yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# CCTV

Халыып:Contains Chinese text
CCTV (ааҥл. Central Chinese Television) диэн Кытай уонна аан-дойду биир саамай улахан телевиденията буолар. Уопсай аудиторията 1 миллиард 775 мөллүйүөн киһи, онно өссө эбии 2009 сылга балаҕан ыйын 10-25 чыыһылатыгар Саха Сиригэр уонна Арассыыйа, СНГ дойдуларыгар эмиэ трансляциятын эмиэ биэриэхтээх. Оччоҕо аудиторията өссө эбии 300 мөллүйүөн киһинэн эбиллиэ. Салалтата - Пекин.

# CCTV
## Канааллара

* CCTV-1 Генеральная
* CCTV-2 Finance (formerly Economy until August 24 , 2009 ) CCTV-2 Финанс (ранее хозяйства до 24 августа, 2009)
* CCTV-3 Arts and Entertainment (literally Variety show) CCTV-3 Искусство и развлечения (в буквальном смысле варьете)
* CCTV-4 International (in Chinese) CCTV-4 International (по-китайски)
* CCTV-5 Sports CCTV-5 Спорт
* CCTV-6 Movie CCTV-6 Movie
* CCTV-7 Children/Military/Agriculture CCTV-7 детей / Вооруженные силы / Сельское хозяйство
* CCTV-8 TV series CCTV-8 телесериал
* CCTV-9 International (in English) CCTV-9 International (на английском языке)
* CCTV-10 Science and Education CCTV-10 Наука и образование
* CCTV-11 Chinese Opera CCTV-11 китайской оперы
* CCTV-12 Society and Law CCTV-12 "Общество и право
* CCTV-News （CCTV-新闻） – News CCTV-Новости (CCTV-新闻) - Новости
* CCTV-Children （CCTV-少儿） – Children CCTV-детей (CCTV-少儿) - дети
* CCTV-Music （CCTV-音乐） – Music CCTV-музыка (CCTV-音乐) - Музыка
* CCTV-E International (in Spanish) CCTV-E International (по-испански)
* CCTV-F International (in French) CCTV-F Международный (на французском)
* CCTV-العربية International (in Arabic) CCTV-العربية International (по-арабски)
* CCTV-HD – High-definition CCTV-HD - высокой четкости

# CCTV
## CCTV араас омук дойдуларыгар

CCTV уопсайа 170 араас омук тылынан вещаниятын ыытар, аан дойду континеннарыгар барытыгар! Уонна аудиторията миллиартан тахсар. Нууччалыы тылынан 2009 сыл Балаҕан ыйын 10 эбэтэр 25 чыыһылатыгар IPTV, P2P, DTS, Sony Sound Dolby Digital платформатынан вещайдыа! табыллар буоллаҕына боростуой радио эфирынан эмиэ вещайдыа.
* АХШ
* Испания
* Германия
* Арассыыйа
* Аустрия
* Аустралия
* Саха Сирэ
* Саҥа Зеландия
* Швеция
* Латинскай Америка дойдулара
* Канаада
* Эуропа дойдулара барыта
* Индонезия
* Сингапур

# CCTV
## CCTV тоҕо тас омук дойдуларыгар тахсарый?

Элбэх кириитиктэр этэллэринэн Кытай экспанцията электроннай уонна радио тугунан дьон өйүн санаатын булкуйар дииллэр. Наар кытай эрэ тугун пропангандалыыр. Наар Кытай эрэ кухнятын уонна культуратын эрэ кэпсиэхтээх.
# Куокуну (Сунтаар улууһа)

Куокуну — Сунтаар улууһун Куокуну нэһилиэгин киинэ.

