yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# TAG Mobile

TAG Mobile — Техас сибээс өҥөтүн тарҕатар тэрилтэтэ, 4G өҥөнөн туттар. Сотовай оператор. 50 штатка барытыгар үлэлиир. Сүрүннээн дьадаҥылар уонна кыаммат араҥаларга туһааннаах сибээс, тоҕо диэтэххэ TAG Mobile государственнай буолар.
# Лиэйэ

Лиэйэ (ивр. לֵאָה‏‎‎) диэн Дьаакып ойоҕо. Лабан улахан кыыһа. Рахил эдьиийэ. Дьаакыптан алта уолу төрөппүтэ - Рувим, Симеон, Леви, Иуда, Иссахар, Забулон. Уонна Дина диэн биир кыыһы төрөппүтэ. Дьаакыптыын Махпеле хаспахха көмүллэн сытар. Хатын ийэ быһыытынан ытыктанар.
# Щ

Щ - Саха алпабыытын 34-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Tamron

Tamron — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ сааларга аналлаах уонна уопсайынан байыаннай оптическай линзалары оҥорор тэрилтэ. Профессиональнай фотоаппараттарга эбии дополнительнай линза туруорааччы. Sony тэрилтэ 11% акциятын тутар, Mitsui Group — 10% тутар. Уоннааҕытын бэйэтэ тутар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Белая

Белая хайа диэн Өньүүй сис арҕаа өртүгэр Халыма уонна Кыра Өньүүй өрүстэр икки ардыларынан турар хайа.
Муора таһымыттан 975 м. үрдүктээх.

# Белая
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Абу Нувас

Абу-Нувас эл-Хасан бен Хани Эл-Хаками (750–810), ордук Абу Нувас (араб. ابونواس, перс. ابونواس) диэн биллэр, улуу араб уонна перс поэта. Персия Ахваз куоратыгар төрөөбүт. Араб поэзиятын бүтүн аныгы жанрдарын төрүттээччилэрэ.
# Гиипсэ

Гиипсэ — тутууга киэҥник туттуллар үрүҥ эбэтэр бороҥнуҥу минерал, химичэскэй састаабынан сульфат (CaSO₄•2H₂O).
Биир көрүҥэ селенит, иккис көрүҥэ — алебастр диэн ааттанар.
# Кыыс оонньообут

КЫЫС ООННЬООБУТ (ООННЬУУР КЫЫС), Мэҥэ-Хаҥалас сиригэр баар син улахан алаас. Төхтүр дэриэбинэтиттэн 10 км тэйиччи.
# Сутуруо

Сутуруо эбэтэр сылламыкы — өттүктэн бэрбээкэйгэ диэри тиийэр атахха кэтэр таҥас. Үөһэ өттө тураҕас сыалыйа алтан тиэрбэстэригэр (сургунахтарыгар) сарыы быанан (сыппа дэнэр) эбэтэр тирбэҕэнэн ыга тардыллан баайыллар. Этэрбэс оһугар киирэр, сотото кыараҕас, сарыыттан тигиллэр.
"Сутуруо". Typaҕac ыстааҥҥа салгыы кэтиллэр бэрбээкэйтэн өртүккэ диэри тиийэр атах таҥаһа. Сутуруо ыстааҥҥа тирбэҕэ быанан иҥиннэриллэр. Түүтүн таһыгар гына тигиллибит бултуурга кэтиллэр сутуруо уллук сутуруо дэнэр.Былыргы сахалар ыстааннарын көрүҥнэрэ
* ↑ Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт. И. К. Попов, 2004 ISBN 5-7696-2088-9
* ↑ Саха ойуута-бичигэ: альбом / Мандар Уус. Дьокуускай: Бичик, 2007. - 288 с.: ил. ISBN 978-5-7696-2696-8
* ↑ Попова М.А. Саха төрүт культурата I чааһа. Дьокуускай, 1993.

# Сутуруо
## Көрүҥнэрэ

* Тыһаҕас тириитэ сутуруо - эдэр сүөһү тириитэ таҥастаннаҕына олус сымнаҕас буолар.
* Куобах истээх сутуруо - ким төһө кыахтааҕынан истииллэрэ
* Тураҕас сутуруо - кылгас бууттаах сайыҥҥы сарыы сутуруо
* Сарыы тураҕас сутуруо
* Уллук сутуруо - айаҥҥа, тымныыга үлэҕэ-хамнаска кэтиллэр. Ыт, бөрө, таба тириититтэн тигэллэрэ.

