yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Юсуф Акчурин

Юсуф Хасанович Акчурин (Юсуф Акчура, тат. Yosıf Aqçura, Yosıf Xәsәn uğlı Aqçura; Йосыф Акчура, Йосыф Хәсән улы Акчурин) (Ульяновск куоракка, 1876 сыл ахсынньы 2 күнэ – 1935 c. Кулун тутар 11 күнэ Истанбул куорат) – татаар суруйааччыта, суруналыыс, историк, политическай үлэһит, түркчүлүк (пантюркизм) идеолога.
Ульяновск (уруккута Симбирск) куоракка, баай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата – Хасан Бей, суконнай фабрика тойоно, ийэтэ - Камар Бану Биби Ханым. 2 сааһыгар, аҕата өлбүтүгэр, ийэтэ уолун кытта Истанбул куоракка көһөн барбыта. Оскуоланы Истанбулга бүтэрэр. 1895 сыллаахха Harbiye mektebi диэн военнай училищега үөрэнэ киирбитэ. Училещины бүтэрэн баран, офицердары бэлэмниир курстарга үөрэнэ киирэр. Ол эрээри, султан Абдул-Гамид II-с утары заговор тэрийбитин иһин, 83 киһини кытта ссылкаҕа Триполитанияҕа үүрүллэр. 1899 сыллаахха ссылкаттан Францияҕа күрүүр.

# Юсуф Акчурин
### Парижка сыллар

Парижка Политехническай наука оскуолатыгар үөрэнэр. Бу сылдьан, пантюркизм идеятыгар кэлэр. Улахан оруолу оонньообута буолуо доҕоро Шерафэттин Маҕмуми – младотюрк, турецкай эмигрант. Үөрэҕин "Osmanlı Devleti Kurumlarının tarihi Üstüne Bir Deneme" диэн дипломнай үлэтинэн бүтэрэр.

# Юсуф Акчурин
### Казань куоракка сыллар

1903 с. Россияҕа төннөр, Казань'ҥа олорор. "Мухаммадия" диэн медресе'ҕа историяны, географияны уонна литератураны үөрэтэр, Казан мухбире (Казанский вестник) хаһыат редакторынан үлэлиир, Иттифак аль – Муслимин либерально-демократическая партия тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ буолар. 1904 с. саамай биллиилээх үлэтин суруйар – "Политика үс көрүҥэ" (тур. Üç Tarzı Siyaset), онтукайа египет Тюрк диэн сурунаалыгар бэчээттэнэр.

# Юсуф Акчурин
### Турцияҕа олоҕо

Турцияҕа буолбут младотюроктар революцияларын кэнниттэн, 1908 с. төттөрү Истанбулга төннөр. Истанбуллааҕы государственнай академияҕа историяны үөрэтэр, Türk yurdu (Түүр дьиэтэ) сурунаалы таһаарар. Кини ыстатыйалара татаар "Вакыт" хаһыатыгар уонна "Шура" сурунаалга тахсаллар. Россияҕа олорор түүр омуктары көмүскүүр үлэтин саҕалыыр. Европаны кэрийэ сылдьан лекциялары ааҕар. Бу сылдьан, 1919 с. хаайыыга түбэһэр, ол эрээри 1920 с. Турцияҕа этэҥҥэ төннөн кэлэр. 1920-с с. Мустафа Кемаль кэмигэр, культуура уонна политика сүбэлээччитэ буолар. 1931 с. Юсуф Акчурин салалтатынан Турецкай историческай обществоны тэрийэр. 1933 с. реформа кэнниттэн университетка политическай история туһунан лекциялары ааҕар, университет профессорынан үлэлиир. Турецкай меджлис (парламент) депутатынан талыллар. 1935 сыллаахха кулун тутар 11 күнүгэр Карс к. Сүрэҕэ тохтоон өлөр. Эдирнекапы кладбищега (Истанбул к., Турция) көмүллэн сытар.
# Нил

Нил диэн Африкаҕа баар, аан дойду ордук уhун өрүһэ. Икки сүрүн салаалаах: Үрүҥ Нил уонна Күөх Нил.
# WarnerMedia

WarnerMedia эбэтэр сахалыыга УорнерМедия - АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, сир шаарын үрдүнэн саамай улахан медия конгломерат буолар, кини бас билиитигэр 795 араас кыра уонна улахан медия, телевидение, киинэ устар , ырыа студиялара киирэллэр 143 омук дойдутугар. Кинини кытта тэҥнээх медия конгломерат Walt Disney эрэ буолар. УорнерМедия 80% акциятын AT&T диэн сотовой оператор бас билэр. Онтон 10% акцията Америка былааһа бас билэр, 3% акцията көҥүл эргийэр. Ону таһынан сүрүн тутааччылар BlackRock уонна Mitsui Group самурайдар харчы үлүннэрэр империалара.
Баай тэрилтэ уонна Аан Дойду дьонугар улахан дьайыыны оҥорорун иһин аатырбыт кыахтаах Fortuna 500 компоненыгар киирэр.

