# Александр Самсонов - Айыы Уола

Александр Иннокентьевич Самсонов — Айыы Уола (1978, тохсунньу 7, Улахан-Аан с. Орджоникидзевскай оройуон (билиҥҥитэ Хаҥалас улууһа), Саха АССР — 1998, алтынньы 12) — саха эстрадатын ырыаһыта, ырыа айааччыта, мелодиһа. Сүүрбэ эрэ сааһыгар ыарахан ыарыыттан (диагноһа «капиллярный токсикоз почечной формы»«») олохтон туораабыта. Төһө да кылгас олоҕу олордор, икки альбом таһаарбыта, видеоклип устубута, ырыанньыгын бэчээттэппитэ. Айыы Уола саха эстраднай музыкатыгар элбэх саҥа сүүрээни киллэрбитэ. Айар үлэтин үгэнэ 90-с сыллар бүтүүтүгэр буолбута. Ыччат, дьон-сэргэ биһирэбилин сырдык иэйиилээх тылларынан, ураты матыыбынан ылбыта, «Эдэр саас» хаһыат геройа буолбута. Үрдүк үөрэххэ СГУ саха факультетыгар культурология салаатыгар 1998 сыллаахха киирбитэ да, ол күһүн биһиги кэккэбититтэн туораабыта. Үһүс хомуурунньугун таһаараары сылдьыбыта.

# Александр Самсонов - Айыы Уола
## Оҕо сааһа

Александр Самсонов күн сирин 1978 сыллаахха Ороһуоспа түүн, тохсунньу 7 күнүгэр көрбүт. Төрөөбүт дойдута Бөртө, Улахан Аан (Хаҥалас).
Ийэтэ Марфа Иннокентьевна Самсонова кэпсииринэн, төрүөҕүттэн Шурик (таптал аата) ыллыыр дьоҕурдааҕа биллибит — балыыһаҕа саамай улаханнык кини ытыыр үһү. Быраастар тута «ырыаһыт буолуо» диэн сэрэйбиттэр. Балыыһаттан тахсаат, дьиэтигэр өрүү араас музыканы барытын олус болҕойон истибит. Ийэтэ дьиэ үлэтинэн дьарыктанар кэмигэр музыка холбоотоҕуна, Шурик, музыкаҕа аралдьыйан, ийэтигэр олох мэһэйдээбэт эбитэ үһү.
Маҥнайгытын музыкаҕа ураты дьоҕурдааҕын икки сааһыгар көрдөрбүт. Дьоно кэпсииллэринэн, биир сарсыарда радионан «Летчик над тайгою» диэн ырыаны биэрэ турдахтарына, Саша туран пианинотыгар сүүрэн тиийбит уонна ол ырыа матыыбын үүт-үкчү гына оонньообут. Оҕо садыгар ансамблга тута солист буолбут. Өрүү ыллыы сылдьарын дьоно маҥнай улахаҥҥа уурбатахтар, онтон «Мама, папа, я — спортивная семья» күрэхтэһиигэ кытта сылдьан баянынан ыллаабыт, онно үгүс дьон соһуйбут-сөхпүт, талааннаах диэн сэрэйбит. Өҋүнэн эрдэ сайдыбыт оҕону дьааһылаттан орто бөлөххө, онтон тута улахаттар бөлөхтөрүгэр көһөрөн испиттэр — Саша дьоҕура музыкаҕа эрэ буолбатах эбит. Онон улахан бөлөххө үс сыл сылдьыбыт.

