yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Туур национальнай хамсааһына

Туур национальнай хамсааһына (Türk Ulusal Hareketi) - 1920-с сылларга Ататүрк тула тахсыбыт туур революционердарын байыаннай-политическай холбоһуга. Хамсааһын Севре дуогабарын уонна Анатолия арахсыытын утары Осман империята республикаҕа кубулуйарыгар туруорсубута. Сүрүн идеялара кемализм, светскость, туур национализма этилэр, өссө онно Танзимат үйэтэ улахан сабыдыалын уурбута.
Сэбиэскэй Арассыыйаны кытта доҕордуу буолан уонна киниттэн байыаннай, ону кытары харчы-үп көмөтүн ылан туур национальнай хамсааһына туур нэһилиэнньэлээх дойду суверенитетын уонна территориальнай кэлим буолуутун көмүскүүр кыахтаммыта.
# Киһи-аймах төрүттэниитэ

4 мөлүйүөн сыл ынараа өттүгэр Африкаҕа бастакы гоминиидтар (дьоҥҥо майгыннааччылар) баар буолбуттара. Кинилэр мастан түһэн сиргэ икки кэлин атахтарынан хаамар буолбуттара. Бу дьон билимҥэ автралопитектар диэн аатынан биллэллэр.
2-1 мөлүйүөн сыл ынараа өттүгэр эрдэтээҥи гоминиидтар (киһитиҥи эбисийээнэлэр) Илин Африкаҕа, Ява арыыга, Кытайга тарҕаммыттар, сабаҕалааһынан бу кэмҥэ уоту туттар буолбут буолуохтарын сөп.
1 мөлүйүөн - 400 тыһыынча сыл ынараа өттүгэр Homo erectus (Көнө киһи) диэн үөдүйэр. Бу киһи таас охсор тэриллэри туттар буолар. Европа сиригэр бу дьон олорбут сирдэрэ көстүбүтэ, онон баччаҕа Европаҕа тарҕаммыттар диэн сабаҕаланар.
400 000 - биһиги эрабыт 3000 сыл ынараа өттүгэр Homo sapiens Сахаара соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Бу кэмнэргэ неандертааллар уонна "аныгы" көрүҥнээх дьон Азияҕа Месопотамияҕа ыаллыы олороллор. Европаҕа эмиэ ыаллыы олорбуттарын туһунан, баҕар булкуспут буолуохтарын туһунан сибидиэтэлистибэлэр баар курдуктар. Ол гынан баран неандертааллар суох буолаллар.
Биһиги эрабыт иннинэ 30 уонна 12 тыһыынча сыллар иһинэн дьоннор хайа хаспахтарыгар иҥин араас ойуулары оҥорбуттара билигин көстөр. Европаҕа мууһуруу кэмэ (ледник период). Бу кэмҥэ Хотугу Америкаҕа бастакы дьон баар буолаллар. Сабаҕалааһын быһыытынан Сибииртэн билигин Берингия диэн ааттанар силбэһигинэн сатыы кэлбиттэр.
Биһиги эрабыт иннинэ 13 уонна 9 тыһыынча сыллар ыккардыларыгар Азияҕа ыты дьиэтиппиттэр, Японияҕа бастакы туой иһиттэр оҥоһуллаллар. Сылыйыы саҕаланар, муус ууллар, муора таһыма үрдүүр. Билиҥҥи Чиили сиригэр бастакы дьиэлэр баар буолаллар - мастан уонна тирииттэн оҥоһуллубут.
Б.э. инн. 9 уонна 6 тыһыынча сыллар ыккардыларыгар тууру дьиэтитэллэр, Азияҕа сири оҥоруу үөдүйэр, Европаҕа таас үөстээх үҥүүлэри туттар буолаллар.
Б.э. инн. 6 уонна 4 тыһыынча сыллар ыккардыларыгар Африкаҕа билиҥҥи Сахаара кумах куйаар сиригэр наһаа сииктээх эбит, онон сүөһү иитии үөдүйбүт. Азияҕа атыы-эргиэн куораттара үөскээн бараллар, холобур Чатал Хүйүүк. Сири оҥоруу Илин Европаҕа тарҕанар.
Б.э. инн. 4 уонна 2 тыһыынча сыллар ыккардыларыгар Азияҕа гончарнай куруугу айаллар, бронзаны таҥастааһын саҕаланар. Арҕаа Европаҕа мегалииттэр - сүдү улахан таастар баар буолаллар. Миэксикэҕэ маис олордор буолаллар, Хотугу Америкаҕа атын үүнэйилэр эмиэ тарҕаналлар.
Б.э. инн. 2 тыһыынча сылтан биһиги эрабытыгар дылы - тимири киэҥник туттуу саҕаланар. Миэксикэҕэ ольмектар Америкаҕа бастакы бөдөҥ куораттары туталлар.
# Тэҥнэбил

