yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Киһи быычаһа

Киһи быычаһа (нууч. толстая кишка) - ас буһарар систиэма биирдэһэ.

# Киһи быычаһа
## Сүрүн сыала:

Астан иҥэмтэлээх эттиктэрин иҥэринэр, туһата суоҕун саах оҥорон таһардьа таһаарар, ууну иҥэринэр.
* Ас буһарар систиэмэ. Б - киһи быычаһа

# Киһи быычаһа
## Көрүҥэ:

* уһуна - 1,5 - 2 миэтэрэ
* кэтитэ - 5 - 10 сантиметр
* ыскыладкалаардаах
Киһи быычаһа 7 отделтан турар:
* слепая кишка;
* ободочная кишка;
* восходящая ободочная кишка;
* поперечная ободочная кишка;
* нисходящая ободочная кишка;
* сигмовидная ободочная кишка;
* прямая кишка.
Киһи быычаһа микроорганизмнаах буолан ас буһарар процеһа үчүгэйдик ааһар уонна B, K битэмииннэр оҥоһуллаллар.

# Киһи быычаһа
## Ыарыылар

Киһи быычаһа активнаһа кыра да буоллар ыарыыта аҕыйаҕа суох.
Киһи быычаһа ситэри үлэлээбэт буоллаҕына уопсай бэлиэлээх буолар:
* Иһин түгэҕэ ыалдьар
* Иһэ үллэр
* Саах хатар
Дьоҥҥо тарҕаммыт ыарыы - Аппендицит (Муҥурдаах ыарыыта) — муҥур (аппендикс) ыарыыта. Муҥур диэн функцията соччо чуолкайдана илик, биир эрэ өттүнэн суон очоҕоско аһыллар бүтэй орган, кини киһи иһин уҥа өттүгэр баар буолар. Араас төрүөттэн сылтаан муҥур сытыйар, онтон эмтээбэтэххэ тэстэн ис органнарын сүһүрдэн тарҕанар, перитонит саҕаланар.
* Ис ыарыыта — араастаан киирэр, бастаан биир сиринэн киин таһынан ыалдьыан сөп, онтон улам ис барыта ыалдьыан сөп. Улам күүскэ ыалдьан уот уматарын курдук ыарытыннарыан сөп.
* Төбө ыарыыта— сүһүрүү түмүгэр мэйии хаатыгар баар рецептордар "үлэлииллэр".
Диарея - потологичэскэй ыарыы. Диареянан ыалдьар киһи суткаҕа 3-4 туалеттыыр уонна сааҕа убаҕас буолар. Диарея ис ыарыытынан доҕуһуоллаах. Бэричинэтэ:
* Күүрдүбүт оһоҕос
* Эмтэри иһэн
* Гиполактазия (бактерии)
* Сыалаах ас
* Стресс
* Гастроэнтериты
Геморрой - аныгы үйэ ыарыыта. Анаал хайаҕас тула тымырдара үллэн ыарыыга кубулуйуута. Хаан тохтон дьон анимия буолар.
Ыарыы үөскүүр төрүтэ:
* Гиподинамия
* Уойуу
* Элбэх калорийдаах астар
* Фаст Фуд
* Сахарнай диабет
* Оһоҕос уонна быар араас проблемалара
* Аһары физичэскэй хамсаныы
# Иистэнэр массыына күнэ

Иистэнэр массыына күнэ — иистэнньэҥнэр бэс ыйын 13 күнүгэр бэлиэтииллэр.
Аан бастаан иистэнэр массыына прототибин Леонардо да Винчи XV үйэҕэ оҥорбута да буоллар, бастакы патены 1790 с. Англия айааччыта Томас Сейнт ылбыта. Бу күнү иистэнэр массыына күнүн быһыытынан аан дойдуга билинэллэр.
# Бенелли

Бенелли Арми (ит. Benelli Armi) - аан дойдуга биир саамай биллэр Италияҕа баар саа оҥорор фирма.
Ситим-сирэ http://www.benelli.it/

# Бенелли
## Устуоруйата

Матассыыкыл оҥорор собуот хаһаайыттара бырааттыы Бенелли 1967 сыллаахха Урбино диэн куоракка "Бенелли Арми" диэн тэрилтэни арыйбыттара. Элбэхтэ иитиллэр аптамаат саа муодата кэлэн иһэрин өйдөөн сүрүн болҕомтолорун саа бу көрүҥэр уурбуттара, онтулара барыстаах буолбута.
# Лаамы-Эбээн национальнай уокурук