# Куокуну (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Куокуну нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Бродников Алексей Спиридонович

Алексей Спиридонович Бродников (26.02.1917 – 25.06.1998) – поэт, прозаик. СӨ оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кыттыылааҕа. 1965 сылтан ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Чурапчы улууһугар 1917 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр төрөөбүтэ. 1942 с. Чурапчытааҕы педагогическай училищены бүтэрбитэ уонна Сэбиэскэй Армия кэккэтигэр ыҥырыллан, снайперынан сулууспалаабыта. Старай Русса, Смоленскай уонна Холм анныларыгар сэриилэспитэ. 1945 сылтан ССКП чилиэнэ.
1955 с. Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрбитэ. Оройуон хаһыатын редакторын солбучааччынан уонна киэһээҥи оскуола учууталынан үлэлээбитэ.
1946 сылтан ыла бэчээттэммитэ. А.Бродников «Күөх чараҥҥа» диэн бастакы поэтическай хомуурунньуга 1959 с. бэчээттэммитэ. Тиһэх сылларыгар кини фроҥҥа уонна тыылга сылдьыбыт саха буойуттарын дьылҕаларын туһунан романнары суруйан хаалларбыта.
А.Бродников айымньыларын сүрүн тиэмэтэ – бэйэтин кэминээҕи Саха сирин дьоно уонна айылҕатын хатыламмат кэрэтэ.
А.Бродников – Албан аат, Улуу сэрии I степеннээх уордьаннарын, бойобуой уонна үлэ мэтээллэрин кавалердара.
# Джеймс Джойс

Джеймс Джойс (1882 - 1941) - Ирландия аан дойдуга аатырбыт суруйааччыта. «Улисс» диэн кинигэтэ ордук биллибитэ.

# Джеймс Джойс
## Сүрүн айымньылара

* «Эпифаниялар» (Epiphanies) 1901—1903
* «Камернай музыка» (Chamber Music) 1902—1906
* «Худуоһунньук мэтириэтэ» (A Portret of the Artist) 1904, 7 января.
* «Сибэтиэй хонтуора» (The Holy Office) 1904
* «Дублиннар» (Dubliners) 1904—1914
* «Горелка гааһа» (Gas From A Burner) 1912, сентябрь
* «Джакомо Джойс» (Giacomo Joyce) 1911—1914
* «Дборуой Стивен» (Stephen Hero) [кэлин аатын «Худуоһунньук эдэр эрдэҕинээҕи мэтириэтэ» уларыппыта]
* «Худуоһунньук эдэр эрдэҕинээҕи мэтириэтэ» (A Portrait Of The Artist As A Young Man) 1907—1914
* «Үүрүллүбүттэр» (Exiles) 1914—1915
* «Улисс» (Ulysses)1914 — 1921
* «Пеннилээх хоһооннор» (Poems Pennyeach) 1927
* «Се, дитя» (Ecce Puer) 1932
* «Финнеганы ахтыы» (Finnegans Wake) 1922—1939
# Лыглыкы

Лыглыкы (нууч. кроншнеп-малютка, лат. ) - дьиэрэҥ кыра арааһа.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-08

Атырдьах ыйын 1—22 күннэрэ
* Алдан өрүс улуу Өлүөнэ саамай уһун салаата буолар, уонна кини 30% уутун киллэрэр.
* Генетика чинчийиилэрэ көрдөрүүлэринэн, аныгы дьиэ куоскалара бары Лиибийэ куоскаларыттан (Felis silvestris lybica) төрүттээхтэр.
* Сылын аайы муус устар 7 күнүгэр Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ Доруобуйа күнүн бэлиэтииллэр. Быйылгы күн «Килиимэт уларыйыытыттан доруобуйаы харыстыаххайыҥ» диэн девиизтаах ыытыллыбыт.
# Эдирнэ

Эдирнэ (араб. أدرنة‎, туур. Edirne, гир. Αδριανούπολη, болг. Одрин, рум. Adrianopole, пол. Adrianopol, нууч. Эдиене, укр. Едірне, хорв. Jedrene, сиэрб. Једрене, белор. Адріанопаль, нидерл. Adrianopoel, фин. Adrianopolis, макед. Одрин, мадь. Drinápoly, словен. Odrín, нидерл. Adrianopoel, ниэм. Adrianopoel, Халыып:Lang-ur, хинди एडिरने, груз. ედირნე, эрм. Ադրիանոպոլը, монг. Эдирне, Халыып:Lang-si, лат. Hadrianopolis, перс. ادیرن ,азерб. Ədirnə, курд. Edirne), Түркийэ уоннп Эуропа ордук улахан куоратта.

