yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сон Степан Александрович

Сон Степан Александрович, (01.01.1934–18.08.2012), хапсаҕайга Саха АССР спордун маастара, Элгээйи нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

# Сон Степан Александрович
## Олоҕун олуктара

1934 с. - Үөһээ Бүлүү оройуонугар төрөөбүтэ.
1952-1956 сс. - Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэр. Бу сылларга туризмҥа, гимнастикаҕа, чэпчэки атлетикаҕа, хайыһарга, көҥүл тустууга уонна хапсаҕайга, гиирэҕэ уонна ытыыга, остуол тенниһигэр, волейболга, баскетболга 1-2 разрядтаах спортсмен буолбута.
1972 с. - Иркутскайдааҕы педагогическай институту "Педагогика и методика начального обучения" идэтин ылан бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин 1956 с. Үөһээ Бүлүү Далыр оскуолатыгар физкультура учууталынан саҕалаабыта.
1957-1959 сс. - Сунтаар орто оскуолатыгар физическэй иитии учууталынан үлэлээбитэ.
1959-1982 сс. - Элгээйи орто оскуолатын учууталынан үлэлээбитэ.
Степан Александрович Сунтаар оройуонун спортивнай чиэһин республика уонна Бүлүү зонатын элбэх күрэхтэһиилэригэр көмүскээбитэ. Саха АССР спордун маастара, хас да төгүллээх чемпиона.
Степан Александрович Сунтаар оройуонун спордун сайдыытыгар улахан өҥөлөөх. Кини иитиллээччилэрэ, ССРС спордун маастара Петр Попов, Альберт Захаров, Алкивиад Иванов Россия чемпионнара буолаллар. Элбэх ССРС, Саха АССР спордун маастардарын уонна спорт маастарыгар кандидаттары иитэн таһаарбыта. Саха сирин чемпионнара Владимир Данилов, Николай Николаев, Анатолий Амбросьев ааттара республика тас өттүгэр биллэр. Степан Александрович үөрэнээччилэрэ Валерий уонна Петр Уаровтар, Николай Николаев, Яков уонна Анатолий Амбросьевтар уонна да атыттар бэйэлэрин идэлэрин физическэй культура өттүнэн талбыттара.

# Сон Степан Александрович
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха АССР спордун маастара.
* Элгээйи нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
# 165

165 сыл.

# 165
## Өлбүттэр

* Клавдий Птолемей (Κλαύδιος Πτολεμαῖος, 87 — 165 сыллар) — былыргы гириэк астронома, математик, муусука теорега уонна географ.
# Б. э. и. 338 сыл

Биһиги эрабыт иннинэ 338 сыл — IV үйэ сыла.

# Б. э. и. 338 сыл
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 2 — Македония аармыйата холбоһуктаах Греция куораттарын сэриитин Херонея кыргыһыытыгар кыайбыт. Кыргыһыы түмүгэр Македония уонна Греция күүстэрэ холбонон сотору кэминэн Персия импиэрийэтигэр саба түспүттэрэ.
# Билим күнэ (Арассыыйа)

Билим күнэ — Олунньу 8 күнэ. Арассыыйа бэрэсидьиэнин Б. Н. Ельцин ыйааҕынан 1999 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр олохтоммут.
Идэлээхтэр күннэрин быһыытынан аан бастаан Арассыыйа билимин акадьыамыйатын 275 сылын бэлиэтээһинтэн бэлиэтэнэр буолбут.

# Билим күнэ (Арассыыйа)
## Устуоруйата

Урут ССРС саҕана Билим күнэ муус устар 3-с баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэрэ. Бу күн талыллыбыт төрүөтүнэн В. И. Ленин «Набросок плана научно-технических работ» диэн үлэни муус устарга суруйбута буолбута. Бу үлэ саҥа судаарыстыба билими билиниитин кэрэһэлээбитэ.
Аныгы Арассыыйаҕа бэлиэ күн 1724 сыллаахха Билим акадьыамыйатын төрүттэммит күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута. Бу күн Бүөтүр I ыйыытынан Арассыыйа Сенаата Ыйаах таһаарбыт эбит.
# .sa

