yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Лагари Хасан Челеби

Лага́ри Хаса́н Че́леби (осман. Lagâri Hasan Çelebi‎) — XVII үйэҕэ олорон ааспыт осман биллиилээх, номох буолбут авиатора. Айанньыт Эвлия Челеби суруга туоһулуурунан (суох соҕотох туоһу), Лагари Хасан Челеби аракыатанан көппүт бастакы киһи. Этиллэринэн, Лагари бэйэтэ оҥорбут аракыататынан буорах көмөтүнэн сиртэн 300 миэтэрэ үрдүктээх сиргэ көтөн тахсан баран, байҕалҕа кэлэн түспүт. Ол иһин султаантан наҕараадаламмыт.

# Лагари Хасан Челеби
## Биографията

Эвлия Челеби суруйарынан, Лагари Хасан Челеби 1633 сыллаахха уопсайа 64, 145 кг (50 окка) ыйааһыннаах 7 иһит буорахтаах, сэттэ тоҥолох (1 египеттии тоҥолох = 52.4 см) усталаах, конустуу быһыылаах аракыатаны оҥорбут. Онтун Топкан диэн султаан дыбарыаһын тэллэҕэр, Сарайбурну тумуска, тэргэҥҥэ иилбит. Сурукка ыйылларынан, аракыатаны Мурат IV султаан кыыһын төрөөбүт күнүгэр анаан көтүппүттэр.
Эмиэ ол сурукка ыйылларынан, Лагари аракыатаҕа олорсон баран сиртэн 300 миэтэрэ үрдүккэ көтөн тахсыбыт уонна 20 сөкүүндэ буолаат, аллара куугунаабыт. Лагари онтон эмиэ бэйэтэ оҥорбут кынат-парашютунан байҕалга кэлэн түспүт уонна кытылга диэри харбаан тахсыбыт. Ити иһин султаан кинини көмүһүнэн наҕараадалаабыт уонна Осман импиэрийэтин сипах этэрээтигэр киллэрбит. Кэлин кинини Хотугу Причернаморье (билиҥҥи Украина) сиригэр ыыппыттар.
Лагари Хезарфен Ахмет Челеби диэн конструктар-учуонай буолбут бииргэ төрөөбүт бырааттаах этэ. Кини эмиэ бэйэтэ айбыт тэрилинэн (самодельные крылья) Босфор силбэһиитин көтөн туораабыта.

# Лагари Хасан Челеби
## Култуураҕа

* 1996 сыллаахха туурактар Лагари Хасан Челеби, кини быраата итиэннэ доҕоро Хезерфан уонна оччотооҕу осман уопсастыбатын туһунан сырдатаары "Стамбул под моими крыльями" киинэни устубуттара.
* 2009 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр "Разрушители легенд" диэн тэлэбиисэр биэриитигэр Лагари көтүүтүн хатылаан боруобалаан көрбүттэрэ. Ол гынан баран эспэримиэн кыаллыбата. Ону ыытааччылар олох кыаллыбата диэбэтэхтэрэ эрээри, "олус уустук буолсу уонна Лагари көтүүтүн туһунан информация даҕаны кэмчи" диэн быһаарбыттара.

# Лагари Хасан Челеби
## Өссө көр

* Мюнхгаузен, Карл Фридрих Иероним фон
* Хезарфен Ахмет Челеби
* Эвлия Челеби
* Авиация устуоруйата

# Лагари Хасан Челеби
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Harding John Flying's strangest moments: extraordinary but true stories from over one thousand years of aviation history.
* ↑ Winter Frank H. Who First Flew in a Rocket?
* ↑ Crash and Burn

# Лагари Хасан Челеби
## Источниктар

* Челеби Эвлия Seyahatname. — Стамбул: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, 2003. — С. 670-671.
# Дьуукун

Дьуукун (нууч. выдра обыкновенная, лат. Lutra lutra) - Саха сиригэр сэдэхтик көстөр үксүн ууга сылдьар бөдөҥ кыыл. Дьуукуннар уустара Солоҥдотуҥулар кэргэннэригэр киирэр.
Саха сиригэр дьуукун популяциялара бэйэ-бэйэлэриттэн ыраах-ыраахтар, сэдэхтик көстөллөр, ахсааннара аҕыйыыр кэриҥнээх.

