yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мохсоҕоллоох

Мохсоҕоллоох. Хаҥалас улууһугар баар бөһүөлэк. Өлүөнэ хаҥас кытылыгар улуус кииниттэн 18 км сиргэ турар. 1964 сыллаахха цемент оҥорор завод тутуллубутунан төрүттэммитэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 7 000 киһи (2007 с.). Орто оскуола, оҕо музыкальнай оскуолата, кулууп. Саха Сирин бүттүүн хааччыйар цемент оҥорор завод.
# Томскай Григорий Васильевич

Томскай Григорий Васильевич (ахсынньы 5, 1947) диэн профессор, дипломат, суруйааччы, Жипто оонньуу ааптара. Саха сиригэр (Үөһээ Бүлүү, Ороhу) төрөөбүтэ, Дьокуускай, Эдьигээн, Сиинэ уонна Дүпсүн сэттэ оскуолаларыгар үөрэммитэ. Саха университетын математика факультетын (1971 сыллаахха), Ленинград университетын математика кибернетикатын аспирантуратын (1975), Парижка баар Омуктар икки ардыларынааҕы дипломатия академиятын (1995), Париж-5 Декарт университет юриспруденция факультетын магистуратуратын (1996) бүтэрбитэ, Париж-9 Дофин университетыгар эмиэ үөрэммитэ (1978–1979).
Сахалартан бастакы математика салаатыгар үөрэх доктора (1987), ЮНЕСКО эксперта (1992–2005) уонна Саха Сирин ЮНЕСКО штаб-квартиратыгар бэрэстэбиитэлэ. 1988 сыллаахха Сонор оонньууну — Жипто бастакы версиятын айбыта, 1993 сыллаахха Жипто омуктар икки ардыларынааҕы федерациятын (FIDJIP — фр. Federation Internationale du Systeme JIP) тэрийбитэ, 2005 сылтан ыла ЕВРОТАЛАНТ президенын солбуйааччыта, 2010 сылтан ыла КОНКОРД академия (Académie Internationale CONCORDE) президена.

# Томскай Григорий Васильевич
## Литератураҕа үлэтэ

Кини Франция суруйааччыларын сойууһугар (SGDL) 2003 сыллааха киирбитэ, Аттила туhунан история романа французтуу уонна нууччалыы (2001 сыллаахха), түрктүү (2005), монголлуу (2007), сахалыы (2008) тылларынан бэчээттэммитэ. Ону таhынан икки сценарий уонна пьеса суруйбута.
# Сүөкээһин

Сүөкээһин (өссө сахалыыга Эйакуляция, нууччалыыга Эякуляция, норуотка Түһэрии эбэтэр сүмэһин түһэрии), эр киһи секс кэмигэр эбэтэр атын оргазм, көҕүйүү кэмигэр буччатыттан үрүҥ сүмэһин түһүүтэ ааттанар.
Үрүҥ сүмэһини — сперма дииллэр, сүөкээһин иннинэ эр киһиттэн — быччахай сүмэһинэ тахсар, сороҕор ынырык элбэх буолуон сөп.
# Б. э. и. 371 сыл

Биһиги эрабыт иннинэ 371 сыл — IV үйэ сыла.

# Б. э. и. 371 сыл
## Туох буолбута

* От ыйын 6 — Левктра аттынааҕы кыргыһыы: Фива куорат олохтоохторо Спартаны аан бастаан кыайбыттар. Спарта хаһан да хотторботун туһунан үһүйээн суох буолбута.
# Күндээдэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Күндээдэ нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күндээдэ.
Улуус кииниттэн 15 км арҕаа диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 011 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Күндээдэ — 982, Араҥастаах — 29 киһи.
1939 сыллаахха төрүттэммитэ. «Атар алааһа» диэн социальнай култуура комплекса

# Күндээдэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* XIX үйэтээҕи киһи уҥуоҕун үрдүгэр тутуу.
* Алексеев С. И., Марха волость исполкомун бэрэссэдээтэлин үрүҥнэр өлөрбүт сирдэрэ.

# Күндээдэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1916 сыл сэтинньитигэр Федоров Павел Алексеевич — Ньурба биллиилээх тырахтарыыһа, Бочуот знаага, Үлэ кыһыл знамята уонна Ленин уордьаннар кавалердара.
* 1922 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр төрөөбүтэ Иванов Семен Александрович, сэбиэт үлэһитэ.
* 1929 сыллаахха төрөөбүтэ Борисов Парфений Прокопьевич, педагогика кандидата, үтүөлээх учуутал.
* 1982 сыл сэтинньи 6 күнүгэр төрөөбүтэ Кузьмина Айталина Ахметовна — филология билимин кандидата.
# Бавария

БАВАРИЯ, Германия дойдутун саамай улахан улууhа буолар. Дьонун ахсаана 14 миллион. Улахан куората - Мюнхен. Улахан промышленнай кииннэрэ - Дингольфинг, Нюрнберг.
# Прокопьева Прасковья Егоровна

Прокопьева Прасковья Егоровна — педагогическай билим кандидата.

# Прокопьева Прасковья Егоровна
## Олоҕун олуктара

* 1971 сыллаахха ыам ыйын 30 күнүгэр Үөһээ Халыма улууһугар Нелемнэй нэһилиэккэ төрөөбүтэ.
* 1992 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1992—1999 сс. — учууталлыыр.
* 1998—1999 сс. — Үөһээ Халыма улууһун Нелемнэй орто оскуолатыгар завуч.
* 1999—2002 сс. — Москватааҕы үөрэхтээһиҥҥэ национальнай проблемаларга Институт аспирана.
* 2002 с. — педагогическай билим кандидатыгар «Изучение юкагирского фольклора в школах Республики Саха (Якутия)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 2003—2005 сс. — Саха Сиригэр үерэхтээһин министерствотын национальнай оскуолаларга научнай-чинчийэр Институтыгар старшай научнай үлэһит.
* 2005 сыллаахтан РНА Сибиирдээҕи салаатын ГИиПМНС Институтугар палеоазиатскай филология секторын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
П. Е. Прокопьева юкагир омук фольклорун чинчийэр. Сыралаах үлэтэ "Отличник образования Республики Саха (Якутия)" бэлиэнэн бэлиэтэммитэ.

# Прокопьева Прасковья Егоровна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Отражение мифологического мышления в юкагирском фольклоре» (Новосибирск, 2009), монография.
* Научно-методическое пособие «Изучение юкагирского фольклора в школах РС (Я)» (Нерюнгри, 2003).
* Учебно-методическое пособие «Юкагирский (одульский) язык для дошкольников» (Якутск, 2005).
* Проект стандарта основного общего образования по юкагирскому языку.
# Тектурмас

Тектурмаз мавзолейа (кумбез) (каз. Тектұрмас күмбезі) — XIV–XV үйэлэрдээҕи архитектура пааматынньыга, Тараз куорат соҕуруулуу-илиҥҥи кытыытыгар, Талас үрэх үрдүгэр, Тектурмас томторго турар. Мавзолейы ким туппута биллибэт. Олохтоохтор мавзолейга Султан-Махмуд-хан сибэтиэй (аулие) көмүллэн сытар дииллэр.

# Тектурмас
## Архитектурата

Мавзолей дьиэтэ биллэр эргэрбит, алдьаммыт этэ. 1890-с сыллардааҕы хаартыскаттан көрдөххө, оччолорго мавзолей умайбит кирпииччэттэн оҥоһуллубут, түөрт кырыылаах, купаллаах дьиэ. Мавхолей муннуктара пилястраларынан түмүктэнэллэр, эркиннэригэр штукатурка тобоҕо көстөр. Мавзолей декоротивнай оҥоһуутуттан аҥаардас оһуордаах-дьарҕаалаах терракотавоай эрэ билиитэ көстөр. Онтон сэдиптээн Михаил Массон архитектор бу мавзолей XV үйэҕэ тутуллубут диэн сылыктаабыт.
Киирэр аана -- арката арҕаа диэки Тараз куоракка хайыһан турар.

