yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Курнатовскай Виктор Константинович

Курнатовскай Виктор Константинович (бэс ыйын 16 к. 1868, Рига – балаҕан ыйын 19 к. 1912, Париж), идэтийбит революционер, социал-демократ, 24 сыл эмиграцияҕа, сыылкаҕа (ол иһигэр Дьокуускайга), хаайыыларга, хаатыргаҕа сылдьыбыт. Быраас дьиэ-кэргэниттэн төрүттээх, дворянин.
Санкт-Петербург университиэтигэр үөрэммит, 1887 сыллаахха норуот-сомоҕо тэрээһиннэригэр кыттыбытын иһин үөрэҕиттэн уһуллубут.
1888 сыллаахха Московскай университиэткэ туттарсыбыт, марксизм куруһуогун салайбыт.1889 с университиэттэн уһуллубут уонна Шенкурскайга Архангельскай губернияҕа ыытыллыбыт.
1892 с Швейцарияҕа эмиграциялаабыт, онно Цюрихскай политехническай институтун бутэрбит (1896).
«Освобождение труда» диэн марксисткай группа улэтигэр кыттыыны ылбыт.
1897 сыллаахха Россияҕа төннүүтүгэр кыраныыссаҕа тутуллубут уонна Минусинскайга утаарыллыбыт. Сыылкатын Ивановкаҕа уонна Ермаковскайга атаарбыт (1897-1900).
1898 сыллаахха Гусев сахарнай заводугар технигынан үлэлээбит.
Сыылкаҕа сылдьан Ленины кытта билсибит.
Атырдьах ыйын 20-22 күннэригэр 1899 сыллаахха, Минусинскайга 17 марксист сыылынайдар мунньахтарын кыттыылааҕа уонна Ленин суруйбут «Российкай социал-демократтар утарсыылара» диэн «кредо экономистары» утары суруллубут үлэҕэ илии баттаабыт.
1900 сыл бүтүүтэ Тифлиска социал-демократическай түмсүүнү салайбыт.
1901 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр 2,5 сылга хаайыллыбыт уонна 4 сылга Илин-сибииргэ сыылкаҕа ыыттыллыбыт.
1903 с. балаҕан ыйыгар Александровскай пересыльнай хаайыыга кэлбит, 1903 сыллаахха сэтинньи ыйга Дьокуускай куоракка ыытыллыбыт.1904 сыллаахха олунньу 18 күнүттэн кулун тутар 7 күнүгэр диэри А.А. Костюшко-Валюжаниһы кытта саалаах-сэбиргэллээх 56 политссыльнайдар бастаанньаларын салайбыт, ол иһин киниттэн дворянин аатын соппуттара уонна 12 сылга хаатырга үлэтигэр ыыппыттар.
1904с. олунньу 18 күнүгэр Ф.П. Романов диэн саха киһитин 2 этээстээх дьиэтигэр баррикада оҥостубуттар. Кинилэр маннык ирдэбиллэри туруорсубуттар: ссылка срога бүттэҕинэ политссыльнайдары Россияҕа төттөрү ыытыы, свиданияны көҥүллээһин, административнай санкциялары суох гыныы. Романовестары олохтоох нэһилиэнньэ өйөөбөтөх. Кинилэр дьиэлэрин городовойдар, казактар уонна байыаннайдар төгүрүйбүттэр. Ытыалааһын түмүгэр 1 киһи өлбүт уонна 3 сыылкалаахтар бааһырбыттар. Кулун тутар 7 күнүгэр губернатортан байыаннайдар тыыппаттарын туһунан гарантияны тутан бараннар бырачыастааччылар былааска бэриммиттэр. Бары сууттаммыт политссыльнайдар 1905 сыллаахха алтынньы 17 күнүгэр Манифест көмөтүнэн босхоломмуттар.
# Түркчүлүк

Түркчүлүк (түрк. Türkçülük, атын аата пантүркизм) диэн аан дойду бүтүн түүр дьоно биир илгэ, конфедерацияҕа эбэтэр экономика униятыгар холбоhууларын уонна политика, култуура, дьон-сэргэ эйгэлэригэр сомоҕолоhууларын ситиhэр политика хамсааhына уонна идеологията.

