yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар Политичэскэй куотааһын

Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар Политичэскэй куотааһын (Asylum in the United States) - АХШ кэнники сылларга (урут даҕаны) иммиграцияттан үөскээбит дойду буолар, ол туга билигин да бара турар, тохтообот. Сыл аайы Америка 1 мөллүйүөн курдук араас омуга араас атын омук дойдулартан ылар, бэйэтигэр иитэ ылар. Олохсуйа кэлээччилэр араас биричиинэнэн кэлэллэр, олортон биир аныгы үйэҕэ актуальнай буолан эрэр (Арассыыйа уонна атын дьадаҥы дойдуларга эрэ...) Политичэскэй куотааһын. Америка бастакы политическэй миграннары Иккис аан дойду сэриитин саҕана ылбыта, 31 мөллүйүөн курдук. Онтон Бэтнээм сэриитин саҕана. Кэнники тымныы сэрии саҕана олохсуйа кэлбиттэрэ. Билигин Арассыыйаҕа Путин диктатура оҥорон иһэрин билэн, гражданнар АХШ диэки куотар буолан эрэллэр. Арассыыйа аан дойдуга үһүс миэстэни ылла (Ирак уонна Сомали кэнниттэн) бэйэтин дойдутуттан атын барыан баҕалаахтартан. Сыл аайы Арассыыйаттан 386 тыһ олохтооҕо атын омук дойдуларыгар куоталлар, ол өссө 1 мөллүйүөн курдук таах араас биричиинэттэн өлөллөрүн аахпакка аата. Билигин АХШ дойдутугар кытайдар бастакы миэстэни ылаллар, олохсуйа кэлэллэринэн, сылын аайы 400 тыһ курдук.

# Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар Политичэскэй куотааһын
## Таблица

Recent actual, projected and proposed refugee admissions :
| Region | FY 2004 actual arrivals | FY 2005 projected arrivals | FY 2006 actual arrivals | FY 2007 projected arrivals | FY 2008 proposed ceiling | FY 2009 proposed ceiling |
| Africa | 29,125 | 20,000 | 18,182 | 16,500 | 16,000 | 12,000 |
| East Asia | 8,079 | 12,000 | 5,659 | 16,200 | 20,000 | 19,000 |
| Europe and Central Asia | 9,254 | 14,250 | 10,455 | 5,500 | 3,000 | 2,500 |
| Latin America/Caribbean | 3,556 | 6,500 | 3,256 | 3,000 | 3,000 | 4,500 |
| Near East/South Asia | 2,854 | 2,750 | 3,725 | 8,800 | 28,000 | 37,000 |
| Unallocated reserve | - | 0 | - | 11,500 | - | 5,000 |
| Total | 52,828 | 54,000 | 41,277 | 50,000 | 80,000 | 80,000 |

# Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар Политичэскэй куотааһын
## Өссө маны көр

* political asylum
* Permanent Resident
* Иммиграция
* От күөх каарта
* Халлаан күөх каарта
* Бипатрид
# Ефимов Никодим Николаевич

Ефимов Никодим Николаевич (15.11.1928—1992) — физико-математическай билим доктора, профессор.

# Ефимов Никодим Николаевич
## Олоҕун олуктара

* 1928 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр Саха АССР Абый оройуонугар төрөөбүт.
* 1945—1949 сс. — Дьокуускайдааҕы педагогическай институт физмат факультетын студена.
* 1949—1952 сс. — Абый оройуонун Дружина орто оскуолатыгар физика уонна математика учуутала, завуч.
* 1952—1956 сс. — ССРС НА Саха Сиринээҕи филиалын физика проблематын лабораториятын лаборана (1962 сылтан — космофизическэй чинчийиилэр уонна аэрономия Института).
* 1962—1992 сс. — Институтка бастакы учуонай секретарь, комплексная экспедиция начальнига, лаборатория сэбиэдиссэйэ, Институт директорын солбуйааччыта.
* 1967 с. — физико-математическай билимнэр кандидаттарыгар «Временные вариации широких атмосферных ливней космических лучей» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1985 с. — физико-математическай билимнэр доктордарыгар «Широкие атмосферные ливни от космических лучей» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1988 с. — «Физика атомного ядра и космических лучей» идэҕэ профессор аата иҥэриллибит.

