yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Быһыы

Быһыы эбэтэр Вакцина (лат. vacca — ынах) — сыстыганнаах ыарыылары утары иммунитеты үөскэтэр эмп. Быһыыны мөлтөөбүт уонна өлбүт микробтартан, кинилэр таһаарар эттиктэриттэн, эбэтэр ген инженериятын эбэтэр химия көмөтүнэн оҥоһуллубут микроб антигеннарыттан оҥороллор.

# Быһыы
## Устуоруйата

Эдвард Дженнер 1770-с сылларга бастакы вакцинаны айбыта. Ол кэмҥэ уоспа ыарыытыттан өлүү элбэх этэ. Дженнер ынах уоспатынан (натуральнай уоспаҕа аймахтыҥы ыарыы) эспиттэр, үксүн уоспаҕа ыалдьыбаттар диэн бэлиэтээбит. Оспо ынаҕын этин-сиинин этинэн-хаанынан көмүскүүр дии санаабыта.
Бу идеяны бэрэбиэркэлээри Дженнер биир уолу ынах уоспатынан ыалдьыппыт. Ол кэнниттэн кини уолу натуральнай уоспатынан сыһыарбыт. Кини ынах уоспатынан хайыы-үйэ ыалдьыбыт буолан, уол натуральнай уоспанан ыалдьыбатаҕа. Дженнер сөп этэ: ынах уоспатанан ыалдьыбыт дьон дьиҥнээх уоспаттан көмүскүүрэ.
Ынах уосптын ылыаҕыттан өлүөр диэри уоспаттынан ыалдьыбат буолан, 1853 сыллаахха өссө биир сокуону ылыннылар, ол быһыытынан хас биирдии оҕо Дженнер вакцина уоспатын утары вакциналаныахтаах диэн.
19-с үйэҕэ Луи Пастер иирии вакцинатын айбыта.
20с үйэҕэ учуонайдар дифтерияттан, корь, эпидемическэй паротиттан уонна краснухаттан көмүскүүр вакциналары айбыттар. 1950-с сылларга Джонас Солк полиомиелиттан вакцинаны оҥорбута.
Ол гынан баран, малярия уонна ВИЧ курдук улахан суолталаах ыарыылартан вакцин билигин да суох.
Үгүс дойдулар тустаах дьон вакцинацияны ааһалларын ирдиир булгуччулаах сокуоннары ылыннылар.Ол курдук, холобур, үгүс дойдуларга оҕолор государственнай оскуолаҕа сылдьарга тустаах ыарыылары утары вакцинацияланыахтаахтар. Иккис өттүттэн, вакцинация көрүҥүн барытын бобор сорох итэҕэллэр бааллар: холобур сэттис күнүн адвентистар сиэркиптэригэр оннук.

# Быһыы
## Өссө маны көр

* Быһыы 1
# Готтфридинг

Халыып:Infobox German Location
Готтфридинг (ниэм. Gottfrieding) - Германия дойдутугар баар кыракый дэриэбинэ, Бавария сиригэр Дингольфинг Ландау диэн оройунна баар, Аллараа Бавария сиригэр баар. Нэһилиэнньэтэ 3 тыһ курдук, манна элбэх олохтоох сахалар бааллар. Бастакы сахалар өссө 1941 сыллаахха кэлбиттэрэ. Иэнэ 27,07 км². Официал куода - 09 2 79 116
Готтфридинг интернет сүрүн сирэйэ
# Бөтүҥ (Бүлүү улууһа)

Бөтүҥ — Бүлүү улууһун Бөкчөҥөө нэһилиэгин киинэ.

# Бөтүҥ (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Бөкчөҥөө нэһилиэгэ
# Б.э.и. 362 сыл
## Туох буолбута

* От ыйын 4 — Мантинея аттынааҕы кыргыһыы: Фива куорат олохтоохторо Спартаны кыайбыттар. Бу кыргыһыы иннинэ б. э. и. 371 сыллаахха фивалар Спартаны аан бастаан Левктра аттыгар кыайбыттара.
# Видеомагнитофон

