yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иванов Павел Никандрович

Иванов Павел Никандрович (30.08.1906—28.10.2002) — Социалистическай Үлэ Геройа.

# Иванов Павел Никандрович
## Олоҕун олуктара

1906 сыллаахха атырдьах ыйын 30 күнүгэр Несь с. (билигин — Архангельскай уобалас Ненецкэй национальнай уокуругун Канино-Тиманскай оройуонугар) төрөөбүт. 28 сааһыгар Ленинградтааҕы уу транспорын инженердарын институтугар туттарсан киирбит, үөрэҕин бүтэрэн инженер-гидротехник дипломын ылбыт. Үлэтин идэтинэн Печоратааҕы бассейновай Управлениеҕа саҕалаабыт, биир сылынан Управление начальнига буола үүммүт, сэттэ сылынан — Печоратааҕы өрүс пароходствотын начальнига буолар. 1954 сыл ахсынньытыгар П. Н. Ивановы Өлүөнэтээҕи өрүс пароходствотын начальнигынан ананар. Сэттэ сыл (1958—1965 сс.) көрдөрүүлэринэн Өлүөнэтээҕи өрүс пароходствота «Үлэ Кыһыл Знамятын» уордьанынан наҕараадаламмыта.
   Өрүс транспорын сайдыытын былаанын сэттэ сыллааҕы сорудахтарын болдьоҕун иннинэ толоруутун, үрдүк ситиһиилэрин иһин ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл балаҕан ыйын 14 күнүнээҕи Ыйааҕынан Иванов Павел Никандровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
П. Н. Иванов Өлүөнэтээҕи өрүс пароходствотын 1969 сыллаахха дылы салайбыт. 1969 сыллаахха пенсияҕа тахсан, Саха Сириттэн барбыт. Ростов-на-Дону куоракка олорбута. 2002 сыл алтынньы 28 күнүгэр өлбүт. Ростов-на-Дону Хоту кылабыыһатыгар көмүллүбүт.

# Иванов Павел Никандрович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1966)
* Ленин уордьана
* «Үлэ Кыһыл Знамят»а уордьан
* «Бочуот Знага» уордьан

# Иванов Павел Никандрович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Дьаhалта

Дьаhалта диэн или уонна дьону дьаhайар политика аппарата. Дьаһалта биир территорияҕа бииликтээх, ол эбэтэр дьаһайар кыахтаах. Бу территория араас таһымнаах буолар - дойду, штат, регион, провинция. Дьаһалта дьаһахтары айар, уураахтары ырытыыга таhаарар уонна ылынар, түһээн хомуйар, харчы имниир.
Дьаhалта көрүҥнэрэ:
* Анархия
* Демократия
* Деспотизм
* Диктатура
* Монархия
* Олигархия
* Плутократия
* Теократия
* Тирания
# 1466

1466 сыл.

# 1466
## Өлбүттэр

* Ахсынньы 13 — Донателло — Италия аатырбыт Ренессанс кэминээҕи скульптора.
# Bayer

Bayer (Bayer AG) — Германия саамай улахан фармациа тэрилтэтэ, Аан Дойдуга сүрүн ультракаин оҥорооччу уонна саахар диабетын эмин оҥорооччу.
Салалтата — Мюнхен.
Аан Дойдуга 6 саамай улахан фармацевтическай тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр уонна Fortuna 500 диэн планета үрдүнэн саамай улахан капитализациалаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. Сүрүннээн сахарнай диабет утары эмнэри оҥорор, ону таһынан сүрэх эмтэрин.
Сүрүн акционердара: BMW (48%), Siemens (27%), Bosch (10%),. Ордубут акциалара көҥүл эргийэр.
# Кырыым Дьуурта

Кырыым Дьуурта (нууч. Кры́мское ха́нство, крым. Qırım Hanlığı, {{{2}}}‎) — 1783 сылга дылы баар буола сылдьыбыт Кырыым татаардарын илэ. Бэйэлэрин — Кырыым юрту (крым. Qırım Yurtu, قريم يورتى‎) диэн ааттыыллар эбит. Кырыым истиэбин уонна хайаларын тэллэҕиттэн ураты Дунаай уонна Днепр ыккардыларынааҕы сирдэри, Азов таһынааҕы сирдэри, уонна билиҥҥи Краснодаар кыраайын улахан аҥаарын ылар этэ. 1478 сыллаахха Кырыым Дьуурта Осмаан Илин кытта доҕордоһуу дуогабарыгар илии баттаабыта уонна 1774 сыллаахха Күчүк Кайнардьы эйэ дуогабара түһэрсиллиэр дылы оннук статустаах этэ. 1783 сыллаахха Арассыыйа Импиэрийэтэ аннексиялаан ылбыта. Билигин Дьуурт улахан өттө (Дон өрүстэн арҕаа) Украинаҕа, сорҕото (Донтан илин) — Арассыыйа бас билиитигэр.
# Моҕотой

