yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оҕо тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын күнэ

Оҕо тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын күнэ (International Children’s Day of Broadcasting) — оҕоҕо аналлаах биэриилэри оҥорор дьон идэлээх күннэрэ, ону таһынан бу күн уопсастыба оҕо уонна ыччат быраабыгар болҕомто уруохтаах, тэрийээччилэр суруналыыстарга тэлбиидэнньэ уонна араадьыйа нөҥүө бу тиэмэҕэ биэрии оҥороллоругар сүбэлииллэр.
Кулун тутар бастакы баскыһыанньатыгар ЮНИСЕФ Оҕо пуондатын көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр. Бу күнү бэлэтиир туһунан быһаарыы 1994 сыллааххха муус устарга ылыллыбыта. Аан дойду элбэх дойдуларыгар бу күн телеханааллар уонна араадьыйа станциялара оҕолорго аналлаах биэриилэри оҥороллор.
# Песковка (Киев уобалас)

Песковка (укр. Пісківка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 7 012 (2014).
# Далаана

Далаана (Наталья Кривошапкина) — cаха эстрадатын ырыаһыта, Эстрада тыйаатырын солииһа.
1982 сыллаахха муус устар 2 күнүгэр Чурапчы улууһугар Чурапчы сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 2000 сыллаахха Дьокуускай 2 нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрбит. 2005 сыллаахха Тыа хаһаайыстыбатын академиятын экономика факультетын бүтэрбит, "Бухучет, аналих уонна аудит" идэтин ылбыт. 2006 сыллаахтан Эстрада тыйаатырын артыыһа.

# Далаана
## Айар үлэтэ

2006 сыллаахха «Саҥа ырыа» телевизионнай күрэххэ «Маарынныыр эбиппин» диэн ырыатынан кыттан бэйэтин ырыаһыт карьератын саҕалаабыт. 2007 с. - Улан-Баторга (Монголия) буолбут норуоттар ыккардыларынааҕы эстрада ырыатын «Ньюстарс» күрэһигэр I истиэпэннээх лауреат аатын ылбыт. 2008 с. «Саҥа Ырыа» гран-притын ылбыт. Бурятияҕа эстрада ырыатын «Услышь меня, Улан-Удэ» күрэһин лауреата буолбут, Бурятия. 2007 сылтан 2012 сыллаахха диэри «Этигэн Хомус» бириэмийэтин түөртэ ылбыт. 2010 с. СӨ мелодистарын сойууһун чилиэнэ. 2011 с. СӨ култууратын туйгуна.
Үс альбомнаах: «Далаана, «Дьол Амтана», «Дуорай ырыам». Хас да ырыа автора.
# Винокуров Николай Егорович (Урсун)

Винокуров Николай Егорович (Урсун) (1945 төр.) — поэт, литератураны ырытааччы, тылбаасчыт. «Чолбон» сурунаал сүрүн редактора.

# Винокуров Николай Егорович (Урсун)
## Олоҕун олуктара

1945 сыллаахха муус устар 13 күнүгэр Таатта улууһугар II Байаҕантай нэһилиэгэр төрөөбүт.
1972 сыллаахха Саха государственнай университет историко-филологическай факультетын бүтэрбит.
Тыл, литература уонна история Институтун аспирантуратыгар үөрэммит.
Новосибирскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуола журналистика салаатын бүтэрбит.

# Винокуров Николай Егорович (Урсун)
## Олоҕун олуктара
##### Үлэлээбит сирдэрэ:

    «Хотугу сулус» сурунаал, салаа сэбиэдисэйэ
    Уус-уран литератураны тарҕатыы Бюрота, директор
    «Кыым» хаһыат, корреспондент
    «Бичик» кинигэ кыһата, редактор, старшай редактор, главнай редактор
    «Чолбон» сурунаал, проза салаатын сэбиэдиссэйэ, эппиэттиир секретарь
Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун Салалтатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта.
2005 сылтан — «Чолбон» сурунаал сүрүн редактора.

# Винокуров Николай Егорович (Урсун)
## Айар үлэтэ

Бастакы хоһооно «Күөрэгэй» «Бэлэм буол» хаһыакка 1961 сыллаахха бэчээттэммит. 1980 сыллаахха хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Аларга» күн сирин көрбүт.

