yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дьобуруопа

Дьобуруопа (Өбрүөпэ, Европа) диэн Эуразия континент субконтинена. Дьобуруопаттан хоту Хоту океан, арҕаа Атлантика океана, соҕуруу Сир ортотунааҕы байҕал, соҕуруулуу илин Хара байҕал уонна Хапхаас хайалара бааллар. Дьобуруопа Азияттан Ураал хайаларынан уонна Каспий байҕалынан арахсар.
Дьобуруопа иэнэ 10,180,000 км² уонна дьонун ахсаана 731 млн. киhи. Дьобуруопаҕа 50 дойду баар. Олор ахсааннарыгар аан дойду ордук улахан (Арасыыйа) уонна ордук кыра (Ватикан) дойдулара бааллар.
Дьобуруопа Арҕаа култуура үөскээбит сирэ. 16-18 үйэлэргэ Дьобуруопа дойдулара Африка, икки Америка уонна Азия улахан өттүллэрин баhылаабыттара. Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн Дьобуруопа дойдулара мөлтөөн АХШ уонна ССРС дьайыыларыгар түбэhэн биэрбиттэрэ. Бу икки супер күүстэр утарылаhыыларыттан сылтаан Дьобуруопа "Тимир сабарынан" икки аҥы арахсыбыта. 1945 c. ыла Арҕаа Дьобуруопа дойдулара биир буолуу суолугар туруммуттара. Ол соругу ситиhэргэ анаан Дьобуруопа Сүбэтэ уонна Дьобуруопа Сойууһа тэриллибиттэрэ. Социализм лааһҕыра 1991 с. эстибитин кэннэ Илин уонна Киин Эуропа дойдулара эмиэ ол суолга туруммуттара.

# Дьобуруопа
## Дойдулар

    Сүрүн ыстатыйа: Дьобуруопа дойдуларын тиһигэ
* Албания
* Андорра
* Арассыыйа
* Аустрия
* Беларусь
* Бельгия
* Болгария
* Босния уонна Херцеговина
* Ватикан
* Германия
* Греция
* Грузия
* Дания
* Ирландия
* Исландия
* Испания
* Италия
* Казахстан
* Кипр
* Латвия
* Литва
* Лихтенштайн
* Люксембург
* Венгрия
* Македония
* Мальта
* Молдова
* Монако
* Монтенегро
* Недерланд
* Норвегия
* Польша
* Португалия
* Румыния
* Сан Марино
* Сербия
* Словакия
* Словения
* Турция
* Украина
* Финляндия
* Франция
* Улуу Британия
* Хорватия
* Чехия
* Швейцария
* Швеция
* Эстония
# Суворов Александр Васильевич

Суворов Александр Васильевич (1729—1800) - нуучча аатырбыт полководеһа, нуучча байыаннай ускуустубатын олохтооччуларыттан биирдэстэрэ. Тиитуллара: Италия кинээһэ, Рымник грааба (граф), Ытык Риим Империятын грааба, Арассыыйа сирин уонна муоратын генералиссимуһа, австриятааҕы уонна сардиниятааҕы сэриилэр генерал-фельдмаршаллара, Сардиния хоруоллугун (королевствотын) гранда уонна хоруол хааннаах принц, Арассыыйа уонна атын дойдулар элбэх уордьаннарын кавалера.
# Үргэл, астеризм

Үргэл (нууч. Плея́ды), өссө Мессье M45 эттигэ диэнинэн биллэр — Оҕус бөлөххө киирэр сулус ыһыллаҕас бөлөхтөһүүтэ; Сиргэ саамай чугас уонна киһи хараҕыгар көстөр сулус бөлөхтөһүүлэриттэн биирдэстэрэ.

# Үргэл, астеризм
## Аһыллыыта

Үргэл кыһын хотугу полушарийаҕа, сайын соҕуруу полушарийаҕа үчүгэйдик көстөр (Антарктида уонна кини таһыттан ураты). Бу эттик былыр былыргыттан аан дойду элбэх култуураларыгар биллэр этэ.

# Үргэл, астеризм
## Кэрэхсэтэр уратылара

Үргэлгэ ырааҕын кээмэйдээһин Вселеннай улаханын быһаарарга сүрүн кээмэй буолар.

