yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Reckitt-Benckiser

Reckitt Benckiser – Улуу Британия уонна Недерланд олоххо-дьаһахха туттуллар химияны уонна эми-тому оҥорон таһаарар тэрилтэ. 1837 сыллаахха Уильям Проктер уонна Джеймс Гэмбл мыыла, чүмэчи, арыы, глицерин оҥорор дьоҕус дьиэ кэргэн фиирматын тэрийбиттэр. Аата «Reckitt Beneckiser for the Octonauts». 1882 сыллаахха Харли Проктер (Уильяма уола) «RB» диэн ууга тимирбэт мыыланы арбаан дойдуга киэҥник биллибит. 1926 сыллаахха, үчүгэй сыттаах суунар сириэстибэлэр муодаҕа киирбит кэмнэригэр хампаанньа «Камей» мыыланы таһаарбыт. 1933 сыллаахха «Reckitt» таҥас сууйар Dettol бороһуогу «Benckiser» диэн ааттаах радиосериал кэмигэр арбаан «Reckitt-Benckiser» диэн жаанры төрүттээччинэн буолбут. 1810-с сылларга Durex диэн ааттаах синтетика сууйар сириэстибэни таһааран сууйар-ырастыыр технологияларга улахан уларытыыны онорбута.
Аан дойду иккис сэриитин бүтүүтүгэр Strepsils диэн таҥас сууйар бороһуогу таһааран 1950 сыллаахха бэйэтин үлэлиир рыынагар бастакы хампаанньа буолбут. Бу бороһуок «Reckitt Benckiser for Jelly Jamm» диэн нууччалыы суруктаах Сэбиэскэй Сойууска эмиэ атыылана сылдьыбыта. 1961 сыллаахха «Reckitt Benckiser for the Octonauts» бастакы баартыйатын таһаарбыттара. Бу подгузниктар кыра оҕону көрүүнү-харайыыны биллэрдик чэпчэппиттэрэ. 1983 сыллаахха хампаанньа дьахтар гигиенатыгар туттуллар проклаадкаларын Vanish диэн ааттаан таһаарбыттара.
RB үйэ бүтэһигэр аан дойду ырыынагар мыыла, таҥас сууйар бороһуок, тиис сууйар пааста, дезодорант, шампуун ырыынактарын биир күүстээх кыттааччыта буолбут. Оҥорор табаардарын 140 дойдуга 300 ааттаах брендтарынан атыылыыр. Хампаанньаҕа сир үрдүнэн Reckitt-Benckiser тыыһ киһи үлэлиир эбит. 2004 сыл түмүгүнэн хампаанньа сыаната 133,92 млрд долл, онтон барыһа 6,94 млрд доллар эбит.
# .to

.to диэн Тонга үрдүк таhымнаах ил домена.
# Black Lives Matter

Black Lives Matter (Харалар олохторо даҕаны сыаналаах), АХШ, Канаада, Улуу Британия уонна да атын сайдыылаах дойдуларга бара турар общественнай хамсааһын, сүрүннээн хара тириилээх дьону үрүҥнэр уонна азиаттар туораталларыттан.
Сүрүннээн Расизм уонна полициа наһаалааһынын утары Америкаҕа протестар кэмнэриттэн үөскээбитэ.
# Анри Матисс

Анри Матисс (Henri Matisse, Ахсынньы 31 1869 – Сэтинньи 3 1954), Франция уруhуйдьута уонна скульптора. 20 үйэ ойуулуур дьоҕурун биир чулуу ууhа буолар.