# WarnerMedia
## Өссө маны көр

* Warner Bros.
# Ньымаат (суолталара)

Ньымаат (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах
* Ньымаат (булт)
* Ньымаат (сиэр-майгы)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Саввинов Гаврил Егорович

Саввинов Гаврил Егорович – хапсаҕайга СР спордун маастара.
# Дьакаарта

Дьакаарта (индон. Jakarta, дьаб. Jakarta; 1527 сыллаахха дылы — Сунда Келапа, 1619 с. дылы — Джаякарта, 1942 с. дылы — Бата́вия) — диэн Индонезия киин уонна ордук улахан куората. Соҕуруулуу-илин Азия ордук элбэх олохтордоох куората. Дьава арыы хотугулуу-арҕаа кытылыгар турар.
Иэнэ — 664 км² (Пулау-Серибу арыылары аахтахха). Олохтоохторун ахсаана 9 607 787 киһи (2010, биэрэпис). Олохтоохторун чиҥэ — 14 469,56 киһи кв. км. Итэҕэлинэн: 85,5 % — мусульмааннар, 5,2 % — протестааннар, 4,8 % — католиктар, 3,5 % — буддистар, 1 % — индуистар.
# Чолбодуков Григорий Егорович

Чолбодуков Григорий Егорович — СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна.
Григорий Егорович 1936 сыл кулун тутар 1 күнүгэр Сунтаар оройуонун Толстой нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. 1946 с. Сунтаардааҕы орто оскуола аанын аһан бастакы кылааска үөрэнэ киирбитэ. Үөрэххэ тардыһар уолчаан оскуола, кылаас олоҕор мэлдьи көхтөөхтүк кыттара, үчүгэйдик үөрэнэрэ. Оскуолатын 1956 с. үчүгэйдик бүтэрбитэ. Биир сыл «Партизан» аатынан холкуоска үлэлээбитэ.
1957 с. киирии экзаменнарын туттаран Томскайдааҕы медицинскэй институтка үөрэххэ киирбитэ. Үөрэҕин 1963 с. бүтэрэн, быраас идэтин баһылаан төрөөбүт дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. Эдэр эрэллээх киһини Бүлүүчээн нэһилиэгин балыыһатыгар сүрүн бырааһынан анаан ыыталлар. Эдэр киһи үлэтин үчүгэйдик саҕалыыр, тапталын көрсөн ыал буолар.
1964 с. Сунтаар оройуоннааҕы доруобуйа харыстабылын салаата эдэр, ирдэбиллээх үлэһити Кэппэндээйитээҕи бадараанынан эмтиир балыыһатын сүрүн бырааһынан анаан үлэҕэ ыытар. Эдэр ыал саҥа сиргэ көһөн, үлэлэрин саҕалыыллар. Кэргэнэ Ксения Игнатьевна учуутал идэлээх, өр сылларга Кэппэндээйитээҕи орто оскуолаҕа химия уонна биология учууталынан үлэлээбитэ. Кинилэр икки оҕолоохтор, биир иитиэх кыыстаахтар. Оҕолор улаатан билигин ийэлэрин курдук учуутал идэтин талан үлэлии-хамныы сылдьаллар.
Григорий Егорович эмтээх күөл айылҕатын харыстыырыгар, балыыһа үрдүк таһымҥа тахсарыгар үгүс сыратын биэрэн туран үлэлээбитэ. Мэлдьи эмтээх күөл бадараана ыраас буоларын туһугар кыһанара уонна ону ирдиирэ. Кини салалтатынан 1967 с. балыыһа эмтэнэр, онтон 1968 с. ваннай дьиэтэ үлэҕэ киирэллэр. 1973 с. балыыһа 50 миэстэҕэ дылы кэІиир уонна Кэппэндэйитээҕи бадраанынан эмтиир терапевтичэскэй балыыһа буолар.
Григорий Егорович олоҕун дьон доруобуйата тупсарыгар анаан үлэлээбитэ. Кини республика, оройуон доруобуйаны харыстыыр дьаһалталарын, салайан үлэлэппит дьонун-сэргэтин, ыарыґахтарын үрдүк ытыктабылларын ылара. Григорий Егорович үлэтинэн эрэ биллэр буотах этэ. Кини I разрядтаах дуобатччыт быһыытынан эмиэ биллэрэ, элбэх оройуон, республика таһымнаах күрэхтэргэ кыттара.
Григорий Егорович өр сылларга үлэлээбит сыратын бэлиэтээн 1982 с. «Отличник здравоохранения» үрдүк аатын иҥэрэллэр. Кини элбэх грамотанан уонна «Ветеран Труда» диэн мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Өр сылларга үлэлээбит, элбэх үтүөнү оҥорбутун туһугар, элбэх дьон ытыктабылын ылан 1995 с. тохсунньу 24 күнүн уурааҕынан Кэппэндээйитээҕи бадараанынан эмтиир балыыһаҕа кини аатын иҥэрэллэр. Билигин манна эмтэнэ эрэ кэлбэттэр, сынньана эмиэ кэлиэххэ сөп онон «Санаторий-профилакторий имени Г. Е. Чолбодукова» диэн ааттанар АЛРОСА-ҕа бас бэринэр.
# Музыка