# Тектурмас
## Устуоруйата

XIX үйэ бүтүүтүгэр мавзолейы Василий Каллаур үөрэппитэ, в 1939-1940 сыллардаахха Г.И. Пацевичем чинчийбитэ. Мавзолейы тулалыыр некрополлортан зароастриецтар киһи дьардьаматын харайар оссуарнай көмүүлэрэ көстүбүтэ. Онно орто үйэлэрдээҕи христианнар уонна мусульманнар кырамталара баара. Номохторго кэпсэнэринэн, мавзолей Махмуд-хан Султан (Тектурмас-ата) уҥуоҕун үрдүгэр тутуллубут. Кини эрэгийиэҥҥэ ислам итэҕэлин сайыннарыыга улахан өҥөлөөҕө, олохтоохтор кинини сибэтиэйдэр ахсааннарыгар киллэрэр.
1864 сыллаахха мавзолей Аилие-Ата куораты сэриилэр ылыыларыгар эмсэҕэлээбитэ.
1935 сыллаахха мавзолей кирпииччэтин тутуу ыытаары барытын көтүрбүттэрэ. Ол кэннэ олохтоохтор мавзолей турбут сирин таһыгар, сибэтиэй уҥуоҕун аттыгар, үҥэр сүктэр дьоҕус сири -- зияраты -- оҥорбуттара.
2001 сыллаахха Тараз 2000 сылын көрсө, А.Итенев бырайыагынан урукку мавзолейы үтүгүннэрэн саҥа тутууну туппуттара.

# Тектурмас
## Бэлиэтээһиннэр

* 1 2 Ошанов О. Ж. Тараз — Жемчужина Шёлкового пути (Краткая история города Тараз: от Гуннской Орды до Республики Казахстан). — Алматы: Таймас, 2014. — С. 201. — 296 с. — 2000 экз. — ISBN 978-601-264-131-8
* 1 2 3 4 Тектурмас, мавзолей // Сакральная география Казахстана: Реестр объектов природы, археологии, этнографии и культовой архитектуры / Под общ. ред. Б. А. Байтанаева. — Алматы: Институт археологии им. А. Х. Маргулана, 2017. — С. 336—337. — 904 с. — ISBN 978-601-7312-78-7
# Дедовскай

Координаталара: 55°52′ с. ш. 37°08′ в. д.﻿ / ﻿55.867° с. ш. 37.133° в. д.﻿ / 55.867; 37.133
Дедовскай (нууч. Дедовск) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Истра оройуоҥҥа киирэр.
Уобалас кииниттэн (Москва) 38 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Истра) 20 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 27 862 киһи этэ, иэнэ — 7 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 3980,29 киһи.
Олохтоммут сыла — 1911, 1940 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Александр Рогачев.
Төлөппүөнүн куода — +7 49631, ОКАТО куода — 46 218 503.

# Дедовскай
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
# 1329

1329 сыл.

# 1329
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 9 — Папа Иоанн XXII Квилон диэн Ииндийэҕэ бастакы католическэй епархияны олохтообут. Бу Васко да Гама Ииндийэҕэ диэри байҕалынан суол булуон быдан иннинээҕи түгэн.
# Лабыкталар

?Лабыкталар :
Лабыкталар, Эрнст Генрих Геккель, :
Билим классификацията :
| Надцарство: | Эукариоттар |
Латыынныы аата :
Lichenes :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Лабыкталар (лат. Lichenes) - Кэрэхсэбиллээх организмнар бөлөхтөрө, лабыкталары үөрэтэр үөрэх - лихенология. Кинилэр икки араас тыынар тыыннах холбоһууларыттан тахсыбыттар биирэ тэллэй - микобионт дэҥэр, иккиһэ салахай - фотобионт диэн. Микобионт "таллом"(лабыкталар эттиктэрэ) сүрүн чааһа буолар, ол быыһыгар салахайдар килиэккэлэрэ бааллар. Барыта 26 тыһыынча кэриҥэ көрүҥ киирэр. Саха сиригэр саамай биллэр Cladonia rangiferina Hoffm диэн лабыкта буолар, кини табалар сүрүн астара буолар.
Икки организм холбоһуута - симбиоз, ол гынан баран учуонайдар бүтэһик быһаарыыларынан лабыкта тэллэйэ салахайга паразит буолар.

