yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Петрова Тамара Ивановна

Петрова Тамара Ивановна - саха тылын чинчийээччитэ, педагогическэй наука хандьыдаата, СГУ бэрэппиэссэрэ, CӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна, биллиилээх общественнай диэйэтэл.
Үөһээ Бүлүүгэ Өргүөт нэһилиэгэр кулун тутар 5 күнүгэр 1934 сыллаахха төрөөбүт.
1947 с. Тойоку 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.
1948-51 сс. Үөһээ-Бүлүү орто оскуолатын бүтэрбитэ.
1951-55 сс. Якутскайдааҕы пединститут, нуучча тылын саха оскуолатыгар үөрэтии салаатын (РОЯШ ЯГПИ) устудьуона.
1955-71 сс. Үөһээ-Бүлүүгэ Маҥаас 7-кылаастаах, Тойоку 8 кылаастаах, Нам орто оскуолатын нуучча тылын учуутала.
1971-82 сс. МП РСФСР национальнай оскуоланы НЧИ Саха сиринээҕи филиалыгар младшай научнай сотрудник.
1982-92 сс. ЯРИУУ алын кылаас методиһа; нуучча тылын хаапыдыратын старшай преподавателэ.
1992-96 сс. CӨ Үөрэҕин министерствотын үөрэх-методика салаатын начальнига, кылаабынай специалииһа.
1996-2006 сылтан СГУ саха тылын уонна култууратын факультетыгар доцент; стилистика уонна тылбаас хаапыдыратын профессора.
2020 сыллаахха алтынньы 18 күнүгэр 86 сааһыгар Дьокуускайга өлбүтэ.

# Петрова Тамара Ивановна
## Үлэтэ

Тамара Ивановна үлэлээбит олоҕор 5 сүрүн түһүмэҕи бэлиэтээбит. Бастакы - тыа оскуолатыгар нууччалыы билбэт саха оҕотугар нуучча тылын үөрэтэр (15 сыл). Иккис - төрүт оскуола үнүстүүтүгэр үөрэтии практикатын наука хараҕынан көрөн методиканы тупсаран биэрэр (10 сыл). Үһүс - учуутал таһымын үрдэтэр үнүстүүккэ бэйэтин уопутун уонна наука тугу этэрин холбоон учууталга сүбэ-ама биэрэр (12 сыл). Төрдүс - оскуолаҕа төрөөбүт тылынан үөрэтии кэнсиэпсийэтэ киирэн ҮөМ-н үлэтин тэрийэр, саҥа предметкэ автор булан,үлэлэрин ааҕан, эрэдээксийэлээн бэчээттэтэр. Элбэх программа,учебник,көмө кинигэ тахсарыгар суол аһар (5 сыл). Бэһис - үнүбэрсиэккэ тыл култууратын, саха тылын истиилин чопчулуур чинчийэр уонна устудьуоннары үөрэтэр.1999 сылтан нууччалыы-сахалыы тылбаас кафедратын тэрийэн саха тыла туруору тылбаастан иинэн-хатан барбатын туһугар үлэлиир (14 сыл).
Тамара Ивановна сүүстэн тахса ноуучнай уонна методическэй үлэ ааптара,"Ийэ тыл" көҥүл түмсүү биир тутаах киһитэ,Саха араадьыйатыгар хас да сыл тухары тыл култууратыгар аналлаах биэрии ыыппыта.
Тамара Ивановна тылбаасчыт быһыытынан 1. Икки тылынан "П.А. Ойунский. Новые переводы стихотворений" (2003) 2. Улуу Кыайыы 60-сааһыгар аналлаах "Любимые наши песни"/ "Норуот таптыыр ырыалара" (2005) 3. Иван Гоголев, Леонид Попов, Илья Ча5ыл5ан хоһооннорун тылбааһа. 4. Биэс тылынан тылбаастаммыт Виталий Власов хоһоонун уонна ырыатын хомуурунньуга "Боотур Ууспун" (2008) 5. "Манас" кыргыз омук улуу айымньыта (2014)
# Александров Устин Николаевич

Александров Устин Николаевич (1951 с.т.) — көҥүл тустууга международнай категориялаах судьуйа (ФИЛА, 2011).
Өр сылларга Үөһээ Бүлүүгэ үөрэҕирии салаатыгар үлэлээбитэ. Манчаары 1, 2 спартакиадаларын кыттыылааҕа, 1962 с. хапсаҕайдааһын тустууга уолаттарга 2 призер. Билигин Дьокуускайдааҕы 16-с профессиональнай лицей эт-хаан сайдыытын салайааччыта. СР физическэй культураҕа уонна успуорка, профессиональнай үөрэхтээһиҥҥэ туйгуннара, педагогическай үөрэхтээһин, үлэ бэтэрээнэ. 2007 с. «Сахаада — спорт» хапсаҕайга бастыҥ судьуйата, 2007 с. устудьуоннар ортолоругар «Бастыҥ тэрийээччи» номинация кыайыылааҕа.
# Ираннар

