yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Терехов Семен Иннокентьевич

Терехов Семен Иннокентьевич, Саха сирин политига.

# Терехов Семен Иннокентьевич
## Олоҕун олуктара

* 1958 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1975 — 1978 сылларга Омскайдааҕы Гражданскай авиация училищетыгар үөрэнэр.
* 1978 — 1981 сылларга Эдьигээннээҕи Холбоһуктаах Этэрээт Өлөөнөөҕү аэропордыгар радиотехнигынан үлэлиир.
* 1981 сыллаахха Маҕаннааҕы Холбоһуктаах Этэрээт Саҥардааҕы эскадрилья авиатехнига.
* 1981 — 1987 сылларга Ригатааҕы Гражданскай авиация инженердарын институтугар үөрэнэр.
* 1987 — 1993 сылларга "Якутавиа" Суоттуур Киинигэр инженер, отдел начальнига.
* 1993 сыллаахха "Сахаавиа" генеральнай дириэктэрин солбуйааччы.
* 1993 — 1998 сылларга "Сахаавиа" Тас экономикатын отделын начальнига.
* 1994 — 1997 сылларга Саха синин бастакы бэрисидьиэнэ Николаев М.Е. кыраныысса таһыгар көтүүтүн салайааччыта.
* 1999 — 2001 сылларга Саха сирин Бырабыытылстыбатын иһинээҕи Салгын транспорын салалтатын начальнигын солбуйааччыта.
* 2001 — 2007 сылларга "Полярные авиалинии" авиакомпания генеральнай дириэктэрэ.
* 2007 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин уонна Бырабыытылстыбатын Администрациятын референа.
* 2008 сыл кулун тутарыгар Кэбээйи улууһун кулубатынан талыллар.
* 2013 сыл кулун тутарыгар улуус кулубатын дуоһунастан уурайар.

# Терехов Семен Иннокентьевич
## Ылыллыбыт сирэ

* http://www.sakhanews.ru/74813.html
# Фрэнк Борзедж

Фрэнк Борзедж (ааҥл. Frank Borzage) (Муус устар 23, 1894 – Бэс ыйын 19, 1962) диэн Оскар кыайыылаах АХШ киинэ режиссера уонна актера.

# Фрэнк Борзедж
## Талыллыбыт фильмографията

* Seventh Heaven (1927)
* Street Angel (1928)
* Bad Girl (1931)
* A Farewell to Arms (1932)
* Mortal Storm (1940)
# Никитина Вера Константиновна

Никитина Вера Константиновна
1918 с. төрөөбүт.
1936 сылтан Ворошилов аатынан колхоз чилиэнэ. Сэрии кэмигэр тыылга үтүө суобастаах, үрдүк таһаарыылаах үлэтинэн «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээлинэн 1947 с. наҕаараадаламмыта. Оҕуруот үлэтигэр сиртэн үрдүк үүнүүнү ылары ситиһэн «Бочуот Знага» орденынан уонна В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн «Килбиэннээх үлэтин иһин» (1970) мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
1990 с. өлбүт.
# Тиэкиһи истиилинэн ырытыы

Тиэкиһи истиилинэн ырытыы (нууч. Стилистический анализ текста)

