yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ярославллааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института

Ошибка Lua в Модуль:WikidataCoords на строке 63: attempt to call field 'formatProperty' (a nil value).
Ярославллааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института - Арассыыйаҕа Ярославль куоракка баар култуура уонна ускуустуба уобалаһыгар испэссэлиистэри бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Ярославллааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института
## Устуоруйата

1930 с. Ярославль куоракка тыйаатыр техникума төрүттэммит. 1945 с. Ф. Г. Волков аатынан Академическай тыйаатырга студия арыллыбыт. 1962 с. В. Г. Волков аатынан тыйаатыр кылаабынай режиссерун Ф. Е. Шишигин тыл көтөҕөн Ярославлааҕы тыйаатыр учуулуссата тэриллибит. 1980 с.учуулусса Ярославлааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр институтун статуһун ылбыт. Преподавтеллэр 37 киһи. Ол иһигэр 2 наука дуоктара, 8 наука хандьыдаата, 7 бэрэпиэссэр, 11 дассыан.

# Ярославллааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института
## Факультеттара

1. Актёр ускуустубата (очнай форма уонна очнай-заочнай форма)
2. Тыйаатырдыы ускуустуба (очнай-заочнай форма)
3. Тыйаатыр режиссурата (заочнай форма)
4. Тыйаатырдыы тэрээһин уонна быраһынньык программаларын режиссурата(заочнай форма)
Арыллыаҕыттан 20 сыл устата үлэлээн 350 дыраам тыйаатыр уонна куукула тыйаатырын актердарын үөрэтэн таһаарбыт. Ону таһынан, кэлиҥҥи сылларга, актёр испэссээлинэһиттэн атын, дыраам тыйаатырга уонна куукула тыйаатырыгар анаан режиссер уонна худуоһунньук(постановщик уонна технолог)идэтигэр уонна театроведтары, тыйаатыр кириитиктэрин бэлэмнээһини саҕалаабыт.
2000 с. Ярославлааҕы тыйаатыр института Ф. Г. Волков аатынан Арассыыйа академическай дыраама тыйаатырын кытта бииргэ Арассыыйаҕа баар тыйаатыр оскуолаларын дипломнай испэктээхтэрин бэстибээлин иилээн-саҕалаан ыыппыттар, ону кытта, бэстибээл чэрчитинэн, "Будущее театральной России" диэн эдэр ыччат театральнай биржатын тэрийбиттэр. 2001 с. Институт, Культура хаһыат тэрийэр "Окно в Россию" диэн Бүттүүн Арассыыйатаҕы куонкурус лауреата буолбут. Ярославлааҕы тыйаатыр институтун кэллэктиибигэр ситиһиитин бэлиэтээн нуучча интэллигиэнсийэтин Кэнгириэһэ Д. С. Лихачев аатынан мэдээли биэрбит.

# Ярославллааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института
## Рейтиннэрэ

Ярославлааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института
1. Ярославль куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ
2. Ярославскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэхГ тэрилтэлэрин рейтинигэр 572-с миэстэ.
# Ньиэрпэ

Ньиэрпэ эбэтэр Дааргы (даарда) балык (лат. Pusa hispida, нууч. Кольчатая нерпа) - Ньиэрпэлэр уустарыгар киирэр кыра түлүөн.
Илин атахтара кэлин атахтарынааҕар биллэ кылгас. Сырдык үрүҥ көмүстүҥүттэн хараҥа бороҥҥо дылы өҥнөөх буолар. Хараҥа бээтинэлэрдээх.