ИРАННАР, Бэйэлэрин маннык этэллэр - Иран, Ирани дииллэр, онтон бэйэлэрин маннык суруйаллар - فارسی‌زبانان ایران. Биир саамай элбэх ахсааннаах уонна биир аан-дойду урдунэн тархаммыт омук буолар. Сир Шарын урдунэн уопсай ахсааннара - 55 млн. Ираннар. Дойдутугар 25-млн. Иран омуга олорбут (2008). Онтон ордубуттара - АХШ (10 000 000), Таджикистан (6 000 000). Уопсайа 200 араас омук дойдуларыгар олороллор.
# Бөллөөт

Бөллөөт — Алдан улууһугар баар эбэҥкилэр национальнай нэһиликэтэрэ. Хатыыстыыр уонна Угайаан диэн дэриэбинэлэр киирэллэр. Хатыыстыыр нэһилиэк киинэ. Улуус кииниттэн 60 хоту диэкки сытар. Манна 1546 киһи олорор, онтон 70 % эбэҥкилэр. Элбэх ыал таба иитэр. Нэһилиэнньэтин ахсаана 1833 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хатыыстыыр — 1489 уонна Угайаан — 364.

# Бөллөөт
## Ылыллыбыт сирэ

* Саргылаана Федорова, Алдан Хатыыстыырыгар, «Ил Түмэн» хаһыат, № 14(1008) Муус устар 17 күнэ, 2009 сыл
* Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Сойуоттар

Сойуоттар (нууч. сойоты, соёд, сойыт, саяты) — Бүрээтийэ Ахын аймагар (Окинскай оройуонун) түөлбэлээн олорор олохтоох аҕыйах ахсааннаах омук.

# Сойуоттар
## Сойуоттар олорор сирдэринэн (2002 с.)

* Сорок улуус — 614
* Орлик сэлиэнньэ — 569
* Хужир сэлиэнньэ — 314
* Улан-Удэ — 191
* Хурга улуус — 159
* Боксон бөһүөлэк — 139
* Алаг-Шулун улуус — 134

# Сойуоттар
## Устуоруйалара

Сойуоттар сайаан самадьыларын сорҕолоро, Илин Сайаан түҥ былыргы олохтоохторо. Кэлин тылларын сүтэрэн, түүр тылламмыттар. Ол эрээри олохторун отуорун, култуураларын уонна сиргэ-дойдуга, олоххо сыһыаннарын чөл хаалларбыттар диэн буолар. Бу омуктар тустарынан сурукка XVII үйэҕэ казаактар скаазтарыгар киллэрбиттэрэ баар.
Илин Сайааҥҥа хонгодоор диэн бүрээт биистэрэ олохсуйбуттарын кэннэ, сойуоттар бүрээт дьахталларын ойох ылар буолбуттар. Аны тыллара бүрээт тылыгар чугаһаабыт. Ол эрээри таба иитиитинэн уонна булдунан дьарыктаналларын тохтоппотохтор. Хойукка диэри диэри туспа омук быһыытынан билиниллибэттэр этэ. 2002 сыллаахха эрэ биэрэпискэ сойуот туспа омук быһыытынан киирбитэ.

# Сойуоттар
## Тыллара

Сойуоттар ураал тылларыгар киирэр самадьылыы тылынан саҥараллар этэ, кэлин сойуот-цаатан тыла диэн ааттанар тыва тылыгар уонна Монголияҕа монгуол тылын цаатан барыйааныгар чугас түүр тылыгар көспүттэр. Билигин да бу тылы аҕыйах кырдьаҕас киһи билэр.
Кэлин бүрээттэри кытта ыкса олорбуттарын түмүгэр алтаай тылларыгар киирэр бүрээт тылыгар көспүттэр. Бүтүн Арассыыйатааҕы 2002 сыллаах биэрэпис түмүгэр 2739 киһи сойуоппун дэммит, олортон бүрээт тылын 2623 киһи (96 %) билэр эбит, 2429 киһи (89 %) ону тэҥэ нуучча тылын билэр эбит.
2001 сыллаахха сойуот тылын сөргүтэргэ кириллицаҕа олоҕурар алпаабыт оҥоһуллубута. Букубаар уонна үөрэх босуобуйалара тахсыбыттара. 2003 сыллаахха «Сойуот-бүрээт-нуучча тылдьыта» тахсыбыта. 2005 сыллаахтан Ахын аймаагар бастакы сүһүөх оскуолаҕа сойуот тылын үөрэтиини киллэрии саҕаламмыта.

