yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Седов Константин Сергеевич

Константин Сергеевич Седов (кулун тутар 24 күнүгэр 1981 сыллаахха төрөөбүт) — артыыс, клоун, “Балыыһа Клоуннара” автономнай кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ уус-уран салайааччыта. “Чемодан бабочек” уонна “Знакомство с зимой” клоуннар испэктээктэригэр оонньообута.
Константин Седов Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын уонна ВГИК-кэ артыыстыыр маастарыстыба оскуолатын (“Парадокс” устуудьуйа-тыйаатыр) бүтэрбитэ.
Үлэтин-хамнаһын 2005 сыллаахха балыыһа клоунун быһыытынан саҕалаабыта. Ол курдук кини Арассыыйатааҕы оҕо килиниичэскэй балыыһатын (РДКБ) иһинэн үлэлиир Ыараханны ыалдьыбыт оҕолорго көмөлөһөр уопсастыбаннай аһымал пуонда волонтерун быһыытынан, РДКБ кылаабынай бырааһа Николай Николаевич Вагонов көҥүллээһининэн, ыалдьа сытар оҕолору киирэн сэргэхситэр буолбута. Киниэхэ үлэтигэр кэмиттэн кэмигэр устудьуоннааҕы сылларын доҕотторо кэлэн көмөлөһөр буолбуттара.
Седов ити курдук үс сыл устата үлэлээбитэ. Ол кэннэ быраастар уонна ыарыһах оҕолор төрөппүттэрэ клоунада оҕолор атахтарыгар туралларыгар, майгылара көнөрүгэр, уопсайынан, реабилитация түргэнник барарыгар көмөлөһөр эбит диэн санааҕа кэлбиттэрэ.
Онон сибээстээн ити кэмнэргэ Седов Швейцарияҕа баран “Theodora” диэн балыыһа клоуннарын тэрилтэтигэр үөрэнэн кэлбитэ уонна бэйэтэ эмиэ баҕалаах дьону клоуннуургу үөрэтэн барбыта.
2008 сыллаахха “Клоуннар оскуолаларын” бастакы хараҥаччылара тахсыбыттара. Эмиэ ити сыл РДКБ-га клоуннар бастайааннай сулууспара үлэтин саҕалаабыта.
2009-2010 сыллардаахха оскуолаҕа уопсайа 65 киһи кэлэн үөрэнэн салгыы бэйэлэрэ волонтердуу барбыттара.
2009 сыллаахха Седов “Доктор-клоун” диэн ыараханнык ыалдьыбыт оҕолорго көмөлөһөр оҥкуллаах кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэни тэриммитэ уонна идиэйэ ааптара, олоххо киллэрээччитэ буоларын быһыытынан, дириэктэр буолбута.
2010 сыл сайыныгар Константин Седов Арассыыйаҕа Франция култууратын сылын чэрчитинэн “Le Rire Médecin” (балыыһа клоуннарын тэрилтэтэ) тэрилтэ кэлэ сырыттаҕына икки нэдиэлэлээх маастар кылааска сылдьан баран, ол сыл күһүнүгэр үһүө буоланнар Парижка анаан стажировкалана бараллар.
Билигин Константин Седов хамаандата “Балыыһа Клоуннара” кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэни тэринэн үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
# Сыыһа

