yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кривошапкин Герасим Афанасьевич

Кривошапкин Герасим Афанасьевич (10.03.1908—1953) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, сылгыһыт.

# Кривошапкин Герасим Афанасьевич
## Олоҕун олуктара

1908 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр төрөөбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1949 сыл бэс ыйын 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан Кривошапкин Герасим Афанасьевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Кривошапкин Герасим Афанасьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1949)

# Кривошапкин Герасим Афанасьевич
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Дьүүктэ

Дьүүктэ — Сир аннынааҕы уу тыгар сирэ.
Дьүүктэ үөскээһинэ араас сабыдыалтан буолуон сөп:
* Уулаах горизонт рельефтан үрдүк сытар буоллаҕына (холобура өрүс хочото, хаспахтар, күөл намтала),
* геология структуратыттан (тектоника),
* уулаах боруода фильтрдыыр буоллаҕына уонна да атыттар.
Дьүүктэлэр буолааччылар: баттааһыннаах тахсыы уонна баттаһына суох тахсыы; кэмнээх, сезоннаах уонна мэлдьи тыгааччылар.
Температуранан дьүүктэлэр тымныы, сылаас, итии уонна оргуйар буолааччылар.
Химия өттүнэн тыгар уу уонна гааһын састааба ураты буолар; ити сүннээн уулаах горизоннар геология састаабтарыттан быһаарыллар.
# Шуб Теодор Абрамович

Шуб Теодор Абрамович — филолог чинчийээччи, нуучча тылын чинчийбитэ, Русскай Устье олохтоохторугар эспэдииссийэ тэрийэн, анаан үөрэппитэ, 1943 сыл сэтинньитигэр ТЛИНЧИ дириэктэринэн ананан баран 5 сыл тухары ол дуоһунаска үлэлээбит.

# Шуб Теодор Абрамович
## Олоҕун олуктара

* 1907 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр Бердичев куоракка төрөөбүт.
* Ленинграадтааҕы университеты 1931 сыллаахха бүтэрбит.
* 1924 сыллаахтан Бердичевка слесарь, штамповщик, паяльщик үлэлэригэр сылдьыбыт.
* 1928—1931 сс. — Ленинградтааҕы госуниверситет устудьуона.
* 1931—1934 сс. — Ленинграадтааҕы философия, лингвистика уонна устуоруйа институутун аспираана,
* 1934—1936 сс. — отдел сэбиэдиссэйэ, дириэктэр солбуйааччыта, декаан солбуйааччыта.
* 1936 с. Саха сиригэр кэлбит.
* 1936—1943 сс. — Дьокуускайдааҕы пединституукка кафедра сэбиэдиссэйэ, декаан уонна дириэктэри солбуйааччы.
* 1941 с. филология ноуукаларын хандьыдаатын учуонай истиэпэнигэр диссертация көмүскээбит. Тиэмэтэ «История причинного союза «ибо» в русском языке».
* 1943—1947 сс. — Саха АССР Тыл уонна култуура ноуучунай-чинчийэр институутун дириэктэрэ.
* 1947—1948 сс. — Дьокуускайдааҕы пединститут доцена.
* 1948—1957 сс. — Ленинграадтааҕы А.И.Герцен аатынан пединституут нуучча тылын кафедратын доцена, литфак декаана.
* 1957 сыллаахха тохсунньу 4 күнүгэр күн сириттэн барбыта.
# Альберт Кувезин

Альберт Будачиевич Кувезин (тыв. Альберт Будачы-оглу Күвезин; 1965, сэтинньи 27, Кызыл) — тыва гитариһа уонна ырыаһыта, тывалыы хоомей уонна хабарҕа ырыатын маастара (истиилэ — каргыраа). Тыва өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа. 2015 сылтан ыла.
Аан дойду таөымыгар аатырбыт уонна киэҥник биллибит Ят-ха ырыа тойук, норуот ырыатын, рок бөлөх төрүттээччитэ уонна солбуллубат салайааччыта. Ят-ха бөлөх ааспыт үйэ 1980-с сыылларын бүтүүтэ, 1990 сыллар саҕаланыыларыгар Москуба куоракка тэриллибитэ уонна күн бүгүнүгэр диэри үлэлс хамсыы, айа тута сылдьар биир бастыҥ үлэлээх, үгүс наҕараадалаах бөлөх буолар

