yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Спитакка буолбут сир хамсааһына

Спитак куоракка буолбут сир хамсааһына (арм. Սպիտակի երկրաշարժ), атын биллэр аата Ленинаканнааҕы сир хамсааһына — 1988 сыллаахха ахсынньы ый 7 күнүгэр Армянскай ССР хотугулуу-арҕаа өттүгэр сытар , үгүс хоромньуну, өлүүнү-сүтүүнү аҕалбыта.
Сир түллэр күүһэ 6,8-7,2 баалга тэҥнээҕэ. Сир хамсааһына олохтоох бириэмэнэн 11 чаас 41 мүнүүтэҕэ буолбута. Биир мүнүүтэ иһигэр өрөспүүбүлүкэ хоту өттүгэр сытар куораттар, дэриэбинэлэр эмсэҕэлээбиттэрэ. Сир хамсааһынын сүрүн түллүүтэ Спитак куоракка бэлиэтэммитэ. Манна 9-10 баалга тиийбитэ (12 баалынан кэмнэнэр MSK-64 шкалатынан). Спитак куорат сири кытта тэҥнэспитэ, маны таһынан 58 сэлиэнньэлээх пуун эмиэ имири эстибитэ. Ленинакан куорат (билигин Гюмри), Степанаван, Кировокан (билигин Ванадзор) куораттар, 300-тэн тахса сэлиэнньэлээх пууннар эмсэҕэлээбиттэрэ. Сир аннынааҕы хамсааһыны Сир шарын бары муннугар баар станциялар бэлиэтээбиттэрэ.
Бу сир хамсааһына Армянскай ССР промышленнай кыаҕын 40 % суох оҥорбута. Бу сир хамсааһынын түмүгэр 25 тыһыынча киһи өлбүтэ, 19 тыһыынча киһи инбэлиит буолбута, 514 тыһыынча киһи олорор дьиэтэ-уота суох хаалбыта.
Сир хамсааһыныттан эмсэҕэлээбит Армянскай ССР-га Сэбиэскэй Сойуус бары республикалара, ону таһынан 111 омук дойдута араас өрүттээх көмөнү оҥорбуттара.
# Марина Ракитскайа Киинэ

Марина Ракитская Киинэ (ону тэҥҥэ Монтессори сайдыытын киинэ диэн биллэр) — ыарыһах оҕолор сайдыыларыгар уонна социализацияҕа көмөлөһөр киин. Киин Монтессори диэн билим киһитэ арыйбыт методикатын туттар, киин 2009 сыллаахха тэриллибитэ.
Кииҥҥэ ыарыһах оҕолоох төрүппүттэргэ уонна ыарыһах оҕолорго бэйэлэригэр психологическай трениҥнар ыытыллыбыттара.

# Марина Ракитскайа Киинэ
## Остуоруйата

Киини Марина Ракитская 2009 сыллаахха тэрийбитэ. 2012 сыллаахха кини "Инники кэскилбит" пуонда тэрийбит "2012 сыллааҕы түмэт урбаанньыта" күрэһи кыайбыта.
2013 сыллаахха Марина Ракитская страховой взностары улаатыннарыыны утары петицияҕа илии баттаабыта. Тэрилтэ билигин сабыллан турар.
# Kirin Company

Kirin Company — Дьоппуон тэрилтэтэ, конгломерат, бас билиитигэр элбэх фармацевтика уонна арыгы оҥорор тэрилтэлэр киирэллэр 37 омук сиригэр.
# Уринотерапия

Уринотерапия диэн иигинэн эмтэнээһин. Дьон былыр-былыргыттан иик улахан эмтээҕин билэллэрэ. Ол билиилэрин суола-ииһэ народнай медицинаҕа ордон кэлбит. Тибет ламалара бэйэлэрин доруобуйаларын бөҕөргөтөөрү ииктэрин элбэхтик иһэллэрэ биллэр. Былыргы Греция муударай өйдөөхтөрө бааһырбыттары эмтииргэ ииги туһаналлара. Цыганнарга иик эмтиир свойстволааҕа үгүс үйэлэргэ биллэр.
Былыргы 1695 сыллааҕы кинигэттэн быһа тардыы: “Ииги киһиттэн уонна түөрт” атахтаах үгүс кыыллартан, сүөһүлэртэн ылаллар, онуоха врачтар чуолаан киһи иигин эмкэ итиэннэ аптекаҕа туһаналлар. Эр киһи уонна дьахтар ииктэрэ сылаас, салыҥа суох, суураллар, ырааһырар, иһиллэр, сытыйбат.
Иигинэн эмтэниини Джон Армстронг аан бастаан бэйэтиттэн саҕалаабыта. Аан дойду маҥнайгы сэриитин сылларыгар врачтар кинини сэллигинэн ыалдьыбыт диэн диагнозтаабыттара.

