yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ак-Койунлу

Ак-Койунлу (туроктыы "маҥан хойдоохтор": ак "маҥан" уонна кой "хой") – XIV–XVI үйэлэргэ илиҥҥи Анатолияҕа уонна арҕааҥҥы Ирааҥҥа баар буола сылдьыбыт баяндур биистэн баһылыктардаах туркоманнар дойдулара. "Ак-Койунлу" диэн аат бу дойду былааҕыттан үөскээбит: туркоманнар былаахтарыгар маҥан хой уруһуйа баар эбит, ол иһин "маҥан хойдоохтор", ол эбэтэр туроктыы Ак-Койунлу диэн ааттаммыттар. Византия кэминээҕи былыргы кинигэлэргэ бу дойдуну Аспропробатид диэн ааттыыллара.

# Ак-Койунлу
## История

Византия кинигэлэригэр туркоманнар туһунан 1340 сыллаахха бастакы ахтыылар бааллар. Бу кэмҥэ туркоманнар илиҥҥи Анатолияҕа олоро сылдьыбыттар уонна Византия хотуннарын ойох ылар эбиттэр. Холобур, Ак-Койунлу аатырбыт баһылыга Узун-Хасан ойоҕун Византияттан ылбыта.
XIV үйэ ортотугар Илхааннар былаастара кэхтэр кэмигэр Ак-Койунлулар сайылыктара Армения сиригэр, оттон кыстыктара Дийарбакыр уонна Ойвас куораттар диэки баар эбит. XIV үйэ бүтүүтүттэн Ак-Койунлулар атын оҕус дойдутун, Кара-Койунлуну кытта тохтобула суох сэриилэспит. Ак-Койунлу баһыйар бииһэ байандур диэн этэ. Байандур бииһин төрүттээччитэ Байандур-хаан, былыргы 24 оҕус биистэрин баһылыга этэ.
XIV үйэҕэ Ак-Койунлулар Трапезунд империятын кытта кырыктаахтык сэриилэспиттэр. 1352 сыллаахха сэрии түмүктэммит уонна Трапезунд ыраахтааҕытын Үһүс Өлөксөй балта Мария Комнина Ак-Койунлу баһылыгын Фаһр-ал-ад-Дин Кутлу-бэйи кытта ыал буолбут. Кинилэр уоллара кэлин Үһүс Өлөксөй кыыһын кытта ыал буолбут. Бу ыал буолуу Ак-Койунлу уонна Трапезунд сэриилэрин тохтоппут уонна доҕордуу сыһыаннарын олохтообут. 1389 сыллаахха Фаһр-ал-ад-Дин Кутлу-бэй уола Аһмад баһылык буолбут, онтон сотору буолан баран кини быраата Кара Осман былааска кэлбит. Кара Осман Ак-Койунлу дойдутун дьиҥнээх төрүттээччитэ буолуон сөп.

# Ак-Койунлу
## Эбии көр

* Оҕустар
* Кара-Койунлу
# Шафер Юрий Георгиевич

Шафер Юрий Георгиевич — Дьокуускайдааҕы Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтун төрүттээбит физика-математика билимин дуоктара, ССРС билимҥэ уонна техникаҕа Государственнай бириэмийэтин лауреата, Аҕа дойду Улуу сэриитин кытыылааҕа.
1909 сыллаахха тохсунньу 9 күнүгэр төрөөбүттэр.
# Тыымпы (Бүлүү улууһа)

Тыымпы — Бүлүү улууһун Бастакы Тоҕус нэһилиэгин киинэ.

# Тыымпы (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ
# Эстетика

Эстетика диэн билимньини үөрэтэр философия салаата. Эстетика аан дойдуну көрүү уонна ылыныы саҥа суолларын үөрэтэр.
# Скобелев Спиридон Данилович

