yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Бастакы Тыыллыма нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Лоомтука.
Майаттан 16 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 759 киһи (2007 сыл).

# Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

1822 с. биллэр. Урут Илин Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Аһыыкай аҕа ууһа, Дьооҕур аҕа ууһа, Сүүрүк аҕа ууһа, Түгүнүүр аҕа ууһа, Улар аҕа ууһа

# Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Божедонов Михаил Ионович (1838 — биллибэт) — ыраахтааҕы администрациятын үлэһитэ.
    Никифоров Василий Сергеевич — Манньыаттаах (биллибэт — 1915) — аатырбыт атыыһыт.
    Никифоров Гаврил Васильевич — Манньыаттаах уола (1872 — биллибэт), аатырбыт атыыһыт.
    Федоров Алексей Васильевич (13.03.1902—03.06.1967) — саха норуодунай худуоһунньуга.
    Борисов Семен Захарович ((24.08.1911—07.10.1999) — партия уонна сэбиэт үлэһитэ.
    Васильев Роман Гаврильевич (09.10.1913—03.05.1991) — 1953—1956 сс. Саха АССР Совминын бэрэссэдээтэлэ.
    Ларионов Владимир Петрович (10.02.1938—04.03.2004) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын үтүөлээх деятелэ, РАН академига, техническэй билим доктора, профессор.
    Гаврильев Кирилл Петрович (1955 с. от ыйын 18 к. төр.) — саха живописеһа.
# Трихомонаднай

Трихомонада (лат. Trichomonas vaginalis) — паразитическое простейшее, который является возбудителем венерического заболевания трихомониоз.
# Green Wise

Green Wise — Арассыыйа стартап тэрилтэтэ, оттон уонна мастан эт оҥорор. Аныгы экологическай хонтуруолга эппиэттиир. Конкурена Beyond Meat.
Салалтата — Малоярославец.
Сайта https://greenwise.ru/
# Лейла Эрбиль

Лейла Эрбиль (тур. Leylâ Erbil; тохсунньу 12 күнэ, 1931, Стамбул — от ыйын 19 күнэ, 2013, Стамбул) — Турция билиҥҥи кэмнээх биир биллэр суруйааччыта. Дойду дьахтар суруйааччылартан аан бастакынан литератураҕа Нобелевскай бириэмийэни аныырга аан дойдутааҕы ПЕН-кулууп түһэрбитэ. Эрбиль туурак худуоһунньуктарын уонна суруйааччыларын холбоһугун тэрийсибитэ.

# Лейла Эрбиль
## Олоҕун кэпсээнэ

Лейла Стамбулга олорор үс оҕолоох Эмине Хурие Ханым (Emine Huriye Hanim) уонна Хасан Тахсин (Hasan Tahsin) дьиэ кэргэттэригэр иккис оҕонон төрөөбүтэ. Кадыкей диэн ааттаах кыргыттар оскуолаларыгар үөрэммитэ. Стамбул университетыгар английскай тыл уонна литература факультетыгар үөрэммитэ. Иккитэ кэргэн тахса сылдьыбыта, биир кыыстаах.

# Лейла Эрбиль
## Айымньылара

* 1961: Hallaç / Түү тарааччы, кэпсээннэр
* 1968: Gecede / Түүнүн, кэпсээннэр
* 1971: Tuhaf Bir Kadın / Дьикти дьахтар, арамаан
* 1977: Eski Sevgili / Бывшая возлюбленная, кэпсээннэр
* 1985: Karanlığın Günü / Хараҥа күнэ, арамаан
* 1988: Mektup Aşkları / Таптал суруктара, арамаан
* 1998: Zihin Kuşları / Санаа чыычаахтара, эссе
* 2001: Cüce / Карлик, арамаан
* 2005: Üç Başlı Ejderha / Үс төбөлөөх луо-кыыл, арамаан
* 2011: Kalan / Хаалбыттар, арамаан
* 2013: Tuhaf Bir Erkek / Дьикти киһи, арамаан
# JBL

JBL — АХШ аудио системалары оҥорор тэрилтэтэ, Harman International Industries бөлөҕөр киирэр уонна Mitsui Group аудио системалары салайар салаатыгар сыһыаннаах.
# Старостин Егор Григорьевич

Старостин Егор Григорьевич - Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Дьааҥы оройуонун бочуоттаах гражданина, Дьааҥы оройуонун Сартаҥ нэһилиэгин бастакы оскуолатын учуутала.