# Ефимов Никодим Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Ленин бириэмийэтин лауреата (1982)
* ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ (1982)
* Саха АССР билимин үтүөлээх деятелэ
* «Бочуот Знага» уордьан
* Абый улууһун Ытык олохтооҕо

# Ефимов Никодим Николаевич
## Аатын үйэтитии

* ШАЛ билим полигонун коллектива күүстээх атмосфернай ардахха «Никодим Ефимов» аатын биэрбит (1992)
* Н. Н. Ефимов аата Абый улууһун Үрүҥ Хайа гимназиятыгар иҥэриллибит (2003)
# Бойбуур

Бойбуур

# Бойбуур
## Тыл суолтата

Бойбуур
# Нам нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Нам нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хомустаах.
Улуус кииниттэн 15 км илин диэкки.
Нэһилэнньэтин ахсаана 1 273 киһи (2007 сыл).

# Нам нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Егоров Андрей Николаевич (Бурҕаа) (1892 с. төр.) — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Саха АССР бастакы ыҥырыылаах Үрдүкү Советын депутата.
    Кардашевскай Руф Иванович (1901 с. төр.) — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын тэрийсибит киһи.
    Докторов Алексей Игнатьевич (1902—1962) — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
    Романов Никон Семенович (19.01.1908—09.10.1941) — история билимин кандидата.
    Габышев Николай Алексеевич (10.04.1922—08.12.1991) — саха сэбиэскэй кэминээҕи суруйааччыта, кэпсээнньит, драматург, тылбаасчыт.
    Докторов Петр Иванович (1922 с. от ыйын 3 к. төр.) — экономика билимин кандидата, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ.

# Нам нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэккэ сыһыаннаах дьоннор

    1975—1992 сс. Наумов Дмитрий Федосеевич, суруйааччы, Ил Түмэн депутата, уруккута Амма улууһун кулубата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, учуонай-зоотехник олоро уонна үлэлии сылдьыбыт.
# Юлия Щербакова

Юлия Андреевна Щербакова (Кулун тутар 3, 1994, Сангаар) - Арассыыйа ырыаһыта. Кини Саха сирин биир биллэр ырыаһыта буолар.
# Атасевер Вильдан

Вильда́н Атасеве́р (туур. Vildan Atasever, 1981 сыллаахха от ыйын 26 күнүгэр төрөөбүт, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Бурса куорат) — турок омугун биир саамай биллэр киинэ уонна тэлэбиидэнньэ артыыһа.

# Атасевер Вильдан
## Биографията

Вильдан Атасевер 1981 сыллаахха от ыйын 26 күнүгэр Турция Бурса куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Кини дьиэ кэргэнигэр бэһис оҕонон төрөөбүт. Вильдан Атасевер орто үөрэҕи Стамбул куоракка ылбыта. 13 сааһыгар сылдьан Вильдан «Победители театра» диэн тыйаатыры таптааччылар бөлөхтөрүгэр чилиэн быһыытынан киирбитэ.
Вильдан Атасевер киинэҕэ аан бастыкытын 2001 сыллаахтан саҕалаан уһуллан барбыта. 2005 сыллаахха кини «Две девушки» диэн элбэх сиэрийэлээх драма киинэтигэр уһуллубутун иһин Турция киинэ эйгэтигэр биир саамай улахан бириэмийэтин -- «Золотой апельсин» бириэмийэни ылар чиэскэ тиксибитэ. Онтон салгыы 2006 сылаахха «Судьба» диэн эмиэ турок сэрийээлигэр Угур оруолун толорбутун иһин — Анкара куоракка ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээлин анал, биир саамай улахан бирииһин хаһаайката буолбута. 2016 сыллаахха кулун тутар ыйга Вильдан Хюмашах Султан оруолун ылбыта. Хюмашах Султан диэн III Мурада уонна Сафие Султан саамай тапталлаах кыыстара. Бу уобарас «Великолепный век: Кёсем Султан» сэрийээр биир биллэр уонна сүрүн уобараһа буолар. Ону таһынан Вильдан реклама роликтарыгар элбэхтик уһуллар.