.sa диэн Сауд Арабията үрдүк таhымнаах ил домена.
# 2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ

2010 сыллааҕы Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ, ол эбэтэр 2010 сыллааҕы Кыргызстан айдаана. 2010 с. муус устар ыйыгар Кыргызстан дойдутугар буолбут айдааннар уонна өрө туруулар. Кыргызстан олохтоохторо үксүлэрэ дойду президена Курманбек Бакиев уонна кини дьаhалтата ыыппыт политикатын утарбыттар уонна сөбүлээбэтэхтэр. Дьон дьадайан иhэр, экономика мөлтөх туруктаах. Онно эбии Бакиев бэйэтин чугас аймахтарын былааска киллэрбитин, кинилэр дойду экономикатын тутаах объектарын бэйэлэрин бас билиилэригэр ылбыттарын, Бакиев режима оппозицияны уонна көҥүл журналистары бобуутун уонна хам баттабылын дьон эмиэ күүскэ утарбыт. Айдаан Талас куоракка муус устар 6 саҕаламмыта. Муус устар 7 айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара.
Бакиев Бишкектан күрээбит уонна билигин ханна баара биллибэт. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.

# 2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ
## Өссө маны көр

* Түлпээн өрөбөлүүссүйэтэ
# Күөрчэх ытыйыы, оонньуу

Күөрчэх ытыйыы - былыргы саха оҕолорун оонньуута.
Халыҥ тымтыгы төгүрүччү кыһаллар. Ортотунан курдаттыы үүттүүллэр. Үүккэ ытыйарга (эргитэргэ) сөптөөх тутаах угаллар. Тутаах аллараа өттүн чочулаан кыһаллар. Оонньооччулар күөрчэхтэрин угун икки ытыстарын тилэҕэр кыбытан баран, бары ытыйаллар уонна остуол үрдүгэр тэҥҥэ ыһыктан кэбиһэллэр. Күөрчэх атаҕар тура түһээт, эргийбитинэн барар. Ким күөрчэҕэ уһуннук эргийбит ол кыайар.

# Күөрчэх ытыйыы, оонньуу
## Өссө көр

* Анньа-Бөрдө
* Кулун Куллустуур, оонньуу
* Кырынаастыыр, оонньуу
* Тымтык күүгүнэй
* Тарбаҕы үтүктүһүннэрии, оонньуу
* Үтүлүк ылыы, оонньуу
# Самсонов Николай Парфеньевич

Самсонов Николай Парфеньевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Самсонов Николай Парфеньевич
## Олоҕун олуктара

1923 сыллаахха Александровскай сэлиэнньэҕэ Ньурба улууһугар төрөөбүт. Бүтэһик суругун 1942 с. ыам ыйын 11 күнүгэр Новороссийскай куораттан суруйбут. Төрөппүттэрэ ыыппыт ыйытыктарыгар 1943 с. атырдьах ыйын 4 күнүгэр суруллубут хоруйга Самсонов Николай Парфеньевич сэрии хонуутугар өлбүттэр, бааһыран өлбүттэр уонна сураҕа суох сүппүттэр тиһиктэригэр бэлиэтэммэтэх диэн суруллубут.
# Баҥладеш таката

Така — Баҥладеш харчыта.
100 пойшаттан (пайша, пайс) турар. Аан дойдутааҕы бэлиэтээһинэ — BDT. Символа — Tk.
Баҥладеш баана 1972 сыл тохсунньу 1 күнүттэн таһаарар. Бастаан индия рупиятын кытта тэҥнээбиттэрэ, онтон 1983 сыл тохсунньу 11 күнүттэн Америка долларыгар тэҥнээбиттэрэ.1, 2, 5, 10, 20, 50 уонна 100 така , 1976 сылтан 500 така, 2008 сылтан — 1000 така кумааҕы харчылар оҥоһуллаллар.
# Чаан тардар

