yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Өлүөхүмэ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Өлүөхүмэ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Өлүөхүмэ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Үрдүк үөрэх тэрилтэтэ

* Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба академията. Өлүөхүмэтээҕи филиал.

# Өлүөхүмэ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ

* Өлүөхүмэтээҕи тыа хаһаайыстыба механизация уонна электрификация техникума.

# Өлүөхүмэ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ

* 26 №-дээх Идэлээх училище (Өлүөхүмэ).

# Өлүөхүмэ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Өлүөхүмэ 1 №-дээх Яковлев Н. Н. аатынан орто оскуолата;
* Өлүөхүмэ 2 №-дээх орто оскуолата;
* Өлүөхүмэ 3 №-дээх төрүт оскуолата;
* Өлүөхүмэ 4 №-дээх төрүт оскуолата;
* Өлүөхүмэ улуустааҕы национальнай гимназията;
* Өлүөхүмэ "Улуус оҕо экология киинэ" эбии үөрэх тэрилтэтэ;
* Өлүөхүмэ "Улуус оҕо киинэ" эбии үөрэх тэрилтэтэ;
* Өлүөхүмэ "Эврика" орто оскуолата;
* Өлүөхүмэ "Уус-уран сайдыы уонна гуманитарнай үөрэх" эбии үөрэх тэрилтэтэ;
* Өлүөхүмэ киэһээҥҥи оскуолата;
* Заречнай төрүт оскуолата;
* Саныйахтаах орто оскуолата;
* Хоpо орто оскуолата;
* Дельгэй орто оскуолата;
* Солянка орто оскуолата;
* Амма-Өлүөхүмэ орто оскуолата;
* Бастакы Нөөрүктээйи орто оскуолата;
* Иккис Нөөрүктээйи орто оскуолата;
* Урицкай орто оскуолата;
* Абаҕа Кудрин-Абагинскай А.Г. аатынан орто оскуолата;
* Маача төрүт оскуолата;
* Токко орто интернат - оскуолата;
* Тээнэ Кульбертинов И.Н. аатынан орто оскуолата;
* Үҥкүүр орто оскуолата;
* Киндигир төрүт оскуолата;
* Дабаан орто оскуолата;
* Кыыллаах орто оскуолата;
* Уолбут төрүт оскуолата;
* Абаҕа алын оскуолата;
* Ииннээх алын оскуолата;
* Дьэдэй орто оскуолата;
* Маалыкаан алын оскуолата;
* Малдьаҕар алын оскуолата - оҕо саада;
* Троицкай алын оскуолата - оҕо саада;
* Тиннай алын оскуолата;
* Марха алын оскуолата;
* Бэс Күөл алын оскуолата - оҕо саада;
* Кээччи алын оскуолата - оҕо саада;

# Өлүөхүмэ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Данилов Иван Еримеевич

Данилов Иван Еримеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Арҕаа Хаҥалас улууһун Мытаах нэһилиэгэр 1902 сыллаахха төрөөбүт. 1942 сыллаахха табаһыттыы сылдьан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт.
Молотов куоракка биир ый байыаннай кууруска сылдьан баран Сталинград көмүскэлигэр 1942 сыл атырдьах ыйыттан алтынньы 20 күнүгэр дылы стрелковай батальоҥҥа сэриилэспит. Уҥа илиитигэр бааһыран хас да ый госпитальга сытан баран дойдутугар төннүбүт. 1970 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар, Ньурбаттан Бокучаров Семену уонна Боччусов Анисимы кытта сылдьыбытым диэбит. Бокучаров кинини кытта тэҥҥэ бааһырбыт, атаҕар. Оттон Боччусов кыратык бааһыран Сталинградка хаалбыта диэн суруйар.
«Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (30.05.1951).
# Барайы

Барайы өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 251 км., тардыытын иэнэ 4880 км².
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Сордоҕун сиһи быһа охсор. Тардыытыгар 130 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн Тарчаан (50 км.) диэн салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Вьетнам

Вьетнам (вьет. Việt Nam) диэн Индокытай илин өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр Кытайдыын хоту, Лаостуун хотугулуу-арҕаа уонна Камбодьалыын соҕуруулуу-арҕаа. Соҕуруу Кытай байҕала илин баар. Олохтоохторун ахсаана 98 млн.
Дойду аата (越南) икки тылтан турар — «Việt» сурун омук аата — виет, уонна «Nam» — со5уруу, «со5уруу виет», диэн тылбаастанар.
Вьетнам устуоруйата 3 тыьыынча сыл анараа еттуттэн са5аланар.
Улахан куораттара: Ханой, Хошимин, Дананг.
# Сэбиэскэй Сойуус Коммунист Партията