# Старостин Егор Григорьевич
## Олоҕун олуктара

* Старостин Егор Григорьевич Дьааҥы оройуонун Сартаҥ нэһилиэгин Сыһыы-Мэйиитэ учаастагар 1930 сыллаахха бэс ыйын 15 күнүгэр төрөөбүт.
* 4 саастааҕар абаҕатыгар иитиллэ бэриллибит.
* 1941 сылтан Эргэ Арыылаахха интернакка олорон үөрэммит.
* 5-7 кылааска Дулҕалаахха, 8-10 кылааска Дьааҥы куоратыгар үөрэммит.
* Оскуола кэнниттэн Дьокуускай куоракка учууталлары бэлэмниир үнүстүүккэ 2 сыл үөрэммит.
* 1954 сылтан саҕалаан Сартаҥ орто оскуолатыгар 37 сыл саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлээбит. 12 сыл сельсовет исполкомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, 5 сыл дьаһалта кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн, агитзона начальнигынан, кулууп иһинэн драмкружок салайааччытынан, 5 сыл ЛТО начальнигынан үлэлээбит.
* Кэргэнэ Николаева Мария Васильевна. 5 оҕолоох.
* 2009 сыллаахха төрөөбүт дойдутугар Дьааҥы оройуонун Сартаҥ нэһилиэгэр өлбүт.

# Старостин Егор Григорьевич
## Айар үлэтэ
### Тахсыбыт үлэлэрэ

* "Төрүттэрбит түөлбэлэрэ"/Баатаҕай: ГУП Верхоянская улусная типография, 2007
* "Развитие творческих особенностей учащихся во внеурочное время", дакылаат
* "Использование материалов краеведческого музея на уроках якутского языка и литературы", дакылаат

# Старостин Егор Григорьевич
## Айар үлэтэ
### Үлэлэспит үлэтэ

П.А. Афанасьев "Говор Верхоянских якутов" научнай үлэтигэр Дьааҥы сахаларын тылларын лингвистическэй уратыларын хомуйан сиһилии үөрэтэргэ көмөлөспүт. "Юный киномеханик", "Библиофил и большой книголюб", "Краевед" куруһуоктары, "Сартаҥ кыымнара" юнкорпост тэрийбит.

# Старостин Егор Григорьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

1976 сыл ыам ыйын 15 күнүгэр Дьокуускай к. "Бэлэм буол" хаһыат редколлегиятыттан "Сартаҥ кыымнара" юнкорпост салайааччытын быһыытынан наҕараадаламмыт. "Кэскил", "Юность Севера" эрэдээктэрэ Н.И. Протопоповаттан оҕо хаһыатын көхтөөхтүк пропагандалаабытын иһин бочуоттаах грамотанан наҕараадаламмыт.
* Дьааҥы оройуонун бочуоттаах гражданина
* СӨ үөрэҕириитин туйгуна
* Үлэ, тыыл бэтэрээнэ
* САССР Үөрэх Министиэристибэтиттэн бочуоттаах грамота
# Абый улууһун Ытык гражданнара
## Тиһилик

Алексеев Иван Егорович Борисов Семен Никифорович Дохунаев Семен Васильевич Ефимов Гаврил Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа Ефимов Никодим Николаевич — физико-математическай билим доктора, профессор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх деятелэ Жиркова Анна Михайловна Корякин Алексей Семенович Корякин Ким Дмитриевич Никулин Владимир Николаевич Никулин Гаврил Иннокентьевич Потапов Марк Николаевич Ребров Петр Семенович Рязанскай Василий Дмитриевич Садовников Василий Николаевич Слепцов Алексей Гаврильевич-2 Слепцов Гаврил Афанасьевич Слепцов Иван Николаевич Слепцов Николай Васильевич (Николай Абыйчанин) — суруйааччы уонна суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ Слепцов Николай Николаевич-2 Слепцов Петр Егорович Слепцова Анна Алексеевна Слепцова Екатерина Дмитриевна Сорокоумов Василий Федотович Старкова Мавра Ивановна Стручков Афанасий Николаевич Томскай Ариан Тимофеевич Тулааһынап Юрий Петрович Тутасова Маргарита Ивановна Хабаров Василий Семенович Черемкин Иннокентий Иванович Шустова Екатерина Егоровна
Тиһик быһаҕас буолуон сөп (2006 сыл туругунан хомуллубут), эбэн биэриҥ.

