yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Уойуу

Уойуу, сыаланыы - сыа мустуутун түмүгэр аһара элбэхтик үөскуур хаһа. Киһи доруобуйатыгар буортуну аҕалар. Улахан дьоҥҥо уойуу эт-сиин индексигэр сөп тубэһиэхтээх, 30-тан үөhээ ол эбэтэр тэҥ буолуохтаах.
Анал үөрэхтээхтэр бэлиэтииллэринэн, уойууттан ураты сиэри таһынан уойуу эт-сиин индексэ улахан дьонно тэҥ ол эбэтэр улахан 25-тэн сөп тубэһиитин түмүгэр тахсар. Оттон оҕолорго 0-5 уонна 5-19 дылы сааһынан арааран, этин-хаанын сайдыытын көрөн халыыпка сөп тубэһиитинэн быһаарыллар. Уойууттан араас ыарыы үөскүүр. Ол түмүгэ таһаарыылаах үлэ намтыыр.

# Дьүһүнэ

Билиҥҥи бириэмэҕэ уойуу, сыаланыы дьарҕа ыарыы курдук көрүллэр. Бу ыарыы ыйааһын үрдүүрүттэн тутулуктаах.
Араас дойдуга уойуу, сыаланыы судаарыстыба эбии ороскуотугар тиэрдэр. Бу 2019 сылга нуорма таһынан ыйааһыннаах дьон өлүүтэ 3,5%. 1975 - 2016 сылларга уойбут, сыаламмыт киһи ахсаана 59% үрдээтэ.
Бу Арассыыйа сиригэр уойууннан, сыаланыыннан 20% нэһилиэнньэ эрэйи көрөр. Россия сиригэр ордук ыйааһыннаах дьон ахсаана 60%.

# Уойуу наардааһына

Кииҥ уойуу диэн ордук сыа киһи иһигэр баара. Кииҥ уойуу саамай кутталлаах уойуу көрүҥэ буолар. Бу уойуу сибээстээх сурэх ыарыытын,үрдүк дабылыанньа уонна саахарынай диабеты кытары.
Эмтэнээччи ыарыһаҕынан ааҕыллар өскөтүн кэриҥ биилэ кини кэриҥ өттүгун кыргыттар киэнэ 0,8-нан үрдүк буоллаҕына, онтон уолаттар киэнэ 0,95 буоллаҕына.
Бу уойууну гормон кэһиитинэн икки араас көрүҥҥэ араараллар: "стандартное" и "нестандартное" ол эбэтэр "доруобай".

# Быһаарыы

Уойууну, сыаланыыны быһаарарга эт-сиин индексин ордук элбэхтэ тутталлар. Ол эрэн өссө тутталлар Борнгардт ииндэксэ, эт-сиин индекситтэн уратыта диэн кини киһи быһыытын-таһаатын учуоттуур.

# Туруга

Ордук тутулуктаах быһыытыттан, уойуу степэниттэн, туох ыарахан ыарыылааҕыттан.
Ордук ыйааһын "доруобай" диэҥҥэ аахсыллыбат төһө да кэһии суоҕун иһин.

# Туттуллубут литература

https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B6%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5
# Киэҥ көҕүстэнии