# Сойуоттар
## Дьарыктара

Былыр былыргыттан билиҥҥээҥҥэ диэри сойуоттар сүрүн дьарыктара табаны уонна сарлыгы (як) иитии. Ону таһынан самалык быһыытынан булдунан дьарыктаналлар.

# Сойуоттар
## Олох-дьаһах

Хас да уус холбоһон уус баһылыктарыттан турар сүбэ талаллар. Иркит, хаасуут уонна онхотдиэн уустар бааллар.
Жогтаар («Көрсүү») диэн бырааһынньыктаахтар, 2004 сыллаахха бырааһынньык аатын Улуг-Даг («Улуу хайа» — Бурин-хан хайа аатынан) диэн аакка уларыппыттара. 2008 сыллаахтан ол бырааһынньык кэмигэр Самаайап ааҕыылара диэн ааттаах тэрээһин ыытыллар — аҕыйах ахсааннаах омуктар чөл буолууларыгар аналлаах.
Ахан аймагын сирин 90% (сорох источникка этиллэринэн 70%) 2016 сыл ахсынньытыгар территория традиционного природопользования местного значения коренного малочисленного народа Севера – сойотов диэн ыстаатыстаммыта. 2016 сыл тохсунньу 12 күнүгэр ТТП судаарыстыба регистрациятын ааһан сир кадастрыгар бэлиэтэммитэ.
# Скрябин Валерий Степанович

Скрябин Валерий Степанович — (1933, Алтынньы 8, Абаҕа, Амма улууһа) Амма улууһа уонна Абаҕа нэһилиэк бочуоттаах олохтооҕо, РСФСР Верховнай сэбиэтин дьокутаата, тыыл, үлэ бэтэрээнэ. Кэргэнэ Софья Петровна Скрябина, 4 оҕолоох, 7 сиэннээх.
1956 Строд аат. колхозка үлэтин саҕалаабыта, кэлин Өлүөхүмэтээҕи тыа хаһаайыстыбатын техникумугар механизация салаатын бүтэрэн механик идэтин ылан колхозка үлэтин салҕыыр. Ити сылларга эт-үүт былаана улаатан истэҕин ахсын от бэлэмээһин илии уонна ат-көлө көмөтүнэн кыаттарбат түгэннэрэ үөскээбит. Онно механизатор идэтэ улаханнык турбут. Колхоз бырабылыанньата көҕүлээһининэн Валерий Степанович 15 эдэр уолаттары механик идэтигэр үөрэппит. 1961 15 киһилээх механизированнай звенону салайан окко үлэлэппит. Ол сыл хас биирдии отчут 960 центнер оттоон звено эбэһээтилистибэтин 127% толорбут. 1962 биирдии бэйэлэрэ 1136 центнер от охсон звено көрдөрүүтүн өссө үрдэтэр. Ол сыл Саха сирин механизатордарыгар от хомууругар механизация быhаарар суолталааҕын ɵйдɵɵн туран, үгүс механизированнай звенолары тэрийтэлээн, техника күүһүн туhанан колхозтар, совхозтар хаhаайыстыбалырын сүрүн салаатын – общественнай сʏɵhүнү дэлэй аhылыгынан хааччыйыаҕын диэн ыҥырыы таhаарбыт.
1963 РСФСР Верховнай сэбиэтин 6 ыҥырыытыгар депутатынан быыбардаммыт. Ленинградтаађы тыа хаhаайыстыбатын институтугар үɵрэнэн инженер-механик идэтин ылбыта. Υɵрэнэ сылдьан Смольнайга ССКП кэккэтигэр киирбитэ. Депутат быhыытынан, 1963-1967 сылларга Абаҕаҕа 320 миэстэлээх оскуола тутуута, Алдан куоракка 4 этээстээх таас оскуола тутуута, Чапчылҕаннааҕы МТС таас мастарыскыайа, Аллараа Кураанахтааҕы кɵмʏhʏ хостуур драгаҕа техническай оборудование, ЛенинградтааҔы СХИ-га лабораторнай оборудование, Өлүөхүмэтээҕи леспромхозка - 5 автобус, Горнайга - вездеход, Аммаҕа дорожнай управленияҕа - 2 грейдеры булан биэрии уонна да атын быыбардааччыларын накааhын толорбута.
Кэлин, пенсияҕа тахсыар диэри, Абаҕа орто оскуолатыгар производственнай үɵрэхтээhин учууталынан үлэлээбитэ. Оскуолаҕа үлэлиир сылларыгар толору ирдэбилгэ эппиэттиир трактороведение кабинетын тэрийбитэ. Үөрэппит оҕолоро улуустааҕы, республикатааҕы “Эдэр сири хорутааччы“ күрэх хас да төгүллээх кыайыылаахтара, призердара буолбуттара. Сайынын ʏлэ сынньалаҥ лааҕырыгар улаатан эрэр уолаттары мунньан тыа хаhаайыстыбатын массыыналарын (сеялкалары, бороналары, булууктары, косилкалары, крапкалары) ɵрɵмʏɵннээhини тэрийэн Строд аатынан совхозка кɵмɵлɵһөллɵр эбит. Всеобучка үөрэппит оҕолоруттан Республика биллэр механизатордара тахсыбыттара: Коммунар Дмитрьевич Тылбыков - САССР норуотун хаһаайыстыбатын ʏтʏɵлээх ʏлэhитэ, И.Я. Строд аатынан совхоз механизированнай звенотун салайааччыта, социалистическай куоталаhыы хас да тɵҕʏллээх кыайыылааҕа, И.Я. Строд аатынан бириэмийэ лауреата, Ворошил Иванович Сутаков – Бочуот Знага орден кавалера, тракторист-комбайнер, Гаврил Никитич Еремеев - "Гражданскай килбиэн" знактаах уо.д.а.