# Уринотерапия
## Аан тыл

Сир шарын бары норуоттарын народнай эмчиттэрин опыттара көрдөрөрүнэн, эт-хаан бэйэтэ оҥорон таһаарар дэгиттэр үчүгэй эминэн иик (урина эбэтэр лат. urina) буолар.
Биһиги дойдубутугар научнай уринотерапияны төрүттээччинэн профессор А. А. Замков буолар. Кини бу үйэ 30-с сылларыгар Москваҕа уринотерапия научнай-чинчийэр буолбута. Бу бэртээхэй талааннаах врач туһунан биһиги билиибит олус татым, ол эрээри кини былыргы эмчиттэр, йогтар үлэлэрин кичэллээхтик үөрэппитэ, нуучча народнай уонна Тибет медициналарын, XVII–XIX үйэлэрдээҕин кичэллээхтик үөрэппитэ. Кини ииги бэрт өрдөөҕүттэн оһоллонууга, биигэ быстыыга, харах ыалдьыытыгар, ас буһарар органнар үлэлэрэ кэһиллиитигэр туһаммыттар эбит диэн түмүккэ кэлбитэ. Урина эти-хааны бөҕөргөтөр, сөтөлү тохтотор, тымныйыыттан түргэнник өрүһүйэр, нервэни уоскутар, лиистиги суох гынар. Кини хат дьахтар иигиттэн гравидан диэн эми оҥорбута. Ону киһиэхэ килилэрдэххэ настроение көтөҕүллэр, өй-санаа дьэҥкэрэр, аҕылааһын уонна сүрэх түргэнник тэбиитэ аҕыйыыр. Профессор А. А. Замков бэйэтин научнай үлэлэригэр гравидан соһумар өлүүттэн быыһыан, киһи үйэтин уһатыан, кырдьыыны бытаардыан сөбүн ыйбыта. Оҕо рахиттааһына, гормоннар кэһиллилэрэ, эр киһи ууһатар органнарын мөлтөөһүннэрэ, нервнай система айгырааһына иигинэн эмтээтэххэ кыайтараллара көстүбүтэ.
Онон уринотерапия историятын кылгастык ырытыыттан былыр-былыргыттан аан дойду норуоттара ханнык баҕарар ыарыыны эмтииргэ уринаны киэҥник туттубуттар эбит диэн түмүктүөххэ сөп.

# Уринотерапия
## Уринаны туттуу көрүҥнэрэ

* Таска туттуу-ииктээх маарыланнан, компреһынан эмтэниллэр.
* Иһирдьэ туттуу-уринаннан иһэн эмтэнээһин.

# Уринотерапия
## Түмүк

Иигинэн эмтэнэр киһи тус-бэйэтин уратыларын, үгэстэрин, кэмэлдьилэрин, кыаҕын хайаан да болҕомтолоохтук үөрэтэн билинэрэ, онтуларын учуоттанара наадалаах. Бу эмтэниигэ киһи бэйэтигэр врач буолуохтаах.
Уринотерапиянан эмтэнии саҕаланыа түөртэн итэҕэһэ суох хонук инниттэн бары атын эмтэри, процедуралары ылыы тохтотуллуохтаах. Иигинэн эмтэнэр кэмҥэ атын эми уонна арыгыны иһии букатын көҥүллэммэт.

# Уринотерапия
## Литэрэтиирэ

Тимофеев, Дмитрий Семенович. Лечебные свойства урины / Д. С. Тимофеев, К. Г. Башарин. - Якутск : Нац. кн. изд-во Респ. Саха (Якутия), 1992.
# Дубовязовка

Дубовязовка (укр. Дубов'язівка) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 545 (2016).
# Мындааба (Уус-Алдан улууһа)

Мындааба — Уус-Алдан улууһун Мүрү нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Мындааба (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Мүрү нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Үөһээ Бүлүү (улуус киинэ)

Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэ. Үөһээ Бүлүү улууһун киинэ.
Дьокуускайтан 677 км. хотугулуу-арҕаа диэкки Бүлүү өрүскэ турар.