# Лабыкталар
## Тас көстүүлэрэ

Лабыкталар саамай араас дьүһүннээх уонна өҥнөөх буолуохтарын сөптөр (Хара, Араҕас, От күөх, уо. д. а)
Тас көрүннэринэн үс бөлөххө араараллар:
* Күүгэннии
* Сэбирдэхтии
* Үүнээйилии

# Лабыкталар
## Тас көстүүлэрэ
### Күүгэннии лабыкталар

Тас көстүүлэрэ күүгэн курдук. Талломнара үүнэр сирдэригэр олус кытаанахтык сыстар, алдьаммахха кыайан ылыллыбат.

# Лабыкталар
## Тас көстүүлэрэ
### Сэбирдэхтии лабыкталар

Тас көстүүлэрэ сэбирдэхтэри санатар. Талломнара аллараанны өттүлэринэн сорох сирдэринэн сыстар.

# Лабыкталар
## Тас көстүүлэрэ
### Үүнээйилии лабыкталар

Тас көстүүлэри үүнээйиҕэ маарынныыр. Саамай уустук уонна кэрэхсэбиллээх көстүүлээх. Мастарга ыйанан үүнүөн сөп.
* Күүгэннии лабыкта
* Үүнээйилии лабыкта
* Сэбирдэхтии лабыкта

# Лабыкталар
## Ис көстүүлэрэ

Лабыкталар талломнара тэллэй гифаларыттан оҥоһуллубут, ол быыһыгар салахай килиэккэлэрэ баар. Таллом икки көрүҥүн араараллар:
гомеомернай - салахай килиэккэлэрэ гифалар быыһыгар күүскэ тарҕаммыт.
гетеромернай - салахай таллом биир араҥатыгар эрэ тарҕаммыт.
# Нуук

Нуук (Nuuk) (даан. Godthåb) диэн Гренландия киин уонна ордук улахан куората, Сермерсоок муниципалитет киинэ. Олохтоохторун ахсаана 17,834 (тохсунньу 2009), олортон 14,862 Гренландияҕа төрөөбүттэр.

# Нуук
## Галерея

* Нуук үөһээттэн көстүүтэ
* Сермитсак хайа
* Ханс Эгеде статуята
* Godthåbhallen стадион
# Мама (Иркутскай уобалас)

Мама — Иркутскай уобаласка баар бөһүөлэк, Мама - Чүүйэ оройуонун администрациялаах киинэ.
Витим өрүскэ Мама үрэх төрдүгэр бириистэн.
Олохтоохторун ахсаана 3537 киһи (2007 сыл).

# Мама (Иркутскай уобалас)
## Устуоруйата

1928 сыллаахха төрүттэммитэ. Бөһүөлэк статуһун 1932 сыллаахха ылбыта.
# Дженнер Эдвард

Эдвард Энтони Дженнер (ааҥл. Edward Anthony Jenner; (Ыам ыйын 17 кунэ 1749, Беркли (Голлершир)) — Тохсунньу 26 к. 1823) — хара уоспаны утары аан дойдуга бастакынан киһиэхэ суоһаабат ынах уоспатыттан оҥоһуллубут вакцинаны оҥорбут английскай быраас. Лондоҥҥа уоспаны утары быһыы туруоруу хампаанньатын бастакы салайааччыта (1803).
Эдвард Дженнер Англияҕа Беркли куоракка, Гостерширга ыам ыйын 17 күнүгэр 1749 сыллаахха төрөөбүтэ. Кини аҕата Стефан Дженнер Беркли викарий этэ, онон Эдвард үчүгэй начальнай үөрэҕи ылбыта. Уон түөрт саастааҕар Даниэл Лудлоу диэн олохтоох хирурга үөрэттэрэ биэрбиттэрэ, салгыы Лондоҥҥа үөрэммитэ. Онно анатомияны үөрэппитэ уонна ыарыһахтары кытта алтыһарга үөрэммитэ, онтон төрөөбүт Беркли куоратыгар быраас уонна хирург буолбута. В 1792 сыллаахха Дженнер Сент-Эндрюс университетыгар «норуот эмтээһинин чинчийиигэ» мэдиссиинэ степенин ылбыта.
# Новгородова Мария Михайловна

