yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чаҕыл

* Чаҕылыма
* Чаҕылҕан
* Чаҕыл иитик
* Чаҕылык (Электрон)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Бырадааһап ойуун

Бырадааһап ойуун - Протасов Николай Николаевич - XIX уонна XX үйэлэр кирбиилэригэр үөскээн ааспыт, тыыннааҕар уос номоҕо буолбут дьикти дьылҕалаах киһи.
Кэрэ куоластаах ырыаһыт, импровизатор-тойуксут, хомусчут, уус, мындыр өйдөөх киһи. 1925 сыллаахха ойууннууруттан "Кыым" хаһыатынан аккаастаммыт, аналлаах куурустары бүтэрэн тырахтарыыс буолбут.
Бэйэтиттэн туох да суруллан хаалбатах эрээри кинини кытта бииргэ үөскээбит, киниэхэ хаһан эрэ кутуруксутунан сылдьыбыт Амма оройуонун Соморсун нэһилиэгин киһитэ Иванов Михаил Яковлевич (мелодист-ырыаһыт Ольга Иванова абаҕата) 1969 сыллаахха Бырадааһап ойуун биир кыырыытын магнитофоҥҥа суруттарбыта архыыпка баар.
# Гюрель Айсель

Айсель Гюрель (туур. Aysel Gürel, 1929 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр төрөөбүтэ, Сарайкей, Денизли куорат, Турция — 2008 сыллаахха олунньу 17 күнүгэр өлбүтэ, Стамбул, Турция) — турок норуотун биллиилээх ырыа тылын айар хоһоонньута уонна артыыһа. Кини ырыаларын Турция бары биллэр ырыаһыттара толороллоро. Кини биир сүрүн уратыта диэн, арын дьонтон таҥаһынан сабынан, макияһынан кырааскатынан уонна дьикти моһуоннаах париктарынан аатырар.

# Гюрель Айсель
## Биографията

Айсель Гюрель 1929 сыллаахха Турция арҕаа өттүгэр баар Денищли диэн куоракка төрөөбүтэ. Стамбул судаарыстыбаннай университетыгар Литэрэтиирэ факультетын бүтэрбитэ. .
Кини суруйбут хоһоонноругар айыллыбыт ырыалары Сезен Аксу курдук Турция биллэр ырыаһыттар толорбуттара уонна билигин да толороллор. Ырыа буолар хоһооннору суйарын таһынан, Гюрель биллэр көстөр оруоллардаах артыыс уонна түүр тюрколог этэ. 2007 сыллаахха Гурель Пепси хампаанньа турцияҕа тэлэбиисэргэ рекламатыгар уһуллубута.
2007 сыл ахсынньытыгар Стабулга Флоренс Найтингейл куораттааҕы балыыһатыгар киирбитэ. Прессэҕэ тыҥа рага буолбут диэн иһитиннэрбиттэрэ. Айсель Гюрель 2008 сыллаахха Стамбул куоракка дьарҕа буолбут бронхит ыарыытыттан 80 сааһыгар сытан ыалдьан өлбүтэ. Кинини Тешвикие мэчиэтигэр тиһэр суолугар атааран баран, Зинджирликую кылабыыһатыгар таһааран көмпүттэрэ.
Гюрель төрөппүт кыргыттара Мюжде Ар уонна Мехтап Ар Турция биллэр артыыстара буолаллар.