Лаамы-Эбээн национальнай уокурук, эбээн омугун уокуруга. РСФСР Уһук Илин кыраайга 1930 - 1934 сыллардаахха үөскүү сылдьыбыт.
Эбээннэр олорор сирдэригэр тэриллибитэ. 5 оройуоннаах этэ: Айаан-Маайа, Уола, Охотскай, Хотугу-Эбээн уонна Тугур-Чумикаан.
Иэнэ 700 тыһ. км², нэһилиэнньэтин ахсаана 14 тыһ. киһи. Уокурук киинэ Нагаево бөһүөлэккэ баар этэ. Нагаево Магадан куорат буолбутун кэннэ уокурук киинэ Охотскайга көһөрүллүбүтэ.
1931 сыллахха Уола уонна Хотугу-Эбээн оройуоннары "Дальстрой" салайар буолбута.
1934 сыллаахха уокурук суох буолбутун кэннэ территория Алын Амыр уобалаһа састаабар киирбитэ.
Билигин уокурук аата Охотскайга бэчээттэнэр «Охотско-Эвенская Правда» хаһыакка хаалбыт.
# Огайо

Огайо (ааҥл. Ohio), Хотугулуу-Илин Киин штааттарын бөлөхтөрүгэр (East North Central States) киирэр АХШ хоту өттугэр сытар штаата. Иэнэ 106,8 тыһ. км². Олохтоохторун ахсаана 11,45 мөл киһи (2004). Киинэ — Колумбус. Улахан куораттара: Кливленд, Цинциннати, Толидо, Акрон, Дэйтон, Йонгстаун. 2022 сылга 40 киһи сүппүт үһү. ООН конгреһыгар атомнай буомбаны түһэриэх буолбуттар үһү. Бу штаат кутталлаах баҕайы эбит.
# Охсуһуу

Охсуһуу (ааҥл. fight(ing), өссө атыннык сахалыы тылга быһаарсыы, саайсыы, официальнай күрэххэ күөн көрсүү), икки эбэтэр онтон элбэх ахсааннаах киһи тыл тылга киирсэннэннэр, этиһиилэрин сатаан уостубакка илиинэн киириилэрэ буолар - ол аата охсуһуу дэнэр. Охсуһууга сутурук, атах уонна араас тэрил (быһах, таас уонна да атын) туттуллуон сөп.
Охсуһуу саха итэҕэлигэр уонна Аан Дойду религияларыгар, ону таһынан мораль уонна һокуон да өттүнэн бобуллар.
Охсуһуу түмүгэр эчэйии эбэтэр өлүү баар буолан хааллаҕына - буруйдаах эппиэтинэскэ тардыллар.
Сорох эр дьон (редко дьахтар эмиэ) тестостероннара элбэҕинэн сибээстээн буччалара үллэн агрессия буолаллар, наар охсуһуу көрдүүр буолаллар. Олорго анаан - охсуһуу түмэлэ диэн араас охсуһуу клубтара үөскүүллэр. Бу охсуһуу түмэлэ нелегальнай буолар, онон кистэлэҥ буолар уонна кимиэхэ да кэмсиниллибэт. Сүрүннээн дьон уоран саһан охсуһаллар, тыыннарын таһаараллар.
Охсуһуу үксүгэр арыгы утах иһиититтэн тахсар, ону таһынан тестостерону күүһүрдэр энергетиктартан.
Охсуһуу легальнай өттө күөн көрсүү дэнэллэр, олорго анаан MMA, UFC, Тустуу, Хапсаҕай уонна да атыттар бааллар.

