yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тайдула

Тайдула, Тайдулу, Тайтуглы-хатун (1361 сыл сааһыгар өлбүтэ) – Алтан Ордуу хаанын Узбек ойоҕо, Танибэк уонна Дьанибэк уонна Хорезм баһылыгын Кутлуг-Тимур уолун Харунбэк ойоҕун ийэтэ.

# Тайдула
## Олоҕо

Узбек хаан ойоҕо Байалун 1323 сыллаахха өлбүтүгэр Тайдула Алтан Ордуу хаанын саҥа кэргэнэ буолбута. Р. Ю. Почекаев этэринэн Байалун өлбөккө Узбек хаантан аҕатыгар Константинопольга күрээбитэ. Байалун аҕата Византия ыраахтааҕыта Иккис Андроник этэ.
Узбек хаан бастакы уола, саҥа хаан буолуохтаах Тимур 1330 сыллаахха аҕатын иннинэ өлөн хаалбыта. Тайдула Узбектэн оҕолоро былааһы былдьаспыттара. Узбек улахан уола Тинибэк саҥа хаан буолуох курдук этэ, аҕата киниэхэ суолталаах дьыалалары биэрэрэ. Ол курдук Тинибэк Хорезм баһылыга буолбута, гынан баран 1339–1340 сылларга туох эрэ буолан Узбек саҥа хаан буоларга атын уолун, Дьанибэги ордорбута.

# Тайдула
## Узбек хаан өлбүтүн кэннэ

1341 сыллаахха Узбек хаан өлбүтүгэр киин куоракка Дьанибэк былааска кэлбитэ. Тайдула Дьанибэк хаан буоларын өйөөбүтэ. Ол да буоллар Алтан Ордуу тойотторо сокуону кэспэккэ Хорезмҥа баар Узбек хаан улахан уолун Тинибэги хаанынан талбыттара. Тинибэк Хорезмтан Сарайга айанныыр кэмигэр Дьанибэк Узбек хаан атын уолун Хызырбэги өлөрөн кэбиспит. Дьанибэктээх Тайдула Тинибэк Хызырбэк өлбүтүн мээнэ хаалларбатын өйдөөн бэйэлэрин өйөөччүлэрин хомуйан саҕалаабыттара. 1342 сыллаахха Тинибэк өлбүтүгэр саҥа хаан Дьанибэк буолбута. Тайдула Дьанибэги өйөөбүт буолан Тула куораты бас билиигэ ылбыта, ол аата кини баскактара Тула дьонуттан төлөбүр хомуйар буолбуттара.
Дьанибэктээх Тайдула нуучча таҥараһыттарын кытта ыарахан сыһыаннаах этилэр. Холобур, Дьанибэк таҥараһыттартан төлөбүр хомуйар буолбута, ол иннинэ Алтан Ордуу хааннара үгэс быһыытынан таҥараһыттары тыыппат этилэр.
1357 сыллаахха Дьанибэк Кавказ сэриититтэн төннөн иһэн ыалдьыбыта уонна түргэн баҕайытык өлбүтэ. Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан Тайдула ыалдьыбыт хааны эмтэтээри нуучча таҥараһытын Ытык Алексийи ыҥырбыта. Тайдула Дьанибэк ыалдьыбытын кистээри бэйэтэ ыалдьан ыҥыттарбыт курдук быһыыламмыта. 1365 сыллаахха Алексий Тайдуланы эмтээбит буолан Москва Кремилигэр Чудов манастыырын туттарбыт.
1357 сыллаахха Дьанибэк өлбүтүн кэннэ кини уола, Тайдула сиэнэ Бэрдибэк саҥа хаан буолбута. Тайдула Бэрдибэк да саҕана дойду политикатын быһаарар этэ.
1359 сыллаахха Кульпа Бэрдибэги өлөрбүтэ уонна хаан буола сатаабыта, онуоха Тайдула кинини утары турбута.
1360 сыллаахха Тайдула политическэй интрига түмүгэр өлөрүллүбүтэ.