# Сутуруо
## Өссө маны көр

* Уллук сутуруо
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
# Лээби от

Лээби от (нууч. сабельник болотный, лат. ) - кутаҕа, бадарааҥҥа үүнэр хараҥа кыһыл сибэккилэрдээх от.
# Күөллээх

Күөллээх сис. Верхоянскай сис систематын кыра систэриттэн биирдэстэрэ.
Устата Бэгидьээн үрэх баһыттан Үндүлүҥ уҥа кытылыгар диэри 125 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1483 м. үрдүккэ тиийэр.
Полюс эргимтэтин туоруур.

# Күөллээх
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Дьээ (тыл)

Дьээ - киһи өй-санаа буларыгар туһаныллар тыл. Тугу эрэ быһаарыан баҕарар киһи онтун санаан баран бу тылы этэр. Инньэ гынан бэйэтигэр быһаарар өй-санаа үөскүүрүн хааччыйар. "Дьээ" диэтэххэ сүр этиллибит санааҕа туһаайыллар. Бэйэни маннык туруоран (бэлэмнээн) баран атынынан төһө баҕарар дьарыктаныахха сөп.

# Дьээ (тыл)
## Өссө маны көр

* Туску (тыл)
* Алыас (тыл)
* Кый (тыл)
* Уруй (тыл)
* Айхал (тыл)
* Дом (тыл)
# Холестерин

Холестерин — органическэй сибээс. Ууга суураллыбат, арыыга уонна органическэй растворитэллэргэ учугэйдик суураллар. Холестерин 80%-на киһи организмыгар оҥоһуллар, холобура: быарга, оһоҕоско, бүөргэ.
# Дмитриев Василий Михайлович

Дмитриев Василий Михайлович - бэтэринээр учуонай.
1927 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1954 с. Москватааҕы ветеринарнай акдемияны бүтэрэн Үөһээ Халыма, Хаҥалас, Мэҥэ-Хаҥалас оройуоннарыгар кылаабынай ветеринарнай бырааһынан үлэлээбитэ. 1965 с. Бүтүн Союзтааҕы научнай-чинчийэр институт аспирантуратын бүтэрэн Дьокуускайдааҕы научнай-чинчийэр институт ветеринарнай салаатыгар старшай научнай сотруднигынан үлэлээбитэ. Саха сирин усулуобуйатыгар ынах сүөһү гиподерматоһун (куйуктатын), сылгы сойуотун үөрэтэн, практикаҕа, олоххо туттуллар буолалларын ситиспитэ.
20-тэн тахса бэчээттэммит научнай үлэлэрдээх.
Бэтэринээр билимин хандьыдаата. Саха АССР үтүөлээх ветеринарнай бырааһа.
1981 с. өлбүт.
# Рона Алие

Алие Рона (төрөөбүт араспаанньата Диллигиль, 1921 сыллаахха төрөөбүтэ, Сирия — 1996 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр өлбүтэ) — турок норуотун биллиилээх артыыһа. Киинэҕэ уһуллара уонна тыйаатырга оонньуура.

