yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кочнев Михаил Пантелеймонович

Кочнев Михаил Пантелеймонович (27.01.1928, Александровка, Ньурба улууһа — 20.08.2002) — Саха АССР олоххо-дьаһахха миниистирэ (1983—1987), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Кочнев Михаил Пантелеймонович
## Олоҕун олуктара

* 1928 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр Саха АССР Александровка с. учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
* 1942 сылтан — Тулагы-Киллэм алын сүһүөх оскуолатыгар учууталлаабыт.
* 1946 с. — Дьокуускайдааҕы рыбопромышленнай техникуму бүтэрбит. Арҕаа Сахалиннааҕы балык комбинатыгар механическай мастерскойга бухгалтерынан үлэлээбит.
* 1949 сылтан — ССКП чилиэнэ.
* 1947—1959 сс. — комсомолга үлэлээбит: учуот секторын сэбиэдиссэйиттэн ЫБСЛКС Саха Сиринээҕи обкомун иккис секретарыгар тиийэ.
* 1954 с. — Алдан райкомугар бастакы секретарынан талыллыбыт, сыл аҥара буолан баран Дьокуускайга комсомол үлэтигэр анаммыт.
* 1963 с. — Новосибирскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит. ССКП Саха Сиринээҕи обкомугар тэрийэр-партийнай салаа инструкторынан, Саха АССР Миниистирдэрин иһинэн физкультура уонна спорт республикатааҕы комитетын бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит.
* 1966, тохсунньу 1 — 1975, ахсынньы 3 — Алдан депутаттарын оройуоннааҕы Сүбэлэрин исполкомун бэрэссэдээтэлэ.
* 1975 ахсынньы — 1983 сс. — норуодунай депутаттар Нерюнгри куораттааҕы Сүбэлэрин исполкомун бэрэссэдээтэлэ.
* 1983—1987 сс. — Саха АССР олоххо-дьаһахха миниистирэ.
1987 сыллаахха пенсияҕа тахсыбыт. Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин түөрт ыҥырыыларын депутатынан талылла сылдьыбыта. «Нерюнгри. Дневник первого председателя», «Славные пятидесятые годы комсомола Якутии» кинигэлэри суруйбут.
1995 сылтан Москва уобалаһыгар олорбут. 2002 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр ыалдьан өлбүт.

# Кочнев Михаил Пантелеймонович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Октябрьскай Революция уордьана
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* «Үлэҕэ уһулуччутун иһин» мэтээл
* «Килбиэннээх үлэ иһин. Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941—1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
* «Байкал-Амур магистралын тутуу иһин» мэтээл
* «Шахтерская Слава» 3 ст. бэлиэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2000)
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ (1975)
* Алдан оройуонун ытык киһитэ (1982)
* Нерюнгри оройуонун ытык киһитэ (1987)

# Кочнев Михаил Пантелеймонович
## Үйэлээх аата

М. П. Кочнев аата Нүөрүҥгүрү 1 №-дээх орто оскуолатыгар иҥэриллибит (Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын 04.11.2010 339 №-дээх Ыйааҕа)

# Кочнев Михаил Пантелеймонович
## Аймахтара

* Аҕата — Кочнев Пантелеймон Иннокентьевич, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, Ленин уордьанын кавалера.
* Инитэ — Кочнев Валерий Пантелеймонович (төр. 1931), педагогика билимнэрин доктора, М. К. Аммосов аатынан ХИФУ профессора.
# 1392

1392 сыл.

# 1392
## Туох буолбута

* Москуба улуу кинээһэ Василий Дмитриевич Москуба княжествотыгар Нижнэй Новгород уонна Муром сирдэрин холбуур.
* Туроктар Македония сэриилээн ылыылара түмүктэммит.
* 1392—1396 — Имеретия Грузияҕа холбонуллубут.
* Тимур Сейид судаарыстыбатын холбообут.
# Морфа

Морфа - ханнык эмит көрүҥ өҥүн-дьүһүнүн барыла. Холобур, сорох үрүҥ хаастар арыый хараҥа өҥнөөх буолаллар (күөх хаастар).
# 1542

1542 сыл.

