yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Volkswagen

Volkswagen — Германия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэ. Ону таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары оҥорор баайдарга уонна олигархтарга Volkswagen Group уонна Mitsui Group бренын кытта биир биллэр бренд буолар Аан Дойдуга.
# TD Bank

TD Bank (ол эбэтэр толору аата Toronto-Dominion Bank), Канаада иккис улахан баана уонна 10 иһигэр киирэр улахан хапытааллаах бааннар ахсааннарынан Хоту Америка континеныгар, 30 иһигэр Аан Дойду үрдүнэн. Баан сүрүннээн Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа, Бразилияҕа, Кытайга, Соҕуруу Кореяҕа, Улуу Британияҕа, Германияҕа, Францияҕа, сорох Африка дойдуларыгар, Аустралиаҕа дьону ипотекаҕа, массыына кредитыгар уонна харыстыыр өҥөҕө киллэрбит баан буолар. Уопсайа 40 судаарыстыбалара, 4 континеҥҥа үлэлиир тэрилтэ.
Салалтата — Торонто (Канаада).
# Бобринскай тирии кыната

Бобринскай тирии кыната (лат. Eptesicus bobrinskii, нууч. Кожанок Бобринского) - Тирии кынаттар уустарыгар киирэр кыра кутуйах.

# Бобринскай тирии кыната
## Өссө маны көр

* Тирии кынат
# Павлов Владимир Гаврилович

Павлов Владимир Гаврилович (15.08.1929—12.08.1999) — Дьокуускай куорат баһылыга буола сылдьыбыт, 1980-90 сылларга «Сахамебель» Холбоһук салайааччыта.

# Павлов Владимир Гаврилович
## Олоҕун олуктара

1929 сыллаахха атырдьах ыйын 15 күнүгэр Сунтаар оройуонугар төрөөбүтэ. 20 сыл «Сахамебель» тэрилтэ дириэктэринэн үлэлээбит.

# Павлов Владимир Гаврилович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* Российскай Федерация үтүөлээх экэнэмииһэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* «Хотугу сулус» уордьан бастакы кавалера (1997)

# Павлов Владимир Гаврилович
## Аатын үйэтитии

* В. Г. Павлов аата «Сахамебель» Холбоһукка иҥэриллибитэ (1999)
* «Бичик» кинигэ кыһатыгар «Владимир Павлов» кинигэ нууччалыы уонна сахалыы тылларынан бэчээттэнэн тахсыбыт (2004)
# Toчкa

Toчкa (.) — бэлиэ пунктация. туһаныллыбыт интернет ситимэ

# Toчкa
## туһаныллар холобурдар

холобур, точка эйгэтигэр
туһаныллар.
1.күүлэйдии барыҥ
# Өтөх ото

Өтөх ото (лат. Leonúrus, лат. Пусты́рник) — элбэх сыллаах оттор уустара, лат. Lamiaceae биитэр Labiatae кэргэҥҥэ киирэр. Евразияҕа тарҕаммыт, сорох көрүҥнэрэ Хотугу Америкаҕа көспүттэр. Сорох көрүҥнэрэ үрдктүк сыаналанар эмтээх от быһыытынан биллэллэр.

# Өтөх ото
## Тарҕаныыта

Уус ареала — Ближний Восток, Европа, Киин Азия, Сибиир. Үүнэр сирэ — өрүс кытыллара, хонуулар, сыһыылар; өтөхтөр, бөх тоҕор сирдэр, аппалар, эргэ карьердар. Туойдуҥу-кумах, азотунан баай сири сөбүлүүр.
# Балыктаах (Уус-Алдан улууһа)

Балыктаах — Уус-Алдан улууһун Найахы нэһилиэгин киинэ.

# Балыктаах (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Найахы нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Royal Brunei Airlines

