yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# TAILS

TAILS (ол эбэтэр The Amnesic Incognito Live System) - операционнай система, Linux системаларыттан биирдэстэрэ буолар. Олоҕурбут базата Debian буолар. Бу TAILS система атын операционнай системалартан уратыта диэн анонимайзер уонна Tor оруолун ОС көрүҥүнэн буолар.

# TAILS
## Туттар программалара

* LibreOffice - офиснай редактора
* Firefox - уэб браузера, интернетка тахсара.
* VLC - медиа оонньотооччу

# TAILS
## конкуреннара

* Tor
* Whonix

# TAILS
## Официал сирэйэ

https://tails.boum.org/index.en.html

# TAILS
## Өссө маны көр

* Эдвард Сноуден
# Дьяконов Николай Викторович

Дьяконов Николай Викторович — мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара.

# Дьяконов Николай Викторович
## Олоҕун олуктара

1977 сыллаахха сэтинньи 6 күнүгэр Нам оройуонун Түбэ нэһилиэгэр төрөөбүт.

# Дьяконов Николай Викторович
## Спортка ситиһиилэрэ

* Дыгын оонньууларын 6 төгүллээх чемпиона
* XVII Манчаары оонньууларын чемпиона
* Мас тардыһыытыгар Россия 3 төгүллээх чемпиона
* Мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин 7 төгүллээх чемпиона
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуоттарын Спартакиадатын 2 төгүллээх чемпиона (2000 с., Покровскай; 2007 с., Сунтаар)

# Дьяконов Николай Викторович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара
* «За вклад в развитие физической культуры и спорта РС (Я)» Бэлиэ
* «Гражданская доблесть» Бэлиэ
* Нам улууһун ытык киһитэ
# Иван Фёдоров

Ива́н Фёдоров (1520 саҕана — 5 [15] ахсынньы 1583, Львов) — бастакы нуучча кинигэ бэчээттээччилэриттэн биирдэстэрэ, үгэс быһыытынан «бастакы нуучча кинигэ бэчээттэччитинэн биллэр», Нуучча судаарыстыбатын сиригэр хаһан тахсыбыта чопчу биллэр бастакы кинигэни таһаарбыта («Апостол»).

# Иван Фёдоров
## Аата

XVI үйэҕэ илин славяннарга араспаанньа диэн үөдүйэ илик буолан Иван Федоров араас аатынан илии баттыыр эбит. Сороҕор аҕатын аатын -ов (сын) диэн сыһыарыылаах. Холобур Апостолга Ива́нъ Ѳе́доровъ. Оттон Острожская Библия кинигэ Іоа́нном’ Ѳео́доровым’ сы́ном’ з Мос’квы бэчээттээбит диэн суруктаах (гир. τοῦ Ἰωάννου τοῦ Θεοδώρου υἱοῦ ἐκ τῆς μεγάλης Ῥωσίας). Сороҕор аҕатын аатын -ович диир эбит уонна олорор сирин ыйар эбит Ива́нъ Ѳе́доровичь Москви́тинъ, холобур итинник 1570 сыллааҕы Саалтыырга сурулла сылдьар. Латыыннныы дөкүмүөннэргэ Ioannes Fedorowicz Moschus, typographus Græcus et Sclavonicus «Иван Фёдорович Московит, гириэк уонна славян печатнигэ», эбэтэр Johannes Theodori Moscus «Иван Фёдоров (сын) Московит». Өссө маннык барыллар бааллар этэ: Іоа́ннъ Ѳео́доривичь (1578 сыллааҕы Азбукаҕа), Иоа́ннъ Ѳео́доровичъ печатникъ з Москвы̀ (1580 сыллааҕы Саҥа Кэс тыл), Іѡа́ннъ Ѳе́доровичь дру́карь Москви́тинъ (Апостол 1574 сыллааҕы Львовка тахсыбыт таһаарыыта). Уҥуоҕар Іоанъ Ѳеодоровичь друкарь Москвитинъ диэн суруллубут.
# .bi

