yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1791

1791 сыл.

# 1791
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 3 — Варшаваҕа бастакы Польша (Речь Посполита) конституцията ылыллыбыт, сыл аҥаарынан французскай Конституцияттан эрдэ…
* Бэс ыйын 21 — Франция өрөбөлүүссүйэтин кэмигэр хоруол Людовик XVI чугас аймахтарын кытта Варенн куоракка күрээбиттэр.
* От ыйын 9 — Мачиннааҕы кыргыһыы — Репнин салайааччылаах нуучча армията туурактары Мачин (Мэчин, Macin, Румыния) диэн куорат таһыгар үлтүрүрүппүт. Бу кыргыһыы Яссатааҕы эйэлэһиини түргэтэппитэ.
* Сэтинньи 22 — Рим паапата Климент V Дьобуруопа христианин ыраахтааҕыларыгар тамплиердары тутар уонна кинилэр баайдарын-дуолларын былдьыыр туһунан Pastoralis Praeeminentiae булла таһаарбыт.
* Ахсынньы 15 — Вирджиния генеральнай ассамблеята Дьон быраабын туһунан биили (сокуону) бигэргэтэн АХШ үрдүнэн бу сокуон олоххо киирбит. Бу АХШ төрүт сокуонугар бастакы уон көннөрүүнү киллэрэр сокуон этэ, көннөрүүлэр киһи уонна гражданин быраабын көмүскээбиттэрэ, федерация бырабыыталыстыбатын болумуочуйатын хааччахтаабыттара.

# 1791
## Өлбүттэр

* ↑ Barber, Malcolm (1993) (in en). The Trial of the Templars. Cambridge University Press. p. 73. ISBN 978-0-521-45727-9. https://archive.org/details/trialoftemplars0000barb.
# Сергей Лозница

Сергей Владимирович Лозница (белор. Сяргей Уладзіміравіч Лазніца, укр. Сергій Володимирович Лозниця) диэн Беларусьтан төрүттээх Украина киинэ режиссера.

# Сергей Лозница
## Олоҕун олуктара

Сергей Лозница 1964 сыл балаҕан ыйын 5 күнүгэр Барановичи хотоҕо төрөөбүтэ. Дьоно кэлин Киевка көспүттэрэ. Манна орто оскуоланы бүтэрбитэ. 1981-1987 сылларга Киев политехника институтугар салалта тутумталарын факультетын туһаныылаах математика кафедратыгар үөрэммитэ. 1987-1991 сылларга Кибернетика институтугар үлэлээбитэ. 1991 сылга Арассыыйаҕа көспүтэ. 1991-1997 сылларга ВГИК оонньуу киинэтин салаатыгар үөрэммитэ (үөрэтээччитэ Нана Джорджадзе). 1997 сылга үөрэҕин туйгуннаахтык бүтэрбитэ. 2000 сылга Санкт-Петербург документал киинэ студиятыгар режиссерынан үлэлээбитэ. 2001 сылтан ыла Германияҕа олорор. 2022 сылга Нуучча-Украина сэриитэ саҕаламмытын кэннэ Эуропа киинэ академията нуучча киинэлэрин бойкоттуурга ыҥырыытын утарбыта. Бу иһин 2022 сыл кулун тутар 18 Украина киинэ академията Лозницаны туораппыта уонна мантан ыла кини бэйэтин "Украина режиссера" дэнэр көҥүлэ суох диэн биллэрбитэ. "Мин Украина режиссера буоларым курдук буолабын" диэн Лозница аһаҕас суругар хоруйдаабыта.

# Сергей Лозница
## Дьиэ кэргэнэ

Ойохтоох, икки кыыстаах.