# Абый улууһун Ытык гражданнара
## Өссө маны көр

Абый улууһун үтүөлээх дьонноро
# Хмельник

Хмельник (укр. Хмільник) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 28 226 (2011).
# Уорай (Амма улууһа)

Уорай — Амма улууһун Бөтүҥ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Уорай (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Бөтүҥ нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Филиппов Василий Васильевич

Василий Васильевич Филиппов — техника билимин доктора, профессор.

# Филиппов Василий Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1951 сыл муус устар 1 күнүгэр Горнай улуус Мытаах сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
В 1973 году окончил Московский инженерно-строительный институт им. В.В. Куйбышева, в 1977 г. – аспирантуру МИСИ.
С 1978 г. по 1988 г. – ассистент, старший преподаватель, доцент, заведующий кафедрой строительных конструкций и проектирования, заместитель декана, декан инженерно-технического факультета ЯГУ.
С 1991 г. по 1997 г. – ректор Якутского государственного университета.
С 1998 г. по 2002 г. – народный депутат, Председатель Палаты Республики Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия).
С 1993 г. – действительный член, а с 1994 г. – президент Академии наук РС (Я), с 1997 г. – член-корреспондент Российской академии наук.
Народный депутат РС(Я) III созыва по Бердигестяхскому избирательному округу № 51.

# Филиппов Василий Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Россия үрдүк үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ» Бэлиэ
* М. К. Аммосов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата (1997)
# Сталиҥҥа өйдөбүнньүк (Амма)

Сталиҥҥа өйдөбүнньүк (Амма). Өйдөбүнньүгү 2009 сыллаахха сэтинньигэ туруоруллубут. Турар сирэ — Амма улууһун дьаһалтатын уонна улуус гимназиятын икки ардыларынан, Лениҥҥэ өйдөбүнньүк аттыгар.
# Татаринов Владимир Семенович

Татаринов Владимир Семенович — саха эстрадатын ырыаһыта, биллиилээх мелодист.

# Татаринов Владимир Семенович
## Олоҕун олуктара

* 1954 сыллаахха Дьокуускай оройуонун Тулагы-Киллэм нэһилиэгэр төрөөбүт.
* Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педучилище физкультураҕа салаатын бүтэрбит.
* Бүтүн Сойуустааҕы эстрада искусствотын мастерскойугар (Москва к.) үөрэммит.
* 1989 сылтан Саха эстрадатын театрын артыыһа, «Иэхэй-чуохай» кантри-фольклор бөлөх салайааччыта.
* 200-н тахса сахалыы ырыаны айбыт.

# Татаринов Владимир Семенович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* Нам улууһун ытык киһитэ
# Хади Такташ

Хади́ Такта́ш (тат. Hadi Taqtaş; дьиҥнээх аата Мухамметхади́ Хайру́ллович Такта́шев, тат. Мөхәммәтһади Хәйрулла улы Такташев, Mөxəmməthadi Xəyrulla uğlı Taqtaşev; тохсунньу 1 күнэ 1901 — ахсынньы 8 күнэ 1931) — татаар поэтэ, татаар сэбиэскэй поэзиятын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.

