yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Осмаан Импиэрийэтэ

Осмаан Импиэрийэтэ 1299 сыллаахтан 1923 сылга дылы баар буола сылдьыбыт импиэрийэ (Ил). Киинэ Турцияҕа баара уонна аттыгар сытар Средиземнай муора илин уонна соҕуруу дойдулары тутан олорбута. Империяны Осмаан туроктар айбыттара уонна тарҕаныытын ордуга 1400 сыллартан 1600 сыллахха дылы этэ, ол бириэмэҕэ соҕуруулуу-илин Европаҕа, соҕуруулуу-арҕаа Азияҕа атыыны-эргиэни уонна бэлиитикэни салайан олорбута. Биир биллэр салайааччытынан Улуу Сулеймааны аатыыллар
Импиэрийэ барытын кыра кыралаан саба түһэн ылбыт дойдулар холбонуута буолар. Султан хотторбут дойдуга Паша уонна Бей диэн титуллаах салайааччыны ыытар этэ. Ордук биллэр салаайааччылар — Мухаммед Аль-Паша. Кэнини бириэмэҕэ Осмаан Империята мөлтөөбүт, ол иһин XIX үйэҕэ «Европа ыарыһаҕа» диэн дойдуну ааттыыллара

# Осмаан Импиэрийэтэ
## Султан дьиэ кэргэнэ

Империя эрдэ сылларыгар шахзада — эбэтэр Султаан уоллара араас Импиэрийэ уһуктарыгар (Саньяктарга) салайалларыгар ыытыллаллара, кэлин дойдуну барытын салайарга опыты ылар курдук соруктаах этэ. Султанатка уонна Целифатка хандьыдаат буолаллара ол иһин.
Ахмед кэнниттэн ол систиэмэ уларыйбыта. Саҥа систиэмэҕэ эр дьоннору барытын «кафес» диэн ааттаах дьиэҕэ хаайаллара, онтон атын сири сатаан көрбөт курдук, оччоҕуна кини былааһын былдьаабат курдук. Сорох бириэмэтигэр Султан буолбут киһи аймахтарыттан эр дьону барытын өлөттөрөрө, оччоҕуна күрэс суоҕар бууну ким да сатаан саҕалаабат буолара. Ол гынан баран инник системаҕа дьахтар оруола уонна сабыдыала улаатан тахсар буолбута, ол курдук Султан ийэтэ Империяҕа биир улахан былаастаах киһи буолара.
Султааннар сотору буолан баран ыраах уһуктары сатаан салайбат буолбуттара, ол иһин онно олорор дьон бэйэлэрин сокуоннарынан олороллоро. Ол иһин сотору буолан баран Осмаан Империята ылдьарыйбыт уонна арахсыбыт

# Осмаан Импиэрийэтэ
## Осмаан Импиэрийэтин киин куораттара

Бурса диэн Осмаан Империятын бастакы киин куората этэ. Эдирнэ 1365 сыллаахха киин куорат буолбут Стамбул буолуор дылы.

# Осмаан Импиэрийэтэ
## Осмаан импиэрийэтин вассаал дойдулара

Транасильвания, Молдавия, Валлахия, (Румыния), Кавказ — Грузия, Дагестан, Чечня, Ставрополь кыраайа вассал дойдулар этилэр. Сорох дойдулар туга эрэ тутулуга суох этилэрэ, ол иһин Султааҥҥа нолуок төлүөххэ наада этэ.
# Нөмүгү нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Нөмүгү нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ой.
Улуус кииниттэн 7 км хоту диэкки Дьокуускайдыыр суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 2 448 киһи (2007 сыл).
Дьокуускайтан 70 км.

# Нөмүгү нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Данилов Амос — Омуоча (1811 — биллибэт) — бандьыыт.
    Скрябин Адам Васильевич (1896—1938) — хормейстер.
    Захаров Андрей Иванович (18.08.1912—29.12.1997) — партия уонна судаарыстыба үлэһитэ.
    Петров Прокопий Устинович (1913—1964) — историк.
    Засимов Наум Матвеевич (01.12.1928—09.11.1991) — саха живописеһа.
    Кузьмина Анна Ивановна (1933 с. кулун тутар 3 к. төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
    Гермогенов Николай Петрович (1946 с. төр.) — хаһаайыстыбаннай салайааччы.
    Прокопий Петров (1980 с. төр.) — тустуук, Арассыыйа чемпиона (2002 с., 60 кг дылы).
# Золотинка (Средиземье)

Золотинка (Солотуулаах, ааҥл. Goldberry, нууч. Златеника, Златовика, Голдберри) — Дж. Р.Р. Толкин "Властелин колец" арамаанын персонаһа, ону таһынан "Приключения Тома Бомбадила" уонна "Once Upon a Time" (нууч. "Однажды") хоһооннорго көстөр. "Өрүс кыыһа" (англ. River-woman's daughter) диэн хос ааттаах уонна уу күүһүн (стихиятын) кытта ыкса ситимнээх, Том Бомбадил кэргэнэ буолар. Кини дьиҥ ис дойдута кэргэнин киэнин курдук эмиэ кистэлэҥнээх.

