yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сайдыыны ситиһии сабыдыала

Сайдыыны ситиһии сабыдыала билигин дьоҥҥо барыларыгар биллэр. Космос куйаарын эттиктэрин үйэлэрэ олус уһун, хас эмэ уонунан миллиардынан сылларынан кэмнэнэр. Планеталар хамнааһыннарыгар, сыҕарыйыыларыгар тэҥнээтэххэ дьон-аймах сайдыыны ситиһэллэрэ олус түргэн кээмэйдээх эбит. Тимири уһаарар, уһанар буолбут кэмнэриттэн дьон билиҥҥи курдук үрдүк таһымнаах сайдыыны 2 тыһыынча сыллар усталарыгар эрэ ситистилэр. Манна сайдыыта суох кэми түөрт уонча тыһыынча сыллары эптэххэ дьон-аймах олус былыргы үйэлэрдээҕи диир кэмнэрэ уонтан эрэ тахса тыһыынча сыллардааҕыта буолан ааспыттарыгар сөп.
Сирбитигэр дьон-аймах олорор, сайдар кэмнэрэ өссө да олус элбэх буолуон сөп. Дьон-аймах олоҕу олоруулара, сайдыыны ситиһиилэрэ эмиэ кэмнээҕэ-кэрдиилээҕэ быһаарыллан иһэр. Саҥаттан саҥаны арыйан, билэн-көрөн иһии кыаллыбат буолан иһэрэ саарбаҕа суох буолла. Сир үрдүгэр дьон атаҕа үктэммэтэх сирэ диэн аны суох, барытын уларыта, бэйэлэрин тустарыгар тупсара сатыыллар.
Төһө да Айылҕаны харыстыыбыт диэн айманналлар дьон-аймах сайдыыны ситиһэн олоҕу олорор сирдэригэр кэлин кумах куйаардары элбэтэр, үөскэтэр чинчилээхтэр.
Хара тыа сабардыы үүнэн турбут сирдэрин дьон быһа кэрдэн, уоттаан от, бурдук үүннэрэр сир оҥостоллор. Кэлин бу сирдэрин үүнээйи үүммэт буолла диэн быраҕан атын саҥа сирдэри солоон оҥостон сирдэрин кэҥэтэн иһэллэр. Хонуу сир кэнээтэр кэҥээн иһэриттэн кэлин истиэптэргэ кубулуйан барар.
Сир анныттан баайын хостоон ылаары кырсын тоҕута тэпсэн, күрдьэн ылан быраҕан күөх үүнээйи үүммэт оҥорон иһэллэр. Күөх үүнээйи үүммэт сирэ кэлин кумах куйаардарга кубулуйар.
Сир үрдүгэр дьон-аймах сайдыыта эмиэ ханнык эрэ кэм-кэрдии иһигэр сылдьар, ханнык эрэ кыйыаны аһара барыа суохтаах. Мутукчалаах мастар аҕыйааһыннара сир үрдүгэр уу эргиирин уларыталларыттан олус элбэх хаардар, самыырдар түһэллэр, хонуу сирдэрин уу ылыыта саҕаланан эрэр.
Дьон-аймах сайдыыта, араас улахан, күүстээх тиэхиникэлэри туһаныыта «Туох барыта икки өрүттээх» тутулугун хамсатар, уларытар. Атмосфераҕа углекислай гаас элбээһинэ сир үрдэ итийэн барыытын үөскэтэрэ уһун үйэлэргэ мунньуллубут муустары ириэрэн хонуу сирдэри уу ылыытын үөскэтэр. (1,68).

# Сайдыыны ситиһии сабыдыала
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. - 78 с.
# Эбээн-Бытантай улууһа

Эбээн-Бытантай улууһа Эвено-Бытантайский улус (район) :
| Гиэрбэтэ ||
| Дойду | Арассыыйа Арассыыйа |
| Регион | Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |
| Улуус киинэ | Баатаҕай-Алыыта |
| Иһигэр киирэллэр | 3 олохтоох тэриллии |
| Улуус баһылыга | Горохов Иван Егорович |
| Чаһыыта | UTC+9 |
| Кэм зоната | MSK+6 (UTC+9, сайын UTC+10) |
| Официальнай ситим-сир ||
Эбээн-Бытантай улууһа — кыра уонна саамай эдэр историялаах улуус, кэлин, перестройка кэмигэр тэриллибитэ. Саха сирин улууһа. Киинэ — Баатаҕай-Алыыта.

