yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 955

955 сыл

# 955
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 10 — Лех кыргыһыытыгар Германия хоруола Оттон I тоҕо ааҥнаан киирбит венгрдэри кыайбыт. Паннонияҕа көһөн кэлбит венгрдэр үйэ аҥаарын тухары Европа дойдуларын талыыллара тохтуур. Сотору кинилэр биир сиргэ олохсуйар буолаллар уонна христианствоны ылыналлар.
# Тар

Тар диэн уһуннук туран аһыйбыт суорат (сайын уһаакка мунньан хаһааныллар, кыһын тоҥорон аһылыкка туттуллар).
Балбаах тар
Былыргы сахаҕа сайыҥҥы-күһүҥҥү кэмнэргэ уруц аhа дэлэй буолара. Сайын саха дьахтара ынахтарын ыат да5аны, үүтүн хоспоххо илдьэн оҥкучахха түһэрэн анал туос чабычахха (сэниэ ыаллар сабарай (улахан) чабычахтаахтара) кутара. Туруора туhэн баран урдун халбыйан сүөгэйдиирэ. Өссө күөрчэх, суорат, быыппах астаахтара. Иэйбит кэмигэр үрүмэлиирэ. Тимир тириитин кэппит кэмигэр: "ымдааҥҥын ис!", - диирэ. (Ымдаан - үрүҥ ас тобоҕо сойбут ууга бууламмыта). Арыы арыылаан оҥкучах түгэҕэр туhэрэрэ, онтукатын күһүн, тоҥмутун кэннэ хостоон ууккэ ытыйан хайах оҥорон хаhаанара. Биллэн турар, өр турбут арыы аҕырар, онон куhун лаппа хойут арыылыыр буолуохтаахтар. Манна диэн эттэххэ, киэҥ-куоҥ, дириҥ учугэй оҥоһуулаах оҥкучахтаах баай киhи сайыннары арыы сиирэ, хаhаанара даҕаны. Дьиэ хотуна ынах уолуор диэри биир сурун аhылыгы- суораты, кун аайы да кэриэтэ оҥороро. Күннээҕи аhылыктан ордор суораты, аhыйбыт үрүҥ аhы хоспоххо, сөрүүн сиргэ, турар анал туос холлоҕоско кутара. Онно эбии уҥуоҕу- иҥиэҕи да быраҕаллара. Туолбут иhити тутатына оҥкучахха туhэрэллэрэ. Дьэ, кыhыҥҥы-сааскы хаhаас тар итинник мунньуллара. Төһөнөн тардаах холлоҕос элбэх да, соччонон ыаллар эрэх- турах сананаллара. Куhун тымныйыыта, сайылыктан кыстыкка көhөллөрүгэр ол тардаах холлоҕосторун сыарҕалаах оҕуһунан тиэйэллэрэ. Кыстык хаар уонна улахан тымныылар туспуттэрин кэннэ ынах сааҕыттан тар тоҥорор балбаах оҥороллоро. (Биллэн турар, балбаах ис өттө инчэҕэй хаарынан хайыллан муус килиэ буолара.) Дьэ, оннук балбаахтарга тардаах холлоҕосторун, биир- биир дьиэҕэ киллэрэн сылытан хоҥноро- хоҥноро, таhааран тардарын симэллэрэ. Ол хаhаас ас БАЛБААХ ТАР диэн ааттанара. Элбэх ыанар ынахтаах баай киhи, биллэн турар, элбэх балбаах тары хаhаанара уонна сааскы быстарыкка кыпчарыттарбыт ыал аҕата киниэхэ кэлэн сайыҥҥы от улэтигэр эбэтэр тутатына үлэҕэ кэпсэттэҕинэ иэс быhыытынан биэрэрэ.
# Маар (Ньурба улууһа)

Маар — Ньурба улууһун Түмүк нэһилиэгин киинэ.