# Түркчүлүк
## Тутаах дьоно

* Зия Гөкалп
* Хүсэйин Нихал Атсыз
* Эбүлфэз Элчибэй
* Исмаил Гаспыралы
* Исмаил Энвер
* Мехмет Талат Паша
* Неждет Санчар
* Мирсэйет Солтангэлиев
* Әхмәтзәки Вәлиди Туған
* Алпарслан Түркэш
* Юсуф Акчурин

# Түркчүлүк
## Өссө маны көр

* Турандьылык
# Суйфэньхэ

Координаталара: 44°23′ с. ш. 131°14′ в. д.﻿ / ﻿44.383° с. ш. 131.233° в. д.﻿ / 44.383; 131.233
Суйфэньхэ (кит.: 绥芬河市, пиньинь Suifēnhé Shì) - Кытай хотугу өттүгэр баар кыракый атыы эргиэн куората, улахан туризм киинэ, 3 км Арассыыйа күрүөтүттэн, утары Пограничный диэн дэриэбинэ. Нэһилиэнньэтэ 80 тыһ киһи, өссө 300 тыһ кэлии дьоннор. 1975 сыллаахтан куорат статуһун ылбыта.

# Суйфэньхэ
## Экономиката

Суйфэньхэ - улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар, улахан атыы уонна эргиэн киинэ. Улахан аһаҕас экономическай зона буолар. Элбэх бизнесменнэр бааллар.

# Суйфэньхэ
## Нэһилиэнньэтэ, омуктара

Суйфэньхэ - интернациональнай куорат (элбэх араас омуктар олороллор). Саамай улахан уонна төрүт олохтоох омук кытайдар буолаллар, ону таһынан куоратка элбэх сахалар, нууччалар, кэриэйдэр, узбектар, ниэмэстэр уонна сэрии кэнниттэн дьоппуоннар олороллор.
# Феб уонна Афина

Феб уонна Афина – 2004 сыллаахха Греция Афины куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия Сайыҥҥы XXVIII оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта. 1968 сыллааҕы Олимпия оонньууларын Кыһыл Ягуарын курдук, бу персонажтары хаһыы түмүгүнэн көстүбүт былыргы куукула майгытынан оҥорбуттар. Былыргы гректэр куукулаларын үүт-маас оҥорбуттара – биһиги эрабыт иннинэ VII үйэҕэ сыһыаннаах.
Үһүйээн быһыытынан, Феб уонна Афина — убайдыы балыстыылар. Кинилэри Олимпия таҥарата Аполлон (Феб, Фебос эбэтэр Фивос) уонна сырдык таҥарата Афины, өркөн өй, таҥаратын аатынан ааттаабыттар. Грек Олимпия норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэтин инспектора Дэнис Освальд бэлиэтээбитинэн, бу ымыыларга «Греция былыргыта уонна аныгыта олус табыгастаахтык дьүөрэлэспит». Маҥнай утаа дьон-сэргэ дьүүллүүр сүбэ быһаарыытын ылымматахтар. Ол эрэн кэмниэ-кэнэҕэс саҥа уобарастарга үөрэммит.
# Оргуһуох

Оргуһуох — төбөтүгэр көхөлөөх эбэтэр кэрдиистээх, токур быһыылаах уу сүгэр мас.
# Чыычаах ото

Чыычаах ото , чыычаах кыабакыта. Горец птичий (спорыш, гречиха птичья)

# Чыычаах ото
## Кылгас морфологията

Биир сыллаах от үүнээйи. Киин кыра салаалаах силистээх. Умнаһа сымнаҕас, тэлгэнэ сытар 20-30 см уһуннаа. Сэбирдэҕэ юытархай ньолбуһахтыҥы уһун синньигэс, чулбугур 1,5- 2,0 см уһуннаах. Сибэккилэрэ от күөхтэр, бытархайдар, кытыыларынан маҥанныҥылар эбэтэр кыһыллыҥылар, 1-5 буола- буола сэбирдэхтэрин хонноҕор хомуллубуттар. Астара бытархай эриэхэчээннэр. Бэс ыйыттан атырдьах ыйын устата сибэккилиир.