# Альберт Кувезин
## Биографията

Альберт Кувезин Кызыл куораттааҕы ускуустуба училищетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Кини китара уонна норуот үстүрүмүөннэрин кылааһын бүтэрбитэ. Хас даҕаны сыл устата үтүө суобастаахтык Туватааҕы судаарыстыбаннай филормания араас кэлэктиибигэр үлэлээбитэ.
Кувезин хас даҕаны атын мусукааны кытта 1992 сыллаахха эмиэ аан дойду таһымыгар киэҥник биллибит, төрүт тувалыы хайысхалаах, хабарҕа ырыатыгар идэтийбит Хуун Хуур Ту диэн бөлөҕү тэрийсибит киһинэн ааҕыллар. Ол гынан баран, киэҥ уопсастыбаҕа биллибэт төрүөтүөнэн бөлөхтөн 1993 сыллаахха тахсан барбыта.
Ят-Ха уонна Хуун Хуур Ту бөлөхтөрү таһынан Альберт Кувезин Алиса бөлөҕү кытта ыкса үлэлэһэ сылдьыбыта («Пляс Сибири» ырыа, «Дурень» альбом, 1997 сыл). Ону сэргэ Неприкасаемые («Эй, брат, здравствуй» ырыа, «Города, где после дождя дымится асфальт» альбом, 1999 сыл), Susheela Raman, Värttinä уонна Amorphis («Queen of Time» альбом) диэн бөлөхтөр бааллара.
Артемий Троицкий диэн мусукаан Кувезин туһунан маннык эппитэ баар: «Сир шарыгар икки ураты, дэгиттэр куолас баар. Ол Паваротти уонна Кувезин куоластара».
2009 сыллаахха муус устар 15 күнүгэр Альбер Кувезиҥҥа "Култуураҕа уонна муусука ускуустубатыгар киллэрбит кылаатын, өр сыллаах айар үлэтин иһин" Тыва өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһын аатын иҥэрбиттэрэ.
2014 сыллаахха балаҕан ыйын 14 күнүгэр буолбут быыбардарга Альберт Кувезин Тва Өрөспүүбүлүкэтин парламенын (Хуралын) дьокутаатынан "Биир ньыгыл Арассыыйа" баартыйа аатыттан талыллыбыта, ол гынан баран, кини "ньыгыл Арассыыйа" баартыйа чилиэнэ буолбатах.
2015 сыллаахха сэтинньи 27 күнүгэр Тыва норуодунай артыыһа буолбута. .
# Сэкирэтээр күнэ

Сэкиритээр Аан дойдутааҕы күнэ (ааҥл. Administrative Professionals Day, урут Secretaries Day). Административнай үлэһиттэр бырааһынньыктарын (ааҥл. Administrative Professionals Week) иһинэн бэлиэтэнэр эбит. Бастаан 1952 сыллаахха АХШ-ка олохтоммут.
Билигин муус устар ый бастакы толору нэдиэлэтин сэрэдэтигэр бэлиэтэнэр.
# Абырах (аат)

Абырах, аат. 1. Туох эмэ алдьаммытын абырахтааһын, оҥорон туһаҕа таһаарыы. 2. Туох эмэ алдьаммытын самыыр самалык, киллэһик
Абырах аат тылтан туохтуур тыл тахсар:
абырахтыам, абырахтаа, абырахтыахтара.
Абырах атын суолтаҕа эмиэ туттуллар.

# Абырах (аат)
## Өссө маны көр

* Сыыһа
# Тылбааha суох лиэксикэ

Тылбааhа суох лиэксикэ (безэквивалентная лексика) - омук ураты култууратын бэлиэтиир тыллар (реалия). Маннык тыллар биир эрэ омук тылын иhинэн туттуллаллар, ол иhин атын омук тылыгар тэҥнээх солбуктара суох. Холобур: олоҥхо - олонхо, ыhыах - ысыах, ураhа - ураса уо.д.а. Реаялияны тылбаастыырга транслитерация эбэтэр транскрипция туттуллар, о.э атын омук уратытын көрдөрөрүгэр бэйэтин буукубаларын эрэ уларытан биэрэр.

