yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Константинов Роман Иннокентьевич

Константинов Роман Иннокентьевич (14.10.1896—1994) — Фрунзе аатынан колхоз сылгыһыта, Саха Сириттэн бастакы Социалистическай Үлэ Геройа.

# Константинов Роман Иннокентьевич
## Олоҕун олуктара

* 1896 сыллаахха алтынньы 14 күнүгэр Боотур Уус улууһун Бастакы Болугур нэһилиэгэр (билиҥҥи Амма улууһа) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
* 1933—1938 сс. — Константинов аатынан колхоз сылгыһыта.
* 1938 сылтан — М. В. Фрунзе аатынан колхоз сылгыһыта, сылгы ферматын сэбиэдиссэйэ.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1948 сыл атырдьах ыйын 5 күнүнээҕи Ыйааҕынан Константинов Роман Иннокентьевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
* 1949, 1958 сс. — Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутата.
* Чурапчы улууһун Мындаҕаайытыгар олорбут.

# Константинов Роман Иннокентьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1948)
* Ленин уордьана (1948)
* Ленин уордьана (1949)

# Константинов Роман Иннокентьевич
## Аатын үйэтитии

* Р. И. Константинов аата Чурапчы улууһун Амма орто оскуолатыгар иҥэриллибит (2003)
* Чурапчы улууһугар Констатинов аатынан бириэмийэ олохтоммут

# Константинов Роман Иннокентьевич
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Дуоллар

Дуоллар, Доллар (ааҥл. Dollar, $) диэн хас да дойду валютатын аата. Олор ахсааннарыгар Австралия, Канаада, Хоҥ Коҥ, Саҥа Зеландия, АХШ уонна Зимбабве. Тыл төрдө былыргы ниэмэс таллер диэн харчыттан төрүттээх.
# Арассыыйа субъектарын олохтоохторо

Арассыыйа олохтоохторун ахсаанынан тиһигэ. 2013 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан.

# Арассыыйа субъектарын олохтоохторо
## Источники

* ↑ Оценка численности постоянного населения РФ на 1 января 2013 г.. Төрүт сириттэн архыыптанна 11 Олунньу 2013. (xls)
* ↑ Административно-территориальное деление по субъектам Российской Федерации на 1 января 2010 года. Росстат (14 июля 2010).xls
* ↑ Территория и административно-территориальное деление субъектов Российской Федерации на 1 января 2009 г. По данным Росреестра с сайта Росстата
* 1 2 3 Москва уонна Московскай уобалас - саҥа кыраныыссаларынан (2012 сыл от ыйын 1 күнүттэн)
* ↑ Ханты-Мансийскай автономнай уокуругу — Юграны уонна Ямало-Ненецкай автономнай уокуругу киллэрэн туран
* ↑ Ненецкай автономнй уокуругу киллэрэн туран

# Арассыыйа субъектарын олохтоохторо
## Кылгатыылар

* КФУо — Киин федеральнай уокурук
* СФУо — Соҕуруу федеральнай уокурук
* ХАФУо — Хотугулуу-Арҕаа федеральнай уокурук
* УИФУо — Уһук Илин федеральнай уокурук
* СибФУо — Сибиирдээҕи федеральнай уокурук
* УФУо — Ураллааҕы федеральнай уокурук
* ВФУо — Волгатааҕы федеральнай уокурук
* ХКФУо — Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук
# Эвджен Фахрие

Фахрие́ Эвдже́н Озчиви́т (туур. Fahriye Evcen Özçivit; 1986 сыллаахха бэс ыйын 4 күнүгэр төрөөбүт, Турция, Золинген) — турок киинэ уонна тэлэбиидэнньэ биллиилээх артыыһа, сулуһа.