Royal Brunei Airlines Sdn Bhd (малаай. Penerbangan DiRaja Brunei, Jawi: ﻓﻧﺭﺑﺎڠن ﺩﻴﺮﺍﺝ ﺑﺮﻮﻧﻲ) эбэтэр RBA — бэйэтин бас билэр көтөр аалларыгар Бруней судаарыстыбаннай былааҕын ойуулуур бырааптаах, Бруней Бырабыыталыстыбата толору бас билэр авиа-хампаанньата. Кини бас офиһа Бандар-Сери-Бегаван киин куоракка RBA Plaza-ҕа баар.
Авиа-хампаанньа сүрүн базата киин куораттан соҕуруу сытар Беракаска баар Бруней норуоттар икки ардыларынааҕы салгын пуордугар баар.
Авиа-хампаанньа 1974 сыллаахха саҥа тэриллэрин саҕана Сингапурга, Гонкоҥҥа, Кота Кинабалуга уонна Кучиҥҥа сылдьар икки эрэ көтөр ааллааҕа. Күн бүгүн хампаанньа Соҕуруулуу-илиҥҥи Азияҕа, Аан Илиҥҥэ, Дьобуруопаҕа уонна Саҥа Зеландияҕа 19 хайысханан көтөр 10 көтөр ааллаах.

# Royal Brunei Airlines
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ «Contact Us Архыыптаммыт 2010, Олунньу 9 күнүгэр..» Royal Brunei Airlines. Retrieved on November 10, 2010.
* ↑ «World Wide Offices Brunei Халыып:Недоступная ссылка.» Royal Brunei Airlines. Retrieved on November 10, 2010. «Bandar Seri Begawan Details: RBA Address: Royal Brunei Airlines. RBA Plaza, Jalan Sultan, Bandar Seri Begawan BS 8811, Brunei Darussalam.»
# Максимова Виктория Николаевна

Максимова Виктория Николаевна — Саха тэлэбиидэнньэтин бастакы дииктэрдэриттэн биирдэстэрэ.
1946 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр Ытык Күөлгэ төрөөбүт (чопчулуурга). Виктория диэн ааты соторутааҕыта ситиһиллибит кыайыы чиэһигэр биэрбиттэр. Дьоно: ийэтэ Аграфена Михайловна Бочонина (Чөркөөхтөн, Төрүттэн төрүттээх), сэрии кэмигэр таһаҕас тиэйэр массыынаҕа суоппар, аҕата Николай Алексеевич Максимов, Чурапчыттан төрүттээх, сэрии кэмигэр Ытык Күөлгэ ДОСААФ-ка үлэлээбит, сэрии бүтүүтүгэр холбоспуттар. Эр киһи бастакы кэргэниттэн кыыстаах эбит (Хотуттан кэлэн иһэн борокуокка төрөөрү өлбүт), оттон дьахтар сэрии кэмигэр тулаайах хаалбыт тастыҥ кыра балтын ииттэ ылбыт.
Онтон ыал хоту көспүттэр, бастаан Күһүүргэ, онтон Быков Мыска олорбуттар. Виктория бииргэ төрөөбүт балта Людмила Быков Мыска олордохторуна төрөөбүт. Аҕалара кыыһа Виктория биэс саастааҕар өлбүт. Аҕатын бүтэһик үлэтэ "Арктика" диэн балыксыттар артыалларыгар бэрэстээтэл. Ийэтэ кыра оҕолорун аһатаары таһаҕас тиэйэр массыынаҕа суоппардыыр, түүнүн архыып паапкаларын тигэр эбит. Кэлин иистэнэр буолбут. Онтон дойдутугар Тааттаҕа көспүттэр, биир сыл Ытык Күөлгэ, онтон Чөркөөххө олобуттар. 1956 сыллаахха ийэтэ иккистээн үс кыра оҕолоох киһиэхэ кэргэн тахсыбыт.
Виктория Чөркөөххө 6 кылааска диэри үөрэммит, онтон Ытык Күөл оскуолатыгар. Орто оскуоланы бүтэрэн баран Дьокуускайга культпросвет училищеҕа үөрэммит.
Бу үөрэнэ сырыттаҕына (?) Мария Ивановна Бучугасова-Федорова диэн "Пионерскай саһарҕа" биэрии эрэдээктэрэ биэриитигэр кытыннарар буолбут.
Ону бэлиэтии көрөннөр тэлэбиидэнньэҕэ 17 саастааҕар 1965 сыллаахха үлэҕэ ыҥырбыттар. 70-с сылларга Москубатааҕы култуура институтугар үөрэммит, "режиссер" идэтин баһылаабыт. Саха тэлэбиидэнньэтигэр 1998 сыллаахха диэри үлэлээбит. Онтон 2001 сыллаахха диэри араадьыйаҕа үлэлээбит, ыараханнык ыалдьан тохтообут. 2008 сыллаахха кэргэнэ өлбүт, бэйэтэ инсуллаан инбэлиит буолбут. Онтон Капитоновкаҕа инбэлииттэр дьиэлэригэр олорбут.
2011 сыл сэтинньи 26 күнүгэр өлбүт.
# Үлэ күүһэ

Үлэ күүһэ, Горнай улуус хаһыата.
1950 сыл тохсунньутуттан тахсар, формата А3, икки балаһалаах.
Бэрдьигэстээххэ сахалыы тылынан нэдиэлэҕэ иккитэ тахсар. Тахсар ахсаана 1000 экземпляр.