# Үргэл, астеризм
## Үргэл араас култуураларга

Көннөрү хараҕынан көстөр буолан элбэх аан дойду култуураларыгар туһунан миэстэни ылар эттик буолар.
* ru:Википедия:Список статей по астрономии
Былыргы саха сайыццы ёттугэр кун хаамыытыттан кёрён кун тёhёлёёбутун билэрэ. Онтон кыhыццы- сааскы ёттугэр киэhээцци- тууццу кэми ургэлинэн сирдэтэрэ. Ис дьицэр киирдэххэ, чаhыы диэн тэрил киэцник дэлэйиэр дылы кыhыццы киэhэни- тууну ургэл сулуhунан быhаарар буолуллара.Кырдьа5астар ый уонна ургэл алтыhыыларынан кёрён куну-дьылы билгэлииллэрэ. "Чолбон уонна ургэл бэйэ-бэйэлэригэр дьулустахтарына тыал-куус кэлэр",- дииллэрэ эрэ чопчу ёйгё хатанан хаалаахтаабыт. Аны туран, Чачыгыр Таас ойуун ургэл сулус аhары улааппытыгар (чугаhаабытыгар эбитэ дуу) онно ыттан, кэрдэн а5ыйатан Орто дойду оло5ун хабараан тыйыс тымныыттан ёруhуйбуттээх. Холбуон (уопсайынан) былыр ургэл ХАЛЛААН ТУРУГАР УЛАХАННЫК ДЬАЙАР сулус диэн ёйдёбул баара билигин барыта умнууга хаалла.-----------------------Аны кэпсээнтэн кэпсээн. "Тиргэ ыйа" диэн баара дииллэр. Аатыттан таайдахха, Сайыццы кэмцэ сыhыаннаах. Кёруё5уц: май-(дьиц) муус устар ыйа. июнь-(дьиц) ыам ыйа. июль-от ыйа. август-атырдьах ыйа. сентябрь-бала5ан ыйа. Кёрёргут курдук "тиргэ ыйа" ханна да кыбыллар кыа5а суох. Арай, "тиргэ кэмэ" диэн эрэ баар буолуон сёп курдук. Ону таhынан, ёссё, биир тугэни кёруё5уц: 1 олук// Ахеменидтар са5ана Ирацца (Авеста5а) ТИШТРЙА диэн ааттаах сулус божествота баара. Киниттэн арда5ы туhэрэригэр кёрдёhён туом толорор этилэр. 2 олук// Эбэ мууhа устан бутэр. Халлаан сылыйар. Аны от хамсыы-хамсыы уунэрин туhугар кэмигэр ардаата5ына сатанар.Санаан кёруёцуц: уёhээ этиллибитин курдук, ургэл халлаан туругар улаханнык дьайар сулус диэн ёйдёбул баара. Дьэ, киниттэн ("Тиштрйа" саха5а "Тиргэ ыйа" диэн буолан хаалбыт быhыылаах) ёбугэбит арда5ы кёрдёhёрё буолаарай?.

# Үргэл, астеризм
## Тас сигэлэр

* Photos and information on the Pleiades from the University of Calgary
* Information on the Pleiades from SEDS
* Information and images from the Anglo-Australian Observatory Архыыптаммыт 2005, От ыйын 15 күнүгэр.
# Алмаас

Алмаас — саамай кытаанах күндү таас, «таастар ыраахтааҕылара». Химия формулата С. Кытаанаҕа Моос шкалаатынан саамай үрдүк (10,0), корунд кытаанаҕыттан 100 төгүл кытаанах.
Чочуллан кырыыламмыт алмааһы бриллиант диэн ааттыыллар.
Көстөр сирдэрэ: Аустралия, Ангола, Бразилия, Конго, Индия, Венесуэла, Индонезия, Намибия, Канада, Танзания, Соҕуруу Африка уонна Саха сирэ. Ураалга эмиэ көстөр. Алмааһы үксүн кимберлиит туруупкатыттан — ол аата Сир түгэҕиттэн тахсыбыт кимберлит лаавата тоҥон кытаатан таас буолбутуттан — булаллар.

