yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Григоре Делия

Делия Григоре (цыг. Deliya Grigore 1972 сыл, олунньу 7 күнэ, Галац) — румын уонна сыгаан суруйааччыта, анал идэлээх тыл үөрэхтээҕэ, академик, сыгааннар бырааптарын туруулаһааччы.

# Григоре Делия
## Олоҕун кэрчиктэрэ

Делия Григоре Галацка төрөөбүтэ. Кини румын хомуньуустуу режимин кэмигэр улааппыта. Оччолорго сыгааннары туспа этническэй бөлөх быһыытынан билиммэттэр этэ. Кинилэри румын уопсастыбатыгар киирэн суураллан хаалыахтаах туора омук элэмиэннэрин эрэ курдук көрөллөрө. Ити саҕана Григоре Делия төрөппүттэрэ уонна дьиэ кэргэнэ үтүргэҥҥэ түбэспэт туһугар сыгаан буолалларын кистииллэрэ.
1989 сыллаахха буолан ааспыт румын өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн, Делия сыгаан буоларын аһаҕастык билиммитэ уонна төрөөбүт омугун тылын саҥаттан үөрэппитэ. 1990 сыллаахха Бухрест куоракка Зоя Космодемьянская аатынан орто оскуоланы бүтэрбитэ. Оттон 1992 сыллаахха Бухарест куорат судаарыстыбаннай университетыгар санскрит тылын уонна былыргы Индия цивилизациятын уонна култууратын кууруһун ааспыта.
1995 сыллаахха Бухарест университетын Тылга факультетыгар румун уонна аангылыйа тылыгар истиэпэн ылбыта. 2000 сыллаахтан саҕалаан сыгаан култууратын уонна ылын туһунан ыстатыйалары таһаартыыр.
2002 сыллаахха сыгаан култууратын антропологиятыгар билим үлэтин көмүскээн, бөлөһүөпүйэ дуоктара буолбута.
Билигин кини Бухарест университетыгар Омук тылларын уонна литэрэтиирэлэрин факультетыгар үлэлиир. Сыгааннар бырааптарын көмүскүүпр.

# Григоре Делия
## Айымньылара

* Siklioven i Rromani chib — Ghid de limbă și cultură rromani (2000, Бухарест);
* Rromanipen-ul (rromani dharma) și mistica familiei (2001, Бухарест);
* Introducere în studiul culturii tradiționale rromani — Curs de antropologie rromani (2001, CREDIS, Бухара университета);
* Rromii: tipuri și arhetipuri identitare (2002, Бухарест, координатор: Василе Ионеску);
* Istoria și tradițiile minorității rromani (2005, Sigma, Бухарест, соавтордар: Петре Петкуц, Мариана Санду).
2010 сыллаахха кини уон хоһоонун «Babel.ro. Tineri poeţi minoritari» антологиятыгар бэчээттэбиттэр.

# Григоре Делия
## Бэлиэтээһинээр

* ↑ , archived from the original. Error: You must specify the date the archive was made using the |archivedate= parameter, https://2019.artencounters.ro/ro/contributorbio-ro/?id=13218 Архивная копия от 29 Муус устар 2021 на Wayback Machine
# Эһирдиҥилэр кэргэннэрэ

Эһирдиҥилэр кэргэннэрэ (лат. Ciconiidae, нууч. Семейство Аистовые) - эһирдиҥилэр аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 уус киирэр: Эһирдэр уустара.