# Охсуһуу
## Өссө маны көр

* Сэрии
# Төгүлтэ (Амма улууһа)

Төгүлтэ — Амма улууһун Амма-Наахара нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Төгүлтэ (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Амма-Наахара нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Казахстаан

Казахстаан (каз. Қазақстан, Qazaqstan), официаллык Казахстаан Өрөспүүбүлүкэтэ (каз. Қазақстан Республикасы, Qazaqstan Respýblıkasy) диэн Орто Азия уонна Эуропа дойдута.
Атын дойдулары кытта кэккэлэһэр: хоту уонна арҕаа – Арассыыйалыын, илин – Кытайдыын, соҕуруу – Кыргыстаанныын, Узбекистаанныын уонна Түркменистаанныын. Арҕаа Каспий байҕала баар.
Казахстаан киэҥ уонна араас ньуурдаах сирдээх: платолар, далалар, тайҕастар, каньоннар, томтордор, хайалар уонна кумах куйаардар.
# Бородулин, Рыгор Иванович

Рыгор Бородулин (Беларуус тыла: Рыгор Барадулін) (1935 сыл олунньу 24, - 2014 сыл кулун тутар 2, ) диэн Беларуус поэта, эссэиһа, суруйааччыта уонна тылбаасчыта. Барадулиҥҥа Беларуссияҕа тиһэх Норуот поэта аата иҥэриллибитэ(1992).2006 сыллаахха Литератураҕа Нобель бириэмийэтигэр туруоруллубута.
Барадулин Версовка диэн сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ. Минскайга баар Беларусь ил университетын бүтэрбитэ. 2014 сыл кулун тутар 2 күнүгэр сүрэҕэ тохтоон 79 саастааҕар өлбүтэ..

# Бородулин, Рыгор Иванович
## Айамнньылара

1953 сыллаахха бэчээттэнэр буолбута, бастакы хоһооннорор Кыһыл Смена(бел. «Чырвоная змена») хаһыакка тахсыбыта. 1959 сыллаахха «Истиэп үрдүгэр ый» (белор. «Маладзік над стэпам») бастакы хоһооннорун хомуурунньуга тахсыбыта. Барыта холбоон 70-тан тахса хомуурунньуктара бэчээттэммитэ, ол иһигэр сатира уонна күлүү хомуурунньуктара, оҕолорго аналлаах хоһооннор уонна тылбаас айамньылар тахсыбыттара. Иккитэ поэт талыллыбыт хоһоонноро бэчээттэммиттэрэ: 1984 уонна 1996-2002 сыллаахха. 2006 сыллаахха Литератураҕа Нобель бириэмийэтигэр туруоруллубута.
Барадулин биллэр хоһооннору беларуус тылыгар тылбаастаабыта, ол иһигэр «Слово о полку Игореве» (1986), Федерико Гарсиа Лорка («Голубой звон Гренады», 1975), Габриэла Мистраль («Ветролист», 1984), Иоанн Павел II, «Рубаи» Омар Хайям кинигэлэрэ, Шекспир, Байрон, Неруда, Мицкевич уонна Есенин айамньылара уонна да атыттар.
2006 сыл сайыныгар «Руны Перуновы» диэн ааттаах талыллыбыт хоһоонноро бэчээттэн тахсыбыта.
# Сукуй

Сукуй — бүтэй эҥэрдээх, тимэҕэ суох аллараанан кэтиллэр улахан саҕынньах.
# Тэбиэн

?Тэбиэн :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Кылаас: | Кыыллар |
| Аймах: | Artiodactyla |
| Кэргэн: | Camelidae |
| Уус: | Camelus |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Харамайдар алпаабытынан]]
Тэбиэн диэн кумах куйаар уонна дала кыыла. Тэбиэннэр (Camelidae) биистэрин уустарыгар киирэр. Арҕаа уонна Орто Азия кумахтаах сирдэригэр үөскээбиттэр.
Тэбиэн икки көрүҥнээх:
* Дромедар - биир арҕахтаах (C. dromedarius)
* Бактриан - икки арҕахтаах (C. bactrianus)
Тэбиэн 40-50 сыл олорор. Саастаах атыыр үрдүгэ 1.85 м (арҕаҕыныын 2.15 м). Кылгас дистанцияҕа 65 км/ч түргэннээх сүүрүөн сөп, уhун дистанцияҕа - 40 км/ч. Тэбиэн 5000 сыллааҕыта иитиллибитэ. Аҕыйах хаҥыл тэбиэн Гоби кумах куйаарыгар (Монголия уонна Кытай) хаалбыт. Соҕуруу Америка ламалара, альпакалара, гуанаколара уонна викуньялара эмиэ тэбиэннэр биистэрин уустарыгар киирэллэр.
# Вильнюс

Вильнюс (лит. Vilnius; белор. Вільня) диэн Литва киин уонна ордук улахан куората. 2008 с. олохтоохторун ахсаана 555,613 (тула эргинниин 847,954).
# ZORIN

ZORIN (Zorin OS, Зорин), линукс операционнай система, Ubuntu базатыгар оҥоһуллар. Сүрүн сыала соруга дьон Windows систематтан көһөрүгэр шок ылбатын диэн. Интерфейса Майкрософт курдук. Билиҥҥи турукка эстээри турар система, туттар дьонун ахсаана олох аҕыйах, дьон үксэ атын системаларга куоталлар.
# Саадьаҕай

Саадьаҕай — этин-сиинин устатынан дьураалаах. Кыылы-сүөлү, сүөһүнү ойуулуурга туттуллар.