# Тайдула
## Эбии көр

* Алтан Ордуу
* Дьанибэк
* Бэрдибэк
# Ороһуоспа

Ороһуоспа диэн христиан итэҕэлигэр Исус Христос төрөөhүнүн бэлиэтиир күн. Григориан халандаарынан ахсынньы 25 ылыллар. Cорох илин христиан таҥара дьиэлэрэ Ороhуоспаны тохсунньу 7 бэлиэтииллэр (Юлиан халандаарынан).
Ороhуоспа төрүкү христиан бэлиэ күнэ эрээри, билигин аан дойдуга барытыгар киэҥник бэлиэтэнэр, христиан буолбатах да дьон эмиэ сөбүлээн бэлиэтииллэр.
Ороhуоспа биллэр үгэстэрэ: дьон бэйэ бэйэлэригэр бэлэх бэрсэллэр (оҕолорго бэлэхтэри Санта Клаус аҕалар), эҕэрдэлээх хаарталарынан атастаhаллар, таҥара дьиэтигэр сылдьаллар, уруу-аймах дьон бииргэ мусталлар, ас астыыллар, ороhуоспа маhын киэргэтэллэр, дьиэ иhигэр уонна таhырдьа уоттары уонна гирляндалары ыйыыллар.

# Ороһуоспа
## Христос Төрүүр Событиелара
### Каноническай тиэкистэр

Император ыйааҕынан, империя хас биирдии олохтооҕо «бэйэтин куоратыгар»көстүөхтээх этэ. Иосиф удьуора Давид удьуора Иосиф киспитэ буолан, Вифлеемҥа барбыттара.
Иисус төрөөбүтүн кэннэ, киниэхэ бастакынан аанньал көстүүтүн биллэр маныыһыттар киниэхэ сүгүрүйэ кэлбиттэрэ. Матфей евангелиены иһитиннэрбитинэн, халлааҥҥа абааһылары аҕалбыт дьикти сулус көстүбүт. Кинилэр бэлэх — кыһыл, ладан уонна смирнаны биэрбиттэрэ; кыра оҕо курдук буолбакка, ыраахтааҕы (Мф. 2:1-3). Ол кэмҥэ Сибэтиэй дьиэ кэргэн номнуо «дьиэтигэр» (Мф. 2:1-11).
Мессия төрөөбүтүн билэн, Иудейдар ыраахтааҕылара Ирод кинини икки сааһыгар диэри өлөрөргө приказтаабыта. Христос өлүүттэн дьиктитик быыһаммыт буолан, Иосиф аанньала Египеккэ сүүрэргэ соруйбута уонна Ирод өлүөр диэри олорбут дьиэлэрин кытта (Мф). 2:16).

# Ороһуоспа
## Христос Төрүүр Событиелара
### Апокрифическай источниктар

Иисус Христос төрөөбүтүн туһунан кэпсээнэ: «Протоевангелия Иакова» уонна «евангелия Псевдо- Матфей». Бу источниктар кэпсииллэринэн, гостиницаҕа миэстэ суоҕуттан, хаспахтан сүөһү хорҕойор хаҕын быһыытынан туһаныллыбыт хаспахха көһөргө күһэллибиттэр.
Мария уустар кэлиилэрин билэн, Иосиф повитуханы көрдүү барбытыгар, төннөн иһэн, хаспах хаспаҕар төннөн иһэн, «хаспах быыһыгар хайдах да таһырдьа таһаарбат гына сырдык сандаарбыта, сотору буолан баран, оҕо тахсан ийэтин түөһүн ылан Мария»диэн кэпсээбитэ. Киприан Карфаген бигэргэтэринэн, Мария «эбэҥки өттүттэн ханнык да өҥөҕө наадыйбат, төрөппүт да, төрөппүт да, төрөппүт да, онон оҕотун дириҥ ытыктабыллаах попечение төлүүр". Он писал, что рождение Христа произошло до того, как Иосиф привел повитуху. Онуоха Саломея ыраахтааҕытын Давид удьуоруттан төрүттээх Мария диэн ааттанар.
* Билгэһит Исус кыhыл оҕоҕо кэлиитэ
* Ороhуоспа көрүнньүгэ
* Ороhуоспа маhа
* Санта Клаус
* Ороhуоспатааҕы баhаар. Дрезден, Германия
* Ороhуоспа аhылыга. Дания
* Эҕэрдэлээх хаарталарЭҕэрдэлээх хаарталар
* Турбаhыт музыкант, Ороhуоспа кэнсиэрэ
# Калахаари

