yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Анорексия

Анорекси́я (был.-гириэк. ἀ- (туох эрэ суоҕун бэлиэтиир аффикс) + ὄρεξις «аһыыр баҕа») — организм аһы-үөлү көрдөөбүтүн үрдүнэн аһыан баҕарбат буолуу синдрома, метаболизмы кэһэр ыарыыларга барыларыгар кэриэтэ көстөр: сыстыганнаах ыарыыларга, куолаҕай ыарыыларыгар, ону таһынан атын төрүөтүнэн эмиэ үөскүөн сөп. Анорексия белок уонна нэҥир (энергия) тиийбэтигэр тиэрдэр.
Сылын ахсын сэтинньи 16 күнүгэр аан дойду үрдүнэн анорексияны утары охсуһуу күнүн бэлиэтииллэр. Бу күн ыытыллар тэрээһиннэр дьон бэйэтин этин-сиинин ылынарыгар, эгэлгэ диеталарынан аһара үлүһүйбэтигэр туһуланаллар.
# Тыгын Дархан

Тыгын Дархан — Өлүөнэ өрүс орто сүүрээнигэр уонна Бүлүүгэ бэйэтин былааһын тарҕаппыт, XVI-XVII үйэлэр быыстарыгар олоро сылдьыбыт сахалар баһылыктара.
Линденау суруйарынан, Тыгын үс олохтоох эбит. Маҥнайгыта Алаҕана уонна Куллаты үрэхтэрин икки ардыгар баар эбит. Иккиһэ Табаҕа күөлүн аттыгар, үсүһэ Сайсары күөлүн таһыгар, билиҥҥи Дьокуускай куорат турар сиригэр баара. Былааһа муҥутуур кэмигэр, Сайсарыга, Ытык күөл, Yрүҥ күөл, Кытаанах кырдал диэн сирдэргэ уһаайбалааҕа. Кини сылгы уонна ынах сүөһүтэ, дьоно уонна харалара, үлэһит, чаҕар дьоно соҕуруу билиҥҥи Малдьаҕар нэһилиэгэр диэри, хоту Нам улууһун кыраныыссатыгар диэри олороллоро. Линденау бигэргэтэринэн, тойон-ууһун баһылыгынан, Мунньан өлбүтүн кэннэ, кини кыра уола Тыгын анаммыт. Убайдара аҕабыт биһигини анаабата диэн олус абарбыттар, Тыгыҥҥа өстөммүттэр. Мунньан уолаттарын иирсээнэ Орто дойдуну барытын аймаабыт, саха уустара барыта, Линденау этэринэн, бу охсуһууга кыттыспыттар.
Тыгын намнары (Чорбоҕор Баатыр), боотур уустары (Батас Мөндүкээн), хоролору (Анньыһар Боотур уонна Тарбыах Баай), сэттэ ини-бии бөрө бөтүҥнэри, бороҕоннору (Бэрт Хара) кытта сэриилэспит. Аймахтара малдьаҕардар, дьөппөннөр, наахаралар Тыгын Тойоҥҥо наар буойун, боотур ыытан атын улуустары кытта сэриилэһэргэ наар көмөлөһөллөр эбит. Ол эрээри бу уустар Тыгын кинилэртэн сир, дьон көрдөөтөҕүнэ наар аккаастаан ыыталлар эбит. Ону сэриилии сатаан баран, Тыгын кыайбатаҕа үһү. Ходоролортон хара көрдөөбүтүн биэрбэтэхтэрин иһин, 33 ураһа киһини утуйа сыттахтарына киирэн имири эһэн кэбиспиттэр. Ол эрээри Линденау бигэргэтэринэн, тохтоло суох буолар хаан тохтуулаах киирсиилэр, атын уустар бары сыыйа мөлтөөн, Тыгын былааһын билинэллэригэр эрэ тиэрдибит.
Эллэй диэн ааттан сиэттэрэн, А.П.Окладников сахаларга өссө соҕуруу олордохторуна, биис уустарын холбоһуга – эль баар этэ диэн дакаастыыр. Онон бу тэриллиини сахалар соҕурууттан илдьэ кэлбит буолуохтарын эрэ сөп. Линденау суруйарынан, сахаларга Эллэй удьуордара «тойон ууһа» диэн аатыраллар эбит.
Страленберг сахалары соҕурууттан Дэҥси Тархан Тегин баһылаан аҕалбыта диэнигэр олоҕуран, Окладников тыгыннар сахаҕа уруккуттан бааллара диэн дакаастыыр уонна историяҕа биллэр Тыгын бу титулы ылбыт биир эрэ киһинэн буолар диэн этэр. Эмиэ Страленберг этиитигэр тирэҕирэн, улуу академик Тыгын диэн тыл былыргы түүрдэр "тегин" диэн терминнарын кытта бииригэр туох да саарбах суох диэн этэр.
# 1032

