yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Уон биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Уон биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Берлин куоракка (Германия)1936 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүттэн атырдьах ыйын 16 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 49 дойдуттан 4066 эбит. Барыта 129 кэмпилиэк мэтээл 19 спорт көрүҥэр оонньоммут. Оргкомитет Генеральнай сэкиритээрэ Карл Дим этии киллэрбитинэн аан бастаан олимпийскай уот эстафетата ыытыллыбыт. Уоту Олимпияттан сүүрүктэр факелга тутан эстафета курдук илииттэн илиигэ биэрэннэр аҕалбыттар. Мантан ыла бу олимпийскай традицияҕа кубулуйбут. Оонньуу аһыллыытын телевидениенан быьа эфииргэ кердербуттэр, онтон күрэхтэһиилэри устан Лени Рифеншталь «Олимпия» диэн документальнай киинэ таһаарбыт.
# Сииттэ

Сииттэ нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сииттэ.
Улуус кииниттэн 80 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 506 киһи (2007 сыл).

# Сииттэ
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Ү

Ү буукуба Саха алпабыытын 28-с буукубата.
Аһаҕас дорҕоону бэлиэтиир. Латыыннысса Y буукубатыырыгар майгынныыр да буоллар, булкуллуо суохтаах.

# Ү
## Бу алпабыыттарга туттуллар

| Алпабыыта | турар № | МФА |
| казаах | 28 | y |
| татаар | 26 | y |
| башкиир | 28 | y |
| кыргыыс | 23 | y |
| саха | 28 | y |
| монгоол | 23 | y |
| бурят | 23 | y |
| дунган алпабыытыгар | 26 | ü пиньиня. |

# Ү
## Компьютер системаларыгар кодировката

| Буукуба | Юникод |
| Ү | U+04AE |
| ү | U+04AF |
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Слободка

Слободка (укр. Слобідка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 419 (2011).
# Лебедкин Семен Руфович

Лебедкин Семен Руфович — хуреш тустууга РФ спордун маастара, хапсаҕайга СР спордун маастара, конул тустууга РФ спордун маастара, суруйааччы,.
# Томмазо Кампанелла

Томмазо Кампанелла (Tommaso Campanella) - италия бөлөһүөгэ, бэйээт, политическэй диэйэтэл; коммунистыы утопия ааптара.
1568 сыллаахха төрөөбүт.
Капманелла үгүс айымньылара хаайыыга суруллубута, ону кэлин үөрэнээччитэ Адами бэчээккэ таһаарбыта. Бэлиитикэҕэ, экэниэмикэҕэ көрүүлэрин Кампанелла «Civitas solis», «Questiones sull' optima republica» уонна «Philosophia realis» айымньыларыгар көрдөрөр. Айымньыларын уратыта - өйтөн ылыллыбыты олоххо баары кытта булкуйан суруйар. «Civitas solis» айымньыга ааптар ханна да суох дьоллоох олохтоох Күн куоратын ойуулуур.
1639 сыллаахха ыам ыйын 21 күнүгэр өлбүт.
# Юнона

Юно́на (лат. Iuno) — Былыргы Риимҥэ таҥара, Юпитер ойоҕо, кэргэннии буолуу, төрөөһүн, ийэ буолуу, дьахталлар таҥаралара.
Юнона гириэктэр Гера таҥараларын кытта тэҥнэнэр. Ойууларга Юнона куруук таҥастаах, сирэйэ, моонньун сорҕото уонна илиилэрэ эрэ көстөллөр. Үрдүк уҥуохтаах, түспэтийбит хамсаныылаах, уһун хойуу баттахтаах хотун-хаан дьахтар курдук ойууланар. Миифтэргэ куруук мындыр буолуу уонна ускуустуба таҥаратын Минерваны кытта сүбэлэһэр. Иккис сүбэһитэ «хараҥа» таҥара Церера.
Таҥара сүрүн бэлиэлэрэ — суорҕан, диадема, павлин уонна кэҕэ. Сииги кытта дьүөрэлииллэр. Ирида, кустук таҥарата кини чаҕара.
Кулун тутар 1 күнүгэр киниэхэ аналлаах матроналия диэн малааһын тэрийэллэрэ.
Юнона аатынан бэс ыйын (июнь) ааттаабыттар.
# Йосемит национальнай паарката

