yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Биишева, Зайнаб Абдулловна

Биишева, Зайнаб Абдулловна
Биишева, Зайнаб Абдулловна(башк. Зэйнэб Абдулла кызы Биишева; Тохсунньу 2[15] күнүгэр 1908 с. Оренбург күбүөрүнэтэ, Оренбург уеһа, Бурзяно-Кипчакскай волость, Туембетово дэриэбинэҕэ(билигин Башкортостан Кугарчинскай оройуона) - 1996 с. атырдьах ыйын 24 күнүгэр Уфа куоракка) - Башкортостан норуодунай суруйааччыта, прозаик, поэт, драматург, тылбаасчыт. Оренбурдааҕы башкирскай педтехникуму бүтэрэн баран, 1929-1932 сс. Баймакскай оройуон Темясово дэриэбинэтигэр учууталлаабыта. Уфаҕа, квалификацияны үрдэтэр куурустар кэннэ(1931) - Бшкирскай кинигэ таһаарар тэрилтэҕэ, "Пионер" сурунаалга(1930с. "Среди водопадов"-диэн бастакы кэпсээнэ бэчээттэммит) сүрүн эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. Бастакы кинигэтэ "Мальчик-партизан" 1941 с.тахсыбыта. 1946 с. ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. 1953 сылтан идэтийбитс уруйааччы. 1993 с. Башкортостан норуодунай суруйааччыта буолбут. 60-тан тахса кинигэтэ Арассыыйа уонна аан дойду араас омуктарын тылынан тылбаастанан тахсыбыт. Зайнаб Биишева араас жанрга суруйара. Оҕолорго хоһооннору, остуоруйалары, кэпсээннэри, пьесалары. Лирическай хоһооннору, холобура, "Гульямал" хоһоонунан кэпсээни, "Последний монолог Салавата" поэмата(1984) норуот дьоруойа Салават Юлаев уобараһын арыйбыта. Драматическай айымньылара: "Волшебный курай"(1957), "Таинственный перстень"(1959), "Гульбадар"(1961), "Обет"(1966) уо.д.а. Башкир судаарыстыбаннай акдемическай дыраама тыйаатырыгар эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ таһыгар баар араас тыйаатырдарга эмиэ, туруоруллубуттара. Зайнаб Биишева ордук элбэхтик, сэһэннэри, кэпсээннэри, үһүйээннэри сурубут:"Канхылыу"(1949), "Странный человек" (1960), "Где ты, Гульниса?"(1962), "Думы, думы"(1963), "Любовь и ненависть(1964) . Ити айымньыларыгар, чуолаан, киһи уонна уопсастыба сыһыаннарыгар баар кыһалҕалары кэпсиир, башкир дьахталларын чаҕылхай уобарастарын арыйар. Ураты суолталаах айымньыта - "Униженные"(1956-1959), "У большого Ика"(1965-1967), "Емеш" (1967-1969) арамааннардаах "К свету" трилогия буолар. Маны таһынан, кини, Н.Гоголь "Тарас Бульба", И. Тургенев "Бежин луг", А.Гайдар "Тимур и его команда", Л. Кассиль "Дорогие мои мальчишки", А. Толстой, С. Аксаков, А. Чехов, М. Горькай кэпсээннэрин башкир тылыгар тылбаастаабыта. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын чилиэнинэн талыллыбыт, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уонна ССРС суруйааччыларын сийиэстэригэр делегатынан талыллыбыт. "Знак Почета" уордьанынан үс төгүл наҕараадаламмыт, ""Униженные" уонна "Пробуждение" арамааннарын иһин" Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай Салават Юлаев аатынан бириэмийэтин лауреата(1968). https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0,_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B1_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 https://kulturarb.ru/ru/persony/biisheva-zajnab
# Роскосмос

Роскосмос — Арассыыйа куйаары үөрэтэр тэрилтэтэ.
# Siri

Siri (ааҥл. Speech Interpretation and Recognition Interface, сах. Сири) — Apple туттар нейроннай ситимэ.
# Virgin Atlantic

