yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Томскай уобалас

Томскай уобалас :
| Томскай уобалас Томскай уобалас ||
| Киин куората | Томскай |
| Иэнэ | 316900 км² |
| Дьонун ахсаана | 1.0366 мөл. (2005) |
| Федеральнай уокуруга | Сибирскай |
| Экономическай оройуона | Западно-Сибирскай |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Виктор Кресс |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | Борис Мальцев |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+3 |
Томскай уобалас — Российскай Федерация субъега.
Сибиир соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сытар.
Республикалар: Адыгея | Алтай | Башкортостан | Бүрээтийэ | Дагестан | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачай-Черкесия | Карелия | Коми | Марий Эл | Мордовия | Саха Сирэ | Татарстан | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Хотугу Осетия | Чечня | Чувашия |
Кыраайдар: Алтай | Забайкалье | Камчаатка | Краснодар | Красноярскай | Пермь | Приморье | Ставрополь | Хабаровскай
Уобаластар: Амур | Архангельскай | Астрахан | Белгород | Брянскай | Владимир | Волгоград | Вологда | Воронеж | Иваново | Иркутскай | Калининград | Калууга | Кемерово | Кировскай | Кострома | Курган | Курскай | Ленинград | Липецкай | Магадаан | Москва | Мурманскай | Нижнэй Новгород | Новгород | Новосибирскай | Омскай | Оренбург | Орел | Пенза | Псков | Ростов | Рязань | Самаара | Саратов | Сахалиин | Свердловскай | Смоленскай | Тамбов | Тверь | Томскай | Туула | Тюмень | Ульяновскай | Челябинскай | Ярославскай
Федеральнай суолталаах куораттар: Москва | Санкт-Петербург
Автономиялаах уобалас: Дьэбириэй
Автономиялаах уокуруктар: Ненецтэр | Ханты-Манси — Югра | Чукотка | Ямал-Ненец
# Николаев Любомир Владимирович

Николаев Любомир Владимирович — мадьыны, Дыгын оонньууларын чемпиона (2013).

# Николаев Любомир Владимирович
## Олоҕун олуктара

1983 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүт. 2001 сыллаахха 5 №-дээх Дьокуускайдааҕы спортивнай оскуоланы үөрэнэн бүтэрбит.
5 №-дээх спортивнай оскуола чэпчэки атлетикаҕа тренерэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Николаев Любомир Владимирович
## Спортка ситиһиилэрэ

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин мас тардыһыытыгар чемпиона (2011)
* Дыгын оонньууларын чемпиона (2013)
# Rocawear

Rocawear — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ таҥас тигэр уонна мода саҥа курсун айааччы. Iconix Brand Group конгломератка киирэр.
Rocawear ырыаһыттары үбүлүүрүнэн биллэр, ол курдук тэрилтэ баарын тухары 500 тахса араас кыра уонна улахан ырыаһыттары үбүлүүр (ырыаһыттар ол оннугар Rocawear таҥаһын кэтиэхтээхтэр реклама курдук).
2022 сыллаахха саха уолаттарын тестовай өйөөһүнэ буолбута, Rocawear уонна Лука Үчүгээйэп, Ayastaan Suol тестовай пробалара: https://www.youtube.com/2GNRwk4YeYM
# Түүр култууратын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ

Түүр култууратын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (ТюрКСОЙ) — түүр тыллаах дойдулар уонна сирдэр култуураларын холбуур тэрилтэ.
Сүрүн соруга - түүр омуктарын култууратын ыччат утумнуурун бэйэ-бэйэни өйөһөн ситиһии.
Штаб-квартира Анкарааҕа баар, тэрилтэ билиҥҥи генеральнай дириэктэрэ — Дюсен Касеинов, Казахстан култууратын урукку миниистирэ.

