yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Данилова Надежда Ивановна

Данилова Надежда Ивановна — саха тылыгар солбуйар ааты, морполуогуйа уонна сиинтэксис боппуруостарын чинчийэр саха учуонайа, тыл үөрэҕин билимин дуоктара.

# Данилова Надежда Ивановна
## Олоҕун олуктара

* 1951 сыллаахха сэтинньи 19 күнүгэр Саха АССР Сунтаар улууһун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1973 с. — Ленинградтааҕы государственнай университеты бүтэрбит.
* 1973—1989 сс. — грамматика салаатын лаборана.
* 1989—1991 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1991—2002 сс. — тылы үөрэтэр салаа научнай үлэһитэ.
* 1993 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидатыгар «Местоимение в якутском языке» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 2002 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин докторыгар «Показатели аналитической связи в якутском языке (функционально—семантический аспект)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 2002—2008 сс. — саха тылын билиҥҥи кыһалҕаларын үөрэтэр салаа ведущай научнай үлэһитэ.
* 2008 сылтан — саха тылын грамматикатын уонна диалектологиятын салаатын сэбиэдиссэйэ.
70—н тахса научнай үлэни суруйбут.

# Данилова Надежда Ивановна
## Сүрүн үлэлэрэ

* Местоимение в якутском языке. — Якутск: изд—во ЯНЦ СО РАН, 1991. — 120 с.
* Смысловая структура аналитических средств связи в якутском языке. — Новосибирск: Наука, 2001. — 143 с.
* Курс якутской грамматики: система морфологических категорий и синтаксических конструкций. — Якутск, 2004. — 202 с. — соавтор.
* Словарные статьи "К — киллэҕиктээ" // 4—м том "Большого толкового словаря якутского языка". — Новосибирск, СИФ "Наука", 2007 — 3, 45 а.л.
* "Части речи", "Местоимение" // Современный якутский язык. Морфология. — Якутск, Изд—во ЯГУ, 2008. — 2 а.л.
* Закономерности формирования союзных конструкций в тюркских языках // Алтайские языки и восточная филология. Научный сборник к 80—летию Э. Р. Тенишева. — М, 2003. — 0,5 п.л.
* Российские тюркологи и якутское языкознание // Россия и Якутия: сквозь призму истории. — Якутск, Медиа—Холдинг "Якутия", 2007. — 1,5 а.л. (в соавторстве с Н. И. Поповой).
* Структура союзных скреп в тюркских языках // Вопросы алтайской филологии. Памяти Э. Р.Тенишева. Вып.3—й. М.: Тезариус, 2008. — 0,5 а.л.
# Индиалар

Индиалар (ааҥл. Indians, Indian people), Индия дьонун уопсай аата, Кытай кэнниттэн иккис элбэх нэһилиэнньэлээх дойду - 1,4 миллиард.
# Кээһэх

Кээһэх оноҕоһу эбэтэр оҕу укта сылдьарга аналлаах. Кээһэх сарыыттан эбэтэр мастан оҥоһуллар.
# Яковлев Марк Романович

Яковлев Марк Романович — Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.
1928 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1954 с. Омскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын интитутун бүтэрэн эбии зоотехник идэтин ылбыта уонна Чурапчытааҕы МТС-ка кылаабынай зоотехнигынан үс сыл үлэлээбитэ. Кэлин «Элгээйи» совхоз кылаабынай зоотехнигынан, Аллараа Халымаҕа, «Томпо», Герой Охлопков аатынан совхозтарга директордаабыта.
Үлэ Кыһыл Знамята, икки «Бочуот Знага» орденнаах, хас да мэтээллэрдээх, республика Верховнай Советын депутата.
1996 с. өлбүт.
# Самурай

Самурай — былыргы Дьоппуон дойдутугар охсуһуук боотурдары ааттыыллар.
# Нанкин

Нанкин (кыт. 南京), Кытай илин өттүгэр сытар биир улахан куорат. Цзянсу улууһун киин куората буолар уонна саамай улахан куората. Дьонун ахсаана - 9 млн, пригороднай зонанан аахтахха - 70 млн. Нууччалыы эттэххэ "плотно заселённай" регионна киирэр.
# Ашока (пуонда)