# Эбээн-Бытантай улууһа
## Администрацияларынан араарыы

Улуус иһинээҕитэ :
| # | Нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Кыра сэлиэнньэлэр | Улуус кииниттэн, км | Нэһилиэнньэ ахсаана (2007 сыл) |
| 1 | Түгэһиир | Баатаҕай Алыыта улуус киинэ | | 0 | 1 746 |
| 2 | Аллараа Бытантай | Кустуур | Алыы | 100 | 752 |
| 3 | Үөһээ Бытантай | Дьарҕаалаах | | 75 | 280 |
| | Барыта | | | | 2 778 |

# Эбээн-Бытантай улууһа
## Эбээн Бытантай улууһуттан төрүттээх биллэр-көстөр дьон

* Шадрин Роман Иванович - Гражданскай сэрии саҕана билиҥҥи улуус сиригэр Сэбиэскэй былааһы олохтоспут киһи.

# Эбээн-Бытантай улууһа
## Үөрэҕирии

    Сүрүн ыстатыйа: Эбээн-Бытантай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Куораттааҕы уокуруктар: Дьокуускай | Жатай
Улуустар: Абый улууһа | Алдан улууһа | Аллайыаха улууһа | Аллараа Халыма улууһа | Амма улууһа | Анаабыр улууһа | Булуҥ улууһа | Бүлүү улууһа | Горнай улууһа | Кэбээйи улууһа | Ленскэй улууһа | Мирнэй улууһа | Муома улууһа | Мэҥэ-Хаҥалас улууһа | Нам улууһа | Нүөрүҥгүрү улууһа | Ньурба улууһа | Орто Халыма улууһа | Өймөкөөн улууһа | Өлөөн улууһа | Өлүөхүмэ улууһа | Сунтаар улууһа | Таатта улууһа | Томпо улууһа | Усуйаана улууһа | Уус-Алдан улууһа | Уус-Маайа улууһа | Үөһээ Бүлүү улууһа | Үөһээ Дьааҥы улууһа | Үөһээ Халыма улууһа | Хаҥалас улууһа | Чурапчы улууһа | Эбээн-Бытантай улууһа| Эдьигээн улууһа
# Индигиир (нэһилиэк)

Индигиир национальнай нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Буор Сыһыы.
Улуус кииниттэн 10 км. ыраах сиргэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 415 киһи (2007 сыл).

# Индигиир (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Афанасьева Надежда Петровна

Афанасьева Надежда Петровна. Еспех нэьилиэгэ [[Категория:]]
# Саха тылын үөрэтиллиитэ

Саха тыла наукаҕа билиитэ Саха сирэ нуучча государствотыгар киириитин кытта ситимнээх. Европа наукатыгар саха тылын аан бастаан Голландия үөрэхтээҕэ Николо Витзен "Noord en Oost Tartarye" (Север и Восток Татарии") диэн 1692 с. Амстердамҥа тахсыбыт үлэтигэр ыйбыта. Онно автор Саха сиригэр сылдьыбыт дьонтон ылбытынан сахалыы 35 тылы, ахсааны уонна "отче наш" мэлииппэни бэйэтин тылыгар тылбаастаан көрдөрбүтэ. Итинник аҕыйахтыы тылы испииһэктээн көрдөрүү ити кэниттэн атын да үлэлэргэ үгүс этэ. Дэҥ үлэлэргэ саха тылынан атын тыллары кытта тэҥнээн көрдөрөр быстах науснай суруйуулар эмиэ бааллара. Ол гынан баран бу тылы хайа эмэ өттүнэн наукаҕа ситэри арыйан көрдөрөр үлэ хойукка диэри кыайан суруллубатаҕа.
Саха тылын дьиҥнээхтик чинчийиини ХIX үйэ ортотун саҕана Нуучча Академиятын үлэһитэ (кэлин академик) О.Н. Бетлингк (1815-1904) оҥорбута. Кини идэтинэн санскритолог этэ, ол гынан баран Саха сиригэр кэлэн экспедиция оҥорбут А.Ф.Мидденфорд көрдөһүүтүнэн быстах кэмҥэ үлэлээн. "Uber die Sprache der jakuten" (Сахалар тылларын туһунан") диэн уһулуччулаах үлэни суруйбута. Үлэ сүрүн чааһа саха тылын бастакы научнай грамматиката этэ. 1851 с. Петербурга бэчээттэммитэ.
Грамматика автор саха тылын фонетическай уонна морфологическай тиһиллэрин, сиһилии суруйан, киһи сөҕүөн курдук табатык уонна толору арыйбыта. Нуучча алфавитын туһунан оҥорбут сахалыы алфавита саха тылын дорҕооннорун эҥкилэ суох таба көрдөрөрө. Маассабай сурукка анамматах эрээри бу алфавит революция иннинэ сахалыы бэчээккэ, чааһынай суруйсууга киэҥник туттуллубута. ол иһигэр Э.К.Пекарскай тылдьыт оҥороругар эмиэ бу алфавиты туһаммыта.
Синтаксис үөрэҕэ оччотооҕуга ситэ олоҕура илик этэ. Онон синтаксиһы Бетлингк билҥҥи киэбинэн суруйбатаҕа. Ол да буоллар үлэтигэр саха тылын синтаксическай тутула эмиэ көстүбүтэ.
"Грамматикаҕа" сыыһыарыы курдук ниэмэстии тылбаастаах сахалыы текстэр (А.Я.Уваровскай "Ахтыылара". "Эр соҕотох" олонхо кылгас сюжета, а5ыйах таабырын, биир ырыа) уонна сахалыы-немецтии тылдьыт бэчээттэммиттэрэ.
# Үллэһик ахсаан аат (тыл)