# Атасевер Вильдан
## Тус олоҕо

2001 сыллаахтан 2007 сыллаахха диэри Вильдан ТайланКылынче диэн эмиэ биллэр артыыһы кытта ыал буолан олоро сылдьыбыта. Ол эрээри олоҕо уһаабатаөа. Арахсыбыта.
2010 сылаахха Вильдан иккиһин Исмаил Хаджиоглу диэн эмиэ артыыс киһиэхэ эргэ барбыта;
Ол гынан баран олохторо эми уһаабатаҕа. 2015 сыллаахха тохсунньу 21 күнүгэр суутунан арахсыбыттара.
28. 04. 2019 сыллаахха Вильдан үһүс төгүлүн төхтөрүйэн Эркан Акдемирга ойох тахсыбыта. билигин бииргэ олороллор.
# Сидоров Борис Игнатьевич

Сидоров Борис Игнатьевич (1946—2017) — Саха судаарыстыбаннай университетыгар үлэлээбит биолог учуонай, биология билимин хандьыдаата, Билимҥэ, тиэхиньикэҕэ уонна үөрэхтээһиҥҥэ СӨ Илин бириэмийэтин лауреата (2006).
1946 сыллаахха олунньу 5 күнүгэр төрөөбүт. 2017 сыллаахха балаҕан ыйын 27 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

# Сидоров Борис Игнатьевич
### Библиография

* «Зимующие птицы Якутии» (Якутск: Литограф, 1996), үөрэх босуобуйата
* «Знаете ли Вы птиц Якутии?» (Якутск: издательство «Бичик», 1999), справочник-определитель
* «Знаете ли Вы млекопитающих Якутии?» (Якутск: издательство «Бичик», 2002), справочник-определитель
* «Пресноводные рыбы. Земноводные и пресмыкающиеся Якутии» Якутск: издательство «Бичик», (2004), справочник-определитель
# Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Хоптоҕо нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дириҥ.
Улуус кииниттэн 25 км соҕуруу диэкки сытар. Мэлдьи сырыылаах суол.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1200 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Дириҥ — 1146, Улахан Эбэ — 54 киһи.

# Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Михайлов Куприян Васильевич (1951 с. муус устар 25 к. төр.) — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.
    Пинигин Павел Павлович (1953 с. кулун тутар 12 к. төр.) — биллиилээх тустуук, 1976 сыллааҕы Олимп ооньууларын чемпиона.

# Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* XIX үйэтээҕи мэлиэһэ.
* Яковлев С. С. — Эрилик Эристиин (1892—1942) уҥуоҕа. Скульптор Филиппов А. И. Железобетон. 1963 сыл.
# Гей дэриэбинэтэ

Гей дэриэбинэтэ диэн элбэх ахсааннаах лесбианнар, гейдар, трансгендердар уонна бисексуаллар түмсэн олорор урбан сирдэрэ. Гей дэриэбинэлэригэр үксүн гейдарга аналлаах сирдэр бааллар, ол эбэтэр баардар уонна пабтар, түүҥҥү кулууптар, рестораннар уонна кинигэ маҕаһыыннара.
# Босиков Василий Афанасьевич

Босиков Василий Афанасьевич (5.12.1927–14.04.2011) — Музыка үрдүкү оскуолатын ректора (1993—2008), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Босиков Василий Афанасьевич
## Олоҕун олуктара

