yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Колесов Семён Егорович

Колесов Семён Егорович (1930—2003) — учуутал, спортсмен, тириэньэр.
1930 сыллаахха алтынньы 14 күнүгэр Акулина Прокопьевна уонна Егор Дмитриевич Охлопковтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Кини орто уонна үрдүкү кылаастарга үөрэнэригэр ийэтин бииргэ төрөөбүт убайыгар Колесов Василий Прокопьевичка иитиллибитэ уонна үөрэммитэ, ол иһин Колесов диэн буолбута. Хас да сыл Өлүөхүмэҕэ үөрэммитэ, орто оскуоланы Таатта оройуонугар Ытык-күөлгэ 1949 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Онтон 1950 с. Дьоккуускайга педагогическай институт нуучча тылын салаатыгар ситиһиилээхтик туттарсан киирбитэ. Эргиччи талааннаах уолу спорт хас да көрүҥэр институт сүүмэрдэммит хамаандатыгар чилиэнинэн ылбыттара. Онтон ыалдьан хаалан салгыы үөрэммэтэҕэ. 1951 с. Красноярскайдааҕы политехническай институкка киирбитэ. Төннөн кэлээт, Ытык-Күөлгэ физкультура уонна спорт оройуоннааҕы комитетын бэрэссэдээтэлинэн ананан икки сыл үлэлээбитэ.
1953 сыллаахха Алдан эҥэринээҕи нэһилиэктэр Таатта оройуонуттан арааарыллан Томпо оройуонугар бэриллибиттэр. Ол кэмҥэ Кириэс-Халдьаайы Томпо оройуонун киинэ этэ. Семен Егорович төрөөбүт түөлбэтигэр төннөн библиотека сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Онтон 1954 сыллаахтан педагогическай үлэтин саҕалыыр. Сыл тохтоло суох физкультура учууталынан үлэлиир. Кини үлэлиэҕиттэн үөрэнээччилэр спордунан дьарыктаналлара олус күүһүрбүт. Семен Егорович тус бэйэтэ араас күрэхтэһиилэргэ, кэнсиэрдэргэ көхтөөхтүк кыттара. 1958 с. Дьокуускайга Саха АССР норуоттарын иккис спартакыйаадатыгар үөрэнээчитиниин Толбонов Мишалыын хапсаҕайга республика чемпионнара буолбуттара. Онтон 1961, 1962 сыллардаахха чэпчэки аҥаардаах уонна орто ыйааһыҥҥа тустан эмиэ чемпионнаабыта. Спордунан эрэ муҥурдаммакка нэһилиэктээҕи, оройуоннааҕы ыытыллар тэрээһиннэри үрдүк таһымнаах тэрийэрэ. Семен Егорович үөрэнээччилэрэ кини туйаҕын хатаран үгүстэрэ спорт эйгэтигэр республика араас улуустарыгар учууталлаабыттара, тренердаабыттара. Кини үөрэппит оҕолоруттан бастыҥ спортсменнарынан В.Г Саввина, А.Д Харитонова, В.Г Кутяркина, М.С Толбонов, Г.А Степанова, атах оонньуутугар спорт маастара Н.Д Аргунов, маастарга кандидаттар В.В Габышев, Н.А Ючюгаев, В.П Карбаканов, Е.С. Мекюрдянов уо.д.а.
1955 с. Сахасталина Гаврильевналыын ыал буолан үс кыыс, биир уол оҕолоноллор. Оҕолоро эмиэ республика туйгуннара буоллаллар. Сахасталина Гаврильевна педагогическай үлэ, тыыл ветерана, Саха Республикатын үөрэҕэриитин туйгуна, РФ уопсай үөрэҕэриитин бочуоттаах үлэһитэ. Колесовтар дьиэ кэргэннэрэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын династияларын ахсааныгар киирсэр.
Семен Егорович ыарахан ыарыыттан 2003 c. сэтинньи 21 күнүгэр 73 сааһыгар өлбүтэ.
# Собо

Собо эбэтэр Саха собото (лат. Carassius Carassius jacuticus Kirillov, 1972, нууч. Якутский золотой карась) — орто кээмэйдээх балык. Бу көрүҥ үөдүҥэ (подвид) туспа араарыллыан иннинэ Саха сиригэр ханнык собо көрүҥэ үөскүүрэ быһаарыллыбакка сылдьыбыта. Сорох ааптарадар Саха сиригэр икки көрүҥ — көмүс уонна үрүҥ көмүс соболор — бааллар дииллэрэ, сорох ааптардар биир эрэ көрүҥ (көмүс эбэтэр үрүҥ көмүс); үһүстэр — кыһыл уонна үрүҥ көмүс соболор ыккардыларынан көрүҥ баар дииллэрэ.