# Анри Матисс
## Литература

* Alfred H. Barr, Jr., Matisse: His Art and His Public New York: The Museum of Modern Art, 1951. ISBN-10: 0870704699; ISBN-13: 978-0870704697.
* F. Celdran, R.R. Vidal y Plana. Triangle : Henri Matisse - Georgette Agutte - Marcel Sembat Paris, Yvelinedition, 2007. ISBN 978-2-84668-131-5.
* Raymond Escholier. Matisse. A Portrait of the Artist and the Man. London, Faber & Faber, 1960.
* Lawrence Gowing. Matisse. New York, Oxford University Press, 1979. ISBN 0-19-520157-4.
* David Lewis. "Matisse and Byzantium, or, Mechanization Takes Command" in Modernism/modernity 16:1 (January 2009), 51-59.
* Pierre Schneider. Matisse. New York, Rizzoli, 1984. ISBN 0-8478-0546-8.
* Hilary Spurling. The Unknown Matisse: A Life of Henri Matisse, Vol. 1, 1869-1908. London, Hamish Hamilton Ltd, 1998. ISBN 0-679-43428-3.
* Hilary Spurling. Matisse the Master: A Life of Henri Matisse, Vol. 2, The Conquest of Colour 1909 - 1954. London, Hamish Hamilton Ltd, 2005. ISBN 0-241-13339-4.
* John Russell. Matisse, Father & Son, published by Harry N. Abrams, NYC. Copyright John Russell 1999, ISBN 0 81094378 6
* Alastair Wright. Matisse and the Subject of Modernism Princeton, Princeton University Press, 2006. ISBN 0-691-11830-2.
# Симиирчэх

Симиирчэх — сиргэ-уокка, айаҥҥа илдьэ сылдьарга аналлаах дьоҕус сири иһит.

# Симиирчэх
## Өссө маны көр

* Симэхтээх симиир
* Симэхтээх сири көҕүөр иһит
* Таһыар-көҕүөр
* Сири ыаҕас
* Сири чабычах
* Сири холлоҕос
* Кылырҕастаах сири холлоҕос
* Симиир
# Илии кынаттаахтар аймахтара

Илии кынаттаахтар аймахтара (лат. Chiroptera, нууч. Рукокрылые) - Саха сиригэр бу аймахха 1 кэргэн, 3 уус, 6 көрүҥ бааллар.
# Андрей Аршавин

Андре́й Серге́евич Арша́вин (1981 сыллаахха ыам ыйын 29 күнүгэр Ленинград куоракка төрөөбүтэ) — нуучча чулуу футболиhа, урукку Арассыыйа хомуур хамаандатын капитана. 2008 сыллаахха Россия спордун заслуженнай маастарын нуорматын толорбута. Хас да төгүллээх дойду саамай уһулуччу футболиһа. 2009 сыл ахсынньы 5 кунугэр «Клуб 100 российских бомбардиров» киирбитэ.
"Зенит", "Арсенал", "Кубань", "Кайрат" футбол талыллыбыт хамаандаларыгар ситиьиилээхтик онньообута. Ол сылдьан 2008 сыллаахха Европа футболга чемпионатын кэнниттэн, Европа суумэрдэммит сборнайыгар киирбитэ. Андрей Аршавин Арассыыйа хомуур хамаандатыгар 74 матч кыттыылаа5а. 17 гол киллэрбитэ, 20 гол киллэриигэ көмөлөспүтэ. 34 матчы кыайбыта, 22 тэҥнэһиилээх, 15 хотторбута.
# .ck

.ck диэн Кук арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
# Үөскэм

Үөскэм — мат. произведение.
# 1701

1701 сыл.

# 1701
## Туох буолбута

* Тохсунньу 18 — Фридрих I Пруссия хоруола буолбут, Кенигсберг куоракка бэргэһэлэммит.
* Тохсунньу 21 — Бүөтүр I ыйааҕынан Москубаҕа Пушкаар бирикээһин оскуолата аһыллыбыт.
# 1722

1722 сыл.

# 1722
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 16 — Бүөтүр I «Бүрүстүөл нэһилиэстибэтин туһунан ыйаахха» илии баттаабыт. Импэрээтэр оннугар хаалааччыны бэйэтэ талар буолбут. Бу ыйаахтан сылтаан XVIII үйэ Арассыыйаҕа дыбарыас перевороттарын үйэтэ буолбута.

# 1722
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 8 — Ираан Сефевидтарын импиэрийэтэ Гульнабад аттынааҕы кыргыһыыга Афганистаан сэриититтэн хотторбут.

