yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сахаэттар уонна сахалар

Ол курдук Чингисхан саҕанааҕы монголлар ортолоругар сахаэт диэн биис ахтыллара улахан интириэһи биһиэхэ үөскэтэр. Рашид-ад-дин суруйарынан, Чингис-хан өссө Темучжин буола сылдьан тайджиут биистэрин кытта атааннаһа сырыттаҕына, сахаэт (сакаит) бииһэ киниэхэ кэлэн холбоһон, сэриитэ эбиллибит. Ол эрээри биир да биллиилээх киһитэ суох эбит. Кини сакаиттары уруккута түүр тыллаах, кэлин монгол ааты биистэргэ киллэрэр.
Рашид-ад-дин сакаиттары иккиһин Орхон өрүс тула тарҕаммыт кереиттар биир биистэрин быһыытынан эмиэ ахтар. Онон бу кереиттар диэн кимнээх этилэрэй, түүрдэр дуу, монголлар дуу диэн ыйытыы үөскүүр? Манна ученайдар араас санаалаахтар. Л.Л.Викторова диэн советскай ученай кереиттары, найманнары уонна меркиттары түүр тыллаахтара диэн бигэтик суруйар. Өссө кинилэр сог-по (цзубу) холбоһуҥун үс салаата буолаллар диэн санааҕа кэлэн турар. Кереиттарга өссө дунхаит (тунгкаит), албат, тумаут (тумат) диэн биистэр киирэллэрэ. Бу састаап көрдөрөрүнэн, кереиттар Саян-Алтай түүрдэригэр быһаччы сыһыаннаах буолуохтарын сөп эбит. Ол курдук, Н.А.Сердобов диэн тувинецтар төрүттэрин үөрэппит ученай, тувинецтар, хакастар уонна сахалар кереиттар диэн уопсай өбүгэлээхтэрэ диэн санааҕа кэлбитэ.
Казах историга Мухаметжан Тынышпаев саха төрдүн кереиттары кытта сибээстээбитэ. Кини саныырынан, киэҥ сиринэн биир кэлимсэ олорбут элбэх ахсааннаах биис Тимур кэмигэр улахан кыргыллыыга түбэспит. Улахан чааһа Алтай диэки куоппут (карагастар, качинецтар, сагаецтар уонна сахалар), сорохторо Аргыннарга күрээбит, кэлин казах буолбут. Узбек маҥнайгы хаана Мухаммед-Шейбани сэриитигэр сахиот диэн биис ахтыллар эбит.
П.А.Ойунскай 1928 сыллаахха Чолбон сурунаалга тахсыбыт ыстатыйатыгар саха төрүттэрин эмиэ кереиттары кытары сибээстиир. Джунгардар керейдары кырган, түүр тыллаах саха өбүгэлэрэ маҥнай монголлар, онтон буряттар ортолоругар киирэн, көһө сылдьыбыттар, бииргэ ыкса олоро сылдьыбыттар.
Арай Г.В.Ксенофонтов бу этиини утары санаатын, бэчээккэ киирбэтэх иккис томун матырыйаалларыгар көрөбүт. Кини туспа-туора санаатынан, Чингисхан империята үөскуурун саҕана, сахалар билиҥҥи дойдуларыгар олороллоро. Онтон бу соҕурууҥҥу сахаэттэр олох аҕыйах ахсааннаахтара (туспа тумен да буолбаттар) уонна Чингисхан диэки буолан, хайдах да саха сирин диэки түһүөн сөптөрө суох диэн суруйар.
# Афанасьева Валентина Петровна

Афанасьева Валентина Петровна, РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Афанасьева Валентина Петровна
## Олоҕун олуктара