# Маар (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Түмүк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# Галаактика

Галаактика (был.-гириэк. Γαλαξίας — «Үүт суол» (Халлаан сиигин былыргы гириэктэр уонна нууччалар инньэ дииллэр этэ) диэнтэн тахсар) — сулустар, гаас, сулус быылын уонна көстүбэт маасса сүүнэ улахан түмүллүүтэ.
Халлаан Сииктээҕэр Андромеда галактика диэн саамай чугас улахан галаактика.
# Олоо

Олоо (ааҥл. inclement weather) — 1) хаар анныттан булан аһаа, хаһан аһаа (сылгы кыһын, дьиэҕэ киирбэккэ сиргэ хаһан аһаан кыстыырын этэллэр. Сылгы кыһыны олоон туоруур. 2) Ардаары эрдэттэн хас да хонук инниттэн тыалырар. Ардаары олообута хас да хонно.
# Сэргэлээх уоттара (айар түмсүү)

«Сэргэлээх уоттара» айар түмсүү — Саха судаарыстыбаннай университетыгар үлэлиир, айар дьоҕурдаах устудьуоннары иилиир-саҕалыыр тэрилтэ.
Уйбаан Гоголев, Иван Спиридонов, Иван Федосеев уонна Моисей Ефимов устудьуоннуу сылдьан тэрийбиттэрэ. Бастакы салайааччынан ол саҕана преподавателлиир Сэмэн Данилов буолбута.
Моисей Ефимов ол туһунан маннык суруйар: «Сэргэлээхпит уоттарын» училищеларга, техникумнарга, оскуолаларга үөрэнэр, хоһоон суруйар оҕолор сэргээн барбыттара. Тыа хаһаайыстыбатын техникумуттан Рафаэль Ермолаев, художественнай училищеттан Егор Шестаков, медучилищеттан Степан Дадаскинов эҥин кэлитэлээбиттэрэ. «Сэргэлээх уоттарыттан» Николай Босиков, Николай Рыкунов, Варвара Потапова, Василий Дедюкин, Иван Нуолур, Егор Неймохов, Василий Босяк курдук үгүс биллиилээх суруйааччылар үүнэн тахсыбыттара
# Непал

Непал диэн Соҕуруу Азия дойдута. Кытай уонна Индия икки ардыларыгар баар. Непал хоту уонна арҕаа өттүлэригэр Хималайа сис хайалара сыталлар. Аан дойду уон ордук үрдүк хайаларыттан аҕыһа онно баар (ордук үрдүк Эверест).
* Непал
* Kathmandu
* Swayambhunath
* Patan
* Bhaktapur
* Himalaya
* Himalaya
* Kaski District
* Mustang
* Mustang
# Үһүнньүк

Үһүнньүк (сэрэдэ) диэн чук биир хонуга. Иккинньик уонна төрдүнньүк икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун үһүс күнэ. Христиан халандаарынан чук төрдүс күнэ.
Былыргы аата Уу хонуга. Мэндэҥэ одону кытта ситимнээх.
# Тобурах

Тобурах — салгынтан тымныыга уу паара тоҥон муус буолан сиргэ түһүүтэ.
Муус көһөҥөлөрө биир миллиметртан хас да сантымыатрга дылы улаханнаах буолаллар. 130 см, биир киилэҕэ дылы ыйааһыннаах көстөллөр.
Үксүн сыл сылаас кэмигэр курулас эбэтэр этиҥнээх ардах кэмигэр түһэр.
Сороҕор тобурах сиргэ халыҥа хас да сантымыатр буолар. Түһүүтүн уһуна аҕыйах мүнүүтэттэн чаас аҥарыгар дылы, олох сэдэхтик биир чаас түһэр.

# Тобурах
## Өссө маны көр

* Ардах
* Хаар
# Арҕаа Африка

Арҕаа Африка диэн Африка арҕаа региона. Холбоһуктаах Нациялар быhаарыыларынан, Арҕаа Африкаҕа 16 дойду баар, бүтүн иэннэрэ 5 млн км2 кэриэтэ:
| Бенин Буркина Фасо Кот д'Ивуар Кабо Верде Гамбия Гана Гуинея Гуинея-Биссау | Либерия Мали Мауритания Нигер Нигерия Сенегал Сьерра Леоне Того |
# Ултургашев Анатолий Павлович

Ултургашев Анатолий Павлович — балет артыыһа.

# Ултургашев Анатолий Павлович
## Олоҕун олуктара

1950 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр Хакасскай автономнай уобалас Аскизскай оройуонун Нижняя Тея с. төрөөбүт. 1960 сыллаахха Новосибирскайдааҕы хореографическай училищеҕа үөрэнэ киирбит. Училищены бүтэрээт, 1968 сыл атырдьах ыйыттан П. А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай музыкально-драматическай театрыгар балет артыыһынан үлэлиир. Саха оператын театрыгар режиссер көмөлөһөөччүтэ. Посельскайдар ааттарынан Дьокуускайдааҕы хореографическай колледж преподавателэ.

