yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Монголоид арааса

МОНГОЛОИД АРААСА, Сир шарын урдунэн саамай элбэх ахсааннаах арааса буолар 3,8 - 4 миллиард киhи. Сир шарын дьонуттан уопсай бырыhыана - 50 %. Бу арааса5а киирэр омуктар - Ханнар, Кытайдар, Индия омуктара, Монголдар, Лаостар, Камбоджалар, Покехалар, Малайзиялар, Индонезия бары омуктара, Корейнери, Японнар Дуопоннар, Чукчанар, Сахалар, Бурядтар, Татаардар, Алтайдар, Тывалар, Тувалар, Башкиртар, Узбекипар, Калмыкдар, Кыргызстар, Казахтар, Хакастар, Непалцинар — Непал омуктара, Бутанапар, Тибетипар, Бали Омуктара — Балицинар, Биетьнамнар, Баошаныинар, Шира—Сарыг Югур йоҕырдар, Филипин—Пилиппииннэр, Эбэнкилэр, Эбээннэр, Манчжурдар, Сибир Сибияннар, Алеутанар, Коряканар, Чукчинар, Удигейцинар, Шорцинар, Тофалар, Сибир Илин Халханар Омуктара Арктика Илин Сибир Омуктара, Чинастан Кытай И Монголия Тюркидар Турактар Тюркитар Түүрдэр Халханар Омуктар, Мир Халха уонна өссө 1100 омуктар.

# Монголоид арааса
## Маны эмиэ эбээhээт аах уонна көр

Негроид арааса, Европиэйскэй арааса
# Дьабарыкы Хайа

Дьабарыкы Хайа бөһүөлэк. Томпо улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 60 км. соҕуруу диэкки Алдан өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1843 киһи (2010 сыл).
Таас чох хостооһуна.

# Дьабарыкы Хайа
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# 1883

1883 сыл.

# 1883
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 10 — Исмаил Гаспринскай диэн Кырыым татаардарыттан төрүттээх сырдатааччы уонна бэлиитик түүрдүү тыллаах "Тардьуман" ("Тылбаасчыт") диэн сурунаалы таһаарарга көҥүл ылбыт. Бу сурунаал өр кэмҥэ Арассыыйа импиэрийэтигэр соҕотох түүрдүү тыллаах сурунаал этэ. "Тардьуман" 35 сыл устата тахсан баран 1918 сыл олунньу 23 күнүгэр сабыллыбыта.

# 1883
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 7 — үс өҥнөөх (маҥан, халлаан күөх, кыһыл) былаах Россия официальнай былааҕынан буолбут.
* Ыам ыйын 20 — Индонезияҕа баар Кракатау вулканын эстиитэ саҕаламмыт, аны үс ыйынан бу вулкан дэлби тэбэн 36 тыһыынчаттан тахса киһини өлөрбүт.
* Ыам ыйын 24 — Нью-Йорк куоратыгар 14 сыл устата тутуллубут Бруклин күргэтин аспыттар.
* Ыам ыйын 27 — Москубаҕа Александр III ыраахтааҕы хоруоналаммыт.

# 1883
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 8 — Москубаҕа Устуоруйа түмэлэ аһыллыбыт. Дьиэтэ Кыһыл болуоссакка уон сыл тутуллубут.

# 1883
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 21 — Боотуруускай улууһун кулубата Дьөгүөр Ньукулаайап (Улахан Дьөгүөрдээн) маннык суруйбут: «Сыылынайдар сир оҥоһуутугар саамай табыгастаах сири ылан баран түргэн баҕайытык уоҕун бараан кэбиһэллэр уонна эбии сахалартан ордубут сирдэрин куортамҥа ылаллар […] Инньэ гынан, сыылынайдар сахалары букатын да сирэ суох хааллараллар».
* От ыйын 30 — этнограф, народниктар хамсааһыннарын биллэр-көстөр диэйэтэлэ Николай Виташевскай хаатыргаттан Саха уобалаһыгар көскө аҕалыллыбыт. 1897 с. диэри олорбут.

# 1883
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 12 — Бүтэһик квагга Амстердам зоопаркатыгар өлбүт.
* Атырдьах ыйын 13 — Амстердам зоопаркатыгар бүтэһик квагга өлбүт.