1955 с. бэс ыйын 17 күнүгэр Сунтаар оройуонугар, Элгээйи нэһилиэгэр, төрөөбүтэ.
1979 с. Саха государственнай университетын бүтэрэн, Бүлүү оройуонун I Күүлэт орто оскуолатыгар география учууталынан үлэтин саҕалаабыта.
1980-1992 сс. Сунтаар 1 №- дээх орто оскуолатыгар үлэлээбитэ.
1992 сылтан Сунтаардааҕы политехническай лицейгэ география учууталынан үлэлиир.
Валентина Петровна 5 кылаас оҕолоругар аналлаах «Сунтаар - мин дойдум» үөрэтэр-методическай комплект ааптардарыттан биирдэстэрэ. 2008 с. Л. И. Гаврильевалыын оҥорбут электроннай учебниктара «Учебно- методическое обеспечение - электронные ресурсы в современной школе» бүтүн Россиятааҕы күрэххэ «За лучшую учебно-методическую разработку» диэн номинациянан бэлиэтэммитэ

# Афанасьева Валентина Петровна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ,
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
* РФ президенин Гранын хаһаайына
* РФ наукаҕа уонна үөрэҕириигэ министерствотын бочуотунай грамотата
* “Хрустальный глобус» Саха сирин географтарын анал бэлиэтин хаһаайына
# Балтарык

Балтарык — Сыарҕаҕа эбэтэр массыынаҕа тиэллибит оту баттатан кэлгийэр (өтүүлүүр) мас.

# Балтарык
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
# Хотинь

Хотинь (укр. Хотінь) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 445 (2016).
# Бааһынайдар

Бааһынайдар (нууч. Сахаляры) диэн сахалар атын омуктардыын буккаастарыттан төрөөбүт дьон. Атын омук хааннаах сахалар эбэтэр саха хааннаах атын омуктар. Бааһынайдар диэн өссө сахатыйбыт (саха тылын уонна култууратын ылыммыт) Саха Сиригэр олорор нууччалары ааттыыллар.

# Бааһынайдар
## Өссө маны көр

* Метистар
* Мулаттар
# Чыбагылаах

Чыбагылаах национальнай нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кулун Өлбүт.
Улуус кииниттэн 70 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 263 киһи (2007 сыл).

# Чыбагылаах
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1934 сыл ахсынньы 20 күнүгэр төрөөбүтэ Лебедев Василий Дмитриевич (20.12.1934—21.02.1982) — эбээн поэта, филология билимин кандидата.

# Чыбагылаах
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Huggy Wuggy

Huggy Wuggy — Poppy Playtime видео оонньуута сүрүн геройа.
Дьокуускайга Huggy Wuggy итирик сылдьарын көрбүттэрэ — https://sakhalife.ru/videoprikol-priklyucheniya-veselenkogo-haggi-vaggi-v-yakutske/
# Чекановскай мундута

Чекановскай мундута (лат. Phoxinus szekanowskii, нууч. Гольян Чекановского) — хоччоххой балык.
Саха сиригэр Халыма алын сүүрүгэр, Дьааҥыга, Бүлүү, Индигиир уонна Муома өрүстэр чычаас салааларыгар уонна күөллэригэр үөскүүр.

# Чекановскай мундута
## Өссө маны көр

* Лаговскай мундута
* Мунду
* Күөнэх
* Саха сирин балыктара
# Сири олохтооһун

Сири олохтооһун — Сир туругун үөрэтэр, сири туһаныыны былааннааһын уонна сири харыстааһын мероприятиелары тэрийэр ньыма.
Ону таһынан сири олохтооһун объектар чэрчилэрин быһаарар уонна территорияны тэрийэр.
Хаһаайыстыба сирин олохтооһун (2001 сыл бэс ыйын 18 күннээҕи "О землеустройстве" диэн 78-ФЗ №-дээх РФ Сокуона).
Сири олохтооһун иһигэр киирэллэр: чэрчилээһин, саҥа сир учааастагын тэрээһин, сири түҥэтии, ону таһынан сир учаастагын чэрчитин таһаарааһын.
Арассыыйаҕа сири олохтооһун объектарынан буолаллар муниципал тэриллэр территориялара, нэһилиэнньэлээх пууннар территориялара, территорияльнай зоналар, оһуобай таһымнаах торриториялар, эбэтэт ити территоиялар соҕолоро.
2008 сыл кулун тутар 1 күнүттэн "Сири олохтооһун дьыалатын" (Землеустроительное дело) оннугар "Чэрчилиир дьыала" (Межевой план) киирбитэ. Чэрчилиир дьыаланы кадастровай инженер толорор уонна кадастр учуокка туруорарга сүрүн докумуонунан буолар.
# Модосян Владимир Гегамович

