yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Lexus

Lexus (レクサス Rekusasu) диэн Дьоппуон Toyota Motor Corporation аутомобил оҥорооччутун салаата. Люкс аутомобиллары оҥорор. Аан бастаан атыытын 1989 Америкаҕа саҕалаабыта, онно Lexus бастыҥ атыыланар люкс аутомобил буолбута, бүгүн Lexus массыыналара аан дойдуга барытыгар атыыланаллар. 2006, Lexus атыылара 68 дойдуларга буолбут.

# Lexus
## История

1983 сыллаахха АХШ Toyota Эйдзи корпорация баһылыга бэйэтин баҕатын аан дойдуга бастыҥ автомобиль оҥороору гыммыта. Ол курдук Ф1 (Flaghip) диэн кодовай ааттаах бырайыак 400 — чуолаан бу массыынаттан бренд историята саҕаланна. 11 инженердэр уонна дизайнердар аан дойдутааҕы рыногы экспансиялыыр сыалтан 400- чэкэ саҥа двигателинэн үлэлии сылдьаллар.
1985 сыл ыам ыйыгар АХШ- ка фокус- группа тэриллэн, бириискэ рыногын маркетинговай чинчийии ыытыллыбыта. Хас да дизайнер хамаандата Калифорниа болуоссатыгар олохсуйан, олохтоох үрдүкү кылаас бэрэстэбиитэллэрин үөрүйэхтэрин, амтаннарын кытта ыкса билсэ, билсэ кэлбиттэрэ. Ити кэмҥэ массыынаны немец автобустарыгар да, Америка куораттарын уулуссаларыгар да бэрэбиэркэлии сылдьыбыт. Кэлин маркетинговай чинчийии түмүгүн базатыгар АХШ сиригэр- уотугар саҥа ситими тэрийии наадатын туһунан быһаарыы ылыллыбыта.
1986 сыллаахха консалтинговай компания Lippинcttt & Margullish 219 ааттаммыт испииһэги оҥорбута, ол иһиттэн саҥа бренд аата талыллыбыта. Ол эрээри, 1980- с сылларга «Династия» сериал "Династия" сериал тахсыаҕыттан ордук табыгастаах көстүү буолбута. Lexus аатын ааттааһын luxcan (международность) уонна elegus (элегантность) тыллары комбинациялааһыҥҥа сотору- сотору сыһыаннаах. Lexus атын теориятынан үлэ төлөбүрүн туһунан кэпсэтии буолар. Ол эрээри, бренд аатыттан анал суолтата суох, киһи тылын баай- дуол, технологичность имиджин үчүгэйдик биэрэр диэн официальнайдык бигэргэтэр.
Ф1 бырайыак 1989 сыллаахха түмүктэммитэ. Онуоха 60 дизайнер, 1 400 инженер, 2 300 техническэй специалист уонна 220 көмөлөһөөччү 450 прототибы оҥордулар. Бу үлэ түмүгүнэн ЛС 400 автомассыына буолбут. Кини 4- с литр бензиннээх бензиннээх, 8- түү суулдьалаах, кэннигэр атаарыллыбыт биир дизайнер уратылаах. LС 400 с.балаҕан ыйыгар Хотугу норуоттар икки ардыларынааҕы автосалонҥа бэчээккэ аан бастаан таһаарыллыбыта.
1990 сыл тохсунньутугар Carand Driver сурунаал 400 сыл уон бастыҥ массыыналарын испииһэгэр киллэрбитэ. Ол эрээри былаах кыратык хойутаан Бүтүн аан дойдуга массыына рыногын чинчийиигэ идэтийбит агентство бастакы миэстэни ылбыта. Ол сыл ЛС модела 400- чэкэ Великобританияҕа уонна Канадаҕа атыыланар буолла.
Lexus автомобиль айыллыытын историята Toyota Джеффри Лайкер историятын биир сүрүн кинигэтинэн суруллубут.
# Ан-2

Ан-2 — чэпчэки ыйааһыннаах икки кынаттаах (биплан) көтөр аал. Биир 1000 ат күүстээх "АШ-62ИР" мотуордаах. Көтөр ыйааһына — 5250 кг.