# Хади Такташ
## Биографията

Мухамметхади Хайруллович Такташев тохсунньу 1 күнүгэр1901 сыллаахха Тамбов күбүөрүнэтин Спасскай уеһын Сыркыды (Сургодь) дэриэбинэтигэр элбэх оҕолоох татаар бааһынайын кэргэнигэр төрөөбүтэ (билигиҥҥинэн Мордовия Торбеевскай оройуонугар). Бастаан төрөөбүт дэриэбинэтин медресетигэр, ол кэннэ кэккэлэһэ турар Пишля сэлиэнньэтигэр үөрэммитэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан Габдуллаа Тукайы үтүктэн бастакы хоһооннорун айбыта. Поэт аймахтара Сургодь уонна Торбеево сэлиэнньэлэргэ олороллор.
1915 сыллаахха Бухараҕа көһөн тиийэн, атыыһыт аймаҕын дьиэтигэр үлэлиир, ол кэннэ бирикээсчик көмөлөһөөччүтүнэн үлэҕэ киирэр.
1918 сыллаахха «Олуг Төркстан» («Великий Туркестан») хаһыакка «Төркстан сахраларында» («В пустынях Туркестана») диэн бастакы хоһоонун бэчээттэтэр. Ол сыл күһүнүгэр төрөөбүт дэриэбинэтигэр төннөн кэлэн педогогика кууруһугар үөрэнэр. Бүтэрэн баран, учууталлыыр.
1919—1920 сылларга Оренбург куоракка олорон «Голос бедноты» (Афзал Тагиров диэн суруйааччыны кытта) хаһыат эрэдээктэринэн үлэлиир. Аан бастаан татаар тылынан хоһооннору суруйан таһаарар.
1921—1922 сс. Ташкент куоракка олороро, Туркестаннааҕы оробуочай-дехканской хомуньуустуу университетка төрөөбүт тылы үөрэтэр, олус элбэҕи суруйар (чинчийээччилэр ити кэми романтическай диэн бэлиэтииллэр).
1922 сыл сайыныгар Москуба куоракка Илиҥҥи үлэһиттэр хомуньуустуу университеттарыгар үөрэнэр. Владимир Маяковскай, Есенин уо.д.а. поэттар тыл этэллэрин истэр. Өтөр Казаҥҥа көһөн кэлэр. 1927 сыллаахха "Сыны Земли" (Сир оҕолоро) хомуурунньугу таһаарар. Хоһооннорн хомуруунньуктара сыл аайа кэриэтэ тахсаллар. Татаар драмаҕа тыйаатырыгар пьесалары суруйтуур.
Төрөппүт уолаттара — Рафаэль (1926-2008), Аван.
1931 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр Казан куоракка ис тиибиттэн өлбүтэ. Горькай аатынан пааркаҕа көмүллэн сытар.

# Хади Такташ
## Айымньыта

* хоһоон хомуурунньуктара стихов,
* «Сыновья земли» хоһоонунан суруллубут трагедия (1921),
* «Утерянная красота» драма (1928),
* «Камиль» драма (1930),
* публицистика.

# Хади Такташ
## Айымньыта
### Поэмалара

* «Деревня Сыркыды» (1924),
* «После бури» (1924),
* «Зарытое оружие» (1927),
* «Утраченная красота»,
* «Века и минуты», В.И. Лениҥҥэ анаммыта (1924 год),
* «Исповедь любви» (1927),
* «Алсу» (1929),
* «Мукамай» (1929),
* «Письма в грядущее» (1930 сыл, ситэ суруллубатах).

# Хади Такташ
## Өйдөбүл

Хади Такташ аатынан Казаҥҥа, Набережные Челныга, Саранскайга, Торбеевка уонна Татарстан хас бөһүөлэгэр уулусса баар.

# Хади Такташ
## Бэлиэтээһиннэр

* 1 2 3 4 Основные даты жизни и творчества(суох сигэ — история).
# Тыко Вылка

Тыко Вылка (олунньу 15 (27) 1886 — балаҕан ыйын 29 1960) (нууччалыы аата — Илья Константинович Вылка) — дьураак худуоһунньуга, кэпсээнньитэ, литератууратын төрүттээччитэ, салайааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл.

