yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хотугулуу Арҕаа федеральнай уокурук

Хотугулуу Арҕаа федеральнай уокурук (нууч. Се́веро-За́падный федера́льный о́круг) диэн Арассыыйа аҕыстан биир федеральнай уокуруга. Арассыыйа Европейскай өттүн хоту өттүгэр сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 13,616,057 (83.5% куораттарга олороллор). Билиҥҥи бастайааннай бэрэстэбиитэлэ Александр Дмитриевич Беглов

# Хотугулуу Арҕаа федеральнай уокурук
## Национальнай састааба

Федеральнай уокурук национальнай састааба (кэнники икки биэрэпис түмүгэр олоҕуран):
| Национальность | Ахсаанннара 2010 г. | Өлүүтэ |
| Нууччалар | 11 311 310 | 83,07 % |
| Украиннар | 253 252 | 1,86 % |
| Коми | 208 580 | 1,53 % |
| Белорустар | 151 015 | 1,11 % |
| Татаардар | 62 822 | 0,46 % |
| Кареллар | 46 946 | 0,34 % |
| Эрмээннэр | 38 648 | 0,28 % |
| Азербайдьаннар | 34 272 | 0,25 % |
| Дьэбириэйдэр | 24 132 | 0,18 % |
| Ниэмэстэр | 12 790 | 0,09 % |
| Финнар | 15 502 | 0,11 % |
| Чуваштар | 5 077 | 0,04 % |
| Литовестар | 9 769 | 0,07 % |
| Цыганнар | 10 714 | 0,08 % |
| Поляктар | 2 788 | 0,02 % |
| Узбектар | 29 307 | 0,22 % |
| Таджиктар | 15 049 | 0,11 % |
| Молдаваннар | 9 898 | 0,07 % |
| Ненецтар | 8 523 | 0,06 % |
| Гунзибтар | 8 274 | 0,06 % |
| Вепстар | 5 215 | 0,04 % |
| Казаахтар | 3 349 | 0,02 % |
| Мордва | 1 625 | 0,01 % |
| Саамалар | 1 599 | 0,01 % |
| атыттар (үөһээ ыйыллыбатахтар) | 230 217 | 1,69 % |
| национальностарын ыйбатахтар | 1 115 384 | 8,19 % |

# Хотугулуу Арҕаа федеральнай уокурук
## Федерация субъектара

Уокурукка үс экономика регионнара киирэллэр, ол курдук хоту, хотугулуу арҕаа уонна Калининград, онно 11 федеральнай субъектар киирэллэр.:
Киин куората :
| 1 | Архангельскай уобалас | 589,900 | 1,336,539 | Архангельск |
| 2 | Вологда уобалаһа | 144,500 | 1,269,568 | Вологда |
| 3 | Калининград уобалаһа | 15,100 | 955,281 | Калининград |
| 4 | Карелия Республиката | 180,500 | 716,281 | Петрозаводск |
| 5 | Коми | 416,800 | 1,018,674 | Сыктывкар |
| 6 | Ленинград уобалаһа | 83,900 | 1,669,205 | суох |
| 7 | Мурманскай уобалас | 144,900 | 892,534 | Мурманск |
| 8 | Ненец автономиялаах уокуруга | 176,800 | 41,546 | Нарьян-Мар |
| 9 | Новгород уобалаһа | 54,500 | 694,355 | Великай Новгород |
| 10 | Псков уобалаһа | 55,400 | 760,810 | Псков |
| 11 | Санкт-Петербург | 1,400 | 4,662,547 | Санкт-Петербург |

# Хотугулуу Арҕаа федеральнай уокурук
## Бэрэсидьиэн бастайааннай бэрэстэбиитэллэрэ

* Черкесов Виктор (2000 сыл ыам ыйын 18 – 2003 сыл кулун тутар 11)
* Валентина Матвиенко (2003 сыл кулун тутар 12 – 2003 алтынньы 15)
* Илья Клебанов (2003 сэтинньи 1 – 2011 балаҕан ыйын 6)
* Николай Винниченко (2011 балаҕан ыйын 6 - 2014 кулун тутар 11)
* Владимир Булавин (2014 кулун тутар 11 - 2016 от ыйын 28)
* Николай Цуканов (2016 от ыйын 28 - 2017 ахсынньы 25)
* Александр Беглов (2017 ахсынньы 25 - Билиҥҥигэ дылы)
# Atomic Monster Productions