# Золотинка (Средиземье)
## Аата

Goldberry диэн аат английскайтан тылбааһа "көмүс отон" диэн. Джон Боуэрс бу аат Джеймс Джордж Фрэзер "Көмүс лабаа" чинчийиитигэр көрүллэр "көмүс отоннордоох" диэн ааттаммыт (англ. gold-berried) кельт мифологиятын омелатын кытта сибээстээх диэн сабаҕалыыр. Тыл нууччалыы тылбаастаммыт хас да көрүҥэ баар. В. Муравьёв уонна А. Кистяковскай ааты Золотинка диэн тылбаастаабыттар, оттон Александр Грузберг тылбааһыгар транслитерация туһаныллыбыт (Голдберри), ол эрэн 2000 сыллаахха тахсыбыт Е. Александрова редакциятыгар Златеника диэн барыйаан туһаныллыбыт этэ. Н. Григорьева, В. Грушецкай уонна В. Каррик, М. Каменкович тылбаастарыгар архаичнай тыл олоҕун "злат" диэни уонна отоннор ааттарын кытта ситимнээх суффикстары туһаммыттар: бастакы түгэҥҥэ - -ник ("клубника", "земляника", "черника" диэн тылларга), иккис түгэҥҥэ - -вик ("ежевика" диэн тылга).

# Золотинка (Средиземье)
## Литературнай биографията

Солотуулаах аан бастакытын 1934 сыллаахха бэчээттэммит «Приключения Тома Бомбадила» хоһооҥҥо көстөр (көрүллүбүт барыйаан ити аатынан 1962 сыллаах хоһооннор хомуурдарыгар тахсыбыт). Атын түбэлтэлэр быыстарыгар онно Том Бомбадил Ветлянка "өрүс кыыһын" Солотуулааҕы кытта маҥнайгы көрсүһүүтүн туһунан кэпсэнэр: кыыс кинини бытыгыттан тардыалыыр, онуоха кини өрүскэ түһэр. Хоһооһ бүтүүтүгэр Бомбадил Солотуулааҕы уоран ылар уонна кинини кэргэн ылар.
Солотуулаах персонаһа эмиэ кэргэнин кытта «Властелин Колец» айымньыга киирсибит. Ыал Эргэ Тыа кытыытыгар турар, Фродо, Сэм, Пиппин уонна Мерри хас да күн сынньаммыт дьиэлэригэр олорор. Солотуулаах айылҕаны кытта ситимин харыстыыр, ордук ууну кытта ситимин: кини Бомбадил киниэхэ аҕалбыт уу сардааналарынан тулаламмыт, кини ырбаахыта "өрүс тыыннаах отторугар тыал суугунуурун кэриэтэ суугунаата", оттон кини хардыыларын тыаһа "түүҥҥү чуумпуга таастарынан сүүрэр үрүйэчээн чырылааһынын" санатар. Кини арамааҥҥа суолтата 1934 сыллаах хоһоон киэниттэн быдан улахан: кини аны "эдэркээн уонна кэрэ эльф королеватын" курдук көстүүлээх.
Солотуулаах бүтэһигин «Once Upon a Time» хоһооҥҥо көстөр, ол хоһоон, арааһа, «Властелин Колец» кэнниттэн суруллубут уонна 1965 сыллаахха бэчээттэммит. Дөлүһүөнүнэн веноктаммыт, кини көлүйэ кытылыгар турар уонна алтан оту үрэр.

