yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Михайлов Александр Михайлович

Михайлов Александр Михайлович — боксаҕа омуктар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара, Приморскай кыраай икки төгүллээх, Саха АССР үс төгүллээх, РСФСР, ССРУ чемпиона, ССРУ омуктарын VII спартакиадатын үрүҥ көмүс призера.

# Михайлов Александр Михайлович
## Олоҕун олуктара

* 1957 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр Саха АССР Үөһээ Халыма оройуонугар Арыылаах сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
* 1984 сыллаахха Саха государственнай университетын история салаатын бүтэрбит.
* 2006 с. — РФ Президенын иһинэн государственнай сулууспа Российскай Академиятыгар үөрэммитэ.
* 2006 сылтан «Ньыгыл Россия» чилиэнэ.

# Михайлов Александр Михайлович
## Олоҕун олуктара
##### Улэлээбит сирдэрэ

    Тренер-преподаватель
    ВДСО «Трудовые резервы», бэрэссэдээтэл солбуйааччыта
    СПТУ-16
    ПКП «Якутсксервисдосуг», старшай инспектор
    Национальнай концерн «ТЭВР», директор солбуйааччыта
    ЭНГ АОЗТ «Саха Агро Бай-Бэк», главнай специалист
    ООО «Лик», генеральнай директор солбуйааччыта
    Уу транспорын Новосибирскай государственнай академиятын Дьокуускайдааҕы салаата, директор солбуйааччыта
    Физическэй культура уонна спорт Салалтата, старшай тренер
    ООО «Сахаспецснаб», генеральнай директор
    ОАО «Нижнее-Ленское», спорт инструктора
    «Булуҥ улууһа» олохтоох тэриллии, администрация Баһылыгын бастакы солбуйааччыта
    2008 сыл алтынньы 12 күнүттэн — Үөһээ Халыма улууһун Баһылыгынан талыллыбыта.

# Михайлов Александр Михайлович
## Спортка ситиһиилэрэ

* 1978. Белград. Аан дойду чемпионатын боруонса призера.
* 1978. Алматы.
* 1978. ССРУ-Нигерия.
* 1979. Донецкай.
* 1979. ССРУ—АХШ матч көрсүһүүлэр кыайыылааҕа.
* 1980. Белград. Омуктар икки ардыларынааҕы турнир кыайыылааҕа.
* 1981. Самара. ССРУ Куубун призера.
Бастакы тренерэ Вильям Иванов. Чуумпу океаннааҕы флокка сулууспалыыр кэмигэр Вадим Откидачка уонна Борис Кубасовка эрчиллибитэ. А. Михайлов үөрэнээччилэриттэн кикбоксиҥҥа биллэр спортсменнарынан Александр Иванов, Алексей Уваров уонна Илья Черкашин буолаллар.

# Михайлов Александр Михайлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Бокска ССРС международнай кылаастаах мастера
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Гражданская доблесть» ураты Бэлиэтэ
* «За заслуги в развитии Олимпийского движения в России» ытык Бэлиэ
* «За заслуги в развитии физкультуры и спорта в РС(Я)» ытык Бэлиэ
* «За заслуги в развитии бокса РС(Я)» ытык Бэлиэ
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (1980)
# Зороастризм

Зороастризм диэн Заратустра көрбүөччү үөрэтиитигэр олохтонор уонна кини аатынан ааттаммыт итэҕэл уонна философия. Заратустар үөрэҕириилэригэр көҥүл майгыны-үтүө санааны, үтүө тыллары уонна үтүө дьайыылары талыы. Былыргы уонна орто үйэлэргэ зороастризм ордук Иран территориятыгар тарҕаммыта.
Дуалистическай монотеизм характера баарын үрдүнэн, номнуо бастакы уон сылга пророк өлбүтүн кэннэ многоборга төннүү саҕаламмыта. Единобождение сохранилось В веке до Б. э. только в закрочной мидий касте магов. Ордук хойутаан зороастризм типовой политика религията буолар.
Билиҥҥи кэмҥэ зороастризм сүрүннээн Ираҥҥа уонна Индияҕа баар кыра общиналар, арҕаа дойдуларга уонна постсет сирин дойдуларыгар (ордук Таджикистаҥҥа) утумнааччылар бааллар.

