yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Балаҕан ыйын 21

Балаҕан ыйын 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 264-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 265-c күнэ). Сыл бүтүө 101 күн баар.

# Балаҕан ыйын 21
## Бэлиэ күннэр

* ХНТ ХНТ — Дойдулар ардыларынааҕы эйэ күнэ
* Дойдулар ардыларынааҕы Альцгеймер ыарыытын туһунан информация тарҕатыы күнэ
* Армения Армения — Тутулуга суох буолуу күнэ (1991, Сэбиэскэй Сойуустан)
* Белиз Белиз — Тутулуга суох буолуу күнэ (1981, Британияттан)
* Боливия Боливия — Устудьуон күнэ
* Бразилия Бразилия — Мас олордуу күнэ
* Гана Гана — Олохтооччулар күннэрэ. Гаана тутулуга суох буолуутугар сүдү кылааты киллэрбит алта киһини ахталлар, олортон биирдэстэрин — Гаана бастакы бэрэсидьиэнин Кваме Нкрума — төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Ону таһынан бүгүн Гаанаҕа Волонтер күнэ
* Мальта Мальта — Тутулуга суох буолуу күнэ (1964, Британияттан)
* Польша Польша — Таможня сулууспатын күнэ
* Арассыыйа Арассыыйа — Арассыыйа байыаннай килбиэнин күнэ. Куликово хонуутугар кыргыһыыга кыайыы күнэ (1380 сыл). Арассыыйа судаарыстыбаннаһа төрүттэммит күнэ (862 сыл)
* Арассыыйа Арассыыйа — Коллекционер күнэ

# Балаҕан ыйын 21
## Түбэлтэлэр

* 862 — Новгород олохтоохторо бэйэлэригэр кинээһинэн Рюрик, Синеус уонна Трувор диэн варягтары ыҥырбыттар.
* 1217 — Вильянди аттынааҕы кыргыһыы. Ливон уордьанын аармыйата эстар аармыйаларын (билиҥҥи эстонецтар өбүгэлэрэ) кыайбыт. Христианизация түргэтээбит.
* 1799 — Александр Суворов хамаандалаах нуучча уонна Австрия сэриилэрэ Швейцария Альпаларын туорааһыннара саҕаламмыт.
* 1857 — Ииндийэтээҕи өрө турууну хам баттааһын кэмигэр Улуу Британия сэриилэрэ Делини штурмалаан ылбыттар. Уруккута Ииндийэни бас билэн олорбут Улуу Моҕол импиэрийэтэ ыһыллыбыт.
* 1878 — Дьокуускайга бастакы паарынан хамсыыр «Лена» борохуот кэлбит.
* 1860 — Опиум иккис сэриитин кэмигэр Балицяо күргэтин аттынааҕы быһаарыылаах кыргыһыы буолбут. Кыайбыт англичааннар уонна французтар Пекиҥҥэ киирбиттэрэ.
* 1898 — Кытайга огдообо императрица Цыси переворот оҥорон былааһы бэйэтигэр ылбыт. Кини 1908 сыллаахха диэри Кытайы салайан олорбута.
* 1993 — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Борис Ельцин Үрдүкү Сэбиэти ыһар туһунан ыйаах таһаарбыт. Ол кэнниттэн Үрдүкү Сэбиэт бэйэтэ бэрэсидьиэни солотуттан устубут. Бу былаас былдьаһыытыгар улахан миитиҥнэр буолбуттара, Москубаҕа тааҥкалардаах аармыйа киллэриллибитэ, тааҥкалар Үрүҥ дьиэни ытыалаабыттара.
* 1996 — АХШ Конгреһа Дьиэ кэргэни харыстааһын туһунан сокуон ылыммыт. Бу сокуоҥҥа эр киһи уонна дьахтар холбоһуулара эрэ дьиэ кэргэн диэн буолара этиллибитэ. Ол эрэн кэлин АХШ Үрдүкү Суута сокуону сүрүннээн көтүрбүтэ.
* 2003 — Юпитеры чинчийбит Галилео хараабыл үлэтин тохтоппут.