Калахаари — Африка соҕуруу өттүгэр Ботсвана, ЮАР уонна Намибия дойдулар истэринэн сытар кумах куйаар. Кэлин улаата турар буолан Ангола, Зимбабве уонна Замбия сирдэригэр киирэн эрэр. Иэнэ 600 тыһ. км² кэриҥэ. Килиимэтэ ариднай, түһэр сөҥүүтэ сайынын (сэтинньиттэн муус устарга дылы) элбэх соҕус, сымнаҕас кыһыннаах. Калахари — Соҕуруу Африка саамай куйаас сирдэриттэн биирдэстэрэ.
Калахаари сиригэр ханна да түспэт өрүстэртэн саамай улахан дельталаах Окаванго өрүс сытар.
Калахаари киин куоратынан Ботсваана арҕаа өттүгэр баар Ганзи куораты ааттыыллар.
# Бастакы Нөөрүктээйи

Бастакы Нөөрүктээйи нэһилиэк — Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ. Киинэ Бастакы Нөөрүктээйи бөһүөлэгэ. Сүнньүнэн хотуттан Өлүөнэҕэ түһэр Бири үрэх уонна кини салаата Мэличээн үрэх тардыыларынан сытар, нэһилиэк сорох сирдэрэ онтон уҥуор, Өлүөнэ соҕуруу кытылыгар бааллар.
Быысаһар: хоту өттүттэн Сунтаар улууһун кытта, илин Абаҕа уонна Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэктэрин кытта. Соҕуруу өттүттэн Кыыллаах уонна Дьаархан нэһилиэктэрин кытта, соҕуруулуу-арҕаа Дабаан нэһилиэгин кытта быысаһар. Оттон арҕаа Чапаев нэһилиэгэ сытар.
Бастакы Нөөрүктээйи киин бөһүөлэгэ улуус кииниттэн 50 км арҕаа диэкки, Өлүөнэ кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1444 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бастакы Нөөрүктээйи бөһүлэгэ 976, Бүүрүк — 254, Таас Анна — 212 уонна Куду Бэс — 2 киһи.
Нэһилиэк киинэ улуус киинин кытта мэлдьи сырыылаах суоллаах.

# Бастакы Нөөрүктээйи
## Устуоруйаттан

1633 с.төрүттэммит диэн баар (чопчулана илик). Нөрүк диэн аҕа ууһун баһылыгынан ааттаммыт. Бастакы сабаҕалааһын быһыытынан төрүттэрэ Мэҥэ сиригэр олохсуйан баран дьаһаахтан куотан Өлүөхүмэҕэ, Сунтаарга олохсуйбуттар. Иккис сабаҕалааһынынан Нөрүк аҕа ууһун дьоно Алтаайтан монгол-татаар ыгыытыттан тэскилээн кэлэн билиҥҥи Ленскэй сиригэр (Чамча), Өлүөхүмэҕэ (Бастакы уонна Иккис Нөөрүктэр), Сунтаарга (Сиэйэ, Түбэй) олохсуйбуттар.

# Бастакы Нөөрүктээйи
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* төрөөбүтэ Идельгин Степан Иванович (1823—1892), меценат, бочуоттаах инородец.
* 1866 сыллаахха төрөөбүтэ Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич (1866 - 1944), олоҥхоһут.
* Корнилов Федор Григорьевич (25.02.1879—1939) — бастакы саха музыканнарыттан биирдэстэрэ, самодеятельнай композитор, хормейстер, саха норуотун музыкатын чинчийээччи, педагог.
* 1900 сыллаахха төрөөбүтэ Емельянов Николай Семенович (1900—1965), партия уонна сэбиэт үлэһитэ.
* Жирохов Илья Васильевич (1911 — биллибэт) — летчик-штурман, авиация майора, Халхин Гол уонна Иккис Аан Дойду сэриитин кыттыылааҕа.

