yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Былыргы уйгуурдар

Былыргы уйгуурдар (вэйху, хойху, ойхор; былыргы түүр.: oquz Oγuz budun; кыт.: 回鹘; пиньинь: Huíhú эбэтэр кыт.: 回纥; пиньинь: Huíhé) – Орто үйэтээҕи биир бөдөҥ, күүстээх уонна Киин Азия омуктарыгар улахан дьайыыны оҥорбут түүр омуга

# Былыргы уйгуурдар
## История

Былыргы уйгуурдар историялара сурукка киирбитинэн тыһынчанан сыллардаах: IV үйэтээҕи "гаочэ" — "тегрег" омуктан саҕалаан XIII–XV үйэлэрдээҕи Илиҥҥи Түркистан уонна Ганьсу уйгуурдарыгар тиийэ. Былыргы уйгуурдар IV ү. иннинээҕи историялара биллибэт, ол эрээри хуннары кытта ситимнээҕэ саарбаҕа суох.
Түҥ былыргы Кытай суруктарыгар суруллубутунан былыргы уйгуурдар динлин диэн Соҕуруу Сибиир омугуттан төрүттээхтэр.
Былыргы уйгуурдар төрдүлэрэ б.к.и. III-с ү. Байҕал күөл диэки олорбут динлиннэртэн саҕаланар. Биһиги кэммит V-с ү. динлиннэр "теле" диэн ааттаах биллэллэр. Тан историятыгар былыргы уйгуурдары "хуэйху" (кыт.: 回鹘; пиньинь: Huíhú) эбэтэр "хуэйхэ" (кыт.: 回纥; пиньинь: Huíhé) диэн ааттыыллар. 840 сыллаахха Енисей кыргыстара Уйгуур хаҕанатын баһылыыллар, онтон сылтаан үгүс уйгуур Илиҥҥи Түркистаҥҥа көһөн хаалар. Бу манна уйгуурдар улам-улам көс олохтон туораан куорат олохтоохторо буоланнар олохтоох дьону кытта булкуһаллар.
Былыргы уйгуурдар историяларыгар үс сүрүн кэрдиис баар:
* Моҕол уонна Дьуҥҕаар сирдэригэр олорор кэмнэрэ (көс биистэрин холбоһуктара, IV–VI үү.).
* Киин Азияҕа уйгуур хаҕанаттарын кэмэ (Бастакы Уйгуур хаҕаната, 647–689 сс.; Иккис Уйгуур хаҕаната, 744–840 сс.).
* Илиҥҥи Түркистаҥҥа уонна Ганьсуга олорор кэмнэрэ (IX–XIII үү.) (Уйгуур Турфан дойдутун туһунан көр).
Былыргы уйгуурдар историяларын бастакы кэрдииһин, ол аата кинилэр Моҕол уонна Дьуҥҕаар сирдэригэр олорбут кэмнэрин туһунан сурукка бу диэн туох да суруллубатах, онон бу кэми үөрэтии үчүгэйдик сайдыбатах. Быдан ордук икки Уйгуур хаҕанат историята үөрэтиллэн турар. Ол эрэн саамай үөрэтиллибит үһүс кэрдиис буолар, тоҕо диэтэр бу кэмҥэ былыргы уйгуурдар туһунан араас омук тылынан суруллан хаалбыт кинигэлэр, ону таһынан уйгуурдар бэйэлэрэ суруйбут суруктара уонна оҥорбут оҥоһуктара элбэхтэр.
Н.Я. Бичурин сабаҕалыырынан былыргы уйгуурдар уонна кинилэр өбүгэлэрэ, ол аата чи-ди, динлиннэр уонна гаогюйдэр моҕол төрүттээхтэр. Бу чинчийээччи этэринэн гаогюйдэр чи-ди сыдьааннара, чи-ди былыргы аата дили диэн үһү, онтон кэлин гаогюй динлиннэрэ уонна ойхордар диэн ааттаммыттар. Бу сабаҕалааһыны А.С. Шабалов диэн чинчийээччи өйүүр уонна чи-ди, дили, гаогюй уонна хойху (ойхор) биистэрэ моҕол тыллаах этилэр диир.