1032 сыл

# 1032
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 24 — Авиценна Чолбон Күн бэтэрээ өттүнэн ааһарын көрбүт уонна ойуулаабыт.
# Иэт

Иэт — маһы оҥо хаһарга аналлаах иэҕиллибит төбөлөөх быһахха майгынныыр сэп.
# Волков Афанасий Софронович

Волков Афанасий Софронович - (27.12.1909 Мастаах, IV Тоҕус нэһилиэгэ – 1992) — үлэ, тыыл бэтэрээнэ, уһулуччулаах салайааччы.

# Волков Афанасий Софронович
## Олоҕун олуктара

1909 сыллаахха ахсынньы ый 27 күнүгэр Мастаахха төрдүс Тоҕус нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. 1920 сыллаахха Балаҕаччыга интернакка олорон үөрэммит. Түөрт кылааһы бүтэрэн баран, Бүлүү педучилищетыгар киирбитэ. Иккис кууруһу бүтэрээт, Үөһээ Бүлүү Нам, Өргүөт оскуолатыгар директордаабыта. ССКП Бүлүүтээҕи райкомун инструкторынан, отдел сэбиэдиссэйинэн, үһүс сэкиритээринэн, "Колхуос суола" хаһыат эппиэттиир эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. 1942 - 1947 сыллаахха ССКП Кэбээйитээҕи райкомун иккис сэкирэтээринэн үлэлии сылдьан Красноярскайга партийнай оскуолаҕа үөрэммитэ, онтон Ньурбаҕа райком бастакы сэкиритээринэн үлэлээбитэ. Салгыы Москваҕа ССКП иһинэн Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбитэ. Бу кэнниттэн Саха АССР миниистирдэрин Советын бэрэссэдээтилин солбуйааччытынан анаммыта.
Афанасий Софронович Бүлүү, Кэбээйи, Ньурба райкомнарын чилиэнинэн уонна райсоветтар депутаттарынан быыбардаммыта. ССКП обкомун чилиэнинэн хас да төгүл талыллыбыта. Уонна Саха АССР Верховнай Советын депутатынан хаста да быыбардана сылдьыбыта. Партия 19 съеһин делегатынан талыллыбыта. "Үлэ Кыһыл Знамята" "Бочуот знага" орденнарынан, "1941 - 1945 с. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин", "В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылын туолуутугар килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээллэринэн уонна РСФСР Верховнай Советын Президиумун бочуоттаах грамотатынан наҕараадаламмыта, Союзнай суолталаах персональнай пенсияҕа тахсыбыта. 1992 өлбүтэ. Волков Афанасий Софронович - үтүөкэн киһи, сатабыллаах салайааччы эбит.
# 305

303 сыл.

# 305
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 1 — Диоклетиан уонна Максимиан сааһыраннар бэйэлэрин баҕа өттүлэринэн Рим импиэрийэтин ыраахтааҕылара буолан бүппүттэр. Диоклетиан бэйэтэ Илиҥҥи импиэрийэни салайара, Максимиан диэн байыаннай киһини (атаһын) Арҕаа импиэрийэни салайсарга 286 сыллаахха анаабыта. Салгыы 293 с. бэйэтин уонна Максимиан анныларынан өссө биирдии "цезарь" титуллаах "балыс" ыраахтаҕылары анаан, былааһын түҥэттибитэ (тетрархия). Диоклетиан салайар кэмигэр Рим импиэрийэтэ бөҕөргөөбүтэ, сармааттары, алеманнары кыайталаабыта, Егиипэккэ былааһы былдьаабыт узурпатордары хам баттаабыта, былыргыттан өстөөҕүн Персияны кытта сэриилэһэн киин куоратын урусхаллаабыта, дойду үрдүнэн нолуоктар бигэ уонна ордук сиэрдээх буолбуттара. Кырдьар сааһыгар төрөөбүт сиригэр Далмацияҕа (билигин Хорватия) оҕуруот үүннэрэн үйэтин моҥообута.
# Бохсурҕан

Бохсурҕан (лат. Plantágo) (нууч. подорожник) — аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт Бохсурҕаннар кэргэннэригэр киирэр (семейство Подорожниковые, Plantaginaceae) биир эбэтэр элбэх сыллаах оттор уустара. 153 көрүҥү ааҕаллар