# Эдирнэ
## External Links

* edirne.bel.tr
* edirne.gov.tr
# Биир ньыгыл Арассыыйа

Биир ньыгыл Арассыыйа (нууч. Единая Россия) диэн Арассыыйа сүрүн уонна ордук улахан политика партията. Владимир Путин партия бэрэссэдээтэлэ ол да буоллар партыыйнай буолбатах, Дмитрий Медведев салаайаччылара кини барытын быhaaрар.
Саха Сиригэр партия политсоветын Бэрэсидьиэн уонна Бырабыыталыстыба администрациятын баһылыга Николаев Айсен Сергеевич салайар.
Уоруйахтар паартыйалара буоларынан биллэр уонна сэриини өйөөччү өлөрүөхсүттэр паартыйалара, ону таһынан буодар буолбат шоу бизнес уонна карьеристар паартыйалара.
# Ымыйахтаах (Нам улууһа)

Ымыйахтаах — Нам улууһун Үөдэй нэһилиэгин киинэ.

# Ымыйахтаах (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Үөдэй нэһилиэгэ (Нам улууһа)
# Винокурова Лилия Иннокентьевна

Винокурова Лилия Иннокентьевна — Саха сиригэр дьахталлар туруктарын чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, Арассыыйа Билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.

# Винокурова Лилия Иннокентьевна
## Олоҕун олуктара

* 1956 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр Саха АССР Таатта улууһугар төрөөбүт.
* 1977 с. — Саха государственнай университетын уһулуччулаахтык үөрэнэн бүтэрбит.
* Дьокуускай куорат 23 №-дээх оскуолатыгар учууталлаабыта.
* 1980—1983 сс. — ССРС билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын аспирана.
* 1983—1991 сс. — тыл, литература уонна история Институтун үлэһитэ.
* 1991—2007 сс. — аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт старшай научнай үлэһитэ, историяҕа салаатын сэбиэдиссэйэ, историяҕа, археологияҕа уонна этнографияҕа салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1991 с. — история билимнэрин кандидатыгар «Рабочие совхозов Якутской АССР (1961—1985 гг.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 2008 сылтан — аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институтка ведущай научнай үлэһит.
Винокурова Л.И. — Хоту Россия социальнай уонна этническай историяларын чинчийэр, 100-н тахса үлэни суруйбут.

# Винокурова Лилия Иннокентьевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Кадры сельского хозяйства Якутии» - монография.
* «Женщина Севера: поиск новой социальной идентичности» (в соавторстве с Поповой А.Г., Бояковой С.И., Мярикяновой Э.Т.) - монография.
* «Influence of the Northern Sea Route on Social and Cultural Development of Indigenous Peoples of the Arctic Zone of the Sakha Republic (Yakutia)» (Fridtjof Nansen Institute. Norway,1996) - соавтор, монография.
* «Республика Саха(Якутия): путь к суверенитету» (Якутск, 2000).
* «Этносоциальное развитие Республики Саха(Якутия):потенциал, тенденции, перспективы», (Новосибирск, 2000).
* «Народ саха от века к веку: Очерки истории» (Новосибирск, 2003).
* «Трудовая нравственность якутов: трансформации в советское время» (Духовная культура в жизни этноса.— Якутск, 1991).
* «Межгосударственные отношения в арктической зоне: состояние и перспективы» (Человек и Север: исторический опыт, современное состояние, перспективы развития. — Якутск, 1992).
* «Государственная власть и личность в условиях суверенной республики» (Республики в составе Российской Федерации: государственность и политика. — Якутск, 1992).
* «Женщины в Республике Саха (Якутия)» (Turk Dunyasi kadinlar Kurultayi. Konusmalar ve Bilderiler.— Ankara, 2002).
* «Земля коренных народов Якутии: сакральная территория, право на землю и современное законодательство» (Расы и народы. — М., 2002 (в соавт.).
* «Якутский Север в геополитических воззрениях ХХв.» (А.Е. Кулаковский в контексте историко-культурного развития в XX в. Якутск, 2004).
* «Якутянки и Время: шаги в истории» (Женщины Якутии.— Т.1.— Якутск, 2005).
* «Культурный ландшафт приарктического Севера Якутии» (Север Азии в этнокультурных исследованиях. — Новосибирск, 2007).
* «Мужчины якутского села: перед выбором ответственного отцовства» ( Актуальные проблемы современной гендерологии. — Ставрополь, 2008).
* «In Search of Job and Partner: Life Stories of Women in Iakutiia» (Sibirica, 2009 (в соавт.).
# Куинс

