yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Айыы Суола

Айыы суола — айыы халлааннарын холбуур суол. Халлааннар атыннык хартыгас, эбэтэр мэҥэһик, диэн ааттаналлар. Айыы Суола 9 халлаантан турар. Бу 9 халлааҥҥа Үрүҥ Айыы Тойон оҕолорун кытта олорор. Хас биирдии айыы биир курдук буолан баран сэттэ дьүһүннээх. Онон, хас биирдии халлааҥҥа сэттэлии ыал (аҕастыы балыстар эбэтэр ини-биилэр) олорор.
Киһи олоҕун тухары, айыылар кэс тылларын толорон, Айыы Суолун арыйан сылдьыахтаах. Айыы Суола кыайан арыллыбатах өттүнэн Абааһы Суола арыллар, оччоҕо айыылартан кэлбит алгыс Абааһы Суолунан барар уонна алдьатар, эһэр, өлөрөр-өһөрөр күүскэ кубулуйар.
Айыы киһитэ Абааһы Суолун бүөлээн, Айыы Суолун арыйа сылдьыахтаах, оччоҕо кини кутун-сүрүн харыстыыр, сүргэтин үрдэтэр. Айыы Суолун тутуһуу Айыы сиэрэ диэн ааттанар. Киhини Айыы Суолунан сылдьарга дьөһүөллэр сирдииллэр.
# Степанов Ефим Николаевич

Степанов Ефим Николаевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.

# Степанов Ефим Николаевич
## Олоҕун олуктара

* 1950 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр Томпо улууһун Кириэс Халдьаайы бөһүөлэгэр төрөөбүт.
* 1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын театр уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1974 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрыгар үлэлиир.
* 1974 сылтан театр түмэлин сэбиэдисэйэ.
* АГИИК кафедратын сэбиэдиссэйэ.

# Степанов Ефим Николаевич
## Айар үлэтэ
### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара

* Джоро («Проделки Джоро», М. Тойбаев)
* Митрофанушка («Недоросль», Д. Фонвизин)
* Анучкин («Женитьба», Н. Гоголь)
* Кириск («Хаарыан хампа күөх кытылым», Ч. Айтматов)
* А. И. Софронов («Алампа, Алампа», Н. Лугинов)
* Кудаҥса («Улуу Кудаҥса», Ойуунускай)
* Лир («Король Лир», В. Шекспир)
* Күһэнэй («Лоокуут уонна Ньургуһун», Т. Сметанин)
* Аптекарь («Биирдэ куоракка», В. Шекспир)
* Хохочой («Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» Н. Лугинов)
* Макарьев («Кэрэ көмүскэлигэр», И. Гоголев)
* Городулин («Сатабыллаах саһыл саҕалаах», А. Островский)
* Мэкчэ («Дыгын Дархан», И. Гоголев)
* Отец Федор («Көмүөл») В. Васильев — Харысхал)

# Степанов Ефим Николаевич
## Айар үлэтэ
### Театр сценатыгар туруоруулара

* «Наара Суох» (И. Гоголев), саҥатык туруоруу
* «Олох дьэбэрэтэ» (А. Софронов)
* «Татыйаас» (М. Михайлова)
* «Уйбааныс» (А. Софронов)
* «Алаас ортотугар соҕотох бэс» С. Ермолаев

# Степанов Ефим Николаевич
## Айар үлэтэ
### Киинэҕэ оонньообут оруоллара

* Хохочой («Тайна Чингисхана», режиссер А. Борисов)
* Сиидэркэ ("Ыаллылар")

# Степанов Ефим Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Ытык грамотата (1984)
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1985)
* ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата (1986)
* РСФСР үтүөлээх артыыһа (1993)
* Российскай Федерация Государственнай бириэмийэтин лауреата (1999)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2001)

# Степанов Ефим Николаевич
## Өссө маны көр

Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
# Самсонов Александр Парфеньевич

Самсонов Александр Парфеньевич — Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, саха норуодунай артыыһа.