Киэҥ көҕүстэнии диэн эйэлэһиини үөскэтэр тулуурдаах майгы ааттанар.
Наҕыл, холку киһи ыксаабат, тиэтэйбэт, ыгылыйбат, сыыһа-халты туттубат майгынын быһааран «Киэҥ көҕүстээх» диэн этэллэр.
Сүрэҕэ ыалдьар киһи кыайан киэҥ көҕүстэммэт. Ыксаатар эрэ ыарыыта ыга тутан көхсүтэ кыарыыр, ыгыллан барара түргэн. Киһи бу уларыйар майгынын арааран билэн сахалар “Киэҥ көҕүстээх” диэн этиини үөскэппиттэр. (1,62).
Былыргы кэмнэргэ сахалар элбэх кыайыылары ситиспиттэрин “Кыайбыт киэҥ көҕүстэнэр” диэн этиилэрэ биллэрэр. «Кыайбыт киэҥ көҕүстэнэр» диэн этиини таба сыаналаан, кыаттарбыттары аһара кыйахалаабакка, кыынньаабакка эрэ чугуйар, халбарыйар сири хайаан да хааллардахха, эйэлэһии кэлэрэ түргэтиир кыахтанарын кыайбыттар туһаналлар.
Кыаттарыы хаһан баҕарар кыһыылаах. Элбэх киһи биир санааламмытын уларытыы ордук уустуктары үөскэтэр. Манна бу дьон бөлөҕүн барыларын суох оҥорон кэбиһии биир саамай боростуой быһаарыы буоларын былыргы кэмнэргэ элбэхтик туһаналлара. Олус былыргы кэмнэргэ кыайбыттар кыаттарбыттары имири кыргаллара, суох оҥороллоро «Нет человека — нет проблем» диэн этиигэ сөп түбэһэр. Билигин да бу этиини туһана сатааччы государстволары салайааччылар бааллар. Кинилэр дьон улахан бөлөҕүн террористарынан ааттаан баран барыларын суох оҥоруохтарын саныыллара уларыйа илик.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини таба сыаналаан кыаттарбыттар санааларыгар сөп соҕус түбэһэр быһаарыыны булан эйэлэһиини үөскэтиини кыайбыттар сыал-сорук оҥоһуннахтарына ситиһиэхтэрин сөп. Кыаттарбыттар санааларын уларыталларын ситиһии эйэлээх буолууну төрүттүүр соҕотох суол буолар. Кыайбыттар аһара ыгар быһаарыыларын уларытан сахалыы үөрэҕинэн «Киэҥ көҕүстэнии» диэн этиини тутустахтарына эрэ эйэлэһиини үөскэтэр кыахтаналлар.

# Киэҥ көҕүстэнии
## Туһаныллыбыт литература

1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. - Дьокуускай: Бичик, 2006. - 112 с.
# Аквила

Аквила (сороҕор Акуила эбэтэр өссө Л’Акуила) диэн Италия дойдутугар баар куорат. Дьонун ахсаана 70 000 киһи.

# Аквила
## Сир хамсааһына

2009 сыл муус устар 6 күнүгэр куоракка 6,3 магнитудалаах сир хамсааһына буолбута, 280 киһи олоҕо быстыбыта.

# Аквила
## Биллэр дьоннор

Аквила куораттан арҕаа дойдуларга биллэр поп-ырыаһыт Мадонна (Луиза Вероника Чикконе) дьонноро төрүттээхтэр.
# Гребинка

Гребинка (укр. Гребінка) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 990 (2012).
# Лиибийэ

Лиибийэ (араб. ليبيا ‎ Lībiyā) диэн Хоту Африка дойдута. Сир ортотунааҕы байҕал хоту баар, Эгиипэт илин, Судан соҕуруулуу-илин, Чад уонна Нигер соҕуруу, Алжир уонна Тунис арҕаа. Лиибийэ иэнинэн Африка ордук улахан дойдута. Иэнэ 1.8 млн км², онтон 90% кумах куйаар. Олохтоохторун ахсаана 5.7 млн, олортон 1.7 млн киин куоракка Триполига олороллор. Дойду төрүкү үс чааска арахсар: Триполитания, Феззан уонна Киренаика.
"Лиибийэ" диэн бербер тыла, Былыргы Эгипет текстарыгар маннык көрдөрүллэр
, Libu. Бу Нилтан арҕаа олорор биир бербер бииhин аата эбит.
Лиибийэ Африкаҕа үрдүгүнэн бэhис БИО'таах (АКП), Ботсуана, Экуатор Гуинеята, Габон уонна Сейшеллар кэннилэриттэн. Бу сүрүннээн элбэх нефть хаhаастарыттан уонна аҕыйах олохтоохтор ахсааннарыттан сылтаан.
# Боотур

Боотур — Былыр сэриилэһэргэ эрэ идэтийбит дьону боотурдар дииллэрэ. Боотуру кыра ођо эрдэђиттэн ханна эмэ кистээн иитэллэрэ. Боотур ађыйах буолара, ол иһин кыргыс дьоно диэни анаан үөрэтэн бэлэмнииллэрэ. Кыргыс дьоно Боотур салалтатыгар киирэллэрэ. Боотурдар мэлдьи бэйэ-бэйэлэрин кытта күрэстэһэн, ким ордугун быһаарсан тахсаллара. Кинилэр күөн былдьаһыыларыгар көннөрү дьон кыттыбат этилэр. Итинник күөнтэһии түмүгэр хапсађай, тустуу, мас тардыһыыта сайдан тахсыбыта.

