yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Крокет

Крокет (фр. croquet) — мээчиги өтүйэнэн охсон боруоталарга киллэрэр оонньуу. Икки киһиттэн алта киһиэхэ дылы ахсааннаах дьон оонньууллар.

# Крокет
## Устуоруйата

Францияҕа былыр сүүһүнэн сыл ынараа өттүгэр үөскээбит оонньуу. Ол саҕана «Пэлли Мэлли» диэн ааттаах эбит. XIX үйэ саҥатыгар Англияҕа «Пол Мол» диэн аатынан үөдүйбүт. Кэлин аан дойдуга араас көрүҥүнэн тарҕаммыт. Холобур, Америкаҕа (АХШ уонна Канаада) 6 боруоталаах көрүҥү оонньууллар.

# Крокет
## Хайдах оонньоноро

Саамай судургу барыла тиэргэн крокета диэн ааттанар, ол маннык. Хонууга мээчик эрэ батар тоҕус дьоҕус боруотатын туруораллар. Мээчиги боруоталары барыларын иһинэн киллэрэн өстөөх маһыгар тиэрдэн баран төттөрү бэйэтин маһыгар бастаан аҕалбыт хамаанда кыайар.

# Крокет
## Оонньуу хонуута

Оонньонор сир көнө сиргэ түөрт муннук хонуу буолар. Кээмэйэ көрүҥнэриттэн тутулуктаах. Тиэргэн крокетын кээмэйэ 30,5 х 15,25 м. Америкаҕа 6 боруоталаах крокет 32 х 26 м.
# Ханумаан

Ханумаан (санскр. हनुमान्, Hanumān, «(алдьаммыт) сыҥаахтаах») — индуизмҥа таҥара, эбисийээнэлэр баһылыктара, тыал таҥаратын Ваю уонна апсара Пунджистала уола.
«Рамаайана» сүрүн дьоруойдарыттан биирдэстэрэ, Раама уонна Сиита доҕордоро.
# 1653

1653 сыл.

# 1653
## Туох буолбута

* Олунньу 22 — Арассыыйаҕа Никон патриарх сыаркап реформатын саҕалаабыт.
* Муус устар 20 — Оливер Кромвель Англия Үрдүкү түмэнин ыспыт.
* От ыйын 20 — нуучча ыраахтааҕытын посольствота Чигириҥҥэ тиийэн ыраахтаахтааҕы Запорожье хаһаактарын бэйэтин илиитигэр ыларга сөбүлэспитин туһунан биллэрбит.
* Алтынньы 25 — Алексей Михайлович ыраахтааҕылыыр кэмигэр Арассыыйа сиригэр барытыгар кыраныыссаҕа биир сыананы төлүүр туһунан Таможня устааба тахсыбыт.
# Ыбылах

Ыбылах — киһи уллуҥаҕын оҥуута.
# Дьиэтитии

Дьиэтитии (лат. domesticātiō) диэн киhи харамайдар эбэтэр үүнээйилэр хайа эмэ ахсааннарын кинилэр сүрүн популяцияларыттан туспа тутан, хайа эмэ характеристикаларынан анаан талан иитиитэ. Дьиэтитии араас сыаллаах, сүрүннээн эттэххэ ас эбэтэр мал оҥорон ылыы, үлэҕэ эбэтэр аралдьыйыыга туттуу.
# Тумусов Федот Семенович

Тумусов Федот Семенович — Саха Сирин политига, экономическай билим доктора, профессор.