Видеомагнитофон (дьон кылгатан видик диир), 1970 сылтан 2003 сыллаахха дылы аан дойдуга тарҕаммыт видеофайллары уhулар уонна көрдөрөр тэрил.
Саха Сиригэр 70% видеомагнитофоннар японскай этилэр, уксэ: Panasonic, Funai уонна Akai этилэр. Кэнники LG тэрилтэ видигэ тар5анар. Быраабыла быhыытынан видиктэр VHS форматы ылаллар, ол эрэн кэнники комбинированнайдар баар буолбуттара, холобура DVD комбо видик. Билинни кэмнэ норуотка туттууттан тахсыбытын урдунэн, улахан тэрилтэлэргэ (олох ахсааннарыгар СМИ) профессиональнай видиктэр бааллар.
# Дьиэл

Дьиэл - дьиэ, ураһа, хаппахчы о.д.а. ааннарын үөһэттэн түһэр тирии, туос сабыылара, тирии халҕан.
# Связной Банк

Связной Банк (Сибээс Баанката, Ситим баанката), Связной тэрилтэ биир улахан салаата. Связной Банк сирэйэ, 2015 сыллаахха сабыллыбыта
# Иэйиэхсит

Иэйэхсит — дьахтар таҥарата. Кини аһаҕас майгылаах. Эйэҕэс, амарах, өл.
Иэйэхсит ыам ыйыгар кэлэр. Кэллэҕинэ от-мас көҕөрөр, ас-үөл дэлэйэр. Сайын саҕаланар. Иэйэхсит хотун түһэр. Кини сылаас тыына буорга, ууга, салгыҥҥа иҥэр. Киһини амарах, эйэҕэс оҥорор, бары куһаҕантан сэрэтэр, араҥаччылыыр. Иэйэхсит кири-хоҕу сөбүлээбэт.
Иэйэхсит киһи-сүөһү үөскүүрүн, сайдарын араҥаччылыыр, дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүөнү, кэрэни саныыр, кут-сүр чөл буолуутун түстүүр. Иэйэхситтэн кэлбит оҕо өҥ буолар.
Сүөсүһүт — иэйэхсит биэрэр дьоҕура. Сүөсүһүт киһи илиитэ сымнаҕас, кини көрөр-харайар сүөһүлэрэ төлөһүйэллэр, төрүөхтээх буолаллар. Сүөсүһүт эйэҕэс-сайаҕас майгылаах, үтүө санаалаах, айылҕаны истиҥник ылынар, алааһын ытыктыыр, ырыаны-тойугу сөбүлүүр, үксүн элбэх оҕолоох. Булчут эмиэ Иэйэхситтэн сибээстээх. Баай Байанай — Иэйэхсит инитэ. Булчут итиини-тымныыны тулуйар, ыарахаттартан иҥнибэт, айылҕаны олус дириҥник өйдүүр, уоту ытыктыыр, булугас-талыгас, мындыр, омуннаах, остуоруйаны истэрин таптыыр, кэһиилэнэрин сөбулүүр.
Үүннэрээччи (оҕуруот аһын, бурдугу о.д.а. үүннэрээччи, агроном) иэйэхситтэн дьоҕуру ылар. Үүннэрээччи атаҕа үктэммит сирэ быйаҥнаах буолар. Кини олус бүгүрү, илиитин араарбакка үлэлиир, буору таптыыр, кэтээн көрөрү сатыыр, күнү-дьылы сөпкө ааҕар, истиҥ сыһыаннаах, дьулуурдаах.
Эмчит Иэйэхситтэн ситимнээх. Эмчит (отоһут, быраас о.д.а.) киһи этэ-сиинэ айылҕаны кытта сибээстээҕин билэр, өлүөр сылдьыыны саамай үрдүк дьолунан ааҕар, киһиэхэ эйэҕэс, түбэһиэ тылласпа, сымнаҕас илиилээх.
# Окоемова Галина Егоровна

Окоемова Галина Егоровна - саха живописеһа.
1963 с. Дьокуускайга төрөөбүт. 1983 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1989 с - Уһук Илиннээҕи уус-уран институуту бүтэрбит.
# Көмүс глобус (бириэмийэ)

«Көмүс глобус» (ааҥл. Golden Globe Award, нууч. Золото́й гло́бус) — АХШ-ка Омук прессатын Голливудтааҕы ассоциацията 1944 сыллаахтан киинэҕэ үлэ иһин туттарар бириэмийэтэ. «Көмүс глобус» бириэмийэни сылын ахсын тохсунньуга 90-ча аан дойду суруналыыстарыттан турар хамыыһыйа туттарар. Киинэ эйгэтигэр Оскар кэнниттэн иккис турар дииллэр.

