yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сатоси Кон

Сатоси Кон (дьоп. 今 敏 Кон Сатоси$^?$, (Кусиро, Хоккайдо, Япония — 2010, атырдьах ыйын 24, Токио, Япония)) — анимацияҕа үлэлээбит дьоппуон режиссера. Madhouse устуудьуйаҕа үлэлээбитэ.

# Сатоси Кон
## Үлэтэ
### Полнометражнай анимация
#### Режиссёр

* Perfect Blue (Эҥкилэ суох Мунчаарыы (blue халлаан күөх диэн эмиэ тылбаастанар), 1998)
* Millennium Actress (Уон үйэ Артыыһа, 2001)
* Tokyo Godfathers (Токио Сүрэхтээбит аҕалара/нуучалыытыгар "Арай биирдэ Токиоҕа" диэн тылбаастаабыттар этэ, 2003)
* Paprika (Паприка, 2006), Ясутаки Цуцуи кинигэтинэн.

# Сатоси Кон
## Үлэтэ
### Полнометражнай анимация
#### Сценарист

* World Apartment Horror (1991) (Кацухиро Отомону кытта)
* Memories, «Magnetic Rose» сорҕото (1996)

# Сатоси Кон
## Үлэтэ
### Полнометражнай анимация
#### Анимация Дизайнера

* Roujin Z (1991) (Layout)
* Patlabor 2 (1992) (Scene Design)

# Сатоси Кон
## Үлэтэ
### Аниме-сериаллар

* Paranoia Agent (妄想代理人; Mousou Dairinin) (13 сиэрийэ, 2004)

# Сатоси Кон
## Үлэтэ
### OVA

* JoJo's Bizarre Adventure, 5 сиэрийэтэ (ДьуоДьа Дьикти Муччургэннээх Сырыылара, 1993) (Scene designer)

# Сатоси Кон
## Үлэтэ
### Манга

* Return to the Sea (海帰線; Kaikisen) (1990)
* Seraphim - 266613336 Wings (1995) (Мамору Осии диэн киһилиин)
# Гэноцид

Гэноцид (сах. Гэноцид, нууч. Геноцид, ааҥл. Genocide), ханнык эмит омук атын омугу эбэтэр ханнык эмит былаас атын омугу эбэтэр түөлбэлээн олорор дьону омугунан, итэҕэлиттэн, политическай көрүүтүттэн сибээстээн соруйан өлөрөрө эбэтэр куһаҕаны оҥороро буолар. Бу улахан преступленийа буолар, киһи дууһатыгар уонна нормальнай киһи өйүгэр баппат быһылаан буолар.
Аан Дойду историятыгар геноцид хас да холобура баар:
# Саха Сиригэр нуучча тылын күнэ

Сэтинньи 19 күнэ — Саха Сиригэр нуучча тылын күнэ.
Саха Сирин бастакы Президена М.Е. Николаев 2001 сыл атырдьах ыйын 20 күнүнээҕи 1466 №-дээх «М.В. Ломоносов 300 сааһыгар бэлэмнэнии туһунан» Ыйааҕыгар олоҕуран, М.В. Ломоносов төрөөбүт күнэ — сэтинньи 19 күнэ — Саха Сиригэр нуучча тылын күнүнэн биллэриллибитэ.
# Тойон кыыл (киинэ)

Тойон кыыл — саханы ааттаппыт уус-уран киинэ.
# Сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар

Сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Антверпен куоракка (Бельгия)1920 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүттэн 29 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 29 дойдуттан 2626 эбит. Барыта 154 кэмпилиэк мэтээл 26 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Братислава

Братислава (словак. Bratislava) диэн Словакия киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 429,000. Дунай өрүс кытылларыгар турар. Дойду политика, экономика уонна култуура киинэ. Былыргы ниэмэстии аата Прессбург (Pressburg).
# 1956 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XVI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1956 сыллаахха Австралия Мельбурн куоратыгар буолан ааспыттара.
# Арафур байҕала

Арафу́р байҕала (ааҥл. Arafura Sea) — Индия океанын соҕуруу-илин Аустралия уонна Саҥа Гуинея икки ардыларынан кытыы байҕала.
Иэнэ — 1017 тыһ. км² (1290 х 560 км), дьириҥэ үксүнэн 50-80 м, арҕаа өттүгэр 3680 м. тиийэр.
Карпентария диэн улахан хомолоох.
Арафур байҕала чычаас уонна тропикка сытар буолан, манна тропик тайфуннар үөскүүр сирдэрэ буолар.
Балыктааһын сайдыбыт.
# 1303

1303 сыл.

