yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Магеллан Кыра Былыта

Магеллан Кыра Былыта (SMC) — кыракый галактика, Халлаан Сиигин аргыһа. Биһиттэн 60 килопарсек ыраах уонна Тукан сулустарын бөлөҕөр баар уонна 3° кэтиттээх кыракый былыт курдук көстөр. Магеллаан Кыра уонна Улахан былыттар гидроген састаабтаах хапталҕан тулалыыр.
Фернандо Магеллан 1519 сыллаахха Сири эргийэр экспедицияны салайан иһэн бастакы көрбүтэ уонна кини аатынан ааттаммыта.

# Магеллан Кыра Былыта
## Өссө маны көр

* Магеллан Улахан Былыта
# Биир (ахсаан)

1 (биир) — дьиҥ ахсаан, бүтүн ахсаан, 0 уонна 2 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# Биир (ахсаан)
## Математикаҕа

* 1 факториала
* 0 факториала
* 2¹ = 2
* 1 ахсаан — дьиҥ ахсааннартан аччыгыйдара

# Биир (ахсаан)
## Геометрияҕа

* Биир чоп нөҥүө муҥура суох элбэх көнө сурааһыны ыытыахха сөп.
* Биир көнө сурааһын нөҥүө муҥура суох элбэх хапталы ыытыахха сөп.
* Сфера ханнык баҕар чобун нөҥүө биир эрэ таарыйар хаптал ааһар.
* Сфера ханнык баҕар чобун нөҥүө муҥура суох элбэх көнө сурааһыны ыытыахха сөп, эбиитин ол көнө сурааһыннар бары биир, сфераны таарыйар, хапталга сыталлар.

# Биир (ахсаан)
## Билимҥэ

* Водород атомнай нүөмэрэ

# Биир (ахсаан)
## Историяҕа

* Бары биир киһи, биир киһи барыбыт курдук (сэбиэскэй кэмҥэ үлэҕэ ыҥырыы тыллара).

# Биир (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* Адыгея кода
* Тохсунньу — сыл бастакы ыйа
* Үөрэхтээһиҥҥэ (биэс бааллаах шкаланан Россияҕа) үөрэнээччи билиитин сыаната, алын сыанаҕа сөп түбэһэр
* 1 солкуобай, ССРС 1961 сыл
* 1 харчы, ССРС 1990 сыл
* 1 солкуобай, ССРС 1991 сыл

# Биир (ахсаан)
## Саха фольклоругар
#### Өс хоһоонноро

* Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах.

# Биир (ахсаан)
## Саха фольклоругар
#### Таабырыннар

* Илин диэкиттэн биир чуоҕур таба киирэн, арҕаа диэки баран сүппүт (күн тахсыыта, киириитэ).
* Биир омук туутунан көлүйэни туораабыт үһү (халлаан сиигэ).
* Биир маныыһыт тыһыынчаннан ынаҕы маныыр үһү (ый уонна сулустар).
* Тоҕус саһаан үрдүүр, биир саһаан намтыыр баар үһү (дьэргэлгэн).
* Биир сүүрэр, атын сытар, үһүс тоҥхолдьуйар баар үһү (өрүс, кытыл, хомус).
* Үтүө киһи сылга биирдэ киэргэнэр үһү (ойуур).
# Балык тириитэ хаппаах

Балык тириитэ хаппаах - төбө хаххата, сүлүллэр тириилээх өрүс улахан балыгын тириититтэн тигиллэр бэргэһэ.

# Балык тириитэ хаппаах
## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

* Хороох бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Хабах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
# Skype

Skype (Скайп), программа специально куолаhынан уонна видеонан, текстынан кэпсэтэргэ анаммыт. Windows операционнай системаҕа анаммыт, ол эрэн 2014 сылга бары системаларга үлэлиир, холобура Android уонна iOS. Программанан туhаныы босхо буолар (быраабыла быhыытынан Скайп+Скайп), ол эрэн стационарнай уонна мобильнай телефоннарга эрийэр харчылаах.