# Сергей Лозница
## Фильмографията
#### Уус-уран киинэлэр

* 2010: Мин дьолум (Счастье мое)
* 2012: Тумаҥҥа (В тумане)
* 2017: Нүкэн (Кроткая)
* 2018: Донбасс

# Сергей Лозница
## Фильмографията
### Документал киинэлэр

* 2002: Портрет
* 2005: Блокада
* 2009: Представление
* 2014: Майдан
* 2015: Событие
* 2016: Аустерлиц
* 2018: Процесс
* 2018: День победы
* 2019: Государственные похороны
* 2021: Бабий Яр. Контекст
* 2021: Господин Ландсбергис
# Миин династията

Миин династията — Кытайга монголлар Юань империяларын кэннэ үөскээбит Миин империятын салайааччылара.
Миин империята 1368 сылтан 1644 сылга диэри баара. Бу империя төрүттээччитэ, бастакы императора Чжу Юцзян. Миин империята 1644 сылга киһитин ахсаана — 100000000. Тас дойдулары кытта атыыга-эргиэҥҥэ сүүнэ флоттааҕа. Сэттэ экспедиция тэрийэргэ 1403-1419 сылларга 2 тыһыынча кэриҥэ аал оҥоһуллубута. Миин империята сүрүннээн солко уонна фарфор атыылыыра. Миин империя сүрүн харчыта — үрүҥ көмүс.
# Huntington Bancshares

Huntington Bancshares (Хантингтон Бэншейрз), АХШ дойдутун биир улахан баана уонна харчы конгломерата, 20 иһигэр киирэр капитала улаханынан. Huntington National Bank диэн бааны бас билэр, конгломератын иһигэр биир сүрүн тутаах акционера.
Салалтата — Колумбус (Огайо, АХШ).
Бу баанынан Америкаҕа олорор сахалар киэҥник тутталлар, холобур хамнас ылалларыгар.
Сүрүн интернеткэ сирэйэ https://www.huntington.com/
# Брэст

Брэст (белор. Брэст, Халыып:Lang-be-x-old) диэн Беларусь куората. Брэст уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 329 642 (2013).
# Куойка (өрүс)

Куойка өрүс. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 294 км, тардыытын иэнэ 4700 кв.км.
Баһа Хотугу Сибиир намтал соҕуруулуу-илин уһугар баар. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаата уҥа өртүттэн Сиэктэлээх (169 км.)

# Куойка (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Супонев Кирилл Осипович

Супонев Кирилл Осипович - 1646 сылтан 1649 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Ол саҕана икки бойобуоданы аныыллар эбит, онон кинини кытта Пушкин Василий Никитич сулууспалаабыт. Пушкин Дьокуускайга өлбүт, оттон Супонев арааһа төннүбүт.
Бу дьон иннинэ эмиэ икки бойобуода Глебов Матвей Богданович, Головин Петр Петрович олорбуттар. Кинилэр кэннилэриттэн соҕотох бойобуода Францбеков Дмитрий Андреевич анаммыт.

# Супонев Кирилл Осипович
## Өссө маны көр

Бойобуода
# Чабыы

Чабыы - бастакы хаар түспүтүн кэннэ буолар тоҥоруу.
Эбии көр
# Готовцева Лина Митрофановна

Готовцева Лина Митрофановна — сомоҕо домохтору үөрэтэр саха лингвист учуонайа, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.

# Готовцева Лина Митрофановна
## Олоҕун олуктара

* 1960 сыллаахха тохсунньу 11 күнүгэр Саха АССР Алексеевскай оройуонугар (билигин Таатта улууһа) төрөөбүт.
* 1982 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1982—1983 сс. — Саха государственнай университетын немец омук тылларын факультетын немец филологиятын кафедратын ассистена.
* 1983—1985 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтын лексикология уонна лексиграфия салаатыгар стажер-исследователь.
* 1985—1988 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын аспирана.
* 1989—1990 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын лексикология уонна лексикография салаатын старшай лаборана.
* 1990—1994 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1994 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидатыгар «Фразеологические единицы с соматическим компонентом языка саха как объект сопоставительного изучения» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1995—1996 сс. — научнай үлэһит.
* 1996—2000 сс. — РФ Ис органнарын Министерствотын иһинэн юридическай Институт Дьокуускайдааҕы филиалын омук тылыгар кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 2001—2003 сс. — Саха Сирин НА гуманитарнай чинчийии Институтын аныгы тыллар процесстарын үөрэтии Киинин салайааччыта.
* 2004—2008 сс. — ведущай научнай үлэһит.
* 2004 г. — старшай научнай үлэһит.
Л. М. Готовцева саха тылын лексикологиягытыгар, лексикографиятыгар, фразеологиятыгар идэтийэр специалист.

