yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Биир күннээх хаһыаттар

Ааспыт (XX-с) үйэ саҥатыгар Саха сиригэр биирдии күннээх хаһыаттар бааллара. Нууччалыы тылынан бэчээттэнэллэрэ.
* «День печати в Якутии». Литературнай, политическай уонна общественнай хаһыат. 1915 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр тахсыбыт. Редактор - Е.Г.Олейникова.
* «Братьям-солдатам - в окопы». Революционердар уонна куорат типографиятын рабочайдарын бөлөҕө армияҕа көмелөһен, Дьокуускайга 1917 сыллаахха алтынньы 30 күнүгэр таһаарбыттар. Таһаарааччы - А.С.Царственнай.
* «На борьбу с панами». 1920 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр тахсыбыт. Редактор - Е.Стрелов.
* «Власть Советов». Россия Компартиятын Саха сиринээҕи губернскай бюротун агитационнай хаһыата - 1920 сыллаахха алтынньы 4 күнүгэр.
* «Наш путь». Ыччат Бүтүн Россиятааҕы Коммунистическай Союһун Саха сиринээҕи губернскай бюротун хаһыата - 1921 сыллаахха балаҕан ыйын 4 күнүгэр.
* «Неделя ребенка». 1921 сыллаахха балаҕан ыйын 24 күнүттэн алтынньы 1 күнүгэр диэри Саха сиригэр «Оҕо нэдиэлэтэ» ыытыллыбыта. Ону тэрийэр комиссия таһаарбыта. Ахсаана - 1500 экземпляр. Редактор - Ф.Н.Астраханцев.
* «Крестьянину По-волжья». 1921-1922 сс. хоргуйуунан сибээстээн Саха сирин дьоно Поволжье уобалаһыгар эмиэ көмөлөспүттэрэ. Губернскай комиссия бу анал хаһыата 1921 сыллаахха алтынньы 9 күнүгэр тахсыбыта. Хаһыаты атыылааһынтан киирэр харчы Поволжье олохтоохторугар анаммыта.
* «Красная молодежь». Ыччат союһун Саха сиринээҕи агитационнаи хаһыата - 1921 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр.
* «Красная Звезда». Кыһыл Армия 4-с сылы-гар аналлаах агитационнай хаһыат - 1922 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр.
* «Неделя просвещения». Саха АССР Үорэҕин наркоматын агитационнай хаһыата - 1922 сыллаахха алтынньы 29 күнүгэр.
* «День международной кооперации». «Холбос» Саха сиринээҕи союһун агитационнай хаһыата 1924 сыллаахха от ыйын 5 күнүгэр тахсыбыта.

# Биир күннээх хаһыаттар
## Ылыллыбыт сирэ

* В.Л.АЛЕКСЕЕВ. «Периодическая печать Якутии (1887-1930)» диэн Национальнай библиотека бэлэмнээбит үлэтиттэн.
# Материал

Материал диэн эттиги тутар сэк эбэтэр сэктэр булкаастара. Материаллар ыраастарга уонна ырааһа суохтарга, органиктарга уонна органик буолбахтарга арахсаллар. Материаллар наарданар ньымалара - физика уонна химия саҥнара, геология төрүттэрэ, биология функциялара. Сиикэй материаллар саҥнарын уларытарга кинилэри араастаан чочуйаллар - ыраастааһын, быһыылааһын, атын материаллары кытта буккуйааһын. Сиикэй материаллары синтезтаан саҥа материаллары оҥорон таһаараллар. Материаллары материал билимэ үөрэтэр.
# Эбир

Эбир — туох эрэ ньуурун (холобур тирии) дьүһүнүттэн ордук хараҥа, эбэтэр ордук сырдык, эбэтэр атын өҥнөөх ханнык эмэ чуоҕур.

# Эбир
## Эбии маны көр

* Бикипиэдьийэ:Ханнык баҕарар Уикипедияҕа баар буолуохтаах ыстатыйалар тиһиктэрэ
# 329

329 сыл.