# Балаҕан ыйын 21
## Төрөөбүттэр

* 1914 — Александр Силин — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.
* 1928 — Олег Ковалевскай — худуоһунньук, график, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

# Балаҕан ыйын 21
## Өлбүттэр

* 1832 — Вальтер Скотт, Шотландия суруйааччыта, драматург уонна бэйиэт (1771 төр.)
* 1860 — Артур Шопенгауэр, ньиэмэс бөлүһүөгэ уонна суруйааччыта (1788 төр.)
# 1714

1714 сыл.

# 1714
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 31
** Бүөтүр I Кунсткамераны олохтообут — Арассыыйа саамай кырдьаҕас түмэлин.
** Бүөтүр I дворяннар оҕолорун математикаҕа үөрэтэргэ ыйаах таһаарбыт, үөрэммэтэх уолаттар ойох ылар бырааптара суох буолбут.

# 1714
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 11 — ыраахтааҕы Бүөтүр I Арассыыйаҕа 40 "цифирь оскуолатын" арыйар туһунан ыйаахт таһаарбыт (манна уолаттары ааҕарга-суруйарга, арифметикаҕа уонна геометрияҕа үөрэтэллэрэ).

# 1714
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 7 — Гангут кыргыһыыта: Нуучча флотун бастакы бөдөҥ кыайыыта. Хотугу сэрии кэмигэр Балтика байҕалыгар Гангут аттыгар (билигин Ханко тумул арыы, Финляндия) нуучча 99 эрдиилээх ааллардаах флотун уонна швед 10 баарыстаах ааллааах этэрээтин ыккардыгар буолбута. Нууччалар хараабыллара эрдиилээх буолан, тыал намыраабытын хото туһаммыттара. Бүөтүр I бэйэтинэн абордажка кыттыбыта (бу устуоруйаҕа кыргыһыы хаамыытын уларыппыт абордааһы туһаныы бүтэһик холобурдарыттан биирдэстэрэ). Ыраахтааҕы бу кыргыһыы иһин вице-адмирал сыбаанньатын ылбыта. Бу кыайыы күнэ Арассыыйа импиэрийэтигэр флот күнүн быһыытынан бэлиэтэнэрэ, ол үгэс 1917 сыллаахха тохтообута. 1995 с. сокуонунан Арассыыйаҕа атырдьах ыйын 9 күнэ Гангут кыргыһыытын ахтар күнүнэн анаммыта (икки күн хойутаан).
** Иван Бухольц эспэдииссийэтэ Тобольскайтан тахсыбыт (хойутуу бу эспэдииссийэ Омскай куораты олохтообута).

# 1714
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 20 — Арассыыйаҕа ыраахтааҕы Бүөтүр I Санкт-Петербургтан атын сирдэргэ таас дьиэ тутуутун боппут. Бу дьаһал саҥа куораты түргэнник тутарга туһуламмыта.

# 1714
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 6 — Сибиир норуоттарыгар күүс өттүнэн христианскай итэҕэли киллэрэр туһунан Бүөтүр I уурааҕа тахсыбыт.
# Биирим

Биирим (биир, соҕотох) — элбэх суолталаах тиэрмин. Туох эрэ сомоҕо, улахан, хатыланар сорҕото. Туспа турар, уларытыллар кыахтаах, туһунан функцияны толорор эбийиэк.
Бу тиэрмини саха тылыгар киллэриигэ Дапсы кэпсээбитинэн лингвист Афанасьев Петр Савич сыһыаннаах.
Кээмэйдээһиҥҥэ, техникаҕа, экономикаҕа, лингвистикаҕа уо.д. а. туттуллар.
# Тимир атах

Тимир атах (лат. , нууч. Девятииглая колюшка) — кыра балык.
Саха Сиригэр хотугу байҕаллартан ураты элбэх өрүстэргэ алын тардыыларыгар үөскүүр.