Владимир Гегамович Модосян (1958 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Грузин ССР Гори куоратыгар төрөөбүт) — Сэбиэскэй Сойуус көҥүл тустууга бөҕөһө, ССРС икки төгүллээх чөмпүйүөнэ (1986 уонна 1987), Дьобуруопа чөмпүйэнээтин призёра (1982 уонна 1987), Аан дойду кубогын хаһаайына (1985), Аан дойду чөмпүйүөнэ (1986), Үтүө санаа оонньууларын кыайыылааҕа (1986). ССРС успуордун маастара (1986). Арассыыйа үтүөлээх тириэньэрэ (2011).

# Модосян Владимир Гегамович
## Биографията

Владимир Модосян көҥүл тустуунан 1968 сыллаахтанан дьарыктанар саҕалаабыт. 1975 сыллаахха Красноярскай куоракка көһөн тиийэн ССРС үтүөлээх тириэньэрэ Дмитрий Миндиашвили салалтатынан дьарыктанар буолбут. 1982-1987 сыллардаахха Владимир Модосян ССРС көҥүл тустууга сһһмэрдэммит хамаандатыгар киирэрэ. 1986 сыл киниэхэ хаһааҥҥытааҕар даҕаны ситиһиилээхтик ааспыта -- ССРС, Аан дойду чөмпүйэнээттэригэр, Үтүө санаа оонньууларыгар бастаабыта.
Усуорка карьератын түмүктээн баран тириэньэр үлэтигэр ылсыбыта. Билигин кини Арассыыйа көҥүл тустууга тириэньэрдэрин ыстаабыгар киирсэр. Владимир Модосян саамай биллэр, ситиһиилээх иитиллээччилэрэ -- Арассыыйа чөмпүйүөнэ, Аан дойду чөмпүйэнээтин призера Альберт Саритов уонна Арассыыйа алта, Аан дойду икки төгүллээх чөмпүйүөнэ Виктор Лебедев.
# Иордаан

Иордаан (ивр. נָהָר הַיַרְדֵּן‎, наhа́р hа-Йарде́н; араб. نهر الأردن‎, Nahr al-'Urdunn) — Чугас Илиҥҥэ (Ближний Восток) баар өрүс. Хермон хайа тэллэҕиттэн саҕаланар, Кинерет күөл нөҥүө устар, уонна Өлүү байҕалга түһэр.
Алын тардыытыгар Израиль уонна Иордания кыраныыссаларынан устар. Бу сири уунан хааччыйар бөдөҥ өрүстэртэн биирдэстэрэ. Уһуна 252 км.
Бу өрүс Биибилийэҕэ элбэхтик ахтыллар. Холобур, Иисус Христос бу өрүскэ кириэстэммит.
# Аҥырдар уустара

Аҥырдар уустара (лат. Botaurus, нууч. Род Выпи) — Аҥырдыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: Аҥыр.

# Аҥырдар уустара
## Өссө маны көр

* Бороҥ кутаннар уустара
# Балта

Балта (укр. Балта) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 19 353 (2011).
# Кентер, Айше Йылдыз