# Собо
## Түөлбэ ааттара

Саха омугар олоҕор былыр-былыргыттан суолталаах буолан аата хара баһаан. Ол сахаҕа тарҕаммыт харыс тыл да, түөлбэ-түөлбэ бэйэтин барыллара да буолаллар. Сороҕор собо араас туругун көрдөрөр буолуон сөп. Холобур, собо оҕотун сорох сирдэргэ дыыгынай дииллэр. Тэрэкэнэ — кыра собо. Быллыкы, быычаак — собо оҕото. Бырыкы — собо кырата, собо оҕото. Быччыкы — кыра, бытархай собо. Быччыык — орто собо. Быыччыт — собо быйылгы ыамата.
# Асылы күөл

Асылы күөл
Асликуль(был.Асылыкуль; был.Асли-Куль; башк. Асылыкүл) - Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин саамай улахан күөлэ. Давлеканово куораттан хотугулуу-арҕаа хайысхаҕа 27 км.тэйиччи сытар. Белебеевскмй үрдэл хотугулуу-илиҥҥи салааларын икки ардынааҕы киэҥ аппаҕа:Табулак, Улу-Карагач, Улутау, Бэлекей-Карагач, Большой Нор, Малый Нор, Зайтуляктау хайаларынан төгүрүктэнэн сытар. Күөл карст араҥата иһирдьэ түспүтүттэн үөскээбит. Хаар, ардах ууларыттан уонна сир аннынааҕы уулартан "аһыыр". Күөл уута кыра туустаах, минеральнай састааба үрдүк. Күөл иэнэ - 23,5 кб.км., устата - 7км., кэтитэ - 5 км. Орто дириҥэ - 5,1 м. Муора таһымыттан үрдүгэ - 221 м. Күөл онно Улуктау, Тубулдак, Улу-Карагач, Белекей-Карагач уонна сырт Ташлы-Тау Уфимскай дьаарыс карбонатнай песчаниктаах төбөлөрүн икки ардыларыгар сытар. Соҕуруу кытыла, балачча туруору сирэйдээх, үрдүгэ 210 м-тэн 370 м.диэри. Сирэйин илин өттө булкаас ойуурунан, орто чээрэтэ - эдэр тиит уонна бэс олордуу ойуурунан үүммүт. Күөл иннигэр кытыл ити сирэйэ 50-300 м.кэтиттээх, уу таһымыттан 10-30 м.үрдүктээх террасаҕа кубулуйар. Ити сирэй, күөл диэки хайысхалаах элбэх аппалардаах. Арҕаа, хотугу уонна илин кытыллара уу ньуурун таһымыттан 5-25 үрдүктэр. Уутун хомуйар сирин оҥоһуутугар, үөһээ перм известняктаах, туойдаах уонна сиэрэй, сырдык-сиэрэй известняк араҥаларын кытта солбуһар дьапталара кыттыһаллар. Аллараа, сир тэн 130-150 м.үрдүккэ, Кунгурскай дьаарыс гипсово-ангидритовай туустаах уонна ангидритово-доломитовай араҥалара сыталлар. Күөл кытылларыгар дэриэбинэлэр: Бурангулово, Купоярово, Янги-Турмуш уонна доруобуйаны чөлүгэр түһэрэр комплекстар бааллар. Күөл үүнээйитэ:хомус, рогоз уонна тростник үүнэллэр. Тулалыы липа, дууп, хатыҥ булкаастаах ойуурдар, типчак уонна ковыль үүнэр истиэптэриниин кыттыһаллар, ону кытта кытыл устун солончактаах хонуулар тэнийэллэр.19 үйэ бүтүөр диэри Асылы күөлү тула үчүгэй микроклиматы үөскэтэр мутукчалаах ойуур, талахтар үүнэллэрэ. Ол эрээри ойууру олохтоохтор кэрдибиттэр. Бүтэһик тиити, 1951 сыллаахха, Янги-Турмуш дэриэбинэ таһыгар охторбуттар. Онон тиит мас сүппүт. Күөлгэ уонна кини тулатыгар, араас чыычаахтар, көтөрдөр уйаланаллар, айан көтөрдөрө тохтоон ааһаллар: кустар, хаастар, кубалар, пеганкалар, ону кытта элбэх ырыаһыт чыычаахтар бааллар. Күөлү чугаһыгар сытар сиргэ араас кыыллар, кыһыл кинигэҕэ киирбит үүнээйилэр бааллар. Ол ковыль красивейший, ковыль перистый, тонконог жестколистный, рябчик русский, венерин башмачок настоящий, чина Литвинова, флокс сибирский, гвоздика иглолистная, терексен татарский, клаусия солнцелюбивая. Кыһыл кинигэҕэ киирбит кыыллартан:обыкновенный аполлон, степная дыбка, чернозобая европейская гагара, казарка краснозобая, сапсан бааллар. Асылы күөлгэ балык араас көрүҥэ:плотва, щука, окунь, судак, налим, карп, сазан, линь, сиг, рипус уо.д.а. https://greenexp.ru/places/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE_%D0%90%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C
# Шемяков Николай Васильевич

