yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оросин Константин Григоьевич.

Оросин Константин Григорьевич (1853–1903), олоҥхоһут.
Боотур Уус улууһун Бастакы Игидэй нэһилиэгэр 1853 сыллаахха баай ыалга төрөөбүтэ.
Төрөппүттэрэ аатырбыт олоҥхоһуттары ыҥыраллара, ол иһин эдэр сааһыттан ылыыр-туойар буолбута.
Кэргэннэнэн баран «Намара» үрэххэ олохсуйбута. Кини дьиэтигэр ырыаһыттар мэлдьи мунньусталлара.
Кини доҕотторунан биллэр дьоннор этилэр: протоиерей Д. Д. Попов, көскө олорооччулар Э. К. Пекарскай, В. М. Ионов, Н. А. Виташевскай, В. Ф. Трощанскай.
Ити дьоннор сабыдыалларынан үөрэхтэммит, фольклору хомуйааччы буолбут.
Э. К. Пекарскай бэлэхтээбит тэтэрээтигэр «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону суруйбута.

# Оросин Константин Григоьевич.
## Айымньылара

* Образцы народной дитературы якутов, собранные Э. К. Пекарским. — СПб, 1907.
* Ньургун Боотур Стремительный. Текст К. Г. Оросина. Вводная статья, перевод и комментарии Г. У. Эргиса. — Якутск, 1947.
* Саха фольклора. Хрестоматия. — Якутск, 1970.
# 1868

1868 сыл.

# 1868
## Туох буолбута

* Тохсунньу 3 — Дьоппуоҥҥа император былааһа сөргүтүллүбүт (Мэйдзи реставрацията).
* Кулун тутар 6 — Дмитрий Менделеев Россия химия уопсастыбатыгар Периодтаах таабылын бастакы барылын көрдөрбүт.
* Муус устар 11 — Японияҕа сёгунаты суох гыммыттар: урукку сегун Токугава Ёсинобу Эдо бөҕөргөтүүтүн импэрээтэр сэбилэниилээх күүстэригэр арыйан биэрбит.
* Бэс ыйын 23 — Америкаҕа Кристофер Лэтем Шоулз бэчээттиир массыыҥканы айбыт. Кини сотору кэминэн түргэнник бэчээттииргэ табыгастаах QWERTY-клавиатураны айбыта.
* Бэс ыйын 28 — Бухара эмирэ бэйэтин Арассыыйа вассаалынан билиммит.
* От ыйын 17 — Япония киинэ Киото куораттан Токиоҕа көспүт.
* Сэтинньи 18 — учуонай Дмитрий Менделеев көҕүлээһининэн Нуучча химияҕа уопсастыбата тэриллибит.
* Сэтинньи 1 — Дьокуускай епискоба Үөһээ Дьааҥыга уонна Халыма уокуруктарыгар айаҥҥа туруммут. Бу сырыытыгар таҥараһыт аара баар таҥара дьиэлэрин туруктарын, үлэлэрин-хамнастарын көрүтэлээн ааспыт.

# 1868
## Төрөөбүттэр

* Кулун тутар 28 — Максим Горькай, нуучча сэбиэскэй суруйааччыта (өлб. 1936).
* Ыам ыйын 19 — Николай Александрович Романов, Россия императора, Александр III уола.
* Бэс ыйын 10 — Виктор Курнатовскай — өрөбөлүссүйэниэр, Латвияҕа төрөөбүт нуучча бастакы марксистарыттан биирдэстэрэ, Дьокуускайга көскө олорон сэбилэниилээх өрө турууну тэрийэ сатаабытын иһин Забайкальеҕа хаатыргаҕа ыытыллыбыта.
* Бэс ыйын 16 — Виктор Курнатовскай — өрөбөлүүссүйэни тэрийээччи, Дьокуускайга көскө сылдьан 1904 сыллаахха Романовка диэн устуоруйаҕа биллибит сэбилэниилээх утарсыыны тэрийбитэ.
* Алтынньы 4 — Петр Афанасьев — түмэт диэйэтэлэ, саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, Дүпсүн улууһун кулубата, "Сахалар сойуустарын" тэрийсээччи. Cири хорутан бурдук, оҕуруот ыһыытын пропагандалаабыт, тыа хаһаайыстыбатыгар аналлаах техниканы маҥнайгынан боруобалаан дьон туһанарыгар холобур буолбут. Ону кытары сири нүөлсүтэр соруктаах Саха сиригэр бастакы аһыллар-сабыллар быһыты туттарбыт уонна кыыл-сүөл түмэлин арыйан үлэлэппит киһи.
* Абрамов Николай Алексеевич — Кынат (1868—1941), биллиилээх олоҥхоһут.
* Бурнашев, Иннокентий Иванович — Тоҥ Суорун (1868—1945), олоҥхоһут, норуот ырыаһыта.