# Готовцева Лина Митрофановна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Якутско-русский тематико-идеографический словарь фразеологизмов» - 2004 г.
* «Структурно-семантические особенности субстантивных, адъективных, адвербиальных фразеологических единиц якутского языка» -2009 г.
* «Из истории изучения соматических фразеологизмов языка саха» (Сб.: Актуальные проблемы в исследовании германских языков (когнитивный аспект изучения лексикона. - М., 2001).
* «Фразообразовательная активность компонентов-соматизмов» (Сб.: Современные языковые процессы в Республике Саха (Якутия). - Новосибирск, 2003).
# Софронов Артур Карпович

Софронов Артур Карпович (18.08.1952—21.06.1991) — историческай билим кандидата.

# Софронов Артур Карпович
## Олоҕун олуктара

* 1952 сыллаахха атырдьах ыйын 18 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* 1976 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1976—1977 сс. — ЫБСЛКС Дьокуускайдааҕы горкомун инструктора.
* 1977—1979 сс. — Саха государственнай университетыгар үлэлиир, старшай лаборант.
* 1979—1981 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын аспирана.
* 1981—1990 сс. — ТЛИ Институтын младшай научнай үлэһитэ.
* 1983 с. - историческай билим кандидатыгар «Формирование и развитие научной интеллигенции в Якутской АССР» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1990—1991 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы научнай Киинин архивын сэбиэдиссэйэ.
* 1991 сыллаахха бэс ыйын 21 күнүгэр олохтон туораабыта.

# Софронов Артур Карпович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Начальный этап советского научного строительства в Якутии. (1920-1930 гг.)» (Сибирь в прошлом, настоящем и будущем. Сибирь социалистическая. - Вып. 2. - Новосибирск, 1981. - С. 157).
* «Этапы формирования научной интеллигенции в Якутии» (Образование и наука в Сибири. - Новосибирск, 1982. - С. 89).
* «Наука в Якутии в годы войны» (Сибирь в Великой Отечественной войне. - Новосибирск, 1985. - С. 249.
* «Организация науки в Якутии» (Развитие науки в Сибири: методология, историография, источниковедение; в соавтор. с Ю.Н.Ермолаевой. - Новосибирск, 1986. - С. 133).
* «Развитие науки в Якутии в послевоенный период (1946-1961 гг.)» (Исторический опыт освоения Сибири. - Вып. 2. - Новосибирск, 1986. - С. 152).
* «Роль Комиссии АН СССР по изучению производительных сил в развитии науки в Якутии» (Великая Октябрьская социалистическая революция и социалистические преобразования в Сибири. - Новосибирск, 1987. - С. 141).
* «Из истории создания и деятельности Якутского филиала АН СССР. (1947-1957 гг.)» (Социально-исторические аспекты организации науки в Сибири. - Новосибирск, 1989. - С. 73).
# В. Я. Горин аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет

В.Я. Горин аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
В. Я. Горин аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет - Арассыыйа Белгород куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Тыа хаһаайыстыбатын үөрэтэр-научнай киин буолар.