1928 сыллаахха ахсынньы 5 күнүгэр Дүпсүн улууһугар төрөөбүтэ. 1960 сыллаахха Москубатааҕы култуура үнүстүүтүн бүтэрбитэ.
1950 с. Дүпсэҕэ тыа кулуубун сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыта. 1952 с. - Дүпсэ сэбиэтин бэрэстээтэлэ. 1953 сылтан - Бороҕоҥҥо култуура салаатын сэбиэдиссэйэ, Уус-Алдан райисполкомун дьокутаата. Үнүстүүтү бүтэрээт 1960 - 1962 сс. - Саха АССР култууратын министиэристибэтигэр култуура-сырдатар үлэ салаатын начаалынньыга, 1962 сылтан 1966 сыллаахха диэри - САССР култууратын миниистирин бастакы солбуйааччыта. 1966 - 1974 сс. - «Якуттеатр» холбоһук дириэктэрэ, 1974 - 1992 сс. - САССР култууратын миниистирин бастакы солбуйааччыта, 1992 - 1993 сс. - СӨ бырабыыталыстыбатын тэрээһиннэргэ кэмитиэтин (Национальный комитет по делам традиционных и официальных мероприятий) бэрэстээтэлэ. 1993—2008 сс. — Музыка үрдүкү оскуолатын ректорынан үлэлээбит.
Үс сүүстэн тахса ыстатыйа уонна 8 кинигэ ааптара.

# Босиков Василий Афанасьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* П. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата
* «Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл
* «За трудовую доблесть» мэтээл
* «Найрамдал» мэтээл (МНР)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2008)
* Уус-Алдан улууһун ытык киһитэ
* Дүпсүн нэһилиэгин ытык киһитэ

# Босиков Василий Афанасьевич
## Үтүө өйдөбүл

2012 с. В. А. Босиков аата Музыка үрдүкү оскуолатыгар иҥэриллибит.
# Бөдөҥ куоскалар уустара

Бөдөҥ куоскалар уустара (лат. Panthera, нууч. Род Большие кошки) — Куоскатыҥылар кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ баабыр баар.

# Бөдөҥ куоскалар уустара
## Өссө маны көр

* Куоскалар уустара
# Тарабукина Надежда Петровна

Тарабукина Надежда Петровна — бэтэринээринэй билим дуоктара, СӨ Наукаларын Академиятын Государственнай Бирэмийэтин Лауреата.
1952 с. төрөөбүт.
1974 с. СГУ-ну бүтэрэн ветврач идэлээх.
1974—1976 сс. Орто Халыма оройуонун ветеринарнай лабороториятын бырааһа.
1976 с. ыла Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар лаборотория сэбиэдиссэйэ.
Саҥаны арыйыыга 4 РФ патеннаах.
Ветеринарнай санитария уонна экология дьыалатыгар сэдэх специалист.
СӨ Наукаларын Академиятын Государственнай Бирэмийэтин Лауреата.
2001 с. Ветеринарнай наука доктора. 2002 с. РНА естественнай наукаларын академига.
# Lufthansa

Lufthansa (Лүфтһанса), Германия саамай бөдөҥ флагманскай авиакомпанията буолар, Европаҕа флотунан иккис миэстэни тутар авиа концерн буолар. Хабтарынан Франфуркт уонна Мюнхен куораттар буолаллар. Хаб диэн икки көппөт сиргэ холбоһор уонна трансфердыахха сөптөөх аэропуорду ааттыыллар.
Star Alliance диэн авиахампаанньалар альянстарын чилиэнэ буолар, ол аата United Airlines уонна Air Canada курдук хампаанньалары кытта холбоһон араспысаанньа уонна маршрут ситимин үрдүгэр үлэлииллэр.

# Lufthansa
## Көтөр аалын флота

Маннык көтөр ааллары туттар:
# Маҕан аэропорда

Маҕан аэропорда (ICAO: UEMM) — өрөспүүбүлүкэ аэропорда, Маҕантан биир километр илин, Дьокуускайтан 12 км сиргэ баар. Билигин Саха сирин сорох улуус кииннэрин кытта сөмүөлүөтүнэн уонна бөртүлүөтүнэн сырыыны хааччыйар, ону тэҥэ "Дьокуускай" аэропордун саппаас аэропорда.
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр АХШ-тан сөмүлүөттэри уонна лендлиз таһаҕаһын ССРС-ка аҕаларга туһаныллар этэ, тоҕо диэтэххэ, Дьокуускай аэропорда куораттан уонна өрүстэн чугас буолан туманнаах буолара. Ыарахан ыйааһыннаах куруус таһар союзниктар сөмүлүөттэрин ыларыгар ССРС-ка саамай уһун буор балаһа тутуллубута — уһуна 3,4 км.
# Алтан нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Алтан нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өлөчөй.
Улуус кииниттэн 64 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 527 киһи (2007 сыл).