# 1303
## Туох буолбута

* Олунньу 24 — Шотландия тутулуга суох буолуутун иһин бастакы сэриитигэр Рослин аттынааҕы кыргыһыыга англичааннар хотторбуттар.
* Муус устар 20 — Рим «La Sapienza» үнүбэрситиэтин Бонифаций VIII паапа олохтообут.
# Тимир суол станцията

Тимир суол станцията диэн суксурҕа тохтуур сирэ. Манна айаннааччылар олорсоллор-тахсаллар, таһаҕастары тиэйэллэр-сүөкүүллэр. Тимир суол станциятыгар платформа, вокзал дьиэтэ, билет атыылыыр пуун, күүтэр хос бааллар. Станция тимир суола биир хайысхалаах буоллаҕына кини аастарардаах буолар.
# 1745

1745 сыл.

# 1745
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 15 — статскай советник Генрих Конрад Саха сирин бойобуодатын дуоһунаһыттан уурайбыт, бу дуоһунаска балтараа сыл кэриҥэ олорбут — 1743 сыл балаҕан ыйын 19 күнүттэн. Дьокуускайга өлбүтэ биллэр.
* Ыам ыйын 19 сыл ыам ыйын 19 күнүттэн 1747 сыл ыам ыйын 26 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан Федот Аммосов сулууспалаабыт. Дьокуускайга олорон өлбүтэ биллэр. Бу кэмҥэ бойобуодалар иккилии сыл буола-буола уларытыллан иһэллэрэ. Арааһа, аныгылыы эттэххэ, хоруупсуйаҕа охтубатыннар диэн буолуо.
* Ыам ыйын 26 — ыам ыйын 19 күнүттэн 1747 сыл ыам ыйын 26 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан Федот Аммосов сулууспалаабыт.
# Оратов

Оратов (укр. Оратів) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 913 (2011).
# Технология

Технология — ньымалары уонна тэриллэри туттуу уонна билии көрүҥнэрин уонна кинилэри нөҥүө айылҕаны салайыы уонна дьайыы туhунан киэҥ өйдөбүл. Грек тылларыттан турар: τέχνη (тэрил) уонна λογία (этии).
# Фреска

Фре́ска (ит. fresco — сибиэһэй), aффреско (ит. affresco) — сииктээх сыбахха оҥоһуллар живопись көрүҥэ, эркиҥҥэ уруһуйдааһын ньымата, «а секко» (кураанах, сиигэ суох эркиҥҥэ уруһуйдааһын). Сыбахха баар испиэскэ куурарыгар чараас дьэҥкир суба үөскэтэр, ол суба фресканы үйэлээх оҥорор.

# Фреска
## Устуоруйата

Хаһан баар буолбута чопчу биллибэт эрээри, Эгей култууратын кэмигэр киэҥник тарҕаммыта (б. э. инн. 2-с тыһ. с.). Үйэлээх буолан Антик эйгэҕэ киэҥник туттуллубута. Кэлин христиааннар таас храамнарын ис бараанын (сороҕор тас өттүн кытта) киэргэтэргэ туһаммыттара.
Европаҕа Барҕарыы кэмигэр эркиҥҥэ уруһуйдааһын худуоһунньук таһымын сүрүн кээмэйэ буолбута. Ол саҕана Италияҕа фреска ньыматынан уруһуйдааһын чыпчаал сайдыыта бэлиэтэнэр.
# Куунса

Куунса , эбэтэр ньайба (лат. Salvelinus jacuticus, нууч. Якутский голец) — тууһа суох ууга үөскүүр кыһыл эттээх орто балык. Туспа көрүҥ быһыытынан баара саарбахтанар.
Саха Сиригэр элбэх өрүстэргэ, күөллэргэ үөскүүр.

# Куунса
## Аһылыга

Сүрүн аһылыга Хирономиидалар личинкалара уонна куколкалара.

