yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Герасимов Афанасий Афанасьевич

Герасимов Афанасий Афанасьевич, (1959 с. бэс ыйын 30 күнэ, Сунтаар нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) Саха Өрөспүүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Герасимов Афанасий Афанасьевич
## Олоҕун олуктара

· 1959 с. бэс ыйын 30 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1984 с. Саха государственнай университетын бүтэрэр
· 1984 с. Сунтаардааҕы ЫБСЛКС оройуоннааҕы комитетын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир
· 1986 с Сунтаардааҕы 2-с нүөмэрдээх оскуола директорын иитэр үлэҕэ солбуйааччытынан үлэлиир кэмигэр үөрэтэр уонна оҥорон таһаарар (учебно-производственнай) мастарыскыай аһан дуогабарынан үөрэнээччилэр миэбэл оҥорон таһаараллар.
· Сунтаардааҕы политехническай лицей иһинэн аһыллыбыт тааһы кырыылыыр учебно-производственнай мастарыскыайын маҥнайгы сэбиэдиссэйинэн үлэлиир
· 1999 сылтан – Сунтаардааҕы политехническай лицей дистанционнай үөрэхтээһин уонна информационнай киинин директора
· 2000-2008 сс. – улууска маҥнайгынан цифровой хаартыскаҕа түһэрэр уонна бэчээттээн таһаарар өҥөнү оҥорор урбаанньыт
· 2008 -2010 сс. – Сунтаардааҕы 2-с нүөмэрдээх оскуола директора

# Герасимов Афанасий Афанасьевич
## Наҕараадалара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
# 1664

1664 сыл.

# 1664
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 6 — Англия уонна Голландия ыккардыларыгар сэрии саҕаламмыт.
# Махаров Егор Михайлович

Махаров Егор Михайлович — бөлүһүөпүйэ билимин дуоктара. СГУ бөлүһүөпүйэ кафедратын сэбиэдиссэйэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин НА акадьыамыга.

# Махаров Егор Михайлович
## Олоҕун олуктара

1938 сыллаахха ыам ыйын 2 күнүгэр Бүлүү улууһун Халбаакы нэһилиэгэр төрөөбүт. 1957с. үлэтин Усуйаана оройуонугар Тумат оскуолатын учууталынан саҕалаабыт. Өссө биир кыһын Дьүкээгир нэһилиэгэр булчуттар оҕолорун үөрэппитэ. 1966 сыллаахха СГУну, 1973 — МГУ аспирантуратын, 1991 — Россиятааҕы салайыы Академиятын докторантуратын бүтэрбит. Саха наукатын Академиятын чилиэнэ.

# Махаров Егор Михайлович
## Сүрүн үлэлэлэрэ

* Проблема человека в истории философии. — (М., 1984)
* Методология комплексного исследования человека. — (М., 1991)
* Философия человека. — (Дьокуускай, 1994)
* Духовная ситуация времени и толерантность. — (Дьокуускай, 1995)
* Философия человеческого общества. — (М., 1999)
# Төлөбүр баланса

Төлөбүр баланса диэн дойдуга киирэр уонна дойдуттан тахсар харчы арааhа.
# Үрүҥ мэкчиргэлэр уустара

Үрүҥ мэкчиргэлэр уустара (лат. Nyctea, нууч. Белые совы) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - хаар эбэ киирэр.
# Баишева Февронья Алексеевна

Баишева Февронья Алексеевна — «Саха» НКИК хуорун кылаабынай дирижера, РСФСР үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.

# Баишева Февронья Алексеевна
## Олоҕун олуктара

1925 сыл от ыйын 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Дьабыылыгар төрөөбүтэ. «Тернистый путь к волшебным звукам» диэн ааттаах Саха Сиригэр музыка сайдыытын, хорунан ыллааһын туһунан кинигэлээх («Бичик» кинигэ кыһата). «Саха» НКИК хуорун кылаабынай дирижера.

