yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Солоҕоон нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)

Солоҕоон нэһилиэк. Өлөөн улууһун нэһилиэгэ. Киинэ Ээйик.

# Солоҕоон нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)
## Географията

Улуус кииниттэн 550 км. соҕуруулуу-илин диэкки сытар.

# Солоҕоон нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)
## Олохтоох дьоно

Нэһилиэнньэтин ахсаана 322 киһи (2007 сыл).

# Солоҕоон нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)
## Өссө маны көр

Өлөөн улууһа
# Беляевка

Беляевка (укр. Біляївка) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 213 (2011).
# Кыһыл Хонуу

Кыһыл Хонуу (нучч. Красная Поляна) - Краснодарскай кыраай сиригэр баар кыракый курорт бөһүөлэк, 32 км Сочи куораттан ыраах уонна муораттан (Хара муора).
# Ала Чубуку

Ала Чубуку хайа — Черскэй хайаларын систиэмэтигэр баар Таас Кыстаабыт сис чыпчаала. Муора таһымыттан 1989 м үрдүк.
Ньара өрүс хаҥас кытылыттан 25 км ыраах турар.
Аата чубуку диэн кыыл аатыттан уонна ала диэн дьүһүн ойуулуур тылтан тахсар.

# Ала Чубуку
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Оҕуур

Оҕуур — сүөһүнү тэйиччиттэн иилэ быраҕан тутарга аналлаах, ураҕаска баайыллыбыт уһун быа.
# Феофанов Степан Васильевич

Феофанов Степан Васильевич — учуутал.
Сэтинньи 21 күнүгэр 1929 с. II Үөдүгэй нэһилиэгэр Бүтэйдээх учаастагар Чочуобуна алааска төрөөбүт. 1942 с. — Эгэй начаалынай оскуолатын бүтэрбит, 1946 с. — Далыр сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэр, 1946—1947 сс. сэбиэккэ суруксут, 1950 с. — Үөһээ Бүлүү орто оскуолатын бүтэрэр. 1952 с. -Якутскайдааҕы пед. институт, математика салаатын бүтэрэр. 1962 с. — М. А. Алексеев салалтатынан республикаҕа, Үөһээ Бүлүү оройуонугар, И.Барахов аатынан оскуола бастакы физикаҕа, математикаҕа анаан ыытыллыбыт олимпиаданы тэрийэн ыытыы кыттыылааҕа. Уопсай педагогическай ыстааһа 26 сыл.

# Феофанов Степан Васильевич
## Үлэтэ-хамнаһа

1952—1955 сс. Тойоку оскуолата — физика, математика учуутала. 1955—1957 сс. Ороһу оскуолата — завуч, математика учуутала. 1957—1962 сс. Далыр орто оскуолата — физика, математика учуутала. 1962—1978 сс. Дүллүкү орто оскуолата — завуч, математика учуутала.

# Феофанов Степан Васильевич
## Наҕараадалара

Знак Сухомлинского «Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа». 1973сыл. «Наставник учителей» 1973 с.; «Наставник молодежи» 1977 с.
# Сент Киттс уонна Невис

Сент Киттс уонна Невис Федерацията (ааҥл. Federation of Saint Kitts and Nevis) диэн Кариб байҕалын илинигэр баар арыы дойду. Сент Киттс уонна Невис диэн икки арыылартан турар. Иэнинэн уонна дьонун ахсаанынан Америка ордук кыра дойдута буолар.
# Курув

Курув (пол. Kurów, сорохтор нууччалыы Куров дииллэр) — Польша дэриэбинэтэ, Люблинскай воеводствоҕа баар Курувcкай гмина киинэ. Курувка диэн өрүс үрдүгэр турар.Нэһилиэнньэтэ 2800 кэриҕэ киһи (2006).
Курув сиригэр дьон бастаан XII үйэҕэ олохсуйбуттар. 1442 сыл тохсунньу 6 күнүттэн 1870 с. диэри куорат статустаах эбит.
16-с уйэҕэ кальвинистар биир түөлбэлээн олорбут сирдэринэн биллэр эбит. 1939 сыллаахха немецтэр кимэн киирэллэригэр буомбалааһынтан улаханнык эмсэҕэлээбит. Өссө Курув генерал Войцех Ярузельскай төрөөбүт сиринэн биллэр (1923).
# Агата Кристи