# Скрябин Валерий Степанович
## Ылыллыбыт сирэ

Давыдов Алексей «Эһэм Валерий Степанович Скрябин тыа сиригэр киллэрбит кылаата» өйтөн суруйуута. Л.В. Киренскэй аатынан Амматааҕы лицей 7 б кылаас үөрэнээччитэ. 2013 с.
# Власово

Власово. Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэк.
XX үйэ 60-с сылларыгар улуус кииниттэн 457 км тэйиччи сытар сиргэ төрүттэммитэ. 1973 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ.
Нэһилиэнньэ сүрүн дьарыга көмүс хостуур промышленноһа этэ. Орто оскуола, культура дьиэтэ, балыыһа баар этэ.
1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 2087 киһи олоро сылдьыбыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын 1998 сыл от ыйын 10 күннээҕи уураҕынан бөһүөлэк учуоттан сотуллубута.

# Власово
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
* ↑ Постановление Правительства Республики Саха (Якутия) от 10 июля 1998 года.
# АХШ дуоллара

АХШ доллара (United States dollar, бэлиэтэ: $; кода: USD) диэн АХШ валютатын биирдигэ. Бу харчы биирдигэ Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн дойдулар икки ардыларынааҕы атыы-эргиэн сыһыаннарыгар туттуллар тэрил быһыытынан буолбут. Кумааҕынан $1, $2, $5, $10, $20, $50 уонна $100 сууммалаах харчылар бэчээттэнэллэр, тимиринэн 1¢, 5¢, 10¢, 25¢, 50¢, $1. $1=100¢
Кэнники кэмҥэ аан дойду баhаарыгар кинини атын валюталар солбуйа сатыыллар. Холобур, эуро, йена.
# Tinkoff Mobile

Tinkoff Mobile (Тинькофф Мобайл), Арассыыйа телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 2G, 3G, 4G сибээс өҥөтүн тарҕатар. Бэйэтин вышкалара Москваҕа эрэ баар, ол эрэн Билайн, Мегафон уонна TELE2 вышкаларын арендалаан Арассыыйа үрдүнэн үлэлиир. Саха Сиригэр официально 2021 сылтан.
Тинькофф Мобайл тэрилтэ 100% акциятын Тинькофф Баан бас билэр.