# Тимир атах
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
# Муhаммед

Муhаммед (араб. محمّد Muḥammad, 570 Мекка — бэс ыйын 8, 632 Медина) диэн Ислам итэҕэлин сүрүн киhитэ уонна Таҥара (Аллах) көрбүөччүтэ уонна илдьитэ. Ислам көрбүөччүлэриттэн тиhэх уонна ордук ытыктанар. Онтон таhынан дипломат, эргиэмсик, философ, оратор, сиэрдьит уонна сэрииhит быhыытынан биллэр.

# Муhаммед
## Олоҕо

Муhаммед 570 с. Мекка диэн араб куоратыгар төрөөбүтэ. Курайш биистэн төрүттээх. Оҕо сааhыгар тулаайах хаалбыта, ол иhин кинини абаҕата, Абу Талиб, бэйэтигэр иитэ ылбыта. Эдэр сылдьан Муhаммед эргиэмсиктээбитэ уонна маныыhыттаабыта. 25 сааhыгар бастакытын кэргэн ылбыта (бастакы кэргэнин аата Хадидьа). Сотору Муhаммед дьонтон тэйэр буолбут, Мекка аттыгар баар Хира диэн хайаҕа тиийэн, хаспахха олорон эрэн, хас да нэдиэлэ устата Таҥараҕа үҥэр идэлэммит. 610 с., Рамадан ыйга, түүн хаспахха үҥэ олордоҕуна, киниэхэ Хабырыыл аанньал аан бастаан көстүбүт уонна Таҥара этиилэрин тириэрдибит. Ол этиилэртэн кэлин мусулмааннар ытык кинигэлэрэ Коран суруллубута. Хабырыыл бастакы көстүүтүн кэнниттэн Муhаммед үс сыл устата, биир Таҥара итэҕэлин, Исламы, кистээн тарҕаппыт. Саҥа итэҕэли бастакы ылынааччыларынан буолбуттара кини кэргэнэ Хадидьа уонна сорох чугас дьоно. Онтон сыыйа Исламҥа атын дьон кэлэн барбыттар, биирдии да, бөлөҕүнэн да. Батыhааччыларын ахсаана син балай эмэ элбээбитин кэннэ, Муhаммед Таҥара этиилэрин дьоҥҥо-сэргэҕэ аhаҕастык этэн барбыт. Ол гынан баран, Мекка элбэх олохтоохторо кинини уонна кини этиилэрин утарбыттар. Ол иhин 622 с. Муhаммед бэйэтин батыhааччыларын кытта Мединаҕа көспүт (онтон ыла Ислам халандаара саҕаланар). Мединаҕа, Муhаммед олохтоох бэйэ бэйэлэрин кытта өстөһөр биистэри эйэлэhиннэрбитэ уонна бэйэтин итэҕэлигэр сүгүрүппүтэ. Аҕыс сыл устата Мекка биистэрин утары сэриилэhэн кинилэри хотон Мекканы баhылаан ылбыта (ол кэмҥэ батыhааччыларын ахсаана 10 тыh. дылы улааппыта). Муhаммед 632 с. Мединаҕа бүтэhигин кэриирдьиттээн баран аҕыйах ыйынан өлбүтэ. Кини өлүүтүн кэнниттэн, сотору кэминэн, Ислам Араб тумул арыытын улахан өттүгэр тарҕаммыта уонна Арабия биистэрин бииргэ холбообута.
# Сэттэ (ахсаан)

7 (сэттэ) — дьиҥ ахсаан, 6 уонна 8 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# Сэттэ (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Математикаҕа

* 4-с судургу ахсаан (2, 3, 5, 7 …)
* 2⁷ = 128

# Сэттэ (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Химияҕа

* Азот атомнай нүөмэрэ
* Менделеев таблицата сэттэ периодтаах

# Сэттэ (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Астрономияҕа

* Сатурн — Күнтэн алтыс планета

# Сэттэ (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* Кабардино-Балкария кода.
* От ыйа — сыл сэттис ыйа.
* Нэдиэлэ сэттэ күннээх.
* Рим сэттэ томторго турар.
* Багдарыын Сүлбэ «Үс… Сэттэ… Тоҕус…» диэн кинигэлээх.
* Рим сэттэ томтордоро
* Исаак Ньютон, кустук сэттэ өҥө