# 1542
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 24 — Конкистадор Франсиско де Орельяна этэрээтэ Соҕуруу Америкаҕа улахан өрүһүнэн устан истэҕинэ кинилэргэ сэрииһит дьахталлар саба түспүттэр. Ол иһин бу өрүһү Амазонка диэн ааттаабыттар.

# 1542
## Төрөөбүттэр

* Алтынньы 15 — Улуу Акбар — Моҕол Импиэрийэтин үһүс баhылыга. Импиэрийэ төрүттээччитин Баабыр сиэнэ. Кини салалтатын саҕана Моҕол Импиэрийэтэ Хоту Ииндийэ улахан өттүгэр тэнийбитэ.
# Хотугу экономика оройуона

Арассыыйа экономикатын Хотугу оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 6 федерация субъектарыттан турар:
* Карелия
* Коми
* Архангельскай уобалас
* Вологда уобалаһа
* Мурманскай уобалас
* Ненец АУо
Сирин иэнэ — 1466,3 тыһ. кв.км

# Хотугу экономика оройуона
## Нэһилиэнньэтэ

* 6 мөл 069 тыһ. киһи (1987).
* 5 мөл 003 тыһ. киһи (2007).
* 4 мөл 725 тыһ. киһи (2010).
# Кунайаан

Кунайаан — Чурапчы Мугудайыгар баар кылгас үрэх-алаас. Мугудайтан арҕаа диэки 12 км. 2 күөллээх, 2 өтөхтөөх.
# Visible Mobile

Visible Mobile (сах. Визибл Мобайл), АХШ сэттис улахан сотовай оператора, сүрүннээн Илиҥҥи Штаттарга үлэлиир (Флорида, Нью Йорк, Хоту Каролина, Соҕуруу Каролина, Мэриленд, Пеннсүлваниа). Ити штаттарга бэйэтэ бас билэр 4G уонна 5G билэр вышкалардаах.
Онтон атын штаттарга Verizon вышкаларын арендалыыр.
Speedtest этэринэн, 5G интернета биир түргэн көрдөрүүлээх. Тарифтара безлимиттарынан биллэр.
# Хатан тэмиэрийэ (тэллэй)

Хатан тэмиэрийэ (лат. Boletinus asiaticus, нууч. Болетинус азиатский) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Бэс ойуурдарга үүнэр.

# Хатан тэмиэрийэ (тэллэй)
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 4-12 см, ортотугар көппөҕөр, чаҕылхай кыһыл өҥнөөх. Туруупкалаах араҥата: от күөхтүҥү саһархай, таарыйдахха халлаан куөҕэ буолар. Этэ: үрүҥ саһархайдыҥы. Атаҕа: 5-9 см. Аллара модьуруур. Тиэрбэстэрдээх.

# Хатан тэмиэрийэ (тэллэй)
## Туттуллуута

От ыйа – балаҕан ыйа. Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
# Кэрэтэ