Сыыһа диэн киһи оҥорор быһыытыттан үөскээн тахсар куһаҕан быһыы ааттанар.
Сыы диэн түргэнник ааһар тыастан үөскээбит сыыһа диэн тылбыт киһи үгүстүк тиэтэйииттэн, ыксааһынтан, урутаан түһэ сатааһыныттан, киһиргиириттэн сыыһа-халты туттунарын биллэрэр.
Сыыһа диэн тыл киһи оҥорор быһыыта хайдаҕын, үчүгэй буолбатаҕын биллэрэр. Үксүгэр куһаҕан буолан тахсар. Туох эмэ табыллыбата, кыайан сатаммата даҕаны сыыһаны оҥорууга кубулуйа охсор. Үчүгэйи оҥоро сатааһын табыллыбатаҕына сыыһаҕа, куһаҕаҥҥа кубулуйарыттан куһаҕан быһыылар элбииллэр. Тиэтэйэн, ыксаан оҥоруллар быһыылар бары кэриэтэ сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕаны оҥорууну элбэтэллэр.
Эдэр оҕолор “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэхтэн сылтаан туох эмэ саҥаны айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааннар сыыһа-халты туттуналлара үксээн куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээтэ. (1,28).
Саха дьоно көрсүө, сэмэй киһини сөбүлүүллэр. Киһи тугу эмэни оҥороругар эрдэттэн үчүгэйдик ырытан, өр толкуйдаан, туох содул үөскүүрүн быһааран баран оҥордоҕуна сыыһа буолара аҕыйыыр. Тиэтэйбэт, ыксаабат, урут түһэ сатаабат, көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр. (2,94). Ол иһин сахалар оҕолорун көрсүө, сэмэй буол диэн иитэллэр, үөрэтэллэр. Көрсүө, сэмэй киһи буолуу диэн саха дьонун олоххо ситиһэр баҕа санаалара буолар.

# Сыыһа
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
2. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.

# Сыыһа
## Өссө маны көр

* Абырах (аат)
# Lope de Vega

Вега карпо күрдьэҕэ (исп. Lope de Vega) (Мадрид, Сэтинньи 25 күнэ в 1562-ibidem, Атырдьах ыйын 27 күнэ, в 1635 сыл) ордук суолталаах поэттартан уонна драматург этэ Көмүс Үйэтэ аан дойду литературатын биир саамай биллиилээх суруйааччыларыттан биирдэстэрэ.
Призыв Саахардаах заводтар фенкстара и Характер Монстр (холобур,, Мигель Сервантес) театр маасса культурнай феномена буоларын саҕана формула уһатара. Экспонеҥҥа, истиэнэҕэ Эт де Молина и Кальдерон де Барка театр, театр барокко Испания, кини айымньылара урукку өттүгэр Испания литературатыгар уонна искусствотыгар саамай үрдүк ситиһиллибит кээмэйдэриттэн биирдэстэрэ буолар. Улуу уһулуччулаах киһи этэ лирическэй поэт кастильскай тыл уонна хас да Роман уонна хоһооннорго уһун остуоруйалар, сэһэннэр автордара.
# Lordi

Lordi диэн фиин хэви метал бөлөҕө, 2006 сыллаахха Евровидение ырыа конкурсугар "Hard Rock Hallelujah" диэн ырыаны ыллаан кыайбыттара.

# Lordi
## Кыттааччылар

* Mr. Lordi
* Amen
* Kita
* Ox
* Mana
* Hella

# Lordi
## Студия альбомнара

* Get Heavy (2002)
* The Monsterican Dream (2004)
* The Arockalypse (2006)
* Deadache (2008)
* Babez For Breakfast (2013)
* To Beast or Not To Beast (2013)
* Scare Force One (2014)
# Сэбирдэх

Сэбирдэх - үүнээйи сорҕото, үксүн фотосинтез көмөтүнэн тыынар уонна ууну көтүтэр үлэни (транспирация) толорор.
Умнастан ойоҕос өттүгэр үүнэн тахсар. Филогенезка үөскээһинэ араас суолунан барбыт. Сорох үүнээйилэргэ умнас бөлтөҕөрдөрө сэбирдэх буола сайдыбыттар, сорохторго (холобур, папоротниктарга) - үүнээйи ханнык да уоргаҥҥа арахсар буола илигинэ бэйэтин этиттэн-сииниттэн үөскээбит.

# Сэбирдэх
## Оҥоһуута

Мезофит үүнээйи оҥоһуутун сүрүн уратыта - ыйааһыныгар дьүөрэтэ суох киэҥ иэннээх: хаптаҕай чараас быһыылаах.
Луупа көмөтүнэн чинчийдэххэ 4 бөлөҕү араарыахха сөп: тас суба (эпителий), сүрүн (мезофилл), аһарар (тымырдар) уонна кытаатыннарар, форма биэрэр дьардьама.
# А битэмиин туһата

А битэмиин - оҕо улаатар клеткатыгар, доруобай тириилэнэригэр, уҥуох кытаатарыгар, харахтарыгар сүҥкэн туһалаах.