# Гюрель Айсель
## Суруйбут ырыалара

Кини көрүөнэттэн көлүөнэҕэ хаалар элбэх ырыаны суруйбута. Онуталар турок классика буолбут муусукатын ахсааннарыгар киирэллэр:
* Allahaısmarladık (1977), Сезен Аксу
* Firuze (1982), Сезен Аксу (совместная работа)
* Sen Ağlama (1984), Сезен Аксу (кыттыгас үлэ)
* Haydi Gel Benimle Ol (1984), Сезен Аксу
* ? Sevda (1985), Nükhet Duru
* Git (1986), Сезен Аксу (кыттыгас үлэ)
* Ünzile (1986), Сезен Аксу
* Değer Mi (1986), Сезен Аксу
* Sarışın (1988), Сезен Аксу
* Dünya Tatlısı (1988),? Zerrin Özer
* Hani Yeminin (1988),? Zerrin Özer
* Bir Kız (1988), Ayşegül Aldinç
* Şekerim (1989), Gökben
* Resmin Yok Bende (1990), Ajda Pekkan
* Hadi Bakalım (1991), Сезен Аксу
* Ne Kavgam Bitti Ne Sevdam (1991), Сезен Аксу
* Gelmeyeceğim (1991), Ayşegül Aldinç
* Abone (1991), Yonca Evcimik
* Taksit Taksit (1991), Yonca Evcimik
* Ayıpsın (1991), Aşkın Nur Yengi (кыттыгас, Сезен Аксу)
* Show Yapma (1992), Nilüfer
* Yine Yeni Yeniden Sev (1992), Nilüfer
* Hadi Yine Iyisin (1993), Tayfun
* Yok (1993), Ajda Pekkan
* Vurulmuşum Sana (1994), Asya
* Of Aman (1994), Nalan
* Yasaksız Seviş Benimle (1994), Таркан
* Eğrisi Doğrusu (1994), Nilüfer
* Gölge Çiçeği (1997), Reyhan Karaca
* Vur Yüreğim (1999), Сертаб Эренер
* Aşk (1999), Sertab Erener
* Tılsım (2001), Burcu Güneş

# Гюрель Айсель
## Трибьют-альбомнар

* «Aysel’in» (2013)
# Дьалыс

Дьалыс - кыра оҥочо.
# 30

Юлиан халандаарынан 30-с (отутус) сыл — баскыһыанньаҕа саҕаламмыт сыл. Биһиги ээрабыт 30-с сыла, бастакы тыһыынча сыл уонна бастакы үйэ 30-с сыла, 30-с сыллар бастакы сыллара.
# Австралия олохтоох резиденэ

Австралия олохтоох резиденэ (ааҥл. Australian permanent resident) диэн Аустралияҕа олорор гынан баран Аустралия граажданнара буолбатах Аустралия олохтоохторо. Бу дьон дойдуга олохторун тухары олоруохтарын сөп. Куруук олорор кыаҕы биэрэр визалаах киһи дойдуга төһө баҕарар өр сылдьыан сөп. Үксүгэр аан бастаан 5 сыллаах визаны ылаллар, онтон ону уһаттараллар. Биир дьиктитэ диэн бу болдьох бүппүтүн да кэннэ, уһаппакка эрэ салгыы дойдуга олордоххуна сокуону кэспэккин. Ол эрээри Аустралияҕа наһаа уһуннук кэлбэккэ сырыттаххына олохтоох резидент стаатуһун сүтэриэххин сөп. Бу стаатуһу иммиграция уонна гражданство дьыалаларын миниистирэ тохтотуон сөп.
Олохтоох резиденнар үгүстэрэ кэтэһии кэмин кэнниттэн гражданин буолар бырааптаахтар.

# Австралия олохтоох резиденэ
## Өссө маны көр

* permanent resident
* Canadian permanent resident
* Бипатрид
* Апотрид
* Гражданин
* Иккис паспорт

# Австралия олохтоох резиденэ
## Источнига

http://en.wikipedia.org/wiki/Australian_permanent_resident
# Коллективизация

Биирдиилээн хahаайыстыбалары холбоон коллективнай хаhаайыстыбалары тэрийии 1929 сыллаахтан са5аламмыта. Бастаан артыаллар, табаарыстыбалар тэриллибиттэрэ. Онтон 1930-с сылларга холбоhон колхоз буолбуттара.

# Коллективизация
## Өссө маны көр

* Холкуос
# Газпром

ОАО «Газпро́м» — Арассыыйа гааһы уонна ниэби разведкатынан, хостооһунунан, транспортировкатынан, переработкатынан, батарыынан дьарыктанар энергия хампаанньата, ону тэҥэ сылааһы уонна энергияны оҥорор уонна батарар. Россия ордук бөдөҥ хампаанньата,, аан дойду гаас хампаанньаларыттан саамай улаханнара, саамай уһун гаһы транспордыыр системанынан бас билэр.. Аан дойдуга отрасль лидера. Форбс испиэһэгэр, Газпром аан дойду хампаанньаларыттан харчы эргиэнинэн 17 миэстэни тутар уонна 2011 сыл түмүгүнэн ордук улахан барыстаах хампаанньа буолбута..
Толору аата — «Газпром» аһаҕас акциялаах уопсыстыба. Төбө офиһа Москва куоракка баар.

