yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тора

Тора (ивр. תּוֹרָה‏‎‎; үөрэтии, төрүн) диэн Танах бастакы Биэс Битиктэрин холбоон аата. Атын аата "Моисей Биэс Битигэ". Тораны иврит тылынан түрдьэҕэ суруйаллар уонна синагогаҕа хаарыйаллар. Тора ааҕыытын мустан истээһин дьэбэриэйдэр итэҕэл эйгэлэригэр сүдү суолталаах.
# Үөрүү лааппыта

«Үөрүү лааппыта» — Москубаҕа бастакы үтүөгү оҥорор маҕаһыын, 2012 сыллаахха аһыллыбыта. Маҕаһыын уратыта - ыйыллыбыт сыана буолбакка, табаар иһин баҕа өттүнэн бэриллэр сиэртибэлээһини хомуйуу. Киирбит дохуот Арассыыйаҕа үтүөнү оҥорор уонна тарҕатар тэрилтэҕэ барар. Итини таһынан маҕаһыын оҕо дьиэлэригэр, хоспистарга, кырдьаҕастар дьиэлэригэр, элбэх оҕолоох дьэи кэргэннэргэ уонна атын кыһалҕалаахтарга көмөнү оҥорор тэрилтэлэргэ таҥаһынан көмөлөһөр.

# Үөрүү лааппыта
## Кэнсиэпсийэтэ

«Үөрүү лааппыта» Москубаҕа бастакы үтүөнү оҥорор маҕаһыын буолбута, бу Арассыыйаҕа түмэт урбаан биир саҥа көрүҥэ. Арассыыйаҕа бастакы үтүөнү оҥорор маҕаһыынынан Санкт-Петербурга 2010 сыллаахха аһыллыбыт «Махтал!» буолбута. Эуропаҕа уонна Эмиэрикэ Холбоһуктаах Ыстааттарыгар маннык маҕаһыыннар уруккуттан бааллар. Атыыттан киирбит харчы үтүөнү оҥорор тэрилтэҕэ аһардыллар уонна дьон-сэргэ кыһалҕаларыгар туттуллар.
«Үөрүү лааппытын» ассартымыана Москуба олохтоохторо бэйэлэрэ туһамматах малларын босхо биэрбит көмөлөрүттэн оҥоһуллар. Маҕаһыын үлэһиттэрэ атыыланар табаардарга сыанатын дьаралыгын ыйаабаттар, онон атыылаһааччылар табаар сыанатын бэйэлэрэ быһар бырааптаахтар, сөп диэбит харчыларын төлүүллэр.
* В Европе, Америке таких магазинов тысячи. Обычно это места по соседству с домом, куда люди заходят, чтобы купить нужные вещи и сделать доброе дело. Мы бы хотели, чтобы у нас в каждом районе, в каждом городе было по благотворительному магазинуЕкатерина Бермант, «Үөрүү лааппытын» тэрийээччи

# Үөрүү лааппыта
## Көмө

Хомуллубут харчы «Бары бииргэ» үтүөнү оҥорор тэрилтэ (ол иһигэр «Подари жизнь», «Настенька», «Детские сердца» о.д.а.). пуондаларыгар аһардыллар. Атыыламматах таҥаһы оҕо дьиэлэригэр, хоспистарга, кырдьаҕастар дьиэлэригэр, элбэх оҕолоох дьиэ кэргэннэргэ уонна да атын кыһалҕалаах көмүскэлэ суох дьоҥҥо көмөнү оҥорор тэрилтэлэргэ биэрэллэр.
Маҕаһыын аһыллыытыгар 116 тыһыынча солкуобай хомуллубута. Бастакы нэдиэлэҕэ - 71,5 тыһыынча солкуобай. Ыйдааҕы дохуот 200-300 тыһ. солкуобай.

# Үөрүү лааппыта
## Өссө маны көр

* Charity Shop
# Мүнүүтэ

Мүнүүтэ (бэлиэтэ min) диэн кэм биирдигэ, чаас 1/60. Мүнүүтэҕэ 60 сөкүүндэ баар. "Мүнүүтэ" диэн тыл латыын тылыттан үөскээбит. "Минимум" диэн, ол аата "кырата" диэн латыын тылыттан тахсар. "Кыратык кэтэс" диэн суолтаҕа "мүнүүтэ кэтэс" дииллэр.
СИ единицата буолбатах, ол гынан баран СИ кээмэйдэрин кытта бииргэ туттуллуон сөп. Былыргы астрономия үлэлэригэр мүнүүтэнэн күн 60 гыммыттан бииринэн ааҕыллар этэ (ол аата билигин 24 мүнүүтэ)
# Абый улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Абый улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Абый улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Муниципал тэрилтэлэр

* Техника билимнэрин доктора Слепцов Аркадий Егорович аатынан Абый орто оскуолата;
* Ефимов Н. Н. аатынан Үрүҥ Хайа гимназията;
* Үрүҥ Хайа орто оскуолата;
* Майыар орто оскуолата;
* Мугурдаах орто оскуолата;
* Ураһалаах орто оскуолата;
* Уолбут орто оскуолата;
* Дьооску алын оскуолата.