# 1883
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 4 — Аатырбыт Илиҥҥи экспресс бастакы рейсэ Парижтан Стамбулга айаннаабыт.
* Алтынньы 22 — Нью-Йоркка «Метрополитен Опера» аһыллыбыт — аан дойдуга биир саамай биллиилээх опера тыйаатыра.

# 1883
## Төрөөбүттэр

* Бэс ыйын 5 — Дьон Мейнард Кейнс, Британия экономиhа
* Алтынньы 30 — Никифоров Дмитрий Михайлович (1883—1965), саха бастакы идэтийбит муосчута.
* Ахсынньы 5 — Михаил Тимофеев-Терешкин (05.12.1883—06.10.1957) — саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, поэт, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1944), экономист, этнограф.
* Алексеев Егор Николаевич (1883—1957) аатырбыт саха муосчута, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

# 1883
## Өлбүттэр

* Кулун тутар 14 — Карл Хайнрих Маркс (Karl Heinrich Marx) — ньиэмэс устуоруга уонна экэнэмииһэ, хомуньууһум үөрэҕин олохтооччу.
* Сэтинньи 7 — Неустроев Константин Гаврильевич - Урсик, революционер - народоволец, саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ.
# Хаан тураҕас

Хаан тураҕас — хара сиэлээх, кутуруктаах, хараҥа кыһыл дьүһүннээх сылгы.
# 55

55 сыл.

# 55
## Туох буолбута

* Олунньу 11 — Рим импиэрийэтин ыраахтааҕыта буолуохтаах эдэр Тиберий Клавдий Цезарь Британик өлбүт, онон Нерон былааска тахсарыгар суол аһыллыбыт.
# Сарыы кынаттар уустара

Сарыы кынаттар уустара (лат. Myotis, нууч. Род Ночницы) - Сарыы кынаттар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ үөскүүр:
* Уу сарыы кыната
* Иконников сарыы кыната
* Наттерер сарыы кыната

# Сарыы кынаттар уустара
## Өссө маны көр

* Тирии кынаттар уустара
* Кынаттаах кутуйахтар уустара
# Томторук

Томторук хас да суолталаах тыл.
* Ньирэй томторуга
* Томторук (быа)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Туймаада Нефть

Туймаада Нефть (Tuymaada Neft, Tuimaada Neft), тэрилтэ, Саха Сирин саамай улахан уонна бөдөҥ бензин, ниэп таһар тэрилтэтэ. Ону таһынан Саха Сиригэр элбэх АЗС сетьтэрин бас билэр.
Салалтата — Дьокуускай.
Сүрүн саайта http://tuneft.ru/
# Никифоров Исай Прокопьевич

Никифоров Исай Прокопьевич (01.05.1915, Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэ, Хаҥалас улууһа, Саха уобалаһа — 03.09.1976) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Никифоров Исай Прокопьевич
## Олоҕун олуктара

* 1915 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр Хаҥалас улууһун Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүт. Сэрии иннигэр Кыым хаһыакка отдел сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
* 1934—1939 сс. — сэбиэскэй уонна профсоюз органнарыгар үлэлээбит.
* 1939 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* 1940 с. — ССКП чилиэнэ.
* 1943 сылга дылы, Аармыйаҕа ыҥырыллыан иннинэ, «Кыым» редакциятыгар салаа сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
* Аармыйаҕа 1943 сыллаахха Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1944 сыл ыам ыйыттан 1-кы Украинскай фроҥҥа сэриилэспит. Старшай лейтенант, 112-с СД. Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт (13.04.1945).
* Аармыйа кэнниттэн суруналыыстаабыт.
* 1949 с. — Новосибирскайдааҕы партийнай оскуоланы бүтэрбит.
* 1949—1953 — «Эдэр коммунист» редактора, «Хотугу сулус» редакциятыгар эппиэттээх секретарь.
* 1976 с. балаҕан ыйын 3 күнүгэр өлбүт.

# Никифоров Исай Прокопьевич
## Айар үлэтэ

1939 сыллаахха биир бөдөҥ айымньыта — «Ыстапаан» диэн сэһэнэ — күн сирин көрбүт. Бу сэһэнэ үксүн ааптар олоҕор олоҕуран суруллубут.
Исай Никифоров айар үлэтигэр байыаннай тема сүҥкэн оруннаах. Сэһэннэрин сүрүн геройдара — сэбиэскэй хамандыырдар образтара. «Олох иһин охсуһуу» сэһэнигэр сыылкаҕа кэлбит бассабыыктар дьадаҥы сахалар өйдөрүгэр-санааларыгар сабыдыаллара кэпсэммит. Н. Заболоцкайы кытта «Тарабукиннар дьиэ кэргэннэрэрэ» диэн пьеса суруйбут.