# 1868
## Өлбүттэр

* Олунньу 29 — Джоаккино Антонио Россини, итальянскай композитор (төр. 1792).
* Бэс ыйын 1 — Джеймс Бьюкенен, АХШ президенэ 1857—1861 сс. (төр. 1791).
* От ыйын 16 — Дмитрий Писарев, нуучча литэрэтиирэтин кириитигэ (1840 төр.). XIX үйэ 60-с сылларыгар нуучча литэрэтиирэтигэр Бүлүү куоракка көскө олорбут Чернышевскай уонна Добролюбов кэннилэриттэн үһүс улуу кириитик.
# Герман Мелвилл

Герман Мелвилл (1819 сыл атырдьах ыйын 1 – 1891 сыл балаҕан ыйын 28) Америка романиһа, кылгас история суруйааччыта, эссеист уонна поэт. Ордук биллэр айамньыта - Моби Дик.

# Герман Мелвилл
## Айымньылара

* «Тайпи, ол эбэтэр полинезия олоҕун үрдүттэн көрүү» (ааҥл. Typee: A Peep at Polynesian Life, 1846)
* «Ому: Соҕуруу муораларыгар буолбут быһылааннар» (ааҥл. Omoo: A Narrative of Adventures in the South seas, 1847)
* «Марди уонна онно айан» (ааҥл. Mardi: And a Voyage Thither, 1849)
* «Редберн: кини бастакы айаннааһына» (ааҥл. Redburn: His First Voyage, 1849)
* «Маҥан бушлат, ол эбэтэр байыанный хараабыл дойдута» (ааҥл. White-Jacket; or, The World in a Man-of-War, 1850)
* «Моби Дик эбэтэр маҥан кит» (ааҥл. Moby-Dick; or, The Whale, 1851)
* «Пьер, эбэтэр саарбахтар» (ааҥл. Pierre: or, The Ambiguities, 1852)
* «Израэль Поттер. Кинини 50 сылга үүрүүтүн олоҕо» (ааҥл. Israel Potter: His Fifty Years of Exile, 1855)
* «Верандаҕа кэспээннэр» (ааҥл. The Piazza Tales, 1856)
* «Угуйааччы: кини маскарада» (ааҥл. The Confidence Man: His Masquerade, 1857)
* «Сэрии сценалара уонна араас өттүттэн көрүүтэ» (ааҥл. Battle-Pieces and Aspects of the War, 1865)
* «Кларель: Сэбитиэй Сиргэ паломничествота уонна поэмата» (ааҥл. Clarel: A Poem and Pilgrimage in the Holy Land, 1876)
* «Джон Марр уонна атын моряктар» (ааҥл. John Marr and Other Sailors, 1888)
* «Тимолеон» (ааҥл. Timoleon, 1891)
* «Билли Бад, фор-марсовай матро
# Куобах истээх сон

Куобах истээх сон - куобах тириититтэн тигиллэр, үлэҕэ-хамнаска кэтиллэр сон. Эргэрдэҕинэ нэк сон диэн ааттанар.