# Эвджен Фахрие
## Биографията

Фахрие Эвджен 1986 сыллаахха бэс ыйын 4 күнүгэр Хотугу Рейн-Вестфалияҕа Золингене куоракка Салоникиттан күрээн кэлбит турок киһитин уонна адыыг дьахтарын дьиэ кэргэнигэр төрөбүт. Фахрие оҕо сааһа Золингене куоракка, туроктарга уустук кэмнэргэ ааспыта. Фахрие орто оскуолана ситиһиилээхтик бүтэрэн баран Генрих Гейне аатынан Дюссельдорф университетын киирбитэ уонна онно социологияны үөрэппитэ. Дюссельдорфка үөрэнэ сылдьан, 2005 сыллаахха, Фахрие ийэтин кытта Стамбул куоракка сынньана кэлэ сылдьыбыта уонна онно соһуччу баҕайы «Никогда не забывай» диэн ааттаах киинэ сэрийээлигэр оруолга ылыллыбыта. Киинэ уһуллан бүппүтүн кэннэ Фахрие артыыс быһыытынан үлэтин салгыырга санаммыта уонна үөрэҕэр академическай уоппусканы ылбыта.
Сотору буолан баран Гюнтекин «Листопад» арамаанынан уүуллубут аныгы киинэҕэ оруол ылбыта. Ол оруолун кэннэ кини Турция дьонугар сэргэтигэр киэҥник биллэн көстөн барбыта, аатырбыта. Ити кэннэ эмиэ хас даҕаны оруолга ситиһиилээхтик оонньообута. 2009 сыл саҕаланыытыгар Фахрие Босфор университетыгар киирэн историяны үөрэппитэ. Ол гынан баран «Листопад» сэрийээлгэ уһулларыгар буолан, үөрэҕин тохтоторго күһэллибитэ. 2013 сылтан Фахрие Решат Нури Гюнтекин — «Королёк&nbsp;— птичка певчая» айымньытынан киинэҕэ, «Курт Сеит и Шура» сэрийээлгэ, «Любовь похожа на тебя» киинэҕэ, онтон да аттыттарга ситиһиилээхтик оонньообута.

# Эвджен Фахрие
## Тус олоҕо

2015 сыллаахха «Любовь похожа на тебя» киинэҕэ уһулла сылдьан Бурак Озчивит артыыстыын билсэн саҕалаабыта. Ол иннинэ кинилэр 2013 сыллаахха «Королёк — птичка певчая» сэрийээлгэ оонньооуббатар. 2017 сыллаахха кулун тутар 9 күнүгэр Германияҕа биһилэхтэммиттэрэ, ол сыл бэс ыйын 29 күнүгэр Стамбулга ыал буолбуттара. 2019 сыллаахха Каран диэн уоламмыттара.
# Э

Э - Саха алпабыытын 38-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я

# Э
## Өссө маны көр

* Э (буукуба)
# Пионтковскай Андрей Андреевич

Андрей Пионтковский (Андрей Андреевич Пионтко́вский) (бэс ыйын 30, 1940, Москуба) - Арассыыйа биллэр политолога, суруналыыс. Путинизм систематын утары барар.
# Кириэстээх нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Кириэстээх нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кириэстээх.
Улуус кииниттэн 95 км арҕаа диэкки Бүлүү суолунан. Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 028 киһи (2007 сыл).

# Кириэстээх нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Остуоруйаттан

* 1949 сыллаахха Бүлүү өрүс Мохсоҕоллоох чэйигэр маҥнайгы алмаас булуллубута.

# Кириэстээх нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Спиридонов Иван Григорьевич (10.02.1930—29.03.2003) — литературовед, литератураны ырытааччы, филология билимин кандидата.
# Грузин тыла

Грузи́н тыла (груз. ქართული ენა; картули эна) — картвел бөлөҕөр киирэр тыл, Грузия официальнай тыла, Кавказ хас да омугун литэрэтиирэтин тыла.
Грузин тыла дорҕооҥҥо олоҕурар грузин алпабыытынан суруктаах-бичиктээ. Саҥарар дьон ахсаана — Грузияҕа 4 мөл тахса киһи, атын дойдуларга (сүнньүнэн Арассыыйаҕа, АХШ-ка уонна Түүркийэҕэ) хас да сүүс тыһыынча.

