yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хабаровскай кыраайга протестар

Хабаровскай кыраайга протестар, От ыйын 11 2020 чыыһылатыттан күн аайы буолаллар, Москваны утары. Протестар Сергей Фургал губернаторын Путин ыйааҕынан киһини өлөрүүгэ балыйбыттарын кэнниттэн.
# Федотов Константин Саввич

Федотов Константин Саввич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ туга чуолкай биллибэт. Сталин аатынан колхуос комсомолецтарыгар уонна эдэр ыччатыгар суруйбут суруга Национальнай архыып филиаалыгар харалла сытар. Сурук 1942 сыл от ыйын 30 күнүгэр суруллубут, «маҥнайгы линияҕа кыргыһа сылдьарын уонна ыччакка сарсын эһиги эмиэ Кыһыл Армия байыастара буолуоххут. Онуоха субу күннэртэн бэлэмнэниэххэ, байыаннай дьыаланы үөрэтиэххэ наада» диэбит.
# Субсидия

Субсидия (лат. subsidium — көмө, өйөөһүн) — көмөҕө наадыйааччыларга судаарыстыба эбэтэр олохтоох бүддьүөт суотуттан төлөнөр төлөбүр.

# Субсидия
## Быһаарыы

РФ бюджетнай кодексыгар сөп түбэһиннэрэн икки көрүҥ субсидия көрүллүөхтээх:
* субсидия — ороскуоту эбэһээтэлистибэлэрин хос үбүлүүр сыаллаах бюджеттар икки ардыларынааҕы трансферт
* субсидия — бюджеттан бэриллэр үп- харчы уонна/юридическай сирэйдэр счеттарыгар ("государственнай «учреждениелартан ураты) уонна физическэй сирэйдэртэн ураты)
Субсидия сүрүн баайа:
* бу босхо биэрии (харчы төннөрүллүөн сөп)
* тус сыаллаах характер
* софинансирование (долевой үбүлээһин усулуобуйатыгар)
Быһаччы субсидия фундаментальнай научнай чинчийиилэри уонна опытнай- конструкторскай үлэлэри (граннары) үбүлээһиҥҥэ, саҥа техниканы оҥорууга уонна кадрдары бэлэмнээһиҥҥэ туһаныллар. Биир өттүнэн, субсидия кэскиллээх салаалары сайыннарыахтарын сөп, иккиһэ — ньиэп турбатын өйүөххэ сөп, ол эрээри стратегическай суолталаах тэрилтэлэр (ырыынак экономикатыгар охсуулаах бары дьайыыларынан). Оттон тыа хаһаайыстыбатын производствота компенсационнай төлөбүрдэринэн дотацияланар.
Быһаччы субсидия нолуок уонна үп- харчы политикатын үптэринэн оҥоһуллар. Государство быһаччы нолуоктары уонна таможня нолуоктарын төннөрөр, государственнай гарантированиены уонна департаменнары страховкалыыр, чааһынай холбоһуктарга чэпчэтиилээх усулуобуйаҕа кредиттэри биэрэр.
Куорат бюджетыттан субсидиялары холбооһун муниципальнай тэриллиилэр бюджеттарыгар хос үбүлээһин фондатын үөскэтэр
Субсидия-бородууксуйа оҥорооччуларга көмөлөһүү, ол эбэтэр бэйэтэ үбүлэнэр кыаҕа суох субъекка.
# Рейкьявик

Рейкьявик (исл. Reykjavík) — Исландия киин куората, дойду соҕуруулуу арҕаа өттугэр сытар. Нэhилиэнньэтин ахсаана 118 861 (2008) киһи. Тас куораттарын кытта — 200 000 кэриҥэ. Ол аата дойду олохтоохторун 65 % буолар. Саамай хоту сытар судаарыстыба киин куоратынан буолар.
Куорат сүрүн *достопримечательность* таҥара дьиэтэ буолар, аата — hатльсгримкиркья (исл. Hallsgrimkirkja). Иккис бэйэтин суолтатынан хаалсыбат — Перлан (Perlan) буолар. Таҥараларын дьиэтэ олус улахан, куорат бары оттүттэн көстөр. Перлан иhигэр Саага музейа, кафе уонна Исландия саамай ыарахан ресторана баар. Исландецтар викинг төрүттэрин көрдөрөр муора биэрэгэр тимир оҥочо турар. Бу архитектура онгоhуга Исландия билиҥҥитин эмиэ быhаарар — модерн стили ордороллор.
Эдэр киhиэхэ олус үчүгэй табыгастаах куорат — студеннар элбэхтэр, араас дойдуттан сылдьаллар, буолунай саҥа массыыналар бааллар, түүҥҥу олоҕо оргуйан олорор.