# 329
## Туох буолбута

* Билиҥҥи Кытай сиригэр баар буола сылдьыбыт Хотугу Хань диэн бүтэһик хууннар судаарыстыбаларын Хойукку Чжао диэн судаарыстыба үлтүрүппүт.
# Ле Корбюзье

Ле Корбюзье (Le Corbusier) (Алтынньы 6, 1887 – Атырдьах ыйын 27, 1965), дьиҥнээх аата Шарль Эдуард Жаннере-Гри (Charles-Édouard Jeanneret-Gris), диэн Швейцарияттан төрүттээх Франция архитектора. Модерн архитектура уонна омуктар икки ардыларынааҕы истиил саҕалааччыларыттан биирдэстэрэ буоларынан биллэр. Кини идэлэрэ: аныгы үрдүк дизайн үөрэтээччитэ, куорат былааннааччыта, ойуулааччы, скульптор уонна суруйааччы.
# Миньоннар: Грүвитацийа

Миньоннар: Грүвитацийа (ааҥл. Minions: The Rise of Gru) — АХШ 2022 сыллаах мультига, Universal Pictures оҥорбут мультига. 2022 сыллаахха саамай элбэх барыһы киллэрбит мультик.
# Беверли Хиллс

Беверли Хиллс (ааҥл. Beverly Hills) диэн Калифорния штатын Лос Андьелес аймаҕын арҕаатыгар баар хото. Арҕаа Холливуд хотолуун кэккэлэһэр. Беверли Хиллс Лос Андьелес хото биир аатырбыт тас хотото буолар. 2020 сыл сурутуутунан олохтоохторун ахсаана 32,701.
Беверли Хиллс Америка биир бастыҥ үрдүк дьиэ сыаналаах хотото буолар. Манна элбэх Холливуд сулустара олороллор. Беверли Хиллс Родео Драйв диэн көчөтө мааны люкс табаардаах маҕаһыыннарынан аатырар.
# Саша

Саша — Нуучча тылыттан Саха тылыгар киирбит уол эбэтэр кыыс аата буолар. «Саша» диэн сахалыы тылбааһа — «Өлөксөөндүр». Кыра уол оҕону (Саша диэн ааттааҕы) — Таатыкка диэн ааттыыллар. Киэнник — Сашуля диэн эмиэ туттуллар.
# Стрижев Пётр Иннокентьевич

Стрижев Пётр Иннокентьевич (1874-биллибэт) - Усуйаанаттан төрүттээх айанньыт, Хотугу муустаах байҕал чинчийээччитэ, Э.Толль уонна Александр Колчак эспэдииссийэлэрин кыттыылааҕа.
# Work and Travel USA

Work and Travel USA (сах. АХШ-ка үлэ уонна айан) — үрдүк уонна орто үөрэх кыһаларын устудьуоннара Америка Холбоһуктаах Штааттарын билсэллэригэр туһаайыллыбыт АХШ атын дойдуларга аналлаах бырагырааммата. Бу бырагыраамма иһинэн устудьуоннар дойдуну көрөллөр уонна быстах кэмҥэ үлэлииллэр. Сайыҥҥы бырагырааммаҕа кыттарга устудьуон анал аккредитациялаах үөрэх кыһатыгар үөрэниэхтээх уонна ааҥыл тылын билиэхтээх. Арассыыйа уонна СНГ дойдуларыгар ордук элбэхтик туттуллар бырагыраамма.

# Work and Travel USA
## Бырагыраамма болдьоҕо

Бырагыраамма уопсай уһуна 5 ый кэриҥэ, онно киирэллэр: DS-2019 формаҕа ыйыллыбыт кэм (4 ыйга дылы), ол устатыгар АХШ территориятыгар үлэлиир көҥүллэнэр, ону таһынан J-1 визалаахтарга Национальнай Безопасность Департаменынан бэриллэр 30 күннээх эбии кэм. Ол 30 күн устатыгар программа кыттааччыта дойду устун күүлэйдиэн сөп уонна дойдуттан барарга бэлэмнэниэхтээх, үлэлиирэ бобуллар.

# Work and Travel USA
## Үлэ

Үксүн кыттааччылар өҥө эйгэтигэр үлэлииллэр, куруортарга, отеллэргэ, ресторааннарга, пааркаларга. Ол эрээри кыттааччы атын да үлэҕэ үлэлиирэ көҥүллэнэр. Кыттааччы аахсар хамнаһа АХШ гражданинын хамнаһыгар тэҥ буолуохтаах.
Программа кыттааччылара наймыламмыт дьиэ хамначчыта (горничнай, служанка о.д.а.) быһыытынан үлэлииллэрэ көҥүллэммэт. Итини таһынан үлэлииргэр бэйэҥ харчыгын инвестируйдуур уонна пациены көрөөһүннээх үлэлэргэ эмиэ үлэлиирэ эмиэ көҥүллэммэт.