Кентер, Айше Йылдыз
Айше Йылдыз Кентер(төр.1928 с.алтынньы 11 күнүгэр - 2019 с.сэтинньи 17 күнүгэр) - Турция актырыысата. Турцияттан ЮНЕСКО Үтүө Санаа посолларыттан биирдэстэрэ этэ. Йылдыз Кентер 1928 с.алтынньы 11 күнүгэр, Турцияҕа, Стамбул куоракка, дипломат Ахмет Наджи Кентер уонна кини кэргэнэ Надиде дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Йылдыз ийэтэ дьиҥнээх аата Ольга Синтия, Великобританияттан төрүттээх эбит, кэргэн тахсан баран Турцияҕа көһөн кэлбит уонна аатын уларыппыт.Йылдыз, Анкара консерваториятын бүтэрбит. 11 сыл, Анкара Судаарыстыбаннай тыйаатырыгар оонньообут. Рокфеллер пуондатын грантын ылан, Америкаҕа тиийэн актёр ускуустубатын үөрэппит. Онтон, Турцияҕа кэлэн, Анкара консерваториятыгар преподавателинэн үлэлээбит. 1959 с. Анкара судаарыстыбаннай тыйаатырыттан уурайбыт. Биир сыл Мухсин Эртугрулу кытта үлэлээбит, онтон, быраатын Мюфшигы уонна кэргэнин Шюкран Гюнгёры кытта "Kent Theatre Company" диэн компанияны тэрийбит. Ол кэнниттэн хас да сыл, Америкаҕа уонна Англияҕа, "Методы актёрской игры" уонна "Изменение методов рбразования" диэн тиэмэлэргэ чинчийиинэн дьарыктаммыт. 1968 с. Стамбулга "Kenter Theatre" тыйаатыр тутуута бүппүт. Йылдыз Кентер, ССРСка, СШАҕа, Англияҕа, Германияҕа, Нидерландыга, Данияҕа, Канадаҕа, Югославияҕа уонна Кипрга гастроллаабыт. 100-тэн тахса пьесаҕа оонньообут уонна туруорбут. Ол пьесалар ааптардара: Шекспир, Чехов, Брехт, Ионеско, Пинтер, Олби, Фугард, Мелих Джевдет Андай, Неджати Джумалы, Адалет Агаоглу, Музаффер Изгю. 37 сыл устата актёрскай ускуустубаны устудьуоннарга үөрэппит. 1951 с. Несрин Сипахи ырыаһыт убайыгар Нихат Акчаҥҥа кэргэн тахсыбыт. Кыыһын Лейланы трөппүт. Нихаты кытта сэттэ сыл олрбуттар. 1965 с. Шукран Гюнгёрга кэргэн тахсыбыт. 2002 с. Шукрат өлүөр диэри бииргэ олорбуттар. Йылдыз Кентер, 2019 с.сэтинньи 17 күнгэр, 91 саастааҕар, Стамбул чааһынай клиникатыгар өлбүт. "Kenter Theatre" тыйаатырга быраһаайдаһыы уонна Афет Йолал мэчиэккэ итэҕэл сиэрин-туомун толоруу кэннэ, Ашиян кылабыыһаҕа көмүллүбүт. Икки кыыстаах. Наҕараадалара уонна бириэмийэлэрэ: Судаарыстыбаннай артыыс сыбаанньа; Култуура уонна ускуустуба уобалаһыгар Турция бэрэсэдьиэнин Улахан бириэмийэтэ; 1962 с. тыйаатыр ускуустубатын сайдыытыгар үтүөлэрин иһин "Женщина года" бириэмийэ; Үс төгүл, "Актриса второго плана" номинацияҕа, "Золотой апельсин" бириэмийэ лауреата; 1984 с. Италиятааҕы культура института, Аделаида Ристори бириэмийэтинэн наҕараадалаабыт; 1989 с. Корсика киинэбэстибээлигэр Халит Рефиг дырааматыгар оонньообут оруолун иһин, "Лучшая актриса" бириэмийэ; 1991 с. Lions Clubs international Мелвин Джонс бириэмийэтинэн наҕараадалаабыт. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80,_%D0%99%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 https://slovar.cc/enc/bse/2003829.html
# Цивилизация

Цивилизация диэн дьон-сэргэ эбэтэр култуура бөлөҕө, агрикултууралаах уонна куораттардаах. Цивилизация сүрүн бэлиэтинэн буолаллар сыра арахсыыта уонна уустук социал иерархия.
"Цивилизация" өйдөбүл сороҕор "култуура" синонима курдук туттуллар.
# Замбия

Замбия Өрөспүүбүлүкэтэ (Republic of Zambia) диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Конго Демократ Республиката хоту, Танзания хотугулуу илин, Малауи илин, Мозамбик, Зимбабуэ, Ботсуана уонна Намибия соҕуруу уонна Ангола арҕаа. Киин куорат Лусака.
# Үҥкүү театра