# Тиэкиһи истиилинэн ырытыы
## Тиэкиһи истиилинэн толору ырытыы тосхоло:

* Тиэкис истиилэ, араҥата, жанра;
* Тиэкис анаан тутуллар эйгэтэ, түгэнэ;
* Тиэкис сүрүн сыала (бодоруһуу, иһитиннэрии, дьайыы). Бытарытан көрдөххө, тиэкис биллэрэр, эстетическэй, мөккүөр тардар, иэйиини уһугуннарар, иитэр, үөрэтэр, сырдатар, сэргэхситэр о.д.а. сыала-соруга.
* Тиэкис аадырыһа: кимиэхэ туһуланара, дьон сааһа, балаһыанньата, дуоһунаһа-солото, оннооҕор эр киһи эбэтэр дьахтар буолара кытта учуоттанар.
* Тиэкискэ көстөр толкуйдааһын тиибэ (чопчу, тэгили, уобарастаан о.д.а.).
* Тиэкис бэриллэр халыыба (суругунан, тылынан), тиибэ (сэһэргээһин, ойуулааһын, толкуйдааһын, эбэтэр булкаас көрүҥ), саҥарар саҥа көрүҥэ (монолог, диалог, полилог).
* Тиэкис истиилин, араҥатын, жанрын учуоттаан, ураты истииллии бэлиэтэ (стилевая черта).
* Тиэкис тыла-өһө:
** Лиэксикэтэ:
* кэпсэтии тыла / сурук-бичик тыла;
* кэпсэтии тылыттан 2 арааһа: литературнай нуормаҕа киирэрэ / литературнай нуорма тас өттүнээҕитэ (түөлбэ, жаргон, ыччат тыла, арго тыл);
* дорҕоон дьүөрэлэһэр тыла, уус-уран xohyйap ньыма apaaha;
* киһи, дуоһунас, тэрилтэ аата, кылгатыы, уларыйбат халыып о.д.а. баара / суоҕа;
* саха төрүт лиэксикэтэ / термин, киирии тыл.
** Морфологията:
* Тылы үөскэтэр ньымата:
-aahын, -ыы, -ааччы, -тык сыһыарыынан үөскээбит тыл; көспүт суолталаах (ааттыйбыт) тыл;
* Тыл уларыйар халыыба:
туһулуу, сыһыан тыл, эбиискэ, сана аллайыы көстөр/ көстүбэт; туохтуур көрүҥүн арааһа, киэбэ, кэмин арааһа, атынтан туһаайыытын; буолуохтаах хайааһын киэбэ туттуллар уратыта элбэх ахсаан халыыба; аат туохтуур; үлүбүөй туохтуур; сыһыат туохтуур о.д.а.
** Синтаксиһа:
Этии чилиэнэ бэриллиитэ:
* туһаан (көспүт суолталаах тыл о.д.а.);
* кэпсиирэ (атынтан туһаайыы, арахсыбыт кэпсиирэ, аат кэпсиирэ);
* быhаарыы (даҕааhын, аат туохтуур, о.д.а.).
Этии тиибэ:
* сэhэн, риторическай ыйытыы, күүhүрдүү этии;
* биир састааптаах этии apaaha;
* толору - толорута суох этии;
* биир уустаах, тэнийбит, араарыллыбыт ойоҕос чилиэн;
* судургу, холбуу этии apaaha.
* Тиэкис ураты тутула:
* этиини ситимниир ньыма, кыбытык этии, сигэнии көрүҥэ;
тиэкиhи чааска, пууҥҥа, хос пууҥҥа араарыы;
* ураты сурук бэлиэтэ
* ааптар уобараһа, бу тиэкиһинэн тугу этэрэ, тириэрдэрэ.
* Ааптар ураты буочарын, тус истиилин бэлиэтиир көстүү: хайа тылы-өһү ордук сөбүлээн туттара / олох туттубата; туох саҥаны киллэрбитэ, ол иһигэр ханнык истииллии ньыманы туттара; маны таһынан сыыһата-халтыта (баар буоллаҕына).
# Лииндэ нэһилиэгэ (Эдьигээн улууһа)

Лииндэ нэһилиэк. Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Баахынай.
Улуус кииниттэн 110 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 248 киһи (2007 сыл).
# Чупахивка

Чупахивка (укр. Чупахівка) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 385 (2016).
# Алпабыыт

Алпаабыт (гир. αλφάβητο, лат. abecedarium) диэн суруйуу систиэмэтэ, суруйуу символларын тиһигэ. Боростуой символлар "буукуба" диэн ааттаналлар, хас биир буукуба биир тыаска сибээстэнэр. Алпаабыты үчүгэйдик үлэлээтин диэн ааҕар киһиэхэ көмөнү эбэллэр, ол курдук пунктуация бэлиэлэрин, пробеллары, ааҕар туһаайыытын стандартын уонна да атын.
Алпабыыт диэн Алеф уонна Бет, Финикия алпабыытын бастакы икки буукубаларыттан үөскээбитэ.

