yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бурнашев Андрей Васильевич

Андрей Васильевич Бурнашев — суруйааччы, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Андрей Васильевич 1912 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун (уруккута Мэҥэ улууһун) Тараҕай кэһилиэгэр төрөөбүтэ. 14 сааһын туолан баран Бүтэйдээх оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Оскуоланы 1933 сылга бүтэрбит, ити сыл комсомол кэккэтигэр киирбит. Тараҕай нэһилиэгин бастакы комсомолецтарыттан биирдэстэрэ. Сырдыкка тардыһар, үөрэҕи ылынымтыа эдэр киһини 1933 с. Баатара оскуолатыгар учууталлата ыыталлар. Онно 1936 с. дылы үлэлиир, онтон 1936 с. 1941 с. дылы Табаҕа 7 кылаастаах оскуолатыгар үлэлиир. 1941-1942 сыллаахха Тараҕай нэһилиэгэр сэлиэнньэ сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн ананан үлэлиир. 1943 сыллаахха ССКП чилиэнигэр хандьыдаатынан киирэр. 1943 сыллаахха бэс ыйыттан 1945 сыллаахха ахсынньыга дылы Забайкальскай уокурук 36 аармыйатын 177 мм полкатыгар рядовой саллаатынан сулууспалаабыта. Кини чааһа Японияны кытта сэриигэ кыттыбыта, Маньчжуриянан Кореяҕа тиийбитэ, Пхеньян куораттан төннүбүтэ. "Германияны кыайыы иһин", "Японияны кыайыы иһин", "1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэһитин иһин" мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Бурнашев Андрей Васильевич 35 сыл устата начаалынай кылаастар учууталларынан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
Кинигэ куттаах учуутал төрөппүт оҕолоругар, кэнэҕэски ыччаттарыгар кэриэһин кинигэ суруйан хаалларбыта. Бу "Кыымтан төлөн күөдьүйэр" диэн кинигэни Андрей Васильевич уола АБ үтүөлээх экономиһа, СР НХ үтүөлээх үлэһитэ, АБ Бэдэрээлинэй Мунньаҕын Бэдэрээсийэтин Сэбиэтин чилиэнэ, Ил Түмэн дьокутаата Бурнашев Р.А. 2002 с. бэчээттэтэн таһаарбыта. Кинигэҕэ Саха сирин тыатыгар 20-с үйэ 20-с сылларыгар бастакы пионердар уонна комсомолецтар саҥа олоххо, үөрэххэ тардыһыыларын, сырдык ыраларын, көхтөөх уопсастыбаннайүлэлэрин туһунан кэпсэнэр. Роберт Андреевич аан тылыгар ыччат дьонугар туһаайан маннык суруйар: "Бу кинигэ биһиги аҕа уус тиһигэ быстыбат сибээһэ буоллун уонна үйэлэргэ үтүө үгэс буолан салҕанан бара турдун".
# Васильева Сусанна Семеновна

Васильева Сусанна Семеновна — Дьоруой ийэ.
1955 с. Орджоникидзевскай оройуонугар Тиит Арыы нэһилиэгэр төрөөбүт. Дьокуусай куорат 20 №-дээх оскуолатын бүтэрэн баран комсомольскай путевканан Уус-Алдан оройуонугар ыанньыксытынан үлэлээбит.
1974 с. кэргэн тахсыбыт, 12 оҕолоох Герой Ийэ, сиэннэрдээх. Оҕолор бары үөрэнэн идэлээх үлэһит буолан республика араас оройуоннарыгар үлэлииллэр.
# Дьоробуоҥка бэргэһэ

Дьоробуоҥка бэргэһэ - күһүн, саас кэтэргэ күндү түүлээхтэн тигиллибит төгүрүк, кулгааҕа суох истээх бэргэһэ.
Сорох бэргэһэни арыый xopoҕop гынан тигэн кэтэллэр.
саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ
# Kit Jah

Kit Jah, Саха Сирэ уонна Арассыыйа биир чаҕылхай ырыаһыта, Субудай Айыы Арчылан Дьулустан Уола диэн ааттаах, урукку аата Иванов Дьулур Дьулустанович. Төрөөбүт күнэ ?, ыйа ? сыла ?.
# Солкуобай

Солкуобай (нууч. рубль rublʹ; (код: RUB) диэн Россия официальнай харчыта, ону тэҥэ Осетияҕа уонна Соҕуруу Осетияҕа туттуллар. ССРСга уонна Россия Империятыгар эмиэ солкуобай диэн аат туттуллар эбит. Солкуобай 100 хапыайкаттан (харчыга) бытарыйар. Куодунан ISO 4217 RUB буолар.

