yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Самсонов Гавриил Семенович

Самсонов Гавриил Семенович — Социалистическай Үлэ Геройа.

# Самсонов Гавриил Семенович
## Олоҕун олуктара

Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Ленин аатынан колхоз агротехник оҕуруот аһын үүннэрээччитэ.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1957 сыл алтынньы 1 күнүнээҕи Ыйааҕынан Самсонов Гавриил Семеновичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Самсонов Гавриил Семенович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1957)

# Самсонов Гавриил Семенович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Сүүмэх (ас-үөл)

Сүүмэх - хойуу, биитэр хаппыт суорат.
Суораты кыл сиидэҕэ кутан уутун сүүрдэн оҥороллор. Сүүмэҕи көннөрү эбэтэр тумалаан сииллэр. Мантыктарын аналлаах иһиккэ кутан, уутун сүүрдэн, онтон ыган, хатаран баран суолга, айаҥҥа өйүө гыналлар эбит.
# Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета

Координаталара: 55°02′02″ с. ш. 82°55′44″ в. д.﻿ / ﻿55.03389° с. ш. 82.92889° в. д.﻿ / 55.03389; 82.92889 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета - Арассыыйаҕа Новосибирскай куоракка баар социальнай-экэнэмиическэй профильлаах үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай үөрэхтээһин үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета".

# Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета
## Устуоруйата

1929 с. Сибиирдээҕи норуот хаһаайыстыбатын института диэн тэриллбит(СНХИ). 1931 с.ыам ыйын 27 күнүгэр СНХИ базатыгар икки үрдүк үөрэх тэрилтэтэ олохтоммут: Сибиирдээҕи былаанныыр институт уонна ССРС Центросойууһун Сибиирдээҕи потребительскэй кооперация института. 1935 с.икки үөрэх тэрилтэтэ төттөрү холбоспуттарыгар - Ураллыы-Сибиирдээҕи норуот хаһаайыстыбатын института буолбут. 1967 с.орто уонна үрдүк үөрхтээһин миниистирэ Б. Елютин бирикээһинэн Новосибирскайдааҕы норуот хаһаайыстыбатын института арыллыбыт. 1991 с. Диссертационнай сэбиэт арыллыбыт. 1992 с.институт икки таһымнаах үөрэхтээһини(бакалавриат, магистратура) ыытар эспэриэмиэҥҥэ кыттыбыт.

# Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета
## Үөрэх

НССЭУ 12000-тан тахса устудьуон үөрэнэр. Преподавалтель ахсаана 450-тан тахса, кинилэр ортолоругар, 46 наука дуоктара уонна 204 наука хандьыдаата бааллар. Институкка орто профессиональнай үөрэх базовай факультетыгар 9 испэссээлинэскэ үөрэтэллэр. Үрдүк үөрэхххэ бакалаврдары, специалистары магистрдары уонна аспираннары бэлэснииллэр. Университет үөрэҕэ 4 факультеттаах:
1. Судаарыстыбаннай сиэктэр факультета
2. Корпораивнай экэниэмикэ уонна предпринимательство факультета
3. Юридическай факультет
4. Базовай үөрэх факультета
26 кафедра баар. Үрдүк үөрэх кэннэ доктарантураҕа үөрэниэххэ сөп.

# Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета
## Рейтиннэрэ

Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета
* Университеттар наассыйалыы рейиннэригэр-2019 149-с миэстэ
* Социально-экэнэмиичэскэй профильлаах үөрэххэ ылыы хаачыстыбата 18-с миэстэ
* СФУо үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 1 миэстэ
* Европатааҕы научнай- промышленнай палата Арассыыйа бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэтэ рейтиҥҥэ ARES-2018 88-с миэстэ
* Үрдүк үөрэх тэрилтэтин эффективноһа рейтиҥҥэ 14-с миэстэ.
* Үрдүк үөрэх тэрилтэтин востребованнаһа ретиҥҥэ 43-с миэстэ.
# NEXTA

NEXTA — Беларусь оппозиционнай көрүүлээх былааһы кириитикэлиир тэриллиитэ. Степан Путило төрүттээбитэ.
Nexta бэйэтин структуратыгар NEXTA Live киирэр.
# Юрий Андреев