# Абый улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин ситим-сирэ Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Конор Макгрегор

Конор Макгрегор бэс ыйын 14 күнүгэр 1988 сыллаахха Дублин куоракка төрөөбүтэ. Онно кини бастакытын спортка интэриэһиргээбитэ. Aан бастаан футболунан дьарыктаммыта. Кини «Лудер Селтик» диэн хамаандаҕа оонньообута уонна «Манчестер Юнайтед» диэн кулуупка ыалдьар этэ. 2006 сыллаахха дьиэ кэргэнин кытта Лукан диэн куоракка көһөн кэлбиттэрэ, онно тиийэн орто оскуолаҕа уорэнэ барбыта. Оскуолатын бүтэрэн баран водопроводчик уөрэҕэр үөрэнэн саҕалаабыта. Кэнники Лукааҥҥа кини тустуунан инники UFC охсуһуугун кытта уорэнэн саҕалаабыта. Оннук сылдьан Конор быраабылата суох охсуһууга интэриэһиргээбитэ. 16 сааһыгар СБГ диэн хамаандаҕа киирбитэ. Хоһуун этэринэн кини олоҕор улахан оруолу ийэтэ оонньообута.
"Ийэм мин карьерабар улахан оруолу оонньообута. Ыарахан кэмнэрбэр мин тугу гынарбын, тугунан дьарыктанарбын, билбэт түгэммэр, спортан тэйэрим дуу диэн толкуйдаабытым, ийэм тренербын кытта кэпсэппитэ, кини биһиэхэ дьиэбитигэр кэлэн миигин салҕыы дьарыктанарга итэҕэппитэ.Ол иһин мин күн аайы киниэхэ махтана саныыбын",-диир кини.
Кини профессиональнай карьератын быраабылата суох охсуһууга чэпчэки ыйааһынтан саҕалаабыта. Кэнники карьернай статистикатыгар уон кыайыы икки хотторуу оҥорон баран бастакытын аллараа категорияҕа киирэн икки охсуһуу кэннэ чемпион үрдүк аатын ылбыта. Ол кыайыытыгар тохтообокко кини урукку ыйааһыныгар төннөн Иван Бухингера диэн хоһуунтан титулын былдьаабыта. Ол кэннэ икки ыйааһыҥҥа тэҥҥэ чемпионнаабыта.

# Конор Макгрегор
## Титула уонна ситиһиитэ:

* Чемпион UFC чэпчэки киилэҕэ;
* Быстах кэмҥэ чемпион UFC кэпчэки киилэҕэ (биирдэ)
* Бас билбит премията «Бастыҥ нокаут» биир киэһээ (биирдэ)
* Бас билбит премията «Кыттыы киэһээтэ» (биэстэ)
* Бас билбит премията «Бастыҥ охсуһуу» биир киэһээ (биирдэ)
* Чемпион CWFC чэпчэки киилэҕэ
* Бастыҥ норуоттар ыккардыларынааҕы хоһуун(2014)

# Конор Макгрегор
## Бэйэтин олоҕо:

2007 сылтан Ди Девлинныын кэргэнниилэр.
# Эһэлэр (субкультура)

Эһэлэр диэн гей уолаттар дьахтар курдук гейдэри (уолаттары) абааһы көрөн, олох туспа эр киһи курдук туптан хаптан түмсэр субкультурала буолар.
# Хатырыктаах тэмиэрийэ

Хатырыктаах тэмиэрийэ (лат. Boletinus spectabilis, нууч. Болетинус замечательный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сирин сииктээх сэбирдэхтээх ойуурдарыгар үүнэр.

# Хатырыктаах тэмиэрийэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 7-12 см, бастаан кыһыл өҥнөөх, онтон киппииччэ кыһыл. Салахайдаах, хоҥор хатырыктаах. Туруупкалаах араҥата: саһархай. Этэ: араҕас, алдьаттахха уларыйбат. Атаҕа: 5-9 см. Көҥдөй. Тиэрбэстэрдээх.