# Тылбааha суох лиэксикэ
## Тылбааһа суох лиэксикэ тииптэрэ уонна холобурдара

Влахов уонна Флорин араас категорияларга араараллар:

# Тылбааha суох лиэксикэ
## Тылбааһа суох лиэксикэ тииптэрэ уонна холобурдара
### Географияҕа сыһыаннаах

* физика географията: фьорд, мистраль, торнадо, цунами…
* география объектарыгар киһи дьайыыта: польдер…
* ханнык эрэ сиргэ олорор кыыллар: киви, коала, секвойя, йети…

# Тылбааha суох лиэксикэ
## Тылбааһа суох лиэксикэ тииптэрэ уонна холобурдара
### Этнографияҕа сыһыаннаах

* күннээҕи олоххо сыһыаннаах: паприка, спагетти, эмпанада, цидр, бистро, сауна, кимоно, сари, сомбреро, джинса, иглу, бунгало…
* үлэҕэ сыһыаннаах: консьерж, мачете…
* искусство уонна культураҕа сыһыаннаах: казачок, тарантелла, банджо, гонг, арлекин, бард, гейша, рамадан, Санта Клаус, оборотень, вампир, мормон, пагода, синагога …
* этническай быһарыылар: кокни, фриц, гринго, янки…
* кээмэйдэр уонна харчылар: миля, километро, гектар, галлон, доллар, лира…

# Тылбааha суох лиэксикэ
## Тылбааһа суох лиэксикэ тииптэрэ уонна холобурдара
### Политика уонна уопсастыба

* административнай арахсыылар: регион, провинция, департамент, штат, фавела...
* органнар уонна функциялар: агора, форум(Римҥэ), кнессет, дума, сенат, канцлер, царь, шах, фараон, визир, аятолла…
* политика уонна уопсастыба олоҕо: Ку Клукс клан, славянофил, лобби, лорд, большевик, самурай…
* сэрии реалиялара: когорта, фалангалар, AK-47, Катюша…
* ↑ “Geographic and Ethnographic Realia” Архыыптаммыт 2011, От ыйын 13 күнүгэр. “Logos”, accessed May 26, 2011.
* ↑ “Political and Social Realia” Архыыптаммыт 2011, От ыйын 13 күнүгэр. “Logos”, accessed May 26, 2011.
# Ubuntu

Ubuntu (зулу. Киһилии, Убунту), Аан Дойдуга биир биллэр операционнай система, Debian систематыттан төрүттэммит. Салайыллар уонна үбүлэнэр Canonical тэрилтэтинэн. Билиҥҥи кэмҥэ биир саамай киэнник туттуллар система, почти 100 мөл дьон туттар, элбэх интернет ситим дьонунан көмө ылар. Үлэлиир остуола - GNOME.
Убунту базовай кодунан Linux Mint.

# Ubuntu
## Өссө маны көр

* Ubuntu Studio
# Бэттиэмэ ох

Бэттиэмэ ох — сытыы уһуктаах, ньолбуһах, хаптаҕай тимир төбөлөөх ох.
# 1814
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 29 — Наполеон былааска иккистээн кэлбит кэмигэр Бриенна аттынааҕы кыргыһыыга Наполенон бэйэтэ салайбыт аармыйата Пруссия уонна Арассыыйа холбоһуктаах сэриилэрин кыайбыт. Ол эрээри элбэх сүтүктэммит (3 эбэтэр 4 тыһыынча киһитин сүтэрбит, 11 тэргэнин нууччаларга былдьаппыт).

# 1814
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 30 — Наполеон утары коалиция сэриилэрэ (Арассыыйа, Англия, Пруссия уо.д.а.) Париж куораты сэриилээн ылбыттар, Наполеон сэриилэрэ манан түмүктэммиттэр.