# А битэмиин туһата
## А битэмиининэн баай ас

Хаппыт абрикос, араҕас персик, манго, папайа, күөх үүнээйилэр, араҕас өҥнөөх оҕуруот аһыттан: дыня, моркуоп, сүбүөкүлэ ото, цикорий, салат от буолаллар.
# Табык (киинэ)

Табык (ааҥл. Twister) — киинэ, 1996 сыллаахха Оклахома штатыгар уһуллубут. Оклахома штатыгар сылын аайы элбэх киһи табыктан өлөр, ол онно олоҕурбут киинэ.
# Пономарев Герасим Иванович (1794)

Пономарев Герасим Иванович (1794—?) — 1820-с сылларга Саха сириттэн Камчааткаҕа сүөһү иитиитин тэрийдин диэн көһөрүллүбүт саха киһитэ.
Уола Иван Герасимович (1824—1862) 1854 сыллаахха Петропавловскай пуордун 1853—1856 сс. Кырыым сэриитин кэмигэр Англия уонна Франция байыаннай хараабылларыттан көмүскүүр кэмҥэ Авача сэлиэнньэҕэ блокадаҕа сыппыт, ол иһин Георгиевскэй лиэнтэлээх боруонса мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Иван Герасимович хос сиэннэрэ Николай Иннокентьевич (1917 с.т.) уонна Иван Иннокентьевич (1926 с.т.) Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара буолбуттара, Николай Иннокентьевич Кыһыл Сулус уордьанынан, "Москубаны көмүскээһин иһин", "Бойобуой үтүөлэрин иһин", "Хорсунун иһин", "Варшаваны босхолооһун иһин", "Кенигсберги ылыы иһин" мэтээллэринэн, оттон быраата "Бойобуой үтүөлэрин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыттара. Кинилэр тастыҥ убайдара Михаил Александрович Пономарев (1912 с.т.) Курил десантнай эпэрээһийэтин кыттыылааҕа, Шумшу арыыны дьоппуоннартан босхолооһун кэмигэр 1945 сыллаахха атырдьах ыйын 18 күнүгэр кыргыһыыга өлбүт.
# Шапошникова Айта Ефимовна

Шапошникова Айта Ефимовна (1957.09.11) - проза тылбаасчыта, ырытааччы. 1995 сылтан Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Нам улууһун Намыгар уруһуйдьут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1979 сыллаахха А.М. Горькай аатынан литературнай үнстүтүүт уран тылбаас салаатын бүтэрэр. "Хотугу сулус", "Полярная звезда", "Чуораанчык" сурунааллар редакцияларыгар үлэлээбитэ. 1994 сылтан "Далбар Хотун" дьахталларга анаммыт өрөспүүбүлүкэтээҕи сурунаал эппиэтнэстээх сэкэрэтээрэ.
Бастакы уран тылбаастара 1979 сыллаахха "Хотугу сулус" сурунаалга тахсыбыттара. Бастакы тылбаастаабыт кинигэтэ - И. Егоров "Спасение лебедя" (1981 с. тахсыбыта). А. Шапошникова тылбаастара өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга уонна сурунаалларга, холбоһуктаах хомуурунньуктарга, "Литературная Россия" хаһыакка уо.д.а. киин хаһыаттарга тахсыбыттара. Аныгы саха прозата уонна поэзията сайдыытын туһунан хас да ырытыылаах.