Скобелев Спиридон Данилович — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Марха улууһун Кукаакы нэһилиэгэр 1899 сыллаахха төрөөбүт. Новочеркасскай куоракка кавалеристар куурустарын бүтэрэн баран Уһук Илини дьоппуон сэриилэриттэн босхолуурга кыттыбыт. Именной сэрии сэбинэн наҕараадаламмыт. 1922 с. Нестор Каландарашвили этэрээтин кытта Саха сиригэр кэлбит. Отдельнай национальнай ротаҕа взвод хамандыырынан сылдьыбыт.
1927 сыллаахха Бүтүн Саха сиринээҕи үлэһит уонна кыһыл аармыйа дьокутааттарын сийиэһин дэлэгээтэ.
Марха улууһун исполкомун бэрэстээтэлинэн үлэлээбит.
1942 сыллаахха Сталинград аттыгар Грачев баалката диэн сиргэ хорсуннук охтубут. Манна өлбүттэри Кузьмичи бөһүөлэккэ баар бырааттыы ииҥҥэ көмпүттэрэ. Герасим Васильев суруйуутунан бу уҥуохха Алексеев Яков Иванович, Санников Яков Иванович, Афанасьев Степан Степанович, Кангаласов Алексей Иванович уонна да атыттар, барыта Ньурбаттан сэттэ уонча киһи уҥуохтара көмүллэ сыталлар.
# Сивцев Степан Егорович

Сивцев Степан Егорович - Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа, Өлүөхүмэ баайа.
# Волгатааҕы Булҕар сирэ

Волгатааҕы Булҕар сирэ (Болҕарскай ханствота, Волга-Кама Булгарията; тат. Идел Болгар, чуваш. Атӑлçи́ Пӑлха́р) — X үйэттэн XIII үйэҕэ диэри Волга уонна Кама өрүстэр хочолоругар баар буола сылдьыбыт түүр тыллаах булҕардар дойдулара.

# Волгатааҕы Булҕар сирэ
## История
### Моҕол сэриитин иннинэ

VII үйэ иккис аҥарыгар Кубрат хаан тэрийбит Улуу Булҕар сирэ ыһыллыбытыгар кини иккис уола Котраг кутригур биистэри салайан хоту диэки көспүт уонна Волга Кама өрүстэр хочолоругар олохсуйбут.
Булҕардар сыыйа-баайа олохтоох финн-угор уонна түүр тыллаах биистэри, холобур, барадьар, барсил, савир, эсэгэлэй, билэр уо.д.а. баһылаабыттар. Ол түмүгэр VIII үйэҕэ Волга өрүс хочотугар күүстээх булҕар биистэрин холбоһуга үөскээбит, бу холбоһук Волгатааҕы булҕардар дойдуларыгар кубулуйбута. Кэлин булҕардарга түүр тыллаах оҕус-печенегтэр, кыпчактар уонна ыаллыы финн-угор тыллаах биистэр (буртастар, мадьардар, муромалар уо.д.а) холбоспуттара.
922 сыллаахха Алмуш диэн ааттаах булҕардар баһылыктара хазардары утары араабтары кытта холбоһоору Баҕдадтан илдьиттэри ыҥырар уонна ислам итэҕэлин ханафит салаатын ылынар. Ол түмүгэр Волгатааҕы Булҕар сирэ мусульман дойдута буолбут, баһылыга "эмир" дэммит, Алмуш буоллаҕына аатын Дьафар ибн Абдаллаһ диэҥҥэ уларыппыт. Ол эрээри Волгатааҕы Булҕар сирин иккис киһитэ, саван бииһин баһылыга Вираг ислам ылыытын утарбыт, ол иһин булҕар тойотторо икки аҥы арахсыбыттар. Алмуш утарбыт дьону өлөрүөх буолан куттаабыт, онон утарааччылар эмиэ ислам итэҕэлин ылыммыттар. Бу туһунан Баҕдадтан Волгатааҕы Булҕар сиригэр айаннаабыт арааб илдьитэ Ибн Фадлан суруйан хаалларбытта.
Алмуш кэнниттэн кини уола Микаил ибн Дьафар баһылыктаабыт, ол кэннэ Алмуш сиэнэ Абдуллаһ ибн Микаил баһылык буолбута.
965 сыллаахха Хазар хаҕаната суох буолбутун кэннэ Волгатааҕы Булҕар сирэ босхоломмута. Ол эрээри аны славяннары кытта сэриилэр саҕаламмыттара.
Х үйэ устатыгар рустар түөртэ булҕардарга сэриинэн бара сылдьыбыттара: 977, 985. 994 уонна 997 сылларга.
XI үйэҕэ булҕардар уонна рустар сүрүннээн атыы-эргиэнинэн дьарыктаммытара. XII үйэҕэ булҕардар Суздаль куораты сэриилээн ылбыттара.