# Боотур
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с. Боотур диэн тыл өссө биир өйдөбүлэ - кырыктаах(агрессивнай) диэн.Ити өйдөбүл үксүн сүөһүгэ,кыылга туттуллар.
# Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах

Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах диэн саха өһүн хоһооно өй-санаа үөрэҕин халыйыыта, оҕону атаахтык иитии, "айыы үчүгэй" диэн албыннаан ол-бу, буолар буолбат саҥаны айыылары оҥорторо сатааһын аан маҥнай аймахтары, онтон омугу эстиигэ тириэрдэрин биллэрэр.
Үрүҥ Айыылартан ылар, туһанар билиилэрбитигэр өс хоһоонноро киирсэллэр. Былыргы олорон ааспыт дьон үөрэхтэрин, билиилэрин өс хоһооно оҥорбуттарын олоххо туһаныллар.
«Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах» диэн өс хоһооно хос быһаарыылаах буоллаҕына эрэ билиҥҥи киһиэхэ таба өйдөнөр кыахтаах.
Бу өс хоһооно ыал аатынан этэн омук дьылҕата уларыйан эрэрин бэлиэтиир. Элбэх ыаллар эһиннэхтэринэ омук эстэрэ, уларыйара чуолкай. Онтон харсыһыылаах диэн атыыр кыыллар тыһыны былдьаһан быһаарсыылара аһара барбытын, охсуһууга, өлөрсүүгэ тириэрдибитин биллэрэр.
Билигин Россияҕа дьон майгына уларыйан агрессивнай, аһара барыы өттүгэр халыйан сылдьарын маннык быһаарыылартан булуллар:
1. Сыыһа-халты туттунан кыра да массыына абаарыйатыгар түбэспит дьон охсуһуулара, ол-бу сэптэри; бииталары, бэстилиэттэри туһаныылара, кыаттарбыт киһини кырбааһыннара элбээһинэ. (1,49).
2. Кыратык да арыгы испит дьон этиһэ, тыл-тылларыгар киирсибэккэ куукуна быһаҕынан киирсэн кэбиһиилэрэ аһара элбээтэ. Ким кими өлөрө охсубутун билбэккэ да хаалар буоллулар.
3. Сэбиэскэй былаас олоҕо саҥаны айыыны "үчүгэй" диэн өрө туппутуттан, оҕолору үөрэтиигэ киллэрбиттэриттэн дьон өйө-санаата таҥнары эргийиитэ үөскээбит. Эдэрдэр саҥаны айыыны оҥоро охсоорулар тиэтэйэллэриттэн сыыһа-халты туттуналлара үксээн, эдэр олохторун кылгаталлара элбээтэ. (2,28).
4. Оҕону иитиигэ «Барыта оҕо туһугар» диэн этиини тутуһаннар оҕолорун атаахтык иитэллэриттэн аһара баран сыыһа-халты туттунааччылар үксээтилэр.
5. Тиийиммэт өйдөөх-санаалаах эдэрдэр түргэнник аатыра-сураҕыра охсоору куһаҕан айыыны оҥороллоро элбээтэ. Керчь куоракка эдэр киһи бииргэ үөрэнэр дьонун буомбанан тоҕо тэптэрэн уонна саанан ытыалаан 21 киһини өлөрбүтэ ону дакаастыыр.
Өй-санаа алдьатыы өттүгэр халыйдаҕына бэйэ-бэйэлэрин кытта ол-бу араас биричиинэлэри булан охсуһа, этиһэ сылдьар эдэрдэр элбииллэрин быһааран «Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах» диэн өс хоһоонун өй-санаа үөрэҕин билэр, уһун үйэлээх сахалар айбыттар.
Оҕону иитии тосту көнөн урукку оннугар түһэн көрсүө, сэмэй эдэрдэр элбээтэхтэринэ эрэ бу Россияҕа үөскээбит куһаҕан майгы көнөр.

# Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
2. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
# Быыһык

Быыһык (субуота) диэн чук биир хонуга. Бэһинньик уонна өрөбүл икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун алтыс күнэ. Христиан халандаарынан чук сэттис күнэ.
Былыргы аата Буор хонуга. Буор сулус одону кытта ситимнээх.
# Винокурова Надежда Ивановна

Винокурова Надежда Ивановна — лингвистика философиятын доктора.