# Никифоров Исай Прокопьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Кыһыл Сулус уордьана
* мэтээллэр

# Никифоров Исай Прокопьевич
## Аатын үйэтитии

И. П. Никифоров аата Хаҥалас улууһун Бэһис Мальдьаҕар орто оскуолатыгар иҥэриллибит.

# Никифоров Исай Прокопьевич
## Библиография

* Ыстапаан: Сэһэн. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1993. — 82 с.
* Саллааттар: Сэһэн. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1951. — 100 с.
* Кырачаан булчуттар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1954. — 44 с.
* Олох иһин охсуһуу: Сэһэн. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1959. — 212 с.
* Түбүктээх саас: Очерк. — Дь.: Кинигэ изд-та, 1961. — 16 с.
* Ким ордугай?: Кэпсээннэр. Кыра саастаах оскуола оҕолоругар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1962. — 16 с.
* Икки сэһэн. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1965. — 256 с.
* Быһый уол: Сэһэн. Улахан саастаах оскуола оҕолоругар. —Дь.: Кинигэ кыһата, 1967. — 96 с.
* Суор кыланар сиригэр: Сэһэннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1970. — 208 с.
* Илин былдьаһыы. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1972. — 152 с.
* Сүрэх кэпсиир: Сэһэн. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1974. — 344 с.
* Саллаат өрүү саллаат: Сэһэн, кэпсээн. — Дь.: «Бичик», 1993. — 128 с.
* Без ружья: Рассказы. — Якутск: Кн. изд-во, 1958. — 40 с.

# Никифоров Исай Прокопьевич
## Кини туһунан

* Васильев Г. А. Буойун-суруйааччы// «Хотугу сулус». — 1986. —№ 8. — 89—90.
# Йока Тони

Тони Йока (фр. Tony Yoka, 1992 сыллаахха муус устар 28 күнүгэр төрөөбүт) — боронсуус любитель-боксуора, 2015 с. аан дойду чөмпүйүөнэ, 2015 с. Дьобуруопа оонньууларын призера.

# Йока Тони
## Биографията

1992 сыллаахха Франция Париж куоратыгар төрөөбүт.

# Йока Тони
## Успуорка карьерата

2010 сыллаахха Сингапурга ыытыллыбыт Ыччаттар Олимпийскай оонньууларыгар Саҥа Зеландия боксуора Джозеф Паркеры кыайан, чөмпүйүөн аатын сүкпүтэ. Ол кэннэ эмиэ ити сыл Юниордар аан дойдутааҕы чөмпүйэнээттэригэр үрүҥ көмүс призер буолбута.
2012 сыллаахха Тони Лондоннааҕы Олимпиадаҕа супер-ыарахан ыйааһыҥҥа (91 кг үөһэ) кыттыбыта. Ол гынан баран тута бастакы киирсиитигэр Канада боксуора Саймон Кинҥа 16+:16 ахсаанынан хотторон, 9-с эрэ миэстэ буолбута.
2015 с. бэс ыйыгар Дьобуруопа бастакы оонньууларыгар боруонса мэтээлгэ тиксибитэ. Эмиэ ол сыл алтынньытыгар Дохаҕа ыытыллыбыт Аан дойду чөмпүйэнээтигэр бастаабыта.
# Wawa

Wawa — АХШ биир бөдөҥ АЗС тэрилтэтэ, массыыналары бензинынан хааччыйар уонна эбиитин Америкаҕа биир бөдөҥ фастфуд рестораннары бас билээччи. Сүрүннээн точкалара Пенсильвания, Мэриленд, Нью Йорк, Вирджиния, Калифорния штаттарыгар үлэлиир.
# Эдьигээн улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Эдьигээн улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Эдьигээн улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ

* 27 №-дээх Идэлээх училище (Эдьигээн).

# Эдьигээн улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Эдьигээн орто оскуолата
* Эдьигээн алын оскуолата
* Кыстатыам орто оскуолата
* Бэстээх төрүт оскуолата
* Лииндэ төрүт оскуолата.