# Эһирдиҥилэр кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Иибистиҥилэр кэргэннэрэ
* Аҥырдыҥылар кэргэннэрэ
# Козэльщына

Козэльщына (укр. Козельщина) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 805 (2013).
# Кырбас-бараах

Кырбас-бараах (нуучч. кулик-воробей)
# Эр

Эр — дьахтары кытта кэргэннии олорор, ыал буолбут эр киһи.
# Айда Лупино

Айда Лупино (Ida Lupino) диэн Англияттан төрүттээх АХШ киинэ актрисата, режиссер, сценарист, продюсер. 1950-с сыллардааҕы Холливуд индустриятын ордук биллиилээх дьахтар киинэ режиссера. Карьератын уһуна 48 сыл. 59 киинэҕэ актриса быһыытынан уһуллубута, 8 киинэни режиссер быһыытынан уһулбута. Айда Лупино уһулбут киинэлэрэ үксүлэрэ мелодрама уонна нуар жанрдаахтар, түмэт уонна дьахтар кыһалҕаларын көрдөрөр ис хоһоонноохтор. Айда Лупино араас телешоулар 100 тахса эпизодтарын уһулбута. Барык түөлбэ телесериал эпизодун уһулбут биир соҕотох дьахтар режиссер буолар ("The Masks"), уонна атын эпизодка сүрүн оруолу толорбута ("The Sixteen-Millimeter Shrine").

# Айда Лупино
## Фильмографията
### Режиссер

* 1949: Not Wanted
* 1949: Never Fear
* 1950: Outrage
* 1950: Hard, Fast and Beautiful
* 1953: The Hitch-Hiker
* 1953: The Bigamist
* 1966: The Trouble with Angels

# Айда Лупино
## Фильмографията
### Актриса

* 1931: The Love Race
* 1932: Her First Affair
* 1933: Money for Speed
* 1933: I Lived with You
* 1933: Prince of Arcadia
* 1933: The Ghost Camera
* 1933: High Finance
* 1934: Search for Beauty
* 1934: Come On, Marines!
* 1934: Ready for Love
* 1935: Paris in Spring
* 1935: Smart Girl
* 1935: Peter Ibbetson
* 1935: La Fiesta de Santa Barbara
* 1936: Anything Goes
* 1936: One Rainy Afternoon
* 1936: Yours for the Asking
* 1936: The Gay Desperado
* 1937: Sea Devils
* 1937: Let's Get Married
* 1937: Artists and Models
* 1937: Fight for Your Lady
* 1939: The Lone Wolf Spy Hunt
* 1939: The Lady and the Mob
* 1939: The Adventures of Sherlock Holmes
* 1939: The Light That Failed
* 1940: They Drive by Night
* 1941: High Sierra
* 1941: The Sea Wolf
* 1941: Out of the Fog
* 1941: Ladies in Retirement
* 1942: Moontide
* 1942: Life Begins at Eight-Thirty
* 1943: The Hard Way
* 1943: Forever and a Day
* 1943: Thank Your Lucky Stars
* 1944: In Our Time
* 1944: Hollywood Canteen
* 1945: Pillow to Post
* 1946: Devotion
* 1947: The Man I Love
* 1947: Deep Valley
* 1947: Escape Me Never
* 1948: Road House
* 1949: Lust for Gold
* 1950: Woman in Hiding
* 1951: On the Loose
* 1952: On Dangerous Ground
* 1952: Beware, My Lovely
* 1953: Jennifer
* 1954: Private Hell 36
* 1955: Women's Prison
* 1955: The Big Knife
* 1956: While the City Sleeps
* 1956: Strange Intruder
* 1972: Junior Bonner
* 1972: The Strangers in 7A
* 1975: The Devil's Rain
* 1976: The Food of the Gods
# Лив уонна Мадди

«Лив уонна Мадди» (ааҥл. Liv and Maddie) диэн Америкаҕа оҥоһуллубут орто саастаах оҕолорго анаммыт ситком, 2013 сылын от ыйын 19 күнүттэн Дисней ханаалга көстөр. Түмүктүүр төрдүс сезон «Лив уонна Мадди: Калифорния» (ааҥл. Liv and Maddie: California) курдук биллэр.