# В. Я. Горин аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
## Устуоруйата

1956 с. наука ситиһиилэрин уонна передовой уопуту эрэгийиэҥҥэ тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар кэлэптииптэргэ киллэрэргэ уонна тарҕатарга научнай-методическэй тэрийэр киин буолбут уобаластааҕы тыа хаһаайыстыбатын уопутунай ыстаансыйата тэриллибит. 1971 с. Киин черноземнай зона животноводствотын научнай-чинчийэр уонна бырайыактыыр-технологическай института диэн буолбута. 1977 с. Воронежтааҕы тыа хаһаайыстыбытын институтун филиала төрүттэммит. 1978 с.ахсынньы 4 күнүгэр Киин черноземнай зона животноводствотын научнай-чинчийэр уонна бырайыактыыр-технологическай института уонна Воронежтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун филиала холбоспуттар.
1994 с. Белгородтааҕы тыа хаһаайыстыбатын института акадьыамыйа статуһун ылбыт.
2011 с.акадьыамыйаҕа В. Я. Горин аата иҥэриллибит.
2014 с.балаҕан ыйын 15 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин 357 нүөмэрдээх "О переименовании ФГБОУ ВПО и их филиалов" бирикээһинэн В.Я. Горин аатынан Белгородтааҕы тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйата университет буолбут.

# В. Я. Горин аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
## Структурата

Университет 7 факультеттаах.
Факультеттара
1. Агрономическай факультет
2. Технологическай факультет
3. Ветеринарнай мэдиссиинэ факультета
4. Экэнэмиичэскэй факультет
5. Инженернай факультет
6. Орто профессиональнай үөрэх факультета
7. Заочнай профессиональнай үөрэх факультета

# В. Я. Горин аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
## Рейтиннэрэ

В. Я. Горин аатынан Белгородтааҕы аграрнай университет
1.Майскай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ. 2. Белгородскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 15-тэн 4-с миэстэ. 3. Арассыыйа бары үрдүк үөрэх тэрилтэлэтрин рейтинигэр 2168-тан 228-с миэстэ. 4. Аграрнай уонна агроинженернай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр: Уобаласка 1 миэстэ. Арассыыйаҕа 104-тэн 15-с миэстэ
5. Экэнэмиичэскэй үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр Уобаласка 7-тэн 1 миэстэ. Арассыыйаҕа 1095-тэн 97-с миэстэ.

# В. Я. Горин аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
## Ссылкалара

https://web.archive.org/web/20141129012551/http://belive.ru/2014/09/belgorodskaya-selskoxozyajstvennaya-akademiya-stala-universitetom/ http://www.bsaa.edu.ru/about/index.php Архыыптаммыт 2015, Ыам ыйын 21 күнүгэр. https://moeobrazovanie.ru/belgsha/?ratings
# Васильева Роза Константиновна

Васильева Роза Константиновна — «Бочуот Знага» уордьан кавалера.
1951 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
Үлэҕэ бэриниилээҕинэн, дьулуурунан совхоз, оройуон чулуу ыанньыксыттарын кэккэтигэр бигэтик киирбитэ.
1974 с. биир ынахтан 2790 кг үүтү ыыры ситиспитэ.
Ыччат комсомольскай ферматын старшайа, оройуон сэбиэтин депутата буолбута.
1974 с. «Бочуот Знага» орден кавалера.
# Омоҕой туһунан номохтор