# Эдьигээн улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Марфа Петровна Куличкина
## Олоҕун олуктара

Саха дьахталларыттан биир бастакынан айар үлэ умсулҕаннаах дьарыгар ылларбыт поэтесса Марфа Петровна Куличкина 1929 с. от ыйын 6 күнүгэр Мэҥэ улууһугар Доллу нэһилиэгэр Төбүрүөн диэн алааска төрөөбүтэ. Ийэтэ Александра Константиновна 1 Мөҥүрүөн нэһилиэгиттэн төрүттээх. Эрдэ тулаайах хаалан таайыгар иитиллибит. Аҕата Петр Павлович Куличкин (Бөтөкө) биир да кылаас үөрэҕэ суох эрээри айылҕаттан айдарыылаах ветеринар. Кини оҕо сааһа сэрии, кураан, сут, тулаайахсыйыы, өлүү-сүтүү ыар сыллырыгар эрэйи-кыһалҕаны билэн уйан сүрэхтээх, чараас дууһалаах лирик-поэт буолара эдэр сааһыттан биллибитэ.

# Марфа Петровна Куличкина
## Айар үлэтэ

Суруйарга оскуола эрдэхтэн холоммута. Оскуола эркин хаһыатыттан саҕалаан, оройуон, республика хаһыаттарыгар араас темаҕа заметкалары, ыстатыйалары, фельетоннары, хоһооннору бэчээттэтэрэ.
Бастакы хоһоонноро 1949 с. «Колхоз кырдьыга», «Эдэр большевик» хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ. Уопсайа икки сүүсчэкэ хоһоонуттан үс кыммыттан биирэ оройуон уонна республика хаһыаттарыгар, хаста да “Хотугу сулус” сурунаалга бэчээттэммитэ. Оччотооҕуга боростуой тыа сирин олохтооҕо аар-саарга аатырбыт поэттары быһа туһэн кинигэ таһаарар кыаҕа суох этэ. Ол иһин тыыннааҕар кинигэ таһаарбатаҕа. Арай 1991 сыллаахха Скрябин Илья Ильич сүүрэн-көтөн “Үрүҥ түүл” диэн дьоҕус кинигэни таһааттарбыта.
Тыыннааҕар кини суруйбут хоһоонноругар мелодистар мелодия айан үгүс хоһооннорун ырыа гынан көтүппүттэрэ. Ол курдук В. Ноев “Күөрэгэй”, Н. Сорокин “Үрүҥ түүн”, “Үрүҥ күн”, А. Варламова “Хомпоруун хотойдор”, А. Алексеев “Киэн тутта ыллыыбыт”, В. Васильев “Өлбүттэр сүрэххэ тыыннаахтар”, Е. Белолюбскай “Күн эйэ туһугар”, Г. Шахурдина “Алгыс ырыата”, “Таптыыбын эйиигин”, А. Дмитриев-Чүмэчи “Сибэкки биэрээри” уонна да атыттар.
Ахсынньы 28 күнүгэр 1991 сыллаахха Аркадий Михайлович Алексеев музыкальнай театрга “Хагдарыйбыт ньургуһун” диэн поэтесса айымньыларыгар музыкальнай биэчэр тэрийбитэ.
2006 сыллаахха Иван Тарабукин “Сүүнэ тыл сүмэтин булларбын” диэн кинигэтэ бэчээттэммитэ. Бу хомуурунньыкка М.П. Куличкина бэчээттэнэ илин хоһоонноро киирбиттэрэ. 2015 сыллаахха Л. С. Аргунова хомуйан оҥорбут “Күөрэй дуу, күөрэгэйим” диэн үтүө киһини үйэтитэр үһүс кинигэ тахсыбыта. Марфа Куличкина хоһооннорун бэйэтэ сыанаттан ааҕара, культура эстафетатын хас да төгүллээх лауреатынан буолбута. Республикатааҕы фестиваль дипломанын аатын ыла сылдьыбыта. Культура министерствотын дипломнарынан, Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. Иллэҥ кэмигэр саахымат оонньуурун сөбүлүүрэ, совхоз иһинэн ыытыллар күрэхтэһиилэригэр өрүү бириистээх миэстэни ылара. Олохтоох библиотекаҕа, оскуолаҕа учууталынан, интернакка сэбиэдиссэйинэн, иитээччинэн үлэлээбитэ.
Поэтесса 1988 с. олунньу 22 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
# Иһиирэмнэр уустара

Иһиирэмнэр уустара (лат. Calidris, нууч. Род Пеcочники) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 5 көрүҥ баар: Кырбас бараах, Куллурҕас, Чырылыаха, Чылыгыныар, Кугас иһиирэм, Ала түөстээх иһиирэм, Муора иһиирэмэ, Кыра иһиирэм, Дудукаан, Улахан иһиирэм, Исландия иһиирэмэ, Кэһиэх иһиирэм.

