yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Өрүс уутун сырыыта

Өрүс уутун сырыыта — өрүс биллэр кэм устатыгар (хонук, дьыл кэмэ, сыл, элбэх сыл) типичнэй туруга: уу ороскуота, таһыма, сүүрүгүн түргэнэ, мууһуруута, о. д. а. Тулалаан турар айылҕа усулуобуйаларыттан тутулуктаах.

# Өрүс уутун сырыыта
## Ылыллыбыт сирэ

География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] — Маҥнайгы тахсыыта. — Дьокуускай: «Бичик», 1993. — 112 с. — ISBN 5-7696-0229-5
# Трилобииттар

Трилобиттар (лат. Triolbita) — сиһэ суох харамайдар, членистоногайдар бэрэстэбиитэллэрэ (раактар, креветкалар, омаардар, үөннэр). Бу харамайдар Trilobita аймаҕар киирэллэр.
Көҕүстэрэ испиэскэлээх хитинтан турар кытаанах куйахтаах эбит. Байҕалларга үөскүүллэр эбит, онно ууга усталлар уонна уу түгэҕинэн сыыллар, былыык иһигэр саһар кыахтаахтар эбит. Эрдэтээҥи палеозой байҕалларыгар киэҥник тарҕаммыттар. Палеозой эратын бүтэһигэр суох буолбуттар.
# Tokyo Skytree

Tokyo Skytree (дьоппуоннуу 東京スカイツリー) диэн Токио Сумида түөлбэтигэр баар биэрии талата. Үрдүгэ 634 м. Аан дойду бастыҥ үрдүк талата. Аан дойду үһүс үрдүк тутуу барымтата, Burj Khalifa уонна Merdeka 118 кэннилэриттэн. Тутуу үлэтэ 2008 сыл от ыйын 14 саҕаламмыта, 2012 сыл олунньу 29 бүппүтэ. Tokyo Skytree бас билээччитэ Tobu Railway.

# Tokyo Skytree
## Биэрии
### Телекомпаниялар

* NHK General TV
* NHK Educational TV
* TV Kanagawa
* Nippon TV
* TV Asahi
* TBS Television
* TV Tokyo
* Fuji TV
* Tokyo MX

# Tokyo Skytree
## Биэрии
### Радиостанциялар

* J-Wave
* NHK FM Broadcast
* TBS Radio
* Nippon Cultural Broadcasting
* Nippon Broadcasting System
# Үрүҥү, хараны араарыы

Үрүҥү, хараны араарыы диэн үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоххо таба туһаныы ааттанар.
Киһи үчүгэйи, үрүҥү уонна куһаҕаны, хараны тус-туспа араарарын олус былыргы кэмнэргэ Күн таҥара үөскэппит. Сырдык, сылаас күнүс кэнниттэн хараҥа, тымныы түүн сабардаан кэлиитэ киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны араарарыгар олук буолбут.
Өй-санаа сайдыыта үчүгэй уонна куһаҕан хардары-таары солбуйсан биэриилэрин билииттэн, олору олоххо туһаныыттан үөскүүр. Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоҕор таба туһанар буолуута киһи буолууну ситиһэригэр тириэрдэр диэн сахалар үөрэхтэрэ быһаарар уонна “Үрүҥү хараны араарыы” диэн этиинэн бигэргэтэр. (1,116).
"Үрүҥү, хараны араарыы" диэн оҕо төрөппүттэрин ыйыыларынан, кинилэри үтүктэн улаатан иһэн бэйэтэ өйүнэн-санаатынан салайтаран хайаан да билиэхтээх үөрэҕэ буолар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран оҥоруу субу кэмигэр эрэ сөп түбэһэр уратылаах уонна икки өрүттээх өйдөбүллээх айыы диэн тылынан этиллэр. Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэриилэригэр айыы киһи оҥорор быһыыта буоларынан уларыйбат. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны хаһан баҕарар оҥорор кыахтаах.
Оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн үчүгэйи элбэхтик оҥорор буоллаҕына киһи буолууну ситиһэр. Киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны арааран олоҕор туһанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ ирдиир.
Улахан таҥара үөрэхтэрэ киһиэхэ бу үчүгэй, онтон бу куһаҕан диэн арааран этэллэрэ аан бастаан бэйэлэригэр туһалыыр.
Киһи олоҕор субу кэмҥэ тула өттүттэн дьайар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран билии, олору олоххо таба туһаныы олус улахан суолталаах уонна киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны үөскэтэр аналлаах. Киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан, оҥорор быһыытын атыттарга тэҥнээн көрөн оҥорорунан үчүгэйи, туһалааҕы элбэхтик оҥорор, онтон куһаҕаны, буортулааҕы оҥороро аҕыйах, биир эмэ, арай сыыһа-халты туттунуутуттан үөскүүр куһаҕан быһыылар куһаҕаны оҥорууну элбэтэллэр. (2,76).