Новгородова Мария Михайловна — таастаах Дьааҥы ырыаһыта. Кини төрөөбүт Дьааҥытын түҥ былыргы уратылаах туспа тойуктарын: «Мурун ырыата», «Таҥалай ырыата» диэннэри этигэр-хааныгар иҥэрэн ыччакка үөрэтэн хаалларбыта.
Уус-уран самодеятельноска аан бастан 1945 сыллаахха Кыайыы Ыһыаҕар тойугу туойбута. Онтон 1951 с. оройуоннааҕы төрдүс олимпиадаҕа ырыа конкурсугар бастаабыта.
1971 сылтан Верхоянскай куораттааҕы Култуура дьиэтин актыыбынай кыттыылааҕа, ыччат наставнига. 1979 сыллаахха Тиксиигэ буолбут фольклор республикатааҕы иккис фестивалыгар бастаан, маҥнайгы степеннээх Дипломунан наҕараадалламыта.
1980 с. Дьокуускайга Улуу Кыайыы 40 сылыгар анаммыт тойук конкурсугар иккис степеннээх Диплому ылбыта.
1986 с. олунньу ыйга Дьокуускайга буолбут «Славься страна олоҥхо» диэн фестивальга кыттан Култуура Министерствотын, Саха сирин композитордарын союһун, Гостелерадио Бочуотунай Грамоталарынан наҕараадалламыта. 1984 с. Тихон Хренников илии баттааһыннаах ССРС композитордарын Союһун Дипломунан, 1986 с. Захар Степанов илии баттааһыннаах Бүтүн Россиятааҕы Хоровой общество Бочуотунай Грамотатынан бэлиэттэммитэ.
1986 с. бэс ыйыгар Дьокуускайга фольклор конкурсугар Атласова Вера Степановнаны кытта баран, кыттыбыта. Кини онно, аан бастаан, дьахтар эр киһини туойбут Дьааҥылыы ырыатын ыллаабыта. Республика Ростелерадиотын, Норуот айымньытын Республикатааҕы Дьиэтин улэһиттэрэ хаста да кэлэннэр, кини ырыаларын устубуттара.
Туһаныллыбыт сирдэр: Степан Юмшанов, Степан Дадаскинов «Дьааҥы ытык ырыаһыттара» хомуурунньук. — Дь., 1998.
# Сурунаал

Сурунаал (фр. journal — дневник, күннүк, фр. jour — күн) — кэмиттэн кэмигэр элбэх экземплярынан биллэрэр-иһитиннэрэр соруктаах тахсар бэчээттэнэр кумааҕы тэтэрээт.

# Сурунаал
## Сурунааллар көрүҥнэрэ

Сурунааллар эмиэ хаһыаттар курдук маннык бөлөхтөргө арахсаллар:
* тахсарынан — күн аайы тахсар сурунааллар суохтар, нэдиэлэнэн уонна ыйынан, икки ыйга биирдэ эбэтэр өссө арыт тахсар сурунааллар;
* формаатынан;
* тиэмэтинэн;
* билиини биэрэр истиилинэн.
# В.Н. Леонтьев “Саха художественнай литературатын, кини сайдыытын туһунан”

