yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Уолбут

Уолбут нэһилиэк — Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Киэҥ Күөл.
Улуус кииниттэн 80 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 269 киһи (2007 сыл).

# Уолбут
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Хардырҕас

Хардырҕас (нууч. черная казарка, лат. Branta bernicla) — кыра хаас. Дэҥҥэ көстөр. Хоту байҕал кытыытыгар уонна арыыларыгар уйаланар. Атыырын ыйааһына 1400—1750 г, тыһыта — 1250—1620.
Саха сиригэр икки популяциялаах. Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр ыккардыларынааҕы хардырҕастар (5 тыһ. кэриҥэ көтөр) АХШ кытылыгар кыстыыллар, Өлүөнэ популяцията Дьоппуон арыыларыгар кыстыыр.
ССРС Кыһыл кинигэтигэр III категорияҕа киирэр этэ, Саха АССР Кыһыл кинигэтигэр — II категория.

# Хардырҕас
## Өссө маны көр

* Хаас
* Лыглыйа
* Кыра лыглыйа
* Хоҥор хаас
# 1536

1536 сыл.

# 1536
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 2 — Англия ыраахтааҕытын Анна Болейны таҥнарыыга уонна содур быһыыга буруйдаан хаайбыттар.
* Ыам ыйын 6 — испанецтар былдьаан олорор Куско куораттарын инкалар төгүрүктээбиттэр, төттөрү ыла сатаабыттар.
* Алтынньы 6 — Библияны ааҥыл тылыгар тылбаастаабыт Уильям Тиндейлы сыаркап суута уматан өлөрбүт.

# 1536
## Төрөөбүттэр

* Олунньу 6 — Тоётоми Хидэёси — Дьоппуону түмпүт байыаннай уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ.
# Брахмагупта

Брахмагупта (б.э.и. 598 – 668 сыллар) Индия математига уонна астрономома. Математика уонна астрономия билэлэригэр икки биллэр үлэлээх, Brāhmasphuṭasiddhānta (BSS, "Брахма үөрэҕэ сөпкҕ туруоруллубута", 628 сыллахха), теоретическай трактат, " Кхандакхадьяк" ("сиэнэр тыл", 665 сыл), практическай текстэн тахса.
Брахмагупта нуулу кытта бастакы суоттуур буолбута. Брахмагупта оҥорбут тиэкистэрэ Индия математикатыгар хайдах ылыллыбытын быһыытынан санскритка эллиптическай хоһооннор быһыытынан суруллубута. Ханнык да дакаастабыл бэриллибэтэҕин иһин, Брахмагупта түмүктэрэ хайдах бэриллибиттэрэ биллибэт.
# Наркотик

Наркотик (гир. ναρκωτικός — утутар, баттыыр, акаа-макаа оҥорор) — метаболизмҥа кыттар эттиктэри бэйэтинэн солбуйар кыахтаах, онтон сылтаан организмы тутулуктаах турукка киллэрэр, наркоманияҕа тириэрдэр эттик. Наркотик диэн тиэрмин үс критерийгэ эппиэттиир.
* Медицина критерийэ — анал дьайыыны (седация, стимуляция, галлюциноген) оҥорор кыахтаах, элбэхтик туттулуннаҕына тутулукка тиэрдиэн сөп химическэй эттик.
* Дьон-сэргэ критерийэ (социальнай) — медициинэттэн ураты эйгэлэргэ киэҥник туттуллуутун түмүгэр уопсастыбаҕа ыар суолталанар.
* Суут-сокуон критерийэ — сокуон бигэргэппит анал тиһигэр киирэр эттиктэр.
# Хаас (сирэй чааһа)

Хаас — географияҕа: туруору эниэ үрдүкү сытар дэхситиҥи ньуурга эмискэ кубулуйар сыҥаһата, холобур, сыыр хааһа, быраан хааһа. Т.к.: каш, кас (түүр.) — лоппойуу, хайыҥ, томтор, үрдүк биэрэк, кирбии; хас (хакас.) — биэрэк, үрдэл, сир уһуга; кош (тадж., түүр. киирбит) — томтор, хайыҥ, үрдүк биэрэк.
Саҥа мода болҕомтотун биир объега буолар: хааһы кырыылааһын, хааһы киэргэтии, формаларын, пермент макияжинатын, пирсинг процедураларын оҥоруу.