Музыка диэн дьоҕур көрүҥэ. Музыка тыастартан үөскүүр. Бас элеменнарынан буолаллар тон (мелодиянан уонна дьүөрэлэһиинэн салайар), ритм (ону кытта тэтим, миэтэрэ уонна артикуляция), динамика уонна дорҕоон иһиллимтиэтин хаачыстыбалара тембр уонна текстура. Музыка элбэх жанрдарга уонна субжанрдарга арахсар.
# Оҕус (сулустар бөлөхтөрө)

Оҕус (лат. Taurus) — зодиак сулустарын бөлөҕө, Игирэлэр уонна Хой бөлөхтөр ыккардыларынан баар.

# Оҕус (сулустар бөлөхтөрө)
## Үргэл уонна Гиад

Оҕуска икки сулустар мустуулара баар — Гиад уонна Үргэл.
* Үргэл (М 45) эбэтэр "Сэттэ Эдьиий" — 410 сырдык сыла ыраах сытар уонна 500 сулустардаах мустуу. Сытыы харахха 6 - 7 сулус көстөр. Бары бииргэ кыракый хомуос курдук көстөллөр.
* Гиад, 150 сырдык сыла ыраах, 132 бөдөҥ сулустаах уонна 259 бытархай сулустардаах.

# Оҕус (сулустар бөлөхтөрө)
## Альдебаран

Гиад мустууттан чугас Альдебаран (Оҕус α-та) диэн сулус, араабтыы (الدبران, al-dabarān эбэтэр «батыһан иһээччи»). Урут Оҕус Хараҕа диэн ааттыыллара. Улахана 0,78 - 0,93 ыккардынан баар. 68 сырдык сыла ыраах.

# Оҕус (сулустар бөлөхтөрө)
## Краб туманность

Астрофизика объекта Краб туманность (М 1), 1054 сыллаахха буолбут дьэлби тэбии тобоҕо (М 1). Халлаан Сиигэр баар. 6300 сырдык сыла ыраах, диаметра 6 сырдык сыла уонна күн аайы 80 мөл. км. улаатар.

# Оҕус (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.

# Оҕус (сулустар бөлөхтөрө)
## Кэтээн көрүү

Күн бу бөлөххө ыам ыйын 11 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан кыһын ордук көстөр.
# Капитал