# Бастакы Нөөрүктээйи
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
# Уайомиҥ

Уайомиҥ (State of Wyoming) диэн АХШ хотугулуу арҕаа штата. Улахан өттө Таастаах хайалар сирдэригэр сытар. Олохтоохторун ахсаана 522,830. Киин уонна ордук улахан куората Шайенн.
# Перуашева Полина Алексеевна

Полина Алексеевна Перуашева-Арылыкы — араадьыйа суруналыыһа, «Саха» НКИК «Аламай күҥҥэ айхал!», «Салгын кут», «Мы не одни» биэриилэрин ааптара, СР тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын туйгуна, СР Суруналыыстарын союһун «Көмүс микрофон» бириэмийэтин лауреата, Россия Суруналыыстарын союһун чилиэнэ.
1986 с. Ураллааҕы государственнай университет суруналыыстыка факультетын, 1996 с. СГУ төрүт култуура салаатын бүтэрбитэ. Саха араадьыйатыгар 1987 с. үлэлиир.
Үлэтин сүрүн хайысхатынан саха норуотун утумун салгыыр иһин туруулаһан үлэлиир дьону, уруулуу омуктар төрүт култуураларын билиһиннэрии, айылҕа көстүбэт кистэлэҥнэрин сырдатыы буолар.

# Перуашева Полина Алексеевна
## Кинигэлэрэ

Аламай күҥҥэ айхал!: алгыстар / (хомуйан оордо П. А. Перуашева-Арылыкы; Б. Ф. Неустроев-Мандар Уус ойуулара). — Дьокуускай: Бичик, 2008. — 112 с. ISBN 978-5-7696-2957-0
# Кырыс сир

Кырыс сир (нууч. целина) — оччо туттуллубат (холобур, бурдук ыһыытыгар) куйаар сир. Сэбиэскэй Сойуус саҕана 1954—1960 сылларга Казахстааҥҥа, Волгаҕа, Сибииргэ, Ураалга уонна Уһук Илин баар сирдэри таҥастаан, тиэрэн, туһаҕа таһаарар күүстээх хамсааһын үөдүйэ сылдьыбыта.
43 мөл. га сири хоруппуттара, онтон билиҥҥи Арассыыйа Федерациятын сирдэрэ — 16,3 мөлүйүөн.
Саха сирин кырыс сирдэрин Лия Еловская диэн почвовед-учуонай чинчийбитэ.
# 1528

1528 сыл.

# 1528
## Өлбүттэр

* Муус устар 6 — Албрехт Дүрер, ниэмэс уруhуйдьута
# Марий Эл

Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтэ :
| Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга ||
| Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтэ Россия картатыгар ||
| Киин куорат | Йошкар-Ола |
| Иэнэ | 23 375 км² |
| Дьонун ахсаана | 695 499 киһи (2010) |
| Федеральнай уокуруга | Волгатааҕы |
| Экономическай оройуона | Волга-Вятка |
| Ил тыла | Нуучча тыла, Марий тыла (Ходуһалаах Марий тыла уонна Хайатааҕы Марий тыла) |
| Глава | Леонид Маркелов |
| Кэм зоната | MSK-1 (UTC+2, сайын UTC+3) |
Марий Эл эбэтэр Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтэ — Арассыыйа састаабыгар киирэр өрөспүүбүлүкэ. Киин куората — Йошкар-Ола.
Кировскай, Нижегородскайуобаластары, Татарстаан уонна Чувашиялыын быысаһар.
Төрүттэммит — сэтинньи 4 күнүгэр 1920 сылаахха.