# Самсонов Александр Парфеньевич
## Олоҕун олуктара

* 1935 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Хаптаҕай сэлиэнньэҕэ учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт.
* Хатас сэттэ кылаастаах оскуолатыгар, Дьокуускай 2 уонна 9 №-дээх оскуолаларыгар үөрэммит.
* 1957 с. Саха государственнай университетын тыл үөрэҕин факультетын бүтэрбит.
* 1958—1960 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт. Сулууспатын кэмигэр ырыа уонна үҥкүү ансамбылыгар кыттыбыт.
* Аармыйа кэнниттэн Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа музыка салаатыгар үөрэммит.
* 1964 с. — Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищеҕа көһөн үөрэҕин салҕаабыт.
* 1964—1965 сс. — П. И. Чайковскай аатынан Москватааҕы государственнай консерваторияҕа туттарсан РСФСР искусствотын үтүөлээх деятелэ Д. А. Гамрекели кылааһыгар үөрэммит.
* 1980—1982 сс. — Саха государственнай музыкальнай театрын директора.

# Самсонов Александр Парфеньевич
## Айар үлэтэ
#### Ыллаабыт партиялара

* Сильвио (Паяцы, Р. Леонковалло)
* Шарплес (Чио-Чио-сан, Дж. Пуччини)
* Пристав (Борис Годунов, М. П. Мусоргский)
* Елецкий (Пиковая дама)
* Эбн Хакиа (Иоланта, П. И. Чайковский)
* Листрат (В бурю, Т. Хренников)
* Лоокуут уонна Күннэй (Лоокуут уонна Ньургуһун, Г. Григорян)
* Бэргэн (Колыбельная)
* Сэһэнньит (Сээркээн оҕонньор остуоруйата, З. Степанов)
* Краун (Порги и Бесс, Дж. Гершвин)
* Белогвардеец Араллан (Неугасимое пламя, Н. Берестов)
* Гаспар (Рита, или пиратский треугольник, Г. Доницетти)
* Шуфлери (Званый вечер с итальянцами, Ж. Оффенбах)
* Джеромо (Доротея, Т. Хренников)
Александр Самсонов итини таһынан нуучча норуотун ырыаларын: «Ой, полным полна коробушка», «Вечерний звон», «Живет моя красотка», «Ах, Настасья», «Утес», «Черный ворон», «Как пойду я на быструю речку», «Далеко-далеко степь за Волгу ушла»: А. Варламов, А. Гурилев, П. Булахов, М. Шишкин, Н. Листьев, Н. А. Римский-Корсаков, П. И. Чайковскай, Р. М. Глиэр уо. д. а. аатырбыт романстарын ыллыыр.

# Самсонов Александр Парфеньевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Аҕата — Самсонов Парфений Никитич, РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамятын уонна «Бочуот Знага» уордьаннар кавалердара, норуот үөрэҕириитин туйгуна.
* Ийэтэ — Самсонова Надежда Евменьевна, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, Ленин уордьанын кавалера.
* Убайа — Самсонов Владимир Парфеньевич, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, биллиилээх учуонай.
* Убайа — Самсонов Николай Парфеньевич, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрии хонуутугар өлбүт.

# Самсонов Александр Парфеньевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата (1974)
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1977)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1985)
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (1996)
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (2000)

# Самсонов Александр Парфеньевич
## А. П. Самсонов туһунан

2000 с. докумуоннарга олоҕурбут «Певец Великой Победы» (режиссер Н. Санаев) киинэ оҥоһуллубут.
# Амма улууһун Ытык олохтоохторо

Амма улууһун Ытык гражданнара

# Амма улууһун Ытык олохтоохторо
## Тиһилик

Александрова Зоя Семеновна Артемьев Николай Афанасьевич Давыдов Алексей Хрисанфович Емельянов Семен Иванович Захаров Ким Никитич Захаров Ким Петрович Калашников Константин Ильич Кириллин Петр Ильич Кириллин Роман Евстафьевич Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич Кузнецова Полина Львовна Куприянов Василий Васильевич Макаров Иван Аммосович Наумов Дмитрий Федосеевич Неустроев Егор Ильич Никитин Михаил Семенович Никитина Екатерина Семеновна Никитина Мария Михайловна Николаева Светлана Ефимовна Осипов Петр Петрович Пахомов Василий Алексеевич Петров Александр Александрович Расторгуев Сергей Васильевич Сидоров Константин Егорович Скрябин Михаил Степанович Софронова Мария Васильевна Стручков Филипп Алексеевич Уваров Михаил Прокопьевич Устинов Самсон Федорович Федоров Василий Васильевич Харитонова Елизавета Ильинична Чигирёва Нина Николаевна Широких Мария Алексеевна Ядрихинскай Христофор Васильевич Яковлев Илья Алексеевич Ярцев Евгений Арсентьевич
Тиһик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