# Золотинка (Средиземье)
## Литературнай кириитикэ

Сурукка Толкин «Властелин Колец» түбэлтэлэрэ "аптаах дойдуга" буолбаттар, саамай дьиҥнээх күһүҥҥү кэм өрүстэрин кыраайыгар буолаллар диэн быһаарар. Солотуулаах бэйэтинэн маннык сирдэргэ дьыл кэмнэрин уларыйыыларын көрдөрөр. Элбэх Толкин айар үлэтин чинчийээччилэргэ Солотуулаах көстүүтэ дьикти буолар.
# Празеодимиум

Празеодимиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Pr уонна атом нүөмэрэ 59.
# Нүөрүҥгүрү

Нүөрүҥгүрү (нууч. Нерюнгри) диэн Саха Сирин соҕуруу өттүгэр баар куорат, Нүөрүҥгүрү улууhун административнай киинэ. Дьонун ахсаана 63228 киһи (2009 сыл). 1975 с. чох бассейнын аттыгар тутуллубута.

# Нүөрүҥгүрү
## Аатын этимологията

Улуус Ньируунгра үрэх аатынан ааттаммыт. Бу аат судургутук быһаарыллар. Эбэҥки тыла. Ньируу - дьарҕаа балык (хариус). Онно хайалар,өрустэр, күөллэр ааттарын үөскэтэр -ҥда сыыарыы вариана -ҥра сыстыбыт. Ол аата Ньируу + - ҥра - "Дьарҕаалаах урэх"/.../ Куорат аата дьарҕаа балык эбэҥкилии аатыттан тахсыбыт.

# Нүөрүҥгүрү
## Население

| Сыл | Дьон ахсаана |
| 1970 | 800 |
| 1979 сыллааҕы пиэрэпис | 22 647 |
| 1986 | 63 000 |
| 1989 сыллааҕы пиэрэпис | 72 540 |
| 1992 | 76 000 |
| 1996 | 76 700 |
| 1998 | 75 600 |
| 2000 | 72 600 |
| 2001 | 72 600 |
| 2002 сыл Россиятааҕы пиэрэпиһэ | 66 269 |
| 2003 | 66 300 |
| 2005 | 65 800 |
| 2006 | 65 400 |
| 2007 | 64 900 |
| 2008 | 64 400 |
| 2009 | 63 200 |
| 2010 | 62 333 |

# Нүөрүҥгүрү
## Этническай состааба

Нууччалар — 92 %, сахалар — 5 %, атын омуктар— 3 %.
# Тутумта

Тутумта (система) диэн бэйэ бэйэлэрин кытта ситимнээх биир бүтүн буолар баһаам ууһук бөлөҕө. Тутумта ураты быыстардаах, тутуллаах, функциялаах, соруктаах, майгылаах, ситимнэһиилээх. Тутумтаны чинчийэр билимнэр: тутумта үөрэҕэ, тутумталар теорията, тутумта ыралааһына, кибернетика уо.д.а.
# Чита

Чита́ — Илин Сибииргэ баар куорат. Забайкальскай кыраай уонна Читинскай район административнай центра. Чита уонна Ингода өрүстэр холбоһор сиригэр турар. Куорат нөҥүө Транссибирскай тимир суола ааһар. Иркутскайтан илин 900 км турар. Нэһилиэнньэтэ 323965 киһи
* ↑ Предварительные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года
* ↑ Предварительные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года
* ↑ Предварительные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года
# Эбола вирустаах ыарыыта

Эбола вирустаах ыарыыта, Эбола геморрогическай лихорадката эбэтэр судургутук Эбола диэн дьоҥҥо уонна атын үүтүнэн иитээччилэр ыккардыларыгар тарҕанар ыарыы. Эбола вируһа ол ыарыыны ыҥырар. Сибикилэрэ - титирээһин, күөмэй ыарыыта, уҥуох анньыыта уонна төбө ыарыыта икки күнтэн үс нэдиэлэнэн тахсыан сөп. Ол кэнниттэн киһи хотуолуур, сыптарар, онтон быара уонна бүөрэ аккаастыыр. Ол бириэмэҕэ дьон иһигэр уонна таһыгар хаана тахсар буолар. Киһи өлүүтэ сүнньүнэн 6-ттан 16-ыс күнүгэр дылы буолар хаан тиийбэтиттэн буолар.

# Эбола вирустаах ыарыыта
## Эмтээһин

Билигин Эбола утары эмтээһин суох, ол гынан баран ыарыйдахтарына быраастар уонна сиэстирэлэр түргэнник көмөлөстөхтөрүнэ тыыннаах хаалыахтарын сөп. Ыарыһах олус элбэх убаҕаһы иһиэхтэрин наада, тоҕо диэн сыптаралларыттан, хотуоттан уонна хааны сүтэрэллэриттэн олус элбэх ууну сүтэрллэр. Ол иһин регидрация ыытыллар - кыратык саахар уонна туус суураллыбыт уу бэриллэр. Эттэн сүппүт ууну оннук солбуйар курдук. Ону тэҥэ хаан баттааһынын көннөрөр эмтэри биэрэллэр.