Тэҥнэбил диэн математика бигэргэтиитэ, бэлиэлэринэн суруллар, бу курдук: $2+3=5$.

# Тэҥнэбил
## Өссө маны көр

* Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр
* Функция
* Тэҥнэһии бэлиэтэ
* Тэҥнэбил төрүтэ
# 671

671 сыл.

# 671
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 10 — Япония импэрээтэрэ Тэндзи уу чаһытын (клепсидраны) Оцу диэн киин куоратыгар туруортарбыт.
# Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ

Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ, эбэтэр Саха сиринээҕи Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (нууч. Якутский Центральный исполнительный комитет, ЯЦИК) — Сэбиэттэр сийиэстэрин ыккардыларыгар куруук үлэлиир сокуону ылар, салайар, хонтуруоллуур Саха АССР үрдүкү былаас уоргана, 1922 сылтан 1938 сыллаахха диэри үлэлээбитэ.
Бастакы састааба 1922 сыллаахха ахсынньы 27 күнүттэн тохсунньу 19 күнүгэр диэри буолбут I Бүтүн Саха сиринээҕи сэбиэттэр тэрийэр сийиэстэригэр талыллыбыта.

# Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ
## Тэриллиитэ

1920-1921 сылларга Сэбиэскэй Саха сирэ автономнай буолуутун туһунан боппуоруос көтөҕүллэр. Бу саҕана саха үөрэхтээхтэрэ бу соругу бастакы күөҥҥэ таһаарбыттара. П. Ойуунускай бэрэстээтэллээх хамыыһыйа үөскүөхтээх Саха өрөспүүбүлүкэтин балаһыанньатын суруйбута.
1922 сыл муус устар 27 күнүгэр Бүтүн Арассыыйатааҕы Киин ситэриилээх кэмитиэт (ВЦИК) "Саха Автономиялаах Социалистыы Өрөспүүбүлүкэтин туһунан" («Об Автономной Якутской Социалистической Советской Республике») диэн уураах таһаарбыта. Бу уураахха этиллэринэн Саха АССР судаарыстыбаннай былааһа олохтоох сэбиэттэртэн, кинилэр сийиэстэриттэн, киин ситэриилээх кэмитиэттэн уонна совнаркомтан туруохтааҕа. ВЦИК дэкириэтинэн 1922 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр П.А. Ойуунускай салалталаах бастакы бырабыыталыстыба (совнарком) үлэтин саҕалаабыта. Гражданскай сэрии Саха сиригэр түмүктэнэ илигинэн ЯЦИК оруолун быстах кэмҥэ П. Ойуунускай салалталаах Саха сирин өрөпкүөмэ (нууч. ревком) толорбута.
1922 сыл сэтинньитигэр олохтоох Сэбиэттэр мунньахтаан тэрийэр сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. I Бүтүн Саха сиринээҕи тэрийэр Сэбиэттэр сийиэстэрэ 1922 сыл ахсынньы 27 күнүттэн 1923 сыл тохсунньу 19 күнүгэр диэри буолбута. Сийиэс «Основные положения конструкции Всеякутского съезда Советов трудящихся и красноармейских депутатов, ЯЦИК, его Президиума, СНК и о разграничениях их прерогатив и деятельности» диэн докумуону бигэргэппитэ. Киин ситэриилээх кэмитиэт бэрэстээтэлинэн Былатыан Ойуунускай талыллыбыта, кини солбуйааччыта — Алексей Широких буолбут. Бу докумуонунан Саха АССР бастакы Конституциятын олуга ууруллубута. Конституция Саха АССР Сэбиэттэрин III сийиэһигэр 1925 сыл саҕаланыытыгар ылыныллыбыта.
Конституция Саха АССР РСФСР сорҕото буоларын бигэргэппитэ. Өрөспүүбүлүкэ үрдүкү былааһынан Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэрэ анаммыта. Сийиэстэр ыккардыларыгар өрөспүүбүлүкэ үрдүкү былааһынан Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ (ЯЦИК) буолбута — Саха АССР үрдүкү сокуону ылар (нууч. законодательный), дьаһайар (нууч. распорядительный) уонна хонтуруоллуур уоргана.
# Дүллүкү нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Дүллүкү нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дүллүкү.
Улуус кииниттэн 40 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 264 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Дүллүкү — 1 254 уонна Бүтэйдээх — 10 киһи.