Моҕотой (лат. Tamias sibiricus, нууч. Бурундук) — бу Моҕотойдор уустарыгар киирэр Саха сиригэр соҕотох көрүҥ.

# Моҕотой
## Өссө маны көр

* Таарбаҕаннар уустара
* Тииҥнэр уустара
* Моҕотойдор уустара
# Андросов Прокопий Харлампьевич

Прокопий Харлампьевич Андросов, Дьөҥкү Сээн (1927-2008) - тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ. РФ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ. Таатта улууһун Ытык олохтооҕо.
1927 с. Уолба нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Үрдүк үөрэхтээх. Улуус кэккэ оскуолаларыгар саха тылын уоона литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
Алта кинигэ, сэттэ буклет уонна брошюра ааптара. “1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл кавалера.
# ARK Invest

ARK Invest (АРК Инвест), Аан Дойдуга биир улахан инвестиционнай тэрилтэ, кини оҥорон таһаарар ETF пакеттара сүрүннээн сыл иһигэр 75% барыһы көрдөрбүттэрэ, уопсар "Фортуна 500" индексын 3 төгүл баһыйан.
Бу инвестиционнай тэрилтэни аатырбыт бизнес леди дьаһайар Кэти Вуд.
ARK Invest бэйэтин активтарыгар 300 тахса перспективнай тэрилтэлэр акцияларын тутар, олор ахсааннарыгар Toyota, Bank of America уонна Apple.
2020 уонна 2021 сыллаахха ARK Invest ынырык улахан компоненнарын улаатыннарбыта пакеттапыгар, ол курдук аатырбыт ARK Innovation пакетыгар ынырык элбэх Tesla, NVIDIA уонна саҥа тахсыбыт Coinbase холбоммуттара.
Аатырбыт Virgin Galactic эмиэ ARK Invest элбэх пакеттарыгар киирэр.
# Spellbinder 2 - Land of the Dragon Lord

Spellbinder: Land of the Dragon Lord (сах. Ойуун, дракон дойдута), Аустралиа, Польша уонна Кытай бииргэ усутубут телевизионнай сериаллара. Nine Network канаалга кэлэр.

# Spellbinder 2 - Land of the Dragon Lord
## Өссө маны көр

* Spellbinder
# Лоокуут

Лоокуут эбэтэр лооҥуут (лат. Tringa nebularia, нууч. большой улит) — бадараан көтөрө, улахан чөкчөҥө. Тумса кыратык үөһэ өҕүллүүлээх. Атаҕа хараҥа, уһун, көтөрүгэр кутуругуттан уһун. Кэлин өттө уонна кынатын анна үрүҥ, атын өттө бороҥ дьүһүннээх буолар.
Атыыра кынатын уһуна 178-194 мм, ыйааһына - 155-180 г. Тыһыта кынатын уһуна - 181-195 мм, ыйааһына - 148-195 г.
Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр, ареалын хотугу кирбиитэ 65-с кэтирээһининэн ааһар.
# 107

107 сыл.

# 107
## Туох буолбута

* Дакия Рим провинцията буолбут. Паннония киинэ Аквинк буолбут.
* Претор — Адриан. Легат быһыытынан Алын Паннонияҕа ыытыллыбыт, сармааттары хам батаабыт.
* Траян 4 ый устата бырааһынньык оҥорбут. Бу тухары 5000 паара гладиатор охсуспут.
Кытай:
* 107—125 — Кытай императора Ань-ди.
* Японияттан Кытайга 160 кулуту ыыппыттар.
Хунну:
Хотугу хуннулар кытай сэриилэрэ барбыттарын кэннэ Сиюй куоракка киирбиттэр (Илин Туркестан).
# Подойницын Иван Иванович