# Эбола вирустаах ыарыыта
## Эбола тарҕаныытын тохтотооһун

Эбола утары вакцина билигин суох, ол гынан баран учуонайдар үлэ ыыта сылдьаллар.
# Supercell

Supercell — финскай оонньуулары оҥорор стартап студия, Аан Дойдуга биир сүрүн оонньуу индустриатын сайыннарааччы. 85% акциятын Кытай тэрилтэтэ Tencent бас билэр.
Салалтата — Хельсинки (Финляндия).
# Хаити гурдата

Гурд (гаит. креольск.т. Gourde, кода ISO 4217 — HTG) — Хаити национальнай валютата. 100 сантим (santim) = 1 гурд.
Гурд (gourde) gordo диэн испаан тылыттан — халыҥ, эмис диэн.
1860 с. үрүн көмүс стандартан кыһыл көмүс стандартка көһүүнэн сибээстээн гурд диэн нациоанльнай валютаҕа көспүттэрэ.
Гаити территориятыгар билигин 1989 сыллаахха уонна 2004 сыллаахха тахсыбыт банкноталар туттуллаллар. Эрдэтээҥи купюраларга дойду экономическай сайдыытыгар кылааттарын киллэрбит историческай деятеллэр мэтириэттэрэ, нөҥүө өттүгэр Гаити судаарыстыбаннай гербэтэ ойууламмыт.
2004 сыллааҕы банкноталарга Гаити көҥүлүн иһин турууласпыт дьоннор мэтириэттэрэ, нөҥүө өттүгэр былыргы форт, цитадель ойуулара баар буолбут.
# Коби

Коби — 1992 сыллаахха Барселонаҕа ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXV оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта.

# Коби
## Дьүһүнэ-бодото

Төрүт быһыытынан овчарка ыт каталонскай боруодата ылыллыбыт, итиэннэ кубизм истиилинэн Javier Mariscal оҥорон биэрбит. Дьоҥҥо аан бастаан кинини 1987 сыллаахха көрдөрбүттэр. Кини аата англия тылыгар Олимпия Барселонатааҕы Тэрийэр Кэмитиэтэ диэн этии бастакы буукубаларыттан тахсыбыт (ОБТК).

# Коби
## Биһирэниитэ

Оонньуулар иннинэ уонна буола турдаҕына кинини Coca-Cola, Brother уонна Danone курдук бөдөҥ тэрилтэлэр араас рекламаҕа туһаммыттар. Бэл диэтэр, кини туһунан мультик тахсыбыт («Труппа Коби»). Маны таһынан бэлэх-туһах арааһа оҥорон таһаарааччыларга үгүс үбү киллэрбитэ биллэр.

# Коби
## Манна эбии көр

* Donald McNeill (1999), Urban Change and the European Left, Routledge (UK), p47-8, ISBN 0-415-17062-1
* 1992 сыллааҕы Олимпия сайыҥҥы оонньуулара
# Тыҥырах

Тыҥырах (ааҥл. Nail), киһи уонна араас кыыллар биир чаастара, атахха уонна тарбахха баар. Тыҥырах тарбаҕы көмүскүүр, ол эрэн бэйэтэ эмиэ ыарыы биричиинэтэ эмиэ буолуон сөп, холобура силистэммит тыҥырах эбэтэр тэллэйдээх тыҥырах.
# Нэс туёрт утугэн