# Баишева Февронья Алексеевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
* РСФСР үтүөлээх артыыһа
* «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* ССРС телерадиотын туйгуна

# Баишева Февронья Алексеевна
## Өссө маны көр

Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
# Сир күнэ

Сир күнэ (ааҥл. Earth Day, нууч. День Земли) - Сир нарын уонна кэбирэх эйгэтигэр болҕомто тардарга анаммыт күн.
Сааскы Күн туруутун кэмигэр уонна кэлин, ХНТ быһаарыытынан, муус устар 22 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Аан бастаан 1970 сыллаахха АХШ устудьуоннара сенатор Гейлорд Нельсон көҕүлээһининэн бэлиэтээбиттэрэ. АХШ-ка сүрдээх көхтөөхтүк бэлиэтэнэр буолбута, бу күн дьайыытынан хас да айылҕаны харыстыыр сокуоннар ылыныллыбыттара.
Сир күнүн бэлиэтээһин 20 сылыгар ССРС, АХШ уонна Кытай альпинистара Эверестка тахсыбыттара.
2009 сыллаахха ХНТ Генарльнай ассамблеята Аан дойдутааҕы Ийэ-сир күнэ (ХНТ тылларынан: араб. اليوم الدولي لأمنا الأرض, ‎исп. Día Internacional de la Madre Tierra, кыт. 国际地球母亲日, нууч. Международный день Матери-Земли, фр. Journee internationale de la Terre nourriciere) диэни олохтообута (№ A/RES/63/278 резолюция).
# Саха Ил университетын Дьокуускайдааҕы физика уонна радиотехника колледжа

Дьокуускайдааҕы сибээс электротехникума, сибээскэ аналлаах техника үлэһиттэри бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
1933 сыллаахха Сибээс Салалтатын иһинэн үөрэх комбината тэриллибитэ.
1938 - 1939 үөрэх сылыгар техникум статуһун ылбыта. Радио уонна ситимнээх сибээс отделениелаах этэ.
6 тыһ. тахса специалииһы бэлэмнээбитэ.
Араас сылларга дириэктэрдээбиттэрэ Эверстов Д.Д., Баширов А.О., Шарондина Л.В., Дудкин П.И., Бочковскай В.И., Бунин В.Л., Саметов В.И., Куприянов Н.М.
Техникуму бүтэрбиттэртэн маннык биллэр дьоннор бааллар Аммосова Т.С., Абрамович Р.Г., Андреев В.Д., Бацев Н.И., Белямов И.К., Карпов В.М., Корнев К.И., Иванов В.С., Ипполитова Н.С., Коновалов М.И., Марколля Э.В., уонна да атыттар.
1989 сыллаахха техникум саҥа үөрэх уонна лаборатория дьиэтигэр көспүтэ.
Билигин 600 кэриҥэ үөрэнээччи үөрэнэр.

# Саха Ил университетын Дьокуускайдааҕы физика уонна радиотехника колледжа
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Myspace

MySpace (Мин Эйгэм, Май Спэйс) диэн аан-дойдуга биллэр АХШ-ка ордук киэҥник тарҕаммыт социальнай интэриниэт-бөлөхтөр ситимнэрэ.
# Көрсүө, сэмэй оҕо