# Үлэ күүһэ
## Ылыллыбыт сирэ

* Бэчээт уонна радиотелевещание Департаменын саайта
# Маҥаас сэбирдэх

Маҥаас сэбирдэх (нууч. белокрыльник болотный, лат. Calla palustris) - күөллэр кытыыларыгар, бадарааҥҥа, кутаҕа дэлэйдик үүнэр, элбэх сыллаах силиргэхтээх от үүнээйи.
Ареала — хотугу полушарие сымнаһыар курдааһыннарыттан тропикка дылы үүнэр. Арассыыйа элбэх регионнарыгар көстөр. Декоративнай үүнээйи быһыытынан туттуллар.
Үүнээйи туох баар чаастара сүлүһүннээхтэр - алкалоид эттиктэр уонна сапониҥҥа майгынныыр аһыы эттик баар. Силиргэҕэ крахмааллаах.
# Вена

Вена (ниэм. Wien) диэн Аустрия киин куората уонна тоҕус иллэриттэн биирдэстэрэ. Олохтоох дьон ахсаана 1.7 млн киhи (метрополия сирин ыллахха 2.3 млн).
* View from Upper Belvedere
* Upper Belvedere
* Parliament
* Fiaker
* Hofburg
* Palace of Schönbrunn
* Central cemetery
* St. Stephen's Cathedral
# Саҥа Дели

Координаталара: 28°36′49″ с. ш. 77°12′31″ в. д.﻿ / ﻿28.613806° с. ш. 77.208833° в. д.﻿ / 28.613806; 77.208833
Саҥа Дели (Хинди: नई दिल्ली, Пандьаби: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, Урду: نئی دلی) диэн Индия киин куората. Иэнэ 42.7 км2. Саҥа Дели Дели метрополиска киирсэр уонна манна дойду уонна Дели Ил Киин Куорат Сирин дьаhалталара бааллар.
# Аба (суолталара)

* Аба (сэктэр)
* Аба (география)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Сорумдьут

Сорумдьут (официал, ааҥл. Official) диэн ил тэрилтэтигэр биилик функцияларын толорор үлэһит. Сорумдьут кини орунугар талыллар эбэтэр ананар.
# Ярополк II Владимирович Рюрикович

Ярополк II Владимирович Рюрикович - Русь 21-с салайааччыта. 1132-1139 сылларга бөрөстүөлгэ олорбут. Убайа Мстислав I Владимирович өлбүтүн кэннэ киевляннар ыҥырыыларынан кинээс буолбут. Ыалдьан өлбүт.
Кини кэнниттэн быраата Вячеслав Владимирович Рюрикович ыраахтааҕы буолбут.
# Сиһик уус (ботаника)

Сиһик уус (лат. Alnus spp., нууч. Род Ольха) — бу ууска мастар уонна улахан сэппэрээктэр киирэллэр. Саха Сиригэр икки эрэ көрүҥ үүнэр: баттахтаах сиһик уонна талах сиһик.

