yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Де Лоҥ арыылара

Де Лоҥ арыылара. Илин Сибиирдээҕи байҕалга сытар арыылар:
* Хенриетта арыыта,
* Жаннетта арыыта,
* Беннетт арыыта,
* Жохов арыыта уонна
* Вилькицкай арыыта.
Бүтүн иэннэрэ 228 кв.км. Беннетт арыытыгар хайалара 426 м. үрдүккэ тиийэллэр. Үгүстэрэ мууһунан бүрүллэн сыталлар. 1879 - 1881 сыллардаахха бу арыылары арыйбыт Америка хотугу сири чинчийээччи Дьордь Уашиҥтон ДеЛоҥ аатынан ааттаммыттара.

# Де Лоҥ арыылара
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Колесова-Расторгуева Марфа Петровна

Колесова-Расторгуева Марфа Петровна — ырыаһыт, Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа.

# Колесова-Расторгуева Марфа Петровна
## Олоҕун олуктара

1950 сыллаахха муус устар 3 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Наахара Хочо сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1972 сыллаахха Бүтүн Россиятааҕы эстрада искусствотын творческай мастерскойун бүтэрбитэ. 1994 сылтан Сахациркаҕа оҕо студиятын директорынан үлэлиир.
Кини оҕо сааһа Куоһаҕас диэн сайылыкка ааспыта. А5ата Петр Гермогенович Колесов А5а дойду сэриитин кыттыылаа5а, «Слава» орден кавалера, «Хорсунун иhин» мэтээллээх, сэрии инбэлиитэ. Ийэтэ Фекла Андреевна Платонова герой ийэ, уон о5олоох.
1957 с. Марфа Петровна нулевой кылааска үөрэнэ киирэр. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэригэр сылдьан уус-уран көрүү көхтөөх кыттааччыта, спортсменка, пионерскай уонна комсомольскай активист.
1968 с.- Орто оскуоланы бүтэрэн библиотекарынан үлэлиир.
1969 сыл- музыкальнай театрга солист ырыаһытынан үлэлиир.
1970 с. Москваҕа эстраднай, цирковой искусстваҕа ВТМЭИ-гэ үөрэнэ киирэр. Марфаны сахалыы уонна нууччалыы ырыаны толорорго уһуйбут киһинэн буолар Ирма Петровна Яунзем, кини Марфа куолаһын туруорбута уонна нууччалыы народнай ырыаны ыллыырга үөрэппитэ.
1972 с. «Якутская эстрада 72»- диэн бөлөх тэринэллэр.
1974 сыллаахха Марфа олоҕун аргыһын – Кыыс Амма уолун Сергей Расторгуевтыын улуу Москваҕа эстрада айар мастарыскыайыгар үөрэнэ сылдьан көрсөллөр. Сүрэхтэринэн сөбүлэһэн, харахтарынан хайҕаһан, эдэр саас тапталыгар уйдаран 1974 сыллаахха ыал буолбуттара. Онтон ыла 36 сыл ааста.
1981 с. Свердловскайга үөрэнэ баран баран цирковой жанрдарга дьоҕурдаах
эбиппин диэн соһуччу соҕус дүҥүрүнэн, тааһынан жонглируйдуурга
үөрэнэр.
Айар үлэтэ эстраднай ырыаһытынан, норуот ырыатын, сахалыы тойугу толороочунан саҕаламмыта. Марфа Колесова аан бастакынан сахалартан сахалыы тойугу аан дойдуга таhаарбыта, Парижка 1972 сыллаахха маастардар кэнсиэрдэригэр саха тойугунан кыттыыны ылбыта. Кини кэргэнинээн Сергей Расторгуевтыын Франция, Швеция, Швейцария, США, Индия, Китай, Канада курдук улахан дойдуларга Саха сирин тойугун, фольклорун дьон –сэргэ истиитигэр таhаарбыттара. Марфа Колесова «РФ», «РС» утуелээх артыыската, Саха сирин комсомолун лауреата, Узбекистан, Молдавия республикаларын бочуотунай грамоталарынан на5араадаламмыта.