# Александр Самсонов - Айыы Уола
## Оскуола сыллара. Ыарахан ыарыы

Оскуолаҕа үчүгэйдик үөрэммит, үөрэххэ улахан дьоҕурдаах, элбэх билиилээх эбит. Бииргэ үөрэнэр оҕолорун ортолоругар лидер быһыытынан биллибит. Маҥнайгы ситиһиитэ төрдүс кылааска сырыттаҕына буолбут: оройуоннааҕы ырыа фестивалыгар «Манчаары» диэн ырыанан бастаабыт. Ол кэннэ ырыа күрэхтэригэр наар кыттар буолбут. Төрдүс кылааска баянынан дьарыктаммыт, сыл буолаат гитараҕа көспүт. Ийэтэ ахтарынан, «Бэйэтин саҕа гитаратын соспутунан дьарыктана барара»'. Пианиноҕа оонньуу бэйэтэ үөрэммит, ону таһынан ийэтэ эбии дьарыкка биэрбит. Нотаны үөрэппэккэ, истэринэн оонньуура биллэр. Синтезатор кэлбитигэр, Саша сэттис кылааска сылдьан, «Дьүкээбил» диэн бөлөх тэриммит, бөлөҕүн оҕолорун бэйэтэ дьарыктаабыт. Бастакы «Хаар» диэн ырыатынан оскуола Саҥа дьылыгар ыллаабыттар. Бу кэннэ Саша хоһоон суруйар, ырыа айар буолбут. Музыкаттан ураты, сүүрүүнэн, каратэнан дьарыктаммыт.
Бастакы ыарыыта оскуоланы бүтэрэр сылыгар, күһүн, ардахтаах баҕайы күҥҥэ оҕолору кытта хортуоска хостуу барбытыгар киирбит. Онтон ыла ийэтин кытта балыыһалары кэрийиитэ саҕаламмыт. Ийэтэ ахтарынан, «ити кэмнэргэ, ыалдьа сытан, ырыаларын үксүн суруйбута. Диагноһа: капиллярный токсикоз почечной формы. Гитараҕа оонньоотоҕуна, тарбахтарын тымырдара быһа бараллар этэ. Ону ол диэбэккэ, тулуйан оонньуур, тыаһатар этэ…».
1995 сыл алтынньы ыйыттан нөҥүө сыл ыам ыйыгар диэри балыыһаҕа сыппыт, онтон быраастар «эмтэммэт ыарыылаах» диэннэр балыыһаттан таһаарбыттар. «Ыарыыта күүстээх, сөптөөҕүн эмтээтибит, таҥара буолбатахпыт», — диэн быһа ийэлээх уолугар эппиттэр. Балыыһаттан тахсаат, ийэтэ саха эмчитин көрдөөбүт. Абрамова диэн эмчит олус көмөлөспүт. Кэлин эмиэ эмчиттэргэ эмтэнэн, ардыгар куоракка балыыһаҕа киирэн, син атаҕар турбут. Бу кэмнэргэ альбомнарын таһаартарбыт.
   — Ийэтин кэпсээниттэн

# Александр Самсонов - Айыы Уола
## Бастакы улахан сцената. Аатырыы

Бастакы улахан сценаҕа тахсыыта 1996 сыл куорат ыһыаҕар буолбут. Онтон ыла Александр ырыаһыт быһыытынан биллэн барбыт, киэҥ эйгэҕэ тахсыбыт. Онтон «Азия оҕолоро» спортивнай ооньууларга А’Студио бөлөх концерын иннинэ, «разогрев» быһыытынан икки ырыаны ыллыахтааҕын сэттэ ырыаны толорбут. Куруук концертарга ыҥыран кытыннара сатыыллара да, барыларыгар кыттар кыаҕа суох эбит. «Күүһэ кыайарынан ыллыы сатыыра. Биир үксүн балыыһаҕа сыппыта», — диэн ахтар ийэтэ.
Бастакы «Эһиэхэ аныыбын» диэн магнитнай альбомун Норуот айымньытын дьиэтигэр 1997 сыл сайыныгар уһултарбыт. Үбүлээһиҥҥэ АСП «Подросток» (директора ол саҕана Александр Подголов) көмөлөспүт. Бу кэмҥэ Александр Самсонов «Айыы Уола» диэн айар аат ылыммыт. «Айар киһиэхэ араҥаччылыы сырыттын», — диэн ийэтэ толкуйдаабыт аата. 1000 тиражтаах альбом сүрэхтэниитэ Покровскай куоракка «Саргы түһүлгэтэ» диэн культура киинигэр ааспыт. Манна Хаҥалас улууһун тэрилтэлэрэ иккис альбомун таһаарарыгар диэн көмө харчы биэрбиттэр. «Санаабын этиэм» хомуурунньугу «Солли Тутти» студияҕа уһулбуттар. Ил Түмэн норуот депутаттарын талыытыгар Саша А. Н. Ким-Кимэн бөлөҕөр киирэн, тиражтааһыны А. Н. Ким-Кимэн уонна «Арыал» фирма гендиректора П. Н. Андреев уйуммуттар. «Санаабын этиэм» 5000 экземплярдаах альбом нэдиэлэ иһигэр тарҕаммыт, онон иккистээн таһаартарбыттар.