# Рона Алие
## Биографията

Алие Рона Сирияҕа Даръа диэн дьоҕус куоракка Рамиз бей диэн тимир суолун үлэһитэ уонна Сервиназ ханым диэн дьиэ хаһаайкатын дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Алие Рона Авни Диллигиль диэн бииргэ төрөөбүт бырааттаах этэ. Кини кэлин эмиэ биллиилээх артыыс буола үүммүтэ. Аҕата тимир суолга үлэлиир буолан, сотору сотору үлэлиир сирин уларыта сылдьара. Ол түмүгэр, кэлин тиһэҕэр ыаллар Стамбул куоракка көһөн кэлэн олохсуйбуттара. Алие Рона Бейоглу куоракка баар кыргыттар киэһээҥҥи оскуолаларын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ.
Кини 1930 -с сыллар саҕаланыыларыттан саҕалаан Кадыкея тыйаатырыгар артыыс быһыытынан үлэлээбитэ. Тыйаатырга дьоҕус уонна тэттик оруолларга оонньуура. Онно үлэлии сылдьан кэлин эрэ буолбут Зихни Рону көрсүбүтэ.
Киинэҕэ аан бастаан 1947 сыллаахха уһуллубута. Алие сүрүннээн иккис былаан оруолларын оонньуура. Кини амплуата куһаҕан дьахтар, куһаҕан ийэ этэ. Холобур, ол дьахтар оҕолорун буруйу оҥороно үөрэтэрэ уонна күһэйэрэ.
Алие барыта холбоон 204 киинэҕэ уһуллубута. Үс төгүл «Золотой апельсин» бириэмийэ лауреата буолбута.
Кини 1996 сыллаахха атырдьах ыйын 27 күнүгэр Стамбул Пендик оройуонугар олорон өлбүтэ. Караджаахмет кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ.
# Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Нөөрүктээйи нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Павловскай.
Маайаттан 44 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 2 072 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Павловскай — 2 017 уонна Хомустаах — 55 киһи.

# Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

1633 с. биллэр. Урут Илин Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Дьэки аҕа ууһа, Матаар аҕа ууһа, Быллараат аҕа ууһа, Тиис аҕа ууһа, Тыртакаан аҕа ууһа, Тыараһа аҕа ууһа

# Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Манчаары Баһылай (1805—1870) — номоххо киирбит киһи.
* Кушнарев Апексим Михайлович (1837—1897) — I гильдия атыыһыта, миллионер.
* Кушнарев Петр Апексимович (1877 — биллибэт) — I гильдия атыыһыта, эмигрант.
* Кычкина-Борисова Альбина Михайловна (1957 с. атырдьах ыйын 6 к. төр.) — Арассыыйа үтүөлээх Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
* Ермолаев Семен Никонович (Сиэн Өкөр) (1960 с. балаҕан ыйын 9 к. төр.) — драматург, киносценарист, суруйааччы, суруналыыс.
# Б. э. инн. I үйэ

б. э. инн. 1 тыһыынча сыл :
[[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — [[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — [[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — I үйэ — II үйэ :
Хронология таабыла :
Биһиги эрабыт иннинэ I үйэ

# Б. э. инн. I үйэ
## Буолбут түбэлтэлэр
### Былыргы Рим

* 90—[[[б. э. и. 89|[б. э. и. 89 сс.]] — Италия сиригэр Сойуус сэриитэ;
* [[[б. э. и. 88]] — Сулла уонна Помпей Руф сэриилэрэ Римҥэ киириилэрэ;
* [[[б. э. и. 87]] — Цинна уонна Марий марий Рими осаадалааһыннара уонна куоркка киириилэрэ;
* [[[б. э. и. 83|83]]—[[[б. э. и. 82|[б. э. и. 82 сс.]] — Былыргы Римҥэ гражданскай сэрии (б. э. и. 83—82);
* [[[б. э. и. 82|82]]—[[[б. э. и. 79|[б. э. и. 79 сс.]] — Сулла диктатуурата;
* [[[б. э. и. 74|74]]—[[[б. э. и. 71|[б. э. и. 71 сс.]] — Спартак бастаанньата;
* [[[б. э. и. 69]] — Тигранакерт аттынааҕы кыргыһыы
* [[[б. э. и. 63]] — Катилина саагыбара;
* [[[б. э. и. 60]] — Цезарь, Гней Помпей Магна уонна Красс кыттыылаах бастакы триумвират олохтонуута;
* [[[б. э. и. 53]] — Карр аттынааҕы кыргыһыы, Марк Лициний Красс өлүүтэ
* [[[б. э. и. 52]] — Париж захвачен римлянами и впервые упоминается в «Записках о галльской войне» Гая Юлия Цезаря, который назвал его Лютецией и сообщил, что он расположен на острове на реке Сена и там живёт галльское племя паризиев;
* [[[б. э. и. 49|49]]—[[[б. э. и. 45|[б. э. и. 45 сс.]] — Гражданская война в Древнем Риме (49-45 до н. э.);
* [[[б. э. и. 47]] — сгорела Александрийская библиотека;
* [[[б. э. и. 44]], кулун тутар 15 — Гая Юлия Цезары өлөрүү;
* Рим өрөспүүбүлүкэтэ Рим импиэрийэтэ буолар;

# Б. э. инн. I үйэ
## Буолбут түбэлтэлэр
### Иерусалим

* [[[б. э. и. 4]] — Ирод I Улуу Иерусалимҥа өлүүтэ.

