yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыба

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыба (нууч. Национальный архив Республики Саха (Якутия)) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суолталаах докумуоннарын харайар судаарыстыба тэрилтэтэ.
Саха уобаластааҕы архыып управлениетын уонна Саха сирин уокуруктарын архыыптарын докумуоннарыгар олоҕуран 1920 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр Саха Күбүөрүнэтин архыыбын быһыытынан тэриллибитэ.
1923 сыллаахха Саха АССР үөскээбитин кэннэ Киин судаарыстыбаннай архыып (ЦГА ЯАССР) диэн ааттаммыта. 1939 с. САССР НКВД-тыгар бас бэринэр буолбута. 1962 с. САССР Миниистирдэрин Сэбиэтигэр бэриллибитэ. 1991 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр РСФСР бэрэсидьиэнин уурааҕынан Хомуньуус баартыйа үлэтэ тохтотуллубута, онон ситимнээн Саха ССР миниистирдэрин сэбиэтэ баартыйа архыыбын Киин архыыпка сыһыарбыта.
1993 с. өрөспүүбүлүкэ архыыба Национальнай диэн статустаммыта. 1995 с. балаҕан ыйын 12 күнүнээҕи Архыып дьыалатын судаарыстыба өйөөһүнүн туһунан" СӨ бырабыыталыстыбатын уурааҕынан Национальнай архыып өрөспүүбүлүкэ норуоттарын култууратын ураты сыаналаах эбийиэктэрин ахсааннарыгар киллэриллибитэ.
2019 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан Национальнай архыыпка 3 тыһ. 668 архыып пуондата харалла сытар, араас носительга харалла сытар дьыала ахсаана 1377484. Докумуоннар 16 араас омук тылынан суруллубуттар. Архыып 167 тэрилтэттэн дьыала хомуйар. 36 федеральнай тэрилтэни кытта сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Хаартыска пуондатыгар 13799 фотодокумуон харалла сытар.
# Горковенко Николай Романович

Горковенко Николай Романович (1921-1984) — Аллаах-Үүн шахта «Сиэллээх» учаастагын начаалынньыга, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

# Горковенко Николай Романович
## Олоҕун олуктара

1921 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр Томскай уобалас Асинскай оройуонун Ново-Кусково сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1941 сыллаахха Ааллаах Үүн оруйуонугар кэлэн көмүс хостооһуҥҥа үлэлээбит.
Аллаах-Үүн шахта «Сиэллээх» учаастагын начальнига.

# Горковенко Николай Романович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1971)
* Ленин уордьана
* Үлэ Кыһыл знамятын уордьана
* Бочуот знаага уордьан

# Горковенко Николай Романович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Золотинка

Золотинка бөһүөлэк. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 73 км. соҕуруу диэкки турар. Тимир суол станцията.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 546 киһи (2009 сыл).

# Золотинка
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтэ

Аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтэ (АЭТ) (ааҥл. World Trade Organization, нууч. ВТО) - аан дойдуга атыыны-эргиэни кэтээн көрөр тэрилтэ. Женеваҕа баар. 1995 с. 104 дойду урукку Тарифтар уонна атыы-эргиэн генеральнай сөбүлэҥин (ГАТТ) оннугар тэрийбиттэрэ. Атыыга-эргиэҥҥэ хааччах кыччыырын уонна элбэх өрүттээх эргиэн сайдарын ситиһэр соруктаах. ГАТТ сөбүлэҥнэрин дойдулар эҥкилэ суох тутуһууларын кэтиир, саҥа сөбүлэҥнэри бэлэмниир. Бу тэрилтэни кириитикэлээччилэр АЭТ национальнай суверенитеты суох гынар, бөдөҥ корпорациялар интэриэстэрин көмүскүүр, экономика либерализациятын түмүгэр экология проблемаларын үксэтэр, үөрэҕэ суох үлэһиттэр балаһыанньаларын мөлтөтөр дииллэр.

# Аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтэ
## Кириитикэ

Бу тэрилтэни Холбоһуктаах Штааттар аан дойду үбүн хонтуруоллаары тэрийбиттэр дииллэр. АХШ кини көмөтүнэн саамай күүстээх дойду стаатуһун бигэргэтэр, өссө күүһүрэр, Куйаары (Вселеннай) барытын бас билэргэ кыһаллар дииллэр.

# Аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтэ
## Өссө маны көр

* {{салааҕа источниктара суох}}
# Маймаҕа нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Маймаҕа нэһилиэгэ — Нам улууһун нэһилиэгэ.

# Маймаҕа нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Маймаҕа (Нам улууһа)
# Бүлүүчээн нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Бүлүүчээн нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хордоҕой.
Улуус кииниттэн 160 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 759 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хордоҕой 756, Ойууһут — 3 киһи.

# Бүлүүчээн нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Акимов Гаврил Васильевич (1960 с. төр.) — геодезист, землеустроитель.
* Гуляев Прокопий Васильевич (05.07.1910—1978) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, горняк.
# Джефф Безос

Дже́ффри Престон «Джефф» Бе́зос (ааҥл. Jeffrey Preston «Jeff» Bezos; төр. тохсунньу 12 кунэгэр 1964 сылга, Альбруке, Нью-Мексико, США) - Эмиэрикэ урбаанньыта, Amazon.com интэрниэт-маҕаһыын төрүттээччитэ уонна тойоно, Blue Origin аэрокосмическай компания төрүтээччитэ уонна бас билээччитэ, уонна бэчээттиир дьиэ The Washington Post бас билээччитэ. 2018 сылга саамай баай киһи Forbes версиятынан буолбута, бастакы строчкаҕа $150,7 млрд. бас билиилээх турбута. Балаҕан ыйын 2020 сылга $200,2 млрд. бас билиилээх.

# Джефф Безос
## Биография

Джефф туөрт саастаах эрдэҕинэ, ийэтэ кубинскай иммигранҥа Мигель Безос-младшийга кэргэн тахсыбыта. Мигель уолу иитии ылбыта.
Джефф 1986 сылга Пристонский университеты электроинженерияҕа уонна компьютерный наукаҕа научнай степеньнаах олус үчүгэйдик бутэрбитэ. 1994-үс сыл иннинэ бэйэтин специальнаһынан Уолл-Стритка арааһынай дуоһунастаах улэлээбитэ. Аан-дойдутааҕы атыы ситиминэрин оҥоһуутунан дьарыктаммыта.Ол кэнниттэн D. E. Shaw & Co холбуһуктаах тэрилтэ вице-президенинэн улэлээбитэ, сайын 1994 сыллаахха ити улэтиттэн уурайбыта.
1994 сыл бутуутэ Нью-Йорктан Сиэтыл куоратка тиийэ айанныы сылдьан Amazon.com интернет-маҕаһыыны төрүттээбитэ. Бастакы инвестицията $300 тыс. эрэ этэ. Интернет-маҕаһыынын сайта 1995 сыл от ыйын 16 күнүгэр холбоммута, ол даҕаны кэмҥэ сайта ситэтэ оҥоһуллубахха сылдьара. Безос этэринэн конкуреннар иннилэригэр түһээри итинк гыммыта. 1997 сылга холбуһуктаах тэрилтэтэ IPO тахсыбыта. 1999 сылга Time диэн эмиэрикээнискэй сурунаалга этэринэн сыл бастыҥ киһитин аатын ылбыта.
Сэтинньи 24 күнүгэр 2017 сылга $100,3 млрд бас билиилээх аан дойдуга саамай баай киһитинэн ааҕыллыбыта
Тохсунньу 9 кунугэр 2019 сылга Безос 25 сыл олорбут ойоҕун кытта арахсарын туһунан биллэрбитэ. Ол сыл муус устар ыйга сокуон быһыытынан арахсыбыттара. Арахсыбыт ойоҕо 4 % акциятын (19,7 млн) ылбыта.
# Кытай бичигэ