# Александр Самсонов - Айыы Уола
## Олоҕун тиһэх күннэрэ

   — Ийэтин кэпсээниттэн
Ийэтин кэпсээниттэн: «Биирдэ даҕаны „ыалдьабын“ диэбэтэҕэ, ынчыктаабатаҕа. Барытын саҥата суох тулуйара. „Тугуҥ ыалдьарый?“ — диэн ыйыттахха, „Суох, тугум да ыалдьыбат“, — диирэ. Өлүөн аҕай иннинэ, мин иһит хомуйа сырыттахпына, бэйэтэ туран кэллэ. Олус соһуйдум. „Чэпчээтим аҕай. Аһыыбыт дуо?“ — диэтэ. Иккиэн чэйдээтибит. Онтон саалаҕа баран олордо уонна эмискэ „скорайы ыҥыр“ диэтэ. Ыксат да, ыксат буолла. „Хаһан кэлэллэрий? Туох эрэ буолан эрэбин, балыыһаҕа барыахпын наада“, — диир. „Скорай“ бырааһа: „Маннык туруктаах оҕону тоҕо дьиэҕэ сытыараҕыт?“ — диэн мөхтө. Ону: „Балыыһаҕа аккаастаабыттара буолбат дуо“, — диэтим. „Скорайынан“ барар кыаҕа суох, „реанимацияны“ ыҥырыахха наада диэтилэр. Хаамтарбакка эрэ, наһыылканан таһаара сатаатылар да, ааммыт кыараҕаһа бэрт буолан, баппата. Ол иһин икки эр киһи көтөҕөн таһаарбыттара.
Балыыһаҕа тиийбиппитигэр, быраастар ыксаатылар, сүүрүү-көтүү бөҕө буоллулар. Оҕобуттан „хайдаххыный“ диэн ыйытабын, ол тухары „үчүгэйбин“ диир. „Хаанын баттааһына намтаан эрэр“, — дииллэр, ону мин билбэппин: „Истэҕин дуо, Шурик, намтаан эрэр дииллэр, маарыын үрдүк этэ буолбат дуо, үчүгэй буолан эрэҕин“, — диибин. Түргэн үлүгэрдик хамсанан реанимацияҕа илтилэр. Көрүдүөргэ туран кэтэһэбин, ким да кэлбэт. Аллараа түһэн: „Самсонов туругун хаһан билэбиний?“ — диэн ыйыттым. „Сарсыарда кэлээр, таҥаһын илдьэ бар“, — диэтилэр. Дьиэбэр киирээт да, балыыһаҕа эрийдим: „Сарсыардааҥҥа диэри тулуйдаҕына медкииҥҥэ илдьиэхпит“, — диэт, туруупканы ууран кэбистилэр. Онтон кийиитим остуол тарда сырыттаҕына, сүрэҕим эмискэ ыалдьыбыта. „Ыйытабыт дуо“, — диэтим. Онтон кыайан ыйыппатым, ол иһин кийииппинэн эрийтэрбитим. Тута эттилэр быһыылаах, саҥата суох барбыта. Мин сэрэйдим. Итинник 1998 сыл алтынньы 12 күнүгэр баара-суоҕа сүүрбэ сааһыгар Шуригым олохтон туораабыта…».
   — Айыы Уола өлүөн аҕай иннинэ эппит тыллара

# Александр Самсонов - Айыы Уола
## Ырыалара

| «Ама дуо» «Билбэт кыысчааммар» «Бэлэхтээ» «Дьон тыла» «Ийэҕэ махтал» «Итэҕэйбэппин» «Кэпсээ миэхэ, кырдьаҕас хатыҥым» «Көрдөһөбүн, көмөлөс» | «Көҥүл ырыата» «Мин» «Ньургуйаана» «Оччоҕуна хайыамый» «Оҕо саас» «Сардаана» «Сордооморууй-аймаамарыый» «Сурук» | «Түүн» «Төннүбэппин» «Умнума» «Уол оҕо сүрэҕэ» «Уруhуйдуубун» «Чүмэчи» «Ыллаа» «Эһиэхэ аныыбын» |

# Александр Самсонов - Айыы Уола
## Айыы Уолун аатын үйэтитии

* Өлбүтүн кэннэ икки альбомугар киирбит ырыалара CD-га тахсыбыттара.
* Саха эстрадатын биллиилээх ырыаһыттара Айыы Уолун ырыаларын ыллаан, кавер-хомуурунньук таһаарбыттар. Проекка Прокопий Федоров, Ульяна Сергучева-Күннэй, Антон Иванов уо. д. а. ырыаһыттар кыттыбыттар.
* Хаҥалас улууһугар сыл аайы Айыы Уолун аатынан оҕолорго уонна ыччакка аналлаах ырыа күрэҕэ буолар.
* 2012 с. ахсынньы ыйыгар Дьокуускай куоракка "Ханна да буолларбын ыллыаҕым" диэн "Зодиак" саалатыгар эстрада ырыаһыттара кыттыылаах, тыыннаах доҕуһуоллаах концерт буолан ааспыт.
* 2013 с. «Айыы Уола» диэн ааттаах Айыы Уолун кылгас, чаҕылхай олоҕор, айымньыларыгар олоҕуран, Мария Находкина сценарийынан уус-уран киинэ уһулунна. Киинэни A.R.T. Doydu компания 2014 с. тохсунньу ыйыгар таһаарбыт. Киинэ Айыы Уолун ийэтин М.И. Самсонова алгыһынан, сүбэтинэн-аматынан оҥоһуллан, көрөөччүүлэр биһирэмнэрин ылбыт. Бу уус-уран киинэҕэ Айыы Уолун оруолун Олоҥхо театрын эдэр артыыһа Гаврил Менкяров толорбут.