# Хатырыктаах тэмиэрийэ
## Туттуллуута

Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
# Juana Inés de la Cruz

Хуан Инес де Сантилян (San Miguel Nepantla, Саҥа Испания, Сэтинньи 12 күнэ в 1648 сыл-Мексикаҕа, Саҥа Испанияҕа, Муус устар 17 күнэ, в 1695 сыл), ордук биллэр эдьиийэ Хуан Де ла Крус итэҕэл баара jerónima суруйааччы да novohispana көрдөрүү, көрдөрүү Көмүс Үйэтэ литератураны Н. испань.
Үгүстэр курдук ааҕаллар онус муза культивалаабыттар лирическэй, в. аат тыл аат тыл и театр о эмиэ проза. Кыра эрдэҕиттэн ааҕарга, суруйарга үөрэммитэ. Суут бас билиитэ Антонио-де Толедо уонна Салазар, Манчаары Баһылай маркиза. уонна 25.Й Нохсоороп вице- Президенэ.. В 1669 сыл кини билиини- көрүүнү кэтэһэр, моҥкуруут олоххо холбоспута. Меценаттар бэйэлэрин сүрүн меценаттарыттан, архиепископ, кыттыгастаах дьон этилэр Payo өрөбүллэр: Сан-Антонио и лааҕыр үлэтин түмүгэ харах ылбат., намниктар эмиэ бастакы икки томнаах кини айымньыларын континентальнай Испанияҕа таһаарбыт саҥа Испаниялара. Көмөтүнэн Хуан Игнатьев Мария Castorena Sastora уонна Goyeneenech Юкатан епископ Юкатана, бу айымньы Жанна оригинальнайа суох, бэйэтин үлэтин өлөрөргө ууруллубута биллэр. Испанияҕа бэчээттэммитэ. Дьаҥ бырааттара эпидемияттан өлбүттэр Муус устар 17 күнэ в 1695 сыл Сибэтиэй Иероним Манастыырыгар
# Hamkor Bank

Hamkor Bank — Узбекистаан биир бөдөҥ баана.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-06

Бэс ыйын 1—30 күннэрэ
* Екатерина II дьүөгэтэ Арассыыйа учуонайдарын салайбыт соҕотох дьахтар этэ.
* Арассыыйа Билимин Академиятын үлэтин сөргүппүт киһи устуоруйаҕа отой атынынан аатырбыта.
* Камчаатка кытылын каартаҕа киллэрбит, хас да арыыны уонна архипелаагы арыйбыт муораннан устааччы айанньыт-географ литератуураҕа бириэмийэлэр ахсааннарын элбэппитэ.
* Ирландия аатырбыт суруйааччытын (ойууга) айымньытыгар биир эрэ күн ойууланар. Бу күнү билигин аан дойду барыта бэлиэтиир.
# Воскресенскай

Координаталара: 55°19′ с. ш. 38°42′ в. д.﻿ / ﻿55.317° с. ш. 38.700° в. д.﻿ / 55.317; 38.700
Воскресенскай (нууч. Воскресенск) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Воскресенскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 80 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 120 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 91 136 киһи этэ, иэнэ — 44 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2071,27 киһи.
Олохтоммут сыла — 1862, 1938 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Юрий Слепцов (2005 сылтан).
Почтатын индэксэ — 140200, төлөппүөнүн куода — +7 49644, ОКАТО куода — 46 409.

# Воскресенскай
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта Архыыптаммыт 2009, Балаҕан ыйын 3 күнүгэр.
# 1405

1405 сыл.

# 1405
## Туох буолбута

* От ыйын 11 — Кытай адмирала Чжэн Хе аатырбыт 7 эспэдииссийэтиттэн бастакытыгар туруммут. Кини улахан 30-ча тыһ. киһилээх эспэдииссийэлэрэ Соҕуруулуу-Илин Азия дойдуларыгар уонна Ииндийэ далайын кытылынан сылдьыбыттара. Чжэн Хе өлбүтүн кэннэ маннык эспэдииссийэлэр хатыламматахтара эрээри Соҕуруулуу-Илин Азияҕа кытайдар киэҥник олохсуйууларыгар суол аһыллыбыта.

# 1405
## Өлбүттэр

* Олунньу 18 — Тамерлан (Тимур) — Орто Азия сэрииһитэ, Орто Азия, Соҕуруу Азия, Арҕаа Азия дьылҕаларыгар улахан оруолу оонньообут, ил олохтообут киһи.
# Popeyes

Popeyes, АХШ биир улахан сетевой фастфуд ресторана.
# 1998 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

XVIII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1998 сыллаахха Дьоппуон Нагано куоратыгар буолан ааспыттара.
# Харыйалаах (Нам улууһа)

Харыйалаах — Нам улууһун Көбөкөн нэһилиэгин киинэ.