# Дьуукун
## Тарҕаныыта

Саха сирин элбэх улуустарыгар биллэр эрээри өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттүгэр эрэ ордук элбэхтик көстөр (х.к. 60-61° дылы). Онтон Бүлүү өрүс баһыгар (х.к. 64°) олохсуйбут сирдэрэ арыы-арыы көстөр. Сороҕор дьуукуну Хотугу эргимтэ иһигэр кытта көрсөллөрө биллэр. Билигин Саха сирин аттынааҕы сирдэртэн Алын Тунгуска (х.к. 68° дылы) уонна Омоллоон үрэхтэр тардыыларыгар баара биллэр. Көрүҥ сүрүн чааһа Өлүөхүмэ-Чаара уонна Алдан хаптал хайаларыгар кырачаан хайа үрэхтэригэр үөскүүр.
Дьуукуннаах диэн үс сиргэ үрэх баара биллэр.
# Сивцев Эллэй Семенович

Сивцев Эллэй Семенович (31.12.1928—15.06.1994) — саха норуодунай худуоһунньуга.

# Сивцев Эллэй Семенович
## Олоҕун олуктара

* 1928 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр Нам улууһун Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэр төрөөбүт.
    Аҕата — Семен Тимофеевич (1905—1942), Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, учуутал, Нам «Кыһыл дэриэбинэ» колхуоһун бастакы бэрэссэдээтэлэ. 1937 сыллаахха репрессияҕа түбэспит. Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар баҕа санаатынан сэриигэ барбыт, сэрииттэн төннүбэтэх.
    Ийэтэ — Анастасия Егоровна Сивцева (1910—2001), норуот уран, сахалыы иис маастара.
* 1945 с. — Дьокуускайдааҕы уус-уран училищеҕа үөрэнэ киирбит. Училищены бүтэрэн, үөрэҕин В. И. Суриков аатынан Москватааҕы Государственнай уус-уран институтка графика салаатыгар салҕаабыт.
* 1950—1956 сс. — профессор Е. А. Кибрик мастерскойугар үөрэммит.
* 1994 сыллаахха бэс ыйын 15 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

# Сивцев Эллэй Семенович
## Айымньылара

* «За власть Советов в Якутии» (1966)
* «Сказители» (триптих) (1966)
* «Якутские национальные игры» (1969)
* «Якутские мотивы» (1968)
* «Якутские женщины» (1968)
* «Труженики Севера» 1976
* «Сельская молодежь» (1978)
* «Гость» (1978)
* «Зима» (1980)
* «В родном краю» (1984)
* «Шаманы» (1990)
* Колхозник Павлов Тит Платонович (1966, акварель)
* Заслуженный механизатор ЯАССР Е. Е. Гоголев (1975, пастель)
* Заслуженный учитель ЯАССР П. А. Марков (1975, пастель)
* Участник Отечественной войны В. С. Винокуров (1975, пастель)
* Алексей Кулаковский (1986)
Худуоһунньуктар В. С. Карамзины, И. Д. Корякины кытта Сивцев «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону ойуулаабыта.

# Сивцев Эллэй Семенович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация үтүөлээх худуоһунньуга
* Саха АССР норуодунай худуоһунньуга
* Саха Сирин комсомолун бириэмийэтин лауреата
* «Бочуот Знага» уордьан

# Сивцев Эллэй Семенович
## Өссө маны көр

Саха норуодунай худуоһунньуктара

# Сивцев Эллэй Семенович
## Сивцев Э. С. туһунан

* Босиков Н. Россия үтүөлээх художнига / / «Хотугу сулус» — 1976. — № 7. — С. 98—101.
* Босиков Н. Эллэй Сивцев үс үөрүүтэ / / «Эдэр коммунист» — 1971. — От ыйын 14 к.
* Габышев Л. График Эллэй Сивцев / / «Кыым» — 1971. — Муус устар 25 к.
* Семенов В. Художник дьоло / / «Эдэр коммунист» — 1979. — Олунньу 25 к.
# Үрүҥ балык

Үрүҥ балык (лат. hypomesus olidus, нууч. Малоротая корюшка) — кыра балык.
Саха Сиригэр Хоромой, Алаһыай, Чукочья уонна Халыма (өрүс) өрүстэргэ үөскүүр. Бу өрүстэр тардыыларыгар баар күөллэргэ эмиэ баар буолар.