# Ньиэрпэ
## Өссө маны көр

* Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара,
* Муора куобахтарын ууһа,
* Саадьаҕай түлүөннэр уустара,
* Эбир түлүөннэр уустара,
* Ньиэрпэлэр уустара,
* Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.
# Сүрүн тригонометрическай формулалар
## Биир муннук тригонометрическай функцияларын хабааннаһыылара

Биир муннук синуһа, косинуһа хайдах хабааннаһалларын көрүөҕүҥ.
ОА радиуһу О точканы тула α муннукка эргиттэххэ, ОB радиус буолар буоллун. Быһаарыы быһыытынаан
$\sin \alpha ={\frac {y}{R}},\cos \alpha ={\frac {x}{R}}$
(манна x-B точка абциссата, y-ординатата, оттон R-OA радиус уһуна). Онон
$x=R\cos \alpha ,y=R\sin \alpha$
B точка координаталар саҕаланыыларыгар кииннээх, R тэҥ радиустаах эргимтэҕэ сытар буолан, координаталара
$x^{2}+y^{2}=R^{2}$
тэҥнэбилгэ сөп түбэһэр. Бу тэҥнэбилгэ x, y оннугар Rcosα, Rsinα этиллиилэри туруортаан, ылабыт:
$(R\cos \alpha )^{2}+(R\sin \alpha )^{2}=R^{2}$
Тэҥнэһии икки өттүн R квадратыгар түҥэттэххэ, тахсар:
$\sin ^{2}\alpha +\cos ^{2}\alpha =1$ (1)
(1) тэҥнээһии α ханнык баҕарар суолталарыгар сөптөөх.
Билигин биир муннук тангенса, синуһа уонна косинуһа хайдах хабааннаһалларын булуоҕуҥ.
Быһаарыы быһыытынаан
$\tan \alpha ={\frac {y}{x}}={\frac {R\sin \alpha }{R\cos \alpha }}={\frac {\sin \alpha }{\cos \alpha }}$
Инньэ гынан,
$\tan \alpha ={\frac {\sin \alpha }{\cos \alpha }}$

# Сүрүн тригонометрическай формулалар
## Тириэрдии формулалара

${\frac {\pi }{2}}\pm \alpha ,\pi \pm \alpha ,{\frac {3}{2}}\pi \pm \alpha ,2\pi \pm \alpha$ муннуктар тригонометрическай функциялара тириэрдии формулалара дэнэр формулалар көмөлөрүнээн α муннук функцияларынан этиллиэхтэрин сөп.
Маҥнай синуска уонна косинуска аналлаах тириэрдии формулаларын таһаарыаҕыҥ.
Ханнык баҕарар α-ҕа
$\sin({\frac {\pi }{2}}+\alpha )=\cos \alpha ,\cos({\frac {\pi }{2}}+\alpha )=-\sin \alpha$

# Сүрүн тригонометрическай формулалар
## Тангенска уонна котангенска аналлаах тириэрдии формулалара

Тангенска уонна котангенска аналлаах тириэрдии формулаларын синуска уонна косинуска аналлаах тириэрдии формулаларын туһанан ылыахха сөп.
$\tan({\frac {\pi }{2}}+\alpha )={\frac {\sin({\frac {\pi }{2}}+\alpha )}{\cos({\frac {\pi }{2}}+\alpha )}}={\frac {\cos \alpha }{-\sin \alpha }}=-\cot \alpha$
$\cot(\pi +\alpha )={\frac {\cos(\pi +\alpha )}{\sin(\pi +\alpha )}}={\frac {-\cos \alpha }{-\sin \alpha }}=\cot \alpha$
# Фрактал

Фрактал (лат. fractus — ньыһыллыбыт, алдьаммыт, тостубут) — бэйэтигэр майгынныыр чаастартан турар уустук геометрия фигурата.
# Дашкова Екатерина Романовна

Дашкова Екатерина Романовна (кулун тутар 17 (28) күнэ, 1743, Санкт-Петербург — тохсунньу 4 (16), 1810, Москуба), төрөөбүтүнэн Воронцова — Арассыыйа устуоруйатыгар Билим Академиятын баһылаан олорбут соҕотох дьахтар, Екатерина II ыраахтааҕы дьүөгэтэ, политик уонна сырдатааччы.
Кини өссө Кирилл Разумовскай Билим Академиятын бэрэсидьиэнинэн олордоҕуна онно дириэктэрдээбитэ, сүнньүнэн 1783 сылтан 1794 сыллаахха дылы тэрилтэни кини салайбыта. Дашкова Петр III ыраахтааҕыны суулларыы кыттыылааҕа. Дашкова саҕана академия бар-дьоҥҥо анаан лиэксийэлэри тэрийэн аахтарбыта, нуучча тылын бастакы быһаарыылаах тылдьыта тахсыбыта. 1801 сыллаахха Александр I ыраахтааҕы буоларыгар Академия Дашковаттан тэрилтэҕэ бэрэсидьиэннииригэр көрдөспүтэ.
# Буолас