# Дүллүкү нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Устуоруйата

Үһүйээннэр кэпсииллэринэн Нам улууһуттан XVII үйэ бүтүүтүгэр кэлбит дьон олохтообут нэһилиэктэрэ. Аата эбэҥки тылыттан киирбитинэн ааҕыллар: дулу — орто, дулугу - орто тарбах, эбэтэр күөллэр ыккардыларыгар сытар күөл. Дүллүкү күөлэ кырдьык биир өттүттэн Чыыйык, Бүдүргэй, иккис өттүттэн Кур Муустаах, Уолбут куөллэр ыккардыларыгар сытар.
XIX уонна XX үйэлэр быыстарыгар Дүллүкү уҥуор турар Нам нэһилиэгэр киирэрэ. Ол гынан баран салаллара табыгаһа суоҕуттан олохтоохтор туруорсууларынан Саха Сирин уобаластааҕы управленията 1911 сыллаахха от ыйын 2 күнүнээҕи 170 нүөмэрдээх быһаарыытынан туспа нэһилиэк буолбута. Нэһилиэк бастакы кинээһинэн Иванов Николай Иванович (Маттаҥаа) талыллыбыта. Илин Эбэ Букаа өтөҕүн анныгар баар өтөххө олорбут киһи 1916 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы үлэлээбитэ. Кини кэнниттэн Санников Иван Ильич 1916 сылтан 1919 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы уонна Санников Спиридон Ксенофонтович (Эһэ Харах) 1922 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы үлэлээбиттэрэ.
Онтон Иванов Харлампий Иванович (Бааҕынаан) талыллан бастаан кинээһинэн, онтон сэбиэт бэрэстээтэлинэн үлэлээбит курдук. 1922 сыллаахха Куонаан бандьыыт отучча киһилээх этэрээтэ таарыйан Балаҕан көлүйэҕэ хонон-өрөөн ааспыт. Бу дьон баһылыктарын Эһэ Харах өлөртөөрү гыммытын ("үксүлэрэ төрдө-ууһа суох мөлтөх дьон эбит, баһылыктарын өлөрдөххө ыһыллан хаалыахтара"), Бааҕынаан сэрэҕэдийэн көҥүллээбэтэх. Ол иһин кэлин сэбиэскэй былаас атаҕар турбутун кэннэ бэрэстээтэлиттэн уһуллубут курдук.

# Дүллүкү нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээх дьон

    Бойлохов Николай Иванович (10.03.1929—11.06.1988) — саха биллиилээх мелодиһа.
    Ильина Анегина Егоровна (1943 с. оунньу 3 к. төр.) — ырыаһыт (меццо-сопрано), РСФСР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
    Васильев Валерий Егорович (1959 с. сэтинньи 6 к. төр.) — устуоруйа билимин хандьыдаата.
    Борисов Иван Васильевич — Саха Сирин суруналыыстарын сойууһун бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ.
    Федотов Григорий Михайлович — фольклорист.
    Михайлов Виктор Данилович — философия билимнэрин доктора, профессор.