# Газпром
#### Салалта

Директордар сэбиэттэригэр маннык дьон киирэр::
* Зубков Виктор Алексеевич — Арассыыйа правительствотын бэрэсэдээтэлин бастакы солбуйааччыта, дириэктэрдэр сэбиэттэрин бэрэсэдээтэлэ
* Миллер Алексей Борисович — дириэктэрдэр сэбиэттэрин бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта
* Андрей Игоревич Акимов
* Газизуллин Фарит Рафикович
* Карпель Елена Евгеньевна
* Кулибаев Тимур Аскарович
* Маркелов Виталий Анатольевич
* Мау Владимир Александрович
* Мусин Валерий Абрамович
* Середа Михаил Леонидович
* Юсуфов Игорь Ханукович

# Газпром
## Үлэтэ
### Саппаастара

DeGolyer & MacNaughton суоттааһынын түмүгүнэн 2005 сыл бүтүүтүгэр дакаастаммыт гаас саппааһа 20,7 трлн м³, гаас конденсаата — 690,5 млн т, ниэп)— 299,5 млн т. баар этэ. 2011 сылга «Газпром» хампаанньата аан дойду гаас саппааһыныттан 18,3 % тутан олороро. 2007 сыллаххха 16.5% этэ. 2011 сыл түмүгүнэн гаас разведка үлэлэрин түмүгүнэн 720 млрд кубометр улааппыта.

# Газпром
## Үлэтэ
### Хостооһун

2011 сыллаахха «Газпром» 513 млрд кубометр гааһы хостообут, онтон 2010 сыллаахха — 508,6 млрд м³, 2009 сыллаахха — 461,5 млрд м³, 2008 сыллаахха — 549,7 млрд м³. Гаас конденсаатын хостооһун 2010 сыллаахха 11,3 млн т эбит, 2009 сыллаахха — 10,1 млн т, 2008 сыллаахха — 10,9 млн т.

# Газпром
## Үлэтэ
### Транспорт инфраструктурата

«Газпром» Россия биир курдук гаас хааччыйар систематын тутан олорор, онно: 156,9 тыһ км магистрал газопровод уонна отвод, 6,1 тыһ км конденсатопродуктопроводтар, 268 компрессорнай станциялар, 24 сир анныгар гааһы харайар объектар уонна 6 гааһы уонна гаас конденсаатын кубулутар комплекстар бааллар..
# 6 б. э. инн. тыһыынча сыл

б. э. инн. 8 тыһыынча сыл — б. э. инн. 7 тыһыынча сыл — б. э. инн. 6 тыһыынча сыл — б. э. инн. 5 тыһыынча сыл — б. э. инн. 4 тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
5 б. э. инн. тыһыынча сыл
# Ербогачен

Ербогачён (эбэҥкилии нэрбэкэчээн - бэстээх томтор) — Иркутскай уобаласка Аллараа Тунгуска уҥа кытылыгар турар сэлиэнньэ. Катанга оройуонун киинэ.
1860 сыллаахха төрүттэммитэ. Иркутскайы кытта көтөр аал сылдьар.

# Ербогачен
## Литератураҕа ахтыылара

Шишков "Угрюм-река" диэн романыгар Ербогомохля диэн сэлиэнньэ ахтыллар.