утугэн диэн тыл- ёйдёбул "уТуГЭН ЫРААХ" диэн тылтан- ёйдёбултэн уёскээбитэ. (Тёhё да "етуген" эцин диэццэ ситимнээтэллэр.) Ити элбэх омукка баар ёйдёбул. Холобура, Шумерга "Нингишзида- прислужник "ДАЛЕКОЙ ЗЕМЛИ" диэн баара. (Санаан да кёрдёххё: былыр киhи ёллё5унэ- "барда" диэн саха эрэ эппэтэх буолуохтаах). Былыр Иран аттынаа5ы кёс омуктарга мэцэ таастары (билигин "оленние камни" диэн ааттанар) ойуулааhын культурата тэнийэ сылдьыбыта. Нингишзида символа уонна мэцэ таастар "олень" ойуулара аhары диэн маарыннаhаллар. Холбуон (уопсайынан), Нингишзида символа Вавилонтан Ахеменидтар са5ана Иран аттынаа5ы кёс омуктарга киирэн, киниэхэ утугуннэрэн (билигин "оленние камни" дэнэр) мэцэ таастар "олень" ойууларыгар кубулуйбут буолуон эмиэ сёп. "Оленние камни" мэцэ тааска ойууламмыт "круг" уонна "олень" туох ёйдёбуллээхтэрэй? уёhээ этиллибитин курдук "олень"- Нингишзида диэн суолталаах буолуон сёп. Онтон "круг" фигураны санатар "куhэцэ " диэн ёйдёбул баара. Ёксёкулээххэ: "куhэцэ- часть шаманского костюма- металлическая пластинка. По старинному поверью, если во время камлания порвется шнур от куhэцэ, то шаман должен умереть неминуемо тут же на месте". Онтон Сэhэн Боло5о: "Куhэцэ диэн атахха кэтэр бооhулук(?) уллуцах тимирэ: кыргыс дьоно ити куйахтарын туура о5устардахтарына, эбэтэр куйахтаа5ы ёлёрдёхтёрунэ "куhэцэ быстыыта, кун туллара" кэлэрэ."
# Columbia Pictures

Columbia Pictures (Каламбия Пикчерс), Дьоппуон саамай улахан медия империята уонна Walt Disney Company кэнниттэн Аан Дойдуга иккис буолар. Урукку АХШ тэрилтэтэ этэ, билигин Sony атыылаhан ылбытынан сибээстээн юридически Дьоппуон киэнэ буолар. Каламбия Пикчерс Аан Дойдуга биир сурун киинэ уонна мультик онорон тэрилтэ.
# Иккис Бороҕон

Иккис Бороҕон нэһилиэк. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор.
Улуус кииниттэн 570 км. соҕуруу диэкки сытар. Уус Ньараҕа массыына 8 чаас кэриҥэ айанныыр.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1499 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Томтор - 1329, Куйдуһун - 107 уонна Аэропорт - 62 киһи.
2024 сыл кулун тутарыгар Томтор бөһүөлэгин баһылыга Айаал Неустроев "Кыым" хаһыат кэрэспэдьиэнигэр кэпсээбитинэн, бөһүөлэккэ 1100-тэн тахса киһи олорор. Урут 2 тыһ. тиийэр киһи олорбут. Сүүсчэ ынах, 400-500 сылгыны иитэллэр, таба суох. Олохтоох эр дьон үксэ бырамыысыланнас салаатыгар , көмүскэ Уус Ньара диэки баахтанан баран үлэлиир.
Оскуолаҕа 160-ча үөрэнээччилээх.

# Иккис Бороҕон
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Латыын алпабыыта

Латыын алпабыыта — билигин элбэх тылларга туттуллар суруйуу ньымата. Грек алпабыытыттан төрүттээх, бастаан латыын тылын суруйарга туттуллара.

# Латыын алпабыыта
## Алпабыыт буукубалара
### Латыын тылын алпабыытын буукубалара

Былыргы Римҥа туттуллар латыын алпабыытыгар баар буукубалар:
| Суруллуута | A | B | C | D | E | F | G | H | I | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | V | X | Y | Z |
| Буукуба аата: | ā | bē | cē | dē | ē | ef | gē | hā | ī | kā | el | em | en | ō | pē | qū | er | es | tē | ū | ex | ī Graeca | zēta |
| Латыын аата (IPA): | [aː] | [beː] | [keː] | [deː] | [eː] | [ɛf] | [geː] | [haː] | [iː] | [kaː] | [ɛl] | [ɛm] | [ɛn] | [oː] | [peː] | [kuː] | [ɛr] | [ɛs] | [teː] | [uː] | [ɛks] | [iː 'graɪka] | ['zeːta] |

# Латыын алпабыыта
## Алпабыыт буукубалара
### Билиҥҥи алпабыыт

Аныгы алпабыыт араас тылларга суруйуллуутугар туттуллар Европа тыллара бары кэриэтэ Латыын алпабыытын тутталлар, ол курдук ниэмэс тыла, английскай тыл, испания тыла уонна да атыттар. Сорох тыллар, ол курдук вьетнам тыла кэҥэтиллибит латыын алпабыытын тутталлар, диакритигы тоннары быһаарарһа тутталлар. Ол курдук маннык буукубалар бааллар:
| Улахан буукубата | A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z |
| Кыракый суруллуута | a | b | c | d | e | f | g | h | i | j | k | l | m | n | o | p | q | r | s | t | u | v | w | x | y | z |