Virgin Atlantic диэн Улуу Британия авиакомпанията, биир Аан Дойдуга саамай улахан авиакомпания буолар, 5 континеҥҥа уонна 138 дойдуларга көтөр көтөр ааллаах.
Virgin Atlantic 51% акциата Virgin Group уонна 45% акциата Singapore Airlines бас билиитигэр киирэр. Өссө 4% көҥүл эргийэр, олор ахсааннарыгар 5000 кэриҥэ акция саха дьоно Тинькофф Инвестиции нөҥүө бас билэр.
# 1815
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 26 — Наполеон Бонапарт көскө ыытыллыбыт сириттэн, Италия кытылын таһыгар баар Эльба арыытыттан, күрээбит. Кини Францияҕа тиийэн былааһы бэйэтигэр 100 күҥҥэ төннөрбүтэ.

# 1815
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 20 — Наполеон Бонапарт Эльба хаайыытыттан күрээн Парижка төннөн кэлбит. «Сүүс хонук» баһылктыыра саҕаламмыт.
* Кулун тутар 30 — Иоахим Мюрат Римини прокламациятын таһаарбыт, бу докумуон кэлин Италия сомоҕолоһургар суолтаны ылбыта.

# 1815
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 23 — сербтэр Осмаан импиэрийэтин утары иккис өрө туруулара саҕаламмыт.

# 1815
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 3 — Царство Польское үөскээбит. Венатааҕы кэҥгириэс быһаарыытынан Арассыыйа импиэрийэтин сорҕотунан буолбут.
* Ыам ыйын 16 — Венатааҕы кэҥгириэс быһаарыытынан Варшаватааҕы герцогство улахан аҥаара Арассыыйа импиэрийэтигэр Царство Польское аатынан сыһыарыллыбыта. Герцогство сорҕото Пруссияҕа, сорҕото Австрияҕа барбыта.

# 1815
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 6 — Ватерлоо таһыгар сэрии (Наполеон Бонапарт бүтэһиктээх кыайтарыыта).
* Бэс ыйын 8 — Польша саарыстыбатыгар Конституция ылыммыттар.
* Бэс ыйын 9 — Венатааҕы кэнгириэс түмүктэммит, манна Наполеон сэриилэрин кэннилэриттэн Европа дойдуларын ыккардыларыгар саҥа бэрээдэк олохтоммута.
* Бэс ыйын 18 — Бельгияҕа Ватерлоо куоратын таһыгар Наполеон сэриилэрин бүтэһик улахан кыргыһыыта буолбут. Англия уонна Пруссия аармыйалара Франция аармыйатын урусхаллаабыттар.

# 1815
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 20 — Парижтааҕы иккис эйэ сөбүлэҥэр илии баттаммыт. Францияҕа 1790 сыллааҕы кыраныыссатын төннөрбүттэр, ол эрээри улахан контрибуция түһэрбиттэр уонна оккупацияны эбии хас да сылга уһатан биэрбиттэр.
* Сэтинньи 27 — Польша Хоруоллуга конституция ылыммыт.

# 1815
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 23 — Джейн Остин «Эмма» арамаана аан бастаан тахсыбыт.

# 1815
## Төрөөбүттэр

* Ыам ыйын 30 — Бетлингк Отто, Арассыыйа Император наука академятын академига, илин тыллары билэр киһи.
* Ахсынньы 10 — Ада Лавлейс — Англия математига. Чарльз Бэббидж суоттуур массыынатын ойуулаабытынан уонна бастакынан программа суруйбутунан биллэр.
# Ыраас олох (уопсастыба)

