yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Б. Б. Городовиков аатынан Калмык судаарыстыбаннай университета

Координаталара: 46°18′29″ с. ш. 44°16′15″ в. д.﻿ / ﻿46.308° с. ш. 44.2708° в. д.﻿ / 46.308; 44.2708 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Б. Б. Городовиков аатынан Калмык судаарыстыбаннай университета — Арассыыйаҕа Калмыкия Элиста куоратыгар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. 2017 с. тирэх университет буолбут

# Б. Б. Городовиков аатынан Калмык судаарыстыбаннай университета
## Устуоруйата

1970 с. Калмык педагогическай институттун базатыгар тэриллибит. 1975 с. бастакы выпуһун таһаарбыт. 2000 с. Университет тэриллибитэ 30 сылынан, Калмыкия Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Бочуоттаах грамотатынан наҕараадаламмыт.

# Б. Б. Городовиков аатынан Калмык судаарыстыбаннай университета
## Структурата

1. Аграрнай факультет агрономия кафедрата зоотехния кафедрата аграрнай технология уонна тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын пеоеработкатын кафедрата
2. Гуманитарнай факультет -бүттүүн история кафедрата -Россия историятын кафедрата -нуучча тылын уонна тыллар кафедрата -нуучча уонна тас дойдулар литературалара -лингвистика уонна омук тылын кафедрата
3. Востоковедение уонна калмыцкай филология института -калмык тылын уонна монголистика кафедрата -калмык литературатын уонна журналистика кафедрата -омук тылын, култууралар ыккардыларынааҕы коммуникация уонна регионоведение кафедрата -культурология уонна философия кафедрата
4. Инженернай-технологическай факультет -агроинженерия кафедрата -природообустройство уонна тулалыыр эйгэни харыстааһын кафедрата -промышленнай уонна гражданскай тутуу кафедрата
5. Математика, физика уонна информационнай технологиялар факультеттара -алгебра уонна анализ кафедрата -математика уонна информационнай технологиялар кафедрата
6. Орто профессиональнай үөрэх факультета
7. Педагогическай үөрэх уонна биология факультета
8. Салайыы уонна быраап факультета
9.Экэниэмикэ факультета
10. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи уонна тас дойдуттан кэлбиттэри үөрэтии факультета
11. Эбии профессиональнай үөрэхтээһин факультета.

# Б. Б. Городовиков аатынан Калмык судаарыстыбаннай университета
## Рейтиннэрэ

Б. Б. Городовников аатынан Калмык судаарыстыбаннай университета
1. Элиста куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
2. Арассыыйа естественнай уонна гуманитарнай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 180-с миэстэ
3. Арассыыйа экэнэмиичэскэй үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 295-с миэстэ
4. Арассыыйа аграрнай уонна агроинженернай үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 104-с миэстэ
5.Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 591-с миэстэ.
# Альбинизм

Альбинизм диэн тирии, баттах уонна харах пигмена суох буолуута.
# Кылыс

Кылыс — охсор, анньар уонна быһар биилээх сэрии сэбэ. Тутаахтаах метал уhун кырбаhа. Аан дойду элбэх цивилизацияларыгар баар.
Саха кылыһа биитин тимирэ 90-116 см, угун уһуна 17 см кэриҥэ. Саха сиригэр баара-суоҕа 5 эрэ кылыс көстүбүтэ (Уус Алдан, Кыһыл Кырдал, 1985 с; Үөһээ Бүлүү, Нам, 1963 с.;…) Мантан 2 кылыс биитин оҥоһуута батас биитин курдук муннуктуу синньээн тахсар, 3 кылыс биитэ муннуга суох уһугар сыыйа тахсар. Балартан батастыы (ортотуттан ыла эмискэ синньиир) бии-лээх 2 кылыһы чинчийээччилэр түҥ былыргы кылыстарынан ааҕаллар.
Кылыһы аттаах киһи кыайан туттар кыаҕа суох. Кылыһы ыарахана, улахана бэрдин иһин сатыы сылдьар киһи икки илиитинэн эрэ туттар кыахтаах. Кытайдарга эмиэ кылыс курдук «дадао» диэн 1,5-2 м уһуннаах, ыарахан ыйааһыннаах сэрии сэптээхтэр. Дадаонан куйахтаах аты ортотунан быһа охсон кэбиһиэххэ сөп үһү. Сэрэйдэх-хэ, кылыс сэриигэ эмиэ итинник туттуллубут буолуохтаах.
Кылыс түүр омуктарга «кылыч», «клыч», «кылыш» диэн ааттанар. Хакастарга «хылыс» диэн аатыран сүрүн сэрии сэбэ буола сылдьыбыт. Туроктарга эмиэ «килич» диэн янычардар саабылалара баар этэ. Киһи дьиибэргии истэрэ баар — ыраахтааҕы казактара «клыч» диэн саабыланы ааттыыллар эбит. Манна таарыйан эттэххэ, «саабыла» диэн эмиэ төрүкү түүр тыла сылдьар.