# Колесова-Расторгуева Марфа Петровна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (2001)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1990)
* Үлэ бэтэрээнэ, мэтээл (1990)
* «За работу в экстремальных условиях» Афаганистан мэтээлэ (1990)
* Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата (1976)
* «370 лет Якутия с Россией» ураты Бэлиэ (2002)
* «Гражданская доблесть» (2003)
# Либерти (тэрилтэ, Арассыыйа)

«Либерти» — кыра эппиэтинэстээх уопсастыба, Арассыыйа кыра кыахтаах дьоҥҥо аналлаах идэтийбит туризм хампаанньата, 2004 сылтан Санкт-Петербуурга үлэлиир туроператор. Кэлээскэлээх эрэ сылдьар инбэлииттэргэ туризм өҥөтөн оҥорор, ону кытары бу дьоҥҥэ анаан куорат кэрэ-бэлиэ сирдэрэ табыгастаах буолалларынан дьарыктанар. Санкт-Петербуургтан ураты туурдар Новгородка, Выборга, Арассыыйа Көмүс колцуотунан, Киевка л.д.а. киин култуура кииннэригэр оҥоүуллаллар. Эуропа устун туурдар эмиэ бааллар: Францияҕа, Италияҕа, Чехияҕа уо.д.а.

# Либерти (тэрилтэ, Арассыыйа)
## Остуоруйата

Хампаанньаны 2004 сыллаахха Санкт-Петербуурга экскурсоводтар Наталья Гаспарян уонна Мария Бондарь тэрийбиттэрэ. Кыргыттар туризм эйгэтигэр бэйэлэрэ тэрилтэ оҥостон үлэлиэхтэрин туһунан мечтаайдаабыттара ырааппыт эбит да, туриизм ырыынагар үрдүк көнкүрүөнсүйэ баарыттан куттаналлар эбит, онон инбэлииттэргэ анаан идэтийбит Арассыыйаҕа бастакы турфирманы арыйар туһунан быһаарыммыттара. Бастаан турфирма Санкт-Петербуурга ниэмэс туриистарын ыҥырыынан дьарыктаммыт, фиирма үлэһиттэрэ туурдар маршрууттарын сиһилии толкуйдаан оҥороллор эбит, кэлээскэлээх инбэлииттэргэ табыгастаах буоллун диэн. Хампаанньа бүддьүөтэ баара-суоҕа 40 тыһыынча солкуобай эбит, онно эбии баантан 700 тыһыынча солкуобайы туттар кредит быһыытынан ылбыттара. Кэпсииллэринэн: «Мы не собирались создавать благотворительную организацию. Мы хотели, чтобы туристы на колясках чувствовали себя полноценными заказчиками полноценной услуги».
«Либерти» үлэтигэр тосту уларыйыы 2010 сыллаахха буолбут, хампаанньа Арассыыйатааҕы түмэт урбаан куонкурсугар кыайбыт уонна «Биһиги кэскилбит» пуондаттан быраһыана суох 1,7 мөлүйүөн солкуобайы ылбыт. Ити кэмтэн саҕалаан агентство үлэтэ-күөһэ сезоҥҥа 200 туурга дылы үрдээбитэ, харчыларын сыллааҕы эргиирэ 3 мөлүйүөн солкуобай буолбута, 20011 сыллаахха 3,5 мөлүйүөҥҥэ тиийбитэ. Хампаанньа уруккутун курдук сүрүн дохуотун тас дойдулар дьонноруттан ылар, Арассыыйа турист-инбэлииттэригэр туурдар бэйэтин сыанатыгар атыыланаллар, инбэлиит-оҕолорго — босхо.
Фирма уопсастыба олоҕор көхтөөхтүк кыттар, музейдары паандустарынан хааччыйыыга, кэлээскэлээх инбэлиит дьоҥҥо табыгастаах буоллун диэн, бырайыактары оҥорор уонна толорор. Турфирма хостел тутуутун, кэргэннэнии агентствотын тэрийиини, «тоҕоостоох туризм» ыйынньыктарын уонна сурунаалларын таһаарыыны былаанныыр.
2012 сыллаахха Наталья Гаспарян уонна Мария Бондарь Арассыыйаҕа түмэт урбааны сайыннарыыларын уонна өрө таһаарыыларын иһин «Импульс добра» бириэмийэ лауреаатарынан буолбуттара.
2015 сыллаахха «Сноб» сурунаал «Либерти» хампаанньаны түмэт урбаан эйгэтигэр Арассыыйа биэс ситиһиилээх хампаанньаларын ахсааныгар киллэрбитэ, сурунаал көрдөрбүтүнэн, хампаанньа сыллааҕы харчытын эргиирэ 4 мөлүйүөн солкуобай.
Фирманы олохтооччулар ахсааннарыгар Санкт-Петербуург регионаальнай уопсастыбаннай инбэлиит тэрилтэтэ уонна «Мы — часть общества» куорат хаһыатын тэрийээччилэрэ бааллар.
Фирма кэлээскэлээхтэртэн ураты атын инбэлииттэргэ, ол иһигэр истибэт уонна мөлтөхтүк истэр дьоҥҥо, анаан айаннары тэрийиини былаанныыр.
# Дьыллык