Көрсүө, сэмэй оҕо диэн бэрээдэккэ үөрэммит, үлэни-хамнаһы кыайар, аймахтары сайыннарар кыахтаах оҕо ааттанар.
Көрсүө, сэмэй буолуу диэн үлэһит сахалар олохторун үөрэҕэ. Сахалар оҕону иитэр-үөрэтэр үөрэхтэригэр таҥара үөрэҕин туһатын былыр-былыргыттан туһаналлар. Оҕону кыра эрдэҕинэ көрсүө, сэмэй киһи буолууга төрөппүттэр бэйэлэрин үтүгүннэрэн, батыһыннаран иитэллэрин, үөрэтэллэрин сахалар билэллэр. (1,94).
Көрсүө, сэмэй буолууга оҕолору иитэр таҥара үөрэҕэ хас биирдии киһиэхэ олус туһалааҕа оҕо улааппытын, бэйэтэ быһаарынан сылдьар буолбутун кэнниттэн биллэр. Көрсүө, сэмэй буолууга иитиллибит оҕо улаатан истэҕинэ ситиһиини оҥороро биллэрдик эбиллэн иһэр.
Билигин көрсүө, сэмэй буолууга иитиллибэт эдэрдэр атын сиргэ баран эбэтэр куоракка киирэн араас быстах суолга түбэһэллэрэ элбээтэ. Көрсүө, сэмэй буолууга иитиллибэтэх, үөрэтиллибэтэх оҕо улаатан баран аһара туттунан сыыһаны-халтыны оҥороро элбээн хаалыытыттан төрөппүттэр сэрэнэллэр.
Көрсүө, сэмэй буолууга оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр үөрэтиллэр. Көрсүө, сэмэй оҕо бэрээдэктээх, киһиргээбэт, киһи быһыытын, сиэри аһара барбат, ол иһин сыыһа-халты туттунара отой аҕыйах. (2,5).
Улаатан иһэр оҕо өйө-санаата уонна улахан киһи өйө-санаата уратыларын билии хас биирдии төрөппүттэн ирдэнэр. Улахан киһи кыра эрдэҕиттэн иҥмит үчүгэй үгэстэрдээх буолан куһаҕан быһыылары оҥороро аҕыйыыр. Ол иһин оҕоҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэри, аһара туттубат буолууну иҥэрэн, үгэс оҥорон биэрии, ийэ кутун иитии эрэйиллэр. (3,83).
Үчүгэй үгэстэри, көрсүө, сэмэй буолууну таҥара үөрэҕэ иҥэрэр, оҕо үчүгэй киһини, төрөппүтүн үтүктэн киһи буолууну ситиһэригэр көмөлөһөр. Ыаллар, ийэ уонна аҕа иккиэн көмөлөөн, уһуннук үлэлээн-хамсаан оҕону иитэн, үөрэтэн киһи буолууну ситиһиннэрэллэрин сахалар билэллэр. Киһи буолууну ситиспит, баһылаабыт оҕо бэйэтэ быһаарынан олоҕун оҥостор, саҥа ыалы тэрийэр, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.
Көрсүө, сэмэй киһи ханнык баҕарар үлэни кыайа-хото үлэлиир, олоҕун киһи быһыылаахтык, уһуннук олорор, оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга иитэринэн бу аймахтар сайдар, ахсааннара элбиир кыахтаналлар, омугу сайыннараллар.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини тутуһуннара үөрэтэрэ киһи сыыһа-халты туттунарын аҕыйатарга аналлаах. Ол иһин ыал толору, оҕо ийэтэ уонна аҕата оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ хайаан да кыттыһалларын ирдиир.

# Көрсүө, сэмэй оҕо
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. – 112 с.
2. “Саха сирэ”, “Эдэр саас” хаһыат. 20.03.2013.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
# Berkshire Hathaway

Berkshire Hathaway — АХШ биир улахан холдинговай тэрилтэтэ, улахан инвестиционнай тэрилтэ. Билиҥҥи кэмҥэ элбэх АХШ уонна Кытай тэрилтэлэрин акциаларын бас билээччи. Сүрүн төрүттээччи - Уоррен Баффетт. 27,000 акция тутааччылардаах, уонна Билл Гейтс хампааннььа биир дириэктэрдэрэ
Хампаанньа аата Баффетт 1964 сыллаахха атыыласпыт текстильнай хампаанньатын аата. Ол хампаанньаны 1985 сыллаахха саппытаю

# Berkshire Hathaway
## Berkshire Hathaway толору бас билэр хампаанньалара

(сорох хампааньалара)
* Ben Bridge Jewelers (юверилнай хампаанньа, 2000 сыллахха атыыласпыта)
* Benjamin Moore (кырааска, 2000 сыллахха атыыласпыта)
* Burlington Northern Santa Fe (тимир суол, 2009 сыллахха атыыласпыта)
* Clayton Homes (дьиэ тутуута, 2003 сыллахха атыыласпыта)
* Dairy Queen (мороженай маҕаһыыннарын ситимэ, 1997 сыллахха атыыласпыта)
* Fruit of the Loom (ис таҥас, 2002 сыллахха атыыласпыта)
* GEICO (страховой хампаанньа, 1996 сыллахха атыыласпыта)
* General Re (страховой хампаанньа, 1998 сыллахха атыыласпыта)
* Russell Brands (Спортка кэтэр таҥас, 2006 сыллахха атыыласпыта)
* See's Candies (шоколад)