# Саадьаҕай
## Өссө маны көр

* Ала
# Iconix Brand Group

Iconix Brand Group — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай элбэх брендовай таҥастары бас билэр тэрилтэ уонна лицензиа биэртэлиир брендовай таҥастары атыылыырга, тигэргэ. Кини мааркалара 150 омук сиригэр атыыланар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Дьэллэҥэ

Дьэллэҥэ (Дьэллэҥэ чолбон, нууч. Венера) диэн Күнтэн иккис планета. Эргийэр иитэ 224.7 күн. Түүҥҥү халлааҥҥа сандааран көстөр. Чолбон Cирдиҥи чолбоннор ахсааннарыгар киирэр.
Венера сир группатыгар киирэр планета буолар, тоҕо диэтэххэ кини кытаанах таас ньуурдаах, ис күн систиэмэтин атын планета курдук. Астрономнарга тыһыынчанан сыл Венераны билэллэр. Былыргы римляннар "таптал уонна кэрэ таҥара" диэн ааттаммыттара.
Венера-ыйтан ураты, түүҥҥү халлааҥҥа саамай чаҕылхай буолар. Кинини сороҕор сарсыардааҥы сулус эбэтэр киэһээҥи сулус диэн ааттыыллар, күн тахсыан аҕай иннинэ илэ хараҕынан көрөргө чэпчэкитик көстөр. Атын кэмҥэ күн киириитин кэнниттэн тута көрүөххэ сөп. Венера сиргэ планетаттан ордук чугас.
Венераҕа ардыгар планетаны-сир эдьиийин ааттыыллар, тоҕо диэтэххэ кинилэр кээмэйдэринэн уонна гравитацияларынан олус майгыннаһаллар. Атын планеталар олус араас. Венера салгына диоксид углеродаттан турар халлааныгар сернай кислоталаах былыттардаах.
Халыҥ атмосфераттан сылтаан ньууру көрөр уустук. Сүүрбэ биирис үйэҕэ диэри үгүс дьон онно олох буолуон сөп дии санаабыттар. Венера ньуурунгар сиртэн халлаан баттааһына 92 төгүл күүстээх. Венераҕа спутниктара суох. Венера атын былааннарынан бэйэтин тула эргийиитэ атын өрүтүгэр эргийэр.
Кинини сороҕор "сир өһүөннээх игирэ аҥаара"диэн ааттыыллар.
# 1787

1787 сыл.

# 1787
## Туох буолбута

* Алтынньы 1 — Днепр өрүс дельтатыгар баар нууччалар олорор Кинбурн (туурактыы "мурун" диэнтэн) кириэппэстэрин туурак сэриилэрэ кыайан ылбатахтар. Кириэппэс көмүскэниитин Александр Суворов салайбыта, кыргыһыы кэмигэр бааһырбыта, билиэҥҥэ түбэһэ сыспыта, кини анныгар икки аты өлөрбүттэрэ.
# Үгүлээт нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Үгүлээт нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күбэйиҥдэ.
Улуус кииниттэн 200 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 595 киһи (2007 сыл).

# Үгүлээт нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Попов Андрей Александрович (1902—1960) — история билимнэрин кандидата, этнограф.
* Ефремов Прокопий Елисеевич (1933—1992) — ССРС билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
* Хатылаева Клавдия Филипповна (1963 төр.) — саха ырыаһыта.
# Үөдүгэйдэр