# Үрүҥү, хараны араарыы
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.

# Үрүҥү, хараны араарыы
## Өссө маны көр

* Үрүҥ уонна хара
# Лиханов Владимир Иванович

Лиханов Владимир Иванович — (27.07.1948–27.07.2003) — филология билимин кандидата.

# Лиханов Владимир Иванович
## Олоҕун олуктара

* 1948 сыллаахха от ыйын 27 күнүгэр Саха АССР Хаҥалас улууһун Өктөм нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1976 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1978 с. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалыгар аспирантураҕа үөрэнэр.
* 1982 с. — тыл, литература уонна история Институтугар лексикология уонна лексикография салаатыгар старшай лаборант.
* 1987 с. — младшай научнай үлэһит.
* 1988 с. — филология билимин кандидатыгар «Эмоционально-оценочные и экспрессивные слова в якутском языке» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1991 с. — научнай үлэһит.
* 1994 с. — тыл үөрэҕин салаатыгар старшай научнай үлэһит.
* 1995 с. — Саха Сирин гуманитарнай чинчийии институтун Терминология салаатын салайааччыта
* 1995 с. — Гавриил Васильевич Ксенофонтов аатын бастакы бириэймийэ лауреата
* 1998 с. — Саха Сирин гуманитарнай чинчийии институтун Тылдьыт салаатын салайааччыта
* 2003 сыллаахха от ыйын 27 күнүгэр күн сириттэн барбыта.
В. И. Лиханов лексикографияны уонна лексикологияны чинчийиигэ үгүс сыралаах үлэни оҥорбута.

# Лиханов Владимир Иванович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Эмоционально-оценочные и экспрессивные слова в якутском языке» (Новосибирск, 1994), монография.
* «Краткий толковый словарь якутского языка» (Якутск, 1994), соавтор.
* «Большой академический Толковый словарь якутского языка». I том. (Новосибирск, 2004), соавтор.
* Ыстатыйалар
* «Эмоционально-оценочные и экспрессивные слова в художественной литературе» (Якутск, 1986).
* «Эмоционально-оценочные слова в якутском языке» (Якутск, 1989).
* «Эмоционально-оценочные и экспрессивные прилагательные в якутском языке» (Якутск, 1991).
* «Быһаарыылаах тылдьыт салаатын 30 сыла» (Якутск, 2003).

# Лиханов Владимир Иванович
## В. И. Лиханов туһунан

* Олоххо үтүө өйдөбүлү хаалларбыта. Ахтыылар. — Дьокуускай, 2004. — 90 с.
# Чароит

Чароит эбэтэр чарайыыт — сугун күөҕэр майгынныыр эгэлгэ өҥнөөх утахтар бөлөҕөлөһө эриллибиттэрин курдук саастаах таас, Саха сиригэр эрэ дэҥҥэ көстөр..
Химия формулата K(Ca;Na)₂Si₄O₁₀(OH;F)·H₂O. Аата булуллубут сиринэн — Чаара өрүс аатыттан тахсар. Сүрүн састааба кремний, өссө киирэллэр алюминий, барий уонна стронций оксидтара. Чэриниилэ күөҕэ өҥө марганец буккааһынан быһаарыллар. Таас өҥө хоҥор, сырдык сирень өҥүттэн олох хараҥа чэриниилэ өҥүгэр тиийэ буолар.
Тааһы чочуйан килээриттэххэ чараас, синньигэс утахтаах эҥин араас оһуордар көстөн кэлэллэр. Сороҕор оһуор утахтара биир сиртэн тула тахсаннар кэрэ ойууну үөскэтэллэр. Куоска хараҕар майгынныыр ойуулаах таастар эмиэ бааллар.