# Куунса
## Эбии маны көр

* Саха сирин балыктара
* Сыбаакка
* Кырааска
# .ar

.ar диэн Аргентина үрдүк таhымнаах ил домена.
# Ксенофонтов Федот Алексеевич

Ксенофонтов Федот Алексеевич - Докумуон (1933с.) — сэһэнньит, драматург, 1997 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

# Ксенофонтов Федот Алексеевич
## Олоҕун кэрчиктэрэ

1933 сыллаахха сэтинньи ый 14 күнүгэр Бүлүү улууһун Баппаҕаайы нэһилиэгэр Лөкөчөөҥҥө элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүтэ. Аҕата Ксенофонтов Алексей Дмитриевич (Аманааскы) олоҥхоһут идэлээх киһи эбит. Ийэтэ Аана. Андреев аатынан холкуоска үлэлээбиттэр.
Сэттэ кылаас кэнниттэн тыа кулуубун сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Аармыйаҕа сулууспалаан кэлэн баран төрөөбүт холкуоһугар биригэдьииринэн үлэлээбитэ. Комсомол Дьокуускай куораттааҕы комитетыгар инструкторынан, "Дьокуускай" совхозка комсомол комитетын босхоломмут секретарынан, лесхоз директорынан, гражданскай оборона штабын начальнигынан араас сылларга үлэлээбитэ.

# Ксенофонтов Федот Алексеевич
## Айымньылара

* Сиэркилэ бытархайдара: Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1992
* Киһи да күлэр ээ: Көрдөөх кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1997
* Быыс арыллар: (олоҥхо уонна саха остуоруйаларыттан сценарийдар). - Бүлүү: [и. с.], 2008. - 75 с.
* Алгыс тылбын аныыбын, ахтан-санаан ааһаарыҥ... Норуот талааннааҕа Егор Сидорович Петров туһунан ахтыылар. Хомуйан оҥордулар: С. Т. Иванова, Г. Е. Сыромятникова; ред. Ф. А. Ксенофонтов. - Бүлүү: Бүлүү улууһун типографията, 2009. -74 с; хаарт.
# Далан аар тай5ам суугуна

Далан «Аар тай5ар суугуна»
Муоданы эккирэтии кедьууьэ суох араас эксперимент
«Уерэх билиитэ - кылаабынай кердеруу, оскуола улэтэ онон сыаналанар. Бырыьыан намыьах буолла5ына, менуллэртэн атынна туохха да тииьиммэккин. Эн туохтаах да буолларгын, остоойуга турбаккын» (117)
«Убулуей турулуенугэр бырыьыантан ураты барыта - умнулунна - пришкольнай учаастак, тыыннаах муннук, музей, географическай площадка энин барыта» (44)
«Сана завучпут иитии-уерэтии дьыалатыгар, методика5а букатын дуо5ура суо5а кестен та5ыста. Кини була сатаан тугу гыммата5а баарай?» (117)
«Киьибит аны билигин уон икки еннеех индикатор диэнинэн иирэн турда. Аатырар тэрилбит (индикатор) - дьэрэкээн дьэрэкээн еннеех, ытыс са5а фанера лоскуйа. Уон икки ен предмет аайы тус-туьунан суолталаах. Чэ, холобур, математика5а урун ен - плюьу, хара ен - минуьу, кыьыл, куех эмиэ атын дьайыылары бэлиэтиир. Грамматика5а аат тыл биир енунэн, туохтуур иккис енунэн, да5ааьын аат - уьус енунэн. Ол курдук. Учуутал ыйытта5ына о5о санара да барбакка, тыла суох киьилии ханнык эрэ ону кердерер» (117)
«Тылы санарбакка уерэтэр диэн абсурд! Тыл уонна толкуйдааьын биир сибээстээх: о5о тыла ейун кытта, ейе тылын кытта бииргэ сайдар» (118)
Прокопьева Светлана Борисовна ИЕН 1 курс БО-17-2
# Санта Клара

САНТА-КЛАРА (Santa Clara), АХШ куората, Сан-Франциско куорат таһыгар сытар, Кремниевай Долина конурбация чааһа. Нэһилиэнньэтин ахсаана 102,6 тыһ. киһи (2004). Манна хомпуутар уонна хомпуутар компоненнара уонна программалар оҥоһуллаллар. Калифорния штатын ордук кырдьаҕа университета Санта-Клараҕа 1851 сыллахха олохтоммута. 1777 сыллаахтан куорат буолбута. Улахан сайдыыта 1950-с сылларга хомпуутар промышленноһа сайдыытын кэннэ улааппыта.
# Ю