# Кылыс
## Өссө маны көр

* Батас
* Батыйа
* Котокоон
* Болот

# Кылыс
## Бу туһунан манна ааҕыахха уонна билиэххэ сөп

* Ф. Ф. Васильев, «Военное дело якутов» — Якутск, 1995. — 225 с;
* А.Кривошапкин-Айыҥа, «Союзником парфян в одно время было государство Сахастан» ыстатыйа — «Илин» сурунаал, 6№ 2006;
* В. В. Попов, «Батыйа сэрии сэбэ дуу, туттар тэрил дуу?» ыстатыйата;
* Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей фондата;
* Майа музейын фондата.

# Кылыс
## Туһаныллыбыт сирэ

* Саха сэриигэ туттар биилээх сэптэрэ, П. Иванов, «Хатан» сурунаал, ыам ыйа-бэс ыйа, 2009 с., 3(6)№
# Таппай

Таппай (Eritrichium sericeum) (нууч. незабудочник шелковистый) - оччо үрдүгэ суох Boraginaceae кэргэҥҥэ киирэр үүнээйи. Тыллар кэмигэр наһаа кэрэ, ол да кэнниттэн үчүгэй тас көстүүлээх буолан киэргэтиигэ туттуохха сөп.
Өлүөнэ үөһээ уонна орто тардыыларыгар, Алдаҥҥа, Дьааҥыга, Индигииргэ уонна Халымаҕа көстөр.
# Попов Василий Петрович (Дүпсүн улууһа)

Попов Василий Петрович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Дүпсүн улууһа.
# Бөрө бөртөлөөх сон

Бөрө бөртөлөөх сон - бөрө илин атаҕын хара дьураалаах тыһыттан тигиллибит сон. Олоҥхоҕо, ырыаҕа хоһуйуллар сон. Биир эмэ бөрө оннук дьураалаах тыстаах буолар эбит, ону мунньан сон тиктиэм диэтэххэ, дьэ элбэхтэн аттарыллара буолуо

# Бөрө бөртөлөөх сон
## Өссө маны көр

* Хахыр сон
* Сарыы сон
* Халтаҥ хомуһуол сон
* Куобах истээх сон
* Халтаҥ сон
* Бииллээх сон
* Бүүрүктээх сон
* Оноолоох сон
* Таҥалай сон
* Кэдьиҥэ таҥалай
* Бууктаах сон
* Хотойдоох сон
* Кэһиэччик
* Сарыы кэһиэччик
* Сэлиэччик
* Арбаҕас
* Саҕынньах
* Хаттык таҥас
# Чардырҕас чөркөй

Чардырҕас чөркөй эбэтэр таас чөркөйө (чирок-трескунок, Anas querquedula L.) — кыра кус.

# Чардырҕас чөркөй
## Өссө маны көр

* Моонньоҕон
* Халба
* Чөркөй
* Дьаҕыл уйус
* Тыйаах
* Уйус
* Мороду
* Көҕөн
* Хара көҕөн

# Чардырҕас чөркөй
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# Аллайыаха

Аллайыаха өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 563 км, тардыытын иэнэ 12400 км². Полоуснай томтороот хотугу эниэтигэр бастаах уонна Дьааҥы - Индигир намталынан устар.
Тардыытыгар 765 км² уопсай иэннээх 4000 тахса күөл баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара хаҥастан От үрэх (123 км.).