# Сиһик уус (ботаника)
## Өссө маны көр

* Хатыҥ уус (ботаника)
# Хемчик өрүс

Хемчик өрүс
Хемчик (тув. Хемчик) - Енисей өрүс бассейыныгар киирэр, Тыва Өрөспүүбүлүкэтигэр баар өрүс. Өрүс уһуна - 320 км. Алтай Өрөспүүбүлүкэтин кытта кыраныыссаҕа турар Шапшальскай кэлимсэ хайа ситимигэр киирэр Козер хайа илин сирэйигэр баар чыпчаалтан, 3122 м.үрдүктэн саҕаланар. Өрүс барыта Тыва сиригэр сытар. Икки хайа икки ардынан устар - Арҕааҥҥы Саян хотугу өттүнэн уонна Арҕааҥҥы Танну-Ола хайа соҕуруу өттүнэн, кинилэртэн түһэр уулары барытын хомуйан ааһар. Аллараа диэки өттүгэр, Хемчик хотоолугар сөҥүү түспэтиттэн, киирэр уу олох аҕыйах. Бары саҕаланар сирдэрэ уонна салаалара, ууну үрдүк хайалартан ылаллар. Онон, өрүс ситимэ, Хемчик котловинатыгар нүөлсүтүүгэ киэҥник туттуллар. Өрүс элбэх сиринэн үөһээттэн түһэр уулардаах уонна таас харгыстардаах буолан, ууга устар тэриллэр айанныыр кыахтара суох. Хотоол синньигэс эрээри, туруору кытыллардаах, сүнньүгэр элбэх улахан таастардаах. Хемчик хотоолугар көнө сиринэн устар майгылаах өрүс буолар. Сүүрүгэ бытаарар. Былыргы Ийме кэнниттэн эмиэ, хайа өрүһүн майгытын ылынар уонна Хемчик кэлимсэ ситимин хайаларыгар тиийэр. Манна хотоол синньигэс, туруору ойоҕостордоох. Бүтэһик кэрчигэ - Хемчик каньона. Каньон, Үөһээ Енисей, Саяно-Шушенскай водохранилищетынан тимирдиллибит Саян каньоныгар сыстар. Өрүскэ киирэр салаалара: Малый Хемчик, Чон-Хем(уҥа), Чинге-Хем(уҥа), Чиндозын(хаҥас), улахан, уҥа Барлык, үксүн сири нүөлсүтүүгэ туттуллар, улахан, хаҥас Алаш, Чыркагы(уҥа), сүрүн, хаҥас Ак-Суг, Кара-Суг уонна улахан Чадан(уҥа), уонна Алды-Ишкин(хаҥас). Өрүс бассейыныгар ойуур, үөһээ дьаарыска, үксүн бассейн хотугулуу-арҕаа өттүгэр үүнэр. Хемчик хотоолугар үүнээйи, өрүс саҕаланыытыгар эрэ баар. Салгыы өрүс сүнньүн бата эрэ, синньигэс балаһанан тополь чараҥнара бааллар. Ойуурдарыгар үксүн тиит мас уонна тополь үүнэллэр. Өрүс кытылын бата элбэх талахтар үүнэллэр. Хемчик котловинатыгар өрүс, үүнээйитэ да, ойуура да суох, кураанах кэриэтэ сиринэн устан ааһар. Хемчик, атыттарга холоотоххо дьоҕус үрэх. Өрүс тайыыр сиригэр сылга ортотунан, 125 мм.сөҥүү түһэр. Онон, өрүс аллараа бассейыныгар Хемчик хотоолугар уу аҕыйах буолар. Өрүс сир аннынааҕы уулартан, эмиэ, эбинэр. Сайын бэс ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри халаанныыр. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D1%87%D0%B8%D0%BA http://svyato.info/respublika-tyva/ak-dovurak-respublika-tyva/4534-reka-khemchik.html
# 1364

1364 сыл.

# 1364
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 12 — Краковка Польша саамай кырдьаҕас Ягеллон университета олохтоммут.
# Көмпүүтэр вирустара

Көмпүүтэр вируһа — буортулаах програмнай хаччыыйыы көрүҥэ, бэйэтин бэйэтэ хатылыыр кыахтаах уонна атын программалар кодтарыгар, систиэмэ өйгө тутар уобалаһыгар, хааччыйар секторга киирэр, ону кытта бэйэтин хатыламмыт көрүҥнэрин эҥин араас сибээс ханаалларынан тарҕатар. Вирус сүрүн сыала – бэйэтин тарҕатыы, онтон программа аппарааттарын комплекстарын үлэлэрин кэһии – файллары сотуу, даннайдары тарҕатар стурктууралары туһата суох оҥорор, туттааччы үлэтин хаччахтыыр у.д.а – үксүн кини тоҕостоох пуунсуйата буолар. Өскөтүн вирус суруйааччыта буортулуур эффектын суруйбатах буоллаҕына да, вирус көмпүүтэр үлэтин сыыһаттан, операционнай система уонна атын программалары кытта аахсыллыбатах дьайыы чымпыктарыттан сылытаан ыһыан сөп. Ол таһынан, вирустар, үксүгэр, информация мунньар миэстэттэн миэстэ былдьыыр уонна систиэмэ ресурстарын туһанар. Күннээҕи олоххо “вирустары” буортулаах програмнай хаччыйыы дииллэр, дьинҥээҕэр кини биир көрүҥэ буолар.