# Алмаас
## Туһайыы

Кырыыламмыт алмаас (бриллиант) номнуо үйэ- саас саамай күндү уонна күндү таас буолар. Алмаас сыаната бу ырыынак наһаа үрдүк монополизациятынан буолбакка, алмааһы хостооччуларынан, бриллианнарынан эмиэ үрдээбитэ. Алмааһы хостуур компаниялар уонна дойдулар 2016 с. 12,4 млрд доллардаах алмааһы хостообуттара, оттон аан дойдуга алмааһы экспорга 2016 с. 116 млрд долларга тэҥнэспитэ. Ол эбэтэр алмааһы хостооччулар 10% алмаас ырыынагын дохуота, оттон дохуот 90% хааччахтааччыларга уонна алмааһы атыылааччыларга тиксэр. Ботсвана, ЮАР, нами уонна Танзания сирдэрин хостуур «Де Бирс» Фирма 20% кэриҥэ аан дойду хостонор (аан дойдуга 2 миэстэ), Ботсвана сирин хостуур. Алмааһы хостуур АЛРОСА ирээттэригэр Россияҕа эрэ буолбакка, Анголаҕа, Ботсваҥҥа (ГРР), кыстыкка (ГРР) алмааһы хостооһун 28% (аан дойдуга 1 миэстэ) тиийиэхтээх. Австрало- Канада Tiontona хампаанньата 13 %, Domинion (Канада) — 6 %, Petrands (ЮАР, Танзания, Ботсвана (ГРР) 3% эбиллэр. Атын компаниялар бары 29 %-ны хостууллар. Айылҕа гаһын баттыыр чааһа (сыанатынан) бриллианнары оҥорон таһаарыыга туһаныллар.
Алмаас ураты бигэ тирэҕэ промышленноска бэйэтин туһанарын булар: быһахтары, свелланы, резцецтары уонна ол оҥоһуктары оҥорорго туһаналлар. Алмааһы промышленнай туһаныыга наадыйыы алмааһы хостооһун кэҥиирин көрдөрөр. Кэнники кэмҥэ проблема плазменнай уонна уратылаах-плазменнай хайысханан алмаас пленкатын суотугар быһаарыллар. Алмаастаах бороһуок (айылҕа алмааһын хостооһунун курдук, искусственнай ньыманан туһаныллар) режиссердар уонна чуолкай дискэлэри, эргимтэлэри оҥорорго уо. д. А.
Ону тэҥэ квантовай компьютерга, часовой уонна ядернай промышленноска туттуллаллар.
Алмаас хостооһунугар микроэлектриктэр сайдыылара олус кэскиллээх. Үрдүк термо- уонна радиационнай стойкалаах бэлэм оҥоһуктар номнуо бааллар. Итиэннэ алмааһы кырыылыыр элемент быһыытынан, ордук күүстээх уонна үрдүк күүрүүлээх электроникаҕа туһаныы кэскиллээх. Алмааска олоҕуран полупроводниковай прибордары оҥорон таһаарыыга быраабыла курдук, алмаас эбии пленкалара туһаныллаллар. Ол курдук, н- типовой сайылыктары, фосфордары, н- тииптээх алмааһы хостооһуҥҥа сыһыаннаах. Улахан кэтирээһинтэн алмаас светодиодтара ультрафиолетовай уобаласка үлэлииллэр. Ону таһынан алмаас подложкатын подложка быһыытынан туһанарга кэскиллээх, холобур, кременевой подложка оннугар заряд тутааччылары тардыыны аччатар туһугар.
2004 с. ИФВД- ҕа аан бастаан 2-5 Км. (температураттан тутулуктаах) көһө сылдьар алмаас синтезтээбиттэрэ. Алмаас хостоммут поликристалл холобурун көрдөрбүтэ, кэлин Японияҕа 4-12 К. билиҥҥитэ алмаас туругун таһынан турукка көһө сылдьар алмаас пленкалара наука өттүттэн эрэ интэриэһи үөскэтэллэр.
# Walmart

Walmart International — АХШ, Канаада уонна Дьоппуон дойдуларыгар бастыҥ эргиэннээх улахан маҕаһыын сеть буолар, 2007 сылтан аан дойдуга саамай улахан сетевой ритейл буолар, Fortuna 500 киирэр, ол эбэтэр сир шаарын экономикатын биир улахан влияниялаах дьаһаллаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. Салалтата — бентонвил (ааҥл. Bentonville), Арканзас (АХШ). Америкаҕа, Канаадаҕа уонна Дьоппуоннарга үлэлиирин таһынан өссө 70 судаарыстыбаҕа филиаллаах. Арассыыйаҕа кэлэн арыллан, кризис саҕаламмытынан маҕаһыыннарын атыылаан ырыынактан тахсыбыта.