Сэбиэскэй Сойуус коммунист партията (ССКП) — Арассыыйа империятыгар, кэлин Арассыыйа республикатыгар, РСФСР-га, ССРС-ка уонна СНГ-га баар буола сылдьыбыт политическай партия. Туһунан партия быһыытынан 1917 тэриллибитэ эрээри, дьиҥнээхтик 1912 сыллаахха Арассыыйа социал-демокраат оробуочай партиятытын большевиктарын фракцияларыттан тэриллибитэ.
Атырдьах ыйынааҕы путч сатамматаҕын кэннэ 1991 атырдьах ыйыгар Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнин Ельцин ыйаахтарынан партия үлэтэ РСФСР сиригэр быстах кэмҥэ тохтотуллубута, баайа-дуола конфискаацияламмыта. Хойутуу ССКП үлэтэ букатыннаахтык тохтотуллубута, оттон салайар тэрилтэлэрэ ыһыллыбыттара. Бу кэнниттэн партия үрэллибитэ.
# Хинкали

Хинкали (груз. ხინკალი listen (info)) диэн Грузияттан кэлбит ас, нучча пельменыгар майгынныыр. Бастаан Псхави, Мтиулети уонна Хевресути хайа оройуоннарыгар баар буолбут. Хинкали араас көрүҥнэрэ Хапхаас барытыгар тарҕаммыт, Хинкали иһэ ханна оҥоһуллубутуттан атын-атын буолар, ол гынан баран бастакы рецепынан (хевсурули) фарштаах (идэһэ эбэтэр баранина), луук, биэрэс, туус уонна тмин туттуллар этэ. Сорох рецептарга кинза уонна петрушка туттаачылар. Азербайджаҥҥа уонна атын муслим тарҕаммыт сирдэригэр идэһэ оннугар баранинаны эрэ тутталлар. Эт оннугар тэллэй, хортуоска эбэтэр сыыр угааччылар.
Хинкалины бэйэтинэн сииллэр, сороҕор бытарытыллыбыт хара биэрэс эбэллэр. Иһигэр баар фарш буһарыллыан иннинэ сиикэй, ол иһин бульона, амтана барыта иһигэр хаалар. Ону өссө улаатыннараары бульон эбээччилэр. Бастаан ыстаан баран ол бульонун иһиэхтээххин уонна кыттаанах өттө тутарга эрэ туттуллар, сиэниллиэ суохтаах.
Хинкалины сииргэ туттаныы-хаптаныы быраабылата элбэх, ол курдук биилкэнэн сиир көҥүллэммэт.
# Григорьев Егор Петрович

Григорьев Егор Петрович — РСФСР үтүөлээх экэнэмииһэ.
1933 с. төрөөбүт.
Иркутскайдааҕы финансовай-экономическай институту бүтэриэҕиттэн олоҕун 45 сылын республика социальнай-экономическай өттүнэн сайдарыгар анаабыт экономист-финансист буолар.
Уус-Майаҕа Райфин отделын сэбиэдиссэйинэн, «Джугжурзолото» хайаны байытар комбинат директорын солбуйааччынан, Уус-Маайаҕа райсовет председателин солбуйааччынан үлэлээбитэ. Республиатааҕы «Сельхозтехника» кэлин «Агротехснаб» холбоһуктары тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ.
СӨ Правительствотын финансовай-хонтуруоллуур управлениетын специалыһынан үлэлээбитэ.
РСФСР үтүөлээх экэнэмииһэ.
2003 с. өлбүт.
# Факел-ШВСМ

Якутия (нууч. ФК «Якутия» ) диэн Саха футбол кулууба. Дьокуускай. 1991 с. тэриллибитэ. Арассыыйа чемпионатыгар бастыҥ ситиhиитэ — бастакы лига «Илин» зонатыгар 7 миэстэ (1993).

# Факел-ШВСМ
## Урукку ааттара

* 1991—1996 — «Динамо»
* 1997—2003 — «Монтажник»
# Олли

Олли Кукабаара, Сид Кус-мурун, Милли Ехидна – 2000 сыллаахха Австралия Сидней куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XVII оонньууларын үс ымыыта.