# Бохсурҕан
## Тарҕаныыта

Бохсурҕан бэрэстэбиитэллэрэ Европа, Азия, Африка уонна Америка сымнаһыар уонна субтропик курданыыларыгар үүнэллэр. Урукку ССРС-ка 30-ча көрүҥү араараллар этэ. Ордук биллибиттэрэ: Орто бохсурҕан (Plantago media), Бөдөҥ бохсурҕан (Plantago major) уонна Ланцеттыҥы бохсурҕан (Plantago lanceolata) — элбэх сыллаах оттор. Закавказьеҕа уонна Орто Азияҕа Кумах бохсурҕана (Plantago arenaria) үүнэр — лабаалардаах 40 см үрдүккэ тиийэ улаатар оттуҥу үүнээйи.
Бохсурҕаннар суол кытыытыгар, кураанах сирдэргэ, истиэпкэ, хонууга, кумахха үүнэллэр.
Суол кытыытыгар үүнэр төрүөтэ - дьон атахтарын таҥаһынан сиэмэтин тарҕатыыларыттан. Америкаҕа оннук тарҕаммыта, олохтоох омуктар ол иһин «үрүҥ киһи суола» диэн ааттаабыттар.
10—12 см уһуннаах, лаппаҕар, кэтит сэбирдэҕэр биэс тымыр чуолкайдык көстөр, ол иһин сороҕор «биэс тымыр» диэн ааттыыллар. Үксүн суол, ыллык кытыытынан, дьиэ тэлгэһэтигэр, сииктээх сиргэ үүнэр.
Итии ууга көөнньөрөн, сөтөлгө, сили хоҥуннарыыга, күөмэй ыарыйдаҕына туттабыт. Итини таһынан куртах, оһоҕос ыарыытыгар (гастрит, колиэнтерит, энтероколит), куртах бааһырыытыгар, сэлликкэ сэбирдэҕин оргутан туттуохха сөп. Сэбирдэҕин бэйэтинэн сии сырыттахха, чэй да курдук оҥостон истэххэ, куртах ыалдьара ааһар. Ол гынан баран, куртах аһыыта үрдүк буоллаҕына, бохсурҕаны туттубат ордук.
Сахарнай диабекка, куртах бааһыгар, хойуу хаайтарыытыгар сиэмэтин туттуллар. Биилээххэ быһыннахха, хаан барыытыгар бохсурҕан бороһуогун кутан ыга баайыллар.

# Бохсурҕан
## Туһаныллыбыт сирдэр

* К. Токумова, П. Токумов, Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
* ↑ Plantago (англ.). The Plant List. Version 1.1. (2013).
* ↑ Флора СССР : в 30 т. / начато при рук. и под гл. ред. В. Л. Комарова. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1958. — Т. 23 / ред. тома Б. К. Шишкин. — 776 с. — 2300 экз.
* ↑ Флора СССР : в 30 т. / начато при рук. и под гл. ред. В. Л. Комарова. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1958. — Т. 23 / ред. тома Б. К. Шишкин. — 776 с. — 2300 экз.
# Тиит

Тиит (лат. Larix spp.) диэн Саха Сиригэр элбэх сиргэ үүнэр мас. Ирбэт тоҥҥо улахан буола улаатарын дьиктиргииллэр. Онто маннык быһаарыллар: сүрүн силиһэ эдэр эрэ маска баар эбит. Улааппытын кэннэ онто өлөн хаалар, аҥаардас оҕос силистэрэ хаалаллар эбит.
Тиит мас, тыа биир сүрүн маhа. Тиит мастар сүрүннээн бу дойдуларга үүнэллэр — Россия (79 %), Саха Сирэ (97,8 %), Кытай (28 %), Финляндия (85 %), Швеция (97 %), Норвегия (88,9 %), Дания (13 %), АХШ (30—45 %), Канада (100 %), Германия (13—40 %), Австрия (30 %), Англия (31 %), Эстония (1 %), Дьоппуон (1—7 %). Биллэн туран бэс мастан өлүүтэ (нууч. процент) үрдүк, тоҕо диэтэххэ кинилэр сииктээх сиргэ үүнэллэр.
Аҥаалык - бөдөҥ куруҥ тиит. Титирик - эдэр тиит. Иһирик - хойуу кыра титирик бөлкөйө.
# Солбуйар аат көрүҥнэрэ (тыл)