# Куобах истээх сон
## Былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ

* Хахыр сон
* Халтаҥ хомуһуол сон
* Сарыы сон
* Сылгы тиириититтэн уһун сон
* Маҥан сылгы тириитэ сон
* Сэттэ таба тириитин уорҕатыттан сон
* Бэйбириэт бүүрүктээх, дьогдьуурдаах, сахалыы суккун сон
* Халтаҥ сон
* Бииллээх сон
* Бүүрүктээх сон
* Оноолоох сон
* Таҥалай сон
* Кэдьиҥэ таҥалай
* Бууктаах сон
* Хотойдоох сон
* Бөрө бөртөлөөх сон
* Кэһиэччик
* Сарыы кэһиэччик
* Сэлиэччик
* Арбаҕас

# Куобах истээх сон
## Өссө маны көр

* Саҕынньах
* Хаттык таҥас
# Одон

Одон диэн геометрия эттигэ, сфера иһигэр баар куйаар. Одон сабыылаах уонна аһаҕас буолар. Сабыылаах одоҥҥо сфераны быһыылыыр чэрчи чоптор киирэллэр, аһаҕас одоҥҥо кинилэр киирбэттэр. Одон кииниттэн ньууругар баар чопко дылы барар кэрчик радиус дэнэр. Одон киинин нөҥүө баран ньууругар баар икки чобу холбуур кэрчик диаметр дэнэр.
# Sinopec

Sinopec (ааҥл. China Petroleum & Chemical Corporation), Кытай иккис улахан газ, ниэп хостуур тэрилтэтэ уонна саамай улахан химия оҥорор тэрилтэтэ. Сир шаарын үрдүнэн биир үрдүк барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
# Егоров Егор Константинович

Егоров Егор Константинович (1925 с, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1986 с), Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.

# Егоров Егор Константинович
## Олоҕун олуктара

Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бүлүүчээн 7 кылаастаах, Сунтаар орто оскуолатыгар 8 кылааһы, Бүлүү педучилищетын бүтэрбитэ. Үөһээ Мэйик алын сүһүөх оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыта.
1947 с. - Бүлүүчээн оскуолатыгар физика, математика учууталынан үлэлиир.
1951-1953 сс. Дьокуускайга учительскай институту бүтэрэр. Онтон Бүлүүчээн оскуолатыгар дириэктэринэн, салгыы физика, математика учууталынан үлэлиир. Бу сылларга оскуола коллектива материальнай базаны кэҥэтиигэ элбэх кээмэйдээх үлэни ыыппыта: үөрэнэр иккис корпус, мастарыскыай, гараж, машиноведение дьиэтэ, 4 квартиралаах уопсай дьиэ, остолобуой тутуллубуттара. Манна барытыгар Е.К. Егоров актыыбынай кыттыыны ылбыта. Материальнай база бөҕөргөөһүнүн түмүгэр бу оскуола кэлин лиссиэй буола улааппыта.

# Егоров Егор Константинович
## Наҕараадалара, ытык ааттара

- Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала
- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
# Вагнер Рихард

Рихард Вагнер (1813-1883) - ниэмэс композитора.
«Нибелунг биһилэҕэ» диэн ааттаах түөрт операттан турар цикла ордук биллэр.
# Секс

Сиэкис (ааҥл. sex) — ити эр киһи уонна дьахтар оҥорор оһуобай дьайыыта, кыарсыыта. Эр киһи уонна дьахтар ирсэллэр, оччоҕуна дьахтар хат буолуон сөп.

# Секс
## Өссө маны көр

* Либидо
* Оргазм
* Ууһааһын
# Родионова Надежда Михайловна

Родионова Надежда Михайловна (1944 с. муус устар 11 күнэ - Кэмпэндээйи с., Сунтаар улууһа, Саха АССР - 2019 с. тохсунньу 8 күнэ) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин үтүөлээх үлэһитэ, РСФСР норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин систиэмэтин бочуотаах бэтэрээнэ.