# Ан-2
## Устуоруйата

"Ан-2" Антонов КБ-та оҥорон таһаарбыта. 1947 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр Володин П.Н. летчик-испытатель бастаан көтүппүтэ. Кукурузник диэн ааты 50 сыллардаахха тыа хаһаайыстыбаҕа туһаннылларын иһин ылбыта. ССРС-ка барыта 5 тыһ. аал оҥоһуллубута. 1960 сыллардаахха Кытайга лицензияннан оҥоһуу саҕаламмыта. Барыта 1992 сылга диэри 950 Y-5 диэн ааттаах аал оҥоһуллубута. Ону таһынан Польшаҕа оҥоһуллар этэ. Уопсайынан 1992 сылга диэри 12 тыһыына аал оҥоһуллубута.
Саха сиригэр билиҥҥэ дылы киэҥник туттулла турар.

# Ан-2
## Кээмэйдэрэ

* Уһуна: 12,4 м
* Үрдүгэ: 5,35 м
* Үөһээҥҥи кынаттарын: 18,17 м
* Алларааҥҥы кынаттарын кэтитэ: 14,23 м
* Кынаттарын иэнэ: 71,52 м²
* Кабинатын кээмэйдэрэ:
   * устата: 4,1 м
   * үрдүгэ: 1,8 м
   * кэтитэ: 1,6 м
* Кураанах аал ыйааһына: 3400-3690 кг
* Көтөн тахсар ыйааһына: 5500 кг
* Таһаҕас ыйааһына: 1500 кг (эбэтэр 12 пассажир)
* Уматыга: ≈1240 л
* Түргэнэ: чааска 150—190 км.
* Көтөр ырааҕа: 990 км.
* Көтөр үрдүгэ: 4500 м.

# Ан-2
## Сааххаллар

2009 сыл туругунан уопсайа 300 аал сааххалланна. Ол иһигэр Саха сиригэр:
| Дата | Аал нүөмэрэ | Буолбут сирэ | Өлүктэр/киһи ахсаана | Кылгас быһаарыы |
| 05.07.1960 | 98282 | Алдантан 145 км | 3/4 | Геофизиктары тиэйэ сылдьан хонууга олорон иһэн 50 үрдүккэ хайаҕа охсуллубут, экипаж алҕаһа |
| 03.01.1964 | 23740 | Баатаҕай аэропорт таһыгар | 2/2 | Олорон иһэн, экипаж алҕаһа |
| 11.10.1971 | 47678 | Төбүлэхтэн 19 км | 6/7 | Күн-дьыл туруга, экипаж алҕаһа |
| 11.04.1972 | 44937 | Дьүкээгир авиаплощадката, Усуйаана улууһа | 1/2 | Көтөн тахсан иһэн, экипаж алҕаһа |
| 27.10.1979 | 32322 | Ленскэй аэропорда | 3/12 | 10 уонна 12 мэстэҕэ олорооччу пассажирдар туран хаама сылдьыбыттар. Ол түмүгэр аал центровката кэһиллибит уонна сиргэ түспүт. |
| 28.04.1981 | 92864 | Лазо таһыгар, Үөһээ Дьааҥы улууһа | 12/12 | түһэн иһэн, экипаж алҕаһа |
| 20.06.1985 | 91783 | Хонуу, Муома улууһа | 0/3 | Муома совхоз сайаапкатынан Сааһырга таһаҕас тиэйэн көппүт. Таһаҕын ыйааһына 1 619 кг этэ, ол аата көҥүллэнэр таһымыттан 119 кг аһарбыт. Көтөн тахсан иһэн сууллубут. |
| 26.08.1988 | 01788 | Кыстатыам, Эдьигээн улууһа | 1/2 | экипаж алҕаһа |
| 08.07.1998 | RA-02823 | Маҕан аэропорт аттыгар | 1/10 | мотуора аккаастаабыт |
| 23.04.2001 | RA-01122 | Кэбээйи | 0/13 | экипаж алҕаһа |
| 18.11.2005 | RA-02252 | Сангаартан 31 км | 0/12 | экипаж алҕаһа, күн-дьыл туруга |
| 24.06.2007 | RA-81505 | Сииктээх, Булуҥ улууһа | 0/3 | экипаж алҕаһа |
| 30.04.2009 | RF-00842 | Нөмүгү таһыгар, Хаҥалас улууһа | 3/3 | экипаж алҕаһа |
# Сивцев (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
* Сивцев Василий Тарасович
* Сивцев Николай Афанасьевич
* Сивцев Федор Гаврильевич
* Сивцева-Мигалкина Сардаана
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Сарда