# Berkshire Hathaway
## Биллэр чааһын тутар хампаанньалара уонна чааһа

* American Express Co. (баан, 12.6%)
* Bank of America
* BYD (Кытай массыыналара, 9.9%)
* Coca-Cola Company (утахтар, 8.6%)
* ConocoPhillips (5.6%)
* Costco
* General Electric
* Goldman Sachs
* Home Depot
* Kraft Foods (ас, 5.6%)
* MidAmerican Energy Holdings Company (уот, 83.7%)
* Moody's (баан, 12.5%)
* M&T Bank (баан, 15.9%)
* Procter & Gamble (3.3%)
* Union Pacific Railroad
* Washington Post (бэчээт, 18.1%)
* Wells Fargo (баан, 19.0%)
# Воронкин Михаил Спиридонович

Воронкин Михаил Спиридонович — СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, ССРС БА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, тыыл бэтэрээнэ.
1923 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Өргүөтүгэр. 1941—1958 сс. оскуолаҕа педучилищаҕа учууталлаабыта, РОНО иниспиэктэринэн үлэлээбитэ. 1961 сыллаахтан Тыл, литератуура уонна устуоруйа институутугар билим үлэһитэ. 1988 с. дуоктар диссертациятын көмүскээбитэ. 40-тан тахса билим үлэлээх.
# Соҕуруу далай

Соҕуруу далай (атын ааттара Соҕуруу Муустаах далай, Антарктика далайа) диэн соҕуруу кэтирээhин 60° соҕуруу сытар аан далай ирээтэ. Антарктиканы тулалыыр. Иэнэ 20,327,000 км2.

# Соҕуруу далай
## Соҕуруу далай байҕаллара

* Амундсен
* Беллинсгаузен
* Дейвис
* Дюрвиль
* Космонавтар
* Лазарев
* Моусон
* Рисер-Ларсен
* Росс
* Скош
* Содружества
* Сомов
* Уэдделл
# Сир кэмэ

Сир кэмэ (ааҥл. Earth Hour), Аан Дойду омуктара бары кулун тутар бэһилиэннэй субботатыгар ыытар акциалара. Ити кэмнэ хас биирдии аан дойду куоратыгар уонна дойдуларыгар, биир чаас уоту араараллар. Сылтан сыл аайы, элбэх киһи кыттар буолла.

# Сир кэмэ
## Өссө маны көр

* Сир Чааһа
# Варбург гипотезата

Варбург сабаҕалааһына — канцерогенез биир гипотезата. Нобель лауреата, биохимик уонна быраас Отто Варбург (ниэм. Otto Warburg, 1883–1970) бастаан сабаҕалаабыта. Араак ыарыы килиэккэлэрин чинчийэ сылдьан лактаат (ааҥл. lactate) аһара үрдүк таһымнааҕын бэлиэтии көрбүтэ.
Араак килиэккэлэрэ эниэргийэлэрин саахар түргэнник таҥастаан (гликолиз, ааҥл. glycolysis) ылалларын, ол кэнниттэн анаэроб ферментация буоларын көрдөрбүтэ. Оттон ыарыыга ылларбатах килиэккэлэр, төттөрүтүн, саахары бытааннык таҥастыыллар уонна митоходрияларыгар пирувааты оксисляйдыыллар. Бу бырассыас аэроб, онон кислороду туһанар.
# Көмүскэлгэ эрэнии

Көмүскэлгэ эрэнии (ааҥл. right of asylum), Аан Дойдуга билиниллэр һокуон, хас биирдии дойду ол һокуону билиниэхтээх.
Киһи аймах историятыгар хорҕойор бырааба икки биис ууһа этэ: 1) ис- тас өттүнэн хорҕойуу уонна көмүскэнии; 2) тас дойдуттан, эбэтэр аан дойду быраабыгар олоҕуран, куоттарар киһиттэн.
Аныгылыы аан дойду бырааба икки көрүҥэ: территориальнай (государство территориятыгар) уонна дипломатическай (омук судаарыстыбатын территориятыгар). Латинскай Америка кэккэ государстволара бэйэлэрин территорияларыгар 1928 с. Гаванскай конвенцияҕа олоҕуран дипломатическай хорҕойууну биэрэр.
Сүрүн докуменнар:
* Гавана конвенциата 1928
* Дублин регламена
* ХНТ тэрилтэтин киһи көҥүлэ уонна бырааба конвенциата
Ити үс докуменнар Аан Дойду таһымыгар үлэлииллэр уонна үридически (юридически) бары дойдуларга үлэлииллэр.
Сыала соруга:
* Хас биирдии атаҕастаммыт уонна эккирэтиллэр киһи омук сиригэр куотуон сөп (Сиһилии көр политическай куотуу )
* Куотан кэлбит киһини омук дойдута көмөлөһүөхтээх, психологическай көмө оҥоруохтаах.
* Куотан барбыт киһини ылбыт дойду кэнники паспорын биэрэр (АХШка иммиграция).
# Догуева Александра Петровна