# Walmart
## Конкуреннара

Walmart сүрүн конкуреннара — Home Depot, CostCo, Target Corporation уонна да атыттар.

# Walmart
## Критика

Walmart профсоюз хамсааһынын утарарынан биллэр.
# Sumitomo Heavy Industries

Sumitomo Heavy Industries — Дьоппуон элбэх индустрия эйгэтигэр баһылаан иһэр тэрилтэтэ, улахан конгломерат. Аан Дойдуга саамай улахан сэрии сэбин, корабль, экскаватордары оҥорор тэрилтэ, улахан конгломерат.
Аатырбыт Sumitomo Group промышленнай салаатыгар холбонор.
Fortuna 500 холбонор.
# Мас Мэхээлэ

Карамзин Михаил Семенович — Мас Мэхээлэ саха норуотугар киэҥник биллибит аар-саарга аатырбыт, номох буолбут тустуук.
Кини XIX үйэ маҥнайгы аҥарын диэки Бороҕон улууһугар I Лөгөй нэһилиэгэр Илин Сылаас ууһугар төрөөн ааспыта. Уҥуоҕунан саһаан буолуо биир мөрсүөк тиийбэтэ үһү. Бэйэтэ сулардыы бытыктаах, уһун ньолбоҕор төбөлөөх, иҥиирдэрэ кууран көстө сылдьар сүүстэн тахса киилэ ыйааһыннаах, ол гынан баран ханан да сыа сыстыбатах атыыр оҕуһу өрө тутан кэбиспит курдук киһи эбитэ үһү.
Аҕата Сэмэн 1840 сыллаахха кинээс буола сылдьыбыт. Кини сэттэ уолланан ситэн-хотон олорон ааспыт. Михаил 18-20 саастарыгар, эһэтэ, сүүһүгэр чугаһаабыт оҕонньор сиэнин боруобалаан көрөн баран, ханнык баҕарар түһүлгэҕэ оонньуоххун сөп буолбуккун онон кытаат диэн алҕаабыт. Уол онтон ыла тустуунан дьарыктаммыт. Мас Мэхээлэ курдаһан да, хапсаҕайдаһан да чугас эргиннээҕи бөҕөстөрү тулуппатах, атаҕынан эмиэ кыанар мас бөҕө, кус быһый эбит.
Кини баара суоҕа 43 саастааҕар, 1871 сыллаахха орто дойдуттан арахпыт.
Халыып:Лөгөй нэһилиэгин биллиилээх дьоно

# Мас Мэхээлэ
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Лөгөй нэһилиэгин былыргыта / Бурнашев П. П., Попов Р. П., Гоголев И. В./, «Бичик» — 2002 с.
# Шрёдингер Эрвин

Шрёдингер Эрвин Рудольф Йосеф Александер (ниэм. Erwin Schrödinger, /ˈʃroʊdɪŋər/; German:; атырдьах ыйын 12, 1887 Венаҕа – тохсунньу 4, 1961) — Австрия физига, Квантовай механика төрүттээччитэ. 1933 сыл физикаҕа Нобель бирииһин ылбыта.

# Шрёдингер Эрвин
## Олоҕо

Академическай гимназияҕа 1898 сылтан 1906 сылга дылы үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Венаҕа математиканы уонна физиканы үөрэппит 1910 сыллахха хабилитациятын суруйбут.
I Аан Дойду сэриитигэр саллаат быһыытынан кыттыбыт. Ол кэнниттэн Цюрих, Йена, Бреслау уонна Штутгарт куораттарга профессор буолбут. 1920 сыллахха кэргэн ылбыт.
Нацистар Германияҕа былааска кэлбиттэрин кэннэ Германияттан баран Оксфорд куоракка профессор буолбут. 1933 сыллахха Нобель бирииһин ылбыт. Үс сыл буолан баран Австрия куоратыгар профессор буолбут. 1938 сыллахха нацистар былааска кэлбиттэрин кэннэ Австрияттан куоппут. Дублин куоракка Теория Физика оскуолатыгар директор буолбут.
1956 сыллаахха Австрияҕа төннүбүт уонна физика теориятыгар профессор аатын ылбыт.
1961 сыллаахха сэлликтэн өлбүт.