# Иһиирэмнэр уустара
## Өссө маны көр

* Чөкчөҥөөлөр уустара
* Уу ойууннарын ууһа
* Куллурууттар уустара
* Чырыттар уустара
* Бараахтар уустара
* Таас лоокууттарын ууһа
* Чорууттар уустара
* Гаршнептар уустара
* Үгүрүөлэр уустара
* Обот үгүрүөлэр уустара
* Дьиэрэҥнэр уустара
* Кураҕаччылар уустара
* Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара
# Машаду де Ассиз

Машаду де Ассиз (порт. Joaquim Maria Machado de Assis) (1839–1908) — Бразилия уһулуччулаах суруйааччыта, романист, кэпсээнньит.
Африкаттан кулут быһыытынан аҕалыллан баран көҥүлү ылбыт дьон сиэннэрэ.
Суруйааччы айар үлэтин икки кэмҥэ араараллар: романтика периода уонна реалистическэй период. Бастакы периодка «Воскресенье» (1872), «Илии уонна бэрчээккэ» (1874), «Элена» (1876) уонна «Иайа Гарсия» (1878) ромааннар суруллубуттара. Бу айымньылары билигин ааҕааччы оччо сэҥээрбэт диэн ааттыыллар. Иккис период айымньыларыгар суруйааччы киһи уйулҕатын, кутун-сүрүн туһунан толкуйдуур, киһи мөлтөх өрүттэрин (хаҕыс буолуу, үтүөнү өйдөөбөт буолуу, таҥнарыы, бэйэни үрдүктүк туттуу, чычаас санаа, бэрик ылыы, таҕылга бэринии) ырытар. Бу кэмҥэ суруйааччы Артур Шопенгауэр (1788—1860) айымньыларынан үлүһүйэр.
Бу кэмҥэ де Ассиз «Брас Кубас өлөрүгэр суруйбут суруктара» ромаана тахсар (1881), аатырбыт кэпсээннэрин хомуурунньуктара бэчээттэнэллэр: «Быстах кумааҕылар» (1882), «Хаһан суруллубуттара биллибэт кэпсээннэр» (1884), «Арааһынай кэпсээннэр» (1896) уонна «Тус-туһунан лиистэр» (1899).
# Кардашевскай Николай Сергеевич

Кардашевскай Николай Сергеевич — гиирэҕэ СӨ спордун маастара.

# Кардашевскай Николай Сергеевич
## Туһаныллыбыт сирдэр

Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
# Анемподистов Василий Елисеевич

Анемподистов Василий Елисеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1911 сыллаахха Хадаар нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1943 с. бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
1944 сыллаахха олунньу 5 күнүгэр сэрии хонуутугар өлбүт. Белоруссияҕа Никитиха дэриэбинэҕэ (Витебскай уобалас, Шумилинскай оройуон) көмүллүбүт.
# Тииҥнэр уустара

Тииҥнэр уустара (лат. Sciurus, нууч. Род Белки) — бу Тииҥниҥилэр кэргэннэригэр киирэр ууска Саха сиригэр соҕотох көрүҥ үөскүүр — тииҥ.