Йосемит национальнай паарката (ааҥл. Yosemite National Park), АХШ Калифорния штаатыгар баар, Сьерра-Невада хайаларынан, Йосемити-Крик өрүс хочотунан сытар. АХШ-ка бастакы харабылланар сир (1864 сылтан), 1890 сылтан национальнай паарка. Иэнэ 304 тыһ. га.
1864 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр президент Авраам Линкольн Йосемит хочотун уонна баараҕай секвойя чараҥын харыстыыр туһунан сокуоҥна илии баттаабыт. Паарка улахан аҥаара бэрт кэрэ дьүһүннээх маһынан бүрүллүбүт, хонуулардаах, күөллэрдээх уонна күрүлгэннэрдээх хайа сирдэргэ сытар. Пааркаҕа туризм сайдыбыт (4 мөл. тахсча киһи сыл ахсын сылдьар). Пааркаҕа инньэлээх мастар, тыһыынча сыллаах баараҕай дендрон секвойята үүнэллэр. 80-ча көрүҥ кыыл үөскүүр.
# Хабдьы

Хабдьы эбэтэр куруппааскы, хабыйахаан (лат. Lagopus lagopus) — биир сиргэ олохтоох көтөр. Туундараҕа да тайҕаҕа да үөскүүр. Туундараҕа үөскүүр туспа көрүҥ баар — хаккырыал (эбэтэр таас хабыдьыта, хара дьабадьы).
Атын кууруссаҕа майгынныр көтөрдөртөн уратыта — кыһын сайын түүтүн өҥүн уларытыыта буолар. Кыһын мап-маҥан кутуругун төбөтө эрэ харалаах буолар. Атыыра сылга түөртэ, тыһыта - үстэ түүлүүр.
Үөрүнэн сылдьар, саас эрэ, сымыыттыыр кэмигэр иккилии буолан хайдыһаллар. Сиргэ сылдьан аһыыр, элбэхтик көппөт. Иссэр кэмигэр атыыра уйаланар сирин дьорҕооттук көмүскүүр, кэрийэ көтө сылдьар. Бу кэмҥэ кини элбэх саҥалаах, айдааннаах. Хабдьы Саха сиригэр бултанар.

# Хабдьы
## Уос номоҕуттан

Бэрт былыр хабыйахаан, син атын көтөрдөр курдук, соҕуруу дойдуга баран кыстыыра эбитэ үһү. Ол гынан баран көтөрүнэн мөлтөх буолан, ити баран түһэр, ол баран сынньанар буолан, доҕор көтөрдөрүн айаннарын бытаардар. Ону абааһы көрөн, кинини биир күһүн соҕуруу илдьэ барбатахтар. Хабыйахаан кыс-тыы хаалбыт. Сааһыгар көтөрдөр кэлэн көрбүттэрэ, хата, хабыйахааннара түүтэ-өҥө тупсубут, тыс этэрбэс кэппит, мэктиэтигэр хараҕа кытарыар диэри уойбут-топпут. Доҕотторун көрсөн баран эппит:
Хап, хап, хаап! Хата, эһиги миигин Хаалларан барбыккыт да, Хата мин ханаччы уойдум буолбаат!
Онтон ыла хабыйахаан куруук бу дойдуга кыстыыр буолбут.
# Егоров Егор Терентьевич

Егоров Егор Терентьевич — РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Хоро нэһилиэгин Ытык киһитэ, Кэбээйи улууһун Танара уонна Мастаах орто оскуолаларын ытык выпускнига, «Саха-Азия оҕолоро» пуонда стипендиата.
Кэбээйи оройуонун Мукучу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Элбэх сыл Үөһээ Бүлүү улууһун Далыр, Хоро орто оскуолаларыгар учууталлаабыта уонна дириэктэрдээбитэ.