# Сэттэ (ахсаан)
## Саха литературатыгар

* «Сэттэ өҥнөөх кустукчаан» — Петр Тобуруокап хоһооно

# Сэттэ (ахсаан)
## Саха фольклоругар
#### Таабырыннарга

* Байҕал түгэҕэр сэттэ манньыат сытар (Үргэл)
* Сир-халлаан күлүүһэ сэттэлэр үһү (Үргэл)
* Куулаҕа отут хабдьы, халдьаайыга сэттэ бочугурас баар үһү (ый, нэдиэлэ хонуктара)
* Сэттэ уйалаах, биэс уон икки сымыыттаах барыллыа кыыл баар үһү (ый, нэдиэлэ хонуктара)

# Сэттэ (ахсаан)
## Саха фольклоругар
#### Алгыс тыллара

* Сэттэ кыталык кыыстаныҥ, тоҕус туруйа уолланыҥ!
# Симон Боливар

Симо́н Боли́вар (толору аата — Симо́н Хосе́ Анто́нио де ла Санти́сима Тринида́д Боли́вар де ла Консепсьо́н уонна По́нте Пала́сиос уонна Бла́нко (исп. Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar de la Concepción y Ponte Palacios y Blanco; олоҕор С. Боливар араспаанньата маннык суруллара исп. Bolivar), от ыйын 24 1783, Каракас — ахсынньы 17 1830, Санта-Марта, Колумбия) — Венесуэла национальнай геройа. Генерал. Америкаҕа Испания колониялара тутулуга суох буолалларын турууласпыт биир бөдөҥ уонна биллиилээх салайааччыта. Испания бас билиититтэн Венесуэланы, Саҥа Гренаданы (билиҥҥи Колумбия) уонна Панаманы, Кито провинцияны (билиҥҥи Эквадор) босхолообута.
1819—1830 сылларга Улуу Колумбия президенэ (Улуу Колумбия үөһэ ыйыллыбыт дойдулар сирдэригэр тэриллибитэ).
1824 сыллаахха Перуну босхолоон, Үөһээ Перу сиригэр тэриллибит Боливия Республикатын (1825) баһылыгынан буолбута. Венесуэла национальнай конгреһынан (1813) Симон Боливарга Босхолооччу аата (El Libertador) иҥэриллибитэ.

# Симон Боливар
## Олоҕун олуктара

Симон 1783 сыллаахха от ыйын 24 күнүгэр биллиилээх креол Хуан Винсенте Боливар (1726—1786) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Омугунан баска. Боливардар удьуордара испания Бискайятыгар баар Ла-Пуэбла-де-Боливар куораттан төрүттээх. Дьиэ кэргэнэ Испания колониятыгар көспүтүн кэннэ, бүтүн Венесуэла олоҕор көхтөөхтүк кыттыспыта. Уол төрөппүттэрэ эрдэ өлбүттэр. Боливар иитиитигэр уонна олоҕу өйдөөһүнүгэр учуутала, аҕа саастаах доҕоро Симон Родригес көмө-өйөбүл буолбут.
1799 сыллаахха Симону аймахтара, Каракас аймалҕаннаах олоҕуттан тэскилэтээри, Испанияҕа ыыппыттара. Испанияҕа Боливар правоны үөрэппитэ, ол кэннэ Италия, Швейцария, Германия, Англия уонна Франция сирдэрин кэрийбит. Парижка олорон, биир кэмҥэ Политехническэй оскуолаҕа үөрэнэ сылдьыбыта.
1805 сыллаахха Боливар АХШ-ка тиийбитэ. Ол сылдьан Соҕуруу Америка дойдуларын Испания бас билиититтэн босхолуурга бэйэтигэр сорук туруоруммута.
# Туймаада уоттара (хаһыат)

Туймаада уоттара — бар-дьоҥҥо аналлаах көҥүл хаһыат.
2009 сыллаахха Яковлев Александр Петрович тэрийиитинэн, 600 экземпляр тиражтаах тахсан саҕалаабыта. 2012 сыл бэс ыйынааҕы туругунан 6245 тиражтаах.
2024 сыллаахха СВО туругунан көҥүл тылы хааччахтааһын кэминэн Владимир Путин ыйааҕынан саппыттара.
# Конвеер