# Work and Travel USA
## Кинигэлэр

* Alexandra Albert 'Work & Travel in Australien und Neuseeland'
* T.O.O. "ZAKwUSA, Work and Travel in examples; .... " (Copyright by DraftOK, April 2012)
# Хлебодарское

Хлебодарское (укр. Хлібодарське) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 357 (2011).
# Истилиистикэ өйдөбүлэ

Арассыыйаҕа истилиистикэ науката XX үйэ 20-c сылларыттан саҕалаан үөскээн сайдан барар. Ол гынан баран тыл үөрэхтээхтэрэ истилиистикэ предметин быһаарарга өр кэмҥэ биир санааҕа кэлбэккэ мөккүспүттэрэ.
XX 10-40 сс. Ш. Балли, Г.О. Винокур, Х. Касарес, Л.В. Щерба, Л.П. Якубинскай истилиистикэ чинчийэр педметин маҥнайгы олугун уурбуттара. Ол кэнниттэн, бастатан туран, В.В. Виноградов салгыы сайыннарар,эбэр, онтон А.И. Ефимов, М.Н. Кожина наардаан, тупсаран, чуолкайдаан суруйбуттара биллэр.
Истилиистикэ педметин быһаарарга, истилиистикэ кэрдииһэ (яруһа) диэн туспа суох буолан, киһи улаханнык мунаарар. Холобура тыл үөрэҕэр фонетика, лексика, морфология, синтаксис диэн кэрдиис (ярус) арааһа баар, ону тыл фонетика, лексикология, грамматика диэн анал салаалара үөрэтэр. Итинтэн сиэттэрэн, омос көрдөххө, истиилистикэ анал үөрэтэр предметэ суох курдук. Ол эрээри, истилиистикэ тыл атын салааларыттан уратыта диэн тыл саҥарар саҥаҕа туттуллуутун үөрэтэр. Оттон саҥарар кэмҥэ киһи, биллэрин курдук, бу лексиката, бу халыыба, бу тыл ситимэ эҥин диэн араара турбат. Онон, истилиистикэ дорҕоону, тылы, тыл халыыбын, саҥа чааһын, тыл ситимин, этиини барытын хабар, ол гынан баран тыл лексическэй, грамматическай о.д.а. суолтатын буолбакка, тус-туһунан сэмсэ (истилистиичэскэй) суолтатын анаан үөрэтэр.
Бу туһунан истилиистикэни араас кэмҥэ чинчийбит үөрэхтээхтэр маннык этэллэр:
   Г.О. Винокур: "...стилистика обладает тем свойством, что она изучает язык по всему разрезу его структуру сразу, т.е. и звуки, и формы и т.д.,но зато с особой точки зрения и создает для стилистики в чужом материале ее собственный предмет"
Ш.Балли этэринэн, истилиистикэ тыл сүрүн суолтатын буолбакка, онно эбии буолар экспрессивнэй, эмоциональнай толбону үөрэтэр. Маны Ш. Балли истилиистикэ науката тыл атын салааларыттан, ордук лексикологияттан, сүрүн уратыта буолар диэн этэр.
О.С. Ахманов:
   "Определение стилистики как науки о тех элементах языка, которые присоединяются к собственно выражению мысли, сопровождают собственно семантическое содержание высказываемого т.е. науки о разного рода экспрессивно-эмоционально-оценочных моментах в языке является правильным"
А.И. Ефимов суруйарынан, истилиистикэ син биир фонетика, лексикология, морфология. синтаксис курдук саҥа дорҕоонун, тылы, сомоҕо домоҕу, тыл ситимин, этиини үөрэтэр. Ол эрээри, фонетика, лексика, грамматика, орфография сөпкө саҥарарга, суруйарга, үөрэтэр буоллаҕына, истилиистикэ тылы араас синонимтан,вариантан биир ордугун, сатаан талан туттарга үөрэтэр.
Барытын түмэн эттэххэ, истилиистикэ, үгэс курдук, саҥа дорҕоонун, тыл, саҥа чааһын, тыл ситимин, этии истииллии суолтатын, кырааскатын, толбонун (тыл истилиистикэтэ, структурнай истилиистикэ)уонна тыл араас туттулук истиилин, манна тыл баайын туттар уратытын (тыл-өс истилиистикэтэ, туттулук истилиистикэ) үөрэтэр аналлаах.
# Чондоон

Чондоон өрүс. Лаптевтар байҕалларын Чондоон тамаҕар түһэр. Уһуна 606 км., тардыытын иэнэ 18900 км². Баһа Силээннээх сис хотугу эниэтигэр баар.
Дьааҥы - Индигир намталынан устар. Тардыытыгар 6600 күөл баар, уопсай иэннэрэ 497 км². Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас өртүттэн Буор Үрэх (170 км.), уҥа өрүттэн Ыганньа (142 км.), Додомо (114 км.) уонна Нуучча (243 км.) диэн салаалардаах.