Чаан тардар эбэтэр чааннаах локомотив (ааҥл. steam locomotive, нууч. паровоз) диэн чаан хамсатааччынан барар локомотив. Аан бастаан рельсанан барар чаан тардар көлөнү Ричард Тревитик 1804 сыллаахха айбыта. Аныгы типтээх биллэр көстүүлээх Rocket диэн чаан тардары 1829 сыллаахха Джордж Стефенсон оҥорбута. 1825 сыллаахха кини уолунуун Робертыын оҥорбут Locomotion № 1 чаан тардардарын аатыттан кэлин "Локомотив" диэн бүтүн көлө кылааһын аата тахсыбыта.
Чаан тардар аан дойдуга улахан сайдыыны аҕалбыт биир улуу техника толкуйа буолар. XIX үйэ уонна XX үйэ бастакы аҥарыгар дьон-таһаҕас тиэйиилэрин сүрүн кэриҥнэрэ чаан тардарынан буолара. Бу кэмнэргэ тимир суол элбэх дойду экономикатын көтөхпүтэ. XX үйэ ортотугар чаан тардар оннугар быдан сайдыылаах көдьүүстээх дизель уонна чаҕыл локомотивтар кэлбиттэрэ.
# Ceza

Билгин Озчалкан (туур. Bilgin Özçalkan, 1976 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр төрөөбүт, Ускюдар түөлбэ, Стамбул куорат, Турция өрөспүүбүлүкэтэ), дьоҥҥо сэргэҕэ, аан дойдуга ортдуга Ceza (Джеза, турок тылыттан сахатыы тылбаастаатахха - буруйдааһын) — турок омугун аан дойдуга аатырбыт, биллиилээх рэп толорооччута.

# Ceza
## Карьерата
### Эрдэтээҕи айар үлэтэ

Блгин Озчалкан Турция Стамбул куоратыгар Ускюдаре түөлбэҕэ орто баайыылаах ыалга төрөөбүтэ. Джеза кыра эрдэҕиттэн сүрэҕэ суох этэ. Кинини успуортан уонна муусукаттан атын туох даҕаны сэҥээрдибитэ. Ол гынан баран, төһө даҕаны кыратыттан сүрэҕэ суоҕунан аатырдар, аатынан профессиональнай индустриальнай лиссиэйи үөрэнэн бүтэрбитэ. Уот маастарын идэтин баһылаабыта.
Кини төһө да баҕарбатаҕын иһин, нэдиэлэ алта күнүн тухары элиэктиригинэн үлэлииргэ күһэллэрэ. Өрөбүлүгэр муусуканан дьарыктанар.
1995 сыллаахха рэпер буолага санаммыта. Бильгин доҕотторуттан рэп ырыалардаах кассеталары уларсан истэр буолбута уонна устунуна бэйэтин бастакы ырыаларын хоһооннорун сурубута. Ол сылдьан Кадыкёеҕа Dr. Fuchs диэн ааттаах рэп продюсерын кытта билсибитэ. Кинилэр «Nefret» (абааһы көрүү) диэн ырыа бөлөҕүн тэрийбиттэрэ. Стамбулга «Hammer Music» диэн ниэмэс звугу устар хампаанньатын кытта дуогабар түһэрсэн, «Meclis-i ala Istanbul» бастакы альбомнара тахсыбата.

# Ceza
## Карьерата
### 2006

Бу сыл Джеза бастакы «Derz Al» диэн макси сигнлын таһаарбыта. 2006 сыллаахха кини «Yerli Plaka» диэн алтыс альбома күн сирин көрбүтэ. Онно кини АХШ Миссури штатыттан сылдьар Tech N9ne кытта ыллаабыта. Клиптара Германияҕа уһуллубута.

# Ceza
## Карьерата
### 2011

2011 сайыныттан Ceza Америкаҕа биллнэ барбыта -- эмиэ Tech N9ne рэперы кытта ырыалары устубута.

# Ceza
## Карьерата
### 2015

Ceza түөрт сыл устата тохтоон олорон баран, ыам ыйын 26 күнүгэр "Suspus" (тур. "чуумпуруу") альбомун таһаарбыта.