# Шрёдингер Эрвин
## Суолталаах үлэлэрэ

Шрёдингер үлэлэрэ волновой механикаҕа саамай суолталаах буолбут, квантовай механиканы чопчулаабыт. Биофизика уонна молекулярнай биология араас өттүттэн быһаарбыт.

# Шрёдингер Эрвин
## Атын сирэйдэр

* Шрёдингер куоската
# Төгүрүк

Төгүрүк - географияҕа: 1) ии курдук эргимтэ; 2) түү мээчик курдук көрүҥ.
Т.к.: тегелек (туркм.); тоголок (кирг.) — мээчик курдук, шар курдук көрүҥнээх; тёгрёк, тугурик, тугрик (монг.) — эргимтэ, эргиир, сыр харчы көрүҥэ.

# Төгүрүк
## Өссө маны көр

* Көнө
* Эргимтэ

# Төгүрүк
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Сыымах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Сыымах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Баатара нэһилиэгин киинэ.

# Сыымах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Биллиилээх дьоно

Федор Кузьмич Попов
Гаврил Колесов
Матвей Мучин
Дмитрий Ходулов
Анастасия Варламова

# Сыымах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Баатара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Риза

Риза (ниэм. Riesa) - Германияҕа, Саксонияҕа Эльба өрүс кытылыгар турар куорат.
Бу куорат анныгар (биир көстөөх сиргэ) Аан дойду иккис сэриитин саҕана (1941-45 сс.) билиэҥҥэ түбэспит саллааттарга аналлаах лааҕыр баар этэ. Билигин онно Эренхайн Цайтхайн мемориал баар.
# Абсолютнай сиик

салгьҥҥа уу паара төһө элбэҕэ, г/куб. м кээмэй дэнэр.

# Абсолютнай сиик
## Ылыллыбыт сирэ

География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
# Дослидницкое

Дослидницкое (укр. Дослідницьке) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 924 (2012).
# Ходоро нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Ходоро нэһилиэк. Мэҥэ Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чүүйэ.
Маайаттан 5 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 574 киһи (2007 сыл).

# Ходоро нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

1822 с. биллэр. Урут Илин Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Ходоро нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Хаҥалас аҕа ууһа, Дмитриев аҕа ууһа, Сээһик аҕа ууһа

# Ходоро нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Дмитриев Андрей Дмитриевич (1945 с. төр.) — үс «Үлэ Албан Аата» уордьан кавалера.
# Уйгурдаах

Уйгурдаах (эбэтэр Уйгурдаан, Уйгуурдаанап Хабырылла), Слепцов Гаврил Николаевич - Үөһээ Дьааҥыга XX үйэ саҥатыгар үөскүү сылдьыбыт ойуун. Күүстээх гипнозтаах киһи.
1909 сыллаахха Үөһээ-Дьааҥы улууһун Сартаҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. Сэбиэскэй былаас кэмигэр куолаһын быһа сылдьыбыттар. Онтон ойууннууртан аккаастанан, гражданскай быраабын төннөрбүттэр, ликбезка сылдьан бэлиэтэнэр, ааҕар буолбут. Онтон кооперативка сыарҕа агена буолан ыраах олорор табаһыттарга ас-таҥас тиэрдээччинэн үлэлээбит. Түүлээх хомуйар эбит. Онтон Сартаҥҥа кооператив лааппытыгар сэбиэдиссэйдээбит. Ол кэннэ маҕаһыына арастараатаҕа түбэһэн 4 сыл хаайыыга олоро сылдьыбыта биллэр. Уйгуурдаанап Таатта кыыhа Арыпыана, Балбаара уонна Быар кыыhа Мааса диэн үс кэргэннэнэ сылдьыбыт. Арыпыананы кытта өр олорор. Онтон 15-16 саастаах Балбаара диэн кыыс оҕону кэргэн ылар. Ол кыыс сэрии саҕана олус аччык-эрэйдээх олоххо олорон, арахсан барар. Уйгуурдаанап букатын кырдьарын саҕана Мааса диэн сааһырбыт дьахтары кэргэн ылар. Уйгурдаах сураҕа, сэрии саҕана дуу, кэнниттэн дуу ѳлбvт. Кинини тѳрѳѳбvт-vѳскээбит сиригэр, Сартаҥ үрэҕэр Арыылаахха кистээбиттэр.
# Куокуй

Куокуй нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арҕас.
Улуус кииниттэн 60 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 801 киһи (2007 сыл).