Сарда (лат. Hedysarum dasycarpum, нууч. Копеечник шерстистоплодный) — бобтуҥулар кэргэннэригэр киирэр элбэх сыллаах от үүнээйи. Умнаһа 40-50 см үрдүктээх. Бэс ыйыгар сибэккилэнэр, онто өр кэмҥэ 3-4 нэдиэлэ тухары турар. Биир үүнээйигэ отукка тиийэр цветонос баар буолар, хас биирдии цветоноска 40 тиийэр сибэккилээх.
Саха сиригэр хотугулуу илинтэн ураты бары улуустарга үүнэр.
# .mk

.mk диэн Македония үрдүк таhымнаах ил домена.
# Карл Маркс

Карл Хайнрих Маркс (Karl Heinrich Marx) (Ыам ыйын 5, 1818 – Кулун тутар 14, 1883) диэн Германия филосова, экономиhа, историга, социолога, хуманиhа, политика теорияhыта уонна коммунизм олохтооччута. Кини үлэлэрэ диалектика уонна устуоруйа материализма диэн бөлүһүөпүйэни олохтообуттара.
# HUMO

HUMO — Узбекистан харчы эргитэр төлөбүр системата, сүрүн валүтата сум буолар.
# Феб (лыах)

Феб (лыах)|Феб (лат. Parnassius Phoebus F. - сылгы лыахтарын кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ лыах. Голарктика көрүҥэ. Саха сиригэр илин тарҕаммыт.
Бэс ыйын ортотуттан атырдьах ыйын саҕаланыытыгар дылы көтөр. Кынатын далааһына 55-70 мм.

# Феб (лыах)
## Өссө маны көр

* Ксут
* Кулун туйаҕа эбэтэр Таҥара кийиитэ
* Ынах лыаҕа, таҥара лыаҕа
* Саһархай ынах лыаҕа
* Тенедий
* Аммосов лыаҕа
# Кутуйахтар

Кутуйахтар (лат. Mus, нууч. Род Мыши) - Кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр манна 1 көрүҥ - Дьиэ кутуйаҕа - киирэр.
* Кырачаан кутуйахтар
* Ойуур кутуйахтара
* Кырыысалар

# Кутуйахтар
## Өссө маны көр

Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
# Ньырдьаайы

Ньырдьаайы (нууч. чомга, нууч. поганка большая, лат. Podiceps (colymbus) cristatus) — эриэн дьүһүннээх, икки чанчыгар муос курдук кугас түүлээх, кутуруга суох кус.
Нууччалыыта Поганка большая (чомга) эбэтэр Поганка черношейная (ушастая) Podiceps nigricollis (colymbus caspicus) буолуон сөп.
# Археология

Археология — былыргы артефактары хаһан ылан, ону анаалыстаан сир эбэтэр история былыргы чахчыларын реконструкциялыыр наука.
# Халлаан Сиигэ

Халлаан Сиигэ галаактика (былыргы гириэктии көннөрү Гала́ктика диэн ааттаах) — сүүнэ кээмээйдээх сулустар систиэмэлэрэ. Бу систиэмэҕэ биһиги Күммүт систиэмэтэ киирэр. Бары көстөр сулустар уонна элбэх көстүбэт сулустар биир улахан былыт курдук көстөллөр.
Спираль халыыптаах уонна SBbc тииптээх (Хаббл классификацията).

# Халлаан Сиигэ
## Аата (Этимология)

Галаактика диэн аат гириэктии Γαλαξίας, бу тыл γάλα — үүт диэн тылтан тахсар. Былыргы гириэктэр номохторунан, Зевс бэйэтин уолун Гераклы өлбөт оҥороору Гера таҥара үүтүн эмтэрбит. Гера уһуктан баран соһуйан Гераклы эмиийиттэн киэр аспыт, онно үүтэ тохтон Халлаан Сиигэ буолбут.

# Халлаан Сиигэ
## Галактика структурата

Диаметра 30 тыһыынча парсек (ол аата 100 000 сырдык сыла), кэтитэ 1000 сырдык сыла. Галактикаҕа 200 миллиард кэриҥэ сулус баар. 2009 тохсунньу туругунан Галактика массата 3×10¹² Күн массата, эбэтэр 6×10⁴² кг.