# Көмпүүтэр вирустара
## Классификацията

Билигин вирус араас көрүҥнэрэ бааллар, олор бэйэ бэйэлэриттэн тарҕатыы уонна функциональность сүрүн ньымаларынан уратылаахтар. Өскөтүн бастаан вирустар дискетанан уонна атын таһааччыларынан тарханар буоллахтарына, билигин локальнай уонна глобальнай (интэрниэт) ситим нөҥүө тарҕанар вирустар баһылыыллар. Уонна вирустар, атын программалартар көрүҥнэриттэн ылыллар функциональностара улаатан иьэр. Билинҥи бириэмэҕэ биир системнай классификация уонна вирустар ааттара суох. Вирустары араараллар:
* суоһуллар объектарынан (файловай вирустар, хааччыллар вирустар, сценарнай вирустар, макровирустар, олоҕурбут коду суоһар вирустар);
* файловай вирустары сыһыарыы механизымынан араараллар: паразитирующайдар толоруллар файларга бэйэлэрин эбэллэр, хатусталлар көннөрүллүбэттии сыстыбыт файлы буортулууллар, “спутниктар” туспа файлынан бараллар;
* суоһуллар операционнай системанан (полиморфнай вирустар, стелс-вирустар, руткиттар);
* программалааһын тылынан (ассемблер, үрдук таһымнаах программалыыр тыл, сценарнай тыл уо. д. а.);
* эбии буортулаах пункциональнаһынан (бедкордар, кейлоггердар, үспүөннэр, ботнеттар уо.д.а).

# Көмпүүтэр вирустара
## Экономика

Сорох антивирус оҥорооччулар бигэргииллэринэн, билигин вирус оҥоруута соҕотох күлүгээн дьарыгыттан, спам бизнеһын кытта уонна атын сокуону кэһэр үлэни кытта кыараҕас сибэстээх, дьоһуннаах урбааҥҥа дылы улаатта. Ону кытта вирус уонна чиэрбэ дьайыытыттан мөлүөннээх уонна бэл миллиарднай сууммаҕа ньочоот буолбут. Оннук бигэргэтиигэ уонна сыналааһыҥҥа сэрэхтээхтик сыһыаннаһыахха наада: ньочоот суммата араас аналитиктар сыаналара уратылар (сорох ардыгар үс-түөрт бэрээдэк), онтон аҕыы методиката көрдөрүллүбэт.
Оҥордо Никифоров Антон, ФИИТ-17
# Булуҥ

Бу аат хас да суолталаах
* Булуҥ (Таатта улууһа)
* Булуҥ (сэлиэнньэ, Булуҥ улууһа)
* Булуҥ нэһилиэгэ (Булуҥ улууһа)
* Булуҥ улууһа
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Кычкин Иннокентий Гаврилович

Кычкин Иннокентий Гаврилович (1893–1952) — учуутал. Ленин орденын кавалера. САССР үтүөлээх учутала.
# Көмүс сүргүөр күнэ

Үрүҥ көмүс сүргүөр, эбэтэр Көмүс сүргүөр күнэ — Саха итэҕэлигэр от ыйын 12 күнүгэр буолар бэлиэ күн.

# Көмүс сүргүөр күнэ
## Ис хоһооно

Бу күн Улуу Айыы Тойон үрүҥ көмүс сүргүөрэ түһэр.
Улуу Айыы Тойон сүрү түһэрэр күнэ. Айыы халлааныгар ийэ кут сэттэ ытык уокка сыраллар. Сэттэ ытык уот сырала үрүҥ көмүс сүргүөр буолан орто дойдуга киирэр.