# Зороастризм
## Аата

Зороастризм является догматической религией с развитой теологией, сложившейся во время последней кодификации Авесты в сасанидский период и отчасти в период исламского завоевания. При этом в зороастризме не сложилось строгой догматической системы. Это объясняется особенностями учения, в основу которого положен рациональный подход, и историей институционального развития, прерванного мусульманским завоеванием Персии. Современные зороастрийцы обычно структурируют своё вероучение в виде 9 основ:
* Вера в Ахура-Мазду — «Мудрого бога», как благого творца.
* Вера в Заратуштру, как в единственного пророка Ахура-Мазды, указавшего человечеству путь к праведности и чистоте.
* Вера в существование духовного мира (мину) и в два духа (Святого и Злого), от выбора между которыми зависит судьба человека в духовном мире.
* Вера в Ашу (Арту) — изначальный вселенский Закон праведности и гармонии, установленный Ахура-Маздой, на поддержание которого должны быть направлены усилия человека, избравшего добро.
* Вера в человеческую сущность, в основе которой даэна (вера, совесть) и храту (разум), позволяющие каждому человеку отличать добро от зла.
* Вера в семь Амешаспентов, как семь ступеней развития и раскрытия человеческой личности.
* Вера в Дадодахеш и Ашудад — то есть взаимопомощь, помощь нуждающимся, взаимную поддержку людей.
* Вера в святость природных стихий и живой природы, как творений Ахура-Мазды (огня, воды, ветра, земли, растений и скота) и необходимость заботы о них.
* Вера во Фрашо-керети (Фрашкард) — эсхатологическое чудесное преображение бытия, окончательную победу Ахура-Мазды и изгнание зла, что свершится благодаря совместным усилиям всех праведных людей во главе с Саошьянтом — Спасителем мира.
# Ойуулаах сарыы этэрбэс

Ойуулаах сарыы этэрбэс эбэтэр дьэрэкээннээх сарыы этэрбэс - мааныга кэтиллэр, айаҕыттан тумсугар диэри өҥнөөх сабынан дьэрэкээн ойуулаах тумустаах сарыы этэрбэс көрүҥэ.

# Ойуулаах сарыы этэрбэс
## Өссө маны көр

* Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс
* Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс
* Алтан тыллаах сарыы этэрбэс
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
# Тютрин Арыйаан Иннокентьевич

Тютрин Арыйаан Иннокентьевич — саха тустууга (көҥүл тустуу), аан дойду көҥүл тустууга чөмпүйэнээтин үсүһэ (2021, алтынньы), Арассыыйа чөмпүйэнээттэрин хас да төгүллээх призера, Арассыыйа спорт маастара.
1994 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр төрөөбүт. Аҕата Уус-Алдантан төрүттээх, оробуочай идэлээх, ийэтэ Нам улууһуттан төрүттээх, кулууп үлэһитэ. Биэс ини-биилэртэн биирдэстэрэ. Суоттуга оскуолаҕа үөрэммит. 8-11 кылаастарга Дьокуускайга Олимпиада резервэтин училищетыгар үөрэммит, онтон 4 сыл ХИФУ физкультура факультетыгар үөрэммит, 2021 сыллаахха эмиэ онно магистратуураҕа киирбит. 2008 сыл ахсынньы 15 күнүгэр кэргэннэммит, 2020 сыллаахха кыыстаммыт.

# Тютрин Арыйаан Иннокентьевич
## Тустуу

2006 сыллаахтан улуус уонна өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэхтэһиилэргэ кыттар. Ол сыл кинини Уус-Алдан ДЮСШ-тын тустууга тренерэ Иван Дмитриев таба көрөр, сбордарга ыҥырар буолар. 2007-08 сыллар сайыннарыгар Дагестааҥҥа эрчиллэ илдьэр. 2009 сыллаахтан Олимпиада резервэтин училищетыгар 8-с кылааска үөрэнэ киирэр, Иван Дмитриев ол сыл эмиэ онно тренеринэн ананар.
* 2013, Көҥүл тустууга Арассыыйа первенствота — иккис
* 2013, Көҥүл тустууга Европа первенствота — үһүс
* 2014, Көҥүл тустууга Арассыыйа чөмпүйэнээтэ — үһүс
* 2016, Көҥүл тустууга Арассыыйа чөмпүйэнээтэ — үһүс
* 2018, Көҥүл тустууга Арассыыйа чөмпүйэнээтэ — үһүс
* 2021, Көҥүл тустууга аан дойду чөмпүйэнээтэ — үһүс
Тренерэ этэринэн, 2019 сыллаахха Арассыыйа чөмпүйэнээтигэр Сочига, судьуйалар толоос сыыһа быһаарыыларыттан Арыйааҥҥа хотторуу суруллубута. Онтон Польшаҕа турнирга эрэллээхтик кыайбыта. Ол кэнниттэн Кисловодскайга буолбут Арассыыйа уонна Беларусь холбоһуктаах сбордарыгар Беларусь бас тренерэ Иван Янковскай Арыйааны дойдутун хомуур хамаандатыгар ыҥырбыт. Тренерынаан сүбэлэһэн баран сөбүлэспиттэр, онтон ыла аан дойдуга Беларусь иһин тустар. Сүнньүнэн Дьокуускайга Иван Дмитриев салалтатынан эрчиллэр.
# Тэҥкэ (Сунтаар улууһа)