# Ербогачен
## Бэлиэ сирдэр

* Шишков аатынан кыраайы үөрэтэр музей;
* Эбэҥкилэр тордоохторо.
# Кумалаан (киһи)

Кумалаан — үбэ-аһа быстан уонна үлэни кыайбат буолан, нэһилиэк иитимньитигэр киирбит киһи.
# .eg

.eg диэн Эгипет үрдүк таhымнаах ил домена.
# Саха сирин комсомолун рескомун (обкомун) Бастакы сэкэрэтээрдэрэ

    Сүрүн ыстатыйа: Саха сирин хомсомуолун кэмитиэтэ
Саха сирин комсомолун рескомун (обкомун) Бастакы сэкэрэтээрдэринэн үлэлээбит дьон.
* Кугаевский Александр Евгеньевич
* Цугель Рая Израилевна
* Находкин Семен Евтропьевич
* Гуляев Петр Николаевич
* Емельянов Герасим Николаевич
* Якутцев Петр Еремеевич
* Чебурахин Михаил Федорович
* Коркин Василий Иннокентьевич
* Чудинов Григорий Михайлович
* Готовцев Иван Петрович
* Корнилов Василий Еремеевич
* Ефремов Спиридон Ефремович
* Пономарев Иннокентий Терентьевич
* Матвеев Михаил Петрович
* Тарасов Евлампий Алексеевич
* Атласов Николай Владимирович
* Кычкин Егор Дмитриевич
* Игнатьев Алексей Николаевич
* Михеев Андрей Иванович
* Соломов Николай Иванович
* Томтосов Алексей Александрович
* Алексеев Артур Николаевич
* Акимов Александр Константинович
* Никифоров Валентин Иванович
* Федотов Андрей Сандаминович
* Федоров Евгений Николаевич
# Расторгуев Пантелеймон Ильич

Расторгуев Пантелеймон Ильич — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыаһа.
Учуутал, революционер, С.М. Аржаков соратнига.
# Чигирёва Нина Николаевна

Чигирёва Нина Николаевна — опера ырыаһыта (меццо-сопрано).

# Чигирёва Нина Николаевна
## Олоҕун олуктара

* 1954 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр Саха АССР Амма оройуонун Эмис сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
* 1979 с. — Дьокуускайдааҕы музыка училищетын бүтэрбит.
* 1987 с. — М. И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы консерватория вокалга салаатын бүтэрбит. Нью-Йорк (АХШ) Р. Понсейль аатынан фонд маэстро И. Чичаговка стажировкаламмыт.
* 1987 сылтан Саха музыкальнай театырыгар үлэлээбит.
* 1991 сылтан Саха государственнай опера уонна балет театырыгар үлэлиир.

# Чигирёва Нина Николаевна
## Айар үлэтэ
#### Ариялара

* Сузуки («Чио-Чио-сан» Дж. Пуччини, дебют)
* Полина уонна Миловзор («Пиковая дама» П. И. Чайковскай)
* Мамаша Кураж («Мамаша Кураж» С. Кортес)
* Мать («Сын солнца» А. Созонов)
* Күн Күбэй («Ньургун Боотур» М. Жирков, Г. Литинскай)
* Азучена («Трубадур» Дж. Верди)
* Маддалена («Риголетто» Дж.Верди)
* Ольга («Евгений Онегин» П. И. Чайковскай)
* Марина Мнишек («Борис Годунов» М. Мусоргскай)
* Кончаковна («Князь Игорь» А. Бородин)
* Любаша («Царская невеста» Н. Римскай-Корсаков)

# Чигирёва Нина Николаевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1990)
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (1993)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2000)
* Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ (2019)
# Sámi Soga Lávlla

Саамнар Сога Лавлла (Sámi Soga Lávlla) — Лапландия өрөгөйүн ырыата.

