yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Демет Эвгар

Демет Эвгар (туур. Demet Evgar; 1980 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок норуотун биллиилээх артыыһа. Кини ордук уус уран уонна элбэх сиэрийэлээх киинэлэргэ оонньообутунан биллэр.
Демет Эвгар аан бастаан тыйаатыр артыыһын быһыытынан биллэн барбыта. Кини билигин даҕаны тыйаатырга элбэх оруолу оонньуур, биир бастыҥ артыыс буолар. Демет Эвгар «Pangar», «Hata Yapım Atölyesi» «Müşterek», «Multi Arts Production» курдук улахан уонна биллэр бырайыактарга үлэлэспитэ.
Эвгар 1980 сыллаахха Манис куоракка күн сирин көрбүтэ. Кини аҕатынан аймахтара Албанияттан төрүтээхтэр уустаахтар. Оттон ийэтинэн дьоно сэргэтэ Осман импиэрийэтин мусульманнарыттан тымыр сыдьаан тардаллар. Кини ийэтинэн аймахтара Греция Салоники куоратыттан төрүттээхтэр.
Демет Эвгар бииргэ төрөөбүт убайа Йигит Эвгар билигин киинэ уонна тыйаатыр режиссерунан үлэлиир, элбэх үлэлэрдээх.

# Демет Эвгар
## Фильмографията

Эвгар Демет «1 Кадын 1 Эркек» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэ 8 -с сезонуттан саҕалаан уһуллубун кэннэ аатыран, биллэн көстөн барыба. Ити аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт киинэ нууччалыы 2012 сыллаахха «Мужчина и Женщина» диэн аатынан тахсыбыта. Ити киинэ кэннэ Эвгар Демет ситиһиитин "Ватим сэнсин" диэн эмиэ элбэ сиэрийэлээх киинэҕэ Кара Фатма оруолун оонньоон бигэргэппитэ. Демет Эвгар бастыҥ үлэтинэн уонна оруолунан "Ты моя Родина" киинэ сэрийээлэ буолар. Киинэ тэлэбиисэр экраннарыгар 2018 сыллаахха көстүбүтэ.
Билигин артыыс дьахтар «Авлу» диэн эмиэ элбэ сиэрийэлээх киинэҕэ уһуллар.
1990 сыллаахха дьон дьүүлүгэр "Шоу Бейаза" элбэх сиэрийэлээх киинэ тахсыбыта. Онно Эвгар Демет бэйэтин бэйэтэ оонньуур.
# Афанасьева Варвара Романовна

Афанасьева Варвара Романовна - Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ, Дьоруой ийэ.
1935 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1952 с. I Тыыллыма 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн Дьокуускай медицинскай училищеҕа киирбит, үөрэҕин бүтэрэн баран, 1954-1957 сс. Дьокуускай куоракка балыыһаҕа үлэлээбит. 1957-1993 сс. төрөөбүт нэһилиэгэр ыанньыксытынан үлэлээн совхоз, оройуон чемпион үлэһитэ ааты хас да төгүл ылбыта.
1972 сылтан Герой Ийэ чиэстээх аатын сүгэр, 10 оҕолоох, сиэннэрдээх.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина.
# Андреев Владислав

Владислав Андреев - көҥүл тустуу, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара, Европа (Вильнюс) уонна Турцияҕа ыытыллыбыт Ясар Догу бирииһигэр Гран-При НИАТ боруонса призера, Александр Медведь бирииһигэр Гран-При НИАТ(Минскэй) кыайыылааҕа.
Тренердэрэ — Бурнашев Иван Васильевич, Керемясов Валерий Петрович
# Дьураактар

Дьураак (Дьур. ненэй ненэч (тылыттан тылыгар «дьингнээх киһи»), хасово, нещанг; урукку — самоеддар, юрактар) эбэтэр ненецтэр - Саха сиригэр нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ хотугулуу-арҕаа олорбут биис ууһа.
Дулгааннар дьураак диэн ненецтэри ааттыыллар.
# Амма яруһа