# Түүр култууратын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ
## Устуоруйата

Азербайджан, Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан, Турция уонна Туркменистан култуураларын миниистирдэрэ Баку уонна Истанбул куораттарга 1992 сыллаахха буолбут көрсүһүүлэригэр култуура бырайыагын төрүттүүр туһунан сөбүлэспиттэрэ.
Түүр култууратын уонна ускуустубатын сайыннарар тэрилэ диэн аатынан (туур. Türk Kültür ve Sanatları Ortak YönetimiTürk Kültür ve Sanatları Ortak Yönetimi) Алматы куоракка от ыйын 12 күнүгэр 1993 сыллаахха тэриллибитэ.
1996 сыллаахтан ТюрКСОЙ уонна ЮНЕСКО бииргэ үлэлииллэр, сүбэлэһиилэри тэрийэллэр, бэйэ-бэйэлэригэр бэрэстэбиитэлистибэлэри арыйбыттара.
2009 сыллаахха аныгы аатын ылыммыта.
Эмиэ ол сыл ТюрКСОЙ 2009 сыл сэтинньи 3 күнүгэр олохтоммут Түүр совета тэрилтэҕэ чилиэнинэн киирбитэ.

# Түүр култууратын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ
## Кыттааччылар

ТюрКСОЙ састаабыгар 14 кыттааччы киирэр, олор истэригэр судаарыстыбалар уонна судаарыстыбалар субъектара киирэллэр.
| Дойду/Эрэгийиэн | Тыл |
| Азербайджан Азербайдьан | Азербайджан тыла |
| Гагаузия Гагаузия | Гагауз тыла |
| Казахстан Казахстаан | Казаах тыла |
| Кыргызстан Кыргыстаан | Кыргыыс тыла |
| Хотугу Кипр Хотугу Кипр | Туурак тыла |
| Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Саха Сирэ | Саха тыла |
| Татарстаан Татарстаан | Татаар тыла |
| Турция Турция | Туурак тыла |
| Туркменистаан Түркменистаан | Туркмен тыла |
| Узбекистаан Узбекистаан | Узбек тыла |

# Түүр култууратын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ
## Ылыллыбыт төрүттэрэ

* ↑ Сайт ЮНЕСКО. [http://unesdoc.unesco.org/images/0010/001035/103511E.pdf Relations with the Joint Administration of the Turkic Culture and Arts (TÜRKSOY), and Draft Agreement between that Organization and UNESCO] (1996). Тургутулунна 28 Бэс ыйын 2010. Төрүт сириттэн архыыптанна 1 Ыам ыйын 2012.
* ↑ Тюрксой официальнай ситим-сирэ. Главная страница > Страны-члены Архыыптаммыт 2010, Атырдьах ыйын 4 күнүгэр. (2010). Проверено 28 июня 2010. Архивировано из первоисточника 1 мая 2012 Архыыптаммыт 2017, Алтынньы 11 күнүгэр..
# Уси

Уси (кит. 無錫, пиньинь Wúxī) - Кытай Цзянсу сиригэр баар биир улахан куорат буолар. Нэһилиэнньэтэ 3 мөллүйүөн курдук, агломерациялыын 43 мөллүйүөн. Улахан промышленнай центр буолар. Тайху тула лэглэйэн сытар. Улахан курорт куорат. Шанхай куораттан 32 км тэйиччи сытар.

# Уси
## Экономиката

Уси - улахан индустриально-сайдыбыт куораттарга киирсэр. Элбэх тутуу бөҕөтө бара турар.

# Уси
## Культуурата

Уси - улахан культурнай центр

# Уси
## Туризм

Вуси өлкөнүн маанилүү кооз туристтик шаары жана улуттук тарыхый-маданий шаар. Шаардын ичинде Тайху көлү Юантоужу, Лингшан гигант Будда, Нианхуа булуңу, Вуси Кытай телекөрсөтүү жана телекөрсөтүү базасы, Лиху паркы, Чонгань храмы бар. , Huishan Ancient Town, Xihui Scenic аймак жана башка кооз жерлер. Вуси кездеме пристаны, акча пристаны, меш пристаны, жибек капиталы жана күрүч базары катары белгилүү. Учурда Вусиде нерселердин интернети, интегралдык микросхемалар жана биомедицина сыяктуу көрүнүктүү тармактар ​​бар; Мындан тышкары, Вуси ыңгайлуу транспортко ээ, Пекин-Шанхай экспресс жолу, Шанхай-Нанкин шаардык темир жолу жана Пекин-Шанхай жогорку ылдамдыктагы темир жолу аркылуу өтөт. 2024-жылга карата Вуси метросу, шаардык темир жол транзиттик системасы иштейт Пробег 145 километрди түзөт, шаардын түштүк-чыгышында 4E классындагы Сунан Шуофан эл аралык аэропорту бар. Экономикалык өнүгүүнүн жетишкендиктерине жетишүү менен бирге Вуси маданий жумшак күч менен да коштолот.Усиден Гу Кайжи, Ни Юнлин, Цян Му, Цянь Чжуншу ж.б., ошондой эле Цзичан бакчасы көрсөткөн байыркы жана заманбап атактуулар чыккан. , Лиюань, Юаньтоужу ж.б.. Атактуу бакчалар муундан муунга өтүп келет.