Экономикаҕа, капитал диэн оҥоруу фактордарыттан биирдэстэрэ буолар. Малы (табаары) уонна хааччыйыыны оҥорон таhаарыыга туттуллар.
Үпкэ уонна бухгалтерияҕа, капитал диэн баар баай (харчы). Холобур, бизнеhы олохтуур капитал.
Классик экономикаҕа, капитал үс оҥоруу фактордарыттан биирдэстэрэ буолар. Атын икки фактордара — сир уонна үлэ. Сороҕор манна төрдүс факторы эбэллэр — тэрилтэ, урбаан эбэтэр салайыы. Бу маннык бэлиэлэрдээх мал капитал буолар:
* Бу мал атын маллар оҥорууларыгар туттуллуон сөптөөх (оҥоруу фактора буолар).
* Бу малы киhи оҥорбут ("сиртэн" уратыта).
* Бу мал оҥоруу бырассыаhыгар сиикэй матырыйааллар эбэтэр префабрикаттар курдук тута баранан хаалбат.
Устааптаах капитал-государственнай регистрацияны ааспыт тэрилтэ учредительнай докумуоннарыгар олоҕурбут суумата. Устааптаах капитал кини кредиттэрин интэриэһин көмүскүүр юридическай сирэй үбүн алын кээмэйин быһар.
Устааптаах капитал (фонда) саамай кырата:
* обществоҕа хааччахтаммыт эппиэтинэстээх обществоҕа — 10 000 солк.;
* акционернай обществоҕа анаан — 10 000 солк.;
* публичнай акционернай обществоҕа — 100 000 солк.;
* государственнай предприятиеҕа — 500 000 солк.;
* муниципальнай унитарнай предприятиеҕа — 100 000 солк.;
* саҥа регистрацияламмыт баан универсальнай лицензиялаах-1 млрд солк — ;
* саҥа регистрацияламмыт баан базовай лицензиялаах-300 мөл. солк.;
* саҥа регистрацияламмыт неби кредиттиир тэрилтэлэр регистрацияланнахтарына, устааптаах капитал алын кээмэйиттэн ураты - киин контрагент - 90 мөл. солк.;
* хаттаан регистрацияламмыт неби кредит тэрилтэтэ-киин контрагент-300 мөл. солк.
Устааптаах капиталга үп- харчы, сыаналаах кумааҕылар, араас материальнай сыаннастар эбэтэр үп- харчы өттүнэн сыаналанар бырааптаахтар. Общество устааптаах капиталыгар өлүүтүн төлөбүрүн болдьоҕо хааччахтаммыт эппиэтинэстээх буолуу общество государственнай регистрациятыттан түөрт ыйтан ордуо суохтаах. Акционернай обществоҕа устааптаах капитал төлөбүрэ суох судаарыстыбаннай регистрация көҥүллэнэр, ону таһынан устааптаах капитал 50 %- тан итэҕэһэ суох үс ый устата төлөнүөхтээх, оттон толору төлөбүр государственнай регистрация түгэҕиттэн биир сыл устатыгар буолуохтаах.
«Хааччахтаммыт уопсастыбалар тустарынан» федеральнай сокуон 14- с №- дээх ФЗ 08.02.1998 сс. 01.01.2017 с. күүһүгэр киирэр уларытыылары уонна эбиилэри кытта, ҮП- харчы быһыытынан ХЭО устааптаах капиталын кээмэйин киллэрии эбээһинэһин ыйар.
Устааптаах хапытаалга кылааты киллэриигэ сир баайын- дуолун сыанатын тутулуга суох сыанабылын түһэрсии наада.
Тэрийээччилэр бэриллибит баай- дуол көрүҥүн уларытар бырааптара суох, сыанатын эбэтэр бэрээдэгин уларытар бырааптара суох. Обществоттан тахсыыга кыттааччыга (учредитель) устааптаах капиталга кини өлүүтэ төлөнөр, үп- харчы сыл кэнниттэн 6 ыйтан ордуга суох. Общество кыттааччыларын бырааптара хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэлэргэ Устаапка бигэргэтиллиэхтээх, утарар түгэнигэр суол- иис тахсара көҥүллэммэт.
Россияҕа государственнай уонна муниципальнай тэрилтэлэргэ устааптаах капитал устааптаах фонда буолар.

# Капитал
## Капитал көрүҥнэрэ

* Үп капитала
* Социал капитал
* Киhи капитала
* Өй капитала
* Айылҕа капитала
* Инфраструктура капитала
# Чайковскай Пётр Ильич

Чайко́вскай Пётр Ильи́ч (нуучч:Чайко́вский Пётр Ильи́ч) (25 муус устар [7 ыам ыйа] 1840 , Воткинск, Вятская губерниятыгар, Российская империяҕа төрөөбүт — 25 алтынньы [6 сэтинньи] 1893, Санкт-Петербург) — нуучча композитора, дирижёра, педагога, муусука уонна уопсастыба деятеля, муусука журналииһа.
Аан дойду биир сүүнэ улахан композиторынан ааҕылллар.. 80тан тахса муусука айамньыларын автора, ол иһигэр 10 опера уонна үс балет. Атын да айамньылара, ол курдук фортепианоҕа айамньылара, сэттэ симфониялара, түөрт сюиталара, программа симфония муусуката, Куба күөлэ, Утуйбут кырасаабысса, Щелкунчик балеттара, сүүстэн тахса романстара аан дойду культуратын биир сүүнэ айамньы буолара биллэр.
# Хорула нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Хорула нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сайылык.
Улуус кииниттэн 112 хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 786 киһи (2010 сыл).