Агата Мэри Кларисса Маллоуэн (ааҥл. Agatha Mary Clarissa, Lady Mallowan), төрөөбүтүнэн Миллер (ааҥл. Miller), бастакы кэргэнин араспаанньатынан Агата Кристи диэн ордук биллэр (балаҕан ыйын 15, 1890 — тохсунньу 12, 1976) — Англия суруйааччыта.
Саамай элбэхтэ бэчээттэнэр дэтэктиип ааптарын быһыытынан, ону таһынан Библия уонна Шекспир кэннилэриттэн киһи-аймах устуоруйатыгар саамай элбэх тираажтаах кинигэлэрдээҕинэн биллэр). «Дэтэктиип королевата» диэн ааттыллар. Сүүһүнэн кэпсээн, 17 пьеса, 70 дэтэктииптээх арамаан ааптара. Кини айымньылара 103 араас омук тылынан тылбаастаммыттара. Саамай биллэр дьоруойдарынан Эркюль Пуаро, мисс Марпл буолаллар.

# Агата Кристи
## Мировозрение

Андржапаридзе айымньыларыгар кириисис айымньыларыгар олох- дьаһах, персонажтар персонажтарын үчүгэйдик билэллэрин тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ. Кини «бэйэ бэлэҕин чэрчитинэн — киэҥ социальнай буойканы суруйуу " диэн бэриллибитэ. Кини итэҕэлинэн консервативнай, Виктор Эверстов түһэриилэригэр туораабыта уонна викторианскай моралы итэҕэппитэ. Кини өйүгэр- санаатыгар Библия уонна церковь дьайыыта эмиэ улахан. Орто кылаастаах ыалга урут баай, ол эрээри быстыбат күннээҕи олоҕунан олорон ыалга, патриархальнай көрүүлэри балай да консервативнай, патриархальнай көрүүлэри ыраахтааҕы этэ. Онно сөп түбэһиннэрэн, бастатан туран, идэҕэ уһуйууга буолбакка, үчүгэй кэргэҥҥэ уонна ийэҕэ оруолу ыларга ыҥырыллыбыт дьиэ кэргэн үөрэҕэ ылылынна. Ол эрээри тус уонна материальнай былаанын кэккэ биричиинэлэринэн көмүс үйэтин иитээччитэ биллибитэ. Биһиги Гвен Роббинс суруйааччыта үйэтин тухары араас общественнай процесстарга, сиэр- майгы проблемаларыгар болҕомто уурулларын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Кириисис бэйэтэ "ыччат криминальнай эйгэҕэ сыстаҕас, буруйу оҥорооччуларга сыстаҕас" диэн олус долгуйарын бэлиэтии көрбүтэ: "чиэһинэй — бастыҥ политика „диэн биллэр кырдьыгы эрэ бигэргэтэр кыахтаахпын. Уонна хас биирдии саҥа кинигэбин кытта бу тыллар кырдьыктарыгар бөҕөргөтүөм". Өлөрүөхсүттэр киһиэхэ сыһыаныгар саарбаҕа суох эбит, онон кинилэр орудиелара буолар сирэйиттэн ураты, обществоҕа тугу да биэрэр кыахтара суох. Бу хаачыстыбалар хара маҥнайгыттан маннык дьоҥҥо ууруллубуттарын сэрэйбитэ да, хайдах да кыанар кыаҕа суох. Маннык тыйыс позициябыт үгүс киһиэхэ аһыныгас санаа, өлөрүөхсүттэртэн буруйа суохтары харыстааһын, «буруйа суох көмүскэниэхтээх, кини эйэ дэмнээхтик олоруохтаах, эйэ дэмнээхтик олоруохтаах»диэн буолбута. Кини маннык категориялаах дьоҥҥо, нэһилиэнньэлээх пууннарга департаментация туһанарын ордорор. Буруйу оҥорооччуларга буруйу оҥоруу атын ыллыктаах дьаһала, кини санаатынан, күһэлэҥ общественнай үлэлэр, эбэтэр хайысхалар икки ардыларыгар талыллыахтарын уонна бэйэтин этин-сиинин кутталлаах медицинскэй опыттары ыытарга күһэллиэхтэрин сөп. Өлөрөр кутталлаах научнай эксперименнэр буруйдара тыыннаах хаалар эбит буоллаҕына, кини олоххо бастаан саҕалыыр уонна көннөрөр суолга турунар кыахтаах. 1930- с сыллар саҕаланыыларыгар аҕата Багдадаҕа нацистар-доктор Джордан уонна кини ойохторун кытта күөн көрсүбүттэрэ уонна иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа буолбут еврейдэри кыдыйарга ыҥырбыттара уонна муҥатыйбыттара.
# 1627

1627 сыл.