Подойницын Иван Иванович (төр. 1928) — Нуучча драматическай театырын директора. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Подойницын Иван Иванович
## Олоҕун олуктара

* 1928 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр Чита уобалаһын Сретенскай оройуонугар Болотова с. бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
* Благовещенскайдааҕы өрүс училищетын бүтэрээт, Ленскэй пароходствоҕа анаммыт. ССКП Дьокуускай куораттааҕы комитетыгар промышленно-транспортнай салаа инструкторынан, ол кэннэ Дьокуускайдааҕы республиканскай типографияҕа үлэлээбит.
* 1967—1971 сс. — Дьокуускай куорат депутаттарын Сүбэтин олоххо-дьаһахха салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1971 с. — Автотрансшосдор рабочайдарын профсоюһун Дьокуускайдааҕы обкомун бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт.
* 1985 с. — «Бочуот Бэлиэтэ» уордьаннаах Нуучча драматическай театрын директорынан талыллыбыт.
* И. И. Подойницын хас да төгүл ССКП Дьокуускай куораттааҕы комитетын депутатынан уонна исполкомун чилиэнинэн талылла сылдьыбыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Сүбэтин чилиэнэ. Тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ, профсоюз хамсааһыннарын бэтэрээнэ.

# Подойницын Иван Иванович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» мэтээл
* «В честь 200-летия А. С. Пушкина» мэтээл
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2000)
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ
# Гамбия

Гамбия (The Gambia) диэн Арҕаа Африка дойдута. Гамбия Арҕаа Африка ордук кыра дойдута, Сенегаллыын кирбиилэhэр, Атлантик океан кытылыгар баар. Олунньу 18 1965 Гамбия Холбоhуктаах Хоруоллуктан тутулуга суох буолбута уонна Иллэр Доҕордоhууларыгар кыттыспыта. Киин куората Бандьул.
# .id

.id диэн Индонезия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Мүрү алааһа

Мүрү алааһа (Алас Мюрю, Mürü alaaha), сир уонна куйаар үрдүнэн саамай улахан алаас буолар. Уус Алдан сиригэр баар улахан географическай обьект буолар. Мүрү алааһыгар оннук же ааттаах Мүрү күөлэ баар, ону таһынан Бүөр күөл баар кытыытыгар. Мүрү алааһыгар элбэх дьон олорор, ол курдук улуус киинэ Бороҕон, Мындаба у.д.а.
# Кулар (бөһүөлэк)

Кулар бөһүөлэк. 1960 - 2000 сыллардаахха Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэк.
1989 сыллааҕы суруйуу түмүгүнэн 4880 киһи олорор этэ. Лаптевтар байҕалларыттан 90 км., Улахан Сис хайаларыгар баар этэ.
Көмүс хостуур тэрилтэлэр бааллара. 1965 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ.
Орто уонна оҕо музыка оскуолата, икки кулууп, библиотека, балыыһа баар этилэр.
1990 сылларга маннааҕы көмүс хостуур тэрилтэлэр эстибиттэрэ.

# Кулар (бөһүөлэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Пеллио Поль

Пеллио Поль (фр. Paul Pelliot, 1875–1945) — илиҥҥи норуоттары үөрэппит француз учуонайа. Кытай, Монголия историятын, культуратын чинчийбитэ. ССРС наукатын академиятын чилиэнэ этэ.

# Пеллио Поль
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
# 1048

1048 сыл

# 1048
## Төрөөбүттэр

* Ыам ыйын 18 — Омар Хайям (1131 өлб.), перс уонна таджик бэйиэтэ, математик, бөлүһүөк.

# 1048
## Өлбүттэр

* Ахсынньы 9 — Абу Райхан Аль-Бируни (973 төр.), Орто Азия дэгиттэр учуонайа.
# Кииhилэ

Кииhилэ (нууч. щавель, лат.Rumex acetosa) уhун синньигэс сэбирдэхтээх,сибэккитэ бытархай сиэмэ буолар, толооннорго ходуhаларга үүнэр эмтээх yyнээйи. Бу үүнээйи бары чааһа барыта эмтээх. Сибэккитин, сэбирдэҕин оргутан температураны түһэрэргэ иһэллэр. Сэбирдэҕин сүмэтин ыган ревматизмы, бааһы эмтииллэр. Силиһэ уонна сиэмэтэ ис ыарыытыгар туһалаах. Сэбирдэҕин эрийэн барыанньа оҥороллор, аска тума гыналлар.