# Марий Эл
### Омуктарын састааба

Йошкар-Олы уонна Волжскай куораттарга уонна Йошкар-Ола таһынааҕы сэлиэнньэлэргэ, өрөспүүбүлүкэ арҕаа өттүгэр үксэ нууччалар баһыйаллар. Тыаҕа марийдар баһыйаллар, Горномарийскай оройуоҥҥа — тылларынан уонна култуурадарынан атын хонуу марийдарыттан ураты хайа марийдара олороллор. Звениговскай оройуоҥҥа хас да чуваштар сэлиэнньэлэрэ баар.
1000 тахса ахсааннаах омуктар көрдөрүлүннүлэр
Республикалар: Адыгея | Алтай | Башкортостан | Бүрээтийэ | Дагестан | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачай-Черкесия | Карелия | Коми | Марий Эл | Мордовия | Саха Сирэ | Татарстан | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Хотугу Осетия | Чечня | Чувашия |
Кыраайдар: Алтай | Забайкалье | Камчаатка | Краснодар | Красноярскай | Пермь | Приморье | Ставрополь | Хабаровскай
Уобаластар: Амур | Архангельскай | Астрахан | Белгород | Брянскай | Владимир | Волгоград | Вологда | Воронеж | Иваново | Иркутскай | Калининград | Калууга | Кемерово | Кировскай | Кострома | Курган | Курскай | Ленинград | Липецкай | Магадаан | Москва | Мурманскай | Нижнэй Новгород | Новгород | Новосибирскай | Омскай | Оренбург | Орел | Пенза | Псков | Ростов | Рязань | Самаара | Саратов | Сахалиин | Свердловскай | Смоленскай | Тамбов | Тверь | Томскай | Туула | Тюмень | Ульяновскай | Челябинскай | Ярославскай
Федеральнай суолталаах куораттар: Москва | Санкт-Петербург
Автономиялаах уобалас: Дьэбириэй
Автономиялаах уокуруктар: Ненецтэр | Ханты-Манси — Югра | Чукотка | Ямал-Ненец
# Ворона Иван Демьянович

Ворона Иван Демьянович — геолог, Социалистическай Үлэ Геройа.

# Ворона Иван Демьянович
## Олоҕун олуктара

* 1930 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр Украина Черниговскай уобалаһын Корой куоратыгар төрөөбүт.
* 1953 сыллаахха Киев политехническай институту бүтэрээт, Чита геологическай управлениетыгар, ол кэннэ Соҕуруу-Саха экспедицияҕа геологынан ананан үлэлиир. Соҕуруу-Саха экспедицияҕа геологтан саҕалаан партия начальнигар дылы тиийэ үлэлээбит.
* 1959 с. — Соҕуруу-Саха экспедиция (ЯТГУ) сүрүн геолога.
* 1963 с. — Соҕуруу-Саха комплекснай экспедиция начальнига.
* 1965—1976 сс. — Саха Сиринээҕи геология управлениетын (ЯТГУ) начальнига.
* 1976—1984 сс. — ССРС геологияҕа миниистирин солбуйааччыта.
* 1984—1990 сс. — СЭВ геологическай сулууспатын салайааччыта.

# Ворона Иван Демьянович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1971)

# Ворона Иван Демьянович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Томпо улууһун былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Томпо улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Былаах «Томпо оройуона» олохтоох тэриллии Сүбэтин 2003 сыл от ыйын 25 күнүнээҕи №-рэ суох «Об утверждении эскиза герба и флага муниципального образования „Томпонский район“ Республики Саха(Якутия)» Уурааҕынан бигэргэтиллибит.

# Томпо улууһун былааҕа
## Дьүһүнэ

Былаах — түөрт араас кэтиттээх уонна өҥнөөх (хараҥа халлаан күөх, сырдык от күөх, маҥан, сырдык халлаан күөх) сытыары балаһалардаах көнө муннуктардаах иэн буолар.
Балаһалар кэтиттэрэ:
* хараҥа халлаан күөх өҥнөөх балаһа — былаах кэтититтэн 3/4 ылар;
* сырдык от күөх өҥнөөх балаһа — 1/8;
* маҥан өҥнөөх балаһа — 1/16;
* сырдык халлаан күөх өҥнөөх балаһа — 1/16.
Хараҥа халлаан күөх өҥнөөх балаһа хаҥас өттүгэр маҥан өҥнөөх хайалар болдьом бэлиэлэрэ ойууламмыт.