# Чароит
## Сыаната

Чароит айылҕаҕа көстөрө аҕыйах буолан наһаа сыаналанар. Таҥастамматах чароит биир киилэтин сыаната 30-150 дуолларга турар. Чароиттан оҥоһуллубут оҕуруо сыаната биир граама 5 дуолларга туруон сөп. 30 см үрдүктээх вааза аан дойду аукционнарыгар 12-16 тыһыынча дуоллар сыаналаныан сөп.

# Чароит
## Оҥоһуктар

Чароиты көмүс эбэтэр үрүҥ көмүс оҥоһуктарга угары тоҕоостоох дииллэр. Чароит биһилэҕи уҥа илии аата суох тарбаҕар илдьэ сылдьар ордук дииллэр. Таас наһаа кытаанаҕа суох, ол иһин киниттэн оҥоһуллубут маллары туохха да охсубат, хампы түһэрбэт буола сатыахха наада. Чароит оҥоһуктары мыылалаах ууга сууйуохха сөп.

# Чароит
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Всё о драгоценных камнях. Стоун Джаспер. СПб, ООО «СЗКЭО», 2009. — 176 с. ISBN 978-5-306-00346-7
# Дмитрий нестерович апросимов

Дмитрий Нестерович Апросимов 1925 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Уус-Маайа улууһугар Күп нэһилиэгэр дьадаҥы эбэҥки ыалыгар төрөөбүтэ. Төрөөбүт сирэ-дойдута Эдьээн сэлиэнньэтэ айылҕата ураты кэрэ көстүүлээх, ыраас салгыннаах, көмүс уулаах Алдан долгуннарыгар сүгүрүйэн инники айар үлэтигэр дойдута, сирэ-уота уус-уран тылынан хоһуйуллан кумааҕыга, хаһыакка, кинигэҕэ бэчээттэнэн, суруйааччы айар талаана үгүс дьон биһирэбилин ылбыта.
Д.Апросимов эбэҥки литературатыгар талааннаах, ураты буочардаах суруйааччынан биллэн барбыта. Кини бэйэтин айымньыларын сахалыы суруйара, хотугу суруйааччылар хоһооннорун сахалыы тылбаастыыра.
Кыра эрдэҕиттэн кыһалҕалаах олоҕу билбитэ. Аҕата удьуор булчут эбэҥки эбит. Ол иһин Дмитрий эмиэ кыра эрдэҕиттэн бултка сыстыгаһа, айар үлэтигэр булт тиэмэтэ үгүстүк көстөр. Ийэтэ - саха дьахтара, Чурапчы Амматыттан төрүттээҕэ. Ийэтэ эрдэ өлөн, оҕо сааһа ыараханнык ааспытын Д.Апросимов ахтыытыттан билэбит. Балтын Катяны хоргуйан өлүө диэннэр, атын Апальковтар диэн ыалга иитэ биэрбиттэр. Иитиэх-аһатыах соҕотох убайдара сэриигэ тылланан баран, Сталинград иһин кыргыһыыга геройдуу охтубут. Миитэрэй төһө да ыарахан олохтоннор, төһө даҕаны ас-таҥас суох буоллар, Якутскайдааҕы художественнай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ, онно үөрэнэ сылдьан саха народнай суруйааччытын Семен Даниловы кытта билсибитэ, бу билсиһии кини айар үлэтигэр улахан оруолу оонньообута.
Д.Апросимов поэзияҕа олоҕун бүтүннүүтүн анаабыта. Ол курдук бастакы хоһооно 1958 с. Үөһээ Бүлүү оройуонугар «Дьолоох айаҥҥа» диэн хомууруньукка бэчээттэммитэ. Онтон 1968 с. «Сүүрээн» хоһоон хомуурунньуга, 1978 с. «Үс үрүйэ», 1981 с. Москуба куоракка тахсар «Современник» сурунаалга «Три родника» хоһоон, 1983с. «Куралай Кустук» сэһэнэ бэчээккэ тахсыбыттара.
«Утум» кинигэ хоһооннорун хас да араас тиэмэҕэ усулуобунайдык араарыахха сөп:
Анабыл хоһооннор Таптал хоһоонноро Оҕолоругар анаабыт хоһооннор Дьыл-кэм тиэмэтэ Көмүс күһүн тиэмэтэ Ийэ, аҕа уобараһа Оҕо саас тиэмэтэ Норуот сиэрэ-туома, дириҥ толкуйдаах хоһооннор. Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Сүүрээн» диэн ааттанан 1968 с. тахсыбыта. Сахалыы суруйар буолан, эдэр поэт эбэҥки норуотугар туох эрэ уратыны киллэриэхтээҕин өйдүүрэ. Бастакы хоһоонноругар, оччотооҕу поэттар курдук, үксүгэр социализмы, күүстээх үлэни, норуоттар доҕордоһууларын туойарын көрөбүт. Ол кэнниттэн бириэмэ ааспытын кэннэ, Д.Апросимов поэзията сыыйа уларыйан, тиэмэтэ кэҥээн испитэ, бэйэтин эрэ олоҕун туһунан буолбакка, бүтүн норуотун дьылҕатын толкуйдуура көстөн барбыта.
# Тумсук