Куинс (ааҥл. Queens) — Нью Йорк биир бөдөҥ макроквартала уонна саамай индустрия сайдыбыт района буолар. Куинска JFK аирпорда базируйся буолар.
# Дьон олоҕун эйгэтэ

Дьон олоҕун эйгэтэ (общөство) – киэҥ өрүккэ туттуллар өйдөбүл. Дьон олоҕун эйгэтэ диэн өйдөбүл дьон араас хайысхаларга олоҕуран тэриллибит түмсүүтэ эмиэ ааттаныан сөп. Ол курдук, биир эйгэҕэ үөскээн-төрөөн олоруу түмүгэр, үлэ–хамнас ситиһиитигэр, биир санаалаахтар эбэтэр соруктаахтар эйгэлэригэр аттарыллан туран түмсүөххэ сөп.
Киэҥ өйдөбүлгэ «дьон олоҕун эйгэтэ» диэн айылҕаттан туһунан суолланан-иистэнэн арахсыбыт көстөн турар олох эйгэтин биир өрутэ. Ол эбэтэр дьон олоҕун тухары бииргэ олорон кэлии тутулун ситиһии көстүүтэ – дьон олоҕун эйгэтэ.
Судургу өйдөбүлгэ туттар буоллахха «дьон олоҕун эйгэтэ» диэн тиһигин быспакка киэҥ араҥаны хабар эйгэҕэ дьон олоҕун араас өрүттээх ситигин быспат ситимэ буолар. Ол ситим дьон бэйэ икки ардыгар аттарыллан тыырыллыбыт алсыһыыларыттан, сыһыаннарыттан турар.
# Аармыйа

Аармыйа — дойдуну көмүскүүргэ аналаах сэбилэниилээх күүстэр.
119 омук дойдуларыгар баар. Үгүс дойдуларга аармыйаҕа эр дьон (сороҕор дьахталлар эмиэ, холобур Израильга) барыта сулууспалыахтаах, сорох дойдуларга сулууспалыыр булгуччута суох, хамнаска наймылаһар анал үөэхтээх дьон эрэ сулууспалыыллар.

# Аармыйа
## Саамай бөдөҥ аармыйалаах дойдулар

* АХШ - 1 имэстэ
* Арассыыйа - 2 миэстэ
* Кытай - 3 миэстэ
# Манчаары (от)

Манчаары (лат. Acorus cálamus, нууччалыы Аир обыкнове́нный, эбэтэр Аир боло́тный) — Манчаарылар уустарыгар киирэр уу ааттыгар, ууга, бадарааҥҥа үүнэр элбэх сыллаах от көрүҥэ. Соҕуруулуу-Илин Азияҕа, Европаҕа, Хотугу Америкаҕа, Арассыыйаҕа Европа өттүгэр, Сибиир уонна Уһук Илин соҕуруу өттүлэригэр үүнэр. Саха сирин киин уонна соҕуруу улуустарыгар үрэх, күөл кытыытыгар, сииктээх бадарааннаах сиргэ үүнэр.
Эмтээх үүнээйи быһыытынан уонна аска тума быһыытынан туттуллар.

# Манчаары (от)
## Биология өттүнэн ойуулааһын

Көнөтүк турар, салаата суох, үс кырыылаах умнастаах элбэх сыллаах от Арассыыйа европатааҕы өттүгэр уһуна 50-тан 120 см диэри буолар эбит .
Төрүт силиһэ модьу, ньолбуһах цилиндр көрүҥнээх, губкатыҥы, туора үүнэр, эрийэ-буруйа, сыыллан тарҕанар, модьута 3 см тиийэр, уһуна 1,5 м диэри, тас өттө хоҥордуҥу эбэтэр күөхтүҥү араҕас, ис өттө кыһыллыҥы маҥан. Алын өттүгэр элбэх быатыҥы 50 см диэри тиийэр силистэрдээх. Төрүт силиһэ сир үөһээ араҥатыгар баар буолар, ардыгар 10 см диэри дириҥҥэ киирэр. Төрүт силиһэ аһытар аһыы амтаннаах; күүстээх сыттаах.