Буолас (нууч. волость) - Арассыыйаҕа былыргыттан баар дьаһалта эбэтэр бааһынайдар бэйэни салайаныыларын алын биирдэмэ. Саха сиригэр маннык ааттаах биирдэмнэр XVII-XIX үйэлэргэ туттулла сылдьыбыттара, кэлин нэһилиэк диэн ааттанар буолбуттара.
Чинчийээччи С. Латышев Брокгауз уонна Эфрон энциклопедиятыгар суруйарынан, былаас (нууч. Власть) диэн тылы кытта ыкса ситимнээх, былыр нууччаҕа ханнык эрэ кинээс бас билэр сирэ-уота ааттанар эбитэ үһү.
Кэлин XVI үйэҕэ буолас диэн тыл урукку сири бас билии суолтатыгар туттуллубат буолбут. Ол оннугар дьаһалтаннан тыырыллыы биирдэмин курдук көрүллэр, биитэр отой да стан диэн тиэрмининэн солбуллар буолбут. Петр I саҕана эмиэ син туттуллар эбит, ол эрээри чинчийээччи ханнык өйдөбүлгэ туттулларын туһунан биир түмүккэ кэлбэт. Император Павел I саҕана, 1797 сыл сааһыгар кэккэ сытар сэлиэнньэлэри уонна дэриэбинэлэри бирикээстэргэ холбуур туһунан ыйаах тахсыбыт (№ 17906). Эмиэ ол сыл сайыныгар бирикээстэри буолас дииргэ император бигэргэппит дакылаата тахсар ("О разделении казенных селений на волости и о порядке их внутреннего управления", № 18082).
1866 сыллаахха тахсыбыт буоластары салайыы туһунан балаһыанньаҕа буолас маннык суруллар:
   волость является низшей административной единицей крестьянского самоуправления (в противоположность сельскому обществу, как хозяйственной единице), образуемой из смежных крестьянских обществ.
Туора урдустарга (нууч. инородцы) буоластар туспа өйдөбүллээхтэрэ саарбахтаммат. Тоҕо диэтэххэ кинилэр истэригэр бааһынайдар сословиеларыгар киирэр дьон аҕыйахтара, сороҕор отой да суохтара биллэр. Сорох сиргэ этиллэринэн Саха уобалаһыгар барыта 12 полиция учаастага, 8 нуучча уонна 1 туора урдустар буоластара баара. Ол соҕотох буолас 15 саха улууһугар хайдара (251 нэһилиэктээҕэ).
# Өлөөн (Өлөөн улууһа)

Өлөөн — Өлөөн улууһун киинэ.

# Өлөөн (Өлөөн улууһа)
## Климата

Салгын температуратын орто кээмэйэ (2012 сыл).
Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ :
| Тохсунньу | Олунньу | Кулун тутар | Муус устар | Ыам ыйа | Бэс ыйа | От ыйа | Атырдьах | Балаҕан | Алтынньы | Сэтинньи | Ахсынньы | Сыл |
| -35.0 °C | -27.0 °C | -23.7 °C | -9.8 °C | 1.8 °C | 13.7 °C | 18.4 °C | 10.8 °C | 4.6 °C | -12.9 °C | -28.6 °C | -34.5 °C | -10.2 °C |
# Ламыҥха

Ламыҥха нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сэбээн Күөл.
Улуус кииниттэн 460 км. хоту диэкки сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана - 766 киһи (2007 сыл).