# Амма улууһун Ытык олохтоохторо
## Өссө маны көр

Амма улууһун Ытык олохтоохторо
# Народичи

Народичи (укр. Народичі) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 585 (2011).
# Хааччах

Хааччах - күрүөлэммит мэччирэҥ, өртүк, тиэрбэс.

# Хааччах
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Иванова-Унарова Зинаида Ивановна

Иванова-Унарова Зинаида Ивановна, СГУ профессора, Арассыыйа уонна СӨ искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ.

# Иванова-Унарова Зинаида Ивановна
## Олоҕун олуктара

* 1937 сыл олунньу 1 күнүгэр Ньурба оройуонун Чаппанда нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Ломоносов аатынан Москва Ил универститенын геология факультетын бүтэрбитэ.
* 1976 сыллаахха Репин аатынан Институту бүтэрбитэ.
* 1993 сылтан СГУга үлэлиир. «Теория и история русского искусства», «История культуры стран и регионов», «История изобразительного искусства», «История ИЗО Якутии» уонна «История зарубежного ИЗО» дисциплиналары ыытар.
* 2006 сыл — профессор.

# Иванова-Унарова Зинаида Ивановна
## Айар үлэтэ

* «Культурология» диэн идэҕэ Ил аттестациялыыр хамыһыйа чилиэнэ.
* 80-тан тахса үлэ ааптара.

# Иванова-Унарова Зинаида Ивановна
## Сүрүн айымньылара

* Владимир Карамзин. Альбом-монография на русском и английском. - СПб., 2000.;
* Лики шамана. Альбом-монография на русском и английском. - Якутск, М.; Люберцы, 2000.;
* Из плена вечной мерзлоты. Косторез Федор Марков. Альбом-монография на рус. и англ. - Якутск, 1999;
* В.И. Иохельсон «Юкагиры и юкагиризированные тунгусы». - Новосибирск, 2005. (Перевод с английского и комментарии в соавторстве с В.Х Ивановым);
* Традиционное искусство народов Северо-Востока Сибири. - Якутск, 2005;
* Культура народов Якутии, электроннай үөрэх пособиета, (в соавторстве И.В.Покатиловой, Т.Т.Курчатовой, В.С.Матвеевой);
* Теория и история русского искусства, электроннай үөрэх пособиета, 2005,
* Художники Якутии – члены Союза художников России - СПб., 2006.

# Иванова-Унарова Зинаида Ивановна
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ саайта
# Тыаһы үтүктэр туохтуурдар

Тыаһы үтүктэр туохтуур диэн тыаһы-ууһу, харамай саҥарарын үтүктэр туохтуурдар. Икки араастаах: тыаһы-ууһу бэлиэтиир (лиһигирээ, лис гын, таһыгыраа, күс гын); саҥаны-иҥэни үтүктэр (дааҕырҕаа, даах диэ, бабыгыраа, ньаах диэ).
# Прокопьев Анисим Григорьевич

Прокопьев Анисим Григорьевич — ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, норуот маастара, муосчут. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Прокопьев Анисим Григорьевич
## Олоҕун олуктара

1925 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар I Күүлэт нэһилиэгэр төрөөбүт. Анисим Григорьевич Егор Крылатовтыын «Хотун Бүлүү» монумент автордара буолаллар.
Сэрии кэмигэр Забайкальскай фроҥҥа Монголияҕа снайпердар оскуолаларыгар отделение хамандыырынан сулууспалаабыт. Снайпердары үөрэппитин иһин «Отличник РККА по боевой и политической подготовке» бэлиэнэн наҕараадаламмыт. Японияны утары сэриигэ бааһыра сылдьыбыт.
Билигин Дьокуускайга олорор.