Кэрэтэ диэн тыл олоххо кэрэ буолуу кэнниттэн кэлэр тосту уларыйыыны сахалар билэллэрин биллэрэр.
Саха тылыгар өй-санаа өйдөбүллэрэ иҥэн сылдьаллара олус элбэх. «Туох эмэ кэрэтэ» диэн ханнык эрэ кыйыа, ситиһии муҥура ааттанар. Күөл кэрэтэ диэн этилиннэҕинэ күөл уута хаһан эрэ ыла сылдьыбыт муҥутуур таһыма ааттанар. Үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэттэн кэрэ буолуу кэнниттэн кэрэтэ, кыйыата тиийэн кэлэр. (1,116).
Олоххо өй-санаа; үчүгэй уонна куһаҕан эргийэн биэриилэрэ саҕаланар:
1. Рим империята эстиитигэр олохтоохторо үчүгэй буолбуттарын биллэрэн «Хлеба и зрелищ» диэн ыҥырыы оҥорбуттара.
2. Сэбиэскэй былаас эстиитигэр бары олох «үчүгэйтэн үчүгэй буолла» диэн этэллэрэ.
Европа дойдулара бу кэмҥэ атын омуктарга холоотоххо сайдыы үрдүкү чыпчаалын үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэ буолууну ситиһэн олороллор. Атын сайдыыны ситиһэ илик государстволар холобур оҥостон батыһа, үтүктэ сатыыллар.
Европеецтэр үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэ буолууну ситиһэн бараннар билигин төннүү суолугар киирэн эрэллэрин олохторугар маннык уларытыылары киллэрбиттэрэ дакаастыыр:
1. Ыал, дьиэ кэргэн олоҕун уларытыы. Олохтоохтор ахсааннара аҕыйаан иһиитэ. Эр дьон уонна дьахталлар тус-туспа баран бэйэ-бэйэлэрин кытта ыал буолууларын сокуонунан олохтооһун.
2. Оҕону иитиигэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн айылҕа төрүт тутулугун тутуспат буолууну үөскэтии, оҕону ийэ уонна аҕа бииргэ, көмөлөөн ииттэхтэринэ эрэ туруктаах өйдөөх санаалаах буола улаатарын суох оҥоруу.
3. Таҥаһа суох, сыгынньах сылдьыылара элбээһинэ.
Европа дойдуларыгар үөрэх, билии аһара баран сайдыылара дьон икки аҥы арахсыыларын үөскэттэ. Олохтоохтор бары үөрэҕи, билиини баһылаан үлэ салайар өттүгэр үлэлиир буоллахтарына, кэлиилэр, үөрэҕэ суохтар үлэ илиинэн үлэлэнэр өттүн кыайа-хото үлэлииллэр. Кэлиилэр Европаҕа күргүөмүнэн кэлиилэрэ элбээтэ. Европа дьоно уларыйан эрэллэр.

# Кэрэтэ
## Туһаныллыбыт литература

* Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
# Тыһаҕас

Тыһаҕас - кыстаабыт, биирин туолбут сүөһү.

# Тыһаҕас
## Өссө маны көр

* Борооску
* Тиҥэһэ
# Халадаай

Халадаай — түөһүттэн ыла туспа быһыллан оҥоһуллубут кэҥээн түһэр гына тигиллибит ырбаахы.
# Б. э. инн. IV үйэ

б. э. инн. 1 тыһыынча сыл :
[[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — [[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — [[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — I үйэ — II үйэ :
Хронология таабыла :
Биһиги эрабыт иннинэ IV үйэ
# Рафаэль

Раффаэлло Санцио да Урбино (Raffaello Sanzio da Urbino, 1483 кулун тутар 28 – 1520 муус устар 6), Рафаэл диэн аатынан биллэр, Италия уруhуйдьута уонна архитектора. Кини, Леонардо да Винчины уонна Микеландьелоны кытта, Ренессанс кэмин бастыҥ чулуу киhитэ буолар.

# Рафаэль
## Урбино уонна оҕо сааһа

Рафаэль Италия Урбино куоратыгар төрөөбүтэ.Уруһуйдьут Джиованно Санти оҕото. Кини бастакы учуутал буолбута, ол гынан баран 11 саастааҕар аҕата өлөр.
15 саастааҕар Петро диэн уруһуйдьутка көмөлөһөөччүнэн кини мастерскуойугар үлэлии киирэр. Кини Умбрия эрэ регионугар буолбакка, Римҥа уонна Флоренцияҕа дылы биллэр эбит. Киниэхэ биир сүдү суолталаах үлэни - Ватикаҥҥа баар Папа биир улахан таҥара дьиэтин - Сикстинскай Капелланы уруһуйдааһыны бэриллибит эбит.
Перугино уруһуйдууру ордук табыгастаах ньымаларын билэр эбит уонна бэриллибит бириэмэҕэ бүтэрэри сатыыр эбит. Сорох портреттары уруһуйдаабыт, ол гынан баран үксэ үлэтэ религиознай эбит. Сорох үлэлэрэ Мадонна оҕотун кытта уруһуйдаммыта - ону дьоннор дьиэ кэргэн часовнятыгар туруоруохтарын сөп эбит. Биллэрин иһин баай дьоннортор сакаас бөҕөтө киирэр эбит, ол иһин "көмөлөһөөччүлэр" наадалар эбит.
Рафаэль учууталыттан элбэҕи билбит - хайдах уруһуйдууру, киһи анатомиятын, краска химиятын уонна уруһуй тэҥ буолар курдук уруһуйданарын. Рафаэл кылгас олоҕу олорбута (37 сааhыгар өлбүтэ), ол эрээри элбэх үлэни оҥорон хаалбыта.