# Манчаары (от)
## Химическэй тутула

Манчаары сүрүн силиһигэр 5 % кэриҥэ эфир арыылаах, ол иһигэр хас да сесквитерпен киирэр — азарон, β-каламен (10 %), каламенон, каламендиол, изокаламендиол, сесквитерпеновай спирт каламеол, ону таһынан D-камфен (7 %), D-камфора (8,7 %), борнеол (3 %), эвгенол, метилэвгенол, кариофиллен, элемен, куркумен, проазулен, акорон, изоакорон, аколамон, каларен, неокарон, уксуснай уонна валериановай кислоталар, фитонцидтар уонна атын эттиктэр киирэллэр. Эфир арыыларын өлүүтэ диплоид үүнээйилэргэ ортотунан 2,2 %, триплоид — 3,1 %, тетраплоид — 6,8 % буолар.

# Манчаары (от)
## Эмкэ туттуу

Үүнээйи силиһин илиинэн бигээн ылан хомуйуллар. Сонно тута ууга сайҕаан, бысталаан, суонун хайытан куурдуллар. Салгыннаах күлүк сиргэ хатарыллар.
Хаппыт силиһи аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах оһоҕос үлэтин тупсарарга туһаныллар.
Биир улахан ньуоска кырбаммыт силиһи биир ыстакаан ууга 10-15 мүнүүтэ мөлтөх уокка оргутан, күҥҥэ 3-4 аһыах иннинэ иһиллэр. 2 нэдиэлэҕэ диэри иһэри сүбэлииллэр.
Ангина, ларингит ыарыытыгар, айах куһаҕан сыттаныытыгар сайҕаныахха сөп.
Уһуннук арыгылаабыт киһи чэй оҥостон иһэ сырыттаҕына умнугана, иҥиирэ тардара ааһар, быар, бүөр, хабах, таал үлэтэ тупсар. Оттон табахсыт киһи силиһи ыстаан табаҕын быраҕыан сөп.
# Дьимми Уэйлс

Дьимми Донал Уэйлс (Jimmy Donal Wales) (Атырдьах ыйын 7, 1966) диэн АХШ Интэриниэт урбаанньыта уонна Бикипиэдьийэ тэрийсээччитэ. Дьимбо (Jimbo) диэн хос ааттаах.
Уэйлс төрөөбүт сирэ Хантсвилл, Алабама. Кини кыра чааhынай оскуоланы бүтэрбитэ уонна хас да университекка үөрэммитэ. Үп бакалавра уонна магистра. Хас да сыл устата Чикагоҕа үп фирматыгар үлэлээбитэ. 1996 c. Уэйлс икки партнердарыныын Bomis диэн интэриниэт компанияны олохтууллар. Бу компания Bomis.com көрдөбүл порталга рекламаны атыылаан харчы өлөрөрө. Ол харчы Нупедия (2000-2003) уонна Бикипиэдьийэ энциклопедиялар бастакы үбүлээhиннэригэр угуллубута.
2001 c. Уэйлс Ларри Сэнгердыын Бикипиэдьийэ диэн көҥүл, аһаҕас иhинээҕилээх (ааҥл. Open content) энциклопедияны олохтууллар. Бикипиэдьийэ дьоҥҥо-сэргэҕэ биллиитэ улааппытын кэннэ Уэйлс бырайыак өрө таhаарааччыта уонна кэпсээччитэ буолбута. Wikimedia диэн Бикипиэдьийэнэн салайар барыhа суох тэрилтэ (пуонда) үөскэтээччитэ уонна сүбэтин кыттааччыта. 2004 c. Уэйлс Андьела Бизли Старлиҥныын Wikia диэн уэбхостиҥ сервиhын тэрийэллэр.
# Харчы

Харчы диэн мал уонна араас өҥө (сервис) иһин төлүүр тэрил. Аан дойдуга араас харчы арааһа баар, ол курдук хас дойду кэриҥэ бэйэтин харчылаах, ол курдук АХШ доллара, эбэтэр Британия фунт стерлингов