# Үрүҥ балык
## Аһылыга

Уу түгэҕэр баар беспозвоночнайдар.
Саха сирин балыктара
# 524

Сүрүн ыстатыйа: 524 сыл (өссө көр: 520-с LXIX / 69 үйэлэр).
Онтон 1500 сыл ааста.
524 сыл Биики хааһахха ?

# 524
## Буолбут

* Бэс ыйын 25 — Бургундия аармыйата франктар аармыйаларын Везеронс аттыгар кыайбыт.
# Адыыг тылын уонна суругун-бичигин күнэ

Адыыг тылын уонна суругун-бичигин күнэ — кулун тутар 14 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Адыыг тыла (чэркиэс тыла) Арассыыйа үс өрөспүүбүлүкэтигэр (Адыгея, Кабардино-Балкария, Карачай-Черкесия) судаарыстыба тыла.
2000 сыллаахтан бэлиэтэнэр. 1853 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Тифлис куоракка чэркиэс тылын бастакы букубаара тахсыбыт. Ааптар Умар Берсей, букубаар арааб бичигинэн суруллубута. Адыыгтар устуоруйа араас кэмнэригэр араас алпаабыттары туһана сылдьыбыттара: гириэктии, араабтыы, латыынныы уонна кириллицалыы буукубуларынан.
# Силээннээх

Силээннээх - Силээннээх үрэҕин үөһээ тардыытыгар тайаан сытар нэһилиэк (Усуйаана улууһа).
Оройуон кииниттэн Депутатскай бөһүөлэгиттэн 110 км. ыраах сытар. Киинэ Сайылык бөһүөлэгэ Силээннээх үрэх үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтэ 921 кэриҥэ киһи (2007 сыл). Омугунан үксэ сахалар уонна эбээннэр. Оскуола, 2 оҕо саада, почта, ДЭС, квартальнай котельнай бааллар. Урукку курдук оҥорон таһаарар тыа хаһаайыстыбатын производствата суох.
Нэһилиэк сиригэр 2 дьиэ табатын ыстаадата баар, 200-чэ сылгы, 100-чэ ынах сүөһү, аҕыйах сибиинньэ баар.Бу нэһилиэк холугар кыра. Дьон аһара бара сатаан балыктыы сатыыр. Ол иһин сайын өттүгэр хорҕолдьун хостооһунугар ыччат үлэлиир.
Баһылык Горохов Василий Алексеевич, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. Нэһилиэк киэн туттар дьоно - Аммосова Матрена Ивановна, Соц. Үлэ геройа, кыыл иитээччи, Слепцов Михаил Спиридонович- уордьаннаах табаһыт уо.д.а.
# Эбэ (Бүлүү улууһа)

Эбэ — Бүлүү улууһун Дьөккөн нэһилиэгин киинэ.

# Эбэ (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Дьөккөн нэһилиэгэ
# Олунньу 5

Олунньу 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 36-с күнэ. Сыл бүтүө 329 күн (ордук хонуктаах сылга 330 күн) баар.

# Олунньу 5
## Бэлиэ күннэр

* АХШ АХШ — Күн-дьыл билгэһитин национальнай күнэ (ааҥл. National Weatherperson's Day).
* Пакистаан Пакистаан — Кашмиры кытары биир санааланыы күнэ.
* Финляндия Финляндия — Рунеберг күнэ.
* Бурунди Бурунди — Сомоҕолоһуу күнэ.
* Миэксикэ Миэксикэ — Конституция күнэ.
* Сан-Марино Сан-Марино — Сибэтиэй Агата уонна Альберони оккупациятыттан босхолонуу күнэ.
* Танзания Танзания — Чама Ча Мапиндузи күнэ.