# Солкуобай
## Тыл этимологията

Солкуобай диэн нууччалыыттан целковый диэн тылтан тахсыбыт. Ол аата үрүҥ көмүс биир солкуобайдаах (один рубль) манньыата буолар. Революция иннинэ дьон тимир харчыны — солкуобайдары кумааҕы харчыттан быдан көхтөөхтүк ылар этэ, тоҕо диэн үрүҥ көмүс буолан сыаната улаханнык уларыйбат, онтон ыарахан кэмҥэ ыараан биэрэр этэ. ССРС бириэмэтигэр үрүҥ көмүстэн аккаастаммыттарын да иһин аата хаалбыт.

# Солкуобай
## Солкуобай бэлиэтэ

2013 сыл ахсынньытыгар Россия центральнай баана солкуобай знагын бигэргэппитэ. Ол Р буукуба өссө биир горизонтальнай сурааһыннаах турар бэлиэ буолар.
# Сүһүөх (тыл)

Сүһүөх, тыл сүһүөҕэ — тыл дорҕоонунан арахсар чаастара. Былыргыттан сүһүөх диэн биир тыынынан бииргэ этиллэр дорҕооннортон турар тыл чааһа диэн быһаарыы баар. Ол быһаарыы экспирация түөрүйэтэ диэн ааттанар. Тылы умайар чүмэчи уотун иннигэр саҥардахха уот тахсар салгынтан хамсыыр, хаста хамсыыр да, оччо сүһүөхтээх диэн буолар. Ол эрээри сорох тыллар бу быраабылаҕа сөп түбэспэттэр. Онон бу түөрүйэни сонорнай түөрүйэ солбуйбута.
# Гольдерова Саргылаана Васильевна

Гольдерова Саргылаана Васильевна (11.06.1959) - хоһоонньут. 1992 сылтан Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Гольдерова Саргылаана Васильевна Амма улууһун Бологур нэһилиэгэр үөрэтээччи дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Орто оскуоланы Дьокуускай куоракка бүтэрбитэ. 1981 сыллаахха СГУ саха салаатын бүтэрэр.
Саха тылын уонна литературатын үөрэтээччитинэн Булуҥ улууһун Таймылыыр с. үлэлээбитэ, ол сылдьан Анаабырга баар "Кыһыл сулус" улуустааҕы хаһыат уонна "Эдэр хомуньуус" өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыат сурналыыһа этэ.
Кини хоһоонноро 1977 с. өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга уонна "Хотугу сулус" сурунаалга тахсыбыттара. "Аһаҕас сурук" диэн ааттаах бастакы кинигэтэ 1985 сыллаахха тахсыбыта.

# Гольдерова Саргылаана Васильевна
## Кинигэлэр

* Ahaҕac cypyк. Xohooннop. - Дьокуускай, 1985.
* Хатыҥ уута. Хоhооннор. - Дьокуускай, 1987.
* Дьол кыната. Xohooннop, поэмалар. - Дьокуускай, 1992.
# Bosch

Robert Bosch GmbH — Германия биир сүрүн тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ техника уонна тутууга сыһыаннаах маллары оҥорор тэрилтэ. Салалтата - Штутгарт.
Robert Bosch GmbH акциятын 80% бэйэтэ тутар, 10% акцията BlackRock харчы империата бас билэр, 7% акциятын Mitsui Group японскай харчы империята бас билэр. 3% акция көҥүл эргийэр.
Robert Bosch GmbH Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
* Electrolux
# Илин Казахстан

Илин Казахстан диэн Казахстан улууhа. Дойду илинигэр баар. Киин куората Өскемен. Улуустуун кирбиилэhэллэр Арассыыйа хоту уонна Кытай соҕуруу уонна соҕуруулуу илин. Олохтоохторун ахсаана 1 442 000. Иэнэ 283 300 км².
# Лучанскай Григорий Эммануилович