# Прокопьев Анисим Григорьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана
* «Хорсунун иһин» мэтээл
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (28.08.1945)
* «Японияны кыайыы иһин» мэтээл
* ССРС Доруобуйатын харыстабылын туйгуна
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Үөһээ Бүлүү улууһун ытык киһитэ
# Ыҥыыр

Ыҥыыр — аты мииннэн олорорго аналлаах тэрил. Бу тэрил уонна иҥэһэ үөскээһиннэрэ киһи-аймах устуоруйатыгар улахан хамсааһыны оҥорбуттара. Аттаах, ыҥыырдаах-иҥэһэлээх омуктар атын омуктары баһыйар кыахтаммыттара.

# Ыҥыыр
## Ыҥыыр тэрилэ

Кычым — аты харыстаан бэрэмэдэйи уурарга анаан ууруллар халыҥ имитиллибит тирии, сукунаннан, оҕуруонан уонна тимиринэн (көмүһүнэн, алтанынан) киэргэтиллиэн сөп; Иҥэһэ — киһи атаҕынан үктэнэр тимирэ, акка ыттарга, айан кэмигэр атах сылайбатыгар уонна түргэнник айаннаатахха эбэтэр айаннан иһин тугу эрэ гынарга (холобур саанан ытарга, батаһынан туттарга) тирэнэргэ аналлаах; Бото — ыҥыыр анныгар угуллар халыҥ таҥас, мөһөөччүк курдук тигэн баран иһигэр сиэл (билигин сороҕор баата) уган биэрэллэр — саха ыҥыыра кылгас, онон аты бааһырдыбатын диэн ботото халыҥ буолуон наада. Хоҥсуоччу — ыҥыыр сирэйигэр олорор тордуок — ат көнтөһүн, тэһиинин баайар алтан тимир. Ат төбөтүн майгыннатан оҥороллор. Сирэй — ыҥыыр иннэ, хатыҥ мастан эбэтэр удьурҕайтан оҥороллор, алтан, тимир, көмүс ылтаһынынан бөҕөргөтүллэр, киэргэтиллэр. Ыҥыыр бэйэтэ Лэпсэ — ыҥыырга ууруллар сыттык таҥас эбэтэр тирии; Төргүү — ыҥыыр кэннигэр ону-маны (булду, утуйар таҥаһы иҥин) баайар быалар, ыҥыыр икки өттүгэр иккилии буолаллар; Чаппараах — ат самыытыгар ууруллар аты кумаартан көмүскүүр таҥас, киэргэл; Холун — ыҥыыры туттарар кур, холун тыла — кур тыла. Ыҥыыр үс сиринэн курданар. Дьирим — ыҥыырга холуну ыга тардар хаптаҕай кур курдук оҥоһуулаах тирии быа.

# Ыҥыыр
## Ыҥыыр тэрилэ
### Өссө аты миинэргэ маннык тэриллэр туттуллаллар:

* Бэрэмэдэй (сыма) — акка ындыыланар хааһах, тирииттэн тигиллэр;
* Үүн — аты салайарга аналлаах ат төбөтүгэр кэтэрдиллэр тимирдээх курдар;
* Бойбуур —
* Үүн тимирэ — ат айаҕар сылдьар тимир;
* Тэһиин — үүҥҥэ баайыллар киһи тутуһар уонна аты салайар быата;
* Бас быата (сулар) — аты тутар быа, бөҕө буолуохтаах;
* Оҕуруо — сулары ат устан кэбиспэтин хааччыйар тирии эбэтэр таҥас быа;
* Сулар хоҥуруута — ат муннун үөһээ өттүнэн сылдьар кур быа;
* Көнтөс — аты сэргэҕэ, маска баайар быа;
* Дэйбиир — кумаары-бырдаҕы бэйэттэн уонна аттан үүрэргэ аналлаах кутурук кылыттан оҥоһуллубут тэрил.
* Бүргэ - ыҥыыр сирэйин уонна кэлин өттүн маһа
* Хаҥха - таһаҕас ындыылырга аналлаах мас ыҥыыр
# Altria Group

Altria Group (Альтриа Групп), АХШ биир улахан табах уонна пиибэ оҥорор тэрилтэтэ, 200 тахса табах уонна пиибэ, арыгы мааркаларын бас билэр.
Акциалара наар улаата турар, 45% акциялара көҥүл эргийэр. ВТБ уонна Тинькофф нөҥүө Саха Сиригэр олорон атыылаһыахха сөп.
# Өҥүр

Өҥүр эбэтэр өҥүс — ханнык эмит үүт ас (холобур кымыс) уһуннук турбут иһитин түгэҕэр, ис эркинигэр сыстыбыт хойуу көлбөх.
Туттуллуута: иһит түгэҕин өҥсө, кымыс өҥсө.