Кытай бичигэ (кыт. трад. 漢字, судургу 汉字, пиньинь hànzì, палл. ханьцзы) диэн Кытай уонна Дьоппуон тылларыгар туттуллар суруйар ньыма буолар. Кытай суругун бэлиэлэрэ дьоппуон суругар уонна кэриэй суругар туттуллаллар (кандзи уонна ханчча). 1945 сылга дылы кытай суруга вьетнам тылын суруйарга эмиэ туттуллар этэ (хан ты). Кытай суруга хаһан баар буолбута куруук уларыйа турар. Соторутааҕыта булуллубут чараппаахы куйаҕар суруллубут былыргы кытай иероглифтарын майгынныыр бэлиэлэр б. э. инн. VI тыһ. сыллааҕынан билиниллэллэр.
Кытай тылыгар Ханцы диэн ааттыыллар, онтон Дьоппуон тылыгар Каньдьи диэн ааттыыллар.
Кытай бичигэр уонунан тыыһынача суруллар иероглифтар бааллар, ол гынан баран чинчийилэр түмүктэринэн билиҥҥи олоххо түөрт тыыһынча иероглиф киэҥник туттуллар. Билигин даҕаны Дьоппуон уонна Кэриэй тылларгыр Кытай бичигэ элбэхтик туттуллар. Ол курдук Дьоппуоҥҥа үөрэхтээх киһи төһө Кытай бичигин билэринэн быһаарыллар. Кэриэйэҕэ Кэриэй тылынан көнөтүк сатаан этиллибэт буоллаҕына Кытай бичигинэн быһаарыллыан сөп. 1446 сыл иннинэ Кэрийэ тумулугар Кытай бичигэ эрэ туттуллар этэ.
Кытай суругун иероглиф сурук эбэтэр идеография суруга дииллэр. Алпабыыттаах суруктан уратыта - бары бэлиэлэригэр ханнык эрэ суолта бэриллэр (фонема эрэ буолбатах), онон бэлилэрин ахсаана наһаа элбэх (уонунан тыһыынча).
Кытай суругар хас биирдии иероглиф биир сүһүөхтээх. Иероглифтар уопсай ахсааннара 80 тыһ. тахса, олортон улахан аҥара былыргы кытай литературатыгар эрэ тутуллар. Билиҥҥи кэмҥэ кытай суруга икки көрүҥнээх - үгэс (Кытай Дьон Республиката) уонна судургу (Тайвань, Гонконг уо.д.а.). Кытай иероглиф логограмма буолар, ол эбэтэр тыас оннугар тылы бэлиэтиир. Урукку Кытай иероглифтар пиктографика этэ - ол аата уруһуй этэ, билигин оннук пиктографика бичиккэ аҕыйах.
Кытай бичигэ Илин Азия культуратыгар улахан сабыдыалы оҥорбуттара. Кытай бичигин абстрактнай искусствонан ааҕыахха сөп, тоҕо диэн иероглифтар линиялартан уонна точкалартан тутуллаллар. Кытай бичигин кыраһыабайдык суруйар искусство каллиграфия диэн ааттанар.

# Кытай бичигэ
## Суруйуута

Нуучча уонна английскай суруйууттар олус атын буолар, ол курдук ааҕыыта олус атын буолар. Ол курдук 房(дьиэ)=户+方. 房 диэн фигураттан сабыдыаллаах ааҕыллыылаах иероглиф буолар. 户 диэн суруллуутугар туттуллар уонна 方 ааҕыллыытыгар туттуллар. 户 диэн аан буолар, 房 диэн аан аттыгар турар киһи буолар. 方 ааҕыллыыта фаҥ бастакы тоҥҥа буолар, 房 ааҕыллыыта эмиэ фаҥ буолар, ол гынан баран иккис туонунан ааҕыллар.
# .md

.md диэн Молдова үрдүк таhымнаах ил домена.
# М. И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория

М. И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
М. И. Глинка аатынан НСК - Арассыыйаҕа Новосибирскай куоракка баар үрдүк музыкальнай үөрэх тэрилтэтэ.
1956 с.РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин дьаһалынан уонна РСФСР култуура министиэристибэтин укааһынан төрүттэммит.
Новосибирскай консерваторията, онтон ыла, Сибииргэ бастакы уонна Урал анараа өттүгэр билиҥҥэ диэри соҕотох үрдүк музыкальнай үөрэх тэрилтэтэ буолар.
Консерваторияҕа устудьуоннар музыкальнай ускуустуба сүрүн хайыхаларын таһынан музыкальнай педагог идэтигэр үөрэнэллэр.
Ону кытта, Сибиир норуоттарын музыкальнай култууратын үөрэтиигэ үлэлээн, "Музыкальная культура народов Сибири" диэн кинигэни таһаарбыттар. Консерватория киэҥник биллибит скрипка оскуолалаах.