.bi диэн Бурунди үрдүк таhымнаах ил домена.
# Хаҕан

Хаҕан (хакан, хаган, ср.-монг. ᠬᠠᠭᠠᠨ, Qaɣan; совр.-монг. хаан, др.-тюрк. 𐰴𐰍𐰣, 13x13пкс13x13пкс13x13пкс, кит. трад. 可汗, пиньинь Kèhán) — орто үйлэрдээх көс олохтоох иерархияҕа суверен титула. Хааннар хааннара. Монголлар кэмнэрин саҕана "каан" (Улуу хаан) диэн уруулуу форманы кытта силбэһэн хаалбыт.
Аан баастаан кытай источниктарыгар Киин Азия сяньби биис уустарыгар сыһыары тутан туттуллубута суруллан бэлиэтэммит (III үйэ). 402 сыллаахха ити ааты жужаннар гуннар шаньюй тутулларын оннугар ылыммыттар. Жужаннартан ити титулу авардар уонна былыргы түүрдэр (551 сылтан) сыыйа ылыммытар. Уонна кинилэр кэлин тиһэҕэр VI үйэ ортотугар оччолорго саамай улахан уонна кыахтаах, аан дойдуга аан бастакы көһө сылдьар модун, Улуу импиэрийиэни -- Түүр хаҕанатын тэрийбиттэр. Түүр хаҕаната ыһыллыбытын кэннэ хаҕан диэн титулу атын элбэх түүр омуктара бэйэлэригэр ылыммыттар (хазардар, уйгуурдар, карлуктар, Енисей кыргыыстара, кимаактар уонна да атыттар).
Европаҕа норуоттар улуу көһүүлэриттэн саҕалаан һс хаҕана үөскүү сылдьыбыта: Авар хаҕана, Түүр хаҕана уонна Хазардар хаҕанаттара. Ону таһынан, «хайа хаҕана» диэн осорх арааб тыллаах хроникларга Хайлаах Дагестаҥҥа баар Сарир диэн дойду ыраахтааҕыта ааттана сылдьыбыт (IX үйэ). IX үйэҕэ хаҕан титулун араас источниктарга Нууччалар былыргы ыраахтааҕыларын ааттыыллара. Кэлин Иларион диэн метрополит хаҕаннар диэн Владимир уонна Ярослав Муударай кинээстэри ааттаабыта.
«Каан» диэн форма XIII үйэ источниктарыттан саҕалаан көстөн барар. Ити тутулунан Монгуол Улуу Улууөун Үрдүкү салайааччыта ааттанара. Чыҥыс Хаан Дьаһаҕар сурулла сылдьар, сокуонунан бигэргэммит.
   Суруйалларынан, аан бастаан каан титулун Угэдэй ылыммы.

# Хаҕан
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Фёдоров-Давыдов Г. А. Общественный строй Золотой Орды. — М.: Издательство Московского университета, 1973. — С. 45.

# Хаҕан
## Литэрэтиирэ

* Ганиев Р.Т. Восточно-тюркское государство в VI - VIII вв. — Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2006. — С. 152. — ISBN 5-7525-1611-0
* Мельникова Е.А. «Князь» и «каган» в ранней титулатуре Древней Руси // Древняя Русь и Скандинавия. — Москва: Русский фонд содействия науке и образованию, 2011. — С. 476 с.. — ISBN 978-5-91244-073-1
# Ойоҕос Яр

Ойоҕос Яр. Миитэрэй Лаптев силбэһиитин материк өртүнээҕи кытыла. Төрдүс периодтааҕы лесс халыҥ хапталҕана. Ирбэт тоҥ массивтардаах.
Байҕал уута сороҕор уу кыыл уҥуохтарын суурайан таһаарар.
Устата 100 км. кэриҥэ. Үрдүгэ 50 км. тиийэр.

# Ойоҕос Яр
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Сурабайа

Сурабайа (Surabaya, Surabaja), Индонезия куората, Ява арыыга, Кали-Мас өрүскэ (Брантас салаата) турар. Илин Ява (Jawa Timur) провинция киинэ. Индонезия дьонун ахсаанынан иккис улахан куората (Джакарта кэнниттэн). Олохтоохторун ахсаана 3,8552 мөл. киһи (2004).
Важный транспортный узел. Паромом связан с островом Мадура. Металлообработка, машиностроение (в т. ч. судоверфь, автосборка и др.). Нефтехимическая промышленность. Традиционные художественные промыслы (батик, резьба по дереву и др.). Пищевкусовая, текстильная, кожно-обувная, деревообрабатывающая, стекольная и цементная промышленность. Университет. Музей.
Время основания Сурабаи неизвестно. В 1019 в районе Сурабаи махараджа Матарама Эрланга образовал независимое восточно-яванское государство. В 1706 Сурабая попала под власть голландцев. В период колониальной войны Нидерландов, пользовавшихся поддержкой Великобритании, против провозглашенной в 1945 Индонезийской Республики Сурабая в ноябре 1945 была захвачена английскими войсками.
# Араҕас сылгычыай