# Ултургашев Анатолий Павлович
## Айар үлэтэ

Балет сценатыгар Наталья Христофорованы, Клавдия Иванованы, Наталья Посельскаяны, Саргылана Саввинаны кытта үҥкүүлээбитэ.

# Ултургашев Анатолий Павлович
## Айар үлэтэ
#### Толорбут партиялара

* Чурумчуку («Чурумчуку», Ж. Батуев)
* Хулиган («Барышня и хулиган», Д. Шостакович)
* Франц («Голубой Дунай», И. Штраус)
* Хотой («Хотойдор хоту көтөллөр», Г. Комраков)
* Вакх («Вальпургиева ночь», Ш. Гуно)
* Адам («Сотворение мира», А. Петров)
* Принц («Золушка», С. Прокофьев)
* Феб («Собор Парижской богоматери», Ч. Пуньи)
* Поэт («Шопениана», Ф. Шопен)
* Альберт («Жизель», А. Адан)
* Солор («Баядерка», Л. Минкус)
* Принц («Щелкунчик», П. Чайковскай)

# Ултургашев Анатолий Павлович
## Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара

Кэргэнэ — Ольга Ивановна Ултургашева. 4 оҕолоох.
Улахан уола Саян аҕатын суолунан баран, Новосибирскайдааҕы хореографическай училищены бүтэрбит, Суорун Омоллоон аатынан опера уонна балет театрыгар балет артыыһынан үлэлээбитэ. Билигин Англияҕа олорор, Кембридж университетыгар хореографическай студия преподаваетелэ. Кыра кыыһа, Галина, 2006 сыллаахха Посельскайдар ааттарынан Дьокуускайдааҕы хореографическай колледж бүтэрбит, Суорун Омоллоон аатынан Саха оператын уонна балетын театрыгар балет артыыһа.

# Ултургашев Анатолий Павлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* Саха Сирин комсомолун бириэмийэтин лауреата (1978)

# Ултургашев Анатолий Павлович
## Өссө маны көр

Кейметинов Василий Спиридонович - Баргачан
# Бичик (тэрилтэ)

С.А. Новгородов аатынан Бичик кинигэ кыһата Аахсыйалаах Уопсастыба (нууч. Акционерное Общество "Национальная издательская компания "Бичик" им. С.А. Новгородова") — Саха сирин бөдөҥ кинигэ кыһата. Урукку аата Саха сиринээҕи кинигэ кыһата (нууч. Якутское книжное издательство).

# Бичик (тэрилтэ)
## Устуоруйата

1926 сыллаахха тэриллибитэ, үлэтин аҕыйах кэминэн саҕалаабыта. 1932 сыллаахтан хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар литэрэтиирэлэрин бэчээттиир буолбута. Билигин саха бастакы лингвииһэ Новгородов Семен Андреевич аатын сүгэр. Кинигэ кыһата күн сирин көрөрүгэр бастакы олугу саха литературатын төрүттээччилэр Былатыан Ойуунускай, Амма Аччыгыйа, Эллэй, Күннүк Уурастыырап уурбуттара. Манна саҥа саҕалаан эрэр эдэр уонна номнуо норуот биһирэбилин ылбыт суруйааччылар айымньылара бэчээттэнэн тахсыбыта.
Дойду үрдүнэн уларыта тутуу кэмигэр 1992с. Национальнай кинигэ кыһата тэриллибитэ. Күн бүгүн «Бичик« үтүө үгэстэри салҕаан, Сахабыт сирин норуоттарын литературата, культурата, науката, үөрэҕириитэ сайдарын туһугар күүскэ ылсан үлэлиир.