# Шапошникова Айта Ефимовна
## Кинигэлэр

* Егоров И. Спасение лебедя. Рассказы. Пер. - Якутск, 1981.
* Данилов Сем. Поющие снега. Статьи. Пер. - Москва, 1986.
* Сказы о Манчаары. Пер. - Якутск, 1993.
* Федосеев И. Учитель от бога. Повесть. Пер. - Якутск, 1994.
* Далан. Тыгын Дархан. Роман. Пер. - Якутск, 1994.
# Сыырдаах (суолталара)

Сыырдаах хас да суолталаах тыл.
* Сыырдаах — Тулагы-Киллэм нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
* Сыырдаах — Уус-Алдан улууһун Бэрт-Уус нэһилиэгин киинэ.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Күнүскү көтөрдөр

Күнүскү көтөрдөр — сырдык эрэ кэмҥэ аһыыр, сүүрэр-көтөр көтөрдөр көрүҥнэрэ.
# Хонтуруол (фильм)

Хонтуруол (мадь. Kontroll) диэн Нимрод Антал 2003 сыллааҕы киинэтэ. Комедия-триллер жанрдаах. Киинэ хайааһына Будапешт метротугар буолар. Бас герой Булчу билет инспектора. Билет инспектордара метро айаннааччылара билеттаахтарын тургуталлар. Сир анныгар араас дьон көстөн ааһаллар, олор быыстарыгар эhэ көстүүмнээх кыыс уонна биллибэт өлөрүөхсүт.
Нимрод Антал киинэни бэйэтэ суруйбут сценарийынан уhулбута. Сүрүн оруолларга оонньууллар Шандор Чаньи, Золтан Мучи, Чаба Пиндрох. Kontroll аан дойдутааҕы премьерата 2003 сыл сэтинньи 20 буолбута. Европа уонна Хоту Америка араас киинэ фестивалларыгар көрдөрүллүбүтэ. Чикаго омуктардааҕы киинэ фестивалын "Gold Hugo Award" уонна Канн киинэ фестивалын "Un Certain Regard" биһирэбиллэрин ылбыта.

# Хонтуруол (фильм)
## Оруолларга

* Шандор Чаньи - Булчу
* Золтан Мучи - Профессор
* Чаба Пиндрох - Муки
* Шандор Бадар - Лечо
* Жолт Надь - Тиби
* Бенце Матьяши - Бутси
* Дьезе Сабо - Күлүк
* Эстер Балла - Жофи
* Лайош Ковач - Бела

# Хонтуруол (фильм)
## Сабыдыаллара

Нимрод Антал Film Freak Central сайтка интервьютугар киинэ оҥоруутугар Андрей Тарковский, Стэнли Кубрик, Терри Гиллиам, Мартин Скорсезе, Такеси Китано сабыдыаллара баар диэбитэ.

# Хонтуруол (фильм)
## Ылыныыта

Rotten Tomatoes сайт ыйыппыт 66 критиктарыттан 82% киинэни хайҕаабыттар, орто сыанабыллара 7/10. Сайт сомоҕо санаата - "Kontroll өйдөөх триллер, хараҥа, кытаанах, көрүдьүөс". Metacritic сайт 25 критиктара орто сыанабыллара 72/100. Америка биллиилээх киинэ критига Роджер Эберт 3.5/4 сулуhу биэрбитэ.
# Обутова-Эверстова Мария Петровна

Обутова-Эверстова Мария Петровна — драматург, 1993 сылтан Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Саха Республикатын Үөрэҕин туйгуна, Нам улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.

# Обутова-Эверстова Мария Петровна
## Олоҕун олуктара

* 1928 сыллаахха Нам улууһугар Көдөhү нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Обутов Петр Николаевич аахпат-суруйбат эрээри тэрийэр дьоҕурдаах буолан холкуоска биригэдьиир, бэрэстээтэл этэ. Ийэтэ - Обутова Евдокия Прокопьевна үс оҕотун көрөн дьиэтигэр олорбута. Ийэтин аҕата олоҥхоһут эбит. Атын улуустартан олоҥхотун истэ кэлэхтэринэ хас да күннээх түүн олоҥхолуура үһү. Көдөһү бастакы сүһүөх оскуолатын бүтэрэн баран 1942 сыллаахха Дьокуускайга Федоровтар диэн чугас аймахтарыгар олорон салгыы үөрэммитэ. Оскуоланы 1947 сыллаахха бүтэрбитэ. 1949 сыллаахха Эверстов Ксенофонт Агеевич диэн военкомат үлэһитигэр кэргэн тахсыбыта, эрин үлэтинэн Саха Сирин барытын кэрийэ сылдьан олорбуттара.
* 1964 сыллаахха маҥнайгы драматын "Күөрэгэйи" суруйбута. Хоһоонноро, уочаркалара, ахтыылара 1950 сылтан сурунаалларга хаһыаттарга тахсан барбыттара.
* 1968 сыллаахха Саха музыкальнай-драматическай театрыгар "Күөрэгэй" драмата турбута.