Конвеер (ааҥл. conveyor) диэн сууралхай, кырбас, биирдик таһаҕастары тохтоло суох таһар массыына. Конвеер уһааннарга, шахталарга, карьердарга туттуллар. Конвеер атын аата транспортёр.
# Олом

Олом - үрэххэ, өрүскэ кэһэн, кэстэрэн туоруохха сөп чычаас, кытаанах үктэллээх сир.
Атын омук тылларыгар атылыы өйдөбүллэх тыллар бааллар: Олом (эбэҥк., эбээн, бүр., монг.); олум, улум (туркм., азерб.); олон (негид.) — ууну кэһэн, кэстэрэн туоруурга табыгастаах сирдэр; олом (перс.) — эмиэ итинник, ону таһынан тугу эмэ (хайаны, тыаны, кутаны уо.д.а.) курдары туоруур сир.

# Олом
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# 1512

1512 сыл.

# 1512
## Туох буолбута

Сэтинньи — Нуучча уонна Литва ыккардыларыгар 1512-1522 сыллардааҕы сэрии саҕаламмыт.
* Сэтинньи 1 — Римҥэ Микеланджело ойуулаабыт Сикстин капеллатын үрдэ дьоҥҥо көрдөрүллүбүт.
* Ахсынньы 27 — Испания ыраахтааҕыта Бургос сокуоннара диэн ааттаммыт сокуоннары таһааран, Америкаҕа олохсуйа тиийбит испанецтар төрүт олохтоохтору кытта хайдах сыһыаннаһыахтаахтарын ыйар-кэрдэр, ирдиир буолбут.
# IPhone 16 Pro

iPhone 16 Pro (уонна кини ордук версиата iPhone 16 Pro MAX) - Apple тэрилтэ балаҕан ыйын 15 чыыһылатыгар таһаарар төлөпүөнэ буолар 2024 сыллаахха. Аан Дойдуга саамай кэтэбиллээх төлөпүөн буолар, тоҕо диэтэххэ иһигэр AI интегрированнай буолар.
# Оготоев Петр Васильевич

Бүөтүр Оҕотоойоп, Оготоев Петр Васильевич (1910—1977) — саха олоҥхоһута, тойуксута, поэт, прозаик, фольклорист, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, этнопедагог, музеевед.
«Эһэ Хара аттаах Элэс Боотур» (эбэтэр көннөрү «Элэс Боотур») диэн олоҥхото үс тылынан 2002 с. бэчээттэнэн тахсыбыта: саха, нуучча, ааҥыл.

# Оготоев Петр Васильевич
## Өссө маны көр

Оготоев П.В., Элэс Боотур. Эпоһы харыстыыр, үөрэтэр, тарҕатар Олоҥхо фонда. - Дьокуускай, 2002. - 1228 с.: ил. ISBN 5-88149-100-9 ОГОТОЕВ ПЕТР ВАСИЛЬЕВИЧ БҮӨТҮР ОҔОТООЙОП (1910 - 197 ) Элэс Боотур олоҥхо автора. Таатта улууһун Төрүт нэһилиэгэр 1940 сыллаахха төрөөбүтэ. 1956 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институт нуучча тылн уонна литературатын факультетын бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин Уус - Майа улууһугар 1933 сыллаахтан саҕалаабыта. Учууталынан үлэлээбит 44 сылыттан 24 сылын Лөгөй оскуолатыгар оҕолору үөрэтэргэ - иитэргэ анаабыта. Нуучча тылын үөрэтиигэ лицейскэй ньыманы туһаммыта. Аҕа быһыытынан оҕону иитиигэ үтүө холобур буолар. Кыыһа Клавдия Петровна үтүөлээх учуутал, уолаттара Петр Петрович виртуоз хомусчут, Егор Петрович үтүөлээх скульптор.
# 1249

1249 сыл.