Үллэһин аахсаан аат барамай хастыы буоларын бэлиэтиир уонна хастыы? төһөлүү? диэн ыйытыыга хоруйдуур.
Үллэһик ахсаан аат төһө быһаарыы, сиһилии, туһаан, толоруу буолан туттуллар: биһиги БИЭСТИИ күн үлэлээтибит, паартаҕа ИККИЛИИ оҕо олорор; УОНАЧАЛЫЫТТАН тахса, ОТУТТУУГА чугаһаабыт.
Үллэһин ахсааҥҥа –ТА сыһыарыы эбиллэн, хайааһын хастыыта буоларын эбэтэр барамай хастыыга үллэриллэрин бэлиэтиир. Холобур, Бары БИИРДИИТЭ, БИЭСТИИТЭ биэриҥ.
# Эуразия

Эуразия — сир саарын улахан материга. Иэнэ - 54,759 мөл км². Ити Африканы уонна Хотугу Американы холбуу ылбыкка тэҥнэһэр, кураанах сир бүтүннүүтүн 1/3 ылар. Аан дойду нэһилиэнньэтин 70% тахса киһи олорор, нэһилиэнньэтин ахсаана 5 млрд тахса. Евразияҕа сир саарын саамай үрдүк хайата Джомолунгма (Эверест), саамай улахан күөл Каспий байҕала, саамай дириҥ күөл - Байкаал, саамай улахан иэннээх Тибет хайата, саамай улахан Арабия тумул арыыта, саамай улахан географиктааҕы уобалас - Сибиир, кураанах сир саамай намыһах туочуката - Өлбүт муора намтала. Евразияҕа сир саарын саамай тымныы полюһа - Өймөкөөн бааллар.

# Эуразия
### Дойдулара

Эуразияҕа, арыыга турар дойдулары кытта аахтахха 94 дойду баар: (Акаары ба5ыйытык уларытыллыбыт дии санаабаккыт дуо?)
* Абхазия
* Азербайдьан
* Албания
* Андорра
* Арассыыйа
* Аустрия
* Афганистаан Афганистаан
* Баҥладеш
* Баhрейн
* Беларусь
* Бельгия
* Биэнгирийэ
* Болгария
* Босния уонна Херцеговина
* Бруней
* Бутан
* Бэтикээн
* Биэтинээм
* Куруусуйа
* Кириээссийэ
* Дааныйа
* Дьоппуон
* Илин Тимор
* Ииндьийэ
* Ынданыазыйа(улахан аҥаара)
* Ыардааныйа
* Ирак
* Иран
* Ирландия
* Исландия
* Испания
* Исраил
* Италия
* Йиэмэн
* Казахстан
* Камбодьа
* Катар
* Кипр
* Косово
* Кувейт
* Кыргызстан
* Кытай
* Кытай Республиката
* Лаос
* Латвия
* Либан
* Литва
* Лихтенштейн
* Люксембург
* Малайзия
* Мальдивтар
* Мальта
* Молдавия
* Монако
* Монголия
* Мьянмар
* Непал
* Нидерланд
* Норвегия
* Оман
* Өҕүпэт (сороҕо)
* Пакистан
* Палестина
* Пилипиин
* Польша
* Португалия
* Румыния
* Сан Марино
* Сауд Арабията
* Сербия
* Сибиэссийэ
* Сингапур
* Сирия
* Словакия
* Словения
* Соҕуруу Кэриэйэ
* Соҕуруу Осетия
* Сри Ланка
* Тадьикистан
* Тайлаан
* Түркийэ
* Түркменистан
* Узбекистан
* Украина
* Улуу Британия
* Финляндия
* Франция
* Хара Хайа
* Холбоhуктаах Араб Эмираттара
* Хорватия
* Хоту Кэриэйэ
* Хотугу Македония Өрөспүүбүлүкэтэ
* Чиэхийэ
* Швейцария
* Эрмээн Сирэ
* Эстония
# USA Today