# Лив уонна Мадди
## Сүжета

Лив (Оли́вия) уонна Мадди (Ма́дисон) игирэлэр, ол эрээри бэйэ бэйэлэригэр отой майгыннаспаттар, ону ааһан киһи быһыытынан отой атын дьон. Руни диэн ыал тапталлаах кыыстара Лив кыратыттан голливуд сулуһа, оттон игирэтин аҥаара Мадди баскетболунан үлүйэр, Ridgewood лицей хамаандатыгар оонньуур. Аҕата хамаанда тренерэ. «Sing It Loud!» диэн ааттаах киинэҕэ уһуллан баран Лив дьиэтигэр төннөр. Бастаан Мадди онтон үөрэр, ол эрээри сотору кэминэн бу уларыйар...

# Лив уонна Мадди
## Оруолларга
### Сүрүн оруоллар

* Дав Камерон (Dove Cameron) — Лив уонна Мадди Руни (Liv and Maddie Rooney)
* Кэли Роша (Kali Rosha) — Карен Руни (Karen Rooney)
* Бэнджамин Кинг (Benjamin King) — Пит Руни (Pete Rooney)
* Джоуи Брагг (Joey Bragg) — Джоуи Руни (Joey Rooney)
* Тэнзинг Норгай Трайнор (Tenzing Norgay Trainor) — Паркер Руни (Parker Rooney)
* Лорен Линдси Донцис (Lauren Lindsey Donzis) (4 сезон) — Руби (Ruby)
Хос быһаарыы: Камерон дублёрдарын оонньообуттар: Эмми Бакнер (Лив) уонна Шэлби Вулферт (Мадди).

# Лив уонна Мадди
## Сериялар тиһиктэрэ

| Сезон | Сезон | Эпизодтар | Көрдөрүү даталара | Көрдөрүү даталара |
| Сезон | Сезон | Эпизодтар | Сезон саҕаланыыта | Сезон бүтүүтэ |
| | 1 | 21 | От ыйын 19, 2013 (2013-07-19) | От ыйын 27, 2014 (2014-07-27) |
| | 2 | 24 | Балаҕан ыйын 21, 2014 (2014-09-21) | Атырдьах ыйын 23, 2015 (2015-08-23) |
| | 3 | 20 | Балаҕан ыйын 13, 2015 (2015-09-13) | От ыйын 19, 2016 (2016-07-19) |
| | 4 | 15 | Балаҕан ыйын 23, 2016 (2016-09-23) | Кулун тутар 24, 2017 (2017-03-24) |
# Березовка

Березовка национальнай көһө сылдьар нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Березовка.
Улуус кииниттэн 185 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 367 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Березовка - 346 уонна Уродаан - 21 киһи.

# Березовка
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1978 сыл тохсунньу 22 күнүгэр төрөөбүтэ Нестерова Елена Васильевна — филологическай билим кандидата

# Березовка
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# 1439

1439 сыл.

# 1439
## Туох буолбута

* От ыйын 16 — Англияҕа чумаа сыстыганнаах ыарыыта тарҕаммытынан уураһыыны боппуттар.
# Нестеров Василий Иванович

Василий Иванович Нестеров — учуутал, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.
1960 сыллаахха балаҕан ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ.
# Либерия

Либерия (Liberia) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр дойдулара Сьерра Леоне, Гуинея уонна Кот д'Ивуар. Атлантик океан кытылыгар турар. Олохтоохторун ахсаана 3,489,072 (2008), иэнэ 111,369 км2 (2008).
Либерияны 1847 сыллаахха Америкаттан кэлбит көҥүл ыытыллыбыт кулуттар тэрийбиттэрэ. Дойду киин куората, Монровия, АХШ бэhис президенын Дьэймс Монро аатынан ааттаммыта.
# Саамай туттуллар интернет сирэйдэрэ