# Бичик (тэрилтэ)
## Устуоруйата
### Салайааччылара

* Никифоров С.С.
* Егоров Август Васильевич

# Бичик (тэрилтэ)
## Устуоруйата
### Биллиилээх үлэһиттэрэ

* Күн Дьирибинэ

# Бичик (тэрилтэ)
## Билиҥҥитэ

«Бичик» бэчээттээн таһаарар кинигэтэ бастыҥнар ахсааннарыгар киирэн, тэрилтэ үлэтин түмүгэ Саха сиригэр эрэ буолбакка бүтүн Россия үрдүнэн уонна омук сиригэр үрдүктүк сыаналанан, барҕа биһирэбили ылан, араас сылларга үгүс бириэмийэ лауреата, дипломана албан аатын ылбыта. Билигин даҕаны «Бичик» үтүө сураҕа сири сиксигинэн аар саарга аатыра турар.
iPhone, iPad гаджеттарыгар «Бичик» электроннай кинигэ таһаарда
Аныгы олоҕу кытта тэҥҥэ хаамар, гаджетынан туһанар дьоҥҥо «Бичик» кыһа электроннай кинигэни таһаарда. Билигин аан дойдуга саамай биллибит Apple хампаанньатын iPhone төлөпүөннээх, iPad планшеттаах дьон AppStore киирэн, электроннай кинигэ хачайдыыр кыахтаннылар. Бастакы сонун бырайыагынан ити платформаҕа «Биэбэйчээннэрим» диэн оҕолорго аналлаах кинигэ таҕыста. Оҕо сенсоры тарбаҕынан баттаатаҕына, анимационнай ойуу көстөр, диктор ис киирбэх куолаһа хоһоон ааҕан биэрэр. Электроннай кинигэ остуоруйа кэпсиир, оҕону дьарыктыыр, аралдьытар, саататар нээньэни да солбуйар. Бастакы туһанааччылар бу саҥа сүүрээни үрдүктүк сыаналаатылар, баара-суоҕа биир ый иһигэр 1000 кэриҥэ киһи гаджетыгар электроннай кинигэни хачайдаан ылла.
AppStore баар электроннай кинигэ бастаан утаа босхо хачайданар, онон, кытаатыҥ, киириҥ, ааҕыҥ, сэргээҥ, сыаналааҥ! Инникитин Android платформаҕа смартфоннарга барыларыгар электроннай кинигэни киллэрэр былаан баар, оччоҕо PlayMarket киирэн, ким баҕарар сахалыы электроннай кинигэлэри ааҕар кыахтаныа.
# Захаров Александр Никитич

Захаров Александр Никитич - Маай — (1935, Олунньу 13, Амма улууһа, Абаҕа нэһ.) Саха сирин үтүөлээх тутааччыта, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Амма улууһун уонна Абаҕа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

# Захаров Александр Никитич
## Олоҕун олуктара

Абаҕаҕа колхозтаахтар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата — Никита Афанасьевич, оччотооҕу колхоз бэрэссэдээтэлэ. 1938 репрессияҕа түбэһэн хаайыллан, 1940 реабилитацияланан баран хоту олохсуйар. Аҕа дойду сэриитигэр сураҕа суох сүппүтэ.
Үөрэҕин Кемерово уобалаһыгар Новокузнецкай куоракка хайа техникумугар 1957 бүтэрбитэ. Кэлин Саха Госуниверситетыгар үөрэҕин салҕаабыта. Саха сиригэр көһөн кэлбитэ уонна уурайыар диэри Дьокуускайга «Якутстрой» систематыгар үлэлээбитэ. 9 сыл устата Совмин иһигэр капитальнай тутуу управлениятын кылаабынай инженерынан үлэлээбитэ. Республика үрдүнэн тутууну ыыппыта. Кэргэнэ Елена Васильевна университет физика салаатын преподавателя, икки уоллаах, үс сиэннээх.

# Захаров Александр Никитич
## Туппут дьиэлэрэ

Александр Никитич быһа холоон 200 тахса дьиэни туппута, олор быыстарыгар Дьокуускай куоракка:
* 1-кы нүөм. Правительство дьиэтэ
* Дьокуускай куорат Мэрията
* Саха сирин Опера уонна Балет театра
* Спартак стадион (билигин "Туймаада" стадион)
* Якутзолото
* куораттааҕы баанньык дьиэтэ
* «Якутгражданпроект» (билиҥҥитэ «Сахапроект»)
* Тыа Хаһаайыстыбатын Министиэрстибэтин дьиэтэ
* Радиоцентр
* Тыа хаһаайыстыбатын техникумун уонна үп-харчы техникумун дьиэлэрин
* Водогрязелечебница «Хоту»
* Хаан кутар станцията
* Республикатааҕы балыыһа, акушер корпуһа, радиологическай балыаһа дьиэлэрин
* Дом-быта «Силуэт»
* Балык уонна эт кэмбинээтин дьиэлэрин
* Рембыттехника
* «Сардаана» фабрика
* Иистэнэр фабрика
* Дьокуускайдааҕы птицефабрика 1, 2, 3 уочараттаах дьиэлэрин, Хатасстааҕы свинокомплекс 1 уонна 2 уочаратын
* База госплемстанции
* Оскуолалары, оҕо уһуйааннарын, маҕаһыыннары уо.д.а
Аммаҕа Федот Потапов аатынан культура дьиэтин тутуутугар сүрүн кылаатын киллэрбитэ, Абаҕаҕа сэрии бэтэрээннэригэр анаммыт панорама уо.д.а. Төрөөбүт дойдутугар Абаҕаҕа туппут дьиэтэ 2007 Саха сирин тиэргэннэрин күрэхтэригэр бастаан турардаах.
# Pussy Riot

