yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Каинчин Дибаш Борукович

Каинчин Дибаш Борукович (Jыбаш Каинчин; 1938—2012) - аныгы алтаай литэрэтиирэтин бөдөҥ суруйааччыта.
1938 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Яконур сэлиэнньэтигэр Уус-Каан оройуонун төрөөбүтэ.
Москубатааҕы Горькай аатынан Литэрэтиирэ институутун бүтэрбитэ.
Отуттан тахса сэһэннээх-кэпсээннээх кинигэлэрдээх. Кинигэлэрэ Москуба, Новосибирскай, Барнаул, Таллин, Бишкек, Горно-Алтайскай кинигэ кыһаларыгар тахсыбыта.
Алтаай Хомсомуолун бириэмийэтин, "Норуоттар доҕордоһуулара" сурунаал бириэмийэтин лауреаата. Бочуот Знаага уордьаннаах, М. Шолохов аатынан мэтээллээх.

# Каинчин Дибаш Борукович
## Кинигэлэрэ

* Живу и верую. Повести. Рассказы. Сказы. Перевод с алтайского. Горно-Алтайскай, 2008
# Серебряный Бор

Серебряный Бор бөһүөлэк. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 6 км. илин диэкки турар. Нүөрүҥгүрү ГРЭС баар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4915 киһи (2009 сыл).

# Серебряный Бор
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Дорообо! (тэрилтэ)

ООО ДОЦ «Дорообо» (ООО ДОЦ "Здравствуй!") — ДЦП уонна атын ыарыылаах оҕолору социализациялыыр, эмтиир уонна эччийэр чааһынай оҕо киинэ. 2012 сыллаахха Евгения Белова диэн урбаанньыт Долгопрудный куоракка тэрийбит. Бүтүн Россия түмэт урбааныгар «Инники кэскилбит», «Үтүө ис көҕо», «Мин урбаанньыппын» уо.д.а. күрэстэр лауреата.

# Дорообо! (тэрилтэ)
## Остуоруйата

Киини Москватааҕы сервис государственнай университетын уонна М.В. Ломоносов аатынан МГУ бүтэрбит Евгения Белова Долгопруднай куоракка 2011 сыл ахсынньытыгар тэрийэн саҕалаабыта. Киини тэрийэр иһин Евгения кэргэнин кытта дьиэтин, массыынатын атыылаабыта, кредит ылбыта, иккис оҕото төрөөбүтүгэр бэриллибит харчыны туттубута. 2012 сыл кулун тутарыгар кэргэнниилэр «"Дорообо" диэн оҕону эмтиир киин» диэн тэрилтэни тэрийбиттэрэ уонна Наталия Рыбакова диэн И.М. Сеченев аатынан Москва медицинскай академиятын бырааһын кытары сиһилии бизнес-былаан оҥорбуттара.
2012 сыл балаҕан ыйыгар киин официальнайдык аһыллыбыта. Бизнес сайдарыгар "Инники кэскилбит" диэн түмэт урбааныгар күрэскэ кыайбыттара сүрдээхтик көмөлөспүтэ. Бастакы балтараа сыл иһигэр тыһынчаттан тахса оҕо эмтэнэ сылдьабыта.
2014 сыл саас Евгения Белова бүтүн Россиятааҕы "Үтүө ис көҕө" диэн премия кыайыылааҕа буолбута, ону таһынан "Мин урбаанньыппын" диэн видеороликтар күрэстэригэр кыайбыта.
Ону таһынан Евгения Белова Москва уобалаһын общественнай палататын чилиэнэ буолбута, губернатору Андрей Воробьеву кытта көрсөспүтэ. Уопсайа, Белова этэринэн бизнес сайдарыгар 10 млн солк угуллубут уонна билигин бырайыак сылга 6 мөл солк өлөрөр.