# Алтан нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

1768 сыллаахха туспа нэһилиэк буолбут.

# Алтан нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Улахан аҕа ууһа, Ама (Суола) аҕа ууһа, Биэкэнэ аҕа ууһа

# Алтан нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Попов Гавриил Васильевич (19.09.1930—04.03.2007) — филология билимин хандьыдаата, кыраайы үөрэтээччи.
* Павлов Николай Афанасьевич (1941 с. от ыйын 6 к. төр.) — саха живописеһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-01

Тохсунньу 1—31 күннэрэ
* Чаҕылхай дьоҕурдаах саха худуоһунньуга Зинаида Курчатова төрөөбүт сирэ Большой Патом - Иркутскай уобаласка баар эрээри Чапаево диэн Өлүөхүмэ нэһилиэгиттэн 18 км сиргэ сытар.
* Аатырбыт Мытыйыкы 15-с оҕото Саха сиригэр бастакы география кафедратын олохтообута, кини сиэннэрэ уонна хос сиэннэрэ билигин аан дойдуга тарҕанан олороллор.
* Саха сиригэр Күөх тоҥсоҕой эмиэ үөскүүр (ойууга).
* Саха сиригэр аҕатын хартыыналарын кэллиэксиэйтин бэлэхтээбит Лев Габышев биир кыыһа Ускуустуба түмэлин дириэктэрэ.
# Хью Джекман

Хью Майкл Джекман (ааҥл. Hugh Michael Jackman; 1968 сылалтынньы 12 күнүгэр төрөөбүт)- уус- уран актер, ырыаһыт уонна продюсер. Киэҥ билиилээх оруолунан суперер-мутант туһунан «Икс Дьоннор» киинэҕэ Росомаха оруолун толорбута.
Кини актерскай дьоҕурун чыпчаалынан - «Пленица» (2013) детективнай триллерга билиниллибитэ. Атын киинэлэргэ эмиэ киэҥник биллэр, ол быыһыгар «Кейт уонна Лео», «Пароль Рыба-меч», «Ван Хельсинг», «Фонтан», «Престиж», «Тыыннаах ыстаал», «Киэр хайыллыбыт», «Чаппи аатынан Робот», «Австралия" уонна «Улуу шоумен».
«Оскар» (2013), BAFTA (2013) уонна «Көмүс глобус» (2002, 2018) бириэмийэлэр номинана, «Көмүс глобус» (2013), театр бириэмийэтэ «Тони» (2004, 2012), телевизионнай бириэмийэ «Эмми» (2005) уонна музыкальнай бириэмийэ «Грэмми» (2019) бириэмийэлэр хаһаайына. «Оскар» бириэмийэтигэр кыайыы буолар түбэлтэтигэр Хью Джекмаг EGOT кинилэр телевидение, Звукозапись, киинэ уонна театр уобаластарыгар биллэр ситиһиилээх статустаах дьон бөлөҕөр киирэр буолар. Австралия орденын компаньона (2019).
# Иванов Петр Михайлович

Иванов Петр Михайлович — медицина билимнэрин доктора, профессор.