Pussy Riot (Пуусси Раайот, ааҥл. «Куоска утарылаһыыта» диэн тылбаастыахха сөп, патриот диэн тылы кытта дьүөрэлиир дьон эмиэ бааллар), феминизмы өрө тутар Арассыыйа панк-рок-бөлөҕө, дьон тоҕуоруһар сирдэригэр болҕомтону тардар араас ааксыйалары ыыталларынан биллэллэр.
Pussy Riot Москуба метротун станцияларыгар, троллейбус үрдүгэр, полиция силиэстийэлиир изоляторыгар, Кыһыл болуоссакка уонна Киристиэс храамыгар ааксыйалары оҥорбуттара.
Бөлөх састааба чуолкайа суох. Сорох ааксыйаларыгар 8 киһи кыттар. Ону таһынан ааксыйаҕа быһа кыттыбат кыттааччылар бааллар дииллэр. 2012 сыл кулун тутар 3 күнүгэр Киристиэс храамыгар оҥорбут ааксыйаларын иһин күлүгээннээһиҥҥэ уонна таҥараны итэҕэйээччилэри өһүргэтиигэ күтүрээн үс эдэр дьахтары (Надежда Толоконникова, Мария Алёхина, Екатерина Самуцевич) тутан хаайбыттара. Билигин суут бара турар. Бастаан бөлөххө уонна ааксыйаҕа кыттыбыттарын мэлдьэһэллэр этэ, онтон суут кэмигэр уонна тиһэх тылларыгар кыттыбыттарын бигэргэттилэр.
Бөлөх кыттааччылара ааксыйа кэмигэр харахтара уонна айахтара эрэ көстөр балаклава диэн баайыы бэргэһэ кэтэллэр.
Дьахтар бырааба кэһиллиитин, уопсастыбаҕа олохсуйбут дьахтары баттыыр үгэстэри утары охсуһабыт дииллэр. Дьахтары атаҕастааһыны авторитарнай былаас өйүүр диэн санаанан салайтаран Арассыыйа билиҥҥи былааһын уонна чуолаан бэрэсидьиэн Путины утарар тыллаах ырыалары ыллыыллар.
# Григорьева Татьяна Петровна

Григорьева Татьяна Петровна (1929–2014) — Илиҥҥи культураны уонна философияны чинчийээччи, философия наука-тын доктора, профессор. РНА илиҥҥи дойдулары үөрэтэр Институтун үлэһитэ.
1929 сыл ахсынньы 18 күнүгэр төрөөбүтэ.

# Григорьева Татьяна Петровна
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
# Львова Прасковья Михайловна

Львова Прасковья Михайловна - учуонай агроном, биология билимин хандьыдаата, профессор. Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институутугар уонна ССРС билимин академиятын Сибиирдээҕи салаатын биология институутугар 37 сыл устата үлэлээбитэ. 1992 сылтан Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар үлэлиир. Агрономия кафедратын профессора. ССРС билимин академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, "Бочуот знаага" уордьан кавалера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
"Оҕуруоччукка туһалаах сүбэлэр" диэн сиэрийэҕэ тахсыбыт "Силис астаахтар. Луук араас көрүҥнэрээ" диэн кинигэ ааптара. Бу ааҕааччы киэҥ араҥатыгар туһаайыллыбыт кинигэҕэ силис астаах үүнээйилэр уонна луук араас көрүҥнэрин хантан төрүттээхтэрэ, суортар кылгас характеристикалара, үүннэрии агротехниката, буортулаах үөннэри кытта охсуһуу уонна аска туһаныы туһунан сүбэлэр киирбиттэр.
# Лүксембург

Лүксембург диэн Арҕаа Эуропа кыра дойдута. Франция, Бельгия уонна Германия икки ардыларыгар баар.
# 1853

1853 сыл.

# 1853
## Туох буолбута
### Күнэ-ыйа чопчулана илик эбэтэр биллибэт

* Дионисий Хитров "Саха тылын кылгас грамматикатын" (Краткая грамматика якутского языка) суруйбут.