Амма яруһа - Кембрий ортоку отделын алларааҥҥы яруһа. 1950 сыллаахха Г.Ф. Гурари геолог этиитинэн ааттаммыт.
Н.В. Покровская уонна Н.Е. Чернышева палеонтология өртүнэн олохтообуттара. Ярус Амма өрүс аатын ылбыта.
Манна биир киэптээх хайа быһыыларга известняк көстөр. Онно Oryctocephalidae, Paradoxididae уонна да атын трилобиттар таастыйыылара көстөр.
Сибииргэ уонна Орто Азияҕа киэҥник тарҕаммыт, ону таһынан аналогтара Арҕаа Эуропаҕа уонна Аустралияҕа тиийэ көстөллөр.
# Шадрин Григорий Абрамович

Шадрин Григорий Абрамович Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр Айда түбэтигэр Ыылаах диэн алааска орто сэниэ дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Маалыкай сэлиэнньэтигэр аһыллыбыт Мэгэдьэктээҕи церковнай-приходской оскуоланы бүтэрэн баран Куочайдааҕы икки кылаастаах норуодунай училищены ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, оскуолаҕа учууталлыыр быраабы ылбыта уонна дойдутугар Маалыкайга тахсан саҥа аһыллыбыт норуодунай оскуолаҕа директорынан үлэтин саҕалаабыта, онтон 1916 сылтан Аммосовка бөһүөлэгэр (Ньурба улууһугар) начальнай оскуола учууталынан – сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Активнай позициялаах, үөрэхтээх үлэһит эдэр киһини советскай үлэҕэ өрө таһаарбыттара – Ньурба улууһун управатын секретарынан, онтон салгыы милиция Ньурбатааҕы уонна Бүлүүтээҕи учаастактарын комиссарынан үлэлэппиттэрэ. 1922-1927 сылларга Мэгэдьэк, Малдьаҕар оскуолаларын учууталынан – сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ, 1927 сыллаахха Ньурба улууһун Советын исполкомун председателинэн талыллыбыта.
Григорий Абрамович үлэтин бүтэһик отучча сылларын норуот үөрэҕириитин салаатыгар анаабыта, итинтэн уон сэттэ сыл устата үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын ситэриилээх комитетын норуот үөрэҕириитин отделын инспекторынан тохтоло суох олус таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Итинтэн көстөрүнэн кини норуот үөрэҕириитэ сайдарыгар республикаҕа уонна ордук төрөөбүт оройуонун ыччаттара үөрэх-билии суолугар үктэнэллэригэр улахан сыратын билиитин-көрүүтүн биэрбитэ. Кини дьиҥнээх учууталлар учууталлара этэ. Григорий Абрамович Шадрин саха бастакы үөрэхтээх интеллигеннэрин биир чаҕылхай представителэ буолар. Кини үлэтэ-хамнаһа Советскай правительствонан үрдүктүк сыаналаммыта – «Бочуот Бэлиэтэ» орденнарынан икки төгүл наҕараадаламмыта, итини тэҥэ «Үлэҕэ килбиэнин иһин», «Улуу Аҕа дойду сэриитин сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин» медалларынан бэлиэтэммитэ, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо диэн знактар хаһаайыннара буолбута.
# Окны

Окны (укр. Окни) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 399 (2011).
# Даша Дугина

Дарья Дугина диэн биир акаары өйдөөх дьахтар этэ. Александр Дугин оҕото. Нуучча эйгэтэ идеолога. Мээнэ мээнэ буолбутун иһин өлөрбүттэрэ. Ким өлөрбүтэ биллибэт.
# Төбө уонна бас

