нэhилиэк (1954—1992 сылларга Хадан нэhилиэгэр холбоно сылдьыбыта).

# Илимниир нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1872 сыллаахха төрөөбүт Попов Илья Егорович (1872—1945), аҕабыыт.
* Александра Николаевна Мохотчунова (1933) — саха биллэр хореограба, «Сарыал» үҥкүү бөлөҕүн тэрийээччитэ.
# Риверсайд (Калифорния)

Риверсайд (Riverside) - АХШ Калифорния штаатыгар баар куорат, Лос-Анджелестан чугас.
287,4 тыһ. киһи олорор (2004). Цитрус үүннэрэр киин. Радиоэлектроннай, приборостроительнай, ас бырамыысыланнаһа бааллар. Калифорния университетын (Беркли) салаата баар.
# Тобонов Афанасий Ильич

Афанасий Ильич Тобонов — Саха Сирин улуустарыгар ракеталар стуупеннарын түһэрии утары охсуспут саха киһитэ, уопсастыбаннай диэйэтэл, бэтэринээр.
1945 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр Хорула нэһилиэгин сиригэр (Ньурба улууһа) элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата: Тобонов Афанасий Ильич, сылгыһыт, ийэтэ: Тобонова Анисья Кирилловна, дьиэ көрөөччү.
2009 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр быар араагыттан өлбүтэ.
1972 сыллаахха СГУну бүтэрэн бэтэринээр быраас идэтин ылбыта. Элбэх сыллар устата бэтэринээрдээбитэ, профсойуустарга үлэлээбитэ.
Олорор сиригэр Байконуртан көппүт ракеталар ступеннара түһэрин кэтээн көрөрө. Ол сылдьан бу ступеннар туга да суох атмосфераҕа умайан хаалбаттарын, уматыга сүлүһүннээх несимметричнай демитил-гидразин (гептил) айылҕаҕа уонна дьоҥҥо буорту аҕаларын дакаастаабыта. Химияҕа уонна биологияҕа билиилээх буолан, убаҕас уматык (гептил) сөҥөр кэмигэр араас элэмиэннэри кытта көрсөн сүлүһүннээх эттиктэри, холобур синильнай кислотааны, таһаарарын үөрэппитэ. Сүөһү уонна айылҕа кыыллара элбэхтик өлүүлэрин атын бэтэринээрдэр кыһалҕаттан сыстыганнаах сүөһү ыарыыттыттан өлбүттэр дииллэрэ сыыһатын дакаастаабыта. Кыыллар уонна көтөрдөр космическай ракеталар көтөн тахсар трассаларыгар өлөллөрүн көрдөрбүтэ.
Өлбүт сүөһүнү уонна тыа кыылларын уматаллара, ол уматыыга кыттыбыт дьон эрдэ өлөллөрө. Бу туһунан Тобонов өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар харса суох суруйара: «Сахаада» — 31.10.1991,16.02.1995, 23.02.1995, «Туймаада» 16.05.1997, 30.05.1997 уонна да атыттарга, «Алдьархай аартыгын аргыара» кинигэтигэр кэпсээбитэ.
Кэлин 1997 сыллаахха Арассыыйа Оборонатын Министиэристибэтэ ракеталар көтөр трассаларын уларыппыта.
# Венлок уонна Мандевиль

Венлок уонна Мандевиль — 2012 сыллаахха Улуу Британия Лондон куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларын бигэргэтиллибит ымыылара. Кинилэри аан бастаан 2010 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр билиһиннэрбиттэр. Ымыылары лондоннааҕы Iris тэрилтэ айбыт. Венлок уонна Мандевиль — Болтоннааҕы ыстаалы кутар собуот ыстаал анимированнай таммахтара.