Шемяков Николай Васильевич (19.05.1913—08.07.1967) — аҕыйах ахсааннаах эбэҥки норуотун чулуу уола, булчут-стахановец, 1939—1953 сс. Эдьигээн райисполкомун бэрэссэдээтэлэ. Чурапчылары көһөрүү кэмигэр ол дьоҥҥо элбэх көмөнү оҥорбутун иһин тыыннаах хаалбыттар махтаналлар эбит.

# Шемяков Николай Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1913 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр Эдьигээн оройуонугар Хатыгы нэһилиэгэр эбэҥки дьадаҥы булчут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Төрөппүттэрэ Октябрьскай революция буолуор дылы быстар дьадаҥытык олорбуттар, олохтоох баай дьоҥҥо хамначчыттаабыттар. Кыра уоллара Ньукулай 1922 с. Слепцов диэн булуҥ кулаагар хамначчыттаабыт. Ол кэнниттэн төрөөбүт нэһилиэгэр көһөн, аҕатыгар бултка көмөлөспүт. Ол сылдьан, орто үөрэҕи ылбатах.
* Кэлин, 1930 с. ликбез пуунугар үөрэммит, бэйэтэ кыһаллан ааҕар-суруй буолбут.
* 1930 сыллаахха дьиэ кэргэнинээн Киров аатынан колхозка киирбиттэр. Колхоз үлэтигэр көхтөөхтүк кыттан, «Ударник труда» аакка тиксибит.
* 1932 сыллаахха комсомоллаах эдэр ыччат булчуттарын биригээдэтин салайбыт. Биригээдэтэ хас квартал аайы государство туруорбут былаанын толорон испит.
* 1935 сыллаахха Николай Шемяков 5 188 солк. сыаналаах түүлээҕи туттаран, былаанын 4 төгүл аһара толорон, стахановец буолбут.
* 1936 сыллаахха стахановец, бастыҥ көхтөөх үлэһит буолан Саха Сирин делегациятыгар киирсэн, Москваҕа ВЦИК олунньутааҕа сессиятыгар кыттыбыт.
* 1937 с. эдэр булчуттар биригээдэлэрин салайбыт, оройуон булчуттарынгар стахановскай хамсааһыны тарҕаппыт.
* 1937 сыл ахсынньытыгар ССРС Үрдүкү Сүбэтин Омуктарга Сүбэтигэр депутатынан талыллыбыт.
* 1938—1939 сс. — Хотугу муора суолларын Управлениетын Дьокуускайдааҕы конторатыгар охотпромысел методтарын тарҕатар инструкторынан үлэлээбит.
* 1939 с., сэтинньи — 1953 с., муус устар — Эдьигээн райисполкомун бэрэссэдээтэлэ.
* 1939 с. — чулуу булчут быһыытынан Бүтүн Россиятааҕы тыа хаһаайыстыбатын быыстапкатыгар кыттыбыт. Эдьигээн райсоветын депутатынан талыллыбыт. «Мин үлэм уопыттара» кинигэтэ бэчээттэммит.
* 1946 с. — ССРС Үрдүкү Сүбэтин Омуктарга Сүбэтигэр иккиһин депутатынан талыллыбыт.
* 1950 с. — Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талыллыбыт.
* 1953 с., муус устар — алтынньы —Дьокуускайдааҕы балык заводугар рыбпромучасток сэбиэдиссэйэ.
* 1953 с., алтынньы — 1955 с., ыам ыйа — Эдьигээн райсоветын тыа хаһаайыстыбаҕа салалтатын начальнига.
* 1955 — 1957 с., олунньу — Саккырыыр оройуонугар «Коммунизм» колхоз бэрэссэдээтэлэ.
* 1957 с., от ыйа — 1958 с., сэтинньи — Эдьигээн оройуонун тыа хаһаайыстыбатыгар салалтатын начальнига.