Төбө уонна бас диэн тыллар тус-туспа өйдөбүллээхтэр.
Сахалыы төбө диэн тылы киһиэхэ сыһыаннаан маннык быһаараллар. Киһиэхэ үөһээ, оттон сүөһүгэ, харамайга инники өттүгэр сылдьар, мэйиитэ, көрөр-истэр органнара баар сүрүн миэстэтэ. (1,194).
Киһи өйө-санаата барыта төбөттөн тутулуктааҕын быһаарар этиилэр сахаларга элбэхтэр. «Төбөтүнэн ыалдьар» диэн иирбит, өйө-хамсаабыт киһини, «Кыайыыттан төбөтө эргийэр» диэн туох эмэ ситиһиилэммититтэн үөрэн, наһаалаан, бэрдимсийэн, киһиргээн барар киһини этиэхтэрэ. Бу этиилэри өссө чуолкайдаан биэрэр «Барыта төбөттөн тутулуктаах» диэн этии баар.
«Дьилэй төбө» диэн букатын таас курдук кытаанах туох да өй-санаа диэн киирбэт төбөтүн этэллэр. Бу этии кытаанах төбөҕө ханнык да өй-санаа, үөрэх кыайан киирбэтин эбэтэр букатын иҥнибэтин быһаарар.
Олус мэник оҕону бэлиэтиир «Төбөт» диэн тыл төбөттөн тахсар өйүнэн-санаанан салаллан сылдьыы киһи быһыытыгар соччо сөп түбэспэтин быһаарар.
Төбө диэн тыл чорбойо сылдьары бэлиэтиир буолан ордук киһи этигэр-сиинигэр сыһыаннаах. Төбөҕө сыһыаннаах өй-санаа соччо үчүгэйэ суох, быстах өйү-санааны бэлиэтииргэ туттуллар. Онтон бас диэн тыл өй-санаа үчүгэй, киһилии өттүгэр сыһыаннаһар уонна өй-санаа төһө элбэҕин, хайа диэки хайысхалааҕын кытта быһаарар. Бас диэн тыл ууну эбэтэр ханнык эрэ убаҕаһы баһарга эмиэ туттуллар буолан киһилии өй-санаа баарын эбэтэр суоҕун кытта биллэрэр.
Сахалар киһи баһын туһунан элбэх этиилэриттэн киһи өйүн-санаатын быһаарар этиилэрэ манныктар бааллар:
- «Чаал бас» диэн ааттаах баска өй-санаа нэһиилэ киирэн кыралаан иҥэр, онтон «Чой бас» диэҥҥэ туох да өй-санаа киирэрэ биллибэт. Бу этиилэр маннык бастарга өй-санаа ханнык да сибики, сибиэн буолан киирбэттэрин ордук быһааран бэлиэтииллэр. Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ өй-санаа киһиэхэ сибики буолан түүллэригэр киирэн көстөрүн бэлиэтиир. Итинник билиини сахалар: «Туох эмэ сибики билиннэ дуо?»- диэн ыйыталаһаллара быһаарар.
Бас-көс киһи диэн кылгатан этии баһылаан иһэр, атыттартан ордон баһа көстөр диэн тыллартан үөскээбит.
Баһылык - бастаан иһэр, салайааччы, баһы ыл диэн, онтон аҕа баһылык диэн баһылыктар аҕалара, тойонноро диэн тыллар буолаллар.
Баһылай диэн аат сахалыы баһы салай диэн тыллартан үөскээбитэ итинник чуолкайданар.
Бас диэн тылтан үөскээбит бастаа, бастакы, бастыҥ диэн тыллар өйү-санааны саҕалааччы киһи инники иһэрин быһаараллар. Бастаах диэн тыл бас баарын, ол аата өй-санаа баарын быһаарар. Бастыҥаны кэтии бастаан иһэр үчүгэй киһини бэлиэтиирин таһынан, туһалаах, киһилии өй-санаа баар буолуутун эмиэ бэлиэтиир. Ол аата өй-санаа киһи этин-сиинин кэнниттэн үөскээбитэ быһаарыллан тахсар.
Аҕыйах, олоххо соччо туһата суох өйдөөх-санаалаах төбөҕө киһилии, бастаан иһэр өй-санаа баһыллар буола киирдэҕинэ бас буола уларыйар. Бу тыллар быһаарыылара өй-санаа икки аҥытын, киһилии өй-санаа баска эрэ үөскээн баар буоларын быһаарар. (2,67).

# Төбө уонна бас
## Туһаныллыбыт литература

1. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. / П.С.Афанасьев редакциятынан - Дьо-куускай: «Бичик» нац.кинигэ, кыһата, 1994.- 264 с.
2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
# Шенер Айдан

Айдан Шенер (туур. Aydan Şener) (1963 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция) -- турок омугун биллиилээх модела уонна киинэ артыыһа. Кини «Королёк&nbsp;— птичка певчая» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ Фериде оруолун толорубутунан аан дойдуга биллибитэ.