# Чыычаах ото
## Үүнэр сирэ

Ханна баҕарар сииктээхтиҥи сирдэргэ. Ол эрээри өҥ буорга, ынах сүөһү убаҕаһынан, хойуулугунан уоҕурдуллар сииктээх дьиэ таһынааҕы тиэргэҥҥэ, уу кутуллар бааһыналарга ордук торолуйар.

# Чыычаах ото
## Туттуллар органа

Ото. Чыычаах отун сибэккилэнэ турдаҕына хомуйуллар уонна инструкция быһыытынан чараастык кумааҕыга эбэтэр ардаҥа соҕус таҥаска куурдуллар.

# Чыычаах ото
## Химическэй састааба

Чыычаах отун сэбирдэҕэр дубильнай веществолар (0,35%), аскорбиновай кислота (700-887 мг/%), флавоновай гликозид- авикулярин, К битэмиин, каротин, дубильнай веществолар уонна кремниевай кислоталар холбоһуктара бааллар. Саха сирин усулуобуйатыгар чыычаах отугар 520 мг/% С битэмиин уонна 46,76 мг/% каротин булуллубут. Чыычаах ото элбэх өруттээх фармакологическай свойствалаах.

# Чыычаах ото
## Медицинаҕа туттуллуута

Бу үүнээйиттэн бэлэмнэммит галеновай көрүҥнэрэ иик кэлэрин элбэтэллэр, ииги кытта натрий уонна хлор элбээбитин таһааран, таас үөскүүрүн тохтотоллор. Дубильнай веществолара ас буһарар куртах уонна оһоҕос салыннаах бүрүөтүгэр микробу өлөрөр, сүһүрүүнү тохтотор уонна хатарар туһалаахтар. Флавоноидтар уонна кремний холбоһуктара хаан бөлүөхсүүтүн күүһүрдэллэр. Ити иһин чыычаах кыабакыта бэйэтэ ордук тустаах холбодоһуктарга киирдэҕинэ дьайыыта күүһүрэр. Ол иһин бу үүнээйи сүрүн компонент буолан, дьарҕа буолбут иик таһаарар орган ыарыытыгар (мочекислай диатезка, ордук киэҥник туустар солбуйсуулара кэһиллиитин эмтииргэ), кэккэ тирии ыарыыларыгар (ымынах, кутургуйа) туттуллар ону тэҥэ гастроэнтериккэ, араас биричиинэлээх тахсыахтатар ыарыыга, кыратык куртах, оhоҕос хаана барарын бопсорго туһалаах. Өссө чыычаах отун көөнньөһүгэ, оргутуллубут уута, маатка хаана барыытыгар, оһоҕостон уонна геморройтан хаан барыытын тохтоторго туһаныллар. Уопсай туругу тупсарарга сэниэ киллэрэр эмп быһыытынан ньиэрбэ үлэтэ мөлтөөтөҕүнэ, кырдьаҕас киһи мөлтөөһунугэр, мочекаменнай ыарыы саҥатыгар, итиэннэ тааһы ылларбыт кэннэ, быар ыарыыларыгар уо. д. а. туһалыыр. Билиҥҥи кэмҥэ чыычаах кыабакытын уонна бу от киирэр тустаах ыарыыларга аналлаах холбодоһугун көөнньөөһүгэ бүөр уонна үөс ыарыытын эмтииргэ биһирэнэр. Уһуннук хас да ый эмтэннэххэ, чыычаах ото кыра кумахтыҥы таастар тахсалларыгар көмөлөһөр. Ыарахан дьахталлар бүөрдэрэ ыалдьарыгар көҥүллэммэт, оҕо куотуон сөп.

# Чыычаах ото
## Туһаныллыбыт литература

А.П.Басыгысова "Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ"
# Түннүк

Түннүк диэн дьиэ эркинигэр уонна түптүрүгэр баар көҥдөй. Түннүк дьиэ иһигэр сырдыгы уонна салгыны киллэрэр. Түннүгү үксүн өстүөкүлэлииллэр. Көлө эмиэ түннүктээх буолар.
# Ромео уонна Джульетта