# Олли
## Суолтата

2000 сыллааҕы Олимпия оонньууларын тэрийээччилэр үс бэлиэни толкуйдаабыттар: Олли Кукабаара, Сид Кус-мурун уонна Милли Ехидна. Бу кыллар Австралияҕа эрэ үөскүүллэр. Үһүөн холбоон олимпиятааҕы доҕордоһууну көрдөрөллөр. Ону таһынан үөскүүр сирдэринэн үс эйгэни көрдөрөллөр: Сир, Уу уонна Салгын. Бу кыыллар үс буолуулара маны таһынан Үһүс тыһыынча сылга киирэри кытта ситимнээх.

# Олли
## Майгылара

Хас биирдии ымыы бэйэтэ ааттааҕын таһынан ураты майгылаах. Кус-муруну Сид (Syd, Сидней диэнтэн бастакы сүһүөҕэ) диэн ааттаабыттар. Австралия айылҕатын бэлиэтэ буолбут кыыл күүһү, сэниэни уонна кыайыыга дьулуһууну көрдөрөр. Австралиятааҕы Олли хохотуун-зимородок (Olly — «олимпиада» диэнтэн кылгатыы), олимпия тыынын илдьэ сылдьар, атыттартан олус көрдөөҕүнэн, дэлэйинэн уонна аламаҕайынан уратылаах. Ехидна Милли диэн ааттаммыт (Millie — millenium диэн тылы кылгатыыттан) Үһүс тыһыынча саҕаланыытын бэлиэтигэр. Кини олоххо сырдык сарсыҥҥыны көрүүнэн, үлэһитинэн уонна кэскилгэ дьулуһуунан биллэр. Ону таһынан, Милли – информация уонна технология, буолбут чахчылар уонна сыыппаралар сүрүн уобарастарынан буолбут.

# Олли
## "Утары ымыы"

Пол Ньюэл диэн карикатура худуоһунньуга Оонньуулар историяларыгар аан бастаан «утары ымыы» толкуйдаабыт. Оннук уобараһынан Фэтсоу диэн ааттаах вомбат буолбут. Бу кыыл Олимпия сайыҥҥы оонньууларын ымыыларыгар утары турар күүс буолбут.

# Олли
## Манна эбии көр

* http://olimp-history.ru/node/355
* ↑ Властелины колец. Олимпиада в Китае. // GEO : журнал. — 2008, август. — № 8. — С. 58 — 59.
# Саҥа чааһа

Саҥа чааһа эбэтэр саҥа сороҕо — тыл төрүт суолтатынан, хайдах уларыйарынан, этиигэ туттулларынан атын тылтан уратылаах буолар. Итиннэ олоҕуран тыллары тус-туспа бөлөххө араараллар. Ону саҥа чааһа диэн ааттанар. Холобур, предмети бэлиэтиир саҥа чааһа аат тыл буолар, оттон хайааһыны туохтуур көрдөрөр.
Саха тылыгар маннык саҥа чаастара баар:
* Аат тыл (сир, мас, кинигэ, оҕо).
* Даҕааһын аат (кыһыл, саҥа, эйэҕэс).
* Ахсаан аат (биэс, онус).
* Солбуйар аат (мин, ити, хас).
* Туохтуур: тус туохтуур, аат туохтуур, сыһыат туохтуур (бар, барар, бараары).
* Сыһыат (түргэнник, сотору, олус).
* Эбиискэ (дуо, дуу, эрэ).
* Дьөһүөл (курдук, устун, тухары).
* Сыһыан тыл (ама, арааһа).
* Ситим тыл (уонна, оттон).
* Саҥа аллайыы (тыый, ычча).

# Саҥа чааһа
## Туһаныллыбыт сир

* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
# Дьиэрэҥнэр уустара

Дьиэрэҥнэр уустара (лат. Numenius, нууч. Род Кроншнепы) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха Сиригэр бу ууска 3 көрүҥ баар: Куруҥ дьиэрэҥэ, Дьиэрэҥ, Хонуу дьиэрэҥэ.

