yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тылбаас тиэхиникэтэ

Тылбаас үлэтин сүһүөҕэ маннык:
1. Тиэкис ис хоһоонун өйдөө, көрүҥүн, истиилин быһаар.
2. Тылбаас сыалын-соругун толкуйдаа (целеполагание).
3. Тиэкис тылын ырытан көр, ыарахан тылы эрдэ тылбаастаа.
4. Этии туһаанын, кэпсиирэтин бул, тиибин быһаар (с.э., т.х.х.э, б.х.э.).
5. Этии тутулун быһаар: БУЧ, АОЧ, туһулуу, кыбытык тыл о.д.а.
6.Этии туһаанын, ону быһаарар тыллары тылбаастаа. Хас да быһаарыы оннун бул (үһүс Азия оҕолорун оонньуута - Азия оҕолорун үһүс оонньуута).
7. Этии кэпсиирэтин тылбаастаа. Кэпсиирэҕэ сыстар сиһилии, толоруу оннун бул (туһата суох энергияны ороскуоттаама - энергияны туһата суох ороскуоттаама).
8. Б.х.э. салаа чааһын оннун бул.
9. Тылбаас этиини бүтүннүү ааҕан, тылын, тыл сыһыарыытын, оннун чочуйан биэр (постпереводческое редактирование).
10. Тылбааһыҥ бүтүннүү төһө табыллыбытын таска ааҕан иһит.
# Interstate 60

Interstate 60 диэн Боб Гейл 2002 сыллааҕы киинэтэ. Жанра комедия-драма суол киинэтэ.

# Interstate 60
## Сюжета

Аан дойду омуктарын номохторугар баҕа санааны толорор араас персонажтар бааллар. Арабтарга - джиннар, ирланнарга - лепреконнар, кытайдарга - луолар, Эуропа омуктарыгар - феялар. Америкаҕа маннык персонаж аата О.У. Грант (O.W. Grant). Кини эмиэ туох баҕарбыт санааҕын барытын толоруон сөп, ол эрэн кини дьээбэлээх соҕус киһи...
Нил Оливер диэн уол баай ыал оҕото. Аҕата ситиһиилээх адвокат буолан Нил кини туйаҕын хатаран юрист оскуолатыгар үөрэнэ киириэн баҕарар. Нил адвокат буолуон соччо баҕарбат, уруһуйдуурун ордук сөбүлүүр. Нил таптыыр кыыстаах эрээри түүлүгэр атын билбэт кыыһын көрөн таптаан кэбиһэр. Нил 22 сааһын туолар төрөөбүт күнүгэр олоххо туох аналлаахпын хоруй ылыахпын баҕарабын диэн баран торт чүмэчитин үрэр. Маны официанныы сылдьар О.У. Грант истэ көрөр. Салгыы Нил олоҕор араас дьикти түбэлтэлэр буолаллар. Түүлүгэр көрбүт кыыһын булаары ханнык да хаартаҕа суох Interstate 60 суолунан айаннаан барар.

# Interstate 60
## Оруолларга

* Джеймс Марсден — Нил Оливер
* Гэри Олдмен — О. У. Грант
* Эми Смарт — Линн Линден
* Кристофер Ллойд — Рэй
* Крис Купер — Боб Коди
* Курт Расселл — капитан Айвз
* Майкл Джей Фокс — мистер Бейкер
* Энн-Маргрет — миссис Джеймс
* Эми Джо Джонсон — Лора

# Interstate 60
## Оҥоруу

Боб Гейл киинэни бэйэтэ суруйбут сценарийынан уһулбута. Айар үлэтигэр күүрээннэрэ - Барык түөлбэ телесериал, Гулливер айаннара уонна Алиса Дьикти дойдуга битиктэр. Киинэ уһулуута 2000 сыл балаҕан-алтынньы ыйдарыгар буолбута. Уһулуу буолбут сирдэрэ - Финикс (Аризона, АХШ) уонна Торонто (Онтарио, Канада).