# Үөһээ Бүлүү (улуус киинэ)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

* Егоров Николай Васильевич (төр. 1903) — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* Бессонов Георгий Евдокимович (1915—2005) — биллиилээх педагог, Социалистическай Үлэ Геройа.
* Николаева Мария Егоровна (төр. 1943) — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
* Васильев Юрий Иванович — Дьаргыстай (төр. 1952) — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
* Васильев Юрий Алексеевич (Бахлай) (төр. 1961) — «Чолбон» рок-бөлөх кыттыылааҕа.

# Үөһээ Бүлүү (улуус киинэ)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, М., 2000.
# Металлург Алдан

Металлург Алдан (нууч. ФК «Металлург» Алдан) диэн Саха футбол кулууба. Алдан. 1992 с. тэриллибитэ. Арассыыйа чемпионатыгар бастыҥ ситиhиитэ — бастакы лига «Илин» зонатыгар 8 миэстэ (1993).
# Аан дойду иккис сэриитигэр кыттыбыт Саха сирин снайпердарын испииһэгэ

Снайпердар испииһэктэрэ :
| № | Аата | Быһаарыы |
| 1 | Охлопков Федор Матвеевич (1908–1968) | |
| 2 | Кульбертинов Иван Николаевич (1917 – 1993) | |
| 3 | Петров Егор Константинович (1907 – 1944) | |
| 4 | Миронов Алексей Афанасьевич (1912 – 1945) | |
| 5 | Гуляев Дмитрий Алексеевич (1917 – 1943) | |
| 6 | Погодаев Иван Васильевич (1906 – өлбүт күнэ биллибэт) | |
| 7 | Прохоров Николай Васильевич (1918 – 1957) | |
| 8 | Федоров Георгий Константинович (1916 – 1991) | |
| 9 | Тарасов Василий Александрович (1910 – 1981) | |
| 10 | Герасимов Тимофей Алексеевич (1909 – өлбүт күнэ биллибэт) | |
| 11 | Мыреев Егор Иванович (1921 – 1942) | |
| 12 | Залуцкай Михаил Ефремович (1919 – 1943) | |
| 13 | Заровняев Роман Семенович (1915 – 1962) | |
| 14 | Протопопов Дмитрий Иванович (1918-1944) | |
| 15 | Кычкин Иннокентий Семенович (1920 – 1992) | |
| 16 | Ахчагныров Софрон Николаевич (1909 – 1942) | |
| 17 | Софронов Петр Николаевич (1918 – 2006) | |
| 18 | Чувашев Василий Николаевич (1921 – 1943) | |
| 19 | Васильев Иннокентий Николаевич (1922 – 1988) | |
| 20 | Ковров Степан Гурьевич (1909 – 1942) | |
| 21 | Кутуков Роман Гаврильевич (1917 – 1985) | |
| 22 | Лисичкин Василий В. | Күүлэккэ Бүлүүгэ булт хаһаайытыбатыгар үлэлээбит. Дьокуускай байанкамаатыттан 1942 с. ыҥырыллыбыт. 188-с стрелковай дивизия састаабыгар сулууспалаабыт. |
| 23 | Будурусов Василий Дмитриевич (1916 – 1990) | |
| 24 | Догордуров Егор Дмитриевич (1916-1942) | |
| 25 | Матвеев Флегонт Иванович | Толоон |
| 26 | Собакин Николай Филиппович | |
| 27 | Заровняев Роман Семенович | |
| 28 | Тарасов Василий Александрович | |
| 29 | Семенов Николай Иванович | |
| 30 | Бушков Софрон Романович | |
| 31 | Протодьяконов Гавриил Дмитриевич | артиллерист |
| 32 | Корниенко Михаил Михайлович | Дьокуускайга төрөөбүт, 1942 с. Дьокуускайтан ыҥырыллыбыт, артиллерист |
| 33 | Бочкарев Илья Сергеевич | снайпер-минометчик |
| 34 | Окороков Григорий Михайлович | артиллерист |
| 35 | Алексеев Михаил Тимофеевич | артиллерист, Абаҕа |
| 36 | | |
# Уомуллаах тамах

Уомуллаах тамах. Илин Сибиирдээҕи байҕал чычаас өртүнээҕи хомото. Материк иһигэр 75 км киирэр.