# Хорула нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Хорулаттан төрүттээх биллэр дьон

* Айкаров Алексей Никитич (01.01.1920—14.12.1981) — история билимин кандидата.
* 1945 сыл кулун тутар 13 күнүгэр төрөөбүтэ Николаев Владимир Тимофеевич (Быладьыымыр Николаев) — «Саха Омук» уопсастыба 1990—1993 сс. салайааччыта, Ил Түмэн маҥнайгы ыҥыырыытын дьокутаата, аатырбыт хапсаҕайдьыт.
* 1945 сыл ыам ыйын 11 күнүгэр төрөөбүтэ Афанасий Ильич Тобонов — Саха Сирин улуустарыгар ракеталар ступеннарын түһэрии утары охсуспут саха киһитэ, уопсастыбаннай диэйэтэл, бэтэринээр.
# Алитет Немтушкин

Немтушкин Алитет Николаевич (1929-2006) — эбэҥки суруйааччыта, бэйиэт. Эбэҥки араадьыйатын эрэдээктэрэ.
Иркутскай уобалас Хатанга оруйуонугар 1929 сыл сэтинньи 12 күнүгэр төрөөбүтэ.
Хас да сыл Красноярскайга уонна Ленинградка үөрэнэн баран Красноярскай кыраай Туру бөһүөлэгэр олорбута.
2006 сыллаахха сэтинньи 4 күнүгэр Красноярскайга өлбүтэ.
# Дьас

Дьас диэн киһи туох эрэ куһаҕаны оҥорбутун эбэтэр сиэри кэспитин иһин кинини кэһэтээһин, киниэхэ куһаҕан содул буолуута. Буруйдаах ил төрүнүнэн уонна дьүүл уурааҕынан дьастанар. Дьас сүрүн көрүҥнэрэ - өлөрөр дьас, хаайыы, салык.
Киэҥ өйдөбүлгэ төрөппүт оҕотун мөҕөрө уонна таһыйара эмиэ дьас буолар. Киһи тылын истибэт кыыллары таһыйан хоргутан дьастыыллар.
# Ultrabeat

Ultrabeat, Хоруолук дойдутун биир улахан ырыаһыт группата буолар. Электроннай музыка биир осуобай туора туспа суолун арыйбыт группа буолар. Билигин аатыран эрэр.

# Ultrabeat
## Өссө бу сирэйдэргэ киир

* All Around The World
* Ultrabeat Artist Page at AATW.com Архыыптаммыт 2007, Балаҕан ыйын 28 күнүгэр.
* Ultrabeat Myspace
* Chris Henry Myspace
* Mike Di Scala Myspace
# Караканов Прокопий Иосифович

Караканов Прокопий Иосифович — Бурдук Буокай (1936—2003)— суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.

# Караканов Прокопий Иосифович
## Олоҕун олуктара

1936 сыллаахха төрөөбүт.

# Караканов Прокопий Иосифович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин журналистика уобалаһыгар лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Ем. Ярославскай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын бириэмийэтин лауреата
* Амма улууһун Ытык олохтооҕо

# Караканов Прокопий Иосифович
## Аатын үйэтитии

* П. И. Караканов аата Амма улууһун Мээндиги 2 №-дээх орто оскуолатыгар иҥэриллибит (2005)
# Саха кэскилэ