Догуева Александра Петровна - Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро орто оскуолатын Алаас симэҕэ ансаамбылын тэрийээччи.
# TV Globo

TV Globo диэн Бразилия телекомпанията. 1965 сыллаахха Роберту Маринью тэрийбитэ.
# Кырдьыы

Кырдьыы — организм ууһуур кыаҕа тохтообут кэмиттэн өлөрүгэр дылы олоҕо. Бу кэмҥэ кини этин-сиинин туруга, өйө айгырыыр, уорганнарын функцията сыыйа умуллар.
Кырдьыбыт дьон үлэлэрин тохтотоллор, судаарыстыба үксүгэр биэнсийэҕэ тахсаллар (Арассыыйаҕа кырдьыы биэнсийэтэ дьахталларга 55 саастарыттан ананар, эр дьоҥҥо - 60 саастан), ол гынан баран сорох кырдьыбыт дьон үлэлэрин салҕыылар.
ХНТ ааҕыытынан аан дойду нэһилиэнньэтиттэн 2000 сыллааххха 60-тан тахса саастаах дьон ахсаана 600 мөл тахсыбыта, онтон кырдьаҕас дьон 1950 сыллахха 205 мөл этэ. 2050 сыллаахха 2 миллиардтан тахсыан сөп диэн сабаҕалыыллар. 2009 сыллаахха бырыһыанынан көрдөххө 60-тан саастаах дьон ахсаана 10.8% этэ. Катар дойдутугар ордук кыра этэ (1,9%), онтон Дьоппуоҥҥа ордук улахан этэ (29,7%). Уопсыстыба кырдьыыта биир улахан экономика проблемата буолар. ХНТ сабаҕаланыытынан 2050 сыллаахха аан дойду нэһилиэнньэтиттэн 22% пенсионер буолуохтаах, ол аата хас үлэһит киһиэхэ биир пенсионер баар буолар.

# Кырдьыы
## Билгэлээһин

«Кырдьыы» диэн тиэрмин араас уопсастыбаларга бу тиэрмин суолтата суох буолан, чуолкайдыыр сатаммат. Аан дойду үгүс чаастарыгар актыыбынай уонна социальнай оруолларга уларытыыларыттан, холобур, сиэннэрэ төрүөхтэриттэн сылтаан сааһырбыт баттахтара, мырчыстыбыт баттахтара, дьахталларга климакс мөлтөөтөҕүнэ, артз, артрит тахсар.
Медицина көрүүтүттэн организмҥа "орто саас" диэн ааттанар биологическай старость диэн ааттанар уларыйыылар саҕаланан эрэллэр. Экэниэмикэ өттүттэн кырдьыы, биэнсийэҕэ тахсар саас кэлбитин ааҕыахха сөп. 60- тан үөһэ саастаах дьоҥҥо, ХНТ 65- гэр диэри саастаах дьоҥҥо сыһыаннаах. Доруобуйа харыстабылын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ үс түһүмэххэ арахсар: 60-75 саастаах кырдьаҕас, эрдэ кырдьыбыт; 75-90 саастаах кырдьаҕас, сааһырбыт кырдьыы; 90 сааһын ааспыт кырдьаҕас, уһун үйэлээх буолуу.
Кырдьаҕастар социальнай, психологическай уонна биологическай аспектордара, кинини утары охсуһуу ньымаларын наука геронтологиятын үөрэтэр; геронтология чааһынай салаата, урукку саастарыгар ыарыыны сэрэтэр уратыларга аналлаах, Гериатрия диэн ааттанар.