Саха былыргы өс номоҕо кэпсииринэн, ыраах соҕуруу дойдуга олус баай, күүстээх Дьугун диэн киhи олорбут. Кини Онохой диэн уоллаах эбит. Бу уола олус күүстээх, түөкүн, уоруйах киhи эбитэ үһү. Кини норуот номоҕор «аҕыс уон ампаары алдьаппыт, тоҕус уон киhини өлөрбут» диэн кэпсэнэр. Ыалларын бэрт өр кэм устата атаҕастаабыт, тугу баҕарбытын былдьаан ылара үһү. Кэмниэ кэнэҕэс ыаллара тулуйар кыахтарыттан ааhан, олус элбэх буолан, сэриинэн иhэллэрин истэн, олус куттанан, хамначчыт дьонун, сүөhүтүн, кэргэннэрин, оҕолорун барытын хомуйан куотарга барбыт. Олус ыраах күрээбит, хоту түhэр өрүскэ тиийэн баран, болуот оҥостон салгыы тэскилээбит.
Бу сэhэн биллиилээх историктар үлэлэригэр эмиэ ахтыллар. Ол курдук, С.А.Токарев суруйарынан, ыраах соҕуруу, бырааскай омук сиригэр-уотугар Омоҕой диэн, олус күүстээх, охсуhуулаах, ыарахан киhи олорбут. Бэйэтин баҕатыттан атын тугу да билиммэт эбит, ыалларын бырытын талбытынан халыыра-талыыра үһү. Ыаллара кинини өлөрөргө санаммыттарын истэн, атаҕынан куоппут.
Атын номохторго эмиэ ситинник кэпсэнэр. Саха төрдө буолбут Оноохой уол дойдутугар олорон, уоран уонна өлөрөн баппатах. Ол иhин уордаах ыраахтааҕы кинини кытаанахтык дьүүллээҥ диэн, эккирэтии ыыппытыттан бырааскай истиэбиттэн хотулуу-арҕаа диэки түспүт. Атын номоҕунан, Одун Чыҥыс хаан улуу «уоттаах кыргыhыыта» үөскээhинэ, сэриигэ хотторон, олус элбэх айыыны-хараны оҥорон, саха төрүттэрэ тэскилииргэ күhэллибиттэрэ кэпсэнэр. Саха номоҕунан Омоҕой олорбут сиригэр Хаамар-Дабаан диэн сир аата хаалан хаалбыт.
# Роман Степанович Атласов - Балталыырап

Роман Степанович Атласов (1913-1958) - суруйааччы, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа
Роман Степанович 1913 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун (уруккута Мэҥэ улууһун) III Мэлдьэхси (билиҥҥитэ Томтор) нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Томтор оскуолатын бүтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа учуутал семинариятыгар үөрэнэ киирбитэ. Үөрэнэ сылдьан хоһоон суруйара. Роман Балталыырап диэн хос ааттааҕа. Кини киэҥник биллибит бэйиэт Иван Арбитаны кытта үөрэммитэ. Арбита салайар литэрэтиирнэй куруһуогар дьарыктаммыта. 1934 сыллаахха педтехникуму бүтэрэн, учуутал идэтин ылбыта.
Учуутал үөрэҕин бүтэрэн баран, 1937-1938 сс. Төҥүлү сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлыы тахсар. 1938 сыллаахха айымньылаахтык үлэлиир учуутал 5 кылааска аналлаах "Саха тылын грамматикатын" оҥорсор. Төҥүлүгэ үлэлии сылдьан, "Виктор Коммунаров" диэн дыраама суруйар. Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Попов Алексей Леонтьевич - Р.С. Алтасов бастакы үөрэнээччитэ - ахтарынан, бу дырааманы Төҥүлү үөрэнээччилэрэ сыанаҕа онньообуттар. Дыраама кырасдааныскай сэрии тиэмэтигэр анаммыт. Төҥүлүгэ үлэлии сырыттаҕына, Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланар.
1942 сыллаахха от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Украинскай фроҥҥа сэриилэспитэ, стрелковай дибиисийэҕэ сулууспалаабыта, стрелок этэ. 1943 сыл олунньутугар биир улахан хаан тохтуулаах кыргыһыыга, Харьков куораты босхолооһуҥҥа кыттыбыта. Ыараханнык бааһыран, аҥаар атаҕын сүтэрэн, сэрии I группалаах инбэлиитэ буолан дойдутугар 1944 с. эргиллибитэ.
Роман Атласов хорсуннук сэриилэспитин иһин "Кыһыл сулус" уордьанынан, "Германияны кыайыы иһин", "1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
"Хайа хаһан кэлэҕин?", "Эйэ холууба" о.д.а. саха киһитин дууһатын туппут, умнуллубат ырыа буолбут хоһооннору айбыта. 1958 с. тохсунньу ыйыгар "Таптыыбын Сахам сирин" диэн ааттаах өрөспүүбүлүкэтээҕи литэрэтиирнэй куонкуруска кыттан, бириистээх III миэстэни ылары ситиспитэ, бэчээттэнэргэ мэктиэлэммитэ. Ол гынан баран, ааптар эрдэ өлөн, кини хомуурунньугуттан бэрт аҕыйах бэчээттэммитэ.
16 сыл устата Томтор оскуолатыгар учууталлаабыта, ситиһиилээх үлэтин иһин Саха АССР Верховнай Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотынан наҕараадаламмыта, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
# Бостон