# Латыын алпабыыта
## Атын варианнар

Сорох тыллар, атын буукубалары тутталлар, ол курдук: á, é, í, ó, ẹ, ị, ọ, ụ, ã, ả, ẻ, ỉ, ỏ, ủ, ñ, č, ď, ě, í, ň, ř, š, ť, ú, ů, ž уонна đ. Ол курдук эсперанто, чех тыла, польша тыла, румыния тыла, вьетнам тыла уонна лгбо.
Араас элбэх тыллар суруллууларын Латыын алпабыытыгар көһөрбүттэрэ. Элбэх сирдэргэ кэлии Европаттан көспүт дьон уларыпыттара. ССРС арахсыытын кэнниттэн сорох Илин Европа дойдулара кириллица оннугар Латыын алпабыытын туттар буолбуттара.

# Латыын алпабыыта
## Латыын алпабыыта саха тылын суруллуутугар

Семен Андреевич Новгородов киллэрбит саха тылын алпабыытыгар латыын алпабыыта туттуллубута. Ол туһунан сиһилии Новгородов сахалыы алпабыыта ыстатыйаҕа ааҕыахха сөп.
# State Grid Corporation of China

State Grid Corporation of China, Кытай биир улахан тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн уонна 74 омук сиригэр элетричество остуолбаларын бас билээччи, уонна уоту оҥорооччу. Биир барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Аатырбыт элитнай Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
# .al

.al диэн Албания үрдүк таhымнаах ил домена.
# Чуваштар

Чуваштар (Чуваштыы: Чăвашсем) диэн түүр омуга. Чуваш тылынан кэпсэтэр. Улахан сороҕо Чуваш Республикатыгар олорор.

# Чуваштар
## Ахсааннара

Арассыыйаҕа 1 637 200 чуваш олорор (2002 сыллаҕы Бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис түмүгүнэн); онтон 889 268 киһи Чувашияҕа (олохтоохторун 67,69 бырыһыана). Атыттар: 126 500 Татарстааҥҥа (7,7 % кэриҥэ), 117 300 Башкортостааҥҥа (7,1 % курдук), 101 400 Самаара уобалаһыгар (6,2 %), 111 300 в Ульяновскай уобаласка (6,8 %), уонна Москубаҕа, Тюмень, Ростов, Волгоград, Кемерово, Оренбург, Москва уобалаһыгар, Красноярскай кыраайга, Казахстааҥҥа уонна Украинаҕа бааллар.

# Чуваштар
## Чуваштар Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр Чуваштар ахсааннара :
| 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 444 | 1 053 | 1 641 | 3 140 | 1 700 |
Чуваштар икки бөлөххө арахсаллар:
* үөһээ чуваштар (вирьял, тури) — Чувашия хоту уонна хотугулуу-илин өттө;
* аллараа чуваштар (анатри) — Чувашия соҕуруу өттө, уонна өрөспүүбүлүкэ таһа.
Сороҕор хонуу чувааштара (анат енчи) диэн туспа бөлөҕү араараллар — Чувашия киин уонна соҕуруулуу-арҕаа өттө.
# Барак Обама

Барак Хусейн Обама II (Barack Hussein Obama II; атырдьах ыйын 4 к. 1961 с. төрөөбүтэ) диэн АХШ 44-c бэрэсидьиэнэ. 2008 сэтинньи 5 күнүгэр АХШ бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта. 20 тохсунньу 2009 бэрэсидьиэҥҥэ инаугурацияламмыта.
Колумбия Үнэбэрситиэтин (Columbia University) уонна Харвард Харвард Сокуон Оскуолатын (Harvard Law School) бүтэрэн баран, Обама уопсастыбыннай тэрийээччинэн уонна адвокатынан (дьон быраабын көмүскээччинэн) үлэлээбитэ. 1997 с. Иллинойс сенатыгар үлэтин саҕалаабыта (2004 с. дылы). 1992—2004 сс. Чикаго Дьүүл Оскуолатын Университетыгар (University of Chicago Law School) конституция дьүүлүн үөрэппитэ.
# Тибиэт

Тибиэт (тибиэттии བོད་, кытайдыы 西藏) диэн Азия хаптал хайалаах региона. Хималайаттан хоту баар. Тибиэт дьоно олороллор. Үрдэлэ 4,900 м, Сир ордук үрдүк региона буолар. Тибиэт урут тутулуга суох дойду этэ уонна араас хоруоллуктарга уонна иллэргэ арахсара. Билигин Кытай бас билэр сирэ.
# Кукаакы