# 1722
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 17 — Бүөтүр I бытык нолуогун киллэрбит, сылга 50 солкуобай.

# 1722
## Өлбүттэр

* Ахсынньы 20 — Канси (1654 төр.), манчжур Цин династиятын Кытайы салайбыт төрдүс импэрээтэрэ (1661—1722).
# Уустарабыс

Алексеев Семен Григорьевич (23.12.1900—1995) — Уустарабыс, олоҥхоһут, алгысчыт, улуу муҥхаһыт, отоһут, мас ууһа.

# Уустарабыс
## Олоҕун олуктара

1900 сыллаахха ахсынньы 23 күнүгэр Солоҕоон нэһилиэгэр (билиҥҥи Горнай улууһун) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Сэрии сылларыгар (1943—1944) Иркутскайдааҕы тирии собуотугар үлэлээбитэ. Эдэр эрдэҕиттэн муҥхаһытынан биллэрэ. .
Олоҥхоһуттар ортолоругар улааппыта, ол гынан баран кырдьар сааһыгар олоҥхоһут буолбута.
Кинорежиссер А. Романов «Орто дойду» киинэтигэр консультаннаабыта.
1995 сыллаахха өлбүтэ.

# Уустарабыс
## Айар олоҕо

Кини икки үйэ алтыһыытыгар төрөөн-үөскээн, олоҥхолоон ааспыт үтүө дьоннортон биирдэстэринэн буолар, 50-с сыллартан алгысчыт, олоҥхоһут быһыытынан нэһилиэгин дьонугар киэҥник биллибитэ. Оҕо сааһыттан нэһилиэк араас улахан да, кыра да муҥхаларыгар сылдьан Григорий Михайлович Тарасов — Тэкээнэй уола, Прокопий Яковлевич Тарасов — Боокко Борокуоппай, Николай Михайлович Захаров — Холуодьус курдук улахан олоҥхоһуттар толорбут олоҥхолорун эт кулгааҕынан истэн, чугастык ылынан дууһатыгар иҥэриммитэ, устар ууну сомоҕолуур, уһун түүнү кылгатар, уран тыллаах олоҥхоһут буолбута. Уустарабыс ойуулуур-дьүһүннүүр тыллары кыайа-хото туттара, олоҥхону толорор ньымата ураты уһулуччута, олоҥхотун хастыы эмит чаас сиэрин-силигин ситэрэн толороро бэлиэтэммитэ. 1986 сыллаахха Чөркөөххө ыытыллыбыт П. А. Ойуунускай күннэригэр анаммыт олоҥхоһуттар күрэхтэригэр кыттан бастаабыт. Ытык кырдьаҕас 1988 сыллаахха Дьокуускай куоракка ыытыллыбыт Сибиир, Уһук Илин фольклорун үөрэтэр Бүтүн Союзтааҕы научнай-практическай конференция кыттыылааҕынан буолбута.
Уустарабыс 3 олоҥхону айан толорбутуттан «Күөх көҕөччөр аттаах Бэрт оҕо Дьэбириэлдьин Бэргэн», «Чөҥөчөк оҕонньор, Төҥүргэс эмээхсин» олоҥхолоро магнитофоҥҥа уһуллан, сурукка түһэриллэн бэчээттэнэн тахсыбыттар.

# Уустарабыс
## Ыллаабыт олоҥхолоро

* «Бэриэт Бэргэн»
* «Дьэбириэлдьин Бэргэн»
* «Үөлэн Хардааччы»
* «Мүлдьү Бөҕө»
* «Бадьайа бухатыыр»
* «Тэриэппинэ Бэргэн»
* «Чөҥөчөк оҕонньор, Төҥүргэс эмээхсин»
Магнитофоҥҥа уонна видеоҕа уһуллубут суруйуулар ЯНЦ архивыгар уонна Култуура министерствотын архивыгар бааллар.

# Уустарабыс
## Уустарабыс сырдык аатын үйэтитии

Горнай улууһугар Өрт сэлиэнньэҕэ Уустарабыс аатынан уулусса ааттаммыт.