# Винокуров Николай Егорович (Урсун)
## Кинигэлэрэ

* «Чэгиэн-Чаҕаан» (1986)
* «Этэҥҥэ» (1991)
* «Yрүҥ ыаҕайа» (1995)
* «Саха былыта» (1999)
* «Өбүгэ түhүлгэтэ» (2003)

# Винокуров Николай Егорович (Урсун)
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Казахстан «Алаш» литературнай бириэмийэтин лауреата
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин государственнай бириэмийэтин лауреата
* Таатта улууһун ытык киһитэ
* Нам улууһун ытык киһитэ
* Алдан нэһилиэгин (Таатта улууһа) ытык киһитэ
# Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ

'Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ (нууч. День защитника Отечества) — Беларуська, Кыргыстаанҥа, Россияҕа, Таджикистанҥа, Украинаҕа хас сылын аайы олунньу 23 күнүгэр бэлиэтэнэр бырааһынньык.
1922 сылтан ССРС ити дата сыллата үгэс курдук «Кыһыл армия күнэ», 1946 сылтан «Советскай армия күнэ», 1949-1991 сс. — «Советскай армия уонна Байыаннай- муора флотун күнэ»диэн бэлиэтэммитэ. Олунньу 23 күнүгэр байыаннай сулууспалаахтартан ураты сэбиэскэй гражданнарга барыларыгар рабочай күн буолбута.
Советскай Союз эстибитин кэннэ Россияҕа " Аҕа дойду көмүскээччитин күнэ «диэн бэлиэтэнэр уонна Россия байыаннай албан аатын күнүнэн, ону тэҥэ кэккэ дойдуларга тутулуга суох государстволар (СНГ) бэлиэтэнэр. Аҕа дойду көмүскэлин күнэ- дьыла-эр дьон, ийэ дойду көмүскэлигэр кыттыбыт дьахталлар бырааһынньыктара.

# Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ
### Россияҕа

Официальнай версиянан Россия Аармыйатыгар сулууспалыыр уонна сулууспалаабыт дьону өрө тутарга бырааһынньыктанар, ол гынан баран киэҥник эр дьон бырааһынньыгын курдук ааҕыллар.
Бырааһынньыкка парад ааһар уонна бэтэрээннэри ветераннары айхаллааһын буолар, эр дьоннорго (кэргэннэригэр, аҕаларыгар уонна уоллагыгар) кыра бэлэхтэри биэрэллэр.
# Күбэйиҥдэ (Бүлүү улууһа)

Күбэйиҥдэ — Бүлүү улууһун Үгүлээт нэһилиэгин киинэ.

# Күбэйиҥдэ (Бүлүү улууһа)
## Историята

1634 с. Постник Иванов Угулээт а5атын ууьун Гэруулэ диэн кинээьиттэн 80 киис туулээ5и дьаьаах хомуйан барбыт. 1638-39 сс. казак Воин Шахов Угулээт а5атын ууьун кинээьиттэн 172 киис тирриитин хомуйан барбыт. 1897с. Россия бастакы биэрэпэьигэр Угулээт тонус ууьугар барыта холбоон 534 киьи баара суруллубут, ол иьигэр 237 эр киьи. 1860с. чосуобуна триллэр. Оттон, 1881с. Кубэйиндэ куол урдугэр Угулээттээ5и Благовещенскай Танара дьиэтэ тутуллан улэ5э киирэр. 1911с. Угулээт нэьилиэк буолар.

# Күбэйиҥдэ (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Үгүлээт нэһилиэгэ
# PBI

Бу тыл (PBI) хас да өйдөбүллээх:
* PBI corporation - Кытай саамай улахан спутниковай платформата
* PBI software - аан-дойдуга киэнник биллэн эрэр операционнай систиэмэ
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Питтсбург

Пи́ттсбург (англ. Pittsburgh) — иккис улахан куорат буолар штатка, Пенсильвания, АХШ. Улахан промышленно-сайдыбыт куорат. Бу куоратка Балаҕан ыйыгар 2009 сыллаахха G20 форума буолан ааспыта, ол онно олохтоох саха кыыһа Сардаана Николаева ынырык актуальнай ыйытыыны Дмитрий Медведевкэ биэрбитэ.
# Кумалаан (суолталара)

Кумалаан хас да суолталаах
* Кумалаан (киһи)
* Кумалаан (мас)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Грамматика