Тумсук (лат. Proboscis) диэн харамай баһыгар баар уһун үүнүү. Тоноҕостоохторго да тоноҕостоммотохторго да баар. Тоноҕостоохтор тумсуктара уһаабыт мурун буолар. Тоноҕостоммотохтор тумсуктара айахтарын этиттэн үүнэр. Тумсук аһыырга, иһэргэ, тутарга хабарга туттуллар.
Тумсуктаах тоноҕостоохтор:
* Түтүк тиис
* Кымырдаҕасчыттар
* Сэлиилэр
* Ыстанааччылар
* Аҥаҕардар
* Эхидналар
* Байҕал сэлиитэ
* Намбат
* Муруннаах мэймин
* Сайҕах
* Тапирдар
Тумсуктаах тоноҕостоммотохтор:
* Көйүүрдэр
* Лыахтар
* Бырдахтар
* Өт үөннэр
* Быар атахтаах хабалар
# Миниистир (дьыалабыай оонньуу)

«Миниистир» («Ыччат – Саха сирин инновационнай стратегическай кэскилэ») – ыччакка аналлаах сылын аайы ыытыллар өрөспүүбүлүкэтээҕи дьыалабыай оонньуу. Оонньуу сүрүн сыала-соруга – ыччат кыаҕын, өйүн, көрүүтүн Саха сирин социальнай, экономическай сайдыытыгар сыһыаннаах инновационнай проектар олоххо киирэллэригэр туһаныы. Ону тэҥэ, дьылабыай оонньуу түмүгүнэн салайар кадрдар резервэлэрэ оҥоһуллаллар. 2009 cыллаахха Ил Дархан Егор Борисов этиитинэн төрүттэммитэ.
2009 сылтан 2016 сылга диэри оонньууга уопсайа 55 хамаанда, ол эбэтэр 844 киһи кыттыбыт. Ол иһигэр 142 – судаарыстыбыннай сулууспа үлэһитэ, 220 – араас тэрилтэлэртэн эдэр специалист, 128 – бизнес-эйгэттэн, 112 – муниципальнай тэриллии үлэһитэ, 9 эдэр фемер, 118 устудьуон уонна 58 оскуола үөрэнээччитэ. 2009 сылтан «Миниистир» дьыалабыай оонньуу түмүгүнэн 171 (25%) кыттыылаах араас салайар дуоһунаска анаммыта, ол иһигэр 6 киһи Өрөспүүбүлүкэ Дьаһалтатыгар салайааччынан, 15 – министиэристибэлэр салайааччыларын солбуйааччыларынан, 38 – Дьаһалта структуратыгар араас подразделениелар салайааччыларынан, 29 – бэйэни салайыныы органнарыгар үлэлииллэр, 36 бизнес-структураларга, 5 - Россия атын субъектарыгар.
Оонньуу бастыҥ кыттыылаахтара Россия Президенэ көмүскэллээх кадровай резервэҕэ киирэллэр.

# Миниистир (дьыалабыай оонньуу)
### «Миниистир» өрөспүүбүлүкэтээҕи дьыалабыай оонньуу биллиилэх кыттыылаахтара – салайааччылар уонна бизнесменнэр

* Павел Маринычев, «Алмазы Анабара» АУо генеральнай дириэктэрэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ыччатыт дьаһалтатын 1-кы ыҥырыытын бэрэссэдээтэлэ;
* Валерий Максимов, Канадаҕа Россия атыытын-эргиэнин бэрэссэдээтэлин солбуйаачыта;
* Семен Винокуров – Саха Өрөспүүбүлүкэтин транспорт уонна суол хаһаайыстыбатын миниистирэ;
* Юрий Зайцев – Саха сиригэр олох-дьаһах куттала суох буолуутун кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ;
* Денис Белозеров – «Якутский хлебокомбинат» АУо генеральнай дириэктэрэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ыччатыт дьаһалтатын 2-с ыҥырыытын бэрэссэдээтэлэ.
Ил Дархан Егор Борисов «Миниистир» оонньууну эдэр специалистары өйөөһүн, чаҕылхай ыччаты көрдөөн булуу, өрөспүүбүлүкэ кадровай резервэтин оҥорооһун өттүгэр биир саамай эффектинэй суолунан ааттыыр.