# Sámi Soga Lávlla
## Тыллара

| Саамнар | Сахалыы тылбааһа |
| Guhkkin davvin Dávggáid vuolde sabmá suolggai Sámieanan. Duottar leabbá duoddar duohkin, jávri seabbá jávrri lahka. čohkat čilggin, čorut čearuin allanaddet almmi vuostái. Šávvet jogat, šuvvet vuovddit, cáhket ceakko stállenjárggat. máraideaddji mearaide. Dálvit dáppe buolašbiekkat, muohtaborggat meariheamit. Sámisohka sieluin mielain eahccá datte eatnamiiddis: Mátkálažžii mánuheabit, giđđudeaddji guovssahasat, ruoškkas, ruovggas rođuin gullo, juhca jávrriin, jalgadasain, geresskálla máđiid miel. Ja go geassebeaivváš gollut mehciid, mearaid, mearragáttiid, golli siste guollebivdit suilot mearain, suilot jávrriin. Gollin čuvget čáhcelottit, silban šovvot sámieanut, šelgot čuoimmit, šleđgot áirrut, luitet olbmát lávllodemiin geavgŋáid, guoikkaid, goatniliid. Sámieatnan sohkagoddi dat lea gierdan doddjokeahttá goddi čuđiid, garrogávppiid, viehkes vearrevearroválddiid. Dearvva dutnje, sitkes sohka! Dearvva dutnje, ráfi ruohtas! Eai leat doarut dorrojuvvon, eai leat vieljain varat vardán sámi siivo soga sis. Máttarádját mis leat dovle vuoitán vearredahkkiid badjel. Vuostálastot, vieljat, miige sitkatvuođain soardiideamet! Beaivvi bártniid nana nálli! Eai du vuoitte vašálaččat, jos fal gáhttet gollegielat, muittát máttarmáttuid sáni: Sámieatnan sámiide! | |

# Sámi Soga Lávlla
## Тас сигэлэр

* Лапландия өрөгөйүн ырыата
# 1471

1471 сыл.

# 1471
## Төрөөбүттэр

* Муус устар 21 — Албрехт Дүрер, ниэмэс уруhуйдьута
# 1885

1885 сыл.

# 1885
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 15 — Үөһээ Дьааҥыга метеостанцияҕа −67,1 °C кыраадыс бэлиэтэммит. Кээмэйдээһини көскө олорор учуонай Сергей Ковалик (1846-1926) оҥорбут, метеостанцияны Александр Бунге (1803-1890) диэн Билим акадьыамыйатын эспэдиисийэтин салайааччыта кэлэ сылдьан тэрийбит. 1892 сыллаахха эмиэ манна олунньуга өссө тымныы −67,6 °C кыраадыс бэлиэтэммитэ. Үөһээ Дьааҥы кыһын уонна сайын ыккардыларыгар ордук улахан ураты тымныылаах-итиилээх сир быһыытынан Гиннес рекордун кинигэтигэр киирбитэ.

# 1885
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 5 — Бельгия хоруола Леопольд II Конго Көҥүл судаарыстыбатын бэйэтин «тус бас билиитинэн» биллэрбит. Африка ортотугар сытар сирдэри билим өттүттэн чинчийбитэ буолан Леопольд хоруол олус киэҥ сирдэри бэйэтин бас билиитигэр ылбыт. Мантан ыла Конго хааннаах колонизацията саҕаламмыта. 1880-1920 сылларга Конго олохтоохторун ахсаана икки төгүл аҕыйаабыта.
* Олунньу 18 — АХШ-ка Марк Твен «Гекльберри Финн мүччүргэннээх сырыылара» диэн кинигэтэ тахсыбыт.

# 1885
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 17 — Германия Хотугу Саҥа Гвинеяны уонна Бисмарк архипелагын аннексиялаабыт.

# 1885
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 17 — Көҥүл Статуята Франция норуотун бэлэҕэ буолан Нью-Йорк куоратыгар кэлбит.

# 1885
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 6 — Франция учуонайа Луи Пастер ииригирии (бешенство) утары быһыыны бастакытын ситиһиилээхтик киһиэхэ туһаммыт. 9 саастаах Жозеф Мейстер диэн уол ыалдьыбыт ыт ытырбытын кэннэ быыһаммыт.

# 1885
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 10
** Ньиэмэс инженердара Готлиб Даймлер уонна Вильгельм Майбах мас бэлисипиэккэ бэйэлэрэ оҥорбут мотуордарын туруорбуттар.
** Нуучча айанньыта Николай Пржевальскай Киин Азияҕа, ол иһигэр хотугу Тибиэккэ айанын түмүктээбит.
* Сэтинньи 16 — Канаадаҕа метистэр өрө турууларын баһылыгын, «Манитоба аҕата» диэн ааттанар Луи Риэль диэн киһини "таҥнарбытын иһин" сууттаан өлөрбүттэр.