"Ыраас олох" уопсастыба — Саха сиригэр чөл олоҕу тарҕатарга анаммыт уопсастыбаннай тэрилтэ.
1924 с. ЯЦИК III сиэссийэтэ хотону балаҕантан араарар туһунан уураах таһаарбыта уонна «Ыраас олох» диэн уопсастыбаны тэрийбитэ. Уопсастыба салаалара өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыгар тэриллэн барбыттара. Уопсастыба чилиэннэрэ сыстыганнаах ыарыылары аҕыйатыыга, нэһилиэктэри чэбэрдик тутууга, баанньыктары тутууга, санитария култууратын тарҕатыыга үлэлииллэр этэ.
Суола-Мооруктан (билигин Мэҥэ-Хаҥалас) төрүттээх биэксэл Сосин Тит Егорович 1927 уонна 1931 сыллардаахха икки былакаат оҥорбута, онно хотону араарыыны уонна өрөспүүбүлүкэ улуустарын ыккардыгар чөл олоххо куоталаһыыны ойуулаабыта. Ол былакааттар Саха сиригэр барытыгар тарҕаммытара, дьиэлэр, кулууптар, оскуолалар эркиннэригэр ыйанан тураллара. Бу туһунан академик Сергей Обручев «В неведомых краях Якутии» кинигэтигэр маннык суруйар:
   «Прежде всего, поражает, что при юрте нет хотона. Борьба за отделение хотона от юрты ведется сейчас (1928-1930 гг.) в Якутии с большой энергией. Везде в школах развешаны плакаты, доказывающие необходимость постройки отдельного хлева».
# Ан-140

Ан-140 — Украинаҕа оҥоһуллубут региону хааччыйар таһаҕас уонна дьону тиэйэр көтөр аал. Эргэрбит Ан-24 уонна Ан-26 ааллары солбуйарга анаммыт.
Аалы Украинаҕа Харьков куракка, Арассыыйыҕа Самара куоракка уонна Ираҥҥа оҥороллор.

# Ан-140
## Уопсай сибидиэнньэлэр

Икки мотордаах. Үс намыһах салгын баттааһыннаах шассилаах.

# Ан-140
## Кээмэйдэрэ

* Муҥутуур ыйааһына 21 500 кг
* Таһаҕас тиэйэр ыйааһына 6 000 кг
* Пассажир ахсаана 52 киһи
* Уматык ыйааһына (r=775 $^{кг}$/$_{м³}$)||
* Түргэнэ 460 − 540 $^{км}$/$_ч$
* Көтөр үрдүгэ 7 200 м
* Сир устун сүүрүүтэ 880 м
* Чааска уматык ороскуота 560 $^{кг}$/$_ч$
* Толору тиэллэн көтөр ырааҕа 2 320 км
* Экипаж 2 киһи

# Ан-140
## Кээмэйдэрэ
### Мотуордара

Икки ТВ3-117ВМА-СБМ1 турбиналаах мотуор турар, Запорожье куоракка оҥоһуллубут. ICAO ирдээһинигэр эппиэттиир.
Бары өттүнэн аан дойдутааҕы нуормаҕа эппиэттиир.

# Ан-140
## Сааххаллар

2009 сыл олунньу 16 күнүнээҕи туругунан 3 аал сааххалламмыт.
| Дата | Борт нүөмэрэ | Миэстэ | Өлүүлэр | Кылгас быһаарыы |
| 23.12.02 | 14003 | Исфахан (Иран) | 44/44 | Хайаҕа охсуллубут. |
| 23.12.05 | 4K-AZ48 | Нардаран (Азербайдьан) | 23/23 | Прибордара аккаастаабыттар |
| 15.02.09 | EP-SFG | Исфахан (Иран) | 5/5 | Олорон иһэн кынатынан сири таарыйбыт. |
# Механизация

Механизация диэн үлэҕэ киһи уонна харамай күүһүттэн массыына күүһүгэр көһөөһүн. Механизация биллэр холобурдара - уу төгүрэ, чаан хамсатааччы, күргүөмнээх оҥорооһун. Механизация билим-техника сайдыытын биир хайысхата буолар.
# Тириинэн тигиллибит саары этэрбэс

Тириинэн тигиллибит саары этэрбэс. Тумса, умнаһа кыһыл сукуна кыбытыылаах. Билэтэ кэтит coҕyc, түөрт тус-туһунан өҥнөөх сукунанан саахыматтыы аттарыллар. Быатын оннугар алтан бирээскилээх. Тумсун халыҥ ынах тириитинэн хайа анньан тикпиттэр. Кээнчэтэ сукуна, кэтит билэлээн тигиллибит. Умнаһын, уллуҥун сииктэринэн араас өҥнөөх сабынан оһуордаммыта көрөргө олус тупсаҕай.Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
# Шарлотта Рэмплинг