# Грузин тыла
## Устуоруйаттан

476 уонна 483 сыллар ыккардыларыгар — грузин тылынан бастакы литэрэтиирэ айымньыта суруллубут — «Сибэтийэ сарыысса Шушаник эрэйдэниитэ», ааптар Яков Цуртавели.
864 — дьыла чуолкай биллэр саамай былыргы илиинэн суруллубут докумуон («Мравалтави»).
1629 — грузин тылынан бастакы бэчээттэммит кинигэ Риимҥэ тахсыбыт.
1709 — Грузяҕа тахсыбыт бастакы бэчээттэммит кинигэ («Саҥа Кэс тыл»).
1819 — бастакы хаһыат тахсар буолбут («Сакартвелос газети»).
Аныгы литэрэтиирэ тылын сайдыытыгар уһулуччу оруолу Илья Чавчавадзе, Акакий Церетели, Я. С. Гогебашвили, Важа Пшавела оонньообуттара.
# НВК Саха

«Саха» көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа — Саха сирин бастакы уонна соҕотох телевидение уонна радио хампаанньата. Россия Уһук Илин регионыгар биир бөдөҥ маассаабай информация средствота буолар. Саха телевидениета алтынньы 8 күнүгэр 1963 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта.
1992 сыл кулун тутар ый 3 күнүгэр, Саха сирин президенэ Михаил Ефимович Николаев ыйааҕынан «Саха» көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа баар буолбута. Бүгүн хампаанньа 34 улууска уонна Москваҕа, Санкт-Петербургка уонна Хабаровскайга, уопсайа 37 филиаллаах. «Саха» НКИК республика нэһилиэнньэтин 99.7% хабар. Көрдөрөр уонна иһитиннэрэр үлэтин саха, нуучча уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар тылларынан ыытар.

# НВК Саха
## Ссылкалар

* НВК "Саха" саайта
# Шангин

Шангин өрүһэ. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 344 км, тардыытын иэнэ 5750 км². Алаһыай хаптал хайалаах сиргэ бастаах уонна Абый намталынан устар.
Тардыытыгар 360 км² уопсай иэннээх 2000 тахса күөл баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара уҥаттан Хатыыстаах (148 км.) уонна Оҕустаах (74 км.)

# Шангин
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Евсеева Любовь Егоровна

Евсеева Любовь Егоровна, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.

# Евсеева Любовь Егоровна
## Олоҕун олуктара

· 1980 г. Морис Торез аатынан Москватааҕы государственнай линг­вистическэй университеты үөрэнэн бүтэрэн Үөһээ Бүлүү оройуонун Нам орто оскуолатыгар педагогическай үлэтин саҕалыыр.
· 1987 с. Сунтаардааҕы 2 №-дээх оскуолаҕа омук тылын учууталынан үлэлиир. Французскай тылы үөрэтэрин таһынан английскай тылы үөрэтиини оскуолаҕа киллэрэр.
· 1992 с. – Сунтаардааҕы политехническай лицейгэ французскай тыл учууталынан, омук тылын кафедратын салайааччытынан үлэлиир
· 1999 с. - Сунтаардааҕы 1 №-дээх оскуолаҕа омук тылын учууталынан, директоры гуманитарнай үөрэхтээһиҥҥэ солбуйааччытынан үлэлиир. Саха гуманитарнай гимназия аһыллыытын бырайыага олоххо киирэригэр үлэлэһэр.
· 2009 с. – Сунтаардааҕы гуманитарнай гимназия директора

# Евсеева Любовь Егоровна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

· РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ,
· Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна,
· РФ президенин гранын хаһаайына
· «Саха-Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда стипендиата
· “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара» бэлиэ
· “Барҕарыы» пуонда стипендиата
# Саха

Бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх: САХА - былыргы ираннар "таба" диэн суолталаах сака диэн тылларыттан силис тардар. Бу дьон табаны төрүппүт диэн ааҕаллар үһү. /.../ Ити тыл тюрк тыллаах омуктар этнонимикаларыгар киэҥник киирбит. /.../ Сака, күн-дьыл ааһан истэҕин аайы, суолтата улам кэҥээн, күн таба,салаа-лабаа, элбэх салаалаах-лабаалаах таҥара, күн, быйаҥ таҥаратын символа эҥин диэн буолбут. Ити курдук саха быдан былыргыттан силис тардар чахчы даҕаны төрүт-уус, мааны тыл буолар эбит. (Багдарыын Сүлбэ "Улуустар ааттара". Бичик, 2001 с. 6 стр.)
* Саха Сирэ
* Сахалар
* Тас сахалар
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# 1616

1616 сыл.