# Обутова-Эверстова Мария Петровна
## Айымньылара

* Күөрэгэй: 4 хартыыналаах лирич. драма. - Дьокуускай, 1972
* Ньургуһун. - Дьокуускай, 1978
* Мөккүөр: оҕолорго пьесалар. - Дьокуускай, 1981

# Обутова-Эверстова Мария Петровна
## Ылыллыбыт сирэ

* Писатели земли Олонхо. биобиблиографический справочник. Якутск, 2000
# Ефимов Федор Петрович

Ефимов Федор Петрович - Арассыыйа уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата, сэрии бэтэрээнэ, суруналыыс.

# Ефимов Федор Петрович
## Олоҕун олуктара

1915 сыллаахха алтынньы 12 күнүгэр Чурапчы улууһугар I Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кини икки сыл учууталлаан баран, 55 сыл устата саха сиринээҕи кинигэ издательствотыгар тохтоло суох үлэлээбитэ.
Федор Петрович XX-с үйэ спордун лауреата. Кини саахымат оонньуутугар Саха Республикатын 5 төгүллээх чемпиона (1940, 1948, 1950, 1952, 1953 гг.).

# Ефимов Федор Петрович
## Айар үлэтэ

Президент М. Николаев 1993 с. алтынньы 31 күннээҕи ыйааҕынан Ф.П. Ефимовка П.А. Ойуунускай айымньыларын бастакы толорору хомуурунньугун томнарын быыһааһыҥҥа 1938-1955 сыллардааҕы политическай репрессиялар уонна сонордооһуннар быһыыларыгар-майгыларыгар оҥорбут гражданскай хорсун быһыытын иһин Саха Республикатын П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэтин анаабыта уонна Ойуунускай бириэмийэтин аатын лауреатын аатын иҥэрбитэ.
Федор Петрович Москва куоракка Саха Республикатын типографиятыгар биир дойдулааҕа Д.П. Лазаревы кытта үлэлээбитэ, онно П.А. Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотун бэчээккэ бэлэмнээбиттэрэ, уонна 7 тому дойдутугар аҕалан 17 сыл кистээн сылдьыбыта. Бу курдук хорсун, уус-уран литератураҕа бэриниилээх киһилээх буоламмыт П.А. Ойуунускай литературнай нэһилиэстибэтэ норуотугар тиийбитэ уонна бу үтүө холобур сыаналаммыта, онон саха биир бастыҥ олоҥхото күн бүгүн аар-саарга аатырар, аан дойду норуоттарын чулуу айымньыта буолан ЮНЕСКО-ҕа киирэн тылбаастанар кыахтанна.
# Лаайка

Лаайка — булка уонна көлөҕө туттуллар ыт боруодата. Хотугу сиргэ үөскэтиллибиттэр. Түүтэ уһун, сылаас. Өҥө араас буолар.
Сорох чинчийээччилэр 25-50 тыһыынча сыл ынараа өттүгэр үөскээбит боруода дииллэр, сорохтор бөрөттөн соторутааҕыта үөскээбит дииллэр.
# Ларионов Николай Николаевич

Ларионов Николай Николаевич — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1907 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Аһыыкай оскуолатыгар 3 кылааһы бүтэрбит.
1941 с. сэриигэ ыҥырыллыбыта. Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы, Хотугу Кавказтааҕы, I Белорусскай фроннар састааптарыгар сылдьан стрелогунан, связиһынан сулууспалаабыта. Белоруссияны, Польшаны босхолоһон, өстөөх арҕарҕар Берлиҥҥэ 182 №-дээх гвардейскай танковай экипаһы кытары хорсуннук сэриилэһэн кыайыыны түмүктэспитэ. Алтынньы 5 күнүгэр 1945 с. дойдутугар кэлбитэ.
Аҕа дойду сэриитин II степенэ орден, "Хорсунун иһин", "Германияны Кыайыы иһин" уонна "Варшаваны босхолооһун иһин" мэтээллэр кавалера.
1964 с. өлбүт.
# «Хорсунун иһин» мэтээл