# Олунньу 5
## Түбэлтэлэр

* Б.э.и. 2 сыл — Октавиан Август «дойду аҕата» диэн титул ылбыт.
* 62 — Помпей куоракка (Италия) улахан сир хамсааһына буолбут. Өссө 17 сылынан 79 сыллаахха Везувий вулкан эстэн бу куораты бүтүннүүтүн күлүнэн бүрүйбүтэ.
* 1494 — Литва улуу кинээһэ Александр уонна Москуба улуу кинээһэ Иван III эйэ дуогабарын түһэрсэн, 1487—1494 сс. сэриини түмүктээбиттэр.
* 1597 — Япония бастакы христианнарын дьопуон уопсастыбатыгар суоһууллар диэн санааттан өлөрбүттэр.
* 1885 — Бельгия хоруола Леопольд II Конго Көҥүл судаарыстыбатын бэйэтин «тус бас билиитинэн» биллэрбит. Африка ортотугар сытар сирдэри билим өттүттэн чинчийбитэ буолан Леопольд хоруол олус киэҥ сирдэри бэйэтин бас билиитигэр ылбыт. Мантан ыла Конго хааннаах колонизацията саҕаламмыта. 1880-1920 сылларга Конго олохтоохторун ахсаана икки төгүл аҕыйаабыта.
* 1907 — Бельгия химигэ Лео Бакеланд аан бастакы пластигы — бакелиты — оҥорбутун туһунан биллэрбит.
* 1918 — РСФСР Совнаркома сыаркабы судаарыстыбаттан уонна оскуолаттан араарар туһунан дэкириэт таһаарбыт.
* 1928 — D витамин бастакытын синтезтэнэн оҥоһуллубут.
* 1939 — НКВД Степан Аржаковы уонна Александр Габышевы хаайбыт.
* 1943
** Гаагаҕа (Голландия) фашистары утарсааччылар Хендрик Сейффардт диэн коллаборационист генералы өлөрбүттэр.
** "Олох суола" диэн ааттаммыт Ладога мууһунан барар суол Ленинграды дойдуну кытта ситимнээбит.
* 1971 — «Аполлон-14» астронавтара Ыйга түспүттэр.
* 1979 — Аятолла Хомейни Ирааны ислам өрөспүүбүлүкэтинэн биллэрбит.
* 1991 — Кыргыстаан киин куоратын аата уларыйан Фрунзе оннугар Бишкек буолбут.
* 1992 — СӨ Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан Ленинскай оройуон аата Ньурба оройуона буолбута.
* 1997 — Кульджа аймалҕана. Кытай Синьцзян-Уйгур автономиялаах оройуонугар Кульджа куоракка олохтоох уйгуурдар өрө турбуттар.
* 2004 — Гаитига бэрэсидьиэн Жан-Бертран Аристид утары өрө туруу саҕаламмыт.

# Олунньу 5
## Төрөөбүттэр

* 1924 — Александр Матросов — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, рядовой, аатырбыт Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (өлбүтүн кэннэ).
* 1946 — Борис Сидоров (2017 өлб.) — Саха судаарыстыбаннай университетыгар үлэлээбит биолог учуонай, биология билимин хандьыдаата, Билимҥэ, тиэхиньикэҕэ уонна үөрэхтээһиҥҥэ СӨ Ил бириэмийэтин лауреата (2006).
* 1985 — Криштиану Роналду — Португалия футболиһа, Европа чөмпүйүөнэ (2016).
* 1988 — Тимур Пестерев, тустуук, Арассыыйа чөмпүйэнээттэрин боруонса (2011) уонна үрүҥ көмүс (2013) призера, Арассыыйа спордун маастара.

# Олунньу 5
## Өлбүттэр

* 1999 — Василий Леонтьев, 1925 сыллаахха ССРС-тан көспүт Америка экэнэмииһэ (1905 төр.). Экэниэмикэҕэ Нобель бириэмийэтин 1973 сыллааҕы лауреата.
# Омуков Виктор Николаевич

Омуков Виктор Николаевич, 1933 с. Ыам ыйын 5 күнүгэр Сунтаар улууһун, Булуучээн нэьилиэгэр төрөөбүтэ. Норуот үөрэҕириитин туйгуна.