# Дьиэрэҥнэр уустара
## Өссө маны көр

* Чөкчөҥөөлөр уустара
* Уу ойууннарын ууһа
* Куллурууттар уустара
* Чырыттар уустара
* Бараахтар уустара
* Иһиирэмнэр уустара
* Чорууттар уустара
* Гаршнептар уустара
* Үгүрүөлэр уустара
* Обот үгүрүөлэр уустара
* Таас лоокууттарын ууһа
* Кураҕаччылар уустара
* Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара
# Якутия (хаһыат)

Якутия — күн аайы нууччалыы тахсар өрөспүүбүлүкэ уопсастыбыннай бэлитиичэскэй хаһыата. Тэрийээччитэ (учредитель) - Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата.
1917 сыллаахха төрүттэммитэ. Хаһыат бастакы эрэдээктэринэн сыылынай Емельян Ярославскай үлэлээбитэ. Бастакы аата "Социал-демократ" диэн этэ. Ол кэнниттэн аата хаста да уларыйбыта: «Якутская правда», «Красный Север», «Ленский коммунар», «Автономная Якутия». 1990-с сылларга аата "Якутия" диэҥҥэ уларыйан күн бүгүҥҥүгэ дылы тахсар.
1967 сыллахха хаһыат «Бочуот знаага» уордьанынан наҕараадаламмыта.
Ситим-сирэ - http://www.gazetayakutia.ru/
# Талалаевка

Талалаевка (укр. Талалаївка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 055 (2011).
# Сивцев Сергей Васильевич

Сивцев Сергей Васильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Мугудай нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. күнүгэр ыҥырыллыбыт. Москуба анныгар сэриилэспитэ. Белоруссияны, Польшаны, Венгрияны, Югославияны, Австрияны босхолоспут. Үстэ бааһырбыт. 1946 сыллаахха дойдутугар эргиллибит. 1965 сыллаахха өлбүт.
# Ойуунускайга өйдөбүнньүк (Дьокуускай)

Ойуунускайга өйдөбүнньүк (Дьокуускай)
# Аквинотааҕы Томас

Аквинотааҕы Томас (лат. Thomas Aquinas, ит. Tommaso d'Aquino) диэн Италия философа уонна таҥара үөрэхтээҕэ, Доминикан уордьанын быраата уонна аҕабыта, схоластика оскуолатын биир чулуу билимдьитэ. Католиктар кинини ытык киһинэн билинэллэр. Сыаркап үөрэтээччитэ (Doctor Ecclesiae). Doctor Angelicus, Doctor Communis, Doctor Universalis, Doctor Humanitatis диэн дьоһун ааттардаах. Аквинотааҕы Томас айылҕа теологиятын көхтөөх тарҕатааччыта. Томизм диэн толкуй оскуолатын төрүттээччитэ. Кини санаатынан Таҥара айылҕа сылтаҕын уонна итэҕэл сырдатааччыта буолар. Томас философ уонна таҥара үөрэхтээҕэ быһыытынан биир улуу өҥөтө Аристотель философиятын христианизм тосхоллорун кытта холбооһуна буолар.

# Аквинотааҕы Томас
## Үлэлэрэ

Аквинотааҕы Томас үлэлэрин төрүкү алта категорияҕа үллэрэллэр:
* Кини үөрэтиитин кытта быһа ситимнээх үлэлэр
** Сэттэ мөккүөрдээх ыйытык (quaestiones disputatae):
*** Кырдьык
*** Эттэммит Өс холбоһуга
*** Кут
*** Куттаах харамайдар
*** Үтүөлэр
*** Таҥара күүһэ
*** Куһаҕан
** Уон икки араас мөккүөр (disputatio de quolibet)
* Философия комментарийдара
** Аристотельга уон биир комментарий
** Боэтиус үлэлэригэр икки аан тыл
** Проклус үлэлэригэр икки аан тыл
* Кыракый трактаттар уонна мөккүөрдэр
** Биэс полемика үлэтэ
** Биэс мындыр хоруй (responsa)
** Таҥара үөрэҕэ, философия, политика субъектарын туһунан уон биэс сурук
** Дьыл түөрт уон тоҕус өрөбүлүн ытык суруктарыгар уонна евангелиеларыгар анаан тоҕус уон тоҕус хомилия
** Сыаркап аҕалара евангелиелары тойоннооһуннарын хомуура (Catena aurea)
* Сүрүн үлэлэрэ (Summa Theologiae, Summa contra Gentiles, Scriptum super Sententiis)
* Дьуоп, Псалмнар, Ыһаайа, Соломон ырыата, Дьэрэмиэй битиктэригэр, Иоанн уонна Маппыай евангелиеларыгар, Паулус суруктарыгар биибилийэ комментарийдара
** Ытык битиктэргэ тоҕус быһаарыы
* Литургия үлэлэрэ
# Крейг Дэвид