# Шемяков Николай Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан

# Шемяков Николай Васильевич
## Аатын үйэтитии

* Эдьигээн улууһугар Н. Шемяковка өйдөбүнньүк туруоруллубут.
* Эдьигээн с. Н. Шемяков аатынан уулусса ааттаммыт.
* Эдьигээн улууһугар туйгун үөрэнээччилэргэ Н. В. Шемяков аатынан бириэмийэ олохтоммут.
* Хотугу омуктар Ассоциациялара студеннарга анаан Н. В. Шемяков аатынан бириэмийэ олохтообут.
* Эдьигээн улууһун история түмэлин иһинэн Н. Шемяковка анал хос аһыллыбыт (1993)
# Дружба (Житомир уобалас)

Дружба (укр. Дружба) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 491 (2011).
# Ноуруус

Ноуруус (перс. نوروز, Nowruz — Саҥа күн) диэн иран уонна түүрк омуктар саас кэлиитин тойдоро. Былыргы зороастризм итэҕэлиттэн төрүттээх. Ноуруус сааскы күн тэҥнэһиитин кытта сөп түбэһэр. Иран күн халандаарынан кулун тутар 20 күнүгэр Саҥа дьыл кэлэр. Омуктардааҕы Ноуруус күнэ кулун тутар 21 бэлиэтэнэр.
* Кытай салардара ноуруустууллар
* Истанбулга ноуруустааһын
* Шах Аббас ноуруустааһына
* Былыргы ноуруус таас уруһуйа, Персеполис
* Курд кыыһа ноуруустуур, Иран Курдистана
* Азербайдьан почта маарката
* Казахстан почта маарката
* Тегераҥҥа ноуруустааһын
* Иран ноуруус дастархаана (Хафт син)
* Ноуруус күөх астара, Афганистан
# Элгээн (Сунтаар улууһа)

Элгээн — Сунтаар улууһун Күндэйэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Элгээн (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Михайлова Марта Георгиевна

Михайлова Марта Георгиевна — филология билимнэрин кандидата, СГУ профессора. Саха Сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

# Михайлова Марта Георгиевна
## Олоҕун олуктара

Мэҥэ Хаҥаласка Майаҕа 1938 с. кулун тутар 17 күнүгэр төрөөбүт. Орто оскуоланы Дьокуускайга бүтэрбит (№ 9). 1961 с. СГУ гуманитарнай факультетын нуучча тылын уонна литературатын салаатын бүтэрбит.
Үөрэнэ сылдьан уопсастыбаннай улэҕэ күргүөмнээхтик кыттыбыта, хомсомуолга үлэлээбитэ, суруналыыстыкаҕа холоммута, устудьуон наукаҕа уопсастыбатыгар кыттыбыта. Сталин, онтон Ленин стипендиата этэ, «Молодежь Якутии» өрөспүүбүлүкэ хаһыатыгар устудьуоннар салааларын ыыппыта, Саха Сирин комсомолун обкомун бюротун чилиэнэ этэ.
Үөрэҕин бүтэрэн баран нуучча уонна омук литератууратын кафедратыгар ассистенынан анаммыта. Биир сылынан 1962 с. «История русской литературы» специальноска аспирантуураҕа киирбитэ, онтун бүтэрэн баран, с 1965 с. кафедратыгар салгыы үлэлээбитэ. 1971 с. МГУ нуучча историятын кафедратыгар стажировкаламмыта, 1972 с. кандидат диссертациятын «Поэзия сибирской ссылки 80—90-х годов XIX века» тиэмэҕэ көмүскээбитэ.
1982—1987 сс. нуучча уонна омук литератууртын кафедратын сэбиэдиссэйэ. 1995 с. алтынньытыгар кафедра профессорынан бигэргэммитэ.
Кэргэнэ биллиилээх поэт Алексей Михайлов.