# Көмүс глобус (бириэмийэ)
## «Көмүс глобус» номинациялара
### Толору миэтир киинэлэрэ

* Бастыҥ киинэ (драма) — 1944 сылтан
* Бастыҥ киинэ (комедия эбэтэр мюзикл) — 1952 сылтан
* Бастыҥ режиссёр — 1944 сыллаахтан
* Бастыҥ эр киһи оруола (драма) — 1944 сылтан
* Бастыҥ эр киһи оруола (комедия эбэтэр мюзикл) — 1951 сыллаахтан
* Бастыҥ дьахтар оруола (драма) — 1944 сылтан
* Бастыҥ дьахтар оруола (комедия эбэтэр мюзикл) — 1951 сыллаахтан
* Эр киһи бастыҥ ойоҕос оруола
* Дьахтар ойоҕос бастыҥ оруола
* Бастыҥ сценарий
* Киинэҕэ бастыҥ муусука
* Бастыҥ ырыа
* Омук тылынан бастыҥ киинэ
* Бастыҥ ойуулук
* Сесиль Б. Де Милль бириэмийэтэ

# Көмүс глобус (бириэмийэ)
## «Көмүс глобус» номинациялара
### Тэлэбиидэнньэҕэ үлэ иһин

* Бастыҥ драма
* Бастыҥ комедия/мюзикл
* Сериал бастыҥ артыыһа (драмаҕа)
* Сериал бастыҥ артыыһа (комедияҕа/мюзиклга)
* Сериал бастыҥ дьахтар артыыһа (драмаҕа)
* Сериал бастыҥ дьахтар артыыһа (комедияҕа/мюзиклга)
* Тэлэбиидэнньэ бастыҥ мини-сериала эбэтэр киинэтэ
* Тэлэбиидэнньэ мини-сериалын эбэтэр киинэтин бастыҥ артыыһа
* Тэлэбиидэнньэ мини-сериалын эбэтэр киинэтин бастыҥ дьахтар артыыһа
* Тэлэбиидэнньэ сериалын, мини-сериалын эбэтэр киинэтин бастыҥ ойоҕос оруоллаах артыыһа
* Тэлэбиидэнньэ сериалын, мини-сериалын эбэтэр киинэтин бастыҥ ойоҕос оруоллаах дьахтар артыыһа
# 1584

1584 сыл.

# 1584
## Өлбүттэр

* Кулун тутар 28 — Иван IV Уордаах Уйбаан (1530 төр.), бастакы нуучча ыраахтааҕыта (1547—1584).
# Уон төрдүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Уон төрдүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Лондон куоракка (Великобритания)1948 сыллаахха от ыйын 29 күнүттэн атырдьах ыйын 14 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 59 дойдуттан 4099 эбит. Барыта 136 кэмпилиэк мэтээл 17 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Сиртэн хостонор оттук

Сиртэн хостонор оттук диэн углеводороднай оттуктар. Дьоннор маннык углероднай оттуктар урут өлбүт кыыллартан уонна үүнэйилэртэн хаалбыттар диэн итэҕэйэллэр
Саамай тутаах сиртэн хостонор оттуктар чох, ниэп уонна гаас буолар.

# Сиртэн хостонор оттук
## Туттуута

Сиртэн хостонор оттуктар электричество уонна сылаас оҥорорго туттуллаллар. Ууну сылытан паар оҥорон вентиляторга майгынныыр турбинаны хамсатар. Турбина хамсаатаҕына иһигэр баар магниттар электричествоны үөскэтэр. Учуонайдар этэллэринэн сиртэн хостонор оттуктар суохтара эбитэ буоллар киһи маннык сайдыа суоҕа этэ дииллэр.
Дьоннор өссө дьиэлэрин сылытаар сиртэн хостонор оттугу уматаллар. Салгыны олус киртитэрин иһин чоҕу туттуута аҕыйаабыт. Сорох дьиэлэргэ гааһы уматан дьон плитаны сылытан ас астыыллар.
Оннук оттуктар киэҥник транспорга тутталлар. Ол аата массыыналары, грузовиктары, самолеттары, поездтары хамсатарга оттук уматыллар. Билиҥҥи бириэмэҕэ обществоҕа сиртэн хостонор оттук олус тутаах буолбута, суох буоллаҕына хамсааһын суох буолар.
# Францбеков Дмитрий Андреевич