# Иванов Петр Михайлович
## Олоҕун олуктара

    1938 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр Сунтаар улууһун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
    1957—1960 сс. — Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
    1960—1966 сс. — Саха государственнай университетыгар медицина факультетыгар үөрэммит.
    1965 с. — Дьокуускайдааҕы республиканскай онкодиспансер, лаборант.
    1966—1971 сс. — С. Орджоникидзе аатынан Дьокуускай куорат клиническэй балыыһата, хирург.
    1971—1974 сс. — Томскайдааҕы мединститут аспирантуратыгар үөрэммит.
    1975 с. — медицина билимнэрин кандидатыгар «Острый холецистит при холедохолитиазе - хирургическая тактика и лечение» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
    1977 сылтан — Саха государственнай университетыгар онкология курсун сэбиэдиссэйэ.
    1983 с. — доцент.
    1997 с. — медицина билимнэрин докторыгар «Рак пищевода и желудка, как краевая патология на Крайнем Севере» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
    1999 с. — профессор.
368 научнай үлэ суруйбут, ол иһигэр 8 монография.

# Иванов Петр Михайлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх бырааһа (1990)
* П. А. Петров аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин (доруобуйа харыстабылын уонна медицина уобалаһыгар) лауреата
# Айсен

Айсен эбэтэр Айсиэн — киһи аата. Сүрүннээн уолаттарга бэриллэр, кыргыттарга үксүн Айсена диэн көрүҥүнэн бэриллэр.
Суолтата — Айыы сиэнэ. Сүрүннээн Саха Сиригэр уонна АХШ-ка олорор сахаларга тарҕаммыт. Киэҥник тарҕаммыт сирдэрэ — Мэнэ-Ханалас, Нам, Сунтаар улуустара уонна Дьокуускай куорат.

# Айсен
## Дьоннор

* Сивцев Айсен Дмитриевич (Айсен Дойду) — суруйааччы, драматург, поэт, кыраайы үөрэтээччи.
* Николаев Айсен Сергеевич — Дьокуускай куорат баһылыга.
# Сирия гражданскай сэриитэ

Сирия гражданскай сэриитэ — 2011 сыллаахха саҕаламмыт уонна буола турар атын дойдулар кыттыылаах хас даҕаны өттүлээх гражданскай сэрии.
Сэрии кыттыылаахтара - билиҥҥи Сирия президена Башар Асады өйөөччүлэр (Сирия арааб армията), орто соҕус оппозиция чаастара (Босхо Сирия армията) уонна араас ислам террорит группалара(ИГИЛ, Фронт ан-Нусра уонна да атыттар).
Арааб сааһын кэнниттэн саҕаламмыт правительство утары туруулар уонна миитиннар Сирия араас куораттарыгар өрө турууну саҕалаабыттара. Онтон сайын номнуо толору сэрии саҕаламмыт. Оппозиция ирдэбилинэн Башар Асад отставкаҕа тахсыыта, 1962 сыллаахтан үлэлиир ЧП режимын уһалыы уонна демократия диэки эргийии буолар.
Бастаан правительство армията уонна Сирия босхолооһун армията эрэ кытталлара. Онтон кэлин оппозиция хайдыбыта - бастаан курд тэрилтэлэрэ тахсыбыттара, уонна 2013 сыллаахха ордук радикальнай группалар ИГИЛ олохтообуттара.
Хайдыы түмүгэр оппозиция мөлтөөбүт, ол иһин радикальнай ислам группалара бастакы миэстэҕэ тахсыбыттар, ол курдук«Фронт ан-Нусра» (Аль-Каида салаата) и «Исламское государство» (ИГИЛ).
ИГИЛ ордуу түргэнник тарҕаммытын кэнниттэн АХШ кыттыыны ыларын саҕалаабыта уонна 2014 сыл балаҕан ыйыттан исламистар базаларын уонна атын сыалларын буомбалыырын саҕалаабыта. (Сирия былаастарын ыйыппака эрэ). 2015 сыл балаҕан ыйыттан Россия эмиэ кыттыны ылбыта, ол гынан баран Сирия президена көрдөһүүтүнэн уонна Сирия правительствотын армиятын кытта бииргэ үлэлиир.
Сэрии араас өттүлэрэ атын дойдулартан көмөнү ылаллар - ол курдук правительство өттүн Россия уонна Иран өйүүр, онтон оппозиция өттүн арҕаа дойдулар уонна Персия хомотун дойдулара көмөлөһөллөр.
ХНТ этэринэн, бу сэриигэ 220 тыһ киһи өлбүт, дойду экономикатыгар уонна инфраструктуратыгар баараҕай улахан хоромньу оҥоһуллубут. Исламистар баар сирдэригэр кулуту бас билии тарҕаммыт, атын итэҕэллээх дьоннору сойуолааһын баар буолбут, уонна араас культурнай наследние объектарын алдьаппыттар.
# Ый