Юрий Андреев 20 см. уһуннаах оскуома тоһоҕону тарбаҕынан эрийэн, мотуруостар түмүктэрин баайар, 20 мм. Диаметрдаах уһун арматураны Олимпийскай биэс төгүрүгү эргитэн таһаарар күүстээх – уохтаах саха бухатыра, Ньурба ньургуна Юрий Андреев Улуу тренер Д.П. Коркин иитиллээччитэ. Чурапчыга кэлэригэр Манчаары Баһылай Спартакиадатын уолаттар ыарахан ыйааһыннарыгар икки төгуллээх кыайыылаах, бокска республика уолаттарын чемпиона этэ. Үһүс Спартакиадаҕа хапсаҕайга улахан дьоҥҥо Чурапчыттан чемпионнаабыта.
Оскуола кэнниттэн Москваҕа физическэй культура уонна спорт Ленин уордьаннаах Киин институтугар үөрэнэ барбыта. Онтон кэлэн баран, университеккэ преподователь, тустуу тренерэ, аны «Спартак» ДСО чилиэнэ буолан, оччотооҕу балаһыаннньанан, Манчаары Спартакиадатыгар кыттара көҥүллэммэтэ. Ол иһин ветераннарга көһөн эрэ баран, Манчаарыга тустубута. Хапсаҕайга атаҕынан хатыйыы, тэбии, олуйуу араас көрүҥнэрин таһаарыылаахтык оҥорор, ханнык да ааттааҕы күүстээх илиилэринэн көҥүл уҥа – хаҥас тардар бөҕө бөҕөс үс төгүл абсолютнай буолбутун таһынан, ыйааһыныгар 1993, 1995, 1997 сс. чемпионнаабыта. Онон барыта холбоон Юрий Степанович Андреев Манчаары Баһылай Спартакиадатыгар 7 төгүл кыттан, 9 кыһыл көмүс мэтээл кавалера. «Өбүгэлэр оонньуулара» республикатааҕы I-II-III фестиваль үс төгүллээх абсолютнай чемпиона.
Саха сирин промышленнай оройуоннарын Спартакиадатын абсолютнай чемпиона. Саха сирин элбэх төгүллээх абсолютнайа уонна ыйааһыныгар чемпион. Маны таһынан республика таһымнаах турнирдарга кыайбыта – хоппута элбэх. Сибиир уонна Дальнай Восток норуоттарын спорт национальнай көрүҥнэригэр Спартакиадатын хуреш тустууга икки төгүллээх абсолютнай чемпиона. Саха сирин 1992, 1993, 1995 сс. 1 №-дээх чулуу хапсаҕайдьыта. Көҥүл тустууга РСФСР 1977 с. Улан – Удэҕэ ыытыллыбыт чемпионатын 82 кг. Ыйааһыннаахтарга боруонса призера. Киевкэ Герой – арсеналовецтар бириистэригэр, летчик Н.Ф.Гастелло хорсун быһыытын хатылаабыт ССРС Геройа Нуркен Абдиров Карагандаҕа ыытыллар бирииһигэр, Дьокуускайга САССР Министрдэрин Советын бирииһигэр Бүтүн Союзтааҕы турнир икки төгуллээх үрүҥ көмүс призера. 1994 с. Италия Рим куоратыгар ветеран – маастардар ыарахан ыйааһыннарыгар Россияттан бастакнан Аан дойду чемпиона. Саха сирин Н.Н. Тарскай бирииһигэр 1970, 1976, 1979, 1980, 1981, 1982, 1983, 1984, 1986, 1987, 1991, 1992, 1994 сс. 13 төгүллээх чемпиона, 1985 с. үрүҥ көмүс, 1971 с. боруонса призера.
ССРС, РСФСР, Саха АССР спордун маастара, СР спордун хапсаҕайга 1 №-дээх Бочуоттаах маастара, САССР үтүөлээх тренерэ, СР физическэй культураҕа уонна спорка үтүөлээх үлэһитэ, СР ХХ үйэҕэ спорка лауреата, «Сахаада - спорт» ассоциация ХХ үйэҕэ лауреата, Ньурба улууһун Бочуоттаах гражданина, СР Президенин «Гражданскай килбиэн» туйгун бэлиэтин кавалера. Юрий Степанович Андреев билигин Ньурбаҕа айылҕа харыстабылын эйгэтигэр үлэлиир.
# Субурусскай Николай Дмитриевич

Субурусскай (Кривошапкин) Николай Дмитриевич (1896—1950), сэбиэт диэйэтэлэ, гражданскай сэрии кыттыылааҕа.