# Алпабыыт
## Алпаабыт кылгас историята

Алпаабыттар тиһиктэрэ уонна ханнык тылларга туттулларын холобурдара:
* Римскай алпаабыт (Латиница), аан дойдуга ордук тарҕаммыт
* Грек алпаабыта, грек тылыгар туттуллар
* Араап алпаабыта, араап тылыгар туттуллар
* Дьэбириэй алпаабыта, дьэбириэй тылыгар туттуллар
* Кириллица, греческай алпаабытыгар төрүттэммитиэ, нуучча уонна болгар тылларыгар туттуллар
* Хангыль, кэриэй тылыгар туттуллар
# Хотугу муора

Хотугу муора диэн Европа хоту өттүгэр баар муора. Атлантическай океан бассейныгар киирсэр. Норвегия уонна Дания илин өттүттэн, Шотландия уонна Англия арҕаа өттүттэн, Голландия уонна Германия соҕуруу өттүттэн уонна Бельгия уонна Франция соҕуруу өттүттэн кытыылардаах.

# Хотугу муора
## Кытыылара

Скагеррак Хотугу муораны Балтика муоратын кытта холбуур. Соҕуруу өттүттэн Ла Манш
# IPhone 12 Pro

iPhone 12 Pro — Apple тэрилтэ 2020 сыллаах флагман төлөпүөнэ, Apple A14 чиптаах уонна iOS 14 операционнай системанан үлэлиир. Кини улахан версиатын iPhone 12 Pro Max дииллэр.

# IPhone 12 Pro
## атын флагманнар

* iPhone 13 Pro - 2021 сыллаах флагмана
* iPhone 14 Pro - 2022 сыллаах флагмана
# Даадар (тыл)

Даадар 1. аат тыл Бөҕөс. 2. даҕааһын суолт. Модьу-таҕа, күүстээх.
# Бровары

Бровары (укр. Бровари) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 99 600 (2015).
# Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет

Координаталара: 43°07′04″ с. ш. 131°53′35″ в. д.﻿ / ﻿43.117777787778° с. ш. 131.89305556556° в. д.﻿ / 43.117777787778; 131.89305556556 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет (УИБУ) — Арассыыйаҕа Владивосток куоракка баар бэдэрээлинэй үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Япония сиригэр аккредитированнай филиаллаах Арассыыйаҕа соҕотох үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
2010 с. муус устар 10 күнүгэр Арассыыйа бырабыыталыстыбатын 503 нүөмэрдээх дьаһалынан Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет тэриллибит. Түөрт үрдүк үөрэх тэрилтэтэ(Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет, Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай техническэй университет, Тихоокеанскай судаарыстыбаннай экэнэмиичэскэй университет уонна Уссурийскайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай институт) холбоспутуттан саҥа улахан университет баар буолбут.
Урукку үс таһымнаах "институт - факультет - кафедра" диэн структураттан, икки таһымнаах "оскуола - департамент" диэн структуранан үөрэҕи ыытыыны төрүттээбиттэр. 2020 сылга кафедралары холбоон департамент оҥортоон, структура масштабнай уларыйыыта буолбут. Университет структуратын сүрүн чааһа оскуола - үөрэтиини, научнай үлэни, норуоттар ыккардыларынааҕы үлэни бэйэтэ салайан ыытар салаа.

# Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет
## Оскуолалара

1. Биомэдиссиинэ оскуолата
2. Ускуустуба уонна гуманитарнай наукалар оскуолата
3. Естественнай наукалар оскуолата
4. Педагогика оскуолата
5. Юридическэй оскуолата
6. Экэниэмикэ уонна менеджмент оскуолата
7. Цифровой экэниэмикэ оскуолата
Университет структуратыгар 32 академическай департамент, 8 оскуолаҕа уонна 1 институкка холбоспут 65 кафедра, 8 филиал бааллар.

# Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет
## Рейтиннэрэ

Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет
1. Владивосток куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
2. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 24-с миэстэ
3. RAEX агенство биэрсийэтинэн Арассыыйа топ-25 бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр киирбит
4. Аан дойду бастыҥ университеттарын топ-500 рейтинигэр 493-миэстэ.
# Жегусов Юрий Иннокентевич

Жегусов Юрий Иннокентьевич — ыччакка криминализация дьаыйыытын чинчийэр учуонай, социология билимин кандидата.