# 1814
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 4 — Наполеон бөрүстүөлтэн бастакытын батыммыт, төрөппүт уолун Наполеон II Франция импэрээтэринэн биллэрбит.
* Муус устар 5 — Франция импэрээтэрэ Наполеон I союзниктар (Арассыыйа, Пруссия, Австрия уонна Британия) баһылаан олорор Парижтарын сэриилии бараары гыммытыгар генераллара сөбүлэспэтэхтэр. Онтон сылтаан ыраахтааҕы бөрүстүөлүттэн батыммыт.

# 1814
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 22 — индеецтэр биэс биис-уустара Огайоҕа АХШ-ы кытта эйэлэспиттэр уонна Англияҕа сэриини биллэрбиттэр.

# 1814
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 10 — Наполеон сэриилэрэ: Франция хотугулуу-илин өттүэр баар Шампобере сэлиэнньэ аттынааҕы кыргыһыыга французтар 5 тыһыынча киһилээх куорпустара нууччалар уонна пруссактар 4 тыһыынча киһилээх сэриилэрин кыайбыт. Нуучча сэриитин баһылыга генерал-лейтенант Олсуфьев билиэҥҥэ түбэспит.
* Олунньу 18 — Монтро аттынааҕы кыргыһыыга Наполеон кронпринц Вюртемберг хамаандалыыр Пруссия сэриитин урусхаллаабыт. Пруссактар үс төгүл аҕыйахтар этэ.

# 1814
## Төрөөбүттэр

* Кулун тутар 9 — Тарас Шевченко төрөөбүт, Украина бэйиэтэ уонна уруhуйдьута (өлб. 1861)
# Арчылан (суруйааччы)

Гуринов Афанасий Гаврильевич - Арчылан — бэйиэт, прозаик, саха тылын уонна литэрэтиирэтин идэлээҕэ, суруналыыс.
1962 сыллахха от ыйын 9 күнүгэр Сунтаар улууһугар элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүтэ, орто оскуоланы Тойбохойго бүтэрбитэ, "Сунтаар" сопхуоска оробуочайдаабыта. 1980-82 сс. аармыйаҕа сулууспалаабыта. 1987 с. СПТУ-23 үөрэнэ киирбитэ, сварщик-сантехник уонна суоппар-слесарь идэлэрин баһылаабыта.
Саха тылын уонна литератууратын идэтин СГУ-га 1994 с. ылбыта. СГУ-га Түүр тылларыгар аспиратуураҕа үөрэммитэ, саха тылын хаапыдыратыгар ассистеннаабыта. 2006 сыллаахтан «Күрүлгэн» уус-уран сурунаал уонна «Кыым» хаһыат «Кулуһун» уус-уран сыһыарыытын эрэдээктэрэ.
Бастакы хоһоонноро 1980-с сыллар бүтүүлэригэр Сунтаар хаһыатыгар, онтон «Кыым», «Эдэр коммунист» («Сахаада»), «Якутский университет» хаһыаттарга тахсыбыттара. 1990 с. «Сахаада» иһинэн тахсыбыт «Алыптаах түгэн» кинигэҕэ аан бастаан Арчылан диэн ааттаммыта.
Суруйааччылар сойуустарын норуоттар ыккардыларынааҕы түмсүүтүн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын уонна РФ Суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ, Саха народнай поэта И.М. Гоголев-Кындыл аатынан бириэмийэ 2005 сыллааҕы лауреата.

# Арчылан (суруйааччы)
### Кинигэлэрэ

* Кыһыл Ойуун таабырына: литературнай-философскай эссе. — Дьокуускай: Новый день, 2003.
* Ол түгэн уораана: сэһэн, кэпсээннэр. — Дьокуускай: Бичик, 2010.
* Хоһооннорум — айыыларым. — Дьокуускай: Ситим-Медиа, 2012.
# Тура