Сергей Афанасьевич Зверев - Кыыл Уола аатынан Үҥкүү театра
Сергей Афанасьевич Зверев - Кыыл Уола аатынан Үҥкүү театра саха норуотун үҥкүүгэ фольклор традициятын харыстыыр уонна сайдатар санаалаах 1985 сыллаахха арыллыбыт.
Театр репертуара маннык:
* Церемонияларга туттуллар, философияҕа, мифологияҕа, хара уонна маҥан ойуун ритуалларыгар.
* Уруу уонна ыһыах бырааһынньыктарыгар обряд үҥкүүлэрэ, тойук, чабырҕах.
* Саха сирин кыракый норуоттарын үҥкүүлэрэ. Ол иһигэр эбээн, эбэҥки, юкагирдар үҥкүүлэрэ.
Билигин театр труппата 34 киһилээх. 3 ырыаһыт, уонна национальнай оркестр - 23 киһи.
# Зябликтар уустара

Зябликтар уустара (нууч. Род Зяблики, лат. Fringilla) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар: Эриэн кынат, Харыйа чыычааҕа.

# Зябликтар уустара
## Өссө маны көр

* Чиижтар уустара,
* Чооруостар уустара,
* Вьюроктар уустара,
* Тыллаах чыычаахтар уустара,
* Тойон ымыылар уустара,
* Клестар уустара,
* Ымыылар уустара,
* Суон тумустар уустара
# Томтор (суолталара)

Томтор хас да суолталаах тыл.
* Томтор — 1) сир ньуурун үрдүк бөгдьөгөрө, ойдом турар үрдэл; 2) булгунньах.
* Томтор — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Томтор нэһилиэгин киинэ.
* Томтор — Уус-Алдан улууһун Мүрү нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
* Томтор — Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгин киинэ.
* Томтор — Өймөкөөн улууһун Иккис Бороҕон нэһилиэгин киинэ.
* Томтор — Үөһээ Дьааҥы улууһун Дулҕалаах нэһилиэк киинэ.
* Томтор — Үөһээ Дьааҥы улууһун Боруулаах нэһилиэк киинэ.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Тыасытов Александр Афанасьевич

Тыасытов Александр Афанасьевич — 1948 сыллахха, Ньурба оройуонун, I Бордоҥ нэһилиэгин, марха өрүс сүнньүгэр сытар … учаастагар сүөһү иитиитинэн, булдунан дьарыктанар Афанасий Григорьевич Тыасытов кэргэнигэр төрөөбүтэ.

# Тыасытов Александр Афанасьевич
## Маалыкайдааҕы орто оскуоланы бүтэрэн …

Кини олоҕун бүтүннүүтүн Саха сиригэр физкультураны уонна спорду сайыннарыыга анаата, бэйэтэ ордук боксаҕа үчүгэй ситиһиилэммитэ – ССРС спордун маастара, боксаҕа биллиилээх тренер буолбута. «Трудовые резервы» добровольнай спортивнай общество республиканскай советыгар 16 сыл устата бокса тренеринэн үлэлээбитэ, Ньурбатааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар, Саха государственнай университетыгар утумнаахтык үлэлээн элбэх үрдүк кылаастаах боксёрдары иитэн таһаарбыта, Олимпийскэй резервэ республикатааҕы училищетыгар директорынан тахсыылаахтык үлэлээбитэ.
Тус бэйэтэ боксаҕа республика чемпиона, Хабаровскай кыраайга уонна Львов куоракка ыытыллыбыт Бүтүн Союзтааҕы турнир кыайыылааҕа буолбута, тоҕус сыл устата Саха Республикатын боксаҕа федерациятын вице-президенинэн үлэлээбитэ, «Барҕарыы» фонда лауреата буолбута.
2002 сыллаахха Александр Афанасьевич Тыасытовка «Саха Республикатын үтүөлээх тренерэ» бочуоттаах аат иҥэриллибитэ.
# Ньыла

Ньыла — эниэ сырыынньата.