# Харыйалаах (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Көбөкөн нэһилиэгэ (Нам улууһа)
# Каталан тыла

Каталан тыла (català) эбэтэр валенсия тыла (valencià) диэн Инд-Эуропа тыла, Роман бөлөҕүгэр киирэр.
# Үрүҥ Уулаах

Үрүҥ Уулаах өрүс. Хрома өрүс хаҥас салаата. Уһуна 314 км., тардыытын иэнэ 6210 км².
Баһа Үрүҥ Уулаах күөлгэ баар уонна Дьааҥы - Индигир намталынан устар. Тардыытыгар 1600 күөл баар.
Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥастан Абааһылаах Сээн (50 км.) диэн салаалаах.

# Үрүҥ Уулаах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Түнэ этэрбэс

Түнэ этэрбэс - күүстээх үлэҕэ, булка кэтиллэр, хараламмыт, арыт ыыһаммыт түнэттэн тигиллэр этэрбэс.

# Түнэ этэрбэс
## Өссө маны көр

* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
# Великие Коровинцы

Великие Коровинцы (укр. Великі Коровинці) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 384 (2011).
# Вороновица

Вороновица (укр. Вороновиця) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 466 (2011).
# 1960-с

1960-с сыллар: 1961 сылтан 1970 сылга дылы.

# 1960-с
## Биллиилээх дьон

* Никита Хрущёв
* Леонид Брежнев
* Юрий Гагарин
* Нил Армстронг
* Халыып:Куба былааҕа Фидель Кастро
* Халыып:Куба былааҕа Че Гевара
* Джон Кеннеди
* Мартин Лютер Кинг
* Линдон Джонсон
* Пеле
* Валентина Терешкова
* Джими Хендрикс
* Элвис Пресли
* Дженис Джоплин
* Джим Моррисон
* Памела Корсон
* Шэрон Тейт
* Боб Дилан
* The Beatles
* Битниктар
* Хиппи

# 1960-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* 1961—1968 гг. — в ФРГ производился первый серийный автомобиль амфибия Amphicar.
* 12 апреля 1961 — первый полёт человека в космос. На борту Космического корабля «Восток» находился Юрий Гагарин (СССР).
* 14 октября 1962 — Карибский кризис.
* 2 и 4 августа 1964 — Тонкинский инцидент.
* 26 апреля 1966 — Ташкентское землетрясение силой около 8 баллов по шкале Рихтера, значительно разрушившее центр города Ташкент.
* 1967 — Шестидневная война между Израилем и арабскими странами.
* 1968 — Пражская весна 68-го, ввод советских ввойск в Чехословакию.
* 1968 — социальный кризис во Франции (см. Майские события во Франции 1968).
* 21 июля 1969 — первая высадка человека на Луну. Первым человеком, ступившим на поверхность Луны, был американский астронавт Нил Армстронг.
# Симо Хэүхэ

Симо Хэүхэ (Финныы: Simo Häyhä) (Ахсынньы 17, 1905 – Муус устар 1, 2002) диэн финн саллаата. Хос аата "Үрүҥ Өлүү" (Нууччалыы: Белая смерть; Финныы: Valkoinen kuolema). Кыhыҥҥы сэрии кэмигэр сэриилэспит. Аан дойду историятын бастыҥ бэргэн ытааччыта буолар.