# Михайлова Марта Георгиевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* ССРС үрдүкү үөрэхтээһинин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1998)
# Бричаны

Бричаны (молд. Briceni) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 9 300.
# Качиннар

Качиннар (хак. хаас, э.а. хаастар) — хакас омугун биир бөлөҕө. Качиннар хакас тылын качин диалегынан саҥараллар. Качиннар палеосибиир, ненец, угро-фин булкаастаахтар уонна Енисей өрүс хаҥас кытылыгар, Хакас сирэ сыһыылаах өттүгэр, Чулымтан Абакаҥҥа диэри олороллор.

# Качиннар
## История

XVIII үйэҕэ диэри Красноярскай таһыгар Кача өрүскэ диэри тарҕанан олорбуттар. 1720–1740 сылларга Цэван Рабдан хунтайдьи диэн Дьуҥҕаар хаана Енисей кыргыстарын Тянь-Шаҥҥа (билиҥҥи Кыргыс сирэ) көһөрбүтүн кэннэ качиннар Енисей өрүһүнэн босхоломмут сирдэргэ олохсуйбуттар.
Г.Ф. Миллер этэринэн "качи" диэн аат XVII үйэҕэ хасха диэн ааттаах биир бөдөҥ биистэн (сөөк) үөскээбит, оттон бэйэлэрин уопсай ааттанар ааттара ызыр диэн этэ. Ол кэннэ хакастар нууччалартан "качи" диэн ааты ыланнар, хаас диэн өйдөөннөр Качин сиригэр олорбут дьону ааттаабыттар. "Хаас" диэн аат Соҕуруу Сибиир атын омуктарыгар да киэҥник тарҕаммыт. Холобур: "хааш" диэн тофалар биир улахан биистээхтэр (сөөк), тывалар сойоттору "хааш" диэн ааттыыллар, дархат диэн моҕол бииһэ тыва-тодьиннары "хааш" диэн ааттыыллар, тывалар тофалары "хара хааш" диэн ааттыыллар. Хубсугул урааҥхайдарга "хааш" диэн ааты тэҥэ "хаасут" диэн аат тарҕаммыт. "Хаасут" тыл төрүтэ: түүрдүү "хаас" уонна онно эбии "-ут" диэн моҕоллуу элбэх ахсаан сыһыарыыта. С.Е. Яхонтова диэн Кытайы чинчийээччи этэринэн Тан саҥа историятыгар эмиэ "хаас" (кыт.: гээчжи) диэн аат ахтыллар. Гээчжилэр Илиҥҥи Сайаан хайаларыгар дуболары кытта ыаллыы олорбуттар.
Саҕайдар уонна кызыллар качиннары Торбэт диэн сиртэн төрүттээхтэр дии саныыллар, ол аата хотугулуу-арҕаа Моҕол сиригэр олорор дэрбэт бииһиттэн. Номоххо этиллэринэн биир моҕол хаанын кыыһа Одьэн-бэг диэн кыргыс тойонугар ойох тахсарыгар биир биис ол кыыһы кытта көһөн барбыт. Бу номох Хакас сиригэр дьуҥҕаардар (дэрбэттэр) көһүүлэрин бигэргэтэр. 1756 сыллаахха Дьуҥҕаар дойдута ыһыллыбытыгар 7 тыһыынча кэриҥэ дьуҥҕаар Соҕуруу Сибииргэ тарҕаммыт. Кинилэр олохтоох дьону кытта булкуспуттар уонна ахсааннарын элбэппиттэр (XVIII үйэ иккис аҥарыгар качиннар ахсааннара 23,5 төгүл улааппыт). Ол кэмҥэ хакастар быыстарыгар Шуну Баатыр уонна Амур Санаа туһунан номохтор тарҕаммыттар, "ойрат" диэн биистэр (сөөктөр) үөскээбиттэр (холобур, ойрат хыргыс, ойрат хасха уо.д.а.).
1837 сыллааҕы биэрэпиһинэн 12 тыһыынча кэриҥэ качин киһитэ баар эбит, ол эрээри 1926 сыллаахха 200 киһиттэн ураты бары хакастарбыт дэммиттэр.