Дмитрий Андреевич Францбеков (ниэм. Dmitri Andrejewitsch Fahrensbach) — нуучча ыраахтааҕытыгар сулууспалаабыт, православнай итэҕэли ылыммыт ньиэмэс (Фаренсбах, Франзбеков, Францбеков). 1648 сыл бүтэһигиттэн 1651 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Кэлэн баран саҥа бойобуода эрчимнээхтик үлэтин саҕалаабыт. Саҥа сирдэри уонна «балык тииһин» көрдөтө киһи бөҕөну ыыппыт.
Нуучча ыраахтааҕытыгар 1613 с. сулууспаҕа киирбит. 1627 с. православиены ылыммыт уонна Москуба дворяннарын испииһэгэр киирбит. 1633 с. Польшаны кытары сэриигэ Швецияҕа ыытыллыбыт. 1636 с. төннүбүт, кэлэн 30 солк акылаатынан наҕараадаламмыт. 1644 с Польша королевиһын Владиславы православнай буол диэн көрдөспүт. 1648 с. бүтэһигэр Францбеков Саха сирин бойобуодата буолар.
Ол гынан баран бары саха бойобуодалара ыраах бойобудустубаҕа кэлэн баран бэйэлэрин муҥур ыраахтааҕы курдук тутталлара. Москубатааҕы ыраахтааҕы дьаһаах төлүүр дьону тыытымаҥ диэбитин үрдүнэн Францбеков бүрээттэргэ сэриилэри ыытара, сорох сахалары бууннаары сылдьаҕыт диэн балыйа-балыйа сүөһүлэрин былдьыыра, бэйэтин сулууспалаахтарыгар хамнастарын төлөөбөтө, манньа ыларын сөбүлүүрэ, Москубаҕа оччуот ыыппата, элбэх промышленниктары уонна атыыһыттары халаабыта. Францбеков Дьокуускай таһыгар хас да застааваны туппута, онно Москубаҕа үҥсүү сурук илдьибэтиннэр диэн соҕуруу баран иһэр дьону нэгдьийэллэрэ («обыскивали накрепко, раздевая до нага и разрезывая шубы»).
Францбеков түүлээх атыылаһа барар дьоҥҥо көҥүл биэрбэккэ уу суола баар кэмин хойутатара, онон ыган бэрик көрдүүрэ.
Ол гынан баран Францбеков кыахтаах-күүстээх аймахтардаах дьону атаҕастаан (Хабаров экспедициятыгар анаан бурдук былдьаан) өлөр өлүүгэ киирэ сыспыт. 1651 сыл тохсунньутугар ыраахтааҕыга үҥсүү киирэр, улахан араллаан тахсар. Акинфов диэн стольнигы Москубаттан ыыталлар, бойобуодустубаны тут, халаабыт-талаабыт баайын былдьаан ыраахтааҕы суотугар киллэр диэн накаастаан («сыскать о всех его злоупотреблениях, а все его грабежные и посульные животы отписать на государя»). Иван Акинфов Дьокуускайга кэлэн 12742 солкуобай харчылаах баайы булан Францбековтан былдьыыр. Кэлин 2000 солкуобайга сыаналаммыт түүлээҕин төннөрөллөр. Онно кини быраата Иван Францбеков өҥөлөөх эбит, 1652 сыл саҥатыгар ыраахтааҕыга көрдөһүүтүгэр атыыһыттар соруйан уган биэрдилэр диэбит. Манан Францбеков Москуба ыраахтааҕытыгар 40-ча сыллаах сулууспата түмүктэммит.
Ол гынан баран Д. А. Францбеков, Саха бойобуодустубатын баһылаан олорон Байкал уонна Амур таһынааҕы сирдэри Москуба судаарыстыбатыгар холбообут киһиннэн буолар. Кини Байкаалга Алексей Бедаревы, Амуурга Ерофей Хабаровы бэйэтин харчытынан үбүлээн ыыппыт.