Крейг Эшли Дэвид (ааҥл. Craig Ashley David) диэн Улуу Британия R&B ырыаhыта. Түөрт альбом таhаарбыта: Born To Do It, Slicker Than Your Average, The Story Goes... уонна Trust Me.
# Сибиир татаардарын тыллара

Сибиир татаардарын тыллара (бэйэлэрэ ааттыыр ааттара: татар тел) — Сибиир татаардарын төрөөбүт тыллара. Бу тыл ханнык тыллар бөлөҕөр киирэрин туһунан биир кэлим санаа суох. Сорох чинчийээччилэр Сибиир татаардары тылларын туспа түүр тыла дии саныыллар, атыттар буоллаҕына татаар тылын илиҥҥи диалега дииллэр.
Сибиир татаардарын тыллара үс улахан бөлөххө (диалекка) арахсар: Тобол-Иртыш, Барабинскай уонна Томскай.
Билиҥҥи кэмҥэ Сибиир татаардарын тыллара ЮНЕСКО сүтэр кутталлаах тыллар испииһэгэр киирбитэ.

# Сибиир татаардарын тыллара
## Классификация
### В. В. Радлов классификацията

* Илиҥҥи бөлөх: алтаай тыла, Чулым татаардарын тыллара, тофа тыла, хакас тыла, шор тыла уонна тыва тыла;
* Арҕааҥы бөлөх: Арҕаа Сибиир татаардарын тыллара, кыргыс тыла, каһаах тыла, башкиир тыла, татаар тыла уонна каракалпак тыла;
* Орто Азия бөлөҕө: уйгуур тыла уонна узбек тыла;
* Соҕурууҥу бөлөх: туркмен тыла, азербайдьаан тыла, турок тыла, Кырыым татаардарын тылларын соҕурууҥҥу гуобардара;
* Саха тыла туспа.

# Сибиир татаардарын тыллара
## Классификация
### В. А. Богородицкай классификацията

* Хотугулуу илиҥҥи — саха тыла, тофа тыла уонна тыва тыла;
* Хакас (Абакаан) — хакас тылын саҕай, бэлтир, койбаль, качин уонна кызыл гуобардара;
* Алтаай — алтаай тыла уонна телеут тыла, тубалар тыллара уонна сорох атыттар;
* Арҕаа Сибиир — Сибиир татаардарын тыллара;
* Поволжье уонна Приуралье — татаар уонна башкир тыллара;
* Орто Азия — уйгуур тыла, казах тыла, кыргыс тыла, узбек тыла, каракалпак тыла;
* Соҕуруулуу арҕаа — туркмен тыла, азербайдьаан тыла, кумык тыла, гагауз тыла уонна турок тыла.

# Сибиир татаардарын тыллара
## Үөрэтии историята

Сибиир татаардарын тылларын аан маҥнай нуучча таҥараһыттара бэйэлэрин итэҕэллэрин тарҕатаары үөрэтэн саҕалаабыттара. Ол курдук XVIII үйэ бүтүүтүгэр (1783 сыллаахха) Сибиир татаардарын тылларын үөрэтии саҕаламмыта. Таҥараһыттартан биллэр Иосиф Гиганов диэн киһи үөрэппит. Кини 1801 сыллаахха «Грамматика татарского языка» диэн кинигэни суруйбута. 1804 сыллаахха Иосиф Гиганов иккис кинигэтэ, чуолаан "Нуучча-татаар тылдьыта" бэчээккэ тахсыбыта.
1802 сыллаахха Саускан оскуолатын учуутала Нийэт-Баки Атнометов Сибиир татаардарын үөрэтээри «Букварь арабского и татарского письма» диэн ааттаах кинигэни Санкт-Петербуркка бэчээккэ таһаартарбыта. Ол кэннитэн аатырбыт Сибиири чинчийээччи Г. Ф. Миллер эмиэ Сибиир татаардарын тылларын үөрэппитэ.