# Качиннар
## Эбии көр

* Хакастар
* Хакас тыла
* Хакас сирэ
* Түүр омуктар
# Вадуц

Вадуц (Vaduz) диэн Лихтенштайн киин куората. Рейн өрүскэ турар, дьонун ахсаана 5,100 (2009).
# Чехия олимпийскай оонньууларга ситиһиитэ

Чехия олимпийскай оонньууларга 1900 сылтан кыттар. 1912 сылга диэри Богемия диэн (чеш. Čechy, нем. Böhmen — Бёмен, лат. Boiohaemum, Bohemia, оҕустар дойдулара) — Киин Европаҕа билиҥҥи Чехия арҕаа эҥэригэр баар историечскай уобалас) ааттанар эрдэҕиттэн. 1920-1992 сылларга Чехословакия. Чехословакия республиката үрэллибитин кэннэ Чехия туспа судаарыстыба быһыытынан 1994 сылтан кыттар.
Чехия национальнай олимпийскай комитета (НОК) 1899 сыллаахха тэриллибитэ.

# Чехия олимпийскай оонньууларга ситиһиитэ
## Сайыҥҥы олимпийскай оонньууларга

| Сыла, дойдута | Кыһыл көмүс | Үрүҥ көмүс | Боруонса | Барыта |
| 1996 Атланта | 4 | 3 | 4 | 11 |
| 2000 Сидней | 2 | 3 | 3 | 8 |
| 2004 Афины | 1 | 3 | 5 | 9 |
| 2008 Пекин | 3 | 3 | 0 | 6 |
| 2012 Лондон | 4 | 3 | 3 | 10 |

# Чехия олимпийскай оонньууларга ситиһиитэ
## Кыһыҥҥы олимпийскай оонньууларга

| Сыла, дойдута | Кыһыл көмүс | Үрүҥ көмүс | Боруонса | Барыта |
| 1994 Лиллехаммер | 0 | 0 | 0 | 0 |
| 1998 Нагано | 1 | 1 | 1 | 3 |
| 2002 Солт-Лейк-Сити | 1 | 2 | 0 | 3 |
| 2006 Турин | 1 | 2 | 1 | 4 |
| 2010 Ванкувер | 2 | 0 | 4 | 6 |
| 2014 Сочи | 2 | 4 | 2 | 8 |
# Pošta Crne Gore

Pošta Crne Gore — Хара Хайа тэрилтэтэ.
# Нобелиум

Халыып:Infobox nobelium Нобелиум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ No уонна атом нүөмэрэ 102.
# Ньалҕай

Ньалҕай (нууч. ситник, вострец, лат. Júncus) - маардыҥы сиргэ үүнэр туораах сиэмэлээх кылыс от. Сүөһү сииригэр сөбө суох аһыы, онон күһүнүн саһарчы хаппытын сахалар угунньаҕа тутталлара.

# Ньалҕай
## Галерея

* Juncus acutus
* Juncus breweri
* Juncus ensifolius
* Juncus xiphioides
# Атаахтатар-аччатар форма

Атаахтатар-аччатар форма (нууч. уменьшительно-ласкательная форма)
Холобурдар:

# Атаахтатар-аччатар форма
## Эбии көр

* Атаахтатан этэр тыл
* Аччатан этэр тыл
* Ахсарбакка этэр тыл
# Түбэ саҥата

Түбэ саҥата (нууч. Говор) — түөлбэ тылын (диалект) биир көрүҥэ, омук тылын саамай кыра биирдэмэ. Биир ханнык эрэ түбэҕэ олорор дьон дьоҕус бөлөҕөр алтыһар тыл быһыытынан туттуллар. Түбэ саҥата тыл сүрүн сорҕотуттан грамматикатынан уратыласпат, үксүн дорҕоону саҥарар ньыматынан уратылаах буолар. Саха тылыгар, холобур аакайдыыр түбэ тылларын бөлөҕө баар.
# 1469

1469 сыл.

# 1469
## Туох буолбута

* Алтынньы 19 — "Католик хоруоллар" Арагоннааҕы Фердинанд II уонна Кастилиятааҕы Изабелла I холбоспуттар. Бу уруу Арагон уонна Кастилия холбоһон Испания төрүттэнэригэр суол арыйбыта. "Католик хоруоллар" кэмнэригэр бүтэһик мусульман эмиирэ Пиреней тумул арыытыттан үүрүллүбүтэ, инньэ гынан 8 үйэ кэриҥэ салҕаммыт Реконкиста түмүктэммитэ. Ону кытары Изабелла I сөбүлэһэн ыыппыт Христофор Колумб салалталаах эспэдииссийэтэ Американы арыйбыта. Американы колонизациялааһын Испанияны Европа саамай кыахтаах дойдутунан оҥорбута.