# Харчы
## Харчы историята

Харчы диэн араас маллары атыылаһар тэрил буолар. Эргиэн идеята олус эргэ, ол бириэмэҕэ дьон бастаан атастаһар этэ, тугу наадыйалларын атастаһаллара. Бэйэтигэр баарыттан сороҕун атастаһан олороро. Ону билигин бартер диэн билэбит. Атын маллар, ол курдук бытархай буолар гына баар маллар туттуллубуттара, ол курдук ювелирнай оҥоһуктар уонна специялар.
Харчыны кытта уларыттахына буорту буолбат, уонна ханна баҕар илдьэ сылдьыахха сөп эбит. Бастакы харчыны бэчээттээбит дойдунан Лидия буолар, биһиги эрабыт 650 сыл иннинэ, билиҥҥи Турция сиригэр тура сылдьыбыта. Араас улахан сыаналаах күндү металлартан оҥоһуллубут уонна хахай уруһуйдаах эбит. Онтон Грецияҕа уонна Средиземнай муора аттытыгар сытар дойдуларга тарҕаммыт. Манньыаталары биир ыйааһыннах уонна кээмэйдээх оҥоруллар эбит.
Харчы туттууга ордуга олус түргэнник биллибит, ол курдук бытарытарга чэпчэки буолбут, холобура биир киһи ынах аҥара сыаналаах бурдугу атыылаһыан баҕардаҕына ынаҕы өлөрүөн баҕарбата биллэр. Ол курдук ынаҕы атыылаатаҕына уонна бурдугу ынах аҥаара сыаналаах атыылаһар кыахтаммыт. (хаччы диэн тыл хантан уескээбитий?)

# Харчы
## Харчы араастара

Араас бириэмэҕэ араас мал харчы быһыытынан туттулла сылдьбыт:
* Ракушкалар
* Күндү металлар
* Металарга кубулуйар кумааҕы
* Кубулуйбат харчы
* Банк депозиттара
* Электроннай харчы
Металларга кубулуйар харчы араас сыалларга туттулуон сөп уонна бэйэтэ сыаналаах буолуон сөп. Ол харчы көмүскэ уларытыллыан сөп.
Уларыйбат харчы диэн көмүс буолбат харчы. Уларыйылларын-уларыйбатын былаас биллэрэр.
# Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ

* Ойуунускай Платон Алексеевич 1922 — 1923;
* Барахов Исидор Никифорович 1923 — 1924;
* Аржаков Степан Максимович 1924;
* Винокуров Иван Николаевич 1924 — 1925;
* Аммосов Максим Кирович 1925 — 1928;
* Бубякин Николай Васильевич 1928 — 1929;
* Андреев Ананий Кононович 1929 — 1931;
* Шараборин Христофор Прокопьевич 1931 — 1937;
* Аржаков Степан Максимович 1937 — 1938;
* Фаткулов Нургали Гизетович 1938 — 1940;
* Муратов Владимир Алексеевич 1940 — 1943;
* Винокуров Илья Егорович 1943 — 1946;
* Борисов Семен Захарович 1946 — 1948;
* Протодьяконов Василий Андреевич 1948 — 1953;
* Васильев Роман Гаврильевич 1953 — 1956;
* Кучеров Василий Максимович 1956 — 1963;
* Иванов Семен Александрович 1963 — 1965;
* Леликов Алексей Емельянович 1965 — 1966;
* Петров Иван Иванович 1966 — 1979;
* Маркин Сергей Николаевич 1979 — 1989;
* Шамшин Владислав Павлович 1989 — 1990;
* Иванов Климент Егорович 1990 — 1992.

# Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутия, хроника, факты, события. Якутск, 2004 г.
# Дьокуускай куоракка тахсар хаһыаттар

Дьокуускай куоракка тахсар хаһыаттар.

# Дьокуускай куоракка тахсар хаһыаттар
### Сахалыы хаһыаттар

* «Киин куорат» — Дьокуускай дьаһалтатын хаһыата
* «Кылыһах»
* «Кыым» — уопсастыбаннай хаһыат
* «Орто дойду сонуннара» — чааһынай хаһыат
* «Саха Сирэ» — Өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбатын хаһыата
* "Туймаада уоттара" - бар дьоҥҥо аналлаах көҥүл хаһыат