# Куокуй
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1942 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр төрөөбүтэ Иванов Василий Иннокентьевич — суруйааччы, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Куокуй
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# 1485

1485 сыл.

# 1485
## Туох буолбута

* От ыйын 19 — Италияттан т6р8ттээх тутааччы Антон Фрязин Москуба өрүс үрдүгэр Москуба кириэмилин бастакы башнятын (Тайницкай) тутуутун саҕалаабыт.
# Конго Өрөспүүбүлүкэтэ

Конго Өрөспүүбүлүкэтэ (фр. République du Congo; конго: Repubilika ya Kongo; лингала: Republiki ya Kongó) диэн Орто Африка дойдута. Кирбиилэhэр Габоннуун, Камеруннуун, Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтыныын, Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтыныын, Кабинда диэн Ангола эксклавыныын уонна Гуинея хомотунуун.
Өрөспүүбүлүкэ уруккута Франция колонията. 1960 тутулуга суох буолбута.
# Куртах бааһа

Куртах бааһа (лат. ulcus gastrica) — куртах салыҥнаах бүрүөтүн ойдом олохтоох дьиэкэ, солянай кислота көмөтүнэн үөскүр, пепсин уонна үөс бу учаастакка трофическай кэһиилэри үөскэтэр. Секреция кислотата куртахха үксүн улааппат.
# Олунньу 29

Олунньу 29 диэн Григориан халандаарыгар түөрт сылга биирдэ буолар ордук хонуктаах сыл 60-с күнэ. Сыл бүтүө 306 күн баар.
Түөрт сылга биирдэ буолар ордук хонуктаах эрэ сылга баар соҕотох күн (арай 1700, 1800 уонна 1900 сыллар ордук хонуктара суоҕа).

# Олунньу 29
## Түбэлтэлэр

* 1936 — Нильс Бор атом холбоһуктаах дьаадыратын түөрүйэтин (нууч. теория составного ядра атома) айбытын туһунан кэпсээбит.
* 2000 — Чечняҕа 776-с үрдэлгэ 90 Псков десантниктара 2000 кэриҥэ боевигы кытта кыргыһыылара саҕаламмыт. 90 киһиттэн алтата эрэ тыыннаах хаалбыт.

# Олунньу 29
## Төрөөбүттэр

* 1792 — Джоаккино Россини (1868 өлб.), Италия аатырбыт хампаһыытара, «Севилья цирюльнига» опера ааптара.

# Олунньу 29
## Өлбүттэр

* 1940 — Эдвард Фредерик Бенсон (1867 төр.), фантаст суруйааччы.
* 1944 — Пер Эвинд Свинхувуд (1861 төр.), Финляндия бэрэсидьиэнэ (1931—1937).
# Көөчүктээһин