«Роме́о уонна Джулье́тта» (ааҥл. Romeo and Juliet) — Уильям Шекспир трагедията, английскай тылынан суруллубут, Верона диэн куоракка өстүһэр Монтекки уонна Капулетти уустартан сылдьар бэйэ бэйэлэрин таптыыр эдэр уол уонна кыыс туһунан айымньы.
Бу айымньы 1594-1595 сыллардаахха суруллубут. Бастаан автора 1591 сылтан саҥалаан суруйуохтаах этэ, гынан баран Шекспир суруйарын көһөрбүтүн кэннэ икки сыл курдук буолан биирдэ үлэтэ бүппүтэ.
Кырдьык остуоруйа буолара биллибэт, ол эрээри итальянскай историческай бэлиэлэрэ, ол бэриэмэ олоҕун матыыптара бу Верона куорат тапталга ылларбыт эдэр олохтоохторун туһунан кэпсээн дьиҥнээх буолуон сөп диэн санатар.
Аан дойдуга биллибит айыы, бу матыыптарынан элбэх киинэ, пьеса, балет туруоруллубута. Билигин даҕаны киэҥ биллиилээх уонна элбэх киһи таптаан ааҕар.
# Лекяева Розалия Николаевна

Лекяева Розалия Николаевна, (1948 с. алтынньы 24 күнэ, Сунтаар с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Лекяева Розалия Николаевна
## Олоҕун олуктара

· 1948 с. алтынньы 24 күнүгэр Саха АССР Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1981 с. Саха государственнай университетын биолого-географическай факультетын бүтэрэр
· 1981 с. – Сунтаардааҕы 1 №дээх оскуолаҕа химия учууталынан үлэлиир

# Лекяева Розалия Николаевна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
- Сорос пуондатын бириэмийэтин лауреата
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин оскуолаларын учууталларыгар Гранын хаһаайына
# Вок

Вок (кантон. wok⁶ (鑊), кит. guō (锅)) — төгүрүк дириҥ кыра диаметрдаах лоппоҕор түгэхтээх китайскай хобордоох.

# Вок
## Вок көрүҥнэрэ
### Yгэс буолбут вок

«Арҕаалар» хобордоохтору кытта тэҥнээн көрдөххө, үгэс буолбут вок сферическэй быһыылаах түгэхтээх. Азиатскай үгэс быһыытынан вок аһаҕас чохтоох билиитэлэргэ аһы астыырга туттуллубута. Вок түгэҕиттэн кыра диаметрдаах билиитэ үөһээҥҥи хайаҕаһын үрдүгэр ууруллар, онон бигэ туруктанар. Угольные плиты обеспечивали при относительно небольшом расходе топлива нагрев до очень высоких температур.

# Вок
## Вок көрүҥнэрэ
### Хаптаҕай түгэхтээх вок

Аныгы усулуобуйаҕа үгэс буолбут вок хобордоохторунан аһы-үөлү астыырга аналлаах таас билиитэ оннугар анал газ эбэтэр электрическэй билиитэлэри тутталлар. Ол эрээри үгүс куукуналарга, общественнай аһылык тэрилтэлэргэ, анал плиталар суох буолан, хаптаҕай түгэхтээх вок киэҥник туһаныллар. Ол гынан баран, итинник хобордоохтор оригинал толору температурнай режимын тутуспат.
Боростуой куукунарга вок туттарга араас тэриллэр туттуллаллар: вок билиитэ ньууругар тутуһарыгар анал тиэрбэстэр, вок атахтара, эрэһээҥкэлэр уонна үрдүк кыамталаах анал горелкалар.
Дьиҥнээх вок 250 кыраадыска тиийэ итийэрин быһыытынан, вок антипригарнай покрытията суох: ол оннугар сөпкө кырытыннарыллыбыт ньуур туттуллар.

# Вок
## Вок көрүҥнэрэ
### Индийскэй вок

Индияҕа вок икки араас көрүҥэ баар: үгэс буолбут киэҥ кырыылаах (тамильскай) уонна кыра диаметрдаах (кахари).