# Томпо улууһун былааҕа
## Өссө маны көр

* Томпо улууһун дьаралыга
# Кучу, куруҥ ото

Кучу Сир үрдүгэр киһи баар буолуоҕуттан ыла эмтээх үүнээйилэр үгүс ыарыыны эмтииргэ туттуллаллар. Саха сирэ араас ыарыыларга эмтээх үүнээйинэн балачча баай. Бу үүнээйилэр үүнүүлэрэ биһиги сирбит ирбэт тоҥо дириҥник ирэриттэн тутулуктаах эбит. Ол курдук сөҥуу түһэригэр ирбэт тоҥ ууну өтүппэт араҥа буолар уонна сезонунан ирэр кэмигэр буоруттан уута арахсан, почваны сиигирдэрэ айылҕаҕа үүнэр үүнээйилэргэ, сир оҥоһуутугар тоҕоостоох усулуобуйалары үөскэтэр. Ол иһин Саха сирин үүнээйитэ кылгас кэм иһигэр түргэнник ситэр буолан ордук уохтааҕынан, күүстээх дьайыылааҕынан биллэр. Эмтээх оттортон биирдэстэринэн биһиги өрөспүүбүлэкэбит бары улуустарыгар киэҥник тарҕанан үүнэр кучу, куруҥ ото (иван-чай узколистный) буолар. Бу оту биһиги өбүгэлэрбит былыр-былыргыттан чэй оҥостон иьэллэр эбит. Кини кумахтыҥы буордаах ойуур саҕатыгар, улахан айар суолларын кытыыларынан үүнэр. Бу элбэх сыллаах уһун силигирдээх от үүнээйи. Умнастара 1 м диэри үрдүктээхтэр, хойуу сэбирдэхтээхтэр. Сэбирдэхтэрэ утуу-субуутук олороллор, уһун чулбугурдар, көстөр тымырдаахтар, кытыылара кэрдиитэ суох. Сибэккилэрэ сүүмэх киистэлэр, бороҥнор, сырдык кыһыллар. астара 3-4 см. уһуннар, сиэмэлэр элбэх көтө сылдьар көҕүллээхтэр. Бэс уонна от ыйдарыгар сибэккилиир.

# Кучу, куруҥ ото
## Кучуну медицинэҕэ туттуу

Кучуну эмкэ туттарга сибэккилээх учугэйдик сибэккилэнэ турдаҕына хомуллар. Кучу салгыннаах танидтааҕа сүһүрүүнү утары үчүгэй ньыма, ордук куртах, оһоҕос бааһырыытыгар. Элбэх С битэмииннээҕэ (моонньоҕон курдук) уонна флавоноидтааҕынан кучу сыаналаах битэмииннээх, ниэрбэни уоскутар хаачыстыбалаах үүнээйи буолар. Народнай медицинэҕэ сэбирдэҕэ чэйи солбуйар. Хооруллубут силистэри кофе оҥорорго тутталлар. Хатарыллыбыт силиһиттэн бурдук оҥороллор эбит. Сибиэһэй кучу силистэрин, хортуоппуй оннугар, сиикэйдии эбэтэр буһаран аска тутталлар.
Саха сиригэр эмтээх үүнээйини үөрэтии уонна туһаҕа таһаарыы кэнники кэмҥэ киэҥник сайдан эрэр. Кучу чэй туһатын туһунан "Айсар" өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннай түмсүүтүн салайааччыта Григорьев Александр Васильевич уонна кини кэргэнэ, "Тарбахов" мааркалаах саха чэйин оҥорорго үлэһэ сылдьар Туяра Степановна нэһилиэннэҕэ сырдатар үлэни киэҥник ыыталлар. Хаҥалас улууһугар Заморщиковтар дьиэ кэргэн бэйэ дьыалатын тэринэн «Унция» маҕаьыын аһаннар, кучу оттон чэй оҥорон киэҥ ырыынакка таһаардылар. Онон, айылҕаны төрөппүт ийэлэрин кэриэтэ күндүтүк саныыр өбүгэлэрбит үтүө үгэстэрэ умнуллубакка, үйэттэн үйэҕэ бэриллэн иһэр.