# Ламыҥха
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1920 сыл сэтинньи 13 күнүгэр төрөөбүтэ Степанов Платон Афанасьевич — Ламутскай (13.11.1920—25.12.1986) — эбээн поэта уонна суруйааччыта.
* 1940 сыл алтынньы 17 күнүгэр төрөөбүтэ Кривошапкин Андрей Васильевич — эбээн бастаан-көстөөн иһэр суруйааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай суруйааччыта,
* 1941 сыл тохсунньу 12 күнүгэр төрөөбүтэ Кейметинов Василий Спиридонович — Баргачан — эбээн поэта, суруйааччыта, филология билимин кандидата.

# Ламыҥха
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# G1 Therapeutics

G1 Therapeutics (G1 Терапьүтикс), АХШ биир сүрүн тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан искэн ыарыытын эмтиир эмптэри оҥорор.
# Токарев Петр Никитич

Токарев Петр Никитич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, «Хотугу сулус» уордьан кавалера. История билимнэрин кандидата.

# Токарев Петр Никитич
## Олоҕун олуктара

1924 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр Пермь уобалаһын Добрянскай оройуонугар Аничкино дэриэбинэҕэ төрөөбүт.
Тимир суол станциятыгар үлэлээбит. 1942 сыл атырдьах ыйыгар Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1943 сыл муус устар ыйыгар Златоуст пулеметнай училищетын бүтэрэн, Арҕаа фроҥҥа взвод командирынан сэриигэ барбыт. Хорсуннук сэриилэһэн «Кыһыл Сулус» уордьанынан наҕараадаламмыт.
222-с Смоленскай стрелковай дивизия 787-с стрелковай полк взводун кытта Илин Пруссия границатыгар тиийэ сэриилэспитэ.
1944 сыл атырдьах ыйыгар партияҕа киирбит. Польша босхолооһунугар кыттыбыт.
1950-с сылларга Забайкальскай байыаннай уокурук араас салайар дуоһунастарыгар сулууспалаабыт.
1962 с. — Саха АССР Байыаннай Комиссарын солбуйааччыта.
1963 с. — полковник Токарев Саха государственнай университетын байыаннай кафедратыгар үлэлээбит, ол кэннэ — ССКП историятын кафедратын доцена буолбут.
1975 сыллаахха история билимнэрин кандидатыгар диссертациятын көмүскээбит. 50-н тахса научнай үлэни суруйбут.

# Токарев Петр Никитич
## Наҕараадалара

* Александр Невскай уордьана
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Кыһыл Сулус уордьана (15.05.1944)
* «Хотугу сулус» уордьан кавалера (2010)

# Токарев Петр Никитич
## Өссө маны көр

"Хотугу сулус" уордьан кавалердара
# 10 -c тыһыынча сыл

8-c тыһыынча сыл — 9-c тыһыынча сыл — 10-c тыһыынча сыл — 11-c тыһыынча сыл — 12-c тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
10 -c тыһыынча сыл
# 1349

1349 сыл.

# 1349
## Туох буолбута

* Муус устар 17 — Табаристаан (аныгы Ираан Мазандараан провинцията) ыраахтааҕытын Хасан II өлөрбүттэр, 488 сыллаахтан баһылаан олорбут Бавандар династиялара быстыбыт.
# Хьюстон

Хьюстон (ааҥл. Houston, МФА: [ˈhjuːstən]) — диэн улаханынан АХШ төрдүс уонна Техас бастакы куората.
АХШ 2010 сыллааҕы биэрэпиһин түмүгүнэн 2010 сыллаахха куоракка 2 100 263 киһи олорор эбит. Хьюстон Харрис уокурук киинэ уонна Улахан Хьюстон диэн аатырар 6 108 060 олохтоохтоох агломерация экэниэмикэтин сүрүн киинэ буолар.
Куорат Миэксикэ хомотуттан 50 км сиргэ хочоҕо турар, иэнэ 965 км².
# Detsat

DETSAT диэн киинэни устар айар студия. "Дети Саха академического театра" диэнтэн кылгатан ааттаммыт. Сүрэхтэниитэ 2006 сыл ыам ыйын 23-24 күннэриттэн Дьокуускай куорат Саха тыйаатырыгар буолбут "DETSAT" күлүү шоутуттан үлэтин саҕалаабыта.