# Кырдьыы
## Кырдьаҕастар дьиэлэрэ

Кырдьаҕастар дьиэлэрэ-кырдьаҕастарга (кырдьаҕастарга) олоҕу хааччыйар сыаллаах куруук олорор миэстэтэ: аһы- үөлү бэлэмнээһин, уо. д. А. Маннык дьиэлэргэ кырдьаҕастар аһы- үөлү сылытан, иһити сууйан, сууйан- сотон, сууйан- сотон, атыылаһа- атыылаһа сылдьыахтарын эбэтэр айанныылларын көҥүллүүллэр. Кырдьаҕас дьон кэпсэтиилэри, күүлэйдэри уонна оонньууну (телевизор көрүүтүн, остуол, компьютернай оонньуулары, смартфоҥҥа оонньууну), киинэлэри көрүүнү, Интернет көрүүнү, сернай гимнастиканы көрүү, үҥкүүнэн дьарыктаныы уо. д. А. Кырдьаҕастар дьиэлэригэр- уоттарыгар адаптациялааһын биир хайысхатынан кинезотерапевтическай, физиотерапевтическай уонна эмп- томп тэрилтэлэрин комплексын туһаныыны реабилитациялааһын буолуон сөп.
# Томмот массива

Томмот массива. Черскэй хайаларын систематыгар баар массив.
Силээннээх өрүс хаҥас өртүгэр сытар. Силээннээх сискэ сыстар. Иэнэ 10000 км². Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 2002 м.

# Томмот массива
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Уломжинскэй Василий Романович

Уломжинскэй Василий Романович (1911—1997) — Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Ытык киһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэhитэ.
1911 сыллаахха алтынньы маҥнайгы күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Иккис Наахара нэhилиэгэр тѳрѳѳбүтэ. 1934 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педтехникуму, 1938—1940 сс. пединституту үѳрэнэн бүтэрэн история учуутала идэни ылбыта.
Уломжинскай В. Р. педагогическай үлэтин Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Дьаҥхаады ситэтэ суох орто оскуолатыттан саҕалаабыта. Иккис Наахара, Мэлдьэхси, Төҥүлү оскуолаларыгар өр сылларга учууталлаабыта, саабыстаабыта, дириэктэрдээбитэ. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар үѳрэтэрин таhынан байыаннай дьыалаҕа чугастыы сытар үс нэhилиэк дьонун үѳрэппитэ. Кини салалтатынан Бастакы, Иккис Наахаралар, Бастакы Холгума, Ходоро нэhилиэгин 81 киhитэ байыаннай үѳрэ5и барбыта.
Үѳрэтии методикатын толору баhылаабыт учуутал этэ. Үѳрэнээччилэрин былыр буолан ааспыт кэмҥэ сатаан тиэрдэр уус-уран тыл маастарын уруоктара умнуллубаттар. Кини үѳрэппит о5олоро киэҥ билиилэринэн, картанан сатаан үлэлиилэринэн сѳхтѳрѳллѳрѳ.
Василий Романович үѳрэнээччилэрин кытта сайын да арахсыбакка бииргэ сылдьара. Сүүрбэhис үйэ 60-ус сылларыгар улууска биир бастакынан сайыҥҥы үлэ-сынньалаҥ лаа5ырын тэрийбитэ уонна уонтан тахса сыл салайбыта. Лааҕырга оҕолор оттууллара, кирпииччэ үктүүллэрэ, оҕуруот аhын үүннэрэллэрэ. Улууска куруук бастыҥ кѳрдѳрүүлэнэллэрэ. 70-ус сылларга улууска бастакынан эдэр лектордар группаларын тэрийбитэ. Нэhилиэк агитзоналарынан араас бэсиэдэлэри, лиэксийэлэри ааҕаллара.
Уломжинскай В. Р. общественнай олоххо актыыбынайдык кыттара. Лектор, общественнай корреспондент этэ. Нэhилиэк устуоруйатын сирийэн үѳрэппитэ. Ол матырыйааллара билигин даҕаны туhаныллаллар. Эдэригэр уhулуччулаах спортсмен этэ, кылыыга тэҥнээҕэ суоҕа.