Ашока, Ашока: Дьоҥҥо-сэргэҕэ саҥардыылар (ааҥл. Ashoka, ааҥл. Ashoka: Innovators for the Public) — Колумбия уокуругун (АХШ) сокуоннарынан үлэлиир Аан Дойдутааҕы эргиэнэ суох пуонда — түмэт урбааныгар үлэлиир дьону уонна тэрилтэлэри көрдүүр, өйүүр уонна үбүлүүр тэрилтэ.
«Ашока» урбаан түмэт көҕүлээһиннэрин өйүүр, "түмэт урбаан" диэн өйдөбүлү тарҕатар бастакы тэрилтэ.
«Ашока» Пуонда киинэ Арлингтон куоракка (Виргиния, АХШ) баар. 2014 сыллаах туругунан тэрилтэ Аан Дойду үрдүнэн 37 офистаах этэ.
McKinsey & Company диэн тэрилтэ бизнеһы салайыыга урукку көмөлөһөөччүтэ Билл Дрейтон «Ашока» пуонданы 1980 сыл от ыйын 3 күнүгэр тэрийбитэ.
Дрейтон тэрилтэтин Индия ыраахтааҕытын Ашока аатынан ааттыыр. Ашока Маурийдар ыраахтааҕылыктарын 273-232 б.к.и. сс. салайан олорон Соҕурууҥҥу Аасыйа улахан аҥарын (билиҥҥи Афганистантан Майсурга диэри) сэриилээн ылан, дойду култууратын сайыннарарга, олох таһымын үрдэтэргэ уонна үөрэҕириини тарҕатарга үлэлиир. Билиҥҥи чинчийээччилэр санааларынан бу салайааччы буддизм Аан Дойду итэҕэлэ буоларыгар кимнээҕэр элбэҕи оҥорбут.
1981 сыллаахха «Ашока» бюджета 50 000 доллар эрэ этэ, 2008 сыл тохсунньутугар бюджет 30 мөл долларга тиийэр.
2007 сыллаахха тэрилтэ 60 дойдуттан1800 тахса киһилээх этэ. 2011 сыллаахха дьон ахсаана 2000 тахса буолбута. Тэрилтэ бэйэтэ этэринэн 2014 сыллаахха 70 дойдуттан 3000 киһилээх эбит.
# Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ

Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ (République démocratique du Congo) диэн Орто Африка дойдута. Иэнинэн континеҥҥа үһүс улахан дойду. Кирбиилэhэр Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтыныын уонна Суданныын хоту, Угандалыын, Руандалыын уонна Бурундилыын илин, Замбиялыын уонна Анголалыын соҕуруу уонна Конго Өрөспүүбүлүкэтыныын арҕаа, илин Танганьика күөл баар. Атлантик океаҥҥа 40 км уhуннаах кытыл линиялаах.
1998 саҕаламмыт Иккис Конго сэриитэ дойдуга улаханнык охсубута. 2003 эйэлэhии буолбутун да иhин, дойду илин өттүгэр сэбилэниилээх кыргыhыы бара турар. Бу сэриигэ 5.4 млн киhи өлбүт, ол курдук Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн ордук элбэх өлөрүүлээх буолар.
# Чурапчытааҕы педагогика училищета

Чурапчытааҕы педагогика училищета, 1934 - 1957 сыллардаахха үлэлээбит учууталлары бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
1934 сыллаахха үрэхтэнии боппуруоһа кытаанахтык турбут кэмигэр Чурапчы сэлиэнньэҕэ аһыллыбыта.

# Чурапчытааҕы педагогика училищета
## Дириэктэрдэрэ

* 1934 - 1937 Иванов Н.А.;
* 1937 - 1942 Потапов К.Д.;
* 1942 - 1946 Сафронов Ф.Г.;
* 1946 - 1950 Сафронов Ф.И.
Манна үөрэммиттэртэн 23 киһи үтүөлээх учуутал буолбута.
Училищены бүтэрбиттэрэ суруйааччылар Соловьев В.С., Софронов С.Ф., Федосеев-Доосо И.Е., Яковлев-Далан В.С.,
Наука үлэһиттэрэ Гермогенова М.Д., Дьячковский Н.Д., Пинигин В.В. Федоров К.Ф. уонна да атыттар.
1957 сыллаахха училище сабыллыбыта.