# Ньыла
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
# Клёпка

Клёпка диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. Дьонун ахсаана 472 (2021). Ола өрүс кытылыгар баар. Магадантан ырааҕа 54 км.
# Сысолятин Конон Михайлович

Сысолятин Конон Михайлович — сахалартан бастакы тырахтарыыс-мэхээньик, техника тиэрминнэрин нууччалыы-сахалыы тылдьытын бастакы ааптара, "Фордзон-Путиловец" тыраахтары үлэлэтэр ыйынньык сахалыытын тылбаасчыта.
1930 сыллаахха Саха АССР Наркомзема арыйбыт тырахтарыыстар бастакы куурустарыгар учууталынан анаммыт. 1935 сыл тохсунньу 1 күн туругунан кини аата Тыраахтар биригэдьиирдэрин уонна мэхээньиктэрин оскуолатын механика мастарыскыайын үлэһиттэрин испииһэгэр баар.

# Сысолятин Конон Михайлович
## Эбии маны көр

* Попова Александра Даниловна
* ↑ Пантелеева И.Д., Гусева Н.В. Время выбрало нас: 75-летию Якутского индустриально-педагогического колледжа посвящается. — Якутск: Якутский край, 2009. — С. 21. — 272 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-89053-103-2
# Олимпиада күнэ

Олимпиада аан дойдутааҕы күнэ (нууч. Междунаро́дный Олимпи́йский день) — МОК быһаарыытанн аан дойдуга бэс ыйын 23 күнүгэр бэлиэтэнэр күн.

# Олимпиада күнэ
## Устуоруйата

1948 сыл тохсунньутугар Аан дойдутааҕы олимпиада кэмитиэтэ (МОК) бэйэтин 42 сиэссийэтигэр Санкт-Морицка бу күнү сылын ахсын бэс ыйын 23 күнүгэр бэлиэтиир туһунан быһаарыы ылыммыт. Төрүөтэ: бу күн 1894 сыллаахха, Олимпиада хамсааһынын сөргүтээччи барон Пьер де Кубертен Парижка атлетика кэнгириэһигэр устуоруйаҕа киирбит дакылаатын аахпыта. Ол кэнниттэн кэнгириэс 1896 сылллаахха Грецияҕа аныгы кэм бастакы Олимпиадатын тэрийэр туһунан быһаарбыта, оттон Кубертен бэйэтэ онно тэриллибит МОК тэрилтэни баһылаабыта.

# Олимпиада күнэ
## Тэрээһиннэр

Бу күн сүрүн тэрээһининэн элбэх киһи кыттыылаах уһун дистанцияҕа сүүрүүнү тэрийии буолар. Ону таһынан МОК дойдулар олимпиадаларын кэмитиэттэригэр бу күн эгэлгэ күрэхтэһиилэри ыытарга сүбэлээбитэ, соруга — олимпиада "Спорт барыларыгар" диэн бириинсибин тарҕатыы. Олимпиада хартията маннык этэр:
   «Олимпиада хамсааһынын соруга — ыччаты спорт көмөтүнэн бэйэ бэйэни өйдөһөр буоларга уонна доҕордоһорго иитии, онон ордук тупсаҕай, эйэлээх олоҕу ситиһии»

# Олимпиада күнэ
## Эбии көр

* Олимпиада оонньуулара
# Осама бен Ладен

Усама бен Мохаммед бен Авад Ладен (1957 сыл кулун тутар 10 күнүгэр Саудовскай Арабия Рияд куоратыгар төрөөбүт, 2011 сыл ыам ыйын 2 күнүгэр Пакистан Абботтабад куоратыгар өлбүтэ) — Ал-Каида террористическай организациятын тойоно этэ, ол организация сир үрдүнэн элбэх киһини өлөрбүтэ. Ҋемеҥҥа баар олус баай Ладен дьиэ кэргэниттэн төрүтээх.
АХШ-ка Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрин былааннааһынаабын билиммитэ. Ол туһунан кэпсиир видеотын тэлэбиидэнньэ тарҕаппыта.
* ↑ Profile: Osama bin Laden. — «His full name was Osama bin Muhammad bin Awad bin Laden. ("Bin" means "son" in Arabic, so his name also tells his genealogy. Osama was the son of Muhammad bin Laden, who was the son of Awad, and so forth).» Тургутулунна 3 Ыам ыйын 2011. ислаам фундаменталиһа..
* ↑ Bin Laden, Usama. Interpol. Тургутулунна 2 Ыам ыйын 2011.
* ↑ U.S. troops kill Osama bin Laden in Pakistan (2 May 2011). Тургутулунна 3 Ыам ыйын 2011.
# Эриэн кус