Солбуйар аат уратыта барамайы, бэлиэни, о.д.а. ааттыыр тыллары солбуйар кыахтааҕар буолар. Кини чопчу суолтата кэпсэтииттэн эбэтэр тиэкис ис хоһоонуттан өйдөнөр. Билиҥҥи саха тылыгар солбуйар аат уон көрүҥҥэ арарыллыр:
СИРЭЙ СОЛБУЙАР ААТ сүрүн суолтата – дьону сирэйдээн бэлиэтээһин. Манна МИН, ЭН, КИНИ, БИ¤ИГИ, Э¤ИГИ, КИНИЛЭР диэн тыллар киирэллэр.
ЫЙАР СОЛБУЙАР ААТ чопчу ыйан көрдөрүүгэ уонна ааттары солбуйууга туттуллар. Бу көрүҥҥэ киирэллэр: БУ, ИТИ, ОЛ, БИЛИ.
ЫЙЫТАР СОЛБУЙАР ААТ сүнньүнэн, саҥарааччы барамай, бэлиэ, кэм, миэстэ о.д.а. туһунан билиэн баҕарарын бэлиэтииллэр. Уустук этиигэ, ыйар солбуйар ааты кытта чопчулуур суолталаах буолуохтарын сөп. Бу бөлөх балачча элбэх ахсааннаах: КИМ, ТУОХ, ТО¡О, ХА¤АН, ХАННЫК, о.д.а.
БЫ¤ААРЫЫЛААХ СОЛБУЙАР ААТ ис хоһооно ханнык эрэ биллэр, көстөн турар барамай нөҥүө бэлиэтэнэр: БАЧЧА, ИТИЧЧЭ, ОЧЧО, МАННЫК, ИТИННИК, ОННУК.
БЫ¤ААРЫЫТА СУОХ СОЛБУЙАР ААТ, барамай, эбэтэр кини бэлиэтэ, хайааһын миэстэтэ, кэмэ, о.д.а. түгэн биллибэт буоллаҕына туттуллар. Кинилэр ыйытар солбуйар ааттар ЭРЭ, ЭМЭ эбиискэлэр көмөлөрүнэн үөскүүллэр: КИМ ЭРЭ, ТУОХ ЭМЭ, о.д.а.
ТҮМЭР-БУОЛБАТ СОЛБУЙАР ААТ икки суолталаах: буолар суолталаах тутулларга кэккэ барамайдартан хайааһыны хайалара да оҥорботоҕун, хайааһын биллэр миэстэлэртэн, кэмнэртэн хайатыгар да оҥоһуллубутаҕын бэлиэтиир. Оттон туохтуур буолар халыыбын кытта чопчута суох, уопсай суолталанар. Бу көрүҥ ыйытар солбуйар аат уонна ДА, ДА¡АНЫ эбиискэ ситиминэн үөскүүр: КИМ ДА, ТУОХ ДА¡АНЫ, о.д.а.
ТҮМЭР СОЛБУЙАР ААТ үксүгэр биллэр барамайдартан, биирдиилээн ыллахха, барылара хайааһыны оҥоруон сөбүн, хайааһын буолар кэмэ, миэстэтэ суолтата суоҕун ыйар. Манна киирэллэр: КИМ БА¡АРАР, ТУОХ БА¡АРАР, о.д.а.
ТАРДЫЫЛААХ СОЛБУЙАР ААТ барамай кимиэнэ буоларын сирэйдээн бэлиэтиир. Кини сирэй солбуйар ааттан –ИЭН уустук сыһыарыы көмөтүнэн үөскүүр: МИЭНЭ, ЭЙИЭНЭ, КИНИЭНЭ, о.д.а.
ХОМУУР СОЛБУЙАР ААТ барамайдары, дьону о.д.а. бииргэ холбоон бэлиэтиир: БАРЫ, БҮТҮН, БАРЫТА.
БЭЙЭНИ СОЛБУЙАР ААТ хайааһыны хайааччы бэйэтэ оҥорорун тоһоҕолоон бэлиэтиир. БЭЙЭ тылга тардыы сыһыарыыта эбиллэн үөскэтэр: БЭЙЭМ, БЭЙЭ¢, БЭЙЭТЭ... Бу курдук араарыы, бастатан туран, кинилэр дьиҥ эйгэҕэ баар барамайдары хайдах бэлиэтииллэригэр олоҕурар. Ол аата ити көрүҥнэр бэйэ-бэйэлэригэр ыйар ньымаларынан утарылаһаллар. Холобур, сирэй солбуйар аат барамайы саҥарааччы эбэтэр истээччи быһыытынан бэлиэтиир, онтон ыйар солбуйар аат кини миэстэтин үксүн быһаарарга туттуллар. Иккиһинэн, үөһэ аҕалыллыбыт көрүҥнэр, биирдиилэрэ туспа морполуогуйалыы бэлиэлээхтэр, а.э. түһү, ахсаан о.д.а. кырамаатыкалыы халыыптарга уратылааахтар. Ол курдук, сирэй солбуйар аат элбэх ахсаанын халыыба –ИГИ өлүүскэнэн, оттон ыйар солбуйар аат –ЛАР сыһыарыынан үөскүүр. Маны таһынан, биир көрүҥҥэ киирэр солбуйар ааттар үөскүүр ньымалара эмиэ баар.
# Марс