# Дүллүкү нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Дүллүкү көстүүлэрэ

* Бүлүү өрүс Дүллүкү аннынан
* Аартыкка турар стела
* Бүлүү өрүһүн кытыла, Дүллүкү хайата
* Туругур, Дүллүкү!
* Бэтэрээннэргэ аналлаах мэҥэ
# Таас Кыстаабыт сис

Таас Кыстаабыт сис. Черскэй хайаларын систематын соҕуруу өртүгэр баар сис.
Индигир уонна кини салаатын Ньара билир буолар, үөһээ өртө Халыма өрүс тардыытын арааарар. Муора таһымыттан чыпчаала 2200 м. тиийэр.
Гранитынан быһа охсуллубут триас сланецтара буолаллар. Соҕуруу өртө тиит мас буккаастаах туундара, хочолорго тэтиҥ уонна иирэ.

# Таас Кыстаабыт сис
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Яку3тск, 1980 г.
# 381

381 сыл.

# 381
## Туох буолбута

* От ыйын 9 — Константинопольга Феодосий I импэрээтэр ыҥырыытынан буолбут христиан эпиискэптэрин Бастакы собуордара (мунньахтара) түмүктэммит.
# Дулҕа

Дулҕа — куруук уулаах сиргэ сорох оттор сылтан сыл силистэрин чөмөхтөөн, үрдэтэн, ону тирэхтэнэн үүнэллэриттэн үрдээбит, кытааппыт, буордуйбут чөҥөчөк курдук чөмөх.

# Дулҕа
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Сабантуй

Сабантуй диэн башкиирдарга, татардарга былыргыттан бэлиэтэнэр сайыҥҥы бырааһынньык. Урут тыа дьоно бырааһынньыктыыр буоллахтарына билигин ил уонна улахан куораттарга бэлиэтэрнэр бырааһынньык буолбута. Бырааһынньык күнэ уларыйыан сөп, ол курдук 2012 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр бэлиэтэммитэ

# Сабантуй
## Ааттара

Татар тылынан саҥарааччылар Сабантуй диэн ааттыыллар, элбэх ахсааҥҥа Сабантуйлар [sʌbɑntuɪˈlɑr].
Атын Волга өрүс үрдүгэр олорор түүр норуоттар бырааһынньыгы бэлиэтииллэр. Башкиир тылынан Һабануй , онтон чувааштар Акатуй диэн ааттыыллар.
Бырааһынньык аата "сир хорутуутун" кһнэ диэн тылбаастаныан сөп.

# Сабантуй
## Устуоруйата

Сабантуй ислам иннинээҕи устуйруйаҕа баара, ыһыы иннинэ бэлиэтэнэрэ. Сабантуй баарын Ибн Фадлан 921 сыллаахха суруйбута. Ол бириэмэҕэ ылланар ырыалар итэҕэйиигэ сыһыаннаах этилэр.
Кэлин ислам татаардар, башкиирдар, ол курдук чуваштарга христианство тарҕаныытын кэнниттэн итэҕэл бырааһынньыга буолан бүппүтэ. Ороуйоннарынан сыл аайы уларыта-уларыта буолар этэ.
20 үйэ саҕаланыытыгар Сабантуйу татаардар бырааһынньыктара диэн ылыллыбыта. Сэбиэскэй Сойуус бириэмэтигэр бырааһынньыгы өйүүллэрэ, тоҕо диэн тыа киһитин өйө көтөҕөллөрө. Ол гынан баран бырааһынньыгы кыратын ыһыы кэнниттэн буолар курдук саҕырыппыттара
Сабантуйу киhи аймах тыл баайын-дуолун аан дойдутааҕы тиhигигэр киллэрии былаана баарын 2007 сыллаахха биллэриллибитэ.