# 1627
## Туох буолбута

* Муус устар 29 — Франция кардинаала Ришельё сорудаҕынан Канааданы чинчийэр уонна олохсутар соруктаах "Сүүс акционер хампаанньата" тэриллибит.
* Сэтинньи 28 — Речь Посполита флота Олива аттыгар саамай бөдөҥ уонна тиһэх кыайыытын ситиспит. Швеция флагман хараабылын былдьаабыт, өссө биир хараабылы тимирдибит.
# .sz

.sz диэн Суазилэнд үрдүк таhымнаах ил домена.
# Сир Чааһа

Кулун тутар 28, 2022, күнүгэр планета олохтоохторо бары «Сир Чааһа» (ааҥл. Earth Hour) диэн улахан аһымал акцияны ыыталлар. Бу акция соруга сүрүннээн «глобальнай итийиини» утары охсуһуу.
2008 сыллаахха акцияҕа 50 мөлүйүөн киһи кыттыбыта.
# Марина Цветаева

Марина Ивановна Цветаева (1892, Москуба, — 1941, Елабуга, ССРС) — нуучча поэта, тылбасчыта, XX үйэ бөдөҥ поэттарыттан биирдэстэрэ.

# Марина Цветаева
## Олоҕо

Марина Цветаева 1892 сыллаахха балаҕан ыйын 26 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүтэ. Аҕата, Иван Владимирович, — Москуба университетын профессора, биллиилээх филолог уонна искусствовед; кэлин Румянцев түмэлин дириэктэрэ уонна и основателем Ойуулуур ускуустуба түмэлин тэрийээччи. Ийэтэ, Мария Мейн (төрдө — нууччатыйбыт поляк-ниэмэс ыалыттан), пианистка этэ, Антон Рубинштейн үөрэнээччитэ.
Уустук олоҕу олорбута. Икки кыыстааҕыттан биирэ оҕо дьиэтигэр иитиллэ сылдьан аччыктаан өлбүтэ. 1922—1939 сылларга кэргэнин үрүҥ эппиһиэри батыһан эмиграцияҕа олорбута. Онтон кэргэнин дойдутугар төннөрүн көҥүллээбиттэригэр ССРС-ка кэлбиттэрэ. Ол сыл сайыныгар кыыһын Ариаднаны уонна кэргэнин Эфрону хаайбыттара, кэлин кэргэнин ытан өлөрбүттэрэ. Соҕотох уола сэрии кэмигэр 1944 сыллаахха бааһыран өлбүтэ.
Бэйэтэ Елабуга куоракка Татарстааҥҥа көскө сылдьан 1941 с. атырдьах ыйын 31 күнүгэр бэйэтигэр тиийинэн өлбүтэ. Көмүллүбүт сирэ чуолкай биллибэт, 1960 с. Елабуга кылабыыһатыгар эдьиийэ Анастасия кириэс туруортарбыта.
# Горохов Михаил Михайлович

Горохов Михаил Михайлович - коллежскай асессор, 1778 сыллаахтан 1783 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Озеров Данил Петрович олорбут. Горохов кэнниттэн бойобуоданан Верещагин Алексей Степанович анаммыт.

# Горохов Михаил Михайлович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Толидо

Толидо (Толедо, Тоledo), АХШ хоту өттүгэр Огайо штаакка Эри күөлгэ баар куората (грузооборот около 20 млн т в год). Олохтоохторун ахсаана 309 тыһ. киһи (2004), пригородтарын аахтахха 634 тыһ. киһи (2004). Хара уонна өҥнөөх тимири таҥастыыр, машиностроительнай, химическэй уо. д.а. промышленность. Университет.
# Төгүл

Төгүл тогуллээьин тэн эбиллээччилэр суумаларын булар арифметика дьайыыта.
# Гаврильев Данил Егорович

