yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дипсоманийа

Дипсомания (нучч. Запо́й, Халыып:Lang-old-ru, англ. Dipsomania) — уһун кэмҥэ (сууккаттан ордук) тохтоло суох арыгы иһии, күүстээх сүһүрүүлээх буолар. Арыгыны куруук иһэр дьоҥҥо көстөр, арыгыһыт испэккэ сылдьар кэмин кытта өр өтөр буола-буола хатыланар.
* ↑ Халыып:ВТ-МЭСБЕ
* ↑ Тиганов, А. С. Типы злоупотребления алкоголем(нууч.). Экзогенные психические расстройства. НЦПЗ РАМН (1999). Тургутулунна 26 Олунньу 2015.
# Андреев Дмитрий Гаврильевич

Андреев Дмитрий Гаврильевич — сүөһү иитээччи, «Элгээйи» сопхуос биригэдьиирэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата, Социалистыы Үлэ Дьруойа.

# Андреев Дмитрий Гаврильевич
## Олоҕун олуктара

1912 сыллаахха алтынньы 27 күнүгэр Сунтаар улууһун Кутана нэһилиэгэр төрөөбүт. 2003 с. өлбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан Андреев Дмитрий Гаврильевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Андреев Дмитрий Гаврильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1966)
* Ленин уордьана (1966)

# Андреев Дмитрий Гаврильевич
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Саха Виктория

САХА ВИКТОРИЯ (Sakha Viktoria) - Саха Сирин биир бастыҥ радиостанцията, дойдуга иккис миэтэни ылар (Куйаар Дуораана кэнниттэн). Үһүс куорат бэйэтин киэнэ КИИН РАДИО буолар. Салалтата - Дьокуускай. 1997 сыллаахха тэриллибит. Икки омук тылынан эфирын биэрэр - нууччалыы уонна сахалыы тылларынан. Частотата FM 104.5 MHz
САХА ВИКТОРИЯ сүрүн сирэйэ Архыыптаммыт 2009, Алтынньы 3 күнүгэр.

# Саха Виктория
## Устуоруйата

Бастаан 1993 сыллаахха Александр Глотов диэн оччотооҕуга Саха сирин радиопередающай киинин дириэктэрин солбуйааччытынан үлэлии сылдьар киһи Дьокуускайга нууччалыы фм-радиостанцияны олохтообут. Истээччилэр мэлдьи сахалыы ырыата туруоруҥ диэн көрдөһөллөр эбит. Онтон 1997 сыллаахха балаҕан ыйыгар бэйэтэ интервьютугар кэпииринэн, Москубаҕа сылдьан сахалыы радиостанцияны оҥорор туһунан идиэйэни кэргэнигэр Виктория Станиславовнаҕа төлөпүөнүнэн кэпсээбит. Анна Исакова кэпсииринэн бастаан 4 ыытааччы эбиттэр (ол иһигэр салайааччы Лена Меркурьева, Анна Исакова бэйэтэ). Сарсыарда аҕыстан 8-тан киэһэ 10-ҥҥа диэри үлэлиир эбит. Ырыаһыттар үксүн бэйэлэрэ аҕалаллар эбит. Дуораан Рекордс устуудьуйаны кытта бииргэ үлэлээбиттэр. Гоша Николаев, Муся Пермякова, Толя Егоров, Вова Иванов, Миша Семенов, Тома Игнатьева. 1999 сыллаахха Опера уонна балет тыйаатырыгар Сахалыы Виктория биир сылын бэлиэтээбиттэр. Гоша Николаев "ханнык баҕарар бэйэтин ытыктанар радиостанция бэйэтэ бириэмийэлээх буолуохтаах" диэн санаатыттан саҕыллан "Этигэн хомус" бириэмийэ тэрийиитин саҕалаабыттар. Онно Анна Исакова, Марина Пермякова, Евгений Охлопков көхтөөхтүк кыттыбыттар, салайааччы Глотов өйөөбүт. Алексей Егоров дьүүллүүр сүбэ бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. 2010-2017 сылларга бириэмийэ сүрүн спонсорынан Афанасий Алексеев бас билэр "Японец" тэрилтэтэ буолбута.
# Итуруп