# Сабантуй
## Үгэстэр

Сабантуй ордук биллэр элеменнарынан күрэсköräş (татаардар тустуулара), ат сүүрдүүтэ, остуолбаҕа өрө тахсыы, уонна да атын буолаллар. Архыыптаммыт 2007, Балаҕан ыйын 30 күнүгэр.. Ити барыта майдаҥҥа, ол эбэтэр тыа кытыытыгар оҥоһуллубут площадкаҕа буолар.
Ону тэҥэ атын күрэхтэһиилэр, Сөрән; sœˈræn - диэн буолар - онно ас астыыга, араас иистэр уонна атын дьоҕур күрэһэ баар буоалр.
Кэлин бириэмэҕэ Сабантуйу Татарстан традиционнай ырыа уонна үҥкүү, ону тэҥэ гармонь оонньуутун күрэһин кытта ыытыллар буолан эрэ.
# Протопопов Петр Иванович

Протопопов Петр Иванович — Степан Аржаков аатынан колхоз ньирэй көрөөччүтэ, Социалистическай Үлэ Геройа.

# Протопопов Петр Иванович
## Олоҕун олуктара

1914 сыллаахха Уотту нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1934 сылтын Уотту нэһилиэгэр тэриллибит колхозка үлэлээбит.
1959 сыллаахха Сталин аатынан колхозка сүөһү иитиитигэр, ньирэй көрөөччүнэн үлэлээбит. Сэттэ сыллаах былааны толорууга үрдүк ситиһиилэммит.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан Протопопов Петр Ивановичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
1968 сылтан совхоз, ньирэй иитиитигэр мөлтөх көрдөрүүлээх, Чочутааҕы салаатыгар үлэлээбит. Кыһамньылаах, дьаныардаах үлэтинэн ньирэйдэр орто эбии ыйааһыннарыгар үрдүк көрдөрүүлэри ситиспит: сайын сууккаҕа 800—850 г., кыһын — 400—450 г.
Петр Иванович үгүс партийнай, сүөһү иитээччилэр сүбэ мунньахтарыгар үлэтин-хамнаһын туһунан кэпсээбит, билиитинэн үллэстибит. Хас да төгүлүн ССКП Бүлүүтээҕи райкомун, 1971 сылтан — ССКП Саха обкомун чилиэннэринэн талылла сылдьыбыт.
ССРС профсоюзтарын XIV съеһин делегата.
Протопопов П. И. Кыайыы 40 сылын туолар өрөгөйдөөх парадыгар Кыһыл Болуоссакка (Москва) кыттыыны ылбыт.

# Протопопов Петр Иванович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1966)
* Ленин уордьана (1966)
* «Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл (1970)
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1941—1945 сс. Кыайыы отут сыла» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1941—1945 сс. Кыайыы түөрт уон сыла» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1941—1945 сс. Кыайыы 50 сыла» мэтээл
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
* И. Сталинтан махтал сурук
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ

# Протопопов Петр Иванович
## Аатын үйэтитии

2014 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр Чинэкэҕэ П. И. Протопопов 100 сааһыгар анаан ыһыах тэриллибит. Бу күн Чинэкэ нэһилиэгин икки Геройдарыгар — Петр Иванович Протопоповка уонна Семен Митрофанович Васильевка сквер аһыллыбыт.

# Протопопов Петр Иванович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# 1402

1402 сыл.