# Францбеков Дмитрий Андреевич
## Ыйынньыктар

* Биграфия.ру
* «Сын Отечества», СПб., 1840, кн. 1, стр. 123.
* С. М. Соловьев. История России с древнейших времен. Глава четвертая.

# Францбеков Дмитрий Андреевич
## Өссө маны көр

* Пушкин Василий Никитич
* Супонев Кирилл Осипович
# Үрүҥ Хайа (бөһүөлэк)

Үрүҥ Хайа бөһүөлэк. Абый улууһун киинэ.
# Палтога

Палтога — Арассыыйа дэриэбинэтэ, Вологда уобалаhа баар Казаковский сельсовет киинэ. Нэһилиэнньэтэ 295 кэриҕэ киһи (2002).
# Аппетит

Аппетит (лат. appetitus — дьулуһуу, баҕа санаа) - аһыыр баҕа, организмҥа ас киирэрин хааччыйар физиология ньымата. Аппетит олох үрдүкү көрүҥнэригэр барытыгар баар уонна метаболизм ирдэбиллэрин хааччыйар энергияны ыларга төһүү буолар. Аһы буһарар уорганнар, сыа тиһигэ уонна мэйии бэйэ-бэйэлэрин кытта ыкса алтыһыыларын түмүгэр нарыланар.
Аппетит суоҕа ыарыы симптома буолуон сөп.
Аппетит кэһиллиитэ нервнэй анорексияҕа, нервнэй булимияҕа, кахексияҕа уонна аһыыр кэһиллиититигэр тиэрдиэн сөп.
# Егоров Семен Иванович (Илин Хаҥалас улууһа)

Егоров Семен Иванович (1868-1930) - Илин Хаҥалас Хаптаҕай нэһилиэгин баайа, меценат, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Кини үбүгэр 1901 сыллаахха Хаптаҕайга Успенскай таҥара дьиэтэ тутуллубута.
Куораттан М.И. Шишлянникова диэн дьэбириэй кыыһын күрэтэн таһааран бэргэһэлэммит. Дьэбириэйдэр ыккардыларыгар улахан айдаан тахса сылдьыбыт.
1922 с. уһаайбатыгар Огдурааҥҥа үрүҥнэр штаабтана сылдьыбыттара. Аймаҕа А. Зубарева кэпсииринэн Ксенфонтов хамсааһыныгар буруйданан Соловки лааҕырыгар утаарыллыбыт, онтон төннүбэтэх..
Кыыһа Сара Семеновна сэбиэскэй кэм саҕана өр сыл 2-с уонна 3-с оскуолаларга учууталлаабыта, оҕото суох этэ.
# Фрэнк Капра

Фрэнк Расселл Капра (ааҥл. Frank Russell Capra) (Ыам ыйын 18, 1897 – Балаҕан ыйын 3, 1991) диэн АХШ киинэ режиссера. 1930-1940-с сылларга биллиилээх киинэлэри оҥорбута, олор ахсааннарыгар It Happened One Night (1934), Mr. Deeds Goes to Town (1936), You Can't Take It With You (1938), Mr. Smith Goes to Washington (1939), Arsenic and Old Lace (1944) уонна It's a Wonderful Life (1946).
# Степанов Владимир Николаевич

Степанов, Владимир Николаевич - "Кыым" хаһыат кылаабынай эрэдээктэрэ.
1959 сыл алтынньы 20 күнүгэр төрөөбүтэ.
# Андорра

Андорра (кат. Andorra), официаллык Андорра Кинээhилигэ (Principat d'Andorra) диэн арҕаа Эуропаҕа, Пиреней хайаларын илин өттүлэригэр, Франция уонна Испания икки ардыларыгар баар кыра дойду. Андорра 2008 с. дьонун олоҕун орто уhунунан 2с миэстэҕэ турар (Макау кэнниттэн).
# Ньамаан

Ньамаан — атыыр козел.
# Иэйии

Иэйии диэн киһи кинини тулалыыр эйгэ барамайдарыгар (дьиҥ уонна абстракт) хайдах сыһыаннаһарын быһаарар психология өйдөбүлэ. Иэйии киһи тус төй үөрүйэхтэриттэн үөскүүр. Иэйиилэр үчүгэй (таптал, убаныы) да куһаҕан (өһүөн, сэнэбил) да буолаллар. Иэйии үөскээһинигэр түмэт күндүлүктэрэ уонна идеаллара эмиэ дьайыылаахтар. Иэйии эмоцияттан уратыта диэн иэйии хайаан да ханнык эмэ барамайга сыһыаннаах буолар: "мин ол киһиттэн куттанабын" - иэйии, "мин куттанабын" - эмоция.
# Гириэк тыла