# Волгатааҕы Булҕар сирэ
## История
### Моҕол сэриитэ

1223 сыллаахха Калка кыргыһыытын кэнниттэн моҕол сэриилэрэ илин диэки, Волгатааҕы Булҕар сиригэр эргиллибиттэрэ, ол эрээри онно булҕардарга хотторбуттара. 1229 сыллаахха моҕоллор булҕар половец холбоспут сэриитин кыргыбыттара уонна 1232 сыллаахха Кама өрүскэ тиийбиттэрэ.
1236 сыллаахха Сүбэдэй Волгатааҕы Булҕар сирин сэриилээн ылбыта. Бу курдук Волгатааҕы Булҕар сирэ көҥүлүн сүтэрбитэ уонна автономия быһыытынан Моҕол дойдутугар киирбитэ, кэлин Дьүчи улууһун (Алтан Ордуу) сороҕото буолбута.

# Волгатааҕы Булҕар сирэ
## Эбии көр

* Улуу Болҕар сирэ
* Кубрат хаан
* Булҕардар
* Хазардар
* Хазар хаҕаната
# Скрантон

Скрантон — Пенсильвания штатын алтыс улахан куората. Нэһилиэнньэтэ 76000 киһи. Дьо Байден төрөөбүт уонна оҕо сааһа ааспыт сирэ.
# Ислам Саха Сиригэр

2002 cылга Саха Сирин олохтоохторуттан ислам итэҕэйээччилэрэ 1,9 % буолаллар эбит, 2006 c. — 1,2 %. Саха Сиригэр сүрүннээн ислам сунна салаата тарҕаммыт. Ислам итэҕэйээччилэрэ үксүлэрэ Хапхаас, Идэл-Ураал уонна Орто Азия сирдэриттэн кэлбит омук дьоно буолаллар.
Саха Сирин бастакы мусулмааннарынан Өрөбөлүүссүйэ иннинэ кэлэн олохсуйбут татаардар уонна башкорттар буолаллар. 1913 c. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ икки мусулмаан үҥэр дьиэтэ уонна икки нуучча-татаар оскуолата үлэлииллэр эбит.
Перестройка кэннинээҕи кэмҥэ, ол эбэтэр 1994-1996 cc., бастакы мусулмаан итэҕэл тэрилтэлэрэ Дьокуускай уонна Нүөрүҥгүрү куораттарга тэриллибиттэр.
2005 c. Дьокуускайга мэчиэт арыллыбыт. Кини Арассыыйа саамай хоту мэчиэтэ буолар.
Нүөрүҥгүрү мусулмааннара «Ислам в Якутии» диэн кыра тираастаах хаhыаты таhаараллар.

# Ислам Саха Сиригэр
## Саха мусулмааннара

    Сүрүн ыстатыйа: Саха мусулмааннара
Саха дьоно ислам итэҕэлин 1980-с cc. бүтүүлэриттэн саҕалаан ылынар буолбуттар. Саха мусулмааннарын ахсааннара чопчу биллибэт, 300 киhи диэн сыыппара этиллэр. Саха мусулмааннара исламҥа шафиитскай уонна ханафитскай мазхаабтары батыһаллар. Суфизм накшбандыыйа оскуолатыттан "сухбаат" (сохбет) диэн үгэс олохтоохтук киирбит . 2012 с. сахалыы тылынан "Билсиҥ Ислам" диэн кыра кээмэйдээх ислам итэҕэлин төрүөттэрин таарыйар кинигэ тахсыбыта. Билигин саха мусулмааннарын түмэр тэрилтэ суох
# Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана

Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана — ССРС судаарыстыбаннай наҕараадата.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Ыйааҕынан 1972 сыл ахсынньы 17 күнүгэр ССРС 50 сылын туолуутун бэлиэтээн олохтоммут. Эскиис ааптара — худуоһунньук Александр Борисович Жук. Судаарыстыбаннай наҕараада быһыытынан 1991 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус суох буолуоҕуттан бэриллибэт буолбут.
«Социалистыы наассыйалар уонна омуктар ыккардыларыгар доҕордоһууну бөҕөргөтүү» иһин, ССРС уонна сойуустуу өрөспүүбүлүкэлэр сайдыыларыгар бөдөҥ кылаат иһин бэриллэр этэ. Уордьанынан дьон (ССРС гражданнара уонна атын дойду дьоно) уонна тэрилтэлэр, байыаннай чаастар, өрөспүүбүлүкэлэр, кыраайдар, аптаныамыйалаах уобаластар, уобаластар, куораттар наҕараадаланыахтарын сөп этэ.
Бу уордьанынан Саха судаарыстыбаннай университета (билигин ХИФУ) наҕараадаламмыт.
1992 сыллаахха кулун тутар 2 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын уордьанын быһыытынан хат үөскээбит. 1994 сыллаахха Доҕордоһуу уордьанынан солбуллубут.
# Кэлтэгэй табык

Кэлтэгэй табык - сиэргэ-туомҥа туттуллар тыас таһаарар былыргы тэрил. Үс-түөрт оҕус тириитин кыһыахтаан баран тиирэн хатараллар, ол тиириллибит тириилэри дьыбарга таһыйаллар (охсоллор) эбит.
Кэлтэгэй табыгы, Иирэр дьаҕааны уонна Дьөлөкөй күпсүүрү кэриэстиир киһилэрэ өллөҕүнэ, эбэтэр кыыс-кийиит сүктүүтүгэр урууга маанылаан ойуун охсоро үһү. Маны Сэһэн Болоҕо 1936 сыллаахха Бөтүрүөп Уйбаан Уйбаанабыс диэн 68 саастаах Кыам уустан төрүттээх (эбэтэр Кыам Уус диэн ааттаах) Чурапчы киһитэ кэпсээбит, "Төлөй нэһилиэгин олохтооҕо Хабырыыс ойуун сэһэргиирэ", - диэбит.
# Макалестар

Макалестар (ааҥл. McAlester) — Оклахома штатыгар баар куорат. Дьонун ахсаана 19,000 киһи. Куоратка биир улахан хаайыы баар.
# Мэҥэдьэк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Мэҥэдьэк нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хатыы.
Улуус кииниттэн 124 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 559 киһи (2010 сыл).

# Мэҥэдьэк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээх дьоннор

* 1889 сыллаахха төрөөбүтэ Харитонов Иона Матвеевич (1889 — 1972), аатырбыт олоҥхоһут.
* 1916 сыл муус устар 3 күнүгэр төрөөбүтэ Семенов Василий Алексеевич (03.04.1916-07.10.1977) - Ойуунускай айар үлэтин үөрэппит чинчийээччи, филологическай билим кандидата, литературовед.
* 1927 сыллаахха төрөөбүтэ Cтепанов Василий Васильевич (1926-1995), Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, "Отечество" уордьан II степенин кавалера, ССРС потребительскай кооперациятын туйгуна, аатырбыт оhуохайдьыт, тойуксут, алгысчыт.
* 1930 сыллаахха төрөөбүтэ Алексеев Егор Егорович (1930 - 2010), история наукатын дуоктара, СӨ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, А.Е.Кулаковскай аатынан государственнай премия лауреата, Ньурба, Таатта, Нам, Үөhээ Бүлүү улуустарын бочуоттаах олохтооҕо.
* 1936 сыл алтынньы 7 күнүгэр төрөөбүтэ Пахомов Андрей Кириллович (07.10.1936—31.12.2001) — история билимин кандидата.
* 1938 сыллаахха төрөөбүтэ Танхаров Иван Яковлевич (1938-2010), ССРС культуратын туйгуна, "РФ культура5а ситиhиилэрин иhин" знак хаhаайына, СӨ култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Ньурба улууhун бочуоттаах олохтооҕо.
* 1968 сыллаахха төрөөбүтэ Егоров Август Васильевич (1968), СӨ С.А. Новгородов аатынан "Бичик" НКК директора, СӨ норуотун хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.
* 1961 сыллаахха төрөөбүтэ Иннокентьев Николай Петрович (1961), СӨ Правительстватын иhинэн массыына уонна атын тииптээх техника техническай туругун кэтээн көрөр кылаабынай государственнай инспекция салайааччыта, генерал-майор, СӨ тыатын хаhаайыстыбатын туйгуна, СӨ тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.
* 1943 сыллаахха төрөөбүтэ Cеменова Анастасия Семеновна (1943), Н.И. Прокопьев аатынан Хатыы орто оскуолатын дириэктэрэ, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэhитэ, РФ үөрэхтээhинин туйгуна, Саха сирэ Россия састаабыгар киирбитэ 370 сылыгар анаммыт знак хаhаайына.
* 1991 сыллаахха төрөөбүтэ Афанасьев Ньургун Вячеславович (1991) - филологическай библим кандидата, РФ Президенын талааннаах эдэр ыччакка бириэмийэтин хаhаайына.