# Тииҥнэр уустара
## Өссө маны көр

* Таарбаҕаннар уустара
* Дьабарааскылар уустара
* Моҕотойдор уустара
# Туз күөл

Туз күөл
Туз(тур. Тuz Golu, букв. Туустаах күөл; былыр - был.гр. Татта, "Фригийское солёное озеро") - Турция иккис улахан күөлэ. Күөл уутун тууһа 340%. Анатолия провинция киинигэр, Коньиттан хотугулуу-илин 105 км., Анкараттан соҕуруулуу-илин 150 км.тэйиччи сытар. Античнай историк уонна Римскэй Греция геограба Страбон, Галатия уоннаКаппадокия быыстарыгар сытар Татта күөл туһунан бэлиэтээн аһарбыт. Сыл улахан аҥаарыгар чычаас уулаах(1-2 м.) туустаах күөл ньуурун иэнэ - 1500 кб.км. Кини уһуна - 80 км. уонна кэтитэ - 50 км, муора таһымыттан үрдүгэ - 905 м. Күөл, Турция киин платотугар улахан тектоническай оҥхойу уутунан толорор. Туз күөлгэ икки улахан үрэхтэр түһэллэр, ону кытта кини сир аннынааҕы уулартан уонна сөҥүүлэртэн уутун эбинэр. Күөлтэн тахсар үрэхтэр суохтар. Туз күөлгэ үрэхтэр уонна каналлар түһэр сирдэригэр туустаах бадарааннар үөскээбиттэр. Сайын, итииттэн уута көтөрүттэн күөл элбэх ууну сүтэрэр. Түгэҕэ көстүбт сирдэригэр, орто кэтитэ 30 см.тэҥнэһэр туус араҥата тахсан кэлэр. Кыһын, күөл, сөҥүүлэртэн уонна тулалыы сытар сирдэр ыраас ууларын ылбытыгар ол туус араҥата суураллар. Күөл кытылыгар үс туус шахтата үлэлиир. Шахталар холбоон, Турция туттар тууһун 70% хостууллар. Туус хостооһуна, эрэгийиэҥҥэ, тууһу ыраастыыр уонна переработкалыыр хайысха сайдарын быһаарбыт. Күөл тулатынааҕы сирдэр, соҕуруулуу уонна соҕуруулуу-арҕаа хайысхаҕа сытар туустаах почвалаах бадарааннаах сирдэртэн уратылара туһаҕа таһаарыллыбыттар. 2001 с. Туз күөл, тулалыы сытар истиэптэрин кытта ордук харыстанар сиринэн биллэриллибиттэр. Күөл соҕуруу өттүгэр бөлөх арыылардаах. Арыылара сорох сиринэн бадарааннаахтар. Ол иһин быһылаах, онно, элбэх оруосабай фламинго сөбүлээн уйаланар. Ити сүрүн төрүөтүнэн, күөлгэ, дуналиелла солоноводная диэн одноклеточнай водоросль хото үүнэрэ буолар(Dunaliella salina). Өскөтүн, олус ардахтаах саас буоллаҕына, күөл уутун тууһа аҕыйаабытын биллилэр даҕаны, водоросльлар бэйэлэрин көмүскэнэргэ быһаарыналлар уонна глицерины кытта А битэмиини элбэхтик таһааран бараллар. А битэмиин уонна глицерин кыттыстахтарына бета-каротин диэн бэссэстибэ үөскүүр. Ол бета-каротин ууну кытархай өҥнүүр. Көтөрдөр кэллэхтэринэ, күөл улахан аҥаара кыһыллыҥы-оруосабай өҥнөнөр. Водоросльлар, ону таһынан, солоноводнай артемия диэн кыра рактар көрүҥнэригэр аһылык буолаллар. Онтон, фламинголар рактарынан аһылыктаналлар, ол иһин оруосабай өҥнөөх буолаллар. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D0%B7_(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE) https://cappadociavisit.com/ozero-tuz-solenoe-ozero-turcii/
# Соҕуруу Тарава

Соҕуруу Тарава (ааҥл. South Tarawa) диэн Кирибати официал киин куората. Тарава атоллга турар.
# Семенов Сергей Иннокентьевич