# Interstate 60
## Ылыныы

Киинэ премьерата Америкаҕа 2003 сыл муус устар 25 буолбута. Fireworks компания үбэ тиийбэккэ киинэ үчүгэйдик рекламаламматаҕа уонна аҕыйах киинэ театрдарыгар көстүбүтэ. Мантан сылтаан 7 мөлүйүөн доллар бюджеттаах киинэ ночооттоох буолбута. Кэлин DVDга тахсан ордук биллибитэ. Кэлэр сыллар устата элбэх көрөөччү сэҥээрэн культовай статустаах киинэ буолбута. Сорох критиктар Interstate 60 бастыҥ суол киинэтэ буолар дииллэр.
# 200-с

200-c cыллар — .
* ↑ Ло Гуаньчжун. «Троецарствие» ГИХЛ, М., 1954
* ↑ Л. Н. Гумилёв. Троецарствие в Китае, Доклады Отделений и комиссий Географического общества СССР, вып. 5, 1968.
# Днипро

Днипро (укр. Дніпро) диэн Украина куората. Днепропетровск уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 997 754.
# Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаата

Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаата эбэтэр Арассыыйа Билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаата — эрэгийиэҥҥэ үлэлиир билим тэрилтэлэрин түмсүүтэ. Сибиирдээҕи салааҕа 4 өрөспүүбүлүкэ, 2 кыраай, 7 уобалас Билим Кииннэрэ уонна биирдиилээн билим институуттар киирэллэр.
Билим кииннэрэ Новосибирскайга, Томскайга, Красноярскайга, Иркутскайга, Дьокуускайга, Улан-Удэҕэ, Кемеровоҕа, Тюмеҥҥа, Омскайга бааллар, биирдиилээн институуттар Барнаулга, Читааҕа, Кызылга үлэлииллэр. Сибиирдээҕи салааҕа 79 билим-чинчийэр тэрилтэлэр киирэллэр. Онтон аҥардын кэриҥэ Новосибирскайдааҕы Билим киинигэр баар. 2012 сыл ахсынньы 31 күнүнээҕи туругунан билим үлэһиттэрин ахсаана 9257 киһи, онтон 136 Академия чилиэннэрэ, 1973 билим дуоктара уонна 5085 билим хандьыдаата, 2063 истиэпэнэ суох үлэһит.
# Аабыт

Аабыт — таба тириитин субатын кыһыйарга анаммыт тэрил, төгүрүк тимир
# Тириини таҥастааһын

Тирии, түүлээх имитиитэ, таҥастааһына, өҥнөөһүнэ былыргы саха олоҕор биир сүрүн үлэ буолара.

# Тириини таҥастааһын
### Үүнээйиттэн өҥнөрү ылыы:

Тиит хатырыга, бэс хатырыга, хатыҥ көмүрүөтэ, хатыҥ үөһэ, туос хоруота, хатыҥ көмөрө, курунньук, кулун туйаҕа, от сибэккитэ, соһо таас, ыт мунна тэллэй, үөт субата, сиһик талах субата, кыһыл эмэх, лабыкта, тимэх от (пижма), алтан от, бурдук соломото, хатыҥ чээрэтэ, былыык (соһо) — бу балартан кыһыл, күөх, араҕас, хара, кугас өҥнөрү ылаллара.

# Тириини таҥастааһын
### Харамайтан ситимнээх өҥнөр:

Хаан, хаан оһоҕо, уҥуох күлэ, балык хабаҕа, сымыыт уоһаҕа, быар, сылгы хоруончахата, о.д.а.

# Тириини таҥастааһын
### Тириини тугунан сымнаталларай, оҕунуохтуулларай?

Миин хоргуна, анды арыыта, ис сыата, сылгы сыата, сымыыт үрүҥэ, унуох арыыта, балык арыыта, тар, суорат, аһыйбыт үүт хойуута, быар, кыыл-сүөл, сылгы, сүөһү, таба мэйиилэрэ, быыбакка, аһыйбыт сүөгэй, өһөх хааһы, сыалыһар быара, о.д.а.
# Алдын-Булак

Алдын-Булак (тыва тылыттан тылбаастаатахха, "Көмүс источник" (уу тахсар сирэ) дэнэр -- Тыва Өрөспүүбүлүкэтигэр Тандинскай оройуоҥҥа оройуоҥҥа баар этно-култуурунай комплекс.

# Алдын-Булак
## Турар сирэ

Алдын-Булак комплекс Енисей өрүс кытылыгар, Тыва киин куората, Кызыл куораттан 45 килэмиэтирдээх сиргэ, турар.
Комплекс бырайыага олус улахан ис хоһооноох. Ол курдук, кини Аан Куйаар макыатын уонна планеталар галактикаҕа эргиирдэрин санатар. Күнү уонна планетаны юрталар солбуйаллар. Юрталар түһүлгэ иһигэр «Фэншуй» үөрэҕин ыйыытынан тураллар.