# Detsat
## Тахсыбыт киинэлэрэ:

* 2006 с. "Кэскил" диэн комедия.
* 2007 с. "Үөрүүнү көрдүүбүн" диэн нууччалыы тылынан эдэр ыччакка аналлаах комедия.
* 2008 с. "Кыһын тымныы эрээри, дьоллоох доҥҥо ичигэс" диэн Сана дьыллааҕы комедия.
* 2009 с. "Кэскил 2. Матч-реванш"
* 2010 с. "Көҥүл боотурдар" былыргы сахалыы
* 2011 c. "Арай биирдэ"
* 2011 с. "Юбилей"

# Detsat
## Холбоһук састааба

* Дмитрий Шадрин - Шандор;
* Алексей Егоров - Өркөн;
* Рома Дорофеев;
* Михаил Борисов;
* Степа Порядин;
* Игорь Говоров.
# Сылгы ыаҕаһа

Сылгы ыаҕаһа — саар ыаҕас курдук улахан, элбэх биэ үүтүн мунньарга аналлаах олус сиэдэрэй тигиилээх ыаҕас көрүҥэ. Быата олус сиэдэрэй буолар: кэтит гына көнтөс курдук хатыы эбэтэр халыҥ гына өрүү. Эркинэ көнө, арыт түгэҕэ дэлбиһэх буолар.
# 364

364 сыл.

# 364
## Туох буолбута

* Кулун тутар 28 — Рим импиэрийэтэ Арҕаа уонна Илин импиэрийэлэргэ арахсыбыт (импэрээтэр Валентиниан импиэрийэ илин өттүн Валент диэн инитигэр салайтара биэрбит).
# Дириҥ (Төлөй нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)

Дириҥ — Чурапчы улууһун Төлөй нэһилиэгин киинэ.

# Дириҥ (Төлөй нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Воронеж (Сумы уобалас)

Воронеж (укр. Вороніж) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 028 (2016).
# Борисова Маргарита Михайловна

Борисова Маргарита Михайловна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.

# Борисова Маргарита Михайловна
## Олоҕун олуктара

* 1956 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр Ньурба улууһугар Токос с. төрөөбүт.
* 1980 сыллаахха Уһук Илиннээҕи искусство институтун драма уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1980—1982 сс. — Ньурба норуодунай театрын артыыһа.
* 1982 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

# Борисова Маргарита Михайловна
## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара

* Света («Харах уута», И. Гоголев)
* Замзагуль («Пеший Махмуд», М. Карим)
* Марианна («Бэмби», Ф. Зальтен)
* Ярхадана («Розовая чайка», Г. Дьячков)
* Люсинда («Лекарь по неволе»)
* Гиацинт («Плутни Скапена» Ж. Мольер)
* Огдуу («Ньургуһун иккистээн тылыннар» Ф. Буляков)
* Далбардаах хотун («Лоокут уонна Ньургуһун», Т. Сметанин)
* Фелиса («Деревья умирают стоя», А. Касон)
* Саһыл кутурук («Кыыс Дэбилийэ»)
* Екатерина Максимовна («Көмүөл», В. Васильев — Харысхал)

# Борисова Маргарита Михайловна
## Айар үлэтэ
#### Киинэҕэ оонньообут оруоллара

* Абакаяда («Семен Дежнев», реж.Н. Гусарев, Свердловскай киностудията, 1982)
* «Приказ» (Беларусь-фильм, 1985)
* «Мааппа» (1984)
* «Срединный мир»
* «Вокруг нас одни горы»
* «Плисада» (Сахафильм, 2006)

# Борисова Маргарита Михайловна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1995)
# Тоҥолоччу

Тоҥолоччу (лат. Odonata), 7000 көрүҥнээх былыр былыргаттан баар көтөр үөннэр. Улахан харахтаахтар, 4 көтөр кынаттаахтар, 4 -6 атахтаахтар, биир кутурук курдук эмэһэлээхтэр. Адьырҕа буолаллар, үксүн оҥоойуктары уонна кумаардары бултууллар.
# .dk

.dk диэн Дания үрдүк таhымнаах ил домена.
# Бүттүүн Саха сирин үлэлээн иитиллэр дьахталларын сийиэһэ