Итуруп — Курил арыытын архипелагар баар биир улахан арыы. Элбэх тыалаах, үүһэрдээх. Саамай улахан үүһэр — Илья Муромец үүһэрэ. Киин куората — Курильскай.
# Аччатан этэр тыл

Аччатан этэр тыл (нууч. уменьшительное)
Холобурдар:

# Аччатан этэр тыл
## Эбии көр

Атаахтатар-аччатар форма Атаахтатан этэр тыл
# Лээби

Лээби - тайҕа үрэхтэрин хочотугар, күөл кытыытыгар, маарга сэппэрээгэ эриллэ үүммүт, үрдүк дулҕата синньигэс моойдоох, дулҕатын анныгар уулаах сир.
Тэҥнээ: лэвэ (эбэҥк., негид.) — кута, оборчо, бадараан.

# Лээби
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Тыа баһаара (2022)

Тыа баһаара — 2022 сыл сааһыттан Арассыыйаны айылҕа Украинаҕа сэриинэн түспүтүн иһин иэстэһэн диэбит курдук улахан баһаардар саҕаланан эрэллэр. Быйыл Саха Сиригэр улахан баһаардар буолаллара күүтүллэр.

# Тыа баһаара (2022)
## Өссө маны көр

* Тыа умайыыта
# Метро

Метро — куораттарга сир аннынан тутуллар түргэн тимир суол көрүҥэ. Үксүгэр бөдөҥ куораттарга баар буолар. Метро пуойастара сотору-сотору сылдьаллар, уонна элбэх дьону таһаллар.

# Метро
## Историята

Бастакы метро тутуутун 1860 сыллаахха Лондоҥҥа саҕалаабыттара. Бу метро 1863 сыллаахха арыллыбыта. Бастакы пуойастар паар күүһүнэн хамсыыллар этэ.
# Улар кыырда

Улар кыырда (нууч. тетеревятник, лат. Accipiter gentilis) — саамай улахан кыырт. Саха Cиригэр туундараттан ураты барытыгар олохсуйар, аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Сорох көтөрдөр кыстыыллар.
Аһылыга сүнньүнэн араас кыыллар уонна орто, кыра көтөрдөр. Кыһынын куобаҕынан, куртуйаҕынан уонна хабдьынан аһылыктанар.
# Тылгыны нэһилиэгэ

Тылгыны нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тиэрбэс.
Улуус кииниттэн 180 км хоту диэкки Түҥ өрүс орто сүүрүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 744 киһи (2007 сыл).

# Тылгыны нэһилиэгэ
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Иванов (Ханды) Никифор Иннокентьевич (1902—1922) — 1922 сыллаахха Хохочойго тоһуурга түбэспит хомсомуоллартан биирдэстэрэ
* Филиппов Гаврил Гаврильевич (1944 төр.) — тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, профессор, РФ педагогическай уонна социальнай наукаларын академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, CӨ наукатын үтүөлээх үлэһитэ.
* Гаврильев Чокуур Николаевич (1975 төр.) - "Саха сирэ" хаһыат сүрүн эрэдээктэрэ.

# Тылгыны нэһилиэгэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Трифонов Илья Васильевич

Трифонов Илья Васильевич (1923 с. атырдьах ыйын 2 күнэ Сунтаар оройуона II Дьаархан нэһилиэгэ – 2000 с. ахсынньы 11 күнэ) РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.