# Винокурова Надежда Ивановна
## Олоҕун олуктара

* 1974 сыллаахха атырдьах ыйын 12 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт.
* 1996 с. — Саха государственнай университетын омук тылларыгар салаатын бүтэрбит.
* 1996—1998 сс. — Тромсе университетын (Норвегия) магистрана.
* 1998—2005 сс. — Утрехт университетын (Голландия) докторана.
* 2005 с. — философия билимин докторыгар «Лексические категории и аргументальная структура исследования со ссылкой на якутский язык» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 2006 с. — олоҥхо салаатын научнай үлэһитэ.
* 2007—2009 сс. — Ратгерс университет (АХШ), чинчийээччи.
* 2009 сылтан — гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт саха тылын грамматикатыгар уонна диалектологиятыгар салаатын научнай үлэһитэ.

# Винокурова Надежда Ивановна
## Сүрүн үлэлэрэ

* Vinokurova, N. 2003. Agreement allomorphy in Sakha. In Ozsoy, A.S., E. Taylan and A. Koc (eds.), Studies in Turkish Linguistics; Proceedings of the Tenth International Conference on Turkish Linguistics. Istanbul: Bogazici University Press.
* Vinokurova, N. & E. Kaan. 2003. DP as a processing domain: Evidence from Sakha. In Ozsoy, A.S., E. Taylan and A. Koc. (eds.), Studies in Turkish Linguistics; Proceedings of the Tenth International Conference in Turkish Linguistics. Istanbul: Bogazici University Press.
* Kaan, Edith and N. Vinokurova. 2003. Resolving number ambiguities in Sakha: Evidence for the Determiner Phrase as a processing domain. In Martine Coene and Yves D'hulst (eds.), From NP to DP. Volume 1: The syntax and semantics of noun phrases, pp. 179-193. John Benjamins.
* Vinokurova, N. 2004. Decomposing Accusative Case in Sakha. In Utrecht Institute of Linguistics OTS Yearbook, pp. 53-63.
* Vinokurova, N. 2005. Lexical categories and argument structure: A study with reference to Sakha. Doctoral dissertation. LOT Dissertation Series 103, Utrecht. 467 страниц. ISBN 90-76864-00-4.
* Vinokurova, N. 2005. Sakha (Yakut). Language survey dataset. In A. Dimitriadis, M. Everaert, T. Reinhart, and E. Reuland, Anaphora Typology Database. Online database, at URL http://languagelink.let.uu.nl/anatyp/
* Винокуров, И. П. и Н.И. Винокурова. 2007. Синтаксис (онкул). Якутск: Издательство ЯГУ. 36 с.
* Винокуров, И. П. и Н.И. Винокурова. 2007. Саха тылын арпагыраапыйата. Издательство ЯГУ. 52 с.
* Baker, Mark and N. Vinokurova. 2009. On agent nominalizations and why they are not like event nominalizations. Language, Volume 85, Number 3, pp. 517-556.
* Vinokurova, N. (in press). Shifting indexicals in Sakha: A syntactic twist to a semantic problem. To appear in RuLing.
* Baker, Mark and N. Vinokurova. (in press). Forms of Predication in Two Turkic Languages: Will the True Lexical Predicates Please Stand Up? To appear in RuLing.
# Байҕал

Байҕал эбэтэр Тэҥис (нууч. море; урукку муора) диэн аан дойду далайын (океан) сорҕото. Далайтан кураанах сиринэн эбэтэр уу аннынааҕы үрдүк сиһинэн арахсар.
"Байҕал" диэн өссө улахан күөллэри ааттыыллар (холобур, Каспий байҕала). Байкаал күөлү былыргы сахалар байҕал диэн ааттыыллар этэ, аныгы нууччалыы уонна бүрээттии аата онтон тахсыбыт диэн сабаҕалааһын баар.
Маны таһынан байҕал диэн Сиртэн ураты планеталарга баар эттиктэри ааттыыллар, олобур Ыйга, Хатааһын чолбонугар.
# Скорпион (сулустар бөлөхтөрө)

Скорпион (лат. Scorpius) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлаан Сиигэр баар
Күн манна сэтинньи 22 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан ыам ыйыгар толору көстөр.

# Скорпион (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар

* Антарес (Скорпион α-та), "Арес Өстөөҕө", 1,6 улахан. Өҥө Марс планетаҕа маарыҥныыр.