Григорий Эммануилович Лучанскай – (олунньу 8 күнүгэр 1945 сыллаахха Ташкент куоракка төрөөбүт) – норуоттар икки ардыларынааҕы таһымнаах урбаанньыт, түмэт урбаанньы. “Нордекс” диэн Австрия хас даҕаны хампаанньатын бөлөҕүн төрүттээччи, Бырамыысыланнаһынан уонна урбаанынан дьарыктанааччылар норуоттар икки ардыларынаҕы кэнгириэстэрин вице-бэрэсидьиэнэ, Арассыыйатааҕы “Инвестициялаах бырайыактар уонна бырагыраамалар кииннэрин” бэрэсидьиэнэ, Арассыыйа Дьэбириэйдэрин Бүрүсүдьүүмүн чилиэнэ.
Григорий Лучанскай аҕата Эммануил Эммануилович Лучанскай идэтинэн байыаннай быраас этэ. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 1949 сыллаахха өлбүтэ. Ийэтэ – Берта Григорьевна Владимирская – 1950-1960 сыллардаахха инбэлииттэр артыалларыгар үлэлээбитэ, экэнэмиис идэлээҕэ. 1975 сыллаахха өлбүтэ. Лучанскай билигин Арассыыйанан уонна Австриянан көһө сылдьан олорор. Үс төрөппүт кыыстаах уонна уол оҕолоох.
Григорий Лучанскай 1963-1968 сыллардаахха Ыстаал уонна тимир Москубатааҕы үнүстүүтүгэр үөрэнэн “металлург-инженер” идэтин баһылаабыта.
1968-1973 сыллардаахха Орджоникидзе аатынан Москубатааҕы салайыы үнүстүүтүгэр үөрэммитэ. Оннон үөрэнэн “тутууну тэрийэр экэнэмиис” буолан тахсыбыта.
1974-1978 сыллардаахха эмиэ үөһэ ахтыллыбыт үнүстүүккэ аспирантураҕа үөрэммитэ уонна кэлин экэниэмикэ билимин дуоктара, Информатизация норуоттар икки ардыларынаҕы акадьыамыйатын акадьыамыга буолбута.
Григорий Эммануилович Лучанскай 2002 сыллахтан саҕалаан Сергей Никитины кытары Смоленскайга Мөлтөхтүк көрөр уонна букатын көрбөт оҕолор анал оскуолаларыгар көмөлөһөллөр. Ол оскуола үлэтин-хамнаһын сүрүннэһэллэр.
Итини таһынан Григорий Лучанскай Москуба куорат бырабыыталыстыбатын көҕүлээһининэн Москуба куоракка хаан плазматыттан араас препараттары ыларга уонна ону үөрэтэргэ туһуламмыт тэрилтэни тута сылдьар, үлэҕэ киллэргэргэ бэлэмнэнэр.
# Вали-хан