# Тыко Вылка
## Олоҕун олуктара

Тыко Вылка 1886 сыллаахха олунньуга Саҥа Сир диэн байҕал бөдөҥ арыытыгар төрөөбүтэ. Булчуттар ортолоругар улааппыта. «Тыко» диэн аат «тугут» диэн суолталаах. Аҕата — арыыга биллэр муора кыылын булчута Ханец Вылка этэ. Тыко 1904 сыллаахтан уруһуйдуур буолбута, халандаар ойууларын, чэй хаатын ойуутун түһэрэн ылара.
1901 сыллаахха Саҥа Сиргэ аатырбыт хотугу айылҕа худуоһунньуга Александр Борисов кэлэр, Тыко киниэхэ хамначчытынан киирэр. Арыыны кэрийэн уруһуйдуур кэмигэр эдэр Тыко ону сүрдээҕин сэргиир. Ону көрөн худуоһунньук кыһыны уонна сааһы быһа арыы кыраасканан суруйарга үөрэтэр.
1903 сыллаахха Саҥа Сиргэ худуоһунньук уонна суруйааччы Степан Писахов көскө кэлэр. Писахов күннүгэр маннык суруйан хаалларбыт:
   Работы Вылки поразили меня своей «неровностью», в них удивительно сочетается детская неумелость и сила, полнозвучие и утонченность европейских мастеров. Откуда у него это!… Он слишком самобытен, своим природным чутьем Тыко сам найдет свою дорогу. Он сможет показать Новую Землю такой, какой мы, приезжие, ее никогда не увидим…
   — http://www.nvinder.ru/archive/2006/mar/02/01.html
Писахов бастакы кырааскалары уонна харандаастары бэлэхтиир. 1904 сыллаахха Вылка бастакы хартыынатын атыылыыр - англия айанньыттарыттан хартыынатыгар компас уонна термометр атастаһан ылар.
1909 сыллаахха архипелаакка хоту дойду чинчийээччитэ Владимир Русанов кэлэр, Вылкалыын арыыны барытын чинчийэллэр, сиһилии картографическэй ойуулааһыны оҥороллор. Ол сылга Вылка Москубаҕа барар, Архипов уонна Переплётчиков диэн худуоһунньуктарга үөрэнэр. 1910 сыллаахха «Русский Север» диэн быыстапкаҕа кыттар. 1911 сыллаахха Вылка убайа өлөр, онон Тыко кини ойоҕун уонна алта оҕотун көрөн-истэн хаалар. Онтон сылтаан Москубатааҕы үөрэҕин быраҕарга күһэллэр. Уруһуйтан ураты Вылка фольклору сэргиир, 1914 сыллаахха «Записки о Новой Земле» диэн хомуурунньугу таһаарар.
1917 сыллаах өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн бөһүөлэк сэбиэтин бэрэстээтэлинэн (1918—1934) уонна Новоземельскэй арыытааҕы дьокутааттарын сэбиэтин (1924—1956) бэрэстээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ. Ону таһынан булчуттар артыалларын салайара. 1950-с сыллардаахха Саҥа Сиргэ ядернай полигон оҥорон барбыттара. Онтон сылтаан ненецтэри көһөрбүттэрэ. Тыко Вылка дьонун кытта Архангельскайга көспүтэ. Олоҕун тиһэх сылларыгар дылы төрөөбүт сирин көрүөн баҕарара.
Тыко Вылка Архангелькайга 1960 сыллаахха 74 сааһыгар өлбүтэ.

# Тыко Вылка
## Литератуура

* Воронова Ольга Порфирьевна. Президент Новой Земли Тыко Вылка. М., Советский художник, 1977. 160 сир., "Рассказы о художниках" сиэрийэ.
* Кошечкин Б. И. Сын Новой Земли. (Тыко Вылко). М. Мысль, 1980
* Сухановский А. Ф., Тыко Вылка. Сын полярной звезды. Архангельскай, СК-Россия, 2009

# Тыко Вылка
## Кинематограф

* 1981 — «Великий самоед» (реж. Аркадий Кордон).
# Халбаһы

Халбаһы — ас, халбаһы оҥоһуктартар биирдэстэрэ, фарш уһун оболочкалаах буолааччы. Биир эбэтэр хас даҕаны эт көрүҥнэриттэн оҥоһуллар.