# Хаас (сирэй чааһа)
## Хаас функцията

Дьон хааһынатын быһаарар хас да теория этилиннэ, ол иһигэр кинилэр сүрүн функциялара ночоотторунан, сүрүннээн туус көлөһүнүнэн уонна ардахтан харахха быраҕыллар. Атын вариант, - хаастар эрдэтээҥи группалар сиргэ утуйаары гыннахтарына хаастара чуолкайдык көстөр.
Ол эрээри соторутааҕыта чинчийиилэр дьон хаастара бодоруһуу средствотын быһыытынан сайдан иһэллэрин уонна бу кинилэр сүрүн функциялара буоларын көрдөрөллөр. Дьон- сэргэ киэҥ диапазоҥҥа дьоҕурдаах сүүһэ килэйбит хаастаах, киэҥ көҕүстээх хамсаныылары илэ харахпынан көрөн, сэҥээрэн, сэҥээрэн көрдүбүт. Онон хаастара, атын социальнай сигналлары оҥорон таһаарыыга эмиэ улахан оруоллаахтар быһыылаах, ону тэҥэ муоста диморфизмыгар көмөлөһүөхтэрин сөп.

# Хаас (сирэй чааһа)
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Үргэл (хомуурунньук)

"Үргэл" хомуурунньук - литературнай айымньылар хомуурунньуктара.
# Мыргород

Мыргород (укр. Миргород) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 41 267 (2012).
# Тукачаан

Тукачаан (лат. , нууч. Обыкновенный чукучан) — балык.
Саха сиригэр илин өрүстэригэр (Индигиир, Алаһыай, Чукочья, Халыма) үөскүүр. Күөлгэ киирбэт.

# Тукачаан
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
# Төркс уонна Кайкос

Төркс уонна Кайкос (the Turks and Caicos Islands), Англия бас билэр арыылара Кариб муоратыгар, 499 км тэйиччи Үкатан кытыл арыытыттан. Киин куората - Коберн Таун.
# Б. э. и. 323 сыл
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 10 (аныгы ааҕыынан) — Александр Македонскай (б.э.инн. 356 с. төр.), Былыргы Греция сэрииһитэ.
# 57

57 сыл.

# 57
## Туох буолбута

* Апостол Павел колоссяннарга сурук суруйбут (сабаҕалааһын быһыытынан)
* Светоний Паулин силурдарга сэриинэн барбыт, ол эрэн Боудикка өрө туруутуттан сылтаан түмүктээбэтэх
* Кытайга Мин-ди император олорбут (76 сылга дылы)
* Орто Азияҕа хуннуулар Хотаны ылбыттар
* Аан бастакы биллэр дьоппуон суруга-бичигэ суруллубут: император бэчээтигэр
* Кэриэйэ Силла судаарыстыбатыгар Тхахэ хоруол буолбут.
* Пиэрсийэҕэ Гирканияҕа парфяннары утары өрө туруу буолбут

# 57
## Өлбүттэр

* Гуан У-ди — Илиҥҥи Хань династияҕа киирэр кытай императора.
* Юри — Силла хоруола.
# 1877

1877 сыл.

# 1877
## Түбэлтэлэр
### Тохсунньу

* Тохсунньу 7 — Марха улууһун Ньурба сэлиэнньэтигэр алын сүһүөх оскуолата аһыллыбыт.

# 1877
## Түбэлтэлэр
### Кулун тутар

* кулун тутар 4 — Петр Ильич Чайковскай «Лебединое озеро» балета аан бастаан көрдөрүллүбүт.
* кулун тутар 24 — Арассыыйа осмааннар империяларыгар сэриини биллэриитэ.

# 1877
## Түбэлтэлэр
### Муус устар

* Муус устар 24 — Арассыыйа импиэрийэтэ Осмаан импиэрийэтигэр сэриини биллэрбит. Бу икки сыл кэриҥэ салҕаммыт сэрии түмүгэр Арассыыйа Кавкаазка дьайыытын күүһүрдүбүтэ (Карс уонна Батум кириэппэстэри баһылаабыта, Буджак уобалаһын холбоммута). Румыния, Сиэрбийэ уонна Черногория тутулуга суох буолууларын сөргүппүттэрэ, Болгария 5 үйэлээх осмаан баһылааһыныттан босхоломмута.