# Уси
## Транспорт

Вуси шаары стратегиялык жактан Шанхай-Нанкин линиясынын борборунда жайгашкан.Ал байыркы замандан бери маанилүү транспорт жолу болуп келген.Анын суу транспортунун тарыхы андан да узун.Ал Тайбо кеткенден кийин казган Боду дарыясына чейин байкалат. Бул Кытайдагы эң эски канал. Пекин-Ханчжоу Чоң Каналынын казылышы Вусинин бүт аймагын камтып, Вуси Чоң Канал аркылуу өткөн жалгыз шаарга айланган.Азыркы мезгилде 1906-жылы Шанхай-Нанкин темир жолунун Сиху бөлүгү кыймылга ачылган жана Вуси азыркы кездеги транспортко ээ боло баштады.Чэн, Сии, Сиху, Сису жана башка шоссе жолдору биринин артынан бири курулуп, Вусинин транспорттук түйүнүн түзүүнүн башталышын белгиледи.
Бүгүнкү күндө Вуси аркылуу көптөгөн экспресс жолдор, улуттук магистралдар жана жогорку ылдамдыктагы темир жолдор бар; шаарда эл аралык аэропорттор, порттор жана метро сыяктуу толук үч өлчөмдүү транспорт тармагы бар. Вуси ири аймактык борбордук шаарлардын бирине айланган. Чыгыш Кытай.
# Бастакы Хайахсыт

Бастакы Хайахсыт диэн Боотурускай улууһун нэһилиэгэ, кэлин Таатта улууһа үөскээбитигэр онно бэриллибит, онтон Чурапчы улууһа арахсарыгар Чурапчы улууһугар Арыылаах нэһилиэгэ диэн аатынан киирбит.

# Бастакы Хайахсыт
## Аатын устуоруйата

Омук тыла уһун үйэлэр тухары сыыйа-баайа уларыйан, атын, саҥа тылларынан эбиллэн, сайдан биэрэн иһэр. Саха омук тыла олус былыргы тыл буолан үгүс тыллара туох суолталаахтара кыайан быһаарыллыбаттар, онтон сорохторо билигин ситэ өйдөммөт буолан эрэллэр. Улахан өрүстэр, сис хайалар, үгүс күөллэр, сирдэр ааттара хаһан, кимнээх ааттаабыттара саҥа быһаарыллыах курдуктар. Саха тылын үөрэтии араас ааттары быһаарыыга ордук туһалааҕынан ааҕыллар.
Үгүс нэһилиэктэр ааттара төрүттээбит дьоннорун ааттарынан ааттаммыттарыгар сөп. 1637 сыллаахха Боотурускай улууһугар Каяхсыт диэн ааттаах киһи баара бэлиэтэммит. (1,59).
Багдарыын Сүлбэ хайах диэн тылы маннык быһаарар. Хайах – хаһаас балык, атыннык эттэххэ сыма. Сыма уонна хайах диэн тыллар биир суолтаҕа туттуллар эбиттэр. Сыма укпут - Хайах укпут. (2,76).
Хайах хостоһуу диэн сахалыы оонньуу ыарахан хаһааһы соһон таһаарыыны үтүктэр оонньуу буолуон сөп. (3,223).
1710 сыллаахха Сибиирскэй приказ кинигэтигэр саҥа буоластар (нууч. волость) баар буолбуттар. Олортон Боотурускай улууһугар үс: Ожулунскай, Чакырскай уонна Хаяхсытскай диэннэр саҥа үөскээбиттэр. Хайахсыт диэн буолас аата Дьокуускайдааҕы воеводскай канцелярия 1726 сыллааҕы суругар эмиэ киллэриллэ сылдьар эбит. (1,12-13).
1835 сыллаахха Боотурускай улууска 2-с Хайахсыт нэһилиэгэ баар буолбут. (1,22).
1912 сыллаах күһүнүгэр Таатта улууһа үөскээһинигэр бастакы Хайахсыт нэһилиэгэ онно көспүт. (1,23). Революция кэнниттэн бу нэһилиэк аатын хаста да уларыппыттар. Бу кэмҥэ Чурапчы улууһугар Арыылаах нэһилиэгэ диэн аатынан биллэр. (4,18).