Бүттүүн Саха сирин үлэлээн иитиллэр дьахталларын I сийиэһэ — Дьокуускайга мустубут Саха сирин дьахталларын мунньаҕа.
86 дэлэгээт мустубут. Онтон 20-тэ хомуньуус, 59 - бааһынай идэлээх, 36 дэлэгээт аахпат-суруйбат эбит. Суруйааччы Вера Давыдова сийиэс сэкиритээринэн талыллан үлэлээбит.
# Харыйа (ель сибирская)

Аан дойдуга биллэрин курдук эмтээх үүнээйи арааһа баар. Олортон биирдэстэринэн буолар, ханна баҕарар үүнэр – харыйа.
Харыйа (лат. Pícea spp.) — Саха Сирин тайҕатыгар тарҕаммыт мас ууһа. Сииктээх, хараҥа сирдэри сөбүлээн эбэтэр өрүстэр кытылларыгар үүнэр. Мутукчата төгүрүк сыл күөҕүнэн турар. 45 көрүҥнээх, уонунан ааҕыллар климатииптээх уонна араастаах. Саха сиригэр икки көрүҥэ тарҕанан үүнэр: Сибиир харыйата уонна Айаан харыйата.

# Харыйа (ель сибирская)
## Туһата

Эмкэ туттарга, бастатан туран, харыйа сэбирдэҕин (иннэтин) хомуйан хаһааналла. Иннэтин састаабыгар элбэх С битэмиин баара биллэр. Организмҥа бу тиийбэт буоллаҕына, сөтөлгө, ииктэтэргэ, үөһү таһаарарга, хабах ыарыытыгар туһаныллар. Хатырыгын тэҥ гына чүмэчи буоскатыгар уонна ынах арыытыгар булкуйан кутургуйаны уо.д.а. тирии бааһынан саба баайан эмтэниллэр.

# Харыйа (ель сибирская)
## Бэлэмнээһин ньымата

Күөмэй ыарыытыгар, ларингикка, 40 г харыйа туораҕын үлтүрүтэн баран, 200 мл ууга 30 мүнүүтэ оргутан, сойутан, үс хос маарыланан сиидэлээн, күҥҥэ хаста да сайҕанан эмтэниллэр. Куртах, оһоҕос бааһа суох буоллаҕына, 30 г харыйа иннэтин 1 л үүккэ 30 мүнүүтэ оргутан, сойутан, сиидэлээн, тыынар уорган тымныйыытыгар, С битэмиин тиийбэтигэр уонна үөһэ этиллибит ыарыыларга иһиллэр. Биир лиитэрэлээх бааҥкаҕа харыйа лабаатын ылан, үс лиитэрэлээх чаанньыкка кутан, сылаас, оргуйбут ууну кутан 15 мүнүүтэ оргутуллар. Манна кыра-кыратык чыычаах отун, моонньоҕон, биэ эмиийин сэбирдэҕин эбэн чэй курдук иһэ сырттахха, тымыр, сүрэх, бүөр үлэтэ тупсар, уопсай тургутуҥ бөҕөргүүр. Сынньана-сынньана 4 – 5 ый эмтэниэххэ сөп.

# Харыйа (ель сибирская)
## Харыйа көрүҥнэрэ

Ол курдук саамай биллэр араастарынан буолаллар - Ель сибирская, Ель обыкновенная, Черная ель, Карликовая ель, Красная ель.

# Харыйа (ель сибирская)
## Туһаммыт литература

Токумова Клара Петровна Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ/ Клара Токумова, Петр Токумов;[худож. Н.Слепцов, А.Мандарова].—Дьокуускай: Бичик, 2008.1—28с. — ISBN 978-5-7696-2947-1
# Мауритания

Мауритания (араб. موريتانيا‎ Mūrītāniyā) диэн хотугулуу-арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Атлантик океанныын арҕаа, Сенегаллыын соҕуруулуу-арҕаа, Малилыын илин уонна соҕуруулуу-илин, Алжирдыын хотугулуу-илин уонна Арҕаа Саhааралыын хотугулуу-арҕаа. Киин уонна ордук улахан куората Нуакшот.
# Бүрүнгээдэ