# Аллайыаха
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# PlayStation 4

Sony PlayStation 4 (дьоп. プレイステーション 4, Сони Плэйстэйшн 4), Дьоппуон тэрилтэтэ Sony онорон таһаарбыт оонньуу приставката, 2014-2015 сыллар кэмнэригэр саамай күүстээх мэйиилээх, элбэх оонньууну тардар приставка буолар. Оонньуурун таһынан улахан дьиэтээҕи сынньалаҥ киинэ буолар, ырыа, киинэ, шоу, интернет барытын тардар. Сүрүн конкурена американскай- Xbox One. Сэтинньи 15 күнүгэр 2013 сылаахха бэйэтин Дьоппуон дойдутугар, ону таһынан Канаада, АХШ, Еврозона (28 дойду), Саха Сирэ, Аустралиа, Кытай курдук улахан регионнарга атыыга тахсар, премьератынан сибээстээн. Атыыга тахсаатын кытта, аатырбыт Xbox One акциятын биржаларга суулларар, сразу 25 миллион экземплярга тар5анар. Билигин да атыыга барарынан 1 миэстэ 120 омук дойдуларыгар.
Урукку версията — PlayStation 3
# Никурданов Афанасий Исакович

Никурданов Афанасий Исакович (1931-1986) - учуутал, Бочуот Знаага уордьан кавалера.
1931 с. Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1953 с. Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрэн математик идэлээх.
1953-1955 сс. Аллараа Халымаҕа уччуталынан үлэлээбитэ.
1956-1971 сс. Тыыллыма орто оскуолатыгар учуутал уонна директор.
1971-1977 сс. I Тыыллыма сэбиэтин исполкомун председателэ.
1977-1987 сс. I Тыыллыма орто оскуолатын продленка группатыгар иитээччи.
1986 с. нэһилиэк Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ, үбүлүөйүнэй В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолутугар "Килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн, 1973 с. ССРС Верховнай Советын Президиумун ыйааҕынан "Бочуот Знага" орденынан наҕараадаламмыта.
1989 с. өлбүт.
# Сува

Сува (Suva) диэн Фидьи киин уонна ордук улахан куората. Вити Леву арыы соҕуруулуу илин кытылыгар турар. 2007 с. олохтоохторун ахсаана 85,691 Архыыптаммыт 2011, От ыйын 20 күнүгэр..
# Степанова Инна Яковлевна

Инна Яковлевна Степанова (1990 с. муус устар 17 күнүгэр РФ Бүрээт өрөспүүбүлүкэтин Улан-Удэ куоратыгар төрөөбүтэ) — Арассыыйа спортсмена, охчут, 2016 сыллааҕы Олимпиада үрүҥ көмүс призера, 2015 сыллааҕы сайыҥҥы Универсиада боруонса призера.

# Степанова Инна Яковлевна
## Успуорка карьера
### Саҕаланыыта

Оҕунан ытыыга Аан дойду кубогын араас түһүмэхтэригэр хамаанданан да, соҕотоҕун да хас да төгүллээн бириистээх миэстэлэргэ тиксибитэ.
2010 сыллаахха Италия Роверетотыгар Ксения Перованы уонна Наталья Эрдыниеваны кытары Испания сүүмэрдэммит хамаандатын (202:195) кыайан, бастаабыттара. Биирдиилээн бастыыр иһин киирсиигэ бастаабыта, оттон микстеҕэ 5-с миэстэ буолбута.
2011 сыллаахха Бангкока Азия Гран-притыгар биирдиилээн бастыыр иһин күрэххэ уонна микстеҕэ бастаабыта, хамаанданан 3-с буолбута. Эмиэ ити сыл Дьобуруопа уонна Сир ортото байҕал (Анталья) Гран-притыгар хамаанданан бастаабыта, микстеҕэ Баир Баденовы кытары иккис буолбута, оттон биирдиилээн кирэххэ үһүстээбитэ.
2012 сыллаахха Дьобуруопа Гран-притыгар хамаанданан бастаабыта, тус киирсиигэ 3-с буолбута.