# Ceza
## Дискографията

2000 "Meclis-i Ala İstanbul" (Nefret) 2001 "Anahtar" (Nefret) 2002 "Med Cezir" 2004 "Rapstar" 2006 "Yerli Plaka" 2007 "Evin Delisi" (EP) 2010 "Onuncu Köy"
2011 "Holocaust"
2015 "Suspus"
Саамай түргэнник ааҕар рэперинэн билиниллибитэ: 158 сөкүүндэҕэ 1267 тылы саҥарар (1 сөкүүндэҕэ 8 тыл). Ити Holocaust диэн треккэ.

# Ceza
## Көр

* Sagopa Kajmer

# Ceza
## Бэлиэтээһиннэр

https://ru.wikipedia.org/wiki/Ceza
# .bn

.bn диэн Бруней үрдүк таhымнаах ил домена.
# Hummer

Hummer диэн General Motors оҥорор суол суох аутомобил брэна. Бастаан H1 HMMWV (Humvee) диэн сэрии массыыната этэ. Hummer H2 уонна Hummer H3 сивил мааркалар.
# Сайылык (суолталара)

Сайылык' хас да суолталаах тыл.
    сайын олорор сир
    сайыҥҥы дьиэ, сайын туттуллар күрүө-хаһаа, дьиэ-уот, тутуу барыта
    сайыҥҥы мэччирэҥ
* Сайылык — Кэбээйи улууһугар Мукучу нэһилиэк киинэ
* Сайылык — Ньурба улууһугар Хорула нэһилиэк киинэ
* Сайылык — Үөһээ Бүлүү улууһугар Мэйик нэһилиэк киинэ

# Сайылык (суолталара)
## Өссө маны көр

* Сайылык (эркээйи сир) — Абый улууһугар баар эркээйи сир
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Үөһээ Бүлүү улууһун гербэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Үөһээ Бүлүү улууһа» олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Герб Үөһээ Бүлүү улууһун Сүбэтин 2005 сыл кулун тутар 2 күнүнээҕи 15—09 №-дээх «Об утверждении герба муниципального района „Верхневилюйский улус (район)“» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Российскай Федерация Государственнайй геральдическай регистрын тиһигэр 1831 №-нэн киирбит.

# Үөһээ Бүлүү улууһун гербэтэ
## Дьүһүнэ

Дьаралык төгүрүк быһыылаах куйах. Дьаралык халлаан күөх хонуутун ортотугар сахалыы оһуор — кыһыл көмүс өҥнөөх «көҕүөр ойуута» турбут:
* Ойуу ортотугар — баҕаналыы оноҕос туруоруллубут.
* Оноҕостон икки аҥы бэйэ-бэйэлэрин кытта силбиспит сылгы төбөлөрө ойууламмыт, хас биирдии төбөҕө биирдии оҕус муоһа кэтэрдиллибит.
* Оһуор алын өттө сэлиэһинэй куоластарынан киэргэтиллибит.
Дьаралык баһыгар (үөһээ өттүнэн) сэттэ саха аламай таастара (муннуктарыгар туруоруллубут түөрт тэҥ өрүттээх эттиктэр, хас биирдии эттик алта өлүүгэ араарыллыбыт: кириэстии уонна икки бэйэ-бэйэлэригэр тиксэр туһааннар) ууруллубуттар.

# Үөһээ Бүлүү улууһун гербэтэ
## Ытык бэлиэ олоҕо

* Муостаах ынах—сүөһү, сэлиэһинэй куоластара — Үөһээ Бүлүү ынах—сүөһү иитиитинэн, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыгырар улуус буоларын туоһулуур.
* Икки төбөлөөх сылгы киэргэл ойуута — былаас икки салаата (быыбарданар уонна ситэриилээх былаастар) тэҥ бырааптаахтарын көрдөрөр.
* Оноҕос ойуута — былаастар биир сорукка дьулуруйуулара.
* Сылгылар сиэллэрэ — туораахтаах үүнээйилэр культураларын ыһыы бэлиэтэ.
* Иһинээҕи киэргэл ойуу — бу улуус сырдык кэскилэ — үүнэн иһэр кэнчээри ыччата буолар.
* Сэттэ аламай таастар Саха Сирин гербэтигэр баар аламай таастарга дьүөрэлии ууруллубуттара, Үөһээ Бүлүү улууһун сирэ-уота Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр киирэрин көрдөрөр.