# Омуков Виктор Николаевич
## Олоҕун олуктара

1956 с . Тойбохой орто оскуолатын бүтэрэн үөрэммит оскуолатыгар учууталынан үлэлиир.
1957 - 1962 сс. Саха государственнай унивеситет саха тылын уонна литературатын отделениетыгар үөрэнэр
Бордоҥ, Кириэстээх, Бүлүүчээн оскуолаларын дириэктэринэн, Бүлүүчээҥҥэ 17 сыл устата олохтоох сэбиэт исполкуомун бэрэссэдээтэлинэн, «Бүлүүчээн» совхоз парткомун сэкирэтээринэн үлэлээбитэ.

# Омуков Виктор Николаевич
## Наҕараадалара, ааттара

* «Гражданскай килбиэн» государственнай наҕараада хаһаайына.
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна,
* СР үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ,
* Бүлүүчээн нэһилиэгин, Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо

# Омуков Виктор Николаевич
## Аатын үйэтитии

· «Төрөөбүт түөлбэм бастыҥ дьонноро», Дьокуускай, 2002 с.
· «Үйэ тааһын көрдөөн булууга олохтоох нэһилиэнньэ кыттыыта», Мирнэй, 2004 с.
· «Сырдык тыыннаах олох», Дьокуускай, 2006 с.
· «Уһук сир уола», Дьокуускай, 2007 с.
· «Аһаҕас дууһалаах дьон киһитэ этэ», Дьокуускай, 2012 с.
· «Сулуһа суох герой», Дьокуускай, 2013 с.
· «Бүлүүчээн оскуолатын выпускниктара - промышленноска», Дьокуускай, 2013 с. кинигэлэр автордара.
# .ga

.ga диэн Габон үрдүк таhымнаах ил домена.
# Оклаhома

Оклаhома (ааҥл. Oklahoma) диэн АХШ соҕуруулуу киин штата. Олохтоохторун ахсаана 3,617,316 (2007) уонна иэнэ 68,667 км2. Киин уонна саамай улахан куората диэн Оклаhома Сити (ааҥл. Oklahoma City), уонна икки саамай улахан куорат диэн Талса.
Оклаhома экономикатын сайдыылаах салааларынан буолаллар айылҕа гааhа, нефть, агрикултуура, авиация, энергия, телекоммуникациялар уонна биотехнология. Экономикатын үүнүүтүн түргэнинэн дойду биир бастыҥ штата буолар. Сирин улахан өттө Улуу сыhыыларга сытар.
# Мосин бинтиэпкэтэ

7,62 мм бинтиэпкэ, 1891 сыл образеһа (Үс линиялаах), (нууччалы винтовка Мосина, трёхлинейка) - Арассыыйа Импиэрийэтигэр уонна кэнники Сэбиэскэй Сойууска сэбилэниигэ турбут магазиннаах бинтиэпкэ.

# Мосин бинтиэпкэтэ
## История

XIX үйэ бүтүүтүгэр бары Европа дойдулара, саҥа кыра калибрдаах (8 миллиметратан аччаҕай), хас да ботуруонунан иитиллэр саалары аармыйаларын сэбилээһиҥҥэ ылбыттара. Арассыыйа онтон хаалсымаары эмиэ саҥа бинтиэпкэҕэ наадыйбыта, урукку хара буораҕынан ытар, 4,2 линиялаах (10,65 мм) калибрдаах Бердан бинтиэпкэтэ морально эргэрбитэ.
Тэриллибит куонкуруска нуучча сэрии сэбин конструктора Сергей Иванович Мосин уонна Бельгия техника айааччыта Леон Наган кыттыбыттара. Кинилэр оҥорбут саалара хайата да хамыыһыйаны астыннарбаҕа, ол иһин кинилэр санааларын холбоон, икки бинтиэпкэттэн саҥа сааны оҥорбуттара.
Ол бинтиэпкэни Россия Императора Александр III үс линиялах бинтиэпкэ, 1891 сыллааҕы образец диэн аатынан 1891 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр бигэргэппитэ.