Atomic Monster Productions — Америка абааһылаах киинэлэри уонна фэнтези киинэлэри устар тэрилтэтэ, 2014 сыллаахха төрүттэммит.
Салалтата — Лос Андьелес, АХШ.
# Салашин Гаврил Михайлович

Салашин Гаврил Михайлович — 1889 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Үөһээ Бүлүүгэ, Ньурбаҕа, Сунтаарга буолбут кыргыһыыларга сылдьан баран Бодойбоҕо о.д.а. сирдэргэ Сэбиэт былааһын олохтооһуҥҥа активнай кыттыыны ылбыта. 1922 сыллаахха Төхтүргэ уонна Киллэмҥэ үрүҥ этэрээттэри урусхалласпыта. 1923 сыл саас Саһыл Сыһыы оборонатыгар кыттан Пепеляев хамсааһынын бүтэһиктээхтик үлтү сынньыспыта. Дойдутугар кэлэн Сэбиэттэр үлэлэрин сүһүөҕэр туруорууга, колхуостары тэрийсиигэ активнайдык үлэлээбитэ. Дойдутугар олорон 1964 сыллаахха өлбүтэ.
# Максимова Антонина Прокопьевна

Максимова Антонина Прокопьевна, (1957 с. ахсынньы 13 күнэ Күндэйэ нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР). РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Максимова Антонина Прокопьевна
## Олоҕун олуктара

· 1973 с. Күндэйэ аҕыс кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.
· 1975 с. Сунтаар 2-с нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрбитэ.
· 1982 с. Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын зоотехническай отделениетын бүтэрэн зоотехник идэтин ылбыта.
· 1982-1984 сс. Күндэйэ отделениетыгар биригэдьииринэн үлэлээбитэ.
· 1984-1989 сс. Дьокуускайдааҕы педагогическай үнүстүүтүүккэ үөрэммитэ.
· 1989 сылтан Күндэйэ орто оскуолатын алын кылаас учууталынан үлэлиир. Педагогическай үлэтин ыстааһа 34 сыл, 7 выпустаах. Сыл бастыҥ учуутала - 2003” күрэх номинана, 1995 сылтан Сунтаар улууһун депутата, Күндэйэ нэһилиэгин 4-с ыҥырыылаах депутата. Саха АССР үтүөлээх учуутала М.Н.Кюндяйцев, Саха Сирэ, Комсомол, Пионерия 100 сыллардаах, В.И.Ленин орденнаах Элгээйи совхоз 65 сыллаах үбүлүөйүнэй мэтээллэр хаһаайкалара

# Максимова Антонина Прокопьевна
## Наҕараадалара

- РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Ил Түмэн» грамотата

# Максимова Антонина Прокопьевна
## Аатын үйэтитии

- Күндэйэ орто оскуолатын 100 сыллаах үбүлүөйдээх кинигэтэ Дьокуускай 2019 с. (319 стр)
- «Педагоги мастера» Сунтаар 2006 с. (84 стр)
- «Сунтаар сонуннара» «Учуутал мэлдьи учуутал» (2 стр, 06.09.2011с.)
- Педагогическая энциклопедия / Министерство образования Республики Саха (Якутия) ; [научные редакторы: Михайлова М. Г., Петрова С. М. ; составитель Иванова В. С.]. - Якутск, 2000 -. - 27 см. Т. 4. - 2010. - 456 с.
# Марлон Брандо

Марлон Брандо (1924–2004) - америка артыыһа. Билиниини аан бастаан Бродвейга (ааҥл. Broadway) "Трамвай Желание" мюзиклга Стэнли оруолун толорон ылбыта (1947). Кыратык кэлэҕэйдиир уонна сорох дорҕооннору "ыйыстара" классическай үөрэҕэ суоҕун көрдөрөр дииллэр.
"Трамвай Желание" экранизациятын кэнниттэн (1951) "Дикарь" (1954), "В порту" (1954, Оскар бириэмийэ), "Крестный отец" (1972, Оскар бириэмийэ), "Последнее танго в Париже" уонна "Апокалипсис сегодня" диэн киинэлэргэ уһуллубута.
# 33

33 сыл.