# Уомуллаах тамах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Диктатура

Диктатура диэн аутократ дьаhалта көрүҥэ, дьаhалтанан биир киhи, диктатор, салайар, удьуордуур биэриитэ суох. Үс өйдөбүллээх:
* Ром диктатора Ром Республикатын баhылыга. Ром диктатордара суhал туруктаах кэмҥэ баhыйар былаастаналлара. Кинилэр былаастара көҥүл муҥуру суох буолбатаҕа, быраап эйгэтигэр киирэрэ.
* Биир киhинэн эбэтэр кыра дьон бөлөҕүнэн салайыллар дьаhалта.
* Билиҥҥи өйдөбүлүнэн, диктатура диэн быраабынан, конституциянан эбэтэр атын дьон-сэргэ уонна политика институтунан хаайыллыбат муҥура суох салалта аутократ көрүҥэ.
# Амарилло

Амарилло (ааҥл. Amarillo) — АХШ соҕуруу өттүгэр Техаас штаакка баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 180,6 тыһ. киһи, тулалыыр түөлбэлэри аахтахха 3 мөл. киһи (2004). Тыа хайаайыстыбатынан дьарыктанар сир (сүөһү, бурдук, сорго) бөдөҥ киинэ. Ону таһынан алтаны ыраастыыллар, ядернай сэрии сэби хомуйаллар, ас бырамыысыланнаһа баар. Амарилло аттыгар гелий бөдөҥ хасааһа баар.
# Nuance Communications

Nuance Communications — АХШ нейроннар ситимнэрин сайыннарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ бэйэтин сфератыгар. Дьоппуон Mitsui Group уонна DARPA үбүлээһининэн олорор тэрилтэ.
2011–2022 дылы 53 өйдөөх нейроннары оҥорбут, олор ахсааннарыгар Siri өйдөөх нейроннар ассистены (iPhone төлөпүөннэргэ барытыгар баар).
Fortuna 500 уонна Nasdaq компоненнарга холбонор.
# Георгий (Юрий) I Владимирович Рюрикович

Георгий (Юрий) I Владимирович Рюрикович, биллэр аата Юрий Долгоруукай - Русь 26-с, 29-с, 32-с уонна 36-с салайааччыта. Бастаан 1149 сыллаахха Изяслав II кинээһи кыайан Киевы ылбыт, онтон нөҥүө сылыгар Изяслав II иһэрин истэн күрээбит. Ол эрээри киин куораты Вячеслав Владимирович Рюрикович ыла сылдьыбыт. Онтон кинини аҕыйах хонугунан Изяслав II үүрбүтүн кэннэ Галиция кинээһин өйөбүлүн туһанан Георгий төттөрү кэлэр. Ол сыл күһүнүгэр, сэтинньигэ Изяслав II аны венгрдары уонна да атын сойуустаахтарын кытта кэлэр, Георгий эмиэ куораттан тахсан биэрэр. Онтон 1152 сыллаахха туспа улуу кинээс бөрөстүөлүн Суздаль куоракка олохтуур. Онон 1152-1155 сылларга Русь икки туспа княжестволарга арахса сылдьыбыта.
Ол кэннэ 1155 сыллаахха Киевы ол саҕана кинээстии олорбут Изяслав III кинээстэн күһэйэн ылбыта. Онон судаарыстыба эмиэ биир салайааччыламмыта. Ол гынан баран 1157 сыллаахха сүһүрэн өлбүтүн кэннэ Русь эмиэ икки кинээстэммитэ.
Онон кини өлбүтүн кэнниттэн Киевкэ Изяслав III төннөн киирэн ыраахтааҕы буолбут, оттон Суздальга уола Андрей Юрьевич (Георгиевич) Владимир-Суздальскай бөрөстүөлгэ олорбут.
# Сара

* Саара
* Сара (аат)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Аммосов Иван Иванович (Нам улууһа)

Аммосов Иван Иванович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Нам улууһа. Сахалар Сойуустарын тэрийсибит. Кулубалыы сылдьыбыт.
# Попова Александра Даниловна (тырахтарыыс)

Попова Александра Даниловна — Мэгэдьэк массыына-тыраахтар станциятын (МТС) бастакы тырахтарыыс дьахтара, тыраахтар биригэдьиирдэрин уонна мэхээньиктэрин оскуолатын бастакы хомуурун соҕотох дьахтар үөрэнээччитэ.
1914 сыллааҕы төрүөх. 1934 сыллаахха 20 саастааҕар тыраахтар биригэдьиирдэрин уонна мэхээньиктэрин оскуолатыгар үөрэнэ киирбит. Анкетаҕа үөрэҕин "самообразование" диэбит. Оскуола бастакы выпуһа 1936 сыл олунньу 20 күнүгэр буолбута.
# Глеваха

Глеваха (укр. Глеваха) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 8 679 (2014).
# Абый улууһун үтүөлээх дьоно

Бу тиһиккэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.