# Трифонов Илья Васильевич
## Олоҕун олуктара

· 1923 с. атырдьах ыйын 2 күнүгэр Сунтаар оройуонун II Дьаархан нэһилиэгэр Чуукаар диэн уонча дьиэлээх түѳлбэтигэр тѳрѳѳбүтэ.
· 1943 сыллаахха Дьаархан оскуолатын кэнниттэн Тойбохойго үѳрэммитэ, онтон 10 кылааһын Сунтаарга бүтэрбитэ. Дьаархан 7 кылаастаах оскуолатыгар математика учууталынан үлэлиир
· 1952 с. Дьокуускайга пединституту үөрэнэн бүтэрэн, саха тылын уонна литературатын учууталын дипломун ылбыта.
· 1955 – 1956 сылларга Кириэстээх оскуолатыгар дириэктэрдиир.
· Өлөөҥҥө учууталынан, дириэктэринэн үлэлиир.
· 1962 сылга Кириэстээх оскуолатыгар 30 сыл курдук учууталынан, дириэктэринэн, дириэктэри солбуйааччыннан улэлээбитэ. Кириэстээх нэһилиэг Сэбиэттэрин быыбарыгар түѳртэ быыбардана сылдьыбыта. Элбэхтик общественнай үлэҕэ үлэлээбитэ. Илья Васильевич элбэх үлэ уонна үбүлүөйнэй мэтээллэрдээх, үөрэх министиэристибэтин бочуоттаах грамоталардаах

# Трифонов Илья Васильевич
## Наҕараадалара

· РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
· Үлэ бэтэрээнэ
· Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо
# Сир олохтоохторо

Сир олохтоохторо (ааҥл. Earthlings), документальнай киинэ, киһи уонна Айылҕа оҕолорун сыһыаннарын көрдөрөр. Үксүн кыыллар бырааптарын көмүскүүр. 2005 сыллаахха экоактивистар уонна кыыллары көмүскээччилэр көмөлөрүнэн уһуллубут.

# Сир олохтоохторо
## Өссө маны көр

* Биир сомоҕо буолуу (ааҥл. Unity, 2015 сыллаахха киинэ)
# Бессонов Георгий Евдокимович

Георгий Евдокимович Бессонов (18.08.1915, Үөһээ Бүлүү — 04.10.2005) — РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала, Социалистическай Үлэ Геройа.

# Бессонов Георгий Евдокимович
## Олоҕун олуктара

* 1915 сыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
* 1932 сыллаахха Бүлүүтээҕи педагогика техникумун бүтэрэн баран, Сунтаар улууһун Сиэйэ оскуолатыгар учууталлаабыт.
* 1936 сыллаахха Тойбохой оскуолатыгар биология учууталынан анаммыт, кыраайы үөрэтэр түмэли тэрийбит. Кини тэрийбит биологияны үөрэтэр кабинета, айылҕа муннуга, оскуола түмэлэ, ботаника сада, дендрарий, кыһыҥҥы сад уонна да атын тэриллэр киһини сөхтөрөр этэ.
* 1968 сыллаахха кини Бүтүн Сойуустааҕы учууталлар сийиэстэрин делегатынан талыллыбыт.
* Түөрт төгүл ВДНХ кыттыылааҕа.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1968 сыл от ыйын 1 күнүнээҕи Ыйааҕынан үөрэнээччилэри үөрэхтээһиҥҥэ уонна иитээһиҥҥэ улахан өҥөлөрүн иһин Бессонов Георгий Евдокимовичка Социалистическай Үлэ Геройун үрдүк аата иҥэриллибитэ. Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» Көмүс мэтээл туттарыллыбыттара.
* Сунтаар улууһун Тойбохойугар олорбута. 2005 сыл алтынньы 4 күнүгэр өлбүт.

# Бессонов Георгий Евдокимович
## Наҕараадалара уонна ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1968)
* Икки Ленин уордьана (1968; ?)
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* К. Д. Ушинскай мэтээлэ
* ВДНХ Улахан кыһыл көмүс уонна Үрүҥ көмүс мэтээллэрэ
* РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)
* Сунтаар улууһун ытык киһитэ

# Бессонов Георгий Евдокимович
## Аатын үйэтитии

* Г. Е. Бессонов аата иҥэриллибит:
       Тойбохой орто оскуолатыгар;
       Тойбохой историяны уонна кыраайы үөрэтэр түмэлигэр (2005).
* 2006 сылтан Г. Е. Бессонов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтэ олохтоммут. Бириэмийэ сыл аайы кыраайы үөрэтиигэ, экология культуратын иитээһиҥҥэ үрдүк ситиһиилээх биология, экология учууталларыгар, педагогтарыгар туттарыллар.
# Грузия хайалара