# Халлаан Сиигэ
## Галактика структурата
### Киинэ

Ортотугар балдж (ааҥл. bulge — кэтирээһин) диэн 8 тыһ. парсек кэтиттээх кэтирээһиннээх. Галактика киинигэр Хара Иин баар буолуон сөп.
Киинэ Охчут бөлөххө проекцияланар (α = 265°, δ = −29°).
# Zynex

Zynex — АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, медицинскай электротерапия оҥорон, Аан Дойдуга биир сүрүн КТ уонна МРТ оҥорооччу. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
# Готовцев Иван Павлович

Готовцев Иван Павлович (1915-1982) — РСФСР уонна САССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, кыраайы үөрэтээччи.
1915 сыллаахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр Байаҕантай улууһун I Байаҕантай нэһилиэгэр (билигин Уус-Алдан улууһун сирэ) төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы учуутал институутун 1949 с. бүтэрбит. Үйэтин тухары учууталлаабыт, саабыстаабыт, оскуола дириэктэрдээбит. 1949 с. - Танда сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үлэлээбит, манна Г. И. Петровскай аатынан устуоруйа-өрөбөлүүссүйэ түмэлин тэрийбит.
Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыта.
1982 сыллаахха өлбүт.
# Парников Михаил

Парников Михаил — Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1995 сыллааҕы төрүөх. Нам улууһуттан төрүттээх. Боксаҕа маастарга хандьыдаат. Тренерэ Павлов Владимир Иванович.
# Торговкин Алексей Николаевич

Алексей Николаевич Торговкин — саха бастакы байыаннай лүөччүгэ, лүөччүк-испытатель.
1898 сыллаахха Өлүөхүмэ Кыыллааҕар төрөөбүт.
1920 сыллаахха Дьокуускайга хомсомуолга киирбит. 1921 сыллаахха РКСМ күбүөрүнэтээҕи бастакы сийиэһигэр кыттыбыт.
Ол сыл Иркутскайга политехникумҥа үөрэнэ киирбит. Үөрэҕин кэмигэр устудьуон артыалыгар вокзалга куруусчуттаабыт. 1922 сыллаахха Москубаҕа Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйатыгар көспүт.
1923 сыллаахха лүөччүктэри кытта билсиитин түмүгэр авиациянаннан үлүһүйбүт, Кыһыл Салгын флотун Байыаннай түөрүйэ оскуолатыгар киирбит. 1924 сыл сааһыгар үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын хамыһаара А.Ф. Бояров Саха АССР Хамыһаардарын сэбиэтигэр Ленинградка лүөччүк үөрэҕэр үөрэнэ сылдьар устудьуон Торговкиҥҥа көмө харчы биэрэр туһунан суруйбута баар. Борисоглебскайдааҕы Салгын кыһыл флотун Иккис байыаннай лүөччүктэр оскуолаларыгар 4 сыл үөрэммит. Онно үөрэнэ сылдьан ВКП(б) кэккэтигэр киирбит. "Үөрэнэр кэмигэр Москубаҕа сахалар землячестволарыгар авиация ситиһиилэрин сүрдээх өрө көтөҕүүлээхтик кэпсээн суруйар этэ" диэн С.Г. Потапов 1930 сыллаахха суруйбута баар.
1927 сыллаахха красвоенлет буолбут, ол аата кадровай байыаннай лүөччүк.
Украинаҕа сулууспалаабыт. Харьков анныгар саҥа сөмүлүөтү боруобалыы сылдьан 1928 сыллаахха бэс ыйын 11 күнүгэр саахалга түбэһэн өлбүт. Ол туһунан телеграмма кэлбит: «Красвоенлёт Торговкин погиб 11-го июня, похоронен 13-го июня» . Чугуев куоракка көмүллүбүт.
Потапов суруйуутуттан:
   Пусть же трудящиеся Якутии сохранят память о красвоенлёте Торговкине. Отправка самых лучших представителей якутской трудящейся молодёжи в военные школы Красного воздушного флота – вот венок на могилу безвременно погибшего красвоенлёта тов.Торговкина.
1928 сыл от ыйын 7 күнүгэр буолбут ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн мунньаҕар Торговкин өлбүтүнэн лүөччүктэри үөрэттэрэргэ стипендия аныыр туһунан быһаарыы ылыллыбыт.
«Авиация Якутии в документах, публикациях и фотографиях (1923 -1941 годы)» авторы: Негенбля И.Е.; Калашников А.А. Издана под эгидой ГУ «Национальный архив Республики Саха (Якутии)» в городе Якутске в 2010 году.
# .ls