# Тумусов Федот Семенович
## Олоҕун олуктара

* 1955 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Иккис Үөдүгэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Новосибирскайдааҕы тутуу институтун бүтэрбитэ.
* ССКП КК иһинээҕи Общественнай наукалар Академиятыгар аспирантураны бүтэрбитэ.
* 1979 сыллаахха Ньөрүҥгүрүүгэ үлэтин саҕалаабыта.
* 1979—1984 сылларга Промстрой трест СУ-3 экономист инженер, сүрүн экономист, СУ-17 салайааччытын солбуйааччыта.
* 1984—1987 сылларга «Якутагропромстрой» холбоһук Үөһээ Бүлүүтээҕи көһө сылдьар колоннатын салайааччыта.
* 1987—1989 сылларга ССКП Саха Сиринээҕи обкомун тутуу салаатын инструктора.
* 1989—1992 сылларга аспирант.
* 1991—1993 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин Бастайааннай Хамыһыйа бэрэссэдээтэлэ.
* 1993—2003 сылларга САПИ пуонд бэрэсидьиэнэ.
* 1997—2002 — Ил Түмэн иккис ыҥырыытын депутата.
* 2002—2007 — Ил Түмэн үһүс ыҥырыытын депутата. 2007 сыл ахсынньы 26 күнүттэн, Российскай Федерация Федеральнай Мунньаҕын Государственнай Думатын депутатынан талыллан, болномуочуйатын устуммут.
* 2006 сылтан Государственнай Дума бэһис, алтыс уонна сэттис ыҥырыыларын дьокутаата. "Сиэрдээх Арассыыйа"партия бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* «Сиэрдээх Арассыыйа» Саха Сиринээҕи салаатын Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.
* 2016 сылтан Государственнай дума доруобуйа харыстабылын комитетын бэрэссэдээтэлин 1-кы солбуйааччыта.

# Тумусов Федот Семенович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Экономическай билим доктора
* Бочуот уордьана (2016)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Российскай Федерация Ытык тутааччыта
* «Шахтерская слава III степени» Бэлиэ кавалера
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕатын харыстабылын отличнига
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Ытык грамотата
* Бүлүү улууһун Ытык гражданина
* Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык гражданина.
# Никольскай нэһилиэк (Нам улууһа)

Никольскай нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Никольскай.
Улуус кииниттэн 10 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 373 киһи (2007 сыл).

# Никольскай нэһилиэк (Нам улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* 226 Петроградскай полк саллааттарыгар өйдөбүнньүк. Скульптор Винокурова Е. Н. Железобетон. 1972 сыл.
# Гаврил Иванович Макаров

Гаврил Иванович Макаров- Дьуон Дьаҥылы 1914 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр Чурапчы оройуонугар Болтоҥо нэһилиэгин биир уһук алааһыгар Кындалга орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кини оҕо сааһын ыыра Таатта уонна Түөйэ үрэхтэр ыпсыыларын лыахтаах кырдалларынан, нэлэһийэр киэҥ алаастарынан, суһумнуу күөгэйэр чараҥ тыаларын саҕаларынан ааспыта.
Макаровтар оччотооҕу киэбинэн олох бары сиэрин-туомун тутуһан олорбуттара. Дьону мунньан олоҥхолотуу, кыһыҥҥы уһун киэһэлэргэ остуоруйаалааһын бу дьиэ кэргэн олоҕун аргыһа этэ.
Үөрэх-билии наадатын өйдүүр төрөппүттэр уолчааны оскуолаҕа биэрбиттэрэ. Ганя ситиһиилээхтик, умсугуйан туран үөрэммитэ. Учууталларыттан хайҕанара. Ол эрээри уолчаан ити дьоло уһаабатаҕа. Маҥнай утаа Гражданскай сэрии буолан тбыһыы-майгы уларыйыыта мэһэйдээбитэ. Онтон 1924 сыллаахха аҕата Иван Афанасьевич сэллик ыарыыттан өлбүтэ. Иитэр-аһатар киһилэрэ суох хаалбыт ийэлээх уолу аҕаларын инилэрэ Иван уонна Егор Макаровтар бэйэлэригэр сыһыаран олордубуттара.
Кини оччоттон поэзияҕа тардыстыылааҕа. Норуотун ырыатын матыыбыгар дьүөрэлии хоһооннору этэн субурутарын, хоһоону айыыга дьоҕурдааҕын болтоҥолор адьас кыра сааһыттан бэлиэтии көрбүттэр эбит.
Сүүрбэ сааһын да туола илик Гаврил Иванович 1937 сыл күһүнүгэр саха бастакы лингвист-учуонайа С.А. Новгородов аатынан Чурапчытааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Кини Түөйэлээхэп диэн псевдонимынан хас да хоһоону өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар таһаартарбыт кэмэ этэ.
Тылбаас туһунан уопсай өйдөбүл Өксөкүлээх Өлөксөй М.Ю. Лермонтов "Демонын" тылбаастаан "Якутская жизнь" хаһыакка бэчээттэппитэ. А.С. Пушкин прозатын сабыдыалынан хас да новеллалары суруйбута, ону ааһан, 1926 сыллаахха "Борис Годуновтан" түөрт оонньууну тылбаастаабыта.
Саха литературатын саҕалааччылар А.Е. Кулаковскай, Н.Д. Неустроев, А.И. Софронов уус-уран литератураны төрүттээһиҥҥэ тылбааһы оҥоруу наадатын ыйбыттарын, кинилэр биэрбит сүбэлэрин-амаларын этигэр-хааныгар иҥэриммит Г.И. Макаров - Дьуон Дьаҥылы өссө киэҥ соругу бэйэтин иннигэр туруоруммута уонна "Евгений Онегин" курдук нуучча олоҕун энциклопедиятынан ааҕыллыбыт А.С. Пушкин сүдү суолталаах айымньытын сахалыы саҥардыы сыралаах үлэтигэр туруммута. Хоһоонунан роман хас биирдии строфата - сүнньүнэн туспа лоскуй, хоһоон иһигэр хоһоон курдук. Улахан буукуба - женскэй рифма, үһүс - мужской. Бастакы строфа тиэмэни этэр, иккис - сайыннарар, үһүс - кульминация, икки бүтэһик - кылгас быһа биэрэр сытыы афористическай түмүк. Итини барытын тылбаасчыт халбаҥнаабакка тутуспута киһини сөхтөрөр.
Г.И. Макаров А.С. Пушкин хоһоонунан романын тылбаастат, А.Т. Твардовскай аатырбыт поэматын "Василий Теркины" сахалыы саҥардыыга дьүккүөрдээхтик ылсыбыта.
Хомойуох иһин, Дьуон Дьаҥылы бу сүрүн үлэни өлөр өлүү мэһэйдээн ситэрбэккэ хаалбыта. Ол эрээри, улахан үлэ саҕаланыыта түмүктээх буолбута. Саха бастакы үгэһитэ Күн Дьирибинэ ситэрэн А.Т. Твардовскай 60 сааһын туолар үбүлүөйүн көрсө Саха сиринээҕи кинигэ издательствотыгар "Василий Теркин" сахалыы тылынан туспа кинигэнэн тахсыбыта.
Тылбаасчыттар Дьуон Дьаҥылы уонна Күн Дьирибинэ ис сүрэхтэриттэн бэринэн туран үлэлээбиттэрэ. Тылбааска бэриниилээх буолуу - бу улахан өйдөбүл.
# Захаров Федот Федотович