# Скорпион (сулустар бөлөхтөрө)
## Астеризмнар

* Скорпион Кутуруга. Манна α (Антарес), τ, ε, μ, ζ, η, θ (Саргас), ι, κ, λ (Шаула) уонна ν сулустар киирэллэр. Атын аата Күөгү Күрүчүөгэ.
* Куоска Хараҕа. Манна λ и υ сулустар киирэллэр. Скорпион кутуругар баар

# Скорпион (сулустар бөлөхтөрө)
## Атын объектар

* Акраб (Скорпион β-та) гириэктэр Рафиас диэн ааттыыллара, ол аата «краб»;
* Бу бөлөххө халлааҥҥа ордук улахан рентген долгуннар үөскүүр сирэ (Скорпион X-1),
* Скорпион ν-та,
* GRO J1655-40, Хара дьөлөҕөс буолуон сөп.

# Скорпион (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Орион Артемиданы кытары кыыһырсыбыт, Артемида скорпиону ыыппыт өлөрө.

# Скорпион (сулустар бөлөхтөрө)
## Ссылки

* WIKISKY.ORG: Скорпион
* Астромиф: Скорпион Архыыптаммыт 2009, Ахсынньы 19 күнүгэр.
# Аан дойдутааҕы үлэ харыстабылын күнэ

Аан дойдутааҕы үлэ харыстабылын күнэ — Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (Международная организация труда, МОТ) муус устар 28 күнүгэр бэлиэтииргэ биллэрбит күнэ. Бу күн дьон санаатын үлэҕэ өлүү уонна эчэйии проблематыгар тардыахтаах. Аан бастаан 2003 сыллаахха бэлиэтэммит.
МОТ дааннайынан, үлэ кэмигэр аан дойдуга биир күҥҥэ 5-6 тыһ. киһи өлөр, сыл аайы ити сыыппара 10% кэриҥэннэн үрдүү турар%. Сороҕор дьон өлүүтэ үлэлэтээччи харчытын кэмчилиириттэн тахсар.
# Попов Степан Федотович

Попов Степан Федотович 1905 сыллаахха Дойду нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1919 с. Дойду оскуолатыгар биир бастакынан киирэн, алта сыл үөрэммитэ. 1930 с. Иркутскай педагогическай үнүстүүтүгэр устудьуоннуур. Педагогическай билим хандьыдаата, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, үрдүкү оскуола уонна РФ норуот үөрэхтээһинин туйгуна, Дьокуускай уобаластааҕы комсомол тэрилтэтин Бочуот кинигэтигэр киирбитэ. 2019 с. Дойду нэһилиэк оскуолатыгар Степан Федотович аата иҥэриллибитэ. 1935 с. сахалартан бастакы педагогическай билим хандьыдаата буолар. 1935-1975 сс. үрдүк үөрэхтээһин тэрилтэлэригэр үлэлиир: бастаан педагогическай үнүстүүккэ, ол кэннэ үнүбүрсүөккэ. 1948-1953 сс. педагогическай үнүстүүт дириэктэрэ. 1942-1975 сс. педагогика хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ. Кини Саха сирин үрдүнэн бастакы үрдүк үөрэхтээһин туһунан үлэ ааптара.
# Тордох (буруо)

Тордох — буруону кытта тахсыһар хара күдэн, буруо көмөрө (органическай вещество умайыытыгар ситэ умайбатах углерод кыырпахтара).
# 1092

1092 сыл — XI үйэ сыла

# 1092
## Өлбүттэр

* Сэтинньи 19 — Мелик-шах I — сельджук султаана (1072—1092), Алп-Арлсан уола уонна утумнааччыта. Сельджук илэ Мелик-шах салайар кэмигэр күүһүн-уоҕун муҥутуур таһымыгар тахсыбыта, улаханнык кыаҕырбыта.
# Сыганчар

Сыганчар - эһэлэрэ эбэтэр эбэлэрэ бииргэ төрөөбүт дьоннор.
# Николаев Николай Васильевич

Николаев Николай Васильевич (төр. 1935) — ААО «Сахателеком» генеральнай дириэктэрэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Николаев Николай Васильевич
## Олоҕун олуктара

1935 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүт.

# Николаев Николай Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР сибээһин үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2002)
* Сунтаар улууһун ытык киһитэ
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ
# Онтарио

ОНТАРИО (Ontario) улууhа, Канаада саамай улахан административнай сирэ. Дьонун ахсаана - 12 миллион, олортон 4-8 миллион ТОРОНТО куоратка олороллор. Киин куората - Торонто.
# Айхан Ялчин

Ялчин Айхан (туур. Yalçın Ayhan; 1982 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — туурсуйа биллиилээх футболиһа, түһүлгэ киин өттүгэр сылдьар көмүскэччитэ.