Семенов Сергей Иннокентьевич — Саха сиригэр быар сыстыганнааах ыарыыларын чинчийэр учуонай, ХИФУ Мэдиссиинэ институтун Чинчийэр киинин үлэһитэ, СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна, мэдиссиинэ билимин дуоктара.
1960 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Эдьигээҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата Иннокентий Степанович Куонараттан төрүттээх Орбодо ойуун (Семенов Степан Семенович) уола этэ, ийэтэ Мария Афанасьевна Иван Канин диэн Иркутскайтан төрүттээх сыылынай сиэнэ.
Төрөппүттэрэ эрдэ өлөннөр икки убайын уонна эдьиийин кытта эбэтигэр Филиппова Ульяна Гаврильевнаҕа иитиллибиттэрэ. Убайа, киниттэн уон сыл аҕа Иннокентий медфакка үөрэнэ сылдьан үһүс куурустан ыараханнык ыалдьан уурайбыта, ону таһынан ыалдьа сытар ийэтин көрөр этэ. Онон оскуолаҕа үөрэнэ сылдьар быраатыгар Сергейгэ, дьонуҥ уонна эбэҥ баҕатын толорон хайаан да быраас буолуохтааххын диэн эппитэ идэтин таларыгар көмөлөспүтэ.
Өр сылларга Дьокуускай 1 нүөмэрдээх клиническэй балыыһатыгар Инфекционнай отделениеҕа үлэлээбитэ, уустук ыарыһахтары эмтээн санитарнай авиацияннан Саха сирин улуустарын барытын кэрийбитэ. Булуҥ улууһун кылаабынай бырааһынан үлэлээбитэ.
2000 сыллаахха Санкт-Петербурга Д гепатит тиэмэтигэр мэдиссиинэ билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэ көмүскээбитэ. В, С уонна дельта гепатиттар Саха сиригэр уратыларын чинчийэн, 2007 сыллаахха Москубаҕа ол үлэтин ситиһиилээхтик көмүскээн билим дуоктара буолбута.
Тас дойдулар уонна Арассыыйа учуонайдарын кытта элбэх чинчийиилэри ыытан, ол түмүгүнэн араас таһымнаах кэмпириэнсийэлэргэ дакылаат оҥортуур, аан дойду уонна Арассыыйа билим сурунаалларыгар ыстатыйалара тахсаллар.
# Мажит Гафури аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ

Мажит Гафури аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ
Мажит Гафури аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ - суруйааччы түмэлэ, Башкортостан норуодунай поэта Мажит Гафури(1880-1934) Уфаҕа олорбут дьиэтэ. Арассыыйа култуурунай баайын эрэгийиэнээлинэй суолталаах эбийиэгэ. М.Гафури түмэл-дьиэтэ Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтигэр баар литэрэтиирэ түмэллэриттэн биир бастакылара. 1948 с.тохсунньу ыйыгар арыллыбыта. Гиневскайдар урукку уһаайбаларыгар турар 1880 сылларга тутуллубут мас дьиэ. Архитектура пааматынньыга. Дьиэни, Мажит Гафурига Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин салалтата 1923 с. суруйааччы үбүлүөйүгэр бэлэхтээбит. Эмиэ ити сылга кини, Башкортостан норуодунай поэта буолбут. Бу дьиэҕэ, Гафури 11 сыл олорбут. Биллиилээх суруйааччылар, поэттар элбэхтик сылдьар дьиэлэрэ эбит. Габдельмажит Нурганиевич литэрэтиирэ эйгэтигэр үлэлээбитэ 20 сылын туолбутугар пианино бэлэхтээбиттэр. Дьиэ, өрөспүүбүлүкэ айар интеллигенцията сөбүлээн мустар сирэ буолбут. М.Гафури 60 сааһын туолбутугар, кини аатын Башкортостан биир оройуонугар иҥэрэр туһунан бирикээс тахсыбыт. Ол гынан, Красноульскай оройуон, Гафурийскай буолбут. Түмэл-дьиэ алта саалалаах. Хостор бары, суруйааччы олоро сылдьыбыт кэминээҕи укулааттаахтар. Экспозицияҕа киин миэстэни Башкортостан сүрүн поэтын олоҕун уонна айар үлэтин туһунан кэпсээн ылар. Түмэл үлэһиттэрэ, норуодунай поэт суруктарын, дөкүмүөннэрин харайан аҕалбыттарын таһынан, түмэлгэ 20 үйэ 30-ус сылларын уобараһын итэҕэтиилэхтик тилиннэрбиттэр. Манна, суруйааччы биллиилээх айымньыларын: "Черноликие", "Ступени жизни", "Красная звезда", "Труженик" опера либреттотын суруйбута. Түмэл, Сэбиэскэй Сойуус маннык хабааннаах түмэллэриттэн биир бастакылара. Мажит Гафури аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ - Башкир Өрөспүүбүлүкэтин национальнай литэрэтииринэй түмэлин филиала. https://rb7.ru/m/interest/194265 https://russia.travel/objects/296524/ Архыыптаммыт 2020, Бэс ыйын 28 күнүгэр.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-06