Бостон (ааҥл. Boston) диэн АХШ илин өттүгэр сытар Массачусетс штаакка баар улахан куорат. Массачусетс штатын киин куората. 7 мөл дьон олорор.
# Дягилев Андрей Алексеевич

Дягилев Андрей Алексеевич — 1920-с сылларга Үөһээ Бүлүү кыһыл дружинатыгар хамандыыр.
1872 сыллаахха Томскай губерния Смоленскай волоһын Бийскэй уеһын Красный Яр дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Духовнай семинария 5 кылааһын бүтэрбит. 1895 сыллаахха байыаннай сулууспаҕа ыҥырбыттар. 2 сыл сулууспалаабыт. Онтон Порт-Артур куоракка байыаннай оскуолаҕа делопроизводителинэн үлэлээбит. Онно сылдьан нуучча-дьоппуон сэриитин кэмигэр политическай буруйдааһыҥҥа түбэһэн Илин Сибииргэ (Саха уобалаһыгар) Бүлүү уокуругар 32 сыл хаатыргаҕа суутунан уурахтанан кэлбит. 1902 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ Хороҕо кэлэн олохсуйар.

# Дягилев Андрей Алексеевич
## Олоҕун олуктара

* 1902 сыллаахха олохтоох баайы кытта сатаспакка биир сыл Ньурба Чуукаарыгар «көннөрүнэргэ» диэн ыытыллыбыт. Биир сыл ыалтан ыалга көһө сылдьыбыт.
* 1903 сыллаахха Бүлүүтээҕи араҥ ыарыылаахтар балыыһаларын бырааһа Зоядинскай ыҥырыытынан араҥнар колонияларыгар суруксутунан үлэлээбит. Төннөн кэлэн 1905 сыллаахха кэргэннэнэр. Харастар кыыстарын Өрүүнэни кэргэн ылбыт.Сэттэ оҕолоноллор. (Серафим, Дуня, Алексей, Павел учуутал буолбуттара; Саня атыыһыт, Марфа фельдшер, Андрей связист этилэр).
* 1908-09 сылларга Ньурба Сүлэтигэр учууталлыыр.
* 1910 с. Марха народнай управатыгар суруксут көмөлөһөөччүтүнэн үлэлиир.
* 1912 с. Ньурба волоһын суруксута.
* 1918 с. байыаннай коллегия чилиэнэ.
* 1918 с. алтынньытыттан 1919 с. тохсунньу 1 күнүгэр диэри колчаковецтар тутаннар Бүлүү түрмэтигэр хаайан кээһэллэр.
* 1920 с. тохсунньу 1 күнүттэн Бүлүү уеһын 3 учаастагар милииссийэ начальнига.
* 1922 с. Бүлүү уеһын сэбиэтин сийиэһигэр делегатынан кыттар. Саха уобалаһын Сэбиэтин сийиэһигэр дэлэгээтинэн талыллар.
* 1922 с. бандьыыттары утары добровольнай дружинаҕа киирэр.
* 1923 с. атырдьах ыйын 4 күнүттэн 1924 сыл бүтүөр диэри 2-3 учаастактарга народнай судьуйанан үлэлиир.
* 1926 с. Хоро оскуолатын сэбиэдиссэйэ уонна учуутала, 1934 с. өлүөр диэри.
# .uk

.uk диэн Холбоhуктаах Хоруоллук үрдүк таhымнаах ил домена.
# Оһол

Оһол диэн эт тас дьайыыттан эмсэҕэлээhинэ. Оһолтон сылтаан киhи шок, тыына тиийбэт буолуон уонна өлүөн сөп.