Грамматика диэн хайа баҕар тыл этиилэрин уонна өстөрүн састааптарын салайар логика уонна тутул сиэрдэрин ааттара. Термин өссө бу сиэрдэри үөрэтии аата буолар уонна киниэхэ киирэллэр морфология уонна синтаксис, субуллук эбиллэллэр фонетика, фонология, семантика уонна прагматика.
Хас биирдии тыл бэйэтэ туспа грамматикалаах. "Саха грамматиката" диэн саха тылын сиэрдэрин хомуурдара буолар. "Саха грамматиката" ол сиэрдэри үөрэтэр. Тыл грамматикатын ойуулаан көрдөрөр ыйынньык "грамматика ыйынньыга" дэнэр.
Тыл категорията, морфологическай уонна синтаксическай бэлиэлэринэн быһаарар. Аан дойду тылларыгар бастатан туран, ааты (ааты, даҕааһыны уонна т. п.) утары туруораллар, ол гынан баран ити универсально буолбатах) уонна үксүгэр тыл үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрин уонна сулууспалыыр чаастарын түҥэтэллэр.
# Дефицит

Дефицит (лат. deficit — итэҕэс) — туох эмэ итэҕэс, тиийбэт буоллаҕына тахсар быһыы. Холобур, макроэкономикаҕа табаар дефицитэ, бюджет дефицитэ о.д.а. Атыылаһар харчы баарын үрдүнэн ол харчыгар атыылаһар табаарыҥ, наадыйар өҥөҥ суох эбэтэр ситэтэ суох буоллаҕына дефицит үөскүүр.
# Озчивит Бурак

Бура́к Озчиви́т (туур. Burak Özçivit, 1984 сыллаахха ахсынньы ый 24 күнүгэр төрөөбүтэ (1984 - 12 -24), Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — турок омугун биир саамай биллиилээх киинэ, тэлэбиидэнньэ артыыһа уонна сулустаах манекенщига.

# Озчивит Бурак
## Олоҕо уонна үлэтэ хамнаһа

Бурак Озчивит 1984 сыллаахха ахсынньы ый 24 күнүгэр Турция өрөспүүбүлүкэтин биир саамай кырдьаҕас уонна улахан куоратыгар -- Стамбул куоракка күн сирин көрбүтэ. Кини төрөөбүт куоратыгар Стамбулга баар Мармара университетыгар Киинэ, ойуулуур дьүһүннүүр ускуустуба уонна хаартыскаҕа түһэрии факультетын ситиһиилээхтие үөрэнэн бүтэрбитэ. 2003 сылтан саҕалаан 2007 сыллахха диэри модель биисинэһигэр ылсан үлэлээбитэ. Ол түмүгэр, 2003 сыллаахха "Турция өрөспүүбүлүкэтин бастыҥ модела" анал ааты ылбыта. 2005 сыллаахха "Аан дойду бастыҥ модела" диэн норуоттар икки ардыларынааҕы улахан куонкуруска иккис миэстэҕэ тиксибитэ.
2006 сыллаахтан саҕалаан кини киинэҕэ уонна тэлэбиидэнньэ сэрийээллэригэр артыыс быһыытынан оруолларга оонньуур. Кини «Великолепный век» уонна «Королёк — птичка певчая» диэн хастыы эмэ сиэрийэлээх улахан бырайыактарга кыттан, аан дойдуга улаханнык аатырбыта.
Бурак Озчивит Бурчун Дениз диэн ааттаах бииргэ төрөөбүт балыстаах.

# Озчивит Бурак
## Тус олоҕо

Бурак Озчивит 2015 сылатан саҕалаан эмиэ биллиилээх артыыс дьахтар Фахрие Эвдженныын көрсөн барбыта. Кинилэр 2017 сыллаахха кулун тутар 9 күнүгэр Германияҕа биһилэхтэммиттэрэ, ол сыл бэс ыйын 29 күнүгэр Стамбулга ыал буолбуттара. 2019 сыллаахха Каран диэн уоламмыттара.