# Кииhилэ
## Эбии маны көр

Куртах, оhоҕос (суhурууну) улэтин тупсарар. Сэбирдэҕинэн саhарар ыарыыны, тыҥа сөтөлүн,кыраадыс туhэрэллэр, сэбирдэх сумэhининэн ишиас (сис ыарыыта), гипертония, зоб эмтииллэр.
Бүөргэ, хабахха таастаах (больные с нарушением водно-солевого баланса) дьон тутталлара сэрэхтээх мочевая кислота составыгар элбэх буолан таас үөскүүр, сүһүөххэ таас мунньустар. Алюминевай,чугуннай иhиккэ көйөрүллүбэт, оргутуллубат, хомуйарга тимири туттуллубат.
# Үрэх Күөрэ (Чурапчы улууһа)

Үрэх Күөрэ — Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр баар нэһилиэнньэлээх пуун.

# Үрэх Күөрэ (Чурапчы улууһа)
## Историята

Нууччалар бастаан кэлэн баран Үрэх Күөлэ диэни сыыһа истэннэр Үрэх Күөрэ диэн кэбиспиттэр. Онтон ыла инньэ диэн ааттаммыт.

# Үрэх Күөрэ (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# .gt

.gt диэн Гуатемала үрдүк таhымнаах ил домена.
# Эрдоган, Чингисхан

Опан Владимирович Сат, (1987 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт) — Арассыыйа успуордун үтүөлээх маастара (көҥүл тустуу), Европа үс төгүллээх чөмпүйүөнэ.

# Эрдоган, Чингисхан
## Биографията

Сат Опан 1987 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр Туваҕа Чадан диэн кыра куоракка төрөөбүтэ. Кини олох кыра эрдэҕиттэн көҥүл тустуунан утумнаахтык дьарыктаммыта. Бастакы тириэньэрэ В.Х. Тулуш диэн киһи этэ. С.Опаны билигин даҕаны кини дьарыктыы сылдьар. Ону таһынан Сат Опаны Красноярскай тириэньэрэ И.А. Матиев эрчийэр. Онон кини Красноярскай кыраай уонна Тува өрөспүүбүлүкэтин ааттарыттан тустубута. 2014 сыллаахха гражданствотын уларытан, Турция өрөспүүбүлүкэтигэр көспүтэ, аатын уларытан Чингисхан Эрдоган буолбут.
Арассыыйа чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера (4) - 2009, 2010, 2011, 2012. Европа чөмпүйүөнэ (3) - 2010, 2011, 2013. Рамзан Кадыров Куубагын боруонса призера (1) - 2010. Аан дойду Куубагын хаһаайына (1) - 2010 Иван Ярыгин Гран-при Куубагын хаһаайына (2) - 2011, 2013. Иван Ярыгин Гран-при Куубагын үрүҥ көмүс призера - 2012. Юниордарга Европа чөмпүйүөнэ - 2005, 2006, ФИЛА Кэнтиниэннэр икки ардыларынааҕы куубагын хаһаайына. Европа нацияларын Куубагын хаһаайына.

# Эрдоган, Чингисхан
## Үөрэҕэ

2009 сыллаахха Туватааҕы судаарыстыбаннай университеты бүтэрбитэ.

# Эрдоган, Чингисхан
## Бэлиэтээһиннэ

* ↑ Кубок мира-2017: три легионера у Турции и восемь - у Азербайджана (15.02.2017). Тургутулунна 7 Олунньу 2018.
# Корякин Семен Алексеевич

