yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кац Валерий Геннадьевич

Кац Валерий Геннадьевич, композитор.

# Кац Валерий Геннадьевич
## Олоҕун олуктара

* 1940 сыл алтынньы 27 күнүгэр Москуба куоракка төрөөбүтэ.
* 1964 сыллаахха Москваҕа консерваториятын А. Н. Александров композиция уонна Н. П. Емельянова фортепиано кылаастарын бүтэрэр.
* 1964—1967 сылларга уонна 1974 сылтан Дьокуускайдааҕы муусука училищетыгар учууталлыыр.
Ону таһынан 1965—1967 сылларга Саха муусука театрын концетрмейстера уонна композитор.
* 1967—1974 Москва куоракка Кэтэх педагогика институтун муусука уонна педагогика факультетын муусука уонна фортепьяно учуутала.

# Кац Валерий Геннадьевич
## Айымньылара

* Золотая стрела, опера (1978);
* Күн Куо, балет (Дьокуускай, 1969);
солисттарга, хорга уонна симфония оркестрыгар:
* Лонжюмо, оратория (А. Вознесенскай тыллара, 1970);
* Солнечная Лена, оратория (И. Алексеев тыллара, 1971);
* Ленин жив, кантата (М. Лисянскай уонна В. Луговской тыллара, 1960);
* Аал-Луук мас ырыата, кантата (И. Гоголев тыллара, 1977);
симфония оркестрыгар
* Сюита (1962);
* Якутская сюита (1964);
фортепьяноҕа уонна симфония оркестрыгар
* концертар: I (1964), II (1975);
струннай оркестрыгар
* Симфониетта (1963);
скрипкаҕа, виолончельга уонна фортепианоҕа
* Мелодия уонна саха үҥкүүтэ (1965);
скрипкаҕа уонна фортепианоҕа
* Соната (1960);
виолончельга уонна фортепианоҕа
* Соната (1961);
кларнетка уонна фортепианоҕа
* Тема с вариациями (1962);
фортепианоҕа
* Сонатина (1959);
* 3 прелюдии (1962);
* Якутская сюита (1965);
* цикл пьес (1974);
куоласка уонна фортепианоҕа
* циклы на сл. A. Граши (1960);
* Люди моей страны (сэбиэскэй поэттарын тылларыгар, 1962);
* Дьоппуон поэттарын тылларыгар (1963),
* Н. Босиков тылларыгар (1965);
* О мужестве (сэбиэскэй поэттар тылларыгар, 1967);
* В путь (сэбиэскэй поэттар тылларыгар, 1968);
* нуучча уонна сах поэттарын тылларыгар романстар уонна ырыалар;
драма спектаклларга музыка
* "Каменный олень" (И. Гоголев) (1976);
* "Люди в белых халатах" (1976);
* саха норуот мелодияларын тупсарыы

# Кац Валерий Геннадьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата

# Кац Валерий Геннадьевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Большая биографическая энциклопедия
* Потапова Л. К. Кац Валерий Геннадиевич // Союз композиторов Якутии: биобиблиогр. справ. — Якутск, 1984. — С. 10—12.
# Хара дьабадьы

Хара дьабадьы (лат. Lagopus muta, нууч. тундряная куропатка) — туундара куруппааскыта.

# Хара дьабадьы
## Өссө маны көр

* Куруппааскы
# 1312

1312 сыл.

# 1312
## Туох буолбута

* Кулун тутар 22 — Франция хоруола Филипп IV Кэрэ ирдэбилинэн Климент V паапа Тамплиердар уордьаннарын уураппыт.
# Нуучча-Азия баанын Саха сиринээҕи салаата