# Миниистир (дьыалабыай оонньуу)
## Кыттыылаахтары талыы

Дьылабыай оонньуу кыттыылаахтарын министиэристибэлэр уонна биэдэмстибэлэр бэйэлэрин киритиэрийдэринэн талаллар. Талыы экэниэмикэ, быраап, промышленность, менеджмент, СМИ салааларынан барар. Ону таһынан, улуустарга туспа талар куонкурустар буолаллар. «МЭР» куораттааҕы дьылабыай ооньуу, «Мин - инженербин», «Эдэр Фермер» профессиональнай куонкурустар түмүктэринэн «Министр» кыттыылаахатар тахсаллар.

# Миниистир (дьыалабыай оонньуу)
## Ооньуу быраабылалара

«Миниистир» өрөспүүбүлүкэтээҕи дьыалабыай оонньуу кыттар хамаандалар сэрэбиэй бырахсыынан оҥоһуллаллар. Ол эрэн хамаанда салайааччытын эрдэттэн тэрийээччилэр бэйэлэрэ талыахтарын сөп. Хамаандаҕа араас эйгэттэн биирдии киһи баар буолар. Хамаандалар бастыҥ бырайыак оҥоруутугар күрэхтэһэллэр. Күрэх сорудахтара билиҥҥи кэмҥэ Саха сиригэр сытыытык турар проблемаларга сыһыаннаах булолаллар. Дьүүллүүр сүбэ хайҕабылын, сөҕүүтүн ылбыт бырайыагы Өрөспүүбүлүкэ Дьаһалтата олоххо киллэрэр.
# Фон Нейман

Квантовай физикаҕа, квантовай логикаҕа, функциальнай анализка, множество теориятыгар, информатика, экономика сүрүн оруоллары укпут учуонай
# Ола оройуона

Ола оройуона (О́льский райо́н) диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын биир оройуона. Киинэ Ола хото типтээх бөһүөлэк.
1926 сыл тохсунньу 4 күнүгэр тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 8601 (2021).

# Ола оройуона
## Олохтоох оруннара

* Армань
* Балаганное
* Гадля
* Клёпка
* Толоон
* Тауйск
* Ямск
* Тахтоямск
* Яна
* Янский
* Радужный
# Германия сахалара

Германия сахалара диэн Германия дойдутугар наар эбэтэр быстах олорор сахалар. Билигин Германияҕа 2000 курдук саха олорор. Үгүстэрэ Иккис Аан Дойду сэриитин кэнниттэн хаалан хаалбыттар. Элбэх Саха Германия сиригэр хамначчыт курдук туроктары кытта куораттары туппуттара, олох босхо. Ол оннугар гражданства ылбыттара. СССР ыһыллыбыт кэннэ сахалар итиннэ эмиэ олохсуйа кэлбиттэрэ. Билигин үксэ студеннар үөрэнэ баран бараннар олохсуйа үксүлэрэ хаалар. Кэнники кэмҥэ Владимир Путин куһаҕан политикатыттан политичэскэй куотааһын сахалар ортолоругар эмиэ баар буоллулар.
# Хардааччы

Хардааччы (нууч. Дербник, лат. Falco columbarius) — мохсоҕоллор биистэрин уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр.
Тайҕаҕа уонна ойуурдаах туундараҕа олохсуйар. Сүнньүнэн кыра көтөрдөрүнэн аһылыктанар. Үөһэ көтө сылдьар күөрэгэйдэри тутарынан биллэр. Уйатын сиргэ, таас очуостарга, маска лабаалартан, сутукаттан, хатырыктан туттар. Уйатыгар 3-5 кытархай өҥнөөх элбэх бээтинэлэрдээх сымыыттаах буолар. 26-30 суукка иккиэн баттыыллар. 30-37 суукка оҕолоро уйаҕа баар буолаллар. Оҕолорун иккиэн аһаталлар.
Олоҥхоҕо Үөлэн Хардааччы — айыы бухатыырын аата (үөлэн суолтата - улахан, бөдөҥ-садаҥ, үөскүлэҥ).