# Озчивит Бурак
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Burak Özçivit'in akıl almaz değişimi.... HTHayat. Тургутулунна 17 Олунньу 2015.
* ↑ tv.ua. Секс-символ Турции Бурак Озчивит впервые стал отцом(нууч.). tv.ua (15 Муус устар 2019). Тургутулунна 16 Муус устар 2019.
# Барыы битигэ

Барыы битигэ (был.-гириэк. Ἔξοδος; ивр. שְׁמוֹת‎, "Ааттар") диэн Биибилийэ иккис битигэ. Үөскээһин битигин кэнниттэн кэлэр. Дьэбэриэй өбүгэлэрэ суттан куотан Египекка көһөллөр. Бастаан дьэбэриэйдэри үчүгэйдик көрсөллөр 430 сыл эйэлээхтик олороллор. Онтон саҥа фараон баһылыктааһыҥҥа кэлэн төрөөн-ууһаан элбээбит дьэбэриэйдэри кулуттуурга сананар. Дьэбэриэйдэр Таҥара көмөтүнэн кулуттааһынтан босхолонон Египеттан тахсаллар. Моисей көрбүөччү кинилэри Кыһыл байҕалы туоратан Синай хайаҕа аҕалар. Манна Таҥара дьэбэриэйдэргэ 10 ыйыы биэрэр уонна итэҕэллэригэр бэриниилээх буолалларын иһин "аҕабыт хаанылыктаах ытык омук" буолуоххут диэн мэктиэлиир. Мунньах Отуутун тутуҥ диэн дьаһаллыыр. Бу Отууга Кини Үөһээ дойдуттан сиргэ кэлэн Абыраам сыдьааннарыгар мэктиэлэммит Ханаан сирин ылалларыгар илдьэр.
Барыы битигэ 40 бастаах. Ис хоһоонунан икки сороххо араараллар. Бастакыта Кыһыл байҕалы туорааһынынан бүтэр, иккиһэ Таҥара Синай хайаҕа көстүүтүнэн саҕаланар.

# Барыы битигэ
## Эбии маны көр

* Египет дьастара
* Алтан ньиирэй
# Яковлев Иннокентий Иванович-II

Яковлев Иннокентий Иванович-II (1907—1976) — Кыайыы Парадын кыттыылааҕа. Төрүтэ — Холгума, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа.

# Яковлев Иннокентий Иванович-II
## Наҕараадалара

* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* «Берлины ылыы иһин» мэтээл
* «Варшаваны босхолооһун иһин» мэтээл
# Кугаевскай Павел Леонидович

Кугаевскай Павел Леонидович, 10(23).07.1912—10.12.1964 — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.

# Кугаевскай Павел Леонидович
## Олоҕун олуктара

* 1912 сыл от ыйын 23 Нам улууһун Хатыҥ Арыытыгар төрөөбүт.
* 1930 с. — Бүлүүтээҕи педтехникуму бүтэрбит.
* 1930—1944 сс. — Бүлүү оройуонун, Бүлүү куоратын оскуолаларыгар учууталлаабыт (математика учуутала, завуч).
* 1944 с. сайыныгар дьиэ кэргэнин кытта Ньурба оройуонугар көһөн, Ньурба 1 №-дээх орто оскуолатыгар 20-чэ сыл учууталлаабыт.

# Кугаевскай Павел Леонидович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» мэтээл (1946)
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1947)
* «Бочуот Знага» уордьан (1956)
* РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1962)
# Саввин Захар Прокопьевич

Саввин Захар Прокопьевич — Саха АССР уонна РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Саха АССР үөрэҕин миниистирэ (1950-69), Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1915 сыл олунньу 13 күнүгэр Нам улууһун Үөдэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1942 сыллаахха сэриигэ ыҥырыллан барбыта.
1950 сылтан 1969 сылга диэри Саха АССР үөрэҕин миниистирэ.

# Саввин Захар Прокопьевич
## Наҕараадалара

* Бочуот Бэлиэтэ уордьан үс төгүллээх кавалера,
* Кыһыл Сулус уордьан икки төгүллээх кавалера,
* Аҕа дойду сэриитин I уонна II истиэпэннээх уордьаннар кавалердара.
# Лагос

Лагос (Lagos) диэн Нигерия ордук элбэх олохтоохтордоох (7,937,932) контурбацията. Африка иккис улахан куората. Нигерия экономика уонна үп киинэ.
# Ковлеков Семен Ипатьевич

Ковлеков Семен Ипатьевич (20.09.1930—09.03.2003) — Саха Сирин сэбиэскэй кэминээҕи устуоруйатын үөрэппит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, доцент (1965).