# Егоров Егор Терентьевич
## Наҕараадалара уонна сыбаанньалара

* Отличник Просвещения РСФСР (25.12.1983);
* Отличник Гражданской обороны СССР (08.05.1985);
* Юбилейная медаль «За доблестный труд в ознаменование 100-летия В.И. Ленина» (10.04.1970);
* Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» (06.06.1995);
* Медаль «50 лет ВЛКСМ» (1968);
* Медаль «80 лет ВЛКСМ» (14.10.1998);
* Медаль «90 лет ВЛКСМ» (2008);
* Медаль «Ветеран труда» (05.02.1991);
* Медаль «40 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» (12.04.1985);
* Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» (05.10.1996);
* Медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» (05.03.2005);
* Юбилейная медаль «65лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» (11.02.2010);
* Юбилейная медаль «65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» (март, 2010);
* «Заслуженный учитель школ Российской Федерации» (Указ Президента России от 05.10.1992).

# Егоров Егор Терентьевич
## Үлэтэ

* 10.1954-08.1955 – заведующий сельской библиотекой II Лючинского наслега Кобяйского района;
* 08.1955-06.1959 – студент ЯГУ;
* 08.1959-11.1959 – учитель Хампинской средней школы Вилюйского района;
* 11.1959-10.1961 – II секретарь РК ВЛКСМ Вилюйского района;
* 10.1961-01.1963 – I секретарь РК ВЛКСМ Вилюйского района;
* 01.1963-08.1964 – заведующий школьным отделом ОК ВЛКСМ, г. Якутск;
* 08.1964-09.1968 – директор Далырской средней школы Верхневилюйского района;
* 09.1968-08.1972 – завуч Далырской средней школы Верхневилюйского района;
* 08.1972-05.1973 – директор Хоринской средней школы Верхневилюйского района;
* 05.1973-10.1975 – секретарь парткома совхоза «Верхневилюйский»;
* 10.1975-12.1977 – инструктор РК КПСС Верхневилюйского района;
* 12.1977-08.1980 – директор Хоринской средней школы Верхневилюйского района;
* 08.1980-06.1982 – завуч Хоринской средней школы Верхневилюйского района;
* 06.1982-12.1986 – Председатель исполкома Хоринского сельсовета Верхневилюйского района;
* 01.1987-02.1988 – учитель русского языка и литературы Хоринской средней школы Верхневилюйского района;
* 02.1988-04.1990 – организатор внеклассной и внешкольной работы Хоринской средней школы Верхневилюйского района;
* 04.1990-12.1995 – директор Хоринской средней школы Верхневилюйского района;
# Pootle

Pootle диэн көмпүүтэр бырагырааммаларын тас көстүүтүн араас тылларга тылбаастыыр интэриниэт-тэрил. Python тылынан суруллубут көҥүл-босхо туттуллар бырагыраамма, аан бастаан Translate.org.za 2004 сыллаахха таһаарбыта. Ону таһынан бырагыраамманы тупсарыыга WordForge уонна Тылбаас Африкатааҕы ситимэ кыттыбыттара. Билигин Translate.org.za оҥоһуллар.
Pootle көҥүл тылбаасчыттарга аналлаах, ол эрэн атын да соруктаах туттуллуон сөп. Холобур, бу технологияны туһанан Mozilla Firefox уонна LibreOffice интерфейстара тылбаастанар. Тылбаас он-лайн ыытыллар буолан тылбаасчыттар тугу тылбаастаабыттара тута көстөн иһэр, онон биир үлэни алҕас хос-хос оҥорор сатаммат. Тылбаас хас да барыла баар буоллаҕына, ханнык баҕарар тылбаасчыт бэйэтин барылын этии быһыытынан киллэриэн сөп.

# Pootle
## Устуоруйата

Pootle бырагыраамманы аан бастаан Дэвид Фрейзер Translate.org.za тэрилтэҕэ үлэлии сылдьан оҥорбута. Бастакы релииһэ 2004 сыл ахсынньытыгар тахсыбыта.
Pootle диэн тыл «PO технологияҕа олоҕурар онлайн тылбаас уонна олохсутуу движога» диэнтэн кылгатыы (PO-based Online Translation / Localization Engine), ону тэҥэ BBC оҕолорго аналлаах Flumps бырагыраамматын бэлиэтэ.
# 1492

1492 сыл.