# Үөһээ Бүлүү улууһун гербэтэ
## Дьаралык ааптардара

* Бойтунов Т. (Үөһээ Бүлүү)
# Паданг

Паданг (Padang) - Индонезия дойдутугар баар биир улахан куорат, нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөн, куорат тулатынааҕы дэриэбинэлэри уонна кыра куораттары аахтахха 23 мөллүйүөн курдук буолар. Улахан биир шопинг, үп, туризм уонна мода киинэ буолар. Улахан норуоттар икки ардыларынааҕы Аэропорт баар, 31 мөллүйүөн киһи сылга ити куоратка эргийэн ааһар.
Бу куоратка саха студеннара бааллар.
Биэрэг кытыла Паданг куорат|400 px|left|thumb right|100 px|Герб|thumb 250 px|Паданг куорат Индонезия каартатыгар|thumb
* Official website
* Халыып:Wikitravel
# Чараҥ (Хаҥалас улууһа)

Чараҥ — Хаҥалас улууһун Бэстээх нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Чараҥ (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Бэстээх нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Удачнай

Удачнай диэн Мирнэй улууhун куората. Олохтоохторун ахсаана 15,000 (2008). 1955 с. бөһүөлэк тутуллубута. 1987 с. куорат суолталаммыта.
Административнай киинэ: Дьокуускай
Алдан | Бүлүү | Верхоянскай | Ленскэй | Мирнэй | Нүөрүҥгүрү | Ньурба | Орто Халыма | Өлүөхүмэ | Покровскай | Томмот | Удачнай
# Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай тыа хаһаайыстыбатын академията

Дьокуускайдааҕы ил тыа хаһаайыстыбатын академията
Үрдүкү брабыссыанаалнай үөрэх федеральнай судаарыстыбаннай үөрэх тэрилтэтэ :
| Дьокуускайдааҕы ил тыа хаһаайыстыбатын академията (Якутская государственная сельскохозяйственная академия) ||
| ректор | Владимиров Леонид Николаевич |
Дьокуускайдааҕы ил тыа хаһаайыстыбатын академията Арассыыйа Федерациятын хотугулуу илинҥи тирэх тыа хаһаайыстыбатын үрдүкү үөрэх тэрилтэтэ.
# Шанси

Шанси эбэтэр Шаньси — Кытай хотугу өттүгэр баар провинцията. Сирин иэнэ – 157 тыс км². Дьонун ахсаана - 77 мөллүйүөн, 2007 сыллаахха 40 млн., этэ. Эмиэ биир дьонун ахсаанынан элбэх со5ус территория буолар. Киин куората - Тайюань куорат буолар.

# Шанси
## Омуга

Шаньси улууска 95% Кытайдар буолаллар, ону таhынан Монголлар, Эбэнкилэр, Нууччалар, Узбектар олороллор. Кэлии омук ахсаана быдан түргэнник улаата турар.

# Шанси
## Айылха

Элбэх тыа баар, сүрүннээн тиит уонна бэс мастар - олор улуус 80% тыа сирин ылаллар. Онтон ордубута - Талах уонна Үөт. Кыһынын -2 (эбэтэр -16) буолар, Сайынын +27. Ардах элбэхтик түһэр.
# Де-юре

Де-юре (лат. De jure — «Быраабынан») — латыын өс хоһооно, сокуон быһыытынан бигэргэммит буолуохтааҕын көрдөрөр, ол эрээри дьиҥнээх итинник буолумуон сөп. Үксүн сокуоннарынан бигэргэммэтэх (Де-факто) уонна бигэргэммити тэҥнээри туттуллар.

# Де-юре
## Суолтата

Де-юре диэн маннык ис хоһоону сүгэр: «Быраабынан бигэргэммит, дьиҥнээхтик маннык буолуон да буолумуон сөп». Бу тыл юриспруденцияҕа уонна дипломатияҕа туттуллар. Ол эрээри, «Де-факто» уонна «Де-юре» бииргэ туттуллуохтарын сөп, ол иһин кинилэр онтуоньум буотахтар.
Синонимнар: «Сокуонунан», «Юридическай быраабынан», «Быраабынан».
# Чурапчы улууhун гимназията

Координаталара: 61°59′48″ с. ш. 132°24′44″ в. д.﻿ / ﻿61.9967° с. ш. 132.4123° в. д.﻿ / 61.9967; 132.4123 Макаров Степан Кузьмич аатынан Чурапчы гимназията — Чурапчыга баар улуус бүттүүнүттэн дьоҕурдаах оҕону сүүмэрдээн үэрэтэр оскуола. Гимназия директора — Слепцов Юрий Михайлович.