Захаров Федот Федотович (1929-2005) — кэпсээнньит суруйааччы, Боотуруускай улуус сахаларын төрүттэрин туһунан кинигэни суруйбут киһи.
1929 сыллаахха II Игидэй нэһилиэгэр төрөөбүт. Кинномеханиктар куурустарын бүтэрэн баран Ньурба уонна Чурапчы улуустарыгар уонча сыл үлэлээбит. Онтон киэһээҥҥи оскуоланы бүтэрэн баран 1963 сыллаахха Киевтээҕи авиация институтугар үөрэххэ киирбит. Дьокуускайдааҕы авиатэрилтэҕэ үлэлээбитэ.
Бастакы "Үс хатыҥ" диэн кэпсээнэ 1977 сыллаахха "Хотугу сулус" сурунаалга бэчээттэммитэ.
# Яготин

Яготин (укр. Яготин) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 20 501 (2011).
# Оҕус (астрология)

Оҕус (лат. Taurus) — зодиак иккис бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһииттэн 30° - 60° секторы ылар. Астрология ааҕарынан Күн Оҕуһунан муус устар 21 күнүттэн ыам ыйын 21 күнүгэр диэри баар. Ол гынан баран Күн дьиҥнээх Оҕус сулустар бөлөҕүнэн ыам ыйын 14 күнүттэн бэс ыйын 19 күнүгэр диэри баар. Бу бэлиэни дьаһайар планета - Чолбон.

# Оҕус (астрология)
## Бэлиэ

Оҕус бэлиэтэ ♉ (сорох браузердарга көстүмүөн сөп) Юникодка 9801 №-дээх онтон 16 чыыһылалаах 2649 №-дээх. HTML-кодунан &#9801; эбэтэр &#x2649;.
# Саҕах

Саҕах (нууч. горизонт, был.-гириэк. ὁρίζων — тылбааһа: хааччахтыыр) - харах көрүүтүгэр сир-халлаан силбэһэр сиксигэ, дьирбиитэ.

