yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Апрелевка

Координаталара: 55°33′ с. ш. 37°05′ в. д.﻿ / ﻿55.550° с. ш. 37.083° в. д.﻿ / 55.550; 37.083
Апрелевка (нууч. Апрелевка) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Наро-Фоминскай оройуоҥҥа киирэр.
Уобалас кииниттэн (Москва) 25 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Наро-Фоминскай) 28 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 18 497 киһи этэ, иэнэ — 67,5 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 274,02 киһи.
Олохтоммут сыла — 1899, 1961 сыллаахха диэри — куорат тииптээх бөһүөлэк.
Куорат баһылыга — Владимир Кутуков.
Почтатын индэксэ — 143360, төлөппүөнүн куода — +7 496 345, ОКАТО куода — 46 238 502.
Сэбиэскэй Сойуус саҕана бу куоракка улахан грампластиинка оҥорор собуот баар этэ.

# Апрелевка
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
# Вилково

Вилково (укр. Вилкове) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 570 (2011).
# Кооперация техникума

Дьокуускайдааҕы потребительскай кооперация эргиэн уонна экономика коледжа, эригиэн үлэһиттэрин бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
Саха АССР Эргиэн наркоматын 1930 сыл атырдьах ыйын 3 күнүнээҕи быһаарыытынан Дьокуускайга эргиэн уонна сырье техникума тэриллибитэ.
1933 сыллаахха ити техникум икки техникумҥа арахсыбыта Центросоюз Потребительскай кооперациятын уонна Главсевморпуть Түүлээх хаһаайыстыбатын техникумнарыгар.
1941 сыллаахха ити икки техникуму холбообуттара, ол түмүгэр Роспотребсоюз Дьокуускайдааҕы кооперация техникума үөскээбитэ.
1955 сыллаахха кэтэхтэн үөрэнэр отделение аһыллыбыта.
1996 сыллаахха статуһа уларыйан колледж буолбута.

# Кооперация техникума
## Дириэктэринэн үлэлээбиттэрэ

* 1930 - 1933 Семенов К.О.;
* 1933 - 1940 Авдонин А.Ф.;
* 1940 - 1943 Михайлов Д.Н.;
* 1943 - 1960 Жирков С.Н.;
* 1960 - 1978 Новиков А.А.;
* 1978 - 1994 Кардашевскай А.Г.
Колледж бэлэмниир товароведтары, бухгалтердары, экономисттары, аһылык технологтарын, атыыһыттары, заготовителлэри.
700 кэриҥэ үөрэнээччилээх, 40 учууталлаах.

# Кооперация техникума
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, Якутск, 2000.
# Алын Австрия

Алын Австрия (ниэм. Niederösterreich) — Австрия хотугулуу-илин сирэ. Олохтоохторун ахсаана 1,546 мөл киһи (Австрия сирдэриттэн 2-с миэстэ ; 2001 с. дааннайынан). Сирин иэнэ 19 178 км² (1 миэстэ).
Алын Австрия киинэ Санкт-Пёльтен куорат, олохтоохторун ахсаана 50 тыһ. киһи. Санкт-Пёльтен Венаттан арҕаа 60 км сиргэ Трайзен өрүс үрдүгэр турар.
# Оҕустар харсыһыылара (оонньуу)

Оҕустар харсыһыылара — саха оонньуута.
Сиргэ сурааһын тардаллар, икки оҕо ол сурааһын нөҥүө-маҥаа аттаан утарыта төбөлөрүнэн даҕайсан тураллар уонна бэйэ бэйэлэрин оройдорунан, сүүстэринэн, саннылларынан үтүһэн сурааһынтан тэйитэ сатыыллар. Хайалара эрэ утарылаһааччытын лаппа тэйиччи үтэн илтэҕинэ (1,5 м кэриҥэ) кыайбытынан ааҕыллар. Харсыһааччылар эмискэ төбөҕө түһүө суохтаахтар
# Тордох (дьиэ)