# Жегусов Юрий Иннокентевич
## Олоҕун олуктара

* 1971 сыллаахха балаҕан ыйын 25 күнүгэр Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хочо с. төрөөбүтэ.
* 1989—1991 сс. — Советскай Аармыйа кэккэтигэр сулууспалыыр.
* 1997 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1997—1998 сс. — Таатта улууһун Дьохсоҕон орто оскуолатыгар история учуутала.
* 2000—2001 сс. — гуманитарнай чинчийии Институтын этносоциальнай процесстары үөрэтии салаатыгар младшай научнай үлэһит.
* 2002 сылтан — гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах Хотугу омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт научнай үлэһитэ.
* 2006 с. — социология билимин кандидатыгар «Влияние криминализации общества на правовое сознание учащейся молодежи: по материалам Республики Саха (Якутия)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.

# Жегусов Юрий Иннокентевич
## Сүрүн үлэлэрэ

* Влияние криминализации общества на правовое сознание учащейся молодежи по материалам Республики Саха (Якутия). Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата социологических наук / Бурятский государственный университет. Улан-Удэ, 2006.
* Правовое сознание населения Республики Саха (Якутия) в социологическом измерении: Данные. Анализ. Дискуссии> (Якутск, 2004), коллективнай монография.
* Федерация: проблемы взаимоотношений центра и регионов в современной системе координат (Якутск, 2007), коллективнай монография.
20-н тахса научнай ыстатыйалар ааптардара.
# Рейн

Рейн (ньиэм. Rhein, фран. Rhin) - арҕаа Эуропаҕа баар улахан өрүс, Хотугу муораҕа түһэр. 6 судаарыстыбанан барар.
Өрүс уһуна - 1232700 м. Өрүс бассейна - 185000 км2.

# Рейн
## География

Рейн өрүһү хас даҕаны чааска араалаллар:
* Альп Рейна.
* Горнай Рейн.
* Үөһээ Рейн.
* Орто Рейн.
* Аллараа Рейн.

# Рейн
## Остуоруйа

I үйэ, Рим Империята Рейнҥа дылы тиийэн баран, Кельтартан көмүскээһиҥҥэ Лимес диэн туппуттар уонна хас та даҕаны куорат туппуттара.
V-IX үйэ, Франктар саарыстыбалара Рейн өрүһүнүнэн торговляны ыыпыттара.
XIX үйэ, Венскай Конгресс кэмигэр Рейн навигациятын центральнай коммисията айыллыбыта.
2002 сылга, Рейн ЮНЕСКО достояниятынан аатыллыбыта.
# Чохоол

Чохоол эбэтэр чокоол — чааскы, чэй иһэр иһит, хончоҕор.

# Чохоол
## Өссө маны көр

Чохоо
# Уот

Уот диэн сэк умайыытын (тэтимнээх аһыйыы) химия хамнала. Уот сылааһы уонна сырдыгы таһаарар. Уот көстөр өттө төлөн дэнэр. Төлөн сүрүн үөскэтээччилэрэ хоруолук диоксида, уу чаана, абалык уонна азот. Уот күүскэ итийдэҕинэ гаастар ионнананнар плазма үөскэтэллэр. Уот тэтимэ уонна төлөн өҥө ханнык уматык умайарыттан тутулуктаах.
Уот Сир тулалыыр эйгэлэригэр сүдү дьайыылаах. Уот үүнээйи үүнүүтүн көҕүтэр, буор иҥэмтэтин байытар. Уот тарҕанан бардаҕына өрт уота буолуон сөп. Өрт уота дьоҥҥо, харамайдарга, ойуурдарга кутталлаах, улахан хоромньу таһаарар, салгыны уонна ууну киртитэр. Уот түөрт төрүт ууһуктан биирдэстэрэ буолар. Уот араас омуктар итэҕэл дуомнарыгар улахан суолталаах. Сахалар уоту аһатар үгэстээхтэр. Дьон уоту тыа хаһаайыстыбатыгар, астааһыҥҥа, оттууга, сырдатыыга, металл охсуутугар уонна ууһаарыытыгар, бөх уматыытыгар, кремацияҕа киэҥник туһаналлар.
# Дедюкин Василий Георгиевич