«Хорсунун иһин» мэтээл - Мэтээли олохторун кэрэйбэккэ хорсун быһыыны көрдөрөн сэриигэ кыттыбыт, анал сорудаҕы толорбут, кыраныыссаны кыраҕытык манаабыт аармыйа, флот, ис дьыала уорганнарын саллааттарыгар биэрэллэрэ.
«Хорсунун иһин» мэтээл муус устар 17 күнүгэр 1938 с. олохтоммута. Уопсайа 4 мөл. киһи наҕараадаламмыта.
# CODA: Истибэт төрөппүттэрдээх оҕо

CODA: Истибэт төрөппүттэрдээх оҕо — АХШ уонна Франция киинэтэ, Apple TV+ нөҥүө тарҕанар.

# CODA: Истибэт төрөппүттэрдээх оҕо
## Сүжетка

Истибэт аҕалаах, ийэлээх уонна убайдаах кыых баар, кини бэйэтэ кулгааҕынан истэр. Кини олоҕун көрдөрөр киинэ.
# Охотскай Перевоз

Охотскай Перевоз нэһилиэк. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Охотскай Перевоз.
Улуус кииниттэн 120 км. соҕуруу диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 135 киһи (2007 сыл).

# Охотскай Перевоз
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Уххан

Николаев Иван Николаевич (Уххан) (1955 төр.) — суруйааччы, суруналыыс, түмэтчи.

# Уххан
## Олоҕун олуктара

1955 сыллаахха ыам ыйын 28 күнүгэр Сунтаар улууһугар Түбэй с. төрөөбүт.
Айар үлэтин 1985 сылтан саҕалаабыт. 1992 сыллаахха хоһооннорун бастакы хомуурунньуга бэчээттэммит.
1988 сылтан Дьокуускайга тахсар өрөспүүбүлүкэ таһымнаах «Эдэр коммунист» ыччат хаһыатыгар кэрэспэдьиэнинэн үлэлээбит.
1990 сыллаахха Саха государственнай университетын филология салаатын бүтэрбит.
90-с сыллартан саха омугун эгэлгэ хамсааһыннарыгар көхтөөхтүк кыттыбыта. "Саха кэскилэ" хамсааһын, "Ийэ тыл", "Кут-сүр", "Ытык Сир" уопсастыбалар, "Саха литэрээтэрэ" ассоциация уонна "Өлүөнэ сарсыардата" төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ. «Сахаада», «Туймаада саҥата», «Кыым» хаһыаттарга үлэлээбит.

# Уххан
## Кинигэлэрэ

* Санаам сыккыара: хоһооннор.
* Көҥүлэ суох көҥүл: хоһооннор.
* Саха-сахатынан кэрэ. 1-кы кинигэ : хоһооннор. Сиэркилэ. 2-с кинигэ : хаһыакка суруйуулар, тыл этиилэр. — М.: Туркиш, 2000. — 880 с.
* Санаа буолардаах, буолбаттаах.
# Титов Нестер Яковлевич

Титов Нестер Яковлевич - Сунтаар улууһун Л.А. Попов аатынан Арыылаах орто оскуолатын устуоруйа уонна уопсастыба үөрэҕин үрдүк категориялаах учууталынан 45 сыл үлэлээбитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх үлэһитэ.