# Б. э. инн. I үйэ
## Сүрүн дьоно
### Европа

* Август, рим импэрээтэрэ;
* Марк Туллий Цицерон, рим бэлиитигэ уонна суруйааччыта;
* Гораций, рим бэйиэтэ;
* Гай Юлий Цезарь, рим бэлиитигэ, полководец;
* Луций Корнелий Сулла, рим бэлиитигэ, полководец;
* Тит Лукреций Кар, рим бөлөһүөгэ;
* Марк Антоний, рим бэлиитигэ, полководец;
* Гней Помпей Великий, римский политик, полководец;
* Марк Лициний Красс, римский политик, полководец;
* Марк Юний Брут, приёмный сын Цезаря, его возможный убийца;
* Овидий, римский поэт;
* Публий Вергилий Марон, римский поэт;
* Тит Ливий, римский историк;
* Спартак, гладиатор и руководитель крупнейшего восстания рабов;
* Луций Сергий Катилина, римский политик, глава заговора против республики;
* Марк Порций Катон Младший, римский политик;

# Б. э. инн. I үйэ
## Сүрүн дьоно
### Африка

* Клеопатра VII Египетская, царица Египта;
* Птолемей XIII Египетский;

# Б. э. инн. I үйэ
## Сүрүн дьоно
### Азия

* Митридат VI Евпатор, понтийский царь;
* Тигран II Улуу, Улуу Армения ыраахтааҕыта;

# Б. э. инн. I үйэ
## Сүрүн дьоно
### Уһук Илин

* У-ди, Хань династия импэрээтэрэ;
* Сюань-ди, Хань династия импэрээтэрэ.
# Галилей Галилео

Галилео Галилей (Итальянныы: Galileo Galilei; олунньу 15 1564 — тохсунньу 8 1642) диэн аатырбыт Италия физига, математига, астронома уонна бөлүһүөгэ. Үөрэх өрөбөлүүссүйэтигэр сүрүн оруолу оонньообут киhи. Кини телескобу айбыта уонна Коперник санааларын өйөөбүтэ. Галилейга "аныгы обсерватория астрономиятын аҕата", "аныгы физика аҕата" уонна "аныгы үөрэх аҕата" диэн албан ааттар иҥэриллибиттэрэ. Галилей кинематиканы үөрэппитэ, телескобунан Чолбон фазаларын бигэргэппитэ уонна Юпитер түөрт ордук улахан аргыстарын (кэлин Галилей ыйдара диэн ааттаммыттара) арыйбыта, Күн мэҥнэрин кэтээн көрбүтэ уонна чинчийбитэ. Онтон таhынан үөрэх уонна технология туттуллуутугар үлэлэспитэ, компас дизайнын тупсарбыта.
Галилей Аристотель кэмиттэн баhыйар геоцентризм (Күн Сир тула эргийэр) көрүүлэрин утарбытын иhин, Ром Католик Таҥара дьиэтин инквизицията кинини сойуолаабыта уонна бэйэтин хелиоцентризм (Сир Күн тула эргийэр) көрүүлэриттэн туораттара сатаабыта.
# Үөрэҕирии аан дойдутааҕы күнэ

Үөрэҕирии аан дойдутааҕы күнэ — ХНТ оҕо үөрэх ылар быраабын санатан сылын ахсын тохсунньу 24 бэлиэтиир күнэ.
# Ли-Фу Сергей Иванович

Ли-Фу Сергей Иванович — хапсаҕайдаһан тустууга САССР спордун маастара, ССРС физкультураҕа уонна спортка туйгуна, РСФСР үөрэҕин туйгуна, Бүтүн Россиятааҕы «Урожай» спортивнай общество бочуоттаах чилиэнэ.
Көҥүл тустууга, саха национальнай көрүҥнэригэр 1-кы категориялаах судьуйа, Саха сиригэр спорду сайыннарыыга уонна пропагандалааһыҥҥа үтүөлэрин иһин знактаах, педагогическай үлэ ветерана. 1950-60 сс. республика биир күүстээх хапсаҕайдьыта.
# 907