[[Категория:'Модьу бичик'Аҕа дойду Улуу сэрии Кыттыылаахтара Хоро нэһилиэгэ Үөһээ-Бүлүү]] Гаврильев Данил Егорович ,1908 с. төрүөх , 1943 с. ыҥырыллыбыт , 1944 с.кэлбит, чааһа биллибэт, 1978 с. өлбүт.Категория Дьон алпаабытынан
# Пенни

Пенни, сорох ардыгар пенс (ааҥл. , фр. уонна скотс. penny , pence (элбэх ахсааҥҥа харчы сууммата) уонна pennies (аҕыйах манньыат); ирл. pingin; гэльск. peighinn; фин. уонна эст. penni) — араас кэмнэргэ Британия империятыгар киирэ сылдьыбыт үгүс дойдулар бытархай харчылара, ону кытары Финляндия уонна Эстония харчыта. Балартан Британия пеннита ордук биллэр.
«Пенни» ниэмэс пфеннигын, скандинавскай пеннингы, польскай фенигы уонна Босния уонна Герцеговина пенязын, фенингын кытары биир төрдүлээхтэр.

# Пенни
## Пенни сорох көрүҥнэрэ

* Британскай пенни — ааҥл, хойут Британия манньыата. 1971 сыл олунньутугар дылы шиллинг ¹⁄₁₂ тэҥнэһэрэ эбэтэр фунт стерлинг ¹⁄₂₄₀, 1971 сылтан билиҥҥи кэмҥэ дылы фунт стерлинг ¹⁄₁₀₀ тэҥнэһэр.
* Шотландскай пенни (peighinn) — орто үйэлэргэ, Англия уонна Франция холобурдарынан, шотландскай шиллинг ¹⁄₁₂ эбэтэр фунт ¹⁄₂₄₀ тэҥнэһэрэ. Англия уонна Шотландия униятын кэнниттэн (1707 сыл) 12 шотландскай фунт 1 английскай фунтка тэҥнэммитэ, онон ааҥл пеннита шотландскай шиллиҥҥэ сөп түбэспитэ (sgillinn).
* Ирландскай пенни — евроҕа көһүү иннинэ ирландскай фунт ¹⁄₁₀₀ тэҥнэһэрэ (1928—70 сс. ирландскай шиллинг ¹⁄₁₂ = фунт ¹⁄₂₄₀).
* Финляндскай пенни — евро киириэн иннинэ Финляндия бытархай манньыата, финскай марка ¹⁄₁₀₀ тэҥнэһэр.
* Эстонскай пенни — 1918—28 сс. Эстония бытархай харчыта, эстонскай марка ¹⁄₁₀₀ тэҥнэһэр.
Итилэртэн ураты, «пенни» — ааҥл тылынан саҥарар дойдуларга (АХШ уонна Канада) бытархай харчылары (цент) ааттыыллар.

# Пенни
## Пенни бэлиэтэ

Пенни уонна пфенниг рим денарийын үтүгүннэрэн оҥоруллубуттар. Онон бу валюталар бэлиэлэринэн хара бастааҥҥыттан латыынныы denarius диэн тыл бастакы бичигэ буолбута.
Англияҕа уонна ааҥл тылынан саҥарар дойдуларга — d; Германияҕа — ниэмэс готика курсивынан —₰.
1971 сыл кэнниттэн (Улуу Британияҕа харчыны ааҕыыга уоннаах система киирбитинэн) пенни p бичигинэн бэлиэтэнэр, немец пфеннигын бэлиэтэ XX үйэ ортолоруттан үксүн туттуллубат.
* Пфенниг бэлиэтэ
* Британия марката, 6 пенс сыаналаах
# Сициилийэ тыла

Сициилийэ тыла — Сициилийэ олохтоохторун тыла, романскай бөлөххө киирэр. Бу тылынан Сицилия арыыга, соҕуруу Калабрияҕа, Апулия соҕуруу өттүгэр уонна Кампанияҕа саҥараллар. Арааб тылыттан киириилэр бааллар.
Сициилийэ тыла ханна да судаарыстыбаннай тыл буолбатах. Онон тылы дьаһайар официальнай тэрилтэ суох. Ол гынан баран Палермо куоракка баар Сициилийэ филологиятын уонна тылы биллиитин киинэ (en:Centro di studi filologici e linguistici siciliani) бу тылы 1951 сылтан үөрэтэр уонна туругун туһунан бэчээккэ ыстатыйалары таһаарар..
Сициилийэ тыла сорох Италия коммуналарыгар (холобур, Кальтаджироне уонна Граммикеле) билиниллэр, онно «сициилийэ тылын устуоруйаҕа уонна култуураҕа тулхадыйбат суолтата» ыйыллар. Маны таһынан, Эрэгийиэн тылларын Европатааҕы хартията сициилийэ тылын көмүскэниэхтээх уонна көмөҕө наадыйар тыллар ахсааннарыгар киллэрэр. Ол эрэн 2010 сыллаахха дылы (билиҥҥи туругун чуолкайдыахха наада) Италия Түмэнэ бу дөкүмүөнү ратификациялыы илик этэ
# Доминика