Араҕас сылгычыай (лат. Motacilla flava, нуучч. желтая трясогузка) - көннөрү сылгы чыычааҕыттан кыра. Туундараҕа олохтоох.
Уус саамай кыра чыычааҕа, этин-сиинин уһуна 15-16 см, ыйааһына 17 г кэриҥэ. Араҕас төбөлөөх сылгычыайтан биллэ кыра, үрүҥ сылгычыайтан уратыта диэн кутуруга кылгас уонна өҥө атын.
# Котокоон

Котокоон — охсор, анньар биилээх сэрии уонна булт сэбэ.
Биитин тимирэ 25-30 см уһуннаах, мас тутааҕа 40-50 см. Көстөрүн курдук батыйаттан кыра эрээри оҥоһуутун быһыыта батыйаны кытары үүт-үкчү. Котокоон кыынын хаҥас харыларыгар баайан баран укта сылдьаллара үһү.
Эбээннэр котокоону «кото» диэн ааттыыллар. Дьоппуоннар киһи икки илиитинэн тутар мас уктаах «катаналара» эбэтэр «котолара» биһиги котокооммутун кытары биир төрүттээх буолуохтарын сөп. Манна даҕатан эттэххэ, «котокоон» да, «катана» да «хатан» (кытаанах хатарыылаах, хотутуулаах) диэн тылы кытары дьүөрэлэһэр курдуктар.

# Котокоон
## Өссө маны көр

* Батас
* Батыйа
* Болот
* Кылыс

# Котокоон
## Бу туһунан манна ааҕыахха уонна билиэххэ сөп

* Ф. Ф. Васильев «Военное дело якутов» — Якутск, 1995. — 225 с;
* А.Кривошапкин-Айыҥа, «Со-юзником парфян в одно вре-мя было государство Саха-стан» ыстатыйа — «Илин» су-рунаал, 6№ 2006;
* В. В. Попов «Батыйа сэрии сэбэ дуу, туттар тэрил дуу?» ыстатыйата;
* Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей фондата;
* Майа музейын фондата.

# Котокоон
## Туһаныллыбыт сирэ

* Саха сэриигэ туттар биилээх сэптэрэ, П. Иванов, «Хатан» сурунаал, ыам ыйа-бэс ыйа, 2009 с., 3(6)№
# Лөйхинг

Халыып:Infobox German Location
Лөйхинг (сорох омук тылларынан "Лойхинг" диэн этиллэр) - (ниэм. Loiching) - Германия дойдутугар Бавария сиригэр баар кыракый тыа дэриэбинэ буолар. Нэһилиэнньэтэ 4 тыһ курдук (2009). Манна 1942 сылтан ыла син элбэх соҕус саха олорор, үксүлэрэ сүтэн эстэн кырдьан бүттүлэр. Манна саамай эдэр олохтоох сахаҕа 51 сааһа. Иэнэ 38,93 км². Официал куода - 09 2 79 124.
# Funai

Funai Electric — Дьоппуон биир бөдөҥ тэрилтэтэ, араас бытовой техникалары оҥорор, телевизордары холодильниктары. Урут видиктэри оҥорорунан биллибитэ. Саха Сиригэр 60% видиктэр Фунай этилэр.
# Роман Данилов

Роман Данилов (Данилов Семён Романович) — поэт, 1998 с. Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, 1960 с. Россия журналистарын Сойууһун чилиэнэ. 1953 сылтан саҕалаан хоһоон суруйар.

# Роман Данилов
## Олоҕун олуктара

* 1935 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Чурапчы улууһугар Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1957 с. Чурапчытааҕы педучилищены үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1969 сыллаахха Саха государственнай университетын үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1957-1965 сылларга "Эдэр коммунист" хаһыат редакциятыгар литературнай сотруднигынан, отдел сэбиэдиссэйинэн, эппиэттиир сэкэрэтээринэн үлэлээбитэ.
* 1965 сылтан Амма, Анаабыр, Чурапчы улуустарыгар хаһыат редакциятыгар үлэлээбитэ.