# Халбаһы
## Историята

* Халбаһы уонна политика биирдэр: астыныаххытын баҕарар буоллаххытына хайдах оҥоһулларын көрүмэн.Отто фон Бисмарк
"Халбаһы" диэн тыл былыргы славян тылыттан кэлбит, бастаан XII үйэтээҕи № 842-дээх Новгород туос грамотатыгар суруллубубут}} ыытыллыбыт ас тиһигэр суруллубут.
Корш Федор Евгеньевич чинчийиитинэн халбаһы диэн тыл турецкай тылтан кul basti («ураты оҥоһуллубут эт»). Сорохтор дьэбириэй тылыттан kol basar («араас быһыылар»). Макс Фасмер фонетическай аналиһа славян тылларытан кэлбит диэн түмүккэ кэлбит, ол гынан баран атын тыллартан, түүр тылтан кэлбит буолун сөп диэн этэр..
Греция, Вавилон, былыргы Кытай суруллууларыгар көстөн ааһар. Арассыыйаҕа халбаһыны оҥорор мастерскойдар XVII үйэҕэ баар буолбуттар.

# Халбаһы
## Халбаһы араастара
### Буһарыллыбыт халбаһылар

Туустаммыт фаршы 80 кыраадыска уһуннук буһараллар. Буһарыллыбыт халбаһыларга соя элбэх буолуон сөп. Сорох халбаһылар төрүт да вегетерианскай буолаллар, ол аата этэ суох буһарыллыбыт буолаллар.Буһарыллыбыт халбаһы уута элбэх буолан уһуннук харайыллыбаттар,
Буһарыллыбыт халбаһыга 10—15 % белок, 20—30 % сыа баар буолааччы, калорийноһа —100 граммҥа 220—310 калорий баар буолааччы.
Урукку ССРС дойдуларыгар биир киэҥник сиэнэр халбаһы сордунан Докторскай халбаһы буолар.

# Халбаһы
## Халбаһы араастара
### Буһарыллан ыыһаммыт халбаһылар

Бастаан буһарыллыбыт фаршы ыыһаллар (буруоҕа угаллар), буһарыллыбыт халбаһылартан сытыы тумата элбэх туттуллар. Эт амтанын уларытарга үүт, бурдук, сыа уонна крахмал туттуллар.
Буһарыллан ыыһаммыт халбаһыга 10—17 % белок, 30—40 % сыа баар буолааччы, калорийноһа 100 граммҥа 350—410 калорий баар буолааччы, халадьыынньыкка 15 күн устата харайыллыан сөп.

# Халбаһы
## Халбаһы араастара
### Полукопчёнай халбаһылар

Бастаан ыһаарыналлар, онтон буһарыллар уонна ыыһаныллар. Буһарыллан ыыһаммыт халбаһыны кытта тэҥнээтэххэ амтана биир курдук буолар, ол гынан баран буһарылларыгар ыйааһыны сүтэриитэ аҕыйах буолар, уонна ыыһаныыта кыра буолар.

# Халбаһы
## Халбаһы араастара
### Сырокопчёнай халбаһылар

Сырокопченай халбаһы буһарыллыбыат, ол гынан баран тымныы ыыһыы 20—25 градуска уһуннук (30—40 күн устата) тутуллар, сытыы тумата туттуллуута өссө элбэх буолар.
Сырокопчёный халбаһылар 13—28 % белок, 28—57 % сыа баар буолааччы, калорийноһа 100 граммҥа — 340—570 калорий буолар.

# Халбаһы
## Халбаһы араастара
### Халбаһы эбиискэлэрэ

Халбаһы уһуннук харайыллыгар уонна бактериялар тарҕаныыларын тохтотор, өҥө, амтана үчүгэй буоларыгар уонна ыйааһына улаатыытыгар араас эбиискэлэр туттуллаллар.
# Чаачаан

Чаачаан — таба такымыгар үөскүүр үрүҥ үөн (сүһүөҕүн сиир).
# SinoOil

Sinooil (SinoOil, Sino OIL) — Казахстан биир улахан ниэп уонна газ хостуур тэрилтэтэ, ону таһынан Казахстаҥҥа элбэх АЗС точкалардаах.
Интернеткэ ситимэ https://sinooil.kz/
# Бит, биттэнии

Бит, биттэнии диэн былыргы саха итэҕэлинэн кэлин буолуохтааҕы эрдэттэн билии.