Уэб сайт - бу араастаах буолар, билигин планета үрдүнэн 4 миллиард араас омук тылларынан суруллар уэб саайтар (сирэйдэр) бааллар. Ону дьон барытын ханнык аадырыска сытарын хайдах да кынан билбэт, ол түмүгэр информацияны көрдүүр массыына-сирэйдэр (поисковые машины)... Холобура: бары билэрбит курдук аан-дойдуга киэҥник биллэр Google, MSN, Yahoo туттабыт - ити сирэйдэр "международнай" статустаахтар уонна хас да омук тылынан үлэлиллэр, ити сирэйдэргэ интернеты туһанааччылар 89% олорор уонна информация көрдүүр, олортон Google 57% ылар (2 миллиард дьон). Ити сирэйдэр электроннай почта диэн функциялаахтар уонна босхо өҥө онороллор.

# Саамай туттуллар интернет сирэйдэрэ
## Саамай дьон таптаан сылдьар сирэйдэрэ

* Google Арассыыйа тылынан
* MSN International-Арассыыйа варианынан кэннэ Ru доменынан бутэр
* Yahoo
# Кулаковский Петр Васильевич

Кулаковский Петр Васильевич — Саха сирин биллэр ырыаһыта, Сахалыы Виктория араадьыйа ыытааччыта, сүрүн эрэдээктэрэ.
Алтынньы ый 11 күнүгэр 1990 сыллаахха Павловскай нэһилиэгэр, Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ - Сардаана Кулаковская, аҕата - Василий Кулаковскай, бииргэ төрөөбүт быраата- Василий Кулаковскай (1994 сыл.).
Петр кыра эрдэҕиттэн ырыа, үҥкүү куруһуократырагр утумнаахтык дьарыктанан улааппыта. Бастакы идэтэ: эколог-природопользователь (Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай универститет, Естественнай наукалар факультета), иккис идэтэ: Музыка учуутала, артист-вокалист (Дьокуускайдааҕы музыкальнай колледж, вокальнай салаата).
Бастакы альбома "Көҥүл" 2013 сыллаахха тахсыбыта. Тутатына бу сыл Петр Кулаковскай "Этигэн Хомус" музыкальнай бириэмийэҕэ сыл бастыҥ саҕалааччыта номинацияҕа киирбитэ, күрэх түмүгүнэн "Көрөөччү биһирэбилэ" анал аат хаһаайынынан ааттаммыта.
"Көҥүл" альбомҥа киирбит ырыалар "Эт эрэ", "Көҥүл", "Сүбэлэр", "Маҥнайгы тапталым" уо.д.а. ырыалар.
Ситиһиилэрэ: "Этигэн Хомус", "Саҥа Ырыа", "Үрдэл" музыкальнай конкурстар, бириэмийэлэр хас да төгүллээх кыттааччыта, лауреата.
# Столбы (Нам улууһа)

Столбы — Нам улууһун Хатырык нэһилиэгин киинэ.

# Столбы (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Хатырык нэһилиэгэ (Нам улууһа)
# 1723

1723 сыл.

# 1723
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 15 — Петергоф аһыллыбыт, Арассыыйа импэрээтэрдэрин сайылыктара.
* Сэтинньи 18 — Екатеринбург куората олохтоммут күнэ. Бу күн ыраахтааҕы Бүөтүр Пиэрибэй ыйааҕынан Исеть өрүһүгэр тутуллубут тимир уһаарар кириэппэс-собуот үлэтин саҕалаабыт, бастакы тимир баартыйата оҥоһуллубут. Кириэппэс-собуот импэрээтэр сарыысса Кэтириинэ I аатынан ааттаммыт.