# Рафаэль
## Литература

* Blunt, Anthony, Artistic Theory in Italy, 1450-1660, 1940 (refs to 1985 edn), OUP, ISBN 0-19-881050-4
* Gould, Cecil, The Sixteenth Century Italian Schools, National Gallery Catalogues, London 1975, ISBN 0-947645-22-5
* Roger Jones and Nicholas Penny, Raphael, Yale, 1983, ISBN 0-300-03061-4
* Landau, David in:David Landau & Peter Parshall, The Renaissance Print, Yale, 1996, ISBN 0-300-06883-2
* Pon, Lisa, Raphael, Dürer, and Marcantonio Raimondi, Copying and the Italian Renaissance Print, 2004, Yale UP, ISBN 978-0-300-09680-4
* Shearman, John; Raphael in Early Modern Sources 1483-1602, 2003, Yale University Press, ISBN 0-300-09918-5
* Vasari, Life of Raphael from the Lives of the Artists, edition used: Artists of the Renaissance selected & ed Malcolm Bull, Penguin 1965 (page nos from BCA edn, 1979)
* Wölfflin, Heinrich; Classic Art; An Introduction to the Renaissance, 1952 in English (1968 edition), Phaidon, New York.
# Баайыһап Кэскил

Баайыһап Кэскил (нучч: Баишев Кэскил, ааҥл: Baishev Keskil) — Саха Сирин биир биллэр ырыаһыта, сүрүннээн ырыалара Саха Сиригэр аналлаах патриотическай көрүүлээх.
# IBM

Ай-Би-Эм (ааҥл. IBM, International Business Machines, Интернешнл бизнес машинс) — АХШ электроннай корпорацията, көмпүүтэри уонна бырагырааммалары оҥорор аан дойду саамай бөдөҥ хампаанньаларыттан биирдэстэрэ, аан дойду информационнай ситимнэрин провайдера. Штаб-квартирата Армонке куоракка баар (Нью-Йорк штаат).
Тэрилтэ 1911 сыллаахха тэриллибит, билиҥҥи аатын 1924 сылтан сүгэр. 1950-с сыллар ортолоруттан IBM көмпүүтэр эйгэтигэр бастакы балаһыанньаны ылбыта. 1981 сыллаахха бастакы персонаал көмпүүтэрин айбыта. 1980-с сыллар ортолоругар IBM аан дойду электроннай-ааҕар массыыналырн 60% оҥорон таһаарар этэ.
XIX үйэ бүтүүтүгэр ниэмэс иммиграна Герман Холлерит АХШ Биэрэпиһин бюротугар үлэлии сылдьан статиистика учуотун дьөлөҕөстөрдөөх каарточкаларын көмөтүнэн ыытарга этии киллэрбитэ. Кини айбыт электрическэй массыыната табыллан үлэлээбитэ, онон 1896 сыллаахха Холлерит Tabulating Machine Co диэн тэрилтэни арыйбыта.
1911 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр икки атын фирманы кытта силлэһэн Computing Tabulating Recording (CTR) диэн ааттаммыта. Сотору кэминэн Вашингтон, Детройт, Торонто уонна Дейтон куораттарга кини филиаллара аһыллыбыттара.
1914 сыллаахха CTR генеральнай менеджерынан Томас Уотсон-старший буолбут, бу киһи хампаанньа 1920-1940-с сайдыытын кытта ыкса ситимнээх. 1919 сылга году тэрилтэ оборуота 2 мөл. дуолларга тэҥнэспит. CTR массыыналара Европаҕа, Соҕуруу Америкаҕа, Азияҕа уонна Австралияҕа атыыланар буолан, 1924 сыллаахха CTR аатын International Business Machines (IBM) диэҥнэ уларыппыта, ол аата «Аан дойдутааҕы бизнес-массыналар».
# Саха национальнай спордун көрүҥнэрэ