«Саха кэскилэ» (нууч. «Будущее якутов») — научнай-чинчийэр суолталаах уопсастыба Ураалы, Сибиири, уонна Уһук Илини чинчийэн үөрэтэр уопсастыба филиалын быһыытынан 1925 сыллаахха тэриллибитэ. Уопсастыба сүрүн соругунан ССРС Наукаларын Академиятын 1925-1930 сс. ыытар экспедициятыгар көмөлөһүү этэ.
«Саха кэскилэ» уопсастыба 3 сиэксийэнэн үлэлиирэ: устуоруйа, этнография уонна экономика. "Саха кэскилэ" уопсастыба барыта 5 хомуурунньугу бэчээттэн таһаарбыта.
1927-1928 сылларга "Саха кэскилэ" уопсастыба уонна ССРС Наукаларын Академията үс экспедицияны тэрийбиттэрэ: Бүлүүгэ зоолого-ботаническай (салайааччылар Воробьева К.Е., Тарабунин А.Я.); Хаатанга-Анаабыр (салайааччы Слепцов П.П.); Дүпсүн улууһугар этнографическай хабааннаах экспедициялар айаннаабыттара.
«Саха кэскилэ» уопсастыбаҕа үлэлээн кэлин биллэр-көстөр дьон буолбуттара: Сэһэн Боло, бырааттыы В.А. уонна М.А. Кротовтар, И.Д. Новгородов, Г.А. Попов, Е.Д. Стрелов уо.д.а.
1930 сыллаахха «Саха кэскилэ» уопсастыба "Саха АССР-ы чинчийэн үөрэтэр уопсастыбаҕа" холбоспута.
# 1897

1897 сыл.

# 1897
## Туох буолбута

* Ахсынньы 16 — Саха уобалаһын салалтатын быһаарыытынан буоластар тэриллибиттэр: Бүлүү уокуругар — Ньурба, Өлүөхүмэ уокуругар — Нохтуйскай уонна Чокуур, Дьокуускай уокуругар — Амма, Иһит, Павловскай уонна Покровскай.
* Муус устар 18 — Греция уонна Осмаан импиэрийэтэ бэйэ-бэйэлэригэр сэрии биллэрбиттэр. Бу 32 хонуктаах сэриигэ осмааннар кыайбыттара, ол эрээри Европа атын дойдулара султааны тылларыгар киллэрэн тохтоппуттара.
* Муус устар 29 — физик Джозеф Томсон Лондоннааҕы хоруоллук уопсастыбатыгар электрону арыйбытын туһунан кэпсээбит.
* Бэс ыйын 2 — Эмиэрикэ суруйааччыта Марк Твен бэйэтэ өлбүтүн туһунан сураҕы мэлдьэһээри Лондонтан телеграмма ыыппыт: "Мин өлүүм туһунан сурахтар алыс дэмнээх дарбатыылаахтар".
* Атырдьах ыйын 10 — ньиэмэс хиимигэ Феликс Хоффманн мэдиссиинэҕэ туттуохха сөптөөх ыраас ацетилсалицил кислотаатын ылбыт (аспирин).

# 1897
## Төрөөбүттэр

* Дьяков Василий Владимирович (1897 - 1937), 1925 - 1926 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ.
* Ыам ыйын 20 — Степанов Николай Иванович — билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас (уруккунан Мэҥэ) улууһун Мөҥүрүөн (Матта) нэһилиэгэр уус киһи дьиэ кэргэнигэр Николай Степанов — Ноорой (1975 өлб.), аатырбыт олоҥхоһут, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Олоҥхоһут быһыытынан 30-40 сылларга дойдутугар, өрөспүүбүлүкэҕэ тиийэ аатырбыта-сураҕырбыта. Ол курдук «Ала Туйгун», «Оҕо Ньургун», «Сабыйа Баай Тойон, Сабыйа Хотун» диэн олоҥхолорун холкуос кулууптарыгар туруортаабыта, Дьокуускайга драмтыйаатырга эмиэ туруора сылдьыбыттара. Маныаха бэйэтэ сүрүн оруолларга оонньуура уонна туруорааччы режиссер быһыытынан кыттара. 1942 сыллаахха 44 сааһыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыта, ыараханнык бааһыран "Хорсунун иһин" мэтээллээх дойдутугар төннүбүтэ.
* Бэс ыйын 23 — Данил Слепцов, Орто Халыма үөрэх салаатын бастакы сэбиэдиссэйэ.
* Ахсынньы 10 (22) — Аммосов Максим Кирович — советскай государственнай уонна партийнай деятель,

# 1897
## Өлбүттэр

* Муус устар 3 — Иоганнес Брамс (ниэм. Johannes Brahms, 1833 төр.) — ньиэмэс композитора, дирижера уонна пианииһа, муусукаҕа романтизм кэмин биир сүрүн бэрэстэбиитэлэ.
# "Первый учитель" (сэһэн)

«Маҥнайгы учуутал» — кыргыыс биллэр уонна ытыктанар биир бөдөҥ суруйааччыта Чингиз Айтматов 1962 сыллаахха суруйбут сэһэнэ. Сэһэҥҥэ Кыргыстаан суола ииһэ суох, ыраах, түгэх сытар аилларыгар үөрэх уонна оскуола диэн өйдөбүл кэлиитин, урукку хаалынньах олох көстүүлэрин, үгэстэрин кытта охсуһуу ойууланар.