Тура. Бөһүөлэк, Красноярскай кыраайга оройуон киинэ. 2007 сылга дылы Эбэҥкилэр автономиялаах уокуруктарын киинэ этэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 5,5 тыһ. киһи (2008 сыл), нууччалар, эбэҥкилэр уонна сахалар.
1938 сыллаахха төрүттэммитэ. Быларгыттан бу сиргэ эбэҥкилэр олохсуйбут сирдэрэ ол иһин манна XX үйэ саҥатыгар фактория тэриллибитэ.
Турар сирэ Алларааҥҥы Тунгускаҕа Кочечум үрэх түһэр сирэ. Аэропорт. Кыраайы үөрэтэр музей.
# Дьоппуон сахалара

Дьоппуон сахалара диэн Дьоппуон дойдутугар олорор сахалар. Тас сахалар сорҕолоро буолаллар. Өрөбөлүүссүйэ саҕана Хакодатэ диэн Хоккайдо арыытыгар олохсуйа кэлбиттэр. Билигин Дьоппуон дойдутугар 300 курдук саха олорор, бу көрдөрүү атын дойдулартан ордук кыра буолар. Сахалар Дьоппуон дойдутугар үксэ Токио уонна Нагоя куораттарыгар олороллор.
# 1147

1147 сыл.

# 1147
## Туох буолбута

* Муус устар 4 — Москуба аан бастаан сурукка ахтыллар.
* От ыйын 27 — Москуба төрүттэммит. Бу туһунан «Даниил Суздальскайы өлөрүү уонна Москуба саҕаланыытын туһунан сэһэн» (нууч. Сказание об убиении Даниила Суздальского и начале Москвы) кэпсиир.
* Алтынньы 25 — туурактар 20 тыһыынчалаах ньиэмэс крестоносецтарын аармыйаларын Дорилей куорат аттыгар үлтү сыспыттар. Конрад III хоруол тыыннаах хаалбыт 2 тыһыынча кэриҥэ киһитин кытта Никея куоракка чугуйбута.
# Nakamichi

Nakamichi (Накамичи), Дьоппуон саамай бөдөҥ ырыа истэр уонна дискотека тэрийэргэ аналлаах динамиктары оҥорор таһаарар тэрилтэтэ, ону таһынан үрдүк хаачыстыбалаах аудио система айааччы массыыналарга.
90 сыллардаахха банкрот бараары кыммытын, Mitsui Гонконгскай подразделениятын нөҥүө атыылаһан ылбыта.
Mitsui Group аудио системалары салайар салаатыгар холбонор.
# Холин

Клетка мембранатын алдьаныыттан харыстыыр. Хааҥҥа холестерины кыччатар. Саамай холинынан баай ас - сымыыт уоһаҕа.
# Өрөһө (анатомия)

Өрөһө (нууч. диафрагма, был.-гириэк. διάφραγμα, лит. «үллэрии, араартааһын») диэн киһи, сүөһү түөһүн уонна иһин көҥдөйдөрүн араарар чараас былчыҥ быыс.
# Головино (Житомир уобалаһа)

Головино (укр. Головине) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 109 (2011).
# Стрекаловскай Василий Михайлович

Стрекаловскай Василий Михайлович (19.01.1933 с — 08.04.1996 с) — өрөспүүбүлүкэ прокуратуратын бэтэрээнэ, Норуоттар Доҕордоһууларын ордены кавалера (1982 сыллаахха ылбыт).
Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгэр 1933 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр төрөөбүт.
# Феофанов Артур Егорович