# Степанова Инна Яковлевна
## Успуорка карьера
### 2012 с. Олимпиада

Биирдиилээн бастыыр иһин киирсиигэ квалификация түһүмэҕэр 653 очукуону ылан 17-с буолбута уонна күрэхтэһииттэн туораабыта.
Хамаанданан киирсиигэ Ксения Перованы уонна Кристина Тимофееваны кытары финал ⅛ 215:208 ахсаанынан Улуу Британия хамаандатын кыайбыттара. Финал чиэппэригэр тайбааннары кытары киирсибиттэрэ уонна эбии ытыыга 216(28):216(26) ахсаанынан кыайбыттара. Полуфиналга КНР хамаандатыгар хотторбуттара (207:208). Үһүс миэстэ иһин киирсиигэ 2 очукуонан дьоппуоннартан кыайтарбыттара (207:209).

# Степанова Инна Яковлевна
## Успуорка карьера
### 2016 с. Олимпиада

2016 сыллаахха Бразилия Рио-де-Жанейро куоратыгар ыытыллыбыт Олимпиадаҕа боруонса мэтээли ылбыта.

# Степанова Инна Яковлевна
## Үөрэҕэ

Бурятиятааҕы судаарыстыбаннай университет Физическэй култуураҕа факультетын устудьуона.

# Степанова Инна Яковлевна
## Сөбүлүүр дьарыга

Муусука, массыына.

# Степанова Инна Яковлевна
## Өссө көр

* Спорт в Бурятии

# Степанова Инна Яковлевна
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Золото чемпионата Европы — у женской сборной России Архыыптаммыт 2014, Кулун тутар 10 күнүгэр.
* ↑ Степанова Инна — спортсмен недели по версии ФИТА Архыыптаммыт 2012, Сэтинньи 13 күнүгэр.
* ↑ Inna Stepanova
# Ыт ымыы

Ыт ымыы — ыты ымыы гыныы. Холобур, наар өлө турар ођолоох ыал, кэлин ођо төрөөтөђүнэ, ыт аатынан хос ааттыыллара, биһиккэ эбэтэр биһик аттыгар ыт ођотун сытыараллара.

# Ыт ымыы
## Туһаныллыбыт сирдэр

* «Үһүйээннэр, номохтор» 2-с таһ. Багдарыын Сүлбэ хом. Дьокуускай, Бичик, 2006 с.
# Марпыама

Тыл олоҕор сыһыарыылар бэйэ-бэйэлэригэр субуруччу холбонон эбиллэн иһэллэр. Онон маннык тыл тутула хас эмэ өлүүскэлээх буолан тахсар: тыл төрдө (олоҕо) уонна тус-туспа сыһыарыылара. Тыл ити өлүүскэлэрин марпыамалара диэн ааттанар.
Марпыама - тыл суолталаах саамай кыра өлүүскэтэ. Дьиҥэ, тылга саамай кыра өлүүскэ дорҕоон буолуон сөп курдук. Ол эрээри дорҕоон тыл тутулун быһаарар ханнык да тус суолтата суох, оттон сыһыарыы, холобур, саа: тылга -лар элбэх ахсааны көрдөрөр суолталаах, -лаах - "туохтаах" диэн суолтаны эбэр, -м саа миэнэ буоларын көрдөрөр тардыы сыһыарыыта.
Марпыама - морполуогуйа үөрэҕин тутаах өйдөбүлэ. Марпыамалар аналларынан, туттуллууларынан, атын марпыамаларга сыһыаннарынан, суолталарынан тус-туспалар, араастык наарданаллар. Марпыамаларын тутулунан саха тыла түүр тыла буолар. Ону таһынан бэйэтэ туспа көрүҥнээх айылҕалааҕын туоһулууллар.
# Андреев Николай Иннокентьевич

Андреева Николай Иннокентьевич (1933 с. ыам ыйын 22 күнэ, Хаҥалас нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона – 1993 с.).

