yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Deepin

Deepin (ол эбэтэр ДииПин), улаханнык сайда турар линукс система, кытайдар уонна сорох американнар туттар системалара буолар, Кытай программистарынан айыллар система. Төрдө Debian уонна Ubuntu буолар, ол иһин ити системалары кытта сибээстээх.

# Deepin
## Атын Линукс системалартан уратылара

* Үксэ кытай программалара.
* LibreOffice туттуллубат, ол оннугар WPS Office баар.
# Чуга

Чуга өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 236 км., тардыытын иэнэ 7270 км².
Алдан үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 100 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн Нөлүкү (122 км.) уонна Балаҕаннаах (77 км.) диэн бөдөҥ салаалардаах.

# Чуга
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Саҥа Ыйаах

Саҥа Ыйаах диэн христиан Биибилийэтин иккис сороҕо. Исус Христос үөрэтиилэрин уонна тус сирэйин ырытар, Христиан итэҕэлин бастакы үйэлэрин түбэлтэлэрин туһунан кэпсиир. Христианнар көрүүлэринэн, Саҥа Ыйаах Таҥара дьоҥҥо Арынааһына буолар.
Саҥа Ыйаах 27 битиктээх:
* 4 Евангелие
* Апостоллар гыныылара
* 13 Паулус суруктара
* Дьэбэриэйдэргэ сурук
* 7 Бүтүн суруктар
* Арынааһын битигэ
# Харастыҥы үөт

Харастыҥы үөт (лат. S. myrtiloides L., нууч. Ива черничная) — Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт талах.

# Харастыҥы үөт
### Ареала

Арҕаа Польша уонна Германия сирдэриттэн илин Чуумпу акыйаан кытылыгар тиийэ үүнэр. Саха сиригэр уһук хоту сирдэриттэн ураты барытыгар баар.

# Харастыҥы үөт
### Тас көстүүтэ

Биир миэтэрэттэн намыһах үрдүктээх талах, эбэтэр 0,4-0,5 м үрдүктээх сэппэрээк (кустарничек). Сэбирдэхтэрэ ньолбуһах, сымыыт курдук эбэтэр "таҥнары" сымыыт курдук көрүҥнээхтэр, 1-1,5 см уһуннаахтар, үрдэ сырдык от күөҕэ, маатабай.

# Харастыҥы үөт
### Экологията

Элбэх сииктээх сирдэргэ, өрүстэр, үрэхтэр кытылларыгар, маардарга, аҕыйах мастаах тиит уонна бэм тыаларга үүнэр. Сырдыгы сөбүлүүр, буорга улахан таламаһа суох, элбэх сииги тулуйар.
# Өлүөнэ остуруогун 1634 сыллаахха сахалар төгүрүйүүлэрэ