# Ковлеков Семен Ипатьевич
## Олоҕун олуктара

* 1930 сыллаахха балаҕан ыйын 20 күнүгэр Таатта оройуонун (билигиҥҥитэ — Томпо улууһа) Мэҥэ-Алдан нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1946—1951 сс. — колхозка үлэлээбитэ, комсомол үлэтигэр сылдьыбыт.
* 1962 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1965—1979 сс. — Саха государственнай университетыгар история кафедратыгар ассистент, старшай преподаватель; быстах кэмҥэ историко-филологическай факультет деканын солбуйааччытынан үлэлии сылдьыбыта.
* 1967 с. — история билимин кандидатыгар «Профсоюзы Якутии (1917—1932 гг.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1979—1985 сс. — тыл, литература уонна история Институтугар сэбиэскэй общество историятын салаатын старшай научнай үлэһитэ.
* 1986—1991 сс. — ведущай научнай үлэһит.
* 1991—1993 сс. — старшай научнай үлэһит.
* 1994 сылтан олоҕун бүтэһик күннэригэр дылы — Арктиканы чинчийии Киин ведущай научнай үлэһитэ.
* 2003 сыллаахха кулун тутар 9 күнүгэр күн сириттэн барбыт.
С. И. Ковлеков Саха Сирин сэбиэскэй кэминээҕи историятын чинчийбит.

# Ковлеков Семен Ипатьевич
## Сүрүн үлэлэрэ

* «В вечном поиске» (Якутск, 1981).
* «Профсоюзы советской Якутии» (1917—1937 гг.) (Якутск, 1983).
* «Социалистическое соревнование в Якутии» (1935—1958) (Якутск, 1988).
* «Социалистическое соревнование в Якутии» (1959—1988) (Якутск, 1989).
* «Сельское хозяйство Якутии» (1946—1970 гг.) (Якутск, 1992) - монография.
* «Сельское хозяйство Якутии» (1971—1985 гг.) (Якутск, 1993) - монография.
* «Профессор Г. Г. Колесов» (Очерк жизни и научно-педагогической деятельности) (Якутск, 1992) - монография.
* «В.В. Никифоров и съезд якутов 1912 г.» (Якутск, 1996) - монография.
* «Светя другим, сгорела сама. О жизни и врачебной деятельности Л.С.Колесовой» (Якутск, 1996).

# Ковлеков Семен Ипатьевич
## С. И. Ковлеков туһунан

* Иванова Т. С. Незаслуженно забытый. О книге С. И. Ковлекова «Профессор Г. Г. Колесов: Очерк о жизни и научно-педагогической деятельности» // Якутия. — 1993. — 29 апр.
* Антонов Е. П. Сельское хозяйство Якутии (1946—1970 гг.) Отзыв о кн. С. И. Ковлекова «Сельское хозяйство Якутии (1946—1970 гг.)». — Якутск, 1992 // Советы Якутии. — 1993. — 19 мая.
* Докторов П. И. Новый взгляд на якутскую деревню. Рец. на монографию С. И. Ковлекова «Сельское хозяйство Якутии (1946—1970 гг.)». – Якутск, 1992. // Советы Якутии. — 1993. — 26 мая.
# Гипотензия

Гипотензия (ол эбэтэр гипотония) — киһи эбэтэр кыыл давленията аһары түһүүтэ. Ол араас биричиинэттэн буолуон сөп. Гипертоническай кризис курдук куттала суох. Киһи намыһах давлениялаах уһуннук олоруон сөп. Дьарыктаныахтаах, салгыҥҥа уһуннук сылдьыахтаах. Күнүс уута кэлэн утуйар — гипотония биир биричиинэтэ буолар.
Гипотензиялаах киһи метопролол иһиэ суохтаах — истэҕэ өлүөн сөп.
# Чуускуннуҥулар аймахтара

Чуускуннуҥулар аймахтара (нууч. Ржанкообра́зные, лат. Charadriiformes) — аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт, бэйэ бэйэлэриттэн улахан уратылаах уу уонна уу кытыытынааҕы көтөрдөр саамай улахан аймахтарыттан биирдэстэрэ.
# Хоту Дакота

Хоту Дакота ааҥл. North Dakota
# Афроамериканнар

Афроамериканнар (ааҥл. African-Americans, Afro-Americans) эбэтэр Хара американнар (ааҥл. Black Americans) диэн Африкаттан төрүттээх АХШ олохтоохторо. Үксүлэрэ кулуттартан төрүттээхтэр.
# Сайсары күөлгэ (киинэ)

Сайсары күөлгэ (нууч. Мой Убийца) диэн Егор Неймохов кинигэтинэн 2016 сыллаахха тахсыбыт саха детектив киинэтэ. Премьерата Дьокуускай куоракка тохсунньу 27 күнүгэр ааспыта. Россияҕа премьерата сэтинньи 5 күнүгэр туруоруллубута. Режиссера Костас Марсан. Саха киинэтин Арассыыйа таһымыгар таһаарбыта.