# 1616
## Туох буолбута

* Тохсунньу 29 — Нидерланды байҕалынан айанньыттара Якоб Лемер уонна Виллем Схаутен Соҕуруу Америка муҥутуур соҕурууҥҥу уһугун — Горн тумулун — арыйбыттар.
* Кулун тутар 5 — Николай Коперник «Об вращении небесных сфер» кинигэтэ бэчээттэммитэ 73 сыл буолан баран «Бобуулаах кинигэлэр испииһэктэригэр» киллэриллибит.
* Алтынньы 25 — Нидерланды байҕал хапытаана Дирк Хартог Европа дьонуттан бастакынан Австралия буоругар үктэммит.

# 1616
## Төрөөбүттэр

* 27 marzo,BEATA MARIA DE JESUS RUANO,escritora mistica.ESPAÑA

# 1616
## Өлбүттэр

* Муус устар 23 — Вильям Шекспир — Англия аатырбыт суруйааччыта.
# Аан айылгылар

Аан айылгылар (нууч. Природные парки), Саха Сиригэр Ытык кэрэ сирдэр тиһиктэригэр киирэр араҥаччыланар сирдэр (территориялар).
| Аата | Улуус | Иэнэ (га) |
| Сиинэ | Горнай | 1 467 520 |
| Уус-Бүлүү | Кэбээйи | 1 016 000 |
| Муома | Муома | 2 175 600 |
| Халыма | Орто Халыма | 2 188 000 |
| Өлүөнэ очуостара | Хаҥалас | 1 353 000 |

# Аан айылгылар
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха Сирин Айылҕа харыстабылын министерствота
# Иккис Чакыр (Амма улууһа)

Иккис Чакыр — Амма улууһун Чакыр нэһилиэгин киинэ.

# Иккис Чакыр (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Чакыр нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Атласова Валентина Иннокентьевна

Атласова Валентина Иннокентьевна — саха култууратын тарҕатааччы.

# Атласова Валентина Иннокентьевна
## Олоҕун олуктара

1948 с. муус устар 15 күнүгэр Мэҥэ Хаҥаласка Дьабыл нэһилиэгэр төрөөбүт. Кэргэнин Атласов Василий Николаевичтыын 1989—1999 Мэҥэ Хаҥаласка «Сото» диэн ааттаах этно-культурнай комплексы туттаран үлэлэппиттэр. Билигин «Ытык Хайа» этно-уһаайбаны Дьокуускай куоракка үлэлэтэллэр.

# Атласова Валентина Иннокентьевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Мэҥэ Хаҥалас улууһун ытык киһитэ
# .np

.np диэн Непал үрдүк таhымнаах ил домена.
# Астроном кээмэйэ

Астроном кээмэйэ (а. к.) — устуоруйаҕа киирбит куйаар ыраахтарын кээмэйдиир кээмэй.
149 597 870,610 километрга. тэҥнээх. Астроном кээмэйэ Сир уонна Күн массаларын кииннэрин ыккардынааҕы ыраах. Эбэтэр Сир атын планеталар сабыдыалларын учуоттаабат сыллааҕы орбитатын радиуһа буолуо этэ, ол гынан баран орбита улахан радиуһа 1,000000036406 а. к. тэҥ.
Күн систематын иһинээҕи объектар ыкардыларын уонна икки хос сулустар компоненнарын кээмэйдииргэ сөптөөх.
# IPad