# Шенер Айдан
## Биографията

Айдан Шенер 1963 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр Турция соҕуруулуу илин өттүгэр сытар быыкаа Килис диэн куоратыгар муусуканы үөрэтээччи уонна диэ хаһаайкатын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ
Айдан аҕатынан төрүттэрэ Арассыыйа Казан куоратыттан төрүттээх силистээх дьоннор. Кинилэр ийэлэрэ 1877 сыллаахха, киристиэс таҥараҕа сүрэхтэнимээри дьиэ кэргэннэрин кытта Турцияҕа куотан кэлбиттэр. Уопсайынан, оччолорго үгүс ахсааннаах мусульман омуктара эмиэ христианствоны ылынымаары Турцияҕа көһөн киирэн барбыттара.
Айдан Шенер өссө олох кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ Бурса куоракка көһөн кэлбиттэрэ. Кыыс оскуоланы онно олорон бүтэрбитэ.
Айдан Шенер уона аҕыс саастааҕар «Мисс Турция» куонкуруска кыттан бастаабыта уонна 1981 сыллаахха дойду аатын «Мисс Мира» куонкуруска тиийэн чэистээхтик көмүскээбитэ. Ол гынан баран 1981 сыллаахха аан дойду саамай кэрэ дьахтарын аатын Венесуала кыыһа Пилин Леон ылбыта. ити куонкурус кэннэ Айдан бэйэтин мода эйгэтигэр холонон саҕалаабыта. Элбэхтик араас таһымнаах эрэкилээмэлэргэ уһуллара.
Сотору буолан баран кини Фериде оруолугар «Королёк&nbsp;— птичка певчая» элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ уһуллубута. Кини ити оруола кыыһы аан дойдуга аатырдыбыта.

# Шенер Айдан
## Фильмографията

* «Küçük Ağa» (ТВ) (1983) — Эмине
* «Королёк&nbsp;— птичка певчая» (1986) — Фериде
* Yeniden dogmak (сериал) (1987) — Фатма
* «Млечный путь» (1989) — Зюляль
* «Два лица Стамбула» (ТВ) (1991)
* Yol Palas Cinayeti (сериал) (1991)
* «Ay Işığında Saklıdır»(ТВ) (1996) — Шуле
* «Yüzlesme» (ТВ) (1996) — Гюляй Гюль
* «Bir askin bittigi yer» (1996) — Айша
* «Nefes Alamıyorum» (сериал) (1996) — Суна
* «Nice yillardan sonra» (сериал) (1997) — Нильгун
* «Huznun yuzu» (ТВ) (1997) — Ебру Ертюрк
* «Ah Nalan Ah» (ТВ) (1997) — Налан
* Sakin Kasabanın Kadını (1997) — Серап
* «Kumru» (ТВ) (2000) — Кумру
* «Mühürlü güller» (сериал) (2003) — Муалла
* «Beni bekledinse» (ТВ) (2004) — Эмине
* «Masum degiliz» (сериал) (2005) — Зейда
* «Evimin Erkeği» (сериал) (2007)
* «Fikrimin İnce Gülü» (сериал) (2007) — Зехра
* «Sürgün Hayatlar» (сериал) (2008) — Эулюль
* «Kırmızı Işık» (сериал) (2008) — Сунушу
* «Yıllar sonra» (2011)
* «Kalbimdeki deniz» (сериал) (2017) — Zahide Oğuz

# Шенер Айдан
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Интервью с Айдан Шенер в "Казанских ведомостях"(нууч.). Төрүт сириттэн архыыптанна 31 Кулун тутар 2012.
# Ираан бэлиэ күннэрэ

Ирааҥҥа бэлиэтэнэр күннэр
# Холууп (сулустар бөлөхтөрө)

Холууп (лат. Columba, Col) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 270,2 квадрат кыраадыс иэннээх, 71 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа соҕуруу өттүгэр ахсынньы - тохсунньу ыйдарга толору көстөр.