# Родионова Надежда Михайловна
## Олоҕун олуктара

1968 с. Дьокуускай куорат педагогическай училищетыгар «Начаалынай оскуолаучуутала» идэни ылан бүтэрбитэ. Сунтаар иккис нүөмэрдээх орто оскуо-латыгар начаалынай кылаасучууталынан, онтон старшай пионер баһаатайынан улэлээн, педкэлэктиип, төрөппүт общественноһын уопсай билиниитин ылбыта 1978 с. Надежда Михайловнаны, үүнэн иһэр, айымньылаахтык, 0ҕо интэриэһин тардар гына үлэлиир педагогу, оройуоннааҕы пионердар дьиэлэрин дириэктэринэн анаабыттара. Бу Дьиэ кэлин, пионерскай тэрилтэни эспиттэрин кэннэ, Оҕо дьоҕурун сайыннарар киин (ОДьСК) диэн уларытыллан ааттанан салгыы үлэлии турар. Манна араас куруһуоктар, студиялар арыллан үлэлииллэр. Родионова Н.М. туруорсуутунан оройуон салалтата Оҕо дьоҕурун сайыннарар киинигэр саҥа дьиэ тутан биэрбитинэн, үлэ өссө кэҥээбитэ, сылдьар oҕo элбээбитэ. Манна oҕo айымньытын оҥоһуктара уопсай көрдөрүүгэ туруоруллар, оройуон, өрөспүүбүлүкэ конференциялара, араас семинардар тэриллэллэр.

# Родионова Надежда Михайловна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин үтүөлээх үлэһитэ
* РСФСР норуотун үөрэҕэриитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин систиэмэтин бочуотаах бэтэрээнэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһинин сайдыытыгар кылаатын иһин
* Сунтаар улууһун үөрэҕэриитин сайдыытыгар кылаатын иһин
* "Саха Азия оҕолоро" норуоттар икки ардыларынааҕы фонда стимпендиата
* "За доброе сердце и профессионализм" мэдээл
* Сунтаар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо
* Үлэ бэтэрээнэ

# Родионова Надежда Михайловна
## Аатын үйэтитии

Н.М.Родионова аата бэс ыйын 18 кунун 2022 сыллаах Сунтаар улууһун депутаттарын Сэбиэтин XVIII ыҥырыылаах мунньаҕын быһаарыытынан "Сунтаардааҕы оҕо дьоҕурун сайыннар киин" эбии үөрэхтээhин муниципальнай бюджетнай тэрилтэтигэр иҥэриллибитэ.
# Марбург

Марбург эбэтэр Марбург-ан-дер-Лан (Лан үрдүннээҕи Марбург, ниэм. Marburg an der Lahn) — Германия сиригэр баар, Һэссен федерал сиригэр баар университетскай куорат. Нэһилиэнньэтэ 79 тыһ. киһи.
Лан өрүс үрдүгэр турар.

# Марбург
## Галерея

* Таҥара дьиэтэ, Элизаберкирхе
* Кирии сэбэтиэй дьиэҕэ
* Марбург замога
* Эргэ ратһаус
# Ой бэс

Ой бэс — ойдом турар кыра бэс ойуур.

# Ой бэс
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
# Иванов Иван Герасимович

Иванов Иван Герасимович (Уйбаан Нуолур) (06.03.1929, Хаҥалас нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 19.01.1999) — поэт, суруйааччы, учуутал.

# Иванов Иван Герасимович
## Олоҕун олуктара

1929 сыллаахха кулун тутар 6 күнүгэр Сунтаар улууһугар Хаҥалас нэһилиэгэр төрөөбүт. Сунтаар орто оскуолатыгар, Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа, Саха государственнай университетыгар үөрэммитэ. Идэтинэн саха тылын уонна литературатын учуутала.

# Иванов Иван Герасимович
## Олоҕун олуктара
##### Үлэлээбит сирдэрэ

    Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһата;
    Оскуолаларга үлэлээбитэ: учуутал, завуч, директор;
    Кэбээйи улууһун үөрэҕириитин салаата, инспектор;
    Сунтаар улууһун үөрэҕириитин салаата, инспектор;
1981 сылтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Саха суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Иванов Иван Герасимович
## Айар үлэтэ

1972 сыллаахха хоһооннорун бастакы кинигэтэ «Алаастан кэллим» күн сирин көрбүтэ.

# Иванов Иван Герасимович
## Айымньылара

* Алаастан кэллим: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1972. — 30 с.
* Алаастан тахсар аартык: Кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1975. — 8 с.
* Саллаат оҕото Чооруона: Кыра саастаах оҕолорго кэпсээн. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1977. — 24 с.
* Сайылык кыыһа: Сэһэн, кэпсээн: Орто уонна улахан саастаах оскуола оҕолоругар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1984. — 93 с.
* Оҕо хараҕынан: Кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1988. — 92 с.
* Алааска тыкпыт күн: Сэһэн, кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1989. — 190 с.
* Суорҕан иһиттэн булуллубут: Новеллалар. — Дь.: «Бичик», 1995. — 23 с.
* Киэһээҥҥи алаас: Сэһэн, кэпсээннэр, хоһооннор. — Дь.: «Бичик», 1999. — 185 с.