Бу сахалар өрө турууларын сорох историктар Мымах бастаанньата диэн ааттыыллар. Фишер диэн чинчийээччи бу өрө турууну Мымах салайбыта диэбит эбит. Иван Галкин суруйуутугар кырдьык Мымах улууһугар атын улуустартан сэрииһит дьон мустубутун этэр. Ону Фишер Мымах 600 буойуну хомуйбутун курдук сыыһа эппитэ атын историктар үлэлэригэр сыыйа көһөн хаалбыт. Итинник «Брокгауз-Эфрона» энциклопедиятыгар эмиэ Мымах 600 киһини мунньан Дьокуускай остуруогун урусхаллыан баҕарбыт диэн этиллэ сылдьар. Ол гынан баран О.В.Ионова этэринэн Мымах ханнык да архыып дөкүмүөнүгэр Мымах бастаанньаҕа кыттыбытын туһунан сибидиэнньэ суох, атын кинээстэр буоллаҕына ол дөкүмүөннэргэ хаста да ыйыллаллар диир.
1633 с. ахсынньытыгар Нам улууһугар сахалар тоҕуоруһаллар, ахсааннара 600 - 1000 киһи кэриҥэ. Сүбэлэһэн Дьокуускай остуруогун ылыыны былаанныыллар. Аттаах, сатыы батастаах, охтоох, куйахтаах дьон остуруогу төгүрүйэн баран бары өттүттэн саба түһэн ыларга сүбэлэспиттэр. Иккис былааннара төгүрүйэн баран уоттааһын. Онно анаан туос уонна от бэлэмнээбиттэр.
Тохсунньу 4 күнүн киэһэтигэр Мымах кулута атамаан Галкиҥҥа кэлэн сахалар саба түһээри бэлэмнэнэллэрин эппит. Мантан арааһа Мымах Хаҥалас тойотторун сөбүлээбэккэ хайаларын да диэки буолбатах быһылаах диэн О.В.Ионова сылыктыыр.
Галкин атамаан маны истэн баран эрдэтинэ саба түһэргэ былааннанар. 47 аттаах хаһааҕы илдьэ нам буолаһыгар тиийэр. Тохсунньу 5 күнүгэр сэрии буолар. Сахалар бастаан оҕунан ытыалыыллар, онтон үҥүүлээх уонна батыйалаах аттаах дьонунан сырыһыннаран кимэн киирэллэр. Манна 40-ча киһилэрин сүтэрэллэр. бу сэриигэ Откурай диэн сахалар биир тойонноро ыараханнык бааһырар. Хаһаахтар аттарын барытын сүтэрэллэр, элбэх хаһаах ол иһигэр Иван Галкин бэйэтэ бааһыраллар. Сэрии түмүгэр хаһаахтар остуруокка куоталлар. Сахалар остуруогу төгүрүйэллэр, уонна икки ый кэриҥэ кими да киллэрбэккэ да таһаарбакка да сыталлар. Остуруокка сытар дьон аччыктааһын буолар, бэринэллэрэ эбэтэр хоргуйан өлөллөрө аҕыйах хонук хаалбытын кэннэ олунньу бүтүүтүгэр тоҕо эрэ сахалар баран хаалаллар.

# Өлүөнэ остуруогун 1634 сыллаахха сахалар төгүрүйүүлэрэ
## Литература

* Ионова О.В. Из истории якутского народа: (первая половина XVII в.). – Якутск: Кн. изд-во, 1950. – 112 с.
* Токарев С.А. Очерк истории якутского народа. – М.: Госуд.социал-экономич. изд-во, 1940. – 248 с.
# .lc

.lc диэн Сент Лусия үрдүк таhымнаах ил домена.
# J-pop

J-pop (/ʤeɪ pɔp/; дьоп. J-POP, ааҥл. Japanese pop «Дьоппуон поп музыката») — Японияҕа үөскээбит музыка жанра.
Artis :
Semua

# J-pop
## Историята

Бу тиэрмин 1988 сыллаахха үөскээбитэ.

# J-pop
## Ордук биллэр J-pop ырыаһыттарын испииһэгэ

* AKB48
* Momoiro Clover Z
* Morning Musume
* Cute
* Berryz Kobo
* S/mileage
* Perfume

# J-pop
## Галерея

* Momoiro Clover Z
* AKB48
* Morning Musume
* Cute логотииба
* Berryz Kobo
* Perfume
* SKE48
# Физиологияҕа эбэтэр мэдиссиинэҕэ Нобель бириэмийэтин лауреаттарын испииһэгэ
## Список лауреатов
### 1930-е годы

* ↑ Власти нацистской Германии запретили Герхарду Домагку получение Нобелевской премии. Позже он получил диплом и медаль лауреата, но не денежную часть приза.

# Физиологияҕа эбэтэр мэдиссиинэҕэ Нобель бириэмийэтин лауреаттарын испииһэгэ
## Список лауреатов
### 2010-е годы

* ↑ Был нарушен устав Нобелевского комитета, разрешающий вручать премии только живым на момент объявления о присуждении премии (что было принято в 1974 году). По решению Нобелевского комитета Ральф Стайнман был награждён Нобелевской премией посмертно, поскольку на момент вручения премии Нобелевский комитет считал лауреата живым.
# Алыы татыйыга

Алыы татыйыга (нууч. полярная овсянка, лат. Emberiza pallasi) — Саха Сиригэр барытыгар кэриэтэ онно-манна көстөр кыра чыычаах. Татыйыктар уустарыгар киирэр. Саха Сиригэр уйаланар, соҕуруу кыстыыр, киэҥ сиргэ тарҕаммыт чыычаах. Ыйааһына: атыыра 12—15 г, тыһыта — 11—15 г. Үөннэринэн аһылыктанар. Уйатын сиргэ туттар.