# "Первый учитель" (сэһэн)
## Ис хоһооно

Чингиз Айтматов сэһэнэ Худуоһунньук кэпсээниттэн, кини аатыттан саҕаланар. Худуоһунньугу Куркуреу диэн кини бэйэтэ төрөөбүт аилыгар оскуола аһыллыытыгар ыҥыраллар. Тэрээһиҥҥэ олус элбэх биир дойдулаахтара ыҥырыллаллар, олор ортолоругар Сулайманова диэн академик дьахтар баар буолар.
Кэлин Москубаҕа кини аатыгар Сулаймановаттан сурук кэлэр. Кини ол суругу Алтынай аатыттан сэһэргии сэһэргии бэчээккэ таһаартарар.
Дюйшен (Болот Бейшеналиев) диэн хомсомуол, улахан үөрэҕэ суох эдэр уол аилга көһөн кэлэр уонна эргэ, быраҕыллыбыт сылгы тутар хотону сөргүтэн, ону оскуола оҥостон, оҕолору үөрэтэн киирэн барар. Кини биир үөрэнээччитэ -- Алтынай диэн аҕатын аймаҕар олорор тулаайах кыыс. Алтынай дьоно кыыс күн аҥаарын быһа оскуолаҕа сылдьарын, дьиэҕэ уокка көмөтө аҕыйаабытын иһин сөбүлээбэттэр, абааһы көрөллөр. Сотору буолан баран Алтынайы аймахтара ойох гына аттынааҕы аил киһитигэр атыылыыллар. Ол кини Алтынайы оскуола дьиэтиттэн кэлэн илдьэ барар. Дюйшен утарылаһан көрбүтүн кырбыыр. Хас да хонон барана Дюйшен кыыһы тиийэн күрэтэн ылар, милииссийэлэр били киһини туталлар. Алтынайы Ташкеннааҕы оҕо дьиэтигэр биэрэллэр. Кини онно киирэн үөрэҕин салгыыр уонна кэлин тиһэҕэр академик буолар.
Ол гынан баран, академик Сулайманова төрөөбүт аилыгар оскуола арыллыытын бырааһынньыгар кэлэн баран, аил бастакы учуутала Дюйшены бырааһынньыкка ыҥырбатахтарын истэн билэн баран, кыбыстан, бырааһынньыкка сылдьыбакка барар.

# "Первый учитель" (сэһэн)
## Экранизацията

Андрей Кончаловский режиссер бу сэһэн сюжетынан толору метрдаах "Первый учитель" диэн киинэни устубута.
# Чагда (Алдан)

Чагда нэһилиэк. Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чагда.
Улуус кииниттэн 380 км. илин диэкки Учур өрүс Алдаҥҥа түһэр сиригэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 367 киһи (2007 сыл).

# Чагда (Алдан)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1915 сыллаахха Учур өрүс баһыгар төрөөбүтэ Трофимов Николай Гермогенович (1915 — 1971), эбэҥки ырыаһыта.