# 1249
## Туох буолбута

Биргер финнары утары сэриитэ. Сорох сирдэрин былдьааһына.
* Олунньу 16 — Франция хоруола Людовик IX Андре де Лонжюмо диэн доминикаан манааҕа салайааччылаах посольствоны Монгуол импиэрийэтин баһылыгар Гуйук Хааҥҥа ыыппыт. Лонжюмо биир сыл устата айаннаан тиийиэр диэри Гуйук Хаан өлөн хаалбыт, саҥа хаан талыллыар диэри судаарыстыбаны салайан олорбут хаан ойоҕо Огул Хаймыс хоруол баай бэлэхтэрин бас бэринии бэлиэтин быһыытынан туппут, хоруй суругар хоруолу бэйэтин оччо ахсарбаттыы ахтыбыт.
# Красноярскай кыраай

Красноярскай кыраай :
| Красноярскай кыраайын былааҕа Красноярскай кыраайын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Красноярскай |
| Иэнэ | 2 366 797 км² |
| Дьонун ахсаана | 2 872 635 (2019) |
| Федеральнай уокуруга | Сибирь |
| Экономическай оройуона | Сибирь |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Александр Усс |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+4 |
Красноярскай кыраай — бу Арассыыйа биир бөдөн региона буолар. Улахан сиргэ тэнийэн сытар, сирин иэнэ — 2401,6 тыһ. км2. Дьонун ахсаана — 3,2 мөлүйүөн, олортон 2,87 мөл — нууччалар, онтон ордубута — сахалар, эбээннэр, эбэҥкилэр, энцылар, татаардар, башкирдар, узбектар, кэриэйдэр, казахтар уо. д. а.
Киин куората — Красноярскай. Онтон арыый атын улахан куораттара — Канск, Ачинск, Минусинск, Енисейск, Иланский, Ужур, Уйар (Уяр), Игарка, Норильск, Заозерный, Дудинка, Назарова, Дивногорск. Куорат олохтоо5о — 77 % тэннэһэр.
Республикалар: Адыгея | Алтай | Башкортостан | Бүрээтийэ | Дагестан | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачай-Черкесия | Карелия | Коми | Марий Эл | Мордовия | Саха Сирэ | Татарстан | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Хотугу Осетия | Чечня | Чувашия |
Кыраайдар: Алтай | Забайкалье | Камчаатка | Краснодар | Красноярскай | Пермь | Приморье | Ставрополь | Хабаровскай
Уобаластар: Амур | Архангельскай | Астрахан | Белгород | Брянскай | Владимир | Волгоград | Вологда | Воронеж | Иваново | Иркутскай | Калининград | Калууга | Кемерово | Кировскай | Кострома | Курган | Курскай | Ленинград | Липецкай | Магадаан | Москва | Мурманскай | Нижнэй Новгород | Новгород | Новосибирскай | Омскай | Оренбург | Орел | Пенза | Псков | Ростов | Рязань | Самаара | Саратов | Сахалиин | Свердловскай | Смоленскай | Тамбов | Тверь | Томскай | Туула | Тюмень | Ульяновскай | Челябинскай | Ярославскай
Федеральнай суолталаах куораттар: Москва | Санкт-Петербург
Автономиялаах уобалас: Дьэбириэй
Автономиялаах уокуруктар: Ненецтэр | Ханты-Манси — Югра | Чукотка | Ямал-Ненец
# Скаут аан дойдутааҕы күнэ