# Вок
## Вок иһигэр аһы бэлэмнээһин

Вок температурата саамай тутаах кээмэйэ буолар.
Күүскэ ититиллибит вок үрдүгэр аһы астааһын процеһа Лейденфрост эффектынан барар. Иннэ гынан ас тимир ньууругар сыстыбат, ол оннугар куруук кини үрдүнэн сылдьар.
Куһаҕаннык ититиллибит вок бэйэин улахан тимир хобордоох курдук туттар, онуоха аһылык киниэхэ мас арыытыттан тутулуга суох күүскэ хаахтыйар.
Элбэх электрическэй билиитэлэр наадалаах температураҕа тиийэ ититиигэ кыамталара тиийбэт. Билиитэ кыамтатыттан төһө арыы кутуллара тутулуктаах. Төһөнөн вок аҕыйах итиини ылар да, соччонон элбэх арыы туттулларыгар тиийэр уонна соччонон өр күүттэргэ тиийэҕин, хаһан вок итийиэҕэр диэри.
Улахан порциялары бэлэмнииргэ анал газ горелканан эбэтэр чох оһоҕунан туһаныахха эрэ сөп.
# Хотугу Македония Өрөспүүбүлүкэтэ

Хотугу Македония Өрөспүүбүлүкэтэ (мак. Република Северна Македонија, Republika Severna Makedonija) диэн Балкан тумул арыытыгар баар дойду. Кирбиилэhэр Сербиялыын уонна Косовалыын хоту, Албаниялыын арҕаа, Грециялыын соҕуруу уонна Болгариялыын илин.
# Приднестровье солкуобайа

Приднестровье солкуобайа (нууч. приднестровский рубль, укр. придністровський рубль, PRB) диэн Приднестровье валютатын биирдигэ.

# Приднестровье солкуобайа
## Банкноталар

* 1 солкуобай (Александр Суворов)
* 1 солкуобай
* 5 солкуобай (Александр Суворов)
* 5 солкуобай
* 10 солкуобай (Александр Суворов)
* 10 солкуобай
* 25 солкуобай (Александр Суворов)
* 25 солкуобай
* 50 солкуобай (Тарас Шевченко)
* 50 солкуобай
* 100 солкуобай (Димитрий Кантемир)
* 100 солкуобай
* 200 солкуобай (Пётр Румянцев-Задунайский)
* 200 солкуобай
* 500 солкуобай (Екатерина II)
* 500 солкуобай

# Приднестровье солкуобайа
## Манньыаттар

* Приднестровье манньыаттара
# Тумус

Тумус - утарытынан: көтөр тумса; географияҕа: ууга кытыл, алааска, хонууга сыыр эбэтэр ойуур, хайаҕа таас уо.д.а. кыратык быган, чорбойон турара.
Тэҥнээ: тумсух (был. түүр.); тумшук (түүр.); тумсык (казах., ккалп., татар.), томшок (башк.), думчук (тыыв.), тумзук (хакас.) — эмиэ итинник өйдөбүллээхтэр.

# Тумус
## Өссө маны көр

* Тумул

# Тумус
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Торҕо күөх

Торҕо күөх - буруо, мутукча өҥүн ааттыыллар.

# Торҕо күөх
## Өссө маны көр

* Торҕо бэргэһэ
# Сыдыбыл (Бүлүү улууһа)

Сыдыбыл — Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгин киинэ.

# Сыдыбыл (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Чочу нэһилиэгэ
# Сметанин Тимофей Тимофеевич

Сметанин Тимофей Тимофеевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, драма уонна киинэ артыыһа.

# Сметанин Тимофей Тимофеевич
## Олоҕун олуктара

* 1940 сыллаахха кулун тутар 19 күнүгэр Кэбээйи оройуонун Кэбээйи с. төрөөбүт.
* 1966 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын драма театрын уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1966—1977 сс. — Ньурба театрын артыыһа.
* 1977 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

# Сметанин Тимофей Тимофеевич
## Айар үлэтэ
### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара

* Эгей («Медея», Эврипид)
* Правдин («Недоросль», Д. Фонвизин)
* Кэбот («Любовь под вязами». О. Нил)
* Бургат («Бүдүрүйбүт көммөт», А. Софронов)
* Сганарель («Лекарь поневоле», Ж. Б. Мольер)
* Кууһума («Олох оонньуура», А. Софронов)
* Лобенгула («Көҥүл итии күнэ», Суорун Омоллоон)
* Мэхээс («Дьадаҥы Дьаакып», А. Софронов)
* Саайыра («Ханидуо уонна Халерхаа», С. Курилов)
* Освальд («Король Лир», В. Шекспир)
* Исправник, сэрии бэтэрээнэ Антонов («Кэт Марсден. Үтүө санаа аанньала, В. Васильев — Харысхал)