# 1492
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 30 — Испания Христофор Колумб чинчийиилэрин саҕалыырыгар үлэх оҥорбут. Далай адмираалынан уонна ханнык баҕарар булбут сирин күбэринээтэринэн анаммыт.

# 1492
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 3 — Христофор Колумб үс хараабыла «Санта-Мария», «Пинта» уонна «Нинья» Испания Андалусиятыттан бастакы айаннарыгар туруммуттар.

# 1492
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 12 — Христофор Колумб бастакы эспэдииссийэтэ Багама арыыларыттан биирдэстэригэр Сан-Сальвадорга тиийбит. Түүн икки чааска матрос Родриго де Триана «Пинта» каравеллаттан сири көрбүт. Бу түгэн "Американы арыйыы" официальнай дататынан ааҕыллар.

# 1492
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 6 — Христофор Колумб бастакы эспэдииссийэтэ Куубаны булбут, Япония дии санаабыт, онтон Кастилияҕа майгыннааппыт уонна Эспаньола диэн ааттаабыт.
* Ахсынньы 25 — Эспаньола арыыга Колумб Америкаҕа испанецтар аан бастакы сэлиэнньэлэрин Ла-Навидады олохтообут.
# Өрөспүүбүлүкэ

Өрөспүүбүлүкэ (сэбиэскэй кэм саҕана республика диэн барыл туттуллар этэ, лат. res publica - "дьон тэрилэ") судаарыстыбаны салайар дьаhалта көрүҥэ. Өрөспүүбүлүкэни чопчу болдьоххо дьон-сэргэ талбыт уорганнара (бэрэсидьиэн, ил түмэн, сууттар) салайаллар.
# 1695

1695 сыл.

# 1695
## Туох буолбута

* Тохсунньу 27 — Ахмед II өлбүтүн кэннэ Мустафа II Осмаан импиэрийэтин султаана уонна ислам халиба буолбут. Мустафа ыраахтааҕылыырыттан 1703 сыллаахха батыммыта.
# Каратаев Василий Осипович

Каратаев Василий Осипович (1926—1980) — олоҥхоһут

# Каратаев Василий Осипович
## Олоҕун олуктара

1926 сыллаахха Бүлүү улууһун Бороҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Оҕо эрдэҕиттэн биир дойдулаах олоҥхоһуттары сэҥээрэн истэрэ. Кинилэри үтүктэн бэйэтэ биллэр олоҥхоһут буолан улааппыта.
Сэрии сылларыгар идэтийбит булчут этэ. Ол сылдьан Саҥыйах Сэмэн Сэмэнэбис диэн Бүлүү эбэҥкитин кытта билсибитэ. Олоҥхоһут быһыытынан сайдыытыгар кини улахан суолталаах этэ.
Армияҕа сулууспалаан баран тутааччынан үлэлиир, уус-уран самодеятельность кыттааччы этэ.
1982 сыллаахха магнитофоҥҥа «Оҕо тулаайах», «Эрбэхтэй Бэргэн» уонна «Модун Эр Соҕотох» диэн олоҥхолору суруйар.
# PlayStation 3

Sony PlayStation 3 (дьоп. プレイステーション 3, Сони Плэйстэйшн 3), Sony аттырбыт оонньуу приставка буолар. Конкурена — Xbox 360.
# Ырыаһыт чаччыгыныар

Ырыаһыт чаччыгыныар (нууч. Певчий дрозд, лат. Turdus philomelos) — Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр өрүөстээх чаччыгыныарга майгынныыр кыра чаччыгыныар.
Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр үөскүүр. Ареаала Өлүөнэ өрүс тардыытынан Өлүөхүмэ куоракка дылы тиийэр. Сэдэхтик көстөр көрүҥ.

# Ырыаһыт чаччыгыныар
## Өссө маны көр

* Сир чаччыгыныардарын ууһа
** Хара чаччыгыныар
** Эриэн чаччыгыныар
* Чаччыгыныардар уустара
** Чаччыгыныар
** Бороҥ чаччыгыныар
** Кугас моойдоох чаччыгыныар
** Кугас чаччыгыныар
** Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
** Кубалаҥ чаччыгыныар
** Өрүөстээх чаччыгыныар
* Кыра чаччыгыныардар уустара
** Кыра чачччыгыныар
# Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ

Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ (нууч. Семейство Длиннохвостые синицы, лат. Aegithalidae) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэлэ баар: Уһун кутуруктаах чычып-чааптар уустара.

# Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Далланыҥылар кэргэннэрэ
* Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
* Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
* Свиристелевые
* Оляпковые
* Крапивниковые
* Завирушковые
* Славковые
* Мухоловки
* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
* Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
* Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
* Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Чооруостуҥулар кэргэннэрэ
# Михайлов Николай Евтроньевич

Михайлов Николай Евтронтьевич (1933-2002) — аатырбыт сылгыһыт, Мэҥэдьэк сылгыта туспа боруода буоларыгар кылаатын киллэрбит киһи.
1933 сыллаахха Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгэр холкуостаахтар кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Аҕата эрдэ өлөн Маалыкай начальнай оскуолатын үһүс кылааһын бүтэрээт «Асхар» холкуоска сүөһү көрүүтүгэр үлэлээн барбыта.
Кэлин 1951 сылтан 1972 сылга диэри Степан Васильев аатынан «Передовой отряд» холкуоска, онтон сопхуоска сүүрбэттэн тахса сыл устатыгар сылгыһытынан, салгыы ынах ферматыгар бостуугунан үлэлээн 1997 сыллаахха пенсияҕа тахсыбыта. Ордук тахсыылаахтык Николай Евтроньевич Степан Васильев аатынан сопхуоска, кэлин сылгы собуота буолбутун кэннэ үлэлээбитэ. Хаһаайыстыба биир тутаах үлэһитэ буолан бронь оҥоһуллан армияҕа ыҥырыллыбатаҕа.
Кини Степан Васильев совхоз, онтон сылгы собуотун аатырбыт сылгыһыттар А.Тыасытов, С.Афанасьев, А.Егоров, С.Петров звеноларыгар үлэлэспитэ. Сылгыны көрүүгэ-истиигэ сылын аайы үрдүк көрдөрүүлэри ситиһэрэ. Ол курдук VIII-IX пятилетка сылларыгар киниэһэ сыһыарыллыбыт сылгылыраны 100% тыыннаахтыы иитэн, кулун деловой тахсыытын 90-95%-ҥа тиэрдибитэ. Маны кини сылгыны табатык мэччитэн, сөптөөх аһылыгынан хааччыйан, көрө сылдьан сылгы ырыгыннаары гыннаҕына эбии аһатан, биэ төрүүрүгэр анал далларга хаайан, дьуһуурустуба олохтоон саҥа төрүөҕү энчирэппэккэ үрдүк көрдөрүүнү ситиһэрэ. Ити барыта звено, биригээдэ былаанын, эбэһээтэлистибэтин аһара толорор кыаҕын үөскэтэрэ.
Н.Е.Михайлов коммунистическай үлэ ударнига, сүөһү иитиитигэр иккис кылаастаах маастар буолбута, 1968 сыллаахха ССРС норуотун хаһаайыстыбатын ситиһиилэрин быыстапкатын кыттыылааҕа буолбута.
Степан Васильев аатынан совхоз, онтон конезавод сылгыта Мэгэдьэк боруода сылгыта буолуутугар сыралаах үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта: «Аҕа дойду улуу сэриитин 1941-1945 сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» мэтээллэринэн, ССРС НХСБ (ДДНХ) боруонса мэтээлинэн, САССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотатынан, Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын I степеннээх дипломунан наҕараадаламмыта. Сылгыны иитиигэ үтүөлэрин учуоттаан Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 1964 сыл муус устар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан Н.Е.Михайловка «Саха АССР үтүөлээх сылгыһыта» бочуоттаах аат иҥэриллибитэ.
Н.Е.Михайлов 2002 сыл тохсунньу 17 күнүгэр 69 сааһыгар сылдьан өлбүтэ.
# Коралл байҕала