Үөдүгэйдэр - билигин Үөһээ Бүлүү киинин сорҕотугар уонна онтон 30 килэмиэтир сытар Куду диэн учаастакка олорор дьону ааттыыллар. Оттон киэҥ өйдөбүлгэ Үөдүгэй аҕа ууһун сыдьааннарын ааттыыллар. Бу уус дьоно XVII үйэ ортотун диэки Өлүөнэ хаҥас кытылыттан билиҥҥи Үөһээ Бүлүү сиригэр олоччу көһөн кэлбиттэр.
Кыраайы үөрэтээччилэр этэллэринэн, Саха сиригэр итинник бүтүннүү ууһунан көҥүлү батыспыт суох. Көспүт төрүөттэрэ - нуучча кэлиитигэр бэйэлэрин бэйэлэрэ дьаһанан олороору.
Үөдүгэйдэр Үөһээ Бүлүү сирин булалларыгар онно эрдэ кэлэн өргүөттэр уонна Көбдө баһылыктаах Нам дьоно олохсуйбуттар эбит. Өргүөттэр, арааһа булду батыһар табалаах дьон буоллалларын быһыытынан, сискэ, үрэх баһыгар олохсуйбуттар. Оттон намнар, сүөһүлээх, сылгылаах дьон буоланнар, Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар дьоһун сирдэри булан, билиҥҥи Намы төрүттээбиттэр. Үөдүгэйдэр кэргэн-чаҕар дьоннорун илдьэ барыта 18 ыал күһүн кэлбит. Өрүс уҥа өттүгэр Күҥкү баһылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Күүлэ, Халбаакы хаалаллар. Оттон өрүс хаҥас өттүгэр Наакаан баһылыктаах Дэди, Мотуруос, Лүһүрүкээн, Асхабыл, Эгэй, Өбүкэ, Суор Ойуун, Түүлээх Түлэҕэй тахсаллар.
Наакаан дьоно Куорамыкы аннынан өрүһү туораан тэҥкэ иһигэр үс биэрэстэ киирэн Хатар Балаҕаннааҕа диэн сиргэ, уһун элгээн кытылыгар олохсуйаллар. Манна турбут 9 ураһа олоҕо хойукка дылы баара үһү.
Күҥкү ураһатын олоҕо Күүлэҕэ турбут. Кини Күүлэнэн, Боруу Көлүйэнэн олорбут. Чочу, Быйакы, Бакы олохсуйбут алаастара билигин кинилэр ааттарынан ааттанан сыталлар.
Чап Куорамыкыттан көс кэриҥнээх сиргэ, Кэнтиккэ олохсуйбут. [[Халбаакы бастаан билиҥҥи Ороһу сиригэр өрүс арыытыгар олохсуйан иһэн куду буордаах сиргэ Кудуга тахсыбыт.
Быыгынас Ороһуну төрүттээбит.
# Клуатр

Клуатр (фр. cloître, латыынныы сабыылаах сир лат. claustrum диэнтэн) — архитектура романскай уонна готика истииллэринэн тутуллубут мантастыырдарга эбэтэр бөдөҥ сыаркаптарга көстөр тиэргэни төгүрүйэр сабыылаах галерея. Дьиэ эркинин кыйа барар, онон клуатр биир өттө эркин иккис өттө аркаада эбэтэр колоннаада буолар. Сороҕор клуатр диэн маннык галереялаах тиэргэни барытын ааттыыллар.
* Магдебург Unser Lieben Frauen манастыырын клуатрын арҕаа көрүдүөрэ
* Санто-Доминго-де-Силос манастыыр клуатра
* Муассак клуатра
* Санта-Мария-делла-Паче сыаркап клуатра
* Монреаль кафедралаах собуорун клуатра

# Клуатр
## Ылыллыбыт сирэ

* Большая советская энциклопедия
* Франческа Прина, Елена Демартини. 1000 лет мировой архитектуры. М."Омега", 2008
* Онлайн Энциклопедия Кругосвет
# Көрбөттөр күннэрэ

Көрбөттөр күннэрэ — ХНТ сылын ахсын бэлиэтиир күннэриттэн биирдэстэрэ.
1784 сыллаахха Парижка Валентин Гаюи бэйэтин харчытынан көрбөт оҕолорго оскуола арыйбыт уонна көрбөт дьон ааҕар бастакы кинигэлэрин айбыт эбит, ону истэн Арассыыйа ыраахтааҕыта Александр I 1803 с. Гаюины Петербурга ыҥырбыт. Арассыыйаҕа кэлэн бастаан көрбөт оҕолорго оскуола, онтон көрбөт оробуочайдар институттарын арыйбыт, 72 сааһыгар диэри Петербурга олорбут.
ВОЗ бу киһи төрөөбүт күнүгэр көрбөттөр күннэрин бэлиэтииргэ уураахтаабыт.
Арассыыйаҕа 280 тыһыынча бастакы уонна иккис группалаах көрбөт инбэлииттэр бааллар.
# Сивцев Андрей Ксенофонтович

Андрей Ксенофонтович Сивцев (14.09.1914—) — саха ол саҕана бобуулаах суруйааччыларын туһунан устудьуоннарга кэпсиирин иһин репрессияламмыт Бүлүүтээҕи педагогическай училище преподавателэ.

