yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Палеоазиаттар

Палеоазиат омуктар эбэтэр палеоазиаттар (былыргы азиаттар) — билигин эргэрбит этнография тиэрминэ, нуучча этнограба (гипотеза быһыытынан) Л. И. Шренк XIX үйэ ортотугар Сибииргэ уонна Куриил уонна Дьоппуон арыыларыгар олохтоох хас да хотугу омугу (чукчалары, кэрээктэри, айналары уо.д.а.) бэлиэтээри айбыта.

# Палеоазиаттар
## Төрүөтэ

Туһунан бөлөххө араарыы төрүөтүнэн бу омуктар тыллара Азияҕа баар тыллар бөдөҥ бөлөхтөрүн кытары чугас ситимнэрэ суоҕа буолбута. Палео- диэн сыһыарыы бу омуктар ол саҕана архаичнай култуураҕа олорбуттарын бэлиэтиир. Кэлиҥҥи чинчийиилэр (лингвистикэ, этнография, археология) көрдөрбүттэринэн бу омуктар биир төрүттэрэ суоҕун дакаастабыттара, ол эрээри кинилэр Хотугу Азия былыргы олохтоохторун сыдьааннара буолаллара саарбахтаммат. Бу омуктартан ительменнэр, кэрээктэр, кэриэктэр уонна чукчалар эрэ биир төрүттээхтэрэ быһаарыллыбыта, онон бу бөлөх билигин да хотугулуу-илиҥҥи палеоазиаттар диэн ааттанар, оттон тыллара чукотка-камчаатка тылларын кэргэнигэр түмүллэр. Алеут уонна эскимос тыллара бэйэ-бэйэлэрин ыккардыгар чугастар диэн үгүс чинчийээччилэр бэлиэтииллэр, уонна туспа бөлөххө киллэрэллэр. Дьүкээгир тылыгар ураал тылларын түҥ былыргы сорҕото баарын үгүс чинчийээччилэр бэлиэтииллэр, онно олоҕуран дьүкээгир тыла ураал-дьүкээгир тылын кэргэнин үөскэтэр дииллэр. Нивхэлэр тыллара ханнык да атын билигин баар тылга майгыннаабат.

# Палеоазиаттар
## Антропология өттүттэн

Тас көрүҥнэринэн палеоазиат омуктар майгыннаһар өрүттэрэ элбэх. Байкаал уонна арктика тииптээх монголидтар. Археология дааннайдара көрдөрүнэн Сибииргэ көстүбүт үөһээ палеолит стоянкаларын дьоно эмиэ монголоидтар. Генетика чинчийиилэрэ этэринэн монголоид көрүҥнээх былыргы киһи Киин Азияҕа үөскээбит уонна Сибииргэ Монголияны кытта тэҥҥэ эрдэтээҥҥи таас үйэҕэ олохсуйбут.

# Палеоазиаттар
## Омуктар тиһиликтэрэ

Палеоазаттарга маннык омуктары барыллаан киллэрэллэрэ: чукчалар, кэрээктэр, ительменнэр, дьүкээгирдэр, чуван, нивхэлэр, кеттэр уонна айналар.

# Палеоазиаттар
## Литэрэтиирэ

* Палеоазиатские народы // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Шренк Л. И., Об инородцах Амурского края, т. 1—3, СПБ. 1883—1903;
* Левин М. Г., Этническая антропология и проблемы этногенеза народов Дальнего Востока. М., 1958.
# Адаар

Адаар диэн 1) оһуу-тоһуу көрүҥнээх тэҥэ суох таастаах сир ньуура; 2) тэҥэ суох уһуктаах чыпчааллардаах таас хайа арҕаһа.
Тэҥнээ: адыр (түүр., нууч. геогр.) — хайа тэллэҕинээҕи түҥ-таҥ түспүт көрүҥнээх сир ньуура; кадар (эбэҥк.), када (тоҥ.-маньчж.), хада (бур., монг.) — эмиэ итинник.

# Адаар
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# 1547

1547 сыл.

# 1547
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 8 — Кенигсберга литва тылынан бастакы кинигэ тахсыбыт — Мартинас Мажвидас катехизиһэ.
* Тохсунньу 16 — Москуба улуу кинээһэ Уйбаан IV (Уордаах Уйбаан) ыраахтааҕы титулун ылан бэргэһэлэммит. Мантан ыла 264 сыл тухары баар буола сылдьыбыт Москуба улуу княжествота Нуучча саарыстыбата буолбут.