Гириэк тыла (гир. ελληνική γλώσσα, ελληνικά, νεοελληνική γλώσσα - Эллиника) диэн Инд-Эуропа тылларыттан биирдэстэрэ. Аан дойдуга, сүрүннээн Грецияҕа уонна Кипрга, гириэктии 20 мөл кэриэтэ саҥарааччылар бааллар, олортон 15 мөл саҥарааччыларга төрөөбүт тыллара буолар. Бары Инд-Эуропа тылларыттан ордук уhун суруллубут (дөкүмүөннэммит) историялаах (34 үйэ). Инд-Эуропа тыллар ыалларын иhигэр туспа бөлөх. Гириэк алпабыыта б.э.и. 9 ү. үөскээбитэ.
Гириэк тыла аан дойду цивилизациятыгар ордук улаханнык дьайыыны оҥорбут тыллартан биирдэстэрэ буолар. Гириэк литературата үс тыhыынча сыллаах историялаах. Аан дойду элбэх тылларыгар гириэктииттэн үөрэх уонна техника терминнара киирэн олохсуйбуттара. Гириэк тылынан Саҥа Кэриэс суруллубута. Өр кэмнэргэ Сир ортотунааҕы байҕал тула баар сирдэргэ-дойдуларга lingua franca суолталаах этэ.

# Гириэк тыла
## Алпабыыта

| Буукуба | Аата | Аата | Саҥарыы | Саҥарыы | Саҥарыы | Саҥарыы |
| Буукуба | Грек тыла | Саха тыла | Классическай былыргы-греция | Аныгы грек | Былыргы грек | Аныгы грек |
| Α α | άλφα | альфа | [a] [aː] | [a] | а | а |
| Β β | βήτα | бета | [b] | [v] | б | в |
| Γ γ | γάμμα γάμα | гамма | [g] | [ɣ~ʝ] | г | г, ҕ, й |
| Δ δ | δέλτα | дельта | [d] | [ð] | д | д |
| Ε ε | έψιλον | епсилон | [e] | [e] | э | э |
| Ζ ζ | ζήτα | дзета | [dz], кэлин [zː] | [z] | з | з |
| Η η | ήτα | эта | [ɛː] | [i] | э | и |
| Θ θ | θήτα | тэта | [tʰ] | [θ] | т, ф | т, ф |
| Ι ι | ιώτα γιώτα | йота | [i] [iː] | [i], [j] | и, й | и, й |
| Κ κ | κάππα κάπα | капа | [k] | [k~c] | к | к |
| Λ λ | λάμδα λάμβδα | лам(б)да | [l] | [l] | л, ль | л, ль |
| Μ μ | μι μυ | мю, ми | [m] | [m] | м | м |
| Ν ν | νι νυ | ню, ни | [n] | [n] | н | н |
| Ξ ξ | ξι | кси | [ks] | [ks] | кс | кс |
| Ο ο | όμικρον | омикрон | [o] | [o] | о | о |
| Π π | πι | пи | [p] | [p] | п | п |
| Ρ ρ | ρω | ро | [r], [r̥] | [r] | р | р |
| Σ σ ς (бүтэһиктээх) | σίγμα | сигма | [s] | [s] | с | с |
| Τ τ | ταυ | тау | [t] | [t] | т | т |
| Υ υ | ύψιλον | ипсилон | [y] [yː] (урут [u] [uː]) | [i] | у, ю | и, в |
| Φ φ | φι | фи | [pʰ] | [f] | ф | ф |
| Χ χ | χι | хи | [kʰ] | [x~ç] | х | х |
| Ψ ψ | ψι | пси | [ps] | [ps] | пс | пс |
| Ω ω | ωμέγα | омега | [ɔː] | [o] | о | о |
# Химия бэлиэтэ

