yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дьэр нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Дьэр нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уулаах-Аан.
Улуус кииниттэн 16 км хоту диэкки Дьокуускайдыыр суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 938 киһи (2007 сыл).

# Дьэр нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээх биллэр дьон

* Боппосов Петр Михайлович - нэһилиэк кинээһэ, олохтоох омуктар олохторун дьаһахтарын 1876 сыллаахха Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэригэр көрдөрбүт дэлэгээссийэ чилиэнэ.
# Дюктайская культура

Дюктэй култуурата — верхнепалеолитическай Сибиир култуурата, 35-10,5 тыһыынча сыл анараа өттүгэр баар этэ.
Ю. А. Мочановтыын 1960 сылларга булбуттара уонна Алдан өрүс Дюктэй үрэҕин аата ааттаммыт. Онон икки этап араарар:
* Эрдэтээҕи (35-25 тыһ. сыл анараа өттүгэр) – стаянкалар Эжан, Усть-Миль, Ихине I, II.
* Хойут (23-10,5 тыһ. сыл анараа өттүгэр) – стаянкалар Дюктэй хайа хаспаҕын, Тумуллуур уонна атыттар Алдаҥҥа бааллар. Стаянкалар Дирин-Юрях, хайа хаспаҕын Хайыргас, Дирин-Юрях уонна Лена өрүстэригэр бааллар. Саҥа Летен—I, II, Малая Джикимдэ Олекмэ, Бүлүү уонна Индигир бассейнарга бааллар.
Култуура бэрэстэбиитэллэрэ хайа хаспахтарыгар олорбуттара. Таас уһуктаах куоппуй көмөтүнэн мамонтка бултаабыттара. Тириини таҥастыырга таас чоҕунан туһаналлара. Таҥаһы уҥуоҕунан, боробуоктарын уонна иннэлэрин тигэллэрэ.
Хоту Янскай стаянкаҕа матырыйаалларыгар Дюктай култууратын кытта туох да уопсай тыла суох.
Сибииргэ Дюктэй култуурага сменатыгар мезолитическай сумнагинскай култуура кэллэ, эбиитин култуура уларыйыытын миграциялары кытта буолбакка, климат уларыйыытын кытта сибээстээх.
# Сосин Тимофей Егорович

Сосин Тимофей Егорович — Тохсунньу 8 күнүгэр 1915 сылга, Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар, Моорук Суолатыгар төрөөбүтэ. Фронтовик-быраас, 1941–1945 сыллардааҕы сэрии кыттыылааҕа.
# Булуҥ улууһун үтүөлээх дьоно

Бу тиһиликкэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.

# Булуҥ улууһун үтүөлээх дьоно
## Тиһилик

Алехин Виктор Семенович Антонов Спиридон Иванович Бунькова Анна Васильевна Бурцев Петр Николаевич Винокуров Алексей Львович Горохова Полина Васильевна Евсеев Семен Александрович Ефимов Алексей Семенович Захаров Петр Егорович Иванов Василий Гаврильевич Козин Иван Александрович Макарова-Фролова Анна Петровна Оконешникова Татьяна Ивановна Осипов Валерий Иванович Панфилова Татьяна Демьяновна Печенскай Виктор Иванович Стручков Владимир Егорович Стручков Иннокентий Алексеевич Труфанов Вениамин Федорович Хворощ Бронислав Иванович
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

# Булуҥ улууһун үтүөлээх дьоно
## Өссө маны көр

Булуҥ улууһун Ытык гражданнара
# Табаҕа дүөдэлэрэ

Мэҥэ-Хаҥаласка Табаҕа дэриэбинэтигэр 99 дүөдэ баар.
# Коцюбинское

Коцюбинское (укр. Коцюбинське) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 15 038 (2011). Слава Украине! Рашизм не пройдёт! 🇺🇦🇺🇦🇺🇦
# Антон Птушкин