# Венлок уонна Мандевиль
## Суолтата

Үһүйээн быһыытынан, Венлок уонна Мандевиль Олимпия стадионун бүтэһик баалкаларын уулларыыга үөскээбиттэр. Килэгир ыстаал тириилэригэр көрсүбүт дьоннорун ис кыахтарын, ис дьиҥнэрин көрдөрөр кыахтаах. Соҕотох харахтара - камера объектива, оттон төбөлөрүгэр баар саһархай уот - лондоннааҕы такси бэлиэтэ.
* 1 2 "London 2012 unveils Games mascots Wenlock & Mandeville". BBC News. 19 May 2010. http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympic_games/london_2012/8690467.stm. Retrieved on 19 May 2010.
* ↑ Gibson, Owen (19 May 2010). "London Olympics 2012: Meet Wenlock and Mandeville, drips off the old block". The Guardian. http://www.guardian.co.uk/uk/2010/may/19/london-olympics-2012-mascot. Retrieved on 20 May 2010.
* ↑ iris worldwide | London 2012 Mascots. Irisnation.com. Тургутулунна 16 Ыам ыйын 2012. Төрүт сириттэн архыыптанна 2 Алтынньы 2012.
# Сүлэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Сүлэ нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сүлэ.
Улуус кииниттэн 7 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 526 киһи (2010 сыл).
«Сайдыы» культура киинэ.

# Сүлэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Сюльскай Семен Семенович, (1908—1952) — саха биллиилээх политига, норуот үөрэҕириитин үлэһитэ.
* Мухоплева Светлана Дмитриевна (1958 с. сэтинньи 10 к. төрөөбүт) — филология билимин кандидата, доцент
# Сикхизм

Сикхизм диэн Пендьабка, Индия субконтиненын хотугулуу арҕаатыгар, үөскээбит итэҕэл. Төрүттээччитэ гуру Нанак (1469—1539).
1990 с. туругунан, сикх итэҕэйээччилэрин ахсааннара 16 млн киhи эбит, олортон 14 млн Индия Пендьаб уонна Харьяна штаттарыгар олороллоро.
# Тарскай Григорий Семенович

Тарскай Григорий Семенович (30.01.1908—08.09.1982) — тылбаасчыт уонна библиограф, ССРС суруналыыстарын уонна суруйааччыларын сойуустарын чилиэнэ, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

# Тарскай Григорий Семенович
## Олоҕун олуктара

1908 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр Дүпсүн улууһун Бастакы Өспөх нэһилиэгэр төрөөбүт. Дьокуускай совпарт оскуоланы бүтэрбит, Иркутскайдааҕы пед институтка үөрэммит (1931-1933 сс.). Дьокуускайга бибилитиэкэҕэ 21 сыл үлэлээбит, онтон 12 сыл - старшай библиограф (1947-1949 сс., 1961-1971 сс.); 1935 сылтан 1941 сыллаахха диэри - дириэктэри солбуйааччы уонна тэҥҥэ кыраайы үөрэтии салаатыгар сэбиэдиссэй. Г.С. Тарский саха тылыгар М. Горькай, Л. Толстой, И. Тургенев, А. Чехов, Р. Киплинг, Р. Роллан айымньыларын тылбаастаабыта. Өрөспүүбүлүкэ култууратын министиэристибэтин уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи бибилитиэкэ "Бочуотун Кинигэлэригэр" киллэриллибитэ.
Библиография кинигэлэрин ааптара, ол иһигэр: "Русская художественная литература в переводе на якутский язык", "Русские писатели о Якутии", "Русская художественная литература Якутии за 25 лет", "П. Черных-Якутский". Ону таһынан "Летопись печати Якутской АССР", "Календарь знаменательных и памятных дат", "Писатели Восточной Сибири" диэн ыйынньыктары таһаарыыга кыытыбыта.
Ойоҕо Людмила Сергеевна Ковынина - бибилитиэкэ үлэһитэ этэ; оҕолоро: 2 уол уонна 5 кыыс.
# Бадараан саһархайа (тэллэй)

Бадараан саһархайа (лат. Suillus flavidus, нууч. Масленок болотный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Европатааҕы сииктээх ойуурдарга, Арҕаа уонна Илин Сибииргэ, хотугу Америкаҕа уонна Уһук Илин үүнэр. Бэс ойуурдарга көстөр.

# Бадараан саһархайа (тэллэй)
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө бороҥнуҥу араҕас. Туруупкалаах араҥата: кирдээхтиҥи үрүҥ Этэ: саһархай, кытаанах, өҥө алдьаттахха кытарар. Атаҕа: кытаанах, 8 см уһуннаах.