Шарлотта Рэмплинг Улуу Британия фотомодель уонна артыыс, биир супер-баай чүөчэ төрөөбүт күнэ 1946 от Олунньу 5 күнэ Стэрмер, Эссекс күоракка.
# Kubernetes

Kubernetes (биитэр Кабернет, Кабернетс, Кубернетинг, Кубернетс, кодовай аата K8s), аһаҕас программа оркестровка оҥорорго, койтенернай бигэлэргэ ананар.
Сүрүннээн Linux, Windows 10, Windows 11, macOS системаларга үлэлиир.
# Кулаковскай Роман Федорович

Кулаковскай Роман Федорович (1889-1939) - саха уопсастыбаннай уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.
Боотур Уус улууһун Сиэллээх нэһилиэгэр сэниэ ыалга төрөөбүтэ. Реальнай училище 4 кылааһын бүтэрэн баран, 1911-17 сылларга улууһугар суруксуттаабыта. 1912 сыллаахха Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа. Сэбиэскэй былааһы олохтооһуҥҥа кыттыбыта. 1922 сылтан араас эппиэттээх дуоһунастарга үлэлээбитэ, биир кэмҥэ ис дьыала наркома буола сылдьыбыта. Саха сирин Киин ситэриилээх кэмитиэтин бары сийиэстэрин кыттыылааҕа (1938 сылга дылы).
1924 сыллаахтан хомуньуус баартыйа чилиэнигэр хандьыдаат этэ. 1927 сыллаахха урут кэтэх хаһаайыстыбатыгар 70-ча сүөһүлээх, хамначчытардаах этэ диэн донуоһунан баартыйаттан уһуллар.
Саха автономиятын Киин быыбардыыр хамыыһыйатын бастакы бэрэстээтэлэ этэ.
Кэргэнэ Говорова Варвара Иннокентьевна, дьахталлар хамсааһыннарын көхтөөх кыттыылааҕа, Дьокуускайга маҥнайгы оҕо саадын сэбиэдиссэйэ.
Роман Кулаковскай 1938 сыллаахха репрессияҕа түбэспитэ, 10 сыл хаайыыга ыытыллыбыта, 1939 сыллаахха Эһэ Хайа лааҕырыгар өлбүтэ.
# Өлүөхүмэ (өрүс)

Өлүөхүмэ өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 1436 км., тардыытын иэнэ 210 тыһ. км³. Баһа Чита уобалаһыгар Мурой сискэ баар.
Үөһээ сүүрээнигэр хайалар икки ардыларынан киэҥ хочолоох. Амуур уобалаһыгар хоту диэкки Удокаан уонна Становой сис хайаларын быыстарынан устар.
Уута сүрүннээн хаар ууллуутуттан. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 1950 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сорох сиринэн олунньу уонна кулун тутар ыйдарга түгэҕэр диэри тоҥор.
Тардыытыгар 21 тыһ. өрүс уонна үрэх баар, уонна 9,2 тыһ. күөл баар.
Сүрүн салаалара: уҥа Тунгир (502 км.), Ньүүкдьэ (583 км.); хаҥас Чаара (851 км.)
Аал сырыыта Өнүүкэ диэн сиргэ дылы (төрдүттэн 406 км.)

# Өлүөхүмэ (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Новгород уобалаһа

Новгород уобалаһа :
| Новгород уобалаhын былааҕа Новгород уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Великий Новгород |
| Иэнэ | 54 501 км² |
| Дьонун ахсаана | ▼625 855 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы |
| Экономическай оройуона | Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Сергей Герасимович Митин |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Новгород уобалаһа, (Нууччалыы: Новгородская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Великай Новгород.
1944-үс сылга от ыйын 6 күнүгэр тэриллибит.