# Алдын-Булак
## Устуоруйата

Этно-култуурунай комплекс 2011 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр арыллыбыта. Бу туристыыр, сынньанар комлекс кэлии дьоҥҥо Тыва национальнай колоритын көрдөрүөхтээх.

# Алдын-Булак
## Инфраструктурата

Комплекс сиригэр-уотугар сиэр-туом толоруллар сирдэрэ бааллар:
«Ойуун сирэ», «Халлаан аартыга», будда аркатын санатар, икки хайа икки ардыгар өрүс диэки көрөн турар миэстэ; «Сульде» дьаралыктара – эр дьон сүгүрүйэр сирэ, «Хоомэй Оваата», эрэстэрээн-юрта, олорор юрталар, кулуһуннаах тоджа чумнара, конференц-зал, дьаһалта дьиэлэрэ, успуорт түһүлгэлэрэ, көрөр бэсиэккэлэр, баанньык, сауна, сувенир лааппылара, массыына тохтобула.
Юрталары оҥорууга сүрүн болҕомто ис барааныгар ууруллубут -- өрөспүүбүлүкэ устуоруйатыгар уонна култууратыгар. Онно тывалар олохторун төрүт укулаата уонна скифтэр кэмнэринээҕи баай-дуол – «Аржаан-1» уонна «Аржаан-2» кургааннаах көмүүлэр маллара-саллара көстөр.

# Алдын-Булак
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Этнокультурный комплекс Алдын-Булак - Туристические базы - Республика Тыва(нууч.). russianroutes.ru. Тургутулунна 20 Ахсынньы 2017.
* ↑ Участника Симпозиума поклонились Оваа хоомейжи и освятили инструменты » Министерство культуры Республики Тыва(суох сигэ — история). tuvaculture.ru. Тургутулунна 16 Сэтинньи 2017. Төрүт сириттэн архыыптанна 28 Бэс ыйын 2013.
# Саха бала5ана ыраах Исландия5а

Биhиги ийэбит Евдокия Гаврильевна Аргунова, Герой ийэ бииргэ тѳрѳѳбүт балта Александра Гаврильевна Аргунова (Күөрэгэй) Исландияҕа олорор, түөрт оҕолоох. Кини 60-сыллар саҕана Москваҕа театральнай училищеҕа үөрэнэ сылдьан, ВГИК-кэ режиссерскэй факультекка үөрэнэр Магнус Йонссоны, исландеhы көрсөн ыал буолбут. 1966с. Исландияҕа олохсуйбуттар. 47 сыл олорорун тухары, төрөөбүт сахатын тылын умнубакка, холкутук саҥарар, кэпсэтэр.
1990с. Дьокуускайга кэлэ сылдьан, музыка үрдүкү оскуолатын ректора В.А.Босиковы көрсөн, саха балаҕанын туттарыан баҕалааҕын эппит. Ол туhунан В.Босиков Республика Правительствотын кытары кэпсэтэн, быhаарыы ылыллыбыта. Биhиги, бырааттара, нэhилиэкпит сиригэр мас кэрдэн, тиэллэн барар гына бэлэмнээбиппит. Эдьиийбит баҕа санаата туолан, 1999с. балаҕан буолар мас, Тикси-Архангельскай-Голландия порда-Рейкьявик маршрутунан, муоранан айаннаан тиксибитэ.
2002с. сайын мин бырааппынаан Колялыын Исландияҕа тиийэн, балаҕан дьиэтин икки ый устата туппуппут. Коля- норуот уус-уран оҥоhуктарын маастара. Эдьиийбит балаҕаны, дьиэтин тиэргэнигэр, туох баар сиэри-туому тутуhан туттарбыта. Олорор дьиэтигэр сэдэх музейдаах, онно сахалыы иhит, мал-сал, хартыыналар, кинигэ арааhа баар. Бу тэриллэрин эрдэ самолетунан ыыттарбыт, онуоха Культура министиэристибэтэ көмөлөспүт. Сахалыы ырыаны холбоон истэрин сөбүлүүр.
Сахатын сирин маhын, сибэккитин үүннэрэр, ол курдук хатыҥы, бэhи, харыйаны, ньургуhуну, сардаананы.
Исландия дьоно сүрдээх судургу майгылаах үлэhит дьоннор эбит. Атын омуктарга ытыктыбыллаахтык сыhыаннаhар үрдүк культуралаахтар. Айылҕата дьикти, тыйыс, тымныы, биhиги сылдьар кэммитигэр иккитэ эрэ күн кѳрѳн ылбыта уонна барыта ардахтаах этэ. Күѳллэригэр куhа-хааhа дэлэй, ол эрээри бултаабаттар, хас биирдии кѳтѳрү бэлиэтии, кѳрѳ-истэ сынньаналлар. Каникул кэмигэр элбэхтик айанныыллар, туристыыллар.
Эдьиийбит хас да омук тылынан иҥниhэ суох кэпсэтэрин, бараммат эрчимин, элбэх доҕоттордооҕун, дьулуурдаах улэhитин сѳхтүбүт уонна кининэн киэн тутуннубут.
"Кировскай" кинигэ 2014с. Редакционнай коллегия: Иванова Т.В.,Угарова В.Н., Дьячковская А.Н., Леонтьева Е.А., Леонтьева Е.Н., Леонтьева М.И., Николаева О.С., Александров И.Н.
# Кононов Дмитрий Павлович