# Skype
## Юридичэскэй статуhа уdypонна туруга

Программа босхо буолан, сотовай оператордарга уонна виртуальнай сотовай оператордарга элбэх хоромньуну dht, ол иһин араас омук дойдуларга Maria puoi chiamare gap e Rosella утары сэрии бара турар. Холобура Эфиопияҕа Maria puoi chiamare gap e Rosella туттуу 15 сылга хаайыыга барар (ООН интэн сылтаан критикэлиир, санкция оҥорор). Сорох дойдуларга дьону хаайыыга укпакка таах административнай нарушения курдук көрөллөр уонна стырааптыыллар (Швейцария, Кытай, Араб Эмирата). Сорох дойдуларга бобо сатыыллар (Беларуссия, Арассыыйаҕа). Арассыыйаҕа Мегафон лобби оҥорор Скайп сабылларыгар.

# Skype
## Өссө маны көр

* Viber
* WhatsApp
* WeChat
# Безродных Ара Андреевна

Безродных Ара Андреевна — мэдиссиинэ дуоктара, бэрэпиэссэр, Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ. Кини салалтатынан СГУ мэдиссиинэҕэ факультета билимҥэ бигэ ситиһиилэммитэ, идэни кытта ситимнээх ыарыылары чинчийии киэҥ далааһыннаахтык барбыта.
1931 сыллаахха алтынньы 3 күнүгэр Владивостокка сулууспалаахтар кэргэннэригэр төрөөбүт.
1955 сыллаахха Москубатааҕы бастакы мэдиссиинэ институтун бүтэрбит. Үс сыл №7 поликлиникаҕа учасктковай бырааһынан үлэлээбит. 1961 сыллаахха клиникаҕа старшай лабабараанынан ылбыттар. 1964 сыллаахха «К патогенезу дыхательной недостаточности при хронических токсических бронхитах» диэн тиэмэҕэ хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит. 1975 сыллаахха – «Хронические неспецифические заболевания легких с исходом в пневмосклероз» дуоктар диссэртээссийэтин. 1976 сыллаахха СГУ мэдиссиинэ хаапыдыратын сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Кини салалтатынан 1977 сыл ыам ыйыгар өрөспүүбүлүкэҕэ аан бастаан хайа оробуочайдарын туруктарын ыарыыны сэрэтэр соруктаах көрүү саҕаламмыт. 1992 сыллаахха А.А. Безродных көҕүлээһининэн Саха сирин идэни кытта ситимнээх ыарыыларын киинэ аһыллыбыт. 1988 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан «Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ» ытык аат иҥэриллибит.
# Захаров Петр Алексеевич

Захаров Петр Алексеевич — скульптор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга.

# Захаров Петр Алексеевич
## Олоҕун олуктара

* 1933 сыллаахха муус устар 25 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1955 с. — Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрбит.
* 1955—1963 сс. — Дьокуускай художественнай мастерскойдарыгар скульпторынан үлэлээбит.
* 1962 с. — Саха государственнай университет история салаатын бүтэрбит.
* 1969 с. — И. Е. Репин аатынан Ленинградтааҕы живопись, скульптура уонна архитектура Институтун, М. А. Керзин мастерскойугар үөрэнэн, бүтэрбит.
* 1969—1973 сс. — Дьокуускай художественнай мастерскойдарыгар скульпторынан үлэлээбит.
* 1969 сылтан Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа преподаватель.

# Захаров Петр Алексеевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Кэргэнэ — Слепцова Людмила Даниловна, худуоһунньук, педагог, Россия уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕын ааптардарыттан биирдэстэрэ.
* Кыыһа — Захарова Айина Петровна, худуоһунньук, Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕын ааптардарыттан биирдэстэрэ.

# Захаров Петр Алексеевич
## Айар олоҕо
#### Скульптуралара

* И. Я. Строд памятнига, Саһыл-Сыһыы (1973)
* Н. Г. Чернышевскай памятнига, Бүлүү (1978)
* М. К. Аммосовка граниттан оҥоһуллубут бюст, Нам с. (1989)
* Эдэр ЧОНовецтарга памятник, Майа с. (1970)
* А. Е. Кулаковскай памятнига, Таатта улууһа (2002)
* П. А. Ойуунускай памятнига, Дьокуускай (2003)

# Захаров Петр Алексеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга (1993)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата (2003)

# Захаров Петр Алексеевич
## Өссө маны көр

Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
# Төбүлээх

Төбүлээх - өрүс тамаҕар, дельтатыгар эбэтэр ол үөһээ өттүгэр салбахтанан, тарҕанан сүүрүгүрэр сиригэр тас үөс.