Ю - Саха алпабыытын 39-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Америка Холбоhуктаах Штаттарын конституцията

Америка Холбоhуктаах Штаттарын конституцията - АХШ үрдүкү сокуона. Конституция конвенциятын үлэтин түмүгүнэн 1787 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр Филадельфия куоракка суруллан бүтэриллибит, уонна кэлин бастакы 13 штаттарга ратификацияламмыт. Тоҕус штат ратификациялаабытын кэннэ сойуус оҥорбуттар, уонна ол штаттарга федеральнай былаас. Ол правительствота 1789 сыл кулун тутар 4 күнүгэр үлэтин саҕалаабыт. АХШ конституцията билигин федеративнай конституциялартан ордук кырдьаҕас. 1787 сылтан Конституцияҕа 27 көннөрүү киллэриллибит. Бастакы 10 көннөрүүлэри "Биль о правах" диэн биллэллэр.
# Inkscape

Inkscape , Linux системаларга көҥүл тарҕанар программа, GNU лицензиатынан. Графическай программа, үрдүк хаачыстыбалаах редактор.
# Ганновэр

Ганновэр (ниэм. Hannover) — Германия хоту өттүгэр баар куорат, биир Эуропа сайдыылаах куората, Аллараа Саксонийа киин уонна биир улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 700 тыһ. 67% ниэмэстэр, онтон атыттара туроктар, дааннар, французстар, кытайдар, дьоппуоннар, араабтар. Манна биир улахан һобуот баар — Volkswagen.
# Анадырь

Анадырь. (Чукчаалыы:Кагыргын, Въэн, нууччалыы: Анадырь) Куорат, Чукотка автономиялаах уокурук киинэ. Арассыыйа ордук ыраах субъега.
Беринг байҕалын Анадырь хомотун кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 11,2 тыһ. киһи (2006 сыл).

# Анадырь
## Транспорт

* Муора порда, Владивостогу, Камчаткатааҕы Петропавловскайы кытта муораннан сырыылаах.
* Угольнай диэн аэропорт
# Забулон

Забулон (ивр. זבולן‏‎‎) диэн Дьаакып уонна Лиэйэ алтыс уоллара. Забулон бииһин төрүттээччитэ. Үс уоллааҕа - Серед, Элон, Дьалил. Ойоҕун аата Меруша.
# Зырянка

Зырянка бөһүөлэк. Үөһээ Халыма улууһун киинэ. Дьокуускайтан 1255 км. хотугулуу-илин диэкки Халыма өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 3 375 киһи (2009 сыл). 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 6 802 киһи этэ.
1940 сыллардаахха төрүттэммитэ.
Аалы өрөмүөннүүр уонна эксплуатациялыыр база, бириистэн.

# Зырянка
## Бөһүөлэктэн төрүттээхтэр

* 1973 сыл муус устар 1 күнүгэр төрөөбүтэ Маклашова Елена Гавриловна — поитика билимигэр кандидат.

# Зырянка
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Love's

LOVE'S (Таптал айана), АХШ сиригэр саамай бөдөҥ АЗС буолар, 41 штаатка уонна 800-тэн тахса точкалаах дойду үрдүнэн, 9664 рестораннардаах уонна 105000 бэйэ көрүнүү АЗС-таах.
# JTBC

JTBC (Joongang Tongyang Broadcasting Company) — Соҕуруу Корея телекомпанията, салалтата — Сеул.
# Михайлов Виктор Данилович

Михайлов Виктор Данилович — философия билимнэрин доктора, профессор.