Нуучча-Азия баанын Саха сиринээҕи салаата (нууч. Якутское отделение Русско-Азиатского банка) — Дьокуускайга XX үйэ саҕаланыытыгар баар буола сылдьыбыт бөдөҥ үп тэрилтэтэ.
Нуучча-Азия баана 1910 с. Нуучча-Кытай (нууч. Русско-Китайский банк) уонна Хотугу (нууч. Северный банк) бааннар силлэһиилэриттэн баар буолбута. Устааба 1910 сыл от ыйын 30 күнүгэр бигэргэммитэ. Бырамыысыланнас сайдар кэмигэр тахсыбыт буолан уонна үп министиэристибэтэ өйөбүлүн сатабыллаахтык туһанан Арассыыйа саамай улахан бааннарыттан биирдэстэрэ буолбута. Силлэспит бааннартан салаалар, комиссионерстволар уонна ааҕыныстыбалар киэҥ ситимнэрин утумнаабыта. 1910 с. олор ахсааннара Арасыыйаҕа 108, кыраныысса таһыгар — 22 этэ. 1913 с. ахсааннара Арассыыйаҕа 99 уонна кыраныысса таһыгар 18 буолбута, ол төрүөтүнэн олохтоох салаалар кредит биэрэ кыахтарын күүһүрдүү уонна үбү биир сиргэ түмүү буолбута.
Баан Саха сиринээҕи салаата уобаласка хапытаал сыһыана ирэ-хоро киириитигэр, ырыынак ситимэ атаҕар туруутугар, атыыһыт монопуолдьуйалара күүһүрүүлэригэр төһүү күүс буолбута.
# Дириҥ (Хоптоҕо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)

Дириҥ — Чурапчы улууһун Хоптоҕо нэһилиэгин киинэ.

# Дириҥ (Хоптоҕо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)
## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

* Эрилик Эристииҥҥэ өйдөбүнньүк.
* Аҕа дойду Улуу сэриитигэр өлбүт буойуннарга өйдөбүнньүк.
* Павел Пинигиҥҥэ, XXI Олимп оонньууларын (Монреаль) көҥүл тустууга чемпионугар, сэргэ туруоруллубут.

# Дириҥ (Хоптоҕо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

* Пинигин Павел Павлович — XXI Олимп оонньууларын (Монреаль, 1976 с.) көҥүл тустууга чемпиона.

# Дириҥ (Хоптоҕо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Тойон Арыы (Хаҥалас улууһа)

Тойон Арыы — Хаҥалас улууһун Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Тойон Арыы (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Сэмэн Маисов

Маисов Семен Семенович (29.04.1973) — поэт, прозаик, Член СП России и Якутии (2010).
Бүлүү оройуонун III Күүлэт нэһилиэгэр элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүт. Үгүлээт орто оскуолатын 1990 сыллаахха бүтэрбит, 2004 сыллаахха кэтэхтэн үөрэнэн СГУ саха филологиятын уонна национальнай култууратын факультетын бүтэрбит.
«Хайа да саас — оҕо саас» диэн бастакы хоһооно «Кэскил» хаһыакка бэчээттэмит. Ол кэнниттэн кини хоһоонноро, кэпсээннэрэ, сэһэннэрэ уонна арамааныттан быһа тардыылар өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар бэчээттэнэр буолбуттара, элбэх ааптардаах хомуурунньуктарга киирбиттэрэ. «Ийэм кэпсиир» («По рассказам матери») арамаанын 2009—1913 сс. тус-туһунан кинигэлэринэн «Бичик» кинигэ кыһата таһаарбыта.
# Неустроев Николай Дмитриевич

Неустроев Николай Дмитриевич — СГУ уһуйааччыта, педагогика билимин дуоктара, профессор, РФ уонна СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, РФ үрдүк үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, РФ педагогика уонна социальнай билимнэрин Акадьыамыйатын чилиэнэ, билим оскуолатын төрүттээччитэ, СӨ Учууталларын учуутала, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна Бэдьимэ нэһилиэгин ытык киһитэ.
1943 сыллаахха алтынньы 17 (атырдьах ыйын 15?) күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оруйуонун Маҥнайгы Баатара нэһилиэгэр төрөөбүт.
# Сибиир тыллаах чыычааҕа

Сибиир тыллаах чыычааҕа (лат. Carpodacus roseus, нууч. Сибирская чечевица) — сэдэх чыычаах. Тыллаах чыычаахтар уустарыгар киирэр. Саха сиригэр тайҕа зонтагыар онон-манан үөскүүр, ареалын хотугу кыраныыссата 67-68 параллелынан ааһар. Сүнньүнэн үөннэринэн, от-мас сыатынан аһылыктанар.