# Уустарабыс
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Горнай улууһун Ытык олохтооҕо
# 1192

1192 сыл

# 1192
## Туох буолбута

* Ахсынньы 20 — Англия хоруола Ричард I Үһүс Кириэстээх бохуоттан төннөн истэҕинэ Австрия хоруола Леопольд V тутан ылан хаайан кэбиспит. Ричард I (норуокка ордук биллибит аата Хахай Сүрэх Ричард) 1189 сылтан 1199 сыллаахха өлүөр диэри Англия хоруола этэ. Маны таһынан Нормандияҕа, Аквитанияҕа, Гасконьҥа герцог, Кипрга лорд, Пуатьеҕа, Анжуга, Мээҥҥэ уонна Нантка граф, Бретаньҥа Overlord диэн титуллаах салайбыта.
# Лүҥкэ

Лүҥкэ — тыа ортотугар кытыытыттан ыла дириҥ уулаах күөл, чүөмпэ уу.
# Maimonides Medical Center

Maimonides Medical Center (Меймонайд Медикал Сентер, биитэр Меймонид Медицина Киинэ) — Нью Йорк куоратка базаланан олорор АХШ биир бөдөҥ чааһынай балыыһата, премиум клиникаларга киирэр (Kaiser Permanente тэҥэ). Америка үрдүнэн 9 штатка филиаллаах, сүрүн салалтата Лос Андьелеска уонна Нью Йорка баар.

# Maimonides Medical Center
## Төлөбүрэ

* тиис көрдөрүүтэ - 80$
* тиис пломбированията - 2500$
* тиис туурдарыыта - 110$
* быраас бириэмэтин бараабытын иһин - 190$
* муҥурдааҕы быһыы - 28000$
* араас атын операциялар (онкологияттан ураты) - 18000$
* онкология эмтээһинэ уонна операцията - 170000$
* окулист - 50$
* консультация - 7$
* emergency room (экстреннай, 911 ыҥырыы) - 1200$
* инсульт - 5000$
Fidelis Care уонна HealthFirst , уонна федеральнай Medicaid, Medicare кыттыылаахтара босхо көрдөрүнэллэр уонна эмтэнэллэр.
Саайта https://maimo.org/
# Андреев Николай Лазаревич

Андреев Николай Лазаревич - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1908 с. төрүөх, 1944 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, фрона, чааһа биллибэт.
# Ксут

Ксут (лат. Sinoprinceps Xuthus L., нууч. Хвостоноцес Ксут) - сылгы лыахтарын кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ лыах. Уһук илиҥҥи көрүҥ (Амуурга, Кытайга, Кэриэйэҕэ уонна Японияҕа тарҕаммыт). Саха сиригэр биирдэ 1999 с. Өлүөхүмэҕэ көстүбүтэ. Ыраах көтөрүнэн биллэр. Гусеницата зонтичнай үүнээйилэргэ олорор.
Приморьеҕа ыам ыйыттан атырдьах ыйыгар дылы көтөр. Кынатын далааһына 100-120 мм.

# Ксут
## Өссө маны көр

* Кулун туйаҕа эбэтэр Таҥара кийиитэ
* Феб
* Ынах лыаҕа, таҥара лыаҕа
* Саһархай ынах лыаҕа
* Тенедий
* Аммосов лыаҕа
# 99 (ахсаан)

99 (тоҕус уон тоҕус) — дьиҥ ахсаан, 98 уонна 100 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# 99 (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Математикаҕа

* 99² = 9 801
* 99³ = 970 299

# 99 (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Математикаҕа
##### Ахсаан тоҕус уон тоҕуска түҥэтиллэр сибикитэ

    Ахсааны иккилии сыыппараларынан бөлөхтөргө араар (уҥа бөлөх биир сыыппаралаах буолуон сөп).
    Бөлөхтөр (иккилии бэлиэлээх ахсааннар) сууммаларын бул.
    Өскөтүн булбут сууммаҥ 99-ка түҥэтиллэр буоллаҕына, ол аата Ахсаан эмиэ 99-ка түҥэтиллэр.
    Холобур, 1 793 187 ахсаан 99-ка түҥэтиллэр. $1+79+31+87=198.$
    $A=\sum _{i=0}^{n}100^{i}a_{i},\quad 0\leqslant a_{i}<100,\quad i=0,1,\,\dots \,n,$
    $F(A)={\begin{cases}\sum _{i=0}^{n}a_{i},&A\geqslant 100,\\0,&A=99.\end{cases}}$