# Роман Данилов
## Айымньылара

* Анньыах көмүс сэргэни: Хоһооннор. - Чурапчы, 1993
* Көннөрү да кэпсиим, күлүүм... : Кэпсээн, новелла, ахтыылар, хоһооннор, чабырҕахтар, сатира, фельетоннар, көр-күлүү. - Чурапчы, 1994
* Умсулҕан: Хоһооннор. - Нам, 1995

# Роман Данилов
## Олоҕун, айар үлэтин туһунан

* Тумат С. Роман Данилов: Россия суруйааччыларын союһун саҥа чилиэнэ // Чолбон. - 1999. - № 7
# Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ

Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ - буобура кэтэхтээх, аллара бэдэр үрүҥнэрдээх, көмүс мииһэр оҕуруолаах, туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ.

# Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

* Хороох бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Хабах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ

# Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
## Өссө маны көр

Торҕо күөх
# Христофорова Наталья Иннокентьевна

Христофорова Наталья Иннокентьевна — саха балерината, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа.

# Христофорова Наталья Иннокентьевна
## Олоҕун олуктара

* Ахсынньы 5 күнүгэр 1947 сыллаахха Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. Аҕата саха бастакы үҥкүүһүтэ, балетмейстер, педагог Христофоров Иннокентий Дмитриевич (1919-). Кини Таатта Баайаҕатыттан төрүттээх этэ. Балерина аҕатынан эһэтэ Христофоров Дмитрий Ефимович, эбэтэ Андросова Матрена Егоровна. Ийэтэ Зотова Тамара Александровна, Пензаттан төрүттээх бассабыык Александр Зотов уонна Иркутскай Макарово дэриэбинэтиттэн төрүттээх Матрена Хорошева диэн дьахтар кыыстара этэ, Дьокуускайга балет студиятыгар үөрэммитэ. 1954 с. дьоно арахсыбыттара, кыыһы ийэтэ уонна эбэтэ улаатыннарбыттара. Дьокуускайга 5 уонна 23 оскуолаларга үөрэммитэ. Пионердар уораҕайдарыгар балет куруһуогар Шмакова Полинаҕа дьарыктаммыта.
* 1958 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ салалтата талааннаах оҕолору саҥа аһыллыбыт Новосибирскай хореграфияҕа училищетыгар ыытарга быһаарар. Новосибирскайтан кэлбит хамыыһыйа кыысчааны талан ылар. Походеева Валентина уонна Никифорова Алиса диэн педагогтарга үөрэнэр. 1966 сыллаахха училищетын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэр, Дьокуускайга төннөн кэлэн Саха музыка-драма тыйаатырыгар үлэҕэ киирэр, ол сыл сыанаҕа дебюттуур — алтынньы 23 күнүгэр Ж. Батуев "Чурумчуку" балетыгар Ньургуйаана баартыйатын үҥкүүлүүр (бу баартыйаны үҥкүүлээбит үһүс артыыс буолар, Евдокия Степанова уонна Клавдия Иванова кэннилэриттэн)..
* 1966—1987 сылларга Саха государственнай музыка уонна драма театрын бас балерината. Оруоллара: Ньургуйаана («Чурумчуку», Ж. Батуев), Анна («Голубой Дунай», И. Штраус), Джульетта («Ромео и Джульетта», П. Чайковскай), Жизель («Жизель», А. Адан), Барышня («Барышня и хулиган», Д. Шостакович), Орлица («Орлы летят на Север», Г. Комраков), Венера («Күн Куо», В. Кац), Вакханка («Вальпургиевая ночь», Ш. Гуно), Золушка («Золушка», С. Прокопьев), Эсмиральда («Собор Парижской богоматери», Ц. Пуни), Пахита («Гран па из балета»), Никя («Баядерка», Л. Минкус) уо. д. а.
* Саха сценатыгар аан бастаан Жизель уонна Золушка партияларын толорбута.
* Айар үлэтин бастакы сылларыгар Алексей Поповтуун дуэт үҥкүүлээбитин дьон-сэргэ олус сэҥээрэр. 1968 сыллаахха дуэт П. А. Ойуунускай аатынан литература уонна искусство эйгэтигэр республика бириэмийэтинэн наҕараадаланар.
* 1968 с. Саха Сирин туһунан уһуллубут аан бастакы уус-уран киинэлэртэн биирдэстэригэр «Утро долгого дня» киинэҕэ уһуллубута. Бу киинэҕэ Анна обраһын итэҕэтиилээхтик көрдөрбүтүн туоһулаан Латвия кинематографията Наталья Христофороваҕа ытык грамота туттарбыта.
* 1987 сылтан ыла Наталья Христофорова, балет сценатыттан тохтоон, педагогиканан уонна репетиторстванан дьарыктанар.
* 1987—1995 сылларга Дьокуускай куоракка оҕо культурнай-эстетическай киинигэр үҥкүү салаатыгар педагогунан үлэлиир.
* 1992 сылтан ыла СР опера уонна балет Государственнай театрын балетнай труппатын эппиэттиир педагог-репетитора.
# Postal