# Төбүлээх
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Кириллин Николай Васильевич

Кириллин Николай Васильевич, 1935 сыл, ыамыйын 19 күнүгэр, Сунтаар улууһун, Күүкэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. СӨ үөрэҕириитин туйгуна, РФ научнай тэрилтэлэрин уонна урдүкү оскуолатын үлэһиттэрин профсоюһун Бочуотунай грамотата, Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотата.

# Кириллин Николай Васильевич
## Олоҕун олуктара

Николай Васильевич педагогическай үлэтин 1955 -1956 үөрэх сылыгар Түбэй-Дьаахан орто оскуолатын алын кылааһын учууталынан саҕалаабыта.
1962 сыллаахха СГУ физико-математическай факультетын физика салаатын үөрэнэн бутэрбитэ.
1962-1964 сылларга Элгээйи орто оскуолатыгар физика учууталынан үлэлээбитэ.
1964 с. Сунтаар 2 №-дээх оскуолатыгар физика уонна математика учууталынан көспүтэ.
1968-1971 сс. Сунтаар киэһээҥҥи оскуолатын физика учууталынан уонна директоры солбуйааччынан үлэлээбитэ, ону таһынан, 1969 с. Сунтаар маһы таҥастыыр кэмбинээт директоры солбуйааччытынан анаммыта.
1971 с. - ССКП оройуоннай комитета Николай Васильевиһы Сунтаар 1 №-дээх орто оскуолатыгар физика учууталынан ыыппыта.
1976 с. - Сунтаардааҕы районо быһаарыытынан Арыылаах орто оскуолатын директорынан ыыппыттара.
1978-1984 сс. - Сунтаар 23 №-дээх профтехучилище директоры үөрэх уонна производство чааһыгар солбуйааччынан үлэлээбитэ.
1984-1988 сс - үөрэх үлэһиттэрин профсоюһун бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
1988 -2009 сс. 2 №-дээх Сунтаар орто оскуолатын директоры солбуйааччынан, онтон физика уонна история учууталынан улэлээбитэ.
Үлэһит эдэр ыччаты үөрэтиигэ үтүө суобастаах үлэтин иһин Николай Васильевич 23 №- дээх Сунтаар профтехучилищетын Бочуот кинигэтигэр киирбитэ. СӨ үөрэҕириитин туйгуна, РФ научнай тэрилтэлэрин уонна урдүкү оскуолатын үлэһиттэрин профсоюһун бочуотунай грамотатын хаһаайына, Саха АССР Министирдэр Сэбиэттэрин Президиумун бочуотунай грамотатын хаһаайына, ”Победитель социалистического соревнования 1974 с» бэлиэ хаһаайына.

# Кириллин Николай Васильевич
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
* Педагогическай үлэ ветерана.
# 2024 сыл

2024 сыл (MMXXIV) — билигин буола турар сыл, чорбохтоох сыл, григориан халандаарынан бэнидиэнньиккэ саҕаланар, биһиги эрабыт 2024-с сыла, 3-с тыһыынча сыл уонна 21-с үйэ 24-с сыла, 2020-с сыллар 4-с сыллара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Оҕо сыла.
ХНТ быһаарыытынан 2024 сыл был объявлен Тэбиэнниҥилэр аан дойдутааҕы сылларынан биллэриллибитэ.
Арассыыйаҕа Култуура, ускуустуба, дьиэ кэргэн уонна спорт сыла.
2024 сылы устуоруйаҕа саамай элбэх быыбардаах сылынан буолуо дииллэр, тоҕо диэтэххэ 76 дойдуга 4 миллиард кэриҥэ киһини хабар дойду таһымнаах быыбардар буолуохтаахтар. Ол иһигэр уон саамай бөдөҥ дойдуттан аҕыһыгар (Арассыыйа, АХШ, Бангладеш, Бразилия, Ииндийэ, Индонезия, Миэксикэ уонна Пакистан), Улуу Британияҕа уонна Европа түмэнигэр.