# Бадараан саһархайа (тэллэй)
## Хомуллар кэмэ

Бэс ыйа — балаҕан ыйа.
# Ноторууска

аа., эргэр. Үксүн булт тэриллэрин (хол. буорах иһитин, чокууру, буулдьа мөһөөччүктэрин уо.д.а.) тиһэн санныга иилинэр тирии быа. Холобур: Миитэрэй ыйанан турар доруобу сулбу тардан ылла, ноторуускатын иилинэ оҕуста уонна таһырдьа дьулуста. Амма Аччыгыйа.
# Дьабака

Дьабака — түүлээх буодьулаах (кытыылаах), xopoҕop төбөлөөх, чанчыга сиигэ суох ургулдьу түһэр кулгаахтаах былыргы дьахтар бэргэһэтэ.
Дьабака бэргэһэ иннэ киис биитэр тииҥ кутуруга буодьулааҕа. Кэннин үрүт өттүн «кэтэҕэ» диэн, алын өттүн «үрүҥэ» диэн ааттыыллара, ол эбэтэр үксүн бэдэр хадьааһыннаах буолааччы. Оройо кыһыл эбэтэр хара сукуна чопчуурдаах. Copoҕop ону кыһыл биитэр от күөҕэ сукунаны кыһыл эбэтэр хара саһыл тыстарын, тыҥырахтарын кытары аттараллара, биир өҥнөөх сукунаны барчаны кытта дьүөрэлээн эмиэ тигэллэрэ. Араас дьикти биисэринэн, xopyoҥкa оҕуруонан биитэр үрүҥ көмүс сабынан оһуордаммыт чопчуурдаах дьабака көрүөхтэн кэрэ буолааччы. Ohyop ойуутун, хортуонтан эбэтэр хас эмэ хос тутуллубут кумааҕыттан быһан баран, бэргэһэ тас өттүгэр сыһыары туталлара, ол үрдүнэн үрүҥ көмүс сабы суурдэллэрэ уонна иһиттэн сабынан тигэн иҥиннэрэллэрэ. Дьабака бэргэһэ XIX үйэҕэ ордук дэлэйэ сылдьыбыт.

# Дьабака
## Эбии маны көр

Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ
# Баайыһап Диима

Баайыһап Диима (нучч: Баишев Дмитрий, ааҥл: Baishev Dmitrii) — 24.09.1985 күн сирин көрбүтэ, Саха Сирин аныгы кэмнээҕи артыыһа, сүрүннээн комедияларга уһуллар.
# Крыжополь

Крыжополь (укр. Крижопіль) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 8 200 (2024).

# Крыжополь
## Устуоруйата

Аата Krzyż, ол аата кириэс диэн поляктыы уонна поль (полис) гириэктии куорат диэн тыллартан тахсыбыт.
Куорат билиҥҥи турар сиригэр Киев — Одесса тимир суол тутуутугар 1866 сыллаахха тимир суол ыстаансыйатын быһыытынан үөскээбит. Аата 17 км сиргэ баар Крыжополь диэн сэлиэнньэ аатынан буолбут. Ол сэлиэнньэҕэ 1690 сыллаахха олохтоммут Доминикааннар манастыырдара баар буола сылдьыбыта биллэр. Манастыыр 1832 сыллаахха урусхалламмыт.
# Financial Agro-Industrial Corporation Yakutia

Financial Agro-Industrial Corporation "Yakutia", (FAIC Yakutia эбэтэр ФАПК Якутия), Саха Сирэ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, 1998 сыллаахха Дьокуускай куоратка төрүттэммит акционернай тэрилтэ. Билиҥҥи кэмҥэ Саха Сирин эрэ буолбакка Аан Дойду уонна Арассыыйа биир сүрүн арыгы уонна араас тыа хаһаайыстыбатын аһын оҥорон тэрилтэ.
Салалтата — Дьокуускай.