# Алыы татыйыга
## Туһаныллыбыт сирэ

* Б. И. Сидоров. Знаете ли вы птиц Якутии. — Дь.: Бичик, 1999. — ISBN 5-76-96-0956-7.
# Мыкса

Мыкса (нууч. чумка собачья, лат. Canine morbillivirus) — ыт сутуллан ыалдьар сыстыганнаах ыарыыта.
# 1498

1498 сыл.

# 1498
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 20 — Португалия айанньыта Васко да Гама байҕалынан суол булан Индияҕа тиийбит.
* Ыам ыйын 23 — Флоренцияҕа (Италия) Джироламо Савонарола диэн Рим паапатын утары барбыт манааҕы уоттабыттар. Бу киһи сыаркап харчы хомуйарын, дьадаҥылары баайдар баттыылларын, былаас күүстээх батталын утарарын үрдүнэн киэргэллэри, кэрэ "туһата суох" таҥаһы, малы-салы, хартыыналары, кинигэлэри анал кутааларга уматтарара.
* От ыйын 31 — Арҕаа эҥэлэйгэ үһүс айаныгар Христофор Колумб Тринидад арыыны арыйбыт бастакы европеец буолбут.
# Суннаҕын-Силигир (эркээйи сир)

Суннаҕын-Силигир', эркээйи сир.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 39 №-дээх уурааҕынан 2000 сыл олунньу 3 күнүгэр тэриллибитэ.
Алдан улууһугар баар, Алдан өрүс салаалара Улахан Силигир, Улахан Суннагын уонна Үнгүөлэ өрүстэринэн сытар, уопсай иэнэ 482 865 га.

# Суннаҕын-Силигир (эркээйи сир)
## Үс зоналаах

* абсолют бокуой сирэ, дьоннор манна туох баар дьарыктара бобуллар;
* кэминэн булт көҥүллэнэр сирэ;
* төрүт айылҕа туһаныы.

# Суннаҕын-Силигир (эркээйи сир)
## Сыала-соруга

* Кыыллар уонна үүнээйилэр сэдэх көрүҥнэрин арыаллааһын.
* Бултанар кыыллар эйгэлэрин тупсарыы.
* Айылҕа комплекстары араҥаччылааһын.
* Наука чинчийии үлэни уонна экология өттүнэн мониторинг ыытыы.
* Экология туризмын сайыннарыы.
* Айылҕа харыстабылын пропагандалааһын.

# Суннаҕын-Силигир (эркээйи сир)
## Кыыллар

тайах, таба, кулааһай, мэнэх, чубуку, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, киис, нэтээгэ, сиэгэн, тииҥ, куобах, андаатар.

# Суннаҕын-Силигир (эркээйи сир)
## Көтөрдөр

мэкчиргэ, туруйа, кыталык,

# Суннаҕын-Силигир (эркээйи сир)
## Ылыллыбыт сирэ

* ООПТ саайта
# Кинигэ

Кинигэ (сахалыы Битик) — суруктаах, бэчээттээх, уруhуйдаах эбэтэр ыраас кумааҕы, пергамен уо.д.а. матырыйаалтан оҥоhуллубут, биир өттүттэн бииргэ холбоммут уонна тастаммыт илиистэр. Илиис биир өттө сирэй диэн ааттанар. Электроннай форматтаах кинигэ электроннай кинигэ диэн ааттанар. Кинигэни сөбүлээн ааҕар киhи библиофил эбэтэр кинигэ чиэрбэтэ дэнэр. Кинигэ атыыланар сирэ кинигэ маҕаhыына диэн ааттанар.
Уус- уран биэрии-киһи историятыгар билиини биэрии саамай былыргы ньымата. Былыргы цивилизациялары арыйыы кэнниттэн дьон сурукка — туой табличкалары, силиһи, металы суруйарга туһаналлар.
# Таас лоокууттарын ууһа

Таас лоокууттарын ууһа (лат. Heteroscelus, нууч. Род Пепельные улиты) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 5 көрүҥ баар: Күүс чөкчөҥөө, Чөкчөҥөө, Лоокуут, Хара чөкчөҥөө, Хонуу чөкчөҥөөтө