# 2024 сыл
## Туох буолбута

* Тохсунньу 1
** Хайалаах Карабах Азербайджан састаабыгар киирбит. Арцах Өрөспүүбүлүкэтэ суох буолбут.
** Европаҕа Арассыыйаттан алмаас киллэриитин бобуу олоххо киирбит (ЕС Арассыыйа экэниэмикэтин хааччахтыыр 12-с бакыатын иһинэн).
* Тохсунньу 3 — Европа Сойууһа алмааһы хостуур «Алроса» хампаанньаны уонна кини ген. дириэктэрин Павел Маринычевы хааччахтыыр испииһэккэ киллэрбит.
* 15—тохсунньу 18 — Башкортостааҥҥа бырачыастар.
* Тохсунньу 19 — Япония Ыйга ситиһиилээхтик тиийбит бэһис дойду буолбут (SLIM мииссийэ иһинэн).
* Тохсунньу 24 — Түүнтэн саҕалаан Саха сиригэр Бассаап уонна Тэлигирээм диэн суруйсар ситимнэр үлэлэригэр харгыстар үөскээбиттэр, ону тохсунньу 21 күнүгэр буолбут киһи өлүүлээх хомуур охсуһууну кытта ситимнээбиттэр. СӨ Инновациятын миниистирин солбуйааччы Андрей Суслов эппитинэн, мессенджердэр үлэлэрин сөргүтэр үлэ хаамыыта Роскомнадзору кытта дьүөрэһиллибит. Тохсунньу 27 киэһэтигэр хааччах уһуллубут.
* Олунньу 2 — Дьокуускайга Онкодиспансер саҥа дьиэтэ аһыллыбыт. Саҥа дьиэ 180 ыарыһах сытарыгар аналлаах, ону таһынан 16 күнүскү куойкалаах. Поликлиникатыгар симиэнэҕэ 210 киһи көрдөрөр кыахтаныа.
* Олунньу 16 — Харп бөһүөлэккэ хаайыыга Арассыыйа оппозиционера Алексей Навальнай өлбүт.
* Олунньу 29 — кулун тутар 7 — Арассыыйаҕа Ыччат аан дойдутааҕы бэстибээлэ ыытыллыбыт.
* Кулун тутар 1 — Казахстаан биир кэм курдааһыныгар көспүт (UTC+5:00).
* Кулун тутар 7 — Швеция НАТО-ҕа киирбит.
* Кулун тутар 15—17 — Арассыыйаҕа Бэрэсидьиэн быыбара буолбут. Кыайыыны Владимир Путин ситиспит.
* Кулун тутар 22 — Москуба аттыгар Красногорскайга "Крокус Сити Холл" диэн кэнсиэртиир сиргэ бөдөҥ теракт түмүгэр 145 киһи өлбүт.
* Муус устар 5 — Ураалга быһыт алдьанан Орскай куоракка халаан буолбут, олохтоохторун эвакуациялаабыттар.
* Муус устар 10 — Оренбурга бөдөҥ халаан буолбут. Ураал өрүс таһыма 1000 сантиметры (10 миэтэрэни) куоһарбыт.

# 2024 сыл
## Туох буолуохтааҕа

(былааннанар тэрээһиннэр, буоллахтарына үөһэ көһөрөбүт)

# 2024 сыл
## Өлбүттэр

* Муус устар 15 — Артур Алексеев (Төлөннөөх Артур) — саҥа кэмҥэ хомуньуус баартыйа биллиилээх дьайыксыта, хаста да Ил Түмэн дьокутаатынан талылла сылдьыбыта, 6 сыл СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин солбуйааччытынан ананан үлэлээбитэ.
* Ыам ыйын 24 — саха норуодунай бэйиэтэ, тылбаасчыт, оҕо суруйааччыта, публицист, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ Иван Мигалкин.
# Америка эбэҥкилэрэ

Америка эбэҥкилэрэ - АХШ дойдутугар олорор эбэҥкилэри ааттыыллар, бастакы эбэҥкилэр АХШ дойдутугар Сахалары кытта 16-17 үйэлэргэ кэлбиттэрэ, үксүлэрэ олохсуйа хаалбыттара. Билигин Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар 102 эбэҥки олорор. Үксэ ассимиляция барбыттар. Баара суоҕа 4 эрэ эбэҥки төрүт тылын билэр эбит, 31 эбэҥки Саха Тылын билэр эбит.