# 1547
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 20 — Эдуард VI Англия хоруола буолбут.

# 1547
## Туох буолбута
### Муус устар

* муус устар 25 - Москубаҕа улахан уот туран куорат барыта умайбыт.

# 1547
## Төрөөбүттэр

* Алтынньы 9 — Мигел де Сервантес — Испания новелиhа, бэйиэтэ уонна драматурга. Кини magnum opus үлэтинэн буолар Дон Кихот, аан дойду биир бастыҥ новеллата уонна Арҕаа литература классиката.

# 1547
## Өлбүттэр

* Ахсынньы 2 — Эрнан Кортес — Миэксикэни сэриилээбит, ацтектар судаарыстыбаларын сууһарбыт Испания конкистадора.
# Меридиан

Меридиан (лат. meridies — 'күн оройо'; 'medius + dies') - географияҕа уонна астрономияҕа туттуллар тиэрмин.

# Меридиан
## География меридиана

Меридиан географияҕа — Сир полюһуттан полюһугар дылы ыытыллыбыт көнө дьураа. Туох баар меридианнар усталара 20 003,93 км. Биир меридиан точкалара барыта биир усталааһыҥҥа, ол гынан баран араас кэтирээһиҥҥэ сыталлар. Аан дойдуга саҕалыыр меридиан Гринвич, Гринвич (Темза уҥа өттүгэр баар Лондон сорҕото) нөҥүө ааһар. От Гринвичского меридиана ведётся счёт долгот.

# Меридиан
## Астрономия меридиана

Меридиан — астрономияҕа халлаан сфератын полюстарын холбуур көнө сурааһын.
# Габдулла Тукай пааматынньыга

Габдулла Тукай мэҥэтэ — Татаар чулуу бэйиэтэ, литературнай кириитигэ, публициһа, түмэт диэйэтэлэ уонна тылбаасчыта Габдуллаа Тукаайга 1958 сыллаахха Казань куоракка туруоруллубут өйдөбүнньүк.
ГабдуллаТукай 1886 с.муус устар 26 күнүгэр, Кушлавыч дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. Аҕата - Мухамедгариф Мухамедгалимов(1843-1886), Казанскай губерния Казанскай уеһын Кушлавыч дэриэбинэтин олохтооҕо, 1864 сылтан төрөөбүт дэриэбинэтигэр мулла. Ийэтэ - Мэмдудэ(1864 - 1890). Аҕатынан эһэтэ - Мухаммедгалим эмиэ, мулла эбит. Ийэтинэн эһэтэ - Зинатулла Амиров(1829-1909), омуга башкир. Габдулла Тукай бырааттаах - Мухамметшариф(1873-1890) уонна балтылаах - Газиза (1877-1963).
Тукай аатынан кэккэ болуоссаттар, уулуссалар ааттаммыттара. Киин болуоссат уонна онно баар метро станцията, Старо-Татарскай солобуодаҕа, Арскай оройуон Саҥа Кырлай дэриэбинэтигэр уонна Татарстан атын куораттарыгар, дэриэбинэлэригэр уулуссалар, Уфаҕа, Шаранскай оройуоҥҥа, Башкортостаҥҥа, Йошкар-Олаҕа, Челябинскэйгэ, Алматыга, Уральскайга, Ташкеҥҥа, Нукуска, Анкараҕа уулуссалар, Стамбулга паарка уонна Тарсуска бульвар, Ижевскайга, Березовскайга уулуссалар, Димитровградка 22 нүөмэрдээхх оскуола Габдулла Тукай аатын сүгэллэр.
Казань куоракка, Пушкин уулуссатыгар Габдулла Тукай аатынан искибиэргэ, киниэхэ аналлаах пааматынньык турар. Ааптардар:Ахунов Садри Салахович, Кербель Лев Ефимович уонна Писаревскай Лев Моисеевич. Пааматынньык - боруонсаттан кутуллубут, илиитигэр арыллыбыт кинигэлээх Габдулла Тукай бүгүүрэтэ, хара өҥнөөх лабрадориттан оҥоһуллубут үрдүк постамент үрдүгэр туруоруллубут. Постамент аллараа өттө түөрт муннуктаах олбоххо турар эрээри, сыыйа, аҕыс кырыылаахха кубулуйар. Аллараа өттө татаар норуотун орнаменынан курдуу киэргэтиллибит. Постамент илин өттүгэр кириллицанан уонна арааб алпабыытынан сурук охсуллубут: "Габдулла Тукай 1886-1913". Пааматынньык 1958 с. РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин 1327 нүөмэрдээх уураҕынан арыллыбыта. 1960 с.атырдьах ыйын 30 күнүгэр, култуурунай баай бэдэрээлинэй суолталаах эбийиэгинэн биллэриллибитэ.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B9,_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0 https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B5_%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%8E_(%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8C,_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0)
# Дьөһүөл (тыл үөрэҕин тиэрминэ)