# Былыргы уйгуурдар
## Уруһуйдар

* Уйгуур хаҕана, VIII-с үйэ
* Турфаннааҕы уйгуур баһылыга
* Бэзэклик диэн сиргэ ойууламмыт уйгуур хотуна
* Бэзэклик диэн сиргэ ойууламмыт уйгуур тойоно
* Хочо диэн сиргэ ойууламмыт уйгуур манихей итэҕэллээхтэрэ уонна уйгуурдуу сурук

# Былыргы уйгуурдар
## Эбии көр

* Гаоцзюй
* Уйгуур хаҕаната
* Уйгуур Турфан дойдута
* Былыргы түүрдэр
* Хунну
* Ганьсу
# Дьахтар сарыы этэрбэһэ

Дьахтар сарыы этэрбэһэ — мааныга кэтиллэр этэрбэс.
Төбөтө, оһун илин өттө бүтүннүүтэ сабынан оһуордаах. Төбөтүн мандара сүрэхтиҥи быһыылаах, оһун ойуута от-мас лабааларыгар маарынныыр. Маннык этэрбэһи мааныга кэтэллэр.

# Дьахтар сарыы этэрбэһэ
## Өссө маны көр

* Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
# Дьүкээгир (Усуйаана)

Дьүкээгир национальнай көс олохтоох нэһилиэк.Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьүкээгир. Улуус кииниттэн 350 км. хоту диэкки Лаптевтар байҕалларын кытылыгар сытар.Уруккута "Усуйаана" сопхуос булчуттарын биригээдэтэ. Алын сүһүөх оскуола, култуура дьиэтэ, ФАП, ДЭС бааллар."Буустаах" улуус суолталаах эркээйи сир, ураты харыстанар күөл бааллар. Нэһилиэк баһылыга Горохов Фёдор Иванович. Нэһилиэнньэтин ахсаана 123 киһи (2007 сыл).Омугунан сахалар, сахатыйбыт дьүкззгирдэр,эбээннэр. Билигин сүрүн дьарыктара кырсаны бултааһын, сэлии муоһун хомуйуу,балыктааһын. Маны барытын аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох дьүкээгирдэр "Дьүкээгир" аҕа уустарын общината сүрүннүүр.Баһылыктара Горохов Василий Григорьевич,СР тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна.

# Дьүкээгир (Усуйаана)
## Бэлиэ сирдэр

Буустаах күөл - Саха сиригэр иккис улахан күөл.

# Дьүкээгир (Усуйаана)
## Биллэр көстөр дьонноро

* 1931 сыллаахха төрөөбүтэ Ребров Иван Климентьевич- Ленин, Үлэ Кыһыл Знамята орденнар кавалера, булчут.
* Томскай Петр Петрович хомсомуол ____ сийиэһин делегата, "Саха сирэ" хаһыат корреспондена.
* Горохов Григорий Васильевич Октябрьскай революция орден кавалера, булчут.
* Колесов Николай Саввич

# Дьүкээгир (Усуйаана)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Калгари

Калгари (ааҥл. Calgary), Канаада биир саамай улахан куората буолар, Альберта сирин киин уонна саамай улахан куората буолар. Биир саамай улахан промышленно-сайдыбыт уонна индустриально-сайдыбыт аан-дойду куораттарыттан биирдэстэрэ. Биир улахан мультинациональнай куорат, ол аата куоратка сүүһүнэн буолбакка, тыһыынчанан араас омук олорор. Нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөн. Киһи олороругар биир комфортнай куорат буолар. Криминал диэн суох. Куорат олохтоохторуттан 97% толору хааччыллыылаах сылаас квартираларга олороллор. Элбэх университеттар. Биир улахан дойдуга үөрэх куората буолар.

# Калгари
## Омуктара

* Канаадалар - 55%
* Кытайдар - 29%
* Американецтар - 11%
* Кэриэйдэр - 6%
* Пенджабтар - 2%
* Сахалар - 0,007% (67 саха киһитэ)
# Туобуйа (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Туобуйа — Үөһээ Бүлүү улууһун Туобуйа нэһилиэгин киинэ.