# Абый улууһун үтүөлээх дьоно
## Тиһилик

Акуленко Петр Степанович Атласов Степан Гаврильевич Дохунаев Василий Николаевич Дохунаева Екатерина Николаевна Дохунаева Мария Алексеевна Ефимова Яна Петровна Ефимова Розалия Петровна Жирков Феликс Михайлович Ильяхова Екатерина Николаевна Малякин Анатолий Иванович Мотарыгина Зоя Ивановна Николаев Афанасий Николаевич Романовский Иван Ануфриевич Садовников Прокопий Михайлович Садовникова Александра Константиновна Садовникова Галина Петровна Слепцов Василий Константинович Слепцов Михаил Михайлович Слепцова Акулина Дмитриевна Слепцова Анна Дмитриевна Сорокоумов Иван Иннокентьевич Стручков Владимир Гаврилович Стручков Мннокентий Николаевич Стручков Яков Викторович Томская Анна Афанасьевна Тюменев Николай Викторович Ушницкая Маргарита Ильинична Черемкин Николай Николевич Чичиватов Владимир Арсентьевич
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 сыл туругунан.), эбэн биэриҥ.

# Абый улууһун үтүөлээх дьоно
## Өссө маны көр

Абый улууһун Ытык гражданнара
# NYSE

NYSE (ол эбэтэр Нью Йорк фондовай биржата), АХШ уонна да атын омук дойдуларын уопсай фондовай биржата, Аан Дойду саамай улахан биржата буолар. Салалтата - Нью Йорк куоратка Уолл Стрит уулуссаҕа баар. Планета, ол эбэтэр сир шаарын экономикатын көрдөрөр биир глобальнай индекс буолар.

# NYSE
## Индекстара

* Dow Jones
* NYSE Composite
# Cricket Wireless

Cricket Wireless — АХШ тэрилтэтэ, телекоммуникационнай тэрилтэ, 4G уонна 5G сибээс өҥөтүн тарҕатар. AT&T сотовай оператор вышкаларын арендалыыр.
# Бухарест

Бухарест (рум. Bucureşti) диэн Румыния киин уонна ордук улахан куората. Дойду индустриал уонна үп киинэ. Дымбовица өрүс (рум. Dâmbovița) кытылларыгар турар. Олохтоохторун ахсаана 1,930,390 млн киhи (тула эргининиин 2.6 млн).
# 1142
## Түбэлтэлэр

* Алтынньы 11 — билиҥҥи Кытай хоту өттүгэр баар буола сылдьыбыт чжурчжээннэр Цзинь судаарыстыбаларын уонна соҕуруу өттүгэр баар буола сылдьыбыт Сун судаарыстыба ыккардыларыгар буолбут уһун сэрии эйэ сөбүлэҥинэн түмүктэммит. Бу сэрии кэмигэр сэрии ньыматыктара (технологиялара) күүскэ сайдыбыттара, холобур, буораҕы киэҥник туһанар буолбуттара, ону тэҥэ Кытайга бөдөҥ демографическэй хамсааһыннар буолбуттара. Сөбүлэҥинэн Сун Цзинҥҥэ сылын ахсын түһээн төлүүргэ сөбүлэспитэ, ол да буоллар, төһө да батталга киирдэр, соҕуруу Кытай хотуну кытта эргинэн байбыта-тайбыта.
# Кутригурдар