Марс эбэтэр Хатааһын чолбоно диэн Күнтэн төрдүс планета. Марс ньуура кыhыл өҥнөөх тимир оксидынан бүрүллүбүт. Ол иhин атын аата "Кыһыл планета". Сирдиҥи планеталар ахсааннарыгар киирэр.
# Гольфстрим

Гольфстри́м (англ. gulf stream — хочоттон сүүрүк) — Атлантика байҕалыгар баар уу сылаас сүүрээнэ. Судургутук эттэххэ Гольфстрим диэн Хотугу Америка Флорида силбэһиититтэн Ньюфаундленд кытыытыгар диэри устар сүүрээни аатыыллар.
Гольфстрим сүүрүгэ олус күүстээх, кэтитэ 70—90 км.
# Бэс Күөл

Бэс Күөл — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Атамай нэһилиэгин киинэ уонна соҕотох сэлиэнньэтэ.

# Бэс Күөл
## Тэрилтэлэрэ

«В. Д. Лонгинов аатынан Атамай орто оскуолата»
Билэр-көрөр уонна саҥарар дьоҕуру сайыннарар хайысхалаах үлэлиир Оҕо уһуйаана
Култуура дьиэтэ.
Олохтоохтор сүрүн дьарыктара — эт-үүт оҥорон таһаарар сүөһү иитиитэ, сылгы иитиитэ.
Сэлиэнньэҕэ гаас киирбит
Атырдьах ыйын 6-8 күннэригэр 2021 сыллаахха тыа баһаара бөһүөлэккэ киирэн улахан хоромньу оҥордо. Дьон дьиэтэ бөҕөтө умайда, сиһилии Саха Сиригэр 2021 сыллаахха тыа баһаардара

# Бэс Күөл
## Билиилээх дьоно

* Бэс Күөлүгэр аҕабыыт уонна олохтоох саха дьахтарын дьиэ кэргэнигэр Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа Владимир Лонгинов төрөөбүтэ, уонна 6 сааһыгар диэри дьоно Уус-Алдаҥҥа көһүөхтэригэр диэри олорбута.
# Михайлов Пуд Кузьмич

Михайлов Пуд Кузьмич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха төрөөбүт. Аармыйаҕа Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Бүтэһик сулууспата: 219-с СП, красноармеец. 1942 сыл муус устар 9 күнүгэр ыараханнык бааһыран 979-с госпитальга муус устар 24 күнүгэр өлбүт. Волховскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Саха Сирин комсомолецтарыгар Ленинград фронуттан суруйбут суруга Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар.
# Чооруостуҥулар кэргэннэрэ

Чооруостуҥулар кэргэннэрэ (нууч. Семейство Вьюрковые, лат. Fringillidae) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 9 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Зябликтар уустара, Чиижтар уустара, Чооруостар уустара, Вьюроктар уустара, Тыллаах чыычаахтар уустара, Тойон ымыылар уустара, Клестар уустара, Ымыылар уустара, Суон тумустар уустара.

# Чооруостуҥулар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Далланыҥылар кэргэннэрэ
* Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
* Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
* Свиристелевые
* Оляпковые
* Крапивниковые
* Завирушковые
* Славковые
* Мухоловки
* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
* Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
* Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
# Ксенофонтов Василий Васильевич