Дьөһүөл (нууч. Послелог) - саҥа ирээтэ, түһүктэнэр тыл этиигэ атын тылларга сыһыаннарын көрдөрөр көмө тыл. Дьөһүөл иннигэр турар аат тыл, ахсаан аат, солбуйар аат эбэтэр аат туохтуур ханнык түһүккэ туруохтааҕа дьөһүөлтэн тутулуктаах буолар. Ол иһин дьөһүөл кини иннигэр турар тылы салайар дэнэр.
Дьөһүөл көрүҥэ - Аат дьөһүөл.
Дьөһүөл ордук дьоппуон уонна кытай тылыгыр чугас ( кыт. 桌子上 zhuōzi shàng, көнөтүнэн "остуол үрдүгэр", ол аата "остуолга"), түүр уонна финно-угорскай тылларга. ону таһынан сорох индоевропейскай тылларга кытта баар: эрэмээннии латыштыы осетинныы.
# Мекка

Мекка (араб. مكة‎ Makka) диэн Сауд Арабиятын куората. Масдьид ал-Харам баар сирэ уонна Ислам ордук ытык куората. 2008 Хадька 2-3 млн кэриэтэ кэриирдьит кэлбитэ.
Ислам үөрэтиитинэн Мекканы Исмаил удьуордара тэрийбиттэр. VII үйэҕэ мусулмаан көрбүөччүтэ Муhаммед Исламы куоракка биллэрбитэ, онтон ыла куорат эргиэн уонна итэҕэл суолталаах киинэ буолбута. 966 ыла Мекканан араас шарифтар салайбыттара, 1924 дьаhалтаны Саудтар ылбыттара.
Мекка Сауд Арабиятын Мекка провинциятын киинэ. Олохтоохторун ахсаана 1,700,000 (2008).
# Бальбоа (харчы)

Бальбоа — Панама харчыта, бытарытыллар харчыта 100 сентесимо.
1904 сыллаахха эргииргэ киирбит, Испания конкистадора Васко Нуньес де Бальбоа чиэһигэр ааттаммыт.
1934 сылга дылы бальбоа манньыатыгар ырааһынан кыһыл көмүһэ 1, 5048 г эбит, бу АХШ долларыттан (1, 50463 г) арыычча үрдүк, ол да буоллар бальбоа долларга тэҥнэнэрэ.
1934 сыллаахтан билиҥҥи кэмҥэ диэри бальбоа АХШ долларыгар 1:1 олохтоммут сыһыаннаах.

# Бальбоа (харчы)
## Манньыаттар уонна банкноталар

Эргииргэ 2, 1, 1/2, 1/4, 1/10 бальбоа, 5 уонна 1 Панама сентесимоларын манньыаттара бааллар. Итини таһынан 500, 200, 100, 75, 50, 20, 10, 5 уонна 1 бальбоа өйдөбүл манньыаттара тахсыбыттара.
Кумааҕы харчынан сокуонунан төлөбүргэ көҥүллэммит АХШ доллара эргииргэ баар. Биир кэмҥэ, 1941 сыллаахха, 20, 10, 5 уонна 1 бальбоа банкноталара бэчээттэнэ сылдьыбыттара да, аҕыйах хонугунан эргииртэн уһуллубуттара, «сэттэ күннээх доллар» диэн ааттаммыттара.