# Новгород уобалаһа
## Демография

Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 625 855 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 11,48 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 70,51% (2013).

# Новгород уобалаһа
## Демография
### Национальнай састааба

2002 уонна 2010 сыллардаах биэрэпис көрдөрүүлэрэ.
# Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыылаах.
Улуус кииниттэн 112 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 694 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Арыылаах — 648, Ыгыатта — 44, Мэлэкэ — 2 киһи.

# Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Петров Пантелеймон Пантелеймонович (1948 с. ахсынньы 24 к. төр.) — история билимнэрин кандидата.
* Михайлов Виталий Семенович (1951 с. ыам ыйын 1 күнэ) — норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.

# Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэккэ сыһыаннаахтар

* Кыыл Уола (1891—1973), аатырбыт ырыаһыт, олоҥхоһут.
# Ярославскай (нэһилиэк)

Ярославскай нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Ярославскай.
Улуус кииниттэн 103 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 553 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Ярославскай - 415, Хамра - 138 киһи.

# Ярославскай (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Андреев Николай Михайлович

Андреев Николай Михайлович - Түгүнүүрэп (1905 - 1928) - саха прозаига.
1905 сыллаахха Сунтаар улууһугар төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы педагогическай техникумҥа үөрэммитэ, айымньыларын "Кыым" хаһыакка уонна "Чолбон" сурунаалга бэчээттээн саҕалаабыта. 1928 с. "Кэпсээннэр" диэн хомуурунньуга тахсыбыта. Ол сыл кэскиллээх суруйааччы олоҕо быстыбыта.
1960 сыллаахха биир томнаах талыллыбыт айымньылар хомуурунньуга тахсыбыта. Бу хомуурунньукка суруйааччы кэпсээннэрэ, ситэритэ суох сэһэнэ, хоһоонноро уонна пьесата киирбиттэрэ.

# Андреев Николай Михайлович
## Кинигэлэр

* Талыллыбыт айымньылар. Кэпсээннэр, сэhэн, пьеса, хоhооннор. - Дьокуускай, 1960, 1985.
# Vivo X80

Vivo X80 — Vivo 2022 сыллаахха айбыт уонна атыыга таһаарбыт 4 устуука флагманскай төлөпүөннэрэ.
# Анжелика Протодьяконова

Анжелика Протодьяконова - Саха сиригэр хойуу хаас уруһуйданан 2016 сыллаахха киэҥник биллибит эдэр кыыс, инстаблогер, фрик.
1996 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр төрөөбүт. Аан бастаан оптуобуска олорор хаартыскатын түмэт-ситимнэргэ 2016 сыл алтынньытыгар тарҕаппытара. Кэлин кини уобараһын урбаан эрэкилээмэҕэ туһаммыттара. Арассыыйа түмэт-ситимнэригэр тарҕаммытын кэннэ 1 ханаалга Андрей Малахов "Пусть говорят" биэриитигэр Москубаҕа ыҥырбыттара иһиллибитэ. Ол эрээри устубуттарын кэннэ сюжет тоҕо эрэ тахсыбытаҕа.
# Сидорова Софья Петровна

Сидорова Софья Петровна (07.08.1904—23.01.1951), 1938—1947 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

# Сидорова Софья Петровна
## Олоҕун олуктара

* 1904 сыл атырдьах ыйын 7 күнүгэр Дьокуускайга Хаҥалас Нөмүгүгүттэн төрүттээх дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ.
* 1938—1947 сс. — Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
* 1951 сыл тохсунньу 23 күнүгэр өлбүтэ.

# Сидорова Софья Петровна
## Аатын үйэтитии

* М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет кини аатынан бастыҥ студеннарга стипендия олохтообут

# Сидорова Софья Петровна
## Өссө маны көр

* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ
# Болууска

Болууска — Харчы чиэппэрэ (нууч. полушка).