Дьыллык — үс саастаах көлүллүбэтэх да, мииниллибэтэх да эмис таба.
# ЙЦУКЕН

"Йцукен" диэн сүрүн раскладка нууча тыла анаан кылаабыйатуураҕа.

# ЙЦУКЕН
## ЙЦУКЕН
### Typewriter

Used on typewriters before personal computers. Available in Microsoft Windows as a legacy layout.

# ЙЦУКЕН
## Атын тыллара
### Татар

Нууччалаах буукубалара уонна эбииликтэрэ символлара набордаагын тэҥҥэ ыгыынан уонна тутуунан клавиашата AltGr (уҥа Alt) уонна баттаһыҥҥа буукабата. Ити раскладка сөптөөх эмиэ туркмен уонна калмык иһин тыллара.

# ЙЦУКЕН
## Атын тыллара
### Кыргыз

Кыргыз буукубалара набордаагын тэҥҥэ ыгыынан уонна тутуунан клавиашата AltGr (уҥа Alt) уонна баттааһыҥҥа буукубата.

# ЙЦУКЕН
## Монгол (ФЦУЖЭН)

Монголлоох раскладката акылаат саҥарт "ЙЦУКЕН" раскладката.
# Хаастаах, тамах

Хаастаах тамах. (нууч. Гусиная губа). Илин Сибиирдээҕи байҕал хомото. Хаастаах үрэх түһэр.

# Хаастаах, тамах
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980.
# .sh

.sh диэн Ытык Елена арыыта үрдүк таhымнаах ил домена.
# Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Иккис Тыыллыма нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хаатылыма.
Маайаттан 34 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 124 киһи (2007 сыл).

# Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

1847 с. туспа нэһилиэк буолбут. Урут Илин Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Көлөгөт аҕа ууһа, Хара аҕа ууһа, Түмэти аҕа ууһа, Бычах аҕа ууһа

# Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

    Лепчиков Филипп Иванович (1810 — биллибэт) — олохтоох администрация чиновнига, предприниматель.
    Соловьев Герасим Иванович (1833 — биллибэт) — олохтоох ыраахтааҕы администрация деятелэ.
    Лепчиков Прокопий Филиппович (1836 — биллибэт) — олохтоох администрация чиновнига, Илин Хаҥалас улууһун кулубата, Николай II коронациятын кыттыылааҕа.
    Лепчиков Афанасий Филиппович (1839 — биллибэт) — олохтоох администрация чиновнига, Илин Хаҥалас улууһун кулубата.
    Алексеев Егор Николаевич (1883—20.04.1957) — аатырбыт саха муосчута, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
    Никифоров Семен Осипович (27.08.1923—15.08.1980) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
    Лукин Михаил Васильевич (01.12.1929—21.08.1966) — саха живописеһа.
# Үөрэх

Үөрэх диэн тула эйгэни, аан дойдуну чинчийии нөҥүө билии-көрүү. Тула эйгэҕэ баар эттиктэр хайдах үлэлииллэрин быhаарар гына, үөрэхчиттэр салайыллар үөрэх методтарын туттан информация ылаллар.