# Мэҥэдьэк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
"Известные люди Республики Саха (Якутии), М.: 2012
# Ымыылар уустара

Ымыылар уустара (нууч. Род Снегири, лат. Pyrrhula) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар: Ымыы, Бороҥ ымыы.

# Ымыылар уустара
## Өссө маны көр

* Чиижтар уустара,
* Чооруостар уустара,
* Зябликтар уустара,
* Тыллаах чыычаахтар уустара,
* Тойон ымыылар уустара,
* Клестар уустара,
* Таас чыычаахтарын ууһа,
* Суон тумустар уустара
# Иванов Юрий Егорович

Иванов Юрий Егорович (1946 с., Элгээйи с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), учуутал, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.

# Иванов Юрий Егорович
## Олоҕун олуктара

* 1946 с. Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1963 с. Хадан 8 кылаастаах оскуолатын, 1967 с. Дьокуускайдааҕы педагогическай училище музыка отделениетын бүтэрбитэ. Үлэтин Сиэйэ оскуолатыттан саҕалыыр. 1968 с. Бордоҥ орто оскуолатыгар музыка, үлэ, черчение учууталынан пенсияҕа тахсыар дылы үлэлиир.
* Юрий Егорович нэһилиэк ыччатын уус-уран самодеятельноһа культура дьиэтигэр кииннээн сайдарыгар, культура үлэһиттэрэ ити соругу толорор үлэлэригэр элбэхтик көмөлөспүтэ. Духовой оркестр, хоровой коллектив, уолаттар уонна кыргыттар вокальнай ансамблларын, үҥкүү куруһуоктара үлэлээбиттэрэ.
* С.А.Зверев-Кыыл Уолун ансаамбылын кыттыылааҕа.
* Бордоҥ оскуолатыгар муусука учууталынан 35 сыл үлэлээбитэ

# Иванов Юрий Егорович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун айымньытын сайдыытыгар кылаатын иһин».
* «Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ.
* «Семейная доблесть» бэлиэ.
* Бордоҥ нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо
# 452
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 8 — Аттила салалталаах гууннар аармыйалар Италияҕа киирбит, хотугу провинциялары урусхаллаабыт, Рим куорат диэки дьулуспут.
* От ыйын 18 — Аттила Рим импиэрийэтин Аквилея куоратыгар саба түспүт. Ылан баран сири кытта тэҥнээбит. Өрүһүммүт олохтоохторо (аттынааҕы кыра сэлиэнньэлэр олохтоохторун кытта) Венецияны уонна Градо куораты олохтообуттара.

# 452
## Өлбүттэр

* ↑ Thompson, Edwarde Arthur. The Huns. People of Europe Series. Oxford: Wiley-BlackwellISBN=978-0-631-21443-4.
# Киһи киһитэ