# Дьокуускай куоракка тахсар хаһыаттар
### Нууччалыы хаһыаттар

* «Все для Вас» — арбааһын (реклама), биллэрии хаһыата
* «Вторник. Реклама-бизнес» — арбааһын (реклама), биллэрии хаһыата, босхо
* «Голос профсоюза» - идэлээх сойуустар уорганнара
* «Из рук в руки» — арбааһын (реклама), биллэрии хаһыата
* «Коммерческий вестник Якутии»
* «Коммунист»— баартыйа хаһыата
* «Ленский водник» — тэрилтэ хаһыата
* «Моя квартира в Якутии»
* «Молодежь Якутии» — чааһынай хаһыат
* «Московский комсомолец в Якутии» — Саха сиринээҕи салаа
* «Наше время» — уопсастыбаннай хаһыат
* «Она+» — дьахталларга аналлаах хаһыат
* «Спорт Якутии»
* «Эхо столицы» — Дьокуускай куорат дьаһалтатын хаһыата
* «Якутия» — Бырабыыталыстыба хаһыата
* «Якутск Вечерний»
* «Якутский университет»

# Дьокуускай куоракка тахсар хаһыаттар
### Хас да тылынан тахсар хаһыаттар

* «Забота-Арчы»
* «Илкэн» — аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар Ассоциацияларын хаһыата
* «Ил Түмэн»
* «Кэскил - Юность Севера» — оҕолорго аналлаах хаһыат

# Дьокуускай куоракка тахсар хаһыаттар
## Ылыллыбыт сирэ

* Бэчээт уонна радиотелевещание Департаменын саайта
# Тыл үөрэҕэ

Тыл үөрэҕэ (тыл билии, лингвистика) диэн тылы чинчийэр үөрэх.
Тыл үөрэҕэ тыл төрүтүн ойуулаан көрдөрөр уонна быhаарар.
Тыл тутулун ирээттэрин бу салаалар чинчийэллэр:
* Фонетика, саҥа оҥоруутун уонна ылыныытын физик майгыларын үөрэтэр
* Фонология, дорҕооннор (эбэтэр бэлиэлэр) саҥарааччы өйүгэр дискрет, абстракт элеменнар быhыыларынан үөрэтэр
* Морфология, тыллар ис тутулларын уонна кинилэр хайдах уларыйыахтарын сөбүн үөрэтэр
* Синтаксис, тыллар грамматика этиилэрдиин холбоhууларын үөрэтэр
* Семантика, тыллар суолталарын уонна олохтоммут тыл дьүөрэлэһиилэрин үөрэтэр
* Прагматика, этии саҥа аактатыгар туттуллуутун үөрэтэр

# Тыл үөрэҕэ
## Өссө маны көр

* Лингвистика
# PSY

PSY (Сай, Сэй, Псэй), Корея биллэр диджея, Gangnam Style диэн ырыатынан биллибит. Ахсынньы 27 2012 сыл дааннайынан кини ырыата 89 судаарыстыба5а бастакы миэстэ чартка, уопсай YouTube ыидео-хостинҥа көрүү 1 миллиард киһиттэн таҕыста.

# PSY
## Атын топиктар

* «Gentleman»
* K-pop
# Харыйалаах (суолталара)

Харыйалаах хас да суолталаах тыл.
* Харыйалаах (Нам улууһа) — Нам улууһугар Көбөкөн нэһилиэк киинэ.
* Харыйалаах (Өлөөн улууһа) — Өлөөн улууһугар Кирбэй нэһилиэк киинэ.
* Харыйалаах (Сунтаар улууһа) — Сунтаар улууһугар Күндэйэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
* Харыйалаах (Үөһээ Бүлүү улууһа) — Үөһээ Бүлүү улууһугар Кэнтик нэһилиэк киинэ.
* Харыйалаах — Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Руаль Амундсен

Руаль Энгелбрегт Гравниҥ Амундсен (Roald Engelbregt Gravning Amundsen) (от ыйын 16, 1872 — бэс ыйын 18, 1928) диэн Норвегия айанньыта уонна полярнай чинчийээччитэ. Кини бастакы Соҕуруу полюска тиийэр соруктаах Антарктика экспедициятын 1910-1912 сс. салайбыта. Хоту уонна Соҕуруу полюстарга тиийбит аан бастакы киhи буолар. Онтон ураты кини Хотугулуу арҕаа аартыгынан бастакынан ааспыт киhи. 1928 бэс ыйыгар быыhааhын миссиятыгар кытта сылдьан мэлийбит.
# Уайна-Пикчу (хайа)

Уайна-Пикчу (кечуа Wayna Pikchu — «Эдэркээн хайа») — Перуга баар хайа, кинини Урумамба өрүс эргийэр. Мачу-Пикчу үрдүнэн 360 миэтирэ дабайар ( муора үрдүнэн 2721 миэтирэ).
# Дойдулар ардыларынааҕы хоруупсуйаны утары охсуһуу күнэ