# Субурусскай Николай Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

* 1896 сыллаахха Чурапчы улууһун Хатылы нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1911 сылга Чурапчыга оскуоланы бүтэрэр.
* 1921 сылтан РКП(б) чилиэнэ, кыһыл хамандьыыр.
* 1922—1925 сылларга Дьокуускай ГПУтун начальнига, "бандьыыттары" утары сэриилэһэр.
* 1927—1928 сылларга ОГПУ этэрээтин начальнига, "бандьыыттар" этэрээттэрин кыргыытын тэрийэр.
* 1930 сылга Саха АССР ЦИК бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 1932—1934 сылларга Саха АССР доруобуйа харыстабылын наркома.
* 1934—1936 сылларга Саха АССР сири оҥоруу наркомун солбуйааччыта.
* 1936—1938 сылларга «Нуотара» совхоз бэрэссэдээтэлэ.
* 1938 сыллаахха хаайыллыбыта.
* 1950 сыллаахха өлбүтэ.
# Кыаһы

Кыаһы - сүөһү, киһи атаҕын бохсор кэлгиэ быа.
# Илик эти-хааны никотиҥҥа сиэтимэ

Табах Россияҕа XVII үйэ саҕаланыытыгар тарҕаммыта. Ордук киэҥник 1884 с. Джеймс Бонсак сигаретаны оҥорон таһаарар массыынаны айбытын кэннэ дэлэйбитэ. Күҥҥэ итинник массыына 120000 сигаретаны таһаарара. Бастаан Россияҕа табаҕы бопсор этилэр. Оттон Петр I саҕаттан киэҥник тарҕаммыта. Манна даҕатан эттэххэ, Петр I бэйэтэ тардара.
Эдэр киһи, куһаҕан дьаллыкка ылларыаҥ иннинэ табах аҕалар содулларын туһунан толкуйдаан көрөрүҥ олус туһалаах буолуо. Табах буруотугар 200 буортулаах вещество баар. Чыычаахтар тумсуларыгар өстүөкүлэ палочка төбөтүгэр никотинынан илитиллибити чугаһаттахха өлөллөр. Кролик 1/4 хааппыла никотинтан, ыт1/2 хаапылаттан өлөллөр. Никотин наркотическай дьайыылаах, ол иһин табахха киһи күүскэ ылларар. Ордук күүскэ никотин ситэ илик оҕо этигэр-хааныгар дьайар. Табах буруота күн ультрафиолетовай сардаҥатын оҕо организмыгар киллэрбэт. Ол иһин оҕо сайдыыта бытаарар, тыҥата ситэ сайдыбат, элбэхтик тымныйан ыалдьар. Өйдүүр дьоҕура мөлтөх буолар, сирэйэ кубарыйар, хаана тиийбэт буолуон сөп, үөрэҕэр мөлтүүр. Сүрэҕин үлэтэ мөлтөөн, 12-15 сааһыттан оҕо хамсанарыгар ноҕоруускаланнаҕына аҕалыыр, тииһэ саһарар, түргэнник кариеска ылларар, дисфункция буолар, кэнники гастрикка кубулуйар.
Табах буруота тардар киһиэхэ эрэ буортулаах буолбатах, аттынаа5ы бииргэ олорор дьоно табах буруотун куруук эҕирийэ сылдьаллар. Кинилэр организмнара эмиэ табахсыт киэнин курдук мөлтүүр. Табах тардар киһи сотору-сотору тымныйар, ыарыыта сүгүн ааһан биэрбэт, бронхита дьарҕаҕа кубулуйар, ол дьарҕата үгүстүк ракка көһөр.
Учуонайдар чинчийэллэринэн, табахсыт киһи олоҕо 4-5 сылга диэри кылгыыр, эрдэ кырдьар.Кыргыттар сирэйдэрэ эрдэ мыччыстар, тиистэрэ саһарар. Табахсыт киһи оҕото мөлтөх доруобуйалаах буолар, сотору-сотору тымныйар, тыынара бопторуон сөп. Табах буруота хааҥҥа холестирины үрдэтэр. Холестерин киһи тымырдарын кэбирэтэр. Ол иһин киһи органнарыгар хаан ситэ тиийбэт. Ордук киһи сүрэҕин, мэйиитин, бүөрүн үлэлэрэ мөлтүүллэр. Кэнники артериальнай гипертония буолаллар.
Онон, эдэр ыччат, доруобуйаҕын эрдэттэн көр-иһит, куһаҕан дьаллыкка ылларыма, тулалыыр дьоҥҥун эмиэ харыстаа!
Туһаныллыбыт литература: Эдэр саас хаһыат Зоя Дорофеева-терапевт-быраас
# Lucky Truck Rental