# Туобуйа (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Туобуйа нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Анна Нетребко

Анна Юрьевна Нетребко — опера ырыаһыта (сопрано). Российскай Федерация норуодунай артыыһа (2008).
# Саха Сирин арыгы харчыта

Саха сирин «арыгы» харчыта — арыгы этикеткалара, Саха Сиригэр Өктөөп Өрөвөлүүссүйэтин кэнниттэн харчы оннугар туттулла сылдьыбыттар. Эргиэҥҥэ 1919 — 1921 с. Семёнов Алексей Алексеевич киллэрбит, кэлин кини Республика нарокмфина буолбут.

# Саха Сирин арыгы харчыта
## История

«Арыгы» харчы туһунан Максим Горькай уонна Лазарь Розенберг көмөлөрүнэн биллибит. 1929 с. Максим Горькай «О единице» диэн саха чинчийээччитин уонна сырдатааччытын Алексей Семеновка анаммыт очерк суруйбут. Аллара Горькай суруйуутуттан быһа тардыы:
   — http://www.bonistikaweb.ru/nauka-i-zizn/1964-5.htm
1960 Горькай кэпсээнэ «Новый мир» журналга күн сирин көрбүт. Ону Розенберг ааҕан баран ити харчылар тустарынан 1964 с. хас да кыра ыстатыйатын таһаарбыт.
Революция иннинэ арыгыны субу-субу этикетката суох атыылыыллар эбит, онтон этикеткаларын атыылаһааччыга туспа биэрэллэр эбит, хаачыстыба знагын туоһутун курдук. Семенов биир складка баһаам элбэх этикетка сытарын булан ылбыт, ол саҕана дьон 90% үөрэҕэ суох эбит, ол иһин булуллубут араас өҥнөөх этикеткалар харчы оннугар үчүгэйдик сөп түбэспиттэр. Семенов дьиэ кэргэнигэр иитиллибит Е.П. Угловская ахтыыларынан арыгы харчылар 1918 бүтүүтүгэр — 1919 саҕаланыытыгар бэчээттэммиттэр. Дьиҥнээҕин Семенов буочара, илии баттааһына уонна бэчээтэ бигэргэтэр эбит. 1922 саха харчылара тахсыбыттарын кэннэ арыгы харчылара төлөммүттэр. Розенберг Горькай архивыгар 1, 10, 25 солкуобайдаах (7, 8 уонна 216 нүөмэрдээх) үс бонаны булбут.

# Саха Сирин арыгы харчыта
## История
### 1 рубль

Бэлиэ «мадера» арыгы этикеткатыттан оҥоһуллубут. Кэннигэр илиинэн суруллубут сурук «Квитанция № . Предъявитель имеет получить от Якутского т-ва розничной торговли один рубль». Уҥа муннугар номинал «1 р.». Аллараа илии баттааһына «Уполномоченный Т-ва А. Семёнов», уҥа «А. А. Семёнов» төгүрүк фиолет бэчээт уонна фиолет штемпель «Алексей Алексеевич Семёнов»

# Саха Сирин арыгы харчыта
## История
### 10 рублей

Бэлиэ «кагор» арыгы этикеткатыттан оҥоһуллубут. Кэннигэр суруга номиналыттан ураты 1 солк. кумааҕыны кытта сөп түбэһэр.

# Саха Сирин арыгы харчыта
## История
### 25 рублей

Бэлиэ «опорто» арыгы этикеткатыттан оҥоһуллубут. Кэннигэр суруга номиналыттан ураты 1 солк. кумааҕыны кытта сөп түбэһэр.
# Бүлүү уокуруга

Бүлүү уокуруга — XIX үйэ иккис аҥаарыттан XX үйэ саҥатыгар дылы Саха уобалаһыгар баар буола сылдьыбыт биэс уокуруктартан биирдэстэрэ.
Бүлүү уокуругар 1858 с. 51950 саха, ону тэҥэ 9 тоҥус ууһа олорбут. Барыта 55658 киһи 941 сиргэ (урочище), 10243 балаҕаҥҥа олорбуттара. 1897 с. биэрэпис түмүгүнэн уокурукка 67142 киһи олорор эбит, онтон үөрэхтээҕэ 0,8% ылар. 1912 с. — 72623, 1917 с. М. П. Соколов биэрэпиһинэн 79,9 тыһ. буолбут.
Түөрт улууска арахсара: Сунтаар (35,15%), Марха (27,54%), Үөһээ Бүлүү (20,79%) уонна Орто Бүлүү (16,52%). 1912 с. Сунтаар улуууттан арахсан Хочо улууһа тэриллибитэ.
Уокурук Дьокуускай уокуругун кэнниттэн киһитин ахсаанынан, баайынан-дуолунан иккис миэстэҕэ турбута.
Уокуругу 1912 с. туругунан ыспараанньык Попов Николай Иннокентьевич, көмөлөһөөччүтүнүүн Кугаевскай Евгений Андреевичтыын дьаһайан олорбуттара. Үс учаастакка арахсара: бастакы учаастак земскэй сэтээтэлэ Горчаков Александр Николаевич, иккис учаастак — Барабаш Павел Федорович, үһүс учаастак — Николаев Михаил Александрович, сэкирэтээр эбээһинэһин толорооччу Кочергин Михаил Александрович.
# Майкл Янг