Кутригуры (ону сэргэ котригурдар, кутургурдар) — көс олохтоох омуктар, утигурдары (эбэтэр утургурдар) кытта былыргы булҕардары төрүттээбит түүр омуктар.
500 сыллар саҕаланыыларыттан бүтүүлэригэр диэри олорон ааспыт Византия суруйааччыта Прокопий Кесарийскай кэпсээнигэр, гуннар ыраахтааҕылара Утигур уонна Кутригур диэн икки уоллааҕа эбитэ үһү. Ити икки уола аҕалара өлбүтүн кэннэ, былаас былдьаһыытыгар норуот икки тус туспа биис ууһугар арахсыбыттар. Хас биирдии уол бэйэтин норуотугар бэйэтин аатын биэрбит. Суруйааччы Кесарийскай этэринэн, ити икки биис уустара аан баастаан "куталаах сир анараа өттүгэр" (биллиҥинэн, Азов байҕала) уонна ол сир төрдүгэр (билиҥҥинэн, Керч силбэһиитэ) олохсуйан олорбуттар уонна ону туораан баран, тетракист готтарга саба түспүттэр. Прокопий Кесарийскай кэпсээниттэн сылыктаатахх, кутригурдар Истра өрүс (билиҥҥинэн Дунай) хаҥас кытылыгар олорбуттар. Кинилэр сотору сотору Илиҥҥи Рим империятыгар саба түһэллэрэ. Оттон утигурдар дойдуларын диэки төттөрү төннөргө санаммыттар.
Кинилэр тустарынан аан бастакы ахтыыллар 469-488 сыллардаахха суруллубуттар. Ону, арааһа, V үйэҕэ Дон өрүс арҕааҥҥы биэрэгэр олорор илиҥҥи готтарга саба түһүүлэрин уонна ол эргиннээҕи сирдэри баһылааһыннарын кытта сибээстиэххэ сөбө буолуо. Хас да төгүл Византияны уонна кинилэр сойуустаахтарын кытта киирсибиттэр. 558 сыллаахха Заберган хаан булгар-славяннар сэриилэрин кытта Константинополи утары киирсибит. Ханнык эрэ кэмҥэ кутригурдар Авар хаҕанатын састаабыгар киирэ сылдьыбыттар, быһа холоон 562 сыллаахха. Кэлин бу бии ууүугар аатырбыт Кубрат төрөөбүт. Кубрат, биллэринэн, Булҕаордар Улуу судаарыстыбаларын төрүттээбитэ. 631 сыллаахха кутригурдар Альцек хаан (Кубрат уола) салайааччылааз авардар гегемонияларын сууллара сатаабыта эрээри, кыайбатаҕа, ол түмүгэр Рейн диэки франктарга көспүтэ. Дагоберт I ыраахтааҕы кутригурдары Баварияҕа олохсуппута. Ол гынан баран, биир түүн кинилэри кыргарга сорудахтаабыта. Ордубут кутригурдар Италияҕа, Сепин, Бовиан уонна Инзерия сэлиэнньэлэргэ хорҕойбуттара. Кутригурдар сорохторо Македонияҕа тиийбиттэрэ. Онно кинилэри "үрүҥ көмүс булгардар! диэн ааттаабыттара. Кинилэри кэлин Волгатааҕы Болгарияны төрүттээбиттэрэ.

# Кутригурдар
## Кутригурдар хааннара

* 582—584 — Гостум
* 584—619 — Курт
* Кубрат

# Кутригурдар
## Литэрэтиирэ

* Златарски, Васил. История на Българската държава през Средните векове, т. 1, ч. 1. Второ фототипно издание. София, Академично издателство «Марин Дринов», 1994. (Болгарский язык).
* Артамонов М. И. История хазар. // Под редакцией и с примечаниями Л. Н. Гумилёва. — Л.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 1962. 523 с.
# Халлаан кирбээччи

Халлаан кирбээччи (ааҥл. Skyscraper) диэн элбэх этээстээх сүдү үрдүктээх тутуу. Бастакы халлаан кирбээччилэрин 1880-с сылларга Чикагоҕа туппуттара. Бу кэмҥэ 10-20 этээстээх дьиэлэри халлаан кирбээччилэр диэн ааттаабыттара. Бүгүн халлаан кирбээччи диэн 100-150 миэтирэттэн ыла саҕалаан үрдүктээх дьиэлэр буолаллар. Сүрүн тутула - болот дьардьама уонна сабыы эркин. Халлаан кирбээччи иһигэр араас аналлаах куйаардар бааллар: офис, хонук дьиэ, квартира, маҕаһыын уо.д.а.
2022 сыл олунньу туругунан ордук элбэх халлаан кирбээччилээх хотолор:
* Хоҥ Коҥ - 518
* Шэньчжэнь - 343
* Нью Йорк - 300
* Дубай - 237
* Мумбаи - 208
* Шанхай - 180
* Токио - 165
* Гуанчжоу - 152
* Куала Лумпур - 148
* Чунцин - 135
* Чикаго - 135
* Ухань - 109
* Бангкок - 108
* Дьакарта - 108
# Чаара (нэһилиэк)

Чаара национальнай нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэс Күөл.
Улуус кииниттэн 190 км соҕуруулуу-арҕаа Чаара өрүс кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 233 киһи (2007 сыл).