Грузия дойдута хайалаах сиринэн биллэр.
Хайа систэрэ:
* Арсианскай - уопсай уһуна 150 км, саамай үрдүк чыпчаала 3165м (Арсиян хайата)
* Безенгийскэй истиэнэ- 13 км хайалаах массиб
* Ойоҕос (Боковой) сис
* Хапхаас сүрүн (главнай) сиһэ - саамай уһун 1100 км усталаах. Икки чааска арахсар Хоту Капкаас уонна Со5уруу Капкаас
* Джавахет сиһэ - уһуна 50км. Үрдүк чыпчаала Ачкасар хайа 3196м Эрмиэнийэ5э баар.
* Картли сиһэ - уһуна 100 км курдук, үрдүгэ 3000 м.
* Кахетия сиһэ - уһуна 120км курдук, үрдүгэ 2506 м .
* Лечхумскай - уһуна 60 км курдук, үрдүгэ 3584 м Самерцхле хайата.
* Лихскай - үрдүгэ 1926 м
* Месхети сирэ - уһуна 240 км курдук, үрдүгэ 2850м
* Понт хайалара - үрдүк чыпчаала Карчал 3428м
* Рачинскай - үрдүгэ 2862м
* Самсарскай - үрдүгэ 3284м
* Сванетия сиһэ - уһуна 85 км курдук, үрдүгэ 4008м Лайла хайата
* Сомхетскай - уһуна 75 км курдук, үрдүгэ 2543м Лалвар хайата
* Триалетскай - уһуна 150-200 км курдук, кэтитэ 30 км
* Тушетскэй - уһуна 80 км курдук, үрдүк чыпчаала Тебулосмта 4493 м
* Хохскай - манна Капкаас, Сивераут, Джимара, Майлихох хайалара уонна муустаах сирдэр( ледник-булуустар) киирэллэр
* Шавшетскэй - уһуна 65 км курдук, үрдүк чыпчаала Хева хайата 2812м
* Эгрисскэй - үрдүк чыпчаала Читагвала хайата 3226м .
# Пикачу

Халыып:Покемон
ПИКАЧУ (ピカチュウ, Пикачу) — Pokémon мультигын биир сүрүн героя. Ордук Өймөкөөҥҥө баар биир ураты көстүүнү — покемонунан буолар Япония оонньууларын кэнниттэн дизайнер Перон Сюмори утарсааччыларын хамаандатын кытта аан бастаан компьютернай оонньууларга, онтон кэлин кэлин сиквеллэргэ көстүбүт. Пикачаны ордук биллэр уонна популярнай покемоннартан биирдэстэрэ франшиза официальнай талисмана буолар, кэнники сылларга Япония поп- култууратын икона буолбут.
Пикачаны атын покемонтан, Пичка, онтон Пикачаны кэлин Райчекка эволюционнай буолуон сөп. Чымынаайыга пикачаны аан дойду үрдүнэн быраҕыллыбыт электростанцияларга, тыаларга, дэхсилэргэ, арыт хайаларга уонна арыыларга, ону тэҥэ аан дойду үрдүнэн быраҕыллыбыт электростанцияларга үгүстүк олороллор. Электрическэй тииптээх буолан, Пикачаны бэйэтин суочкаларыгар мунньунар уонна ону көмөтүнэн атаакалыыр наадатыгар эмиэ мунньунуон сөп. Аан дойду иһигэр Пикачка покемон- кутуйах буолар диэн бигэргэтэр.
Detective Pikachu (яп. Саха сиригэр тайҕатыгар тайҕатыгар: саҥа хамаанда төрөөн- үөскээн) — Н. Кини 2013 сыл алтынньытыгар анаммыта. 2016 сыл олунньутугар Япония ырыынагар оонньуур бастакы эпизода тахсыбыта, оттон толору (икки эпизод) оонньуу кулун тутар 23 күнүгэр 2018 с. тахсыбыта. 2019 сыл ыам ыйыгар "Покемон: Детектив Пикачу" диэн ааттаах оонньуу экранизациятыгар таһаарыллыбыта.
# Архей, (геология)

Архей (былыргы гириек тылынан ἀρχαῖος — былыр) — геологияҕа протерозой иннинээҕи эон. 2,5 млрд. сыл нөҥүө бүппүтэ. Алларааҥҥы чэрчитэ 3,8 млрд. сыл нөҥүө.
Архей иһинээҕитэ түөрт периодка арахсар:
* Неоархей
* Мезоархей
* Палеоархей
* Эоархей
# Дьесси Маккартни