# Симо Хэүхэ
## Эрдэтээҥҥи олоҕо, Иккис аан дойду сэриитигэр кыттыыта

Хэүхэ Раутйэрви муниципалитетыгар, билиҥҥи Финляндия уонна Арассыыйа кыраньыыссатын чугаhыгар төрөөбүт. Сэрииhит сулууспатын 1925 саҕалаабыт. Армияҕа барыан иннинэ, Хэүхэ фермер уонна булчут эбит. Финляндия уонна ССРС икки ардыларынааҕы Кыhыҥҥы сэрии кэмигэр (1939–1940) кини бэргэн ытааччы солото уонна Кыhыл Армиялыын охсуhуута саҕаламмыт.
−20 икки −40 С температураҕа, бүтүннүү үрүҥ камуфляжтаах, Хэүхэ туоhуламмытынан 505 сэбиэскэй саллааты өлөрбүт, уонна туоhуламматаҕынан 542 өлөрбүт. Коллаа кыргыhыытыгар бигэргэтиллибэтэх сурахтарынан Хэүхэ бэргэн ытааччы быhыытынан 800 тахса өлөрүүлээх табыылаах үһү. Бэргэн ытааччы быhыытынан өлөрүүлэриттэн ураты, Хэүхэ өссө икки сүүстэн тахса өстөөҕү Suomi KP/-31 массыына-пистэлиэт саанан табан кэрдибит, ол курдук бүтүн бигэргэтиллибит өлөрүүлэрин ахсаана 705 буолар. Бу ахсаан бүтүннүүтэ 100 хонук иhинэн толоруллубут.
Хэүхэ туттар чуор саата сэбиэскэй Мосин-Наган M/28 диэн финныы вариана.
Сэбиэскэйдэр кинини хаста да өлөрө сатаабыттар, кини утары атын бэргэн ытааччылары уонна артиллерия саба охсууларын туттубуттар. 1940 кулун тутар 6 Хэүхэ кыргыhыы кэмигэр сыҥаахха буулдьанан таптаран улаханнык эчэйбит уонна сэрииттэн туораабыт. Сэрии бүппүтүн кэнниттэн сотору кэминэн, маршал Карл Густаф Эмил Маннерхейм уурааҕынан Хэүхэ капралтан иккис лейтенант буолбут.

# Симо Хэүхэ
## Кэлин олоҕо

Хас да сыл устата Хэүхэ эмтэммит. Буулдьа сыҥааҕын уҥуоҕун алдьаппыт уонна иэдэhин эчэппит. Ол да буоллар, кини букатынныы үтүөрбүт уонна Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн тайах бултааччыта уонна ыт иитээччитэ буолбут.
Симо Хэүхэ олоҕун тиhэх сылларыгар Финляндия соҕуруулуу илинигэр баар Руоколахти диэн ааттаах кыра дэриэбинэҕэ олорбут.

# Симо Хэүхэ
## Быhаарыылар

* ↑ http://www.snipercentral.com/snipers.htm
* ↑ http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1517044/The-long-view.html
* ↑ http://www.mtv3.fi/uutiset/arkisto.shtml/arkistot/kotimaa/2007/11/584680
* ↑ http://www.mtv3.fi/uutiset/arkisto.shtml/arkistot/kotimaa/2007/11/584680

# Симо Хэүхэ
## Литература

* P. Sarjanen, Valkoinen kuolema ISBN 952-5170-05-5
* Tapio A. M. Saarelainen, Sankarikorpraali Simo Häyhä ISBN 952-5026-52-3 http://www.apali.fi Архыыптаммыт 2014, Алтынньы 18 күнүгэр.
* Tapio A. M. Saarelainen, The Sniper - Simo Häyhä ISBN 978-952-5026-74-0 http://www.apali.fi Архыыптаммыт 2014, Алтынньы 18 күнүгэр.

# Симо Хэүхэ
## Өссө маны көр

* Кульбертинов Иван Николаевич
* Федор Охлопков

# Симо Хэүхэ
## Тас сигэлэр

* Brief background on Simo Häyhä
* Mosin-Nagant Dot Net's Sniper Section Presents "Meeting A Legend: Simo Häyhä" Архыыптаммыт 2010, Ахсынньы 19 күнүгэр.
* Sniper Central list of snipers
# Тукайнов Илья Яковлевич

Тукайнов Илья Яковлевич (1905—1951) — норуот үөрэҕириитин уонна культура эйгэтигэр үрдүк таhаарыылаахтык үлэлээбит салайааччы, Саха АССР биллиилээх государственнай уонна общественнай деятелэ.

# Тукайнов Илья Яковлевич
## Олоҕун олуктара

Дьокуускайдааҕы педтехникуму, Москваҕа философия, история уонна литература государственнай университетын бүтэрбит.
Хочо улууһун исполкомун бэрэсэдээтэлинэн, партия уобаластааҕы комитетын иһинэн оскуола уонна билим салаатын сэбиэдиссэйинэн, салгыы республика үөрэҕин народнай комиссарынан, Бүлүү педучилищетын директорынан, Саха АССР Министирдэрин Сүбэтин культурнай сырдатар тэрилтэлэр дьыалаларыгар управление солбуйааччы начальнигынан, республика кинофикацияҕа управлениетын начальнигынан үлэлээбитэ.
* 1929 с. райисполком бэрэссэдээтэлэ дуоһунаска ананар.
* 1930 с. Садын улууһугар баартыйа райкомун сэкэрэтээринэн үлэлээбит.
* 1938 – 1942 сс. Саха АССР үөрэҕириитин народнай комиссарынан үлэлиир.
* 1942 – 1945сс. Бүлүү педучилищетыгар директорынан үлэлиир.
* 1945с. Саха сирин култуурунай-сырдатар тэрилтэлэрин салайар киинигэр солбуйааччы бэрэссэдээтэлинэн ананар.
* 1946с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин кинофикациятын салайар киинигэр салаайааччынан ананар

# Тукайнов Илья Яковлевич
## Аатын үйэтитии

И. Я. Тукайнов аата Сунтаар улууһун Наахара алын сүһүөх оскуолатыгар иҥэриллибит (2005)
# Түбэй (Сунтаар улууһа)

Түбэй — Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгин киинэ.