# Михайлов Виктор Данилович
## Олоҕун олуктара

* 1946 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Саха АССР Үөһээ Бүлүү оройуонун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1974 с. — Ленинградтааҕы государственнай университет философскай факультетын бүтэрбит.
* 1977 с. — Ленинградтааҕы государственнай пединститут философия кафедратын аспирантуратын бүтэрбит.
* 1977—1981 сс. — Горно-Алтайскай государственнай пединститут преподавателэ.
* 1981 сылтан — Саха государственнай университетыгар үлэлиир.
* 1989—1999 сс. — философия кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 1999—2005 сс. — «Шаг в будущее» общественнай Академия салайааччыта.
* 1992 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституциятын суруйууга кыттыбыт.
* 2002 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн Общественнай Консультативнай Сүбэ чилиэнэ.
2021 сыллаахха балаҕан ыйын 22 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

# Михайлов Виктор Данилович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх деятелэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин духуобунаһын Академиятын академига
* Российскай Федерация норуотун үөрэөириитин туйгуна
* «370 лет Якутия с Россией» Бэлиэ
* «Учитель учителей РС (Я)» Бэлиэ
# Захаров Андрей Иванович

Захаров Андрей Иванович (18.08.1912—29.12.1997) — биллиилээх саха бэлиитигэ, 1943 сыллаахтан ВКП(б) Саха Сиринээҕи обкомун пропагандаҕа уонна агитацияҕа сэкиритээрэ. Кэлин тыа хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччытынан үлэлээбитэ, РСФСР уонна Саха АССР Үрдүкү Сэбиэттэрин дьокутаатынан хаста да талылла сылдьыбыта.

# Захаров Андрей Иванович
## Олоҕун олуктара

* 1912 сыллаахха атырдьах ыйын 18 күнүгэр Арҕаа-Хаҥалас улуус (билиҥҥи Хаҥалас улууһа) Нөмүгү нэһилиэгэ дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата аҕыс саастааҕар өлбүт.
* 1928 с. — комсомолга киирбит.
* 1930 с. — Өктөм сэттэ кылаастаах оскуолатын, интернатка олорон, бүтэрбит.
* 1930—1937 сс. — пионердар тэрилтэлэрин бюротун бэрэссэдээтэлэ, Арҕаа Хаҥаластааҕы комсомол райкомугар секретарьдаабыт. Ол кэннэ комсомол обкомугар эппиэтинэстээх үлэҕэ көспүт.
* 1937 с., ыам ыйа — ВКП(б) кэккэтигэр киирбит.
* 1937—1939 сс. — Москубаҕа ЦК ВКП(б) иһинэн Үрдүкү пропагандистар куурустарыгар үөрэммит. Үөрэҕин бүтэрэн, 15 сыл партия обкомун эппиэтинэстээх үлэлэрин толорбут: инструктор, сектор сэбиэдиссэйэ, кадр салаатын сэбиэдиссэйин солбуйааччыта, тыа хаһаайыстыбатын салаатын сэбиэдиссэйэ, ССКП обкомугар секретарь.
* 1943 с, ахсынньы — 1947 с., атырдьах ыйа — ВКП(б) Саха Сиринээҕи обкомун пропагандаҕа уонна агитацияҕа сэкрэтээрэ.
* 1951 с. — партия обкомун секретарынан хаттаан талыллыбыт.
* 1961 с. диэри — ССРС НА Саха Сиринээҕи филиалын тыл, литература уонна история Институтугар, тыа хаһаайыстыбатын миниистирин бастакы солбуйааччытынан үлэлээбит.
* Пенсияҕа тахсан баран, 1985 сылга диэри киин куораттарга олоро сылдьыбыт.
* РСФСР уонна Саха АССР Үрдүкү Сүбэлэрин дьокутаатынан хаста да талылла сылдьыбыт.

# Захаров Андрей Иванович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* «Бочуот Знага» уордьан
* Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо
# 1428

1428 сыл.

# 1428
## Туох буолбута

* Муус устар 18 — Ферраратааҕы эйэ сөбүлэҥэ: Венеция өрөспүүбүлүкэтэ, Милан герцогствота, Флоренция өрөспүүбүлүкэтэ уонна Гонзаг хоруоллуга эйэлэспиттэр. Ол эрээри Ломбардия сэриилэрэ намырыы түһэн баран, син биир салҕанан барбыттара, 1454 сыллаахха эрэ Лоди эйэ сөбүлэҥинэн түмүктэммиттэрэ. Онтон, эйэ олохтоммутун кэннэ, Италияҕа аатырбыт Барҕарыы (Ренессанс) кэмэ саҕаламмыта.
# Потапова Елизавета Федотовна

Потапова Елизавета Федотовна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.