# Сибиир татаардарын тыллара
## Эбии көр

* Түүр тыллара
* Сибиир татаардара
* Татаардар
* Татаар тыла
# Канаадаҕа иммиграциа

Канаадаҕа иммиграциа (ааҥл. immigration to Canada, фр. immigration au Canada) — дьон Канадаҕа постоянно олорорго көһөр процеһа. Көспүт дьонтон, ол гынан баран бары буолбатах Канада гражданнара буолаллар.
Канада — иммигран дойдута. Канада сайдыылаах, сэриитэ суох, конфлига суох дойду репутацията иммиграцияны улаатыннарар.
2006 сыллаахха Канадаҕа 236 756 иммигрант кэлбит. Саамай элбэх иммигрант кэлбит дойдулара: Кытай 28 896, Индия 28 520, Филиппиннар (19 718), Пакистан (9808), АХШ (8750), Великобритания (7324), Иран (7195), СоҕурууКорея (5909 ), Колумбия (5382) и Шри-Ланка (4068),. Ол кэнниттэн Франция (4026) и Марокко (4025), с Румыния, Россия уонна Алжир иһэр..
1976 сыллаахха Эммиграция сокуона ылыллыбыта. 2002 сыллахха Эммиграция сокуона уона Беженецтар харысхал сокуона ылыллыбыта.
2010 сыл саҕаланыытыгар Канада нэһлиэнньэтж 34 мөл. киһи эбит. 2006 сыл биэрэпиһэ нэһилиэнньэ 2001 сылга тэҕҥнээтэххэ ахсаана 5,4% улааппытын көдөрбүт.. Нэһииэнньэ ахсаана үгүс өттө иммиграцияттан улаатар.
Этническай өтүүттэн көрдөххө Канада олус эҥин араас дьон олорор. 2001 сыллаах пиэрэпис түмүгэр 100 тыыһынчалаах норуоттар 34 этническай группа баар эбит. Саамай улахан этническай группа - Канада дьонноро 39,4% ылаллар эбит, тоҕо диэтэххэ колонизация бириэмиэтигэр көспүт дьон бэйэлэрин канадецтарынан ааҕаллар.Ол кэнниттэн следуют те, кто называет себя англичаннар (34,4 %), французтар (25,7 %), ниэмэс дьоно (3,6 %), итальянецтар (2,8 %), украинецтар (1,7 %), аборигенами (индейцецтар уонна эскимостар 1,5 %), кытай дьоно (1,4 %), голландецтар (1,4 %), поляктар (0,9 %).
# Айон арыы

Айон. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Чаун тамах төрдүнээҕи арыы. Чукотка АО Чаунскай оройуонугар киирэр. Иэнэ 2000 км. кв. кэриҥэ. Сирэ намтал, муора таһымыттан 64 м. тиийэр. Арыы айылҕата арктика туундарата. Таба мэччирэҥэ баар. 1941 сылтан ыла полярнай станция үлэлиир.

# Айон арыы
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедический словарь.
# Додо Пицца

«Додо Пицца» эбэтэр Dodo Pizza — пиццаҕа идэтийэр Арассыыйа бөдөҥ фастфуд тэрилтэтэ. 2020 сыл сэтинньитигэр 14 дойдуга, ол иһигэр АХШ-ка, Европаҕа уонна Кытайга 659 тэрилтэлээх.
2011 сыллаахха «Додо Пиццаны» Фёдором Овчинников диэн Сыктывкар урбаанньыта олохтообута. Маны таһынан бу киһи «Книга за книгой» диэн тэрилтэни тэрийбитинэн биллэр, кини туһунан Максим Котин «И ботаники делают бизнес» диэн кинигэни суруйбута.
# Омук

Омук (нууч. Этнос дэнэр атыннык, эбэтэр нация), дьон биир сиргэ олорор эвалүцийа көмөтүнэн биир тыллаах, менталитеттаах буолара көстөр. Уһуннук олорууга биир тас көрүҥнээх буолар.
# Орто Суурт

Орто Суурт — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Маҥаны нэһилиэгин киинэ.
# 860

Сүрүн ыстатыйа: 860 сыл (өссө көр: 850-с IX / 9 үйэлэр).
Онтон 1164 сыл ааста.
860 сыл Биики хааһахха ?