Postal, аймахтыы компьютернай оонньуулар, жестокай киһини өлөрүү сценарийдаах, дьону пыткалааһыннаах, шутер оонньуу буолар. Биллэр сериалара:
* Postal 1 - бастакы 1995 сыллаах оонньуу, 2D графика.
* Postal 2 - бастакы 1999-2000 сыллаах оонньуу, 3D графика. Pentium 3 процессорга анаммыт оонньуу, уонна онтон күүстээхтэргэ.
* Postal 3 - бастакы 2005 сыллаах оонньуу, 3D графика.
* Postal 4 - бастакы 2012 сыллаах оонньуу, 3D графика. RTX уонна GTX графическай карталарга анаммыт Nvidia.
# Слепцов Дмитрий Иванович

Слепцов Дмитрий Иванович - Бачыгыратар уола (1867-1933) - Мэҥэ улууһун кулубата, уопсастыбаннай диэйэтэл, телеграф линиятын тутааччы уонна балыгынан эргиммит атыыһыт. Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Мэҥэ улууһун Үһүс Мэлдьэхси нэһилиэгиттэн төрүттээх. Дьокуускайдааҕы прогимназияны бүтэрбит. Бастаан Мэҥэ улууһугар суруксуттаабыт. Мэҥэ улууһун кулубата буола сылдьыбыт. Сахалар сийиэстэрэ буолуон эрэ иннинэ иккистээн талыллыбыт. Тулагы баайа Эверстов күтүөтэ. Дьокуускай - Охуоскай телеграф линиятын тутууга бэдэрээт ылан дьону улэлэппитэ биллэр. Өлүөнэ дельтатыгар дьону балыктатан эргинэр эбит. 1906 сыллаахха Сахалар Сойуустарын тэрийсибит киһи, Мэҥэ улууһугар сойуус бэрэстэбиитэлинэн үлэлээбит-хамсаабыт, Киин кэмитиэтин чилиэнэ буола сылдьыбыт. Бэйэтин улууһугар тэрилтэ салаатын тэрийбит, нэһилиэктэргэ эмиэ оннук салаалары тэрийтэлээбит. 1906 сыл тохсунньу 19 күнүгэр сойуус атын чилиэннэрин кытта хаайылла сылдьыбыт, ол эрээри 1906 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр сууттанан "дакаастабыл суоҕунан" хас да киһини кытта көҥүл ыытыллыбыт.
1913 с. Романовтар династиялара 300 сылын туолуутугар Санкт-Петербурга бара сылдьан сахалар араас кыһалҕаларын биэдэмистибэлэргэ туруорсубут киһи.
1921 с. икки сылга күһэйиилээх үлэҕэ ыытыллыбыт. Онтукатын 1991 сыллааха реабилитациялаабыттара
1933 сыллаахха өлбүт.
# Саха сирин ортоку намтала

Саха сирин ортоку намтала. Саха сирин ортотугар сытар киэҥ намтал. Өлүөнэ орто сүүрүгүттэн Бүлүү уонна Алдан өрүстэр төрдүлэринэн тэнийбит. Сүрүннээн өрүс уонна күөл кумаҕа. Тукуланнах уонна күөллэрдээх дойду. Муора таһымыттан 60 - 200 м. үрдүк. Барыта ирбэт тоҥҥо сытар. Улахан күөллэр Нидьили, Мастаах. Тиит мас үүнэр.