# Бастакы Хайахсыт
## Биллэр-көстөр дьоно

* Попов Пантелеймон Васильевич (1886—1972) — таҥара үөрэҕин кандидата, краевед, художник, ССРС художниктарын Түмсүүтүн чилиэнэ (1941).
* Винокуров Иван Николаевич (25.03.1893—15.01.1935) — саха бэлиитикэ диэйэтэлэ.

# Бастакы Хайахсыт
## Туһаныллыбыт литература.

1. Ф.Г.Софронов. Якуты. Мирское управление в 17 - нач. 20 века. Якутск: Якутское книжное изд-во, 1987.- 126 с.
2. Багдарыын Сүлбэ. Мэҥэ ааттар. Якускай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-та, 1979.- 288 с.
3. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. / П.С.Афанасьев редакциятынан - Дьокуускай: «Бичик» нац.кинигэ, кыһата, 1994.- 264 с.
4. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
# Ураһалаах (Амма улууһа)

Ураһалаах — Амма улууһун Эмис нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Ураһалаах (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Эмис нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Фердинанд де Соссюр

Фердина́нд де Соссю́р (фр. Ferdinand de Saussure,1857 с. сэтинньи 26 күнэ , Женева —1913 с. олунньу 22 күнэ) — Швейцария тыл үөрэхтээҕэ, Женева лингвистическэй оскуолатын саҕалааһыныгар семиология уонна структурнай лингвистика төрүттэрин укпут. Фердинанд де Соссюру элбэхтик XX үйэ лингвистика "аҕатынан" ааттыыллара уонна кини идеялара улахан суолталаах сабыдыалы ууран, бүтүн XX үйэ гуманитарнай санааларыгар структурализм төрүттэниитигэр көҕүлээбиттэрэ.
Ф. де Соссюр сүрүн үлэтэ — «Курс общей лингвистики» (фр. «Cours de linguistique générale»).

# Фердинанд де Соссюр
## «Курс общей лингвистики»

«Курс общей лингвистики» Соссюр өлбүтүн кэннэ үнүбэрсиэттээҕи лекцияларын матырыйаалларын туһанан Шарль Балли уонна Альберт Сеше көмөтүнэн 1916 сылга тахсыбыта. Балли уонна Сеше сорох өттүнэн хос ааптардарынан ааҕыллыахтарын сөптөр тоҕо диэтэр Соссюр маннык кинигэни таһаарыам дии санаабата уонна бэчээттээччилэринэн тутулугар да ис хоһоонугар да элбэх киллэриллибитэ.(биһиэхэ биллэр Соссюр лекцияларын сурунуутугар сиһилии элбэҕэ суох, баҕар, биллэн турар, кини бииргэ үлэлэһэр дьонун кытта санаатын үллэстэрэ буолуо.
# Ляхов арыылара

Ляхов арыылара — Лаптевтар уонна Илин Сибиирдээҕи байҕаллары араарар Саҥа Сибиир арыыларыттан соҕурууҥҥу түөрт арыы:
* Ляхов улахан арыыта,
* Ляхов кыра арыыта,
* Остуолбалаах арыы уонна
* Семенов арыыта.
Уопсай иэннэрэ 6650 кв. км. Саҥа Сибиир арыыларыттан Санников силбэһиитэ араарар, онтон материктан Миитэрэй Лаптев силбэһиитэ.
Арыылар рельефтара хаптаҕай. Саамай үрдүк сирэ Улахан Ляхов арыытыгар Эмий таас хайа муора таһымыттан 311 м.
Кыра термокарст күөл дэлэй. Казак Меркурий Вагин 1712 сыллаахха арыйбыта. 1770 сыллаахха мамонт уҥуоҕунан эргинэр атыыһыт Уйбаан Ляхов аатын иҥэрбиттэрэ.

# Ляхов арыылара
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
# Чапаев (нэһилиэк)

Чапаев нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чапаево.
Улуус кииниттэн 243 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 928 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Чапаево — 856, Тинная — 72 киһи.
Олохтоохтор мас промышленноһыгар үлэлииллэр.