# Айхан Ялчин
## Кулуупка карьерата

Ялчин Айхан футболга карьерарытын бэйэтин төрөөбүт куоратын -- Стамбул футболга сүүмэрдэммит хамаандатын «Истанбулспор» кулууп састаабыттан саҕалаабыта. Кини 2001 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр турок супер лигатыгар оонньообута. Онно Аймах Ялчин күрэхтэһии 70 -с мүнүүтэтигэр киһини солбуйан тахсыбыта. Ол күн "Истанбулспор" хамаанда «Антальяспор» диэн Анталья куорат хамаандатын утары киирсибит. 2002 - 2003 сыллардааҕы футбол сезонун иккис аҥаарыгар Ялчин аренда быһыытынан Бастакы лигаҕа киирсэр «Дарданелспор» кулууп туһугар оонньообута.
2004 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр кини бэйэтин бастакы голун олус үрдүк таһымнаахтык киллэрбитэ. Ол түмүгэр 2004 - 2005 сыллардааҕы Супер Лига турнирын чэрчитинэн ыытыллар күрэххэ, кини хамаандата «Диярбакырспором» кулууп утары киирсиигэ счеты тэҥнээбитэ. 2005 сыллаахха атырдьах ыйын саҥатыгар Ялчин «Галатасараем» кулуубу кытта ботуччу харчыга хантараак түһэрсибитэ. Ол гынан баран ити хамаандаҕа кини өр буолбутаҕа. Сыл курдук оонньоон баран, Супер Лигаҕа киирсэр «Кайсери Эрджиесспор кулуупка көһөн барыбат». Онно Ялчин эмиэ бэрт ахсааннаах матчка оонньообута. Ол кэннэ «Сакарьяспор» уонна «Манисаспор» кулууптары тустарыгар оонньоон баран, кэлин тиһэҕэр бастаан оонньообут «Истанбулспор» хамаандатыгар төннүбүтэ. Ити саҕана кини хонууга аҕыйахтык тахса сылдьыбыта. Үксүгэр саппаас оонньооччу быһыытынан сылдьыбыта.
«Антальяспор» кулууп туһугар дьэ кырдьык оонньообута. Кини бу кулуупка 2008 - 2009 сыллардааҕы Суперлига стартын иннинэ көспүтэ.

# Айхан Ялчин
## Ситиһиитэ

Халыып:Флаг Турции «Галатасарай»
* Чемпион Турции (1): 2005/06
# Таллинн

Таллинн (эст. Tallinn) диэн Эстония киин уонна ордук улахан куората. Иэнэ 159.2 км2, олохтоохторун ахсаана 406,703.
# Б.э.и. 28 сыл

Халыып:Саҕаланар сыл

# Б.э.и. 28 сыл
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 10 — Кытайга Чэн Хань ыраахтааҕы (Хань династия) кэминээҕи астрономнар Күҥҥэ эбирдэри булбуттар.
# Орхус университета

Орхус университета (даан. Aarhus Universitet) — Орхуска (Дания) биир бөдөҥ университета. 1928 сыллаахха олохтоммут.
Орхус университета аан дойду үрдүнэн 100 бастыҥ университеттарга киирсэр.
# 1763

1763 сыл.

# 1763
## Туох буолбута

* Элгээн сэлиэнньэтигэр (билиҥҥи Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгэ) бастакы чосуобуна (часовня) тутуллубута.
* Кулун тутар 28 — Екатерина II бирикээһинэн Ростов уонна Ярославль митрополита Арсений дуоһунаһыттан үүрүллүбүт уонна көскө ыытыллыбыт.
* Сэтинньи 23 — Екатерина II Арассыыйа импиэрийэтигэр Мэдиссиинэ кэллиэгийэтин тэрийбит. Бу кэллиэгийэ дойдуга эмтээһини, эми оҥорууну уонна тарҕатыыны, эмчиттэри үөрэтиини тэрийэрэ. Нөҥүө сылыгар мэдиссиинэ дуоктарын сыбаанньатын аныыр бырааптаммыта. Бастакы бэрэсидьиэнинэн барон Александр Черкасов буолбута.
# Монгуол тыла