Кукаакы (лат. Perisoreus infaustus, нууч. кукша) - тайҕа көтөрө. Атыыра уонна тыһыта өҥнөрө майгыннаһар. Өҥө бороҥ, кыната, кутугруга кугас, баһа күрэҥ. Атыырын кынатын уһуна 132-152 мм, ыйааһына - 81-97 г. Тыһыта: 133-150, 73-89.
Саха сиригэр кыстыыр. Үрдүк мастардаах ойуурга олохсуйар. Соҕотох, пааранан, эбэтэр 3-5 буолан сылдьаллар. Араас аһылыктаах, аһын хаһаанар. Уйатын маска 2-3 м үрдүккэ синньигэс лабаалартан, оттон, кыыл түүтүттэн, куорсуннартан туттар. Кулун тутар бүтэһигэр, муус устар саҥатыгар сымыыттыыр, 2-5 бороҥ эбирдээх сырдык от күөҕэ сымыыттаах буолар.

# Кукаакы
## Өссө маны көр

* Ньокоокуй
# Кэриэйэ Норуотун Демократическэй Өрөспүүбүлүкэтэ

Халыып:Государство Кэриэй Демократ Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ 1948 сыллаахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр Кэриэй тумул арыытын соҕуруу чааһыгар үөскээбит Соҕуруу Кэриэйэ тэриллибитин кэннэ эппиэт курдук тэриллибит. Дойду бастакы салайааччытынан Ким Ир Сен (1912-1994) буолбута.
1950 сыллаахха икки Кэриэй дойду ыккардынан утарсыы үөскээн Кэриэй сэриитэ саҕаламмыта. 1950 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Хотугу Кэриэйэ армията Соҕуруу Кэриэйэ сиригэр киирбитэ. Бу сэрии үс сыл устата буолбута. Соҕуруу Кэриэйэ өттүгэр Америка, Англия уонна да атын дойдулар сэриилэспиттэрэ, Хотугу Кэриэйэ өттүгэр Кытай армията сэриилэспитэ, Сэбиэскэй Сойуус сэриигэ кыттыбатаҕа да буоллар, Хотугу Кэриэйэҕэ улахан байыаннай көмө анаабыта. Бу сэриигэ икки өттүттэн 2,5 мөл. кэриэй өлбүтэ. 1953 сыллаахха быстах тупсуу баттанан сэрии Хотугу Кэриэйэҕэ биир партиялаах социалистическэй режим бөҕөргөммүтэ. Сэрии кэннэ Ким Ир Сен Хотугу Кэриэйэҕэ диктатураны олохтообута. Бу бириэмэҕэ дойдуга Ким Ир Сен личноһын сүгүрүйүүтэ үөскүүр. 70-с сыллардаахха КДДӨ экономикатын сайдыыта тохтоон барбыта. Маҥнайгы сүрүн биричиинэлэртэн биирдэстэрэ 1974 сыллаах кризис кэннэ ниэп сыанатын үрдээһинэ буолар (Хотугу Кэриэйэ ниэбэ суох дойду), ону таһынан дойду байыаннай ороскуота эмиэ үрдүк этэ. Дойду төрүттээчитэ Ким Ир Сен 1994 сыллаахха өлбүтүн кэннэ былаас кини уолугар, Ким Чен Ирга бэриллибитэ. 1996 сыллаахтан 1999 сыллаахха дылы Хотугу Кэриэйэҕэ улахан аччыктааһынтан 3 мөл. курдук киһи өлбүтэ.

# Кэриэйэ Норуотун Демократическэй Өрөспүүбүлүкэтэ
## Нэһилиэнньэтэ

Кэриэйэ Демократ Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ — биир норуоттаах дойду буолар: кэриэйдэр 99%тан тахса буолаллар. Аҕыйах кытай норуота баар (50 000 киһи кэриҥэ) уонна 1800 киһи кэриҥэ дьоппуон баар. Хотугу Кэриэйэҕэ киһи олоҕун уһуна - 68-69 сыл (ЦРУ сыаналааһынынан аан дойдуга 149-с миэстэ).
Кэриэй тылынан саҥараллар.
# Каменный Брод

Каменный Брод (укр. Кам'яний Брід) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 607 (2012).
# Симиир

Симиир — кымыс туруорар, көҥкөлөй киирэр куолайдаах ытык сири иһит.

# Симиир
## Өссө маны көр

* Симэхтээх симиир
* Симэхтээх сири көҕүөр иһит
* Таһыар-көҕүөр
* Сири ыаҕас
* Сири чабычах
* Сири холлоҕос
* Кылырҕастаах сири холлоҕос
* Симиирчэх
# 1863

1863 сыл.

