# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара

Сэбиэскэй Социалистическэй Республикалар Сойуустара (ССРС) (нуч. Союз Советских Социалистических Республик (СССР)) - Эуразияҕа баар эбит дойду. 1922-с сылга, ахсынньы 30 күнүгэр тэриллибитэ. 1991-с сылга, ахсынньы 26 күнүгэр суох буолбута.
ССРС сир дойду 1/6 чааһын туппута, 293 мөл. олохтоохтордаах этэ.

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Остуоруйа
### ССРС тэриллиитэ

    Сүрүн ыстатыйа: Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ
1922-с сылга, ахсынньы 29 күнүгэр, Москуба диэн куоракка БССР, ЗСФСР, РСФСР, УССР договор баттаабыттара.

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Остуоруйа
### 1923-1941. Сталин

Иһинээҕи бэлиитикэҕэ элбэх ситиһии баара. Социальнай неравенство кыччаабыта, грамота таһыма улааппыта. Үөрэх, мэдэсиинэ үксүн босхо буолбута.
1920-с сыллартан, индустриализация уонна коллективизация ааспыта. Индустриализация түргэнник аастын гынарга, сельхозтар коллективизациялыммыттара.
1930-с сылларга, коллективизацияттан салтаан, аччыктааһын саҥаламмыта, саамай эрэйдэммит оройуоннар: Хоту Кавкаас, Поволжье, Соҕуруу Ураал, Арҕаа Сибиир уонна Казахстаан территорияларыгар мөлөһүөнүнэн киһи өлбүтэ. Ол эрээри коллективизация уонна индустриализация үксүн сэбиэскэй экэниэмикэҕэ көмөлөспүтэ.
1930-с сылларга, улахан террор ол эбэтэр сталинские репрессии саҥалыммыттара. Ол иһин 700 тыһ. тахсан киһи өлбүтэ. ГУЛАГтарга, депортацияларга, атын репрессияларга 4-6 мөл. киһи өлбүтэ.

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Остуоруйа
### 1923-1941. Сталин
#### 1939-1941. Польша уонна Финляндия

1939-с сылга, ССРСы уонна Нацист Германияны кытта элбэх сүбэлэһиилэр суруллубуттара. Ити сүбэлэһиилэр Эуропаны үллэспиттэрэ. ССРС зоонатыгар: Польша илин чааһа, Бессарабия (Молдова), Финляндия, Латвия, Эстония бэрилибиттэрэ. Нацист Германия зоонатыгар: Польша арҕаа чааһа, Чехословакия, Литва уонна Вильно бэриллибиттэрэ.
1939-с сылга, ССРС Финляндия өттүгэр ультиматум ыыппыта, ол эрээри Финляндия сөбүлэспэтэҕэ. Ол иһин ССРС сэриини саҥалаабыта (1939 с., Сэтинньи 30 күнүгэр - 1940 с., кулун тутар 12 күнүгэр диэри). Сэрии саҥаламмыт кэннэ, ССРСы Лига Нацийтан үүрүлүммүтэ.
1940-с сылга, ССРСка Молдова территорията уонна Эстония, Латвия, Литва ааспыттара.

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Остуоруйа
### ССРС аҕа дойду сэрии кэмигэр

    Сүрүн ыстатыйа: Аҕа дойду Улуу сэриитэ
1941-с сылга, бэс ыйын 22 күнүгэр саҥаламмыт, аҕа дойду улуу сэриитэ саҥаламмыта. Сайыны уонна күһүнү быһа кыһыл армия элбэхтэ хотторбута, ол иһин Нацист Германия Москуба уобалаһын дылы тиийбитэ, Ленинград диэн куораты блокаадаҕа ылбыта.
1941-с сылын, күһүнүгэр "Битва за Москву" саҥаламмыта, бу кыргыһыыҕа ССРС кыайбыта, уонна Нацист Германияны Москубаттан 150-200 км. барахпыттара.
1942-1943 сылларга, Нацист Германия тостуута буолбута, ол кэнниттэн 1944-с сылга, ССРС Польша, Румыния территорияларыгар баар этилэр.
Ыам ыйын 8 күнүгэр, ССРС чаастара Берлин куораты ылбыттара, ол иһин Нацист Германия акт о капитуляции баттаабыта.