# Андреев Николай Иннокентьевич
## Олоҕун олуктара

· Сунтаар улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр 1933 с. ыам ыйын 22 күнүгэр төрөөбүтэ.
· 1952-53 сс . - Кутана сэттэ кылаастаах оскуолатыгар пионер баһаатайа, физкультура уонна география учуутала
· 1955-1957 сс. - комсомол Сунтаардааҕы райкомугар инструктор
· 1957 с. СГУ биолого-географическай факультетын, география салаатын студена буолар. Үөрэҕэр туйгун студены М.В.Ломоносов аатынан Москватааҕы государственнай университет географическай факультетыгар көһөрбүттэрэ.
· 1963 с. - МГУ-ну ситиһиилээхтик бүтэрэн төрөөбүт дойдутугар географ-геоморфолог идэтин ылан эргиллибитэ.
· 1963-1971 сс. - Арыылаах сэттэ кылаастаах оскуолатын дириэктирэ
· 1971-1979 сс. - Бордоҥ орто оскуолатыгар учууталынан, үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн, дириэктэринэн үлэлиир.
· 1979-1987 сс. - Кутана орто оскуолатын дириэктирэ.
· 1987- 1993 сс. – Кутана орто оскуолатын география уонна обществознания учуутала. Кутана кыраайы үөрэтэр мусуойун лабараана

# Андреев Николай Иннокентьевич
## Наҕараадалара

* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна
* “Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
# Хара-Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)

Хара Алдан нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хара-Алдан.
Улуус кииниттэн 150 км хоту диэкки Алдан өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 290 киһи (2007 сыл).
# Чолобуут

Чолобуут (нууч. челобитная) — Арассыыйа импиэрийэтигэр суукка түһэриллэр көрдөһүү эбэтэр үҥсүү сурук.
# Геохронология
## Геохронология шкалата

Геохронология шкалата хайа боруодаларын саастарын быһаарарга аналлаах.
Сир олоҕо икки сүрүн интерваллаах эбэтэр Эоннаах — Фанерозой уонна Кембрий инниннээҕи.
# Үлтүркэй сиик тэллэйэ

Үлтүркэй сиик тэллэйэ (лат. Russula fragilis, нууч. Сыроежка ломкая) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сэбирдэхтээх уонна инньэлээх ойуурдарга Саха сиригэр тарҕанан үүнэр.

# Үлтүркэй сиик тэллэйэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 2-7 см. Хаптаҕай, ортотугар кыра боруонка курдуктаах. Тириитэ үчүгэйдик арахсар, розатыҥы-кыһыл, хоҥордуҥу-кыһыл. Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ. Этэ: тостумтуо, үрүҥ, аһыы сыттаах. Өҥө уларыйбат, үүтэ суох.

# Үлтүркэй сиик тэллэйэ
## Туттуллуута

Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Тууһууллар.
# Немешаево

Немешаево (укр. Немішаєве) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 7 340 (2014).
# Филатов Алексей Алексеевич

Филатов Алексей Алексеевич (15.05.1913, Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ, Өлүөхүмэ улууһа, Саха уобалаһа — 11.08.1984, Москва) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сириттэн Александр Невскай уордьанын бастакы кавалера.