Лорд Майкл Янг ( 09.08.1915 сыллаахха Манчестерга төрөөбүт — 14.01.2002 сыллаахха Лондоҥҥа өлбүт) — Улуу Британия социолога, уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ. Лортар Балааталарын чилиэнэ (1978—2002). Улуу Британия акадьыамыйатын бочуоттаах чилиэнэ (1995). 20.03.1978 сыллаахтан пэр (барон).
Майкл Янг 1950-1990 сыллардаахха аан дойдуга тµмэт урбаана сайдыытыгар сүҥкэн кылаатын киллэрбитэ. Кини туһунан Гарвард үнүбэрситиэтин бэрэпиэссэрэ Дэниэл Бэлл маннык этэн турар: “Аан дойдуга түмэт урбааныгар кини саҕа сайдыыны, көҕүлээһини киллэрбит киһи ахсааннаах буоллаҕа буолуо. Янг көмөтүнэн Аан дойду араас муннугар 60-тан тахса түмэт урбаанын тэрилтэлэрэ баар буоллулар. Ол иһигэр Улуу Британия сиригэр хас даҕаны түмэт урбаанын оскуолата тэрилиннэ”.

# Майкл Янг
## Биографията

Гибсон уонна Эдит Янгтар уоллара Лондоннааҕы экэниэмикэ оскуолатын бүтэрбитэ (билим бакалавра, 1938 с.). Эмиэ онно үөрэнэн 1963 сыллаахха ускуустуба магистрын аатын ылбыта, кэлин бөлөһүөпүйэ билимин дуоктара буолбута.
1933-1935 сыллардаахха солиситорскай фирмаҕа үлэлээбитэ. 1939 сыллаахтан барристердаабыта.
1941-1945 сыллардахха Лейбористар баартыйаларыгар бэлитиичэскэй уонна экэнэмиичэскэй былааннааһын салаатыгар дириэктэринэн, оттон 1945-1951 сыллардаахха чинчийэр департамен сэкирэтээринэн үлэлээбитэ.
1953 сыллардаахха Лондоннааҕы Уопсастыбаннай штудиялар үнүстүүттэрин тэрийбитэ уонна 2001 сыллаахха диэри салайбыта.
1961-1966 сыллардаахха Кембриджкэ үлэлээбитэ, 1961-1963 сыллардаахха эмиэ онно социология тиэмэтигэр лиэксийэ аахпыта. 1989-1992 сыллардаахха Лондоннааҕы үнүбэрсиэт Биркбегын бэрэсидьиэнинэн талыллан үлэлээбитэ.
Майкл Янг 2002 сыллаахха 86 сааһыгар олорон уһун ыарахан ыарыыттан ыалдьан өлбүт.
Үс төгүл ойохтоно сылдьыбыта, биэс оҕолоох.
# Vittana

Vittana — Эмиэрикэ кэммиэрсийэҕэ сыһыана суох тэрилтэтэ, 2008 сыллаахха тэриллибит]
Vittana кредитордар сайдыылаах дойдуттан сылдьар устудьуоннарга заайымнары биэрэлэригэр көмө буолар. Устудьуоннар заайымнарыгар тэрилтэ үгүс сайдан эрэр дойдуларга устудуьоуннар кредиииттэрин проблематын быһаарар.