USA Today («Ю-эс-э́й-түдэй» диэн ааҕыллар, сах. «АХШ бүгүн») — бүтүн дойдуга тарҕанар күн аайы тахсар АХШ хаһыаттарыттан бастакылара, күн аайы 2 мөлүйүөнтэн тахса тирааһынан тахсар.
Эл Ньюхарт диэн урбаанньыт Вашингтоҥҥа олохтообута. Бастакы нүөмэрэ 1982 сыллаахха балаҕан ыйын 15 күнүгэр тахсыбыта.
«USA Today» тахсыан иннинэ АХШ-ка хас биирдии бөдөҥ куоракка бэйэтин хаһыата сабардыыр этэ. Ньюхарт бэйэтин хаһыатыгар нация бииргэ буолуутун өрө туппута. Эрэдээксийэ колонкатын тэҥэ утары санааны этэр дьон колонкалара баара.
«The Wall Street Journal» уонна «The New York Times» курдук дьыалабыай хаһыаттар истииллэриттэн атыннык өҥнөөх ойуулаах, бөдөҥ диаграммалардаах тахсар буолбута, биллэр дьон, спортсменнар олохторун киэҥник сырдатар этэ. Социология ыйытыктарыгар болҕомтотун уурбута.
# Иванополь

Иванополь (укр. Іванопіль) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 787 (2025).
# Күөх муох тэллэйэ

Күөх муох тэллэйэ (лат. Xerocomus subtomentosus, нууч. Моховик зеленый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сэбирдэхтээх уонна бэс ойуурдарга үүнэр.

# Күөх муох тэллэйэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 12-15 см тиийэр, көппөҕөр, кураанах, көнө ньуурдаах. Туруупкалаах араҥата: саһархай, кэлин от куөхтүҥү. Этэ: сырдык араҕас, көпсөркөй соҕус, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар. Атаҕа: кытаанах, 12 см тиийэр уһуннаах.

# Күөх муох тэллэйэ
## Туттуута

Саһархай тэллэйдэртэн питательноһа намыһах. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
# Алтай тыла

Алтай тыла — эбэтэр "соҕуруу алтай тыла" алтайдар тыллара, түүр тыллар ахсааннарыгар киирэр. Алтай Республикатын официальнай тыла. 1948 с. дылы ойрот тыла диэн ааттанара. 2002 с. 67,900 алтай тылынан саҥарааччы баара.

# Алтай тыла
## Морфологията уонна синтаксиhа
### Солбуйар ааттар

Алтай тылыгар алта сирэй солбуйар аат баар:
Сирэй солбуйар ааттар :
| Биир ахсаан | Биир ахсаан | Элбэх ахсаан | Элбэх ахсаан |
| Алтайдыы | Сахалыы | Алтайдыы | Сахалыы |
| мен | мин | бис | биhиги |
| сен | эн | слер | эhиги |
| ол | ол | олор | олор |
# Иоанн Павел II

Иоанн Павел II (лат. Ioannes Paulus PP. II, пол. Jan Paweł II, ит. Giovanni Paolo II; Интронизация иннинэ — Ка́роль Ю́зеф Войты́ла, пол. Karol Józef Wojtyła поляктыы саҥарыы (info); 18 ыам ыйа 1920(19200518), Вадовице, Краковское воеводство, Польша — 2 муус устар 2005, Ватикан) — Риимнээҕи католиктар таҥараларын дьиэтин баһылыга (паапа) буола сылдьыбыт поляк төрүттээх киһи. Кини салайар кэмигэр таҥара дьиэтигэр элбэх уларыйыылар тахсыбыттара, атын конфессиялары кытта чугасаһыы буолбута.
# Сан Салвадор