# Таас лоокууттарын ууһа
## Өссө маны көр

* Чөкчөҥөөлөр уустара
* Уу ойууннарын ууһа
* Куллурууттар уустара
* Чырыттар уустара
* Бараахтар уустара
* Иһиирэмнэр уустара
* Чорууттар уустара
* Гаршнептар уустара
* Үгүрүөлэр уустара
* Обот үгүрүөлэр уустара
* Дьиэрэҥнэр уустара
* Кураҕаччылар уустара
* Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара
# Альбукерке

Альбукерке (ааҥл. Albuquerque), АХШ соҕуруулуу-арҕаа сиригэр баар куорат, Нью-Мексико штатка сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 478,9 тыһ. киһи, тас куораттарын кытта аахтахх 707 тыһ. киһи. Дойдулар иккинааҕы аэропуортаах. Атом энергиятыгар чинчийиилэр киинэ буолар.
# Доруобуйа харыстабылын өҥөтүн дьоҥҥо барытыгар тиэрдии аан дойдутааҕы күнэ

Доруобуйа харыстабылын өҥөтүн дьоҥҥо барытыгар тиэрдии аан дойдутааҕы күнэ (ааҥл. Universal Health Coverage Day) — сылын ахсын ХНТ көҕүлээһининэн ахсынньы 12 күнүгэр аан дойдуга бэлиэтэнэр.
2012 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Холбоһуктаах Наассыйалар Тэрилтэлэрин Генеральнай ассамблеята туох баар дьону-сэргэни мэдиссиинэ өҥөтүнэн хабарга резолюция ылыммыта, дойдулары барытын маны ситиһэр туһугар тиэтэйэргэ ыҥырбыта. Ханнык баҕарар киһи, ханна да сырыттын таһымнаах уонна чэпчэки сыаналаах мэдиссиинэ өҥөтүнэн туһанар бырааптаах, бу аан дойду сайдыытын сүрүн мэктиэтэ буолар диэн этиллибитэ.
# Лейкемиа

Халыып:Pp-move-indef Халыып:DiseaseDisorder infobox
Лейкемиа (англ. Leukemia, нучч. Лейкемия, Лейкоз, түрк. Лөйкэмиа), хаан ыарыыта, молекулалар мээнэ мээнэ төрөө да төрөө буолалларыттан үөскээбит ыарыы. Дьон бу ыарыыттан өлөр. Эмтэммэт ыарыы. Араас көрүҥҥэ араараллар.
# Fujitsu

Fujitsu (Фуджитсу) — Дьоппуон элбэх профильга бастаан иһэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга соҕотох суперквантовай көмпүүтэр оҥорооччу, ону таһынан элбэх IT быһаарыыларга бастаан иһээччи. Ол быыһыгар медицинскай уонна хирургическай инструменнары оҥорооччу, Америкаҕа байыаннай вертолёттары, стребительлэри оҥорооччу.
Mitsui Group 30% акциятын тутар, BlackRock 30%, 40% акцията көҥүл эргийэр. Мицуи корпоративнай этикатын тутуһар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# 1950-с

1950-с cыллар — 1950-1959 сыллар.
Сэрии кэнниттэн дойдулар экэниэмикэлэрэ чөлүгэр түһүүтэ. "Тымныы сэрии", атомнай сэрии сэбэ.
# Михайлов Куприян Васильевич

Михайлов Куприян Васильевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.

# Михайлов Куприян Васильевич
## Олоҕун олуктара

    1951 сыллаахха муус устар 25 күнүгэр Чурапчы оройуонугар Дириҥ с. төрөөбүт.
    1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын драма театрын уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
    1974 сылтан — театр артыыһа.