# Хардааччы
## Өссө маны көр

* Мохсоҕол
* Тыытыкы
* Харылыыр
* Хара кырбый
* Кугас кырбый
* Мохсоҕоллуҥулар
# РГД-33

РГД-33 – эргэ сэбиэсскэй универсаальнай илии гранаата. 1933-үс сылга, Дьяконов конструктар Рдултовскай гранаататын образец курдук ылан, бу кимии/көмүскэл РГД-33 гранаататын оҥорбут. Дьиибэтэ диэн, РГД-33 гранаата кэтэрдиллэр/уһуллар бытархайдары үөскэтэр тимир хахтаах. Хаҕа суох граната бытархайдарын көтөр эргимтэтэ 15 миэтирэ, хахтаах – 30 миэтирэ. Сорох тутааҕын уонна удаарнай механиизымын детааллара 100 миэтирэҕэ тиийэ көтүөхтэрин сөп. Сэрии саҕаламмытын кэнниттэн, РГД-33 гранаатаны, производстваҕа наһаа уустуук диэннэр оҥорон бүтэрбиттэр. Кини оннугар РГ-42 ылыммыттар.
Толору хомуллубут гранаата быһыытынан бытыыккаҕа маарынныыр. Куорпуһа уонна тутааҕа ньаалбаан. Кэтэрдиллэр бытарыйар хаҕа тимир эрэһиэккэ кэрдиистэрдээх. Өҥө күөх хаки. Толоруута тротил. Саллаат гранаатаны бастаан ылан баран, тутааҕын эрийэхтээх (сатаан өһүллүбэт буолар), запаалын туспа харайыахтааххын.

# РГД-33
## Туттуу

* Предохранительнай чекаатын хаҥас диэкки саҕырыт, онтон гранаатаны хаҥас илиигинэн тутан бараҥҥын уҥа илиигинэн тутаах тас трубкатын бэйэҥ диэкки тат, уҥа дьиэкки эргит уонна ыыт.
* Предохранительнаай чекаатын уҥа диэкки саҕырыт, тутаахха кыһыл эбир көстүбэт буолор диэри.
* Куорпус үөһээ өттүгэр баар хайаҕаһы аһан бараҥҥын, онно запаалы ук уонна сап.
* Предохранительнай чекаатын саҕырыт, кыһыл эбир көстүор дылы – граната быраҕарга бэлэм.
* Бырах – 3.5-4 сөкүүндээнэн РГД-33 эстиэҕэ.
# Арассыыйа кыргызстара

Арассыыйа кыргызстара, Арассыыйа биир улахан омуга, Кыргызстан сириттэн көһөн кэлиилэр. Уопсай ахсааннара 38 тыһ Архыыптаммыт 2016, Олунньу 29 күнүгэр. курдук.
# Бүүчээн

Бүүчээн (абаҕа, даадаҕас, мэкчики, мэкчикээн, мэччикээт, тайах абаҕата, мэнэх) (лат. Moschus moschiferus, нууч. Кабарга) — ыыраахтаах туйахтаах, кылгас кутуруктаах, таҥхаҕар уҥуохтаах кыра таба кыыл.
# Алдан - Учур

Алдан - Учур сис. Алдан үрдэлин илин өртүгэр баар сис. Соҕуруу диэкки биир өртүнэн Төмтөөн, иккис өртүнэн Гуонаам уонна Гыным өрүстэр билирдэрэ буолар.
Уһуна 300 км. кэтитэ 100 км. Чыпчааллара муора таһымыттан 200 м. үрдүккэ тиийэллэр.
Урукку аата Сынныыр сис.