# Бит, биттэнии
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
# Элэмиэн атомун нүөмэрэ

Элэмиэн атомун нүөмэрэ (синонимнара: атом зарядын чыыһылата, атом чыыһылата, химия элэмиэнин нүөмэрэ) — атом ядротун протоннарын ахсаана. Элэмиэн атомун нүөмэрэ ядро зарядыгар тэҥ уонна элэмиэн Менделеев табылыыссатыгар нүөмэрин кытта сөп түбэһэр.
# Николаева Римма Александровна

Николаева Римма Александровна, (1935 с. Сунтаар нэһилиэгэ Сунтаар оройуона Саха АССР – 2017 с.). РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо.

# Николаева Римма Александровна
## Олоҕун олуктара

Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Үөрэҕэ - Сунтаар орто оскуолата, Бүлүү педагогическай училищета уонна Магаданнааҕы педагогическай институт.
Педагогическай үлэтэ: Илимниир, Бордоҥ, Сунтаар 2 №-дээх орто оскуолаларыгар учуутал уонна пионер баһаатай, Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатыгар математика уонна алын кылаас учуутала, В.Г.Павлов аатынан Сунтаар алын сүһүөх оскуолатыгар алын кылаас учуутала, социальнай педагог, оскуола музейын салайааччыта.
Римма Александровна оҕону алын сүһүөх кэрдиискэ үөрэтиигэ уһулуччу бэлэмнээх, баай методическай опыты мунньуммут, үөрэтии хаачыстыбатын үрдэтиигэ сыламтата суох саҥаттан саҥа ньымалары көрдөөн булан, практикаҕа сатабыллаахтык туттар педагог быһыытынан биллэр.
Римма Александровна оройуон, нэһилиэк общественнай олоҕор мэлдьитин саамай активнай кыттыыны ылан кэлбитэ: оройуон Сэбиэтин дьокутаатынан, партийнай тэрилтэ сэкиритээринэн 10-ча сыл, оройуон уонна нэһилиэк дьахталларын сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн 21 сыл үлэлээбитэ. Дьахталлар VIII сийиэстэрин делегата. Үгүс сылларга народнай суут сэтээтэлэ, «Народнай суут Бочуоттаах сэтээтэлэ», хас да сыл оскуола үлэһиттэрин идэлээх Сойуустарын олохтоох тэрилтэтин бэрэссэдээтэлэ.
Норуот үөрэҕириитигэр сүдү кылааты киллэрбит, общественнай үлэлэргэ активист, убаастанар методист-учууталбыт .Сунтаар алын сүһүөх оскуолатыгар үлэлиир сылларыгар "Төрөппүт", "Дьиэ кэргэн" диэн ааттаах оскуолаҕа үлэлиир программалар ааптардарынан буолбута. Үлэтин элбэхтик улуус социальнай педагогтарыгар, учууталларыгар семинардарга, маастар кылаастарга тарҕатара.
В.Г.Павлов аатынан Сунтаар алын сүһүөх оскуолатыгар Владимир Гаврильевич Павловка анаммыт мусуойу хомуйан, тэрийэн, улэлэтэ сылдьыбыта. В.С Николаев аатынан Сунтаардааҕы народнай театр попечителэ этэ.

# Николаева Римма Александровна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР үөрэ5ириитин туйгуна.
* "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Учууталларын учуутала" анал бэлиэ.
* Методист-учуутал .
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Махтал суруга.
* Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо

# Николаева Римма Александровна
## Кини туһунан

Николаева М., Өйөһөн-Өйдөһөн олоруоҕуҥ. [улуус бочуоттаах гражданина, РФ норуотун үөрэҕириитин туйгуна, дьахтар сэбиэтин чилиэнэ, Сунтаар начаальнай оскуолатыгар социальнай педагог Римма Александровна Николаева туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1996. - Олунньу 10 күнэ-С.3;
Кулууп уола - норуот уола / Сост. Михалева Н.В. - Якутск; Смик Мастер полиграфия, 2012.- 207 с.
# Сыһык

Сыһык - саас, сайын сииргэ аналлаах сылгы иһэ, хаһаас.
# Инфекционнай ыарыыннан

Инфекционнай ыарыы — микроскоба суох көстүбэт наһаа кыра харамай организмнарынан ыҥырыллар ыарыы.
# Быҥа Тааһа

Быҥа Тааһа, Индигир өрүс хаҥас кытылыгар туспа турар хайа.
Үрүҥ Хайа бөһүөлэктэн 55 км. хоту диэкки турар.
Чыпчаала муора таһымыттан 382 м үрдүктээх.