# Бальбоа (харчы)
## Өссө маны көр

* Валюта
* Валюта бэлиэтэ
# Жирков Марк Николаевич

Жирков Марк Николаевич (08.04.1892—17.04.1951) — саха бастакы идэтийбит композитора, Саха государственнай национальнай хуорун тэрийээччи, фольклору хомуйааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл.

# Жирков Марк Николаевич
## Олоҕун олуктара

* 1892 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүт.
* 1936 сыллаахха Москва консерваториятын композиторскай отделениетын бүтэрбит (И. И. Дубовскай кылааһа).
* Саха норуодунай хуорун тэрийбит, уонна онтун 1940 сылга дылы салайбыт.
* 1940—1947 сыллардаахха Музыка театр-студиятын уус-уран салайааччытынан Дьокуускайга үлэлээбит.
* 1947 сылтан Тыл, литература уонна история институутун искусствоведенияҕа салаатын салайбыт.
* 1951 сыллаахха муус устар 17 күнугэр Дьокуускайга өлбүт.

# Жирков Марк Николаевич
## Айымньылара

Саха драматын театрын спектаакылларын музыкатын айбыта:
* "Күкүр Уус" (Суорун Омоллоон, 1936),
* "Человек" (Мординов, 1937),
* "Любовь" (Сапронов, 1943).
Олоҥхоҕо олоҕуран аан бастакы саха музыкальнай драматын Суорун Омоллоон либреттотыгар
* "Дьулуруйар Ньургун Боотуру" туруорбута (1940).
Г.И. Литинскэйдиин бастакы саха операларын «Ньургун Боотур» (1947), «Сыгый Кырынаастыыр» (1947) * «Сир симэҕэ» остуоруйа-балеты (Дьокуускай, 1947) суруйбут.
* "Алый платочек", балет (1949).
Саха поэттарын тылларыгар (Г. Лобачевтуун уонна да атыттардыын) хас да ырыаны суруйбут:
* "Төрөөбүт дойду туһунан ырыа" (А. Тимофеев тыллара)
* "Дьокуускай үрдүнэн" (Чаҕылҕан тыллара)
* "Булчут ырыата"
* "Сааскыга" (Күннүк Уурастыырап тыллара)
* "Дьол-үөрүү ырыата" (Күннүк Уурастыырап тыллара), о. д. а.
Саха норуотун ырыаларын үөрэппитэ, сурунан ылара уонна обработкалаан таһаарар этэ.
* "Якутские песни для голоса и хора с сопровождением фортепиано" диэн хомуурунньугу таһаартарбыта (М. — Л., 1948).

# Жирков Марк Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1941)
* РСФСР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1947)
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ
# Понохова Зинаида Дмитриевна

Понохова Зинаида Дмитриевна сэтинньи ыйга 1951 сыллаахха Сунтаарга төрөөбүтэ. Норуот маастара, СӨ үөрэҕирии уонна культура отличнига, Сардаана муода театрын салайааччыта.
# Сунтаар улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Сунтаар улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Сунтаар улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ

* Сунтаардааҕы колледж.

# Сунтаар улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Алын анал үөрэх тэрилтэлэрэ

* 23 №-дээх Идэлээх училище (Сунтаар);
* «Сунтар Таас» үөрэх уонна үлэ комбината (Сунтаар).

# Сунтаар улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Куокуну орто оскуолата
* Кутана орто оскуолата
* Уустуйа орто оскуолата
* Кэмпэндээйи орто оскуолата
* Түбэ орто оскуолата
* Аллаҥа орто оскуолата
* Күндэйэ орто оскуолата
* Наахара Туйканов И.Я. аатынан алын оскуолата
* Ыгыатта алын оскуолата
* Арыылаах Попов Л. аатынан орто оскуолата
* Бүлүүчээн Акимов В.П. аатынан лицейа
* Илимниир төрүт оскуолата
* Бордоон орто оскуолата
* Маар Күөл орто оскуолата
* Элгээйи орто оскуолата
* Күүкэй Акимов А.К. аатынан орто оскуолата
* Түбэй Дьаархан Зверев С.А. аатынан оскуолата
* Хадан орто оскуолата
* Сиэйэ Анисимов М.Н. аатынан орто оскуолата
* Тойбохой Бессонов Г.Е. аатынан орто оскуолата
* Дьаархан Игнатьев Б.Г. аатынан орто оскуолата
* Хоро орто оскуолата
* Кириэстээх орто оскуолата
* Толоон алын оскуолата
* Туойдаах алын оскуолата
* Тэҥкэ алын оскуолата

# Сунтаар улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Ходори

Ходори (кэриэйдии суруллуута 호돌이) Сеул куоракка (Соҕуруу Кэриэйэ) 1988 сыллаахха ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXIV оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта.