Бу ыстатыйа 1927 сыллаахха “Чолбон” сурунаал 5-6 нүөмэрдэригэр бэчээттэммит. Ол эрээри, В.Н. Протодьяконов хрестоматиятыттан булан аахтым. Ыстатыйаҕа саха литературата төрүттэммит кэмиттэн саҕалаан Саха Сиригэр Сэбиэскэй былаас олохтонуутугар дылы кэми хабан көрдөрөр. Саха суругунан литературатын 1900 сыллааха А.Е. Кулаковскай “Байанай алгыһа” диэн ырыаны суруйан саҕалаабыта диир. Ол гынан баран, Василий Никанорович Леонтьев саха литературата төрүттэммит сылынан 1913-1914 сс. этэр. Тоҕо диэтэххэ, бу кэмнэргэ литература бары көрүҥэр (поэзия, проза, драма) суруйар этилэр, саха литературатын куорматын төрүттээбиттэр уонна бу айымньылар тута бэчээккэ тахсан испиттэр эбит.
Ити кэмнэргэ араас гынан баран, уһун үйэтэ суох хаһыаттар тахса сылдьыбыттар (“Саха дойдута”, “Саха олоҕо”), манна Кулаковскайы кытары, Никифоров бэчээттэммиттэр. Ол кэннэ “Саха саҥата” диэн сурунаал тахсан Софронов уонна Гаврильев диэн суруйааччылар биллибиттэрэ диир. Кыым хаһыат тахсарыгар саҥа олоҕу агитациялыыр айымньылар олус элбээбиттэрэ диэн этэр.
Ыстатыйа сүрүн сыала-соруга, мин өйдөөбүппүнэн, “Саха литературатыгар саҥа олоҕу хайдах көрдөрүөххэ сөбүй?” – диэн. В.Н. Леонтьев саҥа олоххо төрөөн-үөскээн улааппыт эрэ киһи ону көрдөрөр кыахтаах диэн этэр. Уонна ону хайдах көрдөрөргө, киһини хайдах ойуулуурга, холобурдары аҕалан үөрэтэр. Киһини уопсай ылан ойуулаамаҥ, холобур хомуньуус туһунан суруйар буоллаххытына, кинини уруйдаан-айхаллаан, аҥардас үчүгэй эрэ өттүн ойуулаабакка, икки өттүттэн ойуулааҥ. Кинилэр эмиэ син киһи курдук хомойоллор, хараасталлар, кыыһыраллар, куттаналлар. Биир өттүнэн ааптар ити кэминээҕи критиктэри сэмэлиир: “Ону критик алыс баһааҕырпакка эрэ ыйан баран үчүгэй өттүн эмиэ быһаарыахтаах. Оччоҕо эрэ литературабытын саҥа олох диэки салайыахпыт” [142]. Ол гынан баран, аны иккис өттүттэн ылан көрдөххө, “эргэ суруйааччылар” (ааптар тылын тутуннум) саҥа олоҕу сатаан хоһуйуохтара суоҕа диэн этэрэ, ааҕарга олуона соҕус. Ол гынан баран кини Софроновтан, Неустроевтан кэтэһэбит диир.
Саха литературатын сайдыытын икки өттүттэн көрөр: 1) тас өттүттэн уонна 2) ис майгынын. Биһиги суруйааччыларбыт 1917 сыллаахха дылы төрүт сүрүн литературанан ааҕыллан, саха хайдах баарынан көрдөрөр (реализм, самобытность). Оттон атын омук суруйааччыларын үтүктүү да баар булоллаҕына. Сэрэнэн, сахаҕа майгынныыры эрэ үтүетэллэрэ диэн этэр.
В.Н. Леонтьев бастакы литературнай критиктэр истэригэр киирсэр. Онон бу кэмҥэ маннык критическэй ыстатыйалар барыта саҥалыы көрүү буолара саарбаҕа суох. Мин санаабар, В.Н. Леонтьев сүрүннээн сөпкө суруйар, ол гынан баран эмиэ да саха литературата төрүттэммитэ уонча сыл буолла диир уонна Кулаковскайдааҕы эргэ суруйааччылар диирэ уонна биһиги саха суругунан литературата 1900 сыллаахтан саҕаламмыт диэн диэн өйдүүр буолан, ааҕарга олуона соҕус.
# Кэтэх

Кэтэх (элб. суолт.) (бас билии) — Барлам Айтал
# Rambler

Rambler Media Group (Халыып:AIM) — интернет-холдинг, көрдүүр ситим, россия интернет ресурстарын рейтинг-классификаторын тутан олорор хампаанньа, интернет портал.
Рамблер көрдүүр ситимэ нучча, украина уонна английскай тыллары өйдүүр. Тыл араас форматынан көрдүүр уонна табылларынан уонна сайтарынан группаланар.
2009 сыл сэтинньи 25 күнүгэр Rambler «Премия Рунета» конкурс "Культура уонна маассабай коммуникация" номинациятыгар лауреат аатын ылбыта.
2020сыллахха Сбербаан Рамблер акцияларын хомуйбута, уонна билигин соҕотох тутааччы буолар.
# Ушаков мэтээлэ