# Уломжинскэй Василий Романович
## Наҕараадалара

«А5а дойдуну кѳмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар килбиэннээх үлэтин иhин» мэтээлинэн, Үѳрэх Министиэристибэтин Бочуоттаах грамоталарынан наҕараадаламмыта. Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Ытык киһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүѳлээх үлэhитэ.
# Ермолаев Алексей Николаевич

Ермолаев Алексей Николаевич – сахалартан бастакы Аан дойду кылаастаах спорт маастара, ССРС эдэрдэргэ чемпиона.

# Ермолаев Алексей Николаевич
## Олоҕун олуктара

Алексей Николаевич Ермолаев 1941 сыллаахха Чурапчы Кытаанаҕар төрөөбүтэ. Оройуон киинин оскуолатыгар үөрэнэр кэмигэр Дмитрий Петрович Коркин салайар секциятыгар сылдьан көҥүл тустуунан дьарыктаммыта. Салгыы Дьокуускайдааҕы педучилище физкультурнай отделениетыгар үөрэммитэ. Манна тренер Н.Н.Волков салалтатынан эрчиллибитэ.Алексей Ермолаев республикатааҕы типографияҕа ретушер быһыытынан үлэлиир сылларыгар Коммунистическай Үлэ ударнига буолбута.Күрэхтэһиигэ ситиһиилэрин туһунан билиһиннэрдэххэ, 1962 сыллаахха Саха сирин норуоттарын Спартакиадатыгар кыайыылааҕынан тахсыбыта. 1964 сыллаахха Дьокуускайга ыытыллыбыт РСФСР чемпионатыгар 57 киилэҕэ Петр Алексеев кэнниттэн иккис миэстэни ылбыта. 1965 сыллаахха Гомель куоракка ыытыллыбыт ССРС эдэрдэргэ күрэхтэһиитигэр финалга, кэлин олимпийскай чемпион буолбут дагестанец З.Абдулбековы сабырыйан чемпион бочуоттаах аатын ылбыта. Бу сыл Нальчикка, Спартак общество Россиятааҕы күрэхтэһиитигэр тэҥнээҕин булбатаҕа. 1966 сыл киниэхэ үрдүк көрдөрүүлэри тосхойбута. Ол курдук, төрөөбүт Сахатын сирин чемпионунан буолбута, Аан дойду аччыгый чемпионатынан аатырар Тбилиситээҕи норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга призердаабыта, Венгрияҕа буолбут турнирга кыайыылааҕынан тахсыбыта. Итиэннэ сахалартан бастакынан ССРС спордун норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастарын нуорматын толорбута. Маны таһынан А.Н.Ермолаевка спортка үрдүк ситиһиилэрин иһин Дьокуускай куорат Бочуоттаах гражданина үрдүк аат иҥэриллибитэ. Алексей Николаевич кэлин «Спартак» общество республикатааҕы салаатыгар инструкторынан, Дьокуускай 1-кы нүөмэрдээх профтехучилищетын преподавателинэн уонна тренеринэн үлэлээбитэ.Сахалартан бастакынан ССРС эдэрдэргэ чемпиона буолан уонна норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастар нуорматын толорон А.Н.Ермолаев Саха сирин спортка историятыгар чиэстээхтик киирбитэ. Алексей Николаевич 1991 сыллаахха биһиги кэккэбититтэн туораабыта. Кини ситиспит үрдүк көрдөрүүтэ эдэр ыччаты көҕүлээн, саха тустууктарын дьоһун кыайыыга сирдээбитэ диэн этиэх кэриҥнээхпит.