# Болууска
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
# Сутиски

Сутиски (укр. Сутиски) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 207 (2011).
# Соҕурууҥҥу Африка

Соҕурууҥҥу Африка диэн Африка континент соҕуруу региона, киниэхэ киирсэр территориялар география эбэтэр геополитика эйгэлэригэр араастык быhаарыллаллар.
Холбоһуктаах Нациялар быhаарыларынан региоҥҥа биэс дойду киирэр:
* Ботсуана
* Лесото
* Намибия
* Соҕуруу Африка
* Суазилэнд
# Бытархай ахсаан аат (тыл)

Бытархай ахсаан аат барамай эбэтэр чыыһыла сороҕун бэлиэтиир уонна хас гыммыт хаһа? диэн ыйытыыга хоруйдуур.
Бытархай ахсаан ааттар судургу уонна хас да тылтан аттарыллыбыт уустук тутуллаах буолаллар.
Судургу бытархай ахсаан ааттар: аҥаар, чиэппэр, суотай, балтараа, оһумуоха.
Уустук бытархай ахсаан аат: үс гыммыт биирэ, уон гыммыт иккитэ, сүүрбэ түөрт алта гыммыт иккитэ.
Уустук бытархай ахсаан аат икки ньыманан үөскүүр: 1) көнө бытарытыынан; 2) уоннуулаах бытарытыынан.
# Териберка

Териберка (Териберка), дэриэбинэ, Мурманскай уобаласка баар. Бу дэриэбинэҕэ Левиафан уһуллубута.
# 1046

1046 сыл.

# 1046
## Туох буолбута

* Кулун тутар 5 — Перс бэйиэтэ, бөлүөһүгэ уонна учуонайа Насир Хусрав сэттэ сыллаах айанын саҕалаабыт. Бу уонтан тахса куораты кэрийбит айанын туһунан «Сафарнама» (айан кинигэтэ) диэн кинигэни суруйбута.
# Sonic the Hedgehog (16-bit)

Халыып:About Халыып:Infobox Video game
Sonic The Hedgehog- сороҕор Соник диэн ааттанар, Соник ежик туһунан видео ооньуу. Бастаан 1991 сыллаахха SEGA хампанааньа таһаарбыта. Араас элбэх кэлин тахсыылаах.

# Sonic the Hedgehog (16-bit)
## Устуоруйата

Соҕуруу баар Доктор Иво Роботниктан (куһаҕан персонаж) алта изумруд тааһы былдьыахтаах. Соник ону таҕынан кыыллары босхолуохтаах.
# Лаптевтар байҕаллара

Лаптевтар байҕаллара диэн Хоту океан кытыы байҕала. Таймыыр тумул арыы уонна Хоту Сир арыылар арҕаа өртүнэн, Саҥа Сибиир арыылара илин өртүнэн. Иэнэ 662 000 км². Орто дьириҥэ50 м. кэриҥэ, саамай дьириҥ сирэ 3385 м. Бөдөҥ хомолор: Хатанга хомото, Өлөөн хомото, Фаддей хомото, Мария Прончищева хомото, Буор Хайа хомо. Байҕал арҕаа өртүгэр элбэх арыылардаах. Байҕалга түһэр өрүстэр: Хатанга, Анаабыр, Өлөөн, Өлүөнэ, Дьааҥы. Сыл улахан аҕара уута тоҥ. Сүрүн муора порда — Тиксии.
Байҕал Лаптев Д.Я. уонна Лаптев Х.П. ааттарынан ааттаммыт, маҥнайгы аата Норденшельд байҕала диэн этэ.

# Лаптевтар байҕаллара
## Ылыллыбыт сирэ

* Словарь современных географических названий,
* Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Рузвельт, Франклин Делано

Фра́нклин Делано́ Ру́звельт (ааҥл. Franklin Delano Roosevelt, МФА [ˈfræŋklɪn ˈdɛlənoʊ ˈroʊzəˌvɛlt]; АХШ-га маннык инициалынан биллэр — ФДР (ааҥл. FDR): 1882 тохсунньу 30 күнүгэр , Хайд-Парк, штат Нью-Йорк — 1945 муус устар 12 күнүгэр, Уорм-Спрингс, Джорджия) — АХШ 32-ис бэрисидьиэнэ, XX үйэ бастакы аҥарын аан дойду түбэлтэтин сүрүн дьонноруттан биирдэстэрэ, Дойду экономическай кризиһин уонна иккис аан дойду сэриитин саҕана АХШ-ын салайбыт. Икки сылтан ордук талыллыбыт соҕотох Америка бэрисидьиэнинэ буолар .