# Tinkoff Mobile
## История

«Тинкофф мобиль " Москваҕа уонна Санкт- Петербурга ахсынньы 13 күнүгэр 2017 с. үлэлээтэ. Оператор 2018 сыл от ыйыгар регионнарга экспансия туһунан иһитиннэрбитэ. Түөрт регион Волгоград уобалаһа, Краснодарскай кыраай, Адыгея уонна Марий Эл бастаатылар. Бу регионнарга Эдьигээҥҥэ сим- каартаны тиэрдии уонна ону оператор атыылааһын 200 салоҥҥа быһа холоон 2018 сыл муус устарыгар бииргэ үлэлээһин саҕаламмыта. Оператор сыл бүтүүтэ 47 региоҥҥа, оттон 2019 сыл сааһыгар өссө алта региоҥҥа көрдөрүлүннэ.
Информационнай- аналитическай агентство чахчыларынан, "Тинкофф Мобиль" регионнар ахсааннарынан саҥа бырайыактары олоххо киллэрэр. Ол курдук, Сбербаан виртуальнай оператора ааспыт сыл күһүнүгэр 18 региоҥҥа, оттон Мындаҕаайыга 14 региоҥҥа үлэлээтэ.
29 сентября 2022 года, 12:45 по МСК, оператор үлэтигэр- хамнаһыгар бары кэриэтэ суотабай сибээс сүтэн эрэр. Теходдержкаларга: «билигин сибээс куһаҕаннык үлэлиир. Биһиги итини ситиһэн үлэлиибит уонна барытын хайдах баарынан сыаналыырга кыһаллабыт». К 20:30 по МСК работа "Тинкофф Мобиль".

# Tinkoff Mobile
## Оператор үлэтин принцибэ

Ханнык баҕарар бырайыак үлэтин принциптэрэ компания бэйэтин бренд аннынан өҥөнү атыылыыр, онуоха аны атын оператор бэлэмнээх инфраструктуратын туһанар. Киинэ ураты дьоҕурдаах, Linguns, Lingus, Munsu уонна Рулево уратылаахтар. Ханна да таһаарбатах, сүрүн оператор сүрүн көрдөрүүтүнэн буолар. Базовай оператор бары инфраструктуратын толору туһаналлар. Почталар би- инфраструктураларга, БСС (билинг) киллэрэн туран, туһаналлар. Ол иһигэр бэйэлэрин сетевой элеменнэрин, ол иһигэр бэйэлэрин коммутатордарын уонна билингэлэрин олохтууллар. Ол курдук, «Тинкофф Мобайл» иин «Т2к холдинг» ситимнэригэр (били22и схеманан) үлэлиир. 2019 сылга, били22и инфраструктураҕа 18 МӨЛ. оператор үлэлиир (2019 сыл ыам ыйыгар компания аан дойдутааҕы хостор- операторынан билиниллибитэ). Аан дойдуга суотабай сибээс абоненнарын уопсай ахсаанын 10 %- нын эбэр, оттон Россияҕа телек- рынок 2 %- нын(Европаҕа-40 %- ҥа диэри) ылаллар.
# Назаров Афанасий Семенович

Назаров Афанасий Семенович — Саха АССР үтүөлээх зоотехнига.
1916 с. Хатаска төрөөбүтэ.
1938 с. Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрэн, зоотехник үөрэхтэммитэ.
40 тахса сыл үлэлээбитин тухары 36 сылын талан ылбыт идэтигэр биэрбитэ.
1932 с. комсомол, 1943 с. ССКП чилиэнэ.
Саха АССР үтүөлээх зоотехнига.
Октябрьскай ревлюция орденынан, «1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин», үбүлүөйүнэй В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутугар «Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
1995 с. өлбүт.
# UTC+9

UTC+9 — олохтоох кэм:
* Илин Тимор
* Индонезия (илиҥҥи)
* Дьоппуон
* Соҕуруу Кэриэйэ
* Палау
* Россия
** Дьокуускай кэмэ:
*** Амур уобалаһа*
*** Забайкальскай кыраай*
*** Саха сирэ* (арҕаа уонна киин өттө, Дьокуускайдыын)
# Шарль Бодлер

Шарль Бодлер (фр. Charles Pierre Baudelaire [ʃaʁl pjɛʁ bodlɛʁ]; муус устар 9, 1821 — атырдьах ыйын 31, 1867, Париж) — поэт уонна критик, Франция уонна аан дойду литэрэтиирэтин клаассига.

# Шарль Бодлер
## Айымньылара интэриниэккэ
### Нууччалыы

* Творчество Бодлера в русском переводе на Lib.ru
* «Опиоман» и др.
* Собрание переводов на Русский Архыыптаммыт 2010, Алтынньы 3 күнүгэр.
* Сайт посвященный творчеству Бодлера

# Шарль Бодлер
## Айымньылара интэриниэккэ
### Боронсуустуу

* Original works by Baudelaire at the French Wikisource
* full online texts in french Архыыптаммыт 2004, Муус устар 4 күнүгэр.
* Peintres et aquafortistes Архыыптаммыт 2005, Ахсынньы 19 күнүгэр.
* Les Fleurs du Mal: full online downloadable text Архыыптаммыт 2006, Олунньу 16 күнүгэр.
* Podcast: Поэ́зия «L’Albatros» по-французски Архыыптаммыт 2007, Ахсынньы 22 күнүгэр.