# 1853
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 19 — Джузеппе Верди «Трубадур» операта аан бастаан Римҥэ турбут.

# 1853
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 12 күнүгэр Саха уобалаһын ис дьыалаҕа управлениетын мэдиссиинэҕэ отделениетын бэтэринээр бырааһынан Гольман Вольдемар Густавович анаммыт — Саха сиригэр үлэлээбит бастакы үөрэхтээх бэтэринээр. Дерпт университетын бэтэринээрийэ факультетын бүтэрбит.
* Кулун тутар 14 — Тифлис куоракка бастакы «Чэркиэс тылын букубаара» тахсыбыт.

# 1853
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 18 — Азияҕа бастакы тимир суол үлэҕэ киирбит (Бомбей—Тхана, 36 км).

# 1853
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 2 — нуучча армията туурактар баһылаан олорор Молдавияларыгар саба түһэр. Кырыым сэриитэ саҕаланыыта.
* От ыйын 8 — Токио хомотугар командор Мэтью Перри салайыылаах АХШ флота кэлбит уонна Дьоппуону атыы-эргиэн саҕалыырга күһэйбит. Икки үйэлээх Дьоппуон изоляцията түмүктэммит.

# 1853
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 9 — Нуучча сэриилэрэ Сырдарья өрүскэ турар Ак-Мэчиэт диэн сири баһылаабыттар. Бу кыайыы Коканд ханствотын сэриилээһиҥҥэ көмөлөспүтэ.

# 1853
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 4 — Нуучча адмирала Геннадий Невельскай Сахалиҥҥа Арассыыйа былааҕын көтөхпүт.

# 1853
## Төрөөбүттэр

* Оросин Константин Григорьевич (1853 - 1903), олоҥхоһут.
* Кулун тутар 30 — Винсент ван Гог, Недерланд уруhуйдьута
* От ыйын 5 — Сесиль Джон Родс (1919 өлб.), Англия уонна Соҕуруу Африка бэлиитигэ, урбаанньыт, «Де Бирс» хампаанньаны төрүттээччи.
* От ыйын 15 — саха олоҕун хоһуйбут нуучча суруйааччыта Владимир Короленко төрөөбүт (1921 өлбүт).

# 1853
## Өлбүттэр

* Атырдьах ыйын 28 — Москубаҕа Фридрих Йозеф Гааз (ниэм. Friedrich Joseph Laurentius Haass, 1780 төр.), Арассыыйаҕа Фёдор Петрович Гааз диэн аатынан биллибит филантроп быраас, Германияттан Москубаҕа көһөн олорбута, үлэлээбитэ, дьадаҥылары босхо эмтиирин, тиийиммэттэргэ көмөлөһөр амарах санаатын иһин "сибэтиэй дуоктар" диэн ааттаммыт киһи.
# Никифоров Василий Давыдович