# 99 (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Химияҕа

* Эйнштейний атомнай нүөмэрэ

# 99 (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

99 — Уэ́йн Ду́глас Гре́тцки (1961 с. тохсунньу 26 к. төрөөбүт), Канада хоккеиһа, оонньуур нүөмэрэ.
# Албаннар (казах ууһа)

Албаны (каз. alban البان) — түүр омуктарын биис ууһа уонна Улахан жус биир аҕа ууһа. Албаннар Алматы куораттан илин диэки олороллоро, билигин Алматы уобалаһын Райымбекскай, Талгарскай, Енбекшиказахскай, Уйгурскай, Панфиловскай районах Алматинской уобаластарыгар, Алтын эмель сис хайа соҕуруулуу илин өттүгэр. Жаркент куоракка, Чунджа сэлиэнньэҕэ олороллор. Албаан биис ууһун бэрэстэбиитэллэрин улахан аҥаара КНР Или Казахскай автономнай уокуругун уездтарыгар (Текес, Кюнес), ону таһынан Кыргыстаан өрөспүүбүлкэтин Иссык Куль уобалаһын Түп оройуонугар олороллор. Кличтара — «Райымбек» диэн буолар.
1911 сыллааҕы тыа хаһаайыстыбатын биэрэпиһинэн, Семиреченской уобаласка 81,1 тыһ албан киһитэ баара суруллубут. Ону таһынан Джаркентскай уездка — 65,6 тыһ. киһи, Верненскай уездка — 15,5 тыһ. киһи. Билигин албаннар ахсааннара 750 тыһыынча киһи диэн буолар.

# Албаннар (казах ууһа)
## Устуоруйата

Ч. Ч. Валихановым уонна Н. А. Аристовым учуонай аан бастаан дьон тылыттан суруйбуттарынан, албаннары төрүттээбит киһинэн аатырбыт, номоххо киирбит Байдебек уола Жарыкшак буолар.
Албаннар бэйэлэрин истэригэр икк улахан кынаҥҥа арахсаллар — Сары уонна Шыбыл диэннэргэ.
Тамҕаларын ойуутуттан көрөн сылыктаатахх, албаннар дулаттары кытта ыкса уруулуу буолуохтарын сөп. Онтон сиэттэрэн аныгы учуонайдар албаннар этническай сүрүннэрин чигил бииһин ууһа ылар диэн сылыктыыллар (карлуктар биис уустарын биир салаата буолаллар). Кинилэр Семиречьеҕа, Талас үрэх тардыытыгар Караханидов (VIII—XII үү.) судаарыстыбаларын саҕана олорбуттар. Кэлин ол сир Кара кытайдарга, найманнарга (XIII ү.) уонна монголларга (1218 сылтан) киирбит.
Нуучча источниктарыгар албаннар 1748 сылаахтан ыла биллэллэр. Онно сурулларынан, кинилэр Казахтар Улахан жустарыгар киирсэллэр. Албаннартан түүрдэр атын омуктара эмиэ үөскээбиттэр. Ол курдук, кыргыыстар ортолоругар албаннар эмиэ бааллар — жолболды, кангельды, чибыл, о.д.а.

# Албаннар (казах ууһа)
## Устуоруйата
### Уйсуннар уонна ушиннар

Албаннар уйсун холбоһугун биир биир ууһа буолаллар. Б. Б. Ирмуханов уйсуннары дарлекин монгол ушин биис ууһун сыдьааннара диирэ. Уйсуннар монголлар сорҕолоро буолалларын туһунан санааны Ж. М. Сабитов учуонай эмиэ этэр.

# Албаннар (казах ууһа)
## Албан биис ууһун аймаҕа

Албаннар барыта 15 кэриҥэ аҕа уустаахтар. Олор бэйэлэрин истэригэр эмиэ тус туспа суолларга арахсаллар.

# Албаннар (казах ууһа)
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Ирмуханов Б. Б. История Казахстана: опыт теоретико-методологического исследования. — "Наш мир", 2004. — С. 331. — 445 с.
* ↑ Жабагин М. К. Анализ связи полиморфизма Y-хромосомы и родоплеменной структуры в казахской популяции / О. П. Балановский. — Москва, 2017. — С. 36. — 148 с.