Артур Егорович Феофанов — чэпчэки атлетикаҕа сахалартан ССРС спордун бастакы маастара, СӨ үтүөлээх тренерэ, универсиадалар чөмпүйүөннэрэ, СӨ сүүрүүгэ араас дистанцияларга экс-рекордсмена.
Артур Егорович Феофанов Чурапчы улууһуттан төрүттээх. 1983—87 сс. СГУ педагогическай факультетын үөрэнэн бүтэрэн, Дьокуускайдааҕы 5 №-дээх оскуолаҕа физкультура учууталынан үлэлээбитэ.
1990—92 сс. СГУ физкультураҕа кафедратын ассистена, 1992—95 сс. ЯПУ-1 тренерэ, 1995 с. чэпчэки атлетикаҕа ШВСМ тренерэ, СӨ чэпчэки атлетикаҕа федерациятын толорооччу дириэктэрэ.
Ураалга, Сибииргэ, Уһук Илиҥҥэ, Орто Азияҕа, Казахстаҥҥа ыытыллыбыт студеннар Универсиадаларын, 1986 с. Пермҥэ 3000 м, 1987 с. Кемеровоҕа 5000 м, 1999 с. Алма-Атаҕа 10000 м сүүрүүлэргэ чөмпүйүөн буолбута.
1991 с. муус устар 21-с күнүгэр сахалартан бастакынан Калининградка ыытыллыбыт марафоҥҥа ССРС спордун маастарын нуорматын толорбута. 1992 с. Хабаровскайга, 1993 с. Владивостокка ыытыллыбыт 10000 м сүүрүүгэ Сибиир, Уһук Илин зоналарын чөмпүйүөнэ. 1992 с. Иркутскайга буолбут Бүтүн сойуустааҕы тыа сирин оонньууларыгар 5000 м сүүрүүгэ чөмпүйүөн, 1999 с. Москуба уобалаһыгар 50 км Арассыыйа чемпионатын үһүс призера буолбута.
# Даллас

Даллас (ааҥл. Dallas) — АХШ Техас штаатын куората, Тринити өрүс үрдүгэр турар. Даллас уокуругун киинэ.
Атын куораттары кытта холбоон «Даллас—Форт-Уэрт» диэн конурбацияҕа киирэр.
# Сибиир доруобуйата

Сибиир доруобуйата (Сибирское здоровье, Siberian Health), Бүрээтийэ норуоттар икки ардынааҕы корпорация, 67 дойдуга үлэлиир тэрилтэ. Штаб-квартирата - Новосибирскай. Улахан заводтара уонна фабрикалара - Улан Удэ, Нью Йорк, Москуба, Сидней. Siberian Health
# Кливленд балыыһата

Кливленд Балыыһата (оригинальнай аата - Cleveland Clinic, атыннык сахалыыга - Кливленд Клиниката) - Кливленд куоратка баар улахан чааһынай балыыһа, Америкаҕа биир бөдөҥ медцентр буолар. Балыыһа омук дойду клиеннарын харчыга эмтииринэн биллэр, араас баай тойоттор, ырыаһыттар, артыыстар эмтэнэллэр.
Ол эрэн Medicaid уонна Medicare линиатынан көрдөрөр дьоҥҥо төлөбүрэ босхо буолар.

# Кливленд балыыһата
## Төлөбүрэ

Medicaid эбэтэр Medicare линиатынан үбүлэнэр харысхал (инщуренс) суох буоллаҕына, 2023 сыллааҕы прайс маннык:
* балыыһаҕа чекинг (регистратура) - 700$
* бырааска хоһугар киирии - 300$
* быраастан ыйытыы - 4500$
* быраас эмтээһинэ уонна көрөөһүнэ - 19500$ (+ 80$ дедактабл)
* анализтар - 400$ (иик, саах), 900$ (хаан), 7400$ (онкомаркер)
* эмп анааһын - 0$ (инщуренс баар буоллаҕына), онтон ураты - эмп сыаната + 50$ copay
* хирургия - 130000$ (ыарахан эпэрээссийэ)
* хирургия - 30000$ (кыра операция)
* хирургия - муҥурдаах (48000$)
* палатаҕа хонооһун - 0$ (инщуренс баар буоллаҕына), онтон ураты - 800$ күҥҥэ
* Дантист - пломбирования 500$ 1 тиискэ, туурдарыы - 150$
* МРТ уонна КТ - 25000$
* Рентген - 350$
* массаж - 150$ 1 чааһа
* Онкология - 370000$ (12$ - copay)
* ER (Emergency Room - Түргэн көмө) - 600000$ (уочарата суох киллэрии, премиум эмтэнии)
* Urgent Care (Быстах түргэн көмө) - боростуой процедуралар 600$ + 12$ copay + 2$ дедактабл
# Скрыбыкин Николай Данилович

Скрыбыкин Николай Данилович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ-туга чуолкай биллибэт. Зырянов Алексей Николаевич Саха бырабыыталыстыбатыгар Кыым хаһыаты уонна сахалыы литератуураны тутан чааһыгар баар сахалар ааттарыттан махтаммыт суругар ахтыллыбыт. Онно кини хаһыакка «куорат таһыгар олохтоох бэйэтин колхуоһун» туһунан аахпыта суруллубут.
Сурук 1943 сыллаахха, алтынньы 6 күнүгэр суруллубут. Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар..
# Ардах

Ардах — салгынтан тымныыга уу паара тоҥон таммах буолан сиргэ түһүүтэ. Былыттан түһэр.
Дабды самыыр — бөдөҥ таммахтардаах ардах.