# 1885
## Төрөөбүттэр

* Алтынньы 7 — Нильс Бор — Дания физигэ, Нобель бириэмийэтин лауреата (1922).
* Алтынньы 13 — Вигго Брун — Норвегия математига.

# 1885
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 22 — француз аатырбыт суруйааччыта Виктор Гюго.
# .aq

.aq диэн Антарктика үрдүк таhымнаах ил домена.
# Хооҥкура

Хооҥкура — быччыкыттан, мундуттан оҥоһуллар ас көрүҥэ.

# Хооҥкура
## Бэлэмнээһин

Бычааҕы эбэтэр бөдөҥ, эмис мундуну баһын, иһин ылан бараннар хатараллар. Хобордооххо кыра арыыга буһараллар, эбэтэр үтэһэҕэ үөлэн эргитэ сылдьан уокка сырайаллар. Сороҕор кыра гына бытарыталлар.

# Хооҥкура
## Өссө маны көр

* Хоҥхо
* Дьаакы
# Теорема Кронекера-Капелли

Теоре́ма Кро́некера–Капе́лли диэн линейнай алгебраическай система сөп түбэһиитин критерийэ.
# 1527

1527 сыл.

# 1527
## Туох буолбута

* Олунньу 24 — Фердинанд I Прагаҕа Богемия хоруолун быһыытынан бэргэһэлэммит.
* Ыам ыйын 6 — Испания уонна Германия сэриилэрэ Риими халаабыттар, үгүс учуонайдар бу күнү Барҕарыы кэмэ түмүктэниитинэн ааҕаллар.

# 1527
## Өлбүттэр

* Бэс ыйын 22 — Никколо Макиавелли (1469 төр.), Италия судаарыстыбатын дьайыксыта, куолуһут.
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ - Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын сайыннарыыга дьон үлэлэрин судаарыстыба уонна бар дьон билиниилэрин көрдөрөр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоммут бочуоттаах сыбаанньа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ диэн сыбаанньа иҥэриллибит дьонугар аналлаах түөскэ кэтиллэр бэлиэ туттарыллар, түөс уҥа өттүгэр кэтиллэр.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
## Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһиттэрэ

* Львова Прасковья Михайловна
# Шишлянников Михаил Осипович

Шишлянников Михаил Осипович — Социалистическай Үлэ Геройа, драгер.

# Шишлянников Михаил Осипович
## Олоҕун олуктара

* 1908 сыллаахха Украинаҕа төрөөбүт.
* 1932 сыллаахтан Алдаҥҥа флотка сулууспалаабыт.
* 1942 сылтан 77 №-дээх драга экипаһын салайбыт.
   Үрдүк ситиһиилэрин иһин ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1957 сыл алтынньы 1 күнүнээҕи Ыйааҕынан Шишлянников Михаил Осиповичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Шишлянников Михаил Осипович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1957)

# Шишлянников Михаил Осипович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Малайдар

Малаайдар (малаай. Melayu), Малайзия төрүт олохтоохторо, бүтүн ахсааннара 16 мөл курдук, олортон Малайзияҕа 12 мөл эрэ олорор, ордубут 4 мөл үксэ бу дойдуларга олороллор: Индонезия (2 мөл 567 тыһ), АХШ (1 мөл 114 тыһ), Аустралиа (1 мөл), Эуропа дойдуларыгар (990 тыһ), атын дойдуларга 600 тыһ. Онтон Саха Сиригэр 21 Малай киһитэ баар.
# Соломонов Никита Гаврилович

Соломонов Никита Гаврилович — саха учуонайа, биология билимнэрин доктора, профессор.