Антон Юрьевич Птушкин — Украина тревел блогера YouTube видеохостиҥҥа, биллэр журналист, 2020 сыллаахха Украина бастыҥ журналиһа буолбута. Ыам ыйын 22 күнүгэр 1984 сыллаахха Луганскай куоратка төрөөбүтэ.
# Төхтүр нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Төхтүр нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Төхтүр. Улуус хотугулуу-илин өттүгэр сытар.
Улуус кииниттэн 47 км хоту диэкки Дьокуускайдыыр суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 795 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Төхтүр — 790 уонна Карапат — 5 киһи.
Орто оскуола, дьыссаат, биэксэл-акушер пууна, кулууп, библиотека, СХПК «Хахсык», маҕаһыыннар, почта уонна АТС бааллар.
Төхтүргэ былыр Тыгын олоҕо баар үһү. 1862 сыллаахха почта станцията тэриллибит. Табаҕаттан нуучча ыаллара Козловтар, Соколовтар, Шепелевтар көһөрүллэн кэлбиттэр. Балар дьаамынан дьарыктаммыттар. 1901 сыллаахха таҥара дьиэтин оскуолата аһыллыбыт, онно 1901—1902 үөрэх сылыгар 4 уол үөрэммит. Гражданскай сэрии кэмигэр 1922 сыл бэс ыйын 10—11 күннэригэр кыһыллар үрүҥнэр соҕуруу бөлөхтөрүн сэриилэһэн кыайбыттар. 1921 сыллаахха 3 киһилээх улууска бастакы баартыйа ячейката тэриллибит, сэкиритээринэн А. Л. Суров талыллыбыт. Ол сылларга нэһилиэе Уулаах Аан тыа уопсастыбатыгар киирэр эбит. Олохтоохтор «Лебедь» диэн колхуос тэрийбиттэр. 1940 сыллаахха ол колхуос «Хардыы» диэн колхуоһу кытта силбэһэн Каганович аатынан колхуос буолбуттар. Аны ол колхуос 1950 сыллаахха «Красная звезда» колхуоһу кытта силбэһэн Каландарашвили аатынан колхуос буолбут. 1960 сыллаахха сопхуос буолбут уонна "Өктөм" диэн ааттаммыт. Ол сопхуос Төхтүрдээҕи биригээдэтэ үлэтин көрдөрүүтүнэн бастакы кэккэҕэ сылдьара. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 68 киһи барбытыта, онтон 39 төннүбэтэҕэ.

# Төхтүр нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* «Куллаты» диэн былыргы неолит уонна эрдэтээҕи тимир үйэлэрин дьонноро тохтоон олоро сылдьыбыт сирдэрэ.
* «Куллаты», Тыгын үйэтигэр сахалар судаарыстыбалара маҥнайгы хардыыларын оҥорбут бэлиэ сир.
* «Ытык Хайа» анныгар «Хахсык Куолайа» диэн сиргэ Каландаришвили Н. А. 1922 сыллаахха өлбүт сиригэр өйдөбүнньүк.
# Олом-Күөл (Амма улууһа)

Олом-Күөл — Амма улууһун Эмис нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Олом-Күөл (Амма улууһа)
## Историята

1999 сыл кулун тутар ыйыгар Амма улууһун Олом нэһилиэнньэлээх пууна, аата уларытыллан, Олом-Күөл диэн буолбут.

# Олом-Күөл (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Эмис нэһилиэгэ
# Радон

Радон (Radon) диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ Rn, атом нүөмэрэ 86. Периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр мааны гаас, радиоактив. Өҥө, сыта, амтана суох гаас. Радон баарын аан бастаан 1899 сылга Америка физига Роберт Оуэн ториум үрэллиитин кэмигэр булан көрбүтэ. Радон ордук бигэ изотоба 222Rn (T1/2 = 3,823 хонук). Айылҕаҕа дэҥ кэриэтэ көстөр. Чиҥэ 9.9 г/л (0°C кыраадыска), ууллар температурата 71°C, оргуйар температурата –61.8°C. Фтордуун хардаһан фторид (RnF2) буолар. Уулук радону 500°C кыраадыска аһытар. Толуолга, фенолга, ууга суураланнаҕына клатраттар үөскүүллэр. Радону радиум туустарыттан ылаллар. Радон алыс абалаах, киһи этигэр-хааныгар улахан буортулаах ууһук буолар. Арахсыытын саҕана көппөт оҥоһуктары үөскэтэр (Po, Bі, Pb изотоптара).
# .zw