# 1723
## Төрөөбүттэр

* Бэс ыйын 16 — Адам Смит, Британия бөлүһүөгэ уонна экэнэмииэһэ
# 1029
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 20 — Алып Арслан — Сельдьук илин иккис баһылыга. Кини кэмигэр селдьуктар Византия аармыйатын Манцикерт кыргыһыытыгар урусхаллаабыттара.
# Тринидад уонна Тобаго

Тринидад уонна Тобаго Республиката (ааҥл. Republic of Trinidad and Tobago) диэн Кариб байҕалын соҕуруу өттүгэр баар арыы дойду. Иэнэ 5,128 км², олохтоохторун ахсаана 1.3 млн. Киин куората Порт оф Спейн.
# Куоҕастар уустара

Куоҕастар уустара (лат. Gavia, нууч. Род Гагары) - Куоҕастар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 4 көрүҥ киирэр: Быытта куоҕас, Даллан куоҕас, Үрүҥ моойдоох куоҕас, Үрүҥ тумустаах куоҕас.
# Арассыыйа салайааччылара

Русь, Нуучча улууһун, Арассыыйа, Арассыыйа импиэрийэтин, Сэбиэскэй Арассыыйа, ССРС, Арассыыйа федерациятын салайааччылара (862—2010).
Билиҥҥи Арассыыйаны хас да урут баар буола сылдьыбыт иллэри (судаарыстыбалары, импиэрийэлэри) кытта ситимнииллэр. Олортон Арассыыйа билиҥҥи историографиятыгар ордук билиниллэллэр: Русь (Киевскэй Русь, Владимирскай Русь), Көмүс Ордуу Нуучча улууһа (бастаан Владимир куоракка, кэлин Москубаҕа кииннээх), тутулуга суох Русь (Уордаах Уйбаан уонна кини уола Василий III саҕана), Арассыыйа (1533-1689 сс.), Арассыыйа Импиэрийэтэ (Олунньутааҕы Өрөбөлүүссүйэҕэ дылы), Арассыыйа (1917 с. кылгас кэмҥэ), Сэбиэскэй Арассыыйа, ССРС уонна Арассыыйа Федерацията (1991 сылтан билиҥҥэ дылы).
Онно сөп түбэһиннэрэн Арассыыйа салайааччыларынан ити иллэр баһылыктарын ааттыыбыт.
Бу барылынан аан бастакы салайааччынан Рюрик I ааҕыллар. Барыта билиҥҥи туругунан 120 салайааччы утуу-субуу, сороҕор биир да кэмҥэ олоро сылдьыбыт. Сорох баһылыктар былааска хаста да олоро сылдьыбыттар, холобур, Юрий Долгорукай XII үйэҕэ былаас былдьаһыытын түмүгэр 26-с, 29-с, 32-с уонна 36-с улуу кинээс буола сылдьыбыт.
# Сахалыы хоһоону ырытыы

сахалыы хоһоону ырытыы
# Кырыым татаардарын тыллара

Кырыым татаардарын тыллара (Qırımtatar tili, Къырымтатар тили) эбэтэр сороҕор кырыым тыла (Qırım tili, Къырым тили) — кырыым татаардарын тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр. Суруга-бичигэ латыын уонна кириллица олоҕор оҥоһуллубут.
Бикипиэдьийэҕэ
кырыым татаардарын тылынан
салаа баар: crh:Baş Saife
# .mh

.mh диэн Маршалл арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
# Амстердам Аирпорт Схипхол

Амстердам Интернешнл Аирпорт Схипхол (нидерл. Luchthaven Schiphol, ааҥл. Amsterdam International Airport Schiphol), эбэтэр судургутук Схипхол — Амстердам куорат аэропорда, сир шаарын үрдүнэн биир саамай улахан уонна планета дьоно миграциалыырыгар биир улахан глобальнай узловой значениялаах. Онон сибээстээн JFK, Һитроу, LAX, Шоуду Аирпорт, Дасин Аирпорт, Истамбул Аирпорт тэҥэ киннэри кытта планета дьонун обороттуур значениялаах. Сир шаар хабтарыгар киирсэр.
2019 сыллаахха 70 мөл киһи көппүт, 110 мөл көтөн кэлбит, 80 мөл пересадкалаабыт. Олор иһигэр уопсай көрдөрүүнэн 4225 сахалар сылдьыбыттар, үксэ JFK уонна Шоуду Аирпорт көппүттэр Схипхол нөҥүө.
Схипхол нөҥүө 264 авиахампаанньа көтөр, 200 омук сиригэр 900 аэропорт холбонор.
Сүрүн дьиэлээхтэр — KLM уонна Delta Airlines.
# Данилов Федор Данилович