# 1469
## Төрөөбүттэр

* Ыам ыйын 3 — Никколо Макиавелли (1527 өлб.), Италия ил дьайыксыта, суруйааччы.
# Байаҕантай улууһа

Баайаҕантай улууһа. Билиҥҥи Уус-Алдан, Таатта, Томпо уонна Өймөкөөн улуустар территорияларыгар үөскүү сылдьыбыт улуус. 1930 сыллааҕы оройуоннааһын түмүгэр сирэ ити ааттаммыт улуустарга ыһыллар.

# Байаҕантай улууһа
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуускай, 2004.
# 628

Сүрүн ыстатыйа: 628 сыл (өссө көр: 620-с VII / 7 үйэлэр).
Онтон 1396 сыл ааста.
628 сыл Биики ыскылаатыгар ?
# Иккис Хомустаах нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Иккис Хомустаах нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хатас.
Улуус кииниттэн 15 км илин диэкки Өлүөнэ өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 772 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Хатас — 676, Тараҕай Бэс — 53, Воин — 43 киhи.

# Иккис Хомустаах нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Березкин Эрнст Борисович (1970 с. төр.) — политик.

# Иккис Хомустаах нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Иккис Хомустаах орто оскуолата

Толору аата МБОУ Е.П. Сивцев аатынан "2 Хомустаах орто оскуолата".
Оскуола5а 121 үөрэнээччи баар.
# Жараев Иван Спиридонович

Жараев Иван Спиридонович (1935, Ньурба оройуона) — бастакы «Күн Дьөһөгөй» киинэ күрэһин лауреата, Арассыыйа бочуоттаах кинематографииһа, РСФСР уонна СӨ култуураларын үтүөлээх үлэһитэ.
Жараев Иван Спиридонович Хорула нэһилиэгин Хапчаан диэн сиригэр 1935 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр төрөөбүт.
# Дьиэ чооскута

Дьиэ чооскута (лат. Sus domesticus) диэн торохуттан (хабаантан) төрүттээх кыыл. 7 мыҥ кэриҥэ сыллааҕыта дьиэтитиллибитэ, сорох чинчийээччилэр маннааҕар быдан эрдэ дииллэр.

# Дьиэ чооскута
## Суолтата

Этин, сыатын сииллэр. Сыатын үксүн тууһууллар. Анал чооску иитэр пиэрмэлэргэ уонна биирдиилээн хаһаайыстыбаларга иитэллэр. Иудаизм уонна ислам итэҕэллэригэр чооску этин сиир бобуулаах.
# Үрүҥ Хайа

Үрүҥ Хайа нэһилиэк. Анаабыр улууһун нэһилиэгэ, улуус кииниттэн 160 км. хоту диэкки Анаабыр өрүс уҥа кытылыгар турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 1132 киһи (2007 сыл).
Муора хараабыллара киирэр бириистэнэ, улууһу уонна алмаас промышленноһын хааччыйар. Кыһыҥҥы суол бүтэһик пууна. Олохтоохтор таба иитиитинэн уонна булдунан дьарыктаналлар.

# Үрүҥ Хайа
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1952 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр төрөөбүтэ Спиридонов Юрий Васильевич — саха норуодунай худуоһунньуга.

# Үрүҥ Хайа
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Үөдэй нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Үөдэй нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үөдэй.
Улуус кииниттэн 77 км хотугулуу-илин диэкки.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 190 киһи (2010 сыл).
1939 сыллаахха төрүттэммитэ.

# Үөдэй нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Петрова Варвара Андреевна (15.12.1936—11.03.2012) — Ньурба улууһун баһылыга (1995—2002).
# Олимпия (Уашингтон)

Олимпия (ааҥл. Olympia) диэн АХШ сиригэр баар куорат.
Уашингтон штатын киин куората буолар. Дьонун ахсаана - 49 тыс (2008).
# Сахалар XVII үйэҕэ утарсыылара