Доминика (ааҥл. Dominica) диэн Кариб байҕалын арыы дойдута. Биир ааттаах вулкаантан үөскээбит муора арыытыгар сытар. Киин куората Розо.
# Троев Петр Семенович

Троев Петр Семенович — Саха сиригэр бэлиитикэ сыылкатын чинчийбит учуонай, СГУ/ХИФУ уһуйааччыта, устуоруйа билимин дуоктара.

# Троев Петр Семенович
### Олоҕун олуктара

Уус-Алдан оруйуонугар Баттамаайы диэн сиргэ төрөөбүт. 1965 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетын бүтэрбит. 2002 сыллаахха "Ссыльные народники в Якутии: влияние ссыльных народников на культурную жизнь Якутии" диэн дуоктарга диссэртээссийэтин көмүскээбит.
# Сивцева Надежда Сергеевна

Сивцева Надежда Сергеевна — саха уонна нуучча тыллара Саха сирин суруйааччыларын айар үлэлэригэр ирээттэрин, тыллар алтыһыыларын үөрэппит чинчийээччи, филология билимин кандидата.

# Сивцева Надежда Сергеевна
## Олоҕун олуктара

* 1931 сыллаахха атырдьах ыйын 18 күнүгэр Оренбургскай уобалас Тоцкай ороцуонун Суворовскай бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
* 1953—1954 сс. — учууталлыыр.
* 1956 с. — Ленинградтааҕы А.И. Герцен аатынан педагогическай институуту бүтэрбитэ.
* 1956—1963 сс. — учууталлыыр.
* 1963—1964 сс. — Саха государственнай университетын аспирана.
* 1964—1966 сс. — Москватааҕы М.В. Ломоносов аатынан государственнай университет аспирана.
* 1966—1969 сс. — учууталлыыр.
* 1968—1972 сс. — В.И. Ленин аатынан ССРС Госбиблиотекатын редактора, старшай редактора, рекомендательнай библиография салаатын главнай библиографа.
* 1970 с. — филологическай билим кандидатыгар «Последние песни Н.А. Некрасова и русская лирика 1870-х годов» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1972—1986 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын младшай научнай үлэһитэ.
* 1986—1987 сс. — научнай үлэһит.
* 1987—1991 сс. — РНА СС ТЛИ Институтын старшай научнай үлэһитэ.
* 1991 сылтан — РНА СС аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт старшай научнай үлэһитэ.

# Сивцева Надежда Сергеевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Поэт земли без окраин. Сергей Шевков» (Полярная звезда. — 1981. — № 2).
* «Явление двуязычного художественного творчества в современной поэзии Якутии» (Сб.: Взаимодействие литератур народов Сибири и Дальнего Востока» (Новосибирск, 1982).
* «Якутско-русские литературные связи на современном этапе» (Сб.: Историческая связь народов Якутии с русским народом. — Якутск, 1987).
* «Традиции русской классики в творчестве основоположников якутской литературы» (Сб.: Русско-якутские литературно-художественные связи. — Якутск, 1992).
# 1565

1565 сыл.

# 1565
## Туох буолбута

* Тохсунньу 26 — Ииндийэҕэ Таликота кыргыһыытыгар ислам итэҕэллээх Декан султанаттара бүтэһик индуист итэҕэллээх Виджаянагара импиэрийэтин кыайбыттар. Инньэ гынан мусульманнар Ииндийэ субконтиненын үксүн баһылаабыттар.
* Бэс ыйын 23 — Осмааннар флоттарын баһылыга Драгут Мальта Улуу төгүрүктээһинин кэмигэр кыргыһыыга өлбүт.
# Силин Александр Семёнович

Силин Александр Семёнович (төр. 21.09.1914, Маҕан, Саха уобалаһа - 07.09.2018) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.