.zw диэн Зимбабуэ үрдүк таhымнаах ил домена.
# Азия

Азия
| Иэнэ | 43 810 582 km² (16 915 360,3 sq mi) |
| Дьонун ахсаана | 4,050,404,193 (1st) |
| Чиҥэ | 89.07/km² (230.7)/sq mi) |
| Demonym | Asian |
| Дойдуларын ахсаана | 37 |
| Дойдулар | Азия дойдулара Afghanistan Armenia Azerbaijan Bahrain Bangladesh Bhutan Brunei Cambodia China Cyprus East Timor India Indonesia Iran Iraq Israel Japan Jordan Kazakhstan Kuwait Kyrgyzstan Laos Lebanon Malaysia Maldives Mongolia Myanmar(formerly Burma) Nepal North Korea Oman Pakistan Philippines Qatar Russia Saudi Arabia Singapore Sri Lanka South Korea Syria Republic of China(Taiwan) Tajikistan Thailand Turkey Turkmenistan United Arab Emirates Uzbekistan Vietnam Yemen |
| Атын дойдуттан салайыллар сирдэр | Asian dependencies Akrotiri and Dhekelia British Indian Ocean Territory Christmas Island Cocos (Keeling) Islands |
| Билиллибэтэх республикалар уонна регионнар | Азия билиллибэтэх республикалара уонна регионнара Abkhazia Gaza Strip (Palestine) Nagorno-Karabakh South Ossetia Taiwan Turkish Republic of Northern Cyprus West Bank (Palestine) |
| Тыллар | Азия тыллара more than 50 million native speakers: Arabic Armenian Azerbaijani Bengali Burmese Cantonese (Chinese) Divehi Dzongkha English Filipino Greek Hebrew Hindi Indonesian Japanese Javanese Kazakh Khmer Korean Kurdish Kyrgyz Lao Malay Mandarin (Chinese) Marathi Nepali Min (Taiwanese/Chinese) Mongolian Persian Portuguese Punjabi Russian Sinhalese Tajik Tamil Telugu Tetum Thai Turkish Turkmen Urdu Uzbek Vietnamese Wu (Chinese) |
| Кэм зоналара | +2 to +12 +2 +3 +3:30 +4 +4:30 +4:51 +5 +5:30 +5:40 +5:45 +6 +6:30 +7 +7:20 +7:30 +8 +8:30 +8:45 +9 +9:30 +10 +10:30 +11 +11:30 +12 |
| Интернет домена | .asia |
| Саамай улахан куораттара | Азия саамай улахан куораттара Tokyo Seoul Mumbai Jakarta Osaka Shanghai Manila Hong Kong Tehran Kolkata Beijing |
Азия диэн саамай улахан уонна элбэх киһилээх континент. Сир ньуурун 8,6% ылар (эбэтэр кураанах сир ньуурун 29,4%). Азияҕа 4 миллиардтан тахса киһи олорор (аан дойду дьонун 60%). Азия Эуропалыын Эуразия континент буолар. Азия кыраныыссалара: Суэц канаала, Ураал хайалара, Хапхаас хайалара, Каспий уонна Хара байҕаллар. Азия илин өттүгэр Чуумпу океан, соҕуруу өттүгэр Индия океана уонна хоту өттүгэр Хоту океан сыталлар.
Саха сирэ Азияҕа киирэр. Азия хотугулуу-илин улахан чааһын Сибиир диэн ааттыллар.

# Азия
## Азия дойдулара

Азия территориятыгар билигин 52 судаарыстыба баар, онтон иккитин (Абхазия уонна Соҕуруу Осетия) аҕыйах дойду билиммитэ уонна биирин Нагорнай Карабах Өрөспүүбүлүкэтин ким да билинэ илик.
| Абхазия Азербайдьан Арассыыйа (улахан аҥаара) Афганистаан Афганистаан Баҥладеш Баhрейн Бруней Бутан Вьетнам Грузия Дьоппуон Илин Тимор Индия Индонезия Иордания Ирак Иран Исраил | Өҕүпэт (сороҕо) Йиэмэн Казахстан (улахан аҥаара) Камбодьа Катар Кипр Кувейт Кыргызстан Кытай Кытай Республиката Лаос Либан Малайзия Мальдивтар Монголия Мьянмар Непал Оман | Пакистан Пилипиин Сауд Арабията Сингапур Сирия Соҕуруу Кэриэйэ Соҕуруу Осетия Сри Ланка Тадьикистан Тайлаан Түркийэ (улахан аҥаара) Түркменистан Узбекистан Холбоhуктаах Араб Эмираттара Хоту Кэриэйэ |

# Азия
## Азия бөдөҥ өрүстэрэ

Өлүөнэ, Енисей, Обь, Янцзы
# Үөт тоҥсоҕойо

Үөт тоҥсоҕойо (нууч. малый пёстрый дятел, лат. Dendrocopos minor) - эриэн тоҥсоҕойдор уустарыгар киирэр Саха сиригэр үөскүүр көтөр.