# Быҥа Тааһа
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980
# Памир-Алай уонна Памир

Памир-Алай - кэрдиис курдук эгэлгэ арҕастардаах, уһулуттаҕас чыпчааллардаах, туруору эниэлэрдээх сис хайалар тарҕаммыт үрдүк хайалаах дойду. Манна Алай, Зеравшан сис хайалара, онтон да атыттар киирэллэр. Хайаларын үрдүгэ 4000 м үрдүк. Ледниктэр уонна ледниктэн үөскээбит рельеф көрүҥнэрэ үгүстэр. Памир бэйэтэ Алай хочотуттан соҕуруу сытар. Ити хочо Алай уонна Заалай сис хайаларын араарар. Заалай Памир систиэмэтигэр киирэр. Памир хайалара Таджикистан (Горно-Бадахшанскай автономнай уобалаһа), Кытай, Афганистан уонна Индия сиригэр-уотугар тайаан сыталлар. Хайалар бу сүҥкэн түмсүүлэригэр Азия хайалаах улуукан систиэмэлэрэ холбоһоллор. Бу сөҕүмэр үдүк суорба хайалар кыраайдара. Памир сорох чыпчааллара 7000 м үрдүктэр. Саамай хотугу сис хайаҕа, Заалайга, Ленин өргөһө (7134 м) (Ленин өргөһүн 2006 сыл от ыйын 4 күнүгэр Таджикистан бырабыыталыстыбата Абу Али ибн Сина аатынан уларытан ааттаабыта), оттон Наукалар академияларын сис хайатыгар Коммунизм өргөһө (7495 м) (Таджикистан бырабыыталыстыбата 1998 сыллаахха бу өргөһү таджик бастакы судаарыстабытын төрүттээбит Исмаил Самани аатын иҥэрбитэ) бааллар. Манна билиҥҥи мууһуруу уһулуччу киэҥник тарҕаммыт. Федченко леднигэ мантан чугас сытар. Памир хайалара граниттан, кристаллическай сланецтан, сөҥүү боруодалартан туруктаахтар. Памир арҕааҥы, илиҥҥи чаастара чуолкайдык араарыллар. Арҕаа Памир үрдүк суорба сис хайалардаах, олору дириҥ хочо-хапчааннар араартаабыттар. Хапчааннар дириҥнэрэ сорох сиринэн 2000-3000 м. Онно куйаас да күн тымныы, хараҥа уонна сыырастаах. Ледниктэр анныларыттан тахсар дьулусхан өрүстэр курулуу-харылыы усталлар. Хочолор 1700-2500 м үрдүккэ сыталлар, сис хайалар 5000 м да үрдүктэр. Илин Памир ньуура оччо быһытталамматах: сис хайалара сытыарылар, хочолорго сырыынньа түһэллэр. 3500-4000 м үрдүккэ тэҥнэммит ньуур баһыйар. Олор үрдүлэринэн 6000 м тиийэр үрдүктээх сис хайалар өрө үүнэн тураллар. Илин Памир климата тымныы уонна кураанах. Онон манна үрдүк хайа куйаара үөскээбит. Ити куйаар курас ньууругар хайыр таастаах почваҕа полынь, солянка, терескен иинэҕэс сэппэрээгэ үүнэллэр. Терескени уонна ити оттору сүөһү үчүгэйдик сиир. Терескен оту оттук быһыытынан эмиэ туһаныллар. Памирга нэһилиэнньэ үрдүк хайаҕа олус табыгастаах ындыыланар көлөнү - ягы иитэр.