Эриэн кус (лат. Tadorna tadorna L., нууч. пеганка) — бөдөҥ кус.
Сиринэн түргэнник сүүрэр. Атыыра да тыһыта да биир эриэн өҥнөөхтөр. Сүрүн өҥө үрүҥ, төбөтө от күөхтүҥү, халлаан куөхтүҥү килбэчийэр хара өҥнөөх. Тумса чаҕылхай кыһыл. Атыырын тумсугар үөһээ өттүнэн тирии кыһыл бөлтөҕөрдөөх. Түөһүн үөһээ өттүнэн, ойоҕосторунан, кынаттарын аннынан көхсүн инники өттүгэр силбэһэр кэтит соҕус хоҥор (каштан өҥө) курдаах. Кынатын илин өттө үрүҥ, кэлин өттө — хара, от куөх сирдээх. Кутуруга үрүҥ, кутуругун төбөтө хара. Атаҕа маҥанныҥы кыһыл (оруосабай).
Саха сиригэр сэдэхтик киин улуустарга көстөр. Биирдии эбэтэр аҕыйах 2-4 кустаах бөлөхтөр Өлүөнэ орто тардыытыгар, Дьокуускай таһыгар, Тамма уонна Мэндэ үрэхтэр аллараа тардыыларыгар көстөллөр, Өлүөнэ Амма ыккардыларын соҕуруу өттүгэр баар буолаллар. Саха сириттэн саамай чугас уйаланар сирэ — Селенга өрүс тардыыта, Даурия уонна Монголия.

# Эриэн кус
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# Тапирдыҥылар

Тапирдыҥылар (Tapiridae) диэн Бүтэй туйахтаахтар аймахтарын биир кэргэнэ. 55 мөлүйүөн сыллааҕыта үөскээбиттэрэ. Былыр аан дойдунан киэҥник тар5аммыт кыыллар. Билигин соҕотох Тапирдар (Tapirus) уустара баар.
# Васильева Нина Дмитриевна

Васильева Нина Дмитриевна — историческай билим кандидата, РНА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх ветерана.

# Васильева Нина Дмитриевна
## Олоҕун олуктара

* 1960 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Моорук нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1991 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1992—1998 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1998 с. — историческай билим кандидатыгар «Шаманство в Якутии. 1920—30-е гг.» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1998—2001 сс. — научнай үлэһит.
* 2001—2008 сс. — Саха республикатын НА гуманитарнай чинчийии Институтын старшай научнай үлэһитэ.
* 2008 сыллаахтан — РНА СС гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт старшай научнай үлэһитэ.
Н.Д. Васильева — Саха Сирин норуоттарын культуураларын уонна итэҕэлин историятыгар биллибит специалист.

# Васильева Нина Дмитриевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Якутское шаманство. 1920—30-е гг.» (Якутск, 2000) — монография.
* «Шаманство в первые годы советской власти» (История ХХ века: Якутия в контексте всемирной истории. — Якутск, 2001).
* «Евреи» (Якутия - наш общий дом. — Якутск, 2001).
* «Spiritual Culture of the Sakha People: History and Modernity» (Сб. Indigenous Ecological and Cultural Traditions in Yakutia: history ethnography politics. — Tonoku University, Sendai, 2003).
* «Культурное пространство Якутии: от традиционной культуры к профессиональному искусству» (Россия и Якутия: сквозь призму истории. — Якутск, 2007).
* «В. Серошевский о якутском шаманстве» (Od pradziejow wspoiczesnosc: archeologiczne wedrowki/ pod red. M.Gioska I J. Maika. — Lodz, 2007).
* «Конфессиональное пространство Якутии в первой трети ХХ века» (Художественное наследие национальных литератур ХХ века в общероссийском культурном пространстве: проблемы взаимодействия. Якутск, 4—6 октября 2006 г. /Мат. Всероссийской научной конференции. — Якутск, 2007).
* «Этнокультурное развитие народов севера Якутии в 1920-1930-х гг. (к постановке проблемы)» (Человек и север: антропология, археология, экология. — Тюмень, 2009).
* «Политика советской власти в Якутии к религии и ее служителям в 1920-1930-х гг.» (Исследования российской Арктики: прошлое, настоящее, будущее. Мат. науч. конференции, посвященные Международному полярному году (2007—2008). Архангельск, 16—17 декабря 2008 г. — Архангельск, 2008).
* «Современные этнокультурные процессы у коренных народов Арктики: проблемы взаимодействия» (Художественное образование в культурном пространстве Арктики. Мат. Междунар. научно?практ. конф. Якутск, 26—27 ноября 2009. — Якутск, 2009).
# Алгоритм