Сан Салвадор (San Salvador) диэн Эл Салвадор киин уонна ордук улахан куората.
# Өфө

Өфө (нууч. Уфа, башк. Өфө) — Башкортостан киин уонна саамай улахан куората буолар, Арассыыйа бөдөҥ куораттарыттан биирдэстэрэ. Нэһилиэнньэтэ 1 мөл курдук.
# Муунта

Муунта (лат. pondus диэнтэн — ыйааһын, гиирэ, нууч. фунт) — маасса кээмэйэ. Былыргыттан Европа дойдуларыгар туттуллар, ол эрээри тус-туһунан дойдуларга, ону ааһан араас феодаалларга тус туһунан ыйааһыннаах эбит, онон XVIII үйэ саҥатыгар диэри Европаҕа сүүстэн тахса араас муунта баара.

# Муунта
## Ааҥыл муунтата

Уруккуттан Улуу Британияҕа киирэр дойдуларга билигин да туттуллар (аҥ. pound).
Хас да муунта баара (тройскай, лондон муунтата, башеннай уо.д.а.). Билигин ааҥыл муунтата:
* (ааҥыл кээмэйдэрэ) = 16 унция = 7000 гран;
* (метр тиһигэ) = 0,45359237 кг.
Билигин Аан дойдутааҕы метрология сокуонун тэрилтэтэ (нууч. Международная организация законодательной метрологии, МОЗМ) муунтаны «билигин туһаныллар сиригэр түргэнник туһаныллыбат буолуохтаах, оттон туһаныллыбат сиригэр киллэриллиэ суохтаах» диэн сүбэлиир.

# Муунта
## Муунта Арассыыйаҕа

Муунта Арассыыйаҕа 1918 сыллаахха диэри миэтэрэ тиһигэ киирэ илигинэ туттуллара. Биир муунта 96 золотникка тэҥнэһэрэ. 1747 сыллаахтан эталон ыйааһын этэ. «Кээмэй уонна ыйааһын аан дойдутааҕы миэтэрэ тиһигин киллэрии туһунан» дэкириэтинэн В. И. Ленин 1918 сыллаахха муунтаны тохтоппута.
Бу муунтаны атыы-эргиэн ыйааһынын нуучча муунтата дииллэрэ. Ону таһынан аптека эбэтэр нюрнберг муунтата диэн баара. 1893 сыллааҕы Атыы-эргиэн устаабынан 1 аптека муунтата = ⁷/₈, эбэтэр 0,875 муунтаҕа тэҥнэһэрэ.
* 1 нуучча муунтата = 32 лот = 96 золотник = 9216 доля = ¹/₄₀ буут;
* 1 аптека муунтата = 12 унция = 96 драхма = 288 скрупула = 5760 аптека грана.
Миэтэрэ тиһигин кытта сыһыан:
* 1 г = 0,23442557 золотник;
* 1 г = 22,504855 доля;
* 1 кг = 2,441933 муунта;
* 1 кг = 2 муунта 42 золотник 40,855 доля;
* 1 квинталь (центнер) = 6 буут 4,1933 муунта;
* 1 т = 61 буут 1,933 муунта.
Миллиграмм, грамм уонна килограмм аптека ыйааһыннарын кытта сыһыаннара:
* 1 мг = 0,016075 гран;
* 1 г = 16,08 гран;
* 1 кг = 2 муунта 9 унция 4 драхма;
* 1 аптека грана = 62,2088 мг;
* 1 драхма = 3,732527 г;
* 1 унция = 29,860215 г;
* 1 аптека муунтата = 0,358322 кг.