# Сайсары күөлгэ (киинэ)
## Cүжет

Дьулус диэн ааттаах оперативник кыыс өлөрүүтүн силиэстийэлиир, Сотору буолан баран билинэр киһини булар, ол гынан баран араас-араас тапсыбатын булар. Начальство сөбүлээбэтин да, силиэстийэтин салҕыыр. Сотору буолан баран көмүс хостуур дьон олорор сирдэригэр аҕалар, онно кыыс олоҕуттан саҥа чымпыктар тахсаллар...

# Сайсары күөлгэ (киинэ)
## Хайҕаллар

IV Дьокуускай киинэ фестивалыгар гран-при ылбыта. 38 Москва аан дойдутааҕы киинэ фестивалыгар "Саҥа Россия киинэтэ" диэн программаҕа кыттыбыта. Аан дойду Азия киинэ фестивалыгар сүрүн конкурс программатыгар киирбитэ. Кыһыл көмүс Глобус премия номинацияларын тиһигэр Аан дойду Азия фестивалыттан кииллэриллибитэ.
# Обурҕах

Обурҕах — убаҕас аска аналлаах мас иилээх туос иһит.
# Доҕор (уруу-аймах)

Доҕор — кэргэн, эрдии-ойохтуу дьонтон биирдэрэ.
# Экуадор

Экуадор (Эквадор, /ˈɛkwəd/ EK-wə-dor; Spanish pronunciation: (listen (info)); кечуа Ikwayur; Shuar: Ecuador эбэтэр Ekuatur.)), официаллык Экуадор Өрөспүүбүлүкэтэ (República del Ecuador}, диэн Соҕуруу Америка дойдута, кинилиин кирбиилэhэллэр Колумбия хоту, Перу илин уонна соҕуруу, уонна Чуумпу далай арҕаа. Дойду бас билиитигэр Галапагос арыылара киирэллэр, дойду континентал сириттэн 965 км Чуумпу далайга сыталлар. Экуадор экваторга баар, онон ааттаммыта, иэнэ 256371 км2. Киин куорат Кито; ордук улахан куорат Гуайакил.
# Слепцов Семен Николаевич

Слепцов Семён Николаевич (1890-1950) XX үйэ саҕаланыытыгар саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
Дьааҥы куоратыгар 1890 с. төрөөбүтэ. 1900 с. Дьокуускайга реальнай училищеҕа киирэн, биир эрэ сыл үөрэммитэ.
Дойдутугар төннөн кэлэн баран, олохтоох былааһы утары тыллаһар буолан, исправник Кочаровскай иккитэ хаайа сылдьыбыт. Колчак былааһын кэмигэр эмиэ буруйданан хаайылла сылдьыбыт. 1920 с. Колчак былааһа эстибитин кэннэ С.Н. Слепцов уездтааҕы Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн талыллар. 1922 с. үрүҥнэр этэрээттэрэ Дьааҥы куоратын төгүрүйэллэр. Түүн, хараҥаны туһанан, кыһыл этэрээтэ, 13 киһи, төгүрүктээһинтэн куотан, Эндыбал руднигынан Бүлүүгэ түһэллэр. Бүлүүгэ тиийэн, С.Н. Слепцов табаарыстарын кытта Бүлүү куоратын көмүскэлигэр кыттар. Дьааҥы куората үрүҥнэртэн босхоломмутун кэннэ дойдутугар төннөр.
1929-30 сылларга буолбут Булуҥ уонна Анаабыр кыргыһыыларыгар кыттар. Кыһыллар этэрээттэрин аһынан-үөлүнэн, көленөн хааччыйыыга үлэлэһэр.
1930 сылтан наар райпотребсоюз тэрилтэлэригэр үлэлээбитэ. Семен Николаевич I950 сыллаахха Дьааҥы куоратыгар өлбүтэ.
# Ренессанс Кредит

Ренессанс Кредит (ааҥл. Renaissance Credit) — Арассыыйа чааһынай баана, ОНЭКСИМ конгломератка киирэр.
# Ини

Ини - икки бииргэ төрөөбүттэртэн (ини-биилэртэн, бырааттыылартан) балыһын (сааһынан кыратын) ааттыыллар.