# Филатов Алексей Алексеевич
## Олоҕун олуктара

1913 сыллаахха төрөөбүт Өлүөхүмэ улууһун Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүт. Иккис Нөөрүктээйи сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбит. 1930 сыллаахха Өлүөхүмэҕэ трактористар куурустарыгар үөрэммит. Карл Маркс аатынан колхоз тракторнай биригээдэтин биригэдьииринэн үлэлээбит.
1931 сыл күһүнүгэр М. В. Фрунзе аатынан Омскайдааҕы байыаннай-пехотнай училищеҕа туттарсан киирбит. 1934 сыллаахха бүтэрэн, лейтенант Филатов пулемет взводун хамандыырынан Иркутскайга, ол кэннэ Сибиирдээҕи байыаннай уокурукка рота хамандыырынан сулууспалаабыт.
1942 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл сэтинньититтэн Калининскай фроҥҥа сэриилэспит.
1942 сыллаахха (сэтинньи-ахсынньы) старшай лейтенант Филатов хамандаатынан Великие Луки куорат таһыгар кыргыһыыларга 2-с батальон 4 нэһилиэнньэлээх пууну өстөөхтөртөн босхолообут, 200-кэ өстөөх автоматчиктарын кыдыйбыт. Ахсынньы 6 күнүгэр аҕыйах байыастаах батальон Ряднево дэриэбинэ аттыгар өстөөх танковай атаакатын төттөрү охсубут, 1 докумуоннаах танкатын эспит, 10 блиндаһын уонна окуопатын былдьаабыт. Бойобуой өҥөлөрүн, байыастары тус хорсун холобурунан кыргыһыыга киллэрэрин иһин старшай лейтенант Филатов Александр Невскай уордьанынан наҕараадаламмыт.
1943 сыл сэтинньи 9—18 күннэринээҕи кыргыһыыларга майор Филатов, полк хамандыырын эбээһинэһин толорон, полкатын сатабыллаахтык салайбыт. Кимэн киирии түмүгэр полк хас да нэһилиэнньэлээх пууну ылбыт; өстөөх контратакаларын барытын, кини сэриилэригэр уонна техникатыгар улахан хоромньуну оҥорон туран, төттөрү охсубут. Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт.
Ыараханнык бааһыран, 1944 сыл алтынньытыгар үөрэммит Омскайдааҕы пехотнай училищетыгар преподавателинэн ананан барбыт.
Сэрии кэннэ ССКП Саха обкомугар инструкторынан, ол кэннэ ДОСААФ-ка үлэлээбит.
1984 сыллаахха атырдьах ыйын 11 күнүгэр Москваҕа өлбүт.

# Филатов Алексей Алексеевич
## Наҕараадалара

* Александр Невскай уордьана (13.01.1943)
* Кыһыл Знамя уордьана (06.12.1943)

# Филатов Алексей Алексеевич
## Аатын үйэтитии

А. А. Филатов аатынан Өлүөхүмэ, Иккис Нөөрүктээйи уулуссалара ааттаммыттар.

# Филатов Алексей Алексеевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Кэргэнэ — Филатова Надежда Васильевна.
# Дьабаараскы

Дьабаараскы эбэтэр дьабара (нууч. Длиннохвостый суслик) — кэрбээччилэр этэрээттэригэр киирэр үксүн киһи үүннэрэр үүнээйилэринэн аһылыктанар Саха сирин киинигэр үөскүүр кыра соҕус кыыл.

# Дьабаараскы
## Эбии көр

Өргө
# .cd

.cd диэн Конго Демократ Республиката үрдүк таhымнаах ил домена.
# Берилл

Берииллар — минерааллар кылаастарын — алюминий уонна бериллий силикааттарын ааттыыллар. Халлаан күөҕэ аквамарин, хараҥа от күөҕэ изумруд, көмүс гелиодор — бу барыта берииллар. Өҥө суох берииллары Гошен диэн аан бастаан көстүбут сирдэрин аатынан гошенит диэн ааттаабыттар. Кыһыл уонна роза өҥнөөх бериллары коллекционер аатынан морганит диэн ааттаабыттар. Онно майгынныыр Ураалга көстөр кыһыллыҥы-роза өҥнөөх таастары нуучча минералога В. И. Воробьев аатынан воробьевит дииллэр.
Ол гынан баран берилл диэн кыараҕас өйдөбүлгэ сырдык чээл күөх өҥнөөх таастары этэллэр.
Саамай сыаналанар берилл — кыһыл биксбит, холобур, караат чиэппэрдээх таас сыаната биир караата 2,5 тыһыынча дуоллар буолуон сөп
# Чуукаар (суолталара)

* Чуукаар нэһилиэк (Ньурба) - Ньурба улууһун нэһилиэгэ;
* Чуукаар (Ньурба улууһа) - Чуукаар нэһилиэк киинэ;
* Чуукаар - суруйааччы Прокопьев Прокопий Яковлевич псевдонима.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Молбо

Молбо өрүс - Чаара өрүс хаҥас салаата. Уһуна 334 км., тардыытын иэнэ 6040 км².
Баһа Иркутскай уобаласка баар. Паатам үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 250 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥаттан икки бөдөҥ салаалаах: Муус Тутукан (90 км.) уонна Өйүүмүлээх Тутукан (102 км.)