# Соломонов Никита Гаврилович
## Олоҕун олуктара

* 1929 сыллаахха балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха АССР Орджоникидзевскай оройуонун (билигин — Хаҥалас улууһа) Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1950 сыллаахха, туйгуннук үөрэнэн, Дьокуускайдааҕы педагогика училищетын бүтэрбит.
* 1954 сыллаахха Саха государственнай пединститут естественнэй факультетын бүтэрбит.
* 1954—1973 сс. — Саха государственнай пединститутугар, кэлин Саха государственнай университетыгар үлэлээбит: ассистент, старшай преподаватель, доцент, профессор, зоология кафедратын сэбиэдиссэйэ (1964—1973, 1994—1997 сс.), биолого-географическай факультет декана (1962—1964 сс.).
* 1961 с. — биология билимнэрин кандидатыгар «Экология водяной полевки в Центральной Якутии» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1972 с. — биология билимнэрин докторыгар «Опыт изучения популяционной экологии грызунов и зайца-беляка в Якутии» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1973 сылтан — профессор.
* 1973—1997 сс. — ССРС билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи филиал Биология институтугар лаборатория сэбиэдиссэйинэн, директор солбуйааччытынан, зоология салаатын сэбиэдиссэйинэн, институт директорынан үлэлээбит.
* 1980—1986 сс. — ССРС НА СС Саха Сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.

# Соломонов Никита Гаврилович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР билимин үтүөлээх деятелэ
* Саха АССР билимин үтүөлээх деятелэ
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* «Отличник высшего образования СССР» Бэлиэ
* «За охрану природы России» Бэлиэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Госсанэпидсулууспатын ытык үлэһитэ
* Россия билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ
* Дьокуускай Ытык олохтооҕо (2008)
* Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо

# Соломонов Никита Гаврилович
## Өссө маны көр

Дьокуускай ытык олохтоохторо
# Чүүйэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Чүүйэ — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ходоро нэһилиэгин киинэ.

# Чүүйэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Историята

Чоочо Баай Манчаары Баһылай аймаҕа Чүүйэҕэ 19-с үйэҕэ олоро сылдьыбыт киһи.

# Чүүйэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Ходоро нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# The New York Times

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times, Зи Нью Йорк Таймс, "Нью-Йорк кэмэ" диэн тылбаастанар) — күн аайы тахсар, аан дойдуга улахан сабыдыаллаах АХШ хаhыата. 1851 сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр төрүттэммит. АХШ-ка тирааһынан The Wall Street Journal кэнниттэн иккис. Хаһыат ситим-сирин күҥҥэ 30 мөлүйүөн киһи көрөр.
Ситим-сирэ: www.nytimes.com
# Discover Financial Services

Discover Financial Services — АХШ кредитнай карта биэрэр баана буолар. Америкаҕа 50 мөллүйүөн киһи кини кредитнай картатын туһанар.
Discover Financial Services тэрилтэ Sears иһигэр холбонор.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Карл Линней

Карл Линней (швед. Carl von Linné эбэтэр лат. Carolus Linnaeus) диэн швед ботанига, эмчитэ уонна зоолога. Аныгы биноминал номенклатураны төрүттээбитэ. Аныгы таксономия айааччытынан уонна аныгы экология айааччыларыттан биирдэстэринэн буолар.
1707 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр төрөөбүт, 1778 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр өлбүт.
# Android

Android (Андроид), араас телефоннарга, смартфоннарга, фаблеттарга уонна планшеттарга баар операционнай система буолар. 2013 сыл тумугунэн сир шаарын 80% операционнай систематын рыногын ылбыт. Сүрүн туттар хампаанньалар HTC, Samsung, Sony уонна Google Nexus смартфоннара уонна планшеттара.

# Android
## Android программалара

Андроид программалара, атыннык "приложение" диэн буолар Google Play маҕаһыынтан хачайдыахха сөп. Ол программалары C, C++, эбэтэр Java программа тылларынан суруллаллар. Билигин 900 тыһ. приложенияттан элбэх.