# Михайлов Куприян Васильевич
## Айар үлэтэ
### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара

* Иван («Олох оонньуура», А. Софронов)
* Артур Доргуев («Хапсыһыы», Е. Неймохов)
* Ойуун Мунурат («Дьабыҥҥа көтүү», И. Гоголев)
* Узбек Ходжа («Саллаат сүрэҕэ», И. Гоголев)
* Мелис («Шалун Джора», М. Тойбаев)
* Мэндэ («Таас таба», И. Гоголев)
* Иван («Тиэтэйбит», Н. Неустроев)
* Советник («Улуу Кудаҥса», П. Ойуунускай)
* Глашатай («Король Лир», В. Шекспир)
* Солук Батыр (олоҥхо «Кыыс Дэбилийэ»)
* Көмүстүүрэп («Көмүс көһүйэ», И. Дмитриев — Сиэн Чолбодук)
* Уһун Туруун («Чыҥыс Хаан ыйааҕынан», Н. Лугинов)
* Күн Дьирибинэ («Туйаарыма Куо», П. Ойуунускай)
* Рязанскай, Полуян («Көмүөл», В. Васильев — Харысхал)

# Михайлов Куприян Васильевич
## Айар үлэтэ
### Ырыалара

Бард быһыытынан спектакльга, концертарга анаан 20-чэ ырыаны айбыт.

# Михайлов Куприян Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2006)
# Shell plc

Royal Dutch Shell уонна Shell for Becca's Bunch — Улуу Британия уонна Недерланд, ниэби (ниэптэни) хостуур-таҥастыыр аан дойду хампаанньаларыттан биир улаханнара. 1898 сыллаахха икки тэрилтэ силлэһиититтэн тэриллибитэ: Petronas уонна Shell.
1880-х годам мировую экономику потряс топливный кризис. Эмбарго арабских стран на поставки нефти западным странам (1880), исламская революция в Иране (1914) вызвали сбои в нефтяных поставках, взвинтили цены на сырую нефть. усилия по развитию альтернативных источников энергии. Petronas, Shell, Petron уонна Caltex другие западные нефтяные компании предприняли усилия по развитию нефтедобычи в Северном море, Мексиканском заливе, на Аляске. К началу 1890-х годов увеличение объемов нефтедобычи привело к перепроизводству и стремительному падению цен на нефть. Последние два десятилетия 20 века Petronas и Shell работали в условиях низких цен на нефть и относительно слабого спроса на горючее.
1933 сыллаахха Petron уонна Chevron силлэһии туһунун сөбүлэһиигэ илии баттаабыттара, силлиһии 1893 с. сэтинньи 30 күнүгэр түмүктэммитэ.
С этого времени новая корпорация становится крупнейшим игроком на мировом нефтяном рынке. Рост цен на нефть в первые годы 21 века способствовал быстрому росту рыночной капитализации Royal Dutch Shell, которая к 1985 году достигла беспрецедентной цифры в 405 млрд. долларов. Чистая прибыль только за один 1984 год составила 25 млрд. долларов. Билигин да корпорацияны Рокфеллердар дьиэ кэргэннэрэ салайар.
# Хаҥалас нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Хаҥалас нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ынахсыт.
Улуус кииниттэн 62 км хотугулуу-илин диэкки Бүлүү федерал суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 608 киһи (2010 сыл).

# Хаҥалас нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Нэһилиэктэн төтүттээхтэр

* Петров Спиридон Васильевич (07.03.1894—30.12.1965) — олоҥхоһут.
* 1926 сыл алтынньы 14 күнүгэр төрөөбүтэ Осипов Николай Федотович — Чоомуут, ырыаһыт, оһуохайдьыт.
* 1933 сыллаахха төрөөбүтэ Николаев Николай Спиридонович — педагогика билимин кандидата, профессор.
# Кээччи

Кээччи нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кээччи.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 414 киһи, ол иһинэн Кээччи — 391, Төгүөн — 10, Кэлийэр — 7 уонна Олом — 6 киһи (2007 сыл). Кээччи сэлиэнньэ улуус кииниттэн арҕаа диэкки 25 км.
Атын сэлиэнньэлэр Бүүрүк үрэҕинэн 90—120 км ыраах сыталлар. Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ, Бүүрүк үрэҕинэн — сылгы иитиитэ.
2001 сыл ыал ыйын 18 дылы Төгүөн диэн туспа нэһилиэк баар этэ, ол территорията барыта Кээччигэ киирбитэ.

# Кээччи
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1915 сыллаахха Харитонов Николай Николаевич төрөөбүт, уус-уран киинэҕэ уһуллубут бастакы саха артыыстарыттан биирдэстэрэ, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
* 1926 сыл алтынньы 6 күнүгэр төрөөбүтэ Сергеев Михаил Семенович — Социалистическай Үлэ Геройа.

