yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Романова Лидия Николаевна

Романова Лидия Николаевна — саха бэйиэһийэтэ XX үйэ саҕаланыытыгар сайдыытын, сүнньүнэн Өксөкүлээх Өлөксөй айар үлэтин чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата.

# Романова Лидия Николаевна
## Олоҕун олуктара

* 1966 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр Саха АССР Ньурба улууһун Марха нэһилиэгэр Өҥөлдьөҕө төрөөбүтэ.
* 1988 с. — Саха государственнай университет филологияҕа факультетын бүтэрбитэ.
* 1988—1992 сс. — Саха государственнай университет филологияҕа факультетын нуучча тылын үөрэтии методикатын кафедратыгар ассистент
* 1992—1997 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин НА аспирана.
* 1997 с. — филология билимин хандьыдаатыгар «Изобразительные средства якутской поэзии 1920—1930-х гг.» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1997—1998 сс. — Саха республикатын НА гуманитарнай чинчийии Институтын литератураҕа салаатын научнай үлэһитэ.
* 1998—2003 сс. — литература салаатын сэбиэдиссэйэ.
* Билиҥҥи кэмҥэ — Башкирскай государственнай университет докторана.

# Романова Лидия Николаевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «А. Е. Кулаковский и его современники: особенности поэтического языка» (Новосибирск, 2002) — монография.
* «Русская поэзия Якутии» (коллективная монография «Литература Якутии на современном этапе (1980—1990-е гг.).
* «Сновидение шамана» Кулаковского и проблемы выживания цивилизации» (Сб. научных статей: «Кулаковский и время». — М., 2003; в соавт.).
* «Сон шамана» А. Е. Кулаковского как отражение антропокосмического мышления поэта» (Сб. «А. Е. Кулаковский в контексте историко-культурного развития в ХХ веке» — Якутск, 2004).
* «Особенности поэзии Кюндэ» (Сб. «Бесценное наследие Кюндэ» — Якутск, 2002).
# Иҥэрээн

Иҥэрээн - кииринньэҥ ийэ, маачаха ийэ.
# 1693

1693 сыл.

# 1693
## Туох буолбута

* Сэтинньи 3 — Нуучча ыраахтааҕытын сорудаҕынан Идес Избрант Пекииҥҥэ тиийбит. Кытай ыраахтааҕыта (Богдыхаан титулаах эбит) кинини үстэ ыҥыран кэпсэппит (1693 сыл сэтинньи 17, ахсынньы 27 күннэригэр уонна 1694 сыл олунньу 16 күнүгэр) уонна Москуба судаарыстыбатын туһунан ыйыталаспыт, Ниэрчинскэйдээҕи дуогабары тутуһалларын бигэргэппиттэр. Посол бэйэтэ Кытай атыытын-эргиэнин туһунан сибидиэнньэ хомуйбут. Москубаттан Кытайга айанныырыгар кэлэ-бара Сибиир усталаах-туоратын сыыйан, үгүс этнография хабааннаах матырыйаалы хомуйбута. Сырыытын түмүгүнэн 1704 сыллаахха Амстердам куоракка Н.К. Витсен кинигэ таһаартарбыта. Избрант бу үлэтигэр комилар, остяктар, тоҥустар, вогуллар, бүрээттэр, сахалар о.д.а олохтоох омуктар тустарынан эрдэтээҥи сибидиэнньэлэри биэрбитэ.
# People's Television Network

People's Television Network — Пилипиин телекомпанията, салалтата — Кесон-Сити.
# Ыаҕайа

Ыаҕайа — орто кээмэйдээх, толору үүтү, ууну куттахха оҕо, дьахтар кыайа тутар истээх күннээҕи олоххо-дьаһахха туттуллар туос иһит. Аналыттан көрөн тигиитэ үксүгэр ойуута-бичигэ суох судургу буолар. Кээмэйинэн эрэ арахсар уу баһар, ынах ыыр, оҕо уу баһар, сир астыыр, балык кутар, о.д.а. ыаҕайалар баар буолаллар.
# Кюсю

Кю́сю (дьоп. 九州 Кю:сю:$^?$, букв. «девять провинций») — Дьоппуон архипелаагын кээмэцинэн үһүс арыыта. Иэнэ 40,6 тыс. км² кэриҥэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 12,0 мөл. киһи (2010); биир кв. км — 295,6 киһи тиксэр.. Сабаҕалааһыннартан биирдэстэринэн дьоппуон цивилизацията үөскээбит сиринэн ааҕыллар.
Кюсю 7 префектураҕа арахсар:
# Көлүөс балык

Көлүөс балык — Саха сирин хотугу улуустарын күөллэригэр үөскүүр кыһыл балык.
# Стрижавка

Стрижавка (укр. Стрижавка) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 8 869 (2011).
# Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ

Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ (лат. Phocidae, нууч. Семейство Тюленевые) - харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ алта уус киирэр: Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара, Муора куобахтарын ууһа, Эриэн түлүөннэр уустара, Саадьаҕай түлүөннэр уустара, Эбир түлүөннэр уустара, Ньиэрпэлэр уустара.

# Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

Харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар өссө Мордьотуҥулар кэргэннэрэ киирэр.
# Массыыналааһын

Массыыналааһын эбэтэр Механика инженерията (ааҥл. Mechanical engineering) диэн массыына уонна сэп оҥорор чочуйар индустрия салаата. Массыыналааһын билим быһыытынан инженерия биир суолталаах былыргы салаата буолар. Кини механика уонна материал билимин билиилэрин массыыналары оҥорорго, чочуйарга, оҥкуллуурга, дизайнныырга, үлэлэтэргэ туһанар.
# Федотов Егор Васильевич

Федотов Егор Васильевич - хапсаҕайдаһан тустууга СӨ спордун маастара.
# Дмитриев Алексей Дмитриевич

Дмитриев Алексей Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Үөһээ Бүлүү Намыгар 1905 сыллаахха төрөөбүт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куорат анныгар Грачев баалката диэн сиргэ 1942 сыллаахха сэриилэспит. Алтынньы 29 күнүгэр бааһырбыт. Ахтыытыгар кэлин суруйбут: «Миигин кытта биир кэмҥэ Үөһээ Бүлүүттэн 34 киһи баар этибит».
# 1738

1738 сыл.

# 1738
## Туох буолбута

* Муус устар 18 — Мадридка Real Academia de la Historia («Устуоруйа акадьыамыйата») олохтоммут.
# Аар Кудук Мас

М. Бойс суруйар: " Что касается точной даты создания храмов огня, то она неизвестна, но можно не сомневаться в том, что к концу правления Ахеменидов храмовые огни так же как и святилища с изображениями занимали уже законное место в зороастрийском богослужении". Онон, "уокка сугуруйээччилэр" аhаҕас халлаан анныгар ЭРЭ уцэллэрэ- суктэллэрэ диэhин олоҕо суох этии буолар. Автор ёссё суруйар: "Берос, вавилонский жрец (нач.3в.доН.Э) сообщает, что Артаксеркс- первый перс, кот. установил статуи Афродите-Анаитиде в главных городах империи и приказал их почитать как изображающим Арэдви-Суру-Анахиту". Геродот даҕаны ол богиня (Афродита Урания) скифтэргэ (Артимпаса) баарын ахтан ааhар. Дьэ, ол богиня сахаҕа Айыы хотуна Аан Алахчын дэнэр. Аны ол хотун нэс туёрт утугэццэ уунэн киирбит силистээх, тоҕус халлааны тохсуоннарын курдары уёhээ дойдуга дылы уунэн тахсыбыт чыпчархайдаах, сэттэлии былас сэбирдэхтээх, тоҕустуу былас туорахтаах КУДУК МАС тёцургэс буолбут тёрдуттэн куругар дылы быган олорон субэлиир-амалыыр. Айыы хотуна ситимнэригэр (көр: Айыы хотуна Аан Алахчын) ёссё биир тугэни (Албасты демоны Киин азияҕа марту, мартув, мартук диэн ааттыыр омуктар бааллар) эбэн кэбис. Ити тыллар дорҕоонноро дьуёрэлэhиилэрэ дьиктитэ аhары: мээнэҕэ буолбатах буолуохтаах.
Билицци кэмцэ "Аар Кудук Мас тоҕус салаалаах" диэни "айылҕа тоҕус халлааннаах" диэн ёйдуёххэ сёп . Хас биирдии салаа (халлаан) ханнык эмэ айылҕа хамныыр харатын, кётёрдёрун уонна балыктарын, ону тэцэ уён-кёйуур харамайдарын олоҕун эйгэтинэн буолар.

# Аар Кудук Мас
## Өссө маны көр

* Аар Айыы Тойон
# 1510

1510 сыл.