Халыып:Use mdy dates Халыып:Pp-move-indef
Дьесси Маккартни (ааҥл. Jesse McCartney) — АХШ уонна аан дойду саҥа тахсан эрэр эдэр ырыаһыта. 9 Апрель 1987 сыллаахха Нью Йорк куоратка төрөөбүтэ, Ардслей (ааҥл. Ardsley) (Нью Йорк) диэн оройуонугар, билигин онно олорор. Саха эдэр ыччаттарыгар улахан уонна да атын омуктарга киэҥник биллэн эрэр.

# Дьесси Маккартни
## Биллэр клипа

http://videodisc.tv/video/69116101/bgabbbgha/%C4%E6%E5%E9%F1%E8+%CC%E0%EA%EA%E0%F0%F2%ED%E8/
# Кыра чаччыгыныар

Кыра чаччыгыныар (нууч. Малый дрозд, лат. Catharus minimus) — Кыра чаччыгыныардар уустарыгар киирэр чыычаах.
Саха сиригэр Халыма алын тардыытыгар олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар.

# Кыра чаччыгыныар
## Өссө маны көр

* Сир чаччыгыныардарын ууһа
** Хара чаччыгыныар
** Эриэн чаччыгыныар
* Чаччыгыныардар уустара
** Чаччыгыныар
** Бороҥ чаччыгыныар
** Кугас моойдоох чаччыгыныар
** Кугас чаччыгыныар
** Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
** Кубалаҥ чаччыгыныар
** Өрүөстээх чаччыгыныар
** Ырыаһыт чаччыгыныар
* Кыра чаччыгыныардар уустара
** Кыра чаччыгыныар
# Бүтэй туйахтаахтар

Бүтэй туйахтаахтар (лат. Perissodactyla) — бөдөҥ уонна олус бөдөҥ сиргэ үөскүүр үүтүнэн иитиллээччилэр аймахтара. Ыыраахтаах туйахтаахтартан (Artiodactyla) уратылара диэн туйахтара чорбохтоммот ахсааннаах тарбахтартан үөскээбит.
Аймахха билигин үс кэргэн киирэр — аттыҥылар (Equidae), муос тумустар (Rhinocerotidae) уонна тапирдыҥылар (Tapiridae), холбоон 17 көрүҥнээхтэр. Бэйэ бэйэлэриттэн улахан уратылаах кыыллары аан бастаан Ричард Оуэн XIX үйэҕэ уруулуу буолалларын дакаастаабыта. Кини бу бөлөххө аат биэрбитэ - паарата суох туйахтаахтар (ааҥл. odd-toed ungulates, нууч. непарнокопытные).
# Дзержинскэй (Москва уобалаһа)

Координаталара: 55°38′ с. ш. 37°51′ в. д.﻿ / ﻿55.633° с. ш. 37.850° в. д.﻿ / 55.633; 37.850
Дзержинскэй (нууч. Дзержинский) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 19 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 44 808 киһи этэ, иэнэ — 15,65 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2872 киһи.
Олохтоммут сыла — 1921, 1938 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 1981 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Алексей Плешаков (2006 сылтан).
Почтатын индэксэ — 140090, төлөппүөнүн куода — +7 495, ОКАТО куода — 46 411.

# Дзержинскэй (Москва уобалаһа)
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
# 1832 сыл

1832 сыл.