Данилов Федор Данилович – хапсаҕайдаһан тустууга СӨ спордун маастара, Азия, Европа чемпиона, призера.
Боотулуу нэһилиэгиттэн төрүттээх.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Ном

Ном (Нуом) - билиҥҥи Грецияҕа баар иккис таһымнаах сир тыырыллыытын эдинииссэтэ (улуус курдук). Уобаласка (гириэктии периферияҕа) киирэр, бэйэтин иһигэр общииналарга (биһиэнинэн нэһилиэктэргэ) арахсар.
# Нохтунскай Гаврил Федорович

Гаврил Федорович Нохтунскай — Россия спордун маастара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ.

# Нохтунскай Гаврил Федорович
## Олоҕун олуктара

Хабаровскай пединститут физкультураҕа салаатын бүтэрбит. 1985 сылтан чэпчэки атлетикаҕа тренерынан үлэлиир. Д. П. Коркин аатынан Чурапчы спортивнай оскуолатын старшай тренерэ.

# Нохтунскай Гаврил Федорович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Чэпчэки атлетикаҕа Российскай Федерация спордун маастара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕирииитин туйгуна
* Российскай Федерация физическэй культуратын туйгуна
* «За заслуги в развитии ФКиС РС (Я)» Бэлиэ
* «За развитие детского спорта РС (Я)» Бэлиэ

# Нохтунскай Гаврил Федорович
## Спортка ситиһиилэрэ

* Саха АССР X спартакиадата, 10 000 м сүүрүү (1986, чемпион)
* III спортивнай оонньуу, 10 000 м сүүрүү (чемпион, көрдөрүүтэ 32:39.72)
* Манчаары спартакиадата, бэтэрээннэр 5 000 м, 10000 м сүүрүү (1981—-2005 сс., аҕыс төгүллээх чемпион)
* Тыа сирин оонньуулара 1 500 м, 5 000 м, 10 000 м сүүрүү (1980, 1984, 1992 сс., биэс төгүллээх чемпион)
* Классическай марафон, республика күрэҕэ (1982, 1983, 1985, 1986, 1988, 1990 сс., алта төгүллээх чемпион)
* Саха АССР, Саха Өрөспүүбүлүкэтин, Хабаровскай кыраай, Краснознаменнай Дальневосточнай байыаннай уокуруг күрэстэригэр 1 000 м, 1 500 м, 5 000 м, 10 000 м сүүрүүгэ хас да төгүллээх чемпион
* 1982 с. Уһук Илин күрэһэ, сүүрүү (1982, 10 000 м 30:35.4, 5 000 м — 14:41.6 боруонса призер; 1988 с. 10000 м — 30:36.4 төрдүс призер)
* Бэтэрээннэргэ Аан дойдутааҕы «Семь холмов» (2000, 10 000 м — бастакы миэстэ; 3 000 м — боруонса призер)
# Самсонов Георгий Никитич

Самсонов Георгий Никитич - Ньурба Куочайыгар (Александровкаҕа) олорбут биолог-учуутал.
Хортуоска араас суортарын олордуунан үлүһүйэр эбит. 30-с сылларга Киин Арассыыйаттан бушков хотуурдарын аҕалбыта биллэр. 20-с сылларга оҥоһуллубут бэлэсипиэттээх этэ диэн үөрэнээччилэрэ кэпсииллэр.
Кэлин Ньурба 1№ оскуолатыгар учууталлаабыта. Биэнсийэҕэ тахсан Ньурбаҕа олорон эрэ ардах кэнниттэн тахсан уулуссаларга хоруу хаһан уу ыытар идэлээх эбит.
Кыыһа Розалия Георгиевна эмиэ учуутал идэтин талбыта, уола ХИФУ профессора Николай Георгиевич.
# Габышев Николай Андрианович