# Үөрэх
## Өссө маны көр

* Билим
* Үөрэх уонна билии
# Баарыс (хаарты)

Баарыс (нууч. парус, сто одно) — хаарты оонньуутун аата. Алталыы хаартынан сүүс биир хараҕы сабыахтарыгар диэри оонньууллар.
# Куралай

Куралай (нууч. Веретенник обыкновенный) - чөкчөҥөө бииһин ууһа.
# Арассыыйа ИДьМ Барнауллааҕы юридическэй институт

Координаталара: 53°20′34″ с. ш. 83°47′13″ в. д.﻿ / ﻿53.3428972° с. ш. 83.7871778° в. д.﻿ / 53.3428972; 83.7871778 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Арассыыйа ИДьМ Барнауллааҕы юридическай института — Барнаул куорат Центральнай оройуонугар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Арассыыйа ИДьМ Барнауллааҕы юридическэй институт
## Устуоруйата

1957 с. бэс ыйын 29 күнүгэр ССРС ИДьМ салайар үлэһиттэри бэлэмниир Испэссээлинэй орто оскуола арыллыбыт. 1994 с. Арассыыйа ИДьМ Рязаннааҕы үрдүк оскуолатын филиала буолбут.
1998 с. Арассыыйа Бырабыыталыстыбата "Арассыыйа Бэдэрээссийэтин ИДьМ Барнауллааҕы юридическай институтун төрүттүүр туһунан" 385 нүөмэрдээх уураах таһаарбыт.
Барнауллааҕы институт билигин, Арассыыйа ИДьМ ситимигэр биир бастыҥ үөрэх тэрилтэтэ. Институт полиция уполномоченнай участковайдарын бэлэмниир.

# Арассыыйа ИДьМ Барнауллааҕы юридическэй институт
## Структурата

Институт 4 факультеттаах.
1. Силиэдэбэтэллэри уонна полиция үлэһиттэрин бэлэмниир факультет.
Курсаннар икки испэссэлинэскэ -"Быраабы көмүскүүр үлэ" -"Наассыйаҕа куттала суох буолуутун быраабынан хааччыйыы"
2. Кэтэхтэн үөрэхн факультета
Истээччилэринэн - Сибиирдээҕи уонна Уһук Илиннээҕи Ис дьыала уорганын үлэһиттэрэ
3. Профессиональнай бэлэмнэнии факультета
Кемеровскай уобалас, Алтай Өрөспүүбүлүкэтин, Алтайскай Кыраай Ис дьыала уорганыгар үлэҕэ саҥа киирэр полицейскайдара.
4. Квалификацияны үрдэтии, эбии атын испэссээлинэскэ бэлэмнээһин факультета.
Арассыыйа ханнык баҕарар сириттэн ис дьыала уорганын үлэһиттэрэ, дуоһунас категориятынан араарыллан үөрэнэллэр. Институтка, үөрэх процеһыгар аныгы информационнай-телекоммуникационнай технологиялар, програмнай аппараттаах комплекстар уоннан полигоннар туттуллалларынан сибээстээн курсааннар уонна истээччилэр дьиҥнээх кэриэтэ ситуацияларга үөрэнэллэрэ, стажировкаҕа Барнаулга уопсастыба бэрээдэгин харыстабылыгар кытталлара

# Арассыыйа ИДьМ Барнауллааҕы юридическэй институт
## Рейтиннэрэ

Арассыыйа ИДьМ Барнауллааҕы института
1. Барнаул куора үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 16-с миэстэ.
2. Алтайскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 23-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтиниигэр 1573-с миэстэ.
# Оросин Роман Иванович

Оросин Роман Иванович (1892—1922) — саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, суруксут.
Таатта Игидэйин баайа Ньукулай Оруоһун сиэнэ.
Улууһугар суруксуттаабыт. Эдэр сааһыттан нэһилиэгэр, улууһугар, куоракка көхтөөхтүк кыттар. Алампа «таатталарга барыбытыгар баһылык киһи» диэбиттээх.
1912 сыллаахха сахалар сийиэстэригэр учуутал сэминээрийэтин аһарга этии киллэрбитэ. Икки сылынан сэминээрийэ аһыллыбыта. Сэбиэскэй кэмҥэ учуутал техникумугар кубулуйбута.
Быраата Бүөтүр Оруоһуннуун бассабыыктар былаастарын утара сылдьыбыттара. «Оросин саагыбара» диэн ааттаах өрөбөлүүссүйэни утарар, Япония диэки тардыһыылаах тэрилтэ аһылынна диэн ааттаан элбэх киһи сууттаммыта биллэр. «Саха аймах» уопсастыбаны ыспыттара. Арамаан Оруоһун ол суут кэнниттэн көскө ыытыллыбыта. Икки сыл буолан баран амнистияланан дойдутугар төннөөрү сылдьан Томскай куоракка ис тиибинэн ыалдьан өлбүтэ.
Ол туһунан «Автономная Якутия» хаһыакка маннык биллэрии тахсыбыта (19.08.1922): «Сибирские газеты принесли известие о смерти в Томске от осложнений сыпного тифа бывшего работника народного образования и кооперации Р. И. Оросина».
# Уу ойууна