# М. И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Факультеттара

1. Фортепиано факультета
2. Оркестр факультета
3. Норуодунай үнстүрүмүөн факультета
4. Вокальнай факультет
5. Дирижерскай факультет
6. Композиторскай түөрүйэ факультета
16 кафедралаах.
Консерваторияҕа устудьуоннар, аспираннар үөрэнэллэр уонна ассистент-стажердар квалификацияларын үрдэтинэллэр. Үөрэнэр дьон ахсаана, ортотунан 600 киһи буолар.
Билиҥҥи кэмҥэ НСК структуратыгар, музыкальнай кэллиэс, бакалавриат, магистратура, аспирантура, доктарантура уонна квалификацияны үрдэтии факультета бааллар.

# М. И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Рейтиннэрэ

Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория:
1. Новосибирскайга үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 13-с миэстэ. 2. Арассыыйаҕа бары үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 459-с миэстэ. 3. Forves сурунаал үөрэх уонна выпусниктар хаачыстыбаларынан, ону кытта "фактор Forves" холбоон таһаарар рейтинигэр Новосибирскайдааҕы консерватория 50-с миэстэ. Онон, Forves сурунаал рейтинигэр Арассыыйатааҕы тыйаатыр ускуустубатын институтун(ГИТИС) уонна Гнесиннар ааттарынан Арассыыйатааҕы музыкальнай акадьыамыйаны баһыйбыт.

# М. И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Ссылкалара

http://irkipedia.ru/content/novosibirskaya_gosudarstvennaya_konservatoriya_akademiya_im_mi_glinki_istoricheskaya https://m.facebook.com/groups/687415734744019/ https://vuzopedia.ru/vuz/1628 https://nsknews.info/materials/konservatoriya-lidiruet-v-reyting-forbes-voshli-pyat-novosibirskikh-vuzov/
# Захаров Петр Иванович

Захаров Петр Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1909 сыллаахха Чурапчы улууһун Төлөй нэһилиэгэр төрөөбүт. Москубатааҕы тыа хаһаайыстыбатын Каганович аатынан оскуолатыгар үөрэммит. Аармыйаҕа Московскай уобалас Загорскай оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
Арҕаа фроҥҥа 16-с байыаннай-топографическэй этэрээккэ сулууспалаабыт.
Кэргэнигэр Марусяҕа нууччалыы суруйбут суруктарыгар аҕам суругун туппатым, сахалыы суруйбутун цензура тохтоппут быһыылаах, ону ирдэһэн була сатаа диэбит. 1943 сыл тохсунньу 11 күнүнээҕи суругар госпитальга сытабын үтүөрэн баран чааспар төннүөм диэбит..
1943 сыл ыам ыйын 12 күнүгэр 5016 №-дээх эвакогоспитальга бааһырыытыттан өлбүт. Москва Преображенскай кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
# Томтор (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Томтор — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Томтор нэһилиэгин киинэ.

# Томтор (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Томтор нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Ясс

ЯСС (ааҥл. Yass) диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар кыра куорат буолар, аборигеннар былыр бу сири ааттаабыттар «Уу Сүүрэр» диэн. Дьонун ахсаана 5995 (2009). 1837 бастакы острог тутуллан төрүттэммит.
# Менструация

Менструация — Ыйдааҕы диэн дьахтар организма уларыйар, ырааһырар кэмэ. Ыйдааҕы кэмигэр хапчаҕай оболочкатыттан функциональнай эедометрия араналыыр, хаанынан доҕуһуолланар. Бастакы кунтэн ыйдааҕы цикла ааҕыллан саҕаланар. Ыйдааҕы хаана бөлүөхсүйбэт, кеннеру хаантан арыый харана дьуһуннээх. Бу ыйдааҕы хаанна фермент ылыытынан быһаарыллар. Хат буолуу тугэнигэр уонна үүтүрүү бириэмэтигэр ыйдааҕы кэлбэт. Ыйдааҕы кэлэр бириэмэтигэр дьахтар физичискэй дискомфорту ааһар.