# Саҕах
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Дьадаҥыларга көмө аан дойдутааҕы күнэ

Дьадаҥыларга көмө аан дойдутааҕы күнэ - ахсынньы 19 күнүгэр бэлиэтэнэр.
# «Севастополь көмүскэлин иһин» мэтээл

«Севастополь көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с..
52540 киһи наҕараадаламмыт.
# Бөөһүкэ

Бөөһүкэ өрүс. Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 263 км., тардыытын иэнэ 5780 кв.км. Баһа Орулҕан сискэ баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаалаах Мэйчээн (93 км.).

# Бөөһүкэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Попельня

Попельня (укр. Попільня) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 300 (2024).
# Чоҥку

Чоҥку — таба, тайах атаҕын бүлтэс уҥуоҕа. Таба иитээччилэр үгэстэринэн сиикэйдии силиитин охсон сииллэр.
# Чойдоон Уйбаан

Уйбаан Сиидэрэп-Чойдоон Уйбаан - Куоллара эҥээргэ күүстээҕинэн биллибит киһи.
Кэпсииллэринэн, биир баайдыын мөккүспүттэр муустаах чаанньык оргуйуор диэри кыстык маспын кэрдиэм диэн. Кыайардыы кэрдибит уонна сүгэтин бырахпыта хаары уулларбыта үһү. Уола Хонооһой Сиидэрэп-Моркутуоп эмиэ күүстээх киһи. Таҥара дьиэтигэр куучардыы сылдьан боруода аттары илин атахтарыттан үөһэ анньа оонньуур эбит. Сааһыран баран дьиэ туттарыгар маһын соҕотоҕун сүөкээбитэ кэпсэнэр. Бу аймахха күүстээх удьуору утумнаабыттар тустууга спорт маастара Василий Сидоров, хапсаҕайга спорт маастара Семен Сидоров, ыарахан ыйааһыҥҥа тустууга маастарга кандидат Сергей Попов, спорт маастара Аполлон Попов.
# Манасия

Манасия (ивр. מְנַשֶּׁה‎‎, Менаше) диэн Дьуоһуп уонна Асенат бастакы уоллара. Манасия бииһин төрүттээччитэ. Манасия Египекка төрөөбүтэ. Манасияны уонна кини бииргэ төрөөбүт инитин Эфраимы эһээлэрэ Дьаакып ииппитэ. Дьаакып сиэннэрин уустара кини утумун салгыылларыгар алҕаабыта, ол эбэтэр Манасия уонна Эфраим уустара аҕалара Дьуоһуп ууһун оннугар быһа Дьаакып аатыттан утумнанар көҥүллэммиттэрэ. Манасия үс уоллааҕа - Мачир, Дьаир, Асриэль. Ойоҕун аата биллибэт.
# Аслан Хатидже

Хатидже Аслан (1962 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр төрөөбүтэ, Сивас, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок биллиилээх, биир саамай элбэх хамнастаах артыыһа.