# Түбэй (Сунтаар улууһа)
## Биллиилээх дьоно

* Сайа

# Түбэй (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Дьулуур көҥүлэ

Дьулуур көҥүлэ (гир. τὸ αὐτεξούσιον эбэтэр τὸ ἐφ᾽ ἡμῖν, лат. liberum arbitrium) — киһи туохтан да, кимтэн да тутулуга суох бэйэтэ быһаарыныы ылынар уонна тугу баҕарар көҥүл талар кыаҕа.
Былыр-былыргыттан "дьон бэйэлэрин быhаарыыларын уонна быhыыларын хонтуруоллуур кыахтаахтар дуо?" диэн ыйытыы философия биир мөккүөрдээх ыйытыыта буолар. Бу мөккүөр Сократ кэмиттэн баара биллэр.
Икки утарыта турар санаалар бааллар: метафизическэй либертарианизм — детерминизм алҕаһыыр, дьулуур көҥүлэ диэн баар, эбэтэр баар буолуон сөп, уонна кинину утары турар кытаанах детерминизм — детерминизм сөптөөх, онон дьулуур көҥүлэ суох.
Дьулуур көҥүлүн бириинсибэ итэҕэлгэ, этикаҕа уонна билимҥэ дьайар. Холобур, итэҕэлгэ дьулуур көҥүлэ баарын бигэргэтэр буоллахха, ол аата таҥараны кытта сэргэ киһи бэйэтин баҕатынан тугу эрэ уларытар кыахтаах диэн салгыы этиэххэ сөп. Этикаҕа дьулуур көҥүлэ баара киһи бэйэтин дьайыытын иһин толору эппиэттиир диэҥҥэ тиэрдэр. Билимҥэ дьулуур көҥүлүн үөрэтии киһи майгытын өтө көрүү ньымаларын билэргэ туһаныллыан сөп.
# Намииб

Намииб (порт. Namіbe, ааҥл. Namіb) — Африка соҕуруулуу-арҕаа кытылыгар баар кумах куйаар. Иэнэ 100 000 км² тахса, Атлантическэй акыйаан кытылынан 1900 км усталаах. Ангола Наибе куоратыттан Намибияны (кумах куйаар аатынан ааттаммыт дойду) барытынан ЮАР Каап провинциятыгар баар Олифантс өрүскэ дылы тайаан сытар. Акыйаантан 50-тан 160 км дылы континеҥҥа киирэр. Соҕуруу өттүнэн Калахаарины кытта силбэһэр.
Наама омугун тылыгар «туох да суох сирэ» диэн суолталаах.
# Walt Disney Studios

Walt Disney Studios - АХШ киинэ уонна мультик оҥорор тэрилтэтэ, аатырбыт Аан Дойду медия империятыгар 100% акцията киирэр - Walt Disney.
# Пётр Петрович Колосов
## П.П. Колосов

Пётр Петрович Колосов
Рентгенолог быраас
Рентген оччотооҕу Советскай Союзка саҥа үөрэтиллэр, бастакы туһаныллар сылларыттан кыттыыны ылбыт, быһата, олоҕун бүтүннүү анаабыт Саха киһитэ баара. Кини туһунан биир дойдулаахтарыгар, ыччатарга иһитиннэрэр наада дии саныыбын.

# Пётр Петрович Колосов
## П.П. Колосов оҕо сааһа

Петр Петрович 1916 сыллаахха Хаҥалас улууһун II Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бастаан төрөөбүт нэһилиэгэр Иван Егорович Скрыбыкин диэн аатырбыт учууталга маҥнайгы кылаастан төрдүһү бүтэриэр диэри, онтон 1931 сыллахтан Бүтэйдээххэ колхозтаах ыччат оскуолатыгар үөрэнэн 7 кылааһы бүтэрэр. Салгыы Дьокуускайдааҕы мединцинскэй техникумҥа үөрэнэр 1937 сылаахха бүтэрээт да, ити сыл Иркутскайдааҕы мединцинскэй институкка туттарсан үөрэнэ киирэр.