# 1832 сыл
## Туох буолбута

* Тохсунньу 27 — Льюис Кэрролл — Англия суруйааччыта, математик уонна бөлүһүөк, «Алиса аптаах дойдуга» ааптара.
* Олунньу 26 — Арассыыйа былааһын утары өрө туруу хам баттаммытын кэннэ Польша бэйэтин аармыйата уонна сеймэ (түмэнэ) суох хаалбыт.
* Муус устар 11 — Арассыыйа Ытык (Бочуоттаах) гражданина диэн аат баар буолбут (мещаннарга уонна духовнай сословие дьонугар иҥэриллэр сыбаанньата, 1917 сыллаахха сословиелары суох гынар ВЦИК дэкириэтинэн суох буолбута).
* Муус устар 22 — Николай I ыраахтааҕы бочуоттаах гражданин туһунан Манифест таһаарбыт. Дворяннартан атын сословияҕа киирэр дьоҥҥо бу сыбаанньа иҥэриллэр этэ. Саха сириттэн, холобур, атыыһыт Яков Санников бочуоттаах гражданин аатын ылбыт эбит.
* Бэс ыйын 4 — Саха уобалаһын салайа Василий Щербачев кэлбит. Аҕыйах ый уобалаһы салайбыт Иван Веригини солбуйбут. Сылтан эрэ ордук олорон баран 1833 с. балаҕан ыйын 18 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

# 1832 сыл
## Чопчуланыахтаах

* Арассыыйа уонна АХШ ыккардыларыгар атыы-эргиэн уонна байҕалынан устуу туһунан сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Бу сөбүлэҥ 1911 сыллаахха АХШ Кэнгириэһин өттүттэн денонсацияламмыт (Арассыыйаҕа "черта оседлости" диэн бэрээдэк баара АХШ дьэбириэйдэрин быраабын күөмчүлүүрүн иһин).

# 1832 сыл
## Өлбүттэр

* Кулун тутар 22 — Гете (Johann Wolfgang von Goethe, 1749.08.28 төр.) — ньиэмэс улуу суруйааччыта.
# Чубуку

Чубуку (Ovis nivicola) - ыыраахтаах туйахтаах хой бииһин ууһугар киирэр кыыл. Атыырын ыйааһына 140 киилэҕэ тиийэр, тыһыта кыра.
Арассыыйаҕа баар чубукулары 4 көрүҥҥэ араараллар: камчатка, охотскай, саха уонна норильскай чубукулара.
# Югоренок аэропорда

Югоренок аэропорда Югореноктан биир километр хоту баар. Көтөр суолун уhуна 2000 м, бетон ньуурдаах.
# Радужный (Магадаан уобалаһа)

Радужный диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар бөһүөлэк. Армань бөһүөлэктэн 3,5 км хоту, Магадантан 40 км арҕаа баар. Дьонун ахсаана 96 (2021).
# Куприянов Юрий Степанович

Куприянов Юрий Степанович — СӨ култууратын уонна духуобунай сайдыытын миниистирэ.
1962 с. муус устар 9 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Бүтэйдээх сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
# Һыбаат

Һыбаат — оҕолоро кэргэннэспит дьон, түҥүр, ходоҕой.
# Даккы (Таатта улууһа)

Даккы — Таатта улууһун Дьохсоҕон нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Даккы (Таатта улууһа)
## Өссө маны көр

* Таатта улууһа
* Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
# Оконешников Николай Егорович

Николай Егорович Оконешников — уларыта тутуу кэмигэр 90-с сылларга Саха сиригэр аатыра сылдьыбыт саха урбаанньыта.
1953 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр Ааллаах Үүн оройуонун Доҕор диэн бөһүөлэккэ төрөөбүтэ.
Саха Государственнай Университеты инженерно-техническай факультеты бүтэрбитэ.
Аадыча приискэ дириэриэктэринэн, Үөһээ Дьааҥы райисполкомун бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
1990 сыллар саҥатыгар Дьокуускайга америкалары кытары «Голд Спарк» диэн тэрилтэни тэрийбитэ. Бу тэрилтэ күндү тааһы таҥастыыр этэ.
2005 сылга "Золото Югры" диэн ОАО салайбыта (Ханты-Мансийскай).
Кэнники сылларга Анголаҕа тутуу бизнеҺынан дьарыктаммыта.
2009 сыл атырдьах ыйын 11 күнүгэр Ангола киинигэр Луанда куоракка өлбүтэ.