# Менструация
## Симптонара

Ыйдааҕы кэлиэн иннинэ маннык симптом үөскүөн сөп:
* Ньиэрбэни күүрдээһин
* Утуйар баҕа кэлиитэ
* Сылайыы
* Сүр
* Сүрэх чаастатык тэбэрин бэлиэтиэн сеп.

# Менструация
## Ыйдааҕы хаана

Хас биирдии дьахтарга ыйдааҕы хаана ый аайы кэлэр.
Сааһы ситии, хат буолуу уонна оҕоломмутун кэнниттэн ыйдаа5ы өр бириэмэ кэлимиэн сөп. Дьахтар төрөөбутун кэнниттэн кэлэр араарыллыылар лохия диэн ааттаналлар. Хас да нэдиэлэ устата кэлиэҕин сөп.
Дьахтар эмиийинэн аһатарын тухары ыйдааҕы хаан хас эмэ бириэмэ кэлимиэн сөп.
Медицинскэй энциклопедия көрдөрүүтүнэн, дьахтарга ыйдааҕы хаана 50-100 мл.тэнэ кэлэр. Эрээри 10-150-на диэри оннооҕор 250 мл.диэри кэлэр. Бу көрдөрүү учугэй диэн быһаарыллар, маннааҕар элбэх хаан кэлиитэ, эбэтэр а5ыйа5а араас ыарыы симптомнарынан буолуон сөп.
Ыйдааҕы хаан тымыр хааныттан кыратык харана буолар.

# Менструация
## Литература

* Гинекологические нарушения / Под ред. Дж. Пауэрстейна. — М., 1985.
* Инфекции в акушерстве и гинекологии / Ред. кол.: Макаров О.В., Алешкина В.А., Савченко Т.Н.. — М.: МЕДпресс-информ, 2001. — 461 с. — ISBN 5-98332-263-5.
* В. И. Кулаков, В. Н. Серов. Рациональная фармакотерапия в акушерстве и гинекологии. — М.: Литтерра, 2005. — ISBN 5-98216-025-3.
* Курс лекций для беременных женщин / Ред. кол.: Л. Г. Степанов. — 3-е. — М.: Медгиз, 1959.
* Руководство по эндокринной гинекологии / Под ред. E.M. Вихляевой. — 3-е изд.. — М., 2006.
* В. Н. Серов, В. Н. Прилепская, Т. В. Овсянникова. Гинекологическая эндокринология. — 3-е изд.. — М.: МЕДпресс-информ, 2008. — ISBN 5-98322-449-2.
* Менструация // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Т.А. Агапкина. Месячные // Славянские древности. Этнолингвистический словарь / под ред. Н.И.Толстого. — М., 2004. — Т. 3. — С. 241—245.
# Такыров Ян Тимофеевич