# 1402
## Туох буолбута

* От ыйын 20 — Тимур туурак султаанын Баязиды Анкара аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт.
# Дьокуускай (аэропорт)

Платон Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт — Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин куоратын Дьокуускай аэропорда. «Туймаада» диэн официал буолбатах ааттаах.
Муора таһымыттан 99 м. үрдүк, икки балаһалаах, сүрүнэ 3400 м. усталаах, иккиһэ 2500 м. усталаах (үлэлээбэт), бүрүллүүлэрэ цементобетон. IATA кода — YKS. Бастакы кылаастаах аэродромнаах, көтөр аал бары тииптэрин ылар кыхтаах: Ил-62, Ил-76, Ил-86, Ил-96, Ту-154, A310, A319, Боинг 737, Боинг 757-200, Боинг 747, Боинг 777-300, DC-10, ону таһынан вертолеттар бары тииптэри.
2012 сыл бэс ыйын 29 күнүгэр 17,5 тыһ. кв. м. иэннээх саҥа терминал арыллыбыта. Комфорт уонна куттал суох буолуутун мээрэйигэр "С" класс международнай ирдэбиллэригэр эппиэттиир буолбут. Дьону аһарыытын кыаҕа чааска 700 пасскажирга дылы улааппыт. 3 телескопическай траптаах, 4 эскалатордаах уонна 6 лифтаах буолбут. Саҥа терминалга таһаҕаһы ылар зона баар, бизнес-кылааһынан көтөр пассажирдарга туспа зал баар. Аһыллыытыгар Россия транспорын миниистирэ Александр Нерадько «Билиҥҥи күҥҥэ дойдуга бу олох үчүгэй аэропорт буолла, Уһук Илин уонна Россия масштабын транспорын схематыгар биир сүдү суолталаах»" диэн эппит.
Аэропорка «Якутия», «Полярнай авиалиниялар», «Илин» хампаанньалар базаланар сирдэрэ.
Аан дойду саҥа авиация техникатын тыйыс тымныы усулуобуйаҕа тургутар аэропорт.

# Дьокуускай (аэропорт)
## Аэропорду туһанар хампанньалар уонна көтөр куораттара

* Алроса хампанньа Мирнайдааҕы көтөр предприятиета (Ленскэй, Мирнэй)
* Атлант-Союз (Чита, Красноярскай)
* Полярнай авиалиниялар (Саха Сирин иһинэн көтөр)
* S7 (Москва Домодедово, Новосибирскай)
* Уральские авиалинии (Санкт-Петербург, Екатеринбург)
* Владивосток Авиа (Хабаровскай, Владивосток)
* Якутия (Благовещенск, Харбин, Иркутскай, Хабаровскай, Красноярск, Магадан, Москва — Внуково, Нерюнгри, Новосибирскай, Омскай, Санкт-Петербург, Сеул, Сочи, Улан-Удэ, Владивосток)
# Криптон

Криптон (Krypton) диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ Kr, атом нүөмэрэ 36. Периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр мааны гаас. Өҥө сыта амтана суох. Криптону 1898 сылга Англияҕа Уиллиам Рэмзи уонна Морис Трэверс химиктар булбуттара. Криптон сырдатааһыҥҥа, лазерга, фотографияҕа туттуллар.
# Веденяпин Аполлон Васильевич

Веденяпин Аполлон Васильевич (1804, с. Веденяпино, Мордовия, — 2(14).7.1872, с. Тройня, Мордовия), декабрист.
9-с артиллерийскай бригада подпоручига, холбоһуктаах славяннар уопсастыбаларын чилиэнэ (1825 ыам ыйыттан). Дворянин уола. Саллааттар уонна норуот өрөбөлүүссүйэҕэ кыттыахтаахтар диэн санаалаах эбит, холбоһуктаах славяннар уопсастыбалара Соҕуруу декабристар уопсастыбаларын кытта холбоһорун утарбыт.
Суутунан болдьоҕо суох көскө ыытыллыбыт, Киренскайга уонна Иркутскайга олорбут. 1856 сыллаахха амнистияланан дойдутугар төннүбүт.
# Воронеж уобалаһа