# Албаннар (казах ууһа)
## Литэрэтиирэ

* Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX- начало XX вв.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.
# Тэрбэй

Тэрбэй эбэтэр Суксуур (нууч. Длиннохвостый поморник) - Курахаллыҥылар кэргэннэригэр киирэр туундара көтөрө. Ыам ыйын бүтүүтэ, бэс ыйын саҥата кэлэр, атырдьах ыйыгар, балаҕан ыйын бастакы аҥаарыгар.
# TISM

TISM (ааҥл. This Is Serious Mum) диэн Австралия рок бөлөҕө.
# Антон Красовский

Антон Красовский (толору аата Антон Вячеславович Красовский) (1975–), RT телеканал директора, Владимир Путин уонна Айсен Николаев доҕоро, Z буукуба туһугар охтооччу, аһаҕастык гей буоларын билиммитэ НТВ канаалга, СПИД ыарыылааҕынан биллэр.
# Утробная кошка

Киһи иһигэр күрүчүөктэрдээх тимир оҥоһугу уган баран, ис органнарын хостооһун.
# Ньамыаскалаах бэргэһэ

Ньамыаскалаах бэргэһэ - буобура тириитин сыыһын аттаран тигиллибит уһун кулгаахтаах (сыҥааҕын аннынан баайыллар) бэргэһэ.

# Ньамыаскалаах бэргэһэ
## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

* Хороох бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Хабах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
# Матаркина Нарыйа

Матаркина Нарыйа - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1995 сыллааҕы төрүөх. Томпо улууһуттан төрүттээх. Буулдьанан ытыыга Арассыыйа спордун маастара. Тренерэ Чугунов Сергей Давыдович.
# Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит балыктар тиһиктэрэ

Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр (2000 с.) киирбит сүтэр кутталлаах, кэбирэх туруктаах уонна сэдэх ахсааннаах балыктар алта көрүҥнэрин тиһигэ.
| Ойуу | Аат | Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр харыстанар туруктара |
| Хатыыстар этэрээттэрэ (Acipenseriformes) |||||
| | Сибиир хатыыһа Acipenser baerii (Brandt, 1869) Сибирский осетр | Сүтэр кутталлаах көрүҥнэр (I). Ахсааннарынан сотору кэминэн сүтэр туруктаахтар |
| Отряд лососеобразные (Salmoniformes) |||||
| | Тууччах Stenodus leucichthys nelma (Pallas, 1773) Нельма | Кэбирэх көрүҥнэр (II). Өскө кинилэр ахсааннарын аҕыйатар фактордар суох буолбатахтарына, сотору кэминэн «сүтэр кутталлаах көрүҥнэргэ» киирэр кыахтаахтар |
| | Кыһыл балык Oncorhynchus gorbuscha (Walbaum, 1792) Горбуша | Сэдэх көрүҥнэр (III). Аҕыйах ахсааннаахтар, хааччахтаах эбэтэр дэҥ сирдэргэ тарҕаммыттар |
| | Кэтэ Oncorhynchus keta (Walbaum, 1792) Кета | Сэдэх көрүҥнэр (III). Аҕыйах ахсааннаахтар, хааччахтаах эбэтэр дэҥ сирдэргэ тарҕаммыттар |
| | Арктическай голец Salvelinus alpinus (Linnaeus, 1758) Арктический голец | Сэдэх көрүҥнэр (III). Аҕыйах ахсааннаахтар, хааччахтаах эбэтэр дэҥ сирдэргэ тарҕаммыттар |
| Отряд карпообразные (Cypriniformes) |||||
| | Дьойгуо Gobio soldatovi tungussicus (Borisov, 1928) Ленский пескарь | Сэдэх көрүҥнэр (III). Аҕыйах ахсааннаахтар, хааччахтаах эбэтэр дэҥ сирдэргэ тарҕаммыттар |

# Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит балыктар тиһиктэрэ
## Өссө маны көр

* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит тымырдаах үүнээйилэр тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит муохтар тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит лабыкталар тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит тэллэйдэр тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит үөннэр-көйүүрдэр тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит уу-хонуу харамайдарын тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит сыылааччылар тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит көтөрдөр тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит үүтүнэн иитээччилэр тиһиктэрэ
# Железнодорожнай

Координаталара: 55°45′ с. ш. 38°01′ в. д.﻿ / ﻿55.750° с. ш. 38.017° в. д.﻿ / 55.750; 38.017
Железнодорожнай (нууч. Железнодорожный) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 21 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 145 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 103 296 киһи этэ, иэнэ — 24,08 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4289,7 киһи.
Олохтоммут сыла — 1861, 1938 сыллаахха диэри — Обираловка, 1952 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Евгений Жирков.
Почтатын индэксэ — 143980, төлөппүөнүн куода — +7 49631, ОКАТО куода — 46 424.

# Железнодорожнай
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
# Муол

Муол (ит. molo, лат. moles — кутуу) — порт акваториятын долгунтан көмүскүүр гидротехническай тутуу.
Сороҕор муолларга причаал оҥороллор, сороҕор кырааннары туруораллар.
Аһаҕас кытылга баар портары икки өттүнэн муоллууллар. Оттон порт буухтаҕа (хомоҕо) баар буоллаҕына муола үксүн соҕотох буолар.
Муоллар көрүҥнэрэ:
* сырыынньа, таас эбэтэр бетон кутуллан оҥоһуллубута;
* туруору, таастан, тимиртэн, бетонтан тутуллубут эркиннэр;
* комбинированнай тииптээх (икки көрүҥүн тэҥҥэ туттуу).
Муораҕа анньан киирэр уһуга үрдүк буолар, онно майаак туруораллар.
# 775
## Туох буолбута

* Муус устар 25 — Багреванд аттынааҕы кыргыһыыга Аббасидтар халифаттарын сэриитэ өрө турбут эрмээннэри урусхаллабыт. Мусульманнар Хапкааска дьайыылара күүһүрбүт.
# Араак (астрология)

Араак — Зодиак төрдүс бэлиэтэ. Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 90° - 120° секторы ылар.
Күн Араак сулустар бөлөхтөрүн от ыйын 21 күнүттэн атырдьах ыйын 9 күнүгэр диэри ааһар. Онтон астрологияҕа бэс ыйын 21 күнүттэн от ыйын 22 күнүгэр диэри ааҕар.

# Араак (астрология)
## Бэлиэ

Араак бэлиэтэ ♋ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9803 №-дээх онтон 16 чыыһылалаах 264B №-дээх. HTML-кода &#9803; эбэтэр &#x264B;.
# Queen

Queen диэн 1970 c. Лондон к. (Ааҥл Сирэ) тэриллибит поп уонна рок бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Freddie Mercury (ритм гитара, ырыаhыт), John Deacon (бас гитара), Brian May (соло гитара, ырыаhыт) уонна Roger Taylor (дарбыйа, ырыаhыт).

# Queen
## Студия альбомнара

* Queen (1973)
* Queen II (1974)
* Sheer Heart Attack (1974)
* A Night at the Opera (1975)
* A Day at the Races (1976)
* News of the World (1977)
* Jazz (1978)
* The Game (1980)
* Flash Gordon (1980)
* Hot Space (1982)
* The Works (1984)
* A Kind of Magic (1986)
* The Miracle (1989)
* Innuendo (1991)
* Made in Heaven (1995)
# Хамна

Хамна өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 222 км., тардыытын иэнэ 3500 км².
Баһа Улахан Бом сискэ баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас өртүттэн Улахан Мырыла (34 км.), уҥа өртүттэн Куруҥ Дьукаат (43 км.) дин салаалардаах.

# Хамна
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Ньүүйэ (өрүс)

Ньүүйэ өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 798 км., тардыытын иэнэ 38100 км². Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиринэн устар.
Төрдүгэр уу ороскуота сөкүүндэҕэ 125 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара хаҥас өртүттэн: Хамаакы (181 км.), Тыымпычаан (141 км.), Чайанда, Олдоону, Хотоҕо, Улахан Мурбаайы (201 км.), Оччугуй Мурбаайы (190 км.) уонна Бэтинчэ (173 км.)