# Потапова Елизавета Федотовна
## Олоҕун олуктара

* 1963 сыллаахха ыам ыйын 8 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт.
* 1985 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын бүтэрбит.
* 1985—1997 сс. — Ньурба норуодунай театрын артыыһа.
* 1997 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

# Потапова Елизавета Федотовна
## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара

* Кэти («Восемь любящих женщин», Р. Тома)
* Нургуһун («Лоокуут уонна Нургуһун», Т. Сметанин)
* Даайыс («Олох дьэбэрэтэ», А. Софронов)
* Хара Мотуо («Хотугу сибэкки»)
* Күндү Күлүүк, кривошея Катерина, Байбаралаах Балбаара («Наара суох», И. Гоголев)
* Надежда («Эргиллиэм хайаан да…», В. Васильев — Харысхал)
* Толгонай («Материнское поле», Ч. Айтматов)
* Аан Ахталыйа (олоҥхо «Кыыс Дэбилийэ»)
* Синьора Монтекки («Однажды в городе», В. Шекспир «Ромео и Джульетта» трагедиятынан)
* Варвара Никифорова («Бастыҥ хатыыта», В. Васильев — Харысхал)
* Дуня («Оҕустар забастовкалара», Д. Наумов)
* Амелия («Иччитэх дьиэ», Ф. Лорка)
Сулуьуннээх таптал Мотурууна

# Потапова Елизавета Федотовна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2006)

# Потапова Елизавета Федотовна
## Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара

* Аҕата — Потапов Федот Федотович (02.12.1929—1995), драматург, режиссер, РСФСР үтүөлээх артыыһа.
# Першотравенск (Житомир уобалас)

Першотравенск (укр. Першотравенськ) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 200 (2022).
# Молчанов В.А.

Молчанов В. А. — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Псков уобалаһыттан төрүттээх, сэрии иннинэ Дьокуускайга үлэлээбит. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумугар 1942 сыл от ыйын 15 күнүгэр ыыппыт суругар «своим избирателям Коасноармейского избирательного округа г. Якутска» диэбит. Бастаан Арҕаа Фронт штаабыгар, онтон стрелковай дивизия штаабыгар штааб начаалынньыгынан, онтон эмиэ аармыйа штаабыгар сулууспалыы сылдьабын диэбит. Москуба оборуонатыгар кыттыбытын суруйбут, билигин Сталинграады көмүскүүбүн диэбит. «С товарищеским приветом депутат В. А. Молчанов» диэн илии баттаабыт. Аадырыһа 805 п/п, 5-с чаас.
# Бофорт байҕала

Бофорт байҕала (ааҥл. Beaufort Sea, фр. mer de Beaufort) - Хоту океан байҕала.
Канада Хотугулуу-Арҕаа территорияларын, Юкон Территориятын уонна АХШ Аляска штатын хотугу кытылларыгар баар байҕал. илин өртүнэн Канада Арктика архипелага сыстар.
Бофорт байҕалын хотугулуу-арҕаа чэрчитинэн Барроу тумултан (Аляска) Принс Патрик арыыга баар Лендс Энд тумулга тардыллыбыт линия ааҕыллар.
Байҕал иэнэ 450 000 км². Британия гидрографа сэр Френсис Бофорта аатынан ааттаммыт.
Байҕалга Макензи диэн улахан өрүс түһэр. киттар уонна муора көтөрдөрө үөскүүр сирдэрэ.
Билигин АХШ уонна Канада икки ардвнан мөккүөрдээх акватория баар, өссө делимитация ыытылла илик.
Шельфка сытар сүрүн баайынан буолар нефть.
Маҥнайгы чинчийии 1960 сыллардаахха буолбута, онтон маҥнайгы нефть платформата 1986 сыллаахха тутуллубута.
Байҕал барыта сыл улахан аҥаарын муустаах.