# Чурапчытааҕы педагогика училищета
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Кэм курдааһына

Кэм курдааһына диэн Сиргэ баар араас уобаластарга араас бириэмэни араарга туттуллар, тоҕо диэтэххэ, Сири Күн тэҥҥэ сырдаппат, биир өттүгэр, холобур, күнүс буоллаҕына атын өттүгэр түүн буолар. Сиргэ билигин 39 кэм курдааһына баар, хас курдааһын бэйэтэ туспа ааттаах.
Гринвич кэмэ (GMT) билигин UTC (Coordinated Universal Time - сүрүннүүр биирдэһиллибит кэм) диэн ааттанар. Атын кэм курдааһыннара ону кытта тэҥнэһэллэр. Ыаллыы сытар кэм курдааһыннара үксүгэр чааһынан уратылаахтар, ол гынан баран сорох сирдэргэ 30 эбэтэр 45 мүнүүтэнэн араастаах буолар. Сорох дойдулар хас саас аайы сайыҥҥы кэмҥэ, күһүн аайы төттөрү көһөллөр.
Гринвич кэмэ (GMT) 1675 сылаахха Гринвичтээҕи хоруоллук обсерваторияҕа төрүттэммитэ. Ол саҕана байҕалга уста сылдьар хараабыллар ханна сылдьалларын быһаарарга көмөлөһөрө.
# Абаҕыыныскай

Кудрин Архип Георгиевич — Абаҕыыныскай (20.01.1907—22.09.1960) — саха бэйиэтэ, тылбаасчыт.

# Абаҕыыныскай
## Олоҕун олуктара

1907 сыллаахха тохсунньу 20 күнүгэр Абаҕаҕа дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ (билигин Өлүөхүмэ улууһа) төрөөбүт. Абаҕа алта кылаастаах оскуолатын бµтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы учуутал техникумугар, онтон Иркутскайдааҕы педагогическай институкка үөрэммитэ.
Кэккэ сылларга учууталынан, Саха Сирин суруйааччыларын Сойууһун салалтатын эппиэттиир сэкиритээринэн, өр кэмҥэ уус-уран литэрэтиирэ эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.
Сэрии сылларыгар Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта, Японияны кытта сэриигэ кыттыбыта. 1960 сыллаахха балаҕан ыйын 22 күнүгэр өлбүтэ.

# Абаҕыыныскай
## Айар үлэтэ

Бастакы кинигэтэ «Ырыа-хоһоон» 1927 сыллаахха тахсыбыта. Кини отуттан тахса сыллаах айар үлэтин устатыгар бэрт үгүс ырыалары, хоһооннору, поэмалары суруйан барыта 20-н тахса тус-туспа кинигэлэри таһаартарбыта. Оҕолорго анаан үгүс айымньылары суруйбута, учебниктары оҥортообута. Нуучча тылыттан Пушкин, Маяковскай, Тургенев, М. Горькай, В. Лебедев-Кумач, К. Чуковскай, С. Михалков, А. Барто айымньыларын тылбаастаабыта.

# Абаҕыыныскай
## Дьоно-сэргэтэ

* Бастакы кэргэнэ Михалева Дарья, биир уол оҕоломмуттара 5 саастааҕар өлбүт.
* Иккис кэргэнэ Неустроева Анна Михайловна (Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх)
* Убайа Кудрин Митрофан Георгиевич
* Эдьиийэ Кудрина-Дорофеева Елена Георгиевна
* Иккис кэргэниттэн кыргыттара:
* Юдиана Архиповна Кудрина-Абагинская (18.12.1948 төр., биир уоллаах)
* Айталина Архиповна Кудрина-Абагинская (08.09.1950-22.01.2001), бастакы кэргэниттэн уол, иккис кэргэниттэн кыыс уонна уол оҕолордоох (суруйааччы сиэннэрэ)

# Абаҕыыныскай
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Мэтээллэр

# Абаҕыыныскай
## Аатын үйэтитии

* Өлүөхүмэ улууһун Абаҕа орто оскуолата суруйааччы А. Г. Кудрин — Абаҕыыныскай аатын сүгэр.
* Төрөөбүт нэһилиэгэр суруйааччы түмэл-дьиэтэ үлэлиир.