# Сивцев Андрей Ксенофонтович
## Олоҕун олуктара

1914 с. балаҕан ыйын 24 күнүгэр Бүлүү улууһун 1 Чочу нэhилиэгэр төрөөбүтэ. А. К. Сивцев ийэтэ Ирина Кузьминичнанан Кындыл Уйбаантан төрүттээх: Эhэтэ Көтөх Кууhума Кындыл Уйбаан кыыhа Өлөксөөндөрө төрөппүт уола. Ириина Кузьминична 8 оҕолооҕо.
1935 с. Бүлүүтээҕи училищены бүтэрэн баран, оройуон оскуолатыгар, онтон ПБУ-га учууталлаабыта. Студеннарыгар саха бастакы суруйааччыларын айымньыларын билиhиннэрбитэ, аахтарара. Студеннар суруйар талааннарын сайыннарар сыалтан, литературнай куруhуок тэрийбитэ. Куруhуокка студеннар аҥардара сылдьаллара. Эдэр дьон бэйэлэрин холонууларын ааҕан иhитиннэрэллэрэ, ырыталлара. Учууталллара Андрей Ксенофонтович бэйэтин санаатын этэрэ, сүбэлиирэ. Ону таhынан сахалыы уус-уран айымньыны - олоҥхону хомуйтарара, бэйэтэ олоҥхоhуттары дьиэтигэр ыҥыран олоҥхолоторо, онно студеннар сылдьаллара. Бу куруhуокка кэлин аатырбыт суруйааччы Иван Гоголев - Кындыл, талааннаах суруйааччы Афанасий Федоров, кэлин биллибит тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар Е. Сидоров, М. Иванов - Багдарыын Сүлбэ, Гинесс кинигэтигэр киирбит журналист Н. Протопопова уо.д.а. дьарыктаммыттара. Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа үлэлиир кэмигэр элбэх студент кутун туппута, саха тылын хатыламмат кэрэтигэр умсугуппута. А. Е. Кулаковскай, А. И. Софронов, Н. Д. Неустроев, Г. В. Ксенофонтов, П. А. Ойуунускай айымньылара бобуулаахтара, аҥардас кистээн ууруна да сылдьыы иhин хаайыллар куттала баара. Андрей Ксенофонтович саха норуотун бастыҥ дьонун туhунан аhаҕастык кэпсиирэ, айымньыларын аахтарара.
1948 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр Андрей Ксенофонтовиhы тутан хаайбыттара, суут уурааҕынан 10 сылга көҥүлэ, 5 сылга үлэлиир бырааба быhыллыбыта. Ийэтэ Өрүүнэ: "Уолум Өндөрөй буруйа суох, этэҥҥэ эргиллэн кэлиэҕэ" - диэн этэр эбит уонна уола эргиллэн кэлэрин көрсүбүтэ. Эргиллэн кэлэн баран, син-биир кэтэбилгэ сылдьыбыта, түптээх үлэни итэҕэйбэттэрэ. Ол да буоллар олоххо дьулуур модун санаа кыайбыта.
Андрей Ксенофонтович үрдүк үөрэҕи бүтэрбитэ, Саха государственнай университетыгар старшай преподавателинэн тахсыылаахтык үлэлээбитэ. Кини үөрэппит оҕолоруттан биллииллээх тыл үөрэхтээхтэрэ - учуонайдар, саха тылын учууталлара тахсыбыттара. Андрей Ксенофонтович студеннарынан олоҥхо хомуйтарара, суруйтарара.
Андрей Ксенофонтович Сивцев дириҥ билииллээх учуутал, төрүт тыл сайдарын туhугар ыччаты уhуйбут, хайа да киhи омук быhыытынан көҥүллүк санаатын сайа этэрин туhугар турууласпыт, киhи бырааба тэҥ буоларыгар, кулуттуу өй-санаа суох буоларыгар бэйэтин кыаҕынан, өркөн өйүнэн охсуспут Бүлүүлэр биир киэн туттар тумус киhи буолар. Кини аата көҥүл санаа кэрэhитэ, үтүө холобура буола туруоҕа.
# Муутака

Муутака (нууч. морской котик, лат. Callorhinus ursinus) — үүтүнэн иитиллэр күндү түүлээх муора кыыла.
# Токелау

Токелау (англ. Tokelau) - Саҥа Зеландия территориялара. Токелау иһигэр 3 арыы киирэр. Токелау Чуумпу далай буолан турар.