Дедюкин Василий Георгиевич — поэт, 1991 сылтан суруйааччылар союзтарын чилиэнэ.
1940 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Верхоянскай куоракка учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. СГУ историко-филологическай факультетын саха салаатын бүтэрбитэ. Отуттан тахса сыл саха тылын уонна литературатын учууталын быһыытынан үлэлээбитэ. Дьааҥы бочуоттаах гражданина, Саха омук Конгреһын Координационнай Киинин чилиэнэ.
Кинигэлэрэ: Айылҕам алгыһа (1967), Кынаттарым (1975), Звезды мои (1982), "Быйаҥ хаар" (1990)...
# Лабыкта

Лабыкта - болоорхой үрүҥ дьүһүннээх туундара үүнээйитэ, таба сүрүн аһылыга.
# Ландау

Ландау - бу тыл хас да өйдөбүллээх:
* Ландау,Бавария - Германия, Баварияҕа баар куорат
* Ландау,Пфальц - Германия, Рейнланд-Пфальц сиригэр баар куорат
* Ландау,Ый - ыйга баар кратер "хайаҕас"

# Ландау
## Биллэр дьоно

* Ландау, Григорий Адольфович (1877—1941) — Арассыыйа бэлиитигэ.
* Ландау, Йехезкель (1713—1793) — раввин Праги киhитэ.
* Ландау, Лев Давидович (1908—1968) — Улуу Физик, Нобелевскай премия.
* Ландау, Мартин (р. 1931) — Эмиэрикэ артыыһа.
* Ландау, Эдмунд Георг Герман (1877—1938) — Ниэмэс улуу математига.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Айаннааччы

Айаннааччы (пассажир) диэн көлөҕө олорсон айанныыр киһи. Айаннааччы көлөнөн салайбат, ол эбэтэр кини экипаж киһитэ буолбатах.
# K-pop

К-pop (/keɪ pɔp/ ааҥллыы: korean pop - кэриэй поп музыката) - Соҕуруу Кэриэйэҕа үөскээбит музыка жанра. Электропоп, хип-хоп уонна аныгы ритм-н-блюз холбоспут, америка поп-музыкатын сорох көстүүтүүн иҥэриммит.
K-pop — музыканан эрэ үлүһүйүү буолбатах, аан дойдуга аныгы Соҕуруу Кэриэйэ муодатын уонна истиилин сэргиир ыччаты түмэр саҥа субкультура. K-pop бары өттүнэн дьон болҕомтотун тардар: талааннаах ырыаһыттарынан, үчүгэй, сонун үҥкүүлэринэн, ураты уобурастарынан.
Ордук интэрниэт ситимин көмөтүнэн K-pop аан дойдуга киэҥник тарҕанар.

# K-pop
## Ордук биллэр K-pop ырыаһыттарын испииһэгэ

* DBSK
* EXO
* BigBang
* 2NE1
* BoA
* Super Junior
* Girls' Generation
* SHINee
* f(x)
* JYJ
* PSY
* Rain
* MBLAQ
* Miss A
* Beast/B2ST
* Red Velvet
* Wonder Girls
* KARA
* 2PM
* 2AM
* Brown Eyed Girls
* IU
* Se7en
* 4minute
* U-KISS
* SS501
* F.T. Island
* INFINITE
* CNBLUE

# K-pop
## Атын топиктар

* J-pop
# Сэһэн Ардьакыап

Сэһэн Ардьакыап (төрүүрүгэр Мучен Собин диэн суруллубут, 1739-1829) - саха быраабын туруорсубут киһи, Бороҕон улууһун бастакы кулубата.

# Сэһэн Ардьакыап
## Төрүччүтэ

Аҕата Собо Оҕонньор (Собо Огонеров) II Суотту (билигин Уус-Алдан Тумула) нэһилиэгэр Туйма үрэх кэтирээн Тыҥа күөл буолар сиригэр олорбут.