# Абаҕыыныскай
## Библиография

* Талыллыбыт хоһооннор /Ред. П. А. Ойуунускай. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1935. — 144 c.
* Талыллыбыт айымньылар (1924—1945). — Дь.: Кинигэ кыһата, 1947. — 136 c.
* Талыллыбыт айымньылар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1958. — 279 c.
* Талыллыбыт айымньылар. — Дьокуускай: Бичик, 1997. — 222 c.
* Биһиги дьааһылабыт: Хоһооннор.— М.: Дет. издат, 1935. — 16 c.
* Ийэ сир: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1950. — 84 c.
* Кыайыыттан кыайыыга: Хоһооннор уонна поэмалар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1939. — 80 c.
* Лирика.— М.-Дь.: Кинигэ кыһата, 1937. — 32 c.
* Охсуһууга үүнэбит: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1933. — 95 c.
* Төгүрүк cыл. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1955. — 44 c.
* Төрөөбүт дойдубар аныыбын: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1978. — 272 c.
* Туллуктаана: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1952. — 36 c.
* Түөрт өҥү дьүөрэлии. — М.-Л.: Детиздат, 1936. — 13 c.
* Хардыыттан хардыы (1927—1930): Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1931. — 74 c.
* Хоһооннор. — М.: Учпедгиз, 1936. — 64 с.; М.-Якутск: Якгиз, 1938. — 48 c.
* Хоту: Хоһооннор. Оскуолаҕа киирэ илик саастаах оҕолорго. — М.: Детиздат, 1935. — 16 c.
* Ырыа-хоһоон (1923—1927). — Дь.: Кинигэ кыһата, 1927. — 122 c.
# Харысхал

Харысхал - киһини харыстыыр, арчылыыр аналлаах эмэгэт, ымыы.
Арчылыыр, араҥаччылыыр суолталаах түөскэ кэтиллэр, эбэтэр илиигэ илдьэ сылдьар, эбэтэр күлүүскэ малга-салга иилиллэр, биитэр дьиэҕэ уокка аан айаҕар, ыйанар алгыс тыла иҥэриллибит аргыс ымыыта.
Харысхалы араас эттиктэн оҥороллор. Ол курдук сэлии муоһуттан, чаҕылҕан түспүт маһын сыыһыттан (сорохтор этиҥ эппит маһа дииллэр), бэс мастан, туой буортан. Үгүс алгысчыттар этиҥ эппит маһын ордороллор. Кырдьыга даҕаны учуонайдар суоттарынан этиҥ эппит маһыгар энергия иҥэриллэр ячейкалара бааллар эбит. Онон этиллибит тыл таһынан түспэккэ хатанан хаалар дииллэр. Онтон сорохтор сэлии муоһуттан, туой буортан кыһыллан оҥоһуллубут харысхаллары ылына сатыыллар. Көстүүлээҕин, сыаналааҕын ордорон бэлэххэ-туһахха ордук барсарын бэлиэтииллэр.

# Харысхал
## Харысхалы таларга сүбэлэр

* Харысхалы талыаҥ иннинэ сырдыгы кэрэни эрэ санаа.
* Биири өйдөө харысхал арчылыыр харыстыыр күүһэ материалыттан тутулуга суох, бэйэҕиттэн тутулуктаах.
* Ылыммыт харысхалгын харыстаа, киргэ-хахха быраҕыма.
* Сорохтор этэллэр харысхалгын түөһүн иһигэр кистии сылдьыахтааххын диэн ити сымыйа, көрдөрөргүн көрдөрбөккүн бэйэҥ билэҕин.
* Дьиҥнээхтии арчыламмыт алҕаммыт харысхалы ылын. Билиҥҥи кэмҥэ сир сир ахсын маҕаһыын арааһа рынок үйэтигэр харысхалы ханнык баҕарар муннуктан хас баҕарар сыанаҕа ылыныахха сөп, ол эрэн дьиҥнээхтии арчыламмытын-арчыламматаҕын ким даҕаны туоһу биэрбэт. Өскөтүн чахчы алгыс баһын иҥэриниэххитин, арчыланыаххытын, ыраастаныаххытын баҕарар буоллахытына Өрөспүүбүлүкэҕэ биир саамай биллэр сиэр майгы киинигэр Арчы дьиэтигэр тиийиэххитин сөп, онно куруук дьоҥҥо сэргэҕэ сиэр-туом толорор күүстээх алгысчыттар бааллар. Онтон алҕаммыт харысхаллары Арчы дьиэтиттэн үөрэ-көтө ылыныаххытын сөп.
# Лебедева Жанна Карувна