Тэҥкэ — Сунтаар улууһун Тэҥкэ нэһилиэгин киинэ.

# Тэҥкэ (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Тэҥкэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Велико Търново

Велико Търново, Болгария киин уонна(1185-1393) ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 73.656 киhи. Болгария арҕаа өттүгэр.
# Саас

Саас — (нууч. весна) географияҕа: салгын сууккатааҕы орто температурата +50 °С үрдээбитин кэнниттэн тиһэх хаһыҥ түһүөр диэри кэм.
Астрономия өттүнэн көрдөххө, Хотугу полушариеҕа саас кулун тутар 21 күнүттэн ыам ыйын 22 күнүгэр дылы буолар.

# Саас
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2 Дьыл утумун туёрт тэттик кэмнэриттэн биирдэстэрэ. Саха ёйдёбулунэн: Туллуктар кэлиилэриттэн, ылаацы куннэр са5аланыыларыттан эбэ мууhа устан бутуёр дылы кэм. Ёссё кёр: кэм.
# Сновск

Сновск (укр. Сновськ) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 546 (2024).
# Ыраахтааҕылаах Арассыыйа чыыннара

Ыраахтааҕылаах Арассыыйа чыыннара
* Дэһээтинньик
* Пятидесятник
* Атамаан
* Сотник
* Сын боярский
* Суруксут кулуба
* Таможня кулубата
* Целовальник
* Бирикээсчик
* Бойобуода
* Дьяк
# Монография

Монография — биир боппуруоһу, биир теманы чинчийиигэ анаммыт научной үлэ.

# Монография
## Уопсай сведениелэр

Монография научнай проза жанрдарыгар сыһыаннаах. Монографияҕа чинчийэр темаларынан түмүллэр уонна ырытыллар литература, быраабыла курдук, саҥа гипотезалар, теориялар, концепциялар, наука сайдыытыгар көмөлөөх саҥа гипотезалар туруоруллаллар. Монография үксэ киэҥ библиографическай испииһэктэринэн, бэлиэтээһиннэринэн арыалланар, сорох ардыгар «монография» — «биир киһи суруйар», ол эрээри тэрийээччилэринэн биир автор да, бүтүн коллектив да буолуон сөп, оттон тыл бу проблемаҕа сыһыаннаах проблемаҕа сыһыаннаах, кини кыараҕас хайысхатыгар сыһыаннаах; «суруйуулар биир сомоҕо буолуулара» диэн буолбакка, суруйааччы буолбатахтар.

# Монография
## Өйдөбүллэри быһаарыы

Государственнай стандарт быһыытынан издательство дьыалатыгар государственнай стандарт (ГОСТТ 7.60-2003, п. 3.2.4.3.1.1) монография «научное или научно- популярное издание, содержано полное и вокругое исследование одной проблемы или темы и принадлеждении одному эбэтэр хас да автор». Монография кээмэйэ кыайан дьаһаммат, тоҕо диэтэххэ, кини научнай айымньытын түмүгүн көрдөрөр, ол гынан баран «классическай» 120- тан тахса сирэйэ суруллубут уон төрдүс төгүлүнэн суруллубут тект кээмэйэ биэс бэчээтинэй лиистэргэ тэҥнэһэр. Кинигэ тахсыан иннинэ монография учуонай степеннээх монография идэлэринэн рецензиялааһын барыахтаах. Рецензиялар кэннилэриттэн өрөбүллэргэ ыйыллар. Рецензиялар сыаналара иккиттэн итэҕэһэ суох буолуохтаах диэн ааҕыллар. Рецензиялары өрөбүллэргэ ыйыллыбатах буоллахтарына, маннык таһаарыы научнай ааҕыллыбат.
Учуонайдар ортолоругар ханнык эрэ тустаах теманы чинчийэр үлэни ыытарга, үгэс курдук, чинчийии методикатын сиһилии суруйуу, чинчийии түмүгүн кэпсээһин, ону сэргэ уо.Д. А.
Учуонай степеннээх көмүскээһиҥҥэ монография диссертация быһыытынан бэриллиэн сөп.
Библиотека наукатыгар «монография» диэн термин ханнык баҕарар нерсерийнай публикацияны, биир эбэтэр хас да томтан (кинилэр ахсааннара хааччахтаммыт) көрдөрөр. Ити хаһыаттар, сурунааллар курдук серийнай публикацияттан уратылаах.
# Оренбург уобалаһа