# Холууп (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1592 сыллаахха киллэрбитэ. «Уранометрия» каталогка 1603 сылтан баар. Бастакы аата «Ной Хуолуба».
# Халтаһа диэн харах тула хамсыыр тирии иҥээһинэ

Халтаһа диэн харах тула хамсыыр тирии иҥээһинэ. Харахпытын тас буортулааһынтан көмүскүүр.
# Чиряев Николай Константинович

Чиряев Николай Константинович (1958-2018) - Дьокуускай куораттааҕы национальнай гимназия дириэктэрэ, философия билимин кандидата, СӨ Үөрэҕириитин туйгуна, “Саха-Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы оҕо пуондатын стипендиата, “Барҕарыы” Национальнай пуонда лауреата, “Во славу и пользу республики” пуонда лауреата, СӨ Үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ.

# Чиряев Николай Константинович
## Олоҕун олуктара

Николай Константинович Чиряев бэс ыйын 10 күнүгэр 1958 сыллаахха төрөөбүтэ. Аҕата аатырбыт педагог, Ороһутааҕы норуот педагогикатын түмэлин төрүттээччи, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Арассыыйа айар куттаах педагогикактын Академиятын академига, Саха сирин норуодунай педагогикатын Ассоциациятын бастакы бэрэсидьиэнэ К.С. Чиряев.
Николай Константинович Чиряев ыарахан ыарыыттан 60 сааһыгар 2018 сыл от ыйын 28 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
# Сайдыбыт дойдулар

Сайдыбыт дойдулар (ра́звитые стра́ны), (ааҥыл.:developed countries) — аан дойду экономикатыгар тутаах дойду группатын ааттыыллар. Бу дойдуларга 15-16% аан дойду ахсааныттан олорор, ол гынан баран аан дойду уопсай бородууктатыттан 3/4 оҥороллор уонна аан дойду экономикатын сүрүнүн уонна наука-техника потенциалын арыйаллар.. Сайдыбыт дойдулар өссө индустриальнай дойдулар эбэтэр индустриально сайдыбыт дойдулар диэн ааттааччылар..

# Сайдыбыт дойдулар
## ХНТ классификацията

ХНТ систиэмэтигэр сайдыбыт уонна сайда турар дойдулары араарыы сөбүлэһии суох.
ХНТ-га үгэс буолбутунан Азияҕа Дьоппуон, Хоту Америкаҕа Канаада уонна АХШ, Океанияҕа Австралия уонна Саҥа Зеландияны уонна Европаны сайдыбыт дойдуларынан ааҕаллар. Аан дойду эргиэн статистикаыынан Соҕуруу Африка таможеннай сойууһа эмиэ киирэр, уонна Израиль сайдыбыт дойдуларга киирэр Урукку Югославия дойдулара сайда турар дойдулар ахсааннарыгар киирэр.

# Сайдыбыт дойдулар
## Аан дойдутааҕы харчы пуондатын классификацията

[[Билэ:IMF advanced economies 2008.svg|thumb|right|350px|{{легенда|#0000FF|Аан дойдутааҕы харчы пуондатын 2008 сылга сайдыбыт дойдулара]] Аан дойдутааҕы харчы пуондата экономикатынан сайдыбыт дойдулар ахсааннарыгар G7 бары дойдуларын,еврозона уонна аҕыйах дойдулары киллэрэр.

# Сайдыбыт дойдулар
## Аан дойдутааҕы харчы пуондатын классификацията
### Европа уонна Ар5аа Азия

* Австрия Австрия,
* Бельгия Бельгия,
* Улуу Британия Улуу Британия,
* Германия Германия,
* Греция Греция,
* Дания Дания,
* Израиль Израиль
* Ирландия Ирландия
* Исландия Исландия
* Исландия Исландия
* Италия Италия
* Кипр Кипр
* Люксембург Люксембург
* Мальта Мальта
* Нидерланд Нидерланд
* Норвегия Норвегия
* Португалия Португалия
* Сан-Марино Сан-Марино
* Словакия Словакия
* Словения Словения
* Финляндия Финляндия
* Франция Франция
* Чехия Чехия
* Швейцария Швейцария
* Швеция Швеция
* Эстония Эстония

# Сайдыбыт дойдулар
## Аан дойдутааҕы харчы пуондатын классификацията
### Австралия, Океания уонна Уһук Илин дойдулар

* Австралия Австралия,
* Гонконг Гонконг,
* Саҥа Зеландия Саҥа Зеландия,
* Сингапур Сингапур,
* Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ,
* Соҕуруу Кэриэйэ Соҕуруу Кэриэйэ,
* Япония Япония.