# Иванов Иван Герасимович
## Кини туһунан

* Илларионов В. В. Дьоһун ыалтан төрүттээх // Чолбон. — 1999. — № 6. — С.73—76.
* Тумат С. Олоҕу таптыыра, олоҕу өйдүүрэ: У. Нуолуру көмүүгэ этиллибит тыл. — «Чолбон». — 1999. — № 2. — С. 96.
* Харитонов И. Быйаҥнаах алаас ырыаһыта. — «Хотугу сулус». — 1989. — № 4. — С. 71—74,

# Иванов Иван Герасимович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
* Сунтаар улууһун ытык киһитэ

# Иванов Иван Герасимович
## Аатын үйэтитии

2004 сыл олунньу 24 күнүгэр Элгээйи олохтоох библиотекатыгар И. Г. Иванов — Уйбаан Нуолур аата иҥэриллибит.
# 62

62 сыл.

# 62
## Туох буолбута

* Олунньу 5 — Помпей куоракка (Италия) улахан сир хамсааһына буолбут. Өссө 17 сылынан 79 сыллаахха Везувий вулкан эстэн бу куораты бүтүннүүтүн күлүнэн бүрүйбүтэ.
# Лаборатория Белла

Bell Laboratories (оннук курдук биллэр Bell Labs) — урукута американскай, билиҥҥитэ финскэй американскай корпорация, улахан чинчийэр телекоммункация, электроннай уонна компьютернай система киинин уобалаһа.
# Азия сэлиитэ

Азия сэлиитэ (лат. Elephas maximus) диэн Elephas ууһун соҕотох тыыннаах хаалбыт көрүҥэ. Ииндийэ субконтиненыгар уонна Соҕуруулуу-илин Азияҕа тарҕанан олорор. Былыр быдан киэҥ ареаллаах этэ арҕаа Иракка, Ираҥҥа, Түүркүйэҕэ, Сирияҕа дылы тиийэ. Азия сэлиитэ сэлиилэр кэргэннэрин үс тыыннаах көрүҥүттэн биирэ буолар. Атын иккитэ Африка саванна уонна ойуур сэлиилэрэ. Улаханынан саванна сэлиитин кэнниттэн иккис. Олоҕун уһуна 60–75 сыл. Азия сэлиитэ 1986 сылтан ыла эстэр кутталлаах көрүҥ диэн Кыһыл кинигэ тиһигэр киирбитэ. 2019 сыл ахсаанынан 48,323–51,680 кэриҥэ Азия сэлиитэ баар.
Азия сэлиилэрэ Инд цивилизациятын кэмигэр иитиллибиттэрэ. Бу туһунан Инд хочотугар баар Мохендьо-даро археология түөлбэтигэр булуллубут сэлии уҥуохтара туоһулууллар. Манна эбии сэлиилэр тамҕа ойууларын уонна туой бодолорун булбуттара. Азия сэлиилэрин сэриигэ туһаналлара миинэн кимиигэ да халалааһыҥҥа да. Тойотторго сэлии статус бэлиэтэ буолара. Ордук киэҥник сэлиилэри үлэҕэ туһаналлар. Ыарахан барымталары тастараллар көтөхтөрөллөр. Бадарааннаах куһаҕан суолунан, суола суох ойуурунан дүлүҥнэри уонна да атын тутуу материалларын тиэйэргэ баһаам туһалаахтар. Азия сэлиитэ Ииндийэ субконтиненын култууратыгар улахан дьайыылаах. Сэлиилэр былыргы Панчатантра уонна Дьатака курдук номохторго ахтыллаллар. Индуизм ордук ытыктанар Ганеша таҥарата сэлии төбөлөөх. Индуистар тойдоругар мааны киэргэллээх сэлиилэри хаамтараллар. Бирма, Тайлаан, Шри Ланка астрологияларыгар сэлии эмиэ улахан оруоллаах.
Азия сэлиитин алын көрүҥнэрэ:
* E. m. maximus
* E. m. indicus
* E. m. sumatranus
* E. m. borneensis
# Хомустаах (Лөгөй нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа)