Корякин Семен Алексеевич — Саха сирин XX үйэ саҕаланыытынааҕы түмэт диэйэтэлэ, "Якутский край" хаһыат эрэдээктэрэ, Бүлүү сахатыйбыт хаһаактарыттан төрүттээх.
Корякин Бүлүүгэ атыыһыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт, хаһаак. Духовнай сэминээрийэни бүтэрбит. Бүлүүгэ аҕатыгар атыы-эргиэн дьыалатыгар икки-үс сыл көмөлөспүт. Бүлүү куоратыгар 1905-1906 сс. хас да төгүл өрөбүллээҕи “норуот ааҕыыларын” тэрийэн ыыппыт. 1906 с. олунньуга Бүлүү хаһаактара бэлииссийэ эбээһинэһин толорортон батынаннар, улахан айдаан буолбут. С.А.Корякин бу хамсааһын көҕүлээччитин быһыытынан буруйга тардыллыбыт уонна Дьокуускай куоракка утаарыллыбыт.
"Якутский край" хаһыат үһүс нүөмэриттэн (1907 с. от ыйын 8 к.) саҕалаан, эрэдээктэринэн суруллар. Кини хаһыакка эппиэттиир эрэдээктэр эбээһинэһин таһынан, хонтуора сэбиэдиссэйин, завхоз, кэриэктэр, бэчээттээччи,хаһыаты таҥааччы үлэлэрин толорбут. Эрэдээктэрдиир кэмигэр хас да төгүл хаайылла, ыстарааптана сылдьыбыт. Бүлүү куоратыгар 1917 с. Уопсастыбаҕа Куттал Суох Буолуутун Кэмитиэтин,КОБ (Комитет общественной безопасности) бэрэстээтэлилинэн талыллыбыт. 1919 с. Колчак былааһа сууллубутун кэннэ, эргэ былааска милиисийэҕэ начаалынньыктаабытын иһин тутуллубут. 1920 с. күбүөрүнэтээҕи ревтрибунал уурааҕынан «Бүлүүтээҕи сааҕыбар» кыттыылааҕын быһыытынан таас чох хостуур шаахтаҕа болдьоҕо суох кыһалаҥ үлэҕэ ууруллубут.
# Уораныкы

Уораныкы (нууч. каменушка, лат. Histrionicus histrionicus L.) — оччо улахана суох Саха сирин илин уонна соҕуруу хайалаах сирдэригэр үөскүүр сэдэх кус. Нууччалыы аата тааска чөкөллөн олоруттан тахсыбыт. Хайа үрэхтэринэн, ардыгар таас түгэхтээх күөллэргэ олохсуйар. Ыам ыйын эргэтигэр, бэс ыйын саҥатыгар кэлэр. Көһөрүгэр иккилии, аҕыйахтыы буолан үөрдүүр.

# Уораныкы
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# Биһирэм тыл (араадьыйа биэриитэ)

"Биһирэм тыл" - саха араадьыйатыгар Михаил Петрович Алексеев-Дапсы ыытар биэриитэ. Өрөбүл аайы 09:35 ч тахсар. Биэрии, сүрүннээн, саха тылыгар сыһыаннаах. Үксүгэр тылы ырытар, дьон саҥатыгар сыыһаны ыйан биэрэр. Сороҕор биэрии хайа эмэ суруйааччыга, бэйиэккэ, туох эмэ суолталаах сабыытыйаҕа ананааччы. Биэрии араас кэмҥэ араас уһуннаах этэ. Хаста даҕаны быһа тахсар буола сылдьыбыта. Нэдиэлэ иккитэ тахса сылдьыбыта эмиэ баар этэ. Ол эрээри билигин эрдэ суруллубута эрэ тахсар.
Биэрии С. Зверев-Кыыл Уолун ырыатыттан саҕаланар. Онтон Дапсы "Нөрүөн нөргүй! "Биһирэм тыл", Дапсы" диэбитинэн биэриитин саҕалыыр.
# Цинхуа университета

Tsinghua University (THU), 清华大学 эбэтэр Qīnghuá Dàxué диэн Кытар бастакы улахан международнай университета буолар. Бэйэтэ туспа гимнээх университет:
西山苍苍东海茫茫 吾校庄严巍然中央 东西文化荟萃一堂 大同爰跻祖国以光 莘莘学子来远方 莘莘学子来远方 春风化雨乐未央 行健不息 须自强 自强自强 行健不息须自强 自强自强 行健不息须自强 左图右史邺架巍巍 致知穷理学古探微 新旧合冶殊途同归 肴核仁义闻道日肥 服膺守善心无违 服膺守善心无违 海能卑下众水归 学问笃实生光辉 光辉 光辉 学问笃实生光辉 光辉 光辉 学问笃实生光辉 器识其先文艺其从 立德立言无问西东 孰介绍是吾校之功 同仁一视泱泱大风 水木清华众秀钟 水木清华众秀钟 万悃如一矢以忠 赫赫吾校名无穷 无穷 无穷 赫赫吾校名无穷 无穷 无穷 赫赫吾校名无穷
Кытайга саамай элбэх студеннардаах университет. Ынырык улахан үрдүк үөрэх кыһата буолар.
# Ереван