# Үөт тоҥсоҕойо
## Өссө маны көр

* Киргил
* Тиит тоҥсоҕойо
* Тоҥсоҕой
* Абааһы чыычааҕа
# 421
## Туох буолбута

* Олунньу 8 — Констанций III Арҕаа Рим импиэрийэтин хос ыраахтааҕыта буолбут.
* Кулун тутар 25 — Венеция олохтоммут.
# Азербайдьан

Азербайдьан (азер. Azərbaycan), официаллык Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтэ (Azərbaycan Respublikası) диэн Соҕуруу Хапхаас ордук улахан уонна элбэх дьонноох дойдута. Икки континеҥҥа сытар: Илин Эуропаҕа уонна Арҕаа Азияҕа. Азербайдьантан илин Каспий байҕал баар, соҕуруу Иран, соҕуруулуу-арҕаа Эрмээн Сирэ, арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа Грузия уонна хоту Россия. Азербайдьан Нахчыван диэн эксклавыттан Иран соҕуруу уонна соҕуруулуу-арҕаа баар, Түркийэ арҕаа уонна Эрмээн Сирэ хоту уонна илин. Дойду Каспий байҕалга хас да арыылардаах.
Азербайдьан секулярдыы уонна биир кэлим өрөспүүбүлүкэ.

# Азербайдьан
## Устуоруйата

Урукку бириэмэгэ Азербайдьан «Кавказ Албанията» диэн аатанар этэ, уонна Византийа уонна Персия бириэмэтигэр автономия быһыытынан сылдьбыта.
Арааптар 7-с үйэҕэ былдьаабыттарын кэниттэн мусульмааннар сабыдыалыгар 19-с үйэҕэ дылы сылдьыбыта.
1920 сыллаахтан 1991 сылга дылы ССРС өрөспүүбүлүкэтэ буолбута.
Нууччалар Азербайдьаҥҥа 19-с үйэ саҕаланыытыттан олорбуттара, ол гынан баран ССРС суох буолбутун кэнниттэн Азербайдьаҥҥа ахсааннара аччыыр тоҕо диэтэххэ нуччалар уонна атын норуоттар Азербайдьантан барбыттар.
# Кирпииччэ

Кирпииччэ диэн таастааһын үлэтигэр туттуллар тутуу материала. Кирпииччэнэн дьиэ эркинин уонна муоста хаҕын туталлар. Кирпииччэни туойу уматан оҥороллор. Кирпииччэлэри бэйэ бэйэлэрин кытта таастыйарынан ыпсараллар. Уматыллыбатах туойунан оҥоруллубут кирпииччэ саман дэнэр.
# Дотация

Дотация (лат. dotatio — бэлэх, толуйуу): судаарыстыба эбэтэр олохтоох бүддьүөт суотуттан ночооттоохтук үлэлиир тэрилтэлэргэ көрөр көмө харчыта. Тэрилтэ оҥорон таһаарбыт бородууксуйата табаар оҥоһуллар ороскуотун кыайан толуйбат буоллаҕына көмө быһыытынан бэриллэр үп. Тыа хаһаайыстыбатын салааларын сайыннарыыга, өйөөһүҥҥэ, социальнай-культурнай тэрилтэлэргэ, , олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбаҕа, науканы сайыннарыыга үксүн көрүллэр. Субвенцияттан уратыта диэн тус сыалга анаан диэн бэриллибэт. Биһиги дойдубутугар оҥорон таһаарыыта намыһах салааларга эбии көрүллэр үп.
# Бурнашев Иннокентий Иванович

Бурнашев Иннокентий Иванович — Тоҥ Суорун (1868—1945), олоҥхоһут, норуот ырыаһыта. ССРС суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.
1868 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Эдэр сааһыгар биллиилээх олоҥхоһуттары истэр этэ.
Бэйэтин үөрэтээччитинэн Захаров Т. В. — Чээбийи, аатырбыт Амма олоҥхоһутун ааттыыр этэ.
10 олоҥхону билэрэ, 20 остуоруйаны, 30 номоҕу. Фолльклорист Эргис Г. У. 1934 сыллаахха Дыырай бухатыыр олоҥхотун суруйан ылбыта.