Киһи киһитэ диэн этии өй-санаа өссө сайдыбытын, тупсубутун биллэрэр аналлаах.
Оҕо улаатан иһэн тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран оҥорор быһыыларыгар туһанарга үөрэннэҕинэ киһи буолууну ситиһэр. (1,56).
Олоххо сайдыыны ситиһии тохтообокко кэлэн иһэринэн киһи былыргы курдук тайҕаҕа соҕотоҕун сылдьара суох буолбута быданнаата. Киһи дьон ортотугар олоҕун олорор, үлэлиир-хамсыыр, оҥорор-тутар.
Киһи майгыныгар, дьоҥҥо сыһыаныгар, оҥорор быһыыларыгар, тугу оҥорбутугар сөп түбэһэр сыананы атыттар биэрэн иҥэрэллэр. Тулалыыр дьон санаалара дьайыытыттан киһи ханна да кыайан куоппат. Санаа киһи тугу саҥарарын, этэрин, майгынын үөскэтэр. Сахалар ону былыргыттан билэн дьон тугу этэллэригэр, саҥаралларыгар улахан суолтаны биэрэллэр. (2,102).
Саха тылыгар тугу эмэ өссө күүһүрдэн, улаатыннаран биэриигэ хос, хатылаан этэн биэрии туттуллар. Ол курдук улахан да улахан, улахантан улахан диэтэххэ көннөрү улаханнааҕар өссө, икки төгүл курдук улахана быһаарыллан тахсар.
Дьоҥҥо үчүгэйи, туһалааҕы оҥороро көннөрү киһитээҕэр өссө элбэх, тупсубут сыһыаннаах киһини киһи киһитэ диэн өссө тупсубутун бэлиэтээн ааттыыллар.
Киһи киһитэ диэн көннөрү киһиттэн саныыр санаата, майгына, оҥорор быһыылара, дьоҥҥо сыһыана өссө тупсубут буоллаҕына дьон хайҕаан иҥэрэр ааттара буолар.
Тупсуу диэн өйдөбүл киһи оҥорор быһыылара, майгына сөп буолууттан уларыйбытын тупсубутун биллэрэр өй-санаа бэлиэтэ буолан былыргыттан туттуллар. Тупсуу диэн өйдөбүл киһи оҥорор быһыылара үчүгэй диэн быһаарыллар буолуохтарын иннинэ үөскээбит өйдөбүл буолар.
Бу быһаарыы сахалар өй-санаа үөрэҕин нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн баһылаабыттарын дакаастыыр.

# Киһи киһитэ
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
2. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.
# Иирэр дьаҕаа

Иирэр дьаҕаа - сиэргэ-туомҥа туттуллар тыас таһаарар былыргы тэрил. Мас араама оҥорон баран онно хаптаһыны баайталаан таһыйаллар (охсоллор) эбит.
Иирэр дьаҕааны, Кэлтэгэй табыгы уонна Дьөлөкөй күпсүүрү кэриэстиир киһилэрэ өллөҕүнэ, эбэтэр кыыс-кийиит сүктүүтүгэр урууга маанылаан ойуун охсоро үһү. Маны Сэһэн Болоҕо 1936 сыллаахха Бөтүрүөп Уйбаан Уйбаанабыс диэн 68 саастаах Кыам уустан төрүттээх (эбэтэр Кыам Уус диэн ааттаах) Чурапчы киһитэ кэпсээбит, "Төлөй нэһилиэгин олохтооҕо Хабырыыс ойуун сэһэргиирэ", - диэбит.
# Лепчиков Афанасий Филиппович

Лепчиков Афанасий Филиппович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Илин Хаҥалас (Слепцов Арҕаа Хаҥалас диэбит).
# Хомус Уйбаан

Алексеев Иван Егорович — Хомус Уйбаан — тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, СГУ бэрэпиэссэрэ, Хомус Аан дойдутааҕы тэрилтэтин генеральнай сэкэрэтээрэ, саха хомуһун Ньургун Боотура.

# Хомус Уйбаан
## Олоҕун олуктара

* 1941 с. кулун тутар 6 күнүгэр Бүлүү улууһун Кыргыдайыгар төрөөбүт.
* 1965 с. Саха судаарыстыбыннай үнүбүрсүтүөтүн бүтэрбит. Үөрэнэ сылдьан 1962 с. ССҮ-гэр хомусчуттар бөлөхтөрүн тэрийбит. Хачыкаакка учууталлаабыт.
* 1969—1971 сс. аспирантураҕа үөрэммит.
* 1971—1999 сс. ССРС НА СС Саха Сиринээҕи филиалын тыл, литэрэтиирэ, устуоруйа Үнүстүүтүгэр алын, онтон аҕа билим үлэһитэ, кырамаатыка салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1999—2002 сс. CӨ бырабыыталыстыбатын билим, үрдүк үөрэх Судаарыстыбыннай кэмитиэтигэр тыл бэлиитикэтин салаатын салайааччыта.
* 2002 сылтан ССҮ саха билэлиэгийэтин, култууратын бакылтыатын бэрэпиэссэрэ, тылы эксперимиэннээн чинчийии Киин салайааччыта.