?Уу ойууна :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Animalia |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Кылаас: | Чыычаахтар |
| Подкласс: | Ржанкообразнайдар |
| Инфракласс: | Новонёбнайдар |
| Халыып:Taxobox superordo: | Neoaves |
| Аймах: | Charadriiformes |
| Халыып:Taxobox subordo: | Scolopaci |
| Кэргэн: | Scolopacidae |
| Уус: | Actitis |
| Көрүҥ: | A. hypoleucos |
Латыынныы аата :
Actitis hypoleucos
Tringa hypoleucos Linnaeus, 1758 :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Animalia алпаабытынан]]
Уу ойууна (лат. Actitis hypoleucos, нууч. перевозчик) - бекасовай (Scolopacidae) кэргэниттэн чыычаах.
# Тойоннооһун

Тойоннооһун — туох эмит санаа сөбүн-сыыһатын дакаастыыр тиэкис тойоннооһун диэн ааттанар. Тойоннооһун ханнык баҕарар кэпсэтиигэ, суруйууга киириэн сөп.
Тойоннооһун маннык тутуллаах буолар:
* Тезис (дакаастанар сүрүн санаа).
* Дакаастабыл: холобур, сыыппара, атын киһи этии-тэ, бэйэ санаата, о.д.а.
* Түмүк этии (санаа).
Сороҕор тойоннооһун кылгас, 1—2 этиилээх буолуон эмиэ сөп. Саныыр санааны сатаан сааһылаан этэр, дакаастыыр сатабыл киһиэхэ куруук наада буолар.

# Тойоннооһун
## Туһаныллыбыт сир

* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
# Алексеев Марк Игнатьевич

Алексеев Марк Игнатьевич (1913-19) - ССКП чилиэнэ, сэбиэскэй партийнай үлэһит, үүт табаарынай пиэрмэтин сэбиэдиссэйэ, хонуу биригэдьиирэ, Сталин аатынан колхуос солбуйар бэрэстээтэлэ, комплекснай биригээдэ биригэдьиирэ. 1964-1971 сылларга Баппаҕаайы нэһилиэгин исполкомун бэрэстээтэлэ.
1913 сыллаахха Илбэҥэҕэ Баппаҕаайы кэлин нэһилиэгин кинээһэ, земствоттын бэрэстээтэлэ буола сылдыбыт Игнатий Николаев дьиэ кэргэнигэр иккис оҕоннон төрөөбүтэ.
1935 сылтан үүт табаарынай пиэрмэтин сэбиэдиссэйэ, хонуу биригэдьиирэ, Сталин аатынан колхуос солбуйар бэрэстээтэлэ, комплекснай биригээдэ биригэдьиирэ. 1964-1971 сылларга Баппаҕаайы нэһилиэгин исполкомун бэрэстээтэлэ.

# Алексеев Марк Игнатьевич
## Наҕараадалара

* 1941-45 сс. Улуу сэрии кэигэр килбиэннээх үлэтин иһин
* Улуу кыайыы 50
* соц үлэ кыайыылааүа бэлиэ
* Булуу улууһун Ытык киһитэ
# Марыйа Калесникова

Марыйа Калесникова (белор. Марыя Аляксандраўна Калеснікава, нууч. Мария Колесникова, ааҥл. Maria Kalesnikava), 24 муус устар, 1982 с төрөөбүтэ Минскэй куоратка. Биллэр флейтист, ырыаһыт, учуутал, оппозиционер, политическай хаайыылаах.
Виктор Бабарико штабын координатора, устунан Виктор хаайыыга барбытын кэннэ, Светлана Тихановскаяны кытта тэҥҥэ Лукашенканы утары барбыттара.
Америка уонна 97 дойду Марыйаны хаайыыттан таһаарарыгар ирдииллэр. Арассыыйа уонна Беларусь МВД испииһэгэр Марыйа террорист экстремист курдук киирэ сылдьар, былааһы суулларарга ыҥырар диэн.
# Бырааттыы Маркстар