# Рейкьявик
## Музейдара

* Искусство музея (The Reykjavik Art Museum)
* Художественнай музей
* Скалхолт — таҥара дьиэтэ
* Тингведлир Национальнай паарка
* Хверагерди — геотермальнай городок
# Ньургун Боотур (опера)

Ньургун Боотур — опера.
# Бөрөлөөх

Бөрөлөөх нэһилиэк. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чкалов.
Улуус кииниттэн 180 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 180 киһи (2007 сыл).

# Бөрөлөөх
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1924 сыл ахсынньы 12 күнүгэр төрөөбүтэ Горохова Евдокия Николаевна (1924 — ), партия уонна сэбиэт үлэһитэ.
* 1928 сыл от ыйын 28 күнүгэр төрөөбүтэ Горохов Кирилл Иванович (22.07.1928—26.11.1964) — история билимин кандидата.

# Бөрөлөөх
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Кыыс (сулустар бөлөхтөрө)

Кыыс (лат. Virgo) — зодиак сулустарын бөлөҕө, Хахай уонна Ыйааһын. Бу бөлөххө сааскы Күн тэҥнэһиитэ баар.

# Кыыс (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар уонна объектар

* Спика (Кыыс α-та), латыынныы «туораах» диэн, — икки хостоох сулус, улахана 0,98.
* Поррима (Кыыс γ-та), ол аата «сэрэйии таҥарата», — ырааҕа 32 сырдык сыла, орбитата 171 сыл периодтаах.
* Кыыс галактикалар мустуулара, 1500 кэриҥэ галактикалардаах, ырааҕа 59 мөл. сырдык сыла
* Сомбреро (М 104), галактика.
* 3C 273, квазар (12 улаханнаах), судургу телескопка көстөр ордук ыраах объект, ырааҕа 3 млрд. сырдык сыла.

# Кыыс (сулустар бөлөхтөрө)
## Кэтээн көрүү

Күн бу бөлөххө балаҕан ыйын 16 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан саас ордук уонна толору көстөр.

# Кыыс (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ. Гириэктэр номохторунан бу Деметра, Кронос уонна Рея кыыһа — байылыат уонна сир оҥоруу таҥарата, Персефона ийэтэ.
# 9

9 сыл.

# 9
## Туох буолбута

* Тохсунньу 10 — Ван Ман ыраахтааҕы Халлаан Арҕаа Хань династията түмүктэммитин уонна кини бэйэтин Синь династията саҕаламмытын туһунан биллэрдэ диэбит.
# Альберт Бүлүүйүскэй

Альберт Бүлүүйүскэй (сурукка киирбит аата Альберт Семенович Егоров) — саха бэйиэтэ.
1943 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр Кутанаҕа Сунтаар оройуонугар төрөөбүт. Үс састааҕар менингииттээн имбэлиит буолбута. Кинини уҥа өттүн барытын охсор охсубут: доҕолоҥ атахтаах, онтон илиитэ тутаах да туппат буолбут. Ыарыһах буолан үөрэҕин элбэхтэ көтүтэрэ, араас оскуолаларга үөрэммит. 1965 сыллаахха 22 сааһыгар Тойбохойдооҕу орто оскуоланы бүтэрбитэ. Бу кэнниттэн кини үөрэниитэ тохтообута.
Олоҕун устата соҕотох "Уоттаах түннүк" диэн хоһоонун хомуурунньуга тахсыбыт.
2003 сыл "Бичик" кинигэ кыһата Альберт Бүлүүйүскэй ханна да тахсыбатах айымньыларын "Дойдубар мин тыыннах эргиллиэм" диэн кинигэ оҥорон бэчээккэ таһаарбыт. Кэлин 2021 сыллаахха А.А.Егорова "Доҕоттоор, мин сир тыыннаах киһитэбин!" диэн кинигэҕэ поэт айымньыларын, суруктарын уонна кини туһунан матырыйааллары түмэн, хомуйан оҥорбута. Поэт 1979 сыл бэс ыйын 1 кунугэр кини бу Орто дойдуттан барбыта.