# Сибиир тыллаах чыычааҕа
## Өссө маны көр

* Тыллаах чыычаах
* Тыллаах улахан чыычаах
# Эклид

Эклид (был.-гириэк. Εὐκλείδης — Eukleidēs) диэн Былыргы Греция математига. "Геометрия аҕата" диэн ааттанар. Арааската Тиртан төрүттээх буолуо. Александрияҕа Птолемей салалтатын кэмигэр үлэлээбитэ. Эклид элеменнара математика историятыгар саамай суолталаах үлэлэртэн биирдэстэрэ буолаллар. Олор, билигин Эклид геометрията диэн ааттаналлар, Эклид аҕыйах аксиомалартан таhаарбыта. Уо.д.а. эйгэлэргэ араас үлэлэри суруйбута (холобур, сфера геометриятыгар).
# Бузина
## Бузина

Саха сиригэр бузина (лат. Sambucus spp.) сэдэхтик үүнэр, онон сахалыы аата суох. Сибиир бузината сэбирдэҕэ суох кыстыыр 2-3 м кэриҥэ үрдүктээх талах. Биир бөлкөйгө 10-ҕа тиийэр умнас үөскүүр. Умнас төрдө 7-10 см суоннаах буолар. Саҥа үүммүт лабаата күөх ньуолаах түүлээх, 2-3 саастаах лабаата сырдык-күрүҥ, онтон кытарымтыйа-күрэҥсийэр. Лабаатын суона 1-2 см, тостумтуо буолар. Маһын этин кытыыта эрэ кытаанах, ортото көмүрүөтүҥү көпсөркөй, киһи илиитинэн да имитэр. Бузина маһа итинник кэбирэх, үйэтэ суох, умнаһа уонча сыл буолан баран хаппытынан барар, ону атын умнас солбуйар. Сайын устата эдэр умнас 40-70 см тиийэ уһуур. Сэбирдэҕэ куорсуннуу уустук, син уһун тууралаах, мөкү сыттаах. Ол иһин бу үүнээйигэ үөн-көйүүр тохтообот, буортулаабат. Сибэккитэ бытархай, элбэх буолан суончуктуҥу дьукаах сибэккигэ мустубут. Чааскыта күөх өҥнөөх 5 сэбирдэхтээх, хоруоната саһархайдыҥы маҥан, 5 эминньэхтээх. Тычинката 4-5, соҕооччуга биир. Аһа-уҥуохтуйбут хахтаах сиэмэлээх отон. Отоно субай кыһыл өҥнөөх, бөдөҥ доруобунньук эрэ саҕа, хойуутуҥу сүмэһиннээх, мөкү сыттаах, сүлүһүннээх.

# Бузина
## Үүнэр сирэ

Барыта 40 көрүҥ баар, онтон Россия территориятыгар 10 эрэ көрүҥ үүнэр. Бузина дьон олорор эбэтэр олоро сылдьыбыт сиригэр тарҕаммыт, Сибиир тыйыс айылҕатыгар ньыматыйбыт (акклиматизацияламмыт). Бу дьаалатынан тарҕанан үүнэр көрүҥү сибиир бузината дииллэр. Ол Лена, Алдан, Амма уонна Бүлүү өрүс сүнньүгэр күн көрөр, тыал үрбэт, сииктээх буолан баран уу тохтообот аппатыгар, үрэх кытылыгар биирдиилээн бөлкөйүнэн үүнэр. Чыычаах кыра көтөр сөбүлээн сиир, сиэмэтин тарҕатар. Соҕурууттан хоту, Бүлүү өрүс тардыытыгар дылы, түөлбэтин кэҥэппит.

# Бузина
## Эмтээх свойствата

Бузина хатырыга оргуйбут эбэтэр суураллыбыт уутун сыптарытар уонна ииктэтэр наадаҕа кыра-кыратык иһэрдэллэр. Отон суурадаһынын киһини тиритиннэрэргэ иһэрдиэххэ эмиэ сөп. Оттон сибэккитин сиэттэхтэринэ киһи хотуолуур, ол эмиэ эмтиир ньыма. Хатырык бороһуогун итии ууга, уокка буһан, көрдүгэннийбит бааһы таттарарга туһаналлар.

# Бузина
## Эбии

Бузина отонун сүмэһинин таҥас кырааскалыырга эмиэ тутталлар. Саха сиригэр бузина биир ураты киэргэл ыарҕа диэн киэҥник биллэр. Көҕөрдүүгэ туһанарга олус табыгастаах: бөлкөйө хойуу умнастанар, түргэнник үүнэр, оттон астаннаҕына олус тупсар - субай кыһыл отон бөдөҥ сүүмэхтэрэ бөлкөйү хойуутук сабаллар. Бузина уоҕурдуллубут, көпсөркөй сииктээх сири сөбүлээн, дьиэ таһыгар, уулуссаҕа үчүгэйдик үүнэр, ууһуур.