iPad «айпэ́д»' диэн ааҕыллар — Apple хампаанньа таһарар интернет-планшета.2010 сыл тохсунньу 27 күнүгэр хампаанньа тойоно Стив Джобс көрдөрбүтэ. Атыыга ол сыл муус устар 3 күнүгэр тахсыбыта. Россияҕа атыыга 2010 сыл сэтинньи 9гар атыыга барбыта. 2011 сыл кулун тутар 2 күнүгэр иккис көлүөнэтэ - iPad 2, тупсарыллыбыт характеристикалаах көрдөрүллүбүтэ.
Персональнай комьютертан принципиально атын буолар уонна классическай интернет-планшет буолар. Сорок аналитиктар интернет-планшеттары персональнай компьютер аныгыскы эпохатыгар атыыллар уонна персональнай компьютертан быдан боростуой уонна өйдөнүмтүө буолар диэн толкуйдууллар..
   Apple iPad 2 презентациятыгар Стив Джобс маннык диэн эппитэ: «… Технологиялар гуманитарнай наукалартан арахсыбат — бу быһаарыы "посткомпьютернай эпоха" устройстваларыгар өссө кыдрдьык буолар. Конкуреннар персональнай компьютер саҥа моделларыгар оптимальнай баланс көрдүү сылдьаллар. Ол суол Apple суола буолбатах. Дьиҥэр кэскил быдан боростуой уонна өйдөнүмтүө "посткомпьютернай эпоха устройстваларыгар" баар. ».
# Үөрэтии-этии

Үөрэтии-этии — сэмэлээх үөрэтии.

# Үөрэтии-этии
## Туттуу холобура

Үөрэтэн-этэн көрдүм да — туһа суох. Үөрэтии-этии муҥунан/кууһүнэн киһитийэн сылдьар.
# Алдан улууһун үтүөлээх дьоно

Бу тиһиликкэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.

# Алдан улууһун үтүөлээх дьоно
## Тиһилик
### А

Абрамчук Владимир Николаевич Агафонов Дмитрий Васильевич Агафонов Сергей Михайлович Азанов Георгий Михайлович Алферов Николай Федорович Алферова Ольга Федоровна Аносов Николай Федорович Антипова Фаина Адреевна Апанасенко Николай Макакрович Ардашов Василий иванович Архангельскай Анатолий Тимофеевич Астахов Владимир Федорович Афанасьева Нинелия Павловна Ахапкин Евгений Валентинович Ахмедов Идрси Сигатулович

# Алдан улууһун үтүөлээх дьоно
## Тиһилик
### Б

Базалева Наталья Владимировна Батудаев Петр Романович Беломестных Татьяна Яковлевна Белоусова Тамара Гавриловна Бердышев Григорий Гилелович Беркута Иван Андреевич Бертульсон Лев Елиферьевич Бессневич Надежда Николаевна Бессонова Людмила Ивановна Бирюкова Мария Никифоровна Бобович Валентина Ивановна Богатикова Таисия Семеновна Богородниченко Валерий Афанасьевич Бондаренко Георгий Владимирович Борисов Михаил Михайлович Бородин Николай Гаврилович Бородина Клара Павловна Бояринцев Владимир Васильевич Брук Михаил Львович Брук Ольга Борисовна Бугай Лука Афанасьевич Буданоев Анатолий Алексеевич Быков Юрий Степанович

# Алдан улууһун үтүөлээх дьоно
## Тиһилик
### В

Василевский Павел Никифорович Васильева Пелагея Васильевна Васютина Марина Матвеевна Вашкевич Анна Ивановна Вепрев Анатолий Сергеевич Верещагина Людмила Михайловна Вершинин Юрий Васильевич Власов Анатолий Андреевич Воблый Алексей Федорович Волошкина Валентина Егоровна Воронкова Елена Павловна Воронов Николай Васильевич Вострикова Анна Ивановна