# Пётр Петрович Колосов
## Эдэр сааһа

1941 сыллаахха бу институту бүтэрэн, врач идэтин ылар. Петры үөрэҕин бүтэрээтин кытта, 1941 сыллаахха Япония кыраныыссатыгар байыаннай врач чааска бырааһынан ыыталлар. Манна кини 1945 сыл куһунугэр диэри сулууспалыыр, Хайлар куораты ылыыга сэриигэ кыттар. Японияны кыайыы кэниттэн байыаннай врач П.П. Колосовы Арҕаа ыыталлар. Кини манна идэтинэн хас да сыл эҥкилэ суох сулууспалаан, бэйэтин үчүгэй бэлэмнээх специалист быһыытынан көрдөрөр. Онтон салгыы үөрэнэн рентгенолог идэтин баһылыыр, элбэҕи билэр-көрөр. Ити саҕана рентген саҥа олохтонон туттуллар буолан эрэр кэмэ. Петр Петрович саҥа идэтигэр эмиэ дьоҕурдааҕа көстөр. Онон ити сылларга Советскай Союз бастыҥ байыаннай врачтарын, үрдүк кылаастаах физик специалистарын кытта уһун кэмнээх чинчийэр-үөрэтэр командирвкаларга сылдьыһар.

# Пётр Петрович Колосов
## Омук сиригэр үлэтэ

1955 сыллаахха Варшаваҕа илии баттаммыт Варшавский Дуогубар доҕордуу государствалыгар – Польшаҕа, Болгарияҕа, Венгрияҕа, Германия Демократическай Республикатыгар, Румынияҕа, Чехословакияҕа сылдьыһар. Маны таһынан Албанияҕа, Югославияҕа ыытыллыбыт чинчийэр-үөрэтэр бөлөхтөргө эмиэ кыттыыны ылар. Бу командировкаларга кини рентген сардаҥата уонна атом киһи этигэр хааныгар дьайыыларын анаан-минээн үөрэтэр. Онон Петр Петрович сахаттан бастакы рентгенолог-врач буолар. Петр Петрович хирург быһыытынан эмиэ бэйэтин идэтин үчүгэйдик баһылаабыт специалист эбит. Ол курдук Хайлар куоракка уонна Венгрияҕа сулууспалыы сылдьан, байыаннай госпиталь кылаабынай хирурунан ананан, тус бэйэтэ тутан-хабан элбэх уустук операцияны оҥорор.

# Пётр Петрович Колосов
## Олоҕун түмүгэ

Саха бастакы рентгенолог-враһа, медицинскэй сулууспа подполковнига П.П. Колосов талан ылбыт идэтинэн үлэлии сылдьан, Краснодар куоракка 1963 сыллаахха, баара-суоҕа 47 сааһыгар, ыалдьан өлбүтэ. Кэргэннээх, икки уол оҕолоох этэ. Кинилэр билигин Краснодар куоракка олороллор.
Ол гынан биири этиэххэ сөп, Петр Петрович Колосов байыаннай медицинскэй сулууспата, үлэтэ Саха эмтээһиҥҥэ дьоҕурдааҕын көрдөрөр элбэх холобурдартан биир чаҕылхайдара диэн.

# Пётр Петрович Колосов
## Туһаныллыбыт литература

* И. И. Неустроев - "Саха сатаабатаҕа диэн суох" Дьокуускай к. 2000 с.
* Семен Петрович Колосов - интервью
Ыстатыйаны суруйда ХИФУ МИ-ЛД-104/2 устудьуона Байбал Тихонов
# Alfa Group

Alfa Group (Альфа Групп), Недерланд тэрилтэтэ, Лүксембург уонна АХШ дойдуларыгар базаланан олорор. Арассыыйаҕа Veon, Альфа Банк, уонна сетевой ретейлары бас билэр.
# Тутаах үтүөлэр

Тутаах үтүөлэр диэн антик философията уонна христиан теологията билинэр түөрт үтүөтэ. Кинилэр этика үтүө теориятын быһыылыыллар.
Бу үтүөлэри аан бастаан Платон Ил диэн үлэтигэр суруйбута. Аристотель кинилэр ис тутулларын Никомах этиката диэн үлэтигэр сиһилии быһаарбыта. Стоиктар уонна Цицерон бу үтүөлэри эмиэ билинэллэрэ. Христиан таҥара үөрэхтээхтэрэ Аврелий Августин уонна Томас Аквинас бу үтүөлэргэ үс христиан үтүөтүн эппиттэрэ.
Түөрт тутаах үтүө:
* Өтөмтө
* Намылык
* Хорсун
* Кырдьыктабыл
# Бороҥ лоһуор
## Бороҥ лоһуор

Вероника седая, длиннолистная (Veronica incana L., V. longifolia L.). Норичниктыҥылар уруулуу уустар бөлөхтөрө.