Коралл байҕала — Чуумпу океан байҕала, Аустралия, Саҥа Гуинея уонна Саҥа Каледония ыккардынан сытар.
Иэнэ 4068 тыһ. км². Дьириҥэ 9174 м. тиийэр. Коралл үөскэппит арыылар: Уиллис, Трегросс, Бамптон, Честерфилд уонна рифтар. Ордук биллибит риф Улахан хаххалыыр риф, аан дойдуга ордук улахан.
1969 сылтан Аустралияҕа бас бэринэр.
Арыыларга ким да олорбот, Уиллис арыыга метеорология станцията баар.
1942 сыллаахха манна Дьоппуон уонна союзниктар муора күүстэрин ыккардынан улахан кыргыһыы буолбута.
Сүрүн прттар Кэрнс, Порт-Морсби, Нумеа.
# Федоров Павел Алексеевич

Федоров Павел Алексеевич — биллиилээх Ньурба тырахтарыыһа, Бочуот знаага, Үлэ кыһыл знамята уонна Ленин уордьаннар кавалердара.
1916 сыл сэтинньитигэр Саха уобалаһын Бүлүү уокуругар, Марха улууһун III Бордоҥ нэһилиэгэр (билигин Күндээдэ) төрөөбүт. Саха. Член КПСС с 1939 г. Образование: начальное. Окончил 3-й класс с. Ньимискэннээх, в 1932—1933 гг. учился на курсах трактористов в п. Нюрба, в 1948 г. окончил годичные курсы по повышению квалификации директоров МТС при Иркутском сельскохозяйственном институте, г. Иркутск, в 1954 г. окончил девятимесячные курсы при двухгодичный партийной школе Якутского Обкома ВКП(б) приема 1935 г., ряд лет являлся членом Ленинского районного комитета партии, избирался депутатом Чаппандийского наслежного совета депутатов трудящихся VII, VIII, IX,X,XI,XII,XIII,XIV,XV,XVI созывов.

# Федоров Павел Алексеевич
## Наҕараадалара

1938 — Знак Верховного Совета ЯАССР «15 лет ЯАССР» за перевыполнение плана и высокие показатели работы комсомольско-молодежной тракторной бригады МТС.
1940 — Малая серебряная медаль главного Комитета Всесоюзный сельскохозяйственный выставки за лучшие образцы работы в сельском хозяйстве.
1942 — Знак Наркомзем Союза СССР «Отличник социалистического сельского хозяйства» за образцовую работу тракторной бригады.
1946 — Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.».
1947 — Орден «Знак Почета» за особые заслуги в развитии сельского хозяйства.
1957 — Почетная Грамота Президиума Верховного Совета Якутской АССР.
1966 — Орден Трудового Красного Знамени за достижения в развитии животноводства и повышение заготовки мяса, молока и других сельскохозяйственных продукций.
1970 — Юбилейная медаль «За доблестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина».
1972 — Нагрудный знак «50 лет Якутской АССР».
1973 — Знак «Победитель социалистического соревнования 1973 года».
1975 — Орден Ленина за высокие достижения в социалистическом соревновании, за вклад в обработке земли, успехи в производстве продукций сельского хозяйства.
1975 — Юбилейная медаль «30 лет Победы в Великой Отечественной Войне 1941—1945 гг.».
1975 — Медаль «Ветеран труда».
# Ньара

Ньара өрүс. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 331 км., тардыытын иэнэ 24500 км². Баһа уонна сүүрээнэ Ньара хаптал хайалаах сиргэ бааллар.
70 км² уопсай иэннээх 57 тарыҥ уонна 1000 күөл баар. Төрдүттэн 65 км. сиргэ уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 119 м³.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара хаҥастан Худьах (108 км.), уҥаттан Андыгычаан (113 км.), Аартык (141 км.).