# Бофорт байҕала
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедический словарь, М., 2000 г.
# Булуус (дьүүктэ)

Булуус - Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэгин территориятыгар дьүүктэ. Муус сайын бүтэһигэр диэри ситэ ууллубат сирэ. Туризм суолталаах сир. «Лена» федерал суолтан 1 км сиргэ сытар.
# Ытык иибистэр уустара

Ытык иибистэр уустара (лат. Threskiornis, нууч. Род Священные ибисы) — Иибистиҥилэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: Индия иибиһэ.
# Чарли Чаплин

Чарльз Спенсер Чаплин (ааҥл. Charles Spencer Chaplin) (Муус устар 16, 1889 – Ахсынньы 25, 1977), ордук Чарли Чаплин (ааҥл. Charlie Chaplin) диэн биллэр, Англия комедия актера уонна киинэ режиссера, Оскар бириэмийэ икки төгүллээх кыайыылааҕа. Чарли Чаплин бастыҥ биллиилээх актёрдартан биирдэстэрэ буолар, АХШ киинэтин "классик Холливуд" эратынааҕы уһулуччулаах киинэ оҥорооччута, композитора уонна музыкана. Саҥата суох киинэ кэмигэр биллиини ылбыта. United Artists киинэ студиятын тэрийсээччитэ (1919).
# Соверен

Соверен (ааҥл. sovereign) — английскай, онтон британскай кыһыл көмус манньыаттар.

# Соверен
## Англия соверена

Аан бастаан 1489 сыллаахха хоруол Генрих VII (1485—1509) кэмигэр тахсыбыта. Манньыаттар 1 фунт стерлинг (20 шиллинг) этилэр. Хоруол тронна хартыынатынан ааттаммыт («суверена»).
Монета ыйааһына — 240 гран (15,55 г), кыһыл көмуһэ — 15,47 г (23 карат, эбэтэр 96 %), диаметра — 39,5 мм.
Генрих VIII кэмигэр (1509-47сс.) манньыат кыһыл көмүһэ 22 каракка (92 %) тиийэ түһэ сылдьыбыта.
Кыһыл көмүс соверен 1553 сылларга диэри оҥоһуллубута. Кэлин, Елизавета харалыаба кэмнэригэр (1558—1603) 20 шиллиннаах манньыата «Фунт» (pound) диэн ааттаммыта, онтон «соверен» диэн ааты өссө улахан кыһыл көмүс 30 шиллинна тэн манньыатаҕа биэрбиттэрэ (fine sovereign).
1603 сыллаахха Англия хоруола Яков I (1603-25) соверен манньыаттарын оҥорорун салҕаабыта. Ол эрэн [[1604 сыл]тан] 1 фунтаах(20шиллинг) кыһыл көмүс манньыата юнайт диэн ааттаммыта, 1619 сылтан — лорель'буолбута.
1663 сыллаахтан Англия сурун кыһыл көмүс манньыататынан гинея буолбута.1816 сыллаахха Великобританияҕа кыһыл көмүс стандарт туруоруллубута, онно соверен саамай туттуллар фунт стерлинга тэннэниллибит манньыата буолбута.

# Соверен
## Билиҥҥи соверен

Саамай маҥнайгы соверен 1817 сыллаахха оҥоьуллубута. Кини ыйааһына 113 гран этэ (7,98 г,ол онтон 7,32 г. ыраас кыһыл кемус буолар).
Манньыата сирэй оттутугэр (аверс) манаах тебете ойууламмыт, кэлин еттугэр (реверс) — Сибэтиэй Георгий драконы кытта (итальянскай медальер улэтэ). Георг IV, Вильгельм IV, Виктория харалыаба уонна Елизавета II ыраахтааҕылаан олорор кэмнэригэр сюжета уларыйа сылдьыбыта.
1871 сыллаахха соверен уонна ½ соверен Сиднейга онорон са5алаабыттара, кэлин атын да куораттарга онороллоро Британскай Содружество.
Аан маннайгы соверен оҥоһуллар 1817 сыллартан уонна билиннэ диэри монета 917 пробалаах кыьыл кемустэн оноьуллар (22 карат эбэтэр кроновай кыһыл көмүс): 11/12 кыһыл кемус уонна 1/12 алтан.
Арай 1887 сыллаахха маннайгы бириэмэ5э Австралия5а оноьуллубут араҕас өҥнөөх эбит, алтана элбэх буолан.
1917 сылааха соверен оҥоһуллан бүппүт.
Билигин соверен коллецияҕионердарга баар.
# Дьокуускай театрдара

Дьокуускайга хас даҕаны тыйаатыр баар.
* ↑ П.А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха театра Архыыптаммыт 2013, Балаҕан ыйын 28 күнүгэр.
* ↑ П.А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатыра Архыыптаммыт 2007, Ыам ыйын 3 күнүгэр.
* ↑ Нучча театра
* ↑ Үҥкүү театра Архыыптаммыт 2013, Муус устар 24 күнүгэр.
* ↑ "Наара суох" театра Архыыптаммыт 2008, Ыам ыйын 11 күнүгэр.
# Маҥаас

Маҥаас — бэйэтин дьүһүнүттэн тутулуга суох сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан).