# 1510
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 30 — Мин династия ыраахтааҕыта Чжэндэ Кытайы баһылаан олорор кэмигэр буолбут өрө туруу баһылыгын Чжу Чжифань (Аньхуа принц диэн титуллааҕа, эмиэ Мин династияттан төрүттээҕэ) диэн киһини туппуттар. Мин династия Кытайы 1368 сылтан 1644 сыллаахха диэри салайбыта, хань омуктар тиһэх династиялара этэ.
* Сэтинньи 25 — Португалия байыаннай хараабыллара Биджапур султааныттан Гоаны сэриилээн ылбыттар. Түмүгэр бу сир 451 сыл тухары Португалия холуонньата буолбута.

# 1510
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 17 — Сандро Боттичелли (1445 төр.), Италия аатырбыт худуоһунньуга.
# Сильвестер Сталлоне

Сильвестер Сталлоне (толору аата ааҥл. Michael Sylvester Gardenzio Stallone, 6.7.1946–) — итальянец хааннаах АХШ биир биллэр артыыһа, от ыйын 6 күнүгэр 1946 сыллаахха Саҥа Йорк куоратка төрөөбүт. Аан Дойду биир биллэр артыыһа, 50 тахса киинэҕэ уһуллубут.
# ПТ бичиктэрэ

ПТ — көҥүл тарҕатыллар көмпүүтэр бичиктэрэ. ПараТайп фирма оҥоруута. Саха тылын буукубаларын өйүүр.
* PT Sans: С лицензией ПТ, С лицензией OFL, С лицензией ПТ для веб-использования
* PT Serif: С лицензией ПТ, С лицензией OFL, С лицензией ПТ для веб-использования
* PT Mono: С лицензией ПТ, С лицензией OFL, С лицензией ПТ для веб-использования
* PT Sans
* PT Serif
* ПТ Сериф
* ПТ Сериф курсив
* PT Serif Caption
* PT Serif Caption курсив
# Бороҕон нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Бороҕон нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чай.
Улуус кииниттэн 117 км илин диэкки. Мэлдьи сырыылаах суол.
Олохтоох дьонун ахсаана 526 киһи (2007 сыл).

# Бороҕон нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Каратаев Василий Осипович (1926—1980) — олоҥхоһут.
* Иванова Нина Иннокентьевна (1967 төр.) — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
* Павлов Афанасий Афанасьевич (1943 төр.) — история билимнэрин кандидата.
* Бороҕон нэһилиэгин киинэ Чай куйаартан көстүүтэ
# Попова Елизавета Степановна

Попова Елизавета Степановна - хуор тэрийээччи, ССРС култууратын туйгуна, тыа култууратын шефствотын туйгуна, үлэ бэтэрээнэ.
1941 с. от ыйын 1 күнүгэр Саха АССР Садын оройуонун Ботуобуйа дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Дьокуускадааҕы культпросвет училищены "дирижер-хоровик" идэтинэн 1962 с. бүтэрбит, онтон Ленинграадтааҕы Н.К. Крупская аатынан култуура институутун 1968 с. бүтэрбит.
1968 с. анал дисциплиинэлэр преподаветллэрин быһыытынан Дьокуускайга култуура-сырдатар училищетыгар үлэтин саҕалаабыт. 1976-78 сс. физтехпроблем Севера институт хуорун салайбыта. Онтон 1978-89 сс. ЯРКПУ хуорун салайбыта.
Култуура уонна искусство колледжыгар преподавателлиир.
# Анатомия

Анатомия диэн организм структуратын үөрэтэр биология салаата.

# Анатомия
## Анатомия историята

    Сүрүн ыстатыйа: Анатомия историята

# Анатомия
## Анатомия салаалара

* үүнээйи анатомията
* харамай анатомията
* киhи анатомията
# Аал (даҕааһын)

Аал (даҕааһын аат) — арахсыбат быһаарыы: Аал Луук Мас, аал уот, аал уххан. Муҥура суох ытыктабыллаах, абыраллаах.
# Ийэ тыл аан дойдутааҕы күнэ

Ийэ тыл аан дойдутааҕы күнэ (ХНТ тылларынан: араб. اليوم العالمي للغة الأم, ‎исп. Día Internacional de la Lengua Materna, нууч. Междунаро́дный день родно́го языка́, фр. la Journée internationale de la langue maternelle) — сылын ахсын олунньу 21 күнүгэр бэлиэтэнэр, ЮНЕСКО Генеральнай ассамблеята 1999 сыллаахха олохтообут күнэ. 2000 сыллаахтан бэлиэтэнэр.
# Rokšped

Rokšped Centar d.o.o. — Хара Хайа биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэ. Ону таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары оҥорор баайдарга уонна олигархтарга Volkswagen, Audi уонна SEAT бренын кытта биир биллэр бренд буолар Аан Дойдуга "Volkswagen Crna Gora", "Audi Crna Gora" уонна "Seat Crna Gora".
# Дуньмаҕа

Дуньмаҕа (олбоххо олорбут кытайдыы аата: 长寿天亲可汗, пиньинь: changshoutianqingkehan; кытайдыы тус аата: 移地健, пиньинь: dunmohedagan) – 780–789 сылларга Уйгуур хаҕанатын баһылыга.