# Шарль Бодлер
## Айымньылара интэриниэккэ
### Ааҥыллыы

* «The Painter of Modern Life» Complete Annotated Text at Lines of Advance Архыыптаммыт 2007, Балаҕан ыйын 28 күнүгэр.
* Selected works at Poetry Archive Архыыптаммыт 2021, Тохсунньу 25 күнүгэр.
* Another selection
* Les Fleurs du Mal full text online with Translations
# Муаммар Каддафи

Муаммар Каддафи, Лиибийэ урукку аҕа баһылыга. Толору аата Муамма́р бен Мухаммад Абу Менья́р Абде́ль Саля́м бен Хами́д аль-Кадда́фи (1940 эбэтэр 1942, Сирт, Мисрата, Италиятааҕы Лиибийэ - алтынньы ый 20, 2011). Лиибийэ джамахириятын баһылыга уонна тэрийээччитэ. 1969 сыллаахха тиэрэ тутуу түмүгэр былааска кэлбитэ, полковник дуоһунастаах (генерал дуоһунаһын биэрбиттэрин үрдүнэн полковнигын хаалларбыта). 2011 сыл алтынньы ыйын 20 Арҕаа дойдулар үөһээннэн буомбалааһыннарын көмөтүнэн кинини утары турунааччылар кыыллыы өлөрбүттэрэ.
# Жиркова Татьяна Юрьевна

Татьяна Жиркова — Россия спордун үтүөлээх маастара, сүүрүүк.

# Жиркова Татьяна Юрьевна
## Олоҕун олуктара

1970 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Төҥүлү с. төрөөбүтэ. Павловскай орто оскуолатын бүтэрбитэ. Бастакы тренерэ Павловскай оскуолатын физкультураҕа учуутала А. Н. Осипов. Дьокуускайдааҕы медицинскэй училищеҕа үөрэнэ сылдьан, хайыһарга республика үтүөлээх тренерэ П. П. Харитоновка дьарыктанан, спорт маас-тарыгар кандидат нуорматын толорбута, сүүрүүгэ ДьТХА тренерэ А. Н. Ивановка дьарыктаммыта.
* 1996 с. — элбэх күннээх сүүрүүгэ СР спордун маастара.
* 1999 с. — классическай марафоҥҥа (42 км 195 м) Россия спордун маастара.
* 2002 с. — 100 км сиргэ аан бастаан Россия чемпионатыгар кыттан 7:45.29 сөк биэтэккэ иккис кэлэн, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастар нуорматын 15 мүн курдугунан куоһарар.
* 2002 с. — 100 км 7:37.06 сөк кэлэн, аан дойду чемпионката (Бельгия, Торхут к.).
* 2003 с. — 100 км 7:19.51 сөк кэлэн, Европа чемпионката уонна рекордсменката (Россия).
* 2004 с. — 100 км 7:10.31 с Европа саҥа ре-кордун олохтуур уонна Аан дойдуга 2 төгүл бастыыр (Голландия, Винсхотен к.).
* 2006 с. кулун тутар — 56 км сири 3:56.00 сек кэлэн, Соҕуруу Африкада «Икки акыйаан» диэн аан дойдуга иккис таһымнаах улахан сүүрүү кыайыылааҕа.
* 2006 с. бэс ыйа — 89 км 900 м 5:58.50 сөк кэлэн, Соҕуруу Африкаҕа сыл аайы ыытыллар «Комрадс» Аан дойду саамай улахан бириистээх суперпробегын кыайыылааҕа.
100 км Аан дойду 2 төгүллээх уонна Европа чемпионката, рекордсменката, Соҕуруу Африкаҕа «Комрадс» уонна «Икки акыйаан» Аан дойду 15-тии тыһыынча киһи кыттыылаах профессионал супермарафонецтарын саамай улахан сырсыыларын кыайыылааҕа.
# Чооскулар

Чооскулар (Suidae) диэн ыыраахтаах туйахтаахтар аймахтарын биир кэргэнэ. Кэргэҥҥэ 6 уус уонна 18 тыыннаах көрүҥ баар, олортон биирдэстэрэ дьиэ чооскута.