Вали-хан
Уали-хан (султан Вали Бахадур, Вали) (1741-1819) — Орто жуз (казаахтар уустарын холбоһуга) (1781-1819) хана, Абылай хан, иккис ойоҕо каракалпачка Сайман-Ханымтан улахан уола.
Султан Уали аҕатын Орто Азиятааҕы уонна Джунгариятааҕы похуоттарыгар кыттыбыта. 1769 с. Кытайга ыытыллыбыт казаах посольствотын салайбыта. 1781 с. атырдьах ыйыгар, аҕата Абылай хан өлбүтүгэр, кини кэриэһинэн, норуот мунньаҕа Орто жуз саҥа ханынан улахан уолун Уали ханы талбыта.Кини, Орто жуз ханынан талыллыбытын билинэллэригэр көрдөһөн, ол туһунан Петербурга уонна Кытайга биллэрбитэ.
1782 с.тохсунньу ый саҥатыгар, Цин императора кинини ханынан билиммитэ, онтон олунньу 23 күнүгэр, Орто жуз ханынан, анал суругунан Нуучча ыраахтааҕыта бигэргэппитэ. Ити сыл, сэтинньи 1 күнүгэр, Сибэтиэй Петр кириэппэһигэр, Иркутскай уонна Колывановскай генерал-губернатора И.В.Якоби баарыгар, султаннар уонна бийдар Орто жуз ханынан ааттаабыттара.
Уали-ханы баай казаахтар уонна нэһилиэнньэ өйөбөт этэ. 1780 с. тортул уонна каракесек уустарын казаахтара султан Барак уолун Даир(1781-1784) ханы, бэйэлэрин ханынан талбыттара. Элбэх султаннар уонна бийдэр, Уали-хан былааһын билиммэттэр этэ. Ол иһин, кини Кытай уонна Нуучча сирин өйөбүлүгэр тирэнэрэ. 1795 с.кыраныысса аттыгар олорор казаахтар(2 султан, 19 уус чаччыыналарауонна 120000 ахсааннаах киһи), Уали-хан батталыттан босхолоон Иртыш өрүс уҥа биэрэгэр олохсутарыгар көрдөһөн, Арассыыйа императрицата Екатерина ll сурук суруйбуттара.
Ыраахтааҕы бырабыыталыстыбата Уали-ханы былааһыгар хаалларан туран, нэһилиэнньэни кытта сыһыанын тупсара сатаабыта.
1800 с. Уали-хан, бөрөстүөлүн сүтэрбэт туһугар, Кытай императорын, хан бөрөстүөлүн уолун Габбас аатыгар аныырын өйүүрүгэр көрдөспүтэ.1815 с.нуучча кыраныыссатын салалтата Орто жуз саҥа ханынан, Уали-ханы кытта бииргэ салайалларыгар, Дайр кыра быраатын Бокейы(1815-1817 ) анаабыта. Кини өлбүтүн кэннэ, хан былааһа, ыраахтааҕы былааһын салалтатынан суох оҥоһуллубута. Онтон, "Сибиир киргиистэрин туһунан Устаап" ылыллыбытын кэннэ,Уали-хан сирдэрин уолаттара үллэстибиттэрэ. Боровой күөлгэ баар хан олоҕо - улахан уолугар түбэспитэ. Уали-хан өлбүтүн кэннэ, кылаан баһылыгынан кини ойоҕо Айганым(1783-1853 буолбута.
Уали-хан икки ойоҕуттан 14 уоллааҕа: улахан ойоҕуттан - биэс, кыра ойоҕуттан Айганымтан - тоҕус: Абулмамбет, Шынгыс, Хамза, Бегалы, Аблай, Шеген, Торежан, Габбас, Джучи,Тауке, Канкожа, Али, Губайдулла, Есим.
Уали-хан, аҕатын Аблай хан дьыалатын салгыы ыыппыта,ол курдук посольствотын Цинскай Кытайга 1782, 1787, 1791, 1795, 1803, 1809 сс., оттон, ыраахтааҕылаах Арассыыйаҕа:1781, 1784, 1787, 1798 сс.ыыталаабыта.
# Өлүөнэтээҕи археология экспедицията

Өлүөнэтээҕи археология экспедицията. 1964 сыллаахха ССРС НА Сибиирдээҕи салаа Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа института тэрийбитэ. Тэриллиэҕиттэн Мочанов Ю.А. салайбыта, археология өттүнэн Саха сирин толору чинчийбитэ.
Сүүһүнэн ахсааннаах былыргы дьон тохтуу сылдьыбыт сирдэри булбута. Алдан өрүскэ арыллыбыт хас да сир плейстоцен уонна голоцен кэминээҕи археология култуураларын араарбыта Дьүктээйи, Бэлькичи, Сумнаҕын, Сыалаах уонна неолит кэминээҕи Ымыйахтаах, боруонса үйэтинээҕи Уус Мил култуурата.
Экспедиция төрүттээбит методикалара кэлин Хотугу Азия археология өттүнэн чинчийиитин.
1980 сылга диэри Хоту океантан Амуур өрүскэ диэри уонна Енисей өрүстэн Лаамы байҕалга диэри территория чинчиллибитэ.
1982 сыллаахха Дириҥ Үрэх былыргы дьон олоро сылдьыбыт сир арыллыбыта.

# Өлүөнэтээҕи археология экспедицията
## Өссө маны көр

* Федосеева С.А. Археологическое изучение Якутии за 50 лет. — Вопросы историографии и источниковедения Якутии. Якутск, 1971.
# Идес Эверт Избрант