# Ходори
## Хайдах баар буолбута

Ымыы ойуутун худуоһунньук Ким Хюн оҥорбут. Төрүт быһыытынан Амуур баабыра буолбут. Бу ымыы кэриэй омук эйэлээх майгытын, ыалдьытымсаҕын бэлиэтэ. Ходори диэн ааты Аан дойду бары муннугуттан кэлбит 2295 этииттэн талбыттар. «Хо» кэриэйдии — «баабыр», оттон «дори» — «уолчаан» диэн эбит.

# Ходори
## Дьүһүнүн-бодотун уратыта

Ымыы сүрүн мала - кулгааҕын туһунан кэтиллибит кыра хара бэргэһэ. Бу - төрүт таҥас биир уратыта. Маннык бэргэһэлээх дьон былыр улахан бырааһынньыкка үҥкүү кэмигэр кэтэллэр эбит.

# Ходори
## Ходори кыыс доҕоро

Ходори баабырга маҥнай утаа кыыс доҕору эмиэ толкуйдаабыттар эбит — Хосуни баабыры, ол эрэн кини ымыы суолталамматах, онон кини туһунан кэлин умнан кэбиспиттэр.

# Ходори
## Манна эбии көр

* 1988 сыл сайыҥҥы оонньуулара
* https://www.olympic.org/seoul-1988
* 1 2 3 Властелины колец. Олимпиада в Китае. (рус.) // GEO : журнал. — 2008, август. — № 8. —С. 58 — 59.
# Көҕүрэтии

Чыыьылаттан чыыьыланы коҕурэттэххэ тахсар эппиэт.
# Segezha Group

Segezha Group (нууч. Сегежа Групп), Арассыыйа биир бөдөҥ мас элбиир, араас пиломатериаллары оҥорор тэрилтэтэ. 100% акциатын АФК Система бас билэр.
# Артемьев Михаил Константинович

Артемьев Михаил Константинович (1888 —27.03.1928) — XX үйэ саҕаланыытыгар үлэлии-хамныы сылдьыбыт Саха Сирин политическэй диэйэтэлэ. Аатырбыт конфедералистар бастаанньаларын салайааччыларыттан биирдэстэрэ.

# Артемьев Михаил Константинович
## Олоҕун олуктара

* 1888 сыл сэтинньи ? күнүгэр Боотур Уус улууһун Бөтүҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Дьокуускайга кылаастаах училищены бүтэрбитэ. Аммаҕа суруксуттаабыта.
* 1920 сылтан буолас комиссара, Амма ревкомун бэрэссэдээтэлэ. Волревком бэрэссэдээтэлэ буолан олордоҕуна баайдары көмүскээтэ диэн уураппыттара. Алтан нэһилиэгэр учууталлыы олорон (сорох сурахтарынан, улуус норуот үөрэҕириитин салаатын инспектора) Дьокуускайга киирбитэ. Губревкомҥа үлэлээбитэ.
* 1922 сыллаахха сайын Дьокуускайтан дойдутугар тахсыбыта онно үрүҥнэр (В. Коробейников) бэйэлэригэр үлэлэтэ сатаабыттара, ол иһин 1922 сыл сайын тыаҕа саһа сылдьыбыта. Онтон А. Пепеляев генерал киирбитигэр киниэхэ холбоһон бастыҥ хамандыыр буолбута. Кини этэрээтэ 80—100 байыастаах, трехлинейка бинтиэпкэлэринэн сэбилэммит күүстээх этэрээт этэ. Саллааттара сахалар уонна тоҥустар эбит.
* 1924—1925 сыллардаахха тоҥустар өрө турууларыгар штаб сэкэрэтээрэ (сорох төрүт матырыйаалга, штаб начаалынньыга). Бастаанньалааччылары Саха Сиригэр аҕалан Саха АССР салалтатын кытта тиксиһиннэрэн тупсуу буоларын ситиһиннэрбитэ.
Кылгас кэмҥэ Охотскай волревкомун салайбыта. Өрө туруу суох оҥоруллубутун кэннэ амнистияламмыта.
* 1925—1927 сыллардаахха Саха АССР исполкомун кыра наруоттарын кэмитиэтин чилиэнэ.
* 1927—1928 сылларга П. В. Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыбыта. 1928 сыл кулун тутар 27 Дьокуускайга ытан өлөрбүттэрэ.
* 1999 сыл алтынньы 11 күнүгэр Саха Сирин прокуратуратын быһаарыытынан үтүө аата төрөөбүт норуотугар тиллибитэ.
# Кучеров Василий Максимович