Воронеж уобалаhа :
| Воронеж уобалаһын былааҕа Воронеж уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Воронеж |
| Иэнэ | 52 216 км² км² |
| Дьонун ахсаана | ▼2 330 377 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Центральнай |
| Экономическай оройуона | Центральнай |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Алексей Васильевич Гордеев |
| Уобалас Думатын председателя | Владимир Иванович Ключников |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Воронеж уобалаhа эбэтэр Воронежскай уобалас — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия центральнай федеральнай уокуругар киирэр. 1934 сыл бэс ыйын 13 күнүгэр төрүттэммитэ.
Соҕуруу өттүттэн Украиналыын уонна Ростов уобалаһын кытта, арҕаа өттүттэн Белгород уобалаһын кытта, хоту-соҕуруу өттүттэн Курскай уобалаһын кытта, хоту өттүттэн Липецк уобалаһын уонна Тамбов уобалаһын кытта, соҕуруу-илин өттүттэн Волгоград уобалаһын кытта уонна илин өттүттэн Саратов уобалаһын кытта кыраныысслардаах.

# Воронеж уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 2 330 377 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 44.63 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана —66.3 % (2013).

# Воронеж уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ
### Национальнай састааба

| Биэрэпис сыла | 1989 | 2002 | 2010 |
| Национальностарын ыйбыт дьон ахсаана | 2466661 (100 %) | ▼ 2366946 (100 %) | ▼ 2224631 (100 %) |
| Нууччалар | 2304620 (93,4 %) | ▼ 2239524 (94,6 %) | ▼ 2124587 (95,5 %) |
| Украинецтар | 122622 (5,0 %) | ▼ 73716 (3,1 %) | ▼ 43054 (1,9 %) |
| Эрмээннэр | 1865 (0,0 %) | ▲ 8813 (0,4 %) | ▲ 10369 (0,5 %) |
| Цыгааннар | 3953 (0,2 %) | ▲ 4779 (0,2 %) | ▲ 5153 (0,2 %) |
| Атын национальностар | 33601 (1,4 %) | ▲ 40114 (1,7 %) | ▲ 41468 (1,9 %) |

# Воронеж уобалаһа
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2004 сыллахха 203 млрд. солк этэ. Киһиэхэ аахтахха Россия субъектарыттан сэттис миэстэ этэ (хас киһи аайы 172,8 тыһ солк) . Структуратынан көрдөххө 16,9% промышленность, атыы-эригэн уонна тутууөттүгэр 21,6%, сибээс уонна транспорга 21,1% уонна тыа хаһаайыстыбататыгар 15,6% ылар эбит, Воронеж экономикатын кылгас характеристиката (нуучч.)
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,2% эбит, ол эбэтэр 72,8 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Воронеж уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 35 миэстэни ылан олорбут Уровень безработицы в России
# Гречневай хааһы

Гречневай хааһы — гречневай курууппаттан оҥоһуллар хааһы, Нуучча, белоруус, украинскай уонна польскай кухняларга тарҕатыллыбыт

# Гречневай хааһы
## Буһарыыта

Бытарыйымтыа хааһыны оҥорорго ядрица туттуллар. Онтон минньигэс хааһыны буһарарга смоленскай курууппа тутууллар. Ууга эбэтэр үүккэ буһарыллар. Туспа ас курдук бэриллиэн сөп. Үксүгэр үүттээх, арыылаах, саахардаах сиэниллэр, ону тэҥэ гарниир курдук туттуллар.. Гречневай диета тутаах аһа буолар.

# Гречневай хааһы
## Историята

Биллэр кулинар Похлебкин этэринэн, "Щи да каша - пища наша" диэн нуучча өс этиитигэр хааһыта чуолаатахха гречневай буолар. Гречканы чэпчэкитин, туттуута судургута буоларын иһин дьон таптаабыт диэн суруйар.
ССРС-ка хааһы Аҕа дойду Улуу сэриитин аһын кытта ситимнэнэр.
# Муус устар