# Чаара (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
# Мөрөйдөөһүнү утарыы күнэ

Мөрөйдөөһүнү утарыы күнэ — дьону сойуолаан сордууру-муҥнууру тохтотор соруктаах, бу кыһалҕаҕа дьон болҕомтотун тардар күн. Күн аайы элбэх дьон, үксүн оҕо, ыччат туох эрэ уратылаах уонна утарылаһар кыаҕа суох буолан мөрөдөөһүҥҥэ түбэһэр.
АХШ юстицияҕа министиэристибэтин дааннайынан, мөрөйдөөһүҥҥэ хас төрдүс оҕо түбэһэр. Үксүн биирдэ атаҕастаммыт оҕо салгыы атаҕастана турар диэн буолар. Статистика көрдөрөрүнэн атаҕастаммыт устудьуон 71 бырыһыана салгыы атаҕастанар. Йель мэдиссиинэ оскуолатын чинчийиитэ 2010 сыллаахха көрдөрбүтүнэн мөрөйдөөһүн уонна бэйэҕэ тиийинии ситимнээхтэр эбит.

# Мөрөйдөөһүнү утарыы күнэ
## Тэрээһиннэрэ

Сүнньүнэн кылгас кэмҥэ атын дьон "тириитин" кэтэн көрүү, кинилэр кыһалҕаларын бэйэ кыһалҕата курдук ылыныыга туһуланар. Иккиһинэн, оннук туоратыллар дьоҥҥо соҕотох буолбатахтарын санатар тэрээһиннэр ыытыллаллар. Ол туһуттан, холобур, розовай өҥнөөх ырбаахы, футболка кэтэллэр.
# Иокогама

Иокога́ма (дьоп. 横浜市 Yokohama-shi$^?$) (дьоп. 横浜市 Yokohama-shi$^?$) — Дьоппуон саамай улахан порт куората, Канагава прфектууратын киинэ. Куорат иэнэ 437,38. Олохтоохторун ахсаана, киһитин плотноһа Халыып:Площадь и население административной единицы Японии
Куорат Токиоттан соҕуруулуу-илин 30 км сиргэ баар.

# Иокогама
## Историята

Куорат 1858 сыллаахха икки дэриэбинэ холбоһуутун түмүгэр баар буолбута — Иокогама уонна Канагава, ол саҕана олохтоохторо тыа хаһаайыыыстыбатынан уонна балыктааһынын дьарыктаналлара. Кэлин кыраныысса таһыттан кэлэр хараабыллары көрсөр порт тутуллубута.
Сүүрбэччэ сыл иһигэр Иокогама Дьоппуон арыыларын саамай бөдөҥ пуортарыттан бииррдэстэрэ буола улааппыта. 1889 сыллаахха олохтоохторну ахсаана 122 тыһыынча буолбута. Куорат сайдыытыгар сүдү хаамыыннан водопровод тутуута (1887) уонна электрификация (1890) буолбуттара. Куорат историятыгарр хаалбыт бөдөҥ событиеннан 1923 сыллааҕы сир хамсааһына буолбута. Бу сирр хамсааһыныгар 20 тыһыыынча киһи өлбүтэ, 60 тыһыыынча дьиэ умайбыта уонна урусхалламмыта. Иокогама үс баасыната хайдах эрэ охтубакка хаалбыттара. Судаарыстыба уонна олохтоохтор кыһаллыыларынан куорат 1929 сыллаахха чөлүгэр түспүтэ.
1931 сыллаахха Цуруми өрүс төрдүгэр буор аҕалан куппуттара, онно кэлин элбэх бырамыысыланнас эбийиэгэ тутуллубута. 1945 сыллаахха АХШ сөмүлүөттэрэ куораты буомбалаабыттара, онно 14 тыһ. тахса киһи өлбүтэ, 80 тыһ. дьиэ урусхалламмыта.
1934 сыл муус устар 3 күнүгэр Иокогамаҕа нуучча икки фашистыы партияларын салайааччылара К. В. Родзаевскай уонна А. А. Вонсяцкай көрсөн биир Бүтүн Арассыыйатааҕы фашист партиятын олохтообуттара.