# Сметанин Тимофей Тимофеевич
## Айар үлэтэ
### Театрга туруоруулара

* «Потому что с Севера», Г. Дьячкова
* «Прощание в июне», А. Вампилов
* «Лекарь поневоле», Ж. Б. Мольер
* «Мэхээлэчээн булчут», Т. Сметанин

# Сметанин Тимофей Тимофеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ (2005)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2010)
# Борисов Спартак Степанович

Борисов Спартак Степанович — Саха Сирин политига.

# Борисов Спартак Степанович
## Олоҕун олуктара

* 1936 сыллаахха сэтинньи 22 күнүгэр Өлүөхүмэҕэ төрөөбүт.
* 1996 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенэ.
* Дьокуускай куорат мэрынан талылла сылдьыбыт.

# Борисов Спартак Степанович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация үтүөлээх тутааччыта
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тутааччыта
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* Норуоттар доҕордоһууларын уордьана
* «За заслуги перед Отечеством» IV ст. уордьан
* Дьокуускай ытык киһитэ (1998)

# Борисов Спартак Степанович
## Өссө маны көр

Дьокуускай ытык дьоно
# Күрэҥ саһархай тэллэй

Күрэҥ саһархай (лат. Suillus aeroginascens, нууч. Масленок серый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Арассыыйаҕа европатааҕы өттүгэр уонна Уһук Илин үүнэр. Сэбирдэхтээх ойуурдарга көстөр.

# Күрэҥ саһархай тэллэй
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: көппөҕөр, сыттыктыҥы, көнө ньуурдаах, өҥө сырдык бороҥ. Туруупкалаах араҥата: бороҥнуҥу үрүҥ Этэ: үрүҥ, уулаах, өҥө алдьаттахха халлаан күөҕэ буолар. Атаҕа: кытаанах, 8 см уһуннаах.

# Күрэҥ саһархай тэллэй
## Хомуллар кэмэ

От ыйа – балаҕан ыйа.
# Винокурова Декабрина Михайловна

Винокурова Декабрина Михайловна — социология билимин хандьыдаата, доцент.

# Винокурова Декабрина Михайловна
## Олоҕун олуктара

* 1955 сыллаахха ахсынньы 24 күнүгэр Саха АССР Нам улууһун Нам нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1991 с. — Хо Ши Мин аатынан Иркутскайдааҕы государственнай педагогическай институту бүтэрбитэ.
* 1993—1998 сс. — социология уонна быраап салаатын младшай научнай үлэһитэ.
* 1998—2007 сс. — гуманитарнай чинчийии Институтун этническай уонна социальнай процесстарга салаа научнай үлэһитэ.
* 2001 с. — социология билимин кандидатыгар «Миграция населения при промышленном освоении территории: причины и характер» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2006 с. — доцент.
* 2008 сылтан — гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннааъ Хотугу омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт этносоциологияҕа салаатын старшай научнай үлэһитэ.

# Винокурова Декабрина Михайловна
## Сүрүн үлэлэрэ

* Гл.3., раздел 3.1. Особенности перехода регионального социума к индустриальному и демократическому обществу // Коллективная монография <Федерация: проблемы взаимоотношений центра и регионов в современной системе координат>/ Под ред. В.Б.Игнатьевой. — Якутск: Изд-во СО РАН. Якут. фил., 2007. — С.156—178.
* Social Role of Migration in Yakutia // Proceedings of the International Symposium . Jointly Organized by IPY National Committee, Science Council of Japan and National Institute of Polar Research. — Tokyo, 2007. — P.191—194.
* Социальные проблемы внутренних мигрантов: проблемы адаптации к городской среде / Информационн. бюллетень Уполномоченного по правам человека в РС (Я). Проблемы внутренней миграции: материалы Круглого стола. 29 мая 2009 г. № 11/2009 — Якутск, 2009 — С.39—45.
* Об особенностях миграции при индустриализации: временное измерение (по данным социологического исследования) Арктика и Север. — 2011, № 3. — С. 105—114.
* О каналах конструирования границ в мигрантской коммуникативной среде. Электронный научный журнал «Языки и фольклор народов Сибири». — 2011, № 2.
# Доброслав

Доброслав (укр. Доброслав) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 863 (2011).
# Парахин Ефим Данилович

Парахин Ефим Данилович (20.01.1913, Успенье с., Орловскай уобалас — 08.04.1997) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945).