# Мосин бинтиэпкэтэ
## Туттар дойдулар

* Арассыыйа Импиэрийэтэ / ССРС
* Австро-Венгрия
* Болгария
* Испания Иккис Республиката
* Польша
* Югославия
* Венгрия
* Кытай
* Хотугу Корея
* Финляндия
# Анкара

Анкара (туур. Ankara ) диэн Туурсуйа киин куората. Олохтоохторун ахсаанынан Истанбул кэнниттэн дойду иккис улахан куората, тайаан сытар сиринэн бастакы миэстэни ылар.

# Анкара
## География

Куорат дойду киин өттүгэр Анатолия хаптал хайатыгар Анкара уонна Чубук өрүстэр силбэһэр сирдэригэр байҕал таһымыттан быһа барыллаан 938 м үрдүк сиргэ турар. Хара байҕалтан 400 км кэриҥэ ыраах, Сир Ортотунааҕы байҕалтан — 500 км.
# Ростов-на-Дону

Ростов-на-Дону (кылгатан — Ростов) – арҕаа өттүгэр ордук улахан куората, Соҕуруу федеральнай уокурук уонна Ростовскай уобалас административнай киинэ. Байыаннай албан аат куорат (2008).
Императрица Елизавета Петровна ыйааҕынан ахсынньы 15 күнүттэн 1749 сыллаахха төрүттэммитэ. Илин-Европа соҕуруулуу Илиҥҥи өттүгэр баар, Дон өрүс уҥа кытылыгар 46 км Азовскай муораҕа түһэр сириттэн 1092 км соҕуруу өттүгэр баар.
Нэһилиэнньэтэ — 1 135 968 киһи (2023), бу-Россия нэһилиэнньэтин ахсаана уон биирис. Ростовскай агломерация чэрчитинэн 2,1 мөл. тахса киһи олорор (дойду агломерациятын ахсаанынан алтыс).
Куорат Россия Соҕуруу өттүн улахан административнай, экономическай, культурнай, научнай-үөрэх, промышленнай кииннэр уонна улахан транспортнай узелынан буолар. Официальнайа суох Үүнүүлэр «Кавказ ааннара» уонна «соҕурууҥҥу киин куората» диэн ааттаналлар, ону тэҥэ «Донской киин куората». 21 февраля 2019 года Ростов-на-Дону на региональнай киин куората билиннэ.
2018 сылга Ростов-на-Дону куоракка дуобатчыттартан биирдэстэрэ буолар футболга аан дойду чемпионата.
# Жиркова Дора Самуиловна

Жиркова Дора Самуиловна (22.12.1902—1988) — революционерка, Саха Сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа.

# Жиркова Дора Самуиловна
## Олоҕун олуктара

1902 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр Ньурба улууһугар Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүт.
# Венесуэла

Венесуэла (исп. Venezuela, лит. «кыра Венеция») диэн Соҕуруу Америка хотутугар, Кариб байҕалын кытылыгар баар дойду. Иэнэ 916,445 км², олохтоохторун ахсаана 26,414,816. Киин куорат Каракас.
Испанияттан 1811 сыллаахха тутулуга суох буолбут. Тутулуга суох буолуу күнүн от ыйын 5 күнүгэр бэлиэтииллэр.
# Иллитерат

Иллитерат – буукубанан үкчү бэриллибэт, быhа барыйан суруллар саҥа дорҕоонноро: көҕүс этитии, бөтүү, ытырдыы, ыччалыы, силлии, аты тохтотор саҥа эҥин. Холобур нуучча туттар тыла: апчхи, гмм, чу, тьфу, тпру, уо.д.а.
# Абилин

Абилин (Abilene):
* Абилин (Канзас) — Канзас штаат куората (АХШ).
* Абилин (Техас) — Техас штаат куората (АХШ).
* Абилин (водохранилище) — Техаска баар водохранилище (АХШ).
* Абилин (көмпүүтэр ситимэ) — Интернет2 консорциум тургутуу быһыытынан АХШ-ка тэрийбит түргэн көмпүүтэр ситимэ.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Эргэрбит тыллар

Эргэрбит тыллар (нууч. архаизмы) - билиҥҥи тылга киэҥник туттуллубат буолбут лиэксикэ. Эргэрбит тыллар икки бөлөххө хайдаллар: архаизмнар уонна историзмнар диэҥҥэ.
# Густав Ми

Ми Густав Адольф Феодор Вильгельм Людвиг (1869 сыл балаҕан ыйын 29 — 1957 сыл олунньу 13) — диэн электродинамикаҕа үлэлэрдээх ниэмэс физига.