Никифоров Василий Давыдович (1931—2007) — РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, саппаас майора, кыраайы үөрэтээччи, Иккис Наахара, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Василий Давыдович Наахара 7 кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ. 1962 с. СГУ историческай факультетын бүтэрэн баран учуутал үлэтин Наахара 8 кылаастаах оскуолатыгар саҕалаабыта. 1964—1982 сылга диэри Наахара орто оскуолатыгар учууталынан, военругунан, саабыһынан, дириэктэринэн 19 сыл үлэлээбитэ.
1978—1982 сылларга НВП военругунан үлэлээбитэ. Бу кэмҥэ оскуолаҕа байыаннай патриотическай иитиигэ пед.коллектив уонна төрөппүттэр элбэх үлэни ыыппыттара. Оччотооҕу көрдөбүлгэ эппиэттиир сөптөөх оборудованиелаах кабинет, строевой площадка, ытар тир, караульнай помещение сороҕо, мэһэйдээх площадкалар, оружейка оҥоһуллубуттара. Оскуолаҕа «Бойобуой уолаттар» кулууптара, стрелковай кружок үлэлииллэрэ. Юнармеецтар «Орленок», «Зарница» байыаннай- патриотическай оонньуларга көхтөөхтүк кытталлара уонна оройуоҥҥа 3 сыл субуруччу бастаан көһөрүллэ сылдьар Кыһыл Знамяны «За отличную военную подготовку молодежи» үйэ-саас тухары илдьэ хаалбыттара. Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспалыы барааччылары атаарыы уонна сулууспаттан кэллэхтэринэ көрсүһүүлэр ыытыллаллара. Албан аат уруоктара, памятниктары шефтэһии, юнармеецтары, ордук призывниктар ГТО нуормаларын ситиһиилээхтик туттаралларын ситиһэллэрэ. Сулууспалыы сылдьар отпускниктар байыаннай чаастарын кытта суруйсуу тэриллэрэ. Үгүс выпускниктар үчүгэйдик сулууспалыылларын туһунан махтал суруктар кэлэллэрэ, олору оскуола үөрэнээччилэригэр линейка кэмигэр иһитиннэрэллэрэ. 1979 сыллаахха оскуола ити үлэтин үрдүктүк сыаналаан учууталлар атырдьах ыйдааҕы сүбэ мунньахтарыгар Наахара оскуолата Советскай сэбилэниилээх күүстэр уонна ЫБСЛКС 60 сыллара туолуутун көрсө Байыаннай — патриотическай үлэни тэрийиигэ активнайдык кыттыбытын уонна ситиһиитин иһин ССРС үөрэҕин Министерствотын, ЫБСЛКС КК, ССРС ДОСААФ КК дипломнарынан наҕараадаламмыта.
Василий Давыдович көҕүлээһининэн «Наахара» с/з, нэһилиэк историятын сырдатар «Үлэ уонна бойобуой албан аат» музейа аһыллыбыта. Кини кэнчээри ыччат төрөөбүт нэһилиэгин историятын, культуратын, омук быһыытынан уратытык билэригэр туһуламмыт өр сыллаах таһаарыылаах үлэтин ис хоһоонун байытан, сайыннаран салгыы нэһилиэк музейын үлэтин сөргүтэр билиҥҥи кэм ирдэбилэ.
Василий Давыдович үгүс сыратын биэрэн чинчийбит үлэлэрэ «Наахара нэһилиэгин историята (1631—1996)», «2 Наахара нэһилиэгин Хочо бөһүөлэгин олохтоохторун төрүттэрэ-уустара», «Наахара орто оскуолатын историята (1900—1996 сс.)». Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын туһунан үгүс материал хомуллубута. Наахара буойуннарын ааттарын, көмүллүбүт сирдэрин чуолкайдыырга эдэр пионердар уонна комсомолецтар киэн өрүттээх чинчийэр үлэни ыыппыытара. Василий Давыдович төрүттээбит музейыгар 1990—2001 сс. 11 сыл үлэлээбитэ.
2007 сыллаахха өлбүтэ.
# Киренскай Лука Александрович

Киренскай Лука Александрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1925 сыллаахха Дьабыыл нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт.
1943 сыллаахха бэс ыйыгар Кыһыл Аармыйаҕа Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Пулеметчик, «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (19.10.1944).
1944 сыллаахха алтынньы 19 күнүгэр ыараханнык бааһыран өлбүт. Опошкоболь сэлиэнньэтигэр Вилкавиш оройуоҥҥа Литваҕа көмүллүбүт.
# Геология

Геология (был.-гириэк. γῆ — «Сир» уонна λόγος — «үөрэх» диэн тыллартан) — Сир туругун, тутулун уонна сайдыытын үөрэтэр үөрэх.

# Геология
## Геология салаалара

Геология сайдан истэҕин аайы тус-туспа хайысхалара дириҥээн бэйэлэрэ туспа билим салаалара буолбуттара.
Манна геология салаалара көстөллөр:
* Хостонор баайдар геологиялара хостонор баайдар көрүҥнэрин, кинилэри көрдөөһүн ньымаларын үөрэтэр салаа.
* Гидрогеология — сир аннынааҕы ууну үөрэтэр салаа.
* Инженернай геология — сир уонна араас тутуулар бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын үөрэтэр үөрэх.
* Геохимия — Сир химическэй тутулун үөрэтэр салаа.
* Геофизика — Сир физическэй туругун үөрэтэр, араас чинчийэр ньымалардаах: гравиразведка, сейсморазведка, магниторазведка, электроразведка уо.д.а.
* Күн систиэмэтин геология маннык салаалара үөрэтэллэр: космохимия, космология, космическая геология уонна планетология.
* Минералогия — минерааллары, хайдах үөскээбиттэрин, класификацияларын үөрэтэр геология салаата. Атмосфера, биосфера уонна гидросфера дьайыытынан үөскээбит боруодалары литология үөрэтэр. Ирбэт тоҥу геокриология үөрэтэр.
* Петрография — маагматтан үөскээбит боруодалары ойуулуур салаа.
* Петрология — маагматтан тахсар буоруодалар хайдах үөскүүллэрин үөрэтэр салаа.
* Геобаротермометрия — минерааллар уонна хайа боруодалара үөскээбит батааһынын уонна температууратын үөрэтэр салаа.
* Структурнай геология — Сир хаҕын хамсааһынын үөрэтэр салаа.
* Микроструктурнай геология — минерааллар уонна агрегааттар туораахтарын таһымыгар уларыйыылары үөрэтэр салаа.
* Геодинамика — Сир эволюциятын үөрэтэр салаа. Сир киинигэр, маантиятыгар уонна хаҕыгар барар процестары үөрэтэр.
* Тектоника — Сир хаҕын хамсааһынын үөрэтэр.
* Историческай геология — Сир историятын үөрэтэр.
* Палеонтология былыр олоро сылдьыбыт харамайдары үөрэтэр.
* Стратиграфия — хайа боруодаларын саастарын үөрэтэр билим салаата.
# Эол күөллэр