Ушаков мэтээлэ - Мэтээлининэн сэрии, кыргыһыы кэмигэр олохторун кэрэйбэккэ кыргыспыт эрдээх санааларын көрөрдөрбүт, бойобуой садаача эҥкилэ суох толорулларыгар кылааттарын киллэрсибит флот мотуруостара, саллааттара, старшинаалара, сержааннара, мичманнара наҕараадаланаллар эбит.
Нахимов мэтээлин курдук кулун тутар күнүгэр 1944 с. олохтоммута.
# Тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Амстердам куоракка (Нидерланды) 1928 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүттэн атырдьах ыйын 12 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 46 дойдуттан 2883 эбит. Барыта 109 кэмпилиэк мэтээл 14 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Лантан

Лантан диэн химия элемена. Бэлиэтэ La уонна атом нүөмэрэ 57.
# Буулур

Буулур — түүтүн төрдө уонна хос түүтэ туртайан, оттон түүтүн төбө диэкитэ кытарымтыйан көстөр дьүһүн, сылгыга сыһаннаах.
# Лех Качыньски

Лех Александер Качыньски (пол. Lech Aleksander Kaczyński; 1949 бэс ыйын 18 — 2010 муус устар 10), 2005-2010 сыллардаахха Польша Республикатын президенэ, Быраап уонна кырдьык партия политига. Президент буолуон иннинэ Варшава баhылыга этэ (2002-2005). Ярослав Качыньски диэн игирэлии ини-биилээх, кини Польша урукку премьер-миниистирэ, Быраап уонна кырдьык партия билиҥҥи салайааччыта.
2010 сыл муус устар 10 күнүгэр Качыньски көтөн испит көтөр аала (Польша салгын күүстэрин Ту-154) Арассыыйа Смоленскай куоратын чугаhыгар сууллубут. Качыньски, кини ойоҕо Мария Качыньска уонна бортка баар атын 95 киhи (87 пассажир, 8 экипаж) бары өлбүттэр. Качыньски уонна кинилиин өлбүт Польша үрдүк сололоох делегацията Катынь кыргыытын 70 сылын бэлиэтээhинигэр кыттыыны ылыахтаах этилэр.
# Платонов Федор Алексеевич

Платонов Федор Алексеевич — невролог быраас, мэйии ыарыыларын чинчийэр учуонай, Доруобуйа билим чинчийэр институтун дириэктэрэ (2013 сылтан), мэдиссиинэ билимин дуоктара.
1952 сыллаахха ахсынньы 15 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оруйуонугар Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1978 сыллаахха СГУ медико-лечебнэй факультетын бүтэрбитэ. 1997 сыллаахха "Клинико-генетическая характеристика спиноцеребеллярной атаксии 1 типа в Якутии" тиэмэҕэ хандьыдаакка диссэртээссийэ көмүскээбитэ. 2003 сыллаахха "Наследственная мозжечковая атаксия в Якутии" тиэмэҕэ дуоктарга диссэртээссийэ көмүскээбитэ.
1979-1983 сс. - Саха сирин өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһатын энцефалитнай отделениетын ординатор бырааһа, 1983-1992 сс. - Дьокуускай куорат 1№ балыыһатыгар невролог быраас. 1992 сыллаахтан "Бүлүү энцефаломиелитэ" НПЦ билим үлэһит (1996 сыллаахтан СӨ БА Доруобуйа инститкта, , ФГНУ "Доруобуйа института", НИИ здоровья СВФУ). 2013 с. балаҕан ыйын 2 күнүттэн СВФУ Доруобуйа НИИ-тин дириэктэрэ.
Билимҥэ сэргиир тиэмэлэрэ: Неврология, клиническай генетика, сахарнай диабет, этногенез, мэйии прогрессируйдуур ыарыыларын кыһалҕалара (1 тииптээх спиноцеребеллярнай атаксия).
60-тан тахса кыраныысса таһынааҕы уонна Арассыыйа таһымнаах билим сурунаалларга бэчээттэммит билим ыстатыйаларын ааптараэ
Федор Платонов дьоҥҥо-сэргэҕэ ситиһиилээхтик билим билиитин тарҕатар, «Наука и техника в Якутии» сурунаал эрэдээксийэтигэр баар, билим эрэдээктэр.
# Камбодьа