# Алдан - Учур
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Филипповтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)

Филипповтар - Бүтэйдээх ыаллара.
Олохторо — Туотайытта. Дмитрий Васильевич уонна Мария Егоровна Филипповтар 9-та оҕоломмуттарыттан 4 уол уонна 1 кыыс ордон утуу-субуу улааппыттар. 1931 с. "Кыһамньы" табаарыстыбаҕа киирбитгэр. Төһө да үөрэҕэ суох буолтарын иһин, саҥа былаас кыһамньытынан оҕолорун барыларын үөрэттэрбиттэр.
Иннокентий Дмитриевич Филиппов (1913с.) Алдаҥҥа хайа техникумун бүтэрэн Лебединэй рудоуправленияҕа үлэлээбитэ. Мария Васильевналыын холбоһон 1937 с. Люба диэн кыыстаммыттар. И.Д.Филиппов взвод командира 1944 с. Праганы ылыыга өлбүтэ. Кыыһа үрдүк үөрэхтээх бухгалтер Чурапчыга олорор. 3 оҕолоох. Иккис уол Павел Дмитриевич (1918 с.т.) Докуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын рабфагар 1937-39 сс. үөрэммитэ. Нэһилиэгэр сэбиэт сэкирэтээринэн, оройуон суутугар үлэлээбит. Читаҕа, Сахалшгҥа үлэ фронугар сылдьыбыт. 1951 с. хараҕынан II группалаах инбэлиит буолбут эрээри, 21 сы^устата Лшшыһаҕа завхозтаабыт. Кэргэнэ Мария Ивановна Слепцовалыын элбэх оҕоломмуттар.
Петр Дмитриевич убайыгар Алдаҥҥа баран хайа техникумугар II кууруска үөрэнэ сылдьан сэриигэ барбыт. Сибээс ротатыгар арҕаа сэриилэспит. Эргиллэн кэлэн баран Майаҕа эмп тэрилтэтигэр бухгалтердаабыт. Кыыһа Наталья Дьокуускайга олорор, үлэлиир.
Семен ДмитриевИ Филиппов оскуоланы бүтэрэн 1941 с. армияҕ» ыҥырыллыбыт. 1942 с. Ленинградскай уобаласка өлбүтШнон сэрнигэ 4 бырааттыы Филиппов кытгыбьщшЩ^ЕИ^^® эргиллибэтэх.
# Буркаат

Буркаат сис. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүнээҕи биир кыра сиһэ.
Индигир салаата Силээннээх уонна Дьааҥы салаата Олдьо билирдэрэ буолар.
Чыпчаала муора таһымыттан 1052 м. үрдүккэ тиийэр.

# Буркаат
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Үчүгэй (нэһилиэк)

Үчүгэй нэһилиэк. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үчүгэй.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 323 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Үчүгэй - 293, Күбүмэ - 30 киһи.
Үчүгэй нэһилиэгэ Уус Ньараттан 350 км ыраах соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар. Тыраасса аттыгар турар буолан суола-ииһэ үчүгэй. Баһылык "Кыым" хаһыат кэрэспэдьиэнигэр 2024 сыл кулун тутарыгар кэпсээбитинэн нэһилиэнньэ 300-чэ, мэлдьи олорооччута - 200-тэн тахса. Бөһүөлэккэ нацилнальнай эбэҥки статуһун туруорсаллар эбит, докумуоннарын хомуйбуттар. Сүрүннээн таба иитиитинэн дьарыктанар эбээннэр олороллор (60%). Таба ахсаана 8000 кэриҥэ. 1 улахан хаһаайыстыба уонна 5 община иитэллэр. Чааһынайга 400-чэ сылгы, сүүстэн тахса ынах баар.
Манна араас тэрилтэлэр: орто оскуола, участковай балыаһа, культура дьиэтэ, библиотека үлэлииллэр. Уоттара диисэл ыстаансыйатыттан хааччыллар. Урут оскуола этно-хайысхалаах эрдэҕинэн эбээн тылын үөрэтэллэр эбит, билигин куруһуокка эрэ баҕалаахтары үөрэтэллэр.
Үчүгэйгэ сылын аайы таба бырааһынньыга үрдүк таһымнаахтык бэлиэтэнэр.