# Ньара
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Отто фон Бисмарк

Принц Отто Эдуард Леопольд фон Бисмарк Шөнхаузен Лавенбург Граафа (1815 сыл муус устар 1 күнэ — 1898 сыл от ыйын 30 күнэ) диэн Европа XIX үйэҕэ политига. Пруссия премьер-миниистир 1862 сыллаахтан 1890 сыллаахха дылы Германия араас сирдэрин холбуурга уонна 1871 сыллахха Германия Империятын олохтуурга эппиэттээх этэ. Саҥа Империя бастакы консула буолбута.
Бисмарк олус консервативнай этэ уонна монархиялары кытары улахан сибээстээх этэ. Демократияны өйөөбөт этэ. Биир ордук улахан сыалынан Пруссияны күүстээх дойду оҥоруон баҕарара, уонна ону Германияны холбообутун ситиспитэ. Социалисттар хамсааһыннарын тохтотуон уонна Католик Таҥара дьиэтин былааһын кыччатыан баҕарара. Социализм хамсааһынын тохтоторго үлэһит дьону дьоллоох оҥоруохтааҕа, ол иһин социальнай реформалары саҕалаабыта, ол курдук уопсастыба доруобуйатын уонна страховканы, кырдьаҕас дьоҥҥо пенсияны киллэрбитэ.
# Саха Сиригэр 2021 сыллаахха тыа баһаардара

Саха Сиригэр тыа баһаара 2021 сыллаахха (ааҥл. forest fires in Yakutia in 2021), 82 сыл устата буолбатах улахан баһаардар, сүрүннээн 496 араас кыра уонна улахан тыа баһаардара, Саха Сирин тыатын уматан бүтэрэн эрэллэр. Сүрүн баһаар Горнай уонна Кэбээйи улуустарын сис тыаларыгар буолар.
Баһаар буруота бэс ыйыттан от ыйыгар дылы Дьокуускайга, Мэҥэ Хаҥаласка уонна да атын улуустарга тарҕаналлар, сүрүннээн 200 тахса нэһилиэктэри таарыйар. Дьон буруонан тыынан сүрэхтэрэ ишемическай ыарыынан ыалдьар, тыҥалара эмиэ бүттэ (искэн ыарыы буолуон сөп тыҥа).
Сүрүн биричиинэлэрин буолаллар:
* Климат уларыйыыта (глобальнай сылыйыы)
* Коррупция үөһээҥҥи былааска.
* Соруйан уоттааһын
* Авиалесохрана уонна лесничества кыра хамнастарыттан
Сиһилии тыа умайыыта.
# Корнилов Анатолий Алексеевич

Корнилов Анатолий Алексеевич — сахалыы тыллаах маннайгы психиатр, Кемерово медакадемиятыгар профессордаабыта.
# Хотугулуу-Арҕаа экономика оройуона

Арассыыйа экономикатын Хотугулуу-Арҕаа оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 5 федерация субъектарыттан турар:
* Ленинград уобалаһа
* Новгород уобалаһа
* Псков уобалаһа
* Калининград уобалаһа
* Санкт-Петербург (оройуон киинэ).
# Гранаата

Гранаата диэн түргэнник эстэр сэрии сэбэ. Сүрүннээн киhини табарга аналлаах. Элбэх дьон мустан долгуйуутун ыhар анал гаас гранааталара бааллар.
# ArcelorMittal

ArcelorMittal N.V., ArcelorMittal for Special Agent Oso уонна ArcelorMittal for Henry Hugglemonster (Арселор Митталь), Недерланд конгломерата, Аан Дойду 43% тимирин бас билээччи 63 тэрилтэ уонна 100 STMicroelectronics тэрилтэ нөҥүө 164 омук сиригэр тэрилтэ уонна 225 STMicroelectronics омук сиригэр.
Салалтата — Амстердам.
Улахан активын тутааччылар Арселор Митталь бизнес эйгэтин:
1. Арселор Митталь бэйэтэ - 23%
2. Mitsui Group - 36% (иннэ эбии Sumitomo Metal Industries нөҥүө Япония планета 70% тимирин тутар курдук буолар).
3. BlackRock - 10%
4. The Vanguard Group -10%
5. Быһа холоон - 10% акцията көҥүл эргийэр.
Арселор Митталь Fortuna 500 холбонор.
# Дьүүл