Кононов Дмитрий Павлович - Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, Хаҥалас киһитэ.
1915 сыл алтынньы 9 күнүгэр Быһаҕас диэн сыһыыга Чкалов дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ 15 саастааҕар өлөн, ыалга иитиллибитэ, биэстээх быраатынаан Ньукулайдыын тус-туспа ыал оҕолоро буолбуттара. 18 сааһыгар диэри тулаайахтарга анаан тэриллибит Рожин Петр салайааччылаах «КОП» диэн кооперативка үлэлээбитэ. Быһаҕаска тэриллибит 20 хаһаайыстыбалаах коллективнай хаһаайыстыбаҕа анаан үлэлэтэллэр. Онтон 1936 сыллаахха Тумул колхоһугар киирэн сайынын массыынанан от оҕустарарга, күһүнүн от кээһэрэ. Түөрт кыһын Охотскай перевозтан Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһыытыгар сылдьыбыта. Тумултан ити государственнай суолталаах таһаҕас таһыытыгар 14 киһиэхэ тиийэ, биирдии бэйэлэрэ түөртүү сыарҕа аттаах бараллара. Ити уһун сындалҕаннаах айаҥҥа алтата сылдьан, эрэйи эҥэринэн тэлэн, муҥу муҥнунан тыыран, киһи быһыытынан ситэр-хотор.
Аҕа дойду сэриитин бастакы сылларыгар, армияҕа ыҥырыллартан тохтотуллан эрэр суруктаах (бронялаах) буолан, икки сыл кэриҥэ мас үлэтигэр сылдьар. Армияҕа 1943 сыллаахха ыҥырыллан хаьан да олорботох сэбигэр борохуокка олорон, Өлүөнэни өрө өксөйөн тиийэн, тас Монголияҕа 80-с полкаҕа бастакы пулеметнай батальоҥҥа сулууспалыыр.
«1945 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр пулемеппун сүгэн сэриигэ киирдим, атаакалааһан бардым. Улахан ытыатаһыы суох, куоттулар диэн буолла. Олору эккирэтэн сатыы айаннаа да айаннаа, күнүһүн сынньата түһэллэр. Ол курдук походтаан Хайлар станциятын кыратык сэриилии түһээт, атаакалаан ыллыбыт. Үөруу-көтуу, ырыа-тойук. Онно кыайыы буолбутун биллэрдилэр. Пулеметтарбытын хомуйан ыллылар. Нэһилиэнньэни тыытыман диэн хамаанда бэриллиннэ. Муклен куоракка тиийдибит. Аны барыбытыгар хал буолуохпутугар диэри винтовкабытын суктэрдилэр. Пулемекка холоотоххо чэпчэкитэ, үчүгэйэ бэрт. Ый кэринэ оккупацияламмыт куоракка сырыттыбыт,онтон билиэннэйдэри харабыллыыр буоллубут. Кэлин олору харабыллаан, Караганда куоракка тиэрпиппит. Чааспытыгар төннөн кэлэн кыраныыссаны,ыскылааттары харабыллыырбыт. Дойдубар ыыппакка сверхсрочнай сулууспаҕа хааллара сатаабыттарын буолумматаҕым. 1947 сыллаахха атырдьах ыйыгар төрөөбут дойдубун булбутум», - диэн кэпсиир этэ.
Дмитрий Павлович 1947 сыллаахха эмиэ Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһыытыгар сылдьар. Кэлин сопхуоска сүөһү көрүүтүгэр, ынах ферматыгар бостууктаабыта. Биэнсийэҕэ тазсан баран 8 сыл үлэлээбитэ. Сайынын пенсионердар оттуур звеноларын үлэлэппитэ.
Кэргэнэ Федорова Мария Иннокентьевналыын үс оҕону төрөтөн,иитэн, үөрэттэрэн, 8 сиэннэнэн Покровскайга олорон 81 сааһыгар 1996 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр өлбүтэ.
# Сребное