Оренбург уобалаhа :
| Оренбург уобалаһын былааҕа Оренбург уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Оренбург |
| Иэнэ | 123 702 км² |
| Дьонун ахсаана | ▼2 016 086 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Волга |
| Экономическай оройуона | Урал |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Юрий Александрович Берг |
| Сокуоннары ылар мунньуу бэрэсэдээтэлэ | Сергей Иванович Грачёв |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+2 |
Оренбург уобалаhа эбэтэр Оренбургскай уобалас (Нууччалыы: Оренбургская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Волга федеральнай уокуругар киирэр. 1927 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ.

# Оренбург уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 2 016 086 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 16,3 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 59,66% (2013).

# Оренбург уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ
### Национальнай састааба

| Омук | 2010 сыллаахха ахсаана тыһ. киһи |
| Нууччалар | 1 519 525 (75,9 %) |
| Татаардар | 151 492 (7,6 %) |
| Казахтар | 120 262 (6,0 %) |
| Украиннар | 49 610 (2,5 %) |
| Башкирдар | 46 696 (2,3 %) |
| Мордвалар | 38 682 (1,9 %) |
| Ниэмэстэр | 12 165 (0,6 %) |
| Чуваштар | 12 492 (0,6 %) |
| Эрмээннэр | 10 547 (0,5 %) |
| Азербайдьаннар | 7 421 (0,4 %) |
| Белорустар | 5 590 (0,3 %) |
| 5000 тахса ахсааннах норуоттар көрдөрүннүлэр |

# Оренбург уобалаһа
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 455 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,5% эбит, ол эбэтэр 72,1 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Оренбург уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 38 миэстэни ылан олорбут Архыыптаммыт 2013, Балаҕан ыйын 19 күнүгэр..
# Лена Белкина

Лена Белкина — опера ырыаһыта (меццо-сопрано).
# Урааллааҕы М.П. Мусоргскай аатынан консерватория

Урааллааҕы М.П. Мусоргскай аатынан судаарыстыбаннай консерватория — муусукаҕа үөрэтэр үрдүкү үөрэх кыһата, Екатеринбург куоракка баар.
Консерватория 1934 сыллаахха Свердловскай консерваторията диэн ааттанан аһыллыбыта, 1946 сыллаахха Урааллааҕы буолбута. Филиааллара Тюмень уонна Дьокуускай куоракка бааллар. 2008 сыллаахха академия стаатуһун ылбыта (ол иннинэ институут этэ). Консерватория сүрүн дьиэтэ — куорат биир кырдьаҕас тутуутунан биллэр, 1737 сыллааҕы (классицизм истиилэ), онно XVIII—XIX үйэлэргэ Хайа собуоттарын сүрүн салалтата (Хайа канцелярията) баар этэ.
Ситим-сирэ: http://uralcons.org/ Архыыптаммыт 2012, Ахсынньы 18 күнүгэр.

# Урааллааҕы М.П. Мусоргскай аатынан консерватория
## Бүтэрбиттэрэ

Марыына Попова - Саха норуотун артыыската.
# Тылбаас көрүҥэ
## Тылбаас араастара

* Үөруйэх буолбут (мөханическая, автоматическая),
* Айымньылаах ( творческая),
* Көрдүүр-талар (поисковая). Тылбаас- көрдүүр-талар. Тылбаас хас да киһи тус-туспа оҥоруон сөп, ол барыта тэҥ буолбат. Ордугун-тутагын кэмниир мээрэй суох.
Тылбаасчыт билиитэ, тылын баайа, кыһамньыта, опыта, талаана быһаарар.