# Vittana
## Бизнес-модель

Тэрилтэ заайым бэриллэр дойдулар микрофинанс хампаанньаларын кытта үлэлэһэр, ити дойдулар ырыынактарын уратыларын учуоттуур. Vittana классик микрофинанс моделэны - бөлөххө эппиэт сүктэриини (хас да киһи заайм ылар уонна бэйэ бэйэлэрин иннигэр эппиэттииллэр), туһаммат. Vittana моделятыгар зайуом ылар киһи мэктиэһитинэн ийэтэ (эбэтэр чугас аймаҕа) буолар. Vittana үксүн бөдөҥ заайым биэрээччилэрэ суох буолан, тэҥ кирэдииттээһин кэнсиэпсийэтин туһанар, ол аата ким баҕар бэйэтин үбүн заайымҥа наадыйааччыга биэрэн кредитор буолуон сөп. Заайым $200-н $1500 тиийэ буолар, хас биирдии заайым биэрээччи бэйэтин чааһын, $25-н саҕалаан үрдүгү киллэриэн сөп. Кирэдиитин төннөрүүнү устудьуон үөрэҕин бүтэрэн, үлэ булан баран саҕалыыр. Ыстатыыстыка көрдөрөрүнэн, заайым төннөөһүнэ 97%.

# Vittana
## Бииргэ үлэлээһин

Бастакы икки сылыгар Vittana Kiva-ны кытта бииргэ үлэлээбит. Кэлин Clinton Global Initiative, Frog Design, Grameen Foundation, Hope International, Lex Mundi, Orrick, Perkins Coie, Pop!Tech, Unitus, Бригам Янг университета уонна Вашингтон университетын кытта үлэлээбит. Итини кытта Vittana-ны Amazon.com өйөөбүтэ. Заайымы элбэх сайдыылаах дойдулартан сылдьар устудьуоннарга биэрэрэ туһуттан, Vittana үгүс ахсааннаах микрофинанс тэрилтэлэрин кытта үлэлэһэр, олору кытта устудьуоннарга аналлаах микрофинанс бырагырааммаларын оҥорор. Партньуордар устудьуоннары кытта көрсүһүүлэр, кинилэргэ заайым биэриигэ, төлөбүрдэри хомуйууга эппиэт сүгэллэр.

# Vittana
## Бэрэстэбиитилистибэлэр

Тэрилтэ 17 дойдуга 35 партньуордаах:
* Азербайджан Азербайджан
* Халыып:BOL
* Халыып:CAM
* Халыып:GHA
* Гондурас Гондурас
* Ииндийэ Ииндийэ
* Индонезия Индонезия
* Иордания Иордания
* Кения Кения
* Монголия Монголия
* Халыып:NEP
* Халыып:NIC
* Халыып:PAR
* Перу Перу
* Халыып:PHI
* Руанда Руанда
* Халыып:VIE
# Маҥаас нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү)

Маҥаас нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Харбала.
Улуус кииниттэн 115 км. хоту диэкки сытар.
Олохтоохторун ахсаана 554 киһи (2007 сыл).

# Маҥаас нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Орлов Михаил Павлович

Орлов Михаил Павлович (21.12.1928—ХХХХ) — Социалистическай Үлэ Геройа, тутааччы.

# Орлов Михаил Павлович
## Олоҕун олуктара

1928 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр Пенза уобалаһыгар төрөөбүт. Орто анал үөрэхтээх. Тутааччы. Саха Сиригэр ЫБСЛКС КК путевкатынан кэлбит. Михаил Орлов тутааччыларын биригээдэтэ Мирнэй куорат бастакы уулуссаларын туппут (Бастакы Московскай уулусса, Бастакы Ленинград проспега). Ону таһынан, кини биригээдэтэ 1 №-дээх байытар фабриканы туппут. Айхал бөһүөлэк тутууларыгар үлэлээбит.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1960 сыл ыам ыйын 28 күнүнээҕи Ыйааҕынан Орлов Михаил Павловичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
ССКП XXII съеһин делегата. Пенсияҕа тахсаат, дойдутугар барбыт. Өлбүт.