Тордох — ыыһаммыт сарыынан бүрүллүбүт ураһа.
# Кирибати

Кирибати диэн Чуумпу океан киинигэр баар арыы дойду. 32 атоллтан турар. Иэнэ 3,500,000 км2. Дойду бу омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр кыттааччылара: Нациялар Доҕордоhуулара, ОХП, Аан дойдутааҕы баан уонна Холбоhуктаах Нациялар.
# Светлана Тихауновскайа

Светлана Тихауновскайа (белор. Святлана Георгіеўна Ціханоўская (Піліпчук)), Балаҕан ыйын 11 күнэ, 1982 сыллаахха Микашевичи бөһүлэгэр төрөөбүтэ, Бөлөрүүс Республикатыгар. 2020 сыллаахха президеҥҥа анньыспыта, билигин оппозиция лидера.
# Чусовской Александр Николаевич

Чусовской Александр Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССР үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччыта (1954—1962), Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1953).

# Чусовской Александр Николаевич
## Олоҕун олуктара

* Ньурба улууһун Александровскай сэлиэнньэтигэр 1915 сыллаахха балаҕан ыйын 6 күнугэр сулууспалаах сахалар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт.
* 1934 с. Бүлүүтээҕи педагогическай техникуму, 1942 с. Дьокуускайдааҕы педагогическай институту бүтэрбит.
* 1934—1954 сс. — Ньурба оройуонун оскуолаларыгар үлэлээбит: учуутал, завуч, директор.
* 1942 сыллаахха ыам ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 175-с стрелковай полк кэккэтигэр сэриилэспит. 1943 сыл олунньу 17 — кулун тутар 15 күннэригэр Гжатск куорат анныгар буолбут кыргыһыыларга кыттыбыт. Контузия ылан, бойобуой кэккэттэн туораабыт. 1944 сыл тохсунньу 1 күнүттэн суруксутунан, ыскылаакка үлэлээбит. «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
* 1954—1962 сс. — Саха АССР үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччыта.
* 1962—1970 сс. — Дьокуускай 2 №-дээх орто оскуолатын директора.
* Саха Сирин ССКП обкомун лектора.

# Чусовской Александр Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1953)
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1965)
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (1985)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (1945)
* «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл
* «Килбиэннээх үлэ иһин. Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* «Кёнигсберы ылыы иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
* Аата Ньурба улууһун Ытык кинигэтигэр киллэриллибит (1977)
* Ньурба улууһун ытык киһитэ (2002)

# Чусовской Александр Николаевич
## Аатын үйэтитии

А. Н. Чусовской аата Ньурбатааҕы техническэй лицейга иҥэриллибит (2014)
# Саһархай байҕал

Саһархай байҕал (биир тарҕаммыт аата Араҕас байҕал), улахан байҕал Кытай уонна Кэриэйэ тумул арыыта икки ардыгар баар, кыратык Тайвань уонна Дьоппуон (Рүкү, Сикоку) арыыларын таарыйар. Улахан элбэх нэһилиэнньэлээх регион байҕала, онон сибээстээн экологийатын туруга мөлтөх. Улахан курорт: Вэйхай, Циндао (Кытай), Сеул (Инчхон), Кванджу, Пусан (Соҕуруу Кэриэйэ). Саһархай байҕал ордук улахан арыыта - Чеджудо. Туризм сайдыбыт сирэ.
# Дьячковскай Николай Демьянович

Дьячковскай Николай Демьянович (1929-1998) — тыл үөрэҕин доктора, профессор, РФ үөрэҕириитин туйгуна, Саха Республикатын наукатын үтүөлээх үлэһитэ.

# Дьячковскай Николай Демьянович
## Олоҕун олуктара

* 1929 с. муус устар ый 12 күнүгэр Чурапчы оройуонугар Алаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1947 с. Чурапчы педучилищетын үөрэнэн бүтэрэн баран Саха государственнай пединститутугар үөрэнэ киирбитэ.
* 1948-1951 сылларга Алаҕар сэттэ кылаастаах оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
* 1952 с. Саха государственнай пединститут литературнай факультетын бүтэрэн баран ассистенынан үлэлии хаалар.
* 1957-1959 сылларга Ленинградтааҕы государственнай университекка аспирантураҕа үөрэнэр. Аспирантура кэнниттэн саха тылын уонна литературатын кафедратыгар старшай преподавателинэн үлэлиир.
* Бэлиэлээх тиһик бэлиэтэ
* 1966 сылтан саха тылын уонна литературатын кафедратын сэбиэдиссэйинэн ананар.
* 1966 сыллаахха кандидатскай үлэтин көмүскүүр ("Вокализм якутского языка").
* 1984 сыллаахха докторскай диссертациятын көмүскүүр ("Консонантизм якутского языка")
* 1998 сыллаахха атырдьах ыйын 11 күнүгэр олохтон туораабыта.