Бырааттыы Маркстар (ааҥл. The Marx Brothers) — Америка комик бөлөҕө, биэс бырааттыылартан турар эбит: Чико (ааҥл. Chico, дьиҥнээх аата Леонард, 1886–1961), Харпо (ааҥл. Harpo, Адольф Артур, 1888–1964), Граучо (ааҥл. Groucho, Дьулиус Генри, 1890–1977), Гуммо (ааҥл. Gummo, Милтон, 1893–1977) уонна Зеппо (ааҥл. Zeppo, Герберт, 1901–79).
Ийэлэрин (Минни, ааҥл. Minnie) кытта эстрада "Алта музыка талисмаана" (ааҥл. The Six Mascots) спектаклы туруорбуттар (1904–18). Гуммо эрдэ бөлөхтөн тахсыбыт, онон бөлөх "Түөрт бырааттыы Маркстар" (ааҥл. The Four Marx Brothers) диэн аатынан биллибитэ. Бродвейга (ааҥл. Broadway) туруорбут "Кини баар диэн этээри гынабын" диэн спектакллара билиниини аҕалбыт.
# Чааркаан

Чааркаан — түүлээххэ, кыра булка мэҥиэ ууруллан иитиллэр булт сэбэ. Талахтан оҥоһуллар. Чаастара: чаачар, кирис, балтыһах, элбэрээк, тыҥкырай уонна чааркаан тыла.
# 801

801 сыл.

# 801
## Түбэлтэлэр

* Муус устар 3 — Сиэрдээх Людовик (фр. Louis le Pieux, ниэм. Ludwig der Fromme) Барселонаны хас да ый төгүрүктээн маврдартан былдьаабыт.
# Башкир судаарыстыбаннай университета

Башкир судаарыстыбаннай университета
Арассыыйаҕа Башкирия киин куоратыгар Уфаҕа баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1909 с.от ыйын 2 күнүгэр Арассыыйа үөрэҕин миниистирэ А. Н. Шварц Уфаҕа 3 сыллаах учуутал институтун арыйарга дьаһайбыт. Ону кытта, институт дириэктэринэн Уфатааҕы гимназия учууталын А. Н. Лисовскойу аныырга быһаарбыттар. 1909 с.алтынньы 4 күнүгэр Уфатааҕы учуутал института арыллыбыт. 1912 с. институкка бастакы 24 устудьуон үөрэх толору кууруһун бүтэрбиттэр. Педсэбиэт быһаарыытынан бары "учитель городского училища" диэн сыбаанньаламмыттар уонна Оренбургскай уокурук үөрэҕин тэрилтэлэригэр үлэҕэ анаммыттар. 1917 с. 2-с куурус устудьуоннарын аан бастаан икки хайысханан салгыы үөрэнэргэ анаан араарбыттар: физико-математическай уонна естественно-географическай. Бастакы кууруска үс салааҕа ылар буолбуттар: Историко-литературнай Физико-математическай Естественно-географическай.
1919 с. Норуот үөрэҕириитин института диэн ааттаммыт. 1923 с. "Практическай" диэн ааттанан, эбии, тыа хаһаайыстыбатын испэссээлиистэрин бэлэмниир буолбут. 1929 с. кини базатыгар К.А. Тимирязев аатынан Башкир судаарыстыбаннай педагогическай института буолбут. 1930 с.салаалара факультет буолбуттар, 15 кафедра баар буолбут. Ол сыл кэтэхтэн үөрэнии, эһиилигэр - киэһээҥҥи салаалар арыллыбыттар.
1957 с.от ыйын 20 күнүгэр ССРС МС уурааҕынан Башкир судаарыстыбаннай университета диэн ааттаммыт.

# Башкир судаарыстыбаннай университета
## Структурата

Университекка 10 факультет, 105 кафедра, 5 институт, 1 кэллиэс уонна Сибай, Стерлитамак, Нефтекамск, Бирск куораттарга филиаллар бааллар.