# Хомус Уйбаан
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация култууратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ
* ССРС наукатын Академиятын Сибирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (2011)
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ
# Любар

Любар (укр. Любар) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 153 (2014).
# Харыйалаах (Хаҥалас улууһа)

Харыйалаах — Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Харыйалаах (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Тиит-Арыы нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# EVN

Вьетнам Электричествота (Толору аата: Vietnam Electricity Group, аббревиатурата: EVN, Вьетнам тылынан: Tập đoàn Điện lực Việt Nam) диэн Вьетнам ордук бөдөҥ уоту оҥорор хампааанньата. 1994 сыллаахха ил хампаанньа курдук олохтоммута, онтон 2010 сылтан ООО буолбута.
EVN хас даҕаны гидростанциялардаах, уонна чоҕунан оттуллар станциялардаах. Толору таһаарыытын кээмэйэ 28169 МВт, дойду таһаарыытыттан 58% тутар, ону тэҥэ үс уоту генерациялыыр хампаанньалары тутар(1,2,3-с GENCOлар), уоту тириэрдэр хампаанньа (National Power Transmission Corporation - EVNNPT) уонна биэс араас регионнарга уоту батарарар хампаанньалары (Хоту, Киин, Соҕуруу, уонна икки улахан куораттарга - Хошимин уонна Ханой.
# Бэрэ

Бэрэ — улахан күөлү кытта биир оҥхойго сэргэстэһэ, силлэһэ эбэтэр ойдом соҕус сытар, улахан эбэ уоллаҕына эбэтэр хорон түһэрдэххэ үөскүүр кыра хос күөл.

# Бэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Өтөн

Өтөн (лат. Streptorelia orientalis, нуучч. восточная эбэтэр большая горлица) — холууп бииһин ууһугар киирэр көтөр. Атыырын ыйааһына 221-300 г, тыһыта - 253-290 г.
Ойуур саҕатыгар баар буолар, хонууларга, бааһыналарга аһыыр. Ыам ыйын ортотугар кэлэр. Атырдьах ыйын ортотугар эбэтэр балаҕан ыйын саҥатыгар барар.

# Өтөн
## Туһаныллыбыт сир

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б.И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
# Ийэ буолуу

бу хас биирдии дьахтар олоҕор суолталаах уонна эппиэтинэстээх түһүмэх.

# Ийэ буолуу
## Өссө маны көр

* Ийэ
# Винокурова Людмила Егоровна

Винокурова Людмила Егоровна — судаарыстыба диэйэтэлэ Максим Аммосов олоҕун уонна үлэтин чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.

# Винокурова Людмила Егоровна
## Олоҕун олуктара

* 1962 сыллаахха атырдьах ыйын 21 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүт.
* 1981 с. — Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогическай училищены бүтэрбит.
* 1981—1997 сс. — Маҕан орто оскуолатыгар учууталлаабыт.
* 1989 с. — Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетын бүтэрбит.
* 2004 с. — историческай билим кандидатыгар «М. К. Аммосов: эволюция взглядов на общественно-политическое и культурное развитие Якутии. 1920—1928 гг.» тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбит.
* 2004—2006 сс. — научнай үлэһит.
* 2006 сылтан — РНА СС гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт старшай научнай үлэһитэ.

# Винокурова Людмила Егоровна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «М. К. Аммосов и общественно-политические события в Якутии (1920—1928 гг.)» (2007) — монография.
* «Экономические воззрения М. К. Аммосова» (Сб.: Санжиевские чтения — Улан-Удэ, 2003).
* «Музей природы и охотничьего промысла Аллаиховского улуса» (Сб.: Взаимодействие культур народов Якутии в ХIХ—ХХ вв. — Якутск, 2003).
* «Модернизационные процессы государственного строительства в Якутии 1920—1922 гг. К вопросу об автономии» (Сб.: Республика Саха (Якутия): от автономии к современной государственности. — Якутск, 2003).
* «Издание книг на якутском языке. 1920—1930-е годы» (Сб.: Якутия — форпост освоения Северо-Востока Сибири, Дальнего Востока и русской Америки (ХVII—ХХ века). — Якутск, 2004).
* «М. К. Аммосов и развитие Алданской золотопромышленности» (Алданский улус: История. Культура. Фольклор. — Якутск, 2004).
* «М. К. Аммосов и национально-культурное возрождение народов Якутской автономной республики. 1920—1928 гг.» (Сб.: Этносы Сибири. Прошлое. Настоящее. Будущее. — Красноярск, 2004).
# Джуно