# Парахин Ефим Данилович
## Олоҕун олуктара

1913 сыллаахха тохсунньу 7 (тохсунньу 20) күнүгэр Орловскай уобалас Новодеревеньковскай оройуонугар Успенье сэлиэнньэҕэ (билиҥҥинэн бөһүөлэк) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Ситэтэ суох орто оскуола сэттэ кылааһын, авиационнай техникум икки куурсун бүтэрбит. 1935 сыллаахха Тамбовтааҕы гражданскай авиация оскуолатын бүтэрбит. Дьокуускайга пилотунан, авиационнай этэрээт командирын солбуйааччытынан үлэлээбит.
1941 сыллаахха кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1941 сыл атырдьах ыйыттан кыттыбыт. 1942 сылтан ВКП(б)/ССКП чилиэнэ.
Биир бастакы бойобуой көтүүтүн Брянск аттыгар «Хабаровский комсомолец», Хабаровскай куорат эдэр патриоттарын харчытынан тутуллубут, самолётунан оҥорбут. Өстөөх артиллериятын уотуттан иҥнибэккэ, сорудаҕын толорон, өстөөх аэродромун буомбалаан, алдьаныылаах самолётун этэҥҥэ олордубут.
Е. Д. Парахин Сталинград кыргыһыытыгар ордук хорсуннук сэриилэспитэ бэлиэтэммит. 1942 сыл ыам ыйыттан сэтинньитигэр дылы кини 90 бойобуой көтүүлэри ситиһиилээхтик оҥорбут. 1943 сыл тохсунньу саҕаланыытыгар Парахин Ил-4 самолёта Сталинград халлааныгар өстөөх зенитнай артиллериятынан табыллан, ол кэннэ истребительлэринэн суулларыллыбыта. Парахин бааһыран, ниэмэстэргэ билиэн түбэспитэ. 1943 сыл олунньу 1 күнүн киэһэтигэр лааҕыры сэбиэскэй сэриилэр босхолообуттара. Тымныыттан, аччыктааһынтан эчэйбит Парахин олоҕун туһугар быраастар хас да ыйы быһа охсуспуттара. Үтүөрэн баран, Парахин салгыы сэриилэспитэ, Берлиҥҥэ кимэн киирээһиҥҥэ кыттыбыт.
Сэрии кэмигэр, 1945 сыл ыам ыйыгар дылы, 10-с гвардейскай авиационнай полк звенотун командира гвардия капитана Е. Д. Парахин 294 бойобуой көтүүнү оҥорбута (онтон 237 — түүн). Хельсинки, Констанца, Прага, Будапешт, Бреслау (Вроцлав) байыаннай объектарын буомбалаабыт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл бэс ыйын 29 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия капитаныгар Парахин Ефим Даниловичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Сэрии кэнниттэн ВВС-ка салгыы сулууспалаабыта. 1957 сылтан майор Е. Д. Парахин запаска тахсыбыт.
Полтава куоракка олорбут. 1997 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр өлбүт. Полтава Киин кылабыысатыгар көмүллүбүт.

# Парахин Ефим Данилович
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (№ 8047) (29.06.1945)
* Ленин уордьана (29.06.1945)
* Икки Кыһыл Знамя уордьана (1942; 29.12.1943)
* Икки Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (29.04.1944; 06.04.1985)
* Кыһыл Сулус уордьана (1942)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (1944)
* «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл (1942)
# Тумул (Хаҥалас)

Тумул нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумул.
Улуус кииниттэн 117 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 231 киһи (2007 сыл).

# Тумул (Хаҥалас)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Миддендорф А.Ф.Сибиир экспедицията (1842 - 1845)

А.Ф. Миддендорф (1842–1845) Сибиир экспедицията.