.ls диэн Лесото үрдүк таhымнаах ил домена.
# Саха живописецтара

Бу тиһик "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музея" диэн кинигэттэн ылылылнна.
Аркуша Иоаким Дмитриевич. 1869-1919 Александров Семен Лаврентьевич. 1918-1986 Васильев Артур Дмитриевич. Төр.1953 Васильев Эдуард Иосифович. Төр.1943 Габышев Лев Михайлович. 1923-1975 Гаврильев Кирилл Петрович. Төр.1955 Жегусов Федор Степанович. Төр.1948 Засимов Наум Матвеевич. 1928-1991 Избеков Иннокентий Георгиевич. 1917-1986 Иннокентьев Николай Николаевич. Төр.1944 Иннокентьева Александра Самсоновна. Төр.1953 Капитонов Исай Ефимович. Төр.1943 Ким Леонид Александрович. 1916-1994 Лукин Михаил Васильевич. 1929-1966 Лукина Марианна Михайловна. Род.1961 Корякин Иннокентий Дмитриевич. 1931-1999 Крылов Евграф Михайлович. 1915-1974 Курчатова Зинаида Капитоновна. 1948-1983 Ласс Петр Альбертович. Төр.1936 Магатырова Мария Николаевна. 1950-1992 Николаева Наталья Васильевна. Төр.1964 Носов Михаил Михайлович. 1887-1960 Окоемова Галина Егоровна. Төр.1963 Осипов Афанасий Николаевич. Төр.1928 Павлов Николай Афанасьевич. Төр.1941 Петров Виктор Григорьевич. Төр.1928 Попов Иван Васильевич. 1874-1945 Попова Лилия Леонидовна. Төр.1960 Романов Петр Петрович. (1902-1952) Романова Евдокия Петровна 1960 с. төр. Слепцова Людмила Даниловна 1942 с. төр. Собакин Афанасий Петрович. 1928-1996 Спиридонов Юрий Васильевич. 1952 с. төр. Старостин Михаил Гаврильевич. 1959 с. төр. Степанов Тимофей Андреевич. 1943- Чикачев Андрей Васильевич. 1967 с. төр.
# Зыков Андрей Афанасьевич

Зыков Андрей Афанасьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1919 сыллаахха Тараҕай нэһилиэгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһугар төрөөбүт.
Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйын 29 күнүгэр Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр Белоруссия Витебскай уобалаһын Дубровенскай оройуонун Боброво дэриэбинэтин иһин кыргыһыыга өлбүт. Көмүллүбүт сирэ — Боброво дэриэбинэ илин кытыыта.
Кэргэнэ Марфа Гаврильевнаҕа суруйбут суруктарын «Социалистическая Якутия» хаһыакка 1985 с. олунньу 9 күнүгэр бэчээттэбиттэрэ.
# Мусават

"Мусават" (азерб. Müsavat — араабтыы مساواة "тэҥ буолуу" диэн тылтан) диэн ааттаах Азербайдьааҥҥа икки баарыйа биллэр.