# Өҥүр
## Өссө маны көр

* Өҥүс бас
* Өҥүс тымыр
# Тэҥкэли

Тэҥкэли бөһүөлэк. Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэк.
Тэҥкэли үрэх үрдүгэр (Хрома тардыыта) турара. 1989 сыллааҕы суруйуу түмүгүнэн 3017 киһи олорор этэ.
Улуус кииниттэн 201 км хоту диэкки сытар этэ. 1960 сыллардаахха хорҕолдьуну хостооһунунан сибээстээн тэриллибитэ.
1973 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. Орто оскуола, кулууп, библиотека, балыыһа, аэропорт баар этилэр. 90-ус сыллардаахха сабыллыбыт.

# Тэҥкэли
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
# Окорокова Варвара Борисовна

Окорокова Варвара Борисовна (1953 төр.) — литератураны ырытааччы, литературовед, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1994).

# Окорокова Варвара Борисовна
## Олоҕун олуктара

    1953 сыллаахха муус устар 12 күнүгэр Сунтаар улууһун Кутана нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
    1970 сыллаахха Дьокуускай к. 20 №-дээх орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1980 сыллаахха СГУ-ну кыһыл дипломунан бүтэрбитэ.
    1980—1984 сс. ССРС НА Хотугу салаатын тыл, литература уонна история Институтугар аспирантураҕа үөрэммитэ.
    1988 с. Алма-Ата куоракка «Саха прозатын дьоруойа» диэн билим хандьыдаатын диссертациятын көмүскээбитэ.
    1999 с. Уфаҕа «Пути развития прозы в литературах Якутии» диэн тиэмэҕэ билим докторын диссертациятын көмүскээбитэ.
    1991 сылтан Саха университетыгар (ХИФУ) саха литературатын үөрэтэр.
    1994 сылтан Саха Сирин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
    Варвара Окорокова саха литературатын уонна хотугу норуоттар литератураларын үөрэтэр, литература теориятын чинчийэр.

# Окорокова Варвара Борисовна
## На5араадалара

П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата.

# Окорокова Варвара Борисовна
## Үлэлэрэ

* Юкагирский роман. — Якутск: «Ситим», 1994. — 136 с.
* Билиҥҥи литература проблемалара. — Дь., 1997. — 137 с.
* Саха литературата: Абитуриеҥҥа көмө. — Дь., 1997. — 124 с.
* История литератур народов Севера Якутии. — Якутск: ЯГУ, 2000. — 62 с.
* Саха литературата үйэлэр кирбиилэригэр. — Дь.: «Бичик», 2000. — 160 с.
# Лиитэрэ

Лиитэрэ диэн метрическай кэриҥ мээрэйэ.
Биир лиитэрэ диэн дециметр кубик кэриҥэ буолар. Ол кубик размера 10 х 10 х 10 сантиметр буолар. Биир лиитэрэ уу массата оруобуна биир килограмм буолар. Бу результаттары 1795 сыллахха киллэрбиттэр, онно биир граммы биир кубическай сантиметр муус ыйааһына буолар..
Лиитэрэ символа л.
* Мантан кыра кэриҥҥэ декалитр туттуллар - 10 декалитр = биир литр.
* Мантан кыра кэриҥҥэ сантилитр туттуллар - 100 сантилитр = биир литр.
* Мантан кыра кэриҥҥэ миллиметр туттуллар - 1000 миллиметра = биир литр.
Метрическай система ыйааһына буолан баран кэриҥҥэ СИ систематыгар кубическай метр туттуллар. Ол гынан баран, син биир туттуохха сөп, ол иһин олоххо киэҥник тарҕаммыт.
# Таймс Сквер