# Рузвельт, Франклин Делано
## Примечания

* ↑ Традиционная передача фамилии на русский язык, не соответствующая фактическому произношению на английском (см.
# Либан лирата

Либан лирата (Либан фунта) (араб. ليرة لبناني‎, LBP) диэн Либан валютатын биирдигэ.

# Либан лирата
## Манньыаттар

* 100 лира
* 100 лира
* 100 лира
# Кириллин Дмитрий Васильевич

Кириллин Дмитрий Васильевич — тылбаасчыт, литератураны ырытааччы.

# Кириллин Дмитрий Васильевич
## Олоҕун олуктара

Хаҥалас улууһун Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэр 1927 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр төрөөбүтэ.
Дьокуускайдааҕы педагогическай училищены, ЫБСЛКС КК оскуолатын, Москватааҕы Үрдүкү партийнай оскуола журналистикаҕа салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
Муомаҕа учууталынан, комсомол райкомун сэкиритээринэн, "Эдэр коммунист" хаһыакка отдел сэбиэдиссэйинэн, республикатааҕы кинигэ кыһатыгар кылаабынай редакторынан, директорынан, "Хотугу сулус", "Полярная звезда" сурунааллар кылаабынай редактордарынан уо. д. а тэрилтэлэргэ үлэлээбитэ.
Тылбаасчыт быһыытынан Д. Дефо «Робинзон Крузо олоҕо уонна мүччүргэннээх сырыылара», В. Катаев «Соҕотох парус туртаҥныыр», М. Шолохов «Кэпсээннэр», о. д. а. айымньылары сахалыы саҥардыбыта. Кини суруйбут ыстатыйалара, рецензиялара, очеркалара, хомуйан оҥорбут хомуурунньуктара бэчээттэнэн ааҕааччы сэҥээриитин ылаллар.

# Кириллин Дмитрий Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтөлээх деятелэ
* Казахстан өрөспүүбүлүкэтин «Алаш» литературнай бириэмийэтин лауреата
# Петров Афанасий Прокопьевич

Петров Афанасий Прокопьевич (31.01.1915—1998) — саха биллиилээх артыыһа, РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыстара.

# Петров Афанасий Прокопьевич
## Олоҕун олуктара

* 1915 сыл тохсунньу 31 күнүгэр Уус-Алдан улууһун II Өлтөх нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Үс кылааһы Дойду алын оскуолатыгар, онтон төрдүһү Дьокуускай куорат 3 №-дээх оскуолатыгар бүтэрбитэ.
* 1932—1936 сылларга Москва куоракка А. В. Луначарскай аатынан Ил театр искусствотын институтун (билигин ГИТИс) иһинээҕи саха студиятыгар үөрэммитэ.
* 1936 сылтан Дьокуускайдааҕы Ил драма театрын артыыһа.
* 1940—1941 сылларга Ньурба иккис колхуос театрын салайааччыта.
* 1950 сыл — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
* 1953—1955 сылларга Москваҕа М. С. Щепкин аатынан театр училищетын саха студиятын ассистена уонна режиссера.
* 1998 сыллаахха өлбүтэ.