# Алдан улууһун үтүөлээх дьоно
## Тиһилик
### Г

Ганин Юрий Анатольевич
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

# Алдан улууһун үтүөлээх дьоно
## Эбии маны көр

Алдан улууһун Ытык гражданнара
# Ураал экономика оройуона

Арассыыйа экономикатын Урааллааҕы оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 7 федерация субъектарыттан турар:
* Халыып:Былаахтааһын
* Удмуртия Удмуртия
* Халыып:Флагификация/Курган уобалаһа
* Халыып:Флагификация/Оренбург уобалаһа
* Пермскай кыраай Пермскай кыраай
* Свердловскай уобалас Свердловскай уобалас
* Челябинскай уобалас Челябинскай уобалас
Киинэ Екатеринбург куорат.
# Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр түмэл

Бүлүүтээҕи П. Х. Староватов аатынан кыраайы үөрэтэр түмэл — Саха Сиригэр улуустар түмэллэриттэн саамай кырдьаҕастара, Бүлүү куоратыгар баар.
1917 с. учууталлар П. X. Староватов уонна А. А. Иванов (Күндэ) тэрийбиттэр. Колчак былааһын саҕана сабылла сылдьыбыт. 1928 с. Уокуруктааҕы сэбиэт исполкомун дьаһалынан сөргүтүллүбүт. Бастакы экспонаттарынан таҥара дьиэлэриттэн уонна баайдартан былдьаммыт маллар буолбуттар.
1921 с. түмэл хас да экспедиция түмүгэр айылҕа экспонаттарынан туолбута. Ол кэннэ Бүлүү өрүс сүнньүттэн барытыттан булумньулар муһулла турбуттара. Ону тэҥэ этнографияҕа сыһыаннаах маллар мунньуллубуттара (холобур, ойуун таҥаһа, дүҥүрэ, табаах хаалара уонна халандаардар, тоҥустар хайыһардара уонна хамсалара). Түмэлгэ политсыылынайдар тустарынан элбэх матырыйаал харалла сытар: М. И. Муравьев-Апостол, П. Ф. Дунцов-Выгодовскай, И. Огрызко, К. Ратынскай, С. Свидерскэй, Н. Г. Чернышевскай, П. Грабовскай.
Өр кэмҥэ табыгастаах дьиэтэ суох буолан түмэл экспозициятын толору көрдөрөр кыаҕа суох этэ. 1959 сыллаахха үс салаалаах эбит: айылҕа, өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи олох-дьаһах, социалиистыы олох. Бу структура билигин да 15 саалаҕа тарҕанан баар. Экспонааттар ландшафт уонна ансаамбыл ньыматынан көрдөрүллэллэр — биогруппа, диорама, олоҕу-дьаһаҕы көрдөрөр комплекстар, интерьердар. Н. Г. Чернышевский 11 сыл сыппыт Бүлүү остуруогун хаамырата үтүгүннэриллибит. Композитор М. Н. Жирков киһини кэрэхсэтэр маллара көрдөрүллүбүттэр: туттубут мала-сала, илиитинэн суруйбут үлэлэрэ, нуоталара, үнүстүрүмүөннэрин коллекцията.
1978 с. түмэл ЯГОМИКНС салаата буолбут, 1991 с. эмиэ туспа тэрилтэ буолбут. Фондаларыгар 4 тыһ. кэриҥэ экспонат харалла сытар.

# Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр түмэл
## Туһаныллыбыт сирдэр

Саха Сирин түмэллэрэ
# Гадля

Гадля диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. 1893 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 395 (2021). Ола өрүс алыныгар уҥа кытылыгар баар. Олаттан ырааҕа 9 км, Магадантан 44 км.
# Ньаҥсыйыы

Ньаҥсыйыы эбэтэр дьаҥсыйыы — иитэр кыаҕа бараммыт, этэн, үөрэтэн да иһитиннэрбэт буолбут киһи, санаата батарбакка, дьаныһан тылынан өйдөтө-үөрэтэ сатааһына.