# Сэһэн Ардьакыап
## Олоҕун олуктара

Ийэтэ эрдэ өлбүт курдук, онон аҕата хос кэргэннэммитигэр туран эрэр уол куоракка киирбит. Онно Калина Аржаков диэн көскө кэлэн олорор киһиэхэ "иитиллибит" (хамначчыттаабыт). Калина Аржаков сабаҕалааһын быһыытынан опаалаҕа киирбит Екатерина II вельможата. Өйдөөх уолу таба көрөн бу киэҥ ыырдаах санаалаах киһи Сэһэни такайбыт-үөрэппит кэриҥнээх. Ол түмүгэр Сэһэн ииппит киһитин араспаанньатын ылар.
Сэһэн Ардьакыап 1789 сылтан 1794 сыллаахха дылы Санкт-Петербуурга олорбут. Бу кэмҥэ кинини Сибиир туһунан сокуоннары оҥорууга үлэлэтэллэр.
1789 сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр (саҥа ааҕыынан балаҕан ыйын 29) Екатерина II ыраахтааҕыга киирэн "План о якутах с показанием казенной пользы и выгоднейших положениев для них" диэн ааттаммыт бырайыагын кэпсээбит.

# Сэһэн Ардьакыап
## Сэһэн Ардьакыап туруорсуутун сүрүн тиэзистэрэ

* Саха дьоно нуучча ыраахтааҕытын илиитигэр көҥүл өттүнэн киирбиттэрэ;
* Дойду илин өттө сайдарыгар саха дьонун көлө түһээниттэн босхолоон, ол оннугар көлөҕө бэдэрээт олохтуурга;
* Саха сиригэр бурдук үүнэр кыахтаах, сахаларга бас билиигэ сирдэ биэриҥ;
* Судаарыстыба Саха сирин дьаһайарыгар анаабыт үбүн-харчытын сахалар бэйэлэрэ тыырар кыахтаахтар, анал кэнсэлээрийэтэ олохтооҥ - бэйэбитин бэйэбит дьаһаныахпыт (самоуправление);
* Саха дьоно православиены ылынар кыахтаахтар;
* Саха дьоно судаарыстыба уонна уопсастыба дуоһунастарыгар сулууспалыылларын туһугар үөрэттэриэххэ.

# Сэһэн Ардьакыап
## Дьиэ кэргэнэ

Аҕата Собо иккис ойоҕуттан Капрал уонна Матрена диэн Сэһэнтэн 15 сыл балыс оҕолордооҕо сурукка киирэ сылдьар.
Икки уоллааҕа биллэр. Биирэ Михаил Санкт-Петербуурга үөрэммит, онно ойохтоммут курдук (үһүйээн быһыытынан дойдутугар сүктэрэн истэҕинэ ат быраҕан ойоҕо өлөн хаалар), оҕолооҕо биллибэт. Ол кыыс көмүллүбүт чочуобунатын сэмнэҕэ билигин да баар. Иккис уол Иван Барашков бэйэтэ Өлөксөй диэн уоллаах. Ол Өлөксөй үс Уйбаан диэн уоллааҕа Саха Сиригэр биллэр-көстөр дьон буолбуттара. Холобур, Иккис Уйбаан 1913 сыллаахха сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа, хаартыскаҕа баар.
# Алын Новгород уобалаһа

Аллараа Новгород уобалаһа :
| Аллараа Новгород уобалаһын былааҕа Аллараа Новгород уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Аллараа Новгород |
| Иэнэ | 76 900 км² |
| Дьонун ахсаана | 3 340 700 (2009) |
| Федеральнай уокуруга | Волгатааҕы |
| Экономическай оройуона | Волга-Вятка |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Валерий Шанцев |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | |
| Кэм зоната | UTC {{{FSUTC}}} |
Аллараа Новгород уобалаһа (нууч. Нижегородская область) — Российскай Федерация субъега. Киин куората — Аллараа Новгород.

# Алын Новгород уобалаһа
## История

Тэриллибитэ тохсунньу 14-кэ, 1929 сылга. 1936-с сылтан, 1990-үскэ дылы Горьковскай уобалас диэн ааттана сылдьыбыта.

# Алын Новгород уобалаһа
## География

Уобалас Илин Европатааҕы дэхси сир ортотугар сытар. Климата умеренно континентаальнай, орто температууралар: тохсунньуга -12°С, от ыйыгар +19°С.

# Алын Новгород уобалаһа
## География
### Орүстэр уонна үрэхтэр

Олус элбэхтэр: уобаласка тоҕус тыһынчаттан тахса үрэхтэр бааллар, ол иһигэр Россия икки улахан өрүһэ - Волга, уонна кини уҥа салаата Ока.