# Чооскулар
## Чооску уустара

* Хабааннар (Sus)
* Бээгэй чооскулар (Porcula)
* Улахан ойуур чооскулара (Hylochoerus)
* Өрүс чооскулара (Potamochoerus)
* Үөннээх чооскулар (Phacochoerus)
* Бабирусалар (Babyrousa)
# Усс-Майа

Усс-Майа — бөһүөлэк иһигэр Саха Сирэ. Киин куорат Уус-Маайа улууһа.
# Ааҥллыы Бикипиэдьийэ

Ааҥллыы Бикипиэдьийэ (ааҥл. English Wikipedia) диэн Бикипиэдьийэ ааҥл тылынан салаата. 2001 c. тохсунньу 15 к. олохтоммута. 2009 c. атырдьах ыйын туругунан, үс мөлүйүөн ыстатыйалаах. Бикипиэдьийэ бары салааларыттан ордук былыргылара уонна бөдөҥнөрө буолар. 2009 с. туругунан, Бикипиэдьийэ бары ыстатыйаларыттан 22.3% ааҥллыы салаатыгар суруллубуттар эбит.
Ааҥллыы Бикипиэдьийэ Арбитраж Комитеттаах (Arbitration Committee), онно киирэр редактордар бөлөхтөрө энциклопедия атын редактордарын икки ардыларыгар буолар мөккүөрдэрин быhаарар соруктаах. 12 арбитрдаах комитеты Дьимми Уэйлс 2003 c. ахсынньы 4 к. тэрийбитэ.
# Физиология

Физиология (мантан гир. φύσις — айылҕа уонна λόγος — билии) — тыыннаах харамай олоҕун үөрэтэр үөрэх, билим салаата. Нормальнай физиология олох харгыһа суох сайдыытын, харамай үөскээһиниттэн өлүөр дылы олоҕун процесстарын үөрэтэр, оттон патофизиология ыалдьыбыт организмнарга барар биология процесстарын чинчийэр.
Атыннык ыллахха физиология организм бүтүннүүтүн олоҕун (уопсай физиология), эбэтэр тус-туһунан систиэмэлэрин уонна процесстарын үөрэтэр билим салааларын холбоһуга буолар (холобур, килиэккэ физиологията, уорганнар физиологиялара чааһынай физиология салааларын быһыытынан көрүллүөхтэрин сөп). Физиология биирдиилээн организм сайдыытын уонна бэйэтин ис туругун салайыныытын сокуоннарын, айылҕаны кытта алтыһыытын механизмнарын үөрэтэр, арыйан көрдөрөр.
Тугу үөрэтэриттэн көрөн бу үөрэҕи өссө микроорганизмнар, тэллэйдэр, үүнээйилэр, харамайдар уонна киһи физиологиятыгар араарыахха сөп.
# 2010 сыллаахха өлбүттэр
## Олунньу

* Олунньу 11 — Дмитриев Роман Михайлович — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ,

# 2010 сыллаахха өлбүттэр
## Өссө маны көр

* Потери и кончины 2010 года
# 1726

1726 сыл.

# 1726
## Туох буолбута

* Олунньу 19 — Арассыыйаҕа Үрдүкү Кистэлэҥ Сүбэ тэриллибит. Сүбэни алта Екатерина I сүбэһиттэрэ (ол иһигэр Бүөтүр I чугас киһитэ Александр Меншиков) тэрийбиттэрэ. Сүбэ эһиилигэр бүрүстүөлгэ олорбут Петр II оннугар импиэрийэни салайбыта. 1730 сыллаахха Сүбэ Анна Иоанновнаны ыраахтааҕынан талбыта, ол эрээри биир ыйынан саҥа ыраахтааҕы байыаннайдар көмөлөрүнэн Сүбэ чилиэннэрин былаастан үтүрүйбүтэ, Сибииргэ көскө ыыталаабыта.
* Бэс ыйын 7 — Мартын Шпанберг диэн Витус Беринг киһитэ 200 киһилээх Дьокуускайтан ыраах айаҥҥа туруммут. Кини хоту барыахтаах таһаҕаһы Охуоскайга илдьибит. Беринг бэйэтэ уонна Алексей Чириков онооҥҥо-манааҥҥа дылы Дьокуускайга хаалбыттар.
# Романов Николай Петрович (1956)