# Аслан Хатидже
## Биографията

Хатидже Аслан 1962 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр күнс сирин көрбүтэ. Кини Сивас диэн Турция оччоугуй куоратыгар төрөөбүтэ. Эмиэ ол куоркка орто оскуолана ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Анкара куорат Судаарыстыбаннай консерваториятыгар үөрэххэ туттарсан киирбитэ. Устудьуоннаан бүтэн баран Измир куорат тыйаатырыгар уонна киин куорат Судаарыстыбаннай тыйаатырыгар артыыс быһыытынан үлэлээбитэ.
Тэлэбиидэнньэҕэ аан бастаан Фатих Аксой «Хюррем Султан» диэн ааттаах дьҕус, куччугуйкаан сэрийээлигэр сүрэхтэммиттэ. Ол кэнниттэн Аслан Нури Бильге Джейлан «Три обезьяны» киинэтигэр сүрүн дьахтар оруолун оонньоон аатын суолун оҥостубута. Бу киинэ Канн норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээлигэр миэстэлэспитэ. Хатидже тус бэйэтэ ол оруолун иһин киинэ бэстибээлин "Бастыҥ дьахтар артыыс" аатын ылары ситиспитэ. Бу улаха кыайыы этэ. Ол кэнниттэн ааннар арыллан барыттара. Кини устунуна маннык курдук улахан бырайыактарга, киинэлэргэ уонна сэрийээллэргэ артыыс быһыытынан кыттыспыта: «Опасная любовь», «Зависть», «Восточные пьесы», «Опасная любовь» уонна «Пора тюльпанов».
Аслан Хатидже икки төгүллээн ойох тахсы сылдьыбыта: бастакы сырыытыгар кини тыйаатыр уонна киинэ худуоһунньуга Хаккы Эргёктүүн холбоспута. Кинилэр ыал буолан этэҥҥэ с;;рбэ сыл олорбуттара эрээри, тапсыбакка, өйдөспөккө арахсыбыттара; икки сырыытыгар кини Ренан Калели диэн аатырбыт худуоһунньукка эргэ барбыта. Ол эрээри кинини да кытта дьоллоох олоҕо уһаабатаҕа. Пааралар сотору буолан баран арахсыбыттара. Хатидже икки оҕолоох: биирэ уол, Экин диэн ааттах. Бэйэтэ төрөппүт оҕото. Ону таһынан кини Эдже диэн Турцияҕа улахан сир хамсааһынан кэнниттэн төгүрүк тулаайах хаалбыт кыыһы иити ылбыта.
# Дьүүллэбил

Дьүүллэбил диэн дьүүллүүр биилик хайдах дьайыахтааҕын туһунан өйдөбүл. Хас биирдии киһи тэҥнээхтик уонна кырдьыктабыллаахтык дьүүллэниэхтээх. Ким тугу гыммытын иһин онтукатыгар хоруйдуохтаах уонна онно сөптөөх дьайабылы ылыахтаах. Бу дьүүллэбил хайдах буолуохтааҕын муҥутуур (идеаллаах) баҕа санаата. Дьүүллэбил баар буоларын туһугар илгэ ылыллыбыт төрүн дьайыытынан дьүүллэр үлэлиллэр.
Дьүүллэбил бастакы теорияларын Былыргы Греция философтара Платон уонна Аристотель суруйбуттара. Платон Ил диэн үлэтигэр, Аристотель Никомах этиката диэн үлэтигэр.
Орто үйэлэргэ дьүүллэбил Таҥара ыйааҕынан баар диэн санаа баһыйар этэ. 17 үйэҕэ Джон Локк дьүүллэбил айылҕа төрүнүттэн үөскүүр диэбитэ. Түмэт сөбүлэҥин теорията быһаарарынан, дьүүллэбил дьон бары бэйэ бэйэлэрин кытта сөбүлэһиилэриттэн үөскээбитэ. 19 үйэтээҕи утилитаризм философтара (биирдэстэрэ Джон Стюарт Милл) быһаарыыларынан, дьүүллэбил элбэх киһиэхэ барыстаах табыгастаах буолуу ирдэбилиттэн үөскээбитэ.
# Добуун (тыл)

Добуун 1. аат., эргэр. Уу тохтообот, кураанах үрдүк сир, томтор, ходуһа арҕаһа. 2. даҕ. суолт. Үрдүк, үрдээн тахсар (сир ньуурун туһунан).

# Добуун (тыл)
## Эбии маны көр

Добун
# Арҕаа Эмнэкэ

Арҕаа Эмнэкэ. Индигир салаата Уйаандьы баһыгар баар хайа.
Полоуснай томторооттон 40 км. соҕуруу диэкки турар. Үрдигэ муора таһымыттан 1221 м.

# Арҕаа Эмнэкэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Тутааһын

Тутааһын (тутуу, тутуу үлэтэ) диэн дьиэни, тутууну, алын тутулу, индустрия барымталарын уонна кинилэри хааччыйар ситимнэри оҥорооһун үлэтэ. Тутааһын иннинээҕи бэлэмнэнэр кэрдиистэр - былааннааһын, үбүлээһин, дизайн. Тутуллубут дьиэ этэҥҥэ турарыгар абырахтааһын үлэтэ ыытыллыахтаах. Самнархайбыт дьиэлэри көтүрэллэр.
# Океания

Океания диэн Чуумпу океан киин уонна арҕаа өттүгэр баар аан дойду география уонна геополитика региона. Үксэ кыра арыылартан уонна атоллартан турар. Океания үс субрегиоҥҥа арахсар: Меланезия, Микронезия уонна Полинезия.
Океания иэнэ 9,008,458 км². Олохтоохторун ахсаана 32,000,000. 14 дойду уонна 16 тутулуктаах сир баар.
# 1625

1625 сыл.