# 33
## Туох буолбута

* Муус устар 1 — биир устуорук этэринэн бу күн Киристиэс Кистэлэҥ киэһэтэ буолбут. Үөрэнээччилэрин ыҥыран аһаппыт уонна кириэскэ тиириллиэн иннинэ тиһэх кэс тылын эппит.

# 33
## Өлбүттэр

* ↑ Humphreys, Colin J. (2011). The Mystery of the Last Supper. Cambridge University Press. pp. 77 and 189. ISBN 978-0521732000.
* ↑ "Jesus Christ's Last Supper 'was on a Wednesday'". BBC News. April 18, 2011. https://www.bbc.com/news/world-13114124.
# Чүөмпэ

Чүөмпэ — күөл, өрүс дириҥ оҥхойо, эмискэ дириҥиир сирэ.

# Чүөмпэ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. «» Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Сирдитов Дмитрий Иванович

Сирдитов Дмитрий Иванович (төр. 1920, Амма) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.

# Сирдитов Дмитрий Иванович
## Олоҕун олуктара

1920 сыллаахха Аммаҕа төрөөбүт.
1942 сыл бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1943 сыл сэтинньититтэн 2-с Украинскай, 2-с Белорусскай фроннарга сэриилэспит.

# Сирдитов Дмитрий Иванович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (06.04.1985)
* Албан аат III ст. уордьана (08.05.1945)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (16.05.1945)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (26.01.1945)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
* Амма улууһун ытык киһитэ
# Мегежекскэй Михаил Васильевич

Мегежекскэй (Ксенофонтов) Михаил Васильевич — сэбиэт былааһын олохтооччулартан биирдэстэрэ, саха биллиилээх уопсастыба уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ, Саха Сирин автономиятын олохтоспут дьонтон биирдэстэрэ.

# Мегежекскэй Михаил Васильевич
## Олоҕун олуктара

1898 сыл сэтинньи 21 күнүгэр Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Баһылай Ксенофонтов сүөһү иитиитинэн, тимир уһаарыытынан дьарыктанар киһи эбит. Михаил 12 саастааҕар Маалыкай церковнай-приходской оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрбит. 1915 с. сайыныгар Ньурба икки кылаастаах училищетын хайҕал суруктаах бүтэрэн баран, күһүн Дьокуускайга учуутал семинариятыгар үөрэнэ киирбитэ. Ити семинарияҕа кинини кытта Платон Слепцов, Максим Аммосов, Исидор Барахов, Степан Васильев, Степан Аржаков курдук кэлин Саха Сиригэр Советскай былааһы олохтооһуҥҥа сүрүн оруолу ылбыт дьон үөрэммиттэрэ. 1916 сыллаахха Ярославскай Е. М. марксизмы үөрэтэр куруһуогун чилиэнэ.
1917 сыллааҕы революция түгэннэрин кыттыылааҕа. 1918 с. М. Ксенофонтов В. Д. Котенко кыһыл этэрээтин бэлиитикэҕэ салайааччыта. 1919 с. бэс ыйыгар Дьокуускайга куорат ыччатын кистэлэҥ революционнай куруһуоктарын тэрийбитэ (кэлин бу куруһуок «Эдэр коммунист» диэн ааттанан Саха Сиригэр комсомолу тэрийиигэ тирэх буолбута). Бу сыл Мегежекскай диэн араспаанньаны ылынар.
1920—1922 сыллардаахха Бүлүү уонна Өлүөхүмэ ревкомнарын бэрэссэдээтэлэ, губревком сэкэрэтээрэ.
1924 сыллаахха Москваҕа Илин норуоттар коммунист университетын бүтэрэр.
Үөрэҕи бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы сэбиэскэй партийнай оскуола дириэктэрин үөрэх чааһыгар солбуйааччытынан үлэлиир. 1925 с. баартыйа уобаластааҕы хонтуруоллуур хамыыһыйатын эппиэттээх сэкиритээринэн, онтон салгыы оробуочай-бааһынай инспекциятын наркомунан ананар.
1926—1927 сс. Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин (ЯЦИК) чилиэнинэн уонна эппиэттээх сэкиритээринэн талыллан үлэлээбитэ. 1926—1927 сс. ЯЦИК бэрэссэдээтэлинэн талыллар, салгыы баартыйа уобаластааҕы хонтуруоллуур хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир. 1928 с. ЯЦИК бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан уонна тэрийэр салаа сэбиэдиссэйинэн ананар.
1929 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр Дьокуускайга эмискэ ыалдьан өлбүт. Кини аатын Ньурба оройуонугар уонна Дьокуускайдааҕы сэбиэскэй партийнай оскуолаҕа иҥэрбиттэрэ, Мегежекскэй стипендията диэн орто уонна үрдүкү үөрэх кыһаларыгар биэстии стипендияны олохтообуттара. Кэлин «Аммосов дьыалатыгар» сыһыараннар өлбүтүн да кэннэ норуот өстөөҕүнэн биллэриллибит. 1957 сыллаахха толору реабилитацияламмыт.