Дойдулар ардыларынааҕы хоруупсуйаны утары охсуһуу күнэ (ХНТ тылларынан: ааҥл. International Anti-Corruption Day, араб. اليوم الدولي لمكافحة الفساد, ‎исп. el Día Internacional contra la Corrupción, кыт. 国际反腐败日, нууч. Международный день борьбы с коррупцией, фр. la Journée internationale de lutte contre la corruption) — сыл аайы ахсынньы 9 күнүгэр Холбоһуктаах наасыыйалар тэрилтэлэрин быһаарытынан бэлиэтэнэр. Бу күн 2003 сыллаахха Миэксикэҕэ хоруупсуйаны утары Конвенция ылыныллыбыта.
Бу күн соруга хоруупсуйа суолтатын дириҥэтэн өйдүүргэ уонна Конвенция сэрэтэр уонна охсуһар суолтатын оруолун көрдөрүү.

# Дойдулар ардыларынааҕы хоруупсуйаны утары охсуһуу күнэ
## Тиэмэлэрэ сылынан

* 2022: Сайдыы, эйэ уонна куттал суох буолуутун туһугар аан дойду хоруупсуйаны утары сомоҕолоһуута
* 2021: Эн быраабыҥ, эн оруолуҥ: хоруупсуйаҕа суох диэ.
# Амах

Амах - күөл чалахайа.

# Амах
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Ханой

Ханой (вьетнамныы: Hà Nội) диэн Вьетнам киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 3,398,889 (2007).Кини 1945 сылтан Вьетнам (хотугу Вьетнам) уонна Социалистическай республика киин куората (холбоммут Вьетнам) 1976 сылтан ыла. Ол иннинэ кини билигин Вьетнам диэн ааттанар дойду киин куората этэ, муҥутаан 11-с үйэттэн 1802 сылга диэри. Кыhыл өрүс уҥа кытылыгар турар уонна сахалыы "өрүс иһигэр" диэн тылбаастанар. Онно оҥорон таһаарар табаар - станок, фанера, тексиль, химикаттар уонна илии үлэтин оҥоһуктара. Аан дойдуга биллэр туристическай сирдэрэ Хо Ши Мин мавзолейа, Хоа Ло хаайыыта уонна литература дыбарыаһа буолаллар.Ханойтан чугас Фо - лапсалаах миин аан бастаан бэлэмнэммит сирэ баар.
# Лукина Ангелина Григорьевна

Лукина Ангелина Григорьевна, искусствоведение доктора.

# Лукина Ангелина Григорьевна
## Олоҕун олуктара

* 1949 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр Горнай улуус Бэрдьигэстээх сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
* 1975 сыллаахха Москватааҕы культура институтун балетмейстер отделениетын бүтэрбитэ.
* 1977—1991 сыллардаахха — Культура уонна искусство колледжын учуутала.
* 1991—1996 сыллардаахха — Гуманитарнай Чинчийии Институтун наукаҕа сотрудник.
* 1996 сылтан — СГУ культура уонна искусство кафедратын доцена.
* 1998 сылтан доцент, онтон 2005 сылтан — фольклор уонна национальнай култуура кафедратын профессора.
* 1994 сылга кандидат диссертациятын көмүскээтэ, темата «Сахалар үҥкүү култууралара».
* 2005 сылга искусствоведение докторын диссертациятын көмүскээтэ, Темата «Саха традициялаах үҥкүүтэ»

# Лукина Ангелина Григорьевна
## Кинигэлэрэ

* “Танцы Якутии” (1989)
* “Якутский танец” (1990)
* “Алгыс. Танцы С. А. Зверева” (1992)
* “Танцы земли Олонхо” (1993)
* “Танцы саха” (1995)
* 3 томнаах монография: “Традиционная танцевальная культура якутов” (Новосибирск: «Наука», 1998)
* “Алексей Попов и якутский балет” (2001)
* «Традиционные танцы саха: идеи, образы, лексика» (2005)
* “Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока” (Новосибирск: «Наука», 2003) диэн кинигэҕэ ыстатыйалар “Обрядовые танцы якутов: осуохай и битии”