Ереван (эрм. Երևան) диэн Эрмээн Сирин киин уонна ордук улахан куората. Храздан өрүскэ турар.
* Government building
* Cascade
* 2800th anniversary park
* Matenadaran
* Cathedral
* Tsitsernakaberd
# Литография

Литогра́фия (был.-гириэк. λίθος — таас, γράφω — суруй, ойуулаа) — хаптаҕай бэчээт ньымата.
Көнө ньуурдаах тааһы аналлаах технология көмөтүнэн (протрава) таҥастаатахха литографическэй кыраасканы сорох сиринэн ылар, сорох сиринэн ылбат. Ол кэнниттэн кырааска хаптаҕай фуорматтан баттааһын көмөтүнэн кумааҕыга көһөрүллэр. 1796 сыллаахха Алоизий Зенефельдер Богемияҕа арыйбыта. Ол саҕана XV үйэҕэ арыллыбыт гравюраттан отой ураты бэчээт бастакы технологията буолбута.
# Саҥ (суолталара)

* Саҥ (философия)
* Химия саҥа
* Физика саҥа
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Алмазнай

Алмазнай бөһүөлэк. Мирнэй улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 20 км. соҕруулуу-илин диэкки Оччугуй Ботуобуйа үрэх үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1947 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Алмазнай - 1800, Новай - 138, Березовка - 9 киһи.

# Алмазнай
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Рунет

Рунет — Интэриниэт нууччалыы чааһа. Арассыыйа дьоно атын Арассыыйа дьонугар анаан оҥорбут атын омук тылларынан саайтарын эмиэ рунетка киллэриэхтэрин сөп. Сороҕор .ru домен далыгар киирэр саайтар бөлөхтөрүн ааттыыллар.
# Томтор (Уус-Алдан улууһа)

Томтор — Уус-Алдан улууһун Мүрү нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Томтор (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Мүрү нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Магний

Паар баттааhына :
| 12 натриум ← магнезиум → алүминиум Be ↑ Mg ↓ Ca Магнезиум in the periodic table of the elements Периодик табыл ||
| Бүтүн билиилэрэ ||
| Аата, бэлиэтэ, нүөмэрэ | магнезиум, Mg, 12 |
| Элемент категорията | алкалин сир метал |
| Бөлөҕө, периода, блога | 2, 3, s |
| Өҥө | көмүстүҥү үрүҥ |
| Атом маассата | 24.3050(6) g·mol⁻¹ |
| Электрон конфигурацията | [Ne] 3s² |
| Электрон хахха | 2, 8, 2 (Image) |
| Физик характеристикалара ||
| Фазата | solid |
| Чиҥэ | 1.738 g·cm⁻³ |
| Убаҕас чиҥэ уулларыгар | 1.584 g·cm⁻³ |
| Ууллуу кэрдииhэ | 923 K (650 °C, 1202 °F) |
| Оргуйуу кэрдииhэ | 1363 K (1091 °C, 1994 °F) |
| Ууллуу итиитэ | 8.48 kJ·mol⁻¹ |
| Уостуу итиитэ | 128 kJ·mol⁻¹ |
| Итиини иҥэримтиэтэ | (25 °C) 24.869 J·mol⁻¹·K⁻¹ |
| Паар баттааhына P/Pa1101001 k10 k100 k at T/K70177386197111321361 ||
| Атом характеристикалара ||
| Кристал тутула | hexagonal |
| Аhыйыы нүөмэрэ | 2, 1 (strongly basic oxide) |
| Электромэлдьэhиитэ | 1.31 (Pauling scale) |
| Ионизация энергиялара | | 1st: 737.7 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 2nd: 1450.7 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 3rd: 7732.7 kJ·mol⁻¹ |
| Атом радиуhа | 150 pm |
| Атом радиуhа (calc.) | 145 pm |
| Ковалент радиус | 130 pm |
| Van der Waals radius | 173 pm |
| Атын билиилэрэ ||
| Магнетизма | paramagnetic |
| Электрик утарыы | (20 °C) 43.9 nΩ·m |
| Итиини ыытыы | (300 K) 156 W·m⁻¹·K⁻¹ |
| Итии кэҥээhинэ | (25 °C) 24.8 µm·m⁻¹·K⁻¹ |
| Тыас түргэнэ (thin rod) | (r.t.) (annealed) 4940 m·s⁻¹ |
| Юҥ модула | 45 GPa |
| Кытаанах модула | 17 GPa |
| Сабардам модула | 45 GPa |
| Пуассон коэффициена | 0.290 |
| Мос скалата | 2.5 |
| Бринелл скалата | 260 MPa |
| CAS регистрация нүөмэрэ | 7439-95-4 |
| Ордук бигэ изотоптара ||
| Сүрүн ыстатыйа: магнезиум изотоптара изо ИТ Аҥар үрэллиитэ РҮ ҮЭ (MeV) ҮО ²⁴Mg 78.99% ²⁴Mg is stable with 12 neutrons ²⁵Mg 10% ²⁵Mg is stable with 13 neutrons ²⁶Mg 11.01% ²⁶Mg is stable with 14 neutrons ||
| Халыып: Көрүү • Ырытыы • Уларыт ||
Магний (ааҥл. magnesium) — дэгиттэр минерал. Иммунитиэттэн сүрэх ыарыытыгар тиийэ туһалаах минералынан хааччыйар.
# WhatsApp