# Мегежекскэй Михаил Васильевич
## Ылыллыбыт сирэ

Якутия, хроника, факты, события. — Якутск, 2004.
# Версификация

Версификация, хоhоон тутула – хоhоону суруйар быраабылалар уонна ньымалар былыргыттан античнай биитэр метрическэй диэнинэн биллэр системалара; европейскай системаларсайдыбыт төрүттэрэ. Аруз диэн араб системата тюрк тыллаах омуктар бэрт киэҥник сабыдыаллаабыта. Хоhоон сүрүн системаларын ааттыахха сөп: метрическэй, силлабическай, силлабо-тоническай тактометрическай уонна көҥүл хоhоон (верлибр) системаларын. Оттон норуот хоhоонун системата хайа да омукка үгүс өрүттээх, уустук системанан көстөр.
Версификация диэн хоhоонун суруйар искусствоны уопсайынан эмиэ ааттыыллар. Оттон версификатор (хоhоонньут) диэн ардыгар поэт буолбатах, быраабылалары үөрэтэн эрэ хоhоону суруйарга дьарыктаммыт киhини намтатан этээччилэр.
# Аан дойдутааҕы Түмэт урбаанын күнэ

Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанын күнэ 2010 сылтан саҕалаан бэс ыйын 28 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күҥҥэ анаммыт тэрээһиннэр түмэт урбаанньыттарын, былааһы, общественнай тэрилтэлэри уонна түмэт сайдыытын туһугар долгуйар дьону сомоҕолуур.
Арассыыйаҕа Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанын күнүн аан бастаан 2013 сыллаахха РФ Эргиэн-бырамыысыланнас палаататын (РФ ТПП) Сүрүннүүр сүбэтин көҕүлээһининэн бэлиэтээбиттэрэ. Бэс ыйын 28 күнүгэр дойду 20 регионнарыгар ааспыт тэрээһиннэргэ 2 тыһынчаттан тахса киһи кыттыбыта.
2014 сыллаахха Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанын күнүн РФ ТПП кытта Ньуучча сирин промышленниктарын уонна урбаанньыттарын холбоһуга, «Ньуучча сирин өйөбүлэ» диэн Арассыыйатааҕы дьоҕус уонна орто урбаан түмсүүтэ, «Инники кэскилбит» диэн региональнай түмэт программаларын пуондата уонна Арассыыйатааҕы микрофинансовай киин тэрийсибиттэрэ..
# Крейт Сюзан

Сюзан Крейт (ааҥл. Susan Alexandra Crate) — учуонай, культурологическай уонна бэлитиичэскэй экологияҕа, айылҕа харыстабылыгар, төрүт норуоттар сайдыыларыгар аналлаах элбэх кинигэ, ыстатыйа ааптара. Джордж Мэйсон университетын экологическай антропологияҕа кафедратын үлэһитэ. АХШ, Вирдьиния штата, Фэйрфакс (ааҥл. Fairfax) куорат.
Сюзан Крейт Арассыыйаҕа, Сибииргэ уонна Хотугу эргимтэҕэ климат уларыйыытын эмиэ үөрэтэр.
2008 - 2009 сылларга Прокопий Егоровтуун «Assessing Knowledge Unprecedented Climate Change» (судургутук — климат ураты уларыйыыларын үөрэтии, билии, кэтээн көрүү) диэн ааттаах бырайыагынан Сунтаар улууһун Элгээйи, Хоро, Толоон уонна Кутана нэһилиэктэрин кэрийэ сылдьан үлэлээбиттэрэ. Бырайыак успуонсара — «National Science Foundation (NSF)» (Наука национальнай пуондата).