Ый диэн Сир соҕотох уонна Күн систематын улаханынан бэhис аргыhа.
# Ньюкасл

Ньюкасл (Newcastle) диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс штатын иккис улахан куората буолар (Сидней кэнниттэн), ол курдук куоратка - 312 тыс киһи олорор.
# Никифорова Нина Алексеевна

Саха Республикатын оскуолаларын Үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара, Үөһээ Бүлүү улууһун, Хоро нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
1937 сыллаахха балаҕан ыйын 23 күнүгэр Орджоникидзевскай оройуон (билиҥҥитэ Хаҥалас улууһугар) Тиит Арыы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саха Государственнай университетын 1959 сыллаахха бүтэрэн баран Бүлүү улууһугар Хампа орто оскуолатыгар, Үөһээ Бүлүү улууһугар Далыр, Хоро орто оскуолаларыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ. 1989 сылтан 8-11 кылаастарга нуучча тылын уонна литературатын дириҥэтэн үөрэтиини Хоро орто оскуолатыгар саҕалаабыта.
# Егоров Павел Афанасьевич

Егоров Павел Афанасьевич — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1904с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
Павел Афанасьевич олус сэмэй, салайар үлэҕэ дьоҕурдаах буолан колхозка биригэдьииринэн, ферма сэбиэдиссэйинэн, правление чилиэнинэн сэриигэ барыар дылы үлэлээбитэ.
1941 с. маҥнайгы ыҥырыыга түбэһэн сэриигэ барбыта. Хотугулуу-Арҕаа фроҥҥа хайыһар батальонугар сылдьан ыараханнык бааһыран 1942 с. эргиллэн кэлбитэ.
Албан Аат III степенэ орден кавалера.
Германияны Кыайыы иһин мэтээллээх.
1964 с. өлбүт.
# Хара өҥ

Хара өҥ.

# Хара өҥ
## Өссө маны көр

* Үрүҥ уонна хара
# Марина Бех-Романчук

Марина Бех-Романчук (укр. Марина Олександрівна Бех-Романчук, от ыйын 18, 1995, Морозив, Украина) - чэпчэки атлетикаҕа спортсмена.
# Яков Санников, промышленник