Lucky Truck Rental — Саҥа Йорк куорат иһинэн түргэнник сайда турар трактары ренталыыр тэрилтэ.

# Lucky Truck Rental
## Атын траковай бизнестар

* Penske
* U-Haul
Саайта https://luckytruckrental.com/
# Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс

Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс - тумустаах сарыы этэрбэс көрүҥэ. Дьахтар, кыыс оҕо сайын мааныга кэтэр этэрбэһэ. Сиигин быыһыгар күөх, кыһыл эбэтэр үрүҥ сукунаны кыбытан тигэллэр, арыт икки араас өҥнөөх сукунаны хос тутан кыбыталлар эбит.

# Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс
## Өссө маны көр

* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
# CVS Caremark

CVS Caremark — АХШ доруобуйа харыстабылыгар үлэлиир, чөл олоххо дьон олороругар үлэлиир тэрилтэ. Аатырбыт CVS Health бөлөххө киирэр.
# Сатира

Сатира — олох омсолоох өрүттэрин, хаалынньаҥ өйү-санааны сууһарыылаахтык күлэр, дьүүллүүр-сэмэлиир айымньылар (арамаан, сэһэн, кэпсээн, пьеса, хоһоон).
Сатирическай суруйууга ааптар олох омсолоох өрүттэрин кырдьыгынан буолан түһэрэн, күлүүлээх өттүн омуннаан, арыт гротеск сиэринэн дарбатан көрдөрүөн соп, ол куһаҕаны, түктэрини ордук чаҕылхайдык, ордук кэлэтиилээхтик арыйар, ону утары охсуһууга бар дьону күүскэ туруорар.
Сатира былыргыттан сайдыбыта (былыргы Римҥэ поэт Ювенал суруйуулара, Петроний «Сатирикон» диэн романа, Грецияҕа — Аристофан комедиялара). Саҥа бириэмэҕэ Англияҕа Джонатан Свифт, Францияҕа Франсуа Рамбле курдуктар феодальнай бэрээдэги, духовнай аймаҕы сууһарыылаахтык саралаан күлбүттэрэ.
Советскай литератураҕа В.Маяковскай «суостаах күлүү» диэн ааттаабыт советскай тутул остоохторун сууһарар сатирическай хоһоонноро, Демьян Беднай үгэлэрэ. Советскай сатира — үрдуктүк сайдыбыт жанр. Кини билиҥҥи кэм араас хаалынньан майгыларын, «буржуазнай» идеологияны уонна кини сабыдыалын утары охсуһарга уһулуччу суолталаах сытыы орудие.
Сатира мэлдьи норуот айымньытыттан сиэттэрэн, норуот өйүгэр-санаатыгар тирэҕирэн сайдар. Саха биллиилээх поэттара, суруйааччылара бары кэриэтэ сатираҕа холонон короллор, оттон ону төрүттээччилэринэн Өксөкүлээх Өлөксөй уонна Былатыан Ойуунускай буолаллар.

# Сатира
## Туhаныллыбыт литература

* Г.Васильев « нууччалыы-сахалыы поэтическай тылдьыт» 1976 Изд. Якутскай
# Дьокуускайдааҕы өрүс хамандыырдарын училищета