Дьүүл диэн төрүн мөккүөрдэрин быһаарар уонна дьүүллэбили бигэргэтэр кыахтаах (авторитеттаах) дьаһалта института. Дьүүлгэ бэриллэр кыах юрисдикция дэнэр. Дьүүл төрүн дьаһабылын тутуһуохтаах. Дьүүл дьүүллэһээччилэр иһиктэрин төрүн үс салаатыгар көрөр: куомун төрүнэ, буруй төрүнэ (кылмыс төрүнэ), салалта төрүнэ. Дьүүллэһиигэ аччаабыта үс өрүт баар буолуохтаах: ирдээччи (āctor), хоруйдааччы (reus), дьүүллүүр биилик (jūdex). Ирдээччи ылбыт эчэйиитин хоромньутун туһунан үҥсэр, хоруйдааччы бу үҥсүүгэ хоруйдуур, дьүүллүүр биилик (дьүүл органнара) баар чахчылар кырдьыктарын тургутар, сөптөөх дьаһаҕы талан быһаарар. Ирдээччи өттүттэн прокурор буруйдуур, хоруйдааччыны адвокат көмүскүүр. Дьүүл уурааҕын дьүүлдьүт биллэрэр. Дьүүлдьүт биир киһи, коллегия эбэтэр жюри буолуон сөп.

# Дьүүл
## Дьүүл көрүҥнэрэ

* Салалта дьүүлэ
* Байҕал дьүүлэ
* Аппеляция дьүүлэ
* Конституция дьүүлэ
* Кассация дьүүлэ
* Сэрии дьүүлэ
* Сыаркап дьүүлэ
* Иллэрдээҕи дьүүл
* Оҕо дьүүлэ
* Үрдүкү дьүүл
# Гипоталамус

Гипотала́мус (лат. hypothalamus, греч. ὑπό — «аннынааҕы» уонна θάλαμος — «хос, камера, таламус») — мэйии ортотугар баар кыра уобалас, элбэх килиэккэлэр бөлөхтөрүттэн турар (отуттан тахса), мэйии гормоннары оҥорон таһаарыытын, организм гомеостаһын хонтуруоллуур. Гипоталамус ньиэрбэлэринэн киин ньиэрбэ тиһигин салааларын барыларын кытта ситимнээх, ол иһигэр мэйии хатырыгын, гиппокампы, миндалинаны, мэйиичээни, мэйии сүнньүн уонна сис мэйиитин кытта. Гипофиһы кытта гипоталамус гипоталамус-гипофиз тиһигэ диэҥҥэ киирсэр, онно гипоталамус гипофиз гормоннары оҥоруутун салайар уонна ньиэрбэ уонна эндокрин тиһиктэр ыккардыларыгар сүрүн холбооччу быһыытынан буолар. Кини гормоннары уонна нейропептидтары оҥорон таһаарар уонна аччыктыыр, утатар баҕаны, терморегуляцияны, таҕылы, утуйууну уонна уһуктууну (циркада тэтимин) салайар. Кэлиҥҥи чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн гипоталамус мэйии үрдүкү үлэтин эмиэ салайар, холобур, долоҕойу уонна уйулҕа туругун, онон киһи быһыыта-майгыта ситиитигэр-хотуутугар кыттар.
# Булуҥ нэһилиэгэ (Булуҥ улууһа)

Булуҥ нэһилиэгэ — Булуҥ улууһун нэһилиэгэ. Нэһилиэк киинэ — Күһүүр.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1421 киһи (2007 сыл). Тиксииттэн 150 км. сиргэ Өлүөнэ кытылыгар турар. Олохтоохтор дьарыктара таба иитиитэ уонна балыктааһын. уруккута Тиксии төрүттэнэ илигинэн улуус киинэ этэ. Транспорт сайын ууннан, кыһын массыына.

# Булуҥ нэһилиэгэ (Булуҥ улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1971 сыл от ыйын 17 күнүгэр төрөөбүтэ Саина, дьиҥ аата Екатерина Саввинова - саха ырыаһыта.

# Булуҥ нэһилиэгэ (Булуҥ улууһа)
## Устуоруйаттан

* 1918 сыллаахха 17 красноармеец гражданскай сэриигэ кыргыһыыга өлбүтэ.

# Булуҥ нэһилиэгэ (Булуҥ улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Республика Саха (Якутия), Административно-территориальное устройство. 2007 г.