Халыып:Infobox software
WhatsApp Messenger (УотСап, Ватсап, Бассаап) диэн сабыылаах, араас смартфон платформаларыгар үлэлиир, суруйсарга, кэпсэтэргэ аналлаах программа. Суругунан кэпсэтиигэ эбии араас хаартыскалары, ойуулары, аудио уонна видео билэлэри ыытыахха сөп. Программа Андроидка, iOS, Блэкберри, Симбиан уонна Виндоус Фон платформаларыгар үлэлиир. Маннык ааттаах хампаанньаны 2009 сыллаахх Брайан Экшн уонна Ян Кум АХШ Санта Клара куоратыгар арыйбыттара.
Араас күрэстэһэр сервистар ыккардыларыгар биир бөдөҥ сервис буолар. Ол курдук 2012 сыл атырдьах ыйыгар туттар дьон күн аайы 10 миллиард араас суруктары ыыталлар эбит, 2012 сыл муус устар ыйын кытта тэҥнээтэххэ 2 миллиард эбит. Financial Times хаһыат суруйарынан, Бассаап "аан дойду сибээһин ырыынагар Скайп уларыппытын курдугу оҥорор."
Улахан проблемалар канадскай- Голландия бырабыыталыстыбатын кыттыһыыта уонна куттала суох буолуутун көрдөрөр буоллулар. Саамай дьиксинэрэ диэн баар: приложение туруоруллубутун кэнниттэн Польша мобильнай төлөпүөннэрин бары нүөмэрдэрин бэйэлэрин сиервэлэригэр туттааччыларга, кини контактарыттан ким туһанааччыга биллэрэрин туһунан. Онуоха сервергэ хайа да дьон контактивнай дааннайдара, бэл, туохха да бэриммэт дьоннор эмиэ бааллар. Телефон нүөмэрдэрэ ыытыахтарын иннинэ " туус» туһата суох функцияларын көмөтүнэн (хеша нүөмэригэр уларытан, специалистар сыаналыылларынан, 3 мүнүүтэттэн ордук бытовой компьютердарга), аадырыстаах кинигэттэн ааттара ыытыллыбат.

# WhatsApp
## Бассаап Саха сиригэр

Бассаап Саха сиригэр киириитин таһыма уһулуччу үрдүгүн туһунан, өрөспүүбүлүкэ да иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэтигэр, дойду да таһымыгар, куруук ахталлар. Бассаап күүскэ тарҕаныытыгар мобильнай сибээс нэһилиэктэри барытын хабыыта, ону таһынан интэриниэт ситимэ бытаан буолан атын технологиялар (холобура, саайтар, электрон почта) улахан харгыстары көрсөллөрө, оттон Бассаап ситим таһымыгар (хаачыстыбатыгар) улахан ирдэбилэ суоҕа оруолу ыллылар.