# Альберт Бүлүүйүскэй
## Поэт олоҕун кэрчиктэрэ

* 1950—1951 — Сиэйэ оскуолатыгар киирбит — ыалдьан үөрэммэтэх.
* 1952 — Кутана оскуолатыгар 0-й кылааска үөрэммит. Маҥнайгы хоһоонун суруйбут.
* 1953 — Кутана, Сиэйэ. — 1-кы кылааска үөрэммит.
* 1954 — Сиэйэ — 2-с кылааска үөрэммит.
* 1955 — Ыалдьан үөрэммэтэх.
* 1956 — Илимниир. Тубсанаторий. Балыыһа — ыалдьан үөрэммэтэх.
* 1957 — Сунтаар. Санаторнай-лесной оскуолаҕа 3-с кылааска үөрэммит.
* 1962—1963 — Кутана оскуолатын 8-с кылааһын 20 саастааҕар бүтэрэр.
* 1963—1964 — Дьокуускай куорат 2-с № -дээх оскуолатын 9-с кылааһын үөрэнээччитэ.
* 1964—1965 — Тойбохой оскуолатын 10-с кылааһын бүтэрэр.
* 1965 — Сунтаар, Бэрдьигэстээх (алтынньы-сэтинньи ыйдар).
* 1966 — Амма оройуонугар Амма сэлиэнньэтин библиотекатыгар үлэлээбит (ахсынньы-муус устар ыйдар).
* 1967 — Дьокуускай (ыам ыйа-балаҕан ыйа).
* 1968 — Бэрдьигэстээх — алтынньы ый, Сунтаар — от ыйа.
* 1969 — Чокуурдаах — от ыйа-сэтинньи, ахсынньы.
* 1970 — Дьокуускай — «Эдэр коммунист», «Кыым» — Покровскай.
* 1971 — Кутана, Сунтаар (1970 сыл бэс ыйыттан 1971 сыл муус устар ыйга диэри) үлэтэ суох.
* 1976 — Кутана, Маар-Күөл.
* 1977—1979 — Кутана, Маар Күөл, Сунтаар.
* 1979 — бэс ыйын 1 күнүгэр Сунтаар сэлиэнньэтигэр өлбүтэ

# Альберт Бүлүүйүскэй
## Ырыа буолбут хоһоонноро

* "Уоттаах түүҥҥү Дьокуускай"
* "үчүгэй да этэ ол сайын"

# Альберт Бүлүүйүскэй
## Кинигэлэрэ

* Уоттаах түннүк : хоһооннор. - Дьокуускай, 1968.
* Дойдубар мин тыыннаах эргиллиэм : хоһоон хомуурунньуга. - Дьокуускай, 2003.
* Доҕоттоор, мин сир тыыннаах киһитэбин! - Дьокуускай, 2021.
# Ыал

Ыал эбэтэр дьиэ кэргэн диэн бииргэ олорор дьон бөлөҕө. Ол аата хаан уруу (төрөппүттэр оҕолорунаан, бииргэ төрөөбүттэр) уонна кэргэннии буолан бииргэ олоруу.

# Ыал
## Өссө маны көр

* Ыал буолуу үгэстэрэ
* Ыал суолтата
* Ыалы тэрийии
# Тыымпы

Тыымпы — булууһа ирэн сиҥнибит эбэтэр хотойбут сиргэ үөскээбит саҥа күөл.
Өссө көр: Бастакы Тоҕус, нэһ.