* Олунньу 27 — Кидань басхана Өлүүй Амбагай (Тайцзи уонна Абаоцзи диэн ааттарынан эмиэ биллэр, 872–926 сс.) Хотугу Кытайга Ляо династиятын олохтоон импэрээтэр буолбут.
* Ыам ыйын 12 — 3 үйэ тухары Кытайы салайбыт Тан династия эстиитэ: Чжу Вэнь ыраахтааҕыны бөрүстүөлтэн батынарга күһэйбит.
# Пало Альто

Пало Альто (Palo Alto) — АХШ куората, Калифорния штаакка баар, Сан-Франциско пригорода.
«Силикон хочотун» хоту өттүгэр баар, Стэнфорд университетын кампуһугар сыста сытар. Олохтоохторун ахсаана 56 084 киһи (2006).
Радиоэлектронная и аэрокосмическая промышленность; приборостроение, электроника. Здесь находятся правления крупных компаний по производству компьютеров и программного обеспечения. Экспедиция Гаспара Де Портола в 1769, по преданию, остановилась на ночлег недалеко от «el palo alto» («старой секвойи»). Высокая секвойя с двойным стволом служило хорошим ориентиром и позже. Город был основан как поселение при Станфордском университете в 1891. Считается одним из наиболее респектабельных городов штата Калифорния, однако восточная часть Ист-Пало-Альто, фактически является негритянским гетто.
# BBK Electronics

Билэ:200px-Logo BBK BuBuGao double.jpg BBK Electronics (толору аата BBK Electronics Corp., LTD.), Кытай биир саамай улахан тэрилтэтэ буолар, тэрилтэ 1995 сыллаахха тэриллибит. Тэрилтэни олохтообут уонна тойоно - Дуань Үньпинь. Бу тэрилтэ Кытайга уонна аан-дойдуга биир улахан электрониканы онорон таһаарарга лиидэр. Салалтата - Гуанчжоу. Улахан заводтара АХШ, Кытай, Дьоппуон, Германия, Арассыыйа уонна Аустралия дойдуларыгар баар.

# BBK Electronics
## "Би Би Кэй" Хотугу Эмиэрикэҕэ

Онтон "Би Би Кэй" диэн техникаларын ааттаан бичийэн баран Саха Сиригэр уонна Илиҥҥи Эуропа дойдуларыгар уонна Аустралия сиригэр атыылыыр.

# BBK Electronics
## Оҥорон таһаарар продукцийалара

* DVD
* MP3
* MP4
* Kashe
* Internet BBK
* CD
* Араас көмпүүтэр
* Караокэ
* Ноутбуктар
* плеердэр
уонна да атыттар

# BBK Electronics
## Сигэ

Арассыыйаҕа филиалын сирэйэ
# Ҕ

Ҕ, ҕ — Саха алпабыытын 5-с буукубата. Саха тылын атыттан абхаас тылыгар туттуллар.
Суруллуута бастаан 1844 сыллаахха арыллыбыт, кириллица уонна осетиин тылын холбоору..

# Ҕ
## Компьютер системаларыгар кодировката

| Буукуба | Юникод |
| Заглавная | U+0494 |
| Строчная | U+0495 |
Атын кодировкаларга бу буукуба туттуллубат.

# Ҕ
## Атын сиргэ

Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Лазарев Дмитрий Петрович
## Олоҕун олуктара