# Миддендорф А.Ф.Сибиир экспедицията (1842 - 1845)
## Өссө маны көр

* Миддендорф А.Ф. Путешествия на север и восток Сибири. СПб., 1860 - 1878.
* Иванов В.Н. Историческая мысль России XVIII - середины XIX в. о народах Северо-Востока Азии. М., 1989.
* Эр соҕотох

# Миддендорф А.Ф.Сибиир экспедицията (1842 - 1845)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Урус-хаан

Урус-хаан (төрөөбүт сыла биллибтэ — өлбүт сыла 1377; Муһаммад-Урус, Орыс, Арыс, Ырыс, Орыс хаан да диэн биллэр) – Тука-Тимур сыдьаана этэ, Сырдарьа улууһун баһылыга, Күөх Ордууну баһылаабыта уонна 1372 сылтан 1374 сылга диэри уонна 1375 сыллаахха бүтүн Алтан Ордуу хаан буолбута.
Урус-хаантан Каһаах хааннара төрүттээхтэр.

# Урус-хаан
## Төрдө

"Таварих-и Гузида-йи Нусрат Намэ" диэн кинигэҕэ суруллубутунан Урус-хаан төрдө: Чыҥыс Хаан — Дьүчи — Тука-Тимур — Уз-Тимур — Ходьа — Бадик — Урус-хан. Бу версиянан Урус-хаан Туҕла-Тимур кэнниттэн Маҥан Ордуу хаана буолуохтаах этэ.
"Искандэр анонима" диэн кинигэҕэ суруллубут Урус-хаан төрдө: Чыҥыс Хаан — Дьүчи — Орда-Ичен — Кули — Тумакан — Ноҕай — Сасы-Бука— Эрзен — Чимтай — Урус-хан. Бу версиянан Урус-хаан аҕатын Чимтай кэнниттэн Маҥан Ордуу хаана буолуохтаах этэ.

# Урус-хаан
## Сыгнак хаана

Урус-хаан туох баар Тука-Тимур сыдьааннарын өлөрбүт уонна Сыгнак хаана буолбут. Тойоттор көмөлөрүнэн тус бэйэтин былааһын күүһүрдүбүт. Алтан Ордууттан тутулуга суох хаан буоларын биллэрин бэйэтин харчыларын таһаартарбыта.

# Урус-хаан
## Алтан Ордуу хаана

Урус-хаан 1372 сыллаахха тойоттор көмөлөрүнэн Күөх Ордууга сэриинэн барбыта уонна бүтүн Алтан Ордууну баһылаабыта. 1370- сыллар ортолоругар Хадьи-Тархан (билиҥҥи Астрахань) куораты сэриилээн ылбыта.
1374 сыллаахха Урус-хаан илин сылдьар кэмигэр хаан былааһын былдьаппыта. Саҥа хаан Чэркэс диэн киһи буолбута. Урус-хаан Сарай-Бэркэ куоракка төннүбүтүгэр, саҥа хаан номнуо Мамай анаабыт Булак диэн ааттаах киһи буолбут этэ. Булак Урус-хааны кытта сэриилэспит, Урус-хаан хотторон Сыгнакка төннүбүт.
1377 сыллаахха Урус-хаан утары Тимур (Тамерлан) сэриини саҕалаабыта. Чингиз-намэ диэн кинигэҕэ суруллубутунан Урус-хааны Тохтамыш уола Дьалал ад-Дин өлөрбүт.

# Урус-хаан
## Урус-хаан уонна Алаша-хаан

Сорох билиҥҥи каһаах чинчийээччилэрэ этэллэринэн, холобур, Радик Темиргалиев, Урус-хаан уонна Алаша-хаан биир киһи этэ. Каһаах хааннара үгэс быһыытынан бэйэлэрин Урус-хаантан төрүттээх дииллэрэ. Урус-хаан хос сиэнэ Кэрэй-хаан, ону тэҥэ кини атын хос сиэнэ Дьанибэк-хаан Каһаах дойдутун тэрийбиттэрэ.

# Урус-хаан
## Уолаттара

* Кутлуг-Буга
* Токтакия
* Тимур-Малик
* Койричак

# Урус-хаан
## Эбии көр

* Алтан Ордуу
* Мамай
* Тохтамыш
* Тимур (Тамерлан)