# Тыымпы
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Караван трейлер

Караван трейлер (ааҥл. Caravan trailer) — АХШ, Германия, Дьоппуон, Соҕуруу Корея, Канаада курдук сиргэ дьон олорор дьиэлэрэ. Атыннык эттэххэ көлөһөлөөх дьиэлэр.
Иһигэр дьиэ курдук туалет, ванна, дууш, утуйар хос, заала баар буолар.
# Түмэт

Түмэт — киһи-аймах олоҕор сыһыаннаах.
Түмэт най ыыппыт оҕото, түмэт көрүүтэ-истиитэ (социальнай патронаж), түмэт көмүскэлэ, түмэт үлэтэ (социальнай үлэ), түмэт эйгэтэ, түмэт хааччыллыыта (обеспечение), түмэт урбаан.
# Варна (индуизм)

Варна - индуизмҥа уопсастыба түөрт сүрүн кылааска арахсыыта. Ригведаҕа этиллэринэн брахманнар, кшатрийдар, вайшьялар уонна шудралар Праджапати айаҕыттан, илиилэриттэн, бууттарыттан уонна уллуҥнарыттан оҥоһуллубуттар. Хас биирдии варна дьоно тус-туспа эбээһинэстээхтэр (үксүн түөрүйэҕэ эрэ тутуһуллар): брахманнар үөрэтэллэр уонна сүбэ биэрэллэр, кшатрийдар - көмүскүүллэр, вайшьялар - сири таҥастыыллар, шудралар - өҥө оҥороллор. Бэһис кылааһынан панкама буолар, манна тыытыллыбаттар (неприкасаемые) уонна тиһиликтэн тахсан хаалбыт биис уустара киирсэллэр.
Сорох каасталар (уонунан ааҕыллар) социальнай стаатустарын ханнык эмэ варнаҕа киирэллэринэн үрдэтэ сатыыллар.
# Амбросьев Алексей Алексеевич

Амбросьев Алексей Алексеевич — Сиэн Мунду, суруналыыс.

# Амбросьев Алексей Алексеевич
## Айар үлэтэ

«ЭПЛ Даймонд» хампаанньа уонна кини салайааччытын туһунан кинигэ ааптара.

# Амбросьев Алексей Алексеевич
## Библиография

* ЭПЛ. Секреты бренда: документальное повествование / Сиэн Мунду. — Якутск: Бичик, 2012. — 160 с.
# 978
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 11 — Новгород кинээһэ Владимир Святославич варягтар көмөлөрүнэн Киевы сэриилээн ылбыт уонна Русь улуу кинээһин титулун ылыммыт. Уон сыл буолан баран 988 сыллаахха Византияны кытта ситими бөҕөргөтөр соруктаах (ойох ылыы көмөтүнэн) христианствоҕа көспүт.
# NLB banka Podgorica

NLB banka Podgorica, Хара Хайа коммеческай баана.
RZD ŽPCG
# Ишниязов Ибрагим Михайлович

Ишниязов Ибрагим Михайлович - «Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбаларын» Саха сиринээҕи салаатын бэрэстээтэлэ.
1939 сыллаахха тохсунньу 23 күнүгэр төрөөбүт.
# Ааҥыл тыла