# Дьячковскай Николай Демьянович
## Научнай үлэлэрэ

* О фонетическом освоении заимствованных слов в якутском языке. - Якутск, 1962
* Звуковой строй якутского языка. Ч. 1. Вокализм. - Якутск, 1971
* Звуковой строй якутского языка. Ч. 2. Консонантизм. - Якутск, 1977
* Саха тылыгар дорҕооннор уларыйыылара. - Дьокуускай, 1989
* Саха билиҥҥи тыла: Фонетика. - Дьокуускай, 2000
* Грамматика современного якутского литературного языка: Фонетика. Морфология // Фонетика. - М., 1982
* Поговорим по-якутски: Самоучитель якутского языка. - Якутск, 1976
* Орто оскуола программалара. Саха тыла. 4-8 кылаастар. - Дьокуускай, 1977
* Программы по якутскому языку. - Якутск, 1991
* Вокализм якутского языка. Л., 1966
* Консонантизм якутского языка. Якутск, 1982
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-08

Атырдьах ыйын 1—31 күннэрэ
* Былыр сахалар туостан иһит эрэ буолбакка, булка туттуллар тэриллэри, итэҕэлгэ туттуллар эмэгэттэри, сүүс араас дьиэҕэ туттуллар тээбириннэри оҥороллоро.
* ‎Витим өрүс Илин Сибиир улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ, Иркутскай уобалаһынан, Бүрээтийэнэн уонна Саха сиринэн устар.
* Чыс кутуйах (ойууга) Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ көстөр, сороҕор туундараҕа эмиэ баар буолар. 60-70 сыл ынараа өттүгэр элбэх этэ, билигин тоҕо эрэ аҕыйаабыт.
* Баҕах - сахалар араас туомнары оҥорорго анаан туруорар баҕаналара.
# Кэриэйдэр

Кэриэйдэр (кэр. 한민족 эбэтэр 韓民族) диэн Илин Азия омуга. Соҕуруу Кэриэйэ (79%) уонна Хоту Кэриэйэ (91%) сүрүн омуга. Киннэр Сахалар, Дьоппуоннар, Кытайдар курдук биир улахан Монголоид арааса буолаллар. Бүтүн ахсааннара 100 миллион. Саха сиригэр 1 815 кэриэй олорор (2002 ).

# Кэриэйдэр
## Кэриэйдэр Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр кэрийэдэр ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| | 1 671 | 1 074 | 961 | 1 176 | 1 498 | 1 815 |
# Экстракт

Экстракт-концентрированное извлечение из лекарственного растительного сырья или сырья из животного происхождения,представляющие собой подвижные,вязкие жидкости или сухие массы.
# Антигуа уонна Барбуда

Антигуа уонна Барбуда (ааҥл. Antigua and Barbuda) диэн Кариб байҕалын илин өттүгэр баар арыы дойду. Антигуа уонна Барбуда диэн икки сүрүн арыылартан уонна өссө хас да кыра арыылартан турар.
# Коми Өрөспүүбүлүкэтэ