# Дорообо! (тэрилтэ)
## Үлэтэ

«Дорообо!» киин хас да улахан сааллардаах, бу саалларга күн аайы оҕолор дьарыктаналлар. Ону таһынан кииҥҥэ бассейн, сауна, туус көҥүһэ, фитобар, массаж уонна психология хосторо бааллар. Оҕолору кытта анал үөрэхтээх дьон дьарыктанар.
Тэрилтэ инклюзивнай үөрэҕирии диэн концепцияны тутуһар. Белова этэринэн кииҥҥэ 500 оҕо сылдьар, олортон 150 оҕо ыарыһах.
Кииҥҥэ Долгопруднайтан эрэ буолбакка, Москваттан, Можайскайтан, Яхроматтан, Икшиттан, Лобниттан уонна чугастыы атын куораттардан сылдьан эмтэнэллэр.
# Оганесон

Оганесон (Oganesson) диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ Og , атом нүөмэрэ 118. Периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр. Дьоҕурдуу синтезтаммыт радиоактив ууһук. Айылҕаҕа суох. Оганесон ууһук 2002 уонна 2005 сылларга Арассыыйа Дубна хототун Үөскэх чинчийиитин холбоммут институтугар айыллыбыта. Бу үлэҕэ АХШ Ливермор ил лабораториятын билимдьиттэрэ кыттыыны ылбыттара. Бастакы быстах аата "Ununoctium" диэн этэ. 2016 сыл сэтинньи 28 күнүгэр ууһукка "Оганесон" диэн ааты иҥэрбиттэрэ, Юрий Оганесян академик аатынан.

# Оганесон
## Ылыы

Оганесон изотоптарын ылыытын хардатын формулата:
$\,_{98}^{249}\mathrm {Cf} +\,_{20}^{48}\mathrm {Ca} \,\to \,_{118}^{294}\mathrm {Og} +3\;_{0}^{1}\mathrm {n} \;$
# In Flames

Халыып:Музыка Коллектива
In Flames (нууч. Уокка) — шведскай, мелодичный дэт-метал жанрга оонньуур группа.
# Субвенция

Субвенция (лат. subvenire) — көмөлөһүөххэ: судаарыстыба олохтоох бэйэни салайыныы органнарыгар көрөр тус сыаллаах туттарга диэн биэрэр үбэ. Өскө субвенциянан туһаммыт хаһаайыстыба көмө харчыны атын сыалга туттубут буоллаҕына, ылбыт көмө харчыта төнүннэриллэр. Судаарыстыба хонтуруолугар сылдьар үп-харчы. Субвенция кээмэйэ көрсүллүөхтээх ороскуоту толору толуйбат, судаарыстыба көмө быһыытынан биэрэр.
# Дьардьама

Биологияҕа, дьардьама диэн харамай этин өйүүр, көнөтүк тутар, быhыылыыр уонна бөҕөргөтөр бөҕө уонна кытаанах каркас. Дьардьама таhынааҕы эбэтэр иhинээҕи буолар.
Саастаах киhи дьардьамата 206 уҥуохтаах. Уҥуохтар сүһүөхтэринэн холбоhоллор. Дьардьама өссө өҥүргэстээх.
# Ямполь (Сумы уобалас)

Ямполь (укр. Ямпіль) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 554 (2016).
# Ил Дархан судаарыстыбаннай наҕараадаҕа хамыыһыйата

Ил Дархан судаарыстыбаннай наҕараадаҕа хамыыһыйата - Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыба (өрөспүүбүлүкэ) наҕараадаларын иҥэриигэ бэлэмниир үлэни ыытар хамыыһыйа, балаһыанньатын уонна састаабыгар ким киирэрин Ил Дархан быһаарар.
Хамыыһыйа үлэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадаларын туһунан сокуон 13-с ыстатыйатыгар ыйыллар.
Хамыыһыйаҕа муниципалитеттан наҕараадаҕа түһэрии киирдэҕинэ икки ый иһигэр үөрэтэн наҕараадаланар киһиэхэ наҕараада сөп түбэһэрин туһунан уопсастыбаннай сыанабыл биэрэр, наҕараадалыыр туһунан эбэтэр наҕараадалыыртан батынар туһунан докумуоннары бэлэмниир, ол кэнниттэн үс хонук иһигэр Ил Дархаҥҥа киллэрэр. Хамыыһыйа судаарыстыбаннай наҕараада көрүҥүн уларытар эбэтэр төрүөтүн ыйан туран биэрэртэн батынар кыахтаах. Тиһэх быһаарыыны Ил Дархан ылынар. Ыйаах илии баттаммытын кэннэ 14 хонук иһигэр бэчээккэ таһаарыллар.
Маны таһынан хамыыһыйа наҕарааданы сөргүтүү, наҕарааданы былдьааһын, уордьаннар, мэтээллэр, бэлиэлэр дубликааттарын биэрии боппуруостарын көрөр.
# Starz