Такыров Ян Тимофеевич 1935 сыллаахха Кукаакы нэһилиэгэр колхозтаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1953 сыллаахха орто оскуоланы бүтэрээт, Москаатааҕы государственнай экономическай институкка уөрэнэ киирбитэ уонна 1958 сыллаахха институту ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, «Үлэ экономиката» диэн идэни ылбыта. Дьокуускайдааҕы Норуот хаһаайыстыбатын Сэбиэтин ананыытынан, 1958–1960 сс. Ыныкчааннааҕы бириискэҕэ нормировщигынан, инженер-нормировщигынан үлэтин саҕалаабыга.
Ян Тимофеевич 1960 сылтан олоҕун наукаҕа анаабыта, түөрт уонтан тахса сыл устата аата эрэ уларыйар биир Саха Республикатын региональнай институтугар бастаан лаборанынан, кэлин институт секторын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
Республика салайар органнарын сорудаҕынан араас экспедицияларга, командировкаларга республика бары оройуоннарыгар сылдьан үлэ ресурсаларын таба туһаныы, көдьүүһүн үрдэтии боппуруостарынан элбэхтик дьарыктаммыта. Республика оҥоруулаах күүстэрин сайыннарыы, үлэ ресурсаларын көдьүүстээхтик туһаныы боппуруосгарын туһунан Бүтүн Союзтааҕы, региональнай мунньахтарга, конференпияларга элбэхтик кыттара.
Кини научнай үлэлэрин сүрүн тиэмэтинэн Саха Респубиликатыгар үлэ ресурсаларын үөскэтии уонна туһаныы. Хоту сиргэ рынок усулуобуйатыгар рабочай үлэлээх буолуутун, ону сүрүннээһин проблемалара, боппуруостара буолаллар.
Ян Тимофеевич 76 бэчээттэммит научнай үлэлээх, ол иһигэр «Саха АССР үлэтин ресурсаларын үөскэтии уонна туһаныы» (1990 с.) диэн монография автора, атын автордары кытта холбоһон 11 монографияны суруйсубута.
Кини научнай үлэтин түмүгүнэн экономическай наука доктора буолбута, киниэхэ «ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи отделениетын үтүөлээх ветеранын» аата иҥэриллибитэ, «Үлэ ветерана» медалынан, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотнай грамотатынан наҕараадаламмыта.

# Такыров Ян Тимофеевич
## Өссө маны көр

* Такыров Николай Васильевич
# Көбүтээччи

Көбүтээччи - ыарыы төрүөтэ.
# 1243

1243 сыл.

# 1243
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 26 — Монгуол аармыйата билиҥҥи Туурсуйа сиригэр Көсө Даг (Тараҕай хайа) аттыгар сельджуктар икки төгүл баһыйар аармыйаларын үлтүрүппүт. Сельджук султаанын аармыйатыгар абхаазтар, эрмээннэр, грузиннар, харчыга наймыласпыт Кипр уонна Генуя "франктара", гириэктэр Никейскэй импиэрийэлэрин этэрээтэ бааллара (сыанабыл быһыытынан барыта 70-80 тыһыынча кэриҥэ киһи). Бу кыргыһыы кэнниттэн сельджуктар Джучи улууһун сабыдыалыгар киирбиттэрэ.
# Монастырев Василий Григорьевич

Монастырев Василий Григорьевич - Үөһээ Бүлүү оскуолатыгар XX үйэ саҕатыгар үлэлээбит, Исидор Бараховы, Марфа Потапованы уонна да атын өрөспүүбүлүкэҕэ, улууска биллибит дьоннору үөрэппит учуутал (1856 — 1914).
Мэҥэ-Хаҥалас Мөгүрүөнүгэр 1856 сыл тохсунньу 25 күнүгэр төрөөбүтэ (сорох источниктарга алҕас кэлии нуучча курдук бэриллэр). Иркутскайдааҕы учуутал семинариятын бүтэрбит, саха бастакы үөрэхтээх учууталларыттан биирдэстэрэ. Кортиктаах мундиры кэтэ сылдьар эбит. Түөртэ мэтээлинэн наҕараадаламмыт. 1898 сылтан 1914 сылга өлүөр диэри учууталлаабыт.
Устуорук Е.Е. Алексеев суруйарынан Монастырев урукку кэм сиэринэн кытаанах учуутал эбит, муннукка туруорара, тобуктатара, сороҕор кулгаахтыыра, эбиэтэ суох хаалларара. Кини иитэлээн таһаарбыт оҕолоро бары кэриэтэ үөрэхтэрин салҕаабыттар, сорохторо бэйэлэрэ үөрэнэн кэнники нэһилиэк суруксуттара, дьыаланы устааччыларынан эҥин үлэлииллэрэ. Ол аата, - түмүктүүр Е.Е. Алексеев, - Монастырев учуутал оҕолору чахчы үчүгэйдик кыһаллан үөрэппит.
Василий Григорьевич Матвей диэн уоллааҕа биллэр. Кини улаатан баран Сунтаарга Кокуора сэлиэнньэтигэр олохсуйбут, оскуолаҕа учууталлаабыт (оскуола бастакы учуутала), олохтоох ыал кыыһын ойох ылбыт.
1914 сыл саас өлбүтэ. Үөһээ Бүлүүгэ көмүллүбүт.
# Тояма