Лазарев Дмитрий Петрович 1910 сыллаахха Чурапчы улууһун Хоптоҕо нэһилиэгэр дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ. 1932-1933 сылларга Алданнааҕы горнай техникумҥа үөрэнэ сылдьан каникулун кэмигэр Москва куоракка тиийэн 1933-1937 сылларга Москватааҕы бэчээт техникумугар киэһээҥҥи отделениятыгар киирэн 4 сыл үөрэнэн бүтэрбитэ. Сэттис кылааһы бүтэрэн баран, Хадаарга уонна Дьокуускайга кинигэ маҕаһыыныгар атыылааччынан үлэлээбитэ. Онтон Алданнааҕы хайа техникумун бүтэрбитэ. 1933 сыллаахха Москватааҕы редакционнай-издательскай техникумҥа үөрэнэ киирбитэ уонна күнүһүн корректордаабыт. 1937-1933 сс. “Якутгосиздат” Москватааҕы отделениетыгар техническэй редакторынан үлэлээбитэ. П.А.Ойуунускай 6 томнаах кинигэтин бэлэмнээһиҥҥэ кыттыыны ылбыта. Бу кинигэлэр оттискалара таҥыллан бэчээккэ бэлэмнэниллибитэ, ол эрээри Ойуунускай репрессияламмытынан бу үлэ Дьокуускайтан дьаһал кэлэн тохтотуллубута. Онтон 1939-1940 сс. “Кыым” хаһыат редакциятыгар выпускающайынан үлэлээбит. Ити кэнниттэн дойдутугар Дириҥ, Төлөй оскуолаларыгар нуучча тылын учууталынан үлэлээбитэ. Кэбээйи оройуонугар Сииттэ начальнай оскуолатыгар директордаабыта.

# Лазарев Дмитрий Петрович
## Айар үлэтэ

1941 сыллаахха Саха АССР Министрдэрин Сэбиэтин иһинэн Тыл уонна литература институтугар олоҥхо тиэкистэрин хомуйан суруйар үлэҕэ ылыллан, муус устар ыйтан Хайахсыт олоҥхоһута И.Г.Теплоухов-Тимофеев “Иэйэхсит сиэнэ эриэн эриэн таба аттаах Эрэбил Бэргэн” олоҥхотун суруйан саҕалаабыта. Ол эрээри бу сыл бэс ыйыгар Аҕа дойду сэриитэ саҕаланан юу үлэ тохтотуллубута. 1945 сыл салгыы суруйан ССРС Сибиирдээҕи академияларын Дьокуускайдааҕы архыыбын фондатыгар от ыйыгар туттарбыта.
Лазарев Дмитрий Петрович — хоту көһүрүллүү кыттыылааҕа, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, ССРС автомобильнай уонна шоссейнан суолларын бочуоттаах үлэһитэ.

# Лазарев Дмитрий Петрович
## Наҕараадалара

Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

# Лазарев Дмитрий Петрович
## Үлэлэрэ

* “Иэйэхсит сиэнэ эриэн эриэн таба аттаах Эрэбил Бэргэн” [И.Г.Теплоухов-Тимофеев] ИЯЛиИ ЯФ СО РАН, ф.5, оп. 7, ед.хр.32/106, л. 449. – (11656 стихот. строк).
* Лазарев, Д.М. Олоҥхоһут кэпсээнэ : [И.Г.Теплоухов-Тимофеев туһунан]//Саҥа олох. – 1990. – Олунньу 27 к.
* Лазарев, Д.М. Улуу киһибит аатын үйэтитиэҕиҥ : [И.Г.Теплоухов-Тимофеев]//Саҥа олох. – 1994. – Кулун тутар 10 к.
* Олох диэн - уу, суол диэн – сайдыы : бэчээккэ тахсыбыт ыстатыйаларынан/[хомуйан оҥордо Попов Семен Андреевич-Сэмэн Тумат]. – Дьокуускай: Көмүөл, 2010. – 264 с. (Чурапчы чулуу дьоно).
# 1410-с

1410-с сыллар.

# 1410-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Грюнвальд кыргыыыта (1410). Литва-польша аармыйата Тевтон уордьанын кыайбыт.
* Констанца собуора (1414—1418). Католицизм «Улуу хайдыыта» (1378—1417). Начало Гуситского движения после сожжения чешского проповедника Яна Гуса (1369—1415), вызванного на собор.
* Азенкур кыргыһыыта (1415). Уһун охтоох англичаннара ахсаанынан баһыйар французтары кыайбыттар. Үйэлээх сэрии сөргүтүллүбүт (1337—1453), 1389—1415 сс. эйэлэһии кэнниттэн.
# Марсель Пруст

Валентин Луи Жорж Эжен Марсель Пруст (французтуу Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust; От ыйын 10, 1871 – Сэтинньи 18, 1922) диэн Франция суруйааччыта уонна критига, Сүппүт кэми көрдөбүл (À la recherche du temps perdu) диэн үлэ ааптара буоларынан ордук биллэр; XX үйэ уус уран литературатын биир суолталаах үлэтэ.