# 1625
## Түбэлтэлэр

* Кулун тутар 27 — Карл I Англия, Шотландия уонна Ирландия хоруола буолбут, ону таһынан Франция хоруола буолуон баҕарарын биллэрбит.
# Күрдьүгэс сиидэтэ

Күрдьүгэс сиидэтэ (нууч. Козляк).

# Күрдьүгэс сиидэтэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ кытархай хоҥор, кытархай араҕас, даллаҕар, орто кээмэйдээх, кэтитэ 11 см тиийэр, эминньэхтиҥи долгуннаах. Сииктээх кэмҥэ салыҥнаах. Сэлээппэтин алын ѳттѳ сэлээппэтинии ѳҥнѳѳх эбэтэр от күѳхтүҥү араҕас. Киэҥ муннуктардаах хайаҕастардаах туруупкалардаах. Хайа туттахха этэ саhархай, онто салгыҥҥа тэтэрэр эбэтэр халлаан күѳҕэ ѳҥнѳнѳр. Атаҕа бѳкүнүк, кылгас, алларанан синньигэс, ѳҥѳ кытархай араҕас.

# Күрдьүгэс сиидэтэ
## Yүнэр кэмэ

От ыйыттан күhүн хойукка диэри.

# Күрдьүгэс сиидэтэ
## Yүнэр сирэ

Бэс ойуурга суол кытыытынан, намыhах сииктээх соҕус сиргэ үүнэр. Саха сиригэр бэс үүнэр оройуоннарыгар барыларыгар баар.

# Күрдьүгэс сиидэтэ
## Аска туттуу

Ортону аннынан хаачыстыбалаах тэллэй. Этэ кытаанах, эрэhиинэни маарынныыр. Сибиэhэйдии эбэтэр маринуйдаан баран сииллэр.
Маарыннаhар сүлүhүннээх тэллэйэ суох. Арай аhыы амтаннаах сиэммэт курас тэллэйи (перечный гриб) кытта бутуйуохха сѳп. Курас тэллэй амтана биэрэстээх курдук аhыы буолар.
# Түннүк оҕото

Түннүк оҕото - туора дьоҥҥо аҕалан быраҕыллыбыт оҕо, быраҕыы оҕо. Баҕар былыр "абааһыттан куоттаран" туора ыалга иитийэх бэриллибит оҕону ааттыыр буолуохтарын сөп, маннык оҕону төрөөтүн кытта абааһыны муннараары аанынан буолбакка түннүгүнэн таһаараллар эбит.
# Докторов Алексей Игнатьевич

Докторов Алексей Игнатьевич — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
1902 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ Нам нэһилиэгэр орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Снитко этэрээтигэр сылдьан Бүлүүгэ үрүҥнэри утары Чуондулутааҕы кыргыһыыларга кыттыбыта. 1935 сыллаахха, Үөһээ Бүлүү оройуона Бүлүүттэн туспа арахсыбытын кэннэ, ахсынньы ыйга Үөһээ Бүлүү райпотребсоюһа тэриллибитэ. Оччотооҕута оройуон 4сельполааҕа. Райпотребсоюз бырабылыанньатын бастакы председатели­нэн Докторов Алексей Игнатьевич быыбардаммыта. Дойдутугар олорон 1962 сыллаахха өлбүтэ.
# Зазaтар

Зазaтар, Түркийэ жашаган заза тилдүү этникалык топ.
# Рахлеева Мария Афанасьевна

Рахлеева Мария Афанасьевна — худуоһунньук, Арассыыйа үтүөлээх худуоһунньуга, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Арассыыйа ойуулуур-дьүһүннүүр академиятын бочуоттаах академига, АГИИК бэрэпиэссэрэ.
1945 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Таатта улууһугар төрөөбүтэ.
# PetroChina

PetroChina — Кытай биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ ниэп уонна гаас хостооччу. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Муртаза Шерхан