Өрүс училищета Дьокуускайдааҕы өрүс хамаандыырдарын училищета, Дьокуускайдааҕы уу көлөтүн үнүстүүтэ.
1932 сыллаахха Дьокуускайдааҕы өрүс техникума диэн аатынан аһыллыбыта. Ол сыл муус устар 10 күнүгэр Уу көлөтүн норуот хамыһаарын № 139 бирикээһинэн тэриллибитэ.
* 1932 сыл – Дьокуускайдааҕы өрүс техникума һыллыыта. Бастакы дириэктэр - Хамазюк И.С.
* 1945 сыл – гидротехника салаата аһыллыыьа
* 1952 сыл – Дьокуускайдааҕы өрүс училищета диэн буолбут
* 1954 сыл – саҥа таас дьиэ тутуллубут
* 1960 сыл – Организация и открытие учебно-консультационного пункта НИИВТ на базе Якутского речного училища. Открытие заочного отделения СПО
* 1965 сыл – 400 миэстэлээх саҥа уопсай тутуллубут
* 1976 сыл – иккис үөрэнэр куорпус тутуллубут (лабораториялар, мастарыскыайдар)
* 1980 сыл – саҥа биэс этээстээх уопсай үлэҕэ киирбит
* 1981 сыл – саҥа спортзал тутуллубут
* 1982 сыл – Өлүөнэ тардыытын речниктарын түмэлэ тэриллибит
* 1997 сыл – сүрүн үөрэнэр куорпус урусхалланыыта
* 2005 сыл – Саҥа дьиэ үлэҕэ киириитэ. Открытие дневного отделения ВПО
* 2007 сыл – НГАВТ филиала буолуута
* 2011 сыл – Саҥа ааттаммыт (Распоряжение Федерального агентства морского и речного транспорта № АД152-р от 26.05.2011 г.) – Якутский институт водного транспорта (филиал) ФБОУ ВПО "НГАВТ"
2007 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр РФ бырабыытыластыбатын 465-р нүөмэрдээх дьаһалынан Дьокуускайдааҕы өрүс хамаандыырдарын училищета Новосибирскайдааҕы уу көлөтүн үнүбэрсиэтигэр (билигин ФГБОУ ВО "Сибирский государственный университет водного транспорта" диэн ааттанар) филиал быһыытынан холбоммута. Ол сылтан Дьокуускайдааҕы уу көлөтүн үнүстүүтэ (Якутский институт водного транспорта) диэн ааттанар уонна үрдүк үөрэх кыһата буолбута.

# Дьокуускайдааҕы өрүс хамандыырдарын училищета
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Кырса

Кырса - (лат. Alopex lagopus эбэтэр лат. Vulpes lagopus) туундараҕа үөскүүр ыттыҥы сиэмэх кыыл.

# Кырса
## Тас көрүҥэ

Тас көрүҥэ уонна улахана ханна үөскүүрүттэн улахан тутулуктаах.

# Кырса
## Тарҕаныыта

Урут Хотугу полушариеҕа барытыгар кэриэтэ баар буоллаҕына, билигин ареала улаханнык кыччаабыт.

# Кырса
## Олорор сирдэрэ

Кырса туундараҕа, лесостептарга үөскүүр.

# Кырса
## Ууһааһына

Үксүн бу кыыл моногамнай эбит. Тыһы уонна атыыр кырсалары кытта былырыын төрөөбүт оҕолоро эмиэ сылдьыһаллар эбит. Сорох маннык "дьиэ кэргэн" икки-үс буолан биир сиргэ олоруон сөп. Биир дьиэ кэргэн сирэ 2-30 квадратнй килэмиэтэрэ буолар. Ас кордөөн киэҥ сиринэн кэрийэ слдьаллр эбит. Ууһуулларыгар биир сиргэ кэлэр үгэстээхтэр эбит.
Тыһы кырса тиэчкэтэ кулун тутарга, муус устарга буолар. Атыырдар тыһыны былдьаһан охсуһаллар. 49-57 күнүнэн тыһы кырса төрүүр; 7-12 оҕолоох буолар. Атыыркырса оҕолорун көрсөр. Оҕолорун хараҕа 9-18 күҥҥэ аһыллар; сыл аҥаарынан уҥүохтарынан улахан кырса саҕа буолаллар. Эһиилигэр номнуо төрүүр кыахтаахта эрээри икки сыл буолан баран толору ситэллэр.

# Кырса
## Хаһаайыстыбаннай суолтата

Экосистемаҕа улахан оруолу оонньуур: мөлтөх, ыарыһах кыыллары суох оҥорон бултуур кыылларын популяциятын тупсарар. Үчүгэй көп түүлээҕин иһин бултанар уонна анал фермаларга иитиллэр.