* 1632 - кулун тутарга Тыгын уонна Бойдуон атамаан Иван Галкин этэрээтин кытта Аллантан төннөн истэҕинэ кыргыһаллар. Челобитнайыгар суруйбутунан "с нами, холопами твоими, дрались по вся дни и твоего, государева, ясаку нам не дали".
* 1634 - Нам улууһун сиригэр 600-700 киһи мустан Өлүөнэ остуруогун төгүрүктээһинэ
* 1636 - Бөтүҥ сахаларын өрө туруулара
* 1636 - Тыгын уолаттара Өлкөрөй уонна Бөдьөкө Бөҕө салалталаах Хаҥалас сахаларын өрө туруулара
* 1639 - Аллан сахаларын уонна тоҥустарын өрө туруулара
* 1642 - Өлкөрөй, Бөдьөкө уонна атын бииргэ төрөөбүттэрин салалтатынан бөдөҥ өрө туруу. О. Галкин этэрээттэрэ Хаҥаласка, Е. Михалевскай этэрээттэрэ Аммаҕа, А. Гнутай Бороҕоҥҥо, В. Шахов этэрээтэ Сииттэҕэ урусхалланаллар.
* 1652 - Герасим Осколков этэрээтин урусхаллааһын.
* 1675-76 сс. - Балтуга Тимиреев (Тимир Болтоҥо? Таҥас Болтоҥо?) салалталаах Дьаархан сахалара нуучча промышленниктарын кытта кыргыһыылара
* 1681-82 - Дьэллик салалтаалаах Хаҥалас сахалара өрө туруулара
Маны таһынан биирдиилээн сулууспалаах дьону (служилые люди) өлөрүү Бүлүү, Дьааҥы, Битиим өрүстэр тардыыларыгар уо.д.а. сирдэргэ буолуталыыллара.
# Павлуцкай Андрей Степанович

Павлуцкай Андрей Степанович - коллежскай асессор, 1759 сыл тохсунньу 1 күнүттэн 1759 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Лесли Иван Васильевич олорбут. Павлуцкай кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Лебедев Михаил Михайлович анаммыт.

# Павлуцкай Андрей Степанович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Кугас моойдоох чаччыгыныар

Кугас моойдоох чаччыгыныар (нууч. Краснозобый дрозд, лат. Turdus ruficollis) — Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр чыычаах.
Саха сиригэр Өлүөхүмэ улууһугар Намана үрэххэ көрбүттэр. Витим хаптал хайатыгар үөскүүрэ биллэр.

# Кугас моойдоох чаччыгыныар
## Өссө маны көр

* Сир чаччыгыныардарын ууһа
** Хара чаччыгыныар
** Эриэн чаччыгыныар
* Чаччыгыныардар уустара
** Чаччыгыныар
** Бороҥ чаччыгыныар
** Кубалаҥ чаччыгыныар
** Кугас чаччыгыныар
** Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
** Өрүөстээх чаччыгыныар
** Ырыаһыт чаччыгыныар
* Кыра чаччыгыныардар уустара
** Кыра чачччыгыныар
# Адалҕа

Адалҕа — маһы хаһан, холобур, кыра иһити-хомуоһу оҥорорго туттуллар мас уктаах тимир сэп. Улахана өтүйэтээҕэр эрэ обургу, тимирин биитэ холбоҕор уонна тээпкэ курдук. Угун хайысхатыгар туора олорор.

# Адалҕа
## Өссө маны көр

* Иэт
# 1652

1652 сыл.

# 1652
## Туох буолбута

* Муус устар 6 — Соҕуруу Африкаҕа Кейптаун куорат төрүттэммит. Ян ван Рибек диэн голландец төрүттээбитэ. Соҕуруу Африкаҕа Европаттан төрүттээхтэр аан бастааан олохсуйбуттар.
# Ханчжоу

Ханчжоу (кит. 杭州, пиньинь Hángzhōu) - Кытай Чжэцзян диэн сиригэр баар улахан, Чжэцзян киин уонна саамай улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 11 мөллүйүөн. Дойду уонна уопсайынан аан дойду биир улахан мастыарскыайа буолар, элбэх промышленнай заводтар (уопсайа 1 млн. курдук улахан тэрилтэлэр бааллар). 38 тыһ курдук тэрилтэ халлааны уонна айылҕаны киттитэр. Куорат биир бастыҥ испииһэккэ сылдьар айылҕаны киттитэринэн (Нью Йорк, Шанхай, Тэндьиин, Москва, Токио, Осака, Сеул, Берлин уонна Париж куораттарын кытта тэҥҥэ турар.
* Ханчжоу