Моҕол тыла ( mongɣol xele, монг. Монгол хэл) — моҕоллор тыллара, Моҕол сиригэр Ил тыла. 5,7 мөлүйүөн киһи саҥарар.
Моҕол алпабыыта 35 буукубалаах, кириллицаҕа олоҕурар:
| Pos. | Cyrillic | Name | IPA | ISO 9 | Standard | THL | Library of Congress |
| 1 | Аа | а | a | a | a | a | a |
| 2 | Бб | бэ | p, pʲ, b | b | b | b | b |
| 3 | Вв | вэ | w, wʲ | v | v | w | v |
| 4 | Гг | гэ | ɡ, ɡʲ, k, ɢ | g | g | g | g |
| 5 | Дд | дэ | t, tʲ, d | d | d | d | d |
| 6 | Ее | е | jɛ~jɜ, e | e | ye, yë | ye, yö | e |
| 7 | Ёё | ё | jɔ | ë | yo, yö | yo | ë |
| 8 | Жж | жэ | tʃ, dʒ | ž | j | j | zh |
| 9 | Зз | зэ | ts, dz | z | z | z | z |
| 10 | Ии | и | i | i | i | i | i |
| 11 | Йй | хагас и | i | j | ĭ | i | ĭ |
| 12 | (Кк) | ка | (k, kʲ) | k | k | k | k |
| 13 | Лл | эл | ɮ, ɮʲ | l | l | l | l |
| 14 | Мм | эм | m, mʲ | m | m | m | m |
| 15 | Нн | эн | n, nʲ, ŋ | n | n | n | n |
| 16 | Оо | о | ɔ | o | o | o | o |
| 17 | Өө | ө | o | ô | ö | ö | ö |
| 18 | (Пп) | пэ | (pʰ, pʰʲ) | p | p | p | p |
| 19 | Рр | эр | r, rʲ | r | r | r | r |
| 20 | Сс | эс | s | s | s | s | s |
| 21 | Тт | тэ | tʰ, tʰʲ | t | t | t | t |
| 22 | Уу | у | ʊ | u | u | u | u |
| 23 | Үү | ү | u | ù | ü | ü | ü |
| 24 | (Фф) | фэ, фа, эф | (f) | f | f | f | f |
| 25 | Хх | хэ, ха | x, xʲ | h | x | kh | kh |
| 26 | Цц | цэ | tsʰ | c | c | ts | ts |
| 27 | Чч | чэ | tʃʰ | č | č | ch | ch |
| 28 | Шш | ша, эш | ʃ | š | š | sh | sh |
| 29 | (Щщ) | ща, эшчэ | (stʃ) | ŝ | šč | shch | shch |
| 30 | Ъъ | хатуугийн тэмдэг | | ʺ | ı | ʺ | ı |
| 31 | Ыы | эр үгийн ы | i | y | y | î | y |
| 32 | Ьь | зөөлний тэмдэг | ʲ | ʹ | ʹ | ĭ | i |
| 33 | Ээ | э | e | è | e | e | ê |
| 34 | Юю | ю | jʊ, ju | û | yu, yü | yu, yü | iu |
| 35 | Яя | я | ja, j | â | ya | ya | ia |
# Nikon

Nikon (толору аата Nikon Corporation эбэтэр дьоп. 株式会社ニコン), Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга профессиональнай уонна байыаннай технологияҕа сыһыаннаах оптическай линзалары оҥорооччу, биир бастыҥ фотокамералары оҥорооччу, араас медицинскай тэриллэри оҥорооччу.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Mitsubishi империата бас билэр, ол эрэн Nikon киниттэн тутулуга суох глобальнай рынокка үлэлиир.
# Альберт Эйнштейн

Альберт Эйнштейн (Albert Einstein) (1879–1955) диэн аатырбыт физик. Холооннооhун теориятын уонна масса-энергия сибээhин (E=mc²) айбытынан биллэр. Эйнштейн Нобель бирииhин физика салаатын 1921 с. лауреата. Бүтүннүүтэ 300 тахса наука уонна 150 тахса наукаҕа сыhыана суох үлэлэри суруйбута. Эйнштейн саамай суолталаах физиктартан биирдэстэрэ буолар. 1999 с. Time сурунаал киниэхэ "Үйэ киhитэ" диэн ааты иҥэрбитэ.
Альберт Эйнштейн 1879 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Ульм диэн ниэмэс куоратыгар Герман уонна Паулина Эйнштейн диэн дьадаҥы дьэбириэйдэр дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Былааска фашистар кэлбиттэрин кэннэ 1940 с. АХШ-гар көспүт.
# Сэксэ