# Америка эбэҥкилэрэ
## Өссө маны көр

* эбэҥкилэр
# Тернополь уобалас

Тернополь уобалас (укр. Тернопільська область) — Украина субъега. Киин куората — Тернополь. Дьонун ахсаана 1 073 300 (2014).
# Сатаҕай нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Сатаҕай нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сатаҕай.
Улуус кииниттэн 132 км. Суола үрэх төрдүгэр сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 563 киһи (2007 сыл).
Амма суолтан 40 км мэлдьи сырыылаах суолунан.

# Сатаҕай нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1925 сыл олунньу 3 күнүгэр төрөөбүтэ Окороков Гаврил Гавриилович — литератураны ырытааччы.
# Чудинов Игорь

Чудинов Игорь - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1994 сыллааҕы төрүөх. Дьокуускайтан төрүттээх. Чэпэчэки ателикаҕа маастарга хандьыдаат. Тренерэ Нечаев Петр Александрович.
# Неаполитаан тыла

Неаполитаан тыла (неап. lengua napulitana, nnapulitano, ит. lingua napoletana, napoletano) — Италия тылын түөлбэ тыла (диалект). 7,5 мөлүйүөн киһи саҥарар. Соҕуруу Италияҕа, Кампанияҕа, Неапольга, Гаэтаҕа уонна Сораҕа, соҕуруу Лацио уокуруктарыгар, Маркеҕа, хотугу Калабрияҕа, Апулия хотугу уонна киин сирдэригэр тарҕаммыт. Италия классическэй операларын үксэ бу тылынан ылланар. Аатырбат 'O Sole Mio ырыа эмиэ неаполитаан тылынан ылланар.
# Саха сиринээҕи Наука киинэ

Саха сиринээҕи Наука киинэ (нууч. Якутский научный центр Сибирского отделения Российской академии наук) — Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатыгар киирэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин билим тэрилтэлэрин түмэр тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ.

# Саха сиринээҕи Наука киинэ
## Устуоруйаттан

* 1947 сылтан — Саха сиринээҕи наука чинчийэр базата;
* 1949 сылтан — ССРС Наукаларын Академиятын Саха сиринээҕи филиал;
* 1957 сылтан — ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи филиал;
* 1988 сылтан — Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи наука киинэ.
Билигин Наука киинигэр 2242 киһи үлэлиир, ол иһигэр 590 наука сотрудниктара, олортон 60 наука доктордара уонна 300 тахса наука кандидаттара. Наука үлэһиттэртэн 5 Арассыыйы Наукаларын Академиятын чилиэн-корреспонденнар, 12 Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукаларын Академиятин дьиҥнээх чилиэннэрэ уонна 33 атын Академиялар чилиэннэрэ.

# Саха сиринээҕи Наука киинэ
## Наука киинин састаабыгар киирэр тэрилтэлэр

* В.П. Ларионов аатынан Хоту дойду физика уонна техника проблемаларын института;
* Криолитозона биологиятын проблемаларын института;
* Н.В. Черскэй аатынан Хоту дойду хайа дьыалатын института;
* Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар проблемаларын института;
* Ю.Г. Шафер аатынан Космофизика чинчийиилэрин уонна аэрономия института;
* Ньиэп уонна гаас проблемаларын института;
* Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын үөрэтэр-чинчийэр институт;
* Геофизическэй сулууспа Саха сиринээҕи филиала;
Урукку кэмҥэ Наука киинин састаабыгар киирэллэр этэ:
* Алмаас уонна күндү металлар геологияларын института;
* П.И. Мельников аатынан Ирбэт тоҥу чинчийэр институт;