# Оконешников Николай Егорович
## Ылыллыбыт сирэ

SakhaNews, 2009 сыл атырдьах ыйын 13
# Зебра

Зебра (лат. Hippotigris) — Африкаҕа үөскүүр сылгы ууһун үөдүҥэ, үс көрүҥнээх (сыһыы, куйаар уонна хайа зебралара). Сорох чиничийээччилэр зебралары туспа үөдүҥҥэ киллэрэри алҕаһынан ааҕаллар, тоҕо диэтэххэ сылгылар атын көрүҥнэриттэн уратылара бэйэлэрин ыккардыларыгар уратыларынааҕар элбэҕэ суох.
Зебралар дьоҕус үөрүнэн сылдьаллар, үөр биир атыыртан уонна хас да оҕолоох биэттэн турар.
# Блюментрост Лаврентий Лаврентьевич

Блюментрост Лаврентий Лаврентьевич — Арассыыйа билимин Академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ (1725 сылтан 1733 сылга дылы).
Арассыыйаҕа төрөөбүт ниэмэс, Оксфордга уонна Галлга үөрэммит, онтон сарыабына Наталья Алексеевна лейб-медига буолбут. Бүөтүр I ыраахтааҕыны эмтээбитин иһин Кунсткамера сэбиэдиссэйинэн анаммыт. 1724 сыллаахха Билим уонна Художествалар академияларын тэрийэр туһунан дакылаат суруйбут. Петр II өлбүтүн кэннэ ыраахтааҕы дьиэтиттэн тэйитиллибит, дуоһунаһыттан ууратыллыбыт уонна Петербууртан көскө ыытыллыбыт.
# Чикачев Алексей Гаврилович

Алексей Гаврилович Чикачёв – сурналыыс, суруйааччы, кыраайы үөрэтээччи, баартыйа үлэһитэ.
1930 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Русскай Устье сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ. 2007 сыллаахха от ыйын 11 күнүгэр өлбүтэ.
# Уораныкылар уустара

Уораныкылар уустара (лат. Histrionicus, нууч. Род Каменушки) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Уораныкы.

# Уораныкылар уустара
## Өссө маны көр

* Хаастар уустара
* Хардырҕастар уустара
* Үрүҥ хаастар уустара
* Үрүҥ моойдоох хаастар уустара
* Сухоностар уустара
* Кубалар уустара
* Кыһыл кустар уустара
* Өрүс кустарын ууһа
* Умсаахтар уустара
# Күн-дьыл туруга

Күн-дьыл туруга (нууч. погода) — куруук уларыйа турар айылҕа туруга. Килиимэт (нууч. климат) — бу арыый атын, биир өттүнэн киэҥ өйдөбүл. Ханнык эрэ сиргэ баар үксүн баар буолар айылҕа туруга. Үксүн көстөр (типичнэй) күн-дьыл туруга диэххэ сөп.
# Хиросима

Хиросима (広島市 Hiroshima-shi) диэн Хиросима префектуратын киин куората уонна Түгоку регион ордук улахан куората. Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр (атырдьах ыйын 6 1945) аан дойдуга бастакы ядернай бомбалааhыҥҥа түбэспит куорат.
# Черняк Инна Николаевна

Инна Николаевна Черняк (укр. Черняк Інна Миколаївна, 26 Кулун тутар 1988) диэн Украина дзюдо Паралимпия оонньууларын чэмпиона.

# Черняк Инна Николаевна
## Өссө маны көр

* Національний комітет спорту інвалідів України Архыыптаммыт 2016, Балаҕан ыйын 18 күнүгэр. (укр.)
* Стала чемпіонкою попри все – зіркова історія Інни Черняк. Сюжет 1+1 (укр.) (нууч.)
# Казино