Габышев Николай Андрианович — СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Үөһээ Дьааҥы уонна Эбээн-Бытантай оройуоннарын Ытык киһитэ.
1930 с. төрөөбүт.
1953—1957 сс. Муома оройуонугар Кыһыл чуум, кулууп сэбиэдиссэйэ.
1957—1979 сс. Нэһилиэк сэбиэтин председателэ, Верхоянскай совхоз парткомун секретара, Верхоянскай оройуонугар культура отделын сэбиэдиссэйэ.
1979—1990 сс. Верхоянскай оройуон райсоветын солбуйааччы председателэ.
1990—2000 сс. Эбээн-Бытантай оройуонун баһылыгын солбуйааччы.
2000—2003 сс. СӨ Правительствотыгар Верхоянскай оройуонун бэрэстэбиитэлэ.
СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Үөһээ Дьааҥы уонна Эбээн-Бытантай оройуоннарын Ытык киһитэ.
# Лээпискэ

Лээпискэ өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 299 км, тардыытын иэнэ 10300 кв.км.
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Сүүрээнэ түөрт улахан сиһи быһа охсор: Тэгиндьээн, Муоһучаан, Кутурҕа уонна Уус Бүлүү.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салаалардаах: Буруолаах (106 км.) уонна Муоһучаан(91 км.).

# Лээпискэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Словакия

Словакия (словак. Slovensko), официаллык Словак Өрөспүүбүлүкэтэ (Slovenská republika) диэн Орто Эуропа дойдута. Олохтоохторун ахсаана 5,379,455 к. уонна иэнэ 49,000 км2. Кирбиилэhэр Чехиялыын уонна Аустриялыын арҕаа, Польшалыын хоту, Украиналыын илин уонна Мадьаар Сириниин соҕуруу. Киинэ куората Братислава.

# Словакия
## Административнай түҥэтии

| № | Кыраай аата | Киин куорат |
| 1 | Братиславскай кыраай | Братислава |
| 2 | Трнавскай кыраай | Трнава |
| 3 | Тренчинскай кыраай | Тренчин |
| 4 | Нитранскай кыраай | Нитра |
| 5 | Жылинскай кыраай | Жылина |
| 6 | Банскабыстритскай кыраай | Банска Быстрица |
| 7 | Прэшовскай кыраай | Прэшов |
| 8 | Кошыцкай кыраай | Кошыце |
# Саллааскылар

Саллааскылар (лат. Hesperidae, нууч. Семейство Толстоголовки) - кыра, ардыгар орто кээмэйдээх лыахтар кэргэннэрэ. Төбөлөрө саллаҕар, харахтара улахан. Түргэнник көтөллөр. Гусеницата буорга, ситимҥэ эриллибит сэбирдэх быыһыгар кыстыыр.

# Саллааскылар
## Саха сиригэр үөскүүр көрүҥнэр

* Таҥалай ойуулаах саллааскы
* Дьэдьэн саллааскыта
* Палемон саллааскы
* Ойуур саллааскыта
* Дьураалаах саллааскы
* От саллааскыта
# Тутул

Тутул диэн барымта эбэтэр тутумта иһигэр киирэр ситимнээх ууһуктар олохтооһуннара уонна тэрээһиннэрэ. Баар тутуллар холобурдара - киһи оҥорбут тутуулара уонна тэриллэрэ; айылҕа тутулларын холобурдара - тыыннаахтар, минераллар, сэктэр. Билии тутулларын холобурдара - бэриллибит тутуллар информатикаҕа уонна музыка форматыгар.
# Джурма

Джурма – Сэбиэскэй Сойуус саҕана Чуумпу Акыйаан устун устар "Дальстрой" хараабылын аата.
Хараабыл уһуна 123 м, кэтитэ 18 м, уйуга 7000 т.