# Бурнашев Иннокентий Иванович
## Айымньылара

* Ырыа-тойук. — Дь., 1944.
* Аал Луук Мас. Олоҥхоттон быһа тардыы. — М., 1938.
* Аныгы Атыачастыбыннай сэрии. Кырдьык кыайар. — Дь., 1945.

# Бурнашев Иннокентий Иванович
## Өссө маны көр

* Васильев Г.М. Живой родник. — Якутск, 1973.
* Эргис Г.У. Очерки по якутскому фольклору. — М., Наука, 1947.
* Емельянов Н.В. Сюжеты ранних типов якутских олонхо. — М., 1983.

# Бурнашев Иннокентий Иванович
## Ылыллыбыт сирэ

* Национальная библиотека РС (Я) Архыыптаммыт 2007, Алтынньы 13 күнүгэр.
# Тихо Браге

Браге Тихо (даан. Tyge Ottesen Brahe (info), лат. Tycho Brahe) (1546, Кнудструп, Скания, Дания - 1601, Прага) - Дания астронома.
Тюге Браге (Тихо - латыынныы уларытыы) 1546 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Дания үрдүкү сановнигын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Оҕото суох баай адмирал абаҕата уоран ылбыт (сорох источниктар этэллэринэн виикиннар абыычайдарынан биир уолларын ииттэрэ биэрбиттэр), бэйэтин замогар (Тоструп) ииппит.
12 саастааҕыттан Копенгаген уонна Лейпциг университеттарыгар үөрэммит. 1565-70 сс. Европаны кэрийэн математика уонна астрономия үстүрүмүөннэрин хомуйбут. Аҕатын уонна абаҕатын нэһилиэстибэлэрин тутан баран ол харчытынан кыра обсерватория туттубут. 1573 сыллаахха саҥа сулуһу арыйан (сверхновая) халлаан уларыйар эбит диэн санааны олохтообут. Дания хоруола Фредерик II көмөтүнэн өссө улахан обсерватория туттарбыт (Ураниборг). Бу обсерватория Европаҕа саҥа астрономияҕа арыйыылар кииннэрэ буолбут. Манна Браге Күн систиэмэтин үөрэппит уонна 777 сулус чопчу олохторун быһаарбыт. Кини суоттааһыннарын өлбүтүн кэннэ үөрэнээччитэ И. Кеплер туһаммыт, Исаак Ньютон үлэлэрин олоҕо эмиэ бу үлэлэргэ тирэнэр.
Тихо Браге сорох үстүрүмүөннэрэ:
# Manjaro

Manjaro (Manjaro Linux эбэтэр Мандьаро Линукс), Arch Linux систематтан айыллыбыт туспа система, Linux төрдүлээх операционнай система. KDE, GNOME уонна да атын графическай хахтаах система.
Сүрүн саайта https://manjaro.org/
# Сократ

Сократ (был.-гириэк. Σωκράτης Sōkrátēs) (б.э.и. 469 — б.э.и. 399) диэн классик грек филосова. Арҕаа философия төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.
# Куобах (сулустар бөлөхтөрө)

Куобах (лат. Lepus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 290.3 квадрат кыраадыс иэннээх, 72 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа соҕуруу өттүгэр ахсынньыга толору көстөр.

# Куобах (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. номохторго сыһыана суох. Сороҕор Орион булчут бултаабыт куобаҕа дииллэр. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогка киллэрбит.

# Куобах (сулустар бөлөхтөрө)
## Сүрүн сулустара

* Арнеб (α Lep) — ордук чаҕылхай сулус.
* Нихал (β Lep)
* γ Lep — икки хос сулус.
* R Lep - кыһыл өҥнөөх сулус. Джон Хайнд астроном «Биэ тэҥэлэҕэ» диэн ааттаабыта.

# Куобах (сулустар бөлөхтөрө)
## Атын интириэһиргэтэр объекттар

* М79 сфера халыыптаах мустуу.
* IC 418 — кыракый планеталар мустуулара.
# Үтүлүк ылыы, оонньуу

Үтүлүк ылыы - былыргы саха оҕолоро оонньуур оонньуулара.
Үтүлүгү сиргэ туруораллар. Икки илиини сис туттан, илиини араарбакка эрэ, тиэрэ түһэн, үтүлүгү ытыран ылыллыахтаах. Бу күрэхтэһиини атыннык эмиэ оонньууллар. Үтүлүгү туруоран баран, оонньооччу хаҥас илиитинэн уҥа кулгааҕын эминньэҕиттэн тутар, хаҥас атаҕын, уҥа атах кэннинэн илдьэн, уллуҥаҕыттан уҥа илиитинэн тутар уонна итини төлөрүппэккэ уҥа атаҕынан кылыйа сылдьан, умса түһэн, үтүлүгү ытыран ылар.