# Чондоон
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Бензилпенициллин

Халыып:DrugboxБензи́лпеницилли́н (пенициллин G (PCN G) эбэтэр судургутук пенициллин (PCN)) — диэн 6-аминопенициллановай аһыытын N-фенилацетамидa. Пенициллиума тэллэйиттэн оҥоһуллар антибиотик. Тэллэй олоҕун устатыгар пенициллин араас форматын синтезтыыр: ол курдук, фармокологияҕа ордук туттуллар бензилпенициллин, уонна пенициллин атын араастара, атын радикаллардаахтарынан арахсаллар. Иннэ гынан пенициллин диэн аһыы, онтон араас туустары ылаллар (натрий, калий, новокаин уонна атын туустарын).. Пенициллин кэргэнигэр антибиотиктарын кэргэнигэр бензилпенициллин уонна феноксиметилпенициллин уонна атыттар бааллар..
Пенициллин антибиотиктара историяҕа олус сүдү суолталаах, тоҕо диэн олус ыарахан ыарыылар, ол курдук сэллик, сифилис уонна стафиллококтары уонна стрептококктар аҕалар ыарылары эмтиир кыах баар буолбута. Пенициллиннар үчүгэйдик үөрэтиллибиттэр, ол гынан баран билигин бактериялар таарыллыбат буола сайдыбыттар.
# Чакыр улар

Улар эбэтэр чакыр улар, көбдө. (лат. Tetrao urogallus; нуучч. глухарь обыкновенный) — улахан мас көтөрө.
Саха сиригэр улардар икки көрүҥнэрэ баар буолар: хара улар уонна чакыр улар. Чакыр улар кылгас кутуруктаах уонна бүлгүнүгэр эрэ үрүҥ түүлээх, бороҥ көҕүстээх, хара улартан улахан.
Атыыра уонна тыһыта бэйэ бэйэлэриттэн уратылаахтар. Атыыра — бөдөҥ, хара түүлээх көтөр, тыһыта — киниэхэ холоотоххо кыра, бороҥ, окко-маска олордоҕуна биллибэт-көстүбэт өҥнөөх.
* Tetrao urogallus
* Tetrao urogallus
# Кулуһун от

Кулуһун от эбэтэр көннөрү Кулуһун - күөл кытыытыгар үүнэр лабаата суох көнө дылыгырас от
# Дьаарбайа сылдьар Сир

Дьаарбайа сылдьар Сир (кыт. 流浪地球, пиньинь liúlàng dìqiú) — Кытай фантастика киинэтэ, Аан Дойдуга 10 иһигэр үрдүк барыһы киллэрбит киинэлэргэ киирэр. 2019 сыллаахха уһуллубута.
2023 сыллаахха Дьаарбайа сылдьар Сир 2 тахсыахтаах.
# Нүөрүҥгүрү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Нүөрүҥгүрү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Нүөрүҥгүрү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ

* Техника института (Саха Аммосов М.К. аатынан Ил университетын филиала);
* Уһук Илин тимир суол Ил универститета. Нүөрүҥгүрүүтээҕи филиал;
* Новосибирскайдааҕы техника Ил университета. Нүөрүҥгүрүүтээҕи филиал;
* Хотугулуу-илин гуманитарнай институт. Нүөрүҥгүрүүтээҕи филиал;
* Идэлээх инновация института (Москва). Нүөрүҥгүрүүтээҕи филиал.

# Нүөрүҥгүрү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Анал орто үөрэх тэрилтэлэрэ

* Нүөрүҥгүрүтээҕи политехника колледжа;
* Нүөрүҥгүрүтээҕи гуманитарнай колледж;
* Нүөрүҥгүрүтээҕи медицина училищета;
* Алданнааҕы политехника техникума, Нүөрүҥгүрүтээҕи филиал;
* Благовещенскайдааҕы финансалар уонна экономика колледжа, Нүөрүҥгүрүтээҕи филиал;
* Благовещенскайдааҕы эргиэн уонна экономика колледжа, Нүөрүҥгүрүтээҕи филиал;
* Иркутскайдааҕы эргиэн уонна экономика колледжа, Нүөрүҥгүрүтээҕи филиал.