# Башкир судаарыстыбаннай университета
## Рейтиннэрэ

1. QS World University Rankings Региональнай рейтин - QSEECA(Emerging Europer and Central Asia)2020:
а)Аан дойдуга 301-350 миэстэ.
б) Арассыыйаҕа 85-105 миэстэ.
в) Башкортостаҥҥа 2-3 миэстэ
2. Times Higher Education(THE)Мировой рейтинг - World University Ranking2020
а) Аан дойдуга 1001 миэстэ
б) Арассыыйаҕа 16-39 миэстэ
в) Башкортостаҥҥа 1-2 миэстэ
3. Subject Ranking-Направление "Physical Sciences"2020
а) Аан дойдуга 801 миэстэ
б) Арассыыйаҕа 24-33 миэстэ
в) Башкортостаҥҥа 1-2 миэстэ

# Башкир судаарыстыбаннай университета
## Ссылкалара

https://bashedu.ru/ru Архыыптаммыт 2020, Ахсынньы 2 күнүгэр. http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/171 Архыыптаммыт 2020, Алтынньы 15 күнүгэр.
# Окумал

Окумал — киһи тоҕоноҕуттан бүлгүнүгэр (санныгар) диэритэ. Сорох көтөр, харамай дьардьаматыттан тахсар кынатын (атаҕын) бастакы сүһүөх уҥуоҕа.
# Лииндэ (өрүс)

Лииндэ өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 804 км., тардыытын иэнэ 20000 кв.км.
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сир илиҥҥи уһугар баар. Сүүрээнэ үксүнэн Саха сирин ортоку намталынан.
Тардыытыгар 780 үрэх, 6000 күөл (уопсай иэннэрэ 606 км.) уонна элбэх тукулан баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салаалардаах: Сэбирдэх (148 км.), Сэрки (209 км.) уонна Дьэлиҥдэ (201 км.).

# Лииндэ (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Маҥан Ордуу

Маҥан Ордуу, эбэтэр Ак Орда (ноҕайдыы Ак Орда, каз. Ақ-Орда) – XIII үйэттэн XV үйэҕэ диэри Алтан Ордуу (Дьүчи Улууһун) арҕааҥа аҥара буолуон сөп.

# Маҥан Ордуу
## Өйдөбүл

Историяны чинчийээччилэр Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн өйдөбүллэр Алтан Ордуу ханнык сиригэр сыһыаннаахтарын чопчу быһаара иликтэр. Бу буккуур төрүөтэ былыргы суруктарга Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн өйдүбүллэри буккуйуу буолар. Холобур, мусульманнар суруйбут кинигэлэригэ (араабтыы, перстыы, түүрдүү) Күөх Ордуу (Көк Орда), Маҥан Ордуу (Ак Орда) уонна Дьүчи Улууһа диэн өйдөбүллэр бүтүн Алтан Ордууну да бэлиэтииллэр, Алтан Ордуу сорох улуустарын да бэлиэтииллэр, ол иһин бу үс өйдөбүл кыраныыссатын быһаарар уустук. Нуучча былыргы суруктарыгар Күөх Ордуу (Көк Орда) диэн Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара ааттанар, ол аата Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара Маҥан Ордуу буолуохтаах. Ол аата Маҥан Ордуу диэн Сарай киин куораттаах Алтан Ордуу сүрүн чааһа буолар.
1360-с сылларга Бату аҕа ууһа быстыбытын кэнниттэн уонна Улуу Кэхтии кэмэ (нууччалыы: Великая Замятня) саҕаламмытыгар Маҥан Ордууну Күөх Ордуу хааннара, Шибан сыдьааннара баһылаабыттара.
Сорох чинчийээччилэр Маҥан Ордуу Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара буолбакка, илиҥҥи аҥара дииллэр. 1840 сыллаахха Австрия чинчийээччитэ Й. Хаммер-Пургшталь Алтан Ордуу историятын суруйбут уонна ол үлэтигэр бу версияны эппит. Кини XV үйэҕэ суруллубут «Мунтахаб ат-таварих-и Му‛ини» Му‛ин ад-Дина Натанзи диэн киһи үлэтигэр олоҕурар.
Каһаах чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн арахсыы Алтан Ордуу илиҥҥи аҥарыгар эрэ сыһыаннаах. Бу сабаҕалааһынынан Күөх Ордуу (Көк Орда) Шибан улууһа буолар.