Лебедева Жанна Карувна (19.04.1935—04.07.2002) — эбээн уос номоҕун чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.

# Лебедева Жанна Карувна
## Олоҕун олуктара

* 1935 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр Ленинград куоракка төрөөбүтэ.
* 1959 с. — А.И. Герцен аатынан Ленинградтааҕы государственнай педагогическай институты бүтэрбитэ, идэтэ — «учитель русского языка, литературы и нанайского языка».
* 1959—1962 сс. — Хабаровскай уонна Приморскай кыраайдар үөрэҕириилэрин тэрилтэлэригэр үлэлээбитэ.
* 1962—1964 сс. — Дьокуускай оскуолаларыгар учууталлаабыта.
* 1965—1967 сс. — Саха АССР Министрдэрин Сэбиэтин протокольно-правовой группатын редактора.
* 1968—1971 сс. — Н.Н. Миклухо-Маклай аатынан этнография Институтун аспираана.
* 1971 с. — тыл, литература уонна история Институтун старшай научнай үлэһитэ.
* 1978 с. — устуоруйа билимин хандьыдаатыгар «Архаический эпос эвенов. Историческая типология и этнокультурные связи» тиэмэҕэ диссэртээссийэтин ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1986 с. — «Фольклористика» хайысхатыгар старшай научнай үлэһит аата иҥэриллэр.
* 1988—1991 сс. — аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт ведущай научнай үлэһитэ.
* 1991—2002 сс. — гуманитарнай чинчийии Институт олоҥхоҕо салаатын старшай научнай үлэһитэ.
* 2002 сыллаахха от ыйын 4 күнүгэр өлбүтэ.
Ж.К. Лебедева 3 монография, 2 хомуурунньук, 60-н тахса научнай ыстатыйалары суруйбута.

# Лебедева Жанна Карувна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Архаический эпос эвенов» (Новосибирск, 1982).
* «Проблемы изучения ранних форм героического эпоса народностей Крайнего Севера» (Якутск, 1982).
* «Этнические памятники народов Крайнего Севера» (Новосибирск, 1982).
* сб. «Эвенский фольклор» (Якутск, 1981. — на як. яз.).
* «Эпос охотских эвенов» (Сост., автор предисловия и комментариев. Якутск, 1986).
* «Женская» культура народов Арктики» (Якутский архив. — 2004. — № 3).

# Лебедева Жанна Карувна
## Ж.К. Лебедева туһунан

* Селиванова Н. Объект изучения — язык и фольклор эвенов // Камчатская правда. — 1978. — 24 дек.
* Буркова И. Детище Великого Октября // Советский Крым. — 1980. — 8 марта.
* Берская Т. В семье вольной, новой // Советский Крым. — 1982. — 30.
* Решетникова А. Фольклорному театру народов Севера быть // Соц. Якутия. 1986. — 12 янв.
* Мочанов А. Добрый наставник // Наука в Сибири. — 1986. — 12 июня.
* Пинчук Н. Что сердцу дорого // Соц. Якутия. — 1987. — 10 янв.
* Огрызко В. Звуки языка родного. — Магадан, 1990.
* Боякова С.И. Ж.К. Лебедева. «Женская» культура народов Арктики // Якутский архив. —2004. — № 3 (14). — С. 71—72.