# Ини
## Өссө маны көр

Бии

# Ини
## Туһаныллыбыт сирдэр

Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
# Аввакумов Петр Денисович

Аввакумов Петр Денисович — суруйааччы, литэрэтиирэни ырытааччы, 1996-2005 сс. «Чолбон» сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ.

# Аввакумов Петр Денисович
## Олоҕун олуктара

* 1934 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр Горнай улууһугар Иккис Атамай нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1964 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1980 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Аввакумов Петр Денисович
## Олоҕун олуктара
##### Үлэлээбит сирдэрэ

    «Эдэр коммунист» хаһыат, сотрудник
    Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһата, эрэдээктэр
    «Чолбон» сурунаал, сүрүн эрэдээктэр (1996-2005)

# Аввакумов Петр Денисович
## Айар үлэтэ

Бастакы кинигэтэ 1969 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Ол кэнниттэн 10-н тахса кэпсээнээх-сэһэннээх кинигэлэрэ бэчээттэнэн тахсыбыттара. Суруйааччы сорох айымньылара оҕолорго анаммытттар. Саха тылыгар нуучча, хоту омуктар суруйааччыларын айымньыларын тылбаастаабыта: Платон Ламутскай, Андрей Кривошапкин, Г. Кэптукэ, Е. Едукин, Николай Курилов.

# Аввакумов Петр Денисович
## Айымньылара

* «Улуу Сыһыы» (1992)
* «Өлбүт өтөхтөр»
* «Дьылҕа суола»
* Одурууннаах Орто дойдуга
* Ал5астар

# Аввакумов Петр Денисович
## Библиография

* Унаар күөх хочоҕо. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1969. — 40 с.
* Кэрчиктэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1971. — 40 с.
* Тимка улаатар: Кыра оҕолорго кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1973. — 32 с.
* Окко түспүт оҥоһуум: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1975. — 112 с.
* Сир симэҕэ: Үүнээйилэр тустарынан оҕолорго кэпсээннэр / С. Скрябин, П. Аввакумов, М. Ушницкай. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1976. — 71 с.
* Төрөөбүт буор сылааһа. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1978. — 176 с.
* Ол манных этэ: Сэһэннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1980. — 236 с.
* Балыс. (Кыра саастаах оҕолорго кэпсээннэр). — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1981. — 20 с.
* Биһиэхэ барыбытыгар: Кэпсээннэр, очеркалар, ыстатыйалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1984. — 256 с.
* Киһи суола: Сэһэннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1986. — 208 с.
* Улахан да кыра да…: Сэһэн, кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1989. — 176 с.
* Улуу сыһыы: Роман: Орто уонна улахан саастаах оҕолорго. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1992. — 256 с.
* Алҕастар: Сэһэннэр. — Дьокуускай: «Бичик», 1994. — 176 с.

# Аввакумов Петр Денисович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1994)
* Горнай улууһун Ытык олохтооҕо
* Аатын үйэтитээри биир дойдулаахтара Горнай улууһун бибилэтиэкэтигэр кини аатын иҥэрбиттэрэ.
# Nikšićko pivo

Nikšićko pivo - Хара Хайа арыгы уонна пиибэ оҥорор тэрилтэтэ, 2021 сылга сир шаарын үрдүнэн саамай бөдөҥ тэрилтэ буолар алкоһольнай утахтары оҥорорунан. Планета үрдүнэн 18% водка уонна 48% пиибэ рынога тиксэр.
# «Прааганы босхолооһун иһин» мэтээл

«Прааганы босхолооһун иһин» мэтээл - бары «Босхолооһун иһин» (за освобождение) мэтээллэр курдук куораты босхолуурга хорсун быһыыларын, сатабыллаах салайыылары уонна бойобуой эпэрээссийэлэри үчүгэйдик ыыппыт байыаннайдарга бэриллэрэ. «Босхолооһун иһин» мэтээллэр бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 с. олохтоммуттара. Түөс хаҥас өттүгэр иилиллэллэр.
Мэтээл быһа холоон 395 киһиэхэ бэриллибитэ.