Скаут аан дойдутааҕы күнэ (ааҥл. [World] Scouts' Day) — 1910 сыллаахтан бэлиэтэнэр. Скауттар (бойскауттар, герлскауттар) (ааҥл. Scouts — Boy Scouts, Girl Scouts) диэн оҕолор хамсааһыннара, 6 сааһыттан 18-21 саастарыгар диэри оҕолор кытталлар. Билигин аан дойдуга 38 мөлүйүөн кэриҥэ киһи 217 дойдуга бу хамсааһыҥҥа кыттар.
Төрүттээччиннэн генерал-майор Роберт Баден-Пауэлл (ааҥл. Robert Baden-Powell, 1857–1941) ааҕыллар, кини Соҕуруу Африкаҕа сулууспалыы сылдьан олохтоох оҕолортон этэрээт тэрийбит, онтун сэриигэ туһаммыт, ол уопутун кэлин аармыйаттан уурайан баран дойдутугар олорон «Scouting for Boys» (сах. Разведка уолаттарга) диэн кинигэтигэр кэпсээбит. Бастакы скаут оҕолор лааҕырдара Англияҕа 1907 сыл сайыныгар аһыллыбыта. Арассыыйа импиэрийэтигэр 1909 сыллаахха баар буолбута. Ол эрээри 1924 сыллаахха бобуллубута. Кини үгэстэрин сорҕотун Пионер хамсааһына ылбыта (холобур "Бэлэм буол!" — ааҥл. Be prepared! — девиһин, хаалтыс бэлиэтин иҥин). 1990 сыллаахха скаут хамсааһына Арассыыйаҕа сөргүтүллүбүтэ.
# Брегвадзе Нани Георгиевна

БРЕГВАДЗЕ НАНИ ГЕОРГИЕВНА (груз. ნანი გიორგის ასული ბრეგვაძე; 1938, [] Тбилиси, Грузия ССР, ССРС төр.) — эстрада ырыаһыта, Грузия үтүөлээх (1968), Грузия (1974) уонна ССРС (1983) норуодунай артыыската. От ыйын 21 күнүгэр 1938 сыллаахха Тбилисигэ (Грузия) төрөөбүтэ.

# Брегвадзе Нани Георгиевна
## Олоҕун кэпсээнэ

Ийэтэ Ольга Александровна биллэр-көстөр кинээстэр удьуордарыттан төрүттээх, аҕата Георгий Ефремович Брегвадзе артыыс. Ийэтэ ыллыырын таһынан рояльга оонньуура, аҕата да үчүгэй ырыаһыт быһыытынан биллэрэ.
1963 сыллаахха Нани В.Сараджишвили аатынан Тбилиси государственнай консерваториятын Гаянэ Мачутадзеҕа фортепиано кылааһын үөрэнэн бүтэрбитэ. «Рэра» государственнай оркестрга солисткалаабыта, ол кэннэ «Орэра» ВИА-ҕа ыллаабыта. 70-ус сыллар ортолоруттан ырыаһыт быһыытынан бэйэтэ туспа барбыта. Нани Брегвадзе 60-ус сылларга аан бастаан нуучча уонна цыган романстарын толорон умнулла быһыытыйбыт эстрада жанрын көрөөччүлэргэ тиэрдибитэ. «Орэра, полный вперед!» музыкальнай киинэҕэ уһуллубута.

# Брегвадзе Нани Георгиевна
## Наҕараадалара

* Грузия Шота Руставели аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтэ (1998)
* Орден Чести (Грузия) (1997)
* Орден Дружбы (Россия) (2008)
* Президентский орден Сияние (Грузия, 2010)
* Золотая медаль «За меценатство» (2003)
* Золотой орден «Служение искусству»
* Звания «Певица века Грузии»
* Почётный зарубежный член Российской академии художеств
* Почётный гражданин Тбилиси (1995)
* Почётный гражданин города Бенальмадена (Испания, 1996)
# Күлүмэн этэрбэс

Күлүмэн этэрбэс эбэтэр боруонньа этэрбэс - кыһыҥҥы этэрбэс көрүҥэ.

# Күлүмэн этэрбэс
## Өссө маны көр

* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
# Иванов Иван Кузьмич

Иванов Иван Кузьмич (1933 с. Бордоҥ нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), үлэ бэтэрээнэ.

# Иванов Иван Кузьмич
## Олоҕун олуктара

1933 с. Бордоҥ нэһилиэгрэ төрөөбүтэ. 1958 с. Элгээйи орто оскуолатын бүтэрэр. 1963 с. Бүлүүтэҕи педагогическай училищатын бүтэрэн баран педагогическай үлэтин Элгээйи оскуолатыгар алын кылаас учуталынан уонна интернат иитэччитинэн саҕалыыр. Иван Кузьмич Дьокуускайдааҕы государственнай университеты кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэн, саха тылын учуутала идэтин баһылыыр. Педагогическай ыстааһа 45 сыл, үрдүк категорялаах учуутал.