# Чапаев (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
# Чапчылҕан нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Чапчылҕан нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чапчылҕан.
Улуус кииниттэн 3 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 864 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Чапчылҕан — 722, Промкомбинат — 142 киһи.

# Чапчылҕан нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Тэрилтэлэр

* МТС — машинно-тракторная станция
* ДЭС — дизельная электростанция
* Промкомбинат - мас таҥастыыр кэмбинээт
* Молокозавод — үүт, арыы оҥорон таһаарар собуот
* Метеостанция
* Нефтебаза

# Чапчылҕан нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Транспорт

* Аэропорт.
* «Слобода» диэн бириистэн.
# This Is Us

Халыып:Infobox album This Is Us (Бу биһиги) - АХШ саамай бастыҥ группата Backstreet Boys саамай кэнники саҥа альбома. Киннэр Дьоппуон дойдутугар промо-турга сылдьаннар суруйбуттар. Бу альбом аныгы спецэффектардаах технологиянан суруллубут диэн эрэннэрэллэр.

# This Is Us
## Хит парады

| Дойду | Үрдүк позиция |
| Дьоппуон | 2 |
| Ирландия | 24 |
| Нидерланды | 5 |
| Бельгия | 93 |
# Украина өрөгөйүн ырыата

Украина өрөгөйүн ырыата (укр. Державний гімн України: инструментальное исполнение (info)) — Украина ил символларыттан биирдэстэрэ, Украина былааҕын уонна Украина дьарылыгын кытта биирдэстэрэ.
Ще не вмерла України (Украина өссө өлө илик), Верховнай Рада 2003 сыл кулун тутар 6 ылыммыт версията (Ще не вмерла України і слава, і воля,) , Украина ил өрөгөйүн ырыата буолар. Тыла Чубинскай Павло, 1862 суруйбут, муусукатын Михаил Вербицкай айбыт.

# Украина өрөгөйүн ырыата
## Украина ил өрөгөйүн ырыатын тиэксэ

2003 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Верховнай Раданан олохтоммут. Гимн быһыытынан бастакы куплет уонна хос ырыа ылыныллыбыт (хараҥанан бэлиэтэммит):

# Украина өрөгөйүн ырыата
## Славян норуоттарыгар майгынныыр ырыалара

* Jeszcze Polska nie zginęła диэн Польша өрөгөйүн ырыата
* Još Hrvatska ni propala диэн Хорватия ырыата
# .ag

.ag диэн Антигуа уонна Барбуда үрдүк таhымнаах ил домена.
# Үндүлүҥ (сис)

Үндүлүҥ сис. Верхоянскай сис систематын арҕааҥҥы эниэтигэр Үндүлүҥ өрүс тардыытыгар сытар сис.
Устата Үндүлүҥ өрүстэн кини уҥа салаата Тирэхтээх үрэххэ диэри 45 км. Өлүөнэттэн 75 км. илин диэкки сытар.
Чыпчаала муора таһымыттан 734 м. үрдүккэ тиийэр.

# Үндүлүҥ (сис)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Махтал күнэ

Махтал күнэ (ааҥл. Thanksgiving Day, исп. Día de Acción de Gracias) — Хоту Америкаҕа ылыллар бырааһынньык (Мексика, АХШ, Канаада).
# Дьаҥ

Дьаҥ (нууч. эпидемия) — ыарыы, ыарыы элбэх киһини сутуйуута.

# Дьаҥ
## Өссө маны көр

* Пандемия
# Кононов Конон Евсеевич

Кононов Конон Евсеевич (1933-87) - ботаник-географ, биология билимин дуоктара, ССРС үрдүкү оскуолатын туйгуна.
Үөһээ Бүлүү улууһун Тойоку сэлиэнньэтигэр 1933 сыллаахха төрөөбүт. Ленинградтааҕы үнүбэрсиэт география факультетын 1958 сыллаахха бүтэрбит. СГУ Биология-география факультетын география кафедратын сэбиэдиссэйэ, СГУ геоботаника лабораториятын тэрийээччитэ, сэбиэдиссэйэ. 1982 сыллаахха МГУ-га "Өлүөнэ өрүс тардыытын хонууту үүнээйитин экологията" диэн тиэмэҕэ дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
Чинчийэр үлэтин сүрүн хайысхалара: геоботаника, үүнээйи экологията, үүнээйи экофизиологията, үүнээйи картографированиета. Өлүөнэ-Амма ыккардын алаастарын уунан толорууга, айгыраабыт куйаары (степь) булкаас сиэмэни ыһыы ньыматынан барҕардыыга, сир баайын хостооһун кэнниттэн сири сөргүтүүгэ үлэлээбитэ.
# Муус уута