# Саха сиринээҕи Наука киинэ
## Наука киинин салайбыттара

* 1949 - 1952 сылларга — Цытович Николай Александрович, ССРС НА чилиэнэ-корреспондена;
* 1952 - 1957 сылларга — Дадыкин Всеволод Петрович, биология доктора;
* 1957 - 1964 сылларга — Рожков Иван Сергеевич, ССРС НА чилиэнэ-корреспондена;
* 1964 - 1987 сылларга — Черскэй Николай Васильевич, ССРС НА академига;
* 1987 - 1992 сылларга — Крымскай Гермоген Филиппович, Арассыыйа НА академига;
* 1992 - 1997 сылларга — Ларионов Владимир Петрович, Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена;
* 1997 - 2002 сылларга — Уржумцев Юрий Степанович, Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена;
* 2002 - 2004 сылларга — Ларионов Владимир Петрович, Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена;
* 2004 - 2012 сылларга — Сафронов Александр Федотович, Арассыыйа НА чилиэн-корреспондена;
* 2012 сылтан — Лебедев Михаил Петрович, Арассыыйа НА чилиэн-корреспондена.

# Саха сиринээҕи Наука киинэ
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха сиринээҕи Наука киинин саайта
# Жадеит

Жадеит — кытаанах, үксүн чээл күөх оҥоһуукка туттуллар таас, тас көстүүтүнэн нефриити майгынныыр. Урут араарбаттар эбит. Билигин да бу икки минераалы жаад диэн аатынан билэллэр. Француз минералога А. Демур 1863 с. бу ааты киллэрбит. Жадеит нефриит курдук кремнеземтан турар. Иккиэннэрин кылабачыгас буолуохтарыгар диэри аалыахха сөп, онон үрдүктүк сыаналанар ювелирнай уонна оҥоһук таастар буолаллар.
Арассыыйаҕа жадеит Хотугу Ураалга уонна Арҕаа Сайааҥҥа көстөр. Өссө жадеиты Казахстааҥҥа, Италияҕа, Индонезияҕа, Кытайга уонна Мексикаҕа, АХШ сирдэригэр уонна Япония арыыларыгар булаллар.
# Алексеев Артур Николаевич

Алексеев Артур Николаевич (төр. 1948) — биллиилээх политик.

# Алексеев Артур Николаевич
## Олоҕун олуктара

* 1948 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр Уус-Алдан оройуонун Сыгай с. төрөөбүт.
* 1972 сыллаахха Сибиирдээҕи автомобильно-дорожнай институту инженер идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит (Омск к.).
* ЫБСЛКС чилиэнэ (1964), ССКП чилиэнэ (1975).
* 1972 сылтан — ЫБСЛКС Дьокуускайдааҕы горкома, секретарь, бастакы секретарь.
* 1975 муус устар — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин инструктора.
* 1975 сэтинньи — Иккис секретарь.
* 1979 с. — Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит.
* 1983 с. — ССКП КК иһинэн общественнай билимнэр Академияларын салайар партийнай уонна сэбиэскэй кадрдар үрдэтинэр институттарын бүтэрбит.
* 1983 сылтан — ССКП Уус-Маайатааҕы райкома, бастакы секретарь.
* 1986 сылтан — ССКП обкома, тэрийэр-партийнай салаа сэбиэдиссэйэ.
* 1988 сылтан — ССКП Дьокуускайдааҕы горкома, бастакы секретарь.
* 1991 сылтан — «Якутавтодор» генеральнай директорын солбуйааччыта.
* 1993 сылтан — «РОССАХА», генеральнай директор.
* 1998—1999 сс. — ЗОА «Фонд реализации программы социально-экономического развития РС(Я)» тэрилтэни эһэр комиссия бэрэссэдээтэлэ.
* 2002 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин X, XI ыҥырыыларын депутата, Саха ССР Үрдүкү Сүбэтин XII ыҥырыытын депутата. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин I, II ыҥырыыларын депутата.
2024 сыл муус устар 15 күнүгэр өлбүт.