Бэс ыйын 1—6 күннэрэ
* Ульяна Винокурова сахалартан бастакы социологическай науука дуоктара.
* Сэбиэскэй Сойууска 1933 сыллаахха аатырбыт «Челюскины» быыһыыр кэмҥэ Джурма хараабылга 12 тыһыынча хаайыылаах үлүйэн өлбүт.
* Кыым хаһыат бастакы эрэдээктэринэн Алампа буолар.
Бэс ыйын 7—21 күннэрэ
* Николай Афанасьев диэн Аммаҕа төрөөбүт нуучча киһитэ Дьокуускайга тахсар хаһыатыгар 1908 сыллаахха биир хоһоону бэчээттээбитин иһин икки сыл хаайыыга угуллубута.
* Каландарашвили Нестор сорох дөкүмүөннэргэ Карандашвили диэн суруллар эбит.
* "Тимири ыллатар, маһы хаамтарар" - сомоҕо домох холобура, итинник уус киһини ойуулууллар.
* Бөрө Бөтүҥнэр диэн ааттаах уустар Аллан, Өлүөнэ өрүс, Амма үрэхтэринэн кэрийэ сылдьан бултаан-кыыллаан аһыыр, иитиллэр дьон эбит. Кинилэртэн кэнники бэрт элбэх нэһилиэктэр үөскээн олохтоноллор, олор бары Боотурускай улуус дьонугар холбоммуттар.
# JavaScript

JavaScript диэн сүрүннээн уэб браузердар оҥорууларыгар уонна үлэлэригэр туттуллар скрипт тыла. ECMAScript тыл диалега буолар.
JavaScript'ынан үлэлиир уэб сирэй (HTML 4.01 синтакиhын туттар) холобура:

# JavaScript
## Версиялара

| Версия | Тахсыытын кэмэ | Эквивалена | Netscape Navigator | Mozilla Firefox | Internet Explorer | Opera | Safari | Google Chrome |
| 1.0 | Кулун тутар 1996 | | 2.0 | | 3.0 | | | |
| 1.1 | Атырдьах ыйа 1996 | | 3.0 | | | | | |
| 1.2 | Бэс ыйа 1997 | | 4.0-4.05 | | | | | |
| 1.3 | Алтынньы 1998 | ECMA-262 1ˢᵗ edition / ECMA-262 2ⁿᵈ edition | 4.06-4.7x | | 4.0 | | | |
| 1.4 | | | Netscape Server | | | | | |
| 1.5 | Сэтинньи 2000 | ECMA-262 3ʳᵈ edition | 6.0 | 1.0 | 5.5 (JScript 5.5), 6 (JScript 5.6), 7 (JScript 5.7), 8 (JScript 6) | 6.0, 7.0, 8.0, 9.0 | | |
| 1.6 | Сэтинньи 2005 | 1.5 + Array extras + Array and String generics + E4X | | 1.5 | | | 3.0, 3.1 | |
| 1.7 | Алтынньы 2006 | 1.6 + Pythonic generators + Iterators + let | | 2.0 | | | 3.2, 4.0 | 1.0 |
| 1.8 | Бэс ыйа 2008 | 1.7 + Generator expressions + Expression closures | | 3.0 | | | | |
| 1.8.1 | | 1.8 + Minor Updates | | 3.5 | | | | |
| 1.9 | | 1.8.1 + ECMAScript 5 Compliance | | 4 | | | | |
# Саһыл

Саһыл (нууч. Лиси́ца обыкнове́нная/ры́жая, лат.: Vulpes vulpes) - сиэмэх кыыл. Кылааннаах түүлээх тириитин иһин бултанар.
# Грузия ларита

Грузия ларита (груз. ლარი, GEL) диэн Грузия валютатын биирдигэ.

# Грузия ларита
## Банкноталар

* 1 лари
* 1 лари
* 2 лари
* 2 лари
* 5 лари
* 5 лари
* 10 лари
* 10 лари
* 20 лари
* 20 лари
* 50 лари
* 50 лари
* 100 лари
* 100 лари
* 200 лари
* 200 лари

# Грузия ларита
## Манньыаттар

* 1 тетри
* 2 тетри
* 5 тетри
* 10 тетри
* 20 тетри
* 20 тетри (реверс)
* 50 тетри
* 50 тетри
* 1 лари
* 1 лари (реверс)
* 2 лари
* 2 лари (реверс)
# Windows 11

Windows 11 диэн саҥа операционнай система Microsoft тэрилтэтиттэн, Windows 10 солбуйуохтаах сыыйа. Бэс ыйын 24 күнүгэр 2021 тахсыахтаах, ол эрэн бэс ыйын 15 күнүгэр уоруллан эрдэ iso сүрүнэ тарҕаммыта куйаар ситимигэр.