# Орлов Михаил Павлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1960)
* Мирнэй куорат Ытык олохтооҕо (1964)

# Орлов Михаил Павлович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Сыыдам суксурҕа

Сыыдам суксурҕа диэн 200 км/ч тахса түргэннээх барар тимир суол көлөтө. 1964 сыллаахха Дьоппуоҥҥа Синкансэн ситимин суксурҕалара Токайдо-синкансэн линиянан 210 км/ч түргэннээх айаннаабыттара. Аныгы сыыдам суксурҕалар 350-400 км/ч түргэннээх айанныыллар. Билигин Кытай ордук сайдыылаах сыыдам суксурҕа ситимнээх дойду буолар.
# Саха сирин балыктарын тиһигэ

Саха сирин ууларыгар үөскүүр балыктар (байҕал балыктара киллэриллибэтилэр). Сиһилии Саха сирин балыктара ыстатыйаны көр.
Быа балык Хатыыс Быйыт Бил Горбуша Кэтэ Сыбаакка Кырааска Куунса Уомул Майаҕас (балык) Чорбоҕор Муҥур (балык) Быраҥаатта Күндүөбэй Ньоҕор Сүрү Тууччах Дьарҕаа Үрүҥ балык Муора үрүҥ балыга Сордоҥ Собо Сазаан Дьойгуо Тэҥэли Күстэх Чекановскай мундута Лаговскай мундута Мунду Күөнэх Кыһыл харах Тукачаан Күүччэ Тимэх балык Сыалыһар Тимир атах Таас бас Алыһар Лахаа Быдьар балык Муора быдьар балыга
# Western Digital

Western Digital — АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан HDD уонна SSD оҥорор тэрилтэ көмпүүтэрдэргэ уонна ноутбуктарга. Аатырбыт Fortuna 500 компонена буолар.
Салалтата — Сан Хосе, Калифорния (АХШ).
# NEC

NEC — Дьоппуон биир сүрүн тутаах телекоммуникационнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан тэрилтэнэн биллэр. Sumitomo бөлөҕөр киирэр.
251 миэстэ аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар.
# Дизайн и эволюция С++

"Дизайн и эволюция С++" (ааҥл. The Design and Evolution of C++, D&E) — Бёрн Страуструп кинигэтэ. C++ айыытын туьунан суруллубут кинигэ. 6 тылга тылбаастаммыт.
# Ион

Ио́н (был.-гириэк. ἰόν «барар») — эттик иитиилээх өлүүскэтэ, атомтан эбэтэр молекулаттан электрона эбиллинэҕинэ, эбэтэр төттөрүтүн көҕүрээтэҕинэ үөскүүр. Көнө иитиилээх ион катион диэн ааттанар, утары иитиилээх — анион.
Ионнар бары агрегатнай туруктарга көстөллөр: гаастарга (холобур атмосфераҕа), убаҕастарга (расплавтарга уонна суурадаһыннарга), кристаалларга уонна плазмаҕа (холобур космоска).
# Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ

Бу аат хас да суолталаах:
* Түлпээн өрөбөлүүссүйэтэ
* 2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Нелькаан, Өймөкөөн улууһа

Нелькаан бөһүөлэк. Өймөкөөн улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 78 км. соҕуруу диэкки Улахан Тарыҥ үрэххэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 100 киһи (2007 сыл). 1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 1840 киһи этэ.

# Нелькаан, Өймөкөөн улууһа
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Илимниир (Сунтаар улууһа)

Илимниир — Сунтаар улууһун Илимниир нэһилиэгин киинэ.

# Илимниир (Сунтаар улууһа)
## Биллиилээх дьоно

* Александра Николаевна Мохотчунова (1933) — саха биллэр хореограба, «Сарыал» үҥкүү бөлөҕүн тэрийээччитэ.

# Илимниир (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Илимниир нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Куолун

Куолун диэн күүһү салайар тэрил. Куолун биир судургу механизм буолар. Ыарахан таһаҕаһы кыра күүһүнэн көтөҕөргө тардарга туттуллар. Куолун тутулугар төгүр уонна сис баар. Сискэ кэтэрдиллибит төгүр эргийэн күүс биэрэр. Төгүр биир эбэтэр хас да буолар. Төгүр иитэ хаптаҕай, тиистээх, хотоҕор буолар. Төгүр иитигэр быа, кур, тиспэх тардыллан таһаҕаһы көтөҕөр.
# Пискунов Владимир Венедиктович