Көөчүктээһин диэн кыра оҕоҕо тугу эмэ көрбөтөҕүн, билбэтин, саҥаны көрдөрөн баран биэрбэт буолуу ааттанар.
«Оҕоҕо биэрбэт аата көөчүктээмэ» диэн кырдьаҕас Лөкүө эбэ этэрэ. Тугу эмэ солуну, билбэтин, саҥаны көрдөрдөххө оҕо ону ылар, көрөр санаата улахан буолар. Былдьаһан, ытаан барыан сөп. Көөчүктээн баран биэрбэтэххэ оҕо уоран, ким да көрбөтүгэр ыларга үөрэнэн хаалыан сөп.
Көөчүктээһин диэн оҕоҕо тугу эмэ билбэтин, саҥаны көрдөрөн, ону булууга баҕа санааны үөскэтии, күөдьүтүү ааттанар. Аныгы рекламалар көөчүктээһин араас көрүҥнэрэ буолаллар. Дьон саҥаны, солуну көрөн-истэн баран олору булунууга туруналларын үөскэтэринэн реклама, көөчүктээһин туһата олус улахан.
Көөчүктээһин «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттээх дьайыылаах:
1. Үчүгэйи, олоххо туһалааҕы оҥорууну үтүктүү, батыһыы.
2. Олоххо туһата суоҕу, буортулааҕы, куһаҕаны үтүктүү, тарҕатыы.
Киһи өйө-санаата үчүгэйи оҥорууну батыһан сайдарынан бары дойдулар дьон куһаҕаны оҥороллорун аҕыйатар санааларыттан олору көөчүктүүрү бобо, хаайа сатыыллар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны оҕо кыра эрдэҕиттэн таба арааран туһанарга иитиллэрэ, үөрэтиллэрэ төрөппүттэриттэн тутулуга улахан.
Дьиэлэригэр үөрэ-көтө арыгылыыр төрөппүттэр оҕолорун арыгыны иһэр куһаҕан үгэскэ көөчүктээн үөрэтэ сылдьаллар. Хурустаал үрүүмкэлэр лыҥкынас тыастара, үөрүү-көтүү, ырыа-тойук арыгы иһиититтэн элбиирэ кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыы, үгэс буолан иҥэн хаалаллар. Дьиэлэригэр арыгы испэт төрөппүттэр оҕолоро арыгыга ылларбат кыахтара элбэҕэ кыра эрдэхтэринэ арыгы иһэр куһаҕан үгэскэ иитиллибэтэхтэрин биллэрэр. (1,73).

# Көөчүктээһин
## Туһаныллыбыт литература

* Каженкин И.И. Өй көтүүтэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2018. - 152 с.

# Көөчүктээһин
## Өссө маны көр

* Көөчүк
# Верея

Координаталара: 55°20′ с. ш. 36°11′ в. д.﻿ / ﻿55.333° с. ш. 36.183° в. д.﻿ / 55.333; 36.183
Верея (нууч. Верея) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Наро-Фоминскай оройуоҥҥа киирэр.
Уобалас кииниттэн (Москва) 111 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Наро-Фоминскай) 34 км сиргэ. Протва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 4758 киһи этэ, иэнэ — 5 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 951,6 киһи.
Олохтоммут сыла — 1371.
Почтатын индэксэ — 143330, төлөппүөнүн куода — +7 49634, ОКАТО куода — 46 238 505.

# Верея
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
# Малгин Петр Егорович

Малгин Петр Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Игидэй нэһилиэгэр Таатта улууһугар төрөөбүт. Баайаҕа оскуолатын алын сүһүөх кылааһын бүтэрбит. Булчутунан, таһаҕас тиэйэччинэн үлэлии сылдьан аармыйаҕа 1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
Петр — Феврония Николаевна Малгина биэс уолуттан үһүстэрэ. Биэс уол бары сэрии хонуутугар өлбүттэр.
1941 сыл ахсынньытыгар сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
# Чаркы

Чаркы өрүс. Адыаччы өрүс уҥа салаата. Уһуна 276 км., тардыытын иэнэ 8260 км².
Баһа Черскэй хайаларын систематыгар баар Чыбаҕалаах сис соҕуруу эниэтиттэн саҕаланар. Тардыытыгар 32 км² уопсай иэннээх 8 тарыҥ баар.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата хаҥас өртүттэн Дьалындьа (54 км.).

# Чаркы
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Call of Duty: Black Ops II

Call of Duty: Black Ops II — (нууч. «Зов Долга: Секретные операции II») — өссө атыыга тахса илик 3D-шутер онньуу. Call of Duty сиэрийэ тохсус оонньуута, Call of Duty: Black Ops сиквела. Treyarch студия оҥорор. Оонньуу анонса 2012 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр буолбута, 2012 сыл ахсынньы 13 күнүгэр тахсыахтаах
# 1823
## Туох буолбута

* Алтынньы 5 — Англияҕа мэдисиинэ бастакы сурунаала «Ланцет» тахсыбыт.

# 1823
## Өлбүттэр

* Балаҕан ыйын 11 — Давид Рикардо, Британия экономиhа
# 1686

1686 сыл.