# Марсель Пруст
## Библиографията

* Portraits de femmes
* 1896 Les plaisirs et les jours
* 1913-1927 À la recherche du temps perdu
** 1913 Du côté de chez Swann
** 1918 À l'ombre des jeunes filles en fleurs
** 1920 Le côté de Guermantes
** 1922 Sodome et Gomorrhe
** 1923 La Prisonnière
** 1925 Albertine disparue
** 1927 Le temps retrouvé
* 1919 Pastiches et mélanges
* 1954 Contre Sainte-Beuve
* 1954 Jean Santeuil
# Мэҥэ Алдан

Мэҥэ Алдан нэһилиэгэ. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мэҥэ Алдан.
Улуус кииниттэн 65 км. арҕаа диэкки, Амма өрүс төрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1013 киһи (2007 сыл).

# Мэҥэ Алдан
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1929 сыл олунньу 11 күнүгэр төрөөбүтэ Луковцев Валентин Степанович, профессор, философия доктора.
* 1930 сыл балаҕан ыйын 20 күнүгэр төрөөбүтэ Ковлеков Семен Ипатьевич (20.09.1930—09.03.2003) - история билимин кандидата, доцент
* 1950 сыл кулун тутар 30 күнүгэр төрөөбүтэ Неймохов Егор Петрович (30.03.1950—25.06.2011) — саха народнай суруйааччыта.

# Мэҥэ Алдан
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# .uz

.uz диэн Узбекистан үрдүк таhымнаах ил домена.
# Xiaomi MIX Fold 2

Xiaomi MIX Fold 2 - Xiaomi тэрилтэ 2022 сыллаах флагмана, Аан Дойдуга саамай популярнай төлөпүөнэ буолар. Аан бастакытын iPhone-нары сиппит атын телефон маркаларыттан.
# Уһук Илиннээҕи байыаннай уокурук

Уһук Илиннээҕи байыаннай уокурук (ДВО) — Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэрин холбоһуга. 1918 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр тэриллибит.
Билигин Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр, Приморскай, Камчатка уонна Хабаровскай кыраайдар, Амур, Магадан, Сахалин уобаластарыгар, Чукотка автономиялаах уокуругар уонна Дьэбириэй автономиялаах уобалаһыгар дислокацияланар. Уокурук штааба Хабаровскай куоракка баар.
# Киэн туттар дьоммут — учуонайдар

Киэн туттар дьоммут — учуонайдар — Ньурба дьоно-сэргэтэ, ол иһигэр Маалыкай тубэтин олохтоохторо советскай кэм саҕатган билиигэ-көрүүгэ тардыһыылара олус күүстээх этэ. Оччотооҕу түҥкэтэх, ыраах сытар үрэх бастарыттан оронон тахсан, үгүс элбэх дьон үрдүк үөрэхтэнэн, саҥа олох сайдарын түргэтэтиспиттэрэ. Үөрэх, билии-көрүү олоххо наадатын дириҥник билэр, бэйэлэрин дьонноро-сэргэлэрэ үөрэхтээх, сайдыылаах дьон буолалларыгар эттэринэн-хааннарынан ыалдьан, дууһаларынан бэринэн, баҕаран, үлэлиир салайааччылар, учууталлар суолталара олус улахан этэ.
Маалыкай ситэтэ суох орто, кэлин орто оскуолатыгар үөрэммит дьонтон учуонайдар элбэхтэр. Билиҥҥи Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүт, үөскээбит учуонайдары эрэ киллэрдибит. Арай Семенов Василий Алексеевич-Күүстээх Бааска Хатыыга төрөобүт. Ол гынан баран кини төрүттэрэ Маалыкайдар эбит, аны Хатыыга төрөөбүт эрэ, Маалыкайга улааппыт, үөрэммит, учууталлаабыт, бүтэһигэр бэйэтин «дойдубар Маалыкайга илдьэн көмеөрүҥ» диэн кэриэһин эппит. онон Маалыкайга көмүллүбүтэ.
Бу биһиги Бордоҥмут нэһилиэгэр төрөебүт араас идэлээх учуонайдар, республика, оройуон экономиката, дьонун-сэргэтин олоҕо тупсарыгар киллэрсибит кылааттарынан биһиги киэн туттар кыахтаахпыт. Кинилэри кытта биһиги билсиһиэҕиҥ.
# Виктория (күөл)