Кучеров Василий Максимович, 1956 — 1963 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
1907 сыллаахха Тула уобалаһын Богородицкай уезд Черемушка дэриэбинэҕэ төрөөбүт. Тула куоракка Рабфагы уонна Ленинградтааҕы тимир суол инженердарын институтун бүтэрбит.

# Кучеров Василий Максимович
## Олоҕун олуктара

1924 - 1927 сыллардаахха — Тулаҕа Копылков аатынан фабрикаҕа слесарь;
1935 - 1941 сыллардаахха — Бурят-Монгол АССР Улан-Удэ паровоз-вагон тутар заводка сүрүннүүр инженер;
1941 - 1942 сыллардаахха — Улаан Үдэ паровоз-вагон тутар завод парткомын бэрэссэдээтэлэ;
1942 - 1943 сыллардаахха — ВКП(б) Бурят-Монгол обкомын промышленностка сэкрэтээр;
1943 - 1945 сыллардаахха — ВКП(б) Бурят-Монгол обкомын промышленностка сэкрэтээрин солбуйааччыта;
1945 - 1951 сыллардаахха — ВКП(б) Бурят-Монгол обкомын сэкрэтээрэ;
1952 - 1956 сыллардаахха — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта;
1956 сыл бэс ыйа – 1963 сыл кулун тутар — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
Саха сириттэн барбытын кэннэ Тула куоракка Старуправлениеҕа үлэлээбитэ.

# Кучеров Василий Максимович
## Ылыллыбыт сирэ

Саха Республикатын ил былаас официал сайта
# Абрамов Алексей Федорович

Абрамов Алексей Федорович — биолог учуонай, СӨ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, наука уонна техника эйгэтигэр СӨ Илин бириэмийэтин лауреаата (2002), биология дуоктара, профессор.
1929 с. от ыйын 5 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ Үһүс Үөдүгэй нэһилиэгэр Арыылаах диэн алааска төрөөбүт.
1943 сыллаахха Далыр сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран 14 саастааҕар "Арбаҥда" холкуоска хонуу биригэдьииринэн анаммыта. Биригээдэтэ 1944-45 сс. бурдук, оҕуруот аһын үрдүк үүнүүтүн ылан холкуоһугар биллэ-көстө сылдьыбат. 1946 с. бастакы хомсомуол тэрилтэтэ тэриллэригэр сэкиритээринэн талыллыбыта. Орто оскуоланы 1951 с. бүтэрбитэ. Ол сыл Омскайдааҕы бэтэринээр үнүстүүтүгэр киирбитэ, 1957 сыллаахха бүтэрбитэ. 1961-64 сс. Бүтүн сойуустааҕы эспэримиэнниир бэтэринэриийэ үнүстүүтүн аспираана. 1971 сыллаахтан Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай чинчийэр институутугар (ЯНИИСХ) биохимия лабораториятын сэбиэдиссэйэ.
Чинчийэр үлэтин хайысхалара: агроэкология, саха сылгытын ууһааһына, аһа-үөлэ, Саха сирин усулуобуйатыгар аһы-үөлү харайыы, кыһыҥҥы тымныыны хаһаайыстыбаҕа туһаныы. 15 айар патент ааптара.