Пискунов Владимир Венедиктович — ССКП Мииринэйдээҕи горкомун бастакы сэкиритээрэ, Саха АССР-тан ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Омуктарын сэбиэтин дьокутаата (1984-1989).
1941 с. муус устар 8 күнүгэр Иркутскай уобалас Черемхово куоратыгар төрөөбүт.
# Калсиум

Паар баттааhына :
| 20 калиум ← калсиум → скандиум Mg ↑ Ca ↓ Sr Калсиум in the periodic table of the elements Периодик табыл ||
| Бүтүн билиилэрэ ||
| Аата, бэлиэтэ, нүөмэрэ | калсиум, Ca, 20 |
| Элемент категорията | алкалин сир метал |
| Бөлөҕө, периода, блога | 2, 4, s |
| Өҥө | болоорхой бороҥ, көмүстүҥү |
| Атом маассата | 40.078(4) g·mol⁻¹ |
| Электрон конфигурацията | [Ar] 4s² |
| Электрон хахха | 2, 8, 8, 2 (Image) |
| Физик характеристикалара ||
| Фазата | solid |
| Чиҥэ | 1.55 g·cm⁻³ |
| Убаҕас чиҥэ уулларыгар | 1.378 g·cm⁻³ |
| Ууллуу кэрдииhэ | 1115 K (842 °C, 1548 °F) |
| Оргуйуу кэрдииhэ | 1757 K (1484 °C, 2703 °F) |
| Ууллуу итиитэ | 8.54 kJ·mol⁻¹ |
| Уостуу итиитэ | 154.7 kJ·mol⁻¹ |
| Итиини иҥэримтиэтэ | (25 °C) 25.929 J·mol⁻¹·K⁻¹ |
| Паар баттааhына P/Pa1101001 k10 k100 k at T/K8649561071122714431755 ||
| Атом характеристикалара ||
| Кристал тутула | face centered cubic |
| Аhыйыы нүөмэрэ | 2 (strongly basic oxide) |
| Электромэлдьэhиитэ | 1.00 (Pauling scale) |
| Ионизация энергиялара | | 1st: 589.8 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 2nd: 1145.4 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 3rd: 4912.4 kJ·mol⁻¹ |
| Атом радиуhа | 180 pm |
| Атом радиуhа (calc.) | 194 pm |
| Ковалент радиус | 174 pm |
| Атын билиилэрэ ||
| Магнетизма | diamagnetic |
| Электрик утарыы | (20 °C) 33.6 nΩ·m |
| Итиини ыытыы | (300 K) 201 W·m⁻¹·K⁻¹ |
| Итии кэҥээhинэ | (25 °C) 22.3 µm·m⁻¹·K⁻¹ |
| Тыас түргэнэ (thin rod) | (20 °C) 3810 m/s |
| Юҥ модула | 20 GPa |
| Кытаанах модула | 7.4 GPa |
| Сабардам модула | 17 GPa |
| Пуассон коэффициена | 0.31 |
| Мос скалата | 1.75 |
| Бринелл скалата | 167 MPa |
| CAS регистрация нүөмэрэ | 7440-70-2 |
| Халыып: Көрүү • Ырытыы • Уларыт ||
Калсиум диэн химия элемена, Биһиэхэ кальций диэн аат тарҕаммыт. Бэлиэтэ Ca уонна атом нүөмэрэ 20. Атом маассата 40.078. Калсиум сымнаҕас алкалин сир метал. Сир хаҕыҕар уонна байҕал уутугар тарҕаныытынан бэhис элемент.
Калсиум бүтүн тыыннаах организмнарга баар. Калсиум Ca²⁺ иона саанык физиологиятыгар хамсааhыннарыттан элбэх бырассыастар бараллар. Үгүс харамайдар уҥуохтарын уонна сииннэрин минерализацияларыгар сүрүн матырыйаал. Хас биирдии киһиэхэ 1 кг. кэриҥа кальций баар.

# Калсиум
## Калсиум (кальций) элемен айлҕаҕа

Айылҕаҕа олус тарҕаммыт элемент. Оксигены, сераны, галогеннары кытта чэпчэкитик холбоһор.
# Сабри Үлкэр

Сабри Үлкэр (Sabri Ülker) диэн Түүркүйэ кондитера уонна урбаанньыта. Ülker компания олохтооччута.