# Ардах
## Өссө маны көр

* Хаар
* Тобурах
# Кэлим (биология)

Кэлим (лат. phylum, нууч. тип) — зоологияҕа таксономия иерархиятын үрдүкү раангаларыттан биир үрдүктэрэ. Ботаникаҕа, микологияҕа уонна бактериология классификациятыгар салаа (лат. divisio, нууч. отдел) диэн тиэрмин сөп түбэһэр.
# 1590-с

1590-с сыллар.

# 1590-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Нуучча-Швед сэриитэ (1590—1595). Газы II Герай 150 тыһыынча киһилээх Москубаҕа бохуота (1591).
# Сүлбэ

Сүлбэ (нууч. русло, пойма) — өрүс, үрэх онно, халаан кэмигэр уу кэллэҕинэ толорор сирэ, кытылыттан уҥуоргу кытылыгар диэри тайаан сытар сирэ. Пекарскай тылдьытыгар маннык холобурдар бэриллибиттэр: Үрэх уута хара сүлэбитнэн ылбыт, уу үрэҕи сүлбэтинэн кэлбит.
# Хонсү

Хонсү (Һоншу, Һондо, дьоп. 本州), Дьоппуон дойдутугар баар арыы баар, Дьоппуон архипелагын ордук улахан арыыта буолар, ол курдук дойду - 74,41% сирин ылар. Бу арыы дойду ортотугар сытар, онон нэһилиэнньэтэ ордук дойдуга улахан буолар. Ол курдук 2010 сыллаахха арыыга 100 млн. киһи олохсуйан олорбут.
Арыы устата 1300 км, киэҥэ 50тан 230 км дылы уларыйар, уопсай иэнэ 227 969,74 км², Япония иэниттэн 60% кэриҥэтин ылар. Великобритания арыытыттын кыранан аччыгый

# Хонсү
## Айылхата

Хонсү рельепа хайалардаах, ол иһигэр элбэх вулканнардаах. Ордук улахана - Фудьи хайата — гора Фудьи (3776 м.).

# Хонсү
## Куораттара

Хонсү арыытыгар ордук бөдөҥ дьоппуон куораттара бааллар: Токио, Иокогама, Осака, Киото, Хиросима, Тояма уонна да атыттар.

# Хонсү
## Нэһилиэнньэтэ

XIX үйэ бүтэһигин диэри айн норуот олоро сылдьыбыт, ол гынан баран дьоппуоннар Һоккайдо арыытыгар ыган таһаарбыттар. Арыы нэһилиэнньэтин ахсаана — 100 000 000 киһи (2010 сыл туругунан).
# Чернышевскай нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Чернышевскай нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чинэкэ.
Улуус кииниттэн 20 км илин диэкки сытар.
Сирин иэнэ — 351 000 га.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1051 киһи (2007 сыл).

# Чернышевскай нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

Васильев Семен Митрофанович (1917—1997) — Социалистическай Үлэ Геройа, суруналыыс, экскаваторщик.
Протопопов Петр Иванович (1914—?) — Степан Аржаков аатынан колхоз ньирэй көрөөччүтэ, Социалистическай Үлэ Геройа.
* Чернышевскай нэһилиэккэ баар Чуондулу диэн күөл
# Узбек хаанылыга

Узбек хаанылыга — 1420-с сылларга Маҥан Ордуу ыһыллыбытын кэнниттэн үөскээбит түүрдэр дойдулара. Узбек хаанылыга билиҥҥи Казахстаан уонна Арассыыйа сиригэр баар этэ уонна өссө Көс узбектар дойдулара диэн ааттанар.