Романов Николай Петрович (24.05.1956 с.т.) - тырахтарыыс, биригэдьиир, СӨ тытатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Дьаҥхаады нэһилиэгин Ытык киһитэ.
Мэҥэ Хаҥалас улууһун Суола Мэлдьэхситигэр төрөөбүтэ. 1973с. Төхтүр орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1973 сыллаахтан «Герой Попов» совхозка Төхтүр отделениетыгар хортуоппуй звенотугар трактористыыр. Эталоннай гектар былааннарын аһарар, уматыгы кэмчилиир.
1978-1987 сс. хортуоппуй звенотун бригадира. Гектартан муҥутаан 105ц. ылбыттара. 1987-1997 сс. бурдук звенотын салайбыта, трактористаабыта. 700 га иэннээх бурдук бааһыналарыгар эбиэс, нэчимиэн, сэлиэһинэй ыһаллара. 20-30 ц. үүнүүнү хомуйаллар.
Н.П.Романов салалтатынан бурдук үүннэриигэ «Төхтүрдээҕи народнай предприятие» тэриллэр. Наставник-агрономунан опыттаах Е.В.Яковлев кэлбитэ. Кини Ийэ сиргэ чахчы ийэлии сыһыаннаһара. А.Н.Попов – агроном. В.П.Романов, И.Н.Максимов – тракторист комбайнердар. 1993с. XX-с үйэ историятыгар киирбит Н.П.Романов чыпчаал көрдөрүүтэ ситиһиллибитэ. Онно этиллибитэ: «Төхтүрдээҕи народнай предприятие бурдук үүннэрэр звенотун салайааччыта Николай Петрович Романов 1993 сыллаахха 65 гаттан хас биирдиититтэн 36-лыы центнер үүнүүнү ылбыта». Кини аата XX-с үйэ историятыгар бигэтик киирбитэ.
Н.П.Романов тракторист идэтин таһынан сварщик. Соломо кэбиһэр агрегаты айан оҥорбута. Техникатын бэйэтэ ремоннуур, дьаһайар.
1979с. – ССКП членэ. 2000 сылтан Төхтүр баһаарынай чааһыгар караул начальнига. 2004-2008 сс. - И.М.Романов аатынан Төхтүр орто оскуолатыгар массыынаны ыытыы инструктора. 2008 сылтан И.М.Романов аатынан Төхтүр орто уопсай үөрэх оскуолатын директорын административнай-хаһаайыстыбаннай чааска солбуйааччынан үлэлиир. Бастыҥ общественник, спортсмен. 1995с. дуобакка маастарга кандидат.

# Романов Николай Петрович (1956)
## Наградалара:

-Знак «Победитель соцсоревнований». 1976с., 1977сс. -Ударник коммунистического труда. 1979с. -Знак «За вклад в развитие сельского хозяйства». 2008с. -Ветеран сельского хозяйства РС(Я). 2010с. -Почетный гражданин Жанхадинского наслега. 2011с. -СР Тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. 2012с. -Знак «Рекордсмен XX-го столетия». 12.06.2015с. -Знак «Год физической культуры и спорта – 2016г.». 2016с.

# Романов Николай Петрович (1956)
## Литература:

* «Саха сирэ» хаһыат. «Чыпчаал ситиһиилээх үлэһит». Автор П.Нилов.
* «Ленинскэй знамя» хаһыат. «Анал звено тэрийдэллэр». Автор Н.Романов. 05.02.1981с.
* Плакат «XX-с үйэ чулуу көрдөрүүлэрэ».
# Олоҥхо тылбааһа

Олоҥхо тылбааһа - олоҥхону атын тылга тылбаастааһын буолар.
Биллэр көстөр тылбаасчыт - Платон Алексеевич Ойуунускай.
# Биология

Биология (был.-гириэк. βιολογία - βίος, bios, "олох"; -λογία, -logia) диэн олоҕу үөрэтии уонна тыыннаах организмнары уонна кинилэр бэйэ бэйэлэриниин уонна тула эйгэлиин дьайсыыларын үөрэтэр айылҕа үөрэхтэрин салаалара. Тыынар тыыннаах тутулун, үлэтин, үүнүүтүн, төрүөтүн, эволюциятын уонна тарҕаныытын чинчийэр. Организмнары уонна функцияларын наардыыр уонна суруйар.

# Биология
## Аныгы биология олоҕо

Биология биэс холбуур принциптара:
* Саанык теорията
* Эволюция
* Ген
* Хомеостазис
* Энергия

# Биология
## Cалаалара
### Структура

* Молекуляр биология
* Саанык биологията
* Генетика
* Сайдыы биологията

# Биология
## Cалаалара
### Физиология

* Физиология
* Анатомия

# Биология
## Cалаалара
### Эволюция

* Эволюция биологията
* Эволюция
* Эволюция синтезис теорията
* Айылҕа сүүмэрдээһинэ

# Биология
## Cалаалара
### Таксономия

* Таксономия

# Биология
## Cалаалара
### Экология

* Экология