# Тылбаас көрүҥэ
## Тылбаас көрүҥэ

а) суругунан тылбаас, тылынан тылбаас, массыынанан тылбаас (чааска 500 стр. тылбаастыыр, онно программа, обработка наада);
б) бириэмэтинэн: тута тылбаас (синхронный), утуу-субуу тылбаас (послөдовательный);
в) усулуобуйатынан: тылбаасчыт көрөн турар/ көрөр уонна истэр/ истэр эрэ; Хаста көрөруй эбэтэр истэрий (биирдэ/элбэхтик); Тылбааһын этэн биэрэр эбэтэр бэйэтэ суруйар; Уларытар, чочуйар бириэмэ баар/ суох буолар; Тута тылбаас кэрчигэ улахан/ кыра буолуон сөп; " Зрительноө/слуховое восприятие, многократное / однократное восприятие, нөограничөнное/ ограниченное время, простое/ сложное запоминание, письмөнное / устное оформление, многоразовое с исправлөниями/ одноразовое оформление" ( Миньяр-Бөлоручөв).
г) тиэкис арааһынан: научнай-төхническай литература; общественнай-политическай литература; уус-уран айымньы, о.и. проза, хоһоон, ырыа; авторыттан, айымньытыттан эмиэ тутулуктаах, х-р, Толстой оҕолорго суруйуута уонна "Анна Карөнина" тылбааһа тус-туспа.

# Тылбаас көрүҥэ
## Тиэкис ис хоһоонун тириэрдэр атын ньымалара

* Үтүктүү- айымньы ис хоһоонун бэйэ көрүүтүнэн биэрии. Холобур, Таллан Бүрэ " Лөрмонтавтыы", " Гейнеттэн", " Байронныы"," Блоктан", " Петефилии" (по Байрону , из Гете).
* Кылгатан тылбаас (сокращөнный пөрөвод)- сорох чааьын көтүтэллэр, холобур, улахан айымньыттан оҕолорго ( В.Гюго " Отвөрженные" романыттан "Козөтта");
* Чэпчэтэн тылбаас (адаптированный П)- анал литөратураны идэтэ суох дьоҥҥо анаан;
* Сүрүн ис хоһоонун бэйэ тылынан биэрии (реферат);
* Кылгас ис хоһоонун бэйэ тылынан биэрии (аннотация)- кинигэ титулун кэтэх өттугэр. холобур, К. Уурастыырап, " Тукулутта", М.Пришвин " Булт номохторо".
# 1610

1610 сыл.

# 1610
## Туох буолбута

* Тохсунньу 7 — Галилео Галилей Юпитер түөрт улахан аргыһын арыйбыт. Ол аргыстар ааттара Ганимед, Каллисто, Ио уонна Европа.
* кулун тутар 12 — Венеция5а Галилео Галилей «Звёздный вестник» трактаата тахсыбыт, онно телескоп кеметунэн онорбут арыйыыларын суруйбут — Ыйга хайалары булбутун, Куннэ эбирдэри, Юпитер туерт аргысын уонна Халлаан Сиигэ элбэх сулустартан турарын дакаастаабыт.

# 1610
## Өлбүттэр

* От ыйын 18 — Италия живописеһа Микеланджело да Караваджо.
# Италиалар

Италиалар (ит. (gli) italiani), Италия дойдутун төрүт олохтоохторо, сүрүн омуга.
# Тыыраахылар уустара

Тыыраахылар уустара (лат. Sterna, нууч. Род Крачки) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 2 көрүҥ үөскүүр: тыыраахы, токок тыыраахы.

# Тыыраахылар уустара
## Өссө маны көр

* Ачаахтаах хоптолор уустара
* Моевкалар уустара
* Тэкэ хоптолор уустара
* Үрүҥ хоптолор уустара
* Хара тыыраахылар уустара
* Хоптолор уустара
# Емельянов Степан Иннокентьевич

Емельянов Степан Иннокентьевич — артыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

# Емельянов Степан Иннокентьевич
## Олоҕун олуктара

* 1935 сыллаахха сэтинньи 29 күнүгэр Саха АССР Орджоникидзевскай оройуонун (билиҥҥи Хаҥалас улууһа) Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Тиит-Арыы, Сиинэ оскуолаларыгар үөрэммитэ.
* 1954—1956 сс. —Тихоокеанскай ВМФ сулууспалаабыт.
* 1961 с. — Покровскайга үлэһит эдэр ыччат киэһээҥҥи орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1961—1966 сс. — М. С. Щепкин аатынан Москватааҕы театр училищетыгар үөрэммитэ.
* 1966—1973 сс. — Ньурбаҕа драма театрын артыыһа.
* 1974—1976 сс. — П. А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай драма театрын артыыһа.
* 1976—1980 сс. — Дьокуускайдааҕы музыкальнай театр директора.
* 1980—1983 сс. — П. А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай драма театрын артыыһа.
* 1983 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай драма театрын директора.