Муртаза Шерхан (Шерхан Муртазаев) — казаах суруйааччыта, Казахскай ССР Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, Казахстан суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын иккис сэкиритээрэ.
Шерхан Муртазаев Джамбул уобалаһын Джубалинскай оройуонугар Мын-Булак хочотугар 1932 сыллаахха төрөөбүтэ. 1955 сыллаахха М.В.Ломоносов аатынан Москубатааҕы судаарыстыбаннай үнүбэрситиэт суруналыыстыкаҕа салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Хаһыат сүрүннүүр эрэдээктэрдэринэн үлэлээбитэ.
Казахскай ССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Шерхан Муртазаев Улуу Абай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, уордьаннарынан, мэтээллэринэн наҕараадаламмыта, норуодунай суруйааччы аатын ылбыта. Үгүс кинигэ, казах тылынан тылбаас ааптара.
Казахстаҥҥа Саха литературатын күннэрэ аһыллыбыттарын туһунан олохтоох «Казахстанская правда», «Ленинжил жас», «Социалистик Казахстан», «Ленинская смена» о.д.а хаһыаттарга биһиги суруйааччыларбыт айымньылара тахсыбыттар.Күннэр тустарынан хаһыаттар бары көстүүлээхтик биэрэллэр.
Шерхан Муртазаев биһиги дьоммутун төрөөбүт дойдутун билиһиннэрэ илдьэр буолбут. Джамбул сирэ-уота... Чингис Айтматов төрөөбүт дойдута онтон чугас. Аатырбыт панфиловец, батальон, онтон кэлин дивизия командира, суруйааччы Момыш –Улы Баурджан эмиэ. Өссө икки төгүллээх Социалистическай Үлэ Геройа, саамай ытыктабыллаах аксакал Жазылбек Куанышбаев уобалас киэн туттар киһитэ. Бу уобаласка 246 Герой баар үһү.
Шерхан Муртазаев омос көрдөххө, тоҥкуруун көрүҥнээх. аҕыйах саҥалаах, тоҥуй, ис киирбэҕэ суох курдук билбэт киһиэхэ көстүөн сөп эбит. Саҥаран, этэн-тыынан бардаҕына, киэҥ степкэ үөскээбит киһи сиэринэн сатархайдык күллэҕинэ, ис-иһиттэн кэрэтик сырдаан кэлэр сэбэрэлээх үтүө, сайаҕас киһи. Онтон дьэ билсэн-көрсөн бардаҕына, киһи аламаҕайа, көрдөөҕө-нардааҕа кини эбит. Эмиэ бэркэ ыллыыр.
   Мин суруйааччы буолуубар, - диир Шерхан. – Эрилик Эристииҥҥэ махтанабын. Өссө университекка үөрэнэ сылдьаммын, кини «Маарыкчаан ыччаттара»диэн романын казахтыы тылга тылбаастаабытым. Үчүгэй суруйуу! Ити тылбаастан тэптэн, айар үлэнэн дьарыктанан, суруйааччы буолбутум...

# Муртаза Шерхан
## Туһаныллыбыт литература:

1. Иван Егоров. Сүүс тыллаах планетаҕа көрсүһүүлэр. Хотугу сулус.1981. №3
2. Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1981.№ 2.
3. Интернет ситимиттэн.
# Розо

Розо (Roseau) диэн Доминика киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 14,847 (2001).
# Арыы Тиит (Уус-Алдан улууһа)

Арыы Тиит — Уус-Алдан улууһун Бороҕон нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Арыы Тиит (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Бороҕон нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Шарль де Голль

Шарль де Голь (фр. Charles de Gaulle, 1890-1970) — Франция аатырбыт генерала, судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бэрэсидьиэнэ (1959—1969).
Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Англияҕа тахсан француз ордубут сэриитин хамаандалаабыта уонна «Көҥүл Франция» хамсааһыны тэрийбитэ. 1959-69 сылларга Франция бэрэсидьиэнэ.
# 87

87 сыл.