# Android
## Android версиялара уонна ааттара

Операционнай системаларын бастаан десерттар ааттарынан ааттаналлара. Ол гынан баран 2014 сыллахха ол быһаарыыттан тахсыбыттара.
* Бета версиялара: Astro уонна Bender
* 1.5: Cupcake (кекс)
* 1.6: Donut (пончик)
* 2.0 and 2.1: Eclair (эклер)
* 2.2: Froyo (Frozen Yogurt) (тоҥуруллубут йогурт)
* 2.3: Gingerbread (пряник)
* 3.x: Honeycomb (a tablet-only version) (мүөт суоталара)
* 4.0: Ice Cream Sandwich (мороженайдаах сэндвич)
* 4.1, 4.2 and 4.3: Jelly Bean (мармелад)
* 4.4: KitKat (киткат сакылаат)
* 5.0/5.1: Lollipop (таас кэмпиэт)
* 6.0: Marshmallow (зефир)
# Дьуос

Дьуос — саха ууһа охсор түөрт кырыылаах тимир тоһоҕото.
# Овчинникова Александра Яковлевна

Александра Яковлевна Овчинникова (25.10.1914—08.06.2009), 1963—1980 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.

# Овчинникова Александра Яковлевна
## Олоҕун олуктара

* 1914 сыл алтынньы 25 күнүгэр Ньурба улууһун Тыалыкы нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Үлэтин Сунтаарга суол тутааччы технигынан саҕалаабыта. 1935 сыллаахха Дьокуускайгэ көһөн кэлэр Саха АССР Совминын иһинээҕи Суол Салалтатыгар технигынан, кэлин инженерынан үлэлиир.
* 1953 сыллаахха ССКП обкомын промышленность уонна транспорт отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
* 1956 сыллаахха ССКП Дьокуускайдааҕы горкомын иккис сэкрэтээрэ. Ити сылларга куоракка маҥнайгы уу ситимэ уонна канализация коллектора үлэҕэ киирэллэр, Өрүс пордун маҥнайгы уочарата тутуллар.
* 1963 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин бэрэсэдээтэлинэн талыллар.
* 1980—1991 сыллардаахха Тыл, литература уонна история институтугар үлэлиир.
* 1991 сылтан пенсияҕа барар.
* 2009 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр өлбүтэ.

# Овчинникова Александра Яковлевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1982)
* Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтооҕо

# Овчинникова Александра Яковлевна
## Өссө маны көр

* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ
# Сноуден Эдвард

Эдвард Сноуден (Edward Joseph Snowden), АХШ урукку олохтооҕо, бэс ыйын 21 күнүгэр 1983 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Урукку CIA (Central Intelligence Agency) үлэһитэ. CIA Аан Дойду дьонун PRISM через кэтээн көрөрүттэн кэлэйэн The Guardian уонна The Washington Post улахан хаһыат изданияларыгар АХШ секреттэрин барытын биэрэр. Билиҥҥи кэмҥэ кинини өлөрөөрү АХШ сир шаарын үрдүнэн көрдүү сылдьар.
# Быһах

Быһах
Быһах диэн металтан ооһуллубут сэп, араас материаллары уонна маллары быһарга сытыы тимир лезвиялаах.
# Ильин Василий Тихонович

Ильин Василий Тихонович (Күүстээх Ильин) (1924-2005 сс.) – хапсаҕайдаһан тустууга САССР спордун маастара.

# Ильин Василий Тихонович
## Ситиһиилэрэ

Кини 1952,1955,1959 сылларга хапсаҕайдаһан тустууга Саха сиригэр II-с миэстэлэммитэ, 1969 с. Манчаары оонньууларыгар 80 кг тустан, Василий Корякин, Егор Горохов курдук күүстээх тустууктары охтортоон, чемпион үрдүк аатын ситиспитэ. Василий Тихонович Саха сирин араас сылларга чемпионнарын: Роман Петуховы, Владимир Ефремовы, Егор Прокопьевы, Айаан Попову кытта тэҥҥэ эриспитэ, сороҕор охтон, ардыгар бэйэлэрин бүдүрүтэн, уопсайа 20-чэ сыл тустубута. В.Т. Ильин – Күүстээх Ильин кэриэһигэр хапсаҕайга үөрэнээччилэргэ республикатааҕы турнир 2007 с. олунньуга Үөһээ Бүлүүгэ ыытыллыбыта.
# Описторхос

Описторхос — киһи үөһүгэр, быарыгар паразиттыр трематода диэн ааттаах чиэрбэ көбүтэр ыарыыта.