Starz — АХШ биллэр телеканала, саҥа тахсыбыт сериаллары уонна киинэлэри көрдөрөрүнэн биллэр. Урут Саха Сиригэр Радуга ТВ нөҥүө көрдөрөр, сүрүннээн Бүлүү бөлөх улуустарга.
# Кыабака

Кыабака - үксүн кыһыл, үрүҥ көмүс, алтан тиэрбэстэртэн тиһэн оҥоһуллубут иилэҕэс киэргэл быа (сыап).
# X үйэ

1 -c тыһыынча сыл :
VIII үйэ — IX үйэ — X үйэ — XI үйэ — XII үйэ :
Хронология таабыла :
# 000

000 (үс нуул) — Аустралия дойдутугар үлэлиир правоохранительнай сулууспалар төлөппүөннэрин нүөмэрэ. Бу нүөмэр дойду ханнык баҕарар сиригэр үлэлиир уонна дойду таһыгар — Роуминг.

# 000
## Өссө маны көр

* {{салааҕа источниктара суох}}

# 000
## Өссө маны көр

* 911
* 01
* 02
* 03
# 1475

1475 сыл.

# 1475
## Туох буолбута

* Тохсунньу 10 — Молдавия кинээһэ Стефан III 40 тыһыынчалаах аармыйата Осмаан импиэрийэтин 120 тыһыынча киһилээх аармыйатын Васлуй аттынааҕы кыргыһыыга урусхаллаабыт.

# 1475
## Төрөөбүттэр

* Кулун тутар 6 — Микеландьело, Италия уруhуйдьута, скульптора, архитектора, поэта уонна инженера
# Halliburton

Halliburton (Һаллибөртон), АХШ улахан мультинационал тэрилтэтэ, 180 омук дойдуга бензин атыылыыр уонна таһар.
Салалтата — Хьюстон (АХШ), Дубай (ХАЭ).
# Ашока

Ашока (Деванагари: अशोकः, б.э.и. 304 – 232) диэн Индия Маурья династиятын баhылыга. Б.э.и. 269-232 сс. Индия субконтиненын улахан өттүнэн баhыйбыта: аныгы Индия, Пакистан, Афганистан уонна Баҥладеш сирдэрэ. Индия историятын биир улуу баhылыга буолар. Кини салалтатын кэмигэр буддизм киэҥник тарҕаммыта.
# .mn

.mn диэн Монголия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Усуйаана

Дьааҥы өрүс кытылыгар турар Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Усуйаана.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 316 киһи (2007 сыл), үксэ сахалар, аҕыйах сахатыйбыт эбээн,нуучча төрүттээх дьон баар.
Сүрүн дьарыктара балыктааһын, хас да араас формалаах тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ бааллар (Усуйаана сиригэр 4000 цнт. тахса балык соҕотуопкаланар).
Ону тэҥэ таба иитиитэ (1 ыстаада сыһыарыллыбыта нэһилиэккэ), булт ( 1 «Куоҕастаах» община кырсалыыр) баар.
Биирдилээн дьон сылгы, ынах, сибиинньэ ииттэллэр. Нэһилиэккэ ситэтэ суох орто оскуола, оҕо саада, почта, ДЭС, культура дьиэтэ үлэлииллэр.
Баһылык — Барабанскай Гавриил Гавриилович.

# Усуйаана
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1780 сыллаахха төрөөбүтэ Санников Дьаакып, промышленник.
* 1844 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр төрөөбүтэ Яков Фёдорович Санников (06.08.1844—10.11.1908) — өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн улахан үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта.

# Усуйаана
## Нэһилиэк киэн туттар дьоно

* Горохов Семен Васильевич — Социалистическай Үлэ Геройа, кырсаһыт.
* Горохов Иван Николаевич — уордьаннаах табаһыт-наставник.

# Усуйаана
## Өссө маны көр

М.М. Геденштром Саҥа Сибиир арыыларга экспедицията (1808—1810)
# Саха сирин суруйааччыларын сойууһа

Саха сирин суруйааччыларын Сойууһа (нууч. Союз писателей Якутии) — суруйааччылары түмэр Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун Саха сиринээҕи салаата.

# Саха сирин суруйааччыларын сойууһа
## Сойуус төрүттэниитэ

Сойуус 1934 сыл ахсынньы ыйыгар, Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференцияларын кэмигэр төрүттэммитэ.
Бастакы бырабылыанньа бэрэсэдээтэлинэн - Платон Алексеевич Ойуунускай талыллыбыта.