# Financial Agro-Industrial Corporation Yakutia
## Акционердара

* Комдрагметалл
* Дьокуускай куорат муниципалитета
Сайта: https://fapkyakutia.ru/
# Аммосова Елена Еремеевна
## Олоҕун олуктара

1915 с. Алтан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Учуутал, норуот маастара. Кини 6 сааһыттан таҥас тигэргэ, иискэ үөрэммитэ. 5 кылаас үөрэхтэнэн 15 сааһыгар улахан дьону ааҕарга, суруйарга үөрэппитэ. Елена Еремеевна 25 сыл араас улуус оскуолаларыгар учууталлаабыта. Елена Еремеевна оҥоһуктара Аан дойдутааҕы быыстапкаларга кыттыбыта.

# Аммосова Елена Еремеевна
## Наҕараадалара

Елена Еремеевна - Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ. Саха АССР ускуустубатын Үтүөлээх үлэһитэ.
# Дуулаҕа

Дуулаҕа - былыр саха боотурдара кэтэр тимир бэргэһэлэрэ.
Дуулаҕа диэн өссө даҕааһын аат быһыытынан күүстээх-уохтаах, модун, улахан диэн өйдөбүлгэ туттуллар.
# 1837

1837 сыл.

# 1837
## Туох буолбута

* Олунньу 8 — Санкт-Петербург кытыытыгар нуучча улуу бэйиэтин Александр Пушкин уонна Жорж де Геккерн (Дантес) ыккардыларыгар дуэль буолбут. Дуэляннар бистэлиэтинэн ытыспыттар, түмүгэр Пушкин улаханнык бааһырбыт уонна икки хонон баран өлбүт.
* Бэс ыйын 7 — Хапкааска Адлеры ылыы кэмигэр Александр Бестужев-Марлинскай өлбүт. Бу киһи Дьокуускайга көскө кэлэн түөрт сыл олорбута, онтон ыраахтааҕыттан көрдөһөн Хапкаас сэриитигэр көннөрү саллаатынан барбыта. Эдэр сылдьан Пушкинныын суруйсара, кини айар үлэтэ (омуннаах романтикалаах сэһэннэр) оччотооҕу литэрэтиирэҕэ да, кэлин тахсыбыт айымньыларга да дьайбыта.
* Бэс ыйын 20 — Виктория королева Улуу Британия тронугар олорбут. Кини 63 сыллаах уһун салайыытын кэмэ, "Виктория эпохата", Улуу Британия импиэрийэтин муҥутаан сайдыбыт, кыаҕырбыт кэмэ буолбута.

# 1837
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 5 — Василий Радлов — востоковед-тюрколог, академик, түүр тылын чинчийиитигэр саҥа хайысханы арыйан төрүттээччи, саха тылын бастакы историческай грамматикатын суруйбута биллэр.

# 1837
## Өлбүттэр

* Ахсынньы 10 — Александр Сергеевич Пушкин (1799 — 10.12.1837) өлбүт, нуучча улуу поэта.
# Забайкальскай кыраай

Забайкалье кыраайа :
| Забайкалье кыраайын былааҕа Забайкалье кыраайын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Чита |
| Иэнэ | 431 892 км² км² |
| Дьонун ахсаана | 1 095 169 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Сибиир |
| Экономическай оройуона | Илин Сибиир |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Константин Константинович Ильковский |
| Кэм зоната | MSK+6 (UTC+9, сайын UTC+10) |
Забайкалье кыраайа (Приморье) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Чита.
2008 сыл кулун тутар 1 күнүгэр үөскээбитэ.
# 1546

1546 сыл.

# 1546
## Төрөөбүттэр

* Ахсынньы 14 — Тихо Браге — Дания астронома, астролога уонна алхимигэ.

# 1546
## Өлбүттэр

* Олунньу 18 — Мартин Лютер — ниэмэс христианство манааҕа уонна теолога (итэҕэли үөрэтээччи). Кинини Протестааннар Реформацияларын саҕалаабыт киһинэн ааҕаллар. Ол түмүгэр протестант сыаркаптара Рим Католик сыаркаптарыттан арахсыбыттара. Кини протестааннар бастакы сыаркаптарын - Лютеран таҥара дьиэтин олохтообута.
# 22 Дьамп Стрит

22 Дьамп Стрит (ааҥл. 22 Jump Street), американскай комедийно-боевик киинэ, 21 Дьамп Стрит салҕыыта буолар. Премьерата - бэс ыйын 5, 2014 буолта, Саха Сиригэр - от ыйыгар 3, 2014.