# Саха сирин ортоку намтала
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Хотугу ыччат (хаһыат)

«Хотугу ыччат» — ыччакка аналлаах бастакы сахалыы тахсыбыт хаһыат.
Саха хомсомуолун (РЛКСМ) обкуомун уоргана. Бастакы нүөмэрэ 1924 сыллаахха алтынньы 24 күнүгэр тахсыбыт. Эрэдээктэрэ С. Кулачиков. Тэҥҥэ нууччалыы «Молодёжь Севера» тахсар этэ. Ол эрээри кыах (харчы, кумааҕы уонна суруналыыс) тиийбэт буолан биир таһаарыыга холбообуттара. 1925 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр онон «Хотугу ыччат» («Молодёжь Севера») икки тыллаах нүөмэрэ тахсыбыта. Ааҕааччыларга «из-за материальных затруднений» диэн быһаарбыттара. Холбоһуктаах редколлегияҕа Г. Емельянов, Б. Шишакин, С. Кулачиков киирбиттэрэ. 1925 сыл ыам ыйыгар ахсыс нүөмэрэ тахсыбытын кэннэ тахсыыта тохтуу сылдьыбыт. Аныгыскы нүөмэрэ алтынньы 29 күнүгэр тахсыбыт.
Онтон икки сыл хаһыат биир сүнньүн булбакка сылдьыбыт, О.Д. Якимов суруйарынан "издание «лихорадило»". 1926 сыллаахха «Молодёжь Севера» 12 эрэ нүөмэрэ тахсыбыт. Онно сахалыы тиэкистэрэ биирдиилээн эрэ этилэр. 1927 сыллаахха хаһыат эмиэ нэдиэлэ аайы сахалыы уонна нууччалыы тахсар буолбут. Онтон бэс ыйын 14 күнүгэр нууччалыы тиэкистээх бүтэһик нүөмэр тахсыбыт. 1927 сыл от ыйын 2 күнүттэн барыта сахалыы суруллубут хаһыат «Хотугу ыччат» диэн аатынан ыйга иккитэ тахсар буолбут.
# Дмитрий Медведев

Дмитрий Анатольевич Медведев (14 балаҕан ыйа 1965) диэн Россия президенэ, 7 ыам ыйыгар 2008 с. инаугурацияламмыта. 2 кулун тутарга 2008 с. буолбут президент талыытыгар 70% тахса куолаhы ылан кыайбыта.
# Дьаһайар туһаайыы

Дьаһайар туһаайыы (нууч. побудительный залог) — саҥа ирээтэ, туһаайыы көрүҥэ.

# Дьаһайар туһаайыы
## Өссө маны көр

Бэйэни туһаайыы
# Боруулаах

Боруулаах нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор.
Улуус кииниттэн 43 км. соҕуруу диэкки Аадыча өрүс хаҥас салаата Боруулаах үрэххэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 692 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Томтор - 531 уонна Токума - 161 киһи.

# Боруулаах
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1928 сыл ахсынньы 20 күнүгэр төрөөбүтэ Рожин Иннокентий Васильевич, үтүөлээх учуутал.

# Боруулаах
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Высоковскай

Координаталара: 56°19′ с. ш. 36°33′ в. д.﻿ / ﻿56.317° с. ш. 36.550° в. д.﻿ / 56.317; 36.550
Высоковскай (нууч. Высоковск) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Клин оройуоҥҥа киирэр.
Уобалас кииниттэн (Москва) 100 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Клин) 10 км сиргэ. Вязь өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 200 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 10 673 киһи этэ, иэнэ — 4 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2668,25 киһи.
Олохтоммут сыла — 1928, 1940 сыллаахтан — куорат.
Почтатын индэксэ — 141650, төлөппүөнүн куода — +7 496 24, ОКАТО куода — 46 221 503.
# Саввинова Раиса Архиповна

Саввинова Раиса Архиповна, (1932 сыл, Наахара нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2020), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.