Виктория күөлэ — иэнинэн Африкаҕа саамай улаханнара. Күөл оҥхойо быһыттыыга буолбакка, платформа сырыынньа хотойуутугар баар. Ол иһин күөл чычаас соҕус (орто дириҥэ 40 м), биэрэгэ сырыынньа, быһытталаммыт. Этиҥнээх ардах доҕуһуоллаах силлиэ тыалтан күөл олус күүскэ бааллырар.

# Виктория (күөл)
## Литература

* Коринская В. А. География: Материктар, акыйааннар географиялара: Орто оскуола 7 кылааһын учебнига. — Дьокуускай: Бичик, 1997.
# Eurowings

Eurowings — Германия бюджетнай авиахампаанньата, Lufthansa бөлөххө киирэр.
# Нөөрүктээйи (Сунтаар улууһа)

Нөөрүктээйи — Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Нөөрүктээйи (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Ска

Ска (ska) — Дьамайкаҕа 1950-ис сс. үөскээбит музыка жанра. Ска Кариб регионун менто уонна калипсо диэн истииллэрин уонна Америка музыкатын (дьазз уонна ритм энд блюз) буккаастарыттан тахсыбыта.
# Догордуров Михаил Федосеевич

Доҕордуурап Михаил Федосеевич (1906—1961) — бэйиэт, сэһэнньит, драматург, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

# Догордуров Михаил Федосеевич
## Олоҕун кэрчиктэрэ

Балаҕан ыйын 25 күнүгэр 1906 с. Чурапчы улууһугар төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэммэтэх, ол эрэн бэйэтин баҕатынан, дьулуурунан ааҕарга-суруйарга үөрэммит. 1952 с. олоҕун тиһэх сылларыгар дылы Чурапчыга кыраайы үөрэтэр түмэл директорынан улэлээбит. 1941 с. ССКП чилиэнэ. Саха фольклорун сиһилии билэр, бэйэтэ олоҥхолуур, норуот ырыаларын толороро.
Миахаил Доҕордуурап бастакы айымньылара бэчээккэ 1932 тахсыбыттара. Бэс ыйын 6 күнүгэр 1961 с. өлбүтэ.

# Догордуров Михаил Федосеевич
## Айымньылара

* Талыллыбыт айымньылар. - Дьокуускай, 1963
* Аныгы Лоҥкууда: сэһэн. - Дьокуускай, 1952
* Александр Сергеев: Сэһэн. - Дьокуускай, 1955
* Үс моһол. - Дьокуускай, 1957
* Кытыастар кыым: Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1972
* Кэпсээннэр уонна сэһэннэр. - Дьокуускай, 1972
* Кытыастар кыымнар: Кэпсээннэр, сэһэннэр, драма. - Дьокуускай, 1987
* Үс моһол: Оҕолорго кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1996
# Попов Роман Петрович

Попов Роман Петрович — Саха республикатын тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Уус-Алдан улууһун бастакы баһылыга, Уус-Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

# Попов Роман Петрович
## Үлэтин кэрчиктэрэ

улуус кылаабынай бэтэринээринэй бырааһа, оройуоннааҕы бэтэринээринэй станция начальнигын солбуйааччы, Партизан Заболоцкай аатынан колхуос бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Герой Егоров аатынан колхуос бэрэссэдээтэлэ, райисполком бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Абый оройуонун тыатын хаһаайыстыбатын управлениетын начальнига, Уус-Алдан улууһунааҕы суол учаастагын начальнига, Партизан Заболоцкай аатынан совхоз директора, ССКП райкомун II сэкэрэтээрэ, норуодунай депутаттар Сүбэлэрин исполкомун бэрэссэдээтэлэ, «Илин — Эҥэр» экономическэй зона администрациятын баһылыгын I cолбуйааччыта. Уус-Алдан улууһун бастакы баһылыга.

# Попов Роман Петрович
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Усть-Алданский улус. История. Культура. Фольклор. Бичик. 2010