# Ермолаев Алексей Николаевич
## Ситиһиилэрэ

1962с. - Саха сирин норуоттарын Спартакиадатыгар 1 миэстэ
1964с. - Дьокуускайга ыытыллыбыт РСФСР чемпионатыгар 2 миэстэ
1965с. - Гомель куоракка ССРС эдэрдэргэ күрэхтэһиитигэр 1 миэстэ
1966с.- Саха сирин чемпиона, Тбилиси куоратка норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга призер, Венгрияҕа буолбут турнирга чемпион.
# Молуку

Молуку, эбэтэр Молукку (индон. Maluku) — Молуку архипелаагын соҕуруу арыыларыгар баар Индонезия провинцията.
Дьаһайар киинэ — Амбон куорат, Амбон арыыга (722 км²) турар. Олохтоохторо — 1 533 506 киһи (2010).
1950 сыллаахтан 1999 сыллаахха дылы Молуку арыылара биир провинция этилэр. 1999 сыллаахха мусульмааннар олорор икки уокуруктара арахсан туспа Хотугу Молуку провинцияны олохтообуттара.
# Бэстээх (Эдьигээн улууһа)

Бэстээх нэһилиэк. Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэстээх.
Улуус кииниттэн 150 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 228 киһи (2007 сыл).

# Бэстээх (Эдьигээн улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Дмитриев Роман Михайлович (1949—2010) — көҥүл тустууга Олимп оонньууларын чемпиона.
# Хаҥалас

Хаҥалас микрорайон. Дьокуускай куорат уокуругун микрорайона.
2006 сылга дылы туспа бөһүөлэк этэ. Дьокуускайтан 45 км хоту диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1779 киһи (2002 сыллааҕы биэрэпиһинэн)

# Хаҥалас
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл

«Сталинград көмүскэлии иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с..
759560 киһи наҕараадаламмыт.
# Ноевтар (Мэҥэ Хаҥалас, Бүтэйдээх)

Ноевтар - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээх ыаллара.
Үөһээ Алтан Биэкэнэ быысаһар сиригэр олорбуттар. Ноев хатыҥнааҕа, Ноев чараҥа диэн сирдэр бааллар. Улуу күөлгэ ЭМИЭ олорбуттар. Жюлевтардыын, Ложкиннардыын, Пономаревтардыын төрүттэрэ биир, Тыҥырахтыыр Боотур удьуордара. Саамай элбэх оҕолоох Кууһума Ноев кэргэнэ Маайа Барыыһаба.
Уолаттар бары Дыабаҥ Баһылай сиэннэрэ. Үөрэхтээх өттүлэрэ Бүтэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын бутэрбитгэр. Холбоһуктааһын кэмигэр Ноев Трофим Кузьмич уонна Ноев Гаврил Трофимович "Коммунар" колхозка кяирбиггэр- Ноев Торопуун (1894 с.т.) аҕата Кууһума, эЬэтэ Өндөрөй Ноевтар. Ол иннинээҕи Сегелинов 18-с үйэ киһитэ.
Торопуун Биэкэнэҕэ Партизан Васильев аатынан колхоһу тэрийбитэ уонна салайбыта. Ийэтин удьуордаан нууччалыы хааннаах кыра киһи үчүгэйдик ьилыыра, уһанара үһү. Ол оннугар инитэ Хабырылла Ноев улахан унуохгаах, аҕыйах саҥалаах киһи эбит. Торопуун армияҕа үлэ фронугар сылдьыбыт. Кэргэнэ Марфа Михайловна Ноева уот кураан сылларыгар хорсуннук колхуоска йрэссэдээтэллээбит. Торопуун Ноев сэрии кэннитгэн кырдьыар диэри Биэкэнэҕэ олорбут. Саҥа дэриэбинэ тутуутугар үксүн үлэлээбит. Кырдьан баран Алтаҥҥа аймахтарын эҥэрдэспитэ. Бииргэ төрөөбүттэрэ үс уол сэриигэ сылдьыбытгар. Бүтэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбит Иннокентий Кузьмич Ноев өссө финскэй сэриигэ кыттыбыт. Лейтенант И.К.Ноев Ленинград анныгар өлбүт. Бутэйдээххэ үөрэммит, учууталлаабыт Валерий Кузьмич Ноев 1943 с. Ростовскай уобаласка өлбүт. Петр Кузьмич Ноев 1945 с. Польшаҕа өлбүт.
Терцччц А.С.Шишигин тпылытптпан сурулунна.
# Ыйаах

Ыйаах (нуучч. указ) - судаарыстыба (өрөспүүбүлүкэ) салайааччыта (бэрэсидьиэнэ, ил дархана) таһаарар дьаһайар ис хоһоонноох докумуона.

# Ыйаах
## Эбии көр

* Дьаһал
* Уураах