# Оһол
## Өссө маны көр

* Эчэйии
# Чечняҕа гейдары уонна лесбиянкалары утары репрессиялар

Чечняҕа гейдары уонна лесбиянкалары утары репрессиялар 2012 сыллаахтан Рамзан Кадыров уурааҕынан барар, ол эрэн 2018 сыллаахха биирдэ ити туһунан биллибитэ. 2017 сыллаахха Чечняҕа саамай улахан гейдары уонна лесбиянкалары утары бултааһын барбыта, ол түмүгэр 3 тыыһынча гей уонна 2 тыыһынча лесбиянка сураҕа суох сүппүттэрэ. Грознай куоратка уонна кини аттыларынааҕы кытыы куораттарга дьону пыыткалыыр сирдэр бааллара биллибитэ, үксэ полициа отделларыгар баара биллэр.
Ольга Баранова көмөтүнэн 151 гейдары уонна 100 лесбиянкалары Канаадаҕа куоппуттара.
Сүрүннээн Чечняҕа Судан уголовнай кодекса туттуллар, ол онно гейдар уонна лесбиянкалар өлүөхтээхтэр, киһи буолбатахтар диэн шариат һокуона көҥүллүүр.
# Ордук хонуктаах сыл

Ордук хонуктаах сыл (нууч. високо́сный год - лат. bis sextus — «хос алтыс» диэнтэн) — халандаар сыла, астрономия сылын кытта тэҥнииргэ анаан күҥҥэ олоҕурар халандаардарга биир эбии хонуктаах, оттон ыйга олоҕурар халандаардарга биир эбии ыйдаах. Аан дойдуга барыта ылыммыт григориан халандаарыгар эбии күнүнэн олунньу 29 күнэ буолар.
# Баден Баден

Баден Баден (Бадэн Бадэн, ниэм. Baden-Baden) диэн Баден Вүртемберг диэн Германия сиригэр баар кыра куорат. Дьонун ахсаана 60 тыс. Манна улахан Шварцвальт баар.
# Сутаковтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)

Сутаковтар - Биэкэнэҕэ Көмөр тамаҕа диэн сиргэ олорбуттар. Дьөгүөр Сутаков - Көмөр. Икки уол, икки кыыс оҕолоох оҕонньор. Кыргыттара Бөтүгүттэҕэ, Тараҕайга кэргэн тахсан барбытгар. Улахан уол Тообур Бүөтүр тустан кими да тулуппат, анньыыны астаҕына ким да ситэн баспат гына түргэнник барар кыанар киһи эбит.
Тообур хаастааҕа диэн сир баар. Тообур биирдэ туналгы маҥан кубаны бултаабыт. Ол кэннэ ыалдьан 9 сыл суорҕаҥҥа, тэллэххэ сыппыт. Өлөрүгэр бу булдун буруйдуу сытан бараахтаабыт. Бэйэтин Биэкэнэтиттэн ылбыт Ааныска диэн Махсыым Стручков кыыһа кэргэннээҕэ Махсыым диэн уолунаан огдообо хаалбыт Ааныска Мэхээлэ Тиэхэнэпкэ-Чоохуга кэргэн тахса сылдьыбыта. Өрүскэ от сии киирэн сылдьан Томторго Махсыым Тиэхэнэпкэ кэргэн тахсыбыт. Уола Петр Максимович Тихонов билигин ийэ олоҥхоһутунан киэҥник биллэр.
Көмөр кыра уола Байбал Дьөгүөрэбис Сутаков (1907 с.т.). Кыра үөрэхтээх. "Коммунар" колхозка киирэн үлэлээбит. Сахалыы аата Адаам диэн. Арҕаа хорсуннук сэриилэспит. "Хорсунун иһин" мэтээлэ кэлин кэлбит. 1946 с. эргиллибит, икки тиҥилэҕэ суох киһи кэлээт дьону кытта тэҥнэ үлэлээн барбыт. 1948 с. Евдокия Афанасьевна Семенованы кэргэн ылбыт. Аҕатын аатынан Дьөгүөр диэн Сутаковтары салҕыахтаах уол төрөөн өлбүт. Кэргэнэ Дьэбдьиэй бу үһүс ыал буолуута. Маҥнайгы кэргэниттэн оҕолоро Аполлон Семенович Стручков уонна Сөдүөрэ Гоголева буолаллар. Иккис кэргэнитгэн уола Уйбаан Стручков Байбал кыыһа Елизавета Павловна Бүтэйдээххэ Чыычаахсьптар диэн улахан ыал ийэтэ, эбэтэ. Кыра кыыс Маайа Кайзер диэн ньиэмэс кэргэннээр, Нижнэй Тагилга олороллор. Байбал биир уһун сылгы этэрбэстээх да буоллар, Кубалаах үрэҕэр күһүҥҥү тымныы ууну кэһэн араанньата бэргээн 1961 с. эрдэ өлбүт.
К.К. Родионов Төрүччү А.С.Шишигин кэпсээниттэн сурулунна.
# Сылгы Күөлүн