# Петров Афанасий Прокопьевич
## Айар үлэтэ

Сүүстэн тахса оруолу оонньообута, олор истэригэр:
* Кудряш («Гроза», А. Островскай)
* Жухрай («Как закалялась сталь», Н. Островскай)
* Бывший («Дьадаҥы Дьаакып», А. Софронов)
* Най («Күкүр уус» С. Омоллоон)
* Оруос баай («Кыһыл ойуун» П. Ойунскай)
* Ыналба («Оҕону баҕарбыт» П. Ойунскай)
* Павел Долгунов («Колонияттан коммуннаҕа» А. Аччыгыйа)
* Егор Егорович («Бырааттыылар» С. Ефремов)
* Нүөһэр Дархан («Өлүөнэ сарсыардата» И. Гоголев)
* Кубаров («Сүрэх тэбэрин тухары» Софрон Данилов)
* Боһукка («Туйаара» В. Протодьяконов)
* Мэппэллэ Мэхээлэ («Гавриил Егоров» И. Находкин)
* Чибисов («Человек с ружьем» Н. Погодин)
* Анучин («Первые искры» А. Малькова-Клиорина)
* Деникин («Чуумпу Дон» М. Шолохов)
* Дункан ыраахтааҕы («Макбет» В. Шекспир)
* Кутейкин («Недоросль» Д. Фонвизин)
* Яичница («Кэргэн кэпсэтии» Н. Гоголь)
* Мультик («Вечер» А. Дударов)

# Петров Афанасий Прокопьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1950)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1957)
* РСФСР үтүөлээх артыыһа (1962)
* Ленин уордьана (1971)
* РСФСР норуодунай артыыһа (1975)
* «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» мэтээл
* «За доблестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина» мэтээл
* «За трудовое отличие» мэтээл (1958)
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
* 30 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг. мэтээл

# Петров Афанасий Прокопьевич
## Өссө маны көр

Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
# Рязанскай Асклипиодот Афанасьевич

Рязанскай Асклипиодот Афанасьевич — Амма улууһун бастакы кулубатын Афанасий Рязанскай уола, Кытайга уонна Австралияҕа олорон бэйэтин тула саха эмиграннарын түмпүт киһи, суруналыыс.
1898 сыллахха муус устар 26 күнүгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайга биэлсэр оскуолатын бүтэрбитэ, сэбиэскэй былааһы ылымматаҕа, кыраныысса таһыгар Кытайга тахсан олорбута, бөдөҥ суруналыыс буолбута, 1942 сыллаахха диэри Шанхаайга олорбута, онтон Гонкоҥҥа олоро сылдьыбыта, онно сылдьан аармыйаҕа сулууспалаабыта. 1949 сыллаахха дьиэ кэргэнин илдьэ Австралияҕа көспүтэ. Бу тухары кыраныысса таһыгар олорор сахалары бэйэтин тула түмэрэ, өйүүрэ. 1968 сыллаахха алтынньы 11 күнүгэр Австралия Брисбен куоратыгар өлбүтэ, онно көмүллүбүтэ.
Кэргэнэ Елизавета Рязанская (1910 с. т.) 2008 сыллаахха өлбүтэ. Икки уоллаахтар этэ: улаханнара — Афанасий (1933-2018), кыралара — Евгений (1939-2014).
# Алаһыай (нэһилиэк)

Алаһыай нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арҕахтаах.
Улуус кииниттэн хотугулуу-арҕаа диэкки Алаһыай өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 560 киһи (2007 сыл).

# Алаһыай (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Чуднов

Чуднов (укр. Чуднів) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 5 752 (2011).
# Орто-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)

Орто-Амма нэһилиэгэ. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Харбалаах.
Улуус кииниттэн 46 км илин диэкки Амма өрүскэ сытар.
Нэһилиэк үөскүөҕүн иннинэ бу сир Уус-Амма нэһилиэгин сирэ этэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 197 киһи (2007 сыл).
Ааспыт үйэ 60-с сылларыттан Харбалаахха таас чох хостууллар. Ол саҕана төрүттэммит нэһилиэк. Билигин птицефабрика баар.

# Орто-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

    Богатырев Афанасий Данилович (1882—11.09.1952) — сахалартан бастакы хаппытаан, Өлүөнэ өрүс борохуостубатын үтүөлээх воднига.
    Мординов Николай Егорович - Амма Аччыгыйа (06.01.1906—14.11.1994) — саха норуодунай суруйааччыта.
    Мординов Авксентий Егорович (1910—1993) — философия билимнэрин доктора.
# Новоозерянка

Новоозерянка (укр. Новоозерянка) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 585 (2011).