# 87
## Төрөөбүттэр

* Клавдий Птолемей (Κλαύδιος Πτολεμαῖος, 87 — 165 сыллар) — былыргы гириэк астронома, математик, муусука теорега уонна географ.
# Чаччыына

Чаччыына (нууч. наслежный старшина) — Арассыыйа импиэрийэтигэр Саха уобалаһыгар нэһилиэк кинээһин көмөлөһөөччүтэ, быыбарынан талыллар этэ.
# Касьянов Василий Гаврильевич

Касьянов Василий Гаврильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1911 сыллаахха Үөһээ Бүлүү өргүөт с. төрөөбүт. Кыһыл Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
1942 сыл алтынньытыттан ахсынньыга дылы Сталинградскай фроҥҥа 95-с СП кэккэтигэр сэриилэспит. Ньурба Сүлэтиттэн сылдьар Филиппов Константин Семеновичтыын бииргэ сылдьыбыттар. 1942 сыл ахсынньы 21 күнүгэр ыараханнык бааһырбыт.
Дойдутугар эргиллэн кэлэн Хороҕо кооперация систиэмэтигэр өр сылларга үлэлээбит, уон оҕолоох.
Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (30.05.1951)
# Хатылаев Герман Васильевич

Хатылаев Герман Васильевич — саха ырыаһыта, мусукаана, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

# Хатылаев Герман Васильевич
## Олоҕун олуктара

1961 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр Таатта улууһугар төрөөбүт.

# Хатылаев Герман Васильевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Кэргэнэ — Клавдия Хатылаева, ырыаһыт.

# Хатылаев Герман Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
# Жирков Семен Гаврильевич

Жирков Семен Гаврильевич — РСФСР тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, тыа хаһаайыстыбатын бөдөҥ салайааччыта, тэрийээччитэ.

# Жирков Семен Гаврильевич
## Олоҕун олуктара

1922 сыллаахха Кэбээйи улууһугар төрөөбүт. Өр сылларга колхоз бэрэссэдээтэлинэн, ол кэннэ Таатта улууһун Петр Алексеев аатынан совхоз салайааччытынан, Агрофирма Сүбэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Партия райкомун бюротун чилиэнинэн, райсовет депутатынан, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талыллан сылдьыбыта. Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан үлэлээбитэ. ССКП XXIII съеһин депутата.

# Жирков Семен Гаврильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Ленин уордьана
* Октябрьскай Революция уордьана
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* «Бочуот Знага» уордьан
* Хотугу сулус уордьан кавалера (2007)
* Саха АССР үтүөлээх агронома
* РСФСР тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ
* Кэбээйи улууһун Ытык олохтооҕо
* Таатта улууһун Ытык олохтооҕо
# Сирша Ронан

Сирша Ронан (Saoirse Una Ronan), Ирландия актрисата. Хас да киинэҕэ оонньообута. Биир улахан оруола - Чээкэ уҥуохтар диэн киинэҕэ.
# Хатырык нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Хатырык нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Столбы.
Улуус кииниттэн 35 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 1 245 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Столбы — 1 088 уонна Маймаҕа — 157 киһи.

# Хатырык нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

    Аммосов Максим Кирович (22.12.1897—28.07.1938) — саха чулуу уола, партия диэйэтелэ.
    Пестряков Иннокентий Юрьевич (19.07.1962—6.05.2005) — саха биллиилээх худуоһунньуга.
    Попов Василий Николаевич (13.01.1909—1984) — олоҥхоһут.
    Попов Алексей Дмитриевич (1953 с. төр.) — биллиилээх сири олохтооччу.
    Слепцов Платон Алексеевич (1957 с. төр.) — история билимнэрин кандидата.

# Хатырык нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* Аммосов М. К. өйдөбүнньүк. Скульптор Винокурова Е. Н. 1958 сыл. Железобетон
# Слепцов Николай Филиппович

Слепцов Николай Филиппович — иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Николаевск-на-Амуре, Соҕуруу Сахалиины дьоппуоннартан босхолоспут киһи.
Чурапчы улууһугар төрөөбүтэ. Иркутскайдааҕы уонна Хабаровскайдааҕы байыаннай училищалары бүтэрбит. Табаарыһыгар Ефимов Михаил Прокопьевичка 1945 сыл саҥатыгар суруйбут суруктарыгар Өксөкүлээх Өлөксөй кинигэлэрин ыытарыгар көрдөспүт, эдэр учуонай Башаринынан киэн туттарын эппит.
# .biz

.biz диэн бизнес тэрилтэлэргэ аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
# Энтероколикка

Энтероколит-острые и хронические заболевания пищеварительного тракта, характеризующиеся воспалением слизистой оболочки тонкого и толстого кишечника.