# Силин Александр Семёнович
## Олоҕун олуктара

1914 сыллаахха балаҕан ыйын 21 күнүгэр Маҕаҥҥа төрөөбүт. 1924 сыллаахха тулаайах хаалан, кыра быраатын кытта «Коммунист» оҕо дьиэтигэр иитиллибит.
1931 сылтан Мархаҕа «Прогресс» тыа хаһаайыстыбатын артыалыгар үлэлээбит. Трактористар куурустарын бүтэрэн баран, 1935 сылга дылы Дьокуускайдааҕы МТС-ка үлэлээбит.
1935 сыллаахха Дьокуускайдааҕы үп техникумугар 9 ыйдаах кууруска үөрэххэ киирбит. Бүтэрээт, Мэҥэ-Хаҥалас уонна Өлүөхүмэ улуустарыгар бухгалтерынан үлэлээбит.
1944 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллан Илиҥҥи фроҥҥа сулууспалаабыт. ССРС Японияны утары кыргыһыыларыгыр кыттыбыт.
Аармыйа кэнниттэн 1946 сыллаахха Саха АССР үбүн министерствотыгар ревизорынан үлэлээбит.
1949—1969 сс. — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин аппаратыгар үлэлээбит.
1969—1986 сс. — «Стройремонт» трест материальнай-техническэй хааччыйыытын салалтатын начальнига.
Александр Семёнович билигин Дьокуускайга олорор.

# Силин Александр Семёнович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (06.04.1985)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл
* «Японияны кыайыы иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941—1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (1990)
* Дьокуускай ытык киһитэ (2005)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык бэтэрээнэ
* «Үйэ саас» ытык бэлиэ (17.09.2014)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын Ытык грамотата (15.09.2014)
# Дьэбириэй автономиялаах уобалаһа

Дьэбириэй автономиялаах уобалаһа :
| Дьэбириэй автономиялаах уобалас былааҕа Дьэбириэй автономиялаах уобалас гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Биробиджан |
| Иэнэ | 36 266 км² |
| Дьонун ахсаана | ▼172 671 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Уһук Илин |
| Экономическай оройуона | Уһук Илин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Гольдштейн Ростислав Эрнстович (врио) |
| Кэм зоната | MSK+7 (UTC+10, сайын UTC+11) |
Дьэбириэй автономиялаах уобалаһа (Нууччалыы: Еврейская автономная область, идиш: ייִדישע אווטאָנאָמע געגנט, йидише автономэ гэгнт) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Уһук Илин федеральнай уокуругар киирэр. 1934 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр төрүттэммитэ.

# Дьэбириэй автономиялаах уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 172 671 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 4,76 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 67,87% (2013).
# Күн дьиэлэниитэ

Күн дьиэлэниитэ — күн көстүүтэ. Тымныыга, күн тула салгын сиигэ мууһурбут кыырпахтарыттан күн уота токуруйарыттан сылтаан үөскүүр көстүү.
# Висаян байҕал

Висаян байҕал (ааҥл. Visayan) — Филипиннар архипелаг ортотунааҕы кыра байҕал.] Хотуттан Масбате, илинтэн уонна соҕуруулуу-илин Лейте, соҕурууттан Себу уонна Негрос уонна арҕааттан Панай арыылар чэрчилиилэр. Чуумпу океан сорҕото. Океаны кыттаа Камотес, Сибуян, Самар, Минданао уонна Сулу байҕалларынан сибээстээх.
# Samsung Group

Samsung Group (кор. 삼성 그룹) диэн аан дойду ордук улахан конгломерата. Аан дойду хас да индустриятыгар бастаан иhэр. Конгломеракка Samsung Electronics, Samsung Heavy Industries уонна Samsung Engineering & Construction курдук бөдөҥ компаниялар киирэллэр.
«Самсунг» диэн тыл (Халыып:Lang-ko3, Кэриэй тылыгар быдан сөпкө эттэххэ ааҕыллыыта атын - «самсоҥ») - "Үс сулус" диэн буолар. Баҕардар бу Самсунг төрүттэччитэ Ли Бён Чхоль (이병철) үс уолун кытта сибээстээҕэ буолу. Кыра уола Ли Гон Хи (이건희) 2008 сыл муус устарыгар дылы хампаанньаны салайан олорбута
# Компас (сулустар бөлөхтөрө)

Компас (лат. Pyxis, Pyx) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 220,8 квадрат кыраадыс иэннээх, 43 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа соҕуруу өттүгэр көстөр.