# Көмүс сүргүөр күнэ
## Сиэр-туом

Туому чээлэй күөх хонууга, оттуур ходуһаҕа толоруллар. Илин диэки оту чоҥоччу охсон, ачаахтаах маһы туруору анньыллар. Ачаахтаах мас анныгар охсуллубут оту тэлгэтиллэр. Мас үрдүгэ миэтэрэттэн ордук буолуон сөп. Салгыы мас уҥа өттүгэр кэккэлэһиннэрэ үс сиргэ харах-харах оту охсон эмиэ миэстэтигэр чөкөччү ууруллар. Уҥа өттүгэр эмиэ биир оннук гыныллар.
Бу кэнниттэн ачаах мас анныгар түптэ уматан, алгыы-алгыы сиэлинэн айах тутабыт.
# Laissez-faire

Laissez-faire - дьоннор икки ардыларыгар судаарстыба кыттыспат, ол курдук салайыыны, тарифтары уонна субсидияны оннук дьайыыларга киллэрбэт диэн экономика системата. Француз тылыттан "оҥордуннар", көҥүллэнэр диэн тылбаастанар. .
# Айыы итэҕэлин бэлиэ кэмнэрэ

Айыы итэҔэлин бэлиэ кэмнэрэ.
А. ИРЭР- ИЛИЙЭР, ХААТЫН ТОЛОРОР кэмигэр, б. ЭБЭ ТУРАР кэмнэригэр уөскэ киирэн кытылга илии иһинэн алаадьы ууруу, алҔааһын угэһэ.
Муус устар 1 саҥатыттан саҥалаан саха Саҥа Дьылы ААҔЫЫТА саҔаланар. Саҥа Дьыл саҔаланыытын улахан дирбиэнэ дарбаана суох "ДЬЫЛ ЫПСЫЫТА" диэн ааттаан айылҔаҔа тахсан көрсүллэр, туом толоруллуон сөп.
Өбугэ сааскы быстарыкка, аһа баранан, бэс сутукатын тар уутугар кыһыйан сиир кыһалҔаныгар да тиийэр кэмнэрдээҔэ.
# Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)

Амма нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чычымах.
Улуус кииниттэн 60 км илин диэкки Амма өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 746 киһи (2007 сыл).
# Гаоцзюй

Гаоцзюй (былыргы кыт.: 高車, 高车, пиньинь: Gāojū, Gaoche — "үрдүк тэлиэгэлэр" диэн суолталаах), Тэлэ (鐵勒) да дииллэр — Киин Азияҕа олорбут хуннартан төрүттээх былыргы көс омуга.
Гаоцзюйдэр 490 сыллаахха Юэбань дойдутун сэриилээн кыайаннар Илиҥҥи Казахстаан сиригэр бэйэлэрин дойдуларын тэрийбиттэрэ. Бу дойду икки аҥы арахсар этэ: хотугу уонна соҕурууҥу. Сотору буолан баран соҕурууҥу Гаоцзюй жужан диэн атын көс бииһигэр хотторон бас бэриммитэ. Хотугу Гаоцзюй өссө 45 сылга уһаан баран 540 сылга жужаннартан хотторбута уонна кинилэргэ бас бэриммитэ.
Гаоцзюйдэр түүр тыллаах былыргы уйгуур омугун өбүгэлэрэ буолаллар.

# Гаоцзюй
## Гаоцзюй историята
### Төрдө

Былыргы Кытай историктара гаоцзюйдар динлиннэри кытта ситимнээхтэрин билэр этилэр, ол эрээри чуолаан ханнык омуктан төрүттээхтэрин билбэт этилэр. Кинилэр санааларыгар гаоцзюйдэр чи-ди диэн омуктан үөскээбит буолуохтарын сөп. Ол туһунан аатырбыт түрколог Н. Я. Бичурин (Иакинф) суруйан турар.

# Гаоцзюй
## Гаоцзюй историята
### Моҕол теорията

Н. Я. Бичурин сабаҕалыырынан гаоцзюйдар өбүгэлэрэ чи-ди омук буолар: кинилэр былыргы ааттара дили диэн этэ, онтон гаогюй динлиннэрэ уонна ойхордар диэн ааттаммыттар. Н. Я. Бичурин этэринэн чи-дилэр уонна динлиннэр былыргы моҕол тыллаах биистэртэн үөскээбиттэр. А. С. Шабалов диэн бүрээт чинчийээччитэ Н. Я. Бичурин сабаҕалааһынын өйүүр уонна эмиэ чи-дилэр, дилилэр, гаогюйдэр уонна хойхулар (ойхордар) моҕол тыллаах этилэр диир. Кини саныырынан бу омуктар IV үйэ бүтүүтүгэр былыргы кыргыстар дьайыыларын түмүгэр кинилэр тылларын ылыммыттар.