# Молбо
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Кармелиттар

Кармелиттар — Кармель хайаҕа төрүттэммит католиктар икки манаах уордьаннарын уонна биир конгрегацияларын уопсай ааттара.

# Кармелиттар
## Тэриллиилэрэ

* Пресвятой Дева бырааттарын Кармель хайатааҕы уордьана (лат. Ordo Fratrum Beatae Mariae Virginis de Monte Carmelo, OCarm) — кармелиттэр сүрүн салаалара. 2014 с. 2030 манаахтааҕа (онтон 1316 аҕабыыт) 29 дойдуга 382 манастыырдааҕа.
* Пресвятой Дева атах сыгынньах бырааттарын Кармель хайатааҕы уордьана (лат. Ordo Fratrum Diacalceatorum Beatae Mariae Virginis de Monte Carmelo, OCD) — XVI үйэҕэ сүрүн салааттан арахсыбыт уордьан. 2015 с. уордьаҥҥа 4021 манаах (онтон 2900 аҕабыыт), 632 манастыыр баара.
* Пресвятой Дева кармелит-бырааттарын конгрегацията (лат. Congreagatio Fratrum Carmelitarum Beatae Mariae Immaculatae, CMI) — Ииндийэҕэ баар сиро-малбаар обряды тутуһар конгрегация, 2485 манаах (онтон 1793 аҕабыыт), 374 манастыырдаах (2014).
Кармелиттар таҥастара — капюшоннаах хараҥа хоҥор ряса.
Уордьан манаах дьахтар салаалаах.

# Кармелиттар
## Устуоруйата

Уордьаны XII үйэ ортотугар кириэстээх бохуттар кэмигэр Арҕаа Европаттан Палестинаҕа кэлэн Кармель хайаҕа Илия дьүүктэтин аттыгар олохсуйбут манаахтар тэрийбиттэр.
# Оноҕос

Оноҕос. Оноһос булка туттуллар. Кус, хаас, түүлээх, куобах бултанарыгар туттуллар. Оноҕос төбөтө суон буолар, онтугата мас эбэтэр муос буолуон сөп. Былыр түүлээххэ киирэн бултуур ыйдарын оноҕос ыйа дииллэр үһү. Үс куорсуннаах, куорсуна уһун, маһын аҥаарыгар диэри тиийэр. Маһын уһуна 70 см. буолар. Оно5осторун кээһэххэ уктан илдьэ слдьаллар.
Малтаар (маалтаар, малтаны) оноҕос - кэтит төбөлөөх мас оноҕос.
# Омук быһыытынан бэйэни билинии күнэ (Армения)

Омук быһыытынан билинии күнэ (Навасард, нууч. День национальной идентичности) — сылын ахсын Арменияҕа атырдьах ыйын 11 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. 2009 сыллаахха Армения Түмэнэ быһаарыытынан бэлиэтэнэр.
Үһүйээн быһыытынан б.э.и. 2492 сыллаахха атырдьах ыйын 11 күнүгэр эрмээннэр баһылыктара Айк Ахехнавор (Охчут Айк) Ассирия сэриитин кыайбыт, инньэ гынан омук көҥүллүк сайдарыгар олук уурбут.
Үһүйээҥҥэ этиллэринэн, Айк Наапет (эрмээн омугун төрүттээччи, Айказуни династия бастакы ыраахтааҕыта) Дюцазнамарт диэн сиргэ (Ван күөл соҕуруулуу-илин өттүгэр, Айоц-дзор өрүс орто тардыытыгар) Ассирия Бэл диэн тираанын сэриитин үлтүрүппүт, онон кэлиэн үөскээбит эрмээн судаарыстыбатыгар олук уурбут.
# Аваар тыла