Ксенофонтов Василий Васильевич, саха. 1905 сыллаахха Маалыкайга төрөөбүтэ, ситэтэ суох үрдүк үөрэхтээх. Салайар, партийнай, хаһаайыстыбаннай үлэлэргэ үлэлээбитэ, гражданскай сэрии партизана. Москва куорат оройуонун военкоматынан 1941 с. от ыйын 16 күнүгэр армияҕа ыҥырыллыбыта.
Маалыкайга төрөөбүт биһиги биир дойдулаахпыт саха бастакы революци­онер­дарыттан биирдэстэрэ Михаил Васильевич Ксенофонтов (Мегежекскэй) бииргэ төрөөбүт быраата Василий Ксенофонтов. Аҕа дойду сэриитигэр дьиҥ-чахчы геройдуу быһыыны көрдөрбүгэ. Кини сэрии саҕаланаатын кытта Москва куоракка I Московскай медицинскэй институкка студенныы сылдьан, баҕа өттүнэн, тылланан 1941 сыл от ыйын 16 күнүгэр 49 Армия 2 №-дээх автобронетанковай көһө сылдьар ремоннуур базатын ротатын политругунан байыаннай комиссарынан ылылыллыбыта, салгыы эвакуационнай приемник политругунан, онтон 10-с гвардейскай армия 78 №-дээх танковай биригээдэтин ротатын командирынан сулууспалаабыта, капитан званиетын ылбыта. 1942 сыл от ыйын 18 күнүгэр Московскай—Киевскэй тимир суол Тихоново-Пустынь диэн разъеһыгар өстөөх буомбалааһыныгар түбэһэн эмсэҕэлээбит 208 №-дээх арҕаанны полк 275 бааһырбыт буойуннарын уонна командирдарын олохторун көмүскээһиҥҥэ В. В. Ксенофонтов хамаандалыыр ротата геройдуу, хорсун быһыыны көрдөрбүтэ — саллааттар уонна командирдар тыыннаах хаалалларын хааччыйбыта.
Бу уһулуччулаах хорсун быһыы иһин Василий Ксенофонтов Бойобуой Кыһыл Знамя орденынан наҕараадаламмыта. Хомойуох иһин, кини 1944 сыл сэтинньи 23 күнүгэр өстөөх төгүрүктээһинигэр түбэһэн, хабыр хапсыһыыга танкаҕа умайан өлбүтэ.
Кини көмүс уҥуоҕа Литва сиригэр Владеки оройуонугар Клайпеда куорат таһыгар көтөҕүллүбүтэ. Саха норуотун биир чаҕылхай уолун, бронетанковай сэриилэр капитаннарын Василий Васильевич Ксенофонтовы байыаннайдык чиэстээн көмпүттэрэ.
Василий Ксенофонтов биир дойдулаахтара Бордоҥ, Кукаакы нэһилиэгин хорсун буойуннара Москва анныгар, Ленинград, Сталинград хайысхаларынан, Новгородскай, Курскай уобаластарга, Крым тумул арыытыгар, Арҕаа Европа дойдуларыгар, гитлеровскай Германия төрүт сиригэр-уотугар тиийэ олохторун толук ууран, бэйэлэрин харыстамакка геройдуу охсуспуттара, сорохторо онно сырдык тыыннара быстыбыга, сураҕа суох сүппүттэрэ, көмүс уҥуохтара да көтөҕүллүбэтэҕэ… Ол эрэн кинилэр Ийэ дойдуларын, тапталлаах норуоттарын, дьоннорун. оҕолорун, урууларын иннигэр андаҕар биэрбит иэстэрин чиэстээхтик толорбуттара.
# Федоров Олег Владимирович