# Саха сирин суруйааччыларын сойууһа
## Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ

1934-1938 - Платон Алексеевич Ойуунускай;
1939-1948 - Серафим Романович Кулачиков-Эллэй;
1948-1953 - Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай;
1953-1958 - Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай;
1958-1961 - Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай;
1961-1979 - Семен Петрович Данилов;
1979-1993 - Софрон Петрович Данилов;
1993-1998 - Савва Иванович Тарасов;
1998-2003 - Иван Григорьевич Спиридонов;
2003-2023 - Наталья Ивановна Харлампьева;
2023 сылтан - Андросов Гаврил Гаврильевич.

# Саха сирин суруйааччыларын сойууһа
## Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ

I сийиэс - 1939 сыл от ыйын 1-5 күннэрэ;
II сийиэс - 1948 сыл бэс ыйын 28 - от ыйын 1 күннэрэ;
III сийиэс - 1953 сыл ол ыйын 30-31 күннэрэ;
IV сийиэс - 1958 сыл алтынньы 23-25 күннэрэ;
V сийиэс - 1963 сыл муус устар 3-4 күннэрэ;
VI сийиэс - 1965 сыл тохсунньу 12-13 күннэрэ;
VII сийиэс - 1968 сыл кулун тутар 5-6 күннэрэ;
VIII сийиэс - 1973 сыл бэс ыйын 5-6 күннэрэ;
IX сийиэс - 1978 сыл алтынньы 19 күнэ;
X сийиэс - 1983 сыл алтынньы 25 күнэ;
XI сийиэс - 1988 сыл балаҕан ыйын 15-16 күннэрэ;
XII сийиэс - 1993 сыл сэтинньи 5 күнэ;
XIII сийиэс - 1998 сыл сэтинньи 5 күнэ;
XIV сийиэс - 2003 сыл алтынньы 7 күнэ;
XV сийиэс - 2008 сыл алтынньы 7 күнэ;
XVI сийиэс - 2013 сыл алтынньы 1 күнэ;
XVII сийиэс - 2018 сыл алтынньы 11 күнэ;
XVIII сийиэс - 2023 сыл алтынньы 6 күнэ.

# Саха сирин суруйааччыларын сойууһа
## Эбии көр

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа
* Саха АССР суруйааччыларын сойууһа
* Саха суруйааччыларын сойууһа
# Райфайзен Банк Рус

Raiffeisen Bank Russia (Райфайзен Банк Россия эбэтэр АО "Райфайзен Банк"), Австрия баана, Арассыыйаҕа баар биир сүрүн филиала. "Райфайзен Банк Россия" барыта Raiffeisen Bank International улахан омуктар икки ардыларынааҕы финансовай структураҕа киирэр.
Сүрүн саайта: https://www.raiffeisen.ru/
# Борисов Александр Ильич

Борисов Александр Ильич (1960-2019) — СӨ судаарыстыба уонна түмэт дьайыксыта, П.И. Дудкин аатынан СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ сибээһин үтүөлээх үлэһитэ.
Орджоникидзе оройуонун Төхтүр сэлиэнньэтигэр 1960 с. атырдьах ыйын 3 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата "Өктөм" сопхуос оробуочайа, ийэтэ - Төхтүрдээҕи ФАП биэксэлэ.
1977 сыллаахха Покровскай орто оскуолатын бүтэрэн баран СГУ физфагар үөрэххэ киирбитэ уонна 1982 с. бүтэрбитэ. 1983-1990 сс. САССР производственнай-иехническэй сибээс управлениятыгар (ПТУС) инженеринэн үлэлээбитэ. 1990 с. Өрөспүүбүлүкэтээҕи радиотелевизионнай передающай киин (РТПЦ) кылаабынай инженерынан анаммыта. Онтон 1992 с. начальник бастакы солбуйааччытынан анаммыта. Кини салалтатынан өрөспүүбүлүкэ тэлэбиидэнньэтин биэриилэрэ спутник нөҥүө тарҕатыллар буолбуттара, бу Арассыыйа регионнарын тэлбиидэнньэлэриттэн бастакыннан олоххо киирбитэ.
1995 с. саҥа тэриллибит "Сахателеком" Дьокуускайдааҕы радиотелевизионнай киинин (ртц) дириэктэринэн анаммыта. Биир сылынан СӨ "ТЦТР" ГУП генеральнай дириэктэринэн анаммыта. Бу сылларга саҥа дьиэ тутттаран, саҥа аппаратура туруортаран 2003 с. өрөспүүбүлүкэ тэлбиидэнньэтэ бүтүннүү цифровой стандарка көспүтэ. 2004 с. эбии 255 ыстаансыйа олоххо киирэн өрөспүүбүлүкэ тэлэбиидэнньэтэ нэһилиэнньэни хабыыта 99,5% диэри улааппыта.
2010 сыл бэс ыйыгар СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин солбуйааччытынан анаммыта, сибээс, информация ньыматыгын сайдыытын уонна электрон бырабыыталыстыбаны олоххо киллэрии боппуруостарын быһаарыыны салайара. 2014 с. алтынньытыгар сибээс уонна информация ньыматыгын министирининэн анаммыта.
"Охота и рыбалка в Якутии" диэн тэлэбиидэнньэ биэриитин ааптара. Бу биэрии аан дойду кэккэ дойдуларыгар көстөр этэ (СНГ, Балтия, Грузия, Ближнэй Восток, Киин уонна Илин Европа).
# Чааппара