Ааҥыл тыла (ааҥл. the English language, аҥылычааннар тыллара) диэн ииндийэ-европа тылларын герман салаатын арҕаа бөлөҕөр киирэр тыл. Билиҥҥи туругунан аан дойдуга ордук улахан суолтаны ылар тыл. Элбэх түөлбэ тыллаах.
Ааҥыл Сиригэр орто үйэлэргэ герман биистэрэ көһөн кэлиилэригэр үөскээбитэ. Сыыйа Улуу Британия омуктарын үксүлэрин төрөөбүт тыллара буолбута, кэлин импиэрийэ кэҥиирин кытта аан дойдуга тарҕаммыта. Холбоhуктаах Хоруоллук, Холбоhуктаах Штааттар, Канаада, Австралия, Саҥа Зеландия, Ирландия уонна Кариб регионун сорох дойдутун бастыҥ тыла. Аан дойду элбэх дойдутугар (бастатан туран Доҕордоhуу дойдуларыгар) уонна араас омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэригэр иккис уонна официаллык тыллара.
Грамматика английскай тыл грамматиката диэн английскай тыл грамматическай тутула уонна ол грамматическай тутулун научнай чинчийиитэ. Саха тылын грамматикатын предметтэрэ английскай тыл морфологията уонна синтаксиһа буолаллар.
Английскай тыл грамматическай тутула үйэттэн ыла балачча уларыйыылар таҕыстылар: флективнай синтетическэй былыргы күүһүнэн аналитическай буолбут. Бу уонна да атын уларыйыылар английскай тыл историятын чинчийэллэр уонна английскай тыл историческай грамматикатын араараллар. Бу ыстатыйаҕа билиҥҥи английскай тыл сүрүн грамматиката көрүллэр.
Аналитическай чертардаах. Уларыйыы систиэмэтэ толору сүтэн эрэр, сорох солбуйар солбуйар ааттарга баар. Туохтуурдары холбуур системата ордук аналитическай формаларынан көрүллэр, онтон синтетическэй формаларынан кенуллэнэр (иккилэрэ билиҥҥи кэмҥэ уонна биир буолан ааспыт), аналитическай туохтуурдар ис хоЬооннорун кытта ситимниир буолан, аналитическай туохтуурдары кытта туттуллаллар. Быһаарыы инники быһаарыллыбыт уонна морфологическай көрдөрүүлэргэ сөп түбэспэт. Биллибэт уонна тустаах артыыстар бааллар.

# Ааҥыл тыла
## Тарҕаныыта

Ааҥыл тыла — 335 мөл киһи төрөөбүт тыла (2003 сыл), төрөөбүт тыл быһыытынан аан дойдуга үһүс тыл (кытай уонна испаан тылын кэннэ). 1.3 млрд киһи саҥарар (2007). ХНТ алта тылыттан биирдэстэрэ.
54 дойдуга судаарыстыба тылын быһыытынан билиниллэр — Улуу Британияҕа, АХШ (отут биир штаакка), Австралияҕа, Ирландияҕа (ирландия тылын кытта), Канаадаҕа (боронсуус тылыныын) уонна Маальтаҕа (мальта тылын кытта), Саҥа Зеландияҕа (маори уонна илии тылларын кытта). Официальнай тыл быһыытынан Азия (Индия, Пакистан уо.д.а.) уонна Африка (сүнньүнэн Британия импиэрийэтин урукку холуонньалара) сорох судаарыстыбаларыгар туттуллар.

# Ааҥыл тыла
## Суруга-бичигэ

Суруга-бичигэ VII үйэттэн латыын буукубаларыгар олоҕурар. Аныгы алпаабытыгар 26 буукуба баар.
Таба суруйуута атын тылларга холоотоххо уустугунан ааҕыллар. Тыл Барҕарыы үйэтин кэминээҕи туругар сөп түбэһэн оҥоһуллубут буолан аныгы саҥаҕа сөп түбэспэт. Элбэх тылга саҥарыллыбат буукубалардаах, сорох дорҕооннор буоллаҕына сөп түбэһэр буукубалара суох. Ааҕыы быраабылата наһаа элбэх быраабылаттан туорааһыннаах.
# Закарпатье уобалас

Закарпатье уобалас (укр. Закарпатська область) — Украина субъега. Киин куората — Ужгород. Дьонун ахсаана 1 256 958 (2014).
# Угольнай

Угольнай нэһилиэк. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Угольнай.
Улуус кииниттэн 65 км. арҕаа диэкки сытар.
Таас чох хостооһуна. Зырянкаҕа дылы мэлдьи сырыылаах суол.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 535 киһи (2007 сыл).