# Алексеев Артур Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Бочуот Бэлиэтэ уордьан
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* «За строительство БАМа» мэтээл
# Удьуор утума

Төрүччүнү кытта ыал биир саамай үтүө үгэһэ — удьуор утума. Ол аата үтүөнү, кэскиллээҕи көлүөнэтээн көлүөнэҕэ биэрэн, тиэрдэн иһии.
# Иванов (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
* Иванов Александр Николаевич, тустуук
* Иванов Василий Ксенофонтович
* Иванов Владимир Харлампьевич
* Иванов Климент Егорович
* Иванов Курбат
* Иванов Петр Михайлович
* Иванов Семен Александрович
* Иванов-Ороһуунускай Иван Еремеевич
* Иванова Екатерина Егоровна
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Түүл

Түүл (лат. somnus), организм туруга, сэргэхсийии туругун кытта биир сүрүн турук буолар. Киһи, кыыл, үөн, көтөрдөр эмиэ түүл туругар киирэллэр, ол эбэтэр түүһүүллэр. Утуйуу кэмигэр түүл үөскүүр.
Түүлү араас медицинэ билимньитинэн ааттанар туруктартан араартыахха сөп, холобура летаргическай түүл, кома, анабиоз.
Түүл көрбүт киһи түүһээтим диир. Түүлү тойоннуур кинигэ — түүлдьүт.
Түүлү киһи уонна кыыллар көрөллөр, холобура ыттар уонна куоскалар. Холобура урут олохторугар буолбут түгэннэри көрүөхтэрин сөп эбэтэр фэнтези эйгэтигэр сылдьыахтарын сөп. Сороҕор түүл киһини сэрэтиэн сөп, холобура куһаҕан буолаары кыммытын. Ону түүлдьүт көмөтүнэн таайаллар.
Түүл кэмигэр киһи мэйиитэ үлэлиир, ол эрэн атын органнар үлэлэрин толору тохтотоллор. Мэйии үлэтэ диэн түүл кэмигэр күнүһүн ылбыт информациалары үллэрэр.
Утуйуу олох итэҕэһэ эбэтэр утуйуу суоҕун кэриэтэ. Биир киһи утуйарын эбэтэр өйдүүрүн түмүгэр үөскүөн сөп. Утуйуу өссө депрессивнай турукка киирэригэр эмиэ дьайар.
Психонализыште омо кончымаш тушто элгӧргӧ кумыл дене да оптыман келыштарымаш-влак коклаште кӧргӧ конфликтым ужын ончыктымым (социал нормо, правил да чарымаш) коклаште ончыктымым ончат. Омым кусарымаш тиде конфликтым иземдымашке ятырын виктаралтын. Психофоналитике-влак айдемын кумылжым тудын шуктен толмо формыштыжо ончыктат.
# Новооржыцкэ

Новооржыцкэ (укр. Новооржицьке) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 811 (2017).
# Хачыгыр (Эрилик Эристиин)

Хачыгыр — Эрилик Эристиин өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи саха дьадаҥы ыалын ыар олоҕун көрдөрөр айымньыта.

# Хачыгыр (Эрилик Эристиин)
### Айымньы ис хоһооно

Хачыгыр диэн уол оҕо дьонунаан Кыбыттар алааска олороллор. Кини Чооруос диэн бырааттаах. Ийэлээх аҕата быстар дьадаҥы ыаллар. Биир баар суох ынахтара «эбэ» ыарыыга ыалдьан өлөн, айахтарын ииттинэр кыахтара суох буолан кинилэр кумалааҥҥа ыал устун бараллар. Хачыгыр Бачыгыратар Баһылай диэн баайга түбэһэр. Бачыгыратар баай Хачыгыры сордуур-муҥнуур, түмүгэр кырбаан өлөрөр. Сэмэттэн-суҥхаттан куотунаары оҕо өлүгүн оҕус анныгар бырахтарар.

# Хачыгыр (Эрилик Эристиин)
### Ырытыы

Саха дьадаҥы ыал оҕотун кыһалҕалаах олоҕун көрдөрөр. Баай баттабылын эт хаанынан билбит Хачыгыр эрэйдээх-муҥнаах олоҕо арылхайдык арыллар. Олох кэрэтин билбэккэ оҕо сааһыгар суорума суолламмыт Хачыгыр олоҕо ааҕааччыны уйадытар, толкуйдатар, билиҥҥи олоҕу кытта дьүөрэлээн көрүүгэ угуйар.
# China Film Group Corporation

China Film Group Corporation — Кытай дойду саамай бөдөҥ киинэ устар уонна тарҕатар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациатынан киинэ устар тэрилтэ. Сүрүннээн Sony конгломераты кытта медия эйгэҕэ алтыһар, оһуоба киинэ устуутугар.