# Үтүлүк ылыы, оонньуу
## Өссө көр

* Анньа-Бөрдө
* Кулун Куллустуур, оонньуу
* Кырынаастыыр, оонньуу
* Күөрчэх ытыйыы, оонньуу
* Тарбаҕы үтүктүһүннэрии, оонньуу
* Тымтык күүгүнэй
# Анаабыр, тамах

Анаабыр тамаҕа. Анаабыр өрүс төрдө намтаабытын иһин муора уута ылбыт сирэ. Устата 24 км., кэтитэ 5 - 7 км. Элбэх чэйдээх. Хотугу өртүгэр Анаабыр хомотугар кубулуйар.

# Анаабыр, тамах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Истэр аппараат устуоруйата

    Сүрүн ыстатыйа: Истэр аппараат
Бастакы кулгаах аппараата XVII үйэҕэ айыллыбыта. Аныгы аппарааттар устуоруйалара төлөпүөнү айыы кэнниттэн саҕаламмыта, бастакы электрическэй аппараат 1898 сыллаахха баар буолбута. XX үйэ бүтүүтүгэр кулгаах цифровой аппараата тарҕаммыта. Сорох бастакы аппарааттар таска кэтиллэллэрэ, кулгаах иннинээҕи тыаһы аҕалаллара, атын тыаһы бүөлүүллэрэр. Оннук аппараат кулгаах кэннигэр эбэтэр үүтүгэр угуллар.
Углеродтаах микрофону, передатчигы, сигнаалы таҥастыыр цифровой процессоры айыы уонна көмпүүтэр ньыматыктарын сайдыыта кулгаах аппраатын аныгы көрүҥэр тиэрдибиттэрэ
# Фергана хотооло

Ферга́на хотооло (узб. Фарғона водийси; Farg‘ona vodiysi, тадж. водии Фарғона, кырг. Фергана өрөөнү) — Тянь-Шань сис хайаларыттан соҕуруу 300 биэрэстэ усталаах, 170 биэрэстэ кэтиттээх хайалар икки ардыларынааҕы хотоол. Хоту өттүттэн Курамин уонна Чаткаль сис хайалара, илин өттүттэн Фергана уонна Атонай сис хайалара, соҕуруу өттүгэр Алай сис хайалара өтөн киирэллэр.
Бу хотоол устун Сырдарья өрүс устар. Түгэҕин хаптаҕай ньууругар кумах томтордор, такырдар түбэһэтэлииллэр. Хайалар тэллэхтэринээҕи күрүҥ почвалаах, лёсс тутуллаах дэхси сирдэргэ улахан оазистар тарҕаммыттар. Фергана хотооло Орто Азия саамай кэрэ миэстэтинэн ааҕыллар. Бу хотоол Тянь-Шаны уонна Памир-Алай хайаларын араартыыр.
Фергана хотоолун тулалаан турар хайалар үрдүктэрэ 6 тыһ м. Хотоол дэхси ньуурдаах, улахан өттүн түҥ былыргы Сырдарья өрүс сүнньэ ылар. Хотоол бэйэтин үрдүгэ арҕаа 300-400 м тиийэр, илин диэки 900-1000 м тиийэр. Хотоол кытыытынан ньиэп, гаас, таас чох, тимир, тимир булкаһыдыктаах рудалар, уртуут, сиэрэ, испиэскэ, таас туус хостонор баайдаах. Сир хамсааһына манна сэдэх көстүү буолбатах. Сырдарья өрүс Нарын уонна Карадарья өрүстэр силбэһиилэриитэн саҕаланар. Хотоол өрүстэрэ хаар уутуттан, хайа леднигиттэн ууланаллар, инньэ гынан хотоолу ньүөлсүтэллэр.

# Фергана хотооло
## Килиимэтэ

От ыйын орто температурата арҕаа диэки +23⁰С , киин өттүгэр +28⁰С тиийэр. Саамай үрдүк температурата +43⁰С тиийэр.тохсунньу орто температурата арҕаа диэки -0,9⁰С, илин -2,5⁰С. Сыллааҕы орто сөҥүү 150 мм тэҥ, хайа тэллэҕэр 250-300 мм тиийэр.