# 1686
## Туох буолбута

* Муус устар 28 — Исаак Ньютон «Айылҕа бөлүһүөпүйэтин математикаҕа олоҕуруута» диэн үлэтин бастакы туомун көрдөрбүт.
* Ыам ыйын 6 — Арассыыйа уонна Речь Посполита ыккардыгар эйэ түһэрсиллибит.
# Оконешников Василий Николаевич

Оконешников Василий Николаевич 1932 с. Мэҥэ – Хаҥалас улууһугар Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саамай үрдүкү категориялаах уруһуй, черчение учуутала. 1958-1963 сс. Аллараа – Бэстээх 7 кылаастаах, Майа орто оскуолаларыгар үлэлээбитэ. 1963-64 үөрэх сылыттан Павловскай орто оскуолатыгар айымньылаахтык үлэлиир. Черчение, уруһуй кабинетын республикаҕа бастакынан тэрийбитэ. Бары билиитин – көрүүтүн оҕо техническэй, художественнай дьоҕура сайдарыгар туһаайан үлэлиир. 1963 с. саҕалаан биир да сыл тохтообокко «Эдэр чертежник» куруһуогун үлэлэппитэ (1999 с. учууталлыырыттан уурайан куруһуок салайааччытынан үлэлиир). Учууталларга уонна маассабай ааҕааччыларга аналлаах 5 кинигэ программа автора. «Кабинет черчения» - Москва, Просвещение издательствоҕа 1984 с., «Всей душой и сердцем», «Раздаточные тематические таблицы по черчению» - Дьокуускай, «Бичик» издательствоҕа 1999-2001 сс., «Үөрүү аргыстаах үлэ» - Дьокуускай, 2005 с., «Төрөөбүт дойдубар тапталым» - Дьокуускай, 2008 с. Черчение куруһуогун 45 сыл салайан үлэлээн кэлбит сылларыгар элбэх саҥаны киллэрбитэ. Куруһуокка бэриллэр сорудахтары, задачалары чертежтаан оҥорорго, суруйарга аналлаах А4 формакка тэҥнээх размердаах, туспа көрдөбүллэрдээх анал үлэлиир тэтэрээт, электрическэй уотунан үлэлиир стендэлэри, викториналары, таблицалары, тренажердары өйтөн оҥорору саҕалаабыттара. «Тестер» экзаменатор по черчению» диэн прибору оҥорбуттара республикаҕа ыытыллыбыт үөрэнээччилэр техническай айымньыларын быыстапкатыгар 1980 с. бастаан бу үлэ автора 9-с кылаас үөрэнээччитэ Гоша Кириллин эдэр конструктор Бүтүн Россиятааҕы 7-с слеттарыгар кыттан үлэтэ биһэрибил премиянан I степеннээх дипломунан наҕараадаламмыта. Павловскай оскуолатын чертежниктэрэ республикаҕа ыытыллыбыт олимпиадаларга 30 сыл субуруччу бастаабыттара, ону сэргэ Бүтүн Россиятааҕы олимпиадаларга тэҥнэһэр Грузияҕа кэтэхтэн ыытыллар олимпиадаларга 10 сыл устата ситиһиилээхтик кыттыбыттара. Иллэҥ кэмигэр айылҕаҕа сылдьарын бултуурун, балыктыырын, оттуурун сөбүлүүр, айылҕаны уруһуйдуур, хоһоон айарга холонор. «Эркээйи» хаһыат общественнай корреспондена, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна (1969 с.), «Үрдүк учуутал» аат иҥэриллибитэ (1982 с.), Саха Республикатын оскуолатын үтүөлээх учуутала (1983 с.), «Саха – Азия оҕолорун» стипендиата (1995 с.), Саха Республикатын «Учууталлар учууталлара» аат (2000 с.), Нөөрүктээйи нэһилиэгин, Мэҥэ – Хаҥалас улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ. 2016 с. Павловскай оскулатыгар кини аатын иҥэрбиттэрэ. Василий Николаевич кэргэнинээн Надежда Никитичналыын (идэтинэн медик) 4 оҕолоохтор, улахан уол Михаил тутуу инженерэ, Василий биолог-орнитолог, Александр тутуу үлэһитэ, кыыстара Светлана быраас-терапевт, элбэх сиэн амарах эбээлэрэ, эһээлэрэ.
# 1560

1560 сыл.

# 1560
## Туох буолбута

* Ахсынньы 5 — Карл IX Франция хоруола буолбут.