Коми Республиката :
| Коми Республикатын былааҕа Коми Республикатын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Сыктывкар |
| Иэнэ | 416 774 км² км² |
| Дьонун ахсаана | 880 639 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Хотугулуу Арҕаа |
| Экономическай оройуона | Хотугу |
| Ил тыла | Нуучча тыла, Коми тыла |
| Президент | Вячеслав Гайзер |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | Игорь Ковзель |
| Кэм зоната | UTC {{{FSUTC}}} |
Ко́ми Өрөспүүбүлүкэтэ — Арассыыйа Федерациятын киирэр өрөспүүбүлүкэ, Федерация Хотугулуу-Арҕаа уокуругар киирэр.
Киинэ — Сыктывкар.
* Автономиялаах уобалас быһыытынан 1921 сыллаахха атырдьах ыйын 22 күнүгэр тэриллибитэ, ол саҕана аата — Комилар (Зыряннар) Автономиялаах Уобаластара;
* 1936 сыл ахсынньы 5 күнүгэр РСФСР састаабыгар киирэр автономиялаах өрөспүүбүлүкэ — Коми АССР - буолбута;
* 1990 сыл сэтинньи 23 күнүгэр автономиялаах өрөспүүбүлүкэ — Коми ССР - буолбута;
* 1992 сыл ыам ыйын 26 Арассыыйа иһинээҕи субъект — Республика Коми - буолбута.
Быысаһар: Ненец автономиялаах уокуруга (хоту, хотугулуу-илин), Тюмень уобалаһа (кини састаабыгар киирэр Ямал-Ненец автономиялаах уокуругун кытта (хотугулуу-илин, илин), Ханты-Манси автономиялаах уокуруга (соҕуруулуу-илин, соҕуруу)), Свердловскай уобалаһа (соҕуруу), Пермь кыраайа (соҕуруу), Киров уобалаһа (соҕуруу, соҕуруулуу-арҕаа, арҕаа), Архангельскай уобалас (хотугулуу-арҕаа, хоту).

# Коми Өрөспүүбүлүкэтэ
## Олохтоохторо

* Олохтоохторо: 975 000 (2006 сыллааҕы туругунан)
** Куорат олохтоохторо: 75,7 %
** Тыа олохтоохторо: 24,3 %
* 1000 эр киһиэхэ хас дьахтар тиксэрэ: 1106
* Орто саастара: 34,5 сыл
** Куорат олохтоохторо: 33,7 сыл
** Тыа олохтоохторо: 36,8 сыл
** Эр дьон: 32,3 сыл
** Дьахталлар: 36,8 сыл
* Дьиэ хаһаайыстыбатын ахсаана: 381 626 (992 612 киһилээх)
** Куоракка: 289 854 (749 329 киһилээх)
** Тыаҕа: 91 772 (243 283 киһилээх)
* Доруобуйа харыстабылын статиистиката (2005)
** Төрөөһүн: 10 975 (төрөөһүн коэффициена 11,1)
** Өлүү: 15 074 (өлүү коэффициена 15,2)
* Олохтоохтор омуктарынан:
| | биэрэпис 1926 | биэрэпис 1939 | биэрэпис 1959 | биэрэпис 1970 | биэрэпис 1979 | биэрэпис 1989 | биэрэпис 2002 |
| Комилар | 191 245 (92,2 %) | 231 301 (72,5 %) | 245 074 (30,4 %) | 276 178 (28,6 %) | 280 798 (25,3 %) | 291 542 (23,3 %) | 256 464 (25,2 %) |
| Нууччалар | 13 731 (6,6 %) | 70 226 (22,0 %) | 389 995 (48,4 %) | 512 203 (53,1 %) | 629 523 (56,7 %) | 721 780 (57,7 %) | 607 021 (59,6 %) |
| Украинецтар | 34 (0,0 %) | 6010 (1,9 %) | 80 132 (9,9 %) | 82 955 (8,6 %) | 94 154 (8,5 %) | 104 170 (8,3 %) | 62 115 (6,1 %) |
| Белорустар | 11 (0,0 %) | 3323 (1,0 %) | 22 339 (2,8 %) | 24 706 (3,1 %) | 24 763 (2,2 %) | 26 730 (2,1 %) | 15 212 (1,5 %) |
| Татаардар | 32 (0,0 %) | 709 (0,2 %) | 8459 (1,0 %) | 11 906 (1,5 %) | 17 836 (1,6 %) | 25 980 (2,1 %) | 15 680 (1,5 %) |
| Ниэмэстэр | 15 (0,0 %) | 2617 (0,8 %) | 19 805 (2,5 %) | 14 647 (1,8 %) | 13 339 (1,2 %) | 12 866 (1,0 %) | 9246 (0,9 %) |
| Атыттар | 2246 (1,1 %) | 4810 (1,5 %) | 40 395 (5,0 %) | 42 207 (4,4 %) | 49 948 (4,5 %) | 67 779 (5,4 %) | 52 936 (5,2 %) |