# Нүөрүҥгүрү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Нүөрүҥгүрү 1 №-дээх гимназията;
* Нүөрүҥгүрү 2 №-дээх гимназията;
* Нүөрүҥгүрү 1 №-дээх орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү 2 №-дээх Аммосов М.К. аатынан орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү 3 №-дээх орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү 6 №-дээх орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү 13 №-дээх орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү 15 №-дээх орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү 17 №-дээх орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү 18 №-дээх орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү 24 №-дэхх орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү коррекциялыыр төрүт оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү үөрэҕирии киинэ;
* Чульман 7 №-дээх орто оскуолата;
* Чульман 9 №-дээх орто оскуолата;
* Чульман 20 №-дээх орто оскуолата;
* Чульман 21 №-дээх орто оскуолата;
* Иенгра "Арктика" эксперименныр гуманитарий уонна культурология интернат - оскуолата. Ил үөрэх тэрилтэтэ;
* Золотинка Василевич Г.М. аатынан интернат - оскуолата;
* Серебряный Бор 14 №-дээх орто оскуолата;
* Хани 16 №-дээх орто оскуолата;
* Улахан Хатыми 10 №-дээх орто оскуолата;
* Беркакит 21 №-дээх орто оскуолата;
* Золотинка 23 №-дээх орто оскуолата;

# Нүөрүҥгүрү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Mobicom Corporation

Mobicom Corporation — Монголия телекоммуникационнай тэрилтэтэ, улахан конгломерат. Конгломератка интернет телевидение, радио, телеканаллар, медия индустрия, сотовой оператор (5G ситим, дойдуга бастакы, Unitel сибээһин ситэр).
Mobicom Corporation бэйэтэ дьоппуон Sumitomo конгломератка холбонор.
Салалтата — Улаан Баатар.
# Эсперанто

Эсперанто (Esperanto) диэн аан дойдуга ордук киэҥник тарҕаммыт оҥоhуу тыл. Людвик Лазар Заменхоф 1887 c. айбыта.
Эсперантоны билээччилэр ахсааннара 100,000 - 2 млн кэриэтэ, биир тыhыынча кэриэтэ киhиэхэ эсперанто төрөөбүт тыллара.

# Эсперанто
## Тыл чинчилэрэ
### Классификацията

Оҥоhуу тыл буоларын быhыытынан, эсперанто хайа да омук тылыныын урууласпат. Фонологията, грамматиката, тылдьыта уонна семантиката арҕаа индо-эуропа тылларыгар олохтонор. Фонематын тутула уонна семантикатын улахан өттө славян гиэнэ, тылдьыта сүрүннээн роман тылларыттан уонна кыратык герман тылларыттан ылыллыбыт. Прагматикатыгар уонна тыл атын аспектарыгар нуучча, поляк, ниэмэс уонна француз тылларын дьайыылара баар.
Типологиятынан, эсперанто сылтахтаахтардаах уонна көҥүл прагматик өс быhыылаах, ол эбэтэр субъект-туохтуур-объект курдук быhыылаах. Даҕааһын ааттар көҥүл аат тыл иннинэ эбэтэр кэнниттэн туруохтарын сөп. Саҥа өстөр аффиксынан уонна суффиксынан үөскүүллэр.

# Эсперанто
## Тыл чинчилэрэ
### Суруга

Эсперанто уларытыллыбыт латин алпабыытынан суруктанар. Алпабыыт 28 буукубалаах:

# Эсперанто
## Тыл чинчилэрэ
### Фонологията

Эсперантоҕа 22 бүтэй дорҕоон, 5 аhаҕас дорҕоон уонна 6 дифтоҥ баар.