# 860
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 18 — 200-чэкэ хараабыллаах Таврия (билиҥҥи Кырыым, Херсон уобалаһа, Запорожье) диэкиттэн Босфорга устан кэлбит дьон Византия киин куоратыгар Константинопольга саба түспүттэр. Византия ыраахтааҕыта Михаил III бу кэмҥэ сүрүн аармыйатын уонна флотун кытта араабтары кытта сэриилэһэ атын сиргэ сылдьара, онон куорат саба түһээччилэри үлтүрүтэр кыаҕа суоҕа. Бу түмүгэр талабырдьыттар куорат тулатын ситиһиилээхтик халаан-талаан баран төннөн хаалбыттара. Бу түгэни ойуулуурга Византия суруктарыгар аан бастаан Рус (Русь, руустар) диэн тыл туттуллубут (бу иннинэ ити сирдэргэ олорооччу биис уустарын скифтэр дииллэрэ). Саба түһээччилэр баһылыктара ким буолара биллибэт, устуоруктар Рюрик, эбэтэр ини-биилэр Аскольд уонна Дир буолуохтара дииллэр. Православиеҕа бу түгэн "Царьград варвардартан дьикти быыһаныыта" эбэтэр "скифтэр кагааннарыттан быыһаныы" диэн биллэр.
# Саахар диабетын үөскүүр төрүөттэрэ

Аан дойду үрдүнэн доруобуйа харыстабылын национальнай систиэмэлэрэ саахар диабетыгар улахан болҕомтону уураллар. Билиҥҥи көрдүрүүнэн Аан дойду үрдүнэн 371 мөл. о.э 7% бырыһыан саахар диабетынан ыалдьара биллэр. Арассыыйаҕа билиҥҥи туругунан 9,6мөл. киһи “саахар диабета” диэн диагнозтаах. Бу сыыппара күнтэн күн аайы улаата турар. Дьэ тоҕо?

# Саахар диабетын үөскүүр төрүөттэрэ
## Саахар диабета диэн тугуй?

Саахар диабета диэн хааҥҥа саахар таһыма үрдүүр ыарыыта. Доруобай киһи хааныгар саахарын таһыма (гликемия) 3,3-5,5 мм/л уонна итинтэн улахан буоллаҕына, ол аата саахар диабета баар эбит диэн этиэххэ сөп.
Бу ыарыы төрдүгэр эккэ-сииҥҥэ инсулин гормона тиийбэтэ сытар. Инсулины ноорго бета- килиэккэлэр оҥорон таһаараллар. Киһи вируска хаптаран ыарыйдаҕына, килиэккэлэр иммунитеттара кэһилиннэҕинэ, ноорго эпэрээссийэ оҥоһулуннаҕына, ноор эчэйдэҕинэ эбэтэр удьуордуур атеросклероз ыарыылаах буоллаххына – бета-килиэккэлэр өлөллөр, оччоҕо эккэ-сииҥҥэ инсулин тиийбэт буолар.
Биллэрин курдук, инсулин суох буоллаҕына глюкоза килиэккэлэргэ кыайан тиийбэт, эниэргийэҕэ кубулуйбат, ол түмүгэр глюкоза хааҥҥа эргийэ сылдьар, нуорматтан таһынан барар.

# Саахар диабетын үөскүүр төрүөттэрэ
## Саахар диабетын содула

Саахар диабета латыынтан тылбаастаатахха “сахарное мочеизнурение” Архыыптаммыт 2018, Тохсунньу 29 күнүгэр. диэн. Хааҥҥа саахар элбээтэҕинэ эт-сиин ииктэтэн таһаара сатыырга дьулуһар. Ииккэ саахар элбээтэҕинэ киһи күүскэ утатар уонна өссө элбэхтик ииктиир. Маннык дигнозтаах дьон түүннэри-күнүстэри элбэх ууну иһэллэр, элбэхтик ииктиллэр. Глюкоза эккэ-сииҥҥэ тиийбэт буолан, киһи эниэргийэтэ тиийбэтин белогун уонна сыатын “уматан” эбинэ сатыыр. Оччоҕо ыарыһах түргэнник сылайан ыйааһына түһэр, дьүдьэйэр.