Бүрүнгээдэ, Күөнтэ өрүс (Индигир тардыыта) хаҥас салаата.
Уһуна 207 км., тардыытын иэнэ 5540 кв.км. Бүрүнгээдэ сискэ бастаах, сүрүннээн Өймөкөөн үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 500 күөл баар.
Алтынньы саҥатыгар тоҥор, ыам ыйын бүтэһигэр мууһа эстэр. Сүрүн салаата хаҥастан — Сэйкинмнээн (104 км.)
Халыма суол быһа охсон ааһар сиригэр 2008 сыллаахха күргэ тутуллубута.

# Бүрүнгээдэ
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980.
# Суола (Моорук нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Суола — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Моорук нэһилиэгин киинэ.

# Суола (Моорук нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Моорук нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Охлопков Фёдор Матвеевич

Охлопков Фёдор Матвеевич (02.03.1908, Кириэс-Халдьаайы, Байаҕантай улууһа, Саха уобалаһа — 28.05.1968) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1965).

# Охлопков Фёдор Матвеевич
## Олоҕун олуктара

1908 сыллаахха кулун тутар 2 күнүгэр Байаҕантай улууһугар Кириэс-Халдьаайыга төрөөбүт. Аҕата Матвей Тааттаттан төрүттээх киһи этэ. Сэрии иннигэр колхуоска механизаатарынан, булчутунан, Аллаҥҥа Орочоон бириискэлэригэр обкатчигынан үлэлээбитэ. Эдэр булчут биэс тыһыынчаттан тахса тииҥи туттарбыта. 100 хаамыылаах сиртэн быһах биитин ытан буолдьаны икки аҥыы хайытара.

# Охлопков Фёдор Матвеевич
## Олоҕун олуктара
#### Сэриигэ кыттыыта

Аармыйаҕа 1941 с. атырдьах ыйыгар Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 375-с уонна 179-с стрелковай чаастарга пулеметчик, автоматчик, снайпер быһыытынан сэриилэспитэ. Бастакы кэмҥэ быраата Василийдыын биир пулемет расчета буолан кыргыһыыларга кыттыбыттара. Онтон быраата ыараханнык бааһыран өлөр. Ол кэнниттэн 1942 с. сааһыгар Федор пулеметын снайпер бинтиэпкэтигэр уларытар. Албан ааттаах снайпер быһыытынан киэҥник биллибитэ, соҕотох 429 фашиһы өлөрбүтэ. Ол иһигэр ниэмэс снайпердара бааллара. 30 снайперы үөрэтэн бэлэмнээбит. Фроҥҥа 12 төгүл бааһырбыта уонна контузияламмыта. Тверскай, Смоленскай уобаластары, Белоруссияны босхолоспута.
1945 сыллаахха бэс ыйын 24 күнүгэр Кыайыы Парадыгар кыттыбыт.
Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата 1965 с. ыам ыйын 6 күнүгэр иҥэриллибит.
Сэрии кэнниттэн дойдутугар араас үлэҕэ үлэлээбит. Элбэх оҕо аҕата.
1968 сыллаахха ыам ыйын 28 күнүгэр өлбүт. Төрөөбүт дойдутугар Кириэс-Халдьаайыга көмүллүбүт.

# Охлопков Фёдор Матвеевич
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл № 10678 (06.05.1965)
* Ленин уордьана (06.05.1965)
* Кыһыл Знамя уордьана (26.07.1944; Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибит)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (17.10.1943; Кыһыл Знамя уордьаныгар түһэриллибит)
* Икки Кыһыл Сулус уордьана (27.08.1942; 04.12.1942)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (18.07.1944)
* Мэтээллэр

# Охлопков Фёдор Матвеевич
## Үйэлээх аата

* Герой бүүһэ Кириэс-Халдьаайыга туруоруллубут.
* Ф. М. Охлопков аатынан Томпоҕо совхоз уонна муора хараабыла ааттаммыттара.
* Дьокуускай, Чөркөөх, Хаандыга уулуссалара Герой аатын сүгэллэр.
# Кэнтик нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Кэнтик нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Харыйалаах.
Улуус кииниттэн 9 км арҕаа диэки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 749 киһи.