Хомустаах — Уус-Алдан улууһун Лөгөй нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Хомустаах (Лөгөй нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Лөгөй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Виктор Флеминг

Виктор Флеминг (Victor Fleming) (Олунньу 23, 1889 – Тохсунньу 6, 1949) диэн Оскар кыайыылаах АХШ киинэ режиссера уонна продюсера. Кини ордук аатырбыт киинэлэрэ The Wizard of Oz (1939) уонна Gone with the Wind (1939).

# Виктор Флеминг
## Талыллыбыт фильмографията

* 1919: When the Clouds Roll by
* 1932: Red Dust
* 1933: Bombshell
* 1934: Treasure Island
* 1935: Reckless
* 1937: The Good Earth
* 1937: Captains Courageous
* 1938: Test Pilot
* 1939: The Wizard of Oz
* 1939: Gone with the Wind
* 1941: Dr. Jekyll and Mr. Hyde
* 1942: Tortilla Flat
* 1943: A Guy Named Joe
# Datsun

Datsun — Дьоппуон дойдутун массыына оҥорор тэрилтэтэ. 100% бас бэринэр NISSAN тэрилтэтигэр уонна салаата буолар. Датсум араас кыра легковой массыыналары Индияҕа анаан оҥорор.
# Внуково (аэропорт)

Аэропорт Вну́ково — Москва биэс сүрүн аэропурдарыттан биирдэстэрэ. Россия олус таһаҕастаммыт аэропуртарыгар төрдүс буолар. Москва куорат таһыгар турар, МКАД-тан 10 километр.
Пассажирскай уонна грузовой самолеттары тутар кыахтаах. Норуоттар ыккардыларынааҕы көтөр самолеттары тутар кыахтаах. ЮТэйр, Газпромавиа, Red Wings Airlines, Якутия авиакомпанияларга базовай аэропорт буолар. Внуково-2 терминал үрдүкү салайааччылары, ол курдук Президен уонна Правительство предстедатель рейстарын толорор.
* ↑ Халыып:WAD
* ↑ Халыып:GCM
# Седалищев Валерий Филиппович

1980 с-ха Үрэх Күөрэҕэ,Дьабыла (Одьулуун) нэһилиэгэр төрөөбүтэ, "Усуйаана улууһун (оройуонун)" МТ-гэр бас сир үллэрээччинэн үлэлиир.
# Васильев Николай Иванович

Васильев Николай Иванович — саха тюрколог-учуонайа.

# Васильев Николай Иванович
## Олоҕун олуктара

Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх. Кини бииргэ төрөөбүт улахан убайа лингвист Дьаргыстай. "Хатан" оҕо аймах сурунаалыгар хаста да түүр омуктарыгар сыһыаннаах матырыйааллара бэчээттэммиттэрэ.

# Васильев Николай Иванович
## Үлэтэ

«Хатан» сурунаал төрүттэнэригэр быһаччы сыһыаннаах. «Аттила» диэн нууччалыы тылынан тахсыбыт оҕолорго аналлаах сурунаал ааптара.
# Сүүрбэ (ахсаан)

20 (сүүрбэ) — дьиҥ ахсаан, 19 уонна 21 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# Сүүрбэ (ахсаан)
## Математикаҕа

* Додекаэдр оройдорун ахсаана
* Икосаэдр кырыытын ахсаана

# Сүүрбэ (ахсаан)
## Билимҥэ

* Кальций атомнай нүөмэрэ

# Сүүрбэ (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* Чечня кода
* XX үйэ
* 20 харчы, ССРС 1924 сыл
* 20 харчы, ССРС 1932 сыл
* 20 харчы, ССРС 1967 сыл
* 20 харчы, ССРС 1982 сыл
* 20 солкуобай, Россия 1992 сыл
# Дэгэрэҥ үҥкүү

Дэгэрэҥ үҥкүү - атах төбөтүгэр тэйиэккэлээн үҥкүүлээһин.