# Саахар диабетын үөскүүр төрүөттэрэ
## Хааҥҥа саахар элбээһинэ тугунан кутталлааҕый?

Бу олус уустук ыарыы. Тымыр эрэ буолбакка, ойоҕос ньиэрбэлэр ыалдьаннар атах ыарыытыгар кубулуйар- атах хаптаҕайа бааһырар, устунан гангреналыыр, атах быһылларыгар тиийэр.
Ол эрээри саамай кутталлааҕа — мэйии, сүрэх тымырдара олус түргэнник атеросклероз буолаллара. Ол содулугар саахар диабеттаахтар инфаркт, инсульт буолаллара диабета суох киһитээҕэр 4 төгүл улаатар.
хаанҥа саахар нуорматын тутуу саахар диабетын содулуттан араҥаччылыыр, улахан ыарыыга тиэрпэт. Оттон олоҕун уобараһын уларытыы, аһы-үөлү көрүнүү, элбэхтик хамсаныы, бэйэ доруобуйатыгар сыһыаны уларытыы – ситиһии төрдө!
Чурукова Айыы-Сиэнэ ЛД 104/2

# Саахар диабетын үөскүүр төрүөттэрэ
## Туттуллубут литература

* «Жить здорово!» сурунаал 2017г.
* интернет ситимэ
* тыа сирин олохтоохторугар аналлаах таhаарыы
# Пермякова Валентина Семеновна

Пермякова Валентина Семеновна — А.Г. уонна Н.К. Чиряевтар ааттарынан Дьокуускай куорат национальнай гимназиятын дириэктэрэ.
Чурапчыга 1964 сыл от ыйын 4 күнүгэр төрөөбүт. 1985 сыллаахха Магадааннааҕы государственнай педагогика институтун бүтэрбит, идэтэ: начальнай үөрэх педагогиката уонна мэтиэдикэтэ, квалификацията: начальнай кылаас учуутала.
1999 сыллаахха Сибиирдээҕи сайыннарар үөрэхтээһин институтугар Эльконин-Давыдов систиэмэтигэр идэтин үрдэтиммит. 2003 сыллаахха СГУ педагогикаҕа институтугар үөрэнэн "үөрэхтээһини салайыы" хайысхатынан менеджер квалификациятын ылбыт.
* 1985-1987 сс. — Чурапчытааҕы үөрэх управлениета, иитэр үлэҕэ инспектор.
* 1987-1995 сс. - Чурапчы орто оскуолата, начаалынай кылаас учуутала.
* 1995-1998 сс. – «Кыталык» оскуола-уһуйаан (Чурапчы), саҕалыыр сүһүөх салайааччыта. Эльконин-Давыдов систиэмэтинэн үөрэтэр учууталлар улуустааҕы мэтиэдикэҕэ холбоһуктарын салайаааччыта.
* 1998-1999 сс. – Дьокуускай №10 орто оскуолатын начаалынай кылаас учуутала.
* 1999-2002 сс. – ЯГНГ филиала ЯГСХА-ҕа аһыллыыта. Филиал салайааччыта уонна начаалынай кылаас учуутала.
* 2002-2006 сс. – «Саха-ньиэмэс оскуолата» (ЯГНГ филиала). Начальнай үөрэхтээһиҥҥэ оскуола дириэктэрин солбуйааччы. Саха гимназия сайдыытын бырагырааматын ааптарыттан биирдэстэрэ.
* 2006-2012 сс. – ЯГНГ дириэктэрин ФГОС-ка солбуйааччыта. Дьокуускай саха тылынан үөрэнэр начаалынай кылаастар уонна саха тылын үөрэтэр кылаастар учууталларын ситимин салайаааччыта.
* 2012-2015 сс. – Дьокуускайга Птицефабрика оройуонугар «Кыталык» диэн ЯГНГ филиалын арыйыы, филилал салайааччыта. ЯГНГ дириэктэрин начальнай үөрэхтээһиҥҥэ солбуйааччыта.
* 2015-2018 сс. — ЯГНГ дириэктэрин иитэр-үөрэтэр үлэҕэ солбуйааччыта. Руководитель городского сетевого взаимодействия «Ийэ эйгэ» школ г. Якутска учителей начальных классов с (родным) якутским языком обучения. (8 лет)
# Лоренсиум

Халыып:Infobox lawrencium Лоренсиум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Lr уонна атом нүөмэрэ 103.
# 1759

1759 сыл.

# 1759
## Туох буолбута

* Тохсунньу 1 — Саха сирин бойобуодатынан кэллиэгийэ асессора Андрей Павлуцкай анаммыт. Кини бу солоҕо 1759 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр дылы сулууспалаабыта.
* Тохсунньу 15 — Лондоҥҥа аатырбыт баай кэллиэксийэлээх Британия түмэлэ аһыллыбыт.

# 1759
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 25 — Роберт Бернс, Шотландия бэйиэтэ уонна ырыа суруйааччыта (1796 өлб.).