Муус уута диэн иһэр уу ааттанар. Сахалар олохторугар туһана сылдьар былыргы билиилэрэ буолар. Күһүн күөл, өрүс муустара сөп буола тоҥоллорун кытта мууһу ылан хаһаанан сылы быһа иһэллэрэ.
Билигин саха омугун үйэтин уһуна быһаарыллан, чуолкайданан эрэр. Биһиги эрабыт 500 сыл иннинэ Греция үөрэхтээҕэ Геродот суруйуутунан сакалар диэн омуктар скифтэргэ киирсэр эбиттэр. (1,564). Былыргы кэмнэртэн уларыйа илик сахалар өй-санаа үөрэҕин дириҥник баһылаабыттарынан уонна олохторугар туһаналларынан Аан дойду үрдүнэн олус уһун үйэлээх омуктарга киирсэллэр.
Сахалар уһун үйэлээх буолууларыгар муус уутун анаан-минээн бэлэмнээн иһэргэ туһаналлара улахан оруолу ылар. (2,32). Билигин үөрэхтээхтэр үөрэтэн эрэллэринэн муус уутун курдук дистиллированнай ууну иһии киһи доруобуйатыгар туһата улахана, эти-сиини ыраастыыра быһаарыллар.

# Муус уута
## Туһаныллыбыт литература

1. Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона. – М.: Эксмо; Форум, 2007. – 960 с.
2. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. – Дьокуускай: РИМЦ, 2007. – 84 с.
# Starlink

Starlink диэн бүтүн Сир үрдүнэн интернеты тарҕатар аргыс бөлөҕө. Оператора SpaceX диэн Америка аэрокосмос компанията. SpaceX 2019 сылтан ыла Starlink аргыстарын Сир орбитатыгар таһаартыыр. 2023 сыл ыам ыйын туругунан Starlink орбитаҕа 4000 тахса кыракый аргыстаах. Аргыс ахсаана 12000 тиийиэхтээх диэн былааннанар. Салалтата Уашиҥтон штат Редмонд хототугар баар.

# Starlink
## Бобуулаах дойдулар

Бу дойдуларга Starlink интернетыгар холбонуу бобуллар:
* Арассыыйа
* Афганистан
* Беларусь
* Венесуэла
* Иран
* Куба
* Кытай
* Хоту Кэриэйэ
* Сирия
# Condor

Condor Airlines — Германия биир бөдөҥ авиахампаанньата, Хоту Америка, Латинскай Америка, Евразия материктарын холбуур.
# Суринам

Суринам (Suriname) диэн Соҕуруу Америка хотутугар баар дойду.
Суринамныын кирбиилэhэллэр Француз Гуианата илин, Гайана арҕаа, Бразилия соҕуруу уонна Атлантик океан хоту.
Суринам иэнинэн (165,000 км²) уонна олохтоохторун ахсааннарынан (470,000) Соҕуруу Америка ордук кыра илэ.
# Центрифуга

Центрифуга диэн киинтэн сүүрэр күүһү туттар хамсатааччылаах тэрил. Центрифуга бу күүһү барымтаҕа ууран кинини үрдүк түргэннээхтик эргитэр. Центрифуга сэк араас компоненнарын араартыырга уонна үрдүк тардыы күүһүн үтүктэргэ туттуллар.
Холобур:
* Ураниум центрифугата ураниум икки изотопун (U-235 уонна U-238) бэйэ бэйэлэриттэн араарар
* Медицина лабораториятын центрифугата хаан үлгүтүттэн хаан сары уутун араарар
* Химия лабораториятын центрифугата эмульсия кытаанах сорохторун убаҕас сорохторуттан араарар
* NASA центрифугалара астронавтары G-күүс дьайыытыгар бэлэмнииллэр
# Сүрүн сирэй/Заглавная урукку