# Ньаҥсыйыы
## Туттуу холобурдара

Оҕолорбун ньаҥсыйа сатыыбын да — тыал курдук истэллэр... Эмээхсиэн, хайа муҥун ньаҥсыйан хааллаххыный, өйдөөтөхтөрө дии.
# .ae

.ae диэн Холбоhуктаах Араб Эмираттарын үрдүк таhымнаах ил домена.
# Алмаас суутрата

Алмаас суутрата, эбэтэр Ваджраччхедика Праджняпарамита сутра (санскр. वज्रच्छेदिका प्रज्ञापारमितासूत्र, Vajracchedikā-prajñāpāramitā-sūtra, «Чаҕылҕан курдук ньүдьү-балайы хайа охсор улуу билии туһунан суутра», нууч. Сутра о совершенной мудрости, рассекающей тьму невежества, как удар молнии, кыт. сдрг. 金剛[般若波罗蜜多]经, палл. Цзиньган [божэ поломидо] цзин) — «Праджняпарамита» циклын суутрата, махаяна буддизмын сүрүн тиэкиһэ, быһа барыллаан б. э. и. III үйэҕэ суруллубут, (IV үйэ иннинэ буолара чопчу биллэр). Санскрит тылынан суруллубут. Кытайдыы алта тылбааһа баар; Кумараджива тылбааһа аан дойдуга иккис эбэтэр бастакы бэчээттэммит кинигэ буолар (ксилография ньыматынан), 868 сыллаахха ыам ыйыгар тахсыбыт.
# Давао

Давао (Davao), Филиппин арыыларыгар баар куорат, Минданао арыы киин пуорда. Олохтоохторун ахсаана 951 тыһ. киһи (2004). Норуоттар ыккардыларынааҕы аэропорт. Маһы таҥастыыр, ас оҥорор промышленность, абака оҥоруута.
# Тэҥкэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Тэҥкэ нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тэҥкэ.
Улуус кииниттэн 75 км арҕаа диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 144 киһи (2007 сыл).

# Тэҥкэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Историятттан

* 1992 сыл алтынньы 5 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэт уурааҕынан тэриллибитэ Бордоҥ нэһилиэк састаабыттан.
# Ала боруллуо

Ала боруллуо (нууч. белоплечий орлан, лат. Haliaeetus pelagicus) — боруллуолартан саамай улахан тыҥырахтаах көтөр.
Сотото уонна кутуруга маҥаннар. Кутуругар 14 урууллуур куорсуннаах. Тумса араҕас. Тыһыта уонна атыыра майгынныыллар.
Сүнньүнэн улахан балыгынан, көтөрдөрүнэн, куобаҕынан, эдэр түлүөннэринэн уонна өлүктэринэн аһылыктанар. Уйатын маска, сэдэхтик таас очуостарга мутуктартан, лабаалартан, хатырыктан туттар. Уйатыгар икки маҥан өннөөх сымыыттаах буолар. 35 суукка баттыыллар. 70—75-с сууккаларыгар оҕолоро көтөллөр.
Аан дойду Кыһыл кинигэтигэр, ССРС Кыһыл кинигэтигэр — III категорияҕа, РФ Кыһыл кинигэтигэр — III категорияҕа киирэр.

# Ала боруллуо
## Өссө маны көр

* Боруллуо
* Мохсоҕоллуҥулар

# Ала боруллуо
## Литература

* Б. И. Сидоров. Знаете ли вы птиц Якутии. — Дь.: Бичик, 1999. — ISBN 5-7696-0956-7
# Кэҥкэмэ

Кэҥкэмэ - үрэх, Өлүөнэ хаҥас салаата.
Устата 627 км. Тардыытын иэнэ 10000 кв.км. Хаҥас өттүттэн сүрүн салаата Чакыйа.
"Бүлүү" федеральнай суол быһа охсор сиринэн муосталаах.
Үрэх хаҥас кытылыгар Нам улууһун сирдэригэр Харбаайы эркээйи сир олохтоммута. Хас сыл аайы бэс ыйыгар Дьокуускай эбэҥкилэрэ Бакалдын диэн сугулааннарын ыытар сирдэрэ баар. Сайынын "Кэҥкэмэ" оҕо сынньалаҥ лааҕыра үлэлиир, турфирмалар сынньалаҥ маршруттарын, сүүрүк хоту тыынан, болуотунан устууну тэрийэллэр.
# Фидьи