# Сайдыбыт дойдулар
## Аан дойдутааҕы харчы пуондатын классификацията
### Хоту Америка

* Канаада Канаада
* АХШ АХШ

# Сайдыбыт дойдулар
## Өссө маны көр

* Сайдан эрэр дойдулар
* Кыһыл көмүс миллиард
# Лукас Джордж

Лукас Джордж Уолтон, джуниор. (1944 сыл ыам ыйын 14 күнүгэр Калифорния штатын Модесто сиригэр төрөөбүт) — АХШ киинэ режиссера, продюсера, сценарий суруйааччыта. Ордук биллэр үлэлэрэ) Сулустар сэриилэрэ (Звездные войны) уонна Индиана Джонс киинэлэрэ.
Кини ону тэҥэ THX 1138 (1970) уонна Америка Граффитита (1973) диэн киинэлэри режиссердаабыта. Индиана Джонс сериялаах киинэлэри Стивен Спилбергы кытта оҥорбута Кини ол киинэлэргэ араас специальнай эффектары киллэрбитэ, ол кэнниттэн киинэҕэ эрэ буолбакка ооннььууларга, телевизор программаларыгар туттуллар специальнай эффектары оҥорор хампаанньаны тэрийбитэ.
Лукас Pixar анимациялары оҥорор студияны тэрийбитэ, уонна кэнники Стив Джобска 10 мөл дуолларга 1986 сыллаахха атыылаабыта.

# Лукас Джордж
## Чааһынай олоҕо

Кини үс оҕолордоох: Кэйти, Аманда уонна Джет Лукастар. Джет Лукас Сулустар сэриилэригэр иккис уонна үһүс эпизодтарыгар Зет Джукасса аатынан кыттыбыта.
Лукас 2006 сылаахха Ариель Инвестмент хампаанньа бэрэсидиэнин уонна Дримворкс хампаанньа сэбитэтигэр баар дьахтары кытары - Мелоди Хобсоны кытта көрсөр буолбута. 2013 сыл тохсунньутугар дьиэ кэргэн буолалларын туһунан кэпсээбиттэрэ уонна 2013 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр Лукас Скайуокер ранчотыгар холбоспуттара.
# Петров Дмитрий Ананьевич

Петров Дмитрий Ананьевич (21.06.1921—06.11.1971) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Албан аат уордьанын толору кавалера.

# Петров Дмитрий Ананьевич
## Олоҕун олуктара

1921 сыллаахха бэс ыйын 21 күнүгэр Таатта улууһугар бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Уолба сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ, сэриигэ барыар диэри промартыал суоччутунан үлэлээбитэ. Аармыйаҕа 1942 с. Чурапчы военкоматынан ыҥырыллыбыта. Бастакы Белоруссия фронугар тиийэн 65-с танковай биригээдэҕэ пулеметчик буолар, Белоруссияны, Польшаны босхолоһор, Арҕаа Буугу туорааһыҥҥа кыттар. 1945 с. муус устар 2 күнүгэр Хоенштейн диэн нэһилиэнньэлээх пууну ылар иһин кыргыһыыга өстөөх пулеметтаах дзотугар ыга сыыллан кэлэн, гранаталарынан тамнаан суох гынар, батальон кыайыытын хааччыйар, бааһыран да баран сэрии хонуутуттан тахсыбат. Бу хорсун быһыытын иһин Албан аат уордьан I истиэпэнигэр түһэриллэн, уордьан толору кавалера буолар.
Сэрииттэн эргиллэн кэлэн төрөөбүт оройуонугар Тааттаҕа сэбиэскэй уонна партийнай тэрилтэлэргэ үлэлээбит.
1971 сыллаахха сэтинньигэ өлбүт.