# Емельянов Степан Иннокентьевич
## Айар үлэтэ
#### Киинэ

* «Срочно… Секретно… Губчека» (Аксенов оруолугар)
* «Семен Дежнев» (Дежнев сирдьитин оруолугар) (1984)

# Емельянов Степан Иннокентьевич
## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньообут оруоллара

* Виктор («Күкүр Уус»)
* Лутули («Перед восходом солнца» Суорун Омоллоон)
* Яковлев («Темная ночь» Николай Якутскай)
* Яков Лукич («Поднятая целина» М. Шолохов)
* Байтемир («Нэркэс» И. Юмагулов)
* Президент («Коварство и любовь» Шиллер)
* Александр («Последние» М. Горькай)
* Банко («Макбет» Шекспир)
* Бардасов («На водоразделе» В. Яковлев, В. Фомин)
* от автора (сценическай композиция «Хаарыан хампа күөх кытылым», Ч. Айтматов «Пегий пес, бегущий краем моря» сэһэнинэн)

# Емельянов Степан Иннокентьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
# Кырыкый нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Кырыкый нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кырыкый.
Улуус кииниттэн 90 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 494 киһи.
# 1847

1847 сыл.

# 1847
## Туох буолбута

* Муус устар 8 — Киевкэ Кирилл-Мефодий уопсастыбатыгар киирэллэрин иһин бэйиэт Тарас Шевченко уонна устуорук Николай Костомаров хаайыллыбыттар.
* От ыйын 26 — Либерия төрүттэммит. Бу саҕана хара Африкаҕа (Сахаараттан соҕуруу) биир эрэ тутулуга суох судаарыстыба баара — ол Эфиопия. Либерияны төрүттээччилэринэн АХШ-ттан кэлбит босхоломмут кулуттар буолбуттара.
* Алтынньы 1 — Германияҕа «Siemens» хампаанньа төрүттэммит. Бу хампаанньаҕа сыһыаннаах инновациялар: стрелкалаах телеграф, динамо-масыына, Атлантиканы туоруур телеграф лиинийэтэ, трамвай, троллейбус, электровоз, истэр аппарат, импланнанар кардиостимулятор, сыыппара АТС уо.д.а.
* Сэтинньи 12 — хлороформу анестетик (ыарыыны уталытар эмп) быһыытынан туттууну дьоҥҥо аан бастаан Эдинбург университетыгар Джеймс Симпсон көрдөрбүт.

# 1847
## Төрөөбүттэр

* Захаров, Петр Илларионович (1847 - 1903), Иккис гильдия атыыһыта
* Олунньу 11 — Томас Эдисон — Америка аатырбыт айааччыта уонна урбаанньыта.
* Муус устар 10 — бэйэтин аатынан суруналыыстарга туттарыллар бириэмийэни төрүттээбит түмэт-диэйэтэл Джозеф (Юзеф) Пулитцер Венгрияҕа төрөөбүт.
* Балаҕан ыйын 14 — Горохов Никита Семенович, саха бастакы учуонайынан ааҕыллар этнограф, палеонтолог.
# Чербынньы

Чербынньы сис. Черскэй хайаларын системататыгар Муома сиһигэр соҕуруу өртүттэн сыстар сис.
Устата 75 км. Дьаһаак өрүс салаалара быһа охсоллор. Чыпчааллараа муора таһымыттат 1800 м үрдүккэ тиийэллэр.

# Чербынньы
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Чикаго

Чикаго (ааҥл. Chicago) диэн Иллинойс штатын киин куората, АХШ. Биир саамай улахан куорат аан дойдуга буолар.
# Баһарҕас

Баһарҕас - сарыы, атын да тирии буолар, кылгас остоох, сайыҥҥы этэрбэс.