Идес Избрант Эбергард (Елизарий) (нидерл. Evert Ysbrants (Ysbrandszoon) Ides; 1657—1708/9) — Арассыыйа ыраахтааҕыларыгар сулууспалаабыт, кинилэр сорудахтарынан Кытайга баран кэлбит атыыһыт, айанньыт, дипломат.
1657 сыллаахха Голландияҕа Глюкштадт куоракка эргиэмсиктэр дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүт. 1677 сылтан Арассыыйаҕа олохсуйар, Арассыыйа флотугар байыаннай хараабыллары тутуунан дьарыгырар, Москва аттыгар бэйэтэ бас билэр собуоттааҕа. Нуучча ыраахтааҕыларын кытта ыкса билсэр буолан (сорох источниктар этэллэринэн атыыта мөлтөөбүтүгэр), ыраахтааҕылар (Петр Алексеевич уонна Иван Алексеевич) кинини Кытайга 1692 сыллаахха посолунан анаан ыыталлар.
Москубаттан кулун тутар 14 тахсыбыт, балтараа сыл курдук айаннаан 1693 сыллаахха атырдьах ыйыгар Кытай кыраныыссатыгар, сэтинньи 3 күнүгэр Пекииҥҥэ тиийбит. Кытай ыраахтааҕыта (Богдыхаан титулаах эбит) кинини үстэ ыҥыран кэпсэппит (1693 сыл сэтинньи 17, ахсынньы 27 күннэригэр уонна 1694 сыл олунньу 16 күнүгэр), суол туругун сураспыт, Арассыыйа туругун, атын судаарыстыбалары кытта сыһыанын ыйытыласпыт, тылбаасчытынан иезуит манаахтар буолбуттар. Кытай чунуобунньуктарын кытта кыраныысса таһынааҕы сыһыаннары, аныгыскы посоллар кэлиилэрин-барыыларын, сурукка нуучча ыраахтааҕытын аата богдыхаантан аллара суруллуохтааҕын иҥин кэпсэппиттэр, Ниэрчинскэйдээҕи дуогабары тутуһалларын бигэргэппиттэр. Посол бэйэтэ Кытай атыытын-эргиэнин туһунан сибидиэнньэ хомуйбут. 1964 сыллаахха олунньу 19 күнүгэр Исбрант Пекиинтэн арахсыбыт, биир сыл кэриҥэ айаҥҥа сылдьан баран 1695 сыллаахха олунньу 1 күнүгэр Москубаҕа тиийбит.
Москубаттан Кытайга айанныырыгар кэлэ-бара Сибиир усталаах-туоратын сыыйан, үгүс этнографическай хабааннаах матырыйаалы хомуйбута. Сырыытын түмүгүнэн 1704 сыллаахха Амстердам куоракка Н.К. Витсен кинигэ таһаартарбыта. Избрант бу үлэтигэр комилар, остяктар, тоҥустар, вогуллар, бүрээттэр, сахалар о.д.а олохтоох омуктар тустарынан эрдэтээҥи сибидиэнньэлэри биэрбитэ.
Айанын туһунан үлэ бастаан француузтуу, онтон голландскайдыы, ниэмэстии тахсыбыта. Кэлин нууччалыы Былыргы Арассыыйа Вивлиофикатыгар IX туомҥа бэчээттэммитэ.
# Лившиц Константин Александрович

Константин Александрович Лившиц — түмэт урбаанньыт, «Леге» хампаанньалар бөлөхтөрүн генеральнай дириэктэрэ; Саастаах көлүөнэ эйэгэтэ («Мир старшего поколения») диэн аҕам саастаах уонна кырдьаҕас дьон олохторун-дьаһахтарын тупсарарга туһуламмыт кэмиэрчэскэйэ суох холбоһук кыттыгас тэрийээччитэ, бырабылыанньатын чилиэнэ.
Константин Ливщиц 1994 сыллаахха И. П. Павлов аатынан Ленинградтааҕы Бастакы медицинскэй үнүстүүтү «эмчит-быраас» идэлээх бүтэрбитэ. 2005 сыллаахха — Санкт-Петербург куоракка Стокгольмнааҕы экэниэмикэ оскуолатын. Экэниэмикэ билимин хандьыдаата.
Лишниц билигин «Леге» диэн инновационнай-социальнай технология, фармацептика, консалтинг ырыынагар үлэлиир хампаанньалар бөлөхтөрүн салайар. «Леге» хампаанньаларын иһинэн хас даҕаны социальнай суолталаах бырайыактар тэриллэн үлэлииллэр. Олор манныктар:
* «Норвесол» (айылҕа матырыйаалларыттан оҥоһуллубут, аска биологическай-актыыбынай эбиилик буолар препарат, эмп ахсааныгар киирбэт) диэн Омега-3 компексын Арассыыйа ырыынагар таһаарыы, билиһиннэрии;
* «Система Забота» диэн кырдьаҕас дьоҥҥо уонна кыаммат-түгэммэт инбэлииттэргэ күнүстэри-түүннэри кэлим көмөнү оҥорор социальнай-мэдэссиинискэй сиэрбиһи тэрийии.
Константин Ливщиц Стратегическай көҕүлээһиннэр ааҕыныстыбаларын Эспиэртиир сэбиэтин чилиэнэ («Социальнай бырайыактар» оробуочай бөлөх).
«Хэсэд Авраам» аһымал санаа киинин бэпэчиитэллэрин сэбиэтин чилиэнэ.
Лиидэрдэр кулууптарын чилиэнэ.
Кэргэннээх, уол оҕолоох. Иллэҥ кэмигэр спордунан дьарыктанар, хаартыскаҕа түһэрэр, айанныырын сөбүлүүр.
# Персеверанс