Фидьи диэн Чуумпу океан соҕуруутугар баар арыы дойду. Вануатуттан илин, Тонгаттан арҕаа уонна Тувалуттан соҕуруу баар. Дойду 322 арыыттан турар архипелаг буолар. Олортон 106 дьон олорор, өссө 522 кыракый арыы баар. Икки сүрүн арыылара Вити Леву уонна Вануа Леву, кинилэргэ дойду дьонун 87% олорор.
# Ровно уобалас

Ровно уобалас (укр. Рівненська область) — Украина субъега. Киин куората — Ровно. Дьонун ахсаана 1 159 114 (2014).
# Парустар (сулустар бөлөхтөрө)

Парустар (лат. Vela) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 499,6 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 195 харахха көстөр сулустардаах.

# Парустар (сулустар бөлөхтөрө)
## Кэтээн көрүү

Арассыыйа территориятыттан толору көстүбэт, +34° кэтирээһинтэн соҕуруу олунньуга толору көстөр.

# Парустар (сулустар бөлөхтөрө)
## Астеризмнар

* Албын Кириэс, Парустар δ-та уонна κ-та киирэллэр.

# Парустар (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйа

Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1752 сыллаахха Арго Аал диэн улахан бөлөхтөн араарбыта.
# Саҥа Сибиир арыы

Саҕа Сибиир арыы. Анжу арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэнэ 6200 кв.км. Үрдүгэ муора таһымыттан 76 м тиийэр. Туундара үүнээйилэрэ. 70 үрэх уонна 100 күөл баар. Үрэхтэртэн саамай улаханнара Большая, Надежная уонна Илин Үрэх. 1806 сыллахха арыллыбыта. 1809 - 1810 сыллардаахха Геденштром М.М. чинчийбитэ уонна аат иҥэрбирэ.

# Саҥа Сибиир арыы
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Мыреева Татьяна Ивановна

Татьяна Ивановна Мыреева — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.

# Мыреева Татьяна Ивановна
## Олоҕун олуктара

* Муус устар 10 күнүгэр 1928 с. Ленскэй оройуон Бэтинчэ нэһилиэгин Курум сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
* 1955 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын драма артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1955 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

# Мыреева Татьяна Ивановна
## Айар үлэтэ

Саха театрыгар бастакыннан Джульеттаны оонньообут (1955). Иккис ситиһиитэ — 1956 сыллаахха Суорун Омоллоон «Күкүр ууһугар» Күннэй оруолун толоруута буолбута. Үчүгэй куоластаах буолан М. Н. Жирков уонна Г. Литинскэй «Ньургун Боотур» олоҥхолоругар бастакынан Кыыс Кыскыйдаан партиятын толорбута (1957). 1961 сыллаахха Г. Григорян «Сир симэҕэ» опереттатыгар Татыйык партиятын толорбута.
Т. И. Мыреева ситиһиилээхтик Зербинетта («Плутни Скапена» Ж. Б. Мольер), Сыгый Кырынаастыыр (И. Избеков, 1962), Айыы Куо («Кыһыл Ойуун» П. Ойуунускай, 1964), Дездемона («Отелло» В. Шекспир, 1965), Аттене («Пуночка тундры» И. Бочкарев, 1971), Балбаара («Ини-бии» С. Ефремов, 1975), Мылгун ойоҕо («Хаарыан хампа күөх кытылым» Ч. Айтматов, 1982), Шин («Добрый человек из Сычуани» Б. Брехт, 1986), Иэйэхсит («Бүдүрүйбүт», Алампа, 1987). 2003 сыллаахха Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» Даарыйа эмээхсини оонньообута.

# Мыреева Татьяна Ивановна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1965)
* «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ (2005)
# Сабарай (суолталара)

Сабарай - хас да өйдөбүллээх тыл.
* Сабарай (архитектура)
* Сабарай (илии) — илии сорҕото
* Сабарай (иһит) — чабычах
* Сабарай Илгэ — суруйааччы
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.