# Титов Нестер Яковлевич
## Олоҕун олуктара

1938 сыл атырдьах ыйын 5 күнүгэр Сунтаар улууһун Уһун Күөл сэлиэнньэтигэр холкуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.1977-1982, 1990-1993 сс. Арыылаах сельсоветын бэрэссэдээтэлинэн, нэһилиэк сходун бэрэссэдээтэлинэн, нэһилиэк бастакы баһылыгынан, 1986-1990 сс. Арыылаах орто оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ. 1965 сылтан "Знание" уопсастыба лиэктэрэ. 2005 сыллаахха "Знание" уопсастыба Сүрүннүүр лиэктэрэ бэлиэнэн наҕараадаламмыта. 1980 сыллаахха "Ильич уоттара" хаһыат бастыҥ харыспандьыанын аатын ылбыта. 1992 с. саха норуотун бастакы Кэнгириэһин делегата. Билигин Дьокуускай куоракка бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор, өрөспүүбүлүкэ, төрөөбүт улууһун хаһыаттарыгар элбэхтик бэчээттэнэр, "Арыылаах 100 сыла" кинигэ тахсарыгар улахан көмөнү оҥорбута, төрөөбүт кыраайын үөрэтиинэн дьарыктанар.
2024 сыл 11 күнүгэр 86 сааһыгар сылдьан уһун ыарахан ыарыыттан күн сириттэн күрэммитэ.

# Титов Нестер Яковлевич
## Кинигэлэрэ:

Арыылаах нэһилиэгин историята (2015) Арыылааҕым - мин суруйууларбар (2018) Е.М. Молотков. Философские и социологические взгляды» (2020)
# 793
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 8 — Викиҥнэр бастакытын Скандинавияттан устан тиийэн Англияҕа байҕал кытылыгар баар манастыыры халаабыттар. Бу түгэн икки үйэ уһуннаах викинг эпохатын саҕаланыытынан ааҕыллар.
# Арыылаах нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Арыылаах нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хампа.
Улуус кииниттэн 73 км илин диэкки «Бүлүү» суолга турар.
Олохтоох дьонун ахсаана 1064 киһи (2007 сыл).
«Орто Бүлүү» совхоз киинэ этэ.

# Арыылаах нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

Степанов Николай Саввич (1922—1992) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
# Кэмсиин

Кэмсиин — 1) тыаллаах тымныы күн-дьыл; 2) сэллээбэккэ уһуннук үрэр тымныы тыал.

# Кэмсиин
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Биһиги эрабыт иннинэ 44 сыл
## Өлбүттэр

* Кулун тутар 15 — Юлий Цезарь, Рим импэрээтэрэ.
# Потапова Наталья Михайловна

Потапова Наталья Михайловна (1960 с. ахсынньы 16 күнэ, Сунтаар нэһилиэгэр, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.

# Потапова Наталья Михайловна
## Олоҕун олуктара

1960 с. ахсынньы 16 күнүгэр Сунтаар оройуонун Сунтаар сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Бүлүү педагогическай училищетын кэнниттэн (1980 с.) Белгородтааҕы государственнай педагогическай институту (1984 с.) бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин Аллайыаха оройуонугар саҕалаабыта. Онтон Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар, онтон Сунтаардааҕы 3№-дээх оскуолатыгар алын сүһүөх учууталынан 25 сыл үлэлээбитэ.

# Потапова Наталья Михайловна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин министиэристибэтин грамотата.
# Попова Изабелла Ильинична

Попова Изабелла Ильинична, (1944 с. от ыйын 11 күнэ, Тойбохой с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.

# Попова Изабелла Ильинична
## Олоҕун олуктара

· 1944 с. от ыйын 11 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1964 с. Саха государственнай университет историко-филологическай факультетын үөрэнэн бүтэрэн нуучча тылын уонна литературатын учуутала идэни баһылыыр
· 1963 с. Сунтаар оройуонун Устьетааҕы оҕо уһуйаанын иитээччитэ
· 1964 с. – Сунтаардааҕы киэһээҥҥи оскуола учуутала
· 1971 с. саҕалаан биэнсийэҕэ тахсыар дылы - Сунтаар 2 №-дээх оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учуутала

# Попова Изабелла Ильинична
## Наҕараадалара, ытык ааттара

- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна,
- “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала” бэлиэ
- Саха Өрөспүүблүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ
- Норуот маастара
- “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын династиялара» бэлиэ
# Марк I

Марк I — Америка бастакы программанан улэлиир компьютера. 1941 с. Говард Эйкен (ааҥл. Howard Hathaway Aiken) салайааччынан оноhуллубута.
# Шиккард Вильгельм