# Дуньмаҕа
## Салайар кэмэ

Дуньмаҕа Идигэн хаҕаны өлөрөн баран Кытайтан анаммыт саҥа хаҕан буолбута. Дуньмаҕа хаҕан буолаат тута Кытайга Чанъань куоракка илдьитин ыыппыта. Кытай ыраахтааҕыта киниэхэ уичэнгункэхань (武義成功可汗) диэн солону биэрбит. Ону таһынан Дуньмаҕа Мани итэҕэлин таҥараһыттарын үүртэлээбит.

# Дуньмаҕа
## Салайар кэмэ
### Тудун Имишаны өлөрүү

Кытайдар уйгуурдарга дьайыыларын күүһүрдээрилэр уйгуур аҕа баһылыктарыгар Кытай киин куоратыгар көҥүллүк кэлэллэрин уонна эргинэллэрин көҥүллээбиттэр. Биир кэм Тудун Имиша (кыт.: 突董翳蜜施) Мэйлу ууһун аҕа баһылыга Кытай киин куоратыттан төннөн иһэн Чжэньу (кыт.: 振武) куоракка тохтоон үс ый кытайдар харайыыларыгар олорбут. Ол куорат баһылыга Чжан Гуаншэн (кыт.: 張光晟) эбит. Ол саҕана хаҕан өстөөх аҕа баһылыктары хам баттыыр кэмэ этэ. Чжан Гуаншэн Тудун Имишаны өлөттөрөөрү хаҕаҥҥа сурук суруйбут уонна кинини хаҕаны утары өрө тураары сылдьар диэн балыйбыт. Хаҕан Тудун Имишаны тутарга көҥүл биэрбит. Чжан Гуаншэн аҕа баһылыгы тутаары кыра сололоох тойону ыыппытын Тудун Имиша өһүргэнэн ол тойону кырбаабыт. Онуоха Чжан Гуаншэн сэрииһиттэрдээх кэлэн Тудун Имишаны уонна куоракка баар уйгуурдары барыларын кырган кэбиспит.
Кытайдар хаҕаҥҥа илдьит ыытан бараннар сыһыан куһаҕан буолбутун өйдөөбүттэр. Тудун аймахтара иэстэһиэн баҕарбыттар уонна илдьиттэри өлөрө сатаабыттар, ол эрээри хаҕан кинилэри тохтоппут.

# Дуньмаҕа
## Салайар кэмэ
### 788 с. дуогабар

783 сыллаахха Дуньмаҕа Кытай ыраахтааҕытыттан эйэ уонна уруу дуогабарын көрдөөбүт. Дай-цзун ыраахтааҕы уйгуурдары кытта сыһыан мөлтүүрүн билэн Кытай хотунун кэргэн ыыппатах. Кэлин ыраахтааҕы уйгуурдарга саҥа дуогабары сүбэлээбит:
   * Хаҕан ыраахтааҕыттан тутулуктаах буолар.
   * Уйгуур илдьитэ 200 киһиттэн элбэх буолуо суохтаах.
   * Кытай солконон 1000-тан тахса сылгыны атыыласпат.
   * Уйгуурдар Кытайтан дьону таһаарбаттар.
Уйгуурдар бу дуогабары ылыммыттар уонна Хэцюе Дагань (合闕達幹) хаҕан ойоҕун ыла барбыт, ол эрээри кытайдар хотун мэтириэтин эрэ биэрбиттэр. 788 сыллаахха уйгуур илдьиттэрэ хаҕан ойоҕун ыла бараллар. Кытай ыраахтааҕыта Сюй Цзян (許降) диэн ааттаах хотуну хаҕаҥҥа ыытар.
789 сыллаахха Дуньмаҕа хаҕан өлөр. Саҥа хаҕан Паньгуань буолар.

# Дуньмаҕа
## Эбии көр

* Уйгуур хаҕаната
* Идигэн
# Ииндийэ

Ииндийэ сорумдьу Ииндийэ Өрөспүүбүлүкэтэ (хинди भारत गणराज्य Bhārat Gaṇarājya; ааҥл. Republic of India) диэн Соҕуруу Азия дойдута. Аан дойду үрдүнэн сирин иэнинэн 7-ис миэстэҕэ, дьонун ахсаанынан 2-с. Индияттан соҕуруу Индия океана, арҕаа Араб байҕала уонна илин Бенгал хомото бааллар. Арҕаа Пакистанныын, хотугулуу-илин Кытайдыын, Непаллыын уонна Бутанныын, илин Баҥладештыын уонна Мьянмардыын кэккэлэhэр. Индияттан Сри Ланка, Мальдивтар уонна Индонезия чугастар.
Индия субконтиненыгар Инд хочотун цивилизацията үөскээбитэ, былыр былыргыттан атыы суоллара уонна улахан империялар бааллара. Ол иhин бу регион харчы уонна культура өттүнэн куруук баай этэ. Аан дойду түөрт сүрүн религиялара Индияттан төрүттээхтэр: Индуизм, Буддизм, Дьайнизм уонна Сикхизм. Кэлин Зороастризм, Иудаизм, Христианизм уонна Ислам тарҕаммыттара уонна олохтоох культураны байыппыттара. 19 ү. ортотугар Индия Британия Империятын колонията буолбута. 1947 с. көҥүл дойду буолбута.
Индия экономиката аан дойдуга биржаларын ырыынактарын көрдөрүүлэринэн уон иккис уонна атыылаhааччыларын кыаҕынан төрдүс миэстэлэргэ турар. Дойду дьаhалтата сөптөөх реформалары ыытан Индия экономиката үүнүүтүнэн-сайдыытынан аан дойдуга иккис миэстэҕэ тахсыбыта, онуоха, онто олохтоох дьон улахан дьадайыытыттан, үөрэҕэ суох буолуутуттан уонна аччыктааhыныттан сылтаан бытааран биэрэр. Индия 28 штаттаах уонна 7 союзнай территориялаах парламентарнай федеральнай республика.

# Ииндийэ
## Чахчылар

1947 — Ииндийэҕэ «тыытыллыбаттар» каасталарын боппуттар.
# Flixbus

Flixbus (ФликсБас), Германия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан автобуһунан дьону таһар тэрилтэ. Европаҕа уонна Америкаҕа лидер, сорох Азия дойдуларыгар эмиэ.
2020 сылтан ыла Арассыыйаҕа эмиэ үлэлиир.
# Ку Клукс Клан

Куклуксклан (биитэр ааҥл. Ku Klux Klan эбэтэр Ку Клукс Клан, кыччатан ККК), АХШ үрүҥ дьонун националистическай уонна шовинистическай фашисткай тэриллиитэ, сүрүннээн 1843-1932 сылларга үлэлии сылдьыбыта. Оччотооҕу кэмнэргэ киннэр негрдары, лесбиянкалары, гейдэри, католиктары өлөртүүллэрэ. Ол эрэн сүрүн өстөөхтөрө республиканскай уонна кэнники демократическай партия үлэһиттэрэ буолбуттара (онно үлэлиир үрүҥнэр кытта).
Билиҥҥи кэмҥэ бу тэриллии суох, ол эрэн сорох экстремистическай өйдөөх санаалаах дьон сир шаарын араас муннугар филиал аһаллар. Сүрүннээн сорох тэриллии Арканзас штатка ким да билбэт сис тыаҕа базаланан дииллэр.
# Чороон (ВИА)

«Чороон» — 70-с сыллар саҕаланыыларыгар Чурапчыга тэриллибит вокальнай инструментальнай ансаамбыл. Бастаан самодеятельнай этэ, онтон идэтийбит бөлөххө кубулуйбута. Тэрийээччилэр Владимир Мохначевскай уонна Вячеслав Саввин.

# Чороон (ВИА)
## Устуоруйата

Оскуола оҕолоро 70-с сыллар саҕаланыыларыгар ыраах туманнаах дойдуга тыаһаабыт «Битлз» дорҕооннорун оччотооҕуга бобуулаах омук араадьыйатын долгуннарыттан истэн, үйэ сайдар хайысхатын эттэринэн-хааннарынан сэрэйэн Чурапчыга аан бастаан вокальнай инструментальнай ансаамбылы тэрийбиттэр. Кинилэр электрическэй гитараны ойууттан көрөн, бэйэлэрэ мастан кыһан оҥорбуттара.
Маастарынан оскуола оҕото Володя Мохначевскай, музыкаҕа уһуйааччынан эдэр учуутал Вячеслав Саввин буолбуттара. 1972 с. В.А. Босиков салайааччылаах КЭБ (концерт-эстраада бюрота) Москубаҕа дьону үөрэттэрээри куонкурус биллэрбит. Саха сириттэн бүтүннүүтүттэн 200-тэн тахса оҕо Дьокуускайга мустан ол куонкуруска кыттыбыттара. Онно Вячеслав уонна Владимир кытталлар. Кинилэргэ Черниговскай диэн нуучча уолун уонна барабааҥҥа Аталев Василий (Сыгаан Бааска) диэн киһини эбэн ВИА тэрийбиттэр. Икки нэдиэлэ репетициялатан баран гастролга ыыппыттар.
Онтон бөлөҕү ырыаһыт Бубякины кытта Москубаҕа үөрэтэ ыыппыттар. Эдэр музыкааннары Владимир Куприянов диэн эдэр композитор уһуйбут. Кини аранжировка диэн тугун, ханнык үнүстүрүмүөннэргэ хайдах оонньонорун көрдөрөн, үөрэтэн биэрбит. Кини сахалыы мелодилары бэйэтэ аранжировкалаан, холобур "Умнуллубат онус кылаас" ырыаны, инструментальнай музыкаҕа сөп түбэһиннэрэн биэрбит. Ол үөрэх кэмигэр уолаттар уопсай музыкальнай култуураларын таһымын үрдэтэллэр, Дин Рид, элбэх омук бөлөхтөрүн (Италия, Югославия, Япония) кэнсиэрдэригэр сылдьаллар.
Онно балтараа сыл курдук үөрэнэн, Ускуустуба үлэһиттэрин Киин дьиэтигэр (ЦДРИ) сыанатыттан оонньоон иҥин, аппаратуураланан, репертуарданан, көстүүмнэнэн Дьокуускайга төннөллөр..
# EPCG

Elektroprivreda Crne Gore — Хара Хайа тэрилтэтэ, 10 омук дойдуларыгар филиаллаах, олор ахсааннарыгар Enel тэрилтэни бас билэр.
# Николаев Лазарь Федотович

Николаев Лазарь Федотович — Үөһээ Бүлүү улууһун устуоруйатын үөрэппит-чинчийбит, кырдьаҕастар үһүйэээннэрин, ахтыыларын муспут киһи. Архыыбын Чап уустарын музейын дириэктэрэ А. П. Мачахов уура сытар.
1900 с. Бастакы Боотулуу нэһилиэгэр бэһис оҕоннон төрөөбүт. 1923 с. олунньу 11 күнүгэр II Күүлэттэн төрүттээх Мария Васильевнаны кытта ыал буолбуттар. Оҕолоро суох. 1927 с. Лазарь Федотович эдьиийэ Мавра өлбүтүгэр кини кыыһын 3 саастаах Дадасова Варвара Андреевнаны ииттэр.
1935-1960 сс. Боотулуу наспотыгар сурксутунан, онтон бухгалтерынан үлэлиир. 1958 сылтан ииппит кыыһын Варвара улахан уолун Артомону ииттэ ылар. Ол уол эһэтин аатын араспаанньа оҥостон Лазарев Артомон Васильевич диэн ааты ылар.
1975 с. сааһыгар өлбүтэ.
# Арҕаа Вирдьиния

Арҕаа Вирдьиния ааҥл. West Virginia
# Хачыкаат нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Хачыкаат нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хачыкаат.
Улуус кииниттэн 27 км. соҕуруу диэкки Өлүөнэ өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 310 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хачыкаат — 1 061, Кыһыл Үрүйэ — 249 киһи.

# Хачыкаат нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

Урут Илин Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Хачыкаат нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Матаар аҕа ууһа, Харбар аҕа ууһа, Хаһа аҕа ууһа, Сөгөөнү аҕа ууһа

# Хачыкаат нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

    Барашков Сэмэн Петрович (1976—1921) — баай киһи, меценат.
    Федоров Георгий Николаевич — Усуйаана улууһун урукку баһылыга, геолог.
    Тимофеев Максим Дмитриевич (1960 с. сэтинньи 10 к. төр.) — биллиилээх сири олохтооччу, «Сахагеокадастр» тэрилтэ салайааччыта.

# Хачыкаат нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* Кыһыл Үрүйэттэн 1 км «Үрэх төрдө» диэн сиргэ 1922 сыллаахха өлөрүллүбүт 4 ревкомовецтар уҥуохтара
* «Булуус» диэн сир. Сайын ситэ ууллубат тарыҥ уонна ыраас уулаах дьүүктэ.
* Буотама үрэх, туристыыр объект.
# Өҥнөр тиһиликтэрэ

Саха өҥү-дьүһүнү көрүүтэ арҕааҥҥы омуктартан таһы-быһа ураты, ол иһин сахалыы сатаан көрбөт буолан, бастакы чинчийээччилэр биһигини дьүһүнү мөлтөхтүк араараллар диэн түмүктээбиттэрэ. Саха өҥү көрүүтэ айылҕаны кытта быстыбат ситимнээх. Төрөөбүт Аар Айылҕатыттан силиһэ быстыбыт киһи ону хайаан өйдүөҕэй. Өбүгэлэрбит өҥү-дьүһүнү дьүһүннүүр да тыллара билиҥҥи киһиэхэ олоҥхо тылын курдук иһиллэр.
Өҥнөр :
| Аат | Холобур |
| кыһыл | кытархай, тэтэркэй, кыаһаан, кыыһар кыһыл, өһөх кыһыл, соһо, сылгы иигэ, хаан кыһыл, дьэс кыһыл, аалай кыһыл, уот кыһыл, о.д.а; |
| араҕас | алтан араҕас, сабыдал араҕас, үрүҥ араҕас, күдэн араҕас, чүмэчи араҕас, ыыс араҕас, уоһах араҕас; |
| кугас | дабархай, хардаҥ (хагдаҥ), хагдаҥ кугас, кугдархай, хоҥор, күөт, күрүҥ, о.д.а.; |
| саһархай | сарт кутуруга, сырдык саһархай; |
| күөх | |
| халлаан күөх | |
| хара | буор хара, өһөх хара, хара сур, ыас хара, чох хара, үлүйбүт хара, хара бараан, о.д.а. |
| көҕөччөр | чээл, чээлэй күох, унаар, унаар күөх, торҕо, торҕо күөх, хампа күөх, халлаан күөх, таалай күөх, сырдык күөх, о.д.а.; |
| сур¹ | өркөҥү (өлкөҥү, өлөкү), бороҥ, буурай, солоҥу, тииҥ көхсө, сиэрэй, о.д.а,; |
| үрүҥ | үп-үрүҥ, үүт үрүҥ, маҥан (маҕан), кытта маҥан, кылбаа (кылбараҥ) маҥан, муус маҥан, мунаа маҥан, хаар маҥан, аас, аас маҥан, холбороҥ манган, түөнэ маҥан, тунал (туналы, тунаа) маҥан, күрүө маҥан, көр дьаҕыл, куба маҥан, сатыы маҥан, кэрэ-кэрэ маҥан, үрүмэччи маҥан, үүт маҥан, туус маҕан, о.д.а.; |
¹ нууч. серый
# IPhone X

iPhone X (iPhone Ten, ол эбэтэр Онус айфон) — Apple 2017 сыллаахха таһаарбыт флагман төлөпүөнэ, Apple A11 чиптаах.
2018 сыллаахха тупсарыллыбыт вариана тахсыбыта - iPhone XS.
# Цыпандин Ион Павлович

Цыпандин Ион Павлович 1924 с. Мэҥэ Хаҥалас улууһун Араҥас нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1941 с. Төҥүлү орто оскуолатын 8-с кылааһын бүтэрбит сайыныгар Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмыт. Аҕата ыалдьан олохтон туораабыт, онон ситэ үөрэмэккэ ыал улахан оҕото Дьуона эрдэ холкуос үлэтигэр умса түспүт, кадровай булчутунан үлэлээбит. 1943 с. ыам ыйыгар Ион сэриигэ ыҥырыллыбыт. Аармыйаттан 1947 с. кэлээт, дойдутугар тахсан дьонун көрсөөт, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайсыстыбатын техникумугар үөрэнэ киирбит. Иону Томпоҕо сельхозуправлениеҕа үлэҕэ ыыппыттар. 1950 с. Төҥүлүгэ племрассадник тэриллэн, онно ыҥыран ылбыттар. Бастаан рядовой үлэтинэн сылдьыбыт, кэлин уһун сылларга племстанция начаалынньыгынан үлэлээбит. Бастаан илин эҥээр улуустар сүөһүлэрин боруодатын тупсарыыга дьаныһан үлэлээн, кэлин 1971 сылтан куоракка киирэн саҥа тэриллибит госплемобъединениены салайан ситиһиилээхтик үлэлээн өрөспүүбүлүкэ, ССРС үтүөлээх зоотехнига буолбут. Сөбүлүүр идэтинэн олус бэриниилээхтик үлэлээбит, олоҕун тухары төһө кыайарынан сайыннарбыт.
Наҕараадалара: "ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин 70 сыла" мэтээл, Саха АССР Үрдүк Сэбиэтин Президиумун, РСФСР уонна САССР тыа хаһаайыстыбатыгар министерстволарын, Росплемобъединение бочуоттаах грамоталара, "Саха АССР үтүөлээх зоотехнига" (1967 с.), "Мэҥэ Хаҥалас улууһун бочуоттаах гражданина" (1994 с.)
# Тофа тыла

Тофа тыла — түүр төрүттээх тофа омук тыла. Тофалар Иркутскай уобалаһыгар Нижнеудинскай оройуоҥҥа олороллор. 2010 сыллаах биэрэпиһинэн 775 тофалартан 93 эрэ киһи тофа тылын билэр.

# Тофа тыла
## Сайаан бөлөх таежнай салаата

Түүр тыллар Сайаан бөлөҕүн таежнай салаатыгар тофа тылыттан ураты тыва тылын хотугулуу-илиҥҥи (тоджинскай) уонна соҕуруулуу-илиҥҥи диалектар (Тыва Өрөспүүбүлүкэтин Тожу, Бии-Хэм улуустара) уонна сойот-цаатан тыла (үс салааҕа арахсар: Бүрээт сиригэр баар сойот уонна Моҕол сиригэр баар цаатан уонна уйгуур-урааҥхай тыллара) киирэллэр.

# Тофа тыла
## Сурук-бичик

1988 сылга диэри тофа тыла туспа суруга-бичигэ суох этэ, ол иһин тофа тылын чинчийээччилэрэ бу тыл дорҕоонноругар чугаһытыллыбыт латыын уонна нуучча алпаабыттарын туһанар этилэр. Ол курдук Валентин Рассадин диэн тофа тылын чинчийээччитэ «Морфология тофаларского языка в сравнительном освещении» (1978 с.) диэн үлэтигэр тофа тылларын суруйарыгар һ, ӈ, ө, ү, ә уонна i эбии буукубалардаах нуучча алпаабытын туһаммыта. Кини ньымата тыл дорҕооннорун сурууйуутугар олоҕурар. В. Рассадин туттубут алпаабыта кэлин тофа алпаабытыгар кубулуйбута. Ол алпаабыт маннык:
| А а | Б б | В в | Г г | Ғ ғ | Д д | Е е | Ә ә |
| Ё ё | Ж ж | З з | И ш | I i | Й й | К к | Қ қ |
| Л л | М м | Н н | Ң ң | О о | Ө ө | П п | Р р |
| С с | Т т | У у | Ү ү | Ф ф | Х х | Һ һ | Ц ц |
| Ч ч | Ӌ ӌ | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э |
| Ю ю | Я я | | | | | | |
Тофалар алпаабыттара билигин да уларыйа турар уонна букатыннаах туругар тиийэ илик. Ол курдук 2005 с. тахсыбыт "Словарь тофаларско-русский и русско-тофаларский" диэн тылдьыкка тофа тылын билиҥҥи алпаабыта 41 буукубалаах:
| А а | Б б | В в | Г г | Ғ ғ | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | З з | И ш | i | Й й | К к | Ӄ ӄ | Һ һ |
| Л л | М м | Н н | ӈ | О о | Ө ө | П п | Р р |
| С с | Т т | У у | Ү ү | Ф ф | Х х | Ч ч | Ӌ ӌ |
| Ш ш | Щ щ | ъ | Ы ы | ь | Э э | ә | Ю ю |
| Я я | | | | | | | |

# Тофа тыла
## Морфология уонна синтаксис

Солбуйар ааттар :
| Биир ахсаан | Биир ахсаан | Элбэх ахсаан | Элбэх ахсаан |
| Тофалыы | Сахалыы | Тофалыы | Сахалыы |
| мен | мин | биъс | биһиги |
| сен | эн | сілер | эһиги |
| оң | ол/кини | оларың | олор/кинилэр |

# Тофа тыла
## Эбии көр

* Тофалар
* Тыва тыла
* Түүр тыллара
* Иркутскай уобалаһа