Химия бэлиэлэрэ химия ууһуктарын, функциялыыр бөлөхтөрүн уонна холбоһуктарын бэлиэтииргэ туттуллаллар. Ууһук латыын алпабыытын биир-икки бичигинэн бэлиэтэнэр, бастакы бичигэ улахантан суруллар.
# Айылҕа сүүмэрдээһинэ

Айылҕа сүүмэрдээһинэ (ааҥл. Natural selection, нууч. естественный отбор) — тыынар-тыыннаах көрүҥнэрэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тас эйгэҕэ сөп түбэһэн улам-улам уларыйыылара уонна ол уларыйыылар ууһааһын түмүгэр популяцияҕа тарҕаныылара. Эволюция теорията этэринэн бу саҥа көрүҥнэр үөскээһиннэрин биир төрүөтэ (атын төрүөтүнэн, холобур, ген мутацията буолуон сөп). Тиэрмини аан бастаан Чарлз Дарвин "Көрүҥнэр үөскээһиннэрэ" диэн кинигэтигэр 1859 сыллаахха туттубута.
# Алтайдар

Алтайдар — түүр омуга. Алтай Республикатыгар, Алтай кыраайыгар, Тываҕа уонна Монголияҕа олороллор. Алтайдар икки бөлөххө арахсаллар:
* Соҕуруу алтайдар (Алтай-кижи) — кинилэртэн телеуттар уонна теленгиттар туспалар.
* Хотугу алтайдар — кинилэртэн кумандиннар, челканнар уонна тубалардар туспалар.
2000 сылтан саҕалаан биэрэпискэ кумандиннар уонна телеуттар туспа омук быһыытынан учуоттанар буолбуттара.
Литературнай алтай тыла соҕуруу алтай тылыгар олоҕурбута.

# Алтайдар
## Ахсааннара

2002 сыллааҕы биэрэпис кэмигэр 67 239 киһи алтайдар диэн ааттаммыт. Алтай Өрөспүүбүлүкэтигэр — 62 192 киһи, Алтай кыраайыгар — 1880 киһи.
Казахстааҥҥа 1989 сыллаахха 679 алтай олорбут, 2009 сыллаахха — 221 киһи. Узбекистааҥҥа 191 алтай олорор (1989), Кыргыстааҥҥа — 116 (1989), Тадьикистааҥҥа — 60 (1989), Украинаҕа — 38 (2001), Беларуська — 27 (1989), Грузияҕа — 27 (1989), Түркменистааҥҥа — 26 (1989), Молдоваҕа — 20 (1989), Литваҕа — 19 (1989), Азербайдьаҥҥа — 14 (1989), Латвияҕа — 4 (2011), Эстонияҕа — 3 (1997), Эрмээнийэҕэ — 1 (1989).
Монгольскай Алтайыгар (Монголия) уонна Алтай уокурукугар (Кытай) алтайдар монголларынан ааҕыллаллар. Онно алтайдар ахсааннара хас да тыһыынча киһинэн сыаналанар.

# Алтайдар
## Ахсааннара
### Алтайдар Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр Алтайдар ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| | | | 30 | 74 | 148 | 89 |
# 1729

1729 сыл.

# 1729
## Төрөөбүттэр

* Ыам ыйын 2 — Померанияҕа ньиэмэс дьиэ кэргэнигэр (аҕата ол саҕана Штеттин куорат күбүрүнээтэрэ, ийэтэ Ольденбургтар династияларыттан төрүттээх) кэлин Арассыыйа импиэрийэтин ыраахтааҕыта Екатерина II буолбут София Фредерика Августа фон Ангальт-Цербст төрөөбүт. Дойдуну 1762—1796 сылларга салайбыта.

# 1729
## Өлбүттэр

* Сэтинньи 23 — Александр Меншиков (1673 төр.), нуучча судаарыстыбатын уонна байыаннай диэйэтэлэ, кинээс, Петр I көмөлөһөөччүтэ.
# Каженкин Константин Николаевич

Каженкин Константин Николаевич (Архаан) — поэт, ырыаһыт уонна мелодист.
1989 с. муус устар 20 күнүгэр Булуҥ улууһун Күһүүр бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.