# Петров Дмитрий Ананьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Албан аат уордьанын I ст. (31.05.1945)
* Албан аат уордьанын II ст. (25.03.1945)
* Албан аат уордьанын III ст. (27.07.1944)
* Мэтээллэр

# Петров Дмитрий Ананьевич
## Үйэлээх аата

* Д. А. Петров аатынан Ытык Күөл уулуссата ааттаммыта, бүүһэ улуус киинигэр туруоруллубута.
* Д. А. Петров аата Таатта улууһун Ытык-Күөл орто оскуолатыгар иҥэриллибит (2006)
# Эҕэрдэлэр

Эҕэрдэ сурук
Үлэ киһититтэн ордук чиэстээх, ытыктабыллаах
бу күн анныгар ким баар буолуой?
Үлэ үөрүүтүттэн ордук үрдүк, ыраас үөрүү туох баарый?
Иван Гоголев-Кындыл
Убаастабыллаах Павел Николаевич!
Бу орто туруу-бараан дойдуга төрөөн-үөскээн 65 сааскын томточчу туолбут кэрэ-бэлиэ кэрдиис кэмҥинэн, Эйиэхэ истиҥ иэйиилээх иһирэх эҕэрдэбитин, сахалыы сайаҕас алгыспытын тиэрдэрбитин көҥүллээ!
Бу үөрүүлээх үбүлүөйгүн бэлиэтиир дьоро күҥҥүнэн биһиги Эйигин мэлдьи кыһамньылаах үлэһит, олох кыһалҕаларын өйдүүр, тулуурдаах, сымнаҕас майгылаах киһи быһыытынан үрдүктүк сыаналыыбыт уонна эйиэхэ махтанабыт! Эн саха сүөһүлэрэ Горнай улууһун Улуу-Сыһыы учаастагыттан кэлиэхтэриттэн бэриниилээхтик өр сылларга дууһаҕын уураҥҥын, кыһамньылаахтык, бэриниилээхтик төрүт сахабыт сүөһүтэ үксүүрүгэр-элбииригэр үлэлээн кэллиҥ. Маҕарас нэһилиэгин дьонун-сэргэтин дириҥ ытыктабылын ыллыҥ. Горнай улууһун онхойго суеьуу барыыта оймекеенне барбыттара суеьу ахсаана элбээтэ. Тарҕатыыга улэлэстэ. .
Эн оҕо сааскыттан үлэҕэ эриллэн олоҕу сыаналыырыҥ чаҕылхай холобура буолар. Киэҥ-холку, чиэһинэй, хайдах да ыарахантан чаҕыйбат, ыктарыылаах да кэмнэргэ ыгылыйбат майгыҥ, тулалыыр дьоҥҥор-сэргэҕэр эйэ-дэмнээх дьиҥ чахчы доҕордуу
сыһыаҥҥынсыаналыыбыт.
Эн, ханна да үлэлээтэргин мэлдьитин күүскүн-уоххун, сатабылгын барытын уураргын, үлэҥ-хамнаһыҥ ситиһиилээх буоларыгар мэлдьи туруулаһаргын үчүгэйдик билэбит!
Күндү Павел Николаевич! аймах-билэ дьонноруҥ, үгүс атастарыҥ-доҕотторуҥ махталларынан арыаллатан, бар дьонун истиҥ сыһыаннарынан кынаттанан үтүөнү-кэрэни айа, үлэлии-хамсыы сырыт. Оҕолоргор, сиэннэргэр дурда-хахха, күүс- көмө, эрэллээх эркин, тапталлаах Аҕа, эһээ буолаҕын.
Толкуйдаабыккын тобула, санаабыккын саргылыы сырыт диэн алгыс бастыҥын аныыбыт! Ыарыы ыалласпатын, дьаҥ-дьаһах халты хаамтын, үтүө ыраҥ туолан, санаабытыҥ ситэн истин диэн айхаллыыбыт уонна оҕолорун-сиэннэриҥ тапталларыгар бигэнэн өссө да уһуннук, дьоллоохтук сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьан, үлэлээ-хамсаа, үгүс дьоҥҥун үөрдэ сырыт!
# Рахими Хасан