# Муунта
## Атын муунталар

* Австрия муунтата 0,56001 кг (Баварияҕа эмиэ туттуллара)
* Амстердам муунтата 0,4941 кг
* Венеция муунтата 0,477 кг
* Дания муунтата 0,496 кг
* Былыргы Риим муунтата (libra) 0,32745 кг
* Испания муунтата 0,451 кг
* Каролинг муунтата 0,408 кг
* Португалия муунтата 0,459 кг
* Нуучча артиллериятын муунтата 0,4914 кг
* Франця муунтата (ливр) 0,489505 кг
* Швеция муунтата 0,425076 кг
* Ливония/Ганза муунтата 0,4847 кг
* Нюрнберг (аптека муунтатыттан атын) муунтата 0,5095 кг (атыы-эргиэн кээмэйин быһыытынан орто Германияҕа уонна артиллерияҕа киин Европаҕа)
* Пруссия муунтата 0,467711 кг (Кёльн маркатыттан төрүттээх уонна алын Германияҕа уонна Рейн уобаластарыгар тарҕаммыт)
Миэтэрэ тиһигин туһанар Европа сорох дойдуларыгар «миэтэрэ муунтата» (ниэм. Pfund, фр. livre, нидерл. pond) диэн кээмэй туһаныллар, чопчу 0,5 киилэҕэ тэҥ.

# Муунта
## Эбии көр

* Либра
# 1223

1223 сыл.

# 1223
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 31 — Калка өрүһүгэр кыргыһыы: Сүбэдэй уонна Дьэбэ нойон салалталаах монгол сэриитэ Киевскэй Русь уонна кыпчак сэриилэрин үлтүрүппүт.
# Открытие

Открытие — Арассыыйа биир бастыҥ активтаах баана.
# Лифт

Лифт диэн дьону уонна таһаҕаһы туруору таһар массыына. Лифт тутуу араас таһымнарын уонна мэндиэмэннэрин устун хамсыыр.
* Хонук дьиэ лифта
* Квартиралаах дьиэ лифтын иһэ
* Офистаах дьиэ лифтарын ааннара
* Лифт баттыырдара
* Лифт шахтата
* Эмтэлгэн лифта
# Новатек

ПАО «Новатэ́к» — гаас хостооһунан дьарыктанар хампаанньа. 2021 сыллаахха Форбс сурунаал аахпытынан чааһынай хампаанньалар тиһилигэр 8-с миэстэни ылбыта.. 2016 сыл ахсаанынан аан дойду дакаастаммыт гаас саппааһынан үһүс миэстэҕэ турар. Төрүттээччитэ, барабылыанна бэрэсэдээтэлэ уонна ордук бөдөҥ акционера Леонид Михельсон буолар. Төбө офиһа Ямал-Ненец автономиялаах уокуругар Тарко-Сале куоракка баар.Толору аата — Публичное акционерное общество «Новатэк».
# Сиики

Сиики — тыа иһигэр барбах сииктээх кыракый от үрэх.

# Сиики
## Тэҥнээ

* Сиикээн
# Дворкович Аркадий Владимирович

Аркадий Владимирович Дворкович (26 кулун тутар 1972, Москва) — Арассыыйа экономииһа, президент көмөлөһөөччүтэ.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-10

Алтынньы 1—31 күннэрэ
* Бу Италияттан төрүттээх ас аата устурууна диэн тылтан тахсыбыт эбит.
* Сорох саха тылларын атын омук тылыгар сатаан тылбаастыыр кыах суох.
# Португалия

Португалия (порт. Portugal, официаллык Португал Республиката (República Portuguesa) диэн Иберия тумул арыытыгар, Атлантик океан кытылыгар баар дойду. Испаниялыын кирбиилэhэр. Португалияҕа Атлантикаҕа баар Азор уонна Мадейра арыылара киирэллэр.
# Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ

Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ — сыл аайы Ослоҕа Нобель кэмитиэтэ эйэни бөҕөргөтүүгэ уһулуччу кылааттарын иһин дьоҥҥо эбэтэр тэрилтэлэргэ аныыр бириэмийэтэ. 1901 сыллаахтан туттарыллар.

# Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ
## Хандьыдааттары туруоруу уонна лауреаты талыы
### Туруоруу

Нобель пуондатын устаабынан хандьыдааттары туруорар бырааптаахтар:
* Дойдулар түмэннэрин уонна бырабыыталыстыбаларын чилиэннэрэ.
* Аан дойдутааҕы сууттар чилиэннэрэр.
* Университеттар ректордара; түмэт билимин, устуоруйа, бөлүһүөпүйэ, быраап уонна теология профессордара; аан дойду чинчийэр уонна тас бэлиитикэ институттарын дириэктэрдэрэ.
* Нобель Эйэҕэ бириэмийэтинэн урут наҕараадаламмыттар.
* Члены советов организаций, награждённых Нобелевской премией мира.
* Действующие и бывшие члены норвежского Нобелевского комитета.
* Действующие и бывшие советники норвежского Нобелевского комитета.
В отличие от других Нобелевских премий, для выдвижения кандидата запрос от Нобелевского комитета не требуется.

# Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ
## Хандьыдааттары туруоруу уонна лауреаты талыы
### Лауреаты талыы

Устаап быһыытынан лауераттара Норвегиятааҕы Нобель кэмитиэтэ талар, кэмитиэти Норвегия түмэнэ аныыр. Халыып:Expand

# Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ
## Лауреаттар

    Сүрүн ыстатыйа: Нобель Эйэҕэ бириэмийэтин сипииһэгэ

# Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ
## Кэтэхтэн туттарыллыбыт бириэмийэлэр

Сорох бириэмийэни кэтэхтэн анаабыттара, тоҕо диэтэххэ лауреаттар хаайыыга сыппытара эбэтэр атын хааччахтаах буолан бириэмийэни бэйэлэрэ кэлэн тутар кыахтара суоҕа:
* 1935 — Карл фон Осецкай «За борьбу с милитаризмом в Германии»
* 1975 — Андрей Дмитриевич Сахаров «За бесстрашную поддержку фундаментальных принципов мира между людьми и мужественную борьбу со злоупотреблением властью и любыми формами подавления человеческого достоинства».
* 1983 — Лех Валенса «Как борец за права человека».
* 1991 — Аун Сан Су Чжи «Как защитник прав человека».
* 2010 — Лю Сяобо «За длительную ненасильственную борьбу за фундаментальные права человека в Китае»

# Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ
## Рекордтар

* Лауреат орито сааһа 61 сыл. Саамай эдэр лауреат Малала Юсуфзай, 2014 сыллаахха туттаралларыгар 17 саастааҕа. Саамай кырдьаҕас — 87 саастаах Джозеф Ротблат, 1995 сыллаахха туппута.
* Лауреат Нобелевской премии мира 1931 года американский социолог и философ, президент Международной женской лиги за мир и свободу Джейн Аддамс была номинирована на получение премии 91 раз. В то же время Э. Г. Болч, Ф. Нансен и Т. Рузвельт были удостоены премии в год их первой номинации.
# 1610-с

1610-с сыллар.

# 1610-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Дьалхааннаах кэм түмүктэниитэ (1598—1613). Нуусса-Польша сэриитэ (1609—1618). Семибоярщина (1610—1613). Романовтар династияларын тахсыыта (1613; Михаил Фёдорович). Швед интервенцията (1610—1617).
# Туралысов Георгий Михайлович

Туралысов Георгий Михайлович (22.04.1903—24.11.1970) — саха тыйаатырын ойуулуур ускуустубатын төрүттээбит саха маҥнайгы үрдүк үөрэхтээх худуоһунньуга. Саха норуодунай худуоһунньуга.

# Туралысов Георгий Михайлович
## Олоҕун олуктара

1903 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр Өлүөхүмэҕэ Кыыллаах Арыыга төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ уоллара биэс саастааҕар Маачаҕа көһөн олохсуйбуттара. Ол саҕана Маачанан бүлүү эҥэр дьонноро сүөһү үүрэн ааһаллара. Кинилэргэ хоноллор-сынньаналлар эбит. Тоҕус саастааҕар биир олоҥхоһут хоно сытан түүнү быһа олоҥхолуурун сөҕө-махтайа истэн, бухатыырдар охсуһа сылдьалларын оскуола тэтэрээтигэр уруһуйдаабыт. Ону учуутала, көскө сылдьар Куренев диэн киһи, таба көрөн хайҕаабыт, акварель кырааска уонна уруһуйдуур кумааҕы бэлэхтээбит, оту-маһы уруһуйдууругар сүбэлээбит.
1970 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

# Туралысов Георгий Михайлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР норуодунай худуоһунньуга
* РСФСР искусствотын үтүөлээх деятелэ
* Саха АССР искусствотын үтүөлээх деятелэ
# Сыган

* ырааҕынан уруу;
* аҕас, балыс оҕото;
* биир ийэттэн төрөөбүт уоллаах кыыс оҕолоро;
* сиэн эһэтигэр.
# Тыйаатыр аан дойдутааҕы күнэ