Сэксэ (Чурапчыга Сөксө дииллэр диэн сибидиэнньэ баар) — үөл мас лабаата тэлгэтиллибитэ, холобур, сиргэ хонорго анаан. Өлүөхүмэ, Мухтуйа (Лиэнскэй) эргин тыалтан, ардахтан хахханы, кэлтэгэй отууну сэксэ дииллэр, Ньурба эргин эмиэ быстахха тутуллубут сэдэмдьи отууну сэксэ дииллэрэ иһиллэр.
# Бүлтүрэй

Бүлтүрэй (ол эбэтэр Bültürei, былыргы саха тылыттан Бүтүннүү диэнтэн тахсыбыт, аныгы саха тылыгар Һонорейа диэн буолар, нуучча тылыттан киирбит Гонорея), венерическай ыарыы, кыыллар уонна дьоннор ииктиир сээбистэрэ илиҥэрэрин ыарыыта. Аһары күүлэйдьит дьахталлар уонна дьээдьэлэр, ону таһынан кэридэх ыттар ыарыылара.
Ыарыыны көбүтэр микроб диплокок (гонокок) диэн харыйа туорааҕар майгынныыр формалаах буолар. Сүрүннээн секс нөҥүө бэриллэр.
# Владимир Набоков

Владимир Владимирович Набоков (Муус устар 22, 1899 — От ыйын 2, 1977) диэн Арассыыйа уонна Америка суруйааччыта. Набоков бастакы тоҕус романнарын нууччалыы суруйбута, онтон кэлин үлэлэрин ааҥллыы суруйбута. Онтон таhынан энтомологиянан уонна саахымат композициятынан кэрэхсиирэ.
Набоков ордук биллиилээх романа Lolita (1955). Икки тылынан — нууччалыы уонна ааҥыллыы — бэйэтэ суруйан таһаарбыта.

# Владимир Набоков
## Үлэлэрэ
#### Романнар уонна новеллалар
##### Нуууччалыылар

* (1926) Машенька
* (1928) Король, дама, валет
* (1930) Защита Лужина
* (1930) Соглядатай
* (1932) Подвиг
* (1933) Камера Обскура
* (1934) Отчаяние
* (1936) Приглашение на казнь
* (1938) Дар

# Владимир Набоков
## Үлэлэрэ
#### Романнар уонна новеллалар
##### Ааҥллыылар

* (1941) The Real Life of Sebastian Knight
* (1947) Bend Sinister
* (1955) Lolita, нууччалыы бэйэ тылбаастаах, (1965)
* (1957) Pnin
* (1962) Pale Fire
* (1969) Ada or Ardor: A Family Chronicle
* (1972) Transparent Things
* (1974) Look at the Harlequins!
* (1977) The Original of Laura (Ситэтэ суох)

# Владимир Набоков
## Үлэлэрэ
#### Кэпсээннэр хомуурунньуктара

* (1930) Возвращение Чорба
* (1938) Соглядатай
* (1947) Nine Stories
* (1956) Весна в Фиальте и другие рассказы
* (1958) Nabokov's Dozen: A Collection of Thirteen Stories
* (1966) Nabokov's Quartet
* (1968) Nabokov's Congeries
* (1973) A Russian Beauty and Other Stories
* (1975) Tyrants Destroyed and Other Stories
* (1976) Details of a Sunset and Other Stories
* (1995) The Stories of Vladimir Nabokov
* (2005) Cloud, Castle, Lake

# Владимир Набоков
## Үлэлэрэ
#### Драма

* (1938) Изобретение вальса
* (1974) Lolita: A Screenplay
* (1984) The Man from the USSR

# Владимир Набоков
## Үлэлэрэ
#### Поэзия

* (1916) Стихи
* (1918) Альманах: Два пути
* (1922) Гроздь
* (1923) Горный путь
* (1929) Возвращение Чорба
* (1952) Стхотворения 1929–1951
* (1969) Poems and Problems
* (1979) Стихи
# Бээрийэ нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Бээрийэ нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бээрийэ.
Улуус кииниттэн 77 км хотугулуу-илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 301 киһи (2007 сыл).