# Густав Ми
## Олоҕун олуктара

Ми Росток куоракка төрөөбүтэ. 1886 сыллаахтан Росток университетыгар физиканы уонна математиканы үөрэппитэ. Ону тэҥэ химияҕа, зоологияҕа, геологияҕа, минералогияҕа, астрономияҕа уонна логиканы кытта метафизика лекцияларын истибитэ. 1889 сыллаахха Хейдельберг университетыгар үөрэҕин салҕаабыта уонна 22 саастааҕар математика билимин доктора буолбута.
1897 сыллаахха кини Гөттиҥен университетыгар доцент буолбута, уонна 1902 сыллахха штата суох профессор буолбут. 1917 сыллахха Мартин Лютер Халле-Виттенберг университетыгар экспериментальнай физика профессора буолбут. 1924 сыллахха Фрайбург университетыгар профессор буолбут уонна 1935 сыллаахха пенсияҕа тахсыар дылы үлэлээбит.
Фрайбургка, нацистар былааска баар эрдэхтэринэ университетка "Фрайбург Крайс (Фрайбург төкүнүгэ)" оппозиционнай кружок олохтообут, уонна Фрайбург консульство чилиэнэ этэ.
1957 сыллахха Фрайбургка өлбүт.

# Густав Ми
## Чинчийиилэрэ

Грайфвальдка сылдьар бириэмэтигэр электромагнитнай долгун тарҕаныытын чинчийбитэ. 1908 сыллаахха үлэтин Аннален де Физик диэн сурунаалга "Өлбөөркөй эйгэҕэ электромагниттар тарҕаныылара" бэчээттээбит. Ми тарҕаныыта диэн билигин даҕаны кини аатынан ааттанар. Электродинамика уонна относительность теориятыгар чинчийиилэрэ олус улахан кылааты киллэрбиттэрэ.

# Густав Ми
## Чинчийиилэрэ

* Moleküle, Atome, Weltäther. Teubner-Verlag, 1904
* Lehrbuch der Elektrizität und des Magnetismus. F. Enke, 1910; Enke-Verlag, 1943; Enke-Verlag, 1948
* Die geistige Struktur der Physik. Gütersloh, 1934
* Die göttliche Ordnung in der Natur. Furche-Verlag, 1946
* Die Grundlagen der Mechanik. Enke-Verlag, 1950
* Beiträge zur Optik trüber Medien, speziell kolloidaler Metallösungen. Annalen der Physik, Vierte Folge, Band 25, 1908, No. 3, pp. 377–445. Link: http://diogenes.iwt.uni-bremen.de/vt/laser/papers/Mie-Beitrag-zur-Optik-AnnalenPhysik1908.PDF Архыыптаммыт 2003, Тохсунньу 29 күнүгэр.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2009-01

Тохсунньу 1—31 күннэрэ
* Кыыллаах олохтоохторун дьарыктара ынах-сүөһү. Мэччирэҥнэрэ уонна оттуур сирдэрэ арыыга бааллар, ол иһин төһө да сыл аайы ууга барар куттал суоһуурун иһин нэһилиэнньэ соччо көһүөн баҕарбат.
* Саха сиригэр аан бастаан телеграф 1901 сыллаахха Маача нэһилиэк иһинээҕи Нохтуйскай диэн билигин эстибит сэлиэнньэҕэ кэлбитэ.
* Көтөрдөр кыстыы соҕуруу ичигэс дойдуга баралларын ким да дьиктинэн аахпат. Оттон үөн-көйүүр кыһыны атаара ичигэс дойдуларга көтөрө дьикти курдук көстөр. Айылҕаҕа итинник көстүү эмиэ баар. Ыраах көтүүнү таҥара ынаҕа, тэмэлдьигэн оҥороллор эбит.
* Ойбон аттыгар таҥха иһиллииллэригэр киһи ахсаана төһө баҕарар, ол эрээри чорбоҕо суох буолуохтаах эбит. Иһиллиир дьон моонньуларыгар кэтэр кириэстэрин устуохтаах эбиттэр.
* Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ 1930 сыл ахсынньы 10 күнүттэн 1934 сыл от ыйын 22 күнүгэр диэри Айаан Айаан-Маайа эбэҥки национальнай уокурук киинэ этэ.
# Химик