# 1877
## Түбэлтэлэр
### Ыам ыйа

* ыам ыйын 1 — Японияҕа Кыһыл кириэс уопсастыбата тэриллибит (Japanese Red Cross Society).
* Ыам ыйын 6 — Иирбит Сылгы диэн оглала-лакота биис-уустар баһылыктара Небраскаҕа АХШ сэриилэригэр бэриммит.
* Ыам ыйын 10 — Румыния Осмаан Импиэрийэтиттэн тутулуга суоҕун биллэрбит.
* Ыам ыйын 23 — Румыния княжествота Туурсуйа импиэрийэтиттэн толору тутулуга суох буолбутун биллэрбит.

# 1877
## Түбэлтэлэр
### Атырдьах ыйа

* атырдьах ыйын 12 — Америка астронома Асаф Холл Марс аргыстарын арыйбыт, Фобос уонна Деймос диэн ааттаабыт.

# 1877
## Түбэлтэлэр
### Ахсынньы

* Ахсынньы 6 — Томас Эдисон аан бастакы фонограмманы оҥорбут.
* Ахсынньы 10 — Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ: Нуучча аармыйата Плевна куораты 5 ый төгүрүктээһин кэнниттэн ылбыт. 25 000 тыыннаах хаалбыт туурак бэриммит. Сэрии түмүктэнэригэр уонна Болгария босхолоноругар быһаарыылаах кыайыы буолбута.
* Ахсынньы 31 — Нуучча-Туурак сэриитин кэмигэр Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэрэ Ташкессен аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыттар.
Сайго Такамори баһылыктаах самураайдар өрө туруулара Сацума диэн сиргэ буолбут.
Лондоҥҥа аан бастаан Уимблдоннааҕы турнир буолбут.

# 1877
## Төрөөбүттэр

* Кулун тутар 4 — Өксөкүлээх Өлөксөй — Алексей Елисеевич Кулаковскай, саха литературатын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, поэт, билим араас көрүҥнэригэр маҥнайгы оҥкулу оҥорбут чинчийээччи, гуманист-философ.
* Кулун тутар 11 — Афанасьев Николай Егорович, саха омугун үөрэҕириитигэр улахан өҥөлөөх киһи, В. В. Никифоровы уонна С. А. Новгородовы кытта бииргэ үлэлээбит Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, үөрэҕирии наркомун солбуйааччыта.
* Кулун тутар 16 — Өксөкүлээх Өлөксөй — саха литэрэтиирэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, бэйиэт, билим араас көрүҥнэригэр маҥнайгы оҥкулу оҥорбут чинчийээччи, гуманист-философ.
* Атырдьах ыйын 8 — Александр Ханжонков (1945 өлб.), нуучча бастакы киинэ промышленнига.
* Сэтинньи 10 — Васильев Виктор Николаевич, этнограф.
# Kapital Bank Azerbaijan

Kapital Bank — Азербайдьан биир бөдөҥ чааһынай баана. Салалтата — Баку.
# Сонордьут Ыттар (сулустар бөлөхтөрө)

Сонордьут Ыттар (латыынныы Canes Venatici) — хотугу халлаан бөлөҕө. Иэнэ 465,2 квадрат кыраадыс, 57 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан кулун тутар - муус устар ыйдарга толору көстөр.

# Сонордьут Ыттар (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объекттар

* Ордук чаҕылхай сулус — Сонордьут Ыттар α-та, эбэтэр Карл Сүрэҕэ — икки хостоох сулус.
* М51 галактика — спираль халыыптаах галактика.
* М53 галактики «Подсолнух» уонна M94 галактика, иккиэн спираль халыыптаахтар.
* M3 сфера халыыптаах мунньустуу.

# Сонордьут Ыттар (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха «Уранография» атласка киллэрбитэ. Кини икки ыт кырдук уруһуйдаабыт, ыттар Маныыһыт Улахан Араҥаска саба түһүннэрэр.
# 1744

1744 сыл.