Чааппара — көҕөн арааһа. Дьүһүнэ бороҥ, баттаҕа кугастыҥы, чанчыктарынан күөх өҥнөөх, үрүҥ моойьоруктаах, кэтэҕэр уһун сиэллээх.
# Apple TV+

Apple TV+ — Apple тэрилтэ киинэ устар, мультик айар уонна стриминг нөҥүө көрдөрөр сервиһа. Аан Дойдуга биир улахан. Сүрүннээн Apple эрэ техникаларынан көстөр.
# 1694

1694 сыл.

# 1694
## Өлбүттэр

* Сэтинньи 28 — Матсуо Басө — Дьоппуон Эдо периодын бастыҥ биллиилээх бэйиэтэ, кылгас уонна ырылхай хайку ууhа.
# Кондаков хаптал хайалаах сирэ

Кондаков хаптал хайалаах сирэ. Индигир өрүс алын тардыытын уҥа ортүгэр сытар үрдэл.
Соҕурууттан Улахан Сис өйүүр. Уһуна 200 км, кэтитэ 150 км. Муора таһымыттан 490 м. тиийэр.
Геология өртүнэн юра сланецтара уонна кумахтара. Үрэхтэр дьириҥ хочолорунан быһыта охсуллубут. Туундара үүнээйитэ. Соҕуруу диэкки тиит ойуур буккаастаах туундара.

# Кондаков хаптал хайалаах сирэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Чиэт

Чиэт — ордааттан Иван I Калита саҕана 1330 сыллаахха Арассыыйаҕа кэлбит мурзаа. Захарий диэн аатынан кириэстэммит. Кострома таһыгар Ипатьев манастыырын туттарбыт.
Чиэт хас даҕаны биллиилээх нуучча дворян уустарын төрүттээбит киһи буолар: Годуновтары, Сабуровтары, Зерновтары, Шеиннары уо.д.а.

# Чиэт
## Примечания

* ↑ Чет // ЭСБЕ.
* ↑ Былое России: Потомки Чета (в крещении Захария), князя Татарского.
# Канцлер

КАНЦЛЕР диэн Аустрия уонна Германия дойдуларыгар президент эбэтэр миниистыр тэннээх былаастаах киһини этэллэр.

# Канцлер
## Өссө маны көр

Бөгэмайстер
# Лүксембург (куорат)

Лүксембург (Лүксембургтуу: Lëtzebuerg, ниэм. Luxemburg) диэн Лүксембург дойдутун киин куората. Коммуна.
2009 c. Лүксембург коммунатын олохтоохторун ахсаана 90,000 киhи.
# Тамерлан

Тимуур Улуу Эмир; (муус устар 9 1336, с. Ходжа-Ильгар, бил. Шахрисабз, Узбекистан — олунньу 18 1405, Отрар, бил. Казахстан; чагатайдыы تیمور (Temür‎, Tēmōr) — «тимир») — аан дойду саамай биллибит сэрииһиттэриттэн биирдэстэрэ, Орто Азия, Соҕуруу Азия, Арҕаа Азия дьылҕаларыгар улахан оруолу оонньообута, ону тэҥэ Кавказ, Поволжье уонна Русь устуоруйаларыгар оруоллаах. Самаркааҥҥа кииннээх Тимуриидтар Иллэрин олохтообута (1370).
# Аренда