Олег Владимирович Федоров – (сэтинньи 16 күнүгэр 1971 сыллаахха төрөөбүт) – “Благополучие” хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыба салайааччыта, түмэт урбаанньыт.
Олег Федоров 1989 сыллаахха Москубатааҕы инженернэй-физичэскэй үнүстүүккэ “автоматика уонна электроника” салаатыгар үөрэххэ киирбитэ.
Устудьуоннуур сылларыгар уопсастыбаннай үлэнэн дьаныардаахтык дьарыктаммыта, актыбыыс этэ. Ол курдук кини көҕүлээһининэн Арассыыйаҕа аан бастакытын “Кипарис” диэн эрэкилээмэ киинэтин бэстибээлэ тэриллибитэ. Оччолорго эрэкилээмэ киинэтин бэстибээлин кыайыылахтарынан ханна даҕаны ааттара ааттана илик икки уол – Тимур Бекмамбетов уонна Сергей Грымов буолбуттара. Бу икки уол аата билигин Арассыыйа, ону ааһан аан дойду киинэтин эйгэтигэр киэҥник биллэр.
Олег Федоров 1995 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн баран “Monroe/Tenneco Automotive” диэн норуоттар икки ардыларынааҕы трансатлантическай корпорацияҕа атыы-эргиэн менеджэрин дуоһунаһыгар үлэлээбитэ. Талааннаах уолу сотору кэминэн салалта бэлиэтии көрбүтэ уонна Атыы-эргиэн уонна маркетинг эрэгийиэннээҕи дириэктэринэн анаабыта.
Федоров эмиэ ити кэмнэргэ Меркури Норуоттар икки ардыларынааҕы биисинэс оскуолатыгар үөрэнэн Executive MBA истиэпэни ылбыта. Олег Федоров бу хампаанньаҕа 10 сыл үлэлээбитин тухары бастыҥ үлэһит аатырбыта, хамаандатын кытары барыстаах дистрибьютердар ситимнэрин оҥорон, “Дьобуруопа ырыынагар бастыҥ ситиһиитин иһин” диэн бириэмийэнэн наҕараадаламмыта.
2002 сыллаахтан 2003 сыллаахха диэри тэрилтэ Брюсселлээҕи ыстаабыгар маркетинг салаатыгар дириэктэринэн үлэлээбитэ.
Федоров 2004 сыллаахтан парашют спордунан үлүһүйбүтэ. Ол түмүгэр 2006 сыллаахха Арассыыйаҕа улахан фармациялар кылаастарыгар рекорд олохтообута. Онтон сэдиптээн Федоров Арассыыйаҕа аан бастакынан параютистар дьарыктанар уонна сынньананр “Галактис” диэн ааттаах аэро-турбаларын туппута.
2009 сыллаахха Федоров “Monroe/Tenneco Automotive” диэн норуоттар икки ардыларынааҕы трансатлантическай корпорацияҕа үлэлии сырыттаҕына “Благосостояние” НПФ-тан аҕам саастаах уонна кырдьаҕас-кыаммат дьоҥҥо аналлаах пансионаттары тутан үлэҕэ киллэриигэ этии киирбитэ. Бу – Арассыыйаҕа саҥа хайысха этэ. Онон Федоров Дьобуруопа уонна Эмиэрикэ бастыҥ холобурдарын үөрэтэн баран, үлэ ылсыбыта. Ол түмүгэр, баара-суоҕа биэс сыл иһигэр аҕам саастаах уонна кырдьаҕас-кыаммат дьону көрөр-харайар “Благополучие” медико-социальнай комплекс тутуллубута.
Билигин Олег Федоров “Благополучие” комплексы ситиһиилээхтик салайар уонна салгыы сайыннарар.
Олег Федоров кэргэннээх, кыыс оҕолоох.
# М.М. Геденштром Саҥа Сибиир арыыларга экспедицията (1808 - 1810)

М.М. Геденштром Сибиир арыыларга экспедицията (1808 - 1810).
Саха промышленниктарын арыйбыт сирдэрэ Петербургка улахан интириэһи үөскэппит. 1808 сыллаахха Иркутскай губенаторын канцелярията Саҥа Сибиир арыыларын уонна баайдарын туһунан информацияны көрдөөбүт. Губернатор эбии информацияны ылаары экспедиция тэрийбит. Экспедицияны Тобольскай куоракка үлэлии сылдьар чиновник М.М. Геденштром салайбыт.
Кини Дьокуускайга 1808 сыллаахха күһүн кэлэр. Манна экспедиция састаабар сири кээмэйдээччи И. Кожевников, казак Решетников уонна сотник Татаринов киирбиттэрэ.
1809 сыл олунньуга экспедиция Усуйаанаҕа кэлэр. Манна Дьаакып Санниковы уонна Ньукулай Белькову көрсөллөр. Кинилэртэн информацияны ылан баран Саҥа Сибиир арыыларга барар. Экспедиция састаабар 20 Усуйаана олохтоохторо киирбиттэр, олор истэригэр Санников уолаттарынаан, Фаддеев уонна Протодьяконов.

# М.М. Геденштром Саҥа Сибиир арыыларга экспедицията (1808 - 1810)
## Өссө маны көр

* Обручев В.А. М.М. Геденштром. — Избранные труды. М., 1964.
* Мостахов С.Е. Сподвижники путешественников и исследователей. Якутск, 1966.
# Трофимова Сардана Александровна