# Кэнтик нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

    Миронов Алексей Афанасьевич (11.04.1912—30.03.1945) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
    Седалищев Никифор Кирикович — Дьүөгэ Ааныстыырап (29.01.1913—1944) — саха суруйааччыта.
    Канаева Мария Спиридоновна — (1927 с. төр.) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
    Тумусов Михаил Сысоевич (Тумус Мэхээлэ) (1953 с. төр.) —- бөлөһүөк, ырыа суруйааччы.

# Кэнтик нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Устуоруйаттан

* 1858 сыллаахха Кэнтиктэн чугас Бүлүү кытылыгар носорог бүтүн дьардьамата булуллубута, сорох өттүгэр тириилээх уонна түүлээх этэ.
# Тимофеева Екатерина Федоровна

Тимофеева Екатерина Федоровна
1916 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1936 с. Дьокуускайга советскай-партийнай оскуоланы бүтэрэн Уус-Майаҕа культура оройуоннааҕы дьиэтин инспектора.
1938-1940 сс. төрөөбүт оройуонугар Тыыллыма нэһилиэгин Сэбиэтин председателэ. Оройуоннааҕы УполминЗаг үлэһитэ. 1941 с. Майаҕа трактористар курстарын бүтэрэн "СХТЗ", онтон "НАТИ" трактордарынан сэриигэ барбыт дьону солбуйан үлэлээбитэ, тракторнай биригээдэ биригэдьиирэ этэ. 1944 с. Саха АССР Верховнай Советын Презиумун Ыйааҕынан "Туйгун биригэдьиир" диэн знагынан, "1941-1945 сс. Килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
1957 с. өлбүт.
# Сосница

Сосница (укр. Сосниця) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 7 695 (2014).
# Богуслав

Богуслав (укр. Богуслав) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 864 (2012).
# Искэх

Искэх — балык, моллюскалар уонна да сорох атын харамайдар тыһыларын сымыыта.
# Ырбыы

Ырбыы — саас муус барыыта кытыл ыксатынан дьирбиилии дьуххарбыт уу.
# Mitsui Fudosan

Mitsui Fudosan — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга иккис улахан тутуу тэрилтэтэ (Samsung Engineering кэнниттэн).
121 омук сиригэр уопсайа 1197654 обьект туппут, олортон 42000 обьегы бас билэр 100% долятын.
Бастакы небоскрёб Японияҕа, Кытайга, Америкаҕа тутааччы.
Mitsui Group тутуу уонна инжиниринговай салаатыгар холбонор.
# Хоту байҕал сэлиитэ

Хоту байҕал сэлиитэ (лат. Mirounga angustirostris) диэн түлүөннэр кэргэннэрин байҕал сэлии ууһун кыыла. Атыыр уһуна 4—5 м, ыйааһына 1,2—2,3 т. Тыһы уһуна 2,5—3,6 м, ыйааһына 400—900 кг. Атыыр тумсугун уһуна 30 см. Кальмардары, уҥуохтаах балыктары, хахтаахтары, скаттары, акулалары сиир. Хоту байҕал сэлиилэрэ Хоту Америка арҕаа кытылын устун Аляскаттан Алын Калифорнияҕа дылы тарҕанан бааллар. Хоту байҕал сэлиитин сыата күндүлэнэр буолан 19 үйэҕэ күүскэ бултанан букатын эстэ сыспыта.
# Туску (тыл)

Туску - киһиэхэ эбэтэр туохха эмэ үтүөнү баҕардахха этиллэр харыстыыр тыл. Бу тыл этилиннэҕинэ, алгыстаах былыт ол этиллибит кимҥэ эбэтэр туохха эмэ тиийэр уонна үтүө өттүнэн сабыдыаллыыр.

# Туску (тыл)
## Өссө маны көр

* Айхал (тыл)
* Алыас (тыл)
* Кый (тыл)
* Уруй (тыл)
* Дьээ (тыл)
* Дом (тыл)