# 1863
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 10 — Лондоҥҥа аан дойдуга бастакы метрополитен бастакы лиинийэтэ аһыллыбыт.
* Тохсунньу 22 — Польшаҕа, Литваҕа уонна Беларуська Арассыыйа былааһын утары Тохсунньутааҕы өрө туруу саҕаламмыт. Бу өрө туруу хам баттаммытын кэннэ элбэх киһи көскө ыытыллыбыта, ол иһигэр Саха сиригэр.

# 1863
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 17 — Женева гражданнарын бөлөҕө "Бааһырбыттарга көмөлөһөр норуоттар ыккардыларынааҕы кэмитиэт" тэрийбит, кэлин бу тэрилтэ Кыһыл Кириэс кэмитиэтэ диэн ааттаммыта.

# 1863
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 17 — Суутунан таһыйары бобор туһунан Ыйаах тахсыбыт. Ол гынан баран бааһынайдары, штрафной саллааттары, сыылынайдары уонна хаатаргаҕа сылдьар дьон таһыллалларын бу Ыйаах уларыппатах.
* Муус устар 26 — Тохсунньутааҕы өрө туруу: поляк өрө турааччылара Новая Весь аннынааҕы кыргыһыыга импиэрийэ сэриилэрин кыайбыттар.
* Муус устар 29 — Арассыыйаҕа таһыйыыны хааччахтаабыттар.

# 1863
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 22 (эргэ истиилинэн ыам ыйын 10) күнүгэр Дьокуускайы улахан халаан уута ылбыт. Бастаан куорат соҕуруулуу-арҕаа өттө ууга барбыт. Икки хонугунан намыһах сиргэ турар дьиэлэр сарайдарыгар диэри ууга барбыттар, даллар отой көстүбэт буолбуттар.

# 1863
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 25 — Сёгун Токугава Японияттан кэлии дьону барыларын үүрэргэ ыйаахтаабыт.
* Бэс ыйын 30 (урукку халандаарынан бэс ыйын 18 күнүгэр) — Арассыыйа импиэрийэтигэр үрдүк үөрэх туһунан саҥа ыйаах тахсыбыт, дьахталлар үрдүк үөрэххэ киирэллэрэ бобуллубут (ол иннинэ да көҥүллэммэт этэ, ол эрээри быһаччы бобуллубат буолан, аҕыйах дьахтар көҥүл истээччи быһыытынан университет лиэксийэлэрин истэллэрэ, төһө да дьупулуом ылар бырааптара суоҕун үрдүнэн).

# 1863
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 3 — АХШ бэрэсидьиэнэ Авраам Линкольн сэтинньи төрдүс чэппиэригэр Махтаныы күнүн бэлиэтииргэ уурбут.
* Алтынньы 29 — Швейцарияҕа Кыһыл Кириэс уопсастыбата тэриллибит.

# 1863
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 19 — Англия айааччыта Фредерик Уолтон линолеуму патеннаабыт.

# 1863
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 1 — Пьер де Кубертен — Франция учуутала уонна устуоруга. Аныгы Олимпия оонньууларын төрүттээччитэ, Аан Дойду Олимпия кэмитиэтин олохтооччута уонна бэрэсидьиэнэ.
* Тохсунньу 17 — Константин Станиславскай — нуучча сэбиэскэй тыйаатыр диэйэтэлэ, артыыс, режиссёр, педагог, ССРС бастакы норуодунай артыыһа. Кини аатырбыт тыллара — "Не верю!".
* Кулун тутар 12 — Владимир Вернадскай — учуонай, геохимия, биогеохимия, радиогеология үөрэҕин саҕалааччыта, биосфера, кини киhи дьайыытыттан ноосфераҕа (ол аата өй сфератыгар) кубулуйуутун уонна эволюциятын туhунан үөрэх айааччыта, Украина наукаларын академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ.
* От ыйын 30 — Генри Форд — АХШ инженерэ уонна урбаанньыта. 1896 сыллаахха Форд Мотор хампаанньатын олохтообут.
* Атырдьах ыйын 31 — нуучча фотограба Сергей Михайлович Прокудин-Горскай
* Борисов Тихон Петрович — Ырыа Тиихэн (1863 - 1917), аатырбыт олоҥхоһут.

# 1863
## Өлбүттэр

* Атырдьах ыйын 13 — Эжен Делакруа (1798 төр.), француз худуоһунньуга.