Тойама (дьоп. 富山市), Японияҕа баар куорат, Хонсү арыы арҕаа кытылыгар, Дзинцу өрүскэ турар. Тойама префектуратын киинэ. Олохтоохторун ахсаана 325,5 тыһ. киһи (2004). Транспортнай түмүк, порт. Өҥнөөх уонна хара металлургия, металлообработка, машиностроение. Нефтехимическай, текстильнай, фармацевтическай, целлюлоза-кумаахы промышленноһа.
# Октябрьскай нэһилиэк (Таатта улууһа)

Октябрьскай нэһилиэк — Таатта улууһун нэһилиэгэ.

# Октябрьскай нэһилиэк (Таатта улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

    Сокольников Прокопий Нестерович (1865—1917) — сахалартан маҥнайгы дипломнаах эмчит.
    Попов Иван Васильевич (07.05.1874—1945) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, саха бастакы идэтийбит живописеһа.
    Слепцов Платон Алексеевич (Ойуунускай) (11.11.1893—31.10.1939) — улуу политик, суруйааччы.
    Протодьяконов Василий Никитич (1934 с. төр.) — литературовед, литератураны ырытааччы.
    Жегусов Федор Степанович (1948 с. төр.) — саха живописеһа.

# Октябрьскай нэһилиэк (Таатта улууһа)
## Өссө маны көр

* Таатта улууһа
* Чөркөөх (Таатта улууһа)
# Михайлов (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
* Михайлов Александр Михайлович
* Михайлов Алексей Константинович
* Михайлов Михаил Прокопьевич
* Михайлова Марта Георгиевна
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Абый намтала

Абый намтала. Индигир өрүс тардыытыгар баар киэҥ намтал. Иэнэ 30000 км². Кэтитэ арҕааттан илин диэкки 200 км.
Хотуттан Полоуснай томтороот уонна Улахан Сис өйүүллэр. Арҕааттан Томмот массива, соҕурууттан Муома сиһэ, илинтэн Алаһыай хаптал хайалаах сир чэрчилииллэр.
Хотугулуу-илин Халыма намталын кытары холбоһор. Муора таһымыттан 100 м үрдүк сир. Ландшафт - туундара уонна ойуур буккаастаах туундара. Олус бадарааннаах сир.
Индигир өрүс уонна салаалара быһа охсоллор.

# Абый намтала
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# MYC4 (тэрилтэ, Дания)

MYC4 — Дания хампаанньата, интернет-сервис (бу сервисы нөҥүө инвестордар Аафрика сайдар дойдуларын аччыгый биизинэс хампаанньаларыгар микрокредииттары биэриэхтэрин сөп).

# MYC4 (тэрилтэ, Дания)
## Остуоруйата

MYC4 2006 сыллаахха Дания Эфиопияҕа бочуоттаах куонсула уонна «Kjær Group» толорооччу дириэктэрэ Мадс Кьер уонна кини биизинэс-партнёра Тим Ванг тэрийбиттэрэ. Хампаанньа бас офиһа Копенгагенга баар, ону таһынан MYC4 эрэгийиэнээльнэй бэрэстэбиитилистибэлээх - Кения киин куоратыгар Найробига.
MYC4 көмөтүнэн кредиит ыларга сайдар дойду урбаанньыта интернет-сервиһы кытта үлэлэһэр олохтоох тэрилтэҕэ тиийиэхтээх, онно кини бырайыакка кыттар кыахтаах дуу суох дуу диэн бэрэбиэркэлиэхтээхтэр (ордук 1 тыһыынча дуоллартан кыран заайымы көрдүүр урбаан түмэт тэрилтэлэригэр уонна хампаанньаларыгар биэрэллэр). Ити кэннэ инвестордар саайт көмөтүнэн сөптөөх биизинэһи талаллар, заайым кээмэйэ голландскай аукцион кэмигэр быһаарыллар. Заайым төнүннэрии болдьоҕо, быраабыла курдук, 6 ыйтан 12 ыйга дылы. MYC4 бэйэтин өҥөлөрүн иһин хамыыссыйа тутар.
MYC4 үлэтин кэмигэр 115 дойдуттан 20-чэ тыһыынча инвестордар 15 мөлүйүөн кэриҥэ евроны сэттэ Африка дойдутугар 8300 аччыгый биизинэскэ харчыларын укпуттара.
# Татаринова Любовь Николаевна