# Узбек хаанылыга
## Ахтыы

Былыргы суруктарга Абулхайыр хаанылыгын, Абулхайыр ордуутун, Узбек ордуутун, Узбек улууһун, Абулхайыр улууһун туһунан араас ахтыылар бааллар. Сэбиэскэй историктар уонна сэбиэскэй кэмин кэннинээҕи историктар Узбек хаанылыгын сорох ардыгар Көс узбектар дойдулара диэн ааттыыллар.

# Узбек хаанылыга
## Сирэ

Узбек хаанылыга кылгас кэмнээх чыпчаалыгар билиҥҥи Казахстаан соҕурууҥу өттүгэр, Сырдарья өрүскэ диэри тэнийбитэ. Узбек хаанылыгын арҕаа өттүгэр Ноҕай ордуута, илиҥҥи өттүгэр Моҕулистан, хоту өттүгэр Сибиир хаанылыга уонна соҕуруу өттүгэр Тимур сыдьааннарын дойдулара баар этэ.

# Узбек хаанылыга
## История

Алтан Ордуу историятыгар Улуу Кэхтии (нууччалыы Великая Замятня) кэмэ саҕаламмытыгар бу дойду араас тутулуктаах улуустара босхолонон көҥүл буолбуттара. Ол кэмҥэ Орда-Эдьэн улууһа босхоломмута. Бу дойду мөлтөх туруктаах буолан икки аҥы ыһыллыбыта уонна ол түмүгэр Ноҕай Ордуута уонна Узбек хаанылыга үөскээбиттэрэ.
Абулхайыр төһө да түөрт уон сыл устата Узбек хаанылыгын салайбытын иһин, бу дойду мөлтөх туруктаах этэ уонна ыаллыы сытар дойдулары кытта тохтоло суох сэриилэспитэ.
1457 сыллаахха Абулхайыр ойраттары кытта сэриитэ саҕаламмыта. Сыгнак диэн сир таһыгар узбек уонна ойрат сэриитин кыргыһыыта буолбута. Узбектэр хотторбуттара. Абулхайыр куоппута.
1460 сыллаахха Жанибек уонна Керей баһылыктаах хаһаахтар Абулхайыртан арахсан Сэттэ Уу уонна Моҕулистан диэки бараннар Хаһаах хаанылыгын тэрийбиттэрэ.
Абулхайыр өлбүтүн кэнниттэн Ноҕай ордуута Узбек хаанылыгын сэриилээн бу дойду сирдэрин бэйэтигэр холбообута.
Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн Жанибек уонна Керей 1470–1471 сыллаахха Узбек хаанылыгар төннөн бу сири баһылаабыттара.

# Узбек хаанылыга
## Абулхайыр Хаан сыдьааннара

* Йадгар (1468—1469).
* Шайх-Хайдар, Абулхайыр уола (1469—1471).
* Куш-Хайдар, Абулхайыр уола (1469).
* Муһаммад Шейбани, Шах-Будаг уола, Абулхайыр сиэнэ (1469—1480).
* Кучкундьи-хаан, Абулхайыр уола (1452—1530).
* Суюнчходьа-хаан, Абулхайыр уола (1454—1524).

# Узбек хаанылыга
## Эбии көр

* Алтан Ордуу
* Ноҕай Ордуута
* Күөх Ордуу
# Боруоска

Боруоска (нууч. прошка) диэн мэлиллибит, муннунан сыҥсыйан тардыллар табах.

# Боруоска
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
# Тим Бернерс-Ли

Сэр Тимоти Джон Бернерс-Ли OM, KBE (ааҥл. Sir Timothy John «Tim» Berners-Lee;1955 От ыйын 8 ) күнүгэр төрөөбүт — ааҥылыйа учуонайа, URI, URL, HTTP, HTML айбыт учуонайа, Роберт Кайоны кытта World Wide Web айбыт уонна билигин Аан дойдутааҕы холбоһууситимин консорциумун тойоно. семантическай паутина концепциятын ааптара. Ону тэҥэ информационнай технология атын да чинчийиилэрин ааптара.