# Бузина
## Литература

Тимофеев П,А,, Иванова Е.И., "Саха сирин отонноох үүнээйилэрэ" 1994с. ISBN 5-85841-041-3
# Прончищев томтороот

Прончищев томтороот - Саха сирин хотугулуу-арҕаа өттүгэр баар үрдэл.
Устата 180 км, муора таһымыттан 315 м үрдүккэ тиийэр. Лаптевтар байҕалларын Анаабыр тамахтан Өлөөн өрүс төрдүгэр диэри сытар.
Сүрүнүнэн юра уонна мел кумахтара. Чыпчааллара таастах туундара буолаллар. XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар Улуу Хотугу экспедиция кыттыылааҕа В. Прончищев аатыныан ааттаммыта. Соҕуруу эниэтигэр Үөлэ үрэх тардыыта, хоту эниэтигэ байҕалга түһэр үрэхтэр бастара.

# Прончищев томтороот
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980.
# Матаарчах

Матаарчах — кымыһы уонна да атын үрүҥ аһы кутарга аналлаах, үөһээ өттүнэн үмүрүк, аллараа өттө лаппаҕар, хаһан оҥоһуллубут мас иһит, ымыйа.
# Ньаайба томтороот

Ньаайба томтороот. Верхоянскай сис систематын хотугу диэкки сытар томтороот. Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотуттан Хара Уулаах өрүһү 65 км. соҕуруу диэкки батыһар.
Чыпчаала муора таһымыттан 1163 м тиийэр үрдүктээх.

# Ньаайба томтороот
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Археология култуурата

Археология култуурата - биир сиргэ булуллубут/көстөр, атын сирдэргэ булуллубуттартан туох эрэ уратылаах малы-салы, археология мэҥэлэрин холбуу ааттыыр тиэрмин.
Үксүн археология култууратын ханнык эрэ бэлиэ уратытынан ааттыыллар: иһит-хомуос буоллаҕына ойуутунан, тас көрүҥүнэн, көмүү буоллаҕына сиэри-туому хайдах тутспуттарынан, эбэтэр ханнык сиргэ көстүбүтүнэн. Холобур Саха сиригэр неолит эпохатыгар үс археология култуурата баар диэн ааттыллар: Сыалаахтааҕы эрдэтээҥи неолит, Белькачиитааҕы орто неолит уонна Ымыйахтаахтааҕы хойукку неолит. Бу култууралар дьарыктара биир этэ: бултааһын уонна сылаас кэмҥэ балыктааһын. Ол гынан баран материальнай култууратыгар улахан уратылардаахтар. Сыалаах култууратын туой иһиттэрин тас өттүгэр өрөн оҥоһуллубут сиэккэ бэчээттэнэн хаалбыт, белькачиитааҕыга - туруору түспүт быа бэчээттэммит, оттон ымыйахтаахтааҕыга - баахыла курдук квадрат, көнө муннуктаах түөрт муннук, ромб формалаах сиэккэ. Таас туттар малларын формата эмиэ уратылардаах.
Археология култуурата биистэр уонна омуктар сурук үөдүйүөн иннинээҕи устуоруйаларын сабаҕалыырга туһаныллар.
# Лабрадор-ретривер ыт боруодата

Лабрадор-ретривер (ааҥл. Labrador Retriever) диэн ыт боруодалара. Аан бастакы айалларыгар кусчут ыт курдук оҥорон таһаарыахтарын баҕарбыттара. Бу боруода ыттары отой бултуу барарга илдьэ сылдьаллар кинилэр онно киһи быаһаан комолоһоллоро эбэтэр кус тутан аҕалаллара. Лабрадор-ретривер аан бастыкы Ньюфаундленд диэн арыыга үөскээбиттэр Канада диэн дойдуга.
Боруода остуоруйата Лабрадор-ретривер остуоруйата XIX үйэҕэ саҕаланар. Ол үйэҕэ Ньюфаундленд арыыга "кыра Ньюфаундленд" (ааҥл. Lesser Newfoundland) диэн боруода ыттарбааллар эбит, кинилэриолохтоох балыксыттар үксүн доҕор оҥостон илдьэ сылдьыбыттара. Питер Хокер (ааҥл. Peter Hawker) диэн англичанин ол боруода ыттартан хас даҕаны ыты бэйэтин дойдутугар Великобританияҕа илдьэ кэлбит, ол аҕалан баран "St. John's Breed of Newfoundland" диэн ааттаабыт. Ол кэнниттэн эрийэ буруйа туулээх ретривердары кытта кириэстии аасыһыннарбыттарыгар Лабрадор-ретривер диэн боруода үөскээбит.
# Cellucor