Сылгы Күөлүн нэһилиэгэ. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Мурья.
Улуус кииниттэн 23 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 354 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Мурья - 187, Батамай - 167 киһи.

# Сылгы Күөлүн
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# KLM

KLM — Недерланд авиахампаанньата, сир шаарын үрдүнэн саамай бастакы уонна саамай кырдьаҕас авиахампаанньа. 1919 сыллаахха төрүттэммит. Билиҥҥитэ сир шаарыгар биир улахан авиахампаанньа. Сүрүн дьиэтэ — Схипхол.
# Дьабыл

Дьабыл - кытарах, ыаммат ынах, биэ; төрөөбөтөх, оҕоломмотох дьахтар.
# Лямблия

Лямблия диэн оһоҕоско, ноорго, үөскэ паразиттыыр бактерия. Лямблиоз диэн ыарахан ыарыыны көбүтэр.
# Гидра (сулустар бөлөхтөрө)

Гидра (гир. ύδρα, лат. Hydra, — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө.

# Гидра (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулус

* Альфард, ордук чаҕылхай 2,0 улаханнаах.

# Гидра (сулустар бөлөхтөрө)
## Кэтээн көрүү

Арассыыйа территориятыттан саас ордук көстөр.

# Гидра (сулустар бөлөхтөрө)
## «Гидра баһа» астеризм

Арҕаа өттүгэр элбэх муннуктаах Гидра баһа диэн астеризм баар. Гидра ζ-та, ε-та, δ-та, σ-та уонна η-та киирэллэр. Араабтар Чөмчүүк оҕуруо диэн ааттыыллар.

# Гидра (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар «Уу Үөнэ» диэн ааттаах киирбит. Былыргы гириэктэр Геракл иккис хорсун быһыытыгар Лерней гидратын кыттаа сибээстииллэр.
# 1040

1040 сыл

# 1040
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 23 — Данданакан кыргыһыыта саҕаламмыт, манан сөлдьүүктэр Инники Азияҕа кимэн киириилэрэ саҕаламмыт (Передняя Азия).
# Walt Disney Television

Walt Disney Television (Уолт Дисней Телевижн), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан телевидение канаалларын тутан олорор медия холдиҥ буолар. Аатырбыт Walt Disney медия империятыгар киирэр уонна подчиняйся буолар.
# Можайскай

Можайскай (нууч. Можайск) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Можайскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 110 км сиргэ, Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 210 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 30 480 киһи этэ, иэнэ — 15 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2032 киһи.
Бастакы ахтыы — 1231 сыл.
Куорат баһылыга — Игорь Сунгуров (2009 сылтан).
Почтатын индэксэ — 143200, төлөппүөнүн куода — +7 49638, ОКАТО куода — 46 233 501.

# Можайскай
## Тас сигэлэр

* Куорат общественнай саайта
Координаталара: 55°30′ с. ш. 36°02′ в. д.﻿ / ﻿55.500° с. ш. 36.033° в. д.﻿ / 55.500; 36.033