Саха национальнай спордун көрүҥнэрэ
* 1926. Сэтинньи 13-с күнүгэр саха национальнай спордун көрүҥнэрэ аан бастаан дьүүлгэ туран ырытыллыбыттара, бастакы официальнай уураах ылыллыбыта.
* 1927. Сорох ыһыахха спортивнай күрэхтэһии быраабылаҕа олоҕуран ыыгыллыбыт, кыайыылаахха бириис, дастабырыанньа туттарыллыбыт.
* 1932. Аан маҥнай «Хапсаҕай» диэн чуолкайдык ааттаммыт үлэ суруллубут.
* 1932. Республикаҕа национальнай тустууга бастакы чемпион уонна призердар ааттара Саха сирин үрдүнэн киэҥник биллибиттэр.
* 1954. Хапсаҕайдаһан тустуу ыйааһынынан араарыллан ыытыллара быһаарыллыбыт.
* 1956. Хапсаҕайдаһан тустуу киэҥник тарҕаммыт.

# Саха национальнай спордун көрүҥнэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* Архыып чахчылара М. Алексеев, Саха ыалын халандаара - 2009
# Бэдэр (сулустар бөлөхтөрө)

Бэдэр (лат. Lynx, Lyn) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 545,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 92 харахха көстөр сулустардаах. Чаҕылхай сулустара суох.
Арассыыйа территориятыттан кыһын ордук уонна толору көстөр.

# Бэдэр (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха киллэрбитэ. "Өлбөөркөй сулустары көрөргө бэдэр курдук сытыы харахтаах буолуохха наада" диир этэ.
# Өлөөн улууһун улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Өлөөн улууһун улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

# Өлөөн улууһун улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Өлөөн Николаев Х.М. аатынан орто оскуолата
* Хаpыйалаах орто оскуолата
* Дьилиндэ орто оскуолата
* Солоҕоон агро хайысхалаах орто оскуолата.

# Өлөөн улууһун улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Ислам дойдута

Ирак уонна Сирия ислаам дойдута, сороҕор Ислам дойдута, диэн суннит джихадтыыр сэрии группировката. Ливия Нигерия, Ираак, уонна Сирия дойдуларыгар баар.
Ислам итэҕэл ваххабиттарыттан олус улахан дьайыыны ылдьыбыта. ИГИЛ бэйэтин тутулуга суох дойдунан ааҕар, Шиитары кытта утарар уонна охсуһар, ол иһин сороҕор шиафобиялаах диэн аатааччылар.
2004 сылга Ираак сэриитин саҕаланыытын кэнниттэн Ал-Каида сыһыаннаах бөлөх этэ. Ирак сунниттарын быыстарыгар биир улахан целифат үөскэтэр былааннаах этэ, кэлин Сирияҕа тарҕаммыта. 2014 сыл олунньутугар Ал-Каида 8 ый устата былаас иһин былдьаһыытын кэнниттэн бары сибээһи быспыта.
Арассыйаҕа ИГИЛ террористическай тэрилтэ быһыытынан биллэриллибитэ уонна туох да үлэтэ бобуллубута уонна 2015 сыл алтынньы ыйыгар Арассыыйа сэриитэ Сирияҕа ИГИЛ утары охсуһуутун саҕалаабыта.
# Дьүһүннүүр туохтуур (тыл)

Дьүһүннүүр туохтуур хамсаныыны, быһыыны, дьүһүнү ойуулаан көрдөрөр саҥа чааһа: кэдэй, ынай, мэрбэй.
Ис хоһоонунан икки аҥыы арахсыан сөп.
1. Хамсанар дьүһүн туохтуура (образные глаголы движения) хамсаныыны-имсэниини, туттууну-хаптыыны көрдөрөр: куоҕай, бэйдьэй, кыйбаҥнаа.
2. Көстөр дьүһүн туохтуура (глаголы зрительного образа) дүьүһүнү-бодону, быһыыны-тутууну көстүү быһыытынан ойуулуур: сыллай, ардьай, дарай, эҥкэй.
Итини таһынан дьиҥ дьүһүннүүр суолтата суох аҕыйах ахсааннаах сырдыгы-өҥү, туругу бэлиэтиир туохтуур (глаголы светового восприятия и чувственного состояния) баар: барый, будулуй, дыр гын, нук буол.
# Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)

Күөрдэм — Хаҥалас улууһун Иккис Дьөппөн нэһилиэгин киинэ.

# Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Иккис Дьөппөн нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# GAP

GAP Factory — АХШ таҥас оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ.

# GAP
## Өссө маны көр

* Banana Republic
# 1952 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

VI Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1952 сыллаахха Норвегия Осло куоратыгар буолан ааспыттара.
# Лебедев Георгий Иванович

Лебедев Георгий Иванович — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кэмигэр "кыһыл террор" идеолога, уобалас губчекатын бэрэстээтэлин Агеевы уонна Губревтрибунал бэрэстээтэлин Козловы кытта былааһы бэйэлэрин илиилэригэр түмпүт уонна ону кэрээнэ суохтук туһаммыт "триумвират" чилиэнэ, ол саҕана Саха уобалаһын ВКП(б) Губбюротун сэкиритээрэ.
1886 сыллаахха Липецкэйгэ төрөөбүт, орто үөрэхтээх. 1905-06 сс. Петербурга аптекаҕа провизор көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит, бастакы өрөбөлүүсүэ кэмигэр меньшевиктэри кытта чугаһаспыт. 1906 сыллаахха Иркутскайга көспүт, онно областниктарга кыттыспыт, суруналыыстаабыт. 1910 сыллаахха Петербуурга төннүбүт, 2012 сыллаахха кэтэхтэн Москубатааҕы университет фармацевтикаҕа салаатын бүтэрбит. Бастаан сурунаалга, онтон Мурманскай тимир суолун тутар управлениеҕа үлэлээбит. 1917 сыллаахха меньшевиктэртэн тэйэн эсердэр партияларыгар киирбит. 1918 сыллаахха аҕыйах ый Петербуурга тахсар "Вольная Сибирь" хаһыат эрэдээктэринэн үлэлээбит, онтон сэбиэскэй тэрилтэлэргэ үлэлээбит.
Дьокуускайга 1921 сыл бэс ыйыгар өрөпкүөм бэрэстээтэлэ Максим Аммосов көрдөһүүтүнэн хомуньуус баартыйа киин кэмитиэтэ тэрийбит 44 киһилээх хомуньуустар бөлөхтөрүн састаабыгар кэлбит. Бу бөлөх олохтоох баартыйа тэрилтэтин күүһүрдэр соруктааҕа. Бэс ыйын 22 күнүгэр РКП(б) губбюротун бөрөсүүдьүмэ тэриллибит, онно үс киһи киирбит: Лебедев бэрэстээтэл, Агеев, Козлов чилиэнэр. Былааска кэлээт кинилэр бэлиитикэлэрин кытта сөбүлэспэт олохтоох сахалары национализмҥа буруйдаан барбыттара, "уезд үлэһиттэрин саҥардар" сылтахтанан Бараховы Бүлүүгэ, Ойуунускайы Өлүөхүмэҕэ ыыппыттара.
# Саввин Василий Васильевич

Саввин Василий Васильевич — бэйиэт, 1997 сыллаахтан Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Саввин Василий Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1938 сыллаахха ыам ыйын 12 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар Чэриктэй нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1956 с. Дүпсүн орто сокуолатын үөрэнэн бүтэрбит.
* 1962 с. Саха государственнай университетыгар саха тылын салаатыгар үөрэнэ киирбит.
* 1969—1979 сылларга Уус-Алдан оройуонун хаһыатыгар салаа сэбиэдиссэйинэн, эппиэттиир сэкэрэтээринэн үлэлээбит.
* 1969 сыллаахха бастакы хоһоонноро бэчээммит.

# Саввин Василий Васильевич
## Айымньылара

Уустук дьылҕалаах бэйиэт бастакы уонна иккис хомуурунньуктарын ыккардыгар 21 сыл ааспыт.
* Мин кистэлэҥим: Хоһооннор. — Дьокуускай, 1972.
* Үрүччэ сүүрүгэ: Хоһооннор. — Дьокуускай, 1993.
* Ыра — ырыам ымыыта: Хоһооннор. — Дьокуускай, 1998.
Кэлин бэйиэт айымньыларын хомуурунньуга «Иэйиим сырдык сыдьаайа» диэн ааттанан тахсыбыт.