# Гаоцзюй
## Үгэстэрэ

Гаоцзюйдэр көс омуга этилэр. Үгэстэрэ жужаннар киэннэригэр майгынныыр, ол эрээри үрдүк көлүөһэлээх тэлиэгэлээх этилэр, ол иһин "үрдүк тэлиэгэлэр" – "гаоцзюй" (高車) диэн ааттаммыттар.
Этиҥ кэмигэр улаханнык хаһытыыллар уонна ох саанан халлаан диэки ыталлар. Күһүн ойууннар хойдору араҥастыыллар уонна кыыраллар.
Өлбүт дьону сиргэ көмөллөр. Ииҥҥэ ох саа, кылыс, үҥүү угаллар.

# Гаоцзюй
## Үгэстэрэ
### Гаоцзюйдэр аҕа уустара

12 аҕа ууһа баар этэ:
* Лифули
* Тулу
* Ичжань
* Далянь
* Кухэ
* Дабо
* Алунь
* Моюнь
* Сыфань
* Фуфоло
* Циюань
* Юшупэй (Юкуаньпэй)

# Гаоцзюй
## Гаоцзюйдэр баһылыктара

* Афучжило (480—496)
* Мивоту (496—516)
* Ифу (516—534)
* Юэцзюй (534—537)
* Биди (537—540)

# Гаоцзюй
## Эбии көр

* Былыргы уйгуурдар
# Ытырыык эрбэһин

Ытырыык эрбэһин (лат. Urtica spp., нууч. крапива) — дороххой, уһун умнастаах, салбахтаах сэбирдэхтээх от.
# Тагаал тыла

Тагаал (тагалог) тыла (бэйэлэрин тылынан: Tagalog [təˈga: log]) — Пилипиин Өрөспүүбүлүкэтин сүрүн тылларыттан биирдэстэрэ. Саҥарар дьон ахсаанынан саамай бөдөҥ пилипиин тылларыгар киирсэр. Австронезия кэргэнин пилипин зонатыгар киирэр. Европаҕа биллибит тагаал тылынан суруллубут бастакы докумуонунан Антонио Пигафетта диэн итальянец суруктара буолаллар.
Тагаал тылын стандаартаммыт торума «Филипино» (пилипино) — Пилипиин өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай тыла.
# Dalmier AG

Dalmier AG — Германия биир бөдөҥ конгломерата. Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэ. Ону таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары Mercedes-Benz
# Кариба Һейн

Кариба Һейн (ааҥл. Cariba Heine, 1988–), Аустралия биир артыыската, H2O: Таах уута эбэн кэбис диэн сериалга уһуллан биллибитэ. Кини Соҕуруу Африка Республиката диэн дойдутугар төрөөбүтэ. Билигин Аустралияҕа олорор.
# Голтвянский Олег Николаевич

Голтвянский Олег Николаевич (укр. Голтвянський Олег Миколайович, балаҕан ыйа 8 1980, Харьков, Украина) диэн Украин уонна политига.
# SoftBank

SoftBank (СофтБанк), Дьоппуон биир улахан баана буолар, ону таһынан биир улахан Аан Дойдуга бизнес империа тутааччы. Холобура СофтБанк империатыгар 422 биллэр тэрилтэлэр 183 омук дойдуларга киирэллэр, олор быыстарыгар аатырбыт Nvidia, Sprint, Boston Dynamics, ARM Holdings. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Сүрүн конкуреннара кини курдук бизнес империя тутааччылар Mitsui Group уонна BlackRock.
# Кыырпах таас

Кыырпах таас —- хайа боруодата, тыал уонна уу суурайыытыттан үөскээбит кыра кыттанах таастар. Кыырпах таас төгүрүк оҥоһуулаах 5—70 мм дылы туоратынан кээмэйдээх буолар. Кыырпах таас хайа, өрүс уонна байҕал тааһа буолуон сөп.
# Информация

Информация диэн араас суолталаах өйдөбүл. Билсии, билии, өй, санаа, толкуй уо.д.а. Билиҥҥи кэми информация үйэтэ диэн ааттыыллар.
# Данилова Варвара Васильевна

Данилова Варвара Васильевна — эбэҥки поэта, 1995 с. Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, "Илкэн" хаһыат редактора.