# Иокогама
## Историята
### Мейджи уонна Тайшо кэмнэрэ (1868-1923)

1868 сыллаахха Мейджи уларыта тутуутун кэнниттэн порт солконнон эргинэр буолбута, сүрүн эргиэн партнерунан Великобритания буолбута. Арҕаа дойдулар сабыдыалларынан Япония бастакы күн аайы тахсар хаһыыата баар буолбута (1870 с.), бастакы гааһынан умайар уулусса лаампалара баар буолбуттара (1872 с.) уонна эмиэ ол сылга тутуллубут Японияҕа бастакы тимир суол Шинагаваны уонна Shinbashi-ны (Токио) кытта холбообута. 1872 сыллаахха Жүль Верн бэйэтин аатырбыт айымньытыгар «Вокруг света за восемьдесят дней» Иокогаманы сайдыыылаах куорат быһыытынан ойуулаабыта (суруйааччы куоракка сылдьыбатаҕа).
1887 сыыллаахха Британия атыыһыта Сэмүэль Кокинг куоракка аан бастакы электростанцияны туттарбыта. Куорат быһыытынан Иокогама 1889 сыл муус устар 1 күнүгэр докумуоҥҥа киирбитэ. | 2 |}

# Иокогама
## Географията

Иокогама Токио хомотун арҕаа өттөгэр турар, Токиоттан 30 км ыраах, киин куораты кытта тимир суолунан, шосселарынан уонна Кавасаки куорат уулуссаларынан ситимнэһэр.

# Иокогама
## Үөрэх уонна билим

Иокогаматааҕы наассыйа үнүбэрсиэтэ 1949 сыллаахха олохтоммут.

# Иокогама
## Бырааттыы куораттар

* Мумбаи, Индия
* Ванкувер, Канада
* Шанхай, Китай
* Халыып:Country data Romania Констанца, Румыния
* Сан-Диего, США
* Одесса, Украина
* Халыып:Флаг Филиппин Манила, Филиппины
* Лион, Франция

# Иокогама
## Дьаһалтата

* Аадырыһа: Иокогама, Нака оройуона, Минато-тё 1-1
* Төлөпүөнэ: 045—671-2121
# Pop rock

Поп-рок (ааҥл. pop rock) — 1970-с сс. саҥаларыгар биллибит популяр музыка жанра, поп-музыка уонна рок-музыка элэмиэннэрин холбуур.

# Pop rock
## Жанр стилистикэтэ

Ырыалар мелодияларынан өйүгэр хатанар боростуой структуралар, музыкальнай этиилэринэн (поптан) хатыланаллар, ол гынан баран сүрүн инструменнар, ударнай уонна эрчимнээх мелодия (роктан) туһаналлар. Ыарахан буолуу араас, фактическай инструментальнай попсаттан олус «ыарахан» композицияларга тиийэ буолбакка, убатыллыбыт поп-мелодияларынан суулуур кыахтаах. Онон үгүс бөлөххө рок оонньуулларын, сорохторо төттөрүтүн, поп-рок оонньооботторун бэлиэтиир тоҕоостоох.

# Pop rock
## Историята

"Поп-рок" диэн термин аан бастаан The Grass Ruckett & The Union Gap, The Bucking Ahaps курдук «Битлз» уонна кинилэр утумнааччыларыгар туһаммыта. Сёрф-рок ардыгар поп-рок диэн өйдөбүлү үөскэтэллэр; бу туһаныы анахронизм буолар, тоҕо диэтэххэ 1960-с сс. серф-музыка уонна рок музыка араас жанрдарынан ааҕыллыбыттар.

# Pop rock
## Өссө көрүҥ

* Рок музыка
# 64

64 сыл.

# 64
## Туох буолбута

* От ыйын 18 — Рим куораты уот сиэбит.
# Danone

Danone (Данон), Франция саамай улахан ас оҥорор тэрилтэтэ уонна аан дойдуга саамай улахан йогуртары оҥорор тэрилтэ. Салалтата — Париж.
# Индонезия тыла

Индонезия тыла (индон. Bahasa Indonesia) — австронезия тылларыттан биирдэстэрэ. Индонезия өрөспүүбүлүкэтин официальнай тыла (1945 сылтан). Олоххо-дьаһахха 20-чэ мөл киһи туһанар. Тылы араастатһымнаахтык билэр дьон ахсаана — 200 мөл кэриҥэ.
XX үйэ бастакы аҥарыгар малаай тылыгар олоҕуран туспа тыл быһыытынан баар буолбута. Аан бастаан 1928 сыллаахха Ыччат кэнгириэһигэр маннык аатынан биллибитэ, онтон улам-улам малаай тыла диэн ааты үтүрүйэн кэбиспитэ. Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.