Cellucor (Селлүкор), АХШ тэрилтэтэ, карнозинтан энергетиктары оҥорон атыылыыр киһи буччатын уонна быччыҥын күүһүрдэр. Бодибилдиҥҥа уонна ММА спортка туттуллар. Боростуой дьон иһэригэр бобуллар.
Утахтара C4 Energy дэнэр.
# Foodtown

Foodtown (Фудтаун) — АХШ тэрилтэтэ, микрокооператив продукта атыылыыр гипермаркеттары бас билэр.
# Пфенниг

Пфе́нниг (ниэм. Pfennig) Pfennig (info) — Германия маркаттан 1/100 сыаналаах бытархай харчыта, евро киириэн иннинэ эргииргэ баара.

# Пфенниг
## Тыл үөскээһинэ

Аан маҥнай пфенниг үрүҥ көмүс денарий (лат. denarius) холобурунан быһыллыбыта. Манньыат аата Британия пеннитын (эргэ ааҥл тылынан penig, pening, penning, pending), Скандинавия пеннингын (penning), Польша уонна Литва пенязын (пол. pieniądz), Босния уонна Герцеговина фенингын (хорв. fening; сиэрб. фенинг) кытары биир төрдүлээх. Тыл үөскээһинин чахчы төрүөтэ чопчу биллибэт, мөккүөрдээх:
* кельт тылыттан pen — голова (төбө);
* фриз тылыттан panding (бу тыл бэйэтэ латыын тылыттан төрүттээх pondus) — вес (ыйааһын);
* немец тылыттан pfanne — сковорода (хобордоох);
* ааҥл pawn, немец Pfand, скандинавскай pand тыллартан, залог (заклад) эбэтэр знак (символ).

# Пфенниг
## История

Пфенниг XVIII үйэттэн саҕалаан үрүҥ көмүстэн, алтантан, чаҥтан, алюминийтан уонна тимиртэн быһыллара. VIII—XIII үйэлэргэ манньыат үрдүк хаачыстыбалаах үрүҥ көмүстэн оҥоһуллара уонна ол курдук үрдүктүк сыаналанара. Ол иһин бу эпоханы нумизматтар «пфенниг эпохата» диэн ааттыыллар.
XII үйэҕэ пфенниг араас көрүҥнэрин бэчээттээбиттэрэ. Ордук «геллерскай пфенниг» (ниэм. Häller Pfennig), хойут геллер (ниэм. Heller) диэн ааттаммыт манньыат, биллибитэ. Бастакы геллердарга алтаны эбэн быспыттара, онон бу манньыат бастакы ниэмэс ыраас алтантан оҥоһуллубут харчыта буолбута. XVII үйэ бүтүүтүгэр пфенниг үксэ алтантан оҥоһуллубут манньыат этэ. Үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут бүтэһик ниэмэс пфеннигтэрэ XIX үйэ бастакы аҥарыгар быһыллыбыттара.

# Пфенниг
## XIX уонна XX үйэлэр пфеннигтэрэ

Германия империятыгар 1873 сыллаахха киллэриллибит кыһыл көмүс марка 100 пфеннигэ сөп түбэһэрэ (евро киллэриллиэр дылы).
Вейсмарскай республикаҕа уонна Үһүс рейхаҕа харчы эргииригэр рентнай пфенниг уонна рейхспфенниг бааллара.
ФРГ 1 пфеннига алтан араҥатынан кутуллубут ыстаал ядроттан турара (16,5 мм диаметрдаах). 2 пфенниг манньыаттар 1968 сылга дылы чаҥтан (боруонсаттан) быһыллар этилэр, онтон 1 пфенниг курдук матырыйаалтан оҥоруллубуттара. 5 уонна 10 сыаналаах пфеннигтэр дьэс алтантан ыстаал ядроны кытта оҥоһуллаллара.
ГДР пфеннигтэрэ, дьэс алтантан оҥоһуллар 20 пфеннигтан уратылар, алюминийтан быһыллаллара.