# Угольнай
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Хаhыат

Хаhыат (ит. gazzetta) диэн кэм ахсын тахсар суруктаах публикация. Анал хаhыат кумааҕытыгар бэчээттэнэр. Хаhыакка сонуннар уонна араас информация баар. Үгүс хаhыаттар политика, криминал, бизнес, дьоҕур, аралдьыйыы, дьон-сэргэ уонна спорт туhунан сонуннары суруйаллар. Сорох хаһыаттар уус-уран дьоҕус айымньылары, холобур кэпсээннэри уонна хоһооннору бэчээттииллэр.
Хаhыат үксүн бу чаастартан турар:
* Күн-дьылы кэтээн көрүү уонна реклама
* Сүбэлэр
* Киинэлэр, оонньуулар, рестораннар уо.д.а. көрүүлэрэ
* Редактор саҥата
* Дьону ырытыы
* Кроссуорд, гороскоп уо.д.а. аралдьыйыылар
* Спорт
* Көр-күлүү
* Ас астааhын
* Ааҕааччылар суруктара
# Түркмен ССР

Түркмен Сэбиэскэй Социалистическэй Республика (түркм. Түркменистан Совет Социалистик Республикасы, нуч. Туркменская Советская Социалистическая Республика) - ССРС өрөспүүбүлүкэтэ. Киин куората - Ашгабат.

# Түркмен ССР
## Остуоруйа

    Сүрүн ыстатыйа: Түркменистаан остуоруйата

# Түркмен ССР
## Остуоруйа
### Түүркменистаан РСФСР састаабыгар

1920-с сылга, кыһыл аармыйа Түркмен ССР территориятын ылбыттара, ол иһин Түркменистаан РСФСР састаабыгар киирбитэ. 1924-с сылга дылы Түркистаан АССР састаабыгар киирбитэ.
1924-с сылга, алтынньы 27 күнүгэр, Түркмен ССР тэриллибитэ.

# Түркмен ССР
## Остуоруйа
### Түүркменистаан 1924-1991 сылларга

Түркмен ССР территориятыгар хлопок үүнүллэр этэ уонна ниэп таһаарар этилэр.
Сэрииҕэ 300 тыһ. киһи Түркмен ССРтан барбыттара.
1948-с сылга, Ашгабат куоракка 7,3 магнитуудалаах сир хамсааһына буолбута. 75-тэн тахсан тыһ. киһи өлбүтэ.
1991-с сылга, Алтынньы 26 күнүгэр, Түркменистаан ССРС састаабыттан тахсыбыта.

# Түркмен ССР
## Олохтоохторо

Түркмен ССР норуоттарынан :
| Норуот | 1970 | 1979 | 1989 |
| Түркменнар | 1.416.700 | 1.891.695 | 2.536.606 |
| Нууччалар | 313.079 | 349.170 | 333.892 |
| Узбектар | 179.498 | 233.730 | 317.333 |
| Казахтар | 68.519 | 79.539 | 87.802 |
| Татаардар | 36.453 | 40.321 | 39.245 |
# Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института

Координаталара: 51°45′35″ с. ш. 55°05′55″ в. д.﻿ / ﻿51.7596° с. ш. 55.0985° в. д.﻿ / 51.7596; 55.0985 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института — Арассыыйаҕа Оренбург куоракка баар судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтиир "Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института".

# Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
## Устуоруйата

Институт сэрии кэмигэр Леопольд Ростропович үлэлээбит, онтон, уола Мстислав үөрэммит Оренбурдааҕы музыкальнай учуулусса базатыгар тэриллибит. 1993 сылтан саҕалаан Мстислав Леопольдович Ростропович, сыл аайы, учуулуссаҕа кэлэн маастар-кылаастары ыытар эбит. 2003 с.балаҕан ыйын 1 күнүгэр А. Страдивари "Крейцер -1727" моделынан оҥоһуллубут, аныгы итальянскай маастар Леонардо Рафаэлиано скрипкатын оскуолаҕа бэлэхтээбит.

# Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
## Факультеттара

1. Музыкальнай факультет
2. Гуманитарнай-творческай факультет
Институт бэлэмниир:
-толорооччу музыканнары (фортепиано,оркестровай народнай, оркестровай духовой уонна ударнай, оркестровай струннай үнүстүрүмүөннэр)
-вокалистары (академическай уонна норудунай ырыалар)
-дирижердары
-дыраам тыйаатыр артистарын
-киинэ артыыстарын
-музыкальнай тыйаатыр артыыстарын
-бибилэтиэкэ үлэһиттэрин.

# Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
## Рейтиннэрэ

Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
1. Оренбург куорат үрдүк үөрэх тэрилиэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ
2. Оренбурскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 470-с миэстэ
# .ve

.ve диэн Венесуэла үрдүк таhымнаах ил домена.
# Дьон-сэргэ

Дьон-сэргэ диэн бүтүн култууралаах уонна институциялаах дьон түмсүүтэ. Ордук киэҥник ыллахха, дьон-сэргэ диэн араас элбэх дьон экономика, социаллык уонна индустрия ситимнэрэ. Дьон-сэргэ иhигэр араас омуктар баар буолуохтарын сөп.
# DOSBox

DOSBox — эргэ DOS (дисковай операционнай систиэмэ) эмулятора. Билиҥҥи көмпүүтэрдэргэ сыыһатык эбэтэр ончу үлэлээбэт оонньуулары сүүрдэргэ туттуллар. Эмулятор аһаҕас куодтаах буолан Linux, FreeBSD, Windows, Mac OS X, iOS, OS/2, BeOS, KolibriOS, Symbian OS, Android операционнай систиэмэлэргэ баар. Бүтэһик версията — 0.74, 2010 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр тахсыбыт. Босхо программа, GNU GPL лицензияннан тарҕанар. Суруллубут программируйдуур тыла — C уонна C++.

# DOSBox
## Кыаҕа

* DOSBox быстахтык MS-DOS систиэмэни, BIOS тохтобул вектордарын уонна IBM PC аппараат чааһын эмуляциялыыр. Онно дьиҥнээх x86-процессор даҕына, оригинааль MS-DOS копията даҕына наадата суох.
* i386 процессор хамаандатын нобуордаах процессорга инструкция динамиик трансляцията туттуллар.
* x86ʼны кытары сөп түбэспэппэт процессордарга бүтүн эмуляция буолар. Онтон сылтаан эмулятор күүскэ бытаарар.
* Билэ систиэмэ бүтүн эмуляцията — һост-систиэмэ борустуой паапкатын ыалдьыт-систиэмэ дискатын курдук баайыахха син.
* Графика эмуляцията — текст режима, Hercules, CGA, EGA, VGA, VESA уонна S3 Trio 64 бүтүн эмуляцията.
* Тыас эмуляция — Adlib, PC Speaker, Tandy, Sound Blaster, Game Blaster, Disney Soundsource, Gravis Ultrasound, MPU-401 уонна Innovation SSI-2001.
* Илим эмуляция — TCP/IP протокуолунан модем эмуляцията, IPX илим туннелиҥа.
* 0.70 версияҕа 876 оонньуу бүтүннүү, тыраабыла суох үлэлиир.

# DOSBox
## Туруоруу

Эмуляцияланар систиэмэ түргэнэ көмпүүтэртэн уонна специааль файлга суруллар туруоруулартан тутулуктаах. Хамаандалартан DOSBoxʼка COMMAND.COM интерпретатор сорох хамаандалара үлэлиир. Ол быыһыгар Z: диискаҕа сорох специааль .COM-программалар бааллар:
* MOUNT — локааль директориялары уонна CD-ROM дьиҥнээх диска курдук баайыы;
* MEM — босхо өйүл хас хаалбытын көрдөрөр;
* CONFIG — туруорууну билэҕэ харыстабыл;
* LOADFIX — баар өйүлү аҕыйатыы (дьиҥ былыргы өлбөх өйүлүнэн туттубат программаларга аналлаах);
* IMGMOUNT — CD-ROM диска ойуутун баайыы;
* BOOT — диска ойуутун сүүрдүү (атын ОС'ы сүүрдэр кыах, холобур Windows 95);
* IPX хамаандалара — IPX-илими туруоруу уонна үлэлэтии.