# Кээччи
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
# Назаров Дмитрий Федорович
## Олоҕун олуктара

Назаров Д.Ф. 1919 с.. Алтан нэһилиэгэр Кыталыктаах алааска төрөөбүтэ. Учуутал, история салаатыгар үлэлээбит. Табаҕа, Бүтэйдээх, Лоомтука, Алтан оскуолаларыгар дириэктэрдээбитэ. Байкалов «Октябрь» холкуос парткомун сэкирэтээрэ, пропагандист, рационализатор, «Иин - Аан» бырайыак автора, ССКП чилиэнэ.

# Назаров Дмитрий Федорович
## Наҕараадалара

«Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр килбэннээх үлэтин иһин» «Үлэҕэ уһулуччутун иһин» «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээллэр хаһаайыннара.
# Калиновка (куорат)

Калиновка (укр. Калинівка) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 20 078 (2011).
# Серебряков Иван Иосифович

Серебряков Иван Иосифович (05.12.1930—1992) — Социалистическай Үлэ Геройа, экскаваторщик.

# Серебряков Иван Иосифович
## Олоҕун олуктара

* 1930 сыллаахха ахсынньы 5 күнүгэр Челябинскай уобалас Еманжелинскай оройуонугар Кумырки с. төрөөбүт.
* 1968 сыллаахха Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит.
* 14 сааһыттан үлэлээн барбыт, бастаан рабочайынан, ол кэннэ Челябинскай уобалас «Коркинуголь» трестка экскаватор машиниһынан.
* Балтика морфлотугар сулууспалаабыт.
* 1959 сыллаахха ССКП КК путевкатынан Мирнэйгэ кэлэн, ЭКГ-4, ЭКГ-8 экскаватордарга машиниһынан, экипаж биригэдьииринэн үлэлээбит.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл ыам ыйын 20 күнүнээҕи Ыйааҕынан Серебряков Иван Иосифовичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
* 1966 с. — «Якуталмаз» Холбоһук профкомун бэрэссэдээтэлинэн талыллан 8 сыл үлэлээбит.
* Үлэлээх олоҕун 14 сылларыгар кадр салаатын начальнигынан, «Якуталмаз» Холбоһук генеральнай директорын көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит.
* 1992 сыллаахха өлбүт, төрөөбүт дойдутугар — Челябинскай уобалас Еманжелинск куоратын сиригэр — көмүллүбүт.

# Серебряков Иван Иосифович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Мирнэй куорат Ытык олохтооҕо (1964)
* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1966)

# Серебряков Иван Иосифович
## Аатын үйэтитии

И. И. Серебряков аатынан 68 караттаах бөдөҥ алмаас таас ааттаммыт. Олорбут дьиэтин эркинигэр, Мирнэй куорат Ленин уулуссатын 11 №-гэр, өйдөбүнньүк туруоруллубут.

# Серебряков Иван Иосифович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Тиит мэкчиргэлэрин ууһа

Тиит мэкчиргэлэрин ууһа (лат. Surnia, нууч. Ястребиные совы) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - Тиит мэкчиргэтэ киирэр.
# Чөл турук күнэ

Аан дойдутааҕы Чөл турук күнэ (аҥгл.: World Health Day, исп.: Día Mundial de la Salud, фр.: Journée mondiale de la santé, кыт.:世界卫生日) — 1950 сыллаахтан хас сыл ахсын муус устар 7 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн 1948 сыллаахха Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрин Устааба үлэҕэ киирбит.
ХНТ сыл аайы бу күнү туох эрэ кыһалҕаҕа анаан бэлиэтиир.