# Чурапчы улууhун гимназията
## История

1995 сылга Чурапчы улууһун олохтоохторо гимназическай үөрэҕи ылаары туһугар, "№ 01-06/419 Министерства образования Республики Саха (Якутия) «Об открытии Чурапчинской улусной гимназии»".
1997 сылга саҥа зданияҕа көспүттэрэ.
1997 сылга СПШ диэн М.Е.Николаев тэрийбит тэрилтэтигэр киирбиттэрэ.
1998 сылтан "Инникигэ Хардыы" диэн конференция Чурапчы гимназиятыгар ыытыллар.
2010 сылтан С.К. Макаров аатын сүгэр.
2016 сылтан МАН РС(Я) отделенията
2016 сылга саҥа зданияҕа көспүттэрэ.

# Чурапчы улууhун гимназията
## История
### Директордара

Гимназия директордарынан үлэлээбиттэрэ:
1995 - 2002 с.с. Иустинова Альбина Степановна - Саха Республикатын үөрэҕэриитин үтүөлээх үлэhитэ, Российскай Федерация үөрэҕэриитин туйгуна, Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина. 2002 - 2004 с.с. Тобохов Семен Владимирович - Саха Республикатын үөрэҕэриитин туйгуна. 2004 - 2008 с.с. Гуляев Василий Васильевич - Саха Республикатын үөрэҕэриитин туйгуна. 2008 - 2012 с.с. Манасытова Марианна Алексеевна - педагогическай билим хандьыдаата, Российскай Федерация норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Дети Саха - Азия международнай фонда стипендията. 2012 - 2019 с.с. Посельскай Юрий Павлович - СР үөрэҕэриитин туйгуна.
2019 с. Слепцов Юрий Павлович - СР үөрэҕэриитин туйгуна.

# Чурапчы улууhун гимназията
## Үөрэҕин профиллара

Билигин гимназия математико-техническай, гуманитарнай уонна естественно-научнай направлениялах.
Билигин гимназияҕа 320 оҕо үөрэнэр.
Күн бүгүн гимназияҕа дойду биир бастыҥ учууталлара үлэлииллэр, ол курдук:
* Хоютанова Мария Иустиновна - Российскай Федерация үтүөлээх учуутала, Российскай Федерация норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Россия чулуу учуутала, Династия пуондатын 5 төгүллээх стипендиата;
* Болдовская Фекла Николаевна - Саха Республикатын үтүөлээх учуутала, Российскай Федерация норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Россия чулуу учуутала, С. А. Новгородов аатынан государственнай бириэмийэ лауреата;
* Сергеев Антон Антонович - Саха Республикатын үтүөлээх учуутала, Россия чулуу учуутала, Российскай Федерация Бочуоттааx донора; уо.д.а.

# Чурапчы улууhун гимназията
## Чинчийии үлэтэ

Оскуолаҕа хас сыл аайы бары "Билии — күүс" уонна "Инникигэ хардыы" диэн үөрэнэччилэр конференциялара тэриллэр. Гимназия үөрэнэччилэрэ араас научно-практическай конференцияларга ситиһиилээхтик кытталлар.

# Чурапчы улууhун гимназията
## Бастыҥ выпускниктар

* Саргыдаев Степан Анатольевич - Чурапчы улууһун баһылыга.
* Посельскай Юрий Павлович - 5-с гимназия директора.