# Баһарҕас
## Өссө маны көр

* Түнэ баһарҕас
* Эмчирэ
* Куруму
* Эриэн эмчиирэ
* Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс
* Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс
* Ойуулаах сарыы этэрбэс
* Алтан тыллаах сарыы этэрбэс
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
# 1127

* Тохсунньу 9 — Чжурчженнэр Хотугу Кытайга баар ол саҕанааҕы аан дойду саамай улахан куоратын Бяньцзини (Кайфэн) сэриилээн ылбыттар уонна талаабыттар. Хотугу Сун судаарыстыбата суох буолбут, бүтэһик императоры чжурчженнэр бэйэлэрин дойдуларыгар хоту көскө ыыппыттар.
* Тохсунньу 19 — Чжурчжень диэн көс биистэрэ Кытай ыраахтааҕыларын билиэҥҥэ ылбыттар.
# Чабычах

Чабычах — туос иһит биир сүрүн көрүҥэ. Киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах иһит. Үүтү туруорарга, арыы таптайарга, бурдук көтүтэргэ, кутарга, балык астыырга, ыраастыырга аналлаах. Кэрэ тигиилээх мааныга, ыһыахха туттуллар улахан иһит эмиэ оҥороллор. Эргэрдэҕинэ бөх тоҕор иһит буолар.
15—25 см үрдүктээх, айаҕынан 40 см тиийэ кэтиттээх дэгиттэр аналлаах иһит.
Көрүҥнэрэ: Далбар чабычах, сабарай чабычах, таҥалайдаах чабычах, сылгы чабычаҕа (саар чабычах).
# Лаббок

Лаббок (ааҥл. Lubbock):

# Лаббок
## География

* Лаббок — АХШ куората.
* Лаббок — АХШ уокуруга.

# Лаббок
## Дьон

* Лаббок, Джон (1834—1913) — британия энциклопедиһа, банкир, политик, археолог, биолог (энтомолог, ботаник, мирмеколог).
* Лаббок, Фрэнсис (1815—1905) — Техас 9-с губернатора, Техас 6-с вице-губернатора, демокрааттыы баартыйа чилиэнэ.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Сивцев Гавриил Федотович

Сивцев Гавриил Федотович (1909—1975) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, 1979 сыллаахха Дьокуускайга тахсыбыт "Сахалыы кылгас тылдьыт" ааптара.
1909 сыллаахха кулун тутар 16 (аныгыннан 29) күнүгэр Бүлүү улууһун Бастакы Чочу нэһилиэгэр төрөөбүт.
# Хоноҕор (Уус-Алдан улууһа)

Хоноҕор — Уус-Алдан улууһун Суотту нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Хоноҕор (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Суотту нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Степанов Николай Фёдорович (Илин Хаҥалас)

Степанов Николай Фёдорович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Илин Хаҥалас.
# Святослав I Игоревич Рюрикович

Святослав I Игоревич Рюрикович - Русь үһүс салайааччыта, 945-972 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев, Новгород. Оҕо эрдэҕинэ аҕатын өлөрөннөр ыраахтааҕы буолбут, сааһын ситиэр дылы дойдуну ийэтэ Ольга салайбыт. Печенегтар өлөрбүттэр.
Дойдуну кини иннинэ аҕата Игорь I Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн - Ярополк I Святославич Рюрикович.
# Маар-Күөл (Сунтаар улууһа)

Маар-Күөл — Сунтаар улууһун Маар-Күөл нэһилиэгин киинэ.

# Маар-Күөл (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Маар-Күөл нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# 1141

1141 сыл.

# 1141
## Туох буолбута

* Муус устар 7 — Матильда диэн ыраахтааҕы Англияны салайбыт устуоруйаҕа бастакы дьахтар буолбут.
# Clash of Clans

Clash of Clans (Кланнар сэриилэрэ) — мобильнай телефоннарга оонньонор оонньуу, Аан Дойдуга биир сүрүн оонньонор оонньуу. Финскай Supercell гейминг студия оҥорбут оонньуута.
# Абый

Абый нэһилиэк. Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Абый.
Улуус кииниттэн 80 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 533 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Абый - 468, Дьооску - 67 киһи.

# Абый
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1901 сыллаахха төрөөбүтэ Ефимов Афанасий Спиридонович (1901 — 1980), кыһыл хамандьыыр.
* 1934 сыл олунньу 12 күнүгэр төрөөбүтэ Слепцов Будимир Дмитриевич

# Абый
## Өссө маны көр

* Абый улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

# Абый
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.