# Токелау
## Этимология

"Токелау" диэн тыл Полинезийскайтан тылбаастаатахха "хотугу тыал" диэн ааттаах. 1916 сыл иннинэ "Юнион арыылара (Сойуус арыылара)" диэн ааттаах этэ.

# Токелау
## География

Токелау арыыларга 3 атолл киирэр - Атафу, Нукунону уонна Факаофо.

# Токелау
## География
### Климат

Токелау наар куйаас, пассатнай, инчэҕэй. Ахсынньы - Кулун Тутар ыйдарга үгэс буолбатах ураган буолааччы.

# Токелау
## География
### Кэм зоната

Токелау территориялара UTC +12 кэм зонатыгар тураллар. Сайыҥҥы кэмҥэ көспөт.

# Токелау
## Устуоруйа

1889-1916 - Улуу Британия протектората.
1916-1925 - Гилберт уонна Элис колониялар (Кирибати уонна Фидьи) чилиэнэ этэ.
1925-билигин - Саҥа Зеландия территориялара.

# Токелау
## Административнай салаалара

| № | Атолл | Болуоссат | Население |
| 1 | Атафу | 2.03 км² | 541 |
| 2 | Нукунону | 5.46 км² | 452 |
| 3 | Факаофо | 2.63 км² | 506 |
| Барытын холбоон | Барытын холбоон | 10.12 км² | 1499 |

# Токелау
## Население

Национальнай састаап: Полинезиецтар, Англичааннар уонна Полинезиецтар потомоктара (метистар).
Итэҕэллэр: Христианство: Кальвинизм, Католицизм.
Тохсунньу 1 күнүгэр :
| 2011 | 2016 |
| 1411 | 1499 (+88) |

# Токелау
## Баһаарыылар

* ↑ https://web.archive.org/web/20210119055858/https://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Токелау
* ↑ https://www.tokelau.org.nz/site/tokelau/files/TokelauNSO/2016Census/TokelauCensusTechnicalRelease1E.pdf
# Черновцы уобалаһа

Черновцы уобалаһа (укр. Чернівецька область) — Украина субъега. Киин куората — Черновцы. Дьонун ахсаана 908 540 (2014).
# BDSM

BDSM эбэтэр садомазохизм диэн психологическай уонна эротическай ситимнээх ролевой оонньуу, сексуальнай көҕүтүүлээх, охсуһуулаах, охсуһардаах, саайсыылардаах, тустааһыннаах, ыарыы оҥорооһуннаах, дьаһайааччы уонна толорооччу оруоллаах. Бастакы БДСМ хамсааһына 1980 сыллардаахха Америкаҕа тарҕаммыта, билиҥҥи кэмҥэ барытыгар баар, Саха Сиригэр эмиэ киэҥник эмиэ туттуллар.
БДСМ оонньуу дьахтар уонна эр киһи икки ардыгар да буолуон сөп, эбэтэр гейдэр уонна лесбилар икки ардыгар буолуон сөп.
Recon диэн ситим фетишизм уонна БДСМ темалаах дьон мустар сирэ.
ФИЗИОЛОГИЧЕСКАЙ- сексуальнай өттүнэн кэһии түмүгэр ол эбэтэр атын социальнай- детерминнээх усулуобуйаны эбэтэр табаҕы, ону тэҥэ (өрүү да буолбатах) өй-санаа өттүнэн сабыдыаллааһын, охсуу, кычыгылааһын уо. д. А. Онуоха сэргэх киһи быһаччы половой контактан тутулуга суох, сексуальнай дьайыылар сорҕолоро да буолуон сөп.
СОЦИАЛЬНАЙ- патриотическай эбэтэр буруйу оҥоруу уратыта, бастатан туран, СССК (аббевиатура) английскай тылтан са2а, sansensensual)-куттал суох буолуутун принциптэрэ, өй-санаа уонна көҥүл өттүнэн көрүү принциптэрэ быһаарыллаллар. Сэргэх буолуу үксүгэр моральнай уонна физическэй өттүнэн сабыдыаллааҕын, киһи естественнэй психоторнай реакцияларын уратылааҕын уонна сэргэх баҕатыттан сэрэхтээх буолуу анал механизмнары туһанарын көрдөрөр. Чуолаан, сессия кыттыылаахтара ханнык баҕарар кэмҥэ эрдэттэн быһаарыллыбыт стоп (Стп-тыл, тыйыс эбэтэр хамсаныы), ити дьайыылары тохтоторго бүтүн кэмҥэ тохтуур кэм ирдэбилэ буоларын көрдөрөр кыахтаахтар. Сорох паараларга сигнализация уустук системата туһаныллар, ону тэҥэ туһааннаах партнерга сыһыаннаах сабыдыаллааһын эбэтэр сабыдыаллааһын кыаҕын биллэрэргэ кыах биэрэр.