Татаринова Любовь Николаевна (08.03.1953 сыллаах төрүөх) — Дьоруой Ийэ.
Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгин олохтооҕо. Кэргэнинээн Татаринов Анатолий Игнатьевичтыын 10 оҕолоохтор. Герой Ийэ знагын 1994 сыллаахха ылбыта.
# Бибиков Фома Иванович

Бибиков Фома Иванович - 1678 сылтан 1681 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 1681 с. балаҕан ыйын 22 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Барнешлев Андрей Афанасьевич олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Приклонскай Иван Васильевич анаммыт.

# Бибиков Фома Иванович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Хатанга хомото

Хатанга хомото. Лаптевтар байҕалларын соргото. Уһуна 220 км, кэтитэ 35 - 40 км., дьириҥэ 20 м.тиийэр.
Байҕалы кытары Севернай уонна Восточнай силбэһиилэринэн сибээстээх.
Хомо айаҕар Бегичев улахан арыыта сытар. Хомоҕо Хатанга өрүс түһэр.

# Хатанга хомото
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Егорова Любовь Софроновна

Егорова Любовь Софроновна, (1942 с., сэтинньи 19 күнэ, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.

# Егорова Любовь Софроновна
## Олоҕун олуктара

1942 с. сэтинньи 19 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Саха государственнай университетын бүтэрбитин кэннэ 1968 сылтан Бүлүүчээн орто оскуолатыгар 40 тахса сыл таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.

# Егорова Любовь Софроновна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна,
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала” бэлиэ
* Саха АССР үөрэҕириитин министиэристибэтин Бочуоттаах грамотата
# Эрмээн тыла

Эрмээн тыла Индо-Эуропа тыла, эрмээннэр саҥараллар.
Эрмээн сирин уонна Нагорнай Карабах ил тыла, Эрмээн дьон аан дойду үрдүнэн саҥараллар. Бэйэ бичиктээх - Эрмээн бичигэ. Икки араастаах - Илин уонна Арҕаа Эрмээн тыла.
Чинчийээччилэр гипотезаларынан көрдөххө ордук сыһыаннаах грек тыла буолар. Билигин номнуо суох тыллары кытта: (фригия тыла, фракия, дакия, иллирий уонна пеония) тылларын кытта палеобалкан тылларын салаатыгар киирэрэ. Ол гынан баран аныгы чинчийиилэр түмүгүнэн грек уонна фрикия тылларын кытта сыһыана бигэргэтиллибэт.. Ону тэҥэ, фрикия тыла былыргы грек уонна македония тылларын кытта сыһыаннааҕа көстөр.,
Эрмээн тыла биһиги эрабыт иннинэ VI үйэттэн туттуллара биллэр. Индоэуропа тылларыттан былыргы бичиктээхХалыып:Переход. Аныгы эрмээн тыла Месроп Маштоц б.э.и 405 сыллаахха айыбыта. Билигин икки салаалаах - арҕаа уонна илин эрмээн тыллара. Уһун устуорйатын устатыгар атын тыллары кытта таарыйсыбыттара, ол тылга хаалбыта. Особенно важны эти данные для урартологов, иранистов, картвелистов, которые черпают многие факты истории изучаемых ими языков из армянского.
Аан дойдуга саҥарааччы ахсаана 5.9 мөл кэриҥэ киһи буолар..Массачусеттс технология институтун чинчийиилэрин түмүктэринэн, эрмээн тыла 50 аан дойду ордук күүстээх тыллар ахсааныгар киирэр..
# Рагнар Фриш

Рагнар Фриш (Ragnar Frisch) (Кулун тутар 3, 1895, Осло, Норвегия – Тохсунньу 31, 1973, Осло, Норвегия) диэн Норвегия экономиhа. Нобель экономика бирииhин 1969 с. лауреата. Суолталаах үлэлэрэ: эконометрика уонна оҥоруу теорията.