Алгоритм диэн бэриллибит инструкциянан сорудаҕыы анаммыт кэм устата утум-ситим толоруу.
# Хобусаров Роман Иннокентьевич

Хобусаров Роман Иннокентьевич — Үөһээ Бүлүү улууһун ытык олохтооҕо, тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ.
1938 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Быракааныгар төрөөбүтэ. Үөһээ Бүлүү сопхуос Оҥхойдооҕу отделениетын арыы сыаҕар маастардаабыта. 1981 сыллаахха Бочуот Знаага уордьанынан наҕараадаламмыта.
Кини кыра эрдэҕиттэн улэни уонна үөрэҕи тэҥҥэ дьүөрэлээн улааппыта. 8 кылаас кэнниттэн Дьокуускай куоракка үүт сыаҕын маастарын идэтигэр үөрэнэн баран, 1963 сыллаахха Оҥой үүт-арыы сыаҕар үлэтин саҕалаабыта. Роман Иннокентьевич олоххо активнай позициялаах коммунист буолан уобаластааҕы ХХХIII партийнай конференцияҕа кыттар чиэскэ тиксибитэ. Роман Иннокентьевич олорон турбат хоһуун үлэһит этэ. Кини салайбыт, үлэлээбит арыытын Оҥхойдоо5у, Намнааҕы сыахтара түөрт уонча сыл устата улууска эрэ буолбакка, бүтүн республикаҕа биир бастыҥ үлэлээхтэринэн биллибиттэрэ. Элбэх сылларга социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа этэ. Арыы сыаҕын көбүөрэ, арыыта республикаһа хас да төгүл дипломнарынан бэлиэтэммиттэрэ. Улуус маҕаьыыннарыгар атыыга таҕыстаҕына улахан былдьаһыгынан бүтэрэ.Роман Иннокентьевич ситиһиилээх үлэтин иһин 1974 сыллаахха улууска бастакынан «БОЧУОТ ЗНАГА» орденынан наҕараадаламмыта. Олох уларыйан 30 сыл үлэлээбит Оҥхойдооҕу арыы сыаҕа сабыллыбыта. Олоҕун тиһэх күннэригэр диэри көһөн кэлэн олохсуйбут Намнааҕы «Чолбон» колхоз аныгы техниканан үлэлиир арыы собуотугар эдэр үлэһиттэри үлэ үтүө ньымаларыгар уһуйар,үрүҥ ас арааһын оҥорон, арыыта, көбүөрэ Россияҕа аатырбыта. 2004 сыллаахха оробуочай дьонтон биир бастакынан улуус бочуоттаах гражданинын аатын сүгэр чиэскэ тиксибитэ. 2006 сыллаахха ыарахан ыарыыттан олохтон туораабыта.
# Семёнова Марианна Семёновна

Семёнова Марианна Семёновна, (1968 с. ахсынньы 10 күнэ, Сунтаар нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР).

# Семёнова Марианна Семёновна
## Олоҕун олуктара

1968 с. ахсынньы 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Сунтаар сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
А.П. Павлов аатынан Сунтаардааҕы 1 №-дээх орто оскуолаҕа нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир. Үрдүк категориялаах учуутал. "Мастерская письма", "Мастерской уруоктары ыытыы методиката", "ТОГИС технологиятата" диэн методическай темаларынан утумнаахтык дьарыктанар.
"Учитель года-2000" улуустааҕы күрэх лауреата, 2009 с. - нуучча тылын учууталларын ортотугар ыытыллыбыт улуустааҕы олимпиада кыайыылааҕа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта.

# Семёнова Марианна Семёновна
## Наҕараадалара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.