Аваар тыла — наах-дагестаан тылларын кэргэнин аваар-анди бөлөҕөр киирэр тыл. Дагестааҥҥа, Азербайдьаан хоту өттүгэр, Грузия хотугулуу-илинигэр уонна Турцияҕа олорор аваардар тыллара. Арассыыйаҕа аваар тылынан 785 тыһ. киһи саҥарар (2002).
Аваар алпабыыта:
Аа Бб Вв Гг Гъ гъ Гь гь Гl гl Дд Ее Ёё Жж Зз Ии Йй Кк Къ къ Кь кь Кl кl Кlкl кlкl Кк кк Лл Ль ль Мм Нн
Оо Пп Рр Сс Тт Тl тl Уу Фф Хх Хх хх Хъ хъ Хь хь Хl хl Цц Цц цц Цl цl Цlцl цlцl Чч Чl чl Чlчl чlчl Шш
Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя
# Колорадо (штаат)

Колорадо (State of Colorado) диэн Таас хайалар регионнарыгар баар АХШ штата. Хайалаах штаттартан биирдэстэрэ. Олохтоохторун ахсаана 4,861,515 (2007). Киин куората Денвер.
# Олоҕурбут механика

Олоҕурбут мэхэникэ — (атын аата Ньютон мэхэникэтэ, нууч. - классическая механика) — Исаак Ньютон уонна Галилео Галилей олохтообут сокуоннарыгар үлэлиир механика көрүҥэ. Үөрэтэр, чинчийэр эйгэтэ — эттиктэр оруннааһыннара уонна ол кэмҥэ дьайар араас содуллары.
Олоҕурбут механика үс көрүҥҥэ арахсар:
* статика - эттиктэр тэҥнэһик буолалларын көрөр;
* кинематика - хамсааһыны математика формулаларынан суруйуу уонна үөрэтии;
* динамика - эттиктэр хамсаһыннарын үөрэтэр.
# 1421

1421 сыл.

# 1421
## Туох буолбута

1421 — Флоренция Генуяттан Ливорно куораты уонна тоскан кытылын сороҕун атыыласпыт.
* Олунньу 2 — Чжу Ди импэрээтэр саҕана Пекииҥҥэ Бобуулаах куорат тутуллан бүппүт.
# Хоро (Сунтаар улууһа)

Хоро — Сунтаар улууһун Хоро нэһилиэгин киинэ.

# Хоро (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Хоро нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# George Weston

George Weston — Канаада хлеб уонна араас бурдук ас буһарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан пекарня тэрилтэтэ буолар, улахан конгломерата. 2021 сылга Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа, Бразилияҕа, Аргентинаҕа, Кытайга, Кореяҕа, Германияҕа бастыҥ буолар рыночнай долятынан.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Салалтата — Торонто.
Улахан мегапекарнялара — Торонто, Пекин, Токио, Сеул, Берлин, Ванкувер, Нью Йорк, Киев, уонна Мюнхен.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-01

Тохсунньу 1—31 күннэрэ
* 1955 сыллаахтан 1975 сыллаахха дылы буолбут Вьетнамҥа буолбут сэрии Тымныы сэрии сорҕотунан ааҕыллар.
* Бу франсуз ыраахтааҕыта кыайбыт сирдэригэр аймахтарын уонна доҕотторун ыраахтааҕы гынар үгэстээҕэ.
* Бу ыарыы тас көстүүтэ эгэлгэ, бэйэ-бэйэтигэр майгыннаабат.
# Сиэтэндэ

Сиэтэндэ сис. Верхоянскай сис систематын илиҥҥи эниэтигэр сытар сис.
Омолой өрүс хаҥас кытылын устун хотуттан соҕуруу диэкки устата 200 км. кэриҥэ.
Чыпчааллара муора таһымыттан 1163 - 1929 м. үрдүктээхтэр. Омолой өрүс хаҥас салаалара быһа охсоллор.

# Сиэтэндэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Максим Аммосовка өйдөбүнньүк (Дьокуускай)

Максим Аммосовка өйдөбүнньүк (Дьокуускай).
# Ларионова Люция Спиридоновна

Ларионова Люция Спиридоновна — РФ үтүөлээх бырааһа.
1939 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бүтэйдээх сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
1963 с. СГУ бүтэрэн быраас идэтин ылбыт.
1963—1974 сс. С.Орджоникидзе аатынан куораттааҕы балыыһа I гинекологическай отделениетын акушер-гинеколога.
1971—2001 сс. бу диспансер гинекологическай отделениетын сэбиэдиссэйэ.
РФ үтүөлээх бырааһа.