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Остуоруйа
### 1945-1989. Тымныы Сэрии

    Сүрүн ыстатыйа: Тымныы сэрии
1945-1949 сылларга, Ураалга көспүт заводтар уонна фабрикалар, төннүбүт территорияларга көспүттэрэ, ол кэмҥэ ССРС экэниэмикэтэ сэрии иннитин курдук буолбута.
1946 аччыктаһын саҥаламмыта, засухаттан эбэтэр сэлиэньиэ хаһаайстыбатын коллективазациятын салтаан. Аччыктаһынтан салтаан 1,5 мөл. курдук киһи өлбүтэ.
Ялта конференция уонна Потсдам конференция түмүгэр, ССРСка Германия илин чааһа уонна Австрия хоту-илин чааһа аспыытара. Эуропа илин чааһыгар элбэх дойдулар коммунизмҥа көспүттэрэ, ол иһин Варшавский договор диэн альянс тэриллибитэ. Ол иһин Эуропа сир чааһа арҕаа уонна илин чаастарга арахсабыта, ол иһин тымныы сэрии саҥаламмыта.

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Остуоруйа
### 1945-1989. Тымныы Сэрии
#### 1953-1964. Хрущев былааһа

Сталин өлбүтүн кэннэ Г.М. Маленков былааска кэлбитэ, ол эрээри биир сылынан кини анныгар Н.С. Хрущев былааска кэлбитэ.
1956 сылга, XX ССКП съездыгар, Хрущев Сталины критикалыыр этиилээх тахсыбыта.
Хрущев былааска баар кэмигэр, ССРС бастакы исскуственнай спутнигы таһарбыта, уонна бастакы космоска тахсыбыт киһи - Ю.А. Гагарин.
1960-с сылларга, үксүн XX ССКП съездтан салтаан, Кытайдын кытта сыһыан куһаҕан буолбута.

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Остуоруйа
### 1945-1989. Тымныы Сэрии
#### 1964-1985. Брежнев былааһа

Брежнев былааһын кэмигэр, ССРС экэниэмикэ өттүнэн улаатар этэ, нефть сыаната үс төгүл улааппыта.
Брежнев былааһын кэмин - "Застой" диэн ааттыллар эбэтэр "Развитый Социализм", бу кэмҥэ экэниэмикэ уонна культура өттүнэн үксүн сайдыбатах уонна кыччаабатах этэ. Бу кэми, экспертар, "Стабильность үйэтэ" диэн ааттыллар.

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Остуоруйа
### 1945-1989. Тымныы Сэрии
#### 1985-1989. "Перестройка"

М.С. Горбачев 1985 сылга, кулун тутар 11 күнүгэр былааска кэлбитэ. Горбачев былааска кэлбитин кэннэ, ССРС "Перестройка" диэн курсунан барбыта.

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Остуоруйа
### ССРС хайдыыта

    Сүрүн ыстатыйа: ССРС хайдыыта
М.С. Горбачев ыыппыт "Перестройка" курса, ССРС экэниэмикэтин, былааһын, бэлиитикэни ыытаһын суох буолан хаалбыта, ол иһин сойуус иһигэр элбэх иһинээҕи иирсэннэр баар этилэр.
1989 сылга, ВДО (Варшавскай договор Организацията) суох буолбута, ол кэннитэн СНГ тэриллиитин туһунан документ баттамыта, ол иһин ССРС суох буолбута.