# Ньүүйэ (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Ноора Тамминен

Но́ора Та́мминен (фин. Noora Tamminen; 1990 сыллаахха алтынньы 30 күнүгэр Финляндия Тампере куоратыгар төрөөбүт) — финн профессионал гольфистката; 2016 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпиада оонньууларыгар Финляндия сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ.
2012 сыллаахха Espirito Santo Trophy күрэххэ хамаанданан кыттан боруонса мэтээли ылбыта.
# Егорова Татьяна Константиновна

Егорова Татьяна Константиновна (1929 сыл, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2019 с.), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, тыыл уонна улэ ветерана.

# Егорова Татьяна Константиновна
## Олоҕун олуктара

1929 с. – тохсунньу ый 5 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1942 сылга, 6-с кылаас үөрэнээччитэ кыыска улахан дьону ликбез оскуолатыгар үөрэтэри итэҕэйбиттэрэ. Оскуола бүтэрэн баран, 1949 сылтан үөрэммит оскуолатыгар алын кылаас оҕолорун үөрэппитэ.
1955 с. – Саха государственнай университетын физико-математическай салаатын бүтэрбитэ. Ол сыл Кутана оскуолатыгар математика учууталынан үлэтин саҕалаабыта. Уруок таһынан эдэр учуутал нэһилиэк сэбиэтин дьокутаата , дьахталлар сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ, совхоз агитатора этэ. Кэргэнэ Семенов А.Т. – Кутана орто оскуолатын директора буолбута.
1961-1964 сс.- кэргэнинээн Шея, Тойбохой оскуолаларыгар математика учууталынан һлэллир.
1965 с.- А.П.Павлов аатынан Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатыгар математика учууталынан ананар. Бу оскуолаҕа бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан Дьокуускай куоракка көһүөр дылы айымньылаахтык үлэлээбитэ. Сүрүн үлэтин таһынан, кыраайы үөрэтиинэн дьарыктанара. Кэккэ сылларга оскуола музейын салайбыта, кыраайы үөрэтэргэ чинчийии үлэлэрин сэргэхтик тэрийэн ыытара. Кылаас таһынааҕы үлэнэн иитиигэ улахан болҕомтотун ууран үлэлээбитэ.
1974 с. – оройуоҥҥа бастакынан сайыҥҥы сынньалаҥ кэмигэр оҕуруот аһын үүннэрэр биригээдэни салайан үлэлэппитэ. Үөрэнээччилэр учууталларын кытта кыра астаах культуралары – редисканы, моркуобу, сүбүөкүлэни, укробу үүннэриинэн дьарыктаммыттара. Бу үлэҕэ ситиһиилэрин иһин «Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа» бэлиэнэн наҕараадаламмыта.

# Егорова Татьяна Константиновна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
* Тыыл уонна улэ ветерана.
* «Улуу Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин » мэтээл.

# Егорова Татьяна Константиновна
## Кини туһунан

“Педагогическая энциклопедия”. Т3/ М-во образования Респ. Саха (Якутия).[редкол.:Габышева Ф.В. и др;сост.Иванова В.С.].- Якутск: Офсет, 2005 -119с.
Во имя жизни.Сунтарский район в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг./МР «Сунтарский улус (р-н)» РС(Я), Поисковая экспедиция «Наследники Победы»; [авт. сост.: А. В. Антонова, И. Н. Сивцева, С. Н. Лидочен, Е. Б. Мурзабаев и др; отв. ред . А. В. Антонова, В.С. Сивцев]-Якутск: Компания Дани-Алмас, 2015 – 251 с.
Первая улусная школа Якутии документы, фотографии, воспоминания о ССОШ №1 имени А.П.Павлова (1862-2012)/ МБОУ «Сунтарская СОШ №1 имени А.П.Павлова»; [сост. А.С.Матвеев и др; гл.ред.З.И.Игнатьева]. – Якутск: Компания «Дани Алмас», 2012. – 137-138 с.
# 1750

1750 сыл.

# 1750
## Өлбүттэр

* От ыйын 28 — Йоhанн Себастиан Бах — Германия композитора уонна органиhа.