Таймс Сквер (ааҥл. Times Square) — Нью Йорк куорат киин уулуссата уонна болуоссатын ааттыыллар, Мидтаун микрокварталга баар. Аан Дойдуга биир биллэр сир, элбэх туристар, реклама тарҕанар сирэ, элбэх международнай тэрилтэлэр офистара баар.
Таймс Сквер метро станциалара Аан Дойдуга биир загруженнай буолаллар, күҥҥэ 15-24 мөллүйүөн киһини эргитэллэр.
# Славянофиллар

Славянофиллар — XIX үйэҕэ Арассыыйаҕа үөскээбит уопсастыбаннай сүүрээн. Тас, дьоҥҥо көстөр өрүтэ: Петр I уларытыыларын утары охсуһуу, Арҕаа Европа сабыдыалыттан босхолонуу. Нуучча омуга ураты омук, Европа омуктарыттан атын суоллаах-иистээх буолуохтаах диэн санааннан салайтарбыт дьон. Кинилэргэ — личность атын личноһы кытта дьол иһин охсуһар буоллаҕына, биһиэхэ — община, кинилэргэ — бэлитиичэскэй көҥүллэр, биһиэхэ — ол наадата суох диэн, уо.д.а. көрүүлээх дьон. Сорохторо ону аһара баран нуучча омуга ураты эрэ буолбакка, кини — уһулуччу омук, диэн санааны күөн туталлара. "Биһиги былыргыбыт Арҕаа Европа дьайыытынан киртитиллибэтэх эҥкилэ суох ыраас, оттон билиҥҥибит наһаа элбэх аньыылардаах (грехи)" — дииллэр этэ.
Биллибит славянофиллар: Аксаков Иван Сергеевич, Киреевскай, Хомяков
# Тамииллар

Тамииллар (нууч. Тами́лы) — Соҕуруу Азияҕа олохтоох омуктар. Ииндийэҕэ (сүнньүнэн Тамил-Наду штаакка), Шри-Ланкаҕа, ону таһынан Малайзияҕа, Мьянмаҕа, Сингапурга, Австралияҕа уонна Океанияҕа олороллор. Дравид тыл кэргэнигэр киирэр тамиил тылынан саҥараллар. Итэҕэллэринэн тамииллар үксүлэрэ индуистар, сорохторо христианнар уонна мусульмааннар. Антропология өттүнэн соҕуруу ииндийэ раасатыгар киирэллэр (Соҕуруу Дьобуруопалыы рааса уонна Веддоид рааса булкуһууларыттан үөскээбит), төрүттэрэ атын дравидтары кытта ситимнээх.
# Чыс кутуйах

Чыс кутуйах (лат. Ochotona hyperborea, нууч. Северная пищуха) - Чыс кутуйахтыҥылар уустарыгар киирэр кэрбээччилэргэ майгынныыр улахана суох кыыл.
Этэ сиинэ лис курдук, төбөтө уонна харахтара улаханнар. Кулгаахтара төгүрүктүҥүлэр, кутуруга кылгас, тас өттүттэн көстүбэт. Кэлин атахтара илин атахтарынааҕар арыый уһуннар. Илин атахтара 5, кэлин атахтара 4 тарбахтаахтар. Тыҥырыахтара сытыылар, кыратык өҕүллүүлээхтэр.
Саха сиригэр тайҕалаах сирин барытыгар кэриэтэ көстөр, сороҕор туундараҕа эмиэ баар буолар. Саха сирин соҕуруу уонна хотугулуу-илин өттүлэригэр ордук элбэх, өрөспүүбүлүкэ киин өттүгэр сэдэх, 60-70 сыл ынараа өттүгэр элбэх этэ.
# Хобор

Хобор - 1) саас күөл, өрүс мууһа туруору саастаах туруктанан биир кэлимсэтин сүтэрбитэ; 2) сиҥэ уута муус анныгар өтөн киирбитэ; 3) онтон муус көтөҕүллүбүтэ.
Тэҥнии көр: хобор, ховор (калм., монг.) — кууран хаалар кудук (холуодьас); хобур (бур.) — саас.

# Хобор
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Хото типтээх бөһүөлэк

Хото типтээх бөһүөлэк (нууч. Посёлок городского типа, кылгатан ПГТ) диэн олохтоох орун биир көрүҥэ. Сүрүннээн Арассыыйаҕа уонна урукку СССР дойдуларыгар тарҕаммыт. Хото типтээх бөһүөлэк олохтоохторун ахсаанынан хото уонна ыал икки ардыларыгар баар.
# Тон-ыйпогам

Тон-ыйпогам (кор. 동의보감 東醫寶鑑) — былыргы кэриэй медицинатын хомуурунньуга. Сончжон хоруол бирикээһинэн учуонай-быраас Хочжун (кор. 허준, 1546–1615 сс.) 16 сыл устата суруйбут. Оригинаала 25 туомнаах.
«Биһиги дойдубут былыргы эмтээһинигэр сыһыаннааҕы барытын Тон-ыйпогамтан буолуохха сөп», — диир Сеул университетын философитын профессора Хванг Кьеонгсик Бу ЮНЕСКО тиһигэр киирбит медицинааҕа аналлаах аан бастакы кинигэ.
Тон-ыйпогам — былыргы кэриэй култууратын сорҕото. Эмчиттэргэ туһалааҕын ааһан кини былыргы XVII үйэтээҕи Илин Азия философиятын сиэркилэтэ буолар. Бу философия олоҕо — эти-сиини чэгиэн хаалларар туһугар энергия араас көрүҥнэрин сөпкө дьүөрэлээһин.
# Шор тыла

Шор тыла (шор. шор тили, тадар тили) – Кемерово уобалаһыгар (Таштагол оройуона, Мыски, Междуреченск), сүрүннээн Хотугу Алтаайга, Кузнецкай Алатауҕа олорор шор омук тыла.
2002 сыллаах биэрэпиһинэн шор тылын 6 000 тахса киһи билэр этэ.
Шор тыла түүр тыллар хакас бөлөҕөр киирэр.

# Шор тыла
## Диалектара

Шор тыла икки диалекка арахсар: мрас эбэтэр "зекающай" (шор тылын литературнай нормата буолбута) уонна кондомскай эбэтэр "й-диалект". Мрас диалега хакас тылларыгар киирсэр, оттон кондомскай диалект – хотугу алтаай тылларыгар.

# Шор тыла
## Шор суруга-бичигэ

Шор суруга-бичигэ 1927 сыллаахха нуучча суругар олоҕуран оҥоһуллубут, ол кэннэ 1929–1938 сылларга латыын суруга туттулла сылдьыбыт. 1938 сыллаахха эмиэ нуучча суругар көһөрүллүбүт. XIX үйэҕэ нуучча таҥараһыттара шор тылын суругун айа сылдьыбыттара.
Аныгы шор алпабыыта:
| А а | Б б | В в | Г г | Ғ ғ | Д д | Е е |
| Ё ё | Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Қ қ |
| Л л | М м | Н н | Ң ң | О о | Ö ö | П п |
| Р р | С с | Т т | У у | Ӱ ӱ | Ф ф | Х х |
| Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь |
| Э э | Ю ю | Я я | | | | |

# Шор тыла
## Тыл туһунан
### Дорҕоонноро

Шор тылыгар 16 аһаҕас дорҕоон уонна 25 бүтэй дорҕоон баар. Аһаҕас дорҕооннор кылгас (а, э/е, ы, и, ö, ÿ, о, у) уонна уһун (аа, ээ/ее, ыы, ии, öö, ÿÿ, оо, уу) дорҕооннорго арахсаллар.

# Шор тыла
## Тыл туһунан
### Аһаҕас дорҕооннор

| | Инники | Кэнники | Кэнники |
| Сабыылаах | и [i] ии [iː] ӱ [y] ӱӱ [yː] | ы [ɯ] ыы [ɯː] | у [u] уу [uː] |
| Ортоку | e [e] ee [eː] ö [ø] öö [øː] | | o [o] oo [oː] |
| Аһаҕас | | a [a] aa [aː] | |

# Шор тыла
## Тыл туһунан
### Морфология

Шор тылыгар маннык грамматическай категориялар бааллар: ааттар (ол иһигэр аат тыл, даҕааһын аат, туохтуур, ахсаан аат, солбуйар аат, саҥа аллайыы), туохтуурдар (ол иһигэр аат туохтуур уонна сыһыат туохтуур), көмө тыллар (эбиискэ, сыһыан тыл, дьөһүөл уонна ситим тыл).
Шор тылыгар сэттэ түһүк баар, холобур туохтуу түһүк, сыһыарыы түһүк, холбуу түһүк.