# Кырса
## Культуураҕа

Хотугу сахалар уонна атын омуктар остуоруйаларын персонаһа.
# Диссоциация константата

Диссоциация константата — объекты кыракый сороххо диссоциируйдуур константа равновесия көрүҥэ.
# Дойду

Дойду диэн политика географиятыгар уонна омуктар ыккардыларынааҕы алтыһыыга сыhыаннаах политика эттик (ил суверенитеттаах эбэтэр атын ил былааһын анныгар олорор туспа сир, территория). Бу өйдөбүл ил, нация уонна дьаhалта диэн тылларга сороҕор синоним курдук туттуллар.
географияҕа: 1) түөлбэ сир; 2) сылгы-ынах сүөһүлээх саха дьоно олохсуйбут сирэ.
# Геммология

Геммология — айылҕа күндү таастарын уонна оҥоһуу таастар физическэй уонна химическэй майгыларын, уратыларын үөрэтэр билим.

# Геммология
## Өссө маны көр

* Минералогия
# Семит

* Семит омуктар
* Семит тыллар
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Abbvie

Abbvie (Эбвии), АХШ биофармацефтика тэрилтэтэ. 2013 сыллаахха Abbott Laboratories диэн тэрилтэттэн араарыллан тэриллибит.
Ситим-сирэ: abbvie.com
# 1924 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

VIII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1924 сыллаахха Франция Париж куоратыгар буолан ааспыттара.
# 1308

1308 сыл.

# 1308
## Туох буолбута

* Ахсынньы 28 — Японияҕа бөрүстүөлгэ Ханадзоно олорбут.
# Алдьатыы

Алдьатыы диэн олус улахан, сиэри таһынан барар куһаҕан быһыыны оҥоруу ааттанар.
Киһи оҥорор быһыыларыгар олус сэрэниэхтээҕин, баҕарбатар даҕаны оҥорор быһыыта элбэхтик сыыһа-халты буолан тахсарыттан алдьатыы үөскүүрэ быһаарар. Киһи сэрэхтээх буоларын өйдөтөн сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Алдьатыма” диэн үөрэтэр. (1,87).
Алдьатыы хас да араастардаах:
1. Сыыһа-халты туттунан алдьатыыны оҥоруу. Оҕо сыыһа тутан чаасканы үлтү түһэрэрэ баар суол. Суоппар сыыһа туттуута абаарыйаҕа, улахан алдьатыыга тириэрдиэн сөп.
2. Үчүгэйи оҥоробун диэн санааттан алдьатыыны оҥорон кэбиһии. Буор хаһыытыгар тиэтэйэн аһара улаханнык баһан күрдьэх угун тоһутан кэбистэххэ үлэ атахтаныыта үөскүүр. Тиэхиникэ кыра гайкатын аһара ыга, күүскэ эрийэн резьбатын быһа тардан кэбистэххэ улахан алдьатыы үөскээн тахсар.
3. Айыыны, дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыыны биир эмэ киһи оҥорор. Олоххо туһалаах айыыны оҥорбут патеннаах, сертификаттаах, учуонай диэн ааты ылбыт дьон отой аҕыйахтар. Дьон сорохторо, эрчимнээх, аһара барар өттүлэрэ айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааһыннара элбэх эрээри, үксүгэр табыллыбакка, сатаммакка алдьатыыга кубулуйара элбэх. Элбэх саҥаны айыылары оҥоро сатааһынтан биир эмэ табыллан туһалаах үрүҥ айыыга кубулуйар буоллаҕына, атыттара бары куһаҕаны, алдьатыыны элбэтэллэр. Сахалар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ бу быһаарыыттан тирэх ылан оҕону үөрэтиигэ туттуллар, эдэрдэр сыыһа-халты туттунан куһаҕаны элбэтэллэрин аҕыйатарга аналланар.
4. Өйдөөн-санаан үгүстүк ырытан көрөн баран алдьатыыны оҥоруу. Сэрии диэн алдьатыы. Саҥаны айыыны оҥорон саҥа сэрии сэбин оҥостуу сэриигэ бэлэмнэниини үөскэтэн улахан алдьатыыны оҥорууга бэлэмнэнии буолар.
Киһи хаһан баҕарар саҥаны айыыны оҥоро сатыыр. Ол оҥорор айыыларыттан биир эмэ туһалаах буолан тахсар, онтон атыттара бары сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕаны, алдьатыыны элбэтэллэр. Өй-санаа бу уратытын сахалар былыр үйэҕэ быһаараннар өс хоһооно оҥорбуттар. “Сыылла сылдьан сыарҕа быатын быһар” диэн өс хоһооно киһи оҥоро сатыыр саҥаны айыытыттан туох быһыы үөскээн тахсарын быһаарар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ элбэх үлэһит дьоҥҥо ананар, ол иһин оҕону “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр.