# Эсперанто
## Тыл чинчилэрэ
### Күннээҕи этиилэр

| Сахалыы | Эсперанто | IPA |
| Эҕэрдэ | Saluton | [sa.ˈlu.ton] |
| Ээх | Jes | [ˈjes] |
| Суох | Ne | [ˈne] |
| Үтүө сарсыарда | Bonan matenon | [ˈbo.nan ma.ˈte.non] |
| Үтүө киэhэ | Bonan vesperon | [ˈbo.nan ves.ˈpe.ron] |
| Көрсүөххэ диэри | Ĝis revido | [dʒis re.ˈvi.do] |
| Эн аатыҥ кимий? | Kiel vi nomiĝas? | [ˈki.el vi no.ˈmi.dʒas] |
| Мин аатым | Mi nomiĝas | [mi no.ˈmi.dʒas jo.ˈha.no] |
| Хайдаххыный? | Kiel vi fartas? | [ˈki.el vi ˈfar.tas] |
| Эсперантонан саҥараҕын дуо? | Ĉu vi parolas Esperanton? | [ˈtʃu vi pa.ˈro.las es.pe.ˈran.ton] |
| Мин эниигин өйдөөбөппүн | Mi ne komprenas vin | [mi ˈne kom.ˈpre.nas vin] |
| Үчүгэй | Bone | [ˈbo.ne] |
| Сөп | Ĝuste | [ˈdʒus.te] |
| Махтал | Dankon | [ˈdan.kon] |
| Не стоит благодарности | Nedankinde | [ˌne.dan.ˈkin.de] |
| Баһаалыста | Bonvolu | [bon.ˈvo.lu] |
| (Желаю) Здоровья! | Sanon! | [ˈsa.non] |
| Эҕэрдэ | Gratulon | [ɡra.ˈtu.lon] |
| Мин эниигин таптыыбын | Mi amas vin | [mi ˈa.mas vin] |
| Биир пиибэтэ, баhаалыста | Unu bieron, mi petas | [ˈu.nu bi.ˈe.ron, mi ˈpe.tas] |
| Бу тугуй? | Kio estas tio? | [ˈki.o ˈes.tas ˈti.o] |
| Бу ыт | Tio estas hundo | [ˈti.o ˈes.tas ˈhun.do] |
| Үтүө түүн | Bonan nokton | [ˈbo.nan ˈnok.ton] |
| Эйэ! | Pacon! | [ˈpa.tson] |

# Эсперанто
## Хос быhаарыылар

* ↑ Jouko Lindstedt (January 2006) (PDF). Native Esperanto as a Test Case for Natural Language. University of Helsinki - Department of Slavonic and Baltic Languages and Literatures. http://www.ling.helsinki.fi/sky/julkaisut/SKY2006_1/1FK60.1.5.LINDSTEDT.pdf.

# Эсперанто
## Тас сигэлэр

* UEA.org Эсперанто аан дойдутааҕы ассоциацията
# Сахалыы атах оонньуулара

Сахалар бэйэлэрэ туспа омук буолан илии атах эрчиллиитигэр аналлаах уонна бэйэни уонна атын киһини тургутан көрөргө анаан сахалыы элбэх илии- атах оонньууларын айбыттар.

# Сахалыы атах оонньуулара
## Кылыы

Кылыыга сүүрэн кэлэн баран аҥар атаххынан (хайа баҕарар атаҕынан) 10-на ойоҕун онтон 11-ис ойууга икки атаххынан түмүктүүр ойуу оҥоһуллар. Ойуулары оҥорорго бэлиэлэр баар буолаллар.

# Сахалыы атах оонньуулара
## Туос

Быһа холуйан 3 ыллар хардыы кэминэн оҥоһуллар. Билиҥҥи кэмҥэ ол 3 миэтэрэ курдук холобурдаах буолар. Күрэхтэһиилэргэ 11 ойуу түмүгүнэн ким ыраах түспүтүнэн кыайыылаах быһаарыллар. Ордук саас сайын күһүн айылҕаҕа сылдьан ойоллор-кырыска. Ол эрэн кыһын күһүн хаардаахха эмиэ ойоллор-муҥха иҥин кэмигэр. Сайыҥҥы ыһыахха атах оонньуута булгуччулаах күрэхтэһиилэртэн биирдэстэрэ. Билиҥҥи кэмҥэ чулуу ойооччулар муҥутуур көрдөрүүлэрэ-45миэтэрэттэн таһаараллар.
# Айаҕы ииттинии

Айаҕы ииттинии (ааҥл. Making a Living) диэн Keystone Studios кылгас саҥата суох киинэтэ. Чарли Чаплин бастакы сүрүн оруоллаах киинэтэ. Режиссер Хенри Лерман. Лерман бу киинэҕэ эбиитин сценарист уонна иккис сүрүн оруолу оонньооччу. Премьерата 1914 сыл олунньу 2 күнэ.

# Айаҕы ииттинии
## Сүжета

Джонни биир кыыска бэлэх ылаары репортер доҕоруттан харчы иэстиир. Доҕоро ол кыыһы эмиэ сөбүлүүр эбит. Джонни хаһыат редакциятыгар репортер үлэлэниэн баҕарар. Репортер доҕоро массыына саахалга түбэһэрин көрөн ону хаартыскаҕа түһэрэр. Джонни доҕорун фотокамератын уоран ылан саахал хаартыскаларын редакцияҕа атыылыы сатыыр. Мантан сылтаан айдаан бөҕө тахсар.