# Пфенниг
## Пфенниг бэлиэтэ

Пенни уонна пфенниг рим денарийын үтүгүннэрэн оҥоруллубуттар. Онон бу валюталар бэлиэлэринэн хара бастааҥҥыттан латыынныы denarius диэн тыл бастакы бичигэ буолбута.
Англияҕа уонна ааҥл тылынан саҥарар дойдуларга — d; Германияҕа — ниэмэс готика курсивынан —₰.
1971 сыл кэнниттэн (Улуу Британияҕа харчыны ааҕыыга уоннаах система киирбитинэн) пенни p бичигинэн бэлиэтэнэр, ниэмэс пфеннигын бэлиэтэ XX үйэ ортолоруттан үксүн туттуллубат.

# Пфенниг
## Галерея

* Регенбургскай пфенниг (X үйэ)
* ФРГ пфеннигтэрэ
* 1 пфенниг (ГДР, 1979 с.)
* Пфенниг бэлиэтэ
* 6 пенс сыаналаах британскай марка
* Германия империята: 10 пфенниг тимир манньыат, 1917 сыл)

# Пфенниг
## Өссө маны көр

* Валюта
* Валюта бэлиэтэ
# Креатин

Креатин — кислота, гормон көрүҥэр холбонор, ол эрэн гормональнай препараттарга холбоммот.
Креатин сүрүннээн миостатин үлэтин блокируйдуурунан биллэр, ол иһин спортсменнар креатины аһылыкка тутталлар.
# Чульман

Чульман бөһүөлэк. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 41 км. хоту диэкки турар. Чульман ГРЭС бааар. Аэропорт.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 10220 киһи (2009 сыл).

# Чульман
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Алмазэргиэнбанк

АлмаасЭргиэнБаан (АлмазЭргиэнБанк) — толору аата "Акционернай комменбескай баан «Алмазэргиэнбанк» АО - Саха Сирин саамай бөдөҥ баана уонна Даальнай Восток улахан баана буолар, уонна Арассыыйа 117 баана буолар, харчыта элбэҕинэн. Төбө офиһа Дьокуускайга баар. Арассыыйа центральнай бааныттан 2602 нүөмэрдээх лицензиялаах. Вклад страхованиетын агентство систиэмэтин 2005 сыллаахтан кыттыылааҕа.
Алмаасэргиэнбаан Россия бааннарын, региональная бааннар ассоцияларын чилиэнэ, ММВБ биир атыы эргиэн чилиэнэ, VISA, MasterCard, JCB МИР диэн төлөбүр системаларын кыттыылааҕа.

# Алмазэргиэнбанк
## Историята

Бастаан 1993 сыллахха Эргиэн диэн ааттаах арыллыбыта.
1994 сыллахха аатын Алмазэргиэнбааҥҥа уларыппыта. Араасыыйа бааннарын ассоциациятыгар киирбитэ.
1998 сыллахха Барабылыанньа бэрэсидээтэлинэн Николаев Айсен талыллыбыта. 2000 сыллахха Алмазнай палата чилиэнэ буолбута - ол аата алмаастары батарарга правовой, таможеннай, финансовай уонна информационнайкөмө буолар кыахтаммыта. 2001 сыллаахха Арассыыйа сыаналаах кумааҕылары атыылаһар уонна атыылыыр быраап ылбыта. 2003 үп-харчы өҥөлөрүн оҥорор Арассыыйа киин бааныттан лицензияны ылбыта 2006 сыллаахха Саха сиригэр судаарыстыбаттан ылар харчыны нэһилиэнньэҕэ тиэрдэргэ аһаҕас конкурска кыайбыта. 2011 сыллахха ил көмөтүн баан нөҥүө тиэрдэр буолбута.
2015 сыллаахха Эксперт рейтинговай агентствота А+ рейтиҥы иҥэрбитэ. 2016 сыллахха Арассыыйа киин баана Арассыыйа суолталаах бааннарын тиһилигэр киллэрбитэ. Дьокуускай куорат транспорын каартатын үлэҕэ киллэрбитэ.