# Кучу, куруҥ ото
## Туттуллубут литература

Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ/ А.П. Басыгысова:|[Эппиэттиир ред. П.А.Тимофеев]:өбүгэ үгэһинэн эмтиир киин.- Дьокуускай:Бичик,2004.-128с.
# Малардыров Михаил Петрович

Малардыров Михаил Петрович – хапсаҕайга САССР спордун маастара.
1927 с. Тамалакаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бүлүү педучилищетын бүтэрэн Үөһээ Бүлүү оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлээбит. Дэгиттэр талааннаах спортсмен буолан, кылгас спортивнай биографиятыгар чаҕылхай ситиһиилэммитэ. Ол курдук; штанганы көтөҕүүгэ – 3, хайыһарга, ытыыга – 2, көҥүл тустууга – 1 разрядтааҕа. Өссө гимнастиканан, акробатиканан, гиирэ спордунан утумнаахтык дьарыктаммыта. 1952 с. профсоюзтар республикатааҕы спартакиадаларыгар 25 км велосипедынан сырсыыга чемпионнаабыта уонна волейболга учууталлар хамаандаларыгар оонньоон эмиэ бастаабыта. 1955 с. республикаҕа 70 кг ыйааһыҥҥа хапсаҕайга 2-с миэстэни ылбыта. 1956 с. хапсаҕайдьыт Малардыров республикаҕа 3-с миэстэлэммитэ. 1957 с. республикатааҕы профсоюзтар спартакиадаларыгар 15 киһини хотон чемпион аатын ылбыта. Үөрүү-көтүү үктэллэнэн чемпион уол Ленинградка тренердэр оскуолаларыгар үөрэнэ барбыта.
# Хоро нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Хоро нэһилиэк. Уус Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Майаҕас.
Улуус кииниттэн 6 км соҕуруу диэкки Мүрү алааска сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 533 киһи (2007 сыл).

# Хоро нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Устуоруйата

Урут Бороҕон улууһугар киирэрэ.

# Хоро нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Суруйааччы, Саха АССР салайааччыларыттан биирдэстэрэ Кулантай — Нал алааска.
* Крылов Евграф Михайлович (21.03.1915—22.04.1974) — саха живописеһа.
* Мигалкин Иван Васильевич (1954 с. бэс ыйын 23 к. төр.) — поэт, тылбаасчыт, оҕо суруйааччыта, публицист.
* Акимова Акулина Николаевна (1969 с. төр.) — ырыаһыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
# И

И - Саха алпабыытын 12-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Муоһучаан

Муоһучаан сис. Верхоянскай сис систематын биир кыра сиһэ. Лээпискэ өрүс орто сүүрээнигэр уонна Муһучаан диэн салаатын баһыгар сытар.
Устата 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1243 м. үрдүк.

# Муоһучаан
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Конго

Конго:
* Конго өрүс
* Конго Республиката
* Конго Демократ Республиката
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Саха сирин бастыҥ боксердарын ситиһиилэрэ