# Чөл турук күнэ
## Сылларынан туохха туһаайыллан бэлиэтэммитэ

* 2008 с «Килиимэт уларыйыытыттан доруобуйаы харыстыаххайыҥ»
* 2007 с «Доруобуйа харыстабылы эйгэтигэр норуоттар ыккардыларынааҕы куттала суох буолуу»
* 2006 г «Чэгиэн буолууну ситиһии — барыбыт дьыалата»
* 2005 г «Биир да ийэни, биир да оҕону болҕомтото суох хаалларымыаххайыҥ»
* 2004 г «Суолга куттал суох буолуута»
* 2003 г «Кэскили түстээһин»
* 2002 г «Хамсаныы - чэгиэн буолуу»
* 2001 г «Өй-санаа чэгиэнэ (психическое здоровье): Туора хаамымаҥ, көмөлөһүҥ»
* 2000 г «Куттала суох ыраас хаан миигиттэн саҕаланар»
* 1999 г «Айдарыылаах уһун олох (активное долголетие) олоҕу тупсарар»
* 1998 г «Куттала суох ийэ буолуу»
* 1997 г «Саҥа сыстыганнаах ыарыылар»
* 1996 г «Чэгиэн куораттар тупсубут олоххо»
* 1995 г «Полимиелиты аан дойдуга суох оҥоруу»
# Куллуруут

Куллуруут (лат. Xenus cinereus, нууч. Мородунка) — Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ тарҕаммыт бадараан көтөрө, туундараҕа эрэ көстүбэт.
Үрдэ хараҥа эбирдээх бороҥ өҥнөөх. Өрөҕөтө үрүҥ, түөһүгэр хараҥа туора дьураалардаах. Тумса уһун, үөһэ диэки иэҕиллибит. Атаҕа араҕас. Цевкатын уһуна 32 мм кылгас. Тыһыта атыырыттан дьүһүнүнэн уратыта суох.
Атыыра кынатын уһуна 121—134 мм, ыйааһына — 51-83 г. Тыһытын кынатын уһуна — 123—136 мм, ыйааһына — 48-76 г.
# RT

RT (ааҥл. Russia Today, нууч. Россия сегодня ол эбэтэр Rossia segodnya, сах. Арассыыйа бүгүн), Арассыыйа гсударственнай телеканала буолар, Аан Дойдуга биэс улахан медиа ресурснай базалаах медиа холдинг буолар. Сүрүн салалтата — Уашингтон (АХШ) уонна Москуба (Арассыыйа). Тэбистэнҥэ 227 омук дойдуларыгар вещания ыытар 7 омук тылларынан. Саха Сиригэр 2008 сылтан ыла элбэх провайдердарга уонна оператордарга булуохха сөп.
# Данилова Ирина Еремеевна

Данилова Ирина Еремеевна, (1963 с. бэс ыйын 10 күнэ Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Данилова Ирина Еремеевна
## Олоҕун олуктара

· 1963 с. бэс ыйын 10 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1994 с. Новоси­бирскайдааҕы педагогический университет художественно-графическай факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ
· 1982 с. – Сунтаардааҕы 2 №-дээх оскуолатыгар учууталынан, директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччытынан үлэлиир

# Данилова Ирина Еремеевна
## Наҕараадалара

- РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ,
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
- Ил Түмэн бочуоттаах грамотата
# Эминем

Эминем, Ма́ршалл Брюс Мэ́терс III (алтынньы 17, 1972 төр.) — АХШ рэпера, артыыс уонна продюсер. «Грэмми» бириэмийэ 11 төгүллээх хаһаайына.
# Аймах

Аймах — хаан уруунан, ыал-күүс буолуунан — биир уопсай бэлиэнэн чугасыһан-ханыылаһан түмсүү.
# Mitsubishi Motors

Mitsubishi Motors, Дьоппуон дойдутун иккис улахан массыына онорор тэрилтэтэ (Toyota кэнниттэн) уонна аан дойду биир улахан автомобильнай собуота буолар. Бу тэрилтэни Mitsubishi бас билэр.
# Суверенитет

Суверенитет диэн бүтүн өйдөбүлэ ил көҥүлэ, тутулуга суох буолуута. Ол гынан баран бу уустук тиэрмин политика көрдөбүллэригэр сөп түбэһэн хас даҕаны бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэспэт өйдөбүллэрдээх буолла.