# Коми Өрөспүүбүлүкэтэ
## Өссө көр.

* Конституция Республики Коми
# Дүҥүр

Дүҥүр - ойуун кыырарыгар былаайаҕынан охсон тыаһатар тэрилэ. Ис өттүгэр тимир быарыктаах, аарыктаах, хоболоох буолар. Ойуун айанныыыр атын курдук өйдөбүллээх.

# Дүҥүр
## Оҥоһуута

Киил мастан оҥоһуллубут ньолбоҕор быhыылаах иигэ оҕус тириитин тиирэн оҥороллор. Ии ис өттүгэр, ортотугар тимир быарыктаах (кириэстии баайыллыбыт тимир тоhоҕолор) буолар. Быарык иигэ үүттэммит анал хайаҕастарга (бүөр диэн ааттаах) баайыллара- туттарыллара. Хойутуу ии ис-тас өттүгэр эгэлгэ хоболору, кыыhааннары иилэр буолбуттара.

# Дүҥүр
## Өссө маны көр

* {{салааҕа источниктара суох}}
Билицци кэмцэ саха5а уонна зороастризм итэ5элигэр баар, суруллан хаалбыт ёйдёбуллэртэн холбоон дуцур ёйдёбул туhунан маннык хартыынаны кёруёххэ сёп. Туц былыр Суцкэн Эрили Хомпоруун Хотой Айыыга (кини биир аата: Улуу Тойон) анаан кыhыары куhун туом толороллоро. (Кулаковский "научн. труды". Якутск.1979г.-18 стр). Санаан кёрдёххё, туом урдук сиргэ( Эт Мураацца) толоруллара буолуохтаах. Дьэ, туомун ситэрэн баран туhэллэр. Ётёр кэминэн ол сиргэ (арацаска) тыцырахтаах кётёр (Айыы диэн ёйдёнёрё) туhэрэ. Тёhё эрэ кэм буолан баран, кэтии- кёрё сылдьан, жрец Эт Мураацца тахсар уонна урдук айыы а5а ууhугар (омукка) сыhыанын билгэлиир. Барыта этэццэ буолла5ына, арацас (ньолбо5ор быhыылаах иигэ тиириллибит тирии) ол кэмтэн ыла Айыы "бэлэ5э"- дуцур буолара.
ёссё кёр: Итэ5эл-ойуун эттэниитэ- туёрт харахтаах ыт.

# Дүҥүр
## Өссө маны көр

* Эттэнии
# Кириллина Мария Афанасьевна

Кириллина Мария Афанасьевна — саха уран суругун чинчийэр учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.

# Кириллина Мария Афанасьевна
## Олоҕун олуктара

* 1979 сыллаахха атырдьах ыйын 31 күнүгэр Саха АССР Чурапчы улууһун Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 2000 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 2000—2005 сс. — Саха Республикатын Наукаҕа Академиятын аспирана.
* 2006—2008 сс. — гуманитарнай чинчийии Институтун младшай научнай үлэһитэ.
* 2008 с. — филология билимин кандидатыгар «Эволюция жанра комедии в якутской драматургии» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2009 сылтан — РНА СС гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт научнай үлэһитэ.

# Кириллина Мария Афанасьевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* Смеховая культура народа саха (истоки якутской комедиографии) // Сб. науч. ст. <Методологические проблемы изучения истории литератур народов Сибири. - Тыва, 2005. - С. 87-93.
* Генезис и жанровая динамика якутской комедиографии // Гуманитарные науки в Сибири. - Новосибирск, 2007. - С. 64-67.
* Особенности развития сатирической комедии в якутской драматургии. - Наука и образование. - №3. - Якутск, 2007. - С. 154-156.
* Особенности корреляции комического и трагического, комического и драматического в современной якутской драматургии // Сб. науч. ст. «Гуманитарные науки в Якутии». - Новосибирск, 2009. - С. 119-128.
* Якутская сатирическая комедия: от „чистоты“ жанра к синтетичности // Сб. науч. ст. <Проблемы литератур народов Сибири: национальное своеобразие, тюркское стихосложение, традиции и новаторство>. - Якутск: Изд-во ЯГУ, 2009. - С. 102-105.
# Дьоруо