Трофимова Сардана Александровна — чэпчэки атлетикаҕа (марафоҥҥа) РФ спордун маастара (2011).
Сардаана Үөһээ Бүлүү Тамалакааныттан төрүттээх. 5-с кылаастан сүүрүүнэн дьарыктанар. Тохсус кылаастан күрэхтэһиилэргэ кыттар. Бастакы тренерэ Геннадий Алексеевич Николаев. Онус кылааска Дьокуускайга ДЮСШ-5 үөрэммит. Физкультура уонна спорт институутугар чэпчэки атлетика салаатыгар үөрэммит. Бэһис куурустан уурайбыт. Үөрэҕин Чурапчы институутугар бүтэрбит.
2014 сыллаахха Тулуза куоракка (Франция) буолбут аан дойдутааҕы марафоҥҥа үчүгэй түмүгү көрдөрбүтэ: 2 чаас, 28 мүнүүтэ, 18 сөкүүндэ.
2015 сыллаахха Арассыыйа чөмпүйэнээтигэр 2.29.30 түмүктээх кыайбыта. Эмиэ ол сыл олимпиадаҕа аналлаах аан дойдутааҕы квалификациялыыр Майнатааҕы-Франкфуртка буолбут марафоҥҥа (Германия) төрдүс миэстэни ылбыта уонна Арассыыйа сүүрүктэриттэн саамай үрдүк көрдөрүүлээхтэрэ буолбута (2.24.38). Онон, билиҥҥи туругунан, Арассыыйаҕа дьахталларга саамай күүстээх марафон сүүрээччинэн ааҕыллар, Рио-де-Жанейро куоракка буолар Олимпиадаҕа кыттар путевканы тутан сылдьар.
Тренерэ Татьяна Жиркова.

# Трофимова Сардана Александровна
## Дьиэ кэргэнэ

Саргылаана диэн игирэ балтылаах, Сахамин диэн 4 сыл балыс бырааттаах.
# Курган уобалаһа

Курган уобалаhа :
| Курган уобалаһын былааҕа Курган уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Курган |
| Иэнэ | 71 488 км² |
| Дьонун ахсаана | ▼885 759 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Ураал |
| Экономическай оройуона | Ураал |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Алексей Геннадьевич Кокорин |
| Кургаан уобалаһын Думатын бэрэсэдээтэлэ | Владимир Петрович Хабаров |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+2 |
Курган уобалаhа эбэтэр Курганскай уобалас (Нууччалыы: Курганская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Ураллааҕы федеральнай уокуругар киирэр. 1943 сыл Олунньу 6 күнүгэр төрүттэммитэ.

# Курган уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 885 759 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 12,39 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 60,7% (2013).

# Курган уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ
### Национальнай састааба

| Омуга | 1959, тыһ. киһи | 1970, тыһ. киһи | 1979, тыһ. киһи. | 1989, тыһ. киһи | 2002, тыһ. киһи | 2010, тыһ. киһи |
| Нууччалар | 925,5 (92,6 %) | 995,9 (91,7 %) | 991,4 (91,8 %) | 1008,4 (91,4 %) | 932,6 (91,5 %) | 823,7 (92,5 %) |
| Татаардар | 19,6 (2,0 %) | 23,9 (2,2 %) | 23,5 (2,2 %) | 22,6 (2,0 %) | 20,9 (2,0 %) | 17,0 (1,9 %) |
| Башкиирдар | 12,7 (1,3 %) | 17,5 (1,6 %) | 17,7 (1,6 %) | 17,5 (1,6 %) | 15,3 (1,5 %) | 12,3 (1,4 %) |
| Казаахтар | 9,7 (1,0 %) | 12,6 (1,2 %) | 14,0 (1,3 %) | 15,8 (1,4 %) | 14,8 (1,5 %) | 11,9 (1,3 %) |
| Украиннар | 13,4 (1,3 %) | 13,6 (1,2 %) | 12,8 (1,2 %) | 14,0 (1,3 %) | 11,2 (1,1 %) | 7,1 (0,8 %) |
| Барыта | 999,2 (100,0 %) | 1085,6 (100,0 %) | 1080,5 (100,0 %) | 1103,7 (100,0 %) | 1019,5 (100,0 %) | 910,8 (100,0 %) |

# Курган уобалаһа
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 115,2 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 10,8% эбит, ол эбэтэр 49,2 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Кургаан уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 75 миэстэни ылан олорбут.
# Ганьсу

Ганьсу (кыт. 甘肃; пиньинь Gānsù) — Кытай хоту өттүгэр баар провинция, киин куората - Ланьчжоу. 24 млн киһилээх.
# Испаан тыла

Испаан тыла (español) эбэтэр кастил тыла (castellano) диэн Инд-Эуропа тыла, Роман бөлөҕүгэр киирэр. Испанияттан төрүттээх. XV-XIX үү. Африкаҕа, Хотугу уонна Соҕуруу Америкаҕа уонна Азияҕа тарҕаммыта. Билигин испаан тыла 500-600 мөл. киhи төрөөбүт тыла буолар.