# Чурапчы улууhун гимназията
## Тас сигэлэр

* ↑ https://nikolaevcentre.ru/archive/view/doc/103
* ↑ http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&empire=1&nd=178071805&page=1&rdk=0&link_id=0#I0
* ↑ https://chur-cg.obr.sakha.gov.ru/uploads/ckfinder/userfiles/2023/09/08/files/УЧЕБНЫЙ%20ПЛАН%202023-2024.pdf
* Гимназия официальнай уэбсайта
# Фрунзе

* Фрунзе нэһилиэгэ — Нам улууһугар баар нэһилиэк
* Фрунзе — Бишкек урукку аата
* Фрунзе Михаил Васильевич
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Балаҕаччы (Бүлүү улууһа)

Балаҕаччы — Бүлүү улууһун Тоҕус нэһилиэгин киинэ.

# Балаҕаччы (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Тоҕус нэһилиэгэ
# Дойду көмүскэлин комитета

Дойду көмүскэлин комитета эбэтэр Дойдуну көмүскүүр салалта комитета , кыччатан ДКСК (нууч. Комитет государственной безопасности СССР, кыччатан КГБ, ааҥл. KGB, ол эбэтэр Committee for State Security), ССРС кистэлэҥ тэрилтэтэ, дьону үспүйүөннүүр биир сүрүн тэрилтэ буолара. Бу тэрилтэ Сталин саҕана киһи бөҕөтүн репрессиялаабыта. Дьоҥҥо куһаҕан террористическай кутталы үөскэтэр курдук өйдөбүллээх тэрилтэнэн өйдөнөр.
ССРС эстибин кэннэ бу тэрилтэ методикатын ФСБ ылбыта.
# Дьабарааскы ото

Дьабарааскы ото (нууч. лептопирум, лат. ) - толооҥҥо, ходуһаҕа үүнэр төбө өттүлэрэ иккилии салаалаах ктарыта үүммүт сэбирдэхтээх, саһархайдыҥы маҥан бытархай сибэккилээх биир сыллаах от үүнээйи.
# Баахынай (Эдьигээн улууһа)

Баахынай — Эдьигээн улууһун Лииндэ нэһилиэгин киинэ.

# Баахынай (Эдьигээн улууһа)
## Өссө маны көр

* Эдьигээн улууһа
* Лииндэ нэһилиэгэ (Эдьигээн улууһа)
# Электросудорожнай терапия

Электрическэй тогу мэйии курдары ыытыы.
# Тари

Тари (ааҥл. Taree) диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар кыра куорат буолар, дьонун ахсаана 17 тыһ. киһи. Аустралия дойдутугар биир популярнай буолан эрэр.
# Өргүөт нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Өргүөт нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өргүөт.
Улуус кииниттэн 60 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 517 киһи (2021 сыл).

# Өргүөт нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэк географията

Иэнэ 5037.5 кв. км.. Хотугулуу-илинтэн нэһилиэк сирдэрэ Кэнтик нэһилиэгин сирдэрин кытта быысаһаллар. Хотуттан — Үөдүгэй (каартаҕа 2 нүөмэр), Нам (3) уонна Тамалакаан (11) сирэрин кытта. Арҕаа өттүттэн Быракаанныын, соҕуруу Туобуйалыын (19), онтон илин өттүттэн Сунтаар улууһун икки нэһилиэгин сирдэрэ сыталлар: Кэмпэндээйи уонна Хоро.

# Өргүөт нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Петрова Тамара Ивановна (1934 с. кулун тутар 5 к. төр.) — саха тылын чинчийээччи, педагогика билимнэрин кандидата.
    Николаева Мария Евсеевна (1936 с. бэс ыйын 5 к. төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.

# Өргүөт нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Оскуолата

Павлов Юрий Дмитриевич оскуола директора. Оскуола 2005 арыллыбыта. 2007 сыллаахха алтынньы 17 к. СӨ Бэрэсидьиэнин 602 нүөмэрдээх ыйааҕынан Өргүөт орто оскуолатыгар Т.И.Петров аата иҥэриллибитэ.
# Судургу механизм

Судургу механизм диэн күүс хайысхатын эбэтэр кэриҥин уларытар тэрил. Судургу механизм ууруллар күүһү төһүүлээн төгүллүүр тэрил буолар диэн быһаарыахха сөп. Барҕарыы кэмин билимдьиттэрэ алта классик судургу механизм баарын билэллэрэ:
* Төһүү
* Төгүр уонна сис
* Куолун
* Иҥнэри хаптал
* Ытаһа
* Суруук
# Киһи оҥоһуута

Сахалыы киһи оҥоһуута, латыын тылынан - анатомия.