# Маҥан Ордуу
## Сирэ

Түүр тылларыгар "ак" диэн тыл "маҥан", "үрүҥ" диэн суолталаах. Кытайдар аан дойдуну өҥүнэн көрөн араараллар этэ, ол курдук хоту – хара, илин – күөх, арҕаа – маҥан, соҕуруу – кыһыл.
Маҥан Ордуу (Ак Орда) икки аҥы арахсар этэ: арҕааҥы – Хара муораттан хоту диэки сытар сирдэр, Кырыым; илиҥҥи – Поволжье уонна Хотугу Кавказ.
# Биики Домох

Биики Домох (ааҥл.Wikiquote) — сытааталар уонна биллиилээх дьон эбэтэр уус-уран айымньылар дьоруойдарын этиилэрин аһаҕас хомуурунньуктара, ааҕааччылар бэйэлэрэ бииргэ оҥороллор. Бу ситим-сири Бикимиэдьийэ пуондата MediaWiki хамсатыгын туһанан оҥорор. Аан бастаан ааҥыл тылынан 2003 сыллаахха бэс ыйын 10 күнүгэр оҥоһуллубута.
Иһинээҕитэ GNU Free Documentation License усулуобуйатынан тарҕанар. Суруйуу айбыт киһи бас билиитинэн хаалар, ол гынан баран көҥүл тарҕанар.
Биики Домох аҕыс уонтан тахса тылынан тахсар. 2018 сыл тохсунньутуттан сахалыы салаата тургутар бырайыак быһыытынан үлэлээбитэ. Бэс ыйыттан туспа домен ылан толору бырайыак буолбута.
# Игорь II Ольгович Рюрикович

Игорь II Ольгович Рюрикович - Русь 24-с салайааччыта, 1146 с. икки нэдиэлэ бөрөстүөлгэ олорбут. Бииргэ төрөөбүт убайа ыалдьан өлөрүгэр кинини хаалларбыт, ону тастыҥ быраата Изяслав II Мстиславич сэриинэн кэлэн билиэн ылбыт. Билиэҥҥэ түбэһэн баран манастыырга угуллубут.
Онон кини кэнниттэн тастыҥ быраата Изяслав II Мстиславич ыраахтааҕы буолбут.
# Семенова Лариса Иннокентьевна

Семенова Лариса Иннокентьевна — Россия спордун маастара. Сүүрүүгэ Саха сирин чемпиона, экс-рекордсмена, 100 км сүүрүүгэ Россия уонна Европа чемпиона уонна призера, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.
1964 с. Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүт.
1988 с. СГУ бүтэрэн, физическай культура учууталын дипломун ылбыта.
Харатааҕы лицей-оскуолаҕа тренер-учууталынан үлэлээбитэ. С. З. Борисов аатынан Тыыллыма орто оскуолатыгар тренер-учууталынан үлэлиир.
Лариса Иннокентьевна аан дойду таһымнаах спортсменка, Россия спордун маастара. Сүүрүүгэ Саха сирин чемпиона, экс-рекордсмена, 100 км сүүрүүгэ Россия уонна Европа чемпиона уонна призера.
СӨ үөрэҕириитин туйгуна.
# Надина Эльпис

Надина Эльпис, Саха Сирин биллэр ырыаһыта.

# Надина Эльпис
## Киинэҕэ уһуллуута

* Кэскил-1 (2007 с)
* Иччи (2010 с) 2011с
* Дорообо Дьокуускай 2011с
# Кыргыс үйэтэ

Кыргыс үйэтэ диэн норуот номоҕор 16-17-с үйэлэрдээҕи саха омугун улахан аҕа уустара баһылыыр-көһүлүүр иһин күөнтэһиилэрин, нуучча хаһаактара аан бастаан Саха сиригэр кэлиилэрин ааттыыллар. Ити кэмҥэ сэрииттэн сылайбыт, кыайтарбыт, сонордоһууттан тэскилээбит, көҥүлү сырсыбыт саха үгүс дьоно эйэлээх олоҕу көрдөөн тус хоту түспүттэрэ.