# DOSBox
## Тыраабыллар

* Бары атын эмулятордар курдук DOSBox быдан күүстээх көмпүүтэргэ (ураты ордук процессорга) наадыйар.
* Көмүскэммит режим үлэтэ өссө даҕына мөлтөхтүк үлэлиир, ол иһин маннык эрэ режимҥа үлэлиир оонньуулар (1995 сыл кэнниттэн оҥоһуллубут оонньуулар өлбөх аҥаара) сыыһатык үлэлииллэр.
* LPT-порт эмуляцията суох, ол иһин LPT-күлүүстээх программалар үлэлээбэттэр.
* MS-DOS уонна PC аппаратуурата бүтүннүү эмуляцияламаттар, ол иһин Windows 95 эбэтэр Windows 98 ыарарҕатан DOSBoxʼка үлэлииллэр.
# Павел I

Павел I – Арассыыйа импиэрийэтин ыраахтааҕыта. Аҕата Петр III ыраахтааҕы, ийэтэ Екатерина II ыраахтааҕы. Ийэтэ өлбүтүн кэннэ бөрүстүөлгэ олорбута, 1801 сыллаахха эпиһиэрдэр саагыбардарын түмүгэр өлбүтэ, кини оннугар уола Александр ыраахтааҕы буолбута.

# Павел I
## Олоҕун олуктара

1754 сыллаахха алтынньы 1 (юлиан халандаарынан 20) күнүгэр төрөөбүтэ. 7 сааһыгар нэстилиэнньигинэн биллэриллибитэ. Кыра эрдэҕинэ бэйэтэ оҕото суох кырдьаҕас эдьиийэ (тастыҥ эбэтэ) ыраахтааҕы Елизавета Петровна 1762 с. өлүөр диэри ииппитэ, ийэтиттэн тэйиппитэ. Онтон сылтаан уол, төһө да бэйэтин кыанар оҕо буола улааппыта эрээри, уйулҕата сүрдээх уйаҕас этэ дииллэр, улаатан да баран кыыһырымтаҕайа, түргэнник уордайара.

# Павел I
## Олоҕун олуктара
### Ыраахтааҕы быһыытынан

Бөрүстүөлгэ ийэтэ Екатерина II өлбүтүн кэннэ 1796 сыллаахха 42 сааһыгар олорбута.
1796 с. сэтинньи 6 күнүгэр ыраахтааҕы буолаат, көскө ыытыллыбыт Радищевы уонна Трубецкойу төннөртөөбүтэ. Крепостной бааһынайдарга баскыһыанньаҕа өрөбүл олохтообута, помещикка үлэлииллэрин нэдиэлэҕэ 3 күнүнэн хааччахтаабыта. Бу уонна атын чэпчэтиилэрин иһин "мужицкий царь" диэн ааттаммыта.
Хааһынаттан уорууну утары охсуспута. Сыанабылынан 20 тыһ. уоруйах чунуобунньугу уонна эпиһиэри солотуттан үүрбүтэ. Ыраахтааҕы дворун ороскуотун 10 төгүл кыччаппыта. Аармыйа ороскуотун 2 төгүл кыччаппыта. Кини кэмигэр реформаламмыт аармыйа уонна флот икки сылынан Суворов уонна Ушаков салалталарынан Наполеон аармыйаларын кыайталаабыттара.
Кини саҕана Арассыыйаҕа Грузия, Аляска, Алеут арыылара холбоммуттара.
1802 сыллаахха кулун тутар 24 күнүгэр 47 сааһыгар саагыбар түмүгэр өлөрүллүбүтэ.
# Аан Дойду үрдүнэн глобальнай хараҥарыы

Аан Дойду үрдүнэн глобальнай хараҥарыы — Аан Дойду үрдүнэн глобальнай хараҥарыы, киһи айылҕаны алдьатарыттан уонна һобуоттар, массыыналар, фабрикалар буруолара халлааҥҥа тахсан күн уотун кыччаталлар. Ол иһин Аан Дойдуга барытыгар 7-14% сир хараарбыт, ол эбэтэр сырдык киирбэт буолбут. Ол иһигэр Саха Сиригэр 2%, АХШ уонна Кытай 16–28%, Эуропа 18%, Африка 1%, Арассыыйа 4%. Итинник темпанан бардаҕына сир 2086 сыллаахха хабыс хараҥа буолар кутталлаах.