# Чагда (Алдан)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Петров Тимофей Иванович

Петров Тимофей Иванович — Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр 1914 сыл тохсунньутугар дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Кэтэхтэн үөрэнэн Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрэн, начальнай кылаастарга учуутал идэтин ылан, олоҕун бүүс-бүтүннүү кыра уонна орто саастаах оҕолору үөрэтиигэ, иитиигэр анаабыта. 1930 сыллаахха Ньимискиэннээх начальнай оскуолатын бүтэрэн, Кукаакы, онтон I Бордоҥ олохтоох Советтарын исполкомнарын секретарынан үлэтин саҕалаабыта. 1931-1932 сылларга Хатыы бөһүөлэгэр маҕаһыын продавеһынан-сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Онтон 1932 сылтан 40-тан тахса сыл устата тохтобула суох Маалыкай оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан, военругунан, Хатыы оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
ХХ үйэ отутус сыларыттан үйэ аҥаарын кэриҥэ бириэмэҕэ Тимофей Иванович Петров Хатыы, Маалыкай оскуолаларыгар 600-тэн тахса кыра саастаах оҕолору бастакы кылаастан бэһис кылааска диэри үөрэтэн-такайан билии-көрүү киэҥ аартыгар үктэннэрбит үтүө өҥөлөөх.
Кини илиитин иһинэн ааспыт оҕолортон кэлин сүүһүнэн учуонайдар, араас рангалаах салайар үлэһиттэр, учууталлар, врачтар, инженердэр, культура, искусство үлэһиттэрэ үүнэн тахсыбыттара
Кини учууталлыырын тас өттүгэр нэһилиэктэр общественнай-политическай олохторугар активнай кыттыыны ылара, олохтоох Советтарга депутатынан, исполкомнар чилиэннэринэн талыллан утумнаах үлэни ыытара.
Петров Тимофей иванович РСФСР үөрэҕириитин туйгуна буолбута, «Үлэҕэ туйгуну иһин», «В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан. Килбиэннээх үлэтин иһин», «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл, «Үлэ ветерана» медалларынан наҕараадаламмыта, элбэх Бочуотунай грамотанан бэлиэтэммитэ, төрөөбүт-үөскээбит, уһуннук үлэлээбит Бордоҥун нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо буолбута.
Улууска норуот үөрэхтээһинин ситимин атаҕар турорууга, сайыннарыыга, норуот хаһаайыстыбатын салааларыгар араас идэлээх кадрдар көлүөнэлэрин иитэн таһаарыыга улахан үтүөлэрин сыаналаан, Ньурба улууһун Администрациятын баһылыгын 1994 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи 63 №-дээх уурааҕынан Тимофей Иванович Петров Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо аата иҥэриллибитэ.
# Абыраам

Абыраам (Дьэбэриэй тыла: אַבְרָהָם, Авраhаам) халдей Ур диэн сиригэр биhиги эрабыт саҕаланыа 2000 сыл кэриҥэ аннараа ɵттyгэр тɵрɵɵбyт. Биибилийэҕэ кэпсэнэринэн, кини бастаан Авраhаам диэн ааттаах эбит, онтон кэлин Аврахаам (Абырахаам) диэн ааттаммыт. Кини ойоҕо Саара кэлин Саарра диэн буолбут. Абыраам Ной үс уолаттардааҕыттан (Шем, Хам, Йафет), Шемтэн тахсыбыт уус тохсус кɵлyɵнэтэ эбит. Кини аҕата Тараах ɵлyɵҕyттэн сиэн быраатын Лоту кытта Ханаан сиригэр кɵспyттэр. Лот Иордан хочотугар олохсуйбут, оттон Абыраам айана салҕаммыт. Кини Сихемҥэ, Бэт-Элгэ, Хевроҥҥа уонна Бер Шеваҕа (Вирсавияҕа) кэрэхтэри туруортаабыт. Ханааҥҥа сут дьыллар yyммyттэригэр, Абыраам Эгиипэккэ, онтон пилистиимнэр дойдуларыгар кɵhɵ сылдьан баран, Ханааҥҥа тɵннyбyт. Лот билиэҥҥэ тyбэспитигэр, Абыраам 318 сэбилэниилээх чаҕардарын кытта тиийэн Лоту уонна кинини кытта билиэн барбыттары босхолообут, түɵрт ыраахтааҕы тyмсyyтyн самнарбыт. Абыраам, биибилийэҕэ кэпсэнэр Содуом уонна Хомуора урусхалларын кэмигэр эмиэ баар эбит. Кини 175 сааhыгар ɵлбyт, кинини Хеврон чугаhынааҕы Махпела хаспаҕар кистээбиттэр. Кини аҕыс уоллаах эбит. Бэргэhэлэммэтэх кэргэн дьахтара Хагаар киниттэн Йишмаэли тɵрɵппyт, оттон Саара сүүс сааhыгар тиийэн баран, Ысхаагы тɵрɵппyт, кэнники ойоҕо Хеттура ɵссɵ алта уолламмыт. Абырахаам Таҥараҕа бэриниилээҕин итэҕэппит, Айыы Тойонтон алгыстаах киhи эбит. Ол иhин этэллэр Айыы Тойон туhунан ахталларыгар дьэбэриэйдэр ытыктаан уонна сүгүрүйэн туран «Абырахаам Таҥарата, Ысхаак Таҥарата, Дьаакып Таҥарата» дииллэр.