# Алын Новгород уобалаһа
## География
### Сир баайа

Торф, фосфориттар, тимир уруудата.

# Алын Новгород уобалаһа
## Экономика

Олус күүстээх - машинострение, химия, тимир уулларыы.

# Алын Новгород уобалаһа
## Экономика
### Бааһынай хаһаайстыба

Эмиэ бэрт, 2009 сылга 1,5 мөл. туонна бурдук хомуллубут.

# Алын Новгород уобалаһа
## Демография

2002-ис сыл биэрэпиһинэн, биэс саамай элбэх ахсаннах омуктар:
| Ахсааннара (2002), | киһи |
| Нууччалар | 3346398 |
| Татаардар | 50609 |
| Мордвалар | 25022 |
| Украинестар | 24241 |
| Чуваштар | 11364 |
# Сылгы чыычаахтарын ууһа

Сылгы чыычаахтарын ууһа (лат. Motacilla) — сылгычыайдыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаахтар уустара.

# Сылгы чыычаахтарын ууһа
## Ойуулааһын

Атын сылгычыайдыҥылартан уратылара аҕыйах. Уһун синньигэс кутуруктаахтар, онтуларын икки ортоку куорсуна арыычча уһуннар. 1-кы мааховай куорсуна 2-тэн уонна 3-тэн кылгас; кэнники тарбаҕын тыҥыраҕа оччо-бачча токура суох, тарбаҕынааҕар кылгас.
# Одун

Одун — Саха Сирин патриот уолаттарын түмсүүтэ.
Официальнай аата: Молодежная Общественная Организация «Одун» Республики Саха (Якутия).
Официальнай сигэтэ: https://vk.com/odunnar
Сыала-соруга:
1. Cаха уолуттан дьиҥнээх саха эр киhитин иитэн оҥорон таhаарыы;
2. Cахабыт тылын, үгэhин, култууратын харыстааһын.
2009 сыллаахха СГУ устудьуоннара, Троев Алексей уонна Дорҕоон Дохсун (Ворогушин Бүөккэ), тэрийбиттэрэ.
Бэрэссэдээтэллэр:
1. Троев Алексей;
2. Васильев Айсен;
3. Тимофеев Алгыс;
4. Эргис Дуракинов;
5. Тускун Көбдө.
# Хаарты

Хаарты — хаартылыырга туттуллар түөрт көнө муннуктаах хортуон эбэтэр пластик ойуулаах лиистэр. Хаарты толору бөлөҕө холуода диэн ааттанар. Хаарты хаартылааһынтан ураты өссө пасьянстарга, фокус оҥорууга уонна билгэлээһиҥҥэ туттуллар.
Хаарты биир өттүгэр - сирэйигэр - хаарты суолтата ойууланар. Төттөрү өттө барыта биир ойуулаах буолар.
Хаарты оонньуулларыгар Европа араас чаастарыгар (итальянскай тарыып, француз тывата уонна Австрия Түөрүйэлэрэ) туттуллар Таро- колода каарталара үгүстэр күн бүгүн да оонньууллар. XVIII үйэ бүтүүтүттэн тарио туттуллубута уонна сэрэбиэйгэ туттуллубута.
* 54 хаартылаах холуода

# Хаарты
### Маастар

Хаарты маастара:
   * ♠ — Эбиэн
   * ♣ — Туора
   * ♥ — Чиэрбэ
   * ♦ — Буугунай
# Сабыдыал