This is incubator Wikipedia in Sakha language | Это развивающийся раздел Википедии на якутском (саха) языке.
Sakha Language Proposal — please participate. Бу саха тылынан саҥа раздел оҥоһуллан эрэр, кыттаргытыгар көрдөһөбүт.
| nothumb | Энциклопедия Категорияларынан ∗∗∗ Алфавитынан |
| nothumb | Википедия туһунан Бастаан маны аах ∗∗∗ Кэпсэтэр сир ∗∗∗ Суруйуу сиэрэ |
Биики диэн — технология аата. Бу тыл гаваайскайтан «wikiwiki» диэнтэн үөскүүр — «түргэнтэн түргэнник» диэн буолар. Биики концепцията бастаан Tim Berners-Lee тэрийбит идеятыгар сөп түбэһэр: доступность информации онлайн и возможность её быстрого изменения («Weaving the Web»). Биики технология сүрүн санаата — ыстатыйалары элбэх киһи уларытан, көннөрөн суруйуон сөп. Итиннэ анаан манна анал бэлиэлэр бааллар — ааттара тиэгтэр диэннэр. Балар биики синтаксиһа (суруллар сиэрэ) буолаллар. Орто Дойду Биикититтэн төгүллээтэ Kyraha 04:55, 26 December 2006 (UTC)
Саргы-дьаалы Сахам тыла, Айхал-алгыс Сахам тыла, Уруй олук Сахам тыла, Күн бэлэҕэ Сахам тыла, Эйигин мин ыҥырыаҕым, «Ийээ!» диэммин хаһыытыаҕым. Тоҕойдору туораан ис, Арҕастары ааһан ис, Саргы дьайаан Сахам тыла, Сарыал санаа — Сахам тыла!
Бу саха народнай суруйааччыта Петр Тобуруокап дириҥ ис хоһоонноох тыллара биһигини кынаттаатыннар!
Саҥа ыстатыйаны эбиэххэ
Ыстатыйа суруйуон баҕалаахха сүбэ: Бастаан нууччалыы Википедияҕа киирэн Руководство для быстрого старта аах. Үөһээ уҥа диэки баар Суруйуу сиэрэ тимэҕи баттаатаххына Википедия сорох сиэрин сахалыы тылбааһын көрүөххүн сөп. Чэ суруйарбар уолдьаста, бэлэммин, диэтэххинэ мантан арыый үөһээ баар түннүккэ ' диэн тыллар кэннилэриттэн сахалыы ыстатыйа аатын суруй уонна Create article баттаа. Бука диэн сахалыы буукубаннан суруйа сатаа (үөрүү оннугар уоруу буолбатын курдук) - хайдах сахалыы суруйарыҥ mанна баар. Сахалыы тылынан суруйа сатаа ("окошканнан посмотрила" диэн буолбатын курдук) - манна сахалыыттан-нууччалыы, нууччалыыттан-сахалыы on-line тылдьыт баар. Саха киһитэ биир киһиэхэ туһаайан "эһиги" буолбакка "эн" диир. Оттон олох сатаммат буолаҕына, сатанарынан, хайдах билэргинэн суруй. Оннооҕор сахалыы биир да тылы билбэт киһи манна суруйуон сөп. Харса суох суруйан ис, көннөрүөхпүт, хайдах сөпкө сурулларын сүбэлиэхпит.
* Петр Тобуруокап — Хаартыскатын эбэр буоллар.
* Саха Сирэ - промышленность туһунан раздел тылбаастана, ситэ сурулла илик
* Аммосов, Максим Кирович — Сороҕо нууччалыыттан тылбаастана илик.
* Сибиир — Сахалыы билбэт киһи суруйбут кылгас ыстатыйата.
* Чулым — Бу эмиэ кини суруйбут ыстатыйата.
* Нам улууһа
* Бууктаах сон
* Киис
* Хаарбас
* Джурма
* Санников, Яков Федорович - хаартыската суох
* Аттила
* Аэций
* Орест
* Пеллерин
* Кыталык
* Ферре, Кароль
* Сивцева-Мигалкина, Сардаана
* Исландия - Бу Исландияҕа үөрэнэр саха уола саҕалаабыт ыстатыйата
# Хатан (сурунаал)

Хатан — Саха сиригэр саха тылынан тахсар оҕо аймах сурунаала. 2008 с. ыам-бэс ыйдарыгар аан бастакы нүөмэрэ күн сирин көрбүтэ. Бастаан утаа икки ыйга биирдэ тахсара. 2010 сылтан ый аайы тахсар, сурутуунан уонна атыынан тарҕанар. 2016 с. тохсунньутааҕы туругунан сурутуунан 2500 тиражтаах.