# 1744
## Туох буолбута

* Витус Беринг эспэдииссийэтин тимир малынан-салынан хааччыйар соруктаах Тамма үрэххэ тимири уһаарар собуот үлэтин саҕалаабыт. Бу собуот 1744 сыллаахха диэри барыта 12 сыл тимир уһаарбыта. Онно 200-250 киһи үлэлээбитэ.
* Ыам ыйын 7 — Елизавета Петровна ыраахтааҕы суутунан өлөрүүнү тохтоппут.
# Алтын

Үс харчы — нуучча харчытын номинала, бастаан алты́н эбэтэр алты́нник (тат. алты — «шесть») диэн ааттанара.

# Алтын
## Алтын

XV үйэҕэ алтын 6 московскай эбэтэр 6 новгородскай харчыга тэҥнэһэрэ. «Алтынник» диэн суруктаах бастакы алтан манньыат 1954 сыллаахха тахсыбыта, 1704 сылтан (1726 сылга дылы) — үрүҥ көмүс алтын. 1841 сылтан 1916 сылга дылы алтан уонна үрүҥ көмүс алтыннар быһыллыбыттара.
Манньыат аата, И. Г. Спасскай уо. д. а. нуучча манньыатын эргиирин чинчийээччилэрэ суруйууларынан, түүр алты тылыттан төрүттээх. Кыһыл көмүс Орда харчытын систематыгар алтын «6 сыаналаах харчы» диэн суолталаах — татаар тылынан «алты тиен».

# Алтын
## Алтын быһыллыытын историята

Дьиҥнээх харчы быһыытынан алтын аан бастаан 1654 сыллаахха Алексей Михайлович кэмигэр алтантан быһыллыбыта.
1704 сыллаахха Пётр I кэмигэр алтынниктары үрүҥ көмүстэн быһыы саҕаламмыта, 1718 сылга дылы быһыллыбыттара.
1839 сыллаахха Николай I ыраахтааҕы кэмигэр 3 номиналлаах алтынник манньыат саҥалыы алтантан быһыллыбыта. Бу манньыат Роммия империятыгар, кэлин ССРС-ка киэҥник тарҕаммыт алтан манньыат буолбута.
1924 сыллаахха ССРС-ка алтантан бытархай харчылары (ол иһигэр 3 харчыны) быһыы саҕаламмыта. 1926 сылтан 1991 сылга дылы бу номинал кытаанах араҕас өҥнөөх алтан алюминийы кытта холбоһугуттан оҥоһуллара.
1991 сыл кэнниттэн Россияҕа 3 сыаналаах манньыаттары быспатахтара.

# Алтын
## Галерея

* 3 харчы, 1913 сыл
* 3 харчы, 1924 сыл
* 3 харчы, 1981 сыл
# Удьаа (хамыйах)

Удьаа — убаҕас аһы сомсон баһар дириҥ мас хамыйах.
# Пулитцер бириэмийэтэ

Пулитцер бириэмийэтэ (ааҥл. Pulitzer Prize) — Колумбия университета (АХШ) суруналыыстыкаҕа, литэрэтиирэҕэ уонна муусукаҕа уһулуччулаах уопсастыбаннай өҥөлөр уонна ситиһиилэр иһин сылын аайы туттарар хас да бириэмийэтэ. Ону таһынан стипендиялар ананаллар.
Бириэмийэни бастаан Венгрияттан төрүттээх бэйэтин кэмигэр "Нью-Йорк Уорлд" (Нью-Йорк эйгэтэ) хаһыаты аан дойду саамай улахан тираажтаах хаһыата оҥорбут урбаанньыт Джозеф Пулитцер бэлэх быһыытынан хаалларбыт харчытынан 1917 сыллаахха туттарбыттара. Пулитцер 1912 сыллаахха өлбүтэ, оттон бириэмийэ пуондатын уонна суруналыыстыка оскуолатын олохтуур туһунан кэриэс суругун 1903 сыллаахха атырдьах ыйын 16 күнүгэр суруйбута, бу күн бириэмийэ олохтоммут күнүнэн ааҕыллар. 500 тыһ. АХШ дуоллара этэ. Бириэмиэйэ кыайыылаахтарын Колумбия университета анаабыт эспиэрдэриттэн турар Бириэмийэ Сүбэтэ ыам ыйыгар быһаарар уонна туттарар.
Билигин суруналыыстыкаҕа 14 номинация, литэрэтиирэҕэ — 6, муусукаҕа биир уонна түөрт стипендия туттарыллар.
# Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория

Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Казаннааҕы судаарыстыбаннай Н.Г.Жиганов аатынан консерватория(академия) - Казань куоракка баар үрдүкү музыкальнай үөрэх кыһата. Аан дойдуга уонна Арассыыйаҕа биллэр үрдүкү музыкальнай үөрэх кыһаларыттан биирдэстэрэ. Консерватория 1945 с.төрүттэммитэ. Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория, үрдүк квалификациялаах музыканнары(педагогтары, толорооччулары, композитордары, музыковедтары)Приуралье, Поволжье өрөспүүбүлүкэлэригэр, Татарстаҥҥа, Башкортостаҥҥа, Чувашияҕа, Удмуртияҕа, Мордовияҕа, Марий Элга анаан бэлэмниир киин быһыытынан тэриллибитэ. Консерватория бастакы ректорынан, татаар культуратын биллэр-көстөр диэйэтэлэ композитор Назиб Жиганов(1911-1988) этэ. Казанннааҕы композиторскай оскуола, профессордар Г.Литинскай, А.Леман. Н.Жиганов салалталарынан таҥыллыбыта. Бу үөрэх кыһатыгар 700 устудьуон үөрэнэр, манна 11 доктор, 34 профессор, 205 преподаватель үлэлииллэр. 1990 с. консерватория бэчээттээн таһаарарга быраап ылбыта уонна научнай, учебно-методическай, нотнай үлэлэри бэчээттээн таһаарар буолбута. 1993 с.консерваторияҕа опернай студия арыллыбыта. Консерватория 8 факультеттаах, 20 кафедралаах, аспирантуралаах(3 сыллаах) уонна ассистентуралаах - толорооччу идэлээхтэргэ стажировка(2 сыллаах). Казанскай консерватория корпустарыттан биирдэстэригэр, Н.Г.Жиганов аатынан орто специальнай музыкальнай оскуола баар. Консерваторияҕа, куруук, музыкант-толорооччулар араас куонкурустара ыытыллаллар. Казаннааҕы консерваториҕа үөрэммит биллиилээх выпусниктар: Флейтист Фасиль Ахметов, композитор Энвер Бакиров, композитор Анатолий Беркович, Олег Лундстрем, биллиилээх джазмен, композитор, оркестры төрттээбит уонна салайбыт киһи, опернай ырыаһыт Идеал Шибуляков, сэбиэскэй уонна Арассыыйа композитора, философ, поэт, педагог Блинов Лоренс Иванович уо.д.а. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%9D._%D0%93._%D0%96%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 https://kazancons.ru/
# Малааһын

Малааһын — туох эрэ үөрүүнү, ситиһиини ас-үөл тэрийэн бэлиэтээһин.
Дьиэ тутуллан бүттэҕинэ, саҥа дьиэҕэ киирии малааһына тэриллэр. Дьиэ малааһына үксүн алтынньы, сэтинньи ыйдарга — идэһэлэнэр кэмҥэ оҥоһуллара.
# Лобанов Матвей Матвеевич

Лобанов Матвей Матвеевич (18.06.1927—2000) — опера ырыаһыта, РСФСР норуодунай артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.

# Лобанов Матвей Матвеевич
## Олоҕун олуктара

* 1927 сыллаахха бэс ыйын 18 күнүгэр Саха АССР Амма оройуонун Покровка сэлиэнньэтигэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
* 1949 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ радиокомитетын артыыһынан, ол кэннэ радиокомитет хорун солиһынан үлэлээбитэ.
* 1951 с. — киэһээҥҥи орто оскуоланы бүтэрбитэ.
* 1953 с. — Дьокууускайдааҕы музыкально-художественнай училищены бүтэрибитэ.
* 1954—1959 сс. — П. И. Чайковскай аатынан Москватааҕы государственнай консерваторияҕа үөрэммитэ.
* 1959 сылтан Саха театрын оператын ырыаһыта.