# Фергана хотооло
## Нэһилиэнньэтэ

Фергана хотооло Орто Азияҕа саамай хойуу нэһилиэнньэлээх. Киин өттүгэр Узбекистан Ферганскай, Наманганскай, Андижанскай уобаластарынан дойду нэһилиэнньэтин үс гыммыт биирэ олорор, кытыытыгар Кыргыстаан Джалал-Абад, Ош, Баткен уобаластара, ону кытта Таджикистан Согдийскай уобалаһа киирэр. Нэһилиэнньэтин баһыйар үгүс өттө тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар. Ньүөлсүтүллэр сирдэргэ хлопок, ириис, бахчевай культура о.д.а. үүннэрэллэр. Хайа тэллэхтэринэн бурдук ыһыытынан дьарыктаналлар. Балтараа тыһыынча сыл устатыгар Фергана хотоолугар солко таҥаһы оҥороллоро биллэр.
# Хомус тардыыга Гиннес рекорда

Хомус тардыыга Гиннес рекорда - 2011 сылаахха 20 араас дойду 1344 хомусчута бииргэ хомустаан Гиннес рекордун олохтообуттара.
2011 сыллаахха бэс ыйыгар Дьокуускай куоракка 1344 виртуоз хомусчут сэттэ мүнүүтэ тэбис-тэҥник хомус тардан рекорду олохтообуттара.
# 1718

1718 сыл.

# 1718
## Туох буолбута
### Күнэ чопчуланыахтаах

* Сахалар көрдөһүүлэринэн Дьокуускайга Сибэтиэй Ньукулай аатынан мас таҥара дьиэтэ тутуллубута.
* Кунсткамера дьон көрүүтүгэр аһыллыбыт (Станюкович, 1953, с. 24), Бүөтүр I Арассыыйаҕа хомуйууну бигэргэтэр (узаконившего собирательскую деятельность) аатырбыт ыйаахтара тахсыбыттар, Д. Г. Мессершмидт диэн учуонайы кытта сөбүлэҥ түһэрсии (эһиилигэр Сибииргэ 8 сыллаах бастакы билим эспэдииссийэтин саҕалаабыта) (Hübner, 2008; Копанева, 2016).

# 1718
## Туох буолбута
### Олунньу

* Муус устар 2 — Бүөтүр I судаарыстыбаны утары саагыбардары уонна буруйу оҥорууну силиэстийэлиир Кистэлэҥ канцелярияны тэрийбит.
* Олунньу 3 — Петр I уолун Алексейы бөрөстүөлү ылар быраабын быһан, нэһилиэнньигинэн кыра сарыабыһы Петры оҥорор.

# 1718
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутия, хроника, факты, события. 1632 - 1917. Якутск, 2002 г.
# Софронов Роман Николаевич

Софронов Роман Николаевич – хапсаҕайга, көҥүл тустууга СӨ спордун маастара.
# Гуандун

Гуандун — Кытай ынырык сайдыылаах провинцията. Киин уонна улахан куората — Гуанчжоу.
# NBC

NBC (ааҥл. National Broadcasting Company кылгатыллыбыта), АХШ телевизор көрдөрор-иһитиннэрэр хампаанньата. Бастаан 1926 сыллаахха араадьыйа станцияттан үлэтин саҕалаабыта. (Онтон телевизорга 1944 сыллаахха үлэтин саҕалаабыт). Бас билээччиитэ — Universal Pictures киинэ оҥорор хампаанньата.