# Иванов Иван Кузьмич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* “Үлэ бэтэрээнэ».
* «Үлэҕэ килбиэнин иһин” мэтээл.
# Маҥырас

Маҥырас — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Одуну нэһилиэгин киинэ.
# Seven & I Holdings

Seven & I Holdings — Дьоппуон биир бөдөҥ атыы эргиэн тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ көрдөрүүлээх атыы эргиэн конгломерата. Уопсай эргитэр урбатар харчыта — 3 триллион доллар (Арассыыйа сыллааҕы барыһа). Дьоппуоҥҥа уонна өссө 100 омук сиригэр 400 тыыһынча маҕаһыыннаах уонна АЗС станциалары бас билэр. Кини бас билиитигэр аатырбыт 7-Eleven (7 хардыы) брендовай маҕаһыыннара киирэр.
Салалтата — Токио.
# Фува

Ситиһии оҕолоро (кыт. 福娃 [фу́ва́] — туруору. ситиһиилээх кыралар, ситиһии кыралара) — 2008 сыллаахха Кытай Пекин куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXIX оонньууларын бигэргэтиллибит ымыылара. Олимпия оонньуулара саҕаланыахтарын 1000 хонук иннинэ, 2005 сыл сэтинньи 11 күнүгэр кинилэр тустарынан кытайдааҕы классическай литератураны үөрэтиигэ Государственнай холбоһуга аан бастаан биллэрбит.
Ситиһии оҕото биэс: Бэй-Бэй, Цзин-Цзин, Хуань-Хуань, Ин-Ин уонна Ни-Ни. Кинилэр хас биирдии ааттара оҕоны таптыыр тылга маарынныыр, оттон ол тыллары холбоотоххо кыт. 北京欢迎你 [Бэй-цзин хуань-ин ни] — Пекин эһиги эҕэрдэлиир диэн тахсар. Ону таһынан, хас биирдии ымыы Олимпия тиэрбэһиттэн биирин көрдөрөр.

# Фува
## Майгы-сигили

Ситиһии оҕолоро :
| Аата | Бэй-Бэй (贝贝) | Цзин-Цзин (晶晶) | Хуань-Хуань (欢欢) | Ин-Ин (迎迎) | Ни-Ни (妮妮) |
| Кыыс-уол буолара | кыыс | уол | уол | уол | кыыс |
| Олимпия тиэрбэһэ | Халлаан күөҕүн сырдыга | Хара | Кыһыл | Араҕас | От күөх |
| Көстүүтэ | Балык | Улахан паанда | Олимпия уота | Тибет антилопата | Хараҥаччы |
| Майгыта | Холку, дьаныардаах | истиҥ, эйэҕэс | аһаҕас, сэниэлээх | сытыы, үөрүнньэҥ | судургу, көрдөөх-нардаах |
| Ис хоһооно | Этэҥҥэ буолуу | Дьол | Үлүскэн | Чөл турук | Ситиһии |
| Спорт көрүҥэ | Спорт ууга көрүҥнэрэ | ыарахан атлетика, көҥүл тустуу, о.д.а. | хамаанданан спорт көрүҥэ | чэпчэки атлетика | спортивнай уонна уус-уран гимнастика |
| Культурнай төрдө | Кытай саҥа дьылынааҕы үгэс буолбут лотос уонна балык ойуута; балык ойуута неолит кэминээҕи | Улахан паанда; Сун династия саҕанааҕы лотос быһыылаах фарфор оҥоһуктар | Могао хаспаҕын ойуулара | Тибет антилопата, тибет уонна синьцзян төрүт таҥаһа | хараҥаччы; пекин салгыҥҥа көтөр хараҥаччы быһыылаах змейдэрэ |
* ↑ Неофициальный сайт сочинской олимпиады 2014