# Лобанов Матвей Матвеевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

Быраата — Лобанов Федор Матвеевич, саха аатырбыт ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха комсомолун лауреата.

# Лобанов Матвей Матвеевич
## Айар үлэтэ

1956 сыллаахха, В. Г. Короленко кэпсээннэринэн уһуллубут, «Долгий путь» («Мосфильм», режиссер А. Гайдай) киинэҕэ олоҥхоһут быстах оруолун оонньообута.

# Лобанов Матвей Матвеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх артыыһа
* РСФСР үтүөлээх артыыһа
* Саха АССР норуодунай артыыһа
* РСФСР норуодунай артыыһа

# Лобанов Матвей Матвеевич
## Өссө маны көр

* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
* Лобанов Федор Матвеевич
# Мухаммад Шах (Бруней)

Мухаммад Шах — Бруней бастакы султаана уонна Бруней-Даруссалам султанааты төрүттээччи, 1363—1402 эбэтэр 1405—1415 сыллардаахха салайбыта.

# Мухаммад Шах (Бруней)
## Олоҕо

1363 сыллаахха исламы ылыныаҕыттан, Бруней бастакы мусульман салайааччыта буолбута. Ислам итэҕэлин ылыныан иннинэ Аванг Алак Бетатар диэн ааттааҕа.
Кини 1402 эбэтэр 1415 сыллаахха өлбүтэ

# Мухаммад Шах (Бруней)
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Исторический центр Брунея Архыыптаммыт 2015, Муус устар 15 күнүгэр.
* ↑ Родословное дерево султанов Брунея на правительственном сайте
# .mc

.mc диэн Монако үрдүк таhымнаах ил домена.
# Disneyland Paris

Disneyland Paris (Disneyland Resort Paris, Диснейлэнд Резорт Париж), Аан Дойдуга дьон сынньана кэлэринэн 2013 сыл тумугунэн саамай улахан парка буолар. Париж куорат кытыытыгар баар атракцион парката буолар, Walt Disney Company бас билэр.
# «Сэбиэскэй Заполярье көмүскэлин иһин» мэтээл

«Сэбиэскэй Заполярье көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. олохтоммут.
Быһа холоон 353240 киһи наҕараадаламмыт.
# Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа

Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа — сомоҕо домох.

# Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа
## Сомоҕо домох суолтата

Буһан биэрбэт аһы этэллэр. Итини тэҥэ, ону-маны уһатар-кэҥэтэр түбэлтэҕэ «Аата, Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа» диэн этэллэр.

# Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа
## Өссө маны көр

Сомоҕо домох
# Кычкин Иннокентий Семенович

Кычкин Иннокентий Семенович — Саха АССР гражданскай авиациятын сирдээҕи сулууспаларын 21 сыл салайбыт киһи, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрии кэмигэр хорсунун иһин икки Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт.
1920 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүт. 1940 сыллаахха Булгунньахтаах (Хаҥалас улууһа) толорута суох орто оскуолатыгар ананан, история, байыаннай дьыала учууталларынан үлэлээбит.
Аармыйаҕа институту бүтэрэн баран, Булгунньахтаахха учууталлыы сылдьан, 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Ол сыл атырдьах ыйыттан Волховскай, 1944 сылтан — Ленинградскай фроннарга сэриилэспит. Разведчик-снайпер.
Сэрии кэнниттэн Ленинградтааҕы үрдүкү авиационнай училищены бүтэрбит. Воронежка ССКП обкуомугар үлэлээбит, онтон дойдутугар төннөн ЯУГА политработнигынан анаммыт. Дьокуускай аэропордун начаалынньыга буола сылдьыбыт. 1960 сыллаахтан Саха Сирин гражданскай авиациятын салалтатын начальнигын солбуйааччытынан биэнсийэҕэ тахсыар диэри 21 сыл үлэлээбит.
Кытаанах хараактырдаах этэ, карьератын "көмөн" кэбиһиэх быһаарыылары ыларыттан толлубата диэн кэпсииллэр. 80-с сс. саҕаланыыларыгар 6 этээстээх управление дьиэтин учебно-тренировочнай этэрээт дьиэтэ диэн ааттаан туттарбыт. Төрдүс этээһин тута сырыттахтарына сойуус министиэристибэтэ ону билэн айдаан бөҕө тахсыбыт, тутууну тохтоппуттар. Ол эрээри Кычкин бу уустук балаһыанньаттан тахсыбыт, тутуу ситиһиилээхтик түмүктэммит.
750 миэстэлээх "Сокол" пионер лааҕырын, Чкалов аатынан санаторий-профилакторий, уһуйааннар, ыччат уопсайдара, туох баар тэрилтэлэргэ олорор дьиэлэри туттарбыта. 20-тэн тахса аэропорду реконструкциялаппыта, 45 аэропорт, 220 авиаплощадка үлэтин салайбыта.
Уһулуччу үчүгэй лиэктэр, көхтөөх спорт болельщига уонна спорду тэрийээччи, уутуйбут булчут уонна балыксыт этэ дииллэр