Александр Михайлов - ССРС спордун бастыҥ маастара, Норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах саха сириттэн спортсмен. Кини Владивосток куоратыгар сулууспалыы сылдьан спортивнай клубка дьарыктаммыта . Кимиэхэ да биллибэтэх ССРС спордун маастарыгар кандидат.
Николай Жирков -1979 сыллаахха Норуоттар икки ардыларынааҕы сүүмэрдиир турнир кыайылаа5а , Европа чемпионатыгар киирсэр быраабы ылбыт.
Семен Аммосов - эдэрдэргэ ССРС бастакы чемпиона, Норуоттар икки ардыларынааҕы күрэхтэһии кыайылааҕа.
Анатолий Роммель - 1971-1972 сыллаахха ССРС о5олорго аналлаах буокса күрэхтэһиитин бастакы призера.
Виктор Ефремов - 1982 сыллаахха Махачкала куоракка буолан ааспыт Норуоттар икки ардыларынаааҕы турнир кыайылаа5а.
Анатолий Филиппов - ССРС чемпионатын хас да төгүллээх призера, 1990 сыллаахха Сиэтле Куоракка буолан ааспыт сүүмэрдиир турнир үрүҥ көмүс кыайыылааҕа, 1992 сыллаахха Барселона5а буолбут олимпийскай оонньуу кыттыллааҕа , РСФСР хас да төгүллээх чемпиона.
Михаил Поршнев - оҕолорго норуоттар икки ардыларынааҕы турнир кыайылааҕа.
Сергей Самойлов - эдэрдэргэ ССРС Сэбилэниилээх күүстэрин кыайыылааҕа, 1990 сыллаахха ССРС кубогын чемпиона,1992 сыллаахха Олимпийскай путевка хаһаайына.
Дмитрий Федоров - Норуоттар икки ардыларынааҕы спорт маастара, Россия хас да төгүллээх призера, Норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдага элбэхтик миэстэлэһэрэ.
Георгий Балакшин - Россия 6 төгүллээх чемпиона, Европа үс төгүллээх чемпиона, Аан дойду чемпионатын 3-с миэстэлээҕэ, 2008 сыллаахха Пекин куоракка буолан ааспыт олимпийскай оонньуу 3-с миэстэлээҕэ , "Үтүө майгы оонньуу" 3 миэстэлээҕэ, Аан дойду кубогын кыайылааҕа.
Афанасий Поскачин - 2001 сыллаахха Россия чемпиона, Россия 4 төгүллээх призера, "Үтүө майгы оонньуу" бронзовай призера.
Бато-Мунко Ванкеев - спорт маастарын кандидата (Саха сиригэр көһөн кэлбит). Кини 3 сыл иһигэр РФ спордун маастара, ол кэнниттэн норуоттар икки ардыларынааҕы кылаас спордун маастара буолбута, Аан дойду кубогын Бронзовай призера, Европа кыайыылааҕа, Норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдарга элбэхтик бастаабыта, Беларусия аатыттан сборнай хамаандаҕа киирэн, Олимпийскай оонньуу кыттыыллааҕа буолбута, Россия чемпиона.
Егоров Василий Михайлович - 2015 сыллаахха Европа чемпиона, 2015 сыллаахха 49 киилэ5э Аан дойдуга үрүҥ көмүс кыайыылааҕа, 2014, 2016 сс. Россия чемпионатын кыайылааҕа, 2016 сыллаахха Бразилия5а буолбут олимпийскай оонньуу кыттыылааҕа.
# Харыалык моноксида

Харыалык моноксида (химия формулата CO) диэн өҥө уонна сыта суох гаас. Моль маассата 28 g/mol, салгынтан чэпчэки. Сүрүннээн ситэ үрэйиллибэтэх органика тобохторуттан уонна биомасса умайыытыттан үөскээн тахсар. Киһи харыалык моноксидын тыыннаҕына тыҥатыттан хаанынан тарҕанан барар. Гемоглобинныын булкуһан карбоксигемоглобин буолар. Карбоксигемоглобин киһи хааныгар концентрациятын нормата 0-3%. Бу норматтан таҕыстаҕына сүһүрэн өлүөххэ сөп.
# Степанов Степан Егорович

Степанов Степан Егорович — Түргэн Бөҕө. Кырыкый нэһилиэгиттэн улууска, республикаҕа бастакынан биллибит, «хапсаҕай» тустуу маастара. Улуус чиэһин элбэхтэ көмүскээбит, республикаҕа 4 төгүл, Бүлүү сүнньүгэр 5 төгүл бастаабыт, республика чиэһин хуреш тустууга Сибиир уонна Дальнай Восток күрэхтэригэр көмүскээн 2 төгүл бастаабыт Саха Сиригэр киэҥник биллибит тустуук. Саха биир аатырар бөҕөһө Степанов Василий Иннокентьевич-Буучугурас Бөҕө туттар албаһын киэҥ араҥаҕа, аан дойдуга «Түргэннээһин» диэнинэн биллибит хапсаҕай албаһын тарҕаппыт тустуугунан буолар. Бу албаһы туттан утарсааччыларын кэбирэхтик, түргэнник охторорун иһин норуот «Түргэн Бөҕө» диэн ааттаабыт.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# ВДНХ

ВДНХ (Выставка достижений народного хозяйства) — Сэбиэскэй Сойуус саҕана дойду хаһаайыстыбатын ситиһиилэрин көрдөрөр, пропагандалыыр хайысхалаах, төгүрүк сыл үлэлии турар Москубаҕа баар улахан быыстапка. Билигин кини территориятыгар ВВЦ (Всероссийский выставочный центр) диэн улахан атыы-эргиэн киинэ баар.
1939 с. арыллыбыт, аан бастаан аата ВСХВ (Всесоюзная сельскохозяйственная выставка) диэн эбит, 1959 с. уларытыллан ВДНХ буолбут.