# Алмазэргиэнбанк
## Бас билэччи

Билигин акциялартан 69,9% Саха Сирэ бас билэр, 2,19 - Дьокуускай мериятыгар, 23,12% "Нижне-Ленскай" алмаас хостуур хампаанньаҕа, 3,21% - "Нижне-Ленское-Инвест" хампаанньаҕа.
Баан кэтээн көрөр салалтатын бэрэсэдээтэлинэн Саха Сирин Малын уонна сир сыһыаннаһыытын министерын солбуйааччыта Местников Сергей Васильевич тойонноон олорор.
# Томскай (куорат)

Томскай – Сибиир куората, Томскай уобалаһын уонна Томскай оройуон киинэ. Арҕаа Сибииргэ Томь өрүс үрдүгэр турар. Бөдөҥ үөрэхтээһин, билим киинэ: 7 вуз, 15 чинчийэр институт (НИИ) бааллар. Куоракка былыргы XVIII—XX үйэлэрдээҕи мас уонна таас дьиэлэр элбэхтэр. Куоракка бэйэтигэр 574 тыһыынча киһи олорор, муниципальнай тэриллии сиригэр — 787,2 тыһыынча киһи (2019 сыл).

# Томскай (куорат)
## Саха сиригэр сыһыана

Томскай куорат былыр-былыргыттан Саха сиригэр сабыдыаллаах этэ. Мантан сылдьар хаһаахтар Дьокуускайга кэлэн сулууспалыыллара. Ыраахтааҕы илиитигэр олохтоох дьону киллэрэллэрэ. Бастакы саха үрдүк үөрэхтээхтэриттэн үгүстэрэ бу куоракка үөрэммиттэрэ (Николай Желобцов, Иван Ефимов, Георгий Ефимов).
Билигин да саха устудьуоннара бу куоракка үөрэнэллэр. 2002 сыллаҕы Арассыыйа биэрэпиһин түмүгүнэн манна 122 сахабын дэнэр киһи олохтоох эбит.
# Захаров Петр Иванович (эмчит)

Захаров Петр Иванович (төр. 1950) — Медицина Киинин кардиохирургияҕа салаатын сэбиэдиссэйэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Захаров Петр Иванович (эмчит)
## Олоҕун олуктара

Петр Иванович 1950 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайа нэһилиэгэр төрөөбүт. Медицина билимнэрин кандидата. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Медицина Национальнай киинин кардиохирургияҕа салаатын сэбиэдиссэйэ.

# Захаров Петр Иванович (эмчит)
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РФ үтүөлээх бырааһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа
* Доруобуйа харыстабылын туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата (1999)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2004)
# Ротшилд

Ротшилд династията (Rothschild), эбэтэр Ротшилдар — банкирдар уонна политиктар дьиэ кэргэннэрэ.
Араспаанньалара Анхель Мозес Бауэр (Майер Амшель Ротшильд аҕата) диэн ювелир мастерскойун эмблематын тас көрүҥүттэн тахсар. Ол эмблема тас көстүүтүгэр кыһыл куйахха кыһыл көмүс Рим хотойо уруһуйдаммыт эбит. Сотору кэминэн ювелир мастерскойун "Кыһыл куйах" диэн ааттыыр буолбуттар. Кэлин уола мастерской аатын араспаанньа оҥостубут - "Кыһыл куйах" эбэтэр "Rotschield".
Династия төрүттээччитэ Майер Амшель Ротшильд (1744—1812) буолар, Франкфурт-на-Майне куоракка банк төрүттэбит. Кини үлэтин 5 уолаттара салҕаабыттара: Амшель Майер, Соломон Майер, Натан Майер, Карл (Кальман) Майер, Якоб (Джеймс) Майер. Ини-биилэр 5 араас куоракка ( Франкфурт-на-Майне, Вена, Лондон, Неаполь, Париж) биэс бааны хонтуруоллаабыттар. Билиҥҥи кэмҥэ Ротшильд икки эрэ салаата хаалбыт — Англияттан Натан удьуордара уонна Францияттан Якоб (Джеймс) салаата. Атын салаалар өлөн быстыбыттар (Амшель Майер оҕото суох өлбүт, неапольлааҕы салаа 1901 с. эр өттүнэн быстыбыт, дьахтар өттүнэн 1935 с., австриятааҕы салаа эр киһи өттүнэн 1980 с. быстыбыт, дьахтар өттүнэн билигин да баар).