Дьоруо - икки хаҥас эбэтэр икки уҥа атахтарын хардары-таары тэҥҥэ ылан айанныыр ат. Маннык ат киһини сахсыйбат, онон айанныырга сынньалаҥ. Көлүнэр оҕус кытта дьоруо буолуон сөп.
Кулун дьоруо - төрүөҕүттэн бэйэтэ дьоруо. Бадьара дьоруо - үҥкүүлээн эрэр курдук түөрт атаҕын киэҥник түөрт аҥыы түһэрэн айанныыр (кэтит түөстээх, самыылаах ат туһунан). Уу дьоруо - уу долгунун курдук айаннатар ат.
# Шива

Шива (Санскрит: शिव) диэн индуизм биир сүрүн таҥарата уонна Тримурти биир дьүһүнэ. Индуизм шайвизм үгэhигэр үрдүкү Таҥара буолар.
# GSK

GSK (GlaxoSmithKline), Улуу Британия фармацевтическай уонна медицинскай империята, улахан конгломерат тэрилтэ, бизнес интириэһэ 140 омук сиригэр баар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Mitsui Group медицина эйгэтигэр холбонор.
Урут Sanofi, Bayer, Novartis, AstraZeneca киниэхэ баара, Мицуи быһаарытынан туспа барбыта (Мицуи бизнес эйгэтигэр структураларын хамсааһыныгар, оптимизация).
# Хаан эргиирэ

Хаан эргиирэ диэн хаан организм устун сүүрүүтүн системата. Организм эттэрин оксигенынан уонна иҥэмтэлээх субстанцияларынан хааччыйар уонна араарыллыылары таhаартарар.
# Лөкөчөөн нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Лөкөчөөн нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Лөкөчөөн.
Улуус кииниттэн 179 км Бүлүү суолунан соҕуруулуу-илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 419 киһи (2007 сыл).
Сирин уопсай иэнэ 5 627 гектар Ол иһигэр оттонор сирэ — 2 976 гектар Мэччирэҥ сирэ — 517,9 гектар Бултанар сирэ — 517,9 Ыарҕа, толоон, маар — 219,4 Тиит мастаах ойуур — 186,8 Хатыҥ мастаах ойуур — 14,2

# Лөкөчөөн нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Историяттан

1917 сыллаахха диэри нэһилиэк Орто Бүлүү улууһун Өргүөт нэһилиэгэр киирсэр этэ. Орто Бүлүү өргүөттэрин туһунан бастаан 1639 с. сурукка киирбит, онтон туспа кыра нэһилиэк быһыытынан «на Токсоме озере» 1640 с. Бүлүү умнаһын 35 буолаһын иһигэр ахтыллыбыта. Уонна 1675 с. диэри сурукка баар курдук эрээри, 1808 сыллаахха диэри сурукка суох. Итиэннэ 1816 с. ревизскаэй скаскаҕа Өргүөт нэһилиэгэр 90 эр киһи, 82 дьахтар испииһэккэ суруллубут. Ити 172 киһиттэн 157 киһи сүрэхтэммит.
Өргүөт нэһилиэгэ итинтэн ыла 1917 с., Баппаҕаайы нэһилиэгэ туспа арахсыар диэри уларыйбат. Лөкөчөөн билиҥҥи көрүҥүнэн Баппаҕаайы нэһилиэгиттэн арахсан 1989 сыл алтынньы 30 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин уурааҕынан тэриллибитэ.

# Лөкөчөөн нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Тыа хаһаайыстыбатын көрдөрүүлэрэ

2005 с. нэһилиэнньэҕэ 459 ынах сүөһү, ол иһигэр ыанар ынах — 214, сылгы — 2005, ол иһигэр биэ 112 төбө баар эбит.