Эол күөллэр — салгын хамсааһынын (тыал үрүүтүн) түмүгэр оҥоһуллубут күөллэр. Сороҕор тыал кумаҕы үрэн уу түһэр сирин быһыттаан кэбиһэр. Оччоҕо күөл үөскүүр. Сороҕор тыал сымнаҕас көпсөркөй боруоданы үрэн намыһах сирдэри оҥорбутугар уу мустар. Бу иккис ньыманнан оҥоһуллубут күөллэри өссө дефляция көмөтүнэн оҥоһуллубут күөллэр эбэтэр плайя дииллэр.
Бу күөллэр кытыллара, тас көстүүлэрэ уһулуччу кэрэ буолар. Кумахтаах, сынньанарга табыгастаах буолуон сөп. Саха Сиригэр маннык айылҕалаах күөллэринэн Бүлүү улууһугар баар Ньакыйа уонна Алыһардаах буолаллар.

# Эол күөллэр
## Атын айылҕалаах күөллэр

* Тектон күөллэр
* Термокарст күөллэр
* Карст күөллэр

# Эол күөллэр
## Туһаныллыбыт сирдэр

Е. Мироненко. Про реки и озера Якутии. — «Якутск Вчерний» хаһыат, 2009, от ыйын 31.
# Аралдьыйыы

Аралдьыйыы диэн дьон астынар эбэтэр сынньанар дьарыктара.
Атын ааттара- суоллара омос көрүүгэ, күрүө- хаһаа уо. д. А. Энергозативноһынан араас индивидуальнай уонна бөлөхтөр баар буолаллар. Искусство араас көрүҥнэрэ куруһуогу ыытар ньыманан буолуохтарын сөп.

# Аралдьыйыы
## Аралдьыйыы холобурдара

* Анимация
* Киинэ
* Театр
* Сыырка
* Комедия
* Комикс
* Үҥкүү
* Ааҕыы
* Оонньуу
* Музыка
* Кэнсиэр
* Ап
* Спорт
* Масс медиа
* Ревү
* Телевидение
* Радио
* Кэпсээhин
Вечерний — человек (сотору- сотору доҕоттор, билэр) көрсүһүү, сүрүннээн, дьарык уонна сынньалаҥ. Киэһэлик киэһэлик ыытыллар, хантан, туох диэн өйдөбүлү үөскэтэр. Вечерний вечера очень праздником или фестивале, но этот термин для огромных, чтобы своих встречений, а таких государственных или религиозных наждах.
Киэһээҥҥи сирдэр — тус олорор дьиэ, рестораннар уонна кафелар уонна да атын хостонор дьиэлэр, ону тэҥэ автотранспорт.
Вечерний дня рождения - человека. Сиэри- туому кэһии диэн түүҥҥү сырыы — аан дойду үгүс культурата, сиэрэ- туома ыытылынна.
Арҕааҥы культураларга, ордук АХШ, Великобританияҕа, Австралияҕа уонна Саҥа Зеландияҕа, төрөөбүт күнүн сотору- сотору кырааскалаах киэргэллэри, флажкалары сотору- сотору арыаллыыллар. Үксүгэр үөрэ- көтө аһыыр тортка үксүгэр чүмэчи умайан, эрдэ таайтараары гынна. Оҕолорго бастакы куһуок биэриэхтээхтэр.