Персеверанс диэн «Кыһыл планета»ну (Марс) үөрэтэр тэрил, От ыйын 31 күнүгэр 2020 Канаверал сириттэн көтөн Олунньу 18 күнүгэр 2021 сыллаахха көтөн тиийбитэ. Персеверанс Марс 2020 диэн программанан үлэлиир.
# Моҕол ураһа

Моҕол ураһа — Тэрис суруйарынан, аҕа ууһун тойоно моҕол ураһалааҕа. Мођол ураһа ыһыаҕы (Сүбэни?) тэрийэргэ аналлаађа. Ађа ууһун тойоно эрэ маннык тэрээһини ыытар бырааптаађа, онон киниэхэ эрэ мођол ураһа диэн баара. Маннык ыһыахха (сүбэђэ) атын ађа уустарын баһылыктара кэлэллэрэ, онон үөрүүлээх быһыыга-майгыга ил-эйэ, сүбэ, мунньах, инники олохторун торумун быһаарсаллара.

# Моҕол ураһа
## Туһаныллыбыт сирдэр

И. Н. Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
# 705

705 сыл.

# 705
## Туох буолбута

* Олунньу 23 — У Цзэтянь импэрээтэр дьахтар бөрүстүөлтэн батыммыт, онон Тан династия сөргүтүллүбүт.
# Freightliner

Freightliner Trucks (Фрайглайнер) — Хоту Америка континеныгар саамай улахан таһаҕас тиэйэр массыыналары оҥорор тэрилтэ, Daimler корпорацияҕа киирэр.
Freightliner Inc. диэн аатынан 1942 сыллаахха үөскээбитэ. Cummins, Caterpillar уонна Detroit Diesel дизеллэрин туруораллар.
# 4 б. э. инн. тыһыынча сыл

б. э. инн. 7 тыһыынча сыл — б. э. инн. 6 тыһыынча сыл — б. э. инн. 5 тыһыынча сыл — б. э. инн. 4 тыһыынча сыл — б. э. инн. 3 тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
4 б. э. инн. тыһыынча сыл
# Максимов Николай Иванович

Максимов Николай Иванович — Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, биллиилээх араадьыйа суруналыыһа, СӨ Суруналыыстыкаҕа судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2009).

# Максимов Николай Иванович
## Олоҕун олуктара

* 1939 с. ахсынньы 19 күнүгэр Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1960 с. Сунтаар улууһун Шея орто оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1960—63 сс. Советскай Армияҕа сулууспалаабыта.
* 1964—1965 сс. Саха драмтыйаатырын артыыһа.
* 1965—1969 сс. культура Илин-Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай институтутар үөрэммитэ.
* 1971—80 сс. Саха ACCP культура министиэристибэтин искусство отделын старшай инспектора.
* 1976—1980 сс. Луначарскай аатынан театр искусствотын институтугар үөрэммитэ.
* 1980—1984 сс. Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай филармония дириэктэрэ.
* 1984 сылтан «Саха» НКИХ араадьыйа биэриитин суруналыыһа.
«Олорбут олохпут туһунан санаа» диэн ыстатыйатыттан:
# Габышев Иван Пантелеймонович (Уччугуй Баанньа)