# Бороҥ лоһуор
## Кылгас морфологията

Бороҥ лоһуор элбэх сыллаах синньигэс сыылар силиргэхтээх кыра от. Үүнээйи барыта хойуу сиэрэй түүлээх. Умнастара 10-30 см үрдүктээх, сэбирдэхтэрэ утарыта олороллор, уһун синньигэстэр, кэрдиистэрэ суоҕун кэриэтэ, 3-10 см уһуннаах сибэккилэрэ бытырыыс курдук үөһэ тахсаллар. Хоруоналара хараҥа халлаан күөҕэ өҥнөөх. Аһа коробкачаан, кылгас түүлээх. От уонна атырдьах ыйдарыгар сибэккилиир.

# Бороҥ лоһуор
## Үүнэр сирэ

Ыраас хонуу, кумахтаах, таастаах күн сырайар эниэлэр, кураанах талахтар тастара, сэндэлэс бэс ойуурдар сырай саҕалара.

# Бороҥ лоһуор
## Тарҕанан үүнэр сирэ

Республика бары улуустара.

# Бороҥ лоһуор
## Туттуллар органнара

Оттоох сибэккитэ. Сырьену сибэккилэнэ турдаҕына хомуйуллар. Куурдуллара уопсай быраабыла быһыытынан.

# Бороҥ лоһуор
## Химическэй састааба

Аанньа үөрэтиллэ илик. Бороҥ лоһуорга каротин, гликозид, ринатин, аскорбиновай кислота уонна алкалоид суола баара биллэр. Саха сирин услуобуйатыгар лоһуор окко аҕыйах флавоноидтар булуллубуттар. Сапониннар уонна алкалоидтар көстүбэтэхтэр.

# Бороҥ лоһуор
## Медицинаҕа туттуллуута

Научнай медицинаҕа туттуллубат. Литератураҕа сурулларынан, народнай медицинаҕа чэй быһыытынан ис тэһэҕэскэ, сүрэх сорох ыарыытыгар, күөмэй ыарыытыгар уонна тымныйыыга туттуллар. Лоһуор оту сахалар уруккуттан (норуот эмчиттэрэ) киэҥник тутталлар (Ф.П. Чашкин - Таатта отоһута). Көөнньөрүк эбэтэр оргутуллубут уутун араас куртах, оһоҕос ыарыытыгар, хаан баттааһына үрдүүрүгэр, сүрэх ыалдьарыгар, ньиэрбэ күүрүүтүгэр, быар ыарыыларыгар, ону таһынан ириҥэлээх, кыһыылаах ымынахтарга (чесотка) туһаныллар.
Сибиэһэй лоһуор сэбирдэхтэрин атах наһаа ууланарын утары тутталлар. Лоһуор көөнньөһүгүнэн ванна оҥостоллор, грибковай тирии ыарыыларын,кыһыылаах ымынахтары, уокка буспуту уонна өлөрүү бааһы эмтииллэр.
Лоһуор бу көрүҥүттэн ураты народнай медицинаҕа уһун сэбирдэхтээх лоһуор ходуһаларга Саха сиригэр киэҥник тарҕанан үүнэр. Бу үүнээйиттэн C битэмиин, провитамин A (каротин), дубильнай веществолар, флавоноидтар суоллара булуллубуттар. Норуокка баас оһордор эмп, атах уутун куурдарга, оргутуллубут уутун быар ыарыыларыгар, сороҕор тымныйыыга, хабах ыарыытыгар тутталлар.

# Бороҥ лоһуор
## Литэрэтиирэ

Басыгысова Анна Петровна, "Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ", Дь., Бичик, 2004 с. ISBN 5-7696-1872-8
# Apple Vision Pro

Apple Vision Pro - Apple өйдөөх ачыкыта, Аан Дойдуга бэс ыйын 5 күнүгэр 2023 сыллаахха тахсыбыта. Сыаната 3500$ буолар.
# 946

946 сыл

# 946
## Туох буолбута

* Тохсунньу 29 — халиф Аль-Мустакфины хараҕын тэспиттэр уонна былаастан туораппыттар. Аббасидтар халифааттарын баһылыгынан Аль-Мути буолбут.