# Крейт Сюзан
## Өссө маны көр

* Айылҕабыт уларыйыыта аныгы дьон хараҕынан Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 6 күнүгэр.
* "Кыым" хаһыат 31№, 2009 сыл, атырдьах ыйын 13 күнэ, чэппиэр
# Beyond Meat

Beyond Meat — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан үүнэйиттэн эт оҥорор тэрилтэ.
Салалтата — Лос Анджелес.
# Ефимов Алексей Иннокентьевич

Ефимов Алексей Иннокентьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1912 сыллаахха төрөөбүт. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр 1941 сыл атырдьах ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Орловскай хайысхаҕа, Ленинградскай фроҥҥа сэриилэспит. «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээлинэн, Албан аат III ст. уордьанынан (30.05.1951) наҕараадаламмыт. 1945 сыл сэтинньитигэр бааһырыытынан саппааска таһаарыллыбыт.
1943 сыл ыам ыйын 20 суруйбут суругар п/п66557-Е, 1944 сыл кулун тутар 20 суруйбут суругар п/п 67636-К, 1945 сыл тохсунньу 15 суруйбут суругар п/п92580-II чаастар ыйылла сылдьаллар. Дойдутугар Чурапчыга төннүбүт.
# Боярка

Боярка (укр. Боярка) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 35 000.
# Остуойка (Уус-Алдан улууһа)

Остуойка — Уус-Алдан улууһун Дүпсүн нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Остуойка (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Дүпсүн нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Трахтенберг төгүллүүр ньымата

Трахтенберг систиэмэтэ — индийскай математикаҕа майгынныыр төгүл систиэмэтэ. Бу түргэн төгул ньыматын Яков Трахтенберг айбыт. Төгул систиэмэтэ чэпчэкитик өйдөнүллэр собуолуоннартан турар, ол иһин итини туттан ким баҕар арифметическай ааҕыылары түргэнник суоттуон сэп.

# Трахтенберг төгүллүүр ньымата
## Уопсай төгүл ньымата

Уопсай төгүл ньымата — бу ньыма a x b эппиэтин аҕыйах быыс чыыһылалары туттан буларга үчүгэй. Бүтэһик сыыпара икки төгуллэнэр чыыһылалар бүтэһик сыыпараларын төгүллэмит эппиэтиттэн биллэр. Онтон кэлэр сыыпаралары буларга ол көрдөнөр сыыпараҕа туох сабыдыаллыырын баратын туттуохха наада: Быыс чыыһылалар, а чыыһыла бүтэһик сыыпарата, b чыыһыла бутэһик сыыппаратыгар төгүллээһин уонна а чыыһыла сөптөөх сыыпаратын b чыыһыла бүтэһик сыыпаратыгар төгуллээһин.

# Трахтенберг төгүллүүр ньымата
## 13-кэ төгүллээһин

Быраабыла: Бастакынан бүтэһик сыыпаралары төгүллээн, иккис хардыыга сэргэстэһэ турар сыпараларын кытта төгүллэнэр. (Сэргэстэһэ турар диэн хаҥас өттүнээҕи сыыпаралар.)
Холобур: 215 х 13 = 2,795:
Бу холобурга:
Чыыһыла бүтэһик сыыппарата 5.
5 — сэргэстэһэ турааччыта — 21.
Сүүрбэ биир — 21 хаҥас өттүгэр 0 чыыһылаҕа эбиллибит сэргэстэһэ турааччы.
5 х 3 = 15 = 5 (1 өйгө ылабыт)
21 х 3 + 5 = 63 + 5 = 68 + 1 = 69 = 9 (6 өйгө ылабыт)
0 х 3 + 21 = 21 + 6 = 27
Эппиэтэ: 2,795.