Габышев Иван Пантелеймонович (1921 с. т.) — космонавтика эйгэтигэр үлэлээбит математик учуонай, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1921 сыллаахха билиҥҥи Ньурба улууһун Куочай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1919 сыллаахха төрөөбүт убайа эмиэ Уйбаан диэн эбит, онон кини Уччугуй Баанньа диэнинэн биллэр. Былыр оҕо турбат ыалыгар "абааһыны муннаран" ити курдук сахалар оҕолоругар биир ааты биэрэр эбиттэр. Кинилэр убайынан тулаайах улааппыттар.
Марха оскуолатын бүтэрэн баран Бүлүү учуулуссатыгар үөрэммит, онтон кылгастык Маалыкайга үлэлээн баран Марха сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыт. 1939 сыллаахха Дьокуускайга авиашколаҕа үөрэммит. Онтон 1940 сыллаахха Москуба аттыгар Коломна куоракка учуутал үнүстүүтүгэр үөрэнэ киирбит. Аҕа дойдуСэрии саҕаламмытыгар байыаннай муора авиациятын учуулуссатыгар көспүт. Фроҥҥа ыарахан турук үөскээбитигэр түргэтэтиллибит куурсу бүтэттэрэн баран сэриигэ ыыппыттар. Бастаан зенитнай ротаны хамаандалаабыт, онтон автоматчиктар роталарын. Сталинграадка сэриилэспит, иккитэ ыараханнык бааһырбыт.
Госпиталтан тахсан баран Москуба уобалаһынааҕы Н.К. Крупская аатынан пединституукка киирбит, 1946 сыллаахха бүтэрбит. Бу үөрэнэр кэмигэр Галина Маслова диэн кыыһы кытта билсэн ойох ылбыт.
Москуба аннынааҕы Монино бөһүөлэккэ үрдүкү көтөр састаабы бэлэмниир Военно-воздушнай академияҕа преподаватель быһыытынан математика хаапыдыратыгар киирбит. Кэргэнэ Галина Петровна эмиэ ол академияҕа нуучча тылын преподавателинэн киирбит. Кэргэнниилэр акадьыамыйаҕа үөрэммит космонавтары барыларын үөрэппиттэр, ону тэҥэ сүрүн үлэтэ ракета көтөр траекториятын суоттуур үлэлээх эбит. Хойукка диэри засекреченнай ученайдар ахсааннарыгар киирэр эбит. Төрөөбүт сириттэн киниэхэ ыалдьыттыы тиийбит дьон эрдэ кэпсэтии быһыытынан көрсүһүннэрэр эбиттэр. Дьиэтин иннигэр часовой караулу иҥин нөҥүөлээн киллэрэллэр эбит.

# Габышев Иван Пантелеймонович (Уччугуй Баанньа)
## Наҕараадалара

Аҕа дойду сэриитин 1-кы уонна 2-с истиэпэннээх уордьаннара, «Хорсунун иһин» мэтээл, «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл
# Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Орто анал үөрэх тэрилтэлэрэ

* Алданнааҕы медицина училищета;
* Алданнааҕы политехника техникума;
* Дьокуускайдааҕы Жирков М.Н. аатынан муусука колледжа (училищета). Алданнааҕы филиал.

# Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Орто алын үөрэх тэрилтэтэ

* 24 №-дээх Идэлээх училище (Алдан).

# Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Алдан куорат гимназията;
* Алдан лицейа;
* Аллараа Кураанах гимназията;
* 10 №-дээх орто оскуола, Лебединай;
* 2 №-дээх орто оскуола, Алдан;
* 20 №-дээх орто оскуола, Хатыыстыыр;
* 23 №-дээх орто оскуола, Синегорье;
* 25 №-дээх орто оскуола, Улахан Ньымныыр;
* 36 №-дээх орто оскуола, Алексеевскай;
* 4 №-дээх орто оскуола, Аллараа Кураанах;
* 5 №-дээх орто оскуола, Ленинскай;
* 6 №-дээх орто оскуола – идэлээх колледж, Томмот;
* 8 №-дээх орто оскуола, Томмот;
* 9 №-дээх орто оскуола, Солнечнай микрорайон;
* 1 №-дээх орто оскуола, Алдан;
* Томмоттооҕу санаторийдаах интернат-оскуола;
* Орто оскуола - уус-уран садыы уонна гуманитарнай Киин, Алдан;
* 7 №-дээх орто оскуола, Кутана;
* 11 №-дээх орто оскуола, Чагда;
* 13 №-дээх орто оскуола, Ыллымах;
* 37 №-дээх орто оскуола, Угайаан;
* 33 №-дээх төрүт оскуола, Улуу;
* 34 №-дээх төрүт оскуола, Якокит;
* 40 №-дээх төрүт оскуола, Үөһээ Амма;
* 38 №-дэхх төрүт оскуола, Уугут.

# Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Саары этэрбэс

Саары этэрбэс. Бу биһиги кэммитигэр тиийэ кэтэ сылдьыбыт таҥастара. Ынах тириититтэн хара гына дьүһүннээн оҥороллор. Умнастыыллар, тумустууллар, хара таҥас кыбытыылаан, кэтит күөх өҥнөөх баархатынан билэлииллэр, бирээскэлииллэр. Урукку түнэ, сарыы этэрбэстэрдээҕэр oһo кыараҕас, сайын кэтэргэ аналлаах.Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
# Андреев Николай Иванович

Андреев Николай Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Үөһээ Бүлүү Иккис Үөдүгэйиттэн төрүттээх. Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калиновка куорат аттыгар 1942 сыллаахха тохсунньуга сэриилэспит. Ахтыытыгар олунньу 27 күнүгэр бааһырбытын, «сахалар элбэх этилэр да, сүппүттэрэ» диэн суруйбут.
# Торҕо бэргэһэ

Торҕо бэргэһэ — таҥас бэргэһэ. Былыр торҕо диэн тылы таҥас (үксүн солкону буолуо) диэн суолтаҕа тутталлар эбит.

# Торҕо бэргэһэ
## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

* Хороох бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Хабах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ

# Торҕо бэргэһэ
## Өссө маны көр

* Торҕо күөх
# Чааччахаан

Бороҥ муох тэллэйэ эбэтэр Чааччахаан (лат. Suillus variegatus, нууч. Моховик зеленый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Бэс уонна бэһи кытта булкаастаах кумахтаах сирдээх ойуурдарга үүнэр.

# Чааччахаан
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 5-15 см тиийэр, көнө ньуурдаах сииктээххэ салахайдаах. Туруупкалаах араҥата: хоҥордуҥу табах өҥнөөх. Этэ: саһархайдыҥы, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар. Атаҕа: кылгас, аллараннан синньиир.

# Чааччахаан
## Туттуллуута

Сибиэһэйдии сииллэр. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар. Иҥэмтэлээх тэллэйдэртэн биирдэстэрэ.
# Химия элемена

Химия ууһуга (элемена) диэн атом көрүҥэ, атом нүөмэринэн быһаарыллар, ол аата үөскэҕэр баар протон ахсаанынан. Бу термин өccө оччо протоннардаах, атомнартан турар сэги көрдөрөр. Элеменнар биллэр холобурдара тимир, алтан, үрүҥ көмүс, кыhыл көмүс, уулук, харыалык, азот уонна абалык. 2016 сыл туругунан 118 ууһук баара биллэр, олортон 94 ууһук айылҕаҕа үөскүүллэр, 24 ууһугу дьон синтезтаан таһаарбыта. 80 ууһук бигэ изотоптаах. Химия ууһуга химия холбоһугуттан уратыта диэн ууһугу ханнык да химия хардатынан судургу сэктэргэ хайыппаккын. Үөскэххэ баар протон ахсаана ууһук саҥын быһаарар, кинини атом нүөмэринэн көрдөрөллөр. Биир атом нүөмэрдээх атомнар бары биир ууһук атомнара буолаллар. Кудай куйаар барион материятын барытын кэриэтэ химия ууһуктардаах. Араас ууһуктар химия хардатынан саҥа холбоһуктарга уларыйаллар. Бу холбоһуктар химия ситиминэн холбоһоллор. Аҕыйах ууһук айылҕаҕа холбоһук буолбатах син ыраас туруктаах көстөр (холобур, көмүс уонна үрүҥ көмүс). Атын ууһуктар Сиргэ үксүн холбоһук уонна булкаас курдук көстөллөр. Салгын сүрүннээн азот, абалык уонна аргон булкаастара, манна эбии харыалык диоксида уонна уу холбоһуктара эмиэ бааллар. Дьон химия ууһуктарын түҥ былыргыттан булан тутталлара. Бастакынан харыалык, күкэр, алтан, көмүс айылҕа минералларын булбуттара. Бу ууһуктары наардыыр санааттан төрүт ууһук уонна алхимия курдук торумнар үөскээбиттэрэ. Химия ууһуктарын аныгылыы наардааһынын 1869 сылга нуучча химига Дмитрий Менделеев айбыта. Бу наардааһын ньымата периодтаах таабыл дэнэр. Бу таабыл ууһуктары улаатар атом нүөмэрдэринэн кэккэлиир (периодтар), бу кэккэлэргэ баар баҕахтар (бөлөхтөр) хатыланар (периодтаах) физика уонна химия саҥнардаахтар.