Муус устар — сааскы ый, 4 ый.
Муус устар Григориан халандаарыгар төрдүс, сылга бастакынан лоп курдук 30 хонуктаах. Соҕуруу эҥэлэйгэ бу ый күһүнү, оттон хотугу эҥэлэйэгэ — сааһы кытта ситимнээх. Муус устар ый сахалыы аата балаҕан муус түннүгүн устан, сайыҥҥы хабах эбэтэр сүлүүдэ түннүгү олордор кэми кэрэһэлиир.
Муус устар — сону устар ый. Саас лаппа кимэн киирэр. Күн үөһэ күөрэйэр. Халлаан күп-күөҕүнэн унаарар. Ол эрээри, киэһэнэн дьыбарсыйар, түүнүн тымныйар. Дьыл оҕуһун көҥдөй көхсө, тураах кэлиитигэр, муус устар тохсус күнүгэр сууллар. Бу күннэргэ тураахтар халлаан күөх урсунунан көппөхтүүллэр. Кинилэр төттөрү-таары көтө-көтө бокуойа суох дааҕырҕастахтарына, сотору кэминэн күн-дьыл көнөр, хатааһына суох саас буолар. Оттон, саҥата-иҥэтэ суох соҥуоран сырыттахтарына, хатааһыннаах тымныы сааһы күүтэллэр. Барабыай ыраас күҥҥэ саҥата-иҥэтэ аҕыйаан ах бардаҕына, хаары дуу, ардаҕы дуу биттииллэр. Эһэ уонна моҕотой биир тыыннаахтар. Биир кэмҥэ эһэ арҕаҕыттан, моҕотой хороонуттан тахсаллар. Моҕотой хороонуттан хойутаан таҕыстаҕына, хатааһыннаах тымныы саас буолар.
Муус устарга соҕуруу кыстаабыт көтөрдөр кэлэллэр. Ый иккис аҥаарыгар сылгы чыычааҕа, сар элиэ, хоҥор хаас, хомурах туруйата, чиибистэр, ырыаһыт чыычаахтар кэлэллэр, ый бүтүүтүгэр бастакы көҕөнү көрөллөр.

# Муус устар
## Муус устар ый күнүн-дьылын билгэтэ

Өскөтүн хаар эрдэ уулуннаҕына, үчүгэй сайын үүнэр. Былыттар сырдык халлаан күөҕэ буоллах-тарына, сылаас уонна ардахтаах. Күнүһүн итии, түүнүн тымныы буоллаҕына, үчүгэй күн-дьыл үүнэр.
* 4 — күн дьиэлэннэҕинэ, үчүгэй үүнүүнү күүт.
* 6 — түүн сылаас буоллаҕына, саас түргэнник кэлэр.
* 7 — бу күн хайдаҕый да, ТТасха (27) эмиэ оннук буолуо.
* 8 — бу күн хайдаҕый да, алтынньы 8-с күнэ оннук буолуо.

# Муус устар
## Түөлбэ тылыгар

киристиэп ыйа; куччугуй кулун тутар; сойуо ыйа; сынньалаҥ ыйа; чыычаах ыйа;

# Муус устар
## Бэлиэ күннэр

* Муус устар иккис баскыһыанньатыгар Арассыыйаҕа ПВО (салгынтан көмүскэл) сэриилэрин күнэ бэлиэтэнэр.
1922 - Бүтүн Арассыыйатааҕы Ситэриилээх Кэмитиэт "Об образовании Автономной Якутской Советской Социалистической Республики" дэкириэтэ тахсар.
# Моевкалар уустара

Моевкалар уустара (лат. Rissa, нууч. Род Моевки) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: Үс тарбахтаах хопто.

# Моевкалар уустара
## Өссө маны көр

* Ачаахтаах хоптолор уустара
* Хоптолор уустара
* Тэкэ хоптолор уустара
* Үрүҥ хоптолор уустара
* Хара тыыраахылар уустара
* Тыыраахылар уустара
# III үйэ

1 -c тыһыынча сыл :
I үйэ — II үйэ — III үйэ — IV үйэ — V үйэ :
Хронология таабыла :
III үйэ
# Уон сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Уон сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Рим куоракка (Италия)1960 сыллаахха атырдьах ыйын 25 күнүттэн балаҕан ыйын 11 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 83 дойдуттан 5348 эбит. Барыта 150 кэмпилиэк мэтээл 17 спорт көрүҥэр оонньоммут.