# Трахтенберг төгүллүүр ньымата
## 12-гэ төгүллээһин

Быраабыла: уҥа өттүгэр турар сыпараттан саҕалаан икки төгүл улаатыннар уонна сэргэстэһэ турааччытын эп. (Сэргэстэһэ турааччы диэн уҥа өттүнээҕи сыыпара.) Инньэ гынан эппиэт биир сыыпарата биллэр. Төгүл эппиэтэ бииртэн элбэх сыыпаралаах буоллаҕына, 1 эбэтэр 2 сыыпараны кэлэр регистрга көһөрүллэр.
Холобур: 316 × 12 = 3,792:
Бу холобурга: Бүтэһик сыыпара 6 уҥа өттүтүгэр атын сыыппаралар суохтар.
6 — сэргэстэһэ турааччыта — 1.
1 — сэргэстэһэ турааччыта — 3.
3 — икки хаҥас өттүгэр эбиллибит ноль сыыпараларга сэргэстэһэ турааччы.
Икки эбиллибит ноль сыыпара уҥа өттүнээҕи ноль сыыппараҕа сэргэстэһэ турааччы.
6 × 2 = 12 (эппиэтэ 2 сыыпараттан турар, ол иһин уоннааҕын өйгө ылабыт.)
1 × 2 + 6 + 1 = 9
3 × 2 + 1 = 7
0 × 2 + 3 = 3
0 × 2 + 0 = 0
Эппиэтэ: 3,792.

# Трахтенберг төгүллүүр ньымата
## 11-гэ төгүллээһин

Быраабыла: сэргэстэһэ турааччыга сыыпараны эп. (сэргэстэһэ турааччыга диэн уҥа өттүнээҕи сыыпара.)
Холобур: 3,425 × 11 = 37,675
3,425 × 11 = (0+3)(3+4), (4+2)(2+5)(5+0) = 37,675
Дакаастааһын:
11 = 10+1
инньэ гынан,
3425 x 11 = 3425 x(10+1) = 34250 + 3425 = 37,675.
Эппиэтэ: 37,675

# Трахтенберг төгүллүүр ньымата
## Туттулубут литература

* Trachtenberg, J. (1960). The Trachtenberg Speed System of Basic Mathematics. Doubleday and Company, Inc., Garden City, NY, USA.
* Катлер Э., Мак-Шейн Р.Система быстрого счёта по Трахтенбергу, 1967.
* Rushan Ziatdinov, Sajid Musa. Rapid mental computation system as a tool for algorithmic thinking of elementary school students development. European Researcher 25(7): 1105—1110, 2012
Ысттатыйаны суруйда Иннокентьев Владимир ФИИТ-17.
--K4NOB! (ырытыы) 10:26, 23 Ахсынньы 2017 (UTC)
# Бунге Александр Александрович

Бунге Александр Александрович (эст. Alexander von Bunge) (1851—1930), Арассыыйа зоолога уонна путешествененига. 1851 сыллаахха Дерпт (билигин Тарту, Эстония) төрөөбүтэ.
Дерпт университет медицина факультетын 1878 сыллыыхха бүтэобитэ. 1880 сыллыыхха медицина доктора буолбута.
1882 сыллаахха Ленскай экспедиция сылайааччытынан ананар уонна Өлүөнэ дельтатыгар Саҕастыыр диэн сиргэ метеорология станциятыгар кэлэр.
Ону таһынан ирбэт тоҥу уонна сир аннынааҕы мууһу чинчийэр. 1885—1886 сыллардаахха Наукалар Академяларын сорудаҕынан Толль Э.В. кытта Дьааҥыга уонна Саҥа Сибиир арыыларыгар барар.
Олохтоохтор ыарыыларын чинчийбитэ. Кэнники Муора Салаатыгар үлэлээбитэ.
Кини аатынан Олгуйдаах уонна Фаддеев арыыларын икки ардыларынааҥы сир ааттаммыта.

# Бунге Александр Александрович
## Айымньылара

* Предварительный отчетоб экспедиции на Новосибирские острова. СПб., 1888.
* О болезнях между инородцами северной части Якутской области. СПб., 1888.

# Бунге Александр Александрович
## Өссө маны көр

* Гнучева В. Ф. Экспедиция Академии наук XVII—XIX веков. М. — Л. 1946.
* Обручев В. А. Избранные труды. Т. VI, М., 1964.
* Ширина Д. А. Летопись экспедиций Академии наук в Северо-Восток Азии в дореволюционный период. Новосибирск., 1983.