# Алдьатыы
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.

# Алдьатыы
## Өссө маны көр

* Алдьатыы өттүгэр халыйымыахха
* Куһаҕан быһыы уонна айыы
# Березовскай Максим Созонтович

Березовскай Максим Созонтович (1745—1777) — Украинаттан төрүттээх Арассыыйа импиэрийэтигэр операны бастакы суруйбут композитор. Сорох музыковедтар гениальнай композитор быһыытынан билинэллэр.
Алтынньы 16 (27) күнүгэр 1745 сыллаахха Украинаҕа Глухов куоракка (билигин Украина Сумской уобалаһа) хаһаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
1765—1774 сылларга Италияҕа олорбут, Болоньяҕа Мартини падреҕа үөрэммит. Арассыыйаҕа филармоническай академияны арыйар санаалаах төннүбүт. Ол эрэн өйөбүлү көрсүбэккэ эдэр сааһыгар бэйэтигэр тиийинэн өлбүт (сорохтор этэллэринэн бэйэтигэр тиийинии - үһүйээн, ол эрэн дьадаҥытык олорон элбэх кыһалҕаны көрсүбүтэ чахчы).
# Subaru Corporation

Subaru Corporation (Субару Корпорейшн, Субару кабусики гайся), Дьоппуон композитнай мотордары оҥорор уонна композитнай авиадвигатель оҥорооччу тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ тэрилтэ бэйэтин сфератыгар. Субару корпорейшн иһигэр 18 туспа тэрилтэ киирэр, олор иһигэр Subaru Аан Дойду биир ведущай автомобильнай тэрилтэтэ.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Mitsui Group бизнес эйгэтигэр холбонор.
Италияҕа, Монакоҕа, Швейцарияҕа, Канаадаҕа лидер рынокка.
# Оҕонньор

* Оҕонньор (аат) — кырдьаҕас, ытыктанар киһи аата
* Оҕонньор (саас) — киһи сааһа
* Оҕонньор (эһэ) — эһэ харыс аата
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Чарин Иосиф Иосифович

Чарин Иосиф Иосифович (1921—1983) — педагогика билимнэрин кандидата, үөрэх инспектора.

# Чарин Иосиф Иосифович
## Олоҕун олуктара

1921 сыллаахха төрөөбүт.

# Чарин Иосиф Иосифович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
* «Бочуот Знага» уордьан
# Ферре, Кароль

Кароль Ферре (Carole Ferret) - француз чинчийээччитэ, этнография доктора.
Ферре Саха сиригэр, Казахстаңңа, Бурятияҕа уонна Монголияҕа элбэхтик сылдьыбыта, 2006 сыллаахха "Techniques уakoutes aux confins de la civilisation altaïque du cheval" (Алтайдыы аттаах омуктар цивилизацияларын кытыытыгар баар сахалар аты иитэр ньыымалара) диэн ааттаах диссертацияны көмүскээбитэ. Бу улахан диссертацияҕа (1500 стр. кэриңэ) саха культурата тюрк уонна монгол омуктар айбыт "аттаахтар цивилизацияларын" сороҕото буолар диэн быhаарыллар.
# Жегусов Федор Степанович

Жегусов Федор Степанович - - саха живописеһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
1948 с. сэтинньи 8 күнүгэр Таатта Чөркөөх сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1969 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1977 с. Ленинградтааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ.

# Жегусов Федор Степанович
## Айар үлэтэ

Федор Жегусов сюжеттаах тиэмэлээх хартыыналары суруйарынан биллэр. Соторутааҥы устуоруйаны "маннык буолбута" диэн көрдөрөр.
Үлэлэрэ
* П.А.Ойуунускай 1924 сыллаахха Чөркөөххө тыл этиитэ (1984)
* Аҕа уонна уол. (1985)