# NBC
## История

Алтынньы 1 күнүгэр 1921 сыллаахха НЬЮ- Йорка орто долгунугар радиостанция туруорбута (бу иннинэ Эспэриментальнай биэрии эмиэ итини таһынан, бастакы лицензиялаах радиостанцияны толорбута). Кулун тутар 2 күнүгэр 1922 сыллаахха Америка холбоһуктаах провайдера ат&AMP; quot; Medisest радиостанция (Wingstonsus ат&AMP; quot; PROSTENSTISTING ат & AMP; quot). 1926 сыллаахха тэриллибит, Тулагыга саҥа регионнааҕы радиостанция (Синяйская) уонна общественнай- политическай) уонна военкомат иһинэн үлэлиир бүтүн Сойуус (информационнай уонна общественнай- политическай) уонна региональнай радиостанциялар тэриллибиттэрэ. Муус устар 5 күнүгэр 1927 сыллаахха АХШ арҕаа өттүнээҕи гублейнай (оранжевай ситим) радиостанция уонна газ ситимнэрэ үлэлииллэрэ. 1930- с сс. эмиэ кылгас долгуннарга Аллараа Өлүөнэтээҕи радиостанция үлэҕэ киирбитэ, ол эрээри хойутаан сабыллан, кини функциялара common Voice) государственнай радиостанциятын көспүттэрэ. От ыйын 1 күнүгэр 1941 сыллаахха Нью- Йорка Ньукулай (Ньукулай) телеканалы ыыппыта.
1943 с. бу сылга диэри чох комплексын комплексын үлэҕэ киллэрбиппит, Чохпк ситимин уларытан үлэҕэ киллэрбиппит. 1986 сыллаахха Генератураны $ 6,4 млрд атыыласпыта. Урут Генератураны 1930 сылга диэри баһылаабыт уонна антимонопольнай буруйу оҥорууга күһэллибит. Билигин ситим "ситим" медиа- бөлөх чилиэннэрэ, Генераторскай подразделениелара ахсынньы 1 күнүгэр 2009 сыл ахсынньы 20 % акциятын булбуттар, Н. 3 декабря 2009 года компания МТС 51% акциятын атыылаһарын эттэ.
# Аан дойду ыччатын сомоҕолоһуутун күнэ

Аан дойду ыччатын сомоҕолоһуутун күнэ — сылын ахсын муус устар 24 күнүгэр бэлиэтэнэр.
1955 сыллаахтан социалистыы уонна хомуньуустуу хамсааһыннар тэрийбит Аан дойдутааҕы дэмэкирээтии ыччат федерацияларын көҕүлээһинэн бэлиэтэнэр. Бастаан Аан дойду ыччатын холуонньалары утары сомоҕолоһуутун күнэ диэн ааттааҕа. ССРС сууллубутун кэннэ сүрүн өйөөччүтүн сүтэрэн биирдиилээн хомуньуус баартыйалар бэлиэтиир күннэригэр кубулуйбута.
# Чукча тыла

Чукча тыла (чук.ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ) -

# Чукча тыла
## Сурук-бичик
### Латыын (1931 - 1937)

| А а | Ā ā | B b | C c | D d | Е е | Ē ē | Ə ə |
| Ə̄ ə̄ | F f | G g | H h | I i | Ī ī | J j | K k |
| L l | M m | N n | Ŋ ŋ | O o | Ō ō | P p | Q q |
| R r | S s | T t | U u | Ū ū | V v | W w | Z z |
| Ь ь | | | | | | | |

# Чукча тыла
## Сурук-бичик
### Кириллица (1937 - билиҥҥи кэмэҕэ)

| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Ӄ ӄ | Л л | Ԓ ԓ | М м |
| Н н | Ӈ | О о | П п | Р р | С с | Т т | У у |
| Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы |
| Ь ь | Э э | Ю ю | Я я | ʼ | | | |
# Нестерова Елена Васильевна

Нестерова Елена Васильевна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.

# Нестерова Елена Васильевна
## Олоҕун олуктара

* 1978 сыллаахха тохсунньу 22 күнүгэр Орто Халыма улууһугар Березовка бөһүөлэккэ төрөөбүт.
* 2001 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 2001—2004 сс. — РНА СС ТЛИ Институтын эбээн филологиятын салаатыгар чинчийээччи-лаборант.
* 2004—2009 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 2008 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидатыгар «Образные слова в эвенском языке» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 2009 сылтан — научнай үлэһит.
Е. В. Нестерова — эбээн тылын чинчийээччи, эбээн тылыгар анаммыт кэккэ ыстатыйалар ааптардара.

# Нестерова Елена Васильевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* "Фонетическая характеристика звукоподражательных слов эвенского языка" (Известия РГПУ им. А. И. Герцена № 31 (69): Аспирантские тетради: Научный журнал. — СПб., 2008).
* "Язык фольклора в преподавании эвенского языка (на примере образных слов)" (Образование и устойчивое развитие коренных малочисленных народов Сибири и Дальнего Востока: материалы международной научно-практической конференции (26-28 апреля 2005 г.). — Новосибирск, 2005).
* "Звукоподражательные слова эвенского языка (для сравнительного анализа с другими алтайскими языками)" (ALTAI HAKPO. Journal of The Altaic Society of Korea, № 18, 2008).

# Нестерова Елена Васильевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* В. Д. Лебедев аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата (2005)