# Хатан (сурунаал)
## Сурунаал айыллыбыт устуоруйата

2008 с. ыам ыйыгар тэриллибитэ. Аан бастаан тахсарыгар үлэлэспиттэрэ: философия дуоктара К.Д. Уткин, тюрколог Н.И. Васильев, "Ситим" медиа-бөлөх генеральнай дириэктэрэ М.Н. Христофорова уо.д.а. Бастаан уолаттарга аналлаах түүр, саха омук устуоруйата, култуурата диэн хайысхалааҕа. Онтон саҥа үйэ, ырыынак ирдэбилинэн, киэҥ араҥаны хабыахтаах диэн соруктан орто уонна улахан кылаас оҕолоругар аналлаах оҕо аймах сурунаала диэн буолбута.
Аан бастакы сүрүн эрэдээктэр - Петр Прокопьевич Иванов.
2010 сыл алтынньы ыйыттан - Егор Револьевич Николаев (эрэдээксийэ биир эрэ үлэһиттээх). Көмпүүтэргэ таҥааччы - "Спорт Якутии" хаһыат таҥааччыта Семен Семенович Павлов.
64 сирэйдээх. Арассыыйаҕа биэс төгүл "Саамай элбэх тиражтаах төрөөбүт тылынан тахсар оҕолорго аналлаах сурунаал" диэн ааты, бириэмийэни ылбыта. 2015 сыл түмүгүнэн "Лидер продаж" диэн Арассыыйа таһымнаах бириэмийэлээх.
Литература сылыгар анаммыт күрэскэ Саха сиригэр тахсар бэчээт СМИ-тин кэккэтиттэн 1 миэстэни ылбыта.
Кыайыы70 сылыгар анаммыт өрөспүүбүлүкэ күрэһигэр 3-с миэстэни ылан турар.
Сурунаал сүрүн идиэйэтэ - саха оҕото сахалыы сурунаалы ааҕарын хааччыйыы. Ананар араҥата - орто уонна үрдүкү кылаас оҕолоро.
Сурунаал Вконтакте уонна Фейсбукка бөлөхтөөх.
# Курдаах сыалыйа

Курдаах сыалыйа эбэтэр бөҕөҕө кэтэр сыалыйа - тустарга анаан түнэттэн, саппыйаантан тигиллэр. Сургунаҕын оннугар кэтит түнэ, саппыйаан курдаах буолар үһү..

# Курдаах сыалыйа
## Бөҕө сыалыйалар көрүҥнэрэ

* Сири сыалыйа
* Тураҕас түнэ сыалыйа - кылгас бууттаах, бөҕөҕө кэтиллэр
* Түнэ тураҕас сыалыйа
* Түөрт мыанньарыктаах сыалыйа

# Курдаах сыалыйа
## Өссө маны көр

* Уллук сутуруо
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
# Румянцев Василий Гаврильевич

Румянцев Василий Гаврильевич — саха аатырбыт тустууга, көҥүл тустууга тренерэ.
1931 с. II Өспөх нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Гаврил Кононович Румянцев, булчут. Ийэтэ Дарья Яковлевна - Күүстээх Даарыйа ыһыахтарга тустара.
1951 с. Ленинградка география учууталын идэтигэр үөрэнэ киирбит. Манна саҥа тэнийэн эрэр самбонан дьарыктанар. 1953 с. Ленинград чөмпүйүөнэ буолар. 1955 с. үөрэҕин бүтэрэн кэлээт биир дойдулааҕа Н.Н. Тарскай сүбэтинэн пединститутка көҥүл тустуу бастакы сиэксийэтин тэрийэр. Манна эрчийбит уолаттарыттан Дмитрий Данилов сахалартан бастакы спорт маастара буолбута, Николай Гоголев РСФСР бастакы чөмпүйүөнэ буолбута.
1956 с. ыарахан аҥаардаах ыйааһыҥҥа Саха Өрөспүүбүлүкэтин чөмпүйүөнэ буолар. Салгыы Уһук Илин уонна Сибиир зонатыгар сахалартан аан бастааан бастыыр, РСФСР финаалыгар тустар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин 17 төгүллээх чөмпүйүөнэ буолбута.