# Дэгэрэҥ үҥкүү
## Өссө маны көр

* Дэгэрэҥ
* Дэгэрэҥ ырыа
* Дэгэрэҥ аһылык
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы

Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталаларынан уонна сирдэринэн (территорияларынан) араарыы.
1991 сыл ахсынньы 27 күнүгэр Саха ССР Саха Өрөспүүбүлүкэтэ буолбута.
1992 сыл олунньу 5 күнүгэр СӨ Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан Ленин оройуонун аата Ньурба оройуона буолбута. Алтынньыга Орджоникидзе оройуонун аата Хаҥалас оройуона буолбута. Уус-Маайа оройуонун киинэ Уус-Маайа бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ.
1995 сылтан оройуоннар улуустар диэн ааттаналлар.
2004 сыл сэтинньи 30 күнүгэр СӨ «Об установлении границ территорий и о наделении статусом городского округа муниципальных образований Республики Саха (Якутия)» Сокуонунан «Жатай» муниципал тэриллии куорат уокуругун стаатуһун ылбыта.
2005 сыл алтынньы 12 күнүгэр Ил Түмэн уурааҕынан Өлөөн улууһа эбэҥки национальнай улууһун стаатуһун ылбыта.
2007 сыл сэтинньи 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун киинэ Майаттан Аллараа Бэстээх бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ.
2008 сыллаахха Нүөрүҥгүрү дьаһалтатын сирэ Нүөрүҥгүрү улууһа диэн ааттаммыта.
2008 сыл сэтинньи 26 күнүгэр Ил Түмэн уурааҕынан Эдьигээн улууһа эбэҥки национальнай улууһун стаатуһун ылбыта.
Куорат уокуруктара :
| Уокурук | Киинэ |
| Жатай | |
| Дьокуускай | |
# Outlook.com

Outlook.com, электроннай почта компанията. Аан-дойдуга саамай биир улаханнара. Кини абоненнара 2008 сыллаахха — 780 000 000 киhиэхэ тэннэспит. Кун аайы дьонун ахсаана улаата турар — 100 000 киhинэн. Эhиги эмиэ онно эбиллиэххитин ба5арар буоллаххытына манна регистрацияланын — www.MSN.ru — нууччалыы версията. Сахалыы версия — www.MSN.ykt.ru (IP проблематыттан аhыллымыан сёп). Ангийскай версията — www.MSN.com (АХШ). HOTMAIL — биир Майкрософт компаниятыгар киирэр, ол кынан баран бэйэтин туспа корпорация курдук аа5ынар.

# Outlook.com
## Конкуреннара

Google, Yahoo, Mail.Ru, Mail.Com, Canada.Com.
# Суворово (Одесса уобалаһа)

Суворово (укр. Суворове) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 665 (2011).
# Былыргы түүр бичигэ

Былыргы түүр бичигэ (Орхон-Енисей бичигэ) диэн Орто Азияҕа түүр тылларынан биһиги эрабыт иннинэ V-с үйэттэн биһиги эрабыт X үйэтигэр дылы туттуллубут сурук-бичик. Билиҥҥи чинчийэччилэргэ бастаан Орхон уонна Енисей өрүстэр кытылларыгар көстүбүттэр. Сороҕар рунанан сурук дииллэр, былыргы германскай руналарга майгынныырын иһин (сорох руналар ойуутунан эрэ буолбакка, суолтатынан эмиэ сөп түбэсиһэллэр).

# Былыргы түүр бичигэ
## Сурук тутула

Хойукку сайдыбыт кэмигэр (VIII үйэҕэ) 38 буукубаттан уонна тыл араарар бэлиэттэн турар эбит. Сурук хайысхата сытыары, уҥаттан хаҥас.