# Айаҕы ииттинии
## Оруолларга

* Чарли Чаплин — Джонни (Түөкүн)
* Хенри Лерман — Репортер
* Вирджиния Көртли — Кыыс
* Элис Девенпорт — Кыыс ийэтэ
* Минта Дөрфи — Дьахтар
* Честер Конклин — Полицейскай / Хаамаайы
* Чарльз Инсли — Редактор
# Аан дойду дьахталларын күнэ

Аан дойду дьахталларын күнэ 1909 сыллаахтан сыл ахсын кулун тутар 8 күнүгэр бэлиэтэнэр. ХНТ сыл аайы дьахталлар бырааптарын харысхалыгар уонна эйии иһин тутуллар. История этэринэн үлэлиир дьахталлар бырааптарын тэҥнэтэргэ уонна эмансипацияҕа болҕомтону уурарга ыҥырар.
Советскай Союз эстибитин кэннэ кулун тутар 8 күнүгэр Российскай Федерация государственнай бырааһынньыга буолан хаалбыта. Кулун тутар 8 күнүгэр Арассыыйаҕа дьахталларга сибэкки уонна атын бэлэх аҕалар үгэһэ буолар. "Сибэккилэр кулун тутар 8 кунугэр саамай баҕалаах бэлэх буолан хаалаллар: иккис эр киһи кинилэр тапталлаах хотунун бэлэхтээн, оттон иккис Россия хас биирдии олохтооҕо кинилэри белех быһыытынан ылыахпын баҕарабын". Онуоха «бу күн бастакы хоһооно — биир муоста дискриминацияны утары охсуһуу-умнуллубута ыраатта», ол түмүгэр бу күн «дьахтар бырааһынньыгын курдук»диэн бэлиэтииллэр.
1920с сылларга коммуньуус дойдулар, ол курдук Кытай, Куба уонна ССРС, бэлиэтиир буолбуттар. Ол бириэмэттэн бырааһынньык өссө да тарҕаммыт.
Дойдулар үгүс өттө политика хос санаата суох бырааһынньыктыыллар - эр дьон ийэлэригэр, кэргэннэригэр, коллегаларыгар уо д. а. сибэккилэри уонна кыра бэлэхтэри оҥороллор. Сорох дойдуларга дьахталлары үлэлэриттэн дьиэлэригэр эрдэ ыыталлар.
1975 сыллаахха ХНТ бу бырааһынньыгы билиммитэ. Хас сыл аайы социальнай уонна поллитическай тематын уларыта сылдьан бэлиэтиир. Ол курдук 2011 сыллаахха "Үөрэххэ, билимҥэ уонна технологияларга тэҥ кыах биэриитэ" диэн темалаах этэ.
Албания, Алжир, Армения, Азербайджан, Беларусь, Босния уонна Герцоговина, Бразилия, Буркина Фасо, Камерун, Кытай, Куба, Эквадор, Грузия, Италия, Израиль, Лаос, Казахстан, Кыргызстан, Македония, Молдавия, Черногория, Польша, Румыния, Россия, Сербия, Таджикистан, Украина, Узбекистан, Вьетнам уонна Замбия дойдуларыгар бэлиэтэнэр.
# Сосин Алексей Ильич

Сосин Алексей Ильич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1905 сыллаахха Моорук нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Сэрии иннигэр Табаҕа сэттэ кылаастаах оскуолатыгар дириэктэрдээбит. Аармыйаҕа 1942 с. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл ахсынньытыттан Соҕуруу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит. 221-с гаубичнай-артиллерийскай полкаҕа орудие хамандыырынан сулууспалаабыт. Бойобуой үтүөлэрин иһин Кыһыл Сулус уордьанынан, хас да бойобуой мэтээллэринэн, «Туйгун артиллерист» бэлиэнэн наҕараадаламмыт.
Сэрии кэнниттэн өр сылларга сэбиэскэй партийнай үлэҕэ сылдьыбыт. Сааһынан пенсияҕа тахсан баран өлбүт.