# Мусават
## ХХ-с үйэ саҕаланыыта

1911 сыллаахха Баку куоракка "Мусульман демократик Мусават баартыйата" ("Тэҥ буолуу") тэриллибитэ. Бу баарыйа төрүттээччилэрэ М. Расулзаде, Г. Шарифзаде, А. Кязимзаде уонна да атыттар буолаллар. Бу баартыйаҕа урукку Гуммет диэн социал баартыйа дьоно киирбиттэрэ. Бастакы аан дойду сэриитин кэмигэр "Мусават" баартыйа дьоно "Ачығ сөз" ("Аһаҕас тыл") хаһыат көмөтүнэн Осман империятын кытта сэриини "кыайыылаах тиһэҕэр" тириэрдэргэ ыҥыраллара. Ол эрээри Расулзаде бэйэтин түүр киһи быһыытынан сананара («Биһиги — тылбытынан, омукпутунан түүрдэрбит»). Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ буолуор диэри "Мусават" баартыйа Азербайдьаан көҥүл буоларын туһунан санаалары эппэт этэ.
"Мусават" баартыйа үс принциптэрэ: түркизм (тыл), исламизм (итэҕэл) уонна европейство (сайдыы, аныгылыы буолуу). Бу идея Азербайдьаан былааҕын өҥнөрүгэр көстөр (күөх – түүр, от күөх – ислам, кыһыл – Европа).
1917 сыллаахха буолбут Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн "Мусават" баартыйа Азербайдьааҥҥа былааска кэлбитэ. "Мусават" Арассыыйа демократик өрөспүүбүлүкэ буоларын уонна Азербайдьаан ол өрөспүүбүлэкэ автономияланарын туруосубута. 1917 сыл бэс ыйыгар "Мусават" баартыйа "Түүр федералистарын баартыйатын" кытта холбоспүта уонна "Түүр демократик федералисттар-мусавиттар баартыйалара" диэн ааттаммыта.
1917 сыл алтынньы ыйын бүтүүтүгэр Баку куоракка холбоһуктаах баартыйа бастакы мунньаҕа буолбута.
Баартыйа салайааччытынан Эмин Расулзаде талыллыбыта.
1918 сыл муус устар 22 күнүгэр Тбилисигэ Закавказ демократик социал өрөспүүбүлүкэтэ тэриллибитэ, онтон муус устар 26 күнүгэр А.И. Чхенкели салайааччылаах саҥа өрөспүүбүлүкэ салалтата тэриллибитэ. Онно "Мусават" баартыйаттан биэс киһи кыттыбыта.
Ыам ыйын 27 күнүгэр Закавказ сеймин мусульман бөлөҕө Азербайдьаан туспа дойду буоларын биллэрбитэ уонна Азербайдьаан омук сүбэтин тэрийбитэ. Азербайдьаан омук сүбэтин М. Э. Расулзаде салайбыта. 1918 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр турок сэриитэ Бакуга киирбитэ уонна Азербайдьааҥҥа "Мусават" баартыйа былааһын олохтообута. 1918 сыл сэтинньи 17 күнүгэр турок сэриитэ Азербайдьаантан тахсыбыта.
1920 сыл муус устарыгар Азербайдьааҥҥа Сэбиэскэй былаас олохтоммута. Бу кэннэ "Мусават" баартыйа кистэлэҥ үлэҕэ көспүтэ уонна Сэбиэскэй былааһы утары өрө туруулары бэлэмнээн саҕалаабыта. 1926–1927 сылларга үгүс мусаваттар тутуллубуттара уонна ытыллыбыттара. Ол кэннэ "Мусават" баартыйа дьоно сүрүннээн тас дойдуларга олорбуттара.

# Мусават
## Билиҥҥи баартыйа

Урукку "Мусават" баартыйа сыдьаана билиҥҥи Мусават баартыйа буолар (Müsavat Partiyası). Бу баартыйа 1980-с сыллар бүтүүлэригэр уонна 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар Азербайдьаан омук фронун оннугар үөскээбитэ. Баартыйа салайааччыта Иса Гамбар буолар.
# Эпистемология

Эпистемология диэн билии төрүтүн уонна эйгэтин чинчийэр философия салаата. Атыннык билии теорията дэнэр. Маннык ыйытыылары биэрэр:
* Билии диэн тугуй?
* Билии хайдах ылыллар?
* Дьон тугу билэр?
* Биhиги билэрбит туhунан хайдах билэбит?
* Биhиги билэрбитин тоҕо билэбит?

# Эпистемология
## Өссө маны көр

* Метафизика
# Туллук

Туллук (лат. Plectrophanes nivalis) диэн Plectrophenax ууhугар киирэр хоту туундараҕа уйаланар Татыйыктыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаах.
Сайын үөнү-көйүүру сиир, кыһын туорааҕынан, от сыатынан аһылыктанар.
Былыр саха оҕолоро доҕуурдаан тутан ыһаарылаан сиир идэлээхтэрэ.
Саас кэлбитин биллэрэр кэрэ көтөр
# 2012 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

Халыып:Olympic infobox
2012 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпия оонньуулара, ол эбэтэр XXX Олимпиада, Холбоһуктаах Хоруоллук Лондон куоратыгар от ыйын 27 күнүттэн Атырдьах ыйын 12 күнүгэр дылы буолбута, ол кэнниттэн 2012 сыллааҕы сайыҥҥы паролипиада атырдьах ыйын 29 күнүттэн балаҕан ыйын 9 күнүгэр дылы буолбута.
Лондон куорат Олимпия оонньууларын ыыппыт куораттартан бастакынан үстэ ыыппыта: 1908 уонна 1948 сыллардаахха эмиэ Лондоҥҥа ааспыта.