Тыйаатыр аан дойдутааҕы күнэ (нууч. Всемирный день театра, ааҥл. World Theatre Day) — тыйаатыр бары үлэһиттэрэ аан дойду үрдүнэн кулун тутар 27 күнүгэр бэлиэтиир күннэрэ. «Тыйаатыр омуктар ыккардыларыгар өйдөһүүнү үөскэтэр уонна эйэни кэрэһилиир» диэн дэбииһинэн ыытыллар.
«Тыйаатыр аан дойдутааҕы күнэ» 1961 сыллаахха Тыйаатыр додулар ыккардыларынааҕы институттарын IX кэҥгириэһин (фр. Institut international du théâtre) дэлэгээттэрин быһаарыытынан бэлиэтэнэр буолбута. Бу институт ЮНЕСКО иһинэн үлэлиир, Прагаҕа (Чехословакия) 1948 сыллаахха төрүттэммитэ.
# Кытарабын

Кытарабын (ааҥл. Turning Red) — АХШ 2022 сыллааҕы мультига, Pixar студия айымньыта. Биир кассовай мультик буолар мультиграфия историятыгар.

# Кытарабын
## Сүжета

Мэйлин диэн кыыс Кыһыл панда буоларын туһунан. Мультикка оҕо уонна ийэ сыһыана таарыллар.
# Үөһээ протерозой

Үөһээ протерозой — эрдэтээҥҥи протерозой, палеопротерозой. Саха сиригэр ол саҕанааҕы, 600 мөлүйүөн сыл ынаараа өттүгэр олорбут элбэх килиэккэлээх харамайдар сэмнэхтэрин булаллар. Холобур биир оннук сэмнэхтэр көстүбүт сирдэринэн Сибиир платформатын хотугулуу-арҕаа өттүгэр баар Өлөөн көтөҕүүтэ (Оленекское поднятие) буолар
# Тирии

Тирии диэн эт тас бүрүөтэ. Организм ордук улахан органа. Тула эйгэлиин дьайсар буоларын быhыытынан, тирии организмы патогентан көмүскээhиҥҥэ улахан суолталаах. Атын функцияларынан буолаллар итиини бобуу, температура регуляцията, тас дьайыыны билии, D витамины синтез.

# Тирии
## Тирии функцията
### Тирии функцията маннык:

* тыынар — тириини кислородунан ылар уонна чохтоох гаһы хостоо;
* харыстабыллаах — механическай уонна химическэй фактор дьайыыларыттан, ультрафиолетовай сардаҥалар, микробтар өтөн киириилэрэ, сүтүктэрэ уонна уу таһыттан тахсыыта организмы харыстааһыҥҥа көстөр;
* итии уонна сылытыы суотугар баар терморегулятор;
* уу- чуумпу атастаһыыга кыттыы, сүүрүүнү кытта сибээстээх;
* аһы-үөлү, тууһу, эми сыыстарыы; бүөр гипофункцията күүһүрэр;
* хаан хамсааһына-1 л дылы, тымыр Хатырыгар тиийэ.;
* эндокриннай уонна метаболическай синтез уонна битэмииннэри мунньуу, ону таһынан сорох гормоннар;
* элбэх нервнэй бүтэриилэр баар буолууларынан рецепторнай;
* иммунитнай-захват, процесс уонна транспорт, внименнэр реакцияларын сайыннаран эрэллэр.

# Тирии
## Тирии функцията
### Араараллар:

* халыҥ тирии (лаадыска уонна уллуҥҥа) - олус халыҥ (400-600 мкм) эпидермис, баттах уонна сыа тимир
* синньигэс тирии (атын чаастарга) — синньигэс (70-140 мкм) эпидермис тириитэ; баттах уонна тирии былчархайдара бааллар.

# Тирии
## Тириини хоттор

Тирии покровкалар кэлим буолууларын уонна структураларын механическай эчэйииттэн, термическай эчэйииттэн (ожоги, моһуогуруу), электричество хардарыта сабыдыалларыттан, радиацияттан уонна кырыктаах химическэй веществолартан тахсар кыахтаах. Ону таһынан, ыарыылартан — дерматозтарынан сүһүрүөн сөп.

# Тирии
## Тириини хоттор
### Ыарыылар

* Рак тириитэ
* Гипертрихоз
* Липодистрофия (целллит)

# Тирии
## Тириини хоттор
### Кыраасканы кэһии

* Гиперемия
* Иктеричнай кыраай
* Кубархай кытыы
* Витилг
* Сур кырааска
* Кубархай мрамор кырааска
* Геморрагическай сып-сырдык кыһыл кырааската
* Гипостазтар

# Тирии
## Тириини хоттор
### Мэн.

* Стрия
* Рубцы