# BDSM
## Кыттааччылар атриутиката уонна сүһүөхтэрэ

Сэргэх кыттыылаахтара бэйэлэрин практикаларыгар (оттон сорохтор күннээҕи олоххо да) фетиш- атриутиканы уонна фетиш- моду туһаналлар.
Классическай атрибутунан ыстаалтан тигиллибит сиэри- туому (оннук суох), латекснай көстүүмнэри, моойторук, иистэнньэҥнэри, масканы о. Д. А.
Сэргэх - атрибуттарга сыһыаннаах ювелирнай оҥоһуктар бааллар. Үксүн «трискэл» уруһуйдаах ырыаһыт эбэтэр КУЛОНА-сэргэх култуура символа.
Бу партнердарга («эшен», английскай « — дьайыы) быһаччы сыһыаннаах предметтэр, ол гынан баран, туттулла сылдьар кэмнэригэр — плети, хлыстары, өстүөкүлэни уо. д. А, Россия сэргэх иһитиннэриитигэр, үксүн» девайс («ааҥлтан» девайс « — оҥоһук, оҥоһук) диэн ааттанар. Оттон бу тиэрмин формирование элеменнэрин — наручников, ошейников уо. д. А сыһыаныгар (декоратив элеменнэрин сыһыаныгар, быраабыла курдук, туһаныллыбат) туттуллуон сөп.
Үөһээ Бүлүүгэ маастар, хаһаайын, Тойон (М), Хотун (Ж) ааттыыллар.
Сексуальнай оонньуулар арҕааҥы дойдуларга ГЕЙ- кулууптарга, свингердэргэ уонна сэргэх кулууптарга сытар «хараҥа хостор» үгүстүк ыытыллаллар.
# Хабах бэргэһэ

Хабах бэргэһэ - ханнык баҕарар улахан кыыл, сүөһү хабаҕыттан имитэн, таҥаһынан, сарыынан буодьулаан, бүүрүктээн тигэллэр. Сайын төбө хаххата

# Хабах бэргэһэ
## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

* Хороох бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
# Дьявольский ветер

Дьявольский ветер — киһини пушка айаҕар баайан баран, киһи нөҥүө ытыы.
# Плейстоцен паарката

Плейстоцен паарката диэн Саха Сирин хотугулуу илинигэр, Черскэйтэн 30 км соҕуруу баар айылҕа паарката. Плейстоцен, ол эбэтэр бүтэhик Муус үйэ, кэминээҕи хотугу хонуу куйаардарын экосистемаларын төнүннэрии, хаттаан оҥоруу эксперимена буолар.
Паарка территориятын иэнэ 20 км2, кини тула 600 км2 иэннээх буфернай зона баар.

# Плейстоцен паарката
## Кыыллар

Пааркаҕа баар кыыллар:
Сиэмэхтэр: Бэдэр, бөрө, кырса, эһэ, сиэгэн
От аһылыктаахтар: Таба, тайах, чубуку, бизон, саха ата
Пааркаҕа баар буолуон сөптөөх кыыллар:
Сиэмэхтэр: Амур леопарда, сибиир баабыра, азия хахайа
От аһылыктаахтар: Як, сайга, мускустаах оҕус, икки арҕастаах тэбиэн