# Үчүгэй (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Васильев Николай Герасимович I

Васильев Николай Герасимович I — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1924 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Аһыыкай 4, Майа 7 кылаастаах оскуолаларын бүтэрбит.
1941 с. Дьокуускайга (ФЗО) фабрика-завод үөрэҕэр үөрэммит.
1942 с. "Молотов" аатынан колхозка "Туора" биригээдэтигэр биригэдьиирдээбит, ол сыл күһүн армияҕа ыҥырыллыбыт. Монголиянан, Сретенскэйинэн, Казань куоратынан байыаннай үөрэххэ үөрэнэн старшай сержант буолбута. Сэриигэ пехотаҕа отделение командирынан, взвод командирын көмөлөһөөччүтүнэн сылдьыбыт.
1945 с. ССКП чилиэнэ буолбут.
Аҕа дойду сэриитин иһин I степеннээх орденнаах, "Хорсунун иһин", "Кенигсбери ылыы иһин" мэтээллэрдээх.
2000 с. өлбүт.
# Вивальди Антонио

Антонио Вивальди (ит. Antonio Lucio Vivaldi; 1678—1741) — Венаҕа олорбут композитор уонна скрипач.
Опералары, итэҕэл музыкатын айбыта. «Сыл кэмнэрэ» диэн цикла ордук биллэр.
# Васильев (суолталара)

Васильев (Васильева) — араспаанньа.
* Васильев Артур Дмитриевич (1953 төр.) — саха норуодунай худуоһунньуга.
* Васильев Василий Егорович — Харысхал (1950 төр.) — суруйааччы, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
* Васильев Валериан Романович (1938 төр.) — саха графига, Саха Өрөспүүбүлүкэтин литератураҕа, искусствоҕа уонна архитектураҕа бириэмийэтин лауреата.
* Васильев Виктор Николаевич (1877—1930) — этнограф.
* Васильев Георгий Митрофанович (1908—1981) — литератураны ырытааччы, тылбаасчыт, тыл үөрэҕин кандидата.
* Васильев Герасим Семенович — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.
* Васильев Николай Васильевич (1938—1990) — философия билимнэрин кандидата.
* Васильев Роман Гаврильевич (1913—1991) — Саха АССР Совминын бэрэссэдээтэлэ (1953—1956).
* Васильев Семен Митрофанович (1917—1997) — Социалистическай Үлэ Геройа, суруналыыс, экскаваторщик.
* Васильев Сергей Степанович — Борогонскай (1907—1975) — суруйааччы.
* Васильев Степан Васильевич (1896—1943) — саха биллиилээх революционера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин автономиятын төрүттэспит дьонтон биирдэстэрэ.
* Васильев Степан Иванович — ырыа айааччы, ырыаһыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
* Васильев Степан Иннокентьевич — Социалистическай Үлэ Геройа, сылгыһыт.
* Васильев Федор Федорович (1951—1994) — историк-этнограф, история билимнэрин кандидата.
* Васильев Эдуард Иосифович (1943 төр.) — саха худуоһунньуга, Российскай Федерация үтүөлээх худуоһунньуга.
* Васильев Юрий Иванович — Дьаргыстай (1952—2011) — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, С. А. Новгородов аатынан бириэмийэ лауреата.
* Васильева Анна Михайловна (1916—1992) — Социалистическай Үлэ Геройа.
* Васильева Дора Егоровна (1938 төр.) — тыл үөрэҕин билимнэрин доктора.
* Васильева Оксана Владимировна (1981 төр.) — WIBF барылынан профессиональнай боксаҕа аан дойду чөмпүйүөнэ, кикбоксиҥҥа аан дойду чөмпүйүөнэ, боксаҕа любителлэр истэригэр Европа уонна Россия чөмпүйүөнэ.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Unisoc

Unisoc — Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс телефоннарга анаан процессор оҥорор тэрилтэ (Qualcomm уонна MediaTek кэнниттэн).
# Климентов Алексей Иванович (Дүпсүн улууһа)

Климентов Алексей Иванович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Дүпсүн улууһа. Кыра үөрэхтээх. Нууччалыы куһаҕаннык саҥарара үһү. 1908-1909 сылларга сабылла-сабылла тахсар "Якутская жизнь" хаһыат көрүнньүк эрэдээктэринэн буола сылдьыбыт. Ол хаһыаты букатыннаахтык саппыттарыгар 4 ый хаайыыга олорон тахсыбыт. Сабунаев бырааска куучарынан үлэлээбит.
# Аччыгый Хахай (сулустар бөлөхтөрө)

Аччыгый Хахай (латыынныы Leo Minor, LMi) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 232 квадрат кыраадыс иэннээх, 34 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстөр. Кулун тутар уонна муус устар ыйдарга ордук көстөр.

# Аччыгый Хахай (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Ааптара Ян Гевелий, «Уранография» каталогка аан бастаан 1690 сыллаахха киллэрбитэ.