Аре́нда (лат. arrendare — уларсык биэрии) — баайы-дуолу уларсык биэрии дуогабара.
Арендаҕа баайы-дуолу бас билээччи быһыллыбыт кэм устата туһанааччыга төлөбүрүгэр быстах туһаныыга биэрэр. Тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаан: сири арендаҕа ылан туһаныы үгүстүк туттуллар. Сири-уоту бас билээччи арендатортан сирин туһанарын иһин төлөбүр ылар. Арендаламмыт сиртэн ылыллыбыт бородууксуйа арендатор бас билиитэ буолар. Арендаҕа диэн сири-уоту таһынан хамсаабат баай-дуолу, автотранспоры о.д.а. биэриэххэ сөп.
Сири-уоту, баай-дуолу арендаҕа биэрии төһө кэмҥэ бэриллэр болдьоҕо ыйыллыбатах буолуон сөп. Уһун кэмнээх аренда дуогабара - 5-49 сыл; орто кэмнээх аренда - 1-5 сыл; кылгас кэмнээх аренда 1 сылга диэри быһыллар.
Арендаҕа (баай- дуол дуогабара) — баайы- дуолу бас билии уонна сирэй икки ардыларыгар түһэрсиллибит гражданскай- правовой дуогабар. Сэттээх- сэмэлээх, хардарыта уонна консенсуальнай дуогабар буолар. Куортамҥа туттарааччы малын- салын куортамнааччы (наймылааччы) диэн ааттыыллар, оттон бу малгын куортамҥа ылар сирэй арендаҕа ылан түүлэһээччи (наймылааччы) диэн ааттыыллар. Дуогабарга үксүгэр баай- дуол сыанатын, арендатор эбээһинэһин, арендалааһын болдьоҕо, бу болдьоххо төлөбүр кээмэйэ, ону тэҥэ бэрээдэгэ, усулуобуйата уонна болдьоҕо ыйыллар. Туһата, бородууксуйа уонна сир баайын туһаныы түмүгэр куортамҥа ылыллар дохуот атын, өскөтүн дуогабар көрүллүбэтэҕинэ, бас билээччи ааҕыллар. Аренда дуогабара бас билиигэ көһүү түбэлтэтигэр, ону тэҥэ арендатор өлөр түбэлтэтигэр (оччотугар быраабы уонна эбээһинэстэри нэһилиэстибэҕэ көһүү) оннунан хаалар. Арендаҕа дуогабар түһэрсиллибит үбү куортамҥа биэрбит баайын- дуолун көҥүл биэрэр сведениелэр ыйыллыахтаахтар, оннук түгэҥҥэ сөбүлэспэт өрүттэринэн ааҕыллар.

# Аренда
## Аренда объега

Арендаҕа объект хамсаабат уонна хамсаабат маллар, ол иһигэр сир учаастактара, тэрилтэлэр, дьиэлэр, тутуулар, оборудованиелар, транспортнай средстволар уонна да атын маллар биллэллэр (оннук маллар туһаныллыбаттар). Аренда дуогабара куортамҥа бэриллибит чопчу үбү- харчыны, ол эбэтэр арендаҕа бэриллибит дааннайдары арендаҕа биэрэр дааннайдары чуолкайдаан, дуогабарга быһаччы ыйыллыахтаах. Омук быраабыгар малы- салы эрэ буолбакка, баайын- дуолун атыыга таһаарар быраабы, ону таһынан сыаналаах кумааҕыны (чуолаан акцияны) уонна паев атыы- эргиэн табаарыстыбаларын арендалааһын көҥүллэнэр.

# Аренда
## Олорор дьиэбит

Олорор дьиэбит-куортамҥа сыһыан биир көрүҥэ. Чааһынай бас билиигэ баар олорор дьиэни бас билээччи сирэйигэр эбэтэр кини бэрэстэбиитэлигэр (наймылааччы) биир өттүттэн атын (наймылаһан) бас билээччи дуогабарынан олорор дьиэни (наймылаһан) туттара уонна онно олорор дьиэни туһанара ирдэнэр. Государственнай уонна муниципальнай олорор дьиэ фондатыгар олорор дьиэни туһаныы дуогабарынан гражданнарга бэриллэр.
# Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый хамсааһыннара

Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый хамсааһыннара - дьон олоҕун уонна чөлүн көмүскүүргэ, дьон дьоһунун хааччыйарга уонна киһи эрэйин-муҥун чэпчэтэргэ анаан тэриллибит омуктар ыккардыларынааҕы үтүөнү оҥорор 97 мөл. кэриҥэ киһилээх хамсааһын.
Тэрилтэлэрэ:
* Кыһыл кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ (МККК).
* Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый аан дойдутааҕы федерациялара.
* Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл ый дойдуларынан уопсастыбалара.
Хамсааһын салайар тэриллиилэрэ:
* Аан дойдутааҕы кэмпириэнсиэйэ — 4 сылга биирдэ ыытыллар.
* Дэлэгээттэр Сүбэлэрэ — мунньах 2 сылга биирдэ ыҥырыллар.
* Куруук үлэлиир хамыыһыйа — Кэмпириэнсийэ боломуочуйалаах тэриллиитэ, кэмпириэнсийэлэр ыккардыларыгар үлэлиир.

# Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый хамсааһыннара
## Устуоруйата

Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый Сойуустара ССРС-ка 1923 сыллаахха тэриллибитэ.
# Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ

Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ (лат. Cricetidae, нууч. Семейство Хомяковые)
* Таас бытаһыттар
* Күтэрдэр
* Тыа бытаһыттара
* Туйахтаах кутуйахтар
* Кырса кутуйахтара
* Бытаһыттар
* Чыҥырыкааннар
* Андаатардар

# Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
# Тоҥус метеорита

Тоҥус метеорита (нууч. Тунгу́сский метеорит), Тоҥус метеороида, Тоҥус феномена) — гипотеза быһыытынан аныгыннан 17 (30) бэс ыйа 1908 с. олохтоох кэминэн 7 чаас 14,5 ± 0,8 мүнүүтэҕэ (0 ч 14,5 мүн Гринвич]]) куйаартан кэлэн Подкаменнай Тугнуска үрэх үрдүгэр (быһа барыллаан Ванавара сэлиэнньэттэн 60 км хоту, 20 км арҕаа) салгыҥҥа эстибит эттик.
Эстии кыамтата 40—50 мегатонна буолбут диэн сабаҕалыыллар, ол аата саамай улахан водороднай буомба саҕа. Атын сыанабылынан эстиитин кыамтата 10—15 мегатоннаҕа тэҥ. Эпицентрын координаатата: 60°54'07" х. к., 101°55'40" и. у.
# Сиинэ

Сиинэ өрүс - Өлүөнэ хаҥас салаата. Уһуна 597 км., тардыытын иэнэ 30900 км³. Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар.
Тардыытыгар 1098 үрэх уонна 3300 күөл баар. Төрдүттэн 38 км. уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 40,6 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Бөдөҥ салаалар: уҥа Чына (240 км.), Хаҥдарыма (175 км.), хаҥас Матта (195 км.), Чыыра (181 км.).

# Сиинэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Толоон (Ленскэй)

Толоон нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Толоон.
Улуус кииниттэн 306 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 397 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Толоон - 233, Инньэли - 136, Алыһардаах - 28 киһи.

# Толоон (Ленскэй)
## Билииллээх дьоно

* Кочнев Петр Павлович, Сангаар шаахтатыгар 40-ча сыл үлэлээбит Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

# Толоон (Ленскэй)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Кузьмина Анна Ивановна

Кузьмина Анна Ивановна (03.03.1933 - 25.11.2017) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, РСФСР, САССР үтүөлээх артыыһа, Россия театральнай искусствотын сайдыытыгар уһулуччулаах кылаатын иһин «Кыһыл көмүс мааска» Национальнай театральнай бириэмийэ лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо, САССР VIII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин депутата.

# Кузьмина Анна Ивановна
## Олоҕун олуктара

* 1933 сыл кулун тутар 3 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһугар (билиҥҥи Хаҥалас улууһа) Нөмүгү нэһилиэгэр төрөөбүт.
* Дьокуускай куорат 2 №-дээх оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1950—1955 сс. Москуба куоракка М. С. Щепкин аатынан Тыйаатыр училищетыгар туйгуннук үөрэммит.
* 1955 сылтан, үөрэҕин бүтэриэҕиттэн, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа.
* Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин VIII ыҥырыытын депутатынан талыллан үлэлии сылдьыбыт.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Ытык сүбэтин» чилиэнэ.