# Компас (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйа

Саҥа бөлөх. Былыргы каарталарга бу бөлөх оннугар "Арго Хараабыл" диэн бөлөх мачтата көстөр.
Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха "Муоранан устааччы компаһа" диэн ааттаах киллэрбитэ.
# Афанасий Петрович Илларионов – тылбаасчыт быһыытынан

Афанасий Петрович Илларионов - тылбаасчыт быһыытынан
Моисей Ефимов, Семен Руфов кинини үтүө тылбаасчыт быһыытынан элбэхтик ахталлара. Бэчээттэнэн тахсыбыт «Тылбаастар» диэн кинигэтэ эдэр сааһыгар оҥорбут тылбаастарыттан талыллыбыттар. Мантан көрдөххө, кини эдэр эрдэҕиттэн литератураны киэҥник ырытан билэр буолан, тоҕо эрэ киһи дууһатыгар, сүрэҕэр-быарыгар дириҥник иҥэр, өлбөт-сүппэт үйэлээх айымньылары болҕомтоҕо ылан тылбаастаабыта кэрэхсэбиллээх.
Сергей Есенин «Персия матыыптара» диэн хоһооннорун бөлөҕө чахчы кыайа тутуллан тылбаастаммыттар. Тылбаастанар төрүт тиэкис устуруокаларын тутула, сүһүөҕэ, рифмата үксүгэр чуолкайдык тутуһуллубутун таһынан, этии тутулун ааптар оҥорбут истиилиттэн туораабата тылбаасчыт үтүө суобастаахтык үлэлээбитин көрдөрөр. Сергей Есенин хоһооннорун уратыта бары ымпыгар-чымпыгар тиийэ толору уу сахалыы билиҥҥи тылынан бэриллибитэ – тылбаасчыт профессиональнай таһыма үрдүгүн көрдөрөр. Холобур, бэйиэт аатырбыт «Шаганэм, сэгэрим Шаганэ!» диэн хоһоонун урут киэҥник биллибит тылбаасчыттар Валерий Чиряев, Феоктист Софронов эмиэ сахалыы саҥардан тураллар.
«Тылбаастарга» киирии тылы Семен Руфов, ааптар тыыннаах эрдэҕинэ суруйбута олус истиҥ, үрдүк сыанабыллаах, сөптөөх быһаарыылардаах. Киһи үөрүөҕэ – кинигэни хомуйан оҥорооччулар бары даҕаны полиграфическай өттүнэн олус тупсаҕай, халын тастаах, үчүгэй кумааҕыга бэчээттээн саха ааҕааччытыгар бэртээхэй бэлэҕэ утары ууммуттар. Бу тылбаастар саҥа күн сирин көрөллөрүгэр саха норуотун үтүөкэннээх бэйиэтэ Күннүк Уурастыырап бэргэнник өтө көрөн эппитэ билигин биһиги ааҕарбытыгар ордук тоҕоостоох курдук иһиллэр.
Афанасий Петрович Илларионов «Тылбаастарын» биһиги култуурабыт, духовнай сайдыыбыт улахан ситиһиитин курдук үрдүктүк сыаналыыбыт. Кэлэр өттүгэр тылбаасчыт бэйэтэ айбыт хоһооннорун эмиэ маннык тупсаҕайдык оҥорон бэчээттиэхтэрэ диэн күүтэбит, эрэнэбит.
«Персия матыыптарын» Афанасий Илларионов тылбаастаабыта тылбаас ускуустубатын дьоһуннаах ситиһиитинэн ааҕыллар. Ону биһиги өҥҥө сыһыаран, тылбаасчыт цикл ис хоһоонун (денотат), хос өйдөбүлүн (коннотат) тириэрдибититтэн итэҕэйдибит, ааптар туттар ньыматын тутуспутун көрдүбүт.
Нуучча бэйиэтэ персидскэй айылгылаах хоһооннору суруйуута, ол бүтүннүү сахалыы бэриллиитэ - бу литэрэтиирэлэр ситимнэрин, сабыдыаллаһыыларын, байытыһыыларын арылхай холобура. Маныаха бу үс ситим үһүөн үрдүк таһымнаах буоланнар «Персия матыыптара» цикл суолтата улахан.
# Севернай

Севернай бөһүөлэк. Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэк.
Улуус кииниттэн 392 км. арҕаа диэкки Дьааҥы өрүс үрдүгэр турар этэ.
1989 сыллааҕы суруйуу түмүгүнэн 4094 киһи олорор этэ, онтон 2002 сыллааҕы суруйуу 77 киһини көрдөрөр.
Кулар көмүс хостуур оройуон бириистэнэ этэ. Орто оскуола, балыыһа, кулууп, библиотека баар этилэр.