Камбодьа Хоруоллуга диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута, олохтоохторун ахсаана 13 млн тахса. Дойду олохтоохторун 90% кhмэрдар.
Камбодьа кирбиилэhэр Тайлаанныын арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа, Лаостуун хотугулуу-илин уонна Вьетнамныын илин уонна соҕуруулуу-илин. Соҕуруу Тайлаан хомото баар. Камбодьа сүрүн өрүһэ Мэкоҥ.
# Mandriva

Mandriva (Мандрива), французскай линукс операционнай система, 2012 сыллаахха эстибитэ, ол оннугар кини кодунан форк оҥоһук Mageia баар.
# Динар

Дина́р — араас дойдулар харчылара, үксүн араб тыллаах эбэтэр былыргы Осман империятын дойдулара (холобур, Югославияттан арахсыбыт дойдулар). «Динар» (араб. دينار‎) диэн тыл денарий (Рим империятын манньыатын аатыттан) төрүттээх. Кораҥҥа ахтыллар харчылар ааттара эмиэ «динар» диэн. Кыһыл көмүс динар — араб омук дойдуларын ыккардыларыгар эргийэр валюта.

# Динар
## Динар эргийиитэ
### Билиҥҥи кэмҥэ «динар» диэн ааттаах валютаны туттар дойдулар

| Дойдулар | Валюта | ISO 4217 код |
| Алжир Алжир | Алжир динара | DZD |
| Бахрейн Бахрейн | Бахрейн динара | BHD |
| Ираак Ираак | Ирак динара | IQD |
| Иордания Иордания | Иордания динара | JOD |
| Кувейт Кувейт | Кувейт динара | KWD |
| Лиибийэ Лиибийэ | Ливия динара | LYD |
| Хотугу Македония Хотугу Македония | Македония дена́ра | MKN (1992–1993) MKD (1993− ) |
| Serbia | Сербия динара | RSD |
| Тунис Тунис | Тунис динара | TND |

# Динар
## Динар эргийиитэ
### Урукку кэмҥэ «динар» диэн ааттаах валютаны туһаммыт дойдулар

| Дойдулар | Валюта | ISO 4217 код | Туттуллубут кэмэ | Солбуллуута |
| Босния уонна Герцеговина Босния уонна Герцеговина | Босния уонна Герцеговина динара | BAD | 1992–1998 | Босния уонна Герцеговина конвертируемай марката |
| Хорватия Хорватия | Хорватия динара | HRD | 1991–1994 | Хорват ку́ната |
| Ираан Ираан | Иран риала (бастаан 1250 динарга тэҥнэһэр этэ, билигин 100 динарга тэҥнэһэр) | Иран риала (бастаан 1250 динарга тэҥнэһэр этэ, билигин 100 динарга тэҥнэһэр) | Иран риала (бастаан 1250 динарга тэҥнэһэр этэ, билигин 100 динарга тэҥнэһэр) | Иран риала (бастаан 1250 динарга тэҥнэһэр этэ, билигин 100 динарга тэҥнэһэр) |
| Сербия Сербия | Сербия Республикатын динара | n/a | 1992–1998 | Босния уонна Герцеговина конвертируемай марката |
| Соҕуруу Йемен | Соҕуруу Йемен | YDD | 1965–1990 | Йемен риала |
| Судаан Судаан | Судан динара | SDD | 1992–2007 | Судан фунта |
| Югославия Королевствота Югославия Королевствота Югославия Югославия Сербия уонна Черногория Сербия уонна Черногория | Югославия динара | YUD (1965–1989) YUN (1990–1992) YUR (1992–1993) YUO (1993) YUG (1994) YUM (1994–2003) | 1918–2003 | суох |
# Киллэм

Киллэм — аһаҕас, киэҥ хонуу сир.

# Киллэм
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2