Вильгельм Шиккард (ниэм. Wilhelm Schickard; Муус устар 22, 1592, Херренберг (ниэм. Herrenberg) — Алтынньы 23, 1635, Түбинген) — немецкай учуонай, астраном, математи и восотоковед, бастакы антикитерскай механизм кэннэ арифмометры. Тюбенгенна илин энэр тылыгар профессора.
# Кэрээктэр

Кэрээктэр (нууч. коряки, бэйэлэрин туундара кэрээктэрэ чавчыв, чавчывав - табалаах, оттон кытыл кэрээктэрэ нымылъын, нымылъу дэнэллэр) - Камчаатка тумул арыы хоту өттүгэр олорор төрүт олохтоох омуктар. Кытыл кэрээктэрин төрүт дьарыктара - байҕал кыылын бултааһын, тыллара туундара кэрээктэриттэн туһунан, билим литэрэтиирэтигэр олютордар (ардыгар нымылааннар) тыллара дэнэр.

# Кэрээктэр
## Ахсааннара

Арассыыйаҕа кэрээктэр ахсааннара:
Кэрээктэр нэһилиэнньэлээх пууннарынан (2002 с.)
Камчаатка кыраайа:
* Палана бөһүөлэк 1212
* Тымлат 706
* Манилы 565
* Седанка 446
* Лесная 384
* Вывенка 362
* Оссора 351
* Тиличики 329
* Карага 289
* Слаутнай 254
* Таловка 254
* Петропавловск-Камчатскай куорат 245
* Тигиль 203
* Хаилино 201
* Воямполка 163
* Ивашка 162
* Хайрюзово 102
Магадаан уобалаһа:
* Верхний Парень 262
* Эвенскэй бөһүөлэк 234
* Тополовка сэлиэнньэ 160

# Кэрээктэр
## Ахсааннара
### Кэрээктэр олорор сирдэригэр олохтоохтор ахсааннарыттан өлүүскэлэрэ (2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн)

(кэрээктэр олохтоохтор ахсааннарыттан 5 % тахсаны ылар муниципальнай тэриллиилэрэ ыйылыннылар):
| муниципальнай оройуон, куорат уокуруга | РФ субъега | Кэрээктэр % |
| Пенжинскэй оройуон | Камчаатка | 42,9 |
| Палана | Камчаатка | 35,1 |
| Карагинскай оройуон | Камчаатка | 31,7 |
| Тигильскэй оройуон | Камчаатка | 28,7 |
| Хотугу-Эбээн оройуона | Магадаан | 24,1 |
| Олюторскай оройуон | Камчаатка | 21 |
* ↑ База микроданных Всероссийской переписи населения 2002 года Архыыптаммыт 2019, От ыйын 12 күнүгэр.
# Дон

Дон (тат. Дуна, былыр Танаис) - Арассыыйа соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр баар өрүс. Москуба соҕуруу өттүгэр Нуучча Орто үрдэлиттэн саҕаланар, соҕуруу устар уонна Таганрог заливыгар Азов муоратыгар түһэр. Уһуна 1870 км. Орто сүүрээнигэр Цимлян водохранилищетыгар киирэр. Тардыыта өҥ буордаах уонна хойуу ойуурдардаах. Азов муоратыттан 1584 км дылы хараабыллар усталлар, дойду бөдөҥ тырааныспар тымыра.
# Порошенко Пётр Алексеевич

Пётр Алексе́евич Пороше́нко (укр. Петро Олексійович Порошенко; 1965 сыллаахха балаҕан ыйын 26 күнүгэр УССР Одесса уобалаһыгар Болградка төрөөбүт) — Украина судаарыстыбатын уонна бэлиитикэтин диэйэтэлэ, урбаанньыт уонна миллиардер, 2014 сыл бэс ыйын 7 күнүттэн Украина бэрэсидьиэнэ.

# Порошенко Пётр Алексеевич
## Учуонай сыбаанньата уонна успуорка сыһыана

* Юридическай билим хандьыдаата. 2002 сыллаахха «Украина судаарыстыбатын корпоративнай быраабын быраап өттүнэн салайыы» диэн хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит.
* Дзюдоҕа ССРС спордун маастарыгар хандьыдаат.