# Лөкөчөөн нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьонноро

* Новиков Алексей Николаевич (1906—1981) — Өлөөн райкомун бастакы сэкиритээрэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
* Николаев Федот Игнатьевич (1918—1953) — Баппаҕаайы нэһилиэгин бастакы идэтийбит учуутала.
# Ньулуун уу

Ньулуун уу диэн туустаныыта 0.1% үрдүгэ суох уу. Улахан өттө полярнай муустарга уонна булуустарга баар (90% Антарктика муустарыгар). Онтон таhынан өрүстэргэ, үрүйэлэргэ, ньулуун күөллэргэ уонна былыттарга баар. Ньулуун уу Сир бүтүн уутуттан 3%.
# Аҕыс (ахсаан)

8 (аҕыс) — дьиҥ ахсаан, 7 уонна 9 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# Аҕыс (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Математикаҕа

* Араарыллар ахсаан, түҥэтээччилэрэ — 1, 2, 4
* Ахсаан куба 8 = 2³
* Фибоначчи 5-с ахсаана
* 2⁸ = 256
* Куб оройдорон ахсаана
* Октаэдр ньуурдарын ахсаана

# Аҕыс (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Химияҕа

* Кислород атомнай нүөмэрэ

# Аҕыс (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Астрономияҕа

* Нептун — Күнтэн ахсыс планета

# Аҕыс (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* Калмыкия кода
* Атырдьах ыйа — сыл ахсыс ыйа
* Ооҕуй оҕустуҥу үөн-көйүүр бары аҕыс атахтаахтар
* Саахымат дуоскатын кээмэйэ устатынан-туоратынан аҕыстыы харахтаах
* Кулун тутар 8 күнэ — Аан дойду дьахталларын күнэ

# Аҕыс (ахсаан)
## Саха фольклоругар
#### Таабырыннар

* Аҕыс адаар атахтаахпын да, аан дойду атыыра буолбатахпын, көхсүбэр өрбөхтөөхпүн да улуус умнаһыта буолбатахпын (таракаан)
* Аҕыс киһи буор хаһар, түөрт киһи охсуһар, икки киһи илбийэр (оҕустар охсуһаллар)
* Аҕыс атастыы, түөрт дьүөрэлии, икки чылаахаан, соҕотох сордоох бааллар үһү (ыыраах, сүнньүөх, муос, кутурук)
* Маҥан баттах аҕыс бытырыыстаах үһү (ыҥыыр уонна ыҥыыр холуна)

# Аҕыс (ахсаан)
## Саха фольклоругар
#### Сомоҕо тыллар

* Аҕыс иилээх-саҕалаах (Аан Ийэ дойду)
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-04

Муус устар 1—30 күннэрэ
* Амма улууһугар Өнньүөскэ Алта Ыаҕас диэн үрэх баар.
* Көөнньө турар кымыска ыаммытынан үүтү уонна оргуйбут ууну кутан баран, булкуйар аналлаах тэрил баар буолар этэ.
* Сэмэн Тумат омугунан тумат буолбатах.
* Аатырбыт асчыт Тарбаахап 5 саастааҕар тулаайах хаалбыта. Астыырга кимтэн үөрэммитэй?
* Саха литератууратыгар икки Баһылай Дьаакыбылаптар бааллар этэ. Биирэ аатырбыт Далан (ойууга). Иккиһэ - билигин гениальнайынан билиниллэр "Тэҥҥэ кырдьыбыт тэҥкэ тиит" бөдөҥ кэпсээн ааптара.
* Арассыыйа норуодунай артыыската Мэҥэ Хаҥалас Бастакы Наахаратыгар төрөөбүтэ.
# Луидор