# Саввин Василий Васильевич
## Олоҕун, айар үлэтин туһунан

* Бочкарев В. Ырыаһыт дьоло уонна соро: Ахтыы сэһэн // Илин. — 1997. — № 2.
Атаһа скульптор уонна суруйааччы Василий Бочкарев поэт олоҕун уонна айар үлэтин туһунан «Киhи – бүппэт ырыа» диэн кинигэни бэчээттэппитэ. Бу кинигэҕэ Баһылай Саабын туһунан ахтыылар, киниэхэ анаммыт хоһооннор киирбиттэр. Ааптардар истэригэр – поэттар, суруйааччылар, литератураны ырытааччылар, суруналыыстар, артыыстар, худуоһунньуктар Сэмэн Данилов, Сэмэн Руфов, Борис Попов, Анатолий Старостин — Сиэн Кынат, Зоя Багынанова, Борис Павлов уонна да атыттар. Маны таһынан кинигэҕэ Баһылай Бочкарев тус архыыбыттан хаартыскалар бэчээттэммиттэр.
# Язы программирование с++ (книга)

"Язык программирования С++" (ааҥл. The C++ Programming Language) — С++ тылын ырытар Бёрн Страуструп суруйбут кинигэтэ. 1986 сыллаахха бастакы таһаарыыта бэчээттэммитэ уонна история интириэстэрин көрдөрөр. Иккис таһаарыыта 1991 сыллаахха, үсүһэ — 1997 сыллаахха.
# Аризона

АРИЗОНА (ааҥл. Arizona) диэн Улахан каньон сиригэр баар АХШ биир штата буолар. Аризона - урут уруккаттан айылхалаах уонна кыһыл көмүстээх сиринэн биллэр. Аризона иһигэр АХШ биир улахан сайдыылаах куората баар - Финикс. Сирин иэнэ - 294,1 тыс км2.
Киин куората - Финикс, оттон арыый улахан куораттара - Тусон.

# Аризона
## Ыаллыы сытар сирдэрэ

Аризона штата маннык сирдэри кытта ыаллыы сытар: Хоту диэкинэн - Юта, оттон со5уруунан - Мексика(дойду сирэ бүтэр, атын дойду кэлэр), онтон илин диэки - Калифорния уонна Невада штаттара. Ар5аа диэкинэн - Нью-Мексико
# Матта (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Матта — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мөҥүрүөн нэһилиэгин киинэ.

# Матта (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Мөҥүрүөн нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Идэ

Идэ (нууч. профессия) — киһи аналлаах үөрэх көмөтүнэн баһылаабыт уустук дьарыга, соруга — дьоҥҥо туһалаах үлэни хамнас эбэтэр атын төлөбүр иһин оҥоруу.

# Идэ
## Өссө маны көр

* Идэ түһүүтэ
* Идэ тыла
# Михаил васильевич гурьев

Михаил Васильевич Гурьев — үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Дьанхаады нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо 1935 сыллаахха Таатта улууһугар төрөөбүтэ. Эрдэ тулаайах хаалан оҕо сааһа сэрии кэмнэригэр ааспыта. Кэлин үлэһит буолан Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Герой Попов аатынан совхозка өр сылларга тутуу биригэдьииринэн, прорабынан үлэлээбитэ. Үс нэһилиэккэ улахан тутуулары ыыппыта. Хоһоон суруйуутунан утумнаахтык дьарыктанан, үгүс үлэтэ биһирэбил ылбыта. "Таммахтар" улуус суруйууларын түмсүүтүн чилиэнэ. Элбэх хоһооно кинигэ буолан күн сирин көрдүлэр уонна ырыа буоланнар бар дьон хайҕабылын ыллылар. Михаил Васильевич билигин айар үлэтин үгэнигэр сылдьар, салгыы суруйар улахан былааннардаах. Түөрт кинигэ ааптара, кини хоһоонноругар Степан Сергучев, Аскалон Павлов, Тамерлан Иванов, Виктор Иванов, Николай Афанасьев, Прокопий Федоров ырыалардаахтар.
# Подрясова Фатима Никифоровна

Подрясова Фатима Никифоровна, (1938 с. атырдьах ый 7 күнэ, Бүлүүчээн с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах бэтэрээнэ.