# Киһи оҥоһуута
## Төбө оҥоһуута

* Баттах
* Сүүс
* Хаас
* Харах
* Кыламан
* Кулгаах
* Иэдэс
* Мурун
* Бытык
* Уос
* Айах
* Айах иһигэр:
* тиис
* тыл
* куолай
* таҥалай
* Күөмэй
* Хабарҕа

# Киһи оҥоһуута
## Ис

* Тыҥа
* Сүрэх
* Куртах
* Таал
* Быар
* Бүөр
* Очоҕос
* Киин
* Муҥур
* Ноор
* Ойоҕос
* Хабах
* Эмэһэ
* Сымыыт
* Ууһуур уорган:
* Киэли
** Эр киһи - өбүс
** Дьахтар - абас
* Көҕүс
* Сарын

# Киһи оҥоһуута
## Илии

* Илии
* Хары
* Ытыс
* Тарбах:
** Эрбэх
** Сөмүйэ
** Ортоку тарбах
** Аата суох
** Ылгын чыкыйа

# Киһи оҥоһуута
## Атах

* Сото
* Тобук
* Бөтөҕө
* Уллуҥах
# Балаганное

Балаганное (сахалыы Балаҕаннаах) диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. Тауй өрүс тамаҕар турар. 1920 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 187 (2021).
# Шри Ланка

Шри Ланка (1972 с. дылы Сэйлон) диэн Соҕуруу Азия арыы дойдута, Индия соҕуруу кытылыттан 31 км баар. Олохтоохторун ахсаана 20 млн.
* ↑ Official Website of Sri Lanka tourist Board - Facts at a glance
* ↑ Sri Lanka: Parliament History
* ↑ Department of Census and Statistics Estimated mid year population by sex and age, 2003 - 2005
* 1 2 3 4 Sri Lanka. International Monetary Fund. Тургутулунна 9 Алтынньы 2008.
# Томмот томтороот

Томмот томтороот. Алдан үрдэлин сорҕото. Алдан куораттан соҕуруу диэкки Алдан өрүстэн Төмтөөн өрүс диэкки сытар.
Уһуна 100 км. Чыпчаала Батько хайа, муора таһымыттан 1510 м. үрдүктээх.
Селигдаар, Ыллымах өрүстэр бастара.

# Томмот томтороот
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Скрыбыкина Людмила Николаевна

Скрыбыкина Людмила Николаевна — Саха сирин олохтоох нууччаларын фольклордарын чинчийэр учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.

# Скрыбыкина Людмила Николаевна
## Олоҕун олуктара

* 1961 сыллаахха ахсынньы 17 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүт.
* 1984 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1984—1985 сс. — оҕолору кытары үлэҕэ методист.
* 1986 с. — ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Саха научнай Киинин аспирана.
* 1987—1988 сс. — нуучча литературатын Институтын аспирана.
* 1989—1990 сс. — тыл, литература уонна история Институтын олоҥхоҕо салаатын лаборана.
* 1991—1992 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1992 с. — филологическай билим кандидатыгар «Былины русского населения Северо-Востока Сибири» тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбит.
* 1993—1998 сс. — тыл, литература уонна история Институтын олоҥхоҕо салаатын научнай үлэһитэ.

# Скрыбыкина Людмила Николаевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Былины русского населения Северо-Востока Сибири» (Новосибирск, 1994) — монография.
* «Записи былин В. Г. Богораза, обнаруженные в собирании В. И. Иохельсона» (Русский фольклор. Т. 25. — Л., 1989).
* «Былины, записанные на Колыме В. Г. Богоразом, и их публикации» (Фольклор народов РСФСР: Межвуз. сб. — Вып. 18. — Уфа. 1991).
* «Свадебный обряд русского населения Северо-Востока Якутии» (Якутск, 1993).
# .kr

.kr диэн Соҕуруу Кэриэйэ үрдүк таhымнаах ил домена.