# Маҥаас
## Дьүһүн атын көрүҥнэрэ

* Аалай маҥаас — бэйэтэ кытархай дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах.
* Араҕас маҥаас — бэйэтэ кыһыллыҥы саһархай дьүһүннээх маҥаас.
* Кугас маҥаас — бэйэтэ кугас дьүһүннээх.
* Күрэҥ маҥаас — бэйэтэ кутуйах курдук күрэҥ дьүһүннээх.
* Кэлтэгэй маҥаас — сирэйин аҥаара кэлтэччи маҥаннаах.
* Маҥаас чуоҕур — чуоҕур дьүһүннээх.
* Хара маҥаас — бэйэтэ хара дьүһүннээх.
* Хаччаҕай маҥаас — сирэйин аҥаара сүүһүттэн муннугар дылы бэйэтин дьүһүнүттэн адьас атын дьүһүннээх (маннык сүөһүнү үөһэттэн айдарыылаах диэн этэллэрэ).
# Алексеев Иван Гаврильевич (Уһуктаах Уйбаан)

Алексеев Иван Гаврильевич (Уһуктаах Уйбаан) — бэйиэт, драматург, суруналыыс, тылбаасчыт. Арассыыйа Суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ. СӨ култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ.
1933 сыл балаҕан ыйын 26 күнүгэр Сунтаар улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр колхуостаах ыалыгар бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Аҕата Егоров Гаврил Алексеевич 1942 сыллаахха Москва куораты көмүскээбитэ уонна суорума суолламмыта. Уол интэринээккэ олорон оскуолаҕа үөрэммитэ.
1951 сыллаахха орто оскуоланы бүтэрбитэ. 1956 сыллаахха Саха Ил Университетыгар киирэн баран 1961 сыллаахха бүтэрбитэ. Идэтэ нуучча тыла уонна литературата. Телевидение уонна радио комитетыгар 32 сыл редакторынан үлэлээбитэ. 1995 сыл муус устар 14 күнүгэр өлбүтэ.

# Алексеев Иван Гаврильевич (Уһуктаах Уйбаан)
## Айымньылара

Аймахтара туоһулуулларынан оскуолаҕа үөрэнэр эрдэҕиттэн суруйан холонор буолбут. 1960-с сс. саҕаланыыларыгар айымньыта бүтүн Сойууска тахсар "Огонек" сурунаалга бэчээттэммитэ.
* Бэс туорааҕа. Оҕолорго хоһооннор. — Дь.:Кинигэ кыһата, 1959. — 36 с.
* Дорообо, кэлэр кэм. Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1964. — 72 с.
* Эйиэхэ. Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1969. — 48 с.
* Суоһалдьыйа Толбонноох. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1978. — 72 с.
* Күн ортото. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1981. — 50 с.
* Көмүс чүмэчи. Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1988. — 80 с.
* Ытык буор. Хоһооннор. — Сунтаар, 1992. — 74 с.

# Алексеев Иван Гаврильевич (Уһуктаах Уйбаан)
## Аатын ахтыы

Хороҕо олорбут дьиэлэригэр билигин Алексеевтар түмэллэрэ буолан турар. Наассыйа бибилитиэкэтэ 2023 сыл алтынньы 3 күнүгэр суруйааччыга аналлаах быыстапканы үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйбыта.

# Алексеев Иван Гаврильевич (Уһуктаах Уйбаан)
## Ылыллыбыт сирэ

* Писатели Якутии
* Писатели земли Олонхо. Биобиблиографический справочник. — Дь.: Бичик, 2000 — ISBN 5—7696—1001—8
* ↑ Виктория Ильина. Олус умсугуйан айбыта-суруйбута // Кыым : хаһыат. — 2023. — 12 Алтынньы (№ 40 № (22640)). — С. 24.