Сабыдыал диэн туохха эмэ туох эмэ күүһэ биллиитэ эбэтэр холобура тиийиитэ, батыһыннарыыта. Үчүгэй сабыдыал. Туора сабыдыал. Килиимэккэ тастыҥ сабыдыал. (1,368). Сабыдыал "Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттээх өйдөбүлү үөскэтэрэ тылдьыппытыгар этиллэн сылдьар.
Дьай ордук киһи өйүгэр-санаатыгар сыһыаннаах буоллаҕына сабыдыал киһи оҥорор быһыытыгар, буор кутугар ордук чугас. Дьайыы сабыдыалы оҥорор. Сабыдыалтан киһи оҥорор быһыылара быһаччы уларыйаллар.
Куһаҕан сабыдыал куһаҕаны үтүктүүттэн, куһаҕан санаалары иҥэринииттэн үөскүүр. «Куһаҕаны үтүктүмэ» диэн куһаҕан сабыдыалга киирэн биэримэ диэн үөрэтии төрүтэ буолар. «С кем поведешься, что и пожнешь» диэн этии бу сабыдыал суолтатын быһаарар.
Ханнык баҕарар хамсааһын икки өрүттээх. Сабыдыал эмиэ дьай курдук үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах. Үчүгэй сабыдыал диэн үчүгэй санаалары үөскэтэр быһыы. Спорт үчүгэй сабыдыаллааҕын бары билэллэр, эттэрин-сииннэрин дьарыктыы сатыыллар.
Тулалыыр дьон оҥорор куһаҕан быһыылара атыттарга куһаҕан сабыдыалы үөскэтэллэр. Эдэрдэр саҥаны айыыны оҥоро сатыыр санааларыгар оҕустараннар куһаҕан сабыдыалга киирэн биэрэллэрин сахалар таҥараларын үөрэҕэ "Айыыны оҥорума" диэн этэн хааччахтыы сатыыр.
Араас дьайыыларга, сабыдыалларга киирэн биэрбэт туһугар оҕо, киһи майгына кытаанах, чиҥ, ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибит буолара эрэйиллэр. Чэпчэки майгылаах киһи араас дьайга, сабыдыалга киирэн биэрэрэ элбиириттэн майгынын дьарыктаан, кытаатыннаран биэрэрэ, «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһоонун тутуһара ирдэнэр.
Саха дьоно өй-санаа уратыларын, уларыйарын, киһиэхэ биллибэтинэн дьайар күүстээҕин арааран билэннэр тылларыгар былыр үйэҕэ киллэрбиттэр. Хас биирдии тылларга дорҕооннорун дьайыыларыгар сөп түбэһэр өй-санаа иҥэн сылдьарыттан тыл олус күүһүрэр, иччилэнэр. Саха тылын харыстааһын диэн тыл дорҕооннорун уларыппат буолуу ааттанар. Саҥа, "аньыы" диэн саха тылыгар суох тылы киллэрэ сатааһын сахалыы өйү-санааны алдьатыы буолар.

# Сабыдыал
## Туһаныллыбыт литература

1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
# От үрэххэ (Софрон Данилов)

«От урэххэ» — Софрон Данилов кэпсээнэ.
Сүрүн дьоруой Дмитрий Тытыгынаайап, учуутал, тыа сирин патриота.

# От үрэххэ (Софрон Данилов)
### Кэпсээн сүрүн ис хоһооно

Бу кэпсээн иһигэр кэпсээн буолар (обрамление). Сурун дьоруой доҕоругар бэйэтин олоҕор буолбут уустук түгэни элбэх сыл ааспытын кэннэ сэһэргиир уонна «Кырдьыгы кистиир, сымыйаны этэр түгэн олоххо баар буолуон соп дуо?» — диэн ыйытар.
# 1404

1404 сыл.

# 1404
## Туох буолбута

* Олунньу 12 — Италия бэрэпиэссэрэ Галеаццо ди Санта Софи Вена Хайлиген-Гейст балыыһатыгар киһи өлүгүн аан бастакынан аһаҕастык арыйан, онтун үөрэтэр соруктаах дьоҥҥо көрдөрбүт.
# Математическай анализ

Математическай анализ — математика биир корунэ, дифференциальнай уонна интергральнай суоттааьынна олоҕурар.
# Бороҥ (сис)

Бороҥ сис. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.
Аадыча уонна Чаркы өрүстэр билирдэринэн буолар. Аадыча салаларын киэҥ хочолоро быһа охсоллор.
Аныгылыы мууһуруу 17 тарыҥа баар. Уопсай иэннэрэ 1,8 км².

# Бороҥ (сис)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Нептун (таҥара)

Нептун (лат. Neptūnus) — Былыргы Риим мифологиятыгар уу таҥарата. Бастаан тууһа суох уу таҥарата эбит, онтон кэлин гириэк таҥаратын Посейдону (был.-гириэк. Ποσειδῶν) кытта тэҥнэммит онон муора таҥарата буолан хаалбыт.