# Лебедева Жанна Карувна
## Дьиэ кэргэнэ

Кэргэнэ эбээн суруйааччыта уонна учуонайа Лебедев Василий Дмитриевич
# Сартаҥ

Сартаҥ нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үҥкүр. Улуус кииниттэн 362 км. соҕуруу диэкки Сартаҥ өрүскэ сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 590 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Үҥкүр - 554 уонна Сыһыы Мэйиитэ - 36 киһи.

# Сартаҥ
## Сартаҥ нэһилиэгэ төрүттэниитэ, бастакы үлэһиттэр

* 1863 сыллаахха үһүс Дьуһаал нэһилиэгин састаабыгар киллэриллибит. Онно нэhилиэккэ 200-чэкэ киhи олорбут.
* 1910 сылтан бэттэх Күүрэ нэhилиэгин кытта холбоһон Сартаҥ нэhилиэк быһыытынан ааттаммыт.
* Гражданскай сэрии кэнниттэн тэриллибит колхозтар: «Кыhыл Октябрь» - Сартаҥҥа, «Социализм суола» - Барыласка. Бу колхозтар үлэлэрэ: оттооһун, бултааһын, ындыы тардыыта, сүөһү иитиитэ . Колхозтар бырабылыанньаларын бэрэссэдээтэллэринэн талыллан үлэлээбиттэр: «Социализм суола» колхозка- Ефимов Иннокентий Платонович, «Кыhыл Октябрь» колхозка - Комелев Илья Михайлович, Комелев Герасим Михайлович.
* 1944 сыллаахха оройуонтан анал комиссия кэлэн 2 колхоз колхозтаахтарын мунньан уопсай мунньах тэрийэр.
* 1945 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ бүтэһиктээхтик Үҥкүргэ бөһүөлэк тутуутун бигэргэтэр.
* 1946 сылтан 5х6 миэтэрэлээх улахан, аныгылыы охсуу олорор дьиэлэри туппуттар. 3 кылаастаах оскуола дьиэтин акылаата түспүт. Сыһыы-Мэйиитигэр 70 улахан төбөҕө аналлаах типовой хотону туппуттар.
* 1947 сыллаахха бастакы оскуола, 4 куойкалаах балыыһа арыллыбыттар. Неустроев Николай Фёдорович - бастакы дириэктэр, Степанова Марфа Платоновна, Архипов Иван Алексеевич, Аммосов Николай Христофорович, Протопопов Иван Иннокентьевич, Вдовенко Мария Степановна, Азарова Александра Петровна, Попова Анна Романовна, Старостин Егор Григорьевич, Ничухрина Мария Павловна, Николаева Мария Васильевна – оскуола бастакы сылларын учууталлара буолаллар. Бастакы фельдшер - Слепцов Петр Гаврильевич, санитарка - Харитина Семёновна Слепцова, повар - Мария Ивановна Старостина.
* 1949 сыллаахха кулууп, 1950 сыллаахха маҕаһыын тутуллар.
* 1951 сыллаахха сана кулууп дьиэтигэр библиотека арыллар. Бастакы библиотекарь - Мэҥэ-Хаҥалас оройуонуттан Ларионов Иван Иванович култуурунай–сырдатар училищены бүтэрэн кэлэр. «Кыһыл Октябрь» уонна «Социализм суола» колхозтар холбоhон, «Калинин аатынан» бөдөҥсүйбүт колхоз тэриллэр. 1953 сылтан бэрэссэдээтэлинэн Слепцов Игнатий Васильевич ананар.
* 1955 сыллаахха маҥнайгы электростанция үлэтин саҕалыыр. Слепцов Семён Николаевич (Кучуун) маҥнайгы уоту киллэрбит бастакы дизелист.