Яков Авраамович Санников (1749, Усуйаана — 1825 с. сэтинньи, Усуйаана) — Новосибирскай арыылартан түөрдүн арыйбыт булчут (кырсаһыт).
XX үйэ 20-с сылларыгар ССРС науукатын академиятын Саха экспэдиисийэтин кыттыылаахтара Саанньыкап сыдьааннарыттан ыйытан суруммут сибидиэнньэлэринэн Яков Санников аҕата Авраам Санников XVIII үйэ ортотугар Саха сиригэр Вологда куораттан кэлбит уонна Дьокуускайтан чугас Павловскай сэлиэнньэҕэ олохсуйбут. Уола Дьаакып 1749 с. (эбэтэр 1750 с.) эргин төрөөбүт. XVIII үйэ бүтүүтүгэр бастаан Л. С. Сыроватскай атыыһыт артыалыгар сылдьан онтон бэйэтэ сэлии муоһун көрдөөһүнүнэн дьарыктаммыт.
Остуолбалаах арыыны (1800) уонна Фаддеев арыытын (1805) арыйбыт. 1808—1810 сс. М. М. Геденштром экспэдииссийэтигэр кыттыбыт. 1809 с. олунньу 4 күнүгэр Матвей Геденштром Усуйаанаҕа кэлиитигэр Санников передовщик (артыал старшинаата) дуоһунаһыгар Сыроватскай атыыһыттарга сулууспалыыр эбит. Экспэдиисийэҕэ Андрей уонна Роман диэн уолаттара кыттыбыттарын Геденштром суруйар. В. М. Пасецкай этэринэн Дьаакып Санников түөрт уоллааҕа үһү: Андрей, Роман. Петр уонна аата биллибэт уол. 8-с ревизия матырыйаалларыгар Дьаакып Санников дьиэ кэргэнэ маннык суруллубут: ойоҕо Аграфена (1759 с. эргин төрөөбүт), уолаттара Андрей (1790 с. эргин төрөөбүт), Роман (1791 с.э.т.), Федор (1797 с.э.т.), Михаил (1804 с.э.т.). Бу кэмҥэ мантан үһэ ойохтоох оҕолоох дьон эбит..
1810 с. Саҥа Сибиир арыытын туораабыт, 1811 с. Фаддеев арыытын эргийбит. Саҥа Сибиир хоту өттүгэр улахан сир баарын сабаҕалаабыт. Бу сир Саанньыкап сирэ диэн аатынан историяҕа уонна литератуураҕа киирбитэ. Сүүстэн тахса сыл — 1937-38 сыллардаахха сэбиэскэй лүөччүктэр сир суоҕун дакаастыахтарыгар дылы — бу үһүйээн дьону долгуппута. Билигин сабаҕалыылларынан бу сир муус арыы буолуон уонна кэлин ууллан хаалбыт буолуон сөп. Саанньыкап аатынан Кыра Ляхов уонна Солуурдаах (нууч. Котельнай) арыылар ыккардыларынааҕы силбэһии (пролив, 1909), Саҥа Сибииргэ баар уонна хайа (XIX в.), үрэх (1811) ааттаммыттара..
Саанньыкап сирин кистэлэҥэ биллиилээх нуучча геологын, геограбын уонна суруйааччытын В. А. Обручевы «Земля Санникова» диэн ааттаах кинигэни 1924 с. суруйарга угуйбута (бэчээттэммит сыла — 1926). Бу кинигэннэн Мосфильм киинэ студиятыгар 1973 с. уус-уран киинэ уһуллубута.
Аатырбыт булчут (промышленник) сиэнэ Санников Яков Федорович бүтүн Саха сиригэр биллибит Булуҥ улахан атыыһыта эбит, хоту дойдуну чинчийэр хас да экспэдиисийэҕэ сүҥкэн көмөнү оҥорбута биллэр. Оттон өссө биир утума — Крылова Татьяна Ивановна — саха сириттэн бастакы медицина доктора, Саха государственнай университетын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.
# Арараат (хайа)

Халыып:Infobox Mountain
Арараат ((эрм. Արարատ уонна эрм. Մասիս (Масис), туур. Ağrı Dağı, курд. Çiyayê Agirî)) — хайа, Туурсуйа илин өттүгэр баар Эрмээн хайаларын ордук үрдүк чыпчаала. Билигин Түркийэ сиригэр баар. Бу хайа үрдэ куруутун хаардаах буолар уонна үлэлээбэт вулкаан буолар. Иҕдиир провициятыгар сытар, Ираантан 16 километр ыраах сытар, уонна Арменияттан 32 км ыраах сытар.

# Арараат (хайа)
## Устуоруйата

Урарту бириэмэтигэр манна Армения хоруоллуга сытара. Уруккута курдук 3000 сыллаахтан олоруллубута, 1923 сыллаахтан Лазанья сөбүлэһиитинэн Туркийэ былааһыгар баар буолбута.

# Арараат (хайа)
## Хаартыскалара

* Арараат , хайаҕа тахсар суол 4,700 м. үрдүккэ
* Арараат хайа хаарын көстүүтэ 4,900 м.
* Арараат 2700 м
* Арараат
* Арараат
* Арараат
* Арараат Эрмээн сириттэн көстүүтэ
* Хор Вирап манастыырыттан көстүүтэ
* Ереван, Эрмээн сирэ
* Ереван, Эрмээн сирэ
* Арараат
* Арараат киэһэ көстүүтэ