# Абрамов Алексей Федорович
## Ыстатыйалара

* ВОСПРОИЗВОДИТЕЛЬНАЯ СПОСОБНОСТЬ НОРОК В УСЛОВИЯХ ЯКУТИИ, Сибирский вестник сельскохозяйственной науки, Абрамов А.Ф., Колесова М.И., № 10-2008, УДК 636.9(0775.8)
# ЭпиВакКорона

ЭпиВакКорона (EpiVakKorona), пептиднай вакцина, синтетическэй төрүттээх. Сүрүннээн коронавирустары өлөрөр, ол аата COVID-19 ыарыыттан дьону уонна кыыллары эмтиэхтээх.
Өссө, атын коронавирустары өлөрөр атын вакциналар:
# Сардаҥа (Өлөөн улууһун хаһыата)

Сардаҥа — Өлөөн улууһун хаһыата. Уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй хайысхалаах.
Бастакы нүөмэрэ 1954 сыл ыам ыйын 22 күнүгэр тахсыбыт.
"Кыым" хаһыакка эрэдээктэрэ Дмитрий Скороходкин 2024 сыл кулун тутарыгар кэпсээбитинэн 8 үлэһиттээх. Онтон суруйааччыта — 3. Тирааж ахсаана — 328. Нэдиэлэҕэ иккитэ тахсар: сэрэдэҕэ уонна субуотаҕа. 4 нэһилиэккэ хаһыаты тарҕатар үлэһит хамнастаан олороллор эбит, "Арассыыйа почтатын" кытта тиэрдиигэ үлэлээбэттэр. Ээйиккэ хаһыаты ситиминэн ыытан онно улахан принтерга бэчээттэтэн тарҕаталлар эбит. Сүрүн хаһыат ризографка бэчээттэнэр. Бэйэлэрэ дьоҕус хаартыска устуудьуйалаахтар эбит, онно нэһилиэнньэҕэ эгэлгэ полиграфия өҥөтүн оҥороллор эбит.
# Дьаҥхаады нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Дьаҥхаады нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Төхтүр.
Маайаттан 71 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 353 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Төхтүр — 1 352 уонна Бөдьөлөк — 1 киһи.
Төхтүр — Маандай дэриэбинэтин бас билэр.
Саха сирин биллиилээх уонна үтүөлээх артыыһын Аркадий Новиков төрөөбүт нэһилиэгэ (1947-2015).

# Дьаҥхаады нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Эрчиҥэ аҕа ууһа, Нохочо аҕа ууһа, Махсайа аҕа ууһа, Ороһу аҕа ууһа, Тирэҥ аҕа ууһа
# Күүһүрдэр форма

Күүһүрдэр форма (нууч. усилительная форма) - саҥаҕа туттуллар форма.
# Москва уобалаһа

Москва уобалаһа :
| Москва уобалаһын былааҕа Москва уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Москва, Красногорскай |
| Иэнэ | 45 800 км² |
| Дьонун ахсаана | 6 712 582 (2009) |
| Федеральнай уокуруга | Киин |
| Экономическай оройуона | Киин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Борис Громов |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Москва уобалаһа, (Нууччалыы: Московская область, эмиэ Подмосковье) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Москва, эмиэ Красногорскай.

# Москва уобалаһа
## История

Тэриллибитэ тохсунньу 14-кэ, 1929 сылга.

# Москва уобалаһа
## Демография

2002-ис сыл биэрэпиһинэн, биэс саамай элбэх ахсаннах омуктар:
| Ахсааннара (2002), | киһи |
| Нууччалар | 6022763 |
| Украинестар | 147808 |
| Татаардар | 52851 |
| Белорустар | 42212 |
# Арсеньев Михаил Афанасьевич

Арсеньев Михаил Афанасьевич - стольник, уолун Арсеньев Андрей Михайловичтыын 1695 сылтан 1698 сылга дылы Саха сирин бойобуодаларынан ананан үлэлээбит киһи.
1696 сыллаахха ойууннаһыны бобор ыйах таһаарбыт. Улахан ойууннары хаайыыга олордор уонна таҥастарын былдьыыр буолбуттар
Бу дьон иннинэ бойобуоданан Гагарин Иван Михайлович олорбут. Кинилэр кэннилэриттэн бойобуоданан Траурнихт Дорофей Афанасьевич анаммыт.