Хасан Рахими (перс. حسن رحيمى‎حسن رحيمى‎‎, 1989 сыллаахха бэс ыйын 15 күнүгэр төрөөбүт) - Иран көҥүл тустууга бөҕөһө, аан дойду уонна Азия чөмпүйүөнэ.
Хасан Рахими 1989 сыллаахха Тегераҥҥа төрөөбүт. 2008 сыллаахха юниордарга Азия чөмпүйэнээтин кыайыаалааҕа, Аан дойду чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера буолбута. 2009 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтигэр бастаабыта, Азия чөмпүйэнээтигэр үһүс миэстэ буолбата. 2010 сыллаахха байыаннайдар ортолоругар ыытыллыбыт Аан дойду көҥүл тустууга чөмпүйэнээтин муҥутуур кыайыылааҕа буолбута. 2011 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтин боруонса призера. 2012 сыллаахха Азия чөмпүйэнээтин кыайыылааҕа. Лондоннааҕы Олимпиадаҕа 8-с миэстэ буолбута. 2013 сыллаахха Индия бөҕөһө Амит кумары кыайан аан дойду чөмпүйүөнэ буолбута. 2014 сыллааҕа Аан дойду чөмпүйэнээтигэр боруонса мэтээлгэ тиксибитэ. Эһиилигэр Лас Вегаска ыытыллыбыт аан дойду чөмпүйэнээтигэр Грузин Владимир Хинчегашвилигэ кыайтаран, иккис буолбута.

# Рахими Хасан
## Сыылкалар

* Хасан Рахими — олимпийская статистика на сайте Sports-Reference.com (англ.)
# Ботомоойу

Ботомоойу диэн үрэх, Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 299 км. 3930 кв.км иэннээх сиртэн ууну хомуйар. Баһа Өлүөнэ хаптал хайалаах сиригэр сытар. Алтынньыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ. Ньурба уонна Сунтаар улуустарын чэрчитэ буолар.

# Ботомоойу
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Кодекс

Кодекс (лат. codex - битик) диэн тустаах эйгэ сиэрдэрин хомуура. Төрүн эйгэтигэр Кодекс диэн сурумнаммыт нормалар хомуурдара, ол эбэтэр норматив аакта. Кодексы тиһиктээһин кодификация дэнэр.
# Суксурҕа

Суксурҕа диэн тимир суол устун айанныыр сыстыспыт көлө тиһилигэ. Суксурҕа тиһилигин локомотив диэн хамсатааччылаах көлө тардар. Локомотивка вагоннар холбоноллор. Вагоннарга айаннааччылар уонна таһаҕас тиэйиллэллэр. Сорох суксурҕалар локомотива суох айанныыллар. Кинилэри локомотив оннугар мотордаах вагон тардар. Суксурҕа ыстаал төгүрдээх уонна ыстаал рельсанан барар буолан кини транспорт атын көрүҥнэриттэн быдан көдьүүстээх буолар.
Суксурҕа көлө быһыытынан уһааннарга уонна шахталарга сылгы күүһүнэн рельсанан тардыллар арбалартан силистэнэр. Англияҕа 1804 сыллаахха чааннаах локомотивы айаннар суксурҕа аан дойду үрдүнэн киэҥник тарҕанан барар. Дьону уонна таһаҕаһы суксурҕанан быдан ыраахха түргэнник чэпчэкитик илдьиэххэ сөп буолар. 19 үйэ ортотуттан тимир суоллар ситимнэрэ кэҥээн сырыы элбээн үгүс дойду экономиката үүнэр чэчириир.

# Суксурҕа
## Көрүҥнэрэ
### Пассажир суксурҕа

    Сүрүн ыстатыйа: Пассажир суксурҕа
* Ыраах сырыылаах суксурҕа
* Тас хото суксурҕата
* Сыыдам суксурҕа
* Сыыдам рельсалаах көлө
* Метро
* Трамвай
* Чэпчэки рельсалаах көлө

# Суксурҕа
## Көрүҥнэрэ
### Анал суксурҕалар

* Монорельс
* Маглев
* Шахта тимир суола
* Халҕаннаах суксурҕа
* Тимир суол тэргэнэ
* Тиистээх тимир суол
* Фуникулёр

# Суксурҕа
## Көрүҥнэрэ
### Таһаҕас суксурҕа

    Сүрүн ыстатыйа: Таһаҕас суксурҕа