# Саввинова Раиса Архиповна
## Олоҕун олуктара

Сунтаар оройуонун Наахара нэһилиэгэр 1932 с. төрөөбүтэ. Сунтаар орто оскуолатын бүтэрэн, 1952 с. Бүлүү педагогическай училищетыгар киирбитэ. 3 сыл Өлөөн оройуонугар учууталлаабыта. Дойдутугар төннөн кэлэн, 51 сыл сыл устата Сунтаар 1 №-дээх, Сунтаар 2 №-дээх орто оскуолаларыгар, В.Г.Павлов аатынан Сунтаар алын сүһүөх оскуолатыгар алын кылаас учууталынан үлэлээбитэ.

# Саввинова Раиса Архиповна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Уерэҕирии ветерана.
* «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Учууталларын учуутала» анал бэлиэ.
* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.

# Саввинова Раиса Архиповна
## Кини туһунан

Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара. Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно/хомуйан оҥордулар Н.Н.Спиридонов, А.К.Васильев эпп.эрэд. Т.Н.Иванова уо.д.а. – Дьокуускай к.;:Чопчу, 2020.- 443 с.
# Попов Иван Николаевич I

Попов Иван Николаевич I - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Нам улууһа;.
# .fk

.fk диэн Фолклэнд арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
# Dyson

Dyson, Dyson for Jelly Jamm, Dyson for Henry Hugglemonster, Dyson for The Hive, Dyson for Sherazade, Dyson for Ben and Holly's Little Kingdom уонна Dyson for Everything Rosie – Улуу Британия уонна Сингапур, чан соргуч саамай бөдөҥ техника оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр конгломерат. бииргэ төрүттээбит компаниялара, улахан холдинг. 90% оҥорон таһаарар заводтара Кытайга бааллар. Саха Сиригэр киэнник биллэр марка буолар. Конгломеракка Mitsui Group, Ariston, Hansa, Hotpoint, Indesit, Scarlett уонна Whirlpool курдук бөдөҥ компаниялар киирэллэр.
# Joint Stock Company Komdragmetall Yakutia

Joint Stock Company Komdragmetall Yakutia (АО Компания Комдрагметалл Якутия) — Саха Сирэ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ инвестиционнай холдинг буолар. Комдрагметалл бас билиитигэр сүрүннээн Аан Дойдуга элбэх алмаас, газ, ниэп, кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, таас чох хостуур тэрилтэлэр акциалара киирэр, ону таһынан элбэх ас оҥорор тэрилтэлэр, холобура ФАПК Якутия. Ону таһынан Комдрагметалл бас билиитигэр араас АХШ тэрилтэлэрэ (1% акциялара, холобура Nvidia, Coca Cola, KraftHeinz) уонна элбэх бааннар, холобура АЭБ 43% акциятын тутар.
Онтон Комдрагметалл акциятын 70% Саха Республиката тутар.
Салалтата — Дьокуускай.
Сайта: http://komdragmetall.com/
# Лугины

Лугины (укр. Лугини) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 176 (2012).
# Кыһыл муох тэллэйэ

Кыһыл муох тэллэйэ (лат. Xerocomus rubellus (Krombh.) Moser., нууч. Моховик красный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сэбирдэхтээх уонна бэс ойуурдарга үүнэр.

# Кыһыл муох тэллэйэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 2-9 см тиийэр, көппөҕөр, кураанах, бастаан түүлээх өнө ньуурдаах, онтон хайыта барар.
Туруупкалаах араҥата: саһархай, от куөхтүҥү. Этэ: араҕас, көпсөркөй соҕус, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар. Атаҕа: кытаанах, үөһэ модьуруур.

# Кыһыл муох тэллэйэ
## Хомуллар кэмэ

Бэс ыйа – балаҕан ыйа.

# Кыһыл муох тэллэйэ
## Туттуллуута

Саһархай тэллэйдэртэн питательноһа намыһах. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
# 21 Дьамп Стрит

21 Дьамп Стрит (сахалыы Мачо уонна Ботан, нууччалыы Мачо и Ботан, сахалыы тылбааска Дьамп уулусса 21, инглиштыы 21 Jump Street), АХШ комедия-боевик киинэ, триллер буккаастаах. Сүрүн оруолларга - Чаннинг Татум уонна Джона Хилл.