Луидо́р (фр. louis d'or — кыһыл көмүс луи) — XVII—XVIII үйэлэргэ быһылла сылдьыбыт Франция кыһыл көмүс маньыата.
Аан бастаан Людовик XIII ыраахтааҕы саҕана, 1640 с., тахсыбыта. Төрүтүнэн Испания дублона эбит, Францияҕа кинилэри пистоль диэн ааттыыр эбиттэр. Өр кэмҥэ пистоль да, луидор биир синоним эбиттэр. Луидор кыһыл көмүс 917 пробатыттан быһыллар эбит, ыйааһына 6,751 г., диаметра — 26 мм. Ону таһынан луидор аҥаара, 2, 4, 8 уонна 10 луидор баар эбит. XVIII үйэ саҕаланыытыгар луидор ыйааһына 8,158 г дылы улааппыт; кэлин ыйааһына уонна диаметра хаста даҕаны уларыйа сылдьыбыттар. Муҥутаан 9,79 г. дылы ыарыы сылдьыбыт.
Луидоры Франция Улуу революциятыгар уонна десятичнай системаҕа көһүөхтэригэр дылы быһа сылдьыбыттар: 1795 с. сүрүн харчынан франк буолбут. Ол да буоллар луидоры 1803 с. дылы быспыттар, наполеондор диэн харчынан солбуйуохтарыгар дылы.
# Далыр (тыл)

Далыр аат., түөлбэ. Икки күөл ыккардынааҕы кутаҕа оҥоһуллубут туу угар быһыт.
# Унньуула

Унньуула (нууч. Сусак, лат. Butomus spp.) — ууга үүнэр от. Атыннык "анаҕаһын" дэнэр.
# Алимулылар

Алимулылар (каз. Әлімұлы, Әлім) — казах этноһын иһигэр киирэр биис уустарын холбоһуга. Шежире (ол эбэтэр генеалогия маһа, төрүччү) быһыытынан Кыра жус иһинэн киирсэллэр. Тамҕалара алшыннар тамҕаларын икки гыммыт курдук көстөр. Бэйэтин иһигэр алта салааларга арахсар. Ол иһини кинилэри «Алты ата алим» (алта аҕа алим) диэн ааттыыллар. Биллиилээх, номоххо киирбит Еримбет акын шежиретин быһыытынан, алимулыларга маннык биис уустара киирсэллэр: жаманак (шекты), карамашак (торткаралар), айнык (карасакаллар), уланак (каракесектэр), тегинболат (карасакал), тойкожа (ак кете).

# Алимулылар
## Устуоруйата

Алимулылартан саамай элбэхтэрэ, элбэх ахсааннаахтара — шекты уонна торткаралар биис уустара буолаллар. Холобур, шекты биис ууһун элбэх ахсаанын А. Коныратбаев уонна О. Смирнова курдук учуонайдар булҕардар кыпшактарын кытта ситимнииллэр. «Диуани лугат ат-тюрк» кинигэҕэ ахтылларынан, шектэр Чу өрүскэ олорбуттар. Алмулыларга киирсэр шомекейдэр уонна каракесектэр Арҕааҥҥы Түүр хаҕанатыгар киирсэллэрэ биллэр. Кинилэр уйгуурдары уонна карлуктары кытта ыкса алтыһан олорбуттар. Кэлин кинилэр Кашгарияҕа күрээбиттэ (742-744 сс.) Казахтар бөлөхтөрө ол кэмҥэ наар Сырдарья өрүс аллараа тардыытыгар уонна Арал байҕалын илин өттүгэр олорбуттара. Бары источниктар бу омуктар холбоһуктара олус былыргы уонна дириҥ устуоруйалаах буоларын туоһулууллар.
Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара .

# Алимулылар
## Ахсааннара

* Алимулылар — 340 000/811 900/, ол иһигэр:
* Шектылар — 80 000 (140 000)
* Шомекейдэр — 100 000 (67 000)
* Торткаралар — 60 000 (68 000)
* Кетелэр — 60 000 (95 000)
* Каракесектэр — 25 000 (24 000)
* Карасакалтар — 15 000 (10 000)

# Алимулылар
## Источниктар

* Махмуд ал-Кашгари. Диван Лугат ат-Турк. — Алма-Ата: Дайк-Пресс, 2005 год. (нууч.)
* Юсуф Хас-Хаджиба. Кудатку-билик. — Алма-Ата, 1994 год.

# Алимулылар
## Литэрэтиирэ

* Султанов Т. И., Кочевые племена Приаралья 15-18 вв.
* Тенизбай Усенбаев. Алшын Шежиресы. — Кызылорда: Тумар, 2003 г.
* Алимулы // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7.