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## ССРС баһылыктара

ССРС баһылыктара сылларынан :
| Должность | Аата | Сыллара |
| ССРС Дьон Народнай Сэбиэтин Бэрэсэдээтэлэ | Владимир Ленин (Ульянов) | 1922-1924 |
| ЦК ВКП(б) Генеральнай Секретааря | Иосиф Сталин (Джугашвили) | 1924-1953 |
| ЦК ССКП Секретааря | Георгий Маленков | 1953-1954 |
| Бастакы ЦК ССКП Секретааря | Никита Хрущев | 1954-1964 |
| Бастакы ЦК ССКП Секретааря | Леонид Брежнев | 1964-1982 |
| Генеральнай ЦК ССКП Секретааря | Леонид Брежнев | 1964-1982 |
| Генеральнай ЦК ССКП Секретааря | Юрий Андропов | 1982-1984 |
| Генеральнай ЦК ССКП Секретааря | Константин Черненко | 1984-1985 |
| ССРС Бэрэсидиэнэ | Михаил Горбачев | 1985-1991 |

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## ССРС өрөспүүбүлүкэлэрэ

ССРС өрөспүүбүлүкэлэрэ сылларынан :
| Өрөспүүбүлүкэ | 1922-1923 | 1924-1936 | 1936-1939 | 1940-1956 | 1957-1989 | 1990 | 1991 | Билигин |
| Өрөспүүбүлүкэ | ЗСФСР | ЗСФСР | Азербайдьан ССР | Азербайдьан ССР | Азербайдьан ССР | Азербайдьан ССР | Азербайдьан | Азербайдьан |
| Өрөспүүбүлүкэ | ЗСФСР | ЗСФСР | Азербайдьан ССР | Азербайдьан ССР | Азербайдьан ССР | Азербайдьан ССР | НКӨ | Азербайдьан |
| Өрөспүүбүлүкэ | ЗСФСР | ЗСФСР | Грузия ССР | Грузия ССР | Грузия ССР | Грузия ССР | Грузия | Грузия |
| Соҕуруу Осетия ||
| Өрөспүүбүлүкэ | ЗСФСР | ЗСФСР | Грузия ССР | Грузия ССР | Грузия ССР | Грузия ССР | Грузия | Абхазия |
| Өрөспүүбүлүкэ | ЗСФСР | ЗСФСР | Эрмээн ССР | Эрмээн ССР | Эрмээн ССР | Эрмээн ССР | Эрмээнийэ | Эрмээнийэ |
| Өрөспүүбүлүкэ | РСФСР | РСФСР | Казах ССР | Казах ССР | Казах ССР | Казах ССР | Казахстаан | Казахстаан |
| Өрөспүүбүлүкэ | РСФСР | РСФСР | Тадьик ССР | Тадьик ССР | Тадьик ССР | Тадьик ССР | Тадьикистаан | Тадьикистаан |
| Өрөспүүбүлүкэ | РСФСР | РСФСР | Кыргыс ССР | Кыргыс ССР | Кыргыс ССР | Кыргыс ССР | Кыргыстаан | Кыргыстаан |
| Өрөспүүбүлүкэ | РСФСР | РСФСР | РСФСР | РСФСР | РСФСР | РСФСР | Арассыыйа | Арассыыйа |
| Өрөспүүбүлүкэ | РСФСР | РСФСР | РСФСР | РСФСР | РСФСР | РСФСР | ЧРИ | Арассыыйа |
| Өрөспүүбүлүкэ | Украина ССР | Украина ССР | Украина ССР | Украина ССР | Украина ССР | Украина ССР | Украйиина | Украйиина |
| Өрөспүүбүлүкэ | Беларусь ССР | Беларусь ССР | Беларусь ССР | Беларусь ССР | Беларусь ССР | Беларусь ССР | Беларусь | Беларусь |
| Өрөспүүбүлүкэ | Бухаар ССР | Узбек ССР | Узбек ССР | Узбек ССР | Узбек ССР | Узбек ССР | Узбекистаан | Узбекистаан |
| Өрөспүүбүлүкэ | Хорезм ССР | Түркмен ССР | Түркмен ССР | Түркмен ССР | Түркмен ССР | Түркмен ССР | Түркменистаан | Түркменистаан |
| Өрөспүүбүлүкэ | Финляндия | Финляндия | Финляндия | Карел-Фиин ССР | РСФСР | РСФСР | Арассыыйа | Арассыыйа |
| Өрөспүүбүлүкэ | Румыния | Румыния | Румыния | Молдова ССР | Молдова ССР | Молдова ССР | Молдова | Молдова |
| Приднестровье ||
| Өрөспүүбүлүкэ | Латвия | Латвия | Латвия | Латвия ССР | Латвия ССР | Латвия | Латвия | Латвия |
| Өрөспүүбүлүкэ | Литва | Литва | Литва | Литва ССР | Литва ССР | Литва | Литва | Литва |
| Өрөспүүбүлүкэ | Эстония | Эстония | Эстония | Эстония ССР | Эстония ССР | Эстония | Эстония | Эстония |