# WhatsApp
## Тэриллэр

Чугаһаппакка эрэ туһанарга анаан is саамай кырата 9- с (андроид) операционнай систиэмэнэн смартфоннаах буолуохтаахтар.
Урут итинник уһулуччулаах тэрили өйөөһүн-смартфоннар эбэтэр ippone 4 уонна ордук эргэ (кинилэр саҥалыы 9- ка диэри саҥардыы кыаллыбатаҕын быһыытынан) тохтообута.
Онон аныгыскы ыаллар планшеттарын өйүүр кыахтара суох.
Онон хаһыат персональнай компьютерга эбэтэр ноутбукка туһаныы араас көрүҥүнэн уонна maccos көмөтүнэн буолуон сөп. Онуоха нүөмэрдэр активациялара смартфоҥҥа оҥоһуллуохтаах уонна Интернет ситимигэр холбонуохтаах, оттон компьютер иккис оҥоһук быһыытынан туһаныллыахтаах.

# WhatsApp
## Ситим-сирэ

* http://www.whatsapp.com/ Архыыптаммыт 2011, От ыйын 18 күнүгэр.
# ACER

ACER тэрилтэ (ааҥл. ACER Inc.), (Эйсер диэн ааҕыллар) аан дойду бөдөҥ тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. Планета 5-7 % экономикатын хонтуруоллуур. Оборотун ылбын хампаанньа. Ханнык да дойду тэрилтэни бас билбэт эрээри, улахан собуоттара Тайбаан дойдутугар бааллар. Өссө 240 араас дойдуларга эмиэ үлэлиир. Салалтата — Сингапурга олохтоох. Саха Сиригэр — Нерюнгри уонна Удачнай куораттарга баар. Улахан «Эйсер» фирмата Дьокуускайга бааллар.
# Мацкепладзе Кондрат Барнабович

Мацкепладзе Кондрат Барнабович (08.09.1908—1981) — Социалистическай Үлэ Геройа, Өймөкөөн көмүһү хостуур промышленноһын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.

# Мацкепладзе Кондрат Барнабович
## Олоҕун олуктара

* 1908 сыллаахха Грузияҕа төрөөбүт.
* Сэттэ кылааһы бүтэрээт хара үлэһитинэн, забойщигынан үлэлээбит. Эдэр ыччат биригээдэтин салайбыт.
* 1925 сыллаахха ВТУз-ка киирэр бэлэмнэнии куурустарын бүтэрэн, Москватааҕы горнай институтка үөрэнэ киирбит. Үөрэҕин бүтэрэн, Наркомтяжпром Главруда салаатыгар үлэлээбит.
* 1932 сылтан — Уһук Хоту, 1944 сылтан Саха Сиригэр үлэлээбит.
* «Маршальский» прииск сүрүн инженерынан 10-ча сыл үлэлээбитэ.
* 1954 сылтан — «Индигирзолото» комбинат сүрүн инженера.
   Үрдүк ситиһиилэрин иһин ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1961 сыл бэс ыйын 9 күнүнээҕи Ыйааҕынан Мацкепладзе Кондрат Барнабовичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
* 1962—1966 сс. — Дьокуускайдааҕы Совнархоз, ол кэннэ Хоту-Илиннээҕи Совнархоз бэрэссэдээтэлэ.
* 1966—1972 сс. — «Главзолото» производственнай салаатын начальнига.

# Мацкепладзе Кондрат Барнабович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1961)

# Мацкепладзе Кондрат Барнабович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Buon Appetito (ресторан)

Buon Appetito (ресторан).
Дьокуускай куоракка баар ресторан. Үс туспа саалалаах.
Биирэ - аныгылыы дизайннаах, өстүөкүлэ остуоллардаах. Манна караоке ыллыахха сөп, төрөөбүт күнү бэлиэтиэххэ сөп.
Иккис саала италиятааҕы истииллээх, камин оһохтоох, араас өҥнөөх витражтаах. Мас остуоллардаах.
VIP саалата 20 миэстэлээх.
Ресторан Италия уонна славяннар кухнятынан аһатар.
Аадырыһа Дьокуускай куорат, Крупская аатынан уулусса, 17. Телефона 32.1733.
Үлэлиир кэмэ 12 - 02.

# Buon Appetito (ресторан)
## Ылыллыбыт сирэ

* Путеводитель, Дьокуускай, 2011 сыл.
# Уураах

Уураах (нуучч. постановление) - коллегиальнай уорган (холобур, миниистирдэр сэбиэттэрэ) таһаарар дьаһайар ис хоһоонноох докумуона.

# Уураах
## Эбии көр

* Ыйаах
* Дьаһал