# Кычкин Иннокентий Семенович
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (23.12.1985)
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана
* Кыһыл Сулус уордьана (07.03.1943; 30.04.1944)
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* «Хорсунун иһин» мэтээл (16.12.1942)
* «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* «Аэрофлот туйгуна» бэлиэ
# Зырянка аэропорда

Зырянка аэропорда Зырянкаттан 8 км арҕаа баар. Полярнай авиалиниялар сырыылара баар.
# Куба

Куба (лат. Cygnus cygnus, нууч. лебедь-кликун) — Саха сирин саамай улахан көтөрө. Өҥө хаар маҥан. Тумса хара тумуктаах араҕас. Атаҕа хара. Быытта кубаттан бөдөҥ, өссө биир уратыта — тумсун харатын уонна араҕаһын кыраныыссата көнө буолбатах.
Саха сиригэр икки бэйэ-бэйэтиттэн тутулуга суох популяция үөскүүр. Өлүөнэ 40 арыыларыгар уйаланар популяция 1,6 тыһыынча төбөлөөх, Кытайга кыстыыр. Халыма-Индигиир популяцията 30-ча тыһ. төбөлөөх Дьоппуон арыыларыгар кыстыыр.
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр III хаттыгаска киирэр.

# Куба
## Өссө маны көр

* Быытта куба
# Чукотка тумул арыы

Чукотка тумул арыы — Евразия материк уһук хотугулуу-илин сытар тумул арыы. Хоту өртүнэн Хоту океан Илин Сибиирдээҕи уонна Чукотка байҕаллара, соҕуруу өртүнэн Чуумпу океан Беринг байҕала. Аляскаттан Беринг силбэһиитэ араарар.
Илиҥҥи кытылыттан чугас Аракамчечен арыы баар.
Тумул арыы олохтоох чукчалар норуоттарын аатынан ааттаммыт. Территорията Арассыыйа Федерациятын Чукотка автономиялаах уокуругар киирэр.
Климата тымныы, кытыл өртүгэр байҕаллар сабыдыаллара күүстээх, иһин диэкки эмискэ континен климата. Кыһына уон ыйга тиийэр.
# 1841

1841 сыл.

# 1841
## Туох буолбута

* Тохсунньу 20 — Кытай соҕуруу кытылыгар баар Гонконг арыытын англичаннар оккупациялаабыттар.
* Сэтинньи 1 — Ибрай Алтынсарин — хаһаах уопсастыбаннай диэйэтэлэ, сырдатааччыта, Казахстаҥҥа элбэх оскуоланы арыйбыта.
* Кулун тутар 23 — Лондоҥҥа Ричард Биэрд Европаҕа бастакы фотоателье арыйбыт. Бу иннинэ маннык тэрилтэни Нью-Йорка Александр Уолкотт арыйбыт.
* Кулун тутар 30 — Нерчинскэй хаатыргатыттан Манчаары Баһылай Анисим Тимофеевтыын күрээбиттэр.
* Ыам ыйын 3 — Саҥа Зеландия Британия холуонньатынан биллэриллибит.