# Ротшилд
## Династия кэргэттэрэ

* Ротшильд, Майер Амшель (1744—1812),
* Ротшильд, Амшель Майер (1773—1855),
* Ротшильд, Соломон Майер (1774—1855),
* Ротшильд, Натан Майер (1777—1836),
* Ротшильд, Кальман Майер (1788—1855),
* Ротшильд, Джеймс Майер (1792—1868),
* Ротшильд, Эмма (род. 1948),
* [Ротшильд, Натаниэль Чарльз Джейкоб (род. 1936),
* Ротшильд, Эдмон де (1845—1934),
* Эфрусси де Ротшильд, Беатриса (1864—1934)
# Алтан түөстэр уустара

Алтан түөстэр уустара (лат. Eudromias, нууч. Род Хрустаны) - Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ көстөр: Алтан түөс.

# Алтан түөстэр уустара
## Өссө маны көр

* Лопхойууттар уустара
* Чуускуннар уустара
* Чыыбыстар уустара
* Эриэн бараахтар уустара
# Дахань омук

Кытай орто үйэтээҕи докумуоннара кэпсииллэринэн, Бэйхай тас өттүгэр, гулиганнар дойдуларыттан өссө хоту диэки Дахань диэн дойду баара кэпсэнэр. Ол курдук Гулигань уонна Дубо биистэриттэн хоту диэки бардахха кыра муора баара сэhэргэнэр. Муус халыҥ буоллаҕына, аттар 8 күн айаннаан туоруохтарын сөп диэн буолар. Муораттан хоту диэки олус элбэх улахан хайалар бааллар. Ол кэтэҕэр сүрдээх улахан дьоннор аалыӨнаhаллара көстөр. Yгэстэринэн гулиганнарга маарынныыллар. Манна Кытай омук суруйуулара олус чуолкайа суох буоланнар, кыра муоранан Байкал күөл дуу, Хоту Муустаах акыйаан буолар дуу диэн сабаҕалыахха эрэ син? Холобур, Берингов силбэhиитинэн Америка континеныгар эмиэ туоруохха сөп курдук. Бу гулиганнар кэтэх өттүлэригэр баар улахан дьоннор Дахань бииhин дьоно буолуон сөп. Ол курдук бу дойду аата да – ол аата улахан, хань диэн киси диэн суолталаах. Онон тылбааһа Улахан Киһи, Сүрдээх Улахан Киһи диэн буолар. Дьонноро уонна маллара-саллара аhара бөдөӨ буолан маннык ааты ылбыттар. Бу Дахань норуотун өссө Н.В.Кюнер Өлүөхүмэ, Соҕуруу Саха сирин олохтоохторо диэн ыйан турар. Е.С.Сидоров бэл саха үhүйээнигэр ахтыллар сахалары кытта сибээстээбитэ. Кинилэр ынах, сылгы сүөhүлээхтэрин бэлиэтиэххэ син. Дахань дойдута өссө олус интириэhинэй Фусань диэн дойду туhунан кэпсээҥҥэ уонна Корея саарыстыбаларын, кытта сэргэстэhэр дойду курдук ахтылларын дьиктиргиэххэ сөп. Өссө ханнык эрэ Гэнь-хай диэн күөлгэ Дахань уонна Гюй (Увань) дьоно Хягас (Кыргыс) дойдутун дьонун кытта кыраныыссалаhаллара диэн буолар. Бу Гэнь-хай куолун Н.В.Кюнер Өлүөнэ эбэ сылдьар диэн ыйбыта төhө сөптөөх эбитэ буоллар? Бу даханнары кытта сэргэ Юйчжэ омук наар ахтыллар. Кинилэри Н.В.Кюнер уонна А.П.Окладников ааттарынан чугаhатан, дьүкэгиирдэр сылдьаллар диэн ыйбыттара. Бу дойдуга киис уонна гуду (моржа уҥуоҕа) олус элбэх эбит. Аҕыйах да буоллар, сылгыны уонна ынах сүөhүнү туталлара бэлиэтэнэр. Юйчжэ дойдутугар Гюй биитэр Увань (эбээн) сириттэн 15 күн айаннаан тиэйиэххэ сөп этэ. Бу дойду олус киэҥэ уонна халыҥ нэhилиэнньэлээҕин бэлиэтиир тоҕоостоох.