Сребное (укр. Срібне) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 14 563 (2011).
# Араҥастаах (Ньурба улууһа)

Араҥастаах — Ньурба улууһун Күндээдэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Араҥастаах (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Күндээдэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# Бигэргэтэр эбиискэ

Бигэргэтэр эбиискэ (нууч. утвердительная частица) - саҥа ирээтэ, эбиискэ көрүҥэ.
Холобура

# Бигэргэтэр эбиискэ
## Эбии маны көр

Аат эбиискэ
# ВИТАЛИЙ ЕГОРОВ

Виталий Егоров
Виталий Михайлович Егоров сулууспатын Ис дьыала министиэристибэтигэр, холуобунай ирдэбилгэ саҕалаабыта. Тус бэйэтэ элбэх ыар буруйу, сүнньүнэн, киһини өлөрүү дьыалаларын арыйбыта. Ол быһыытынан киһи туох санааттан саамай ыар аньыыны-хараны оҥорорун, ол туох содуллааҕын кини бэркэ билэр. Сулууспатын усталаах туоратыгар араас оперативнай дуоһунаска боростуой оперативниктан Саха сирин ИДьМ криминальнай милииссийэтин начаалынньыгын солбуйааччыга тиийэ үлэлээбитэ. Холуобунай дьыалалары арыйыы иһин элбэх наҕараадалаах. Виталий Егоров чахчы буолбут түбэлтэлэргэ олоҕурбут хас да сэһэн ааптара. «Адыаччы аймалҕана», «Сиэхсит сэтэ туолуута» сэһэннэри «Чочур Мыраан иэстэбилэ» айымньыны кытары трилогия сүрүн бэрсэнээһэ Владлен Димов уонна саамай ынырык хара дьайы – өлөрүүнү – кытары охсуһар үтүө санаалаах, эрэллээх доҕотторо ситимнииллэр. Сүрүн дьоруой Владлен Димов – тус идэлэригэр бэриниилээх, сиэрдээх быһыы, сокуон өрөгөйдүүрүн туһугар сыраларын-сылбаларын уурбут ол саҕанааҕы бастыҥ сыщиктартан таҥыллан оҥоһуллубут уобарас.
# Таҥнары

Таҥнары өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 352 км., тардыытын иэнэ 4400 км².
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар. Сүрээнэ Саха сирин ортоку намталга баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. уҥаттан Эйим (123 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.

# Таҥнары
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Олох килиэбэ

Олох килиэбэ (пол. Chleb Życia) — Польша үтүөнү оҥорор тэрилтэ.
Тэрилтэ сүрүн соруктара дьэллик дьоҥҥо үлэнэн уонна дьиэнэн хааччыйыы, ону таһынан дьэллик буоларга күһэйэр сылтахтарга дьон болҕомтотун тардыы. Бастаан тэрилтэ сүрүннээн дьахталларга эрэ көмөлөһөр этэ, ол гынан баран кэлин барыларга көмөлөһөр буолбуттара.
Тэрилтэ Польшаҕа сайдыбытын кэннэ, Хмелевска ыаллыы дойдуларга да үлэни саҕалаабыта (холобур, майгынныыр тэрилтэ Белоруссияҕа үөскээбитэ). Ону таһынан кини Украинатааҕы уонна Румыниятааҕы актыбыыстарга сүбэнэн көмