yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Атласов Владимир Васильевич

Атласов Владимир Васильевич, (атын домумуоннарынан Отласов; 1661? — 1711) — нуучча казага.
Александр Пушкин Атласовы «Камчаатка Ермага», онтон Степан Крашенинников — «обретатель Камчатки» диэн ааттаабыттара.
Дьокуускайга төрөөбүтэ. 1695 сыллаахха Анадырга приказчигынан барбыта. Мантан 1697 сыллаахха 60 киһилээх Камчаатканы чинчийэ барбыта.
Пенжина өрүһүнэн коряктары дьаһаахтаабыттара. 1697 сыллаахха Олютор коряктарга тиийбитэ.
Камчаатка тумул арыыны бары хайысхаларынан чинчийбитэ. Тумул арыы соҕуруу уһугар тиийэн камчадаллартан дьоппуон киһитин Дэнбэйи босхолуур.
1700 сыллаахха Дьокуускайга төннөр. 1701 сыллаахха Москваҕа хомуйбут дьаһааҕы тиэйэн барар.
1711 сыллаахха Камчааткаҕа өлөрбүттэрэ.

# Атласов Владимир Васильевич
## Өссө маны көр

* Полевой Б.П. Новые биографические сведения о Владимире Атласове. М., 1963.
* Колониальная политика царизма на Камчатке и Чукотке в XVIII веке. Л., 1933.
* Берг Л.С. Открытие Камчатки и экспедиция Беринга. М., 1946.

# Атласов Владимир Васильевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Организм

?Тыынар тыыннаах :
Билим классификацията :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Организм диэн тыынар тыыннаах. Бары организмнар күүрдүүгэ хардараллар, ууhууллар, үүнэллэр, сайдаллар уонна хомеостазистаахтар. Организм биир эбэтэр элбэх сааныктаах буолар.
Организмнар прокариоттарга уонна эукариоттарга арахсаллар.
# Симаков Иван Николаевич

Симаков Иван Николаевич (07.04.1906, Шишкино д., Тверь губернията — 26.07.1953) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944), лётчик.

# Симаков Иван Николаевич
## Олоҕун олуктара

1906 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр Тверь губерниятыгар Кашино дэриэбинэҕэ төрөөбүт. Омугунан нуучча. Биэс кылаас үөрэхтээх.
1928—1930 сс. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт. 1931—1937 сс. сулууспаны иккиһин барбыт, лётчиктар байыаннай оскуолаларыгар үөрэммит.
Сэрии иннинэ Дьокуускайга Гражданскай авиация пилотунан үлэлээбит. Сэриигэ 1941 сыллаахха Дьокуускай куорат военкоматынан ыҥырыллыбыт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл кулун тутар 13 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин капитан Симаков Иван Николаевичка Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.
1946 сылтан майор Симаков запаска барбыт. Москубаҕа олорбут. Внуково аэропордугар диспетчерынан үлэлээбит.
1953 сыллаахха от ыйын 26 күнүгэр өлбүт. Москваҕа көмүллүбүт.

# Симаков Иван Николаевич
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (№ 3322) (13.03.1944)
* Ленин уордьана (13.03.1944)
* Александр Невскэй уордьана (20.09.1945)
* Икки Кыһыл Знамя уордьана (1942; 20.09.1944)
* Кыһыл Сулус уордьана (03.06.1942)
# Гульден

Гульден (о.-үө.-ниэм. guldin — көмүс манньыат) — өр кэмнээх историялаах манньыат. бастаан кыһыл көмүстэн, кэлин үрүҥ көмүстэн кутар буолбуттар. Араас дойдуларга национальнай валюта быһыытынан туттулла сылдьыбыта. Европа дойдуларыгар, чуолаан Голландияҕа, евро киириэн иннинэ туттуллубута. 1 гульден 100 цент-кэ тэҥнэһэр.
# Бүлүүтээҕи ГЭС

Бүлүүтээҕи ГЭС — Бүлүү өрүскэ тутуллубут гидроэлектростанция — уу күүһүн туһанан уоту оҥорон биэрэр агрегат.
Билиҥҥи туругунан Бүлүүтээҕи ГЭС ирбэт тоҥҥо тутуллубут аан дойдуга соҕотох гидроэлектростанция.
Тутуута үс уочаратынан барар. ГЭС-1 1970 сыллаахха, ГЭС-2 1975 сыллаахха тутуллан олоххо киирбиттэрэ. ГЭС-3 бастакы агрегаата 2004 с. үлэҕэ киирбитэ.

# Бүлүүтээҕи ГЭС
## Суолтата

Бу ГЭС тутуллан алмаас-таас хостооччулары энергияннан хааччыйбыта. Ону тэҥэ Саха сирин арҕаа өттө уотунан хааччыллыбыта. Ол гынан баран бу тутуу иккис бөрүкүтэ суох өрүтэ эмиэ баар. Бу - ГЭС ууну харайар муората айылҕаҕа дьайыыта. Бастакытынан, былыргыттан олохтоох дьон олорбут өлгөм элбэх сирдэрэ ууга барбыттара. Туой Хайа бөһүөлэк олохтоохторо күүс өттүнэн көһөрүллүбүттэрэ. Иккиһинэн уу анныгар элбэх мас тимирбитин түмүгэр ол сытыйыыта (феноллар) Бүлүү өрүһү сүһүрдүбүтэ.
# Чарлз Дарвин

Чарлз Ро́берт Да́рвин (ааҥл. Charles Robert Darwin; 1809–1882) — эволюция теориятын айбыт Англия чулуу учуонайа, натуралист, айанньыт.
Билигин ити теория айылҕаны үөрэтэр наукаҕа баһылыыр теория быһыытынан сылдьар. Теория олоҕор тыынар тыыннаах отой судургу көрүҥтэн саҕалаан тас эйгэ усулуобуйатыгар сөп түбэһэн уларыйан уонна сайдан баччааҥҥа диэри кэллэ диэн санаа сытар.
Дарвин 1809 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр Шрусбери диэн сиргэ Шропшир графствоҕа сэниэ ыалга 5-с уолунан төрөөбүтэ. Аҕата Роберт Дарвин быраас, ийэтэ Сьюзан Дарвин (Уэджвуд). 1817 сыллаахха күнүскү оскуолаҕа киирэригэр 8 саастаах Дарвин хайыы-үйэ айылҕаны сэргиир этэ. Бу сыл от ыйыгар ийэтэ өлөр. 1818 сыл балаҕан ыйыгар убайын Эразмы кытта (Erasmus Alvey Darwin) Шрусбери оскуолатыгар пансиоҥҥа (интэринээккэ) киирэр.
1825 сыл сайыныгар аҕатыгар ыарыһахтары көрөрүгэр көмөлөһөр. Ол сыл Эдинбург университетыгар киирэр, ол гынан баран сатаан үөрэммэт, ол оннугар Чарлз Ватертон диэн урукку кулут киһиэхэ таксидермияны баһылыыр. Икки сыл кэриҥэ син биир Эдмонтоҥҥа үөрэнэр: Эдмонтон Грант диэн муора сиһэ суохтарын үөрэтэр киһиэхэ ассистенныыр, айылҕа историятын уонна геологияны Роберт Джемсоҥҥа үөрэтэр. Иккис сылыгар университет түмэлигэр үүнээйилэр классификацияларын үөрэтэр.
Аҕата уола медицинаны бырахпытын истэн Кембриджка христианнар колледжтарыгар киирэригэр этэр. Онон чааһынай учуутал салалтатынан бэлэмнэнэн баран 1828 сыл саамай саҥатыгар Кембриджка үөрэнэ киирэр. Бэйэтэ билиммитинэн үөрэххэ оччо сыстыбат, ат сүүрдүүтүнэн, саанан ытыынан, булдунан дьарыктанар. Сыгана Уильям Фокс үөннэри үөрэтэр энтомологтары кытта билиһиннэрэр. Онтон сылтаан Дарвин хомурдуостары хомуйуунан дьарыгырар. Джон Генслоу диэн ботанигы уонна да атын натуралист учуонайдары кытта билсэр. 1831 сыллаахха колледжын бүтэрэр, теологияны, литератураны, математиканы, физиканы баһылыыр.
# Аустралиа

Аустралиа (ааҥл. Australia), официал аата Аустралиа Сомоҕолоһуута (ааҥл. Commonwealth of Australia), Сир соҕуруу өттүгэр баар дойду. Аустралия континены бүтүннүүтүн ылар, Тасмания арыы уонна өссө хас-да Чуумпу океаҥҥа уонна Индия океаныгар баар арыылар. Аустралияттан чугас дойдулар: Индонезия, Илин Тимор уонна Папуа Саҥа Гуинея хоту, Соломон арыылара, Вануату уонна Саҥа Каледония хотугулуу-илин уонна Саҥа Зеландия соҕуруулуу-илин.
Дьон Аустралияҕа 42,000 тахса сыллааҕыта кэлэн олохсуйбуттара. Бастакы Эуропа дьоно 1606 с. кэлбиттэрэ. 1770 с. Аустралия Британия Империятын сирэ буолбута. Тохсунньу 26 к. 1788 с. Саҥа Соҕуруу Уэльс диэн Британия бастакы колонията тэриллибитэ. 19 үйэ устата өссө биэс колония баар буолбута. Бу алта колониялар тохсунньу 1 к. 1901 с. федерация буоланнар Аустралия Холбоhуга тэриллибитэ.

# Аустралиа
## Экономиката

Аустралия аан дойду биир саамай сайдыылаах уонна баай дойдуларын ахсааннарыгар киирсэр. Аан дойдуга баайынан үһүс миэстэни ылар. Дьон орто хамнаһа 41 тыһыынча долларга тиксэр. Аустралия аан дойду үрдүнэн элбэх тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарар. Ону таһынан Аустралия сайдыылаах индустриялаах дойдуларга киирсэр. Улахан үп киинэ буолар.

# Аустралиа
## Дьоно

Аустралияҕа сүүһүнэн араас омук олорор, Америка курдук иммиграннар дойдулара буолар, ол эбэтэр олохтоохторо үксүлэрэ кэлиилэр. Дойду дьонун бүттүүн ахсаана 23 мөллүйүөн 577 тыыһынча 675 киһи. Олортон 16 мөллүйүөн курдуга аустралиялар.
* Кытайдар (4 мөллүйүөнтэн тахса)
* Ааҥллар (1 мөллүйүөнтэн тахса)
* Кэриэйдэр (1 мөллүйүөнтэн тахса)
* Малайдар (1 мөллүйүөнтэн тахса)
* Дьоппуоннар (800 тыыһынчаттан тахса)
* Италиялар (500 тыыһынчаттан тахса)
* Атыттар (600 тыыһынчаттан тахса), олор ахсааннарыгар сахалар - 3 тыыһынча курдук, онтон нууччалар - 45 000.

# Аустралиа
## Дьоно
### Аустралия сахалара

    Сүрүн ыстатыйа: Аустралия сахалара
Аустралия сахалара диэн Аустралия дойдутугар олорор уонна Аустралия дойдутун паспорын илдьэ сылдьар сахалар, эбэтэр наар олохтоох хаартатын илдьэ сылдьаллар. Сахалар Аустралияҕа бастаан 19 үйэ саҕаланыытыгар кэлбиттэрэ. Үксэ балыксыттар, кыһыл көмүс көрдөөччүлэрэ этэ. Билигин Аустралия баай уонна күүскэ сайдыбыт буолан араас омук барыта олохсуйа барар сирэ буолла. Олор ахсааннарыгар сахалар.
Аустралия олорор сахалар ахсааннара:
* 1877 - 1 Саха дьоно
* 1939 - 6 Саха дьоно
* 1950 (сэрии кэнниттэн) - 42 Саха дьоно
* 1989 - 128 Саха дьоно
* 1991 - 567 Саха дьоно
* 2001 - 1678 Саха дьоно
* 2002 - 2978 Саха дьоно
* 2007 - 3001 Саха дьоно
* 2010 - 3056 Саха дьоно гражданстволаах эбит, 7435 саха наар олохтоох каарталаах эбит, онон сиэттэрэн кэлэр сылга ахсааннара маннык буолуон сөп:
* 2011 - 12 000 курдук буолуон сөп
* 2012 - 20 500 курдук буолуон сөп
# Боллох

Боллох — уулаах сиргэ (уу дьаратыгар, күөл түгэҕэр, кутаҕа, бадарааҥҥа уо.д.а.) сир ньуура кыратык үрдээн, боллойон тахсыбыта.
Тэҥнээ: болдог (бур.) — кыра томтор, элбэх лоппоҕордоох дэхситэ суох сир; болдог (монг.) — томтор.

# Боллох
## Өссө маны көр

* Күөх Боллох тойон

# Боллох
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Васильев Степан Иннокентьевич

Васильев Степан Иннокентьевич — Социалистическай Үлэ Геройа, сылгыһыт.

# Васильев Степан Иннокентьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1949)

# Васильев Степан Иннокентьевич
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Seoul Broadcasting System

Seoul Broadcasting System (SBS) — Соҕуруу Корея телекомпанията, салалтата — Сеул.
# Unreal Engine

Unreal Engine (Анреал Эндьайн), Epic Games оҥорор уонна өйүүр видео оонньуулары оҥорор хамсыга.
# Винокуров Николай Егорович

Винокуров Николай Егорович — Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтоспут дьонтон биирдэстэрэ.
1905 с. Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүтэ, Аҕата Винокуров Егор (Тоҕойуута Дьөгүөссэтэ) дьадаҥы киһи этэ.
Кини Далыр, Үөһээ Бүлүү оскуолаларын бүтэрэн 1921—22 сыллардаах үөрэх дьылыгар Булүүтээҕи иккис ступеннаах оскуолаҕа киирбитэ. 1920 сыллаахха комсомолга киирбитэ. Николай 1922 сыллаахха Хохочойдооҕу тоһуурга түбэһэн ытыалаһан иһэн, тоҥуу хаарынан куотан чугас дьадаҥы ыалларга саһа сылдьарын үрүҥнэр тутан ылан Хампаҕа илдьэн ыппыттара.

# Винокуров Николай Егорович
## Өссө маны көр

Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон
# Samsung Electronics

Samsung Electronics (Самсон Электроникс), Соҕуруу Корея улахан электроника, чиптары, программалары, ырыа истэр тэриллэри, аудиосистемалары, телевизордары уонна видеосистемалары, мобильнай телефоннары уонна смартфоннары оҥорон таһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ буолар.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Mitsui Group тэрилтэ бизнес эйгэтигэр холбонор, ол эрэн бэйэтэ Samsung Group бизнес процестарга үлэлиир.
2021 сыл түмүгүнэн планетаҕа саамай бөдөҥ электроника уонна смартфон оҥорооччу.
Бэйэтэ Samsung Group уонна Mitsui Group бизнес империаларга бас бэринэр эрээри, Самсон Электроникс бэйэтэ империя курдук. Кини бизнес эйгэтэ 190 омук сиригэр бары сфераны ылар.

# Samsung Electronics
## Флагманнар

* Samsung Galaxy S4
# Андреев Касьян Касьянович

Андреев Касьян Касьянович - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.Албан Аат III степенэ, Аҕа дойду Улуу сэриитэ I степенэ орденнар кавалердара. Касьян Касьянович Андреев 1919 с. Арҕаа Хаҥалас улууһугар (Горнай оройуона) Маалтааны нэhилиэгэр тереебутэ.

# Андреев Касьян Касьянович
## Ылыллыбыт сирэ

Л.Г.Саввинова. Хатан Хаһыйаан - Касьян Касьянович Андреев/ [хомуйан бэчээккэ бэлэмнээтэ Л.Г.Саввинова; ред. Р.Н.Платонов]. - Дьокуускай : Дани-Алмас, 2020. - 256 с.
# Кулаковскай А.Е. аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ

Кулаковскай А.Е. аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ - Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадата.
Бириэмийэ Саха сирин омуктарын духуобунай култууратын барҕарыытыгар уһулуччу сыралҕаннаах уопсастыбаннай үлэлэрин иһин, Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай уонна экэниэмикэҕэ сайдыытыгар бөдөҥ кылааттарын киллэрбит Арассыыйа Федерациятын уонна атын дойдулар гражданнарыгар ананар.
Бириэмийэ СӨ Бырабыыталыстыбатын 1992 сыл атырдьах ыйын 3 к. 348№ уурааҕынан олохтоммута.

# Кулаковскай А.Е. аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ
### Бириэмийэни анааһын бэрээдэгэ

Бу бириэмийэни анааһыҥҥа аналлаах хамыыһыйа тэриллэр. Хамыыһыйа састаабын СӨ Бэрэсидьиэнэ бигэгэтэр. Бириэмийэҕэ хандьыдааттары судаарыстыба уонна уопсастыба тэрилтэлэрэ, айар сойуустар бырабылыанньалара, билим тэрилтэлэрэ, бэчээт уонна информацияны киэҥник тарҕатыы тэрилтэлэрэ, үрдүк уонна орто үөрэх кыһалара киллэрэллэр. Болдьоҕо алтынньы 1 күнүттэн аныгы сыл олунньу 1 күнүгэр дылы.
Бириэмийэ хамыыһыйата бэйэтин санаатын СӨ Бэрэсидьиэнин судаарыстыбаннай наҕараадаларга хамыыһыйатыгар этэр. Онтон ол хамыыһыйа үлэтин түмүгүн Бэрэсидьиэн бэйэтин ыйааҕынан бигэргэтэр. Бириэмийэ Өксөкүлээх Өлөксөй төрөөбүт күнүгэр кулун тутар 4 ананар.
Бириэмийэни сылга биир эрэ киһи ылар.
# 1454

1454 сыл.

# 1454
## Туох буолбута

* Кулун тутар 6 — Отут сыллаах сэрии: Пруссия Конфедерациятын дэлэгээттэрэ Польша хоруолугар Казимир IV бирисээгэ биэрбиттэр, кини Тевтон рыцардарын утары охсуһууну салайар.
# Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет

Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет
АлтСПУ - Арассыыйаҕа Барнаул куоракка баар бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1915 с.ыам ыйын 20 күнүгэр начаалынай училищелаах учуутал сэминээрийэтин олохтуурга быһаарыы ылыныллыбыт. 1933 с.балаҕан ыйын1 күнүгэр Барнауллааҕы учуутал института төрүттэммит уонна 1941 с. Барнауллааҕы педагогическай институт буолбут. 1935 с. Бастакы выпусниктары - 17 историгы, 30 физик-математигы, 22 тыл үөрэхтээҕи таһаарбыттар. 1947 с. күнүскү салаа 720 , кэтэх салаа 409, онуоха эбии киэһээҥҥи салаа 39 үрдүк үөрэхтээх учууталы үөрэтэн таһаарбыттар. 1983 с.институт Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт. 1993 с.ахсынньы 15 күнүгэр институт университет статуһун ылбыт. Ол эрээри, 2008 с.аккредитацияны ааһан баран акадьыамыйа буолбут. 2014 с. ахсынньы 8 күнүгэр Үөрэх уонна наука министиэристибэтин 1550 нүөмэрдээх бирикээһинэн Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай акадьыамыйа аата уларыйан, Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет буолбут.

# Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет
## Структурата

Институттара, факультеттара
-эбии үөрэхтээһин института -психология уонна педагогика института -физико-математическай институт -физическай культура уонна успуорт института -лингвистическай институт -историческай факультет -үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета -филологическай факультет -култуурнай-маасабай үлэ Киинэ -33 кафедра

# Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет
## Рейтиннэрэ

АлтайСПУ
Арассыыйа университеттарын рейтинигэр(Интерфакс)
2018 сылга.
1. Барнаул куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ. 2. Алтаайыскай кыраай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с миэстэ. 3. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 261-262-с миэстэ.
2019 сылга
1. Барнаул куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ. 2. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 272-273-с миэстэ.
Педагогическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2020 с.
1. Алтаайыскай кыраайга 2-с миэстэ. 2. Арассыыйаҕа 170 үөрэх тэрилтэтиттэн 54-с миэстэ.
Үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр.
1.Алтаайыскай кыраайга 27 үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн 7-с миэстэ. 2. Арассыыйаҕа 2168 үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн 345-с миэстэ.

# Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет
## Ссылкалара

https://www.altspu.ru/sveden/struct/ Архыыптаммыт 2020, Алтынньы 20 күнүгэр. https://www.altspu.ru/ Архыыптаммыт 2018, Сэтинньи 4 күнүгэр. http://enc.uni-altai.ru/ https://web.archive.org/web/20090609090731/http://www.informika.ru/text/magaz/pedagog/pedagog_6/a01.html
[[Категория:Алтайскай кыраай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрэ]
# Чернобыль

Черно́быль сороҕор Чорно́быль (IPA /tʃɜː(ɹ)ˈnɒb.əl/; укр. Чорно́биль, Халыып:IPA-uk; нууч. Черно́быль, Халыып:IPA-ru, Polish Czarnobyl) Киев уобалаһын хоту өттүгэр баар Чернобыль отчужденнай зонатыгар баар сабыллыбыт куорат. Беларусь кыраныыссатыгар чугас турар. Чернобыль оройуонун киин куората
1986 Чернобыль саахалын кэнниттэн олохтоохтору куораттан эвакуациялаабыттара. Чернобыль атом электростанцията куораттан 14.5 километрга сытар. Атом электростанцията Чернобыль диэн аттаммытын да иһин электростанция уонна үлэһиттэрэ Припять диэн куоракка бааллара.
Саахал буолбутун кэнниттэн администрация Иваньков уобалаһыгар көһөрүллүбүтэ. Билигин куоракка дьон олорботун да иһин куоракка аҕыйах киһи олорор. Чернобыль атом электростанциятын үлэһиттэрэ эмиэ Чернобыль куоракка наар олороллор. Эвакуация иннинэ куоракка 14000 киһи олорор этэ. Дьон олохтоохторун көһөрөргө Славутич куорат тутуллубута.
# Көс

Көс — суол уһунун, эбэтэр туочукаттан туочукаҕа дылы ырааҕы кээмэйдиир былыргы единица.
Ыал туох баар малын-сээкэйин илдьэ, сүөһүтүн үүрэн биир күҥҥэ көһөн барар суолун уһуна буолуон сөп. Оччоҕо көс уһуна сир ньууруттан уонна дьыл хайдаҕыттан тутулуктаах буолуон сөп. Кэлин олоххо киэҥник туттуллар судаарыстыба единицаларынан кээмэйдэнэр буолбут. Ыраахтааҕылаах Арассыыйаҕа биэрэстэнэн (1 көс — 10 биэрэстэ), онтон кэлин метрическэй систиэмэҕэ көһүү кэнниттэн километрынан (10 километр).
# Мотель

Мотель (ааҥл. Motel, Motor Hotel) диэн көлөлөөх айанньыттарга анаммыт хонук дьиэ. Мотель уратыта диэн хоско паркинг сириттэн быһа киирэҕин. Мотель дьиэлэрэ үксүгэр 1-2 этээстээх буолаллар. Milestone Mo-Tel (кэлин Motel Inn) диэн маҥнайгы мотель 1925 сылга Калифорния Сан Луис Обиспо хототугар тутуллубута. Америкаҕа 1940-1950с сылларга түргэн сырыылаах суоллар ситимнэрэ кэҥээн уонна дьон тус массыыната элбээн мотель индустрията чэчирии сайдыбыта.
# Уллук сутуруо

Уллук сутуруо — этэрбэскэ салгыы (тобуктан өттүккэ диэри) кэтиллэр түүлээх таҥас.

# Уллук сутуруо
## Өссө маны көр

Сутуруо
# Тиньков Олег Юрьевич

Олег Юрьевич Тиньков (1967сыл ахсынньы 25 күнэ, Полысаево, Ленинск-Кузнецк оройуона, Кемеров уобалаһа, ССРС) — Арассыыйа урбаанньыта. Форбс сурунаал суруйуйарынан 2014 сыллахха аан дойду ордук баай дьонноруттан 1210 миэстэни ылара. Арассыыйа ордук баай урбаанньыттарын тиһилигэр 1.2 млрд дуоллар састайанналаах 79-с миэстэни ылар.
Олег Тиньков урут Техношок маҕаһыыны, тоҥ полуфабрикаттары оҥорор «Дарья» собуоту, «Тинькофф» пиибэни уонна ресторааны олохтообутунан биллэр. Билигин «Тинькофф Баан» директэрдэрин сэбиэтин бэрэсэдээтэлэ. Баан 2006 сыллаахха олохтоммута, 2016 сыл кулун тутар 1 туругунан Арассыыйа бааннарын ахсааннарыгар активынан 44-с миэстэни, хапытаалынан 34 миэстэни ылар.
Тиньков шоссейнай велоспортунан умсугуйар, ССРС спордун маастарын хандьыдаата званиелаах. 2005 сыллахха Tinkoff Restaurants профессиональнай хамаанданы олохтообута, кэлин Tinkoff Credit Systems диэн аатын уларыппыта. 2013 ахсынньыттан 2016 сыл сэтинньитигэр дылы Тинькофф диэн бэлэсипиэт хамаандалаах этэ.
2021 сыл тохсунньутугар дьиэ кэргэн трастра Тинькова 10 куоластаах, привилегированнай акцияларыгар А. Тиньков атын акционердары кытта тэҥнэбиллээх буоланнар, куолаһа 84 %- тан 35% диэри намтаабыт. Эмиэ ити сыл алтынньыга " Тинкофф баан» Россия баанын тиһэх суолталаах кредит тэрилтэлэрин испииһэгэр (кэннигэр)киллэриллибитэ .
2022 сыл олунньу ыйынааҕы туругунан Тиькова 35,1% акциялаах, өссө 6,5% баан менеджменин бас билэр, уоннааҕылар 58,4% биржаҕа киирбит. Тыыннаах хаалбыт кэмҥэ капитализациялааһын 13,25 млрд долларга тэҥнэстэ.
2022 с.муус устар ыйга, Украинаҕа Арассыыйа оптуорунньугун кириитикэлээбитин кэннэ, былаас баттааһынынан «Интеррос» компания баанын акциятын Владимир Потанин атыылыырга күһэллибитэ. Онуоха бизнесмен бэйэтэ инньэ ирээт сыанатын 3%- нын ылла. «Мин эргинэр кыаҕым суох. Бу заложник туруга — эйиэхэ предлагают, мин кыайан дуогабардаспатым", - диэтэ Тьков.
# 1812
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 15 — Калифорнияҕа бастакы нуучча сэлиэнньэтэ олохтоммут — Росс холуонньа. Бу Америкаҕа Форт Росс диэн аатынан биллэр сэлиэнньэҕэ 1812 сылтан 1841 сыллаахха диэри элбэх саха олорбута, үлэлээбитэ.

# 1812
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 5 — Арассыыйа уонна Швеция Францияны утары сөбүлэҥ түһэрсибиттэр.

# 1812
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 18 — АХШ Улуу Британияҕа сэрии биллэрбит. Бу 1815 с. диэри барбыт сэриини АХШ-ка билигин Босхолонуу иккис сэриитэ дииллэр, тоҕо диэтэххэ Британия сабыдыалыттан босхолонорго олук буолбута. Британия өттүгэр элбэх индеецтэр сэриилэспиттэрэ.
* Бэс ыйын 22 — Француз императора Наполеон Бонапарт Арассыыйаҕа сэрии биллэрбит.
* Бэс ыйын 24 — Наполеон Улуу Аармыйата Неман өрүһүн туораан Арассыыйа Импиэрийэтин сиригэр киирбит.

# 1812
## Туох буолбута
### Балаҕан ыйа

* Балаҕан ыйын 26 — Бородино таһыгар кыргыһыы.

# 1812
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 19 — Наполеон Улуу Аармыйата Москубаттан тахсан төттөрү чугуйуутун саҕалаабыт. Маҥнай утаа бэрээдэктээхтик чугуйан испит французтар сотору кэминэн аһыыр астара бүтэн барбыт, аармыйа ыһыллан үмүөрүспүт көй дьоҥҥо кубулуйбут.

# 1812
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 14 — Смолиани аттыгар кыргыһыыга (сэтинньи 13-14 кк.) Петр Витгенштейн хамаандалаах нуучча сэриитэ Франция Клод Виктор уонна Николас Удино маршаллар хамаандалаах сэриилэрин үлтүрүппүт. Бу кыргыһыы французтар нууччалары тохтото сатаабыт тиһэх бөдөҥ кыргыһыылара этэ. Бу иннинэ манна, Двина өрүскэ, французтар иккитэ кыайтарбыттара: Полоцкайдааҕы иккис кыргыһыыга (алтынньы 18-20 күннэрэ) уонна Часники аттынааҕы кыргыһыыга (алтынньы 31 күнүгэр).
* Сэтинньи 26 — Березина диэн өрүс таһыгар нуучча сэриитэ Арассыыйаттан тэскилээн иһэр французтары кыргыбыт. Өрүһү туорааһыҥҥа французтар өттүлэриттэн элбэх көннөрү, саллаат буолбатах дьон, дьахталлар уонна оҕолор өлбүттэрэ.

# 1812
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 5 — Наполеон Парижка переворот буолаары гыммытын истэн, Арассыыйаҕа кыайтарбыт аармыйатын быраҕан дойдутугар айаннаабыт.
* Ахсынньы 14 — Баараҕай Аармыйа (фр. Grande Armée) тиһэх саллааттара Арассыыйаттан үүрүллүбүттэр.

# 1812
## Төрөөбүттэр

* Олунньу 7 — Чарлз Дикенс — Англия биллиилээх суруйааччыта. Тыыннаах эрдэҕинэ ааҥыл тыллаах суруйааччылартан саамай ааҕыллар суруйааччы буолбута.
# Аал сырыыта

Аал сырыыта. Уу транспора сылдьар кыахтаах өрүстэр, күөллэр, каналлар.
Сүрүн тэрилинэн буолаллар ааллар: катердар, борохуоттар, баржалар.
Мэлдьи сырыылах буолуон сөп эбэтэр сезонунан (сайын, халаан уу кэмигэр).
Туһаныллар акваториялар тииптэринэн Н.:
* Өрүс транспорда (күөллэринэн өрүс транспорыгар, ордук улахан күөллэртэн ураты — Каспийскай муора курдук улахан күөллэртэн ураты));
* Муора транспорда.
Муора дьүүлэ муора суднолара муоралаах буолуохтаахтар, ол аата кини аймалҕана суох урусхалланыа, долгуйуо суохтаах; муора дьүүлэ муора суднолара ордук.
Таһаҕаһы тиэйиигэ уонна таһыыга портар (муора уонна өрүс) сулууспалыыллар; пассажирдары муора уонна өрүс вокзалларын туталлар.
Уу транспорда үрдүк таһаҕастаах уонна олус намыһах себестоимоһынан уратылаах, ону таһынан ханнык баҕарар улахан габариттаах таһаҕаһы таһар кыаҕы биэрэр. Салгыы уу транспорда, манна континеннар, арыылар икки ардыларыгар, ону тэҥэ мөлтөх оройуоннарга тиэйии кыаллыбат суол. Уу транспорын биир дьоһун суолтатынан паромнар буолаллар.
Уу транспорын сырыытын түргэнэ намыһах, онон билигин пассажирдары таһыыга туһата суох. Ол оннугар туристарга, уопсайынан көхтөөх сынньаланы сөбүлүүр дьоҥҥо олус биллэр. Улахан туристическай суднолар, араас катералар, яхталар уонна оҥочолор туһаныллаллар.
Уу транспорын ураты көрүҥэ-буер-уу ньуурун үрдүнэн хаҥкынан тыал күүһүн аннынан сыҕарытар.