# Севернай
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
# Бастилия

Бастилия (фр. la Bastille, былыргы дьиҥнээх аата la Bastille Saint-Antoine) — 1370–1381 сыллардаахха тутуллубут кириэппэс, кэлин Парижка былааһы утарбыт дьону хаайар сир.
Улуу Франция өрөбөлүүссүйэтин саҕаланыытыгар 1789 сыллаахха от ыйын 14 күнүгэр бастаанньаһыттар ылбыттара уонна нөҥүө сылыгар суох оҥоһуллубута. Алдьатыыны салайбыт Пьер-Франсуа Паллой (Pierre-François Palloy) оннугар маннык сурук суруйбута «Манна үҥкүүлүүллэр, барыта үчүгэй буолуо» (ici l'on danse, ah ça ira, ah ça ira!).
Билигин кириэппэс оннугар уонча уулусса уонна бульваар түһэр Бастилия болуоссата баар, анныгар Париж метротун үс лиинньийэтэ силбэһэр сирэ баар. Бу болуоссакка Бастилия Оператын дьиэтэ турар.
# Хоромой, тамах

Хоромой тамаҕа (нууч. Хромская губа) Илин Сибиирдээҕи байҕал хомото. Хотугулуу илинтэн соҕуруулуу арҕаа 110 км усталаах.
XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар тамахха түһэр үрэх аатынан ааттаммыта.

# Хоромой, тамах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Хаптаҕас (сэппэрээк)

?Хаптаҕас :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Plantae |
| Аймах: | Saxifragales |
| Кэргэн: | Крыжовниктаҥылар |
| Уус: | Смородина |
| Көрүҥ: | R. rubrum |
Латыынныы аата :
Ribes rubrum :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Plantae алпаабытынан]]
Хаптаҕас (Ribes Rubrum) - сэппэрээк, дьэҥкир, кыһыл өҥнөөх, аһыы амтаннаах отонноох үүнээйи.
Дьиикэй көрүҥэ Европаҕа, Хотугу Америкаҕа уонна Азияҕа Сибииргэ киэҥник тарҕанан үүнэр.

# Хаптаҕас (сэппэрээк)
## Үүннэрии

Бэйэ-бэйэлэригэр майгынныыр араас көрүҥнэрэ Европаҕа, Азияҕа уонна Хоту Америкаҕа бааллар. Ол гынан баран билим0 ааттара араас араас Ribes spicatum Европаҕа уонна Хоту Азияҕа тарҕаммыт, Ribes alpinum хоту Европаҕа, R. schlechtendalii хотугулуу илин Европаҕа уонна R. petraeum - соҕурулуу арҕаа Европаҕа тарҕаммыт
Бастаан Бельгияҕа уонна Францияҕа 17-с үйэҕэ үүннэрэр буолбуттар, билигин суордунан араас буолар, уонна араас сирдэргэ тарҕаммыт.
Ордук күннээх сирдэргэ үүнэрин сөбүлүүр, араас кырыс буоругар үүнүөн сөп.

# Хаптаҕас (сэппэрээк)
## Аска туттуута

Сиппитин кэннэ амтана олус биллэр буолар, минньигэс уонна аһыы буолар. Сүнньүнэн барыанналарга уонна буһарарга ьуттуллар, ол эбэтэр араас утахтарга - ол курдук морска игин.

# Хаптаҕас (сэппэрээк)
## Хаптаҕас Саха Сиригэр

* Мэҥэ Хаҥалас - тыа 7% ылар, улуус 9% территориятын ылар
* Хаҥалас - тыа 3% ылар, улуус 0.6% территориятын ылар
* Нам улууһа - тыа 0.4% ылар, улуус 0.05% территориятын ылар
* Атын улуустарга сүрүннээн 0.001% кыра буолар...