# Бунге Александр Александрович
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Устинова Мария Дмитриевна

Устинова Мария Дмитриевна - аатырбыт ыанньыксыт, Дьоруой ийэ.
1927 с. I Наахара нэһилиэгэр төрөөбүт.
1943 с. Устинов Иван Петровичтыын ыал буолбута. 11 оҕо ийэтэ, Герой Ийэ, элбэх сиэн, хос сиэн эбэлэрэ.
I Тыыллыма нэһилиэгэр 30-тан тахса сыл ыанньыксытынан үлэлээбитэ. Биир ынахтан 4043 кг үүтү ыан үрдүк кирбиини ситиспитэ. Үлэтэ сыаналанан "Октябрьскай Революция" орденынан, "Үлэҕэ килбиэнин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Профсоюзтар Бүтүн Союзтааҕы XVII съезтэрин делегата, нэһилиэк, улуус Бочуоттаах гражданина.
# 2018 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

2018 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара (ааҥл. 2018 Winter Olympics, фр. Jeux Olympiques d'hiver de 2018, официальнай аата XXIII кыһыыҥҥы 2018 сыллааҕы Пхенчан куоракка Олимия оонньуулара) — аан дойдутааҕы спорт мероприятията, Соҕуруу Кэриэйэ Пхенчан куоратыгар 2022 сыл Олунньу 9 күнүттэн олунньу 25 күнүгэр дылы ыытыллыбыта. 2018 сыллааҕы Олимпия оонньулара буолар сирэ 2011 сыл сайыныгар Аан дойдутааҕы Олимпия хамытыата биллэрбитэ. Кэриэйэ территориятыгар Олимпия оонньуулара иккистээн ыытыллыбыта, ол иннинэ Сеулга 1988 сыллаах сайыҥҥы Олимпия оонньуулара ыытыллыбыттара. Кыһыҥҥы Оонньуулар Кэрийэҕэ бастаан ыытыллыбыттара.

# 2018 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
## Хандьыдаат куораттар

| Куорат аата | Дойду |
| 2018 сыллаах Олимпия оонньууларын ыытарга хандьыдаат куораттар ||
| Пхенчан | Соҕуруу Кэриэйэ Соҕуруу Кэриэйэ |
| Алматы | Казахстаан Казахстаан |
| Осло | Норвегия Норвегия |
| Атын претенденнар ||
| Львов | Украина Украина |
| Цюрих | Швейцария Швейцария |
| Денвер | АХШ АХШ |
| Сантьяго | Чиили Чиили |
# Бүтүн Саха сиринээҕи тылы үөрэтии бастакы кэмпириэнсийэтэ

Бүтүн Саха сиринээҕи тылы үөрэтии бастакы кэмпириэнсийэтэ (нууч. Первая Всеякутская языковедческая конференция) — саха суруйааччылара, саха тылын, уос номоҕун чинчийээччилэр, суруналыыстар, мэтэдиистэр, учууталлар уонна уопсастыба тумус дьоно кыттыылаах, 1935 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Дьокуускайга буолбут мунньах.
Мунньахха Саха Киин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ А. Г. Габышев, баартыйа Саха сиринээҕи обкуомун иккис сэкиритээрэ Н.Н. Окоемов, Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ П.А. Ойуунускай, учуонай Г. В. Ксенофонтов, мэтэдиис учуутал Н.Е. Афанасьев сылдьыбыттар.
# Пестряков Иннокентий Юрьевич

Пестряков Иннокентий Юрьевич (19.07.1962—06.05.2004) — саха худуоһунньуга, тыйаатыр үлэһитэ, суруналыыһа.