# Джурма
## Хараабыл туһунан үһүйээн

"Джурма" хараабыл 1933 сыл күһүөрү Владивосток куораттан Магадаҥҥа 12 000 хаайылаахтары тиэйэн хоҥнубут. Беринг проливын туораан, Чукотка муоратыгар киирэн баран, мууска хам ылларбыт уонна онно кыстаабыт. Бу түмүгэр бары 12 000 хаайыылахтар үлүйэн өлбүттэр. 1934 сыл сааһыгар хараабыл босхолонон, Амбарчик пордугар кураанах тиксибит. Ол аата, 12 000 киһи өлүгүн ууга бырахпыттар.
Хараабыл Голландияҕа оҥоһуллубут, аата "Бриэль" ("Brielle"). Аан дойду экономиката кириизискэ киирбит кэмигэр Амстердам тэрилтэтэ хараабылы ССРС-ка атыылабыт, хараабыл аата "Джурма" диэҥҥэ уларытыллыбыт уонна Чуумпу Акыйаан флотугар бэриллибит.
Аҕа Дойду Улуу сэриитин саҕана "Джурма" кэмиттэн кэмигэр АХШ биэрэгэр сырыыны оҥороро, ССРС-ка анаммыт сэрии матырыйаалын аҕалара. АХШ хаста даҕаны хараабыл өрөмүөнүн ороскуотун уйуммута.
60-ус сылларга "Джурма" эргэрэн көтүрүллүүгэ барбыта.
Хараабыл мууска хам ылларан олорор кэмигэр быыһыыр кыах баар этэ. Ол курдук, 1934 сыл олунньутугар чугас эргининэн Челюскин хараабыл 104 төбөлөөх хамаандата лааҕыр оҥостон олорорун быыһаабыттара. Маны таһынан АХШ көмөлөһөргө бэлэммит, Аляскаттан кэлэн дьону быыһыахпытын сөп диэбиттэрин Сталин аккаастаммыта.

# Джурма
## "Джурма" туһунан литератураҕа

* 1947 – Давид Даллин, Борис Николаевский: "Forced Labor in Soviet Russia" ("Принудительный труд в Советской России")
* 1974 - Александр Солженицын: Архипелаг ГУЛАГ
* 1978 - Robert Conquest: The Arctic Death Camps (Арктические лагеря смерти)
* Андрей Сахаров ахтыыларыгар
* 1996 - Ральф Штеттнер: Archipel GULag: Stalins Zwangslager – Terrorinstrument und Wirtschaftsgigant (Архипелаг ГУЛаг: Сталинский лагерь - инструменты террора и экономический гигант - монография)

# Джурма
## "Джурма" туһунан чахчы

Мартин Боллингер диэн АХШ учуонайа быһаарбытынан, бу кэпсэммит үһүйээн үһүйээн эрэ. "Джурма" хараабыл 1935 сылга диэри Голландия бас билиитигэр баара. Дьон кэпсээнигэр Хабаровск диэн атын хараабылы кытта бутуйбут буолуохтарын сөп. Ол хараабыл кырдьык сити миэстэҕэ, сити кэмҥэ мууска хам ылларбыт, уонна 1934 сыл сааһыгар Амбарчик пордугар тиксибит. "Хабаровск" "Джурматааҕар" улахана. "Джурма" 3-4 тыһыынча хаайыылааҕы тиэйэрэ.
Халыма лааҕырдарыгар учуонайдар суоттууларынан биир мөлүйүөнтэн тахса киһи өлбүтэ.
* Martin J. Bollinger: Stalin’s Slave Ships: Kolyma, The Gulag Fleet, and the Role of the West, Praeger Publishers, November 2003, 240 S., 49,95 $

# Джурма
## Ыйынньыктар

* Ди Цайт: Джурма кистэлэҥэ (ньиэмэстии)