# Сосин Алексей Ильич
## Наҕараадалара

* Кыһыл Сулус уордьана (27.11.1943)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (05.04.1943)
# Киинэ

Киинэ диэн бииргэ холбоммут хамсыыр ойуулар (ааҥл. motion picture). Дьоҕур туспа көрүҥэ. Киинэни ойуулары камеранан суруйан, эбэтэр анимацияны уонна анал эффектары туттан ойуулары айан оҥороллор. Киинэ уhулуу киинэ индустрията дэнэр. Хас биирдии монтажтыыр кадр хас биирдии монтажтыыр хамсааһыннар бэлиэтэммит хаартыскалары эбэтэр цифровой ойуулары (кадрдары) утумнааһынтан турар. Киинэ, быраабыла курдук, саҥата- иҥэтэ дорҕоонноох.
ХХ үйэ саҕаланыытыгар Арассыыйаҕа «киинэ» (дьахтар көлүөнэтигэр) этиллэр этэ уонна, үгэс буолбут суолтаттан ураты, бу тыл киинэҕэ сыһыаннаах.
Уобалас кинематография диэн ааттанар киинэлэри, уларыппакка, сатабылы кытта сибээстээх. Киинэ кинематографията искусство биир хайысхатынан (киинэ), (кинотехника), ону тэҥэ киноиндустрия буолар. Киинэлэри киинэҕэ уһуллар аппараттар эбэтэр цифровой киинэлэр көмөлөрүнэн тулалыыр эйгэ хамсааһыннарын суруйуу, ону тэҥэ мультипликация эбэтэр спецффицектары туһаныы көмөтүнэн ойууннааһын оҥоһуллаллар.
Киинэни көрүү билиҥҥи култуура сорҕото буолар. Биллиилээх геройдар, артыыстар, кинилэр үҥкүүлэрэ үксүгэр аатырбыт, уобарастара буолаллар. Маассабай көрүүлэргэ анаан кинотеатры туталлар. Киинэ уһуна 90-120 мүнүүтэ (1,5- 2 чаас). Дьиэтээҕи усулуобуйаҕа киинэни көрөргө үгэс курдук телевизор киниэхэ холбоммут видеоприигрыватели кытта туһаныллар, кэнники кэмҥэ бу сыалларга персональнай компьютер, смартфон уонна да атын электроннай тэриллиилэр үлэлииллэр.
# Дэн Сяопин

Дэн Сяопин (кит. трад. 鄧小平, упр. 邓小平, пиньинь: Dèng Xiăopíng; Дэн Сяньшэн төрөөбүт(кит. трад. 鄧先聖, упр. 邓先圣, пиньинь: Dèng Xiansheng); 22 августа 1904, округ Гуанъань пров. Сычуань — 19 февраля 1997, Пекин) — кытай бэлиитигэ уонна реформатора, Кытай Хомуньуус Баартыйатын диэйэтэлэ. Дэн хаһан даҕаны дойдуну салайар дуоһунаска олорботоҕо, ол эрээри 1970 сылтан 1990 сылга дылы Кытай дьиҥнээх салайааччыта этэ.
# Неймар да Сильва

Нейма́р да Си́лва Са́нтос Жу́ниор (1992–, порт. Neymar da Silva Santos Júnior; португальское произношение (IPA): [nejˈmaʁ dɐ ˈsiwvɐ ˈsɐ̃tus ˈʒũɲoʁ]) кыччатан Неймар — национальнай бразилия сборнайын уонна «Пари Сен-Жермен» (фр. Paris Saint-Germain) хамаандатын, сүрүн инники линияҕа ооньуур футболиһа.
Уон биир сааһыттан "Сантос" диэн молодежнай академия5а ооньообута. 2009 сыллаахха бастакы составыгар киирбитэ. 2010 сыллаахха Сан-Паулу штатын чөмпүйүөнэ уонна Бразилия кубогын кыайыылааҕа. Сайын 2013 сылга "Барселона" (ааҥл. FC Barcelona) хамаандатыгар ыҥырыллыбыта. Ол онно Испания лигатын, кубогын кыайбыта. Уонна Лига чемпионов УЕФА кубогын кыайбыта. Онтон 2017 сыл атырдьах ыйыгар "Барселона" хамаандатыттан "Пари Сен-Жермен" көспүтэ. Уопсай сыаната 222 млн евро буолбута. Онон саамай сыаналаах футболист аатын сүкпүтэ. Францияҕа Лига 1, Кубок Франции, Кубок Лиги уонна "Игрок года" званиятыгар тиксибитэ.
# Даан тыла

Даан тыла (dansk, dansk sprog) — Дания олохтоохторун тыла, скандинавия тылларыттан биирдэсэтэрэ. Данияга уонна хотугу Германияга тарҕаммыт. Бүттүүн 5,7 миллион киһи саҥарар.