# Шор тыла
## Үөрэтии

Шор тылын Кемерево үнүбүрсүөтүгэр Сибиир тылларын уонна култуураларын киинигэр үөрэтэллэр.

# Шор тыла
## Эбии көр

* Түүр тыллара
* Хакас тыллара
# Чорууттар уустара

Чорууттар уустара (лат. Limicola, нууч. Род Грязовики) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Чоруут.

# Чорууттар уустара
## Өссө маны көр

* Чөкчөҥөөлөр уустара
* Уу ойууннарын ууһа
* Куллурууттар уустара
* Чырыттар уустара
* Бараахтар уустара
* Иһиирэмнэр уустара
* Таас лоокууттарын ууһа
* Гаршнептар уустара
* Үгүрүөлэр уустара
* Обот үгүрүөлэр уустара
* Дьиэрэҥнэр уустара
* Кураҕаччылар уустара
* Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара
# Аан дойдуга оҕо кинигэтин күнэ

Аан дойдуга оҕо кинигэтин күнэ (нууч. Международный день детской книги) муус устар 2 күнүгэр, Х. К. Андерсен төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. 1967 сыллаахха Оҕо уонна ыччат литэрэтиирэтин аан дойдутааҕы Сүбэтэ (IBBY) төрүттээбит. Бу күн IBBY икки сылга биирдэ Х. К. Андерсена аатынан бириэмиэйэни оҕо суруйааччытыгар уонна оҕоҕо аналлаах кинигэ иллюстраторыгар аныыр.
Бу күн бэлиэтэнэрин аатырбыт ниэмэс суруйааччыта Лепман Йелла көҕүлээбитэ.
Сылын ахсын бу күн спонсорынан IBBY чилиэнэ - дойду - буолар. Кини ханнык эмит суруйааччыта уонна худуоһунньуга оҕолорго туһаайыы уонна былакаат ааптара буолаллар.

# Аан дойдуга оҕо кинигэтин күнэ
## Эбии көр

* Кинигэ уонна ааптар быраабын аан дойдутааҕы күнэ
* Андерсен Х. К. аатына бириэмиэйэ
* Суруйааччы аан дойдутааҕы күнэ
* Оҕо тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын аан дойдутааҕы күнэ
# Феникс (сулустар бөлөхтөрө)

Феникс (лат. Phoenix, Phe) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 469,3 квадрат кыраадыс иэннээх, 68 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан толору көстүбэт. Ордук чаҕылхай сулуһа Анкаа диэн уонна 2,4m улаханнаах.

# Феникс (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
# Эһэх

Эһэх (Equus asinus) диэн Аттар уустарын биир кыыла. Хаҥыл эһэхтэн (Equus africanus) төрүттээх. 5000 сыллааҕыта Африкаҕа дьиэтитиллибитэ. Мииниллэр, таһаҕас тиэйэр, арба тардар үлэһит кыыл буолар. Билигин аан дойдуга 40 мөлүйүөнтэн тахса эһэх баар.
Эһэх улахан кулгаахтаах уонна кутуругун уһугар хоболоох. Эһэх араас удьуордара араас кээмэйдээхтэр. Үрдүгэ 90—163 см, ыйааһына 200-400 кг, өҥө үксүн бороҥ уонна хара. Олоҕун устата дьадаҥы дойдуларга 12-15 сыл, сайдыылаах дойдуларга 30-50 сыл.
# Саха сирин живопиһа

Саха сирин живопиһа — Саха сирин олохтоохторо арыынан араас жаанрдарга (мэтириэт, пейзаж, сюжеттаах хартыына, этюдтар уо.д.а.) суруйбут айымньыларын бөлөҕө.

# Саха сирин живопиһа
## Өссө маны көр

Саха живописецтара