# Сабри Үлкэр
## Олоҕун олуктара

Сабри Үлкэр 1920 сылга Кырыым Корбек суртугар кырыым татаар ыалыгар төрөөбүтэ. 1929 сылга дьонун кытта Түүркүйэҕэ көспүтэ. Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Султанахмет экономика уонна коммерция академиятын (билигин Мармара университета) бүтэрбитэ. 1944 сылга Ülker компанияны олохтообута. Убайыныын Асимныын 100 м2 иэннээх бэкээрнэ ыланнар бэчиэнньэ буһаран саҕалаабыттара. 1974 сылга Ülker бэчиэнньэтэ аан дойдутааҕы таһымҥа тахсыбыта. 1989 сылга Ülker компания Yıldız Holding конгломерат буолбута. Сабри Үлкэр аһымал, түмэт, билим, үөрэх эйгэлэригэр араас оҥкуллары тэрийэн үбүлүүрэ. 2012 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр 92 сааһыгар сырдык тыына быстыбыта.

# Сабри Үлкэр
## Дьиэ кэргэнэ

Ойоҕо Гүзиде Иман (1924-2010). Үс оҕолоохторо - Али Үлкэр (эрдэ өлбүтэ), Ахсен Өзокур, Мурат Үлкэр.
# Илиҥҥи Хаандыга

Илиҥҥи Хаандыга өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 290 км., тардыытын иэнэ 9950 км².
Баһа Сунтаар Хайата сис соҕурууҥҥу эниэтигэр. Скалистай уонна Сэттэ-Дабаан систэри быһа охсор. Тардыытыгар 300 күөл уонна 30 тарыҥ (уопсай иэннэрэ 42 км²) баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн Өнньөлө (113 км.) уонна Саккырыыр (94 км.) диэн салаалардаах.

# Илиҥҥи Хаандыга
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Сытин Иван Дмитриевич

Сытин Иван Дмитриевич (1851-1934) — аатырбыт кинигэ таһаараччы урбаанньыт, сырдатааччы.

# Сытин Иван Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

Иван Дмитриевич Сытин тохсунньу 24 (олунньу 5) күнүгэр 1851 сыллаахха Кострома губерниятын Гнездниково диэн сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Аҕата — Дмитрий Герасимович Сытин, буолас суруксута. Ийэтэ — Ольга Александровна Сытина. Түөрт оҕоттон улаханнара.
12 сааһыттан Иван үлэҕэ киирэр, бастаан Нижегордскай дьаарбаҥкаҕа скорняк көмөлөһөөччүтүнэн, онтон 1866 сыллаахтан Москубаҕа Шарапов диэн атыыһыт кинигэ атыылыыр лааппытыгар.
1876 сыллаахха Сытин Евдокия Ивановна Соколованы ойох ылар, уонна ол сылыгар бастакы литография массыынатын атыылаһан литография мастарыскыайын арыйар — «Первая Образцовая типография».
# Кугас татыйык

Кугас татыйык (лат. Emberiza rutila,нууч. рыжая овсянка) — Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохтоох отой сэдэхтик көстөр чыычаах.
Атыырын төбөтө, хабарҕата уонна көхсө хараҥа кугастар, кыната уонна кутуруга бурые, түөһэ уонна өрөҕөтө саһархай. Сайын сүнньүнэн үөнүнэн аһылыктанар. Уйатын сиргэ туттар. Ситэ үөрэтиллэ илик көрүҥ.

# Кугас татыйык
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б.И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-76-96-0956-7
# Кокуос паальмата

Кокуос паальмата (лат. Cocos nucifera) — Паальматыҥылар кэргэннэригэр киирэр мас үүнээйи, Cocos уус соҕотох көрүҥэ.

# Кокуос паальмата
## Аата

Уус билим аата coco («эбисийээнэ») диэн португаал тылыттан тахсар, аһа эбирдэрдээх, онто эбисийээнэ сирэйигэр майгынныыр дииллэр.

# Кокуос паальмата
## Тарҕаныыта

Ханна үөскээбитэ чуолкай биллибэт — сабаҕалааһынынан Соҕуруу-Илин Азияттан, Малайзияттан. Билигин соҕуруу уонна хоту полушариелар тропиктарыгар иккиэннэригэр айылҕаҕа да, дьоҥҥо да үүнэр.