# Арсеньев Михаил Афанасьевич
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Caracol Televisión

Caracol Televisión — Колумбия телекомпанията, салалтата — Богота.
# Ааҥллар

Ааҥллар (ааҥл. Englishmen, English people) — Аан дойду улахан омуктарыттан биирдэстэрэ, Улуу Британия (Великобритания) сүрүн олохтоохторо. Омук быһыытынан Орто үйэҕэ Улуу Британия арыытыгар ааҥыллар, сакстар, фризтар уонна юттар диэн гермаан биис уустарыттан уонна кинилэр симэлиппит (ассимиляция) кельт омуктартан төрүттэммит. Билигин ааҥылларбыт дэнэр дьон ахсаана 50 мөлүйүөн киһи. Ааҥыл этноһыттан тахсыбыт дьон аан дойдуга (АХШ, Канаада, Австралия уонна САР гражданнара) 110 мөлүйүөн кэриҥэ дьон.
# Сылба

Сылба (сүлбэ; сюлбэ), сыркы — 1) сир тымырын уута түһэрэ; 2) ирбэт тонаннынааҕы эбэтэр иһинээҕи уу өрө тахсан, тыга, түһэ, кутулла турар сирэ.

# Сылба
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тыла

Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тыла (нууч. Опенок летний, лат. Kuehneromyces mutabilis эбэтэр Pholiota mutabilis) диэн сиэнэр тэллэй.

# Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тыла
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ саhархайдыҥы күрэҥ, кытыытынан уу долгураҥ, бастаан томтоҕор, кэлин хаптаҕай, ортотугар чорбохтордоох, 6 см диэри кэтиттээх, үѳhээ ѳттѳ түүтэ суох, кураанах. Сэлээппэтин алын ѳттѳ бастаан сырдык, кэлин дьэбиннээх бороҥ ѳҥнѳнѳр, атаҕын устун аллараа түhэр таҥалайдардаах. Хайа туттахха этэ уулаах, чараас, үрүҥ. Атаҕа бѳкүнүк, аллараанан арыый синньиир, бастаан бутэй, кэлин кѳҥдѳй, сэлээппэтин ѳҥүн курдук биhилэхтээх, биhилэх алын ѳттѳ хараҥа бороҥ хатырыктаах, үѳhээ ѳттѳ кубархай. Споратын ѳҥѳ бороҥнуҥу.

# Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тыла
## Yүнэр кэмэ

Бэс ыйыттан күhүн атырдьах ыйын бүтэhигэр диэри баар.

# Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тыла
## Yүнэр сирэ

Сэбирдэхтэрдээх мастар чѳҥѳчѳктѳрүгэр, сытынньаҥнарыгар бѳлѳхтѳѳн, дэҥҥэ үүнэр. Тыыннах маhы буортулаабат.
Бу тэллэйи билигин ГДР-га, Венгрияҕа, Чехословакияҕа мас лэкэчэктэригэр үүннэрэн сииллэр. Биhиги дойдубутугар 30-с сыллардаахха ыытыллыбыт чинчийиилэр кѳрдѳрѳллѳрүнэн тэллэй талымаhа суоҕа, биир лэкэчэктэн муҥутаан 6 кг, ортотунан 500 г тэллэйи ылыахха сѳбѳ дакаастаммыта. Лэкэчэк үс сыл устата сулууспалыыр, онтон маhа «микодревесина» диэн араас оонньуур, сувенир, киэргэл оҥоhуутугар барар. Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тылын биhиэхэ да үүннэрэн боруобалаан кѳрүѳххэ сѳп.

# Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тыла
## Аска туттуу

Yчүгэй амтаннаах тэллэй. Аска сэлээппэтин эрэ туттуллар, мин оҥороллор, маринуйдууллар, тууhууллар. Бу тэллэйи сүлүhүннээх саhыл тылын кытта бутуйуохха сѳп.
# Бэс Сиэйэ (Сунтаар улууһа)

Бэс Сиэйэ — Сунтаар улууһун Сиэйэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Бэс Сиэйэ (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Род Айлэнд

Род Айлэнд ааҥл. Rhode Island
# Батенкова-Бауман Юлия Викторовна

Юлия Викторовна Батенкова-Бауман (укр. Юлія Вікторівна Батенкова-Бауман, балаҕан ыйын 20, 1983) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона.

# Батенкова-Бауман Юлия Викторовна
## Эбии маны көр

* Національний комітет спорту інвалідів України (укр.)