# Кузьмина Анна Ивановна
## Айар үлэтэ

55 сылтан тахса кэм устата 120-н тахса араас хараактырдаах оруоллары толордо. Саха телевидениетыгар «Умуллубат сулустар» биэрии ааптара.
Саха бастакы артыыстарын туһунан «Умуллубат сулустар. Ахтыылар» кинигэтэ 2009 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.

# Кузьмина Анна Ивановна
## Айар үлэтэ
#### Үһуллубут киинэлэрэ

* «Мотуо» (режиссер В. Семенов)
* «Остров Тайвань» (режиссер Н. Аржаков)

# Кузьмина Анна Ивановна
## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньообут сүрүн оруоллара

* Весна («Снегурочка» А. Островский)
* Клея («Лиса и виноград» (Эзоп) Г. Фигейредо)
* Мать земля («Материнское поле» Ч. Айтматов)
* Леди Макбет («Макбет»)
* Гертруда («Гамлет» В. Шекспир)
* Фекла Ивановна («Женитьба» Н. Гоголь)
* Катерина («Любовь»)
* Агафья («Бүдүрүйбүт көммөт» А. Софронов)
* Бабушка Эухения («Деревья умирают стоя» А. Касон)
* Ивановна («Выходили бабки замуж» Ф. Буляков)
* Ирина («Сааскы кэм» Амма Аччыгыйа)
* Анна («Остров Тайвань» С. Ермолаев — Сиэн Өкөр)
* Понсия («Дом Бернарды Альба» Г. Лорка)
* Бабушка Дуглас («Көмүөл» В. Васильев — Харысхал, режиссер А. Борисов)

# Кузьмина Анна Ивановна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1965)
* РСФСР үтүөлээх артыыһа (1982)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2003)
* «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ (2005)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Грамотата (2013)
# Иҥнэри хаптал

Иҥнэри хаптал диэн сытыары сурааһыҥҥа сытар уһук чопторо араас үрдүктээх хаптал ньуур. Иҥнэри хапталы быһан көрдөххө кини $\theta$ сытыы муннуктаах көнө муннуктаах үс муннук буолар. Иҥнэри хаптал биир судургу механизм буолар. Таһаҕаһы туруору көтөҕүүтээҕэр кыра күүһүнэн таһаарарга туттуллар.
# Соҕуруу Гидра (сулустар бөлөхтөрө)

Соҕуруу Гидра (лат. Hydrus, Hyi) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 243 квадрат кыраадыс иэннээх, 32 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт, +8° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.

# Соҕуруу Гидра (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
# Оросин Петр Иванович - Хайыкы

Петр Иванович Оросин - Хайыкы (19.11.1895–1954) – суруйааччы, үөрэтээччи, ЯЦИК чилиэнэ уонна боломуочунайа, Саха АССР СНК тылбаасчыта.
Боотур Уус улууһун I Игидэй нэһилиэгэр төрөөбүт (билиҥҥинэн Таатта улууһа, Игидэй). Баайаҕатааҕы народнай училищены бүтэрбит, үөрэтээччи. Дьокуускай уезд земскэй управатын сэкирэтээрэ, Саха АССР Наркомпроһын Тылбаас комиссиятын чилиэнэ, ЯЦИК боломуочунайа, Саха АССР СНК тылбаасчыта.
1921-1923 сс. сахалар сэбиэскэй былааһы утары өрө турууларын неформальнай салайааччыта. ВЯОНУ чилиэнигэр кандидат (1922-1923 сс.). Коробейников салайааччылаах норуот сэриитин Хотугу этэрээтин (норуокка биллэринэн Оруоһун этэрээтэ) штабын салайааччыта (1921-1923 сс.).Этэрээт Таатта, Боотур Уус, Мэҥэ, Нам улуустарынан, Дьокуускай куорат аттынан сэриилэспит. Ракитин генерал этэрээтин штабтарын начальнига (1923 с.).
1928 с. Ксенофонтов дьыалатынан репрессияланан Соловки оһуобай лааҕырдарыгар сыппыт. Булгахтерынан үлэлээн тыыннаах ордубут. Хаайыы кэнниттэн Саха сиригэр эргиллибэтэх. Иркутскай уобалас Бодойбо куоратыгар олорон өлбүт. Кэргэнэ Вера Дмитриевна Давыдова — методист учуутал, оҕо суруйааччыта. Уоллаах кыыс оҕолоруттан удьуор хаалбатах.