# Подрясова Фатима Никифоровна
## Олоҕун олуктара

Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр Подрясов Никифор Кириллович уонна Данилова Татьяна Васильевна дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтэ. Бүлүүчээҥҥэ сэттис кылааһы бүтэрэн баран, Дьокуускайга эдьиийин Евдокия Никифоровналыын барсан, 1959 сыллаахха 2 №-дээх оскуоланы бүтэрбитэ. Онтон кылааһынан Мирнэй куорат тутуутугар барбыта.
1959-1963 сс. алмааһы байытар фабрикаҕа үлэлээбитэ. 1963-1965 сс. Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэммитэ. 1965-1966 сс. Маттаҕаҕа , онтон төрөөбүт нэһилиэгэр , Бүлүүчээн оскуолатыгар 2011 с. бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри учууталынан үлэлээбитэ. 1979 сыллаахха кэтэхтэн Саха государственнай университетын историческай салаатын бүтэрэн история учууталынан үлэлээбитэ.
Өр сыллаах сыралаах үлэтэ Саха Өрөспүүбүлэктин үөрэҕириитин туйгуна, учууталлар учууталлара, Өрөспүүбүлүкэ үөрэҕириитин Бочуоттаах бэтэрээнэ, Сунтаар улууһун Бочуоттаах бэтэрээнэ ааттарынан бэлиэтэммитэ. Ол эрэн бэйэтэ, үөрэппит ыччаттарын тапталларын, кинилэр төрөппүттэрин махталларын учуутал быһыытынан саамай үрдүк наҕараадатынан ааҕар.
Нэһилиэк олоҕор актыыбынай позицияны тутуһар – Дьахталлар советтарын бэрэссэдээтэлинэн, оскуолаҕа партийнай тэрилтэ сэкэритээринэн, агитзона начальнигынан, табаарыстыы суут сэтээтэлинэн, кэлиҥҥи кэмҥэ кырдьаҕастар Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлинэн быыбарданан үлэлээбитэ.

# Подрясова Фатима Никифоровна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* “Гражданскай Килбиэн» бэлиэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ
* Өрөспүүбүлүкэ үөрэҕириитин Бочуоттаах бэтэрээнэ,
* Бүлүүчээн нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо
* Педагогическай үлэ бэтэрээнэ

# Подрясова Фатима Никифоровна
## Кини туһунан

* Кириллин А., Кини өрүү учуутал. [Фатима Никифоровна Подрясова түһунан, Сунтаар улууһа] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2018. - Атырдьах ыйын 7 күнэ-С. 3;
* Сивцева-Мигалкина С., От судьбы не убежишь. [о председателе совета ветеранов, Почетном гражданине с. Вилючан Сунтарского улуса Фатиме Никифоровне Подрясовой] - : , //Молодежь Якутии. . - 2004. - 3 декабря-C. 17;
# Стронсиум

Стронсиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Sr уонна атом нүөмэрэ 38.
# 1271

1271 сыл.

# 1271
## Туох буолбута

* Ахсынньы 18 — Хубилай хаан бэйэтин импиэрийэтин аатын «Юань» (元 yuán) диэҥҥэ уларыппыт, инньэ гынан Кытайга Юань династията олохтоммут.
# Валюта уонна харчы

Валюта уонна харчы — дьинэр араас-араас өйдөбүллэр.
Харчы оннугар, сорох быhыыга-майгыга, атын мал-сал туттуллуон сөп. Холобура, сэрии сылларыгар кэккэ сирдэргэ харчы оннугар табах туттуллубута биллэр. Россия5а гиперинфляция кэмигэр, о.э, 90-с сылларга сахар, табах, водка харчы оруолун оонньообуттарын билэбит.
Валюта диэн тыл киэн туттууга 20-с үйэ иккис анарыгар киирбитэ уонна үксүн туттулар харчы бэлиэлэригэр уонна счетка баар харчыга сыhыаннаан туттуллар. Холобура, Былыргы Рим денарийа валюта быыhаарыытыгар сөп түбэhэр эрээри, оонук ааттаммыта суох. Ол оннугар "манньыат", "харчы биирдэмэ" диэн өйдөбүллэр туhаныллаллар.