# Сартаҥ
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
* ↑ Старостина Л.Е. Сартан нэhилиэгин олохтоохторун ахтыылара. Кулун тутар 25 кунэ 2013 сыл
# Топ Ган: Мэверик

Топ Ган: Мэверик (ааҥл. Top Gun: Maverick) — АХШ патриотическай киинэтэ, сүрүннээн Air Force рекламатыгар олоҕурар. Сүрүн оруолга — Том Круз. 2022 сыллаахха саамай кассовай киинэ.
# Аракуун

Аракуун эбэтэр Ханат (лат. Procyon), тыа кыыла, сүрүннээн Хоту Америка континеныгар тарҕаммыт кыыл. Саха Сиригэр сүрүннээн дьон дьиэтигэр иитэр көрүҥэ Илиитин сууйар Аракуун.
# .arpa

.arpa диэн булгуччу Интернет инфраструктуратыгар эрэ туттуллар үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
# Колосов тарыҥа

Колосов тарыҥа. Дьардьаан салаата Көндө баһыгар баар тарыҥ. Орулҕан сис арҕаа эниэтигэр сытар.
Уһуна 2,6 км., иэнэ 1,42 км². Муора таһымыттан 1650 - 2080 м. үрдүктээх. Географ уонна гляциолог Д.М. Колосов аатынан ааттаммыт.

# Колосов тарыҥа
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# .ht

.ht диэн Хаити үрдүк таhымнаах ил домена.
# Ыстааннаах

Ыстааннаах нэһилиэк. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уус Өлөөн.
Улуус кииниттэн 365 км. арҕаа диэкки Өлөөн өрүс төрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 53 киһи (2007 сыл).

# Ыстааннаах
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Бэстээх нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Бэстээх нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэстээх.
Улуус кииниттэн 40 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 695 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бэстээх — 1 614 уонна Чараҥ — 81 киһи.
# Николаева Изабелла Васильевна

Николаева Изабелла Васильевна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.

# Николаева Изабелла Васильевна
## Олоҕун олуктара

* 1950 сыллаахха сэтинньи 12 күнүгэр Ньурба оройуонун Ньурба бөһүөлэгэр төрөөбүт.
* 1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын драма театрын уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1974 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

# Николаева Изабелла Васильевна
## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара

* Дуняша («Тихий Дон», М. Шолохов романынан)
* Мадина, Замзагуль («Пеший Махмуд», М. Карим)
* Агафья Тихоновна («Женитьба», Н. Гоголь)
* Марена («Бэмби», Зальтен)
* Поэт кэргэнэ («Алампа, Алампа», Н. Лугинов)
* Зербинетта («Плутни Скапена», Ж. Б. Мольер)
* Агафья («Олох дьэбэрэтэ», А. Софронов)
* Марина («Кукаакы кулуба», Н. Неустроев)
* Софья («Наара Суох», И. Гоголев)
* Сабыйа Баай Хотун (олоҥхо «Кыыс Дэбилийэ»)
* Мария («Эргиллиэм хайаан да…», В. Васильев — Харысхал)
* Кормилица («Ромео уонна Джульетта», В. Шекспир)
* Агнустиас («Иччитэх дьиэ», Г. Лорка)
* Анфиса («Женитьба Бальзаминова»)
* Мамаева («Сатабыллаах саһыл саҕалаах», А. Островскай)

# Николаева Изабелла Васильевна
## Айар үлэтэ
#### Киинэҕэ оонньообут оруоллара

* «Залив счастья» (Свердловскай киностудия)
* «Дыши глубже», реж. С. Потапов
* «Кэскил», реж. Р. Дорофеев

# Николаева Изабелла Васильевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Сирин комсомолун бириэмийэтин лауреата («Сыл бастыҥ дебюта», Манчаары спектакльга Фекла оруолун иһин), (1986)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2002)
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (2005)
# Marvel Entertainment

Marvel Entertainment (Мэрвел Энтертеймент), АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, араас комикстатыра, киинэлэри, мультиктары оҥорор, Аан Дойдуга биир улахан медия империя. Fortuna 500 компоненыгар киирэр. 100% акциятын Walt Disney конгломерата бас билэр, ол иһин туспа тэрилтэ эрээри, Уолт Дисней тэрилтэтэ бас билэр курдук.
Салалтата — Нью Йорк (АХШ)
# Толоон (Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа)

Толоон — Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Толоон (Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Хадан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Мэҥэ бырайыак

Мэҥэ бырайыактар эбэтэр баараҕай бырайыактар (нууч. Мега-проекты) — маннык аатынан 2007 сылтан саҕалаан Арассыыйа илин өттүн экономикатын сайыннарар соруктаах улахан бырайыактары ааттыыллар.
# 2015 сыл

2015 сыл.