# Данилова Варвара Васильевна
## Олоҕун олуктара

* 1967 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр Хаҥалас улууһугар Булгунньахтаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1984 сыллаахха Покровскай орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
* Оскуоланы бүтэрэн баран Дальнай Востоктааҕы педагогическай институт театральнай факультетыгар үөрэнэ киирэр.
* 1990 сыллаахха институту бүтэрбитэ.
* Ити кэмтэн Нерюнгри куоракка кукольнай театрга үлэтин саҕалаабыта.
* 1995-1997 сылларга Москваҕа М. Горькай аатынан литературнай институкка Үрдүкү литературнай куурустарга үөрэммитэ.

# Данилова Варвара Васильевна
## Айымньылара, үлэлэрэ

* Только ты... : Сб. стихов (1992-1996). - М., 1996
* Райский ад: Стихи, - Якутск, 2005
* Лунная легенда: рассказы, стихи, статьи. - Якутск, 2010
* Хальархад : лит.-худ., публ. альм. / гл. ред. В. В. Данилова. - Якутск, 2005
* Злосчастный : [о романе тунгус. Князя Гантимурова "Ганя Хмуров" 1860 г.] : // Илкэн. - 2004. - N 2 (49)
* 100 - летие романа "Ганя Хмуров" / Варвара Данилова // Илкэн. - 2004. - N 6 (53)
* Эвенкийский Новый год : [о Бакалдыне, посвящ.великому роду тунгус. князя Гантимурова] / Варвара Данилова // Якутия. - 2004. - 17 июня
* Православный князь тунгусов Гантимур // Эвенкийская литература : сборник / сост. В. Огрызко. – М. : Лит. Россия, 2006. – С. 116-120. - (Библиотека писательской артели "Литрос")

# Данилова Варвара Васильевна
## Олоҕун, айар үлэтин туһунан

* В.В. Данилова // Огрызко В.В. Писатели и литераторы малочисленных народов Севера и Дальнего Востока: биобиблиогр. справочник. - М., 1998. - Ч. 1.
* Хазанкович, Ю. Г. "Райский ад" эвенкийской поэтессы Варвары Даниловой // Миссионерство и православные мотивы в литературах коренных малочисленных народов Севера / Ю. Г. Хазанкович ; ГОУ ВПО "Якут. гос. ун-т им. М. К. Аммосова", Департамент по делам народов и федератив. отношениям РС(Я), Ассоц. корен. малочисл. народов Севера. - Якутск : Бичик, 2007
# Крымскай Гермоген Филиппович

Крымскай Гермоген Филиппович, академик, 1988 - 1992 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумун бэрэссэдээтэлэ.

# Крымскай Гермоген Филиппович
## Олоҕун олуктара

* 1937 сыл сэтинньи 18 күнүгэр Өлүөхүмэ куоракка төрөөбүтэ
* 1955 сыллаахха Өлүөхүмэ орто оскуолатын бүтэрбитэ.
* Пединститутка физика уонна математика факультетыгар үөрэнэр.
* 1960 сылтан Космофизика чинчийиилэр уонна аэрономия институтугар үлэлиир. Институтка лаборантан дириэктэргэ диэри улааппыта.
* 1966 сыллаахха кандидат диссертациятын көмүскүүр, темата: «Модуляция космических лучей в межпланетном пространстве».
* 1974 сыллаахха доктор диссертациятын көмүскүүр, темата: «Модуляция космических лучей и динамические свойства солнечного ветра».
* 1987 сыллаахха ССРС НА чилиэнэ-корреспондена.
* 1988 - 1992 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумун бэрэссэдээтэлэ.
* 1997 сыллаахха Арассыыйа НА академига.

# Крымскай Гермоген Филиппович
## Айымньылара

* Куйаар сардаҥалара атмосфераны курдары ааһыы уонна генерация эффегын чинчийии.
* Планеталар икки ардыларынааҕы куйаарга сардаҥалар түргэтэтии процеһа.
* Планеталар икки ардыларынааҕы куйаарга процесстары чинчийии.\
* Куйаар сардаҥалара климатка сабыдыалларын чинчийии.
* 300 наукаүлэ уонна 3 монография

# Крымскай Гермоген Филиппович
## Ылыллыбыт сирэ

* Арассыыйа Наукаларын Академиятын саайта
# Ч

Ч - Саха алпабыытын 32-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Dell

Dell, Inc. диэн мультинационал технология корпорацията. Тус көмпүүтэрдэри оҥорор, атыылыыр уонна хааччыйар. Салалтата Раунд Рок, Техас. Үлэhиттэрин ахсаана 82,700.