# 21 Дьамп Стрит
## Оруолларга

* Чаннинг Татум - Грэг Джэнк оруолга (мачо)
* Джона Хилл - Мортон Шмидт оруолга (ботан)
* Кэролайн Аарон
* Дэйф Франко

# 21 Дьамп Стрит
## Өссө маны көр

* 22 Дьамп Стрит
# Корека

Корека (ит. Coreca, неап. Coraca, сиц. Corica) — тыа уокуруга, порт Амантея коммуна порда уонна сорҕото, Козенца провинция, Италия. Кампора-Сан-Джованни провинцияттан чугас.
# Бандааллар

Бандааллар (ааҥл. Vandals) — Рим импиэрийэтин кытта өр кэмҥэ ситиһиилээхтик сэриилэспит гэрмээн биис-уустара.
Биһиги ээрабыт иннинэ иккис үйэҕэ Висла уонна Одер ыккардыларыгар олорбуттар, Силезияҕа тэнийбиттэр, онтон Дакияҕа. Кэлин үһүс үйэҕэ Рим импиэрийэтин күһэйиитинэн Паннонияҕа олохсуйбуттар, бэһис үйэ саҕаланыытыгар гууннар кимэн киириилэриттэн тэскилээн Рейны туораан арҕаа көһөллөр, сорохторо Пиреней хайаларын туораан Италия хоту өттүгэр олохсуйаллар. 439 сыллаахха Рим импиэрийэтиттэн былдьаабыт сирдэригэр, Хотугу Африкаҕа, Сицилияҕа, Корсикаҕа, Сардинияҕа, Маальтаҕа уонна Балеар арыыларыгар хоруоллук тэрийбиттэр. 455 сыллаахха Риими ылбыттар, икки нэдиэлэ устата халаабыттар.
Киин куораттара Карфаген. Итэҕэллэрэ арианство. Сүүсчэкэ сыл устата Рими кытта сэрии-эйэ быластаах ыаллаһан олороллор.
530 сыллаахха бандааллар Гильдерих диэн хоруолларын тастыҥ быраата Гелимер суулларан бэйэтэ хоруол буолар. Онон сылтахтанан Юстиниан I диэн римляннар ыраахтааҕылара Карфагены кытта сэриини 533 сыллаахха саҕалыыр (бастаан Пиэрсийэни кытта кыраныыссаны чопчулаан баран). Бэс ыйыгар аалларынан аттаммыт Велизарий баһылыктаах Рим аармыйата Хотугу Африка кытылын буолбут. Бу бандаалларга соһуччу буолбута, аармыйаларын аҥаара Сардинияҕа римляннар күөртээһиннэринэн саҕаламмыт өрө турууну хам баттыы барбыт кэмэ этэ.
Балаҕан ыйын 13 күнүгэр Карфагентан чугас Ад-Децимум диэн сиргэ быһаарыылаах кыргыһыы буолар. Бандааллар хоттороллор. Римляннар Карфагены ылаллар. Гелимер Сардинияттан төннүбүт иккис аармыйатын кытта ахсынньыга Трикамарум аттыгар римляннарга өссө биир кыргыһыы биэрэр. Эмиэ хотторор. Ыраахтааҕылара хайаҕа күрүүр ол эрээри 534 сыл сааһыгар тутуллан Римҥэ илдьиллэр.
# Максимова Анна Николаевна

Максимова Анна Николаевна — тыыл, үлэ бэтэрээнэ, улууска библиотечнай дьыала сайдыытыгар ураты кылааттаах, культура эйгэтигэр 30 сыл үлэлээбит.

# Максимова Анна Николаевна
## Ылыллыбыт сирэ

Үлэни өрө тутан / А.Н. Максимова ; Горнайдааҕы кииннэммит библ. ситим, П. Д. Аввакумов аатынан киин б-ка ; [бэчээккэ бэлэмнээтэ, редакциялаата А. И. Заровняева ; худож. Е. Е. Дьячковская ; фот.: В.В. Семенов, Л.Р. Охлопкова]. - Бэрдьигэстээх, 2020. - 152 с.
# Уруодтар

Уруодтар, улахан ыарыы буолар. Химикаттан уэскуур. Дьонно тарҕаммыт. Кэнники бириэмэҕэ кыылларга эмиэ баар буолла.

# Уруодтар
## Нууччалыы сирэйи ас

* http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D1%80%D0%BE%D0%B4