# 2012 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
## Жеребьевка процеһа

Олимпия оонньууларын ыытар жеребьевка 2003 сыллахха от ыйын 15 күнүгэр саҕаламмыта. Тоҕус куорат кыттыбыта: Гавана, Стамбул, Лейпциг, Лондон, Мадрид, Москва, Нью Йорк, Париж уонна Рио де Жанейро. 2004 сыл ыам ыйын 18 күнүгэр Олимпия оонньууларын тутар комитет куорат ахсаанын биэс куоракка дылы аҕыйаппыта: Лондон, Мадрид, Москва, Нью Йорк уонна Париж. 2005 сыл олунньу уонна кулун тутар ыйдарын устата Олимпия хамытыата ол куораттары көрбүтэ от ыйын 6 күнүгэр Лондоҥҥа буолар диэн биллэрбитэ.

# 2012 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
## Оонньуулар

204 дойдулартан кыттар санааларын биллэрбитэ. Ону тэҥэ 4 киһи олимпия былааҕын кытта кыттыбыта - биир Соҕуруу Судантан, үс киһи - Антилия арыыларыттан сылдьар.

# 2012 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
## Оонньуулар
### Мэтэллэр

    Сүрүн ыстатыйа: 2012 Сайыҥҥы Олимпиада мэтээллэрин таблицата

# 2012 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
## Оонньуулар
### Спорт көрүҥнэрэ

2012 сыл сайыҥҥы олимпиадаҕа 26 спорт көрүҥүгэр күрэх буолбута. 2009 сыл атырдьах ыйын 13 күнүгэр спорт көрүҥнэрин испиэһэгэр дьахтар боксын биэс весовой категорияларыгар эппитиэрэ.

# 2012 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
## Оонньуулар
### Сахалар Олимпия оонньууларыгар

2012 сыл сайыҥҥы олимпиадаҕа Саха Сириттэн кыттыбыттара:
* Кристина Тимофеева - ох ытыыта
* Евгения Колодко - ядроны быраҕыы (үрүҥ көмүс мэтээлин ылбыта)
* Николай Ноев - көҥүл тустуу(55 килограммҥа дылы) (Таджикистан аатыыттан барбыта)
* Виктор Лебедев - көҥүл тустууга резерваҕа барбыта

# 2012 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
## Эбиитэ

* ↑ "London And Paris Tie In 2012 Bid". GamesBids. http://www.gamesbids.com/cgi-bin/news/viewnews.cgi?category=1&id=1093970849. Retrieved on 2004-08-31.
* ↑ Executive Board concludes first meeting of the new year. International Olympic Committee (13 January 2011). Тургутулунна 3 Ыам ыйын 2011.
* ↑ "London 2012: Refugee runs for world, family walk 50km to watch," Архыыптаммыт 2012, Атырдьах ыйын 15 күнүгэр. NDTV (New Delhi Television), 11 August 2012; retrieved 2012-8-16.
* ↑ Wilson, Stephen (13 August 2009). "IOC backs golf, rugby for 2016 Olympics; women's boxing for 2012". Associated Press. CTV Olympics. http://www.ctvolympics.ca/news-centre/newsid=14036.html?cid=rsstsn. Retrieved on 13 August 2009.