# Каженкин Константин Николаевич
## Айар үлэтэ

2011 с. «Эр Тойон» маҥнайгы кинигэтэ Бичик кинигэ кыһатыгар бэчээттэммитэ. 2014 с. аан бастакы суруйбут «Үөһээ Дьааҥым» ырыата интернет ситимигэр бэйэтин толоруутугар тарҕаммыта. 2015 с. Саха Араадьыйатыгар 3 ырыата сүрэхтэммитэ, ону таһынан саха эстрадатын чаҕылхай сулуһа Надина Эльпис ааптар тылларыгар 3 ырыаны «Туймаада Куо» диэн саҥа альбомугар киллэрбит.
# Дабыдал от

Дабыдал от — дулҕалаах сииктээх сиргэ үүнэр сыыс от, сөкү. Халба дабыдала — өлөҥнөөх сиргэ үүнэр ходуһа ото
# 1773

1773 сыл.

# 1773
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 17 — Джеймс Кук Resolution хараабыла Соҕуруу эргимтэни быһа охсубут бастакы хараабыл буолбут.

# 1773
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 13 — секунд-майор Михаил Воинов Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Бу дуоһунаска 1774 сыл тохсунньу 17 күнүгэр дылы сулууспалаабыт.
* Кулун тутар 23 — Иркутскай күбүрүнээтэрин уурааҕынан Үт сирэ Охуоскай салалтатыттан арахсан Саха уйуоһун састаабыгар киирэр.

# 1773
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 16 — Британия Хотугу Америкатааҕы колониятыгар аатырбыт Бостоннааҕы чэйдээһин буолбут. Олохтоох колонисттар саҥа "Чэй сокуонун" утары бырачыас биллэрэн сүүһүнэн чэй хоппотун байҕал хомотугар быраҕаттаабыттар. Бу бырачыастар тэбиэһирэн Америка өрөбөлүүссүйэтигэр кубулуйбуттара.
# Сюльскай Семён Семёнович

Сюльскай (Алексеев) Семён Семёнович (1908—1952) — Саха Сирин судаарыстыба диэйэтэлэ.

# Сюльскай Семён Семёнович
## Олоҕун олуктара

1908 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр төрөөбүт.
1925 сыллаахха Бүлүү оиккис ступеннаах оскуолатыгар киирбит. Ол сыл комсомол кэккэтигэр киирбит. 1928 сыллаахха Бүлүү уокуруктааҕы пионердар бюроларын бэрэстээтэлинэн үлэҕэ киирбит. Ол сыл хомуньуус баартыйаҕа киирэр. 1929-29 үөрэх сылыгар Бүлүү куоратын бастакы ступеннаах оскуолатыгар учууталлаабыт. 1933 сыллаахха Ленинградка Герцен аатынан пединституту бүтэрэр уонна Дьокуускайдааҕы педагогика рабфагын дириэктэринэн анаммыт.
1936—1938 сс. — Дьокуускайдааҕы педтехникум директора уонна үөрэҕирии наркомун эбээһинэһин толорооччу.
1941—1944 сс. — Саха АССР Совнаркомун управлениетын начальнига. Онтон ВКП(б) КК Үрдүкү баартыйа оскуолатыгар үөрэммит, 1946 сыллаахха бүтэрбит.
1946 сыллаахха Саха АССР үөрэҕириитин миниистиринэн анаммыт.
1950 сыллаахха Пединститутка үлэҕэ ыстаарсай преподавателинэн көһөр, ону таһынан обкуомҥа штааты таһынан лиэктэрдиир.
1952 сыл ыам ыйыгар 44 саастааҕар өлөрүллэр. Өлөрөөччүлэр булуллубатахтара.

# Сюльскай Семён Семёнович
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Кэргэнэ — Посельская Аксения Васильевна, балет үҥкүүһүтэ.
* Кыыһа — Посельская Наталья Семёновна (12.04.1946—08.07.2011)

# Сюльскай Семён Семёнович
## Аатын үйэтитии

Дьокуускай куорат кыра уулуссатыгар (ДСК оройуона) Семен Сюльскай аата иҥэриллибит (2008) Ньурба улууһун Сүлэ с. Семён Сюльскай аатынан түмэл аһыллыбыт (2008)

# Сюльскай Семён Семёнович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
# Herbalife

Herbalife (Һэрбалайф) — АХШ тэрилтэтэ, дьону ырыган оҥорорго үлэлэһэр уонна онно анаан биологическай коктейл оҥорор тэрилтэ.