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Олохтоохторо

ССРС олохтоохторо :
| ССРС | 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 |
| ССРС | 146.637.530 киһи | 170.557.093 киһи ↑ | 208.826.650 киһи ↑ | 241.720.134 киһи ↑ | 262.084.654 киһи ↑ | 285.742.511 киһи ↑ |

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Культура

Сэбиэскэй былаас бастакы сылларга исскуустуба уонна литэрэтиирэ сайдар этэ. Ити кэмҥэ Владимир Маяковскай, Максим Горькай биллэр этилэр. 1920-с сылларга ССРСка киинэ уустааһын саҥаламмыта.
Сталин былааһын кэмигэр, элбэх суруйааччылар репрессиялламмыттара. Бу кэмҥэ күүскэ цензура уонна социализм реализма сайдыбыта.
Сталин өлбүтүн кэннэ цензура кыратык кыччаабыта, ол иһин сэбиэскэй исскуустуба сайдыыта салҕаммыта.

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Культура
### СМИ
#### Бэчээт

ССРСка элбэх сойуустааҕы хаһыаттар уонна сурунааллар баар этилэр, өссө хас та даҕаны национальнай, өрөспүүбүлүкэлээнскэй хаһыаттар, сурунааллар бааллар.
Саамай биллэр сойуустааҕы хаһыат - Известия.

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Культура
### СМИ
#### Араадьыйа

Араадьыйа ССРСка 1924-с сылтан баара этэ. Сойуустааҕы араадьыйа 12 програамалаах этэ. 1 програама - биллэлиирэр, худуоһустубунай уонна бэлэтиичэскэй програамалар. 2 програама "Маяк" - муусукаальнай. 3 програама - литературнай. 4 програама - муусукаальнай. Атын 8 программа, сойуус ыраах чаастарыгар аналлаах этэ.
Бастакы чааһынай араадьыйа - Радио Ностальгия, Европа Плюс.

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Культура
### СМИ
#### Телевидение

Телевидение ССРСка 1931-с сылтан баара этэ. Сойуустааҕы телевидение 12 програамалаах этэ. 1 програама - биллэлиирэр, худуоһустубунай уонна бэлэтиичэскэй програамалар. 2 програама - худуоһустубунай. 3 (Москуба) програама - биллэлиирэр. 4 програама - үөрэхтээһин. Атын 8 програама, сойуус ыраах чаастарыгар аналлаах этэ.
Бастакы чааһынай телеканаал - 2х2.

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Үөрэх

ССРС олохтоохторо бастакы кылаастан онус кылааска диэри босхо үөрэммиттэрэ.

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Үөрэх
### Билим

ССРСка билим биир норуот хаһаайыстыбатын чааһа этэ. Билим тэрилтэригэр 0,3% ССРС олохтоохторо үлэлээбиттэрэ (1 мөл. киһи).
ССРСка маннык билим өттүлэр сайдар этилэр: ядернай энергетика, авиация, космонавтика уонна тиэхиникэ.
9 ССРС учуонайдара нобель премиятын ылбыттара.

# Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
## Спорт

ССРСка спортунан элбэх киһи дьарыктанар этэ. ССРСка тэриллибит ГТОлар уонна ССРС спорт маастера тэриллибиттэрэ. ССРСка элбэх күрэхтэһиилэр ыытыллар этилэр.
ССРС 1952 сылтан сайыыҥҥы олимпия оонньууларыгар кыттар этэ, 1956 сылтан кыһыҥҥы олимпия оонньууларыгар кыттар этэ. ССРС уопсайынан 1204 мэдээл ылбыта.