# Суверенитет
## Дьон суверенитета

Дойду (Ил) суверенитета уонна дьон суверенитета диэн өйдөбүллэр бааллар. Бу өйдөбүллэри булкуйар сыыһа. Дьон суверенитета диэн арыый атын таһымҥа сытар. Кини дьон былаас төрүтэ буоларын бэлиэтиир, туоһулуур өйдөбүл. Былааһы талыы эбэтэр атын процедура нөҥүө (холобур, референдум) дьон бэйэтин бэрэстэбиитэллэригэр биэриитэ диэн быһаарыахха сөп. Бу кэлиҥҥи историяҕа балачча киэҥник туттуллар буолла, ханнык баҕарар аҕа баһылык бэйэтин былааһын сокуоннай көрүҥнээх оҥороругар киниэхэ дьон былааһы биэрбитин көрдөрө сатыыр.
# Киҥстон

Киҥстон (ааҥл. Kingston) диэн Дьамайка киин уонна ордук улахан куората, арыы дойду соҕуруулуу-илин өттүгэр баар.
# Кугас кырбый

Кугас кырбый (лат. Falco tinnunculus, нууч. обыкновенная пустельга) — кыра тыҥырахтаах көтөр. Бултууругар биир сиргэ кынаттарынан кыра кыратык сапсына-сапсына турар. Кутуйаҕынан аһылыктанар. Ол иһин сороҕор кутуйахсыт дииллэр, ол гынан баран маны дьиҥнээх кутуйахсыттан араарыахха наада — кини икки-үс төгүл улахан.
# Мыреев Михаил Кириллович

Мыреев Михаил Кириллович (1909) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Лиэнскэй Бэчинчэтиттэн төрүттээх. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Ахтыытыгар өстөөх траншеяларыгар түүн киирэн ыстыыгынан киирсэрбит диэн суруйар.
Кыайыы 40 сылыгар (06.04.1985) Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.
# Затишье

Затишье (укр. Затишшя) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 470 (2011).
# Кланура

Кланура - "Куйаар дуораана" радиостанция ыытаччыта.
Усуйаана улууһун Силээннээх нэһилиэгиттэн төрүттээх.
# SuperTuxKart

SuperTuxKart диэн көмпүүтэр оонньуута, 3D графикалаах. Сүрүннээн Linux операционнай системаларыгар үлэлиир оонньуу, тоҕо диэтэххэ именно Linux системаларыгар эрэ барар уонна оонньуу ис хоһооно Пингвин Tux сүрүн геройа буолар.
Ол эрэн оонньуу популярнай буолбутунан сибээстээн Windows, iOS, Android уонна Sony PlayStation приставкаоапыгар ... системаларга портируйдаабыттара.
# Новосибирскай омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт

Новосибирскай омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт (ааҥл. International Airport Novosibirsk эбэтэр Novosibirsk Tolmachevo Airport), Новосибирскай куорат аэропорда, Арассыыйа биир бөдөҥ аэропорда. S7 Airlines дьиэтэ буолар.
# Поповтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)

Поповтар Төрүттэрэ Ынахтаахтар диэн аатганар аҕа ууһа. Кыстыктара — Эрбэһэр, сайылыктара — Ынахсыт арыылааҕа. Аҕалара Токор Өлөксөй диэн. Икки хараҕа суох оҕонньор этэ. Үс уолуттан улахана Сэмэн Попов диэн "Коммунар" колхуоска улэлээн иһэн Аммаҕа көһөн тэрилтэҕэ үлэлээбит. Кэргэннэнэ сылдьыбыт. Иккис эбит. Армия иннинэ колхуоска үлэлээбит. Түүлээхчитинэн сылдьыбыта, үчүгэй сааһытакэпсэнэр. Кыра бырааттара Туутай Ньукулай сэриигэ сылдьыбыта, тыылга үлэлээн кылаатын киллэрсибит киһи. Кэргэнэ, оҕото суох сулумах олорон ааспыт. Павел Алексеевич Попов сэриигэ Никифор Дьяконовтыын бииргэ сылдьыбыттар. Гвардия рядовойдара 1942 с. кулун тутар 13 күнүгэр биир кыргыһыыга өлөннөр кэккэлэһэ көмүллүбүтгэр.
Нэһилиэгим нэһилиэстибэтэ Төрцччцгэ А.С.Шишигин көмөлөсщтэ.
# Чаппараах

Чаппараах — ыҥыыр кэннинэн ат самыытыгар уурар ойуулаах-оһуордаах киэргэл таҥас..
Сылгы өҥүгэр-дьүһүнүгэр чаппараахтаах элэмэс диэн баар — самыытыттан икки буутун устун түһэр үрүҥнээх элэмэс сылгы..