# 1841
## Өлбүттэр

* От ыйын 27 — нуучча поэта Михаил Лермонтов дуэльга өлбүт.
# Глаубер тууһа

Глаубер тууһа (мирабилит) — Na₂SO₄·10H₂O — диэн натрий сульфатын кристаллогидрата (декагидрат). Аан бастаан химик Иоган Глаубер минеральнай ууттан булбут, кэлин сернай кислотаны натрий хлоридыгар кутан ылбыттара. Өстүөкүлэ уонна суода оҥоруутугар, мэдиссиинэҕэ саах хатыытыгар убатар эмп быһыытынан туттуллар.
Атын ааттара: Sal glauberi, мирабилит, сибиир тууһа, гуджир, сернокислай натрий.

# Глаубер тууһа
## Литература

* Илья Леенсон. Чудесная соль Иоганна Глаубера. // Энциклопедия для детей. Том 17. Химия. М.: Аванта+, 2000, с. 457; 2-е изд, перераб., 2006, с.463.
* Химический словарь школьника / Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская. — Халыып:Мн.: Народная асвета, 1990. — 255 с. — 75 000 экз. — ISBN 5-341-00127-3
# 1783

1783 сыл.

# 1783
## Туох буолбута

* Олунньу 7 — АХШ тутулуга суох буолуутун иһин сэрии: Франция уонна Испания сэриилэрэ Гибралтаар Улуу осадатын устубуттар. Британия сэриилэрэ Испания соҕуруу өттүгэр баар Гибралтаарга төгүрүктээһиҥҥэ үс сыл, сэттэ ый уонна 12 күн тухары олорбуттара. Бу кэнниттэн Британия Гибралтаары кимиэхэ да биэрбэтэҕэ.
* Бэс ыйын 4 — Аннон диэн сэлиэнньэҕэ бырааттыы Монгольфье салгын шаардарын бастакы көрдөрүүтэ буолбут. Шаар 11 миэтэрэ кэриҥэ диаметрдаах эбит, 1830 миэтэрэ кэриҥэ үөһэ тахсыбыт уонна 1,6 километртан ордугу көппүт.
* Бэс ыйын 8 — Исландияҕа Лаки вулканын аҕыс ыйдаах эстиитэ саҕаламмыт. Вулкантан тахсыбыт дьааттаах газ сүөһү аҥаарын өлөрбүт, ону кытары мэччирэҥ үксэ күлүнэн бүрүллүбүт. Бу кэннэ сэттэ сыллаах сут буолбутугар олохтоох дьон 20 бырыһыана хоргуйан, ыалдьан өлбүт.
* От ыйын 24 — Арассыыйа импиэрийэтин уонна грузиннар Картли-Кахети саарыстыбаларын ыккардыларыгар Георгиевскай трактат диэн ааттанар сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Илиҥҥи Грузия Арассыыйа протекторатынан билиниллибит: дойду бүтүн хаалбыт, Багратионнар династиялара салгыы ыраахтааҕылыы хаалбыттар, ол оннугар Илин Грузия Персияттан туох да тутулуга суох буолуох буолбут (бу дойду үйэлэр тухары Грузия сюзерена этэ), хас саҥа грузин ыраахтааҕыта бөрүстүөлгэ олороругар нуучча ыраахтааҕыта бигэргэтиэхтээҕэ билиниллибит.
* Атырдьах ыйын 4 — Арассыыйа уонна Грузия Картли-Кахетия диэн саарыстыбата Георгиевскай трактаат диэн сөбүлэҥи түһэрсибиттэр. Бу сөбүлэҥинэн Илин Грузия Арассыыйа протектораатыгар киирбитэ. Бу иннинэ 1774 сыллаахха Арассыыйа Арҕаа Грузия (Имерети саарыстыбата) Осмаан импиэрийэтигэр киирэрин билиммитэ.

# 1783
## Өлбүттэр

* Алтынньы 22 — Миллер Герард Фридрих (Арассыыйаҕа кинини Фёдор Иванович Миллер диэн ааттыыллар этэ), академик, устуорук уонна археограф.
* Алтынньы 29 — Жан Лерон Д’Аламбер — француз бөлүһүөгэ, механик уонна математик.
# Норман Фостер

Норман Фостер (ааҥл. Norman Foster) - Улуу Британия биллэр архитектора уонна дизайнера.