Джууно (ааҥл. Juneau [ˈdʒuːnoʊ], Халыып:Lang-esx, тлингит. Dzánti K’ihéeni) —- АХШ Аляска штаатын киин куората. Дьонун ахсаана — 33 026 киһи (2015 с.).
1881 сыллаахха көмүс сууйааччылар олохтообут куораттара, Джозеф Джуно (ааҥл. Joseph Juneau) диэн көмүс көрдөөччү аатынан ааттаммыт.
Ситим-сирэ - http://www.juneau.org/
# Хаас кэйиҥэтэ

Хаас кэйиҥэтэ (лат. Argentina anserina эбэтэр Potentilla anserina, нууч. Лапча́тка гуси́ная, Гуси́ная ла́пка) — оччо үрдүгэ суох элбэх сыллаах от үүнээйи, лат. Rosaceae кэргэҥҥэ, лат. Potentilla ууска киирэр, Хотугу полушарие олохтооҕо. Өрүс кытылларыгар, хонууларга уонна суол кытыытыгар көстөр.
# Верхоянскай

Верхyянскай куорат. Үөһээ Дьааҥы улууһугар баар. 1638 сыллаахха төрүттэммитэ.
Аан дойдуга ордук тымныы сирдэртэн биирдэстэрэ, -67,8 градус тымныы буола сылдьыбыт.
Улуус кииниттэн 69 км. арҕаа диэкки Дьааҥы үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1150 киһи (2015 сыл). Россия саамай кыра куораттар ахсааннарыгар киирсэр.

# Верхоянскай
## Куораттан төрүттээх дьоннор

* 1847 балаҕан ыйын 14 күнүгэр төрөөбүтэ Горохов Никита Семенович, саха бастакы учуонайынан ааҕыллар этнограф, палеонтолог.
* 1890 сыллаахха төрөөбүтэ Слепцов Семен Николаевич (1890-1950) XX үйэ саҕаланыытыгар саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
* 1902 сыллаахха төрөөбүтэ Новгородов Афанасий Иннокентьевич (1902 — 1989), история дуоктара, профессор.
* Горохов Константин Христофорович (1905-1974), Гражданскай сэрии кыттыылаа5а, юрист.
* 1927 сыл атырдьах ыйын 4 күнүгэр төрөөбүтэ Ефимов Моисей Дмитриевич — Саха сирин норуот поэта.
* 1940 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр төрөөбүтэ Дедюкин Василий Георгиевич - поэта,

# Верхоянскай
## Куоракка сыһыаннаах дьоннор

* 1867 сылтан 1874 сылга дылы ссылкаҕа олорбута Худяков Иван Александрович

# Верхоянскай
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Полүс (тэрилтэ)

Полүс (Урукку аата Полүс Кыһыл көмүс, нууччалыы Полюс Золото), Арассыыйа саамай улахан кыһыл көмүс хостуур тэрилтэтэ.
# Чуона (нэһилиэк)

Чуона нэһилиэк. Мирнэй улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыылаах (Мирнэй).
Улуус кииниттэн 31 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2483 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Арыылаах - 1726, Заря - 747 киһи.
1967 сыллаахха Туой Хайаттан көһөрүллүбүт дьоннору олохсуппуттара.
Туой Хайа музейа 2022 сыллаахха аһыллыбыта.
Нэһилиэк баһылыга Горохова Тамара Васильевна.
Орто оскуола баар.

# Чуона (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# .ml

.ml диэн Мали үрдүк таhымнаах ил домена.
# Citius, Altius, Fortius

Citius, Altius, Fortius (лат. Түргэнник, Үрдүктүк, Күүскэ) диэн Олимпия оонньууларын девиhа. Аан бастаан Пьер де Кубертен 1894 c. Омуктар икки ардыларынааҕы Олимпия Комитета тэриниллэригэр эппит. 1924 с. ылыныллыбыт.