# Былыргы түүр бичигэ
## Ааҕыы холобура

— уруһуйданыыта (уҥаттан хаҥас ааҕыллар)
T²NGR²I — транслитерация (эпиграфическай)
/teŋri/ — транскрипция (ru:МФА)
teñri — транслитерация (билиҥҥи түүр латиницата)

# Былыргы түүр бичигэ
## Сурук историята

Бу бичигинэн саамай былыргы суруктар (V—III б.э.и. үйэлэргэ) Кыргызтаҥҥа Иссык диэн сиргэ көстүбүттэрэ. — көр. Иссык суруга, Талас, Балыкчи о.д.а.).
Сурук хантан төрүттэммитэ чуолкай биллибэт. Элбэх бэлиэлэрэ тамгаалары кытта майгыннаһалларын көрөллөр. Сорох бэлиэлэр (буукубалара сытыы муннуктаахтара, сурук хайысхата, фонетиката) эргэ семитическэй суруктарга чугаһатар курдуктар: библосс уонна финикийэ суруктарыгар.
Бастаан, саҥа чинчиллэн эрдэҕинэ улахан итэҕэтиитэ суох да буоллар согдийскэй төгүрүк сурукка, эбэтэр оннооҕор кытай суругун фонетикатын бэлиэлэригэр чугаһаталлара.
Кэнники сорох чинчийээччилэр кхароштхи суругуттан тахсыбыт буолуон сөп дииллэр, эбэтэр ити икки сурук биир төрдүлээхтэр диэн буолар.
Монголлар кимэн киириилэрин кэмигэр (XIII үйэ) алфавит арабицаннан уонна атын түүр суруктарынан уларытыллыбыт.
Былыргы түүр бичигиттэн атын руна суруктар тахсаллар - холобур, болгар руналара, Хазар каганатын Саркел диэн сирин суруга, мадьаар руналара о.д.а.
Былыргы түүр суругун туһунан бастаан Петр I саҕана биллибитэ. Дьиҥнээх научнай чинчийии XIX үйэ бүтүүтүгэр саҕаламмыта. Алтынньы 25 күнүгэр 1893 сыллаахха суругу Дания лингвиһа Вильгельм Томсен аныгы дьонтон бастакыннан аахпыта. Бастакы ааҕыллыбыт тыл — Теҥри (Таҥара).

# Былыргы түүр бичигэ
## Тэнийиитэ

Былыргыттан хаалбыт көстүбүт суруктар Россия, Казахстан, Кыргызстан, Кытай уонна Монголия сирдэригэр бааллар.

# Былыргы түүр бичигэ
## Өссө көрүҥ

* Köktürkische Schrift, Türkische Runen
* Orkhon Inscriptions complete text Архыыптаммыт 2012, Муус устар 11 күнүгэр.
# .travel

.travel диэн туризм тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
# Citroen

Citroën диэн Stellantis оҥорор аутомобил брэнда. Groupe PSA атыытынан бастыҥ маарката.
# Павлов Иван Михайлович

Павлов Иван Михайлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Павлов Иван Михайлович
## Олоҕун олуктара

1921 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр Чурапчыга төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Курскай тоҕойго, Прибалтикаҕа, Илиҥҥи Пруссияҕа сэриилэспит, Кенигсберы ылсыбыт. Албан Аат III истиэпэннээх уордьанынан уонна хас даҕаны бойобуой мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.
1960-с сыллартан Чурапчы историятын, Чурапчы дьоно Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыыларын үөрэтэн, элбэх матырыйаалы хомуйан, түмэн, 20-н тахса кинигэни бэчээттэппит.
И. М. Павлов билигин Мындаҕаайыга олорор.

# Павлов Иван Михайлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (23.12.1985)
* Албан аат III ст. уордьана (17.03.1945)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (11.09.1943)
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* «Кёнигсберы ылыы иһин» мэтээл
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата
* Чурапчы улууһун ытык киһитэ (1995)

# Павлов Иван Михайлович
## Аатын үйэтитии

И. М. Павлов аата Чурапчы орто оскуолатыгар иҥэриллибит.

# Павлов Иван Михайлович
## Кинигэлэрэ

* Чурапчы хоhуун хотойдоро: [Мэҥэ кинигэ] / И. М. Павлов. — Чурапчы, 2000. — 83 с.
* Ааттара үйэлэргэ умнуллубат («Чурапчы буойун уолаттара» кинигэни иккистээн, эбэн-сабан, көннөрөн таhаарыы) / И. М. Павлов. — Дь.: СМИК-Мастер, 2010. — 231 с.
* Боотур Уус Аччаҕардара. — РИХ «Саҥа олох», 2014. — 50 экз.