Казино — араас сүүйүүлээх оонньуулары оонньотор тэрилтэ. Казиноҕа рулетка, сүүйүлээх хаарты оонньуулара, уҥуох быраҕыыта, оонньуур аппарааттар баар буолаллар. Бу оонньууларга кыайыыны эбэтэр хотторууну үксүн табыллыы быһаарар. Оонньууну аналлаах киһи — крупье ыытар.
Хаарты оонньууларыттан казиноҕа блэкджек, покер, баккара, пунто-банко, крэпс баар буолаллар.
Зур казино корылмалары төрле кибет уеннарына кунакларны җәлеп итеп, категорияләргә бүленгән кибеткә охшаган. Фойе урнаштыру белән беррәттән, кайбер казиноларда VIP бүлмәләр дә, уен заллары дип тә атала, зур роликлы роликлар өчен.
Казинода сәгатьләр дә, тәрәзәләр дә юк, һәм яктырткычлар белә торып иң кулай дәрәҗәгә көйләнгән, кешеләр көне-төне уйный һәм вакытны оныталар.
Интернет- казинолар (виртуальнай казинолар, онлайн-казинолар) — сайт эбэтэр интернеккэ сүүйүүлээх оонньууларга сүүйтэрэр анал программа.
Интернет- казинолар сайттара араас азартнай оонньууларга: оонньуур автоматтарга, рулеткаҕа, лотереяларга, викториналарга, покерга эбэтэр атын карточнай уонна остуол оонньууларыгар идэтийиэхтэрин сөп.
Интернет- казинолар бэйэлэрэ сайттарыгар компьютер эбэтэр планшет көмөтүнэн киириэхтэрин сөп эрээри, Арассыыйаҕа интернет- казинолары регистрациялааһын бобуллар.
# 1920 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

VII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1920 сыллаахха Бельгия Антверпен куоратыгар буолан ааспыттара.
# Fedora

Fedora — Linux төрдүлээх операционнай система, линукс системалартан биир саамай кырдьаҕастара.
2002 сылтан билиҥҥээҥҥи диэри үлэлиир, сылга иккитэ саҥардыллар (апдейтанар).
Федора системаны Red Hat тэрилтэ бас билэр уонна оҥорор.
# Харайданова Аграфена Николаевна

Харайданова Аграфена Николаевна - тыыл, үлэ бэтэрээнэ, Ленин уордьанын кавалера, "Кыһыл Знамя" уордьан кавалера, Томпо улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

# Харайданова Аграфена Николаевна
## Олоҕун олуктара

1925 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр Томпо улууһун III Байаҕантайга Үөттээх диэн сиргэ төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэммэтэх. 1939 с. колхуоска үлэлиир, 1941 с III Байаҕантай Киров аатынан колхуос чилиэнэ буолар. 1942 с. сайыныгар оскуола оҕолорун от үлэтигэр салайар. 1944 с. производствоҕа биригэдьиирдир. 1941 с. ЫБСЛКС чилиэнэ буолар, 1948-1950 сс. Киров аатынан колхуос комсомольскай тэриллиитин сэкирэтээринэн үлэлиир. 1956 с. ССКП чилиэнэ буолар. 1941 с-1952 сс. Киров аатынан колхуоска ыанньыксыттыыр, үүт-табаар ферматын сэбиэдэссэйинэн ананар. 1953-1957 сс. Маленков аатынан колхуоска үүт-табаар ферматгар сэбиэдиссэйдиир. 1957-1960 сс. В.И.Ленин аатынан колхуоска кладовщицанан үлэлиир. 1962 с. ыанньыксыттыыр. Биэс төгүл Таатта улууһун (1950 с.), Томпо улууһун (1953 с., 1963 с., 1967 с., 1969 с.) дьокутаатынан талылла сылдьыбыт.

# Харайданова Аграфена Николаевна
## Наҕараадалара

Ленин уордьана (1966 с.)
Бочуот бэлиэтэ (1971 с.)
Үлэ Кыһыл знамятын бэлиэтэ (1973 с.)
"Аҕа Дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин" мэтээл (1970 с.)
"Килбиэннээх үлэ иһин. В.И. Ленин төрөөрбүтэ 100 сылыгар анаан" (1970 с.)
"Аҕа Дойду Улуу сэриитин кыайыы 30, 40 сыла" мэтээл уо.д.а анал грамоларынан, бэлиэлэринэн наҕараадаламмыта
Томпо улууһун бочуоттаах олохтоох (2001 с.)
# Панаама ханаала

Панаама ханаала - диэн Орто Америкаҕа баар Панаама дойдутугар Атлантическай уонна Чуумпу океааннары холбуур уунан барар суол. Үс шлюзтаах. Хас сыл аайы ханаалынан 14 000 кэриҥэ хараабыллар ааһаллар. Тутуллубутун кэнниттэн 2002 сыллахха 800 000 хараабыл ааспыта.