# 2015 сыл
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 7 — Парижка Charlie Hebdo сурунаал эрэдээксийэтигэр теракт буолбут, 12 киһи өлбүт, 11 бааһырбыт.

# 2015 сыл
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 27 — уруккута Арассыыйа бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлэ Борис Немцову Москубаҕа уулуссаҕа ытан өлөрбүттэр.

# 2015 сыл
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 3 — Алдан улууһун саҥа былааҕа бигэргэтиллибит.

# 2015 сыл
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 26 — Казахстааҥҥа Нурсултан Назарбаев алтыс төгүлүн быыбарга кыайбыт (97,7% куолаһы ылбыт).

# 2015 сыл
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 29 — Кытай 35 сыл тухары ыытыллыбыт "соҕотох оҕо бэлиитикэтин" түмүктүүрүн туһунан биллэрбит.

# 2015 сыл
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 1 — Арассыыйаҕа «Матч ТВ» ханаал үлэтин саҕалаабыт.
* Сэтинньи 13 — Сэтинньитээҕи террористическай атака Парижка 2015
* Сэтинньи 24 — Арассыыйа Су-24 бомбардировщигын Сиирийэ уонна Туурсуйа кыраныыссаларын үрдүгэр Туурсуйа F-16C истребителэ суулларбыт. Бу мөккүөрдээх түгэн икки дойдулар ыккардыларыгар сыһыаны улаханнык мөлтөппүтэ.

# 2015 сыл
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 6 — Венесуэлаҕа түмэн быыбарыгар оппозиция кыайбыт, XXI үйэҕэ маннык бастакы түбэлтэ.
* Ахсынньы 12 — Климат сылыйыытын хааччахтыыр сыаллаах Киото протоколун оннугар Парижтааҕы сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Сөбүлэҥ сүрүн өрүтэ - 2100 сылга диэри аан дойду климатын сылыйыытын 2°С иһигэр тутуу, ол туһугар CO₂ эмиссиятын аччатыы. Парижтааҕы сөбүлэҥҥэ дойду барыта кэриэтэ кыттыспыта.
* Ахсынньы 22
** СӨ бырабыыталыстыбата Сахалыы таба суруйуу саҥа быраабылатын бигэргэппит.
** SpaceX чааһынай космос хампаанньата Falcon 9 ракета бастакы ступенын аан бастаан сиргэ төттөрү туруору түһэрбит.

# 2015 сыл
## Өлбүттэр

* Кулун тутар 14 — Валенти́н Распу́тин (15.03.1937 төр.) — Ангара кытылыгар төрөөбүт, улааппыт нуучча суруйааччыта, публицист, түмэт диэйэтэлэ. «Дэриэбинэ прозатын» бэрэстэбиитэлэ, айымньыларыгар Сибиир көннөрү олохтоохторун олохторун, кыһалҕаларын арыйбыта.
* Олунньу 27 — Борис Немцов (1959 төр.), Арассыыйа бэлиитигэ уонна судаарыстыба диэйэтэлэ.
* Ыам ыйын 2 — Майя Плисецкая (1925 с.т.), Улахан тыйаатыр прима-балерината, ССРС народнай артыыһа.
* От ыйын 6 — Егор Акимов — ырыаһыт, ырыа айааччы, СӨ култууратын туйгуна.
* Алтынньы 22 — Четин Алтан — турок суруйааччыта, суруналыыс уонна бэлиитик. Аныгы турок тылынан суруйбут суруйааччылартан биир бастыҥнара.
# Биир тэҥник хатыланан көстүү формата

Биир тэҥник хатыланан көстүү формата (нууч. форма равномерной кратности)
Холобурдар: малаҥнаа, бырдаҥалаа, куйбаҥхалаа

# Биир тэҥник хатыланан көстүү формата
## Эбии көр

* Арыттаахтык хатыланан көстүү формата
# Северсталь

Северсталь (Severstal), Арассыыйа биир бөдөҥ тимир уһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр тэрилтэ. Череповец куораты тутан олорор.
Салалтата — Череповец.