# Пестряков Иннокентий Юрьевич
## Олоҕун олуктара

* 1962 сыллаахха от ыйын 19 күнүгэр Нам оройуонун Хатырык с. төрөөбүт. Аҕата Юрий Петрович колхуостаах, ийэтэ Мария Степановна балыыһа үлэһитэ. Иннокентий ыал улахан уола этэ. Былыргыны сэргииригэр улахан сабыдыалы эбэтэ Харитина Кононовна Старостина оҥорбут буолуохтаах диэн сабаҕалыыллар. 1977 сыллаахха Нам музыкальнай оскуолатын художественнай кылааһын бүтэрбитэ.
1981 сыллаахха Граф биэрэгинээҕи профтехучилищены бүтэрбит. 1982-1984 сылларга аармыйаҕа сулууспалаабыта (бу сылдьан дьонугар хоһоонунан сурук суруйар дьээбэлээх эбит).
* Хабаровскайдааҕы культура уонна искусство институтугар, ол кэннэ Хабаровскайдааҕы физкультура институтугар үөрэммит.
Уссурийскай заповедникка егердии, Сахалииҥҥа балык собуотугар үлэлии сылдьыбыт кэмнэрдээх этэ. Биробиджааннааҕы драма тыйаатырыгар сценограбынан уонна режиссерунан үлэлээбитэ. Шолом Алейхем «Фрейлехс» уонна Исаак Бабель «Одесские истории» испэктээктэрин иһин Арассыыйа тыйаатырдарын бэстибээлин лауреата буолбута.
Дойдутугар төннөн кэлэн баран уруһуй учуутала, култуура дьиэтин дириэктэрэ, Нам оройуоннааҕы култууратын салаатын мэтэдииһэ, Саха тыйаатырыгар бутафор буола сылдьыбыта. «Эдэр саас», «Саха сирэ», «Киин куорат» хаһыаттарга худуоһунньук-иллюстратордаабыта. Саха сирин устуоруйатыгар анаан оҥорбут «Маһары Бозеков нуучча ыраахтааҕытыгар», «Лөгөй нуучча хаһаахтарын көрсүүтэ», «XX үйэ саҕаланыытынааҕы Дьокуускай. Троицкай собуор», «Эргэ куоратынан дьаарбайыы» сиэрийэтэ хрестоматия суолтатын ыллылар.
* 1999—2004 сс. — Арктическай государственнай культура уонна искусство институтугар үөрэммит.
РФ суруналыыстарын чилиэнэ.

# Пестряков Иннокентий Юрьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Борис Васильев аатынан суруналыыстар бириэмийэлэрин лауреата (1997)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы президенэ М. Е. Николаев бириэмийэтин стипендиата (2000)
# Остуолбалаах арыы

Остуолбалаах арыы. Ляхов арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэнэ 315 кв.км. Уһуна 55 км. Кэтитэ 10 км. Үрдүгэ муора таһымыттан 222 м. тиийэр. 1800 сыллаахха промышленник Дьаакып Санников арыйбыта. Остуолбаларга маарыҥныыр үрдүк томтордооҕун иһин Остуолбалаах диэн ааттаммыта. Анжу П.Ф. салалталаах Уус Дьааҥы экспедицията 1821 сыллааха чинчийбитэ.

# Остуолбалаах арыы
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Кукурууза

?Маис :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Үүнээйилэр |
| Порядок: | Poales |
| Кэргэн: | Poaceae |
| Уус: | Zea |
| Көрүҥ: | Z. mays |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Кукурууза, маис (Zea mays L. ssp. mays) — туораахтаах култуура, бурдук үүнээйи. Америка индеецтэрэ (Месоамерикаҕа) дьиэтиппит, тупсарбыт үүнээйилэрэ. Билигин да онно олорор төрүт омуктар, холобур Панаамаҕа олохтоох куналар кукуруузаны үүннэрии сүрүн дьарыктарыттан биирдэстэрэ. Америка дойдуларыгар маис бастыҥ үүннэриллэр култуура буолар. XV үйэ бүтүүтүгэр - XVI үйэ саҥатыгар Эуропа дойдулара Американы колонизациялаабыттарын кэнниттэн, аан дойдуга тарҕаммыта.
Билигин кукурууза аан дойдуга барытыгар тарҕаммыт тыа хаһаайытыбатын сүрүн үүнээйилэриттэн биирдэстэрэ.
# Эмис нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Эмис нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Эмис.
Улуус кииниттэн 74 км. Дьокуускайдыыр суолга сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 639 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Эмис — 636, Олом-Күөл — 19 киһи.

# Эмис нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

* Захарова Екатерина Афанасьевна — ырыаһыт, Саха Күөрэгэйэ.
* 1866 сыллаахха төрөөбүтэ Захаров Тимофей Васильевич - Чээбий (1866 — 1931), аатырбыт олоҥхоһут.
* Күннүк Уурастыырап, Новиков Владимир Михайлович (09.09.1907—30.04.1990) — Саха норуодунай поэта.
* Чемезов Василий Назарович (13.08.1915—04.05.1979) — история билимнэрин кандидата.
* Чигирёва Нина Николаевна (1954 с. сэтинньи 15 к. төр.) — опера ырыаһыта (меццо-сопрано).