Хи́мик — учуонай, кини чинчийиилэрэ сүнньүнэн химия өттүгэр ананаллар.

# Химик
## Өссө маны көр

* Физик
# Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Алаҕар нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чыаппара.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 744 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 89 км арҕаа диэкки сытар.
«Халыма» федеральнай суолтан мэльди сырыылаах суолунан 7 км.

# Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Шеломов Михаил Степанович (1874—1925), Боотур Уус улууһун кулубата.
    Лыткина Анастасия Петровна (22.03.1927—1989) — саха биллиилээх ырыаһыта, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
    Мохначевский Василий Авксентьевич, культура үтүөлээх үлэһитэ.

# Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
# Албрехт Дүрер

Албрехт Дүрер (Albrecht Dürer, Муус устар 21 1471 – Муус устар 6 1528), Ренессанс кэмин биир улуу ньиэмэс уруhуйдьута. Нүрнбергтан төрүттээх.

# Албрехт Дүрер
## Литература

* Giulia Bartrum (2002), Albrecht Dürer and his Legacy, British Museum Press. ISBN 0-7141-2633-0
* Craig Harbison, "Dürer and the Reformation: The Problem of the Re-dating of the St. Philip Engraving", in The Art Bulletin, Vol. 58, No. 3, 368-373. Sep., 1976.
* Jane Campbell Hutchinson (1990), Albrecht Dürer: A Biography, Princeton University Press. ISBN 0-691-00297-5
* Wilhelm Kurth (Editor) (2000), The Complete Woodcuts of Albrecht Durer, Dover Publications. ISBN 0-486-21097-9 — still in print in paperback.
* David Landau & Peter Parshall, The Renaissance Print, Yale, 1996, ISBN 0-300-06883-2
* Erwin Panofsky (1945), "The Life and Art of Albrecht Dürer", Princeton, ISBN 0-691-00303-3
* David Hotchkiss Price, Albrecht Dürer's Renaissance: Humanism, Reformation and the Art of Faith, Michigan, 2003.
* Walter L. Strauss (Editor) (1973), The Complete Engravings, Etchings and Drypoints of Albrecht Durer, Dover Publications. ISBN 0-486-22851-7 — still in print in paperback.
* Albrecht Dürer (translated by R.T. Nichol from the Latin text), Of the Just Shaping of Letters, Dover Publications. ISBN 0-486-21306-4
# Налыы

Налыы — эниэ аннынааҕы намыһах дэхси сир.

# Налыы
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2

# Налыы
## Өссө маны көр

* Намтал
# Өнөр нэһилиэгин гербэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Уус-Алдан улууһун "Өнөр нэһилиэгэ" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.

# Өнөр нэһилиэгин гербэтэ
## Дьүһүнэ

Гербэ — төгүрүк быһыылаах щит.

# Өнөр нэһилиэгин гербэтэ
## Ытык бэлиэ олоҕо

Гербэ Өнөр нэһилиэгэ уонна Эһэлээх сэлиэнньэтэ турар Кыыс Тыгын эбэ мөрсүөнүгэр олоҕуран оҥоһуллубут. Ытык бэлиэ араҕас өҥнөөх тулалааһыннаах, ортотугар «Өнөр нэһилиэгэ» олохтоох тэриллии былааҕа ойууламмыт. Халлаан күөх өҥ — ыраас халлааны, бурдук киистэтэ — быйаҥнаах үүнүүнү кэрэһилииллэр. Араҕас өҥнөөх тулалааһын иһинэн төгүрүччү халлаан күөх өҥүнэн улуус, нэһилиэк ааттара суруллубуттар: «Уус-Алдан. Өнөр».