# 2012 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
## Атын сигэлэр

* 2012 сыл Лондон Олимпиадатын официальнай страницата Архыыптаммыт 2009, Кулун тутар 11 күнүгэр.
# Геология эпохата

Геология эпоха — геохронология шкалатын кээмэйэ, период сорҕото, уйэлэрдээх.
# Ильина Надежда Ивановна

Ильина Надежда Ивановна — поэт, эдэр суруйааччылар XIV, XV, XVI, XVII сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа.
1985 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһун Тиэлиги нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2002 с. Майа гуманитарнай оскуолатын, 2008 с. СГУ СФКФ литературнай салаатын бүтэрбитэ. Устудьуоннуур сылларыгар «Байанай алгыһа» айар түмсүүгэ дьарыктаммыта. «Орто дойду соннуннара» хаһыакка общественнай корреспонденнаабыта. Билигин арбитражнай управляющай көмөлөһөөччүтүнэн үлэлиир.
Надежда оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан хоһоон суруйар. Кини айымньыларынан хас да ырыа айылынна, испэктээкиллэр туруорулуннулар.
Хоһоонноро «Күндээр» хомууруньукка, «Эдэр саас», «Орто дойду сонуннара», «Эркээйи» хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ. «Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Сурук» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
# Атлантика

Атлант далайа эбэтэр Атлантика (нууч. Атлантический океан) диэн Сир улаханынан иккис далайа. Иэнэ 106.4 млн. км² (Сир ньуурун 1/5). Далайы Атлас диэн былыргы гректар номохторун дьоруойун аатыттан ааттаабыттара. Америкалар уонна Эуразиялаах Африка икки ардыларыгар баар. Хоту Хотугу далайдыын кэккэлэhэр, соҕуруулуу-арҕаа Чуумпу далайдыын, соҕуруу Соҕуруу далайдыын уонна соҕуруулуу-илин Ииндийэ далайыныын. Экуатор Атлантик далайы икки аҥар араарар: Хотугу уонна Соҕуруу өттүлэргэ.

# Атлантика
## Атлантик далай байҕаллара
### Эуразия иһинээҕи байҕаллара

* Азов
* Мармара
* Хара

# Атлантика
## Атлантик далай байҕаллара
### Сир ортотунааҕы байҕал

* Адриатика
* Альбор
* Балеар
* Иония
* Крит
* Лигурия
* Тиррен
* Эгей

# Атлантика
## Атлантик далай байҕаллара
### Хоту Эуропа байҕаллара

* Балтик
* Ватт
* Ирландия
* Кельт
* Хоту

# Атлантика
## Атлантик далай байҕаллара
### Америка байҕаллара

* Кариб
* Лабрадор
* Саргасса
* Скош
# Ыгыатта (Сунтаар улууһа)

Ыгыатта — Сунтаар улууһун Түбэй Дьаархан нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Ыгыатта (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Түбэй Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Ытаһа

Ытаһа диэн үс муннук формалаах сэп. Ытаһа барамайы хайытарга, көтөҕөргө, тутарга туттуллар. Ытаһа биир судургу механизм буолар.
# Сир чаччыгыныардарын ууһа

Сир чаччыгыныардарын ууһа (нууч. Род Земляные дрозды, лат. Zoothera) — Мухоловкалар кэргэннэригэр киирэр.
Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ — Хара чаччыгыныар, Эриэн чаччыгыныар киирэр.

# Сир чаччыгыныардарын ууһа
## Өссө маны көр

* Чаччыгыныардар уустара
** Чаччыгыныар
** Кубалаҥ чаччыгыныар
** Бороҥ чаччыгыныар
** Кугас моойдоох чаччыгыныар
** Кугас чаччыгыныар
** Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
** Өрүөстээх чаччыгыныар
** Ырыаһыт чаччыгыныар
* Кыра чаччыгыныардар уустара
** Кыра чачччыгыныар
# Ньамчааһын

Ньамчааһын — туос иһит түгэҕин тигэргэ икки өттүнэн бөҕөргөтө тутуллар уһун синньигэс чараас туос. Ньамчааһына суох тигиллибит туос иһит кэбирэх буолар.
# Сосин Константин Ильич

Сосин Константин Ильич - суруйааччы, СӨ норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1944 с. Мэҥэ-Хаҥалас Суолатыгар төрөөбүтэ.
СГУ бүтэрэн саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
Маҥнайгы К.Байкаловка анаабыт хоһооно 1957 с. "Колхоз кырдьыга" хаһыакка тахсыбыта.
Маҥнайгы кинигэтэ "Бойтоҥо-ыстаҥа" 1983 с. тахсыбыта.
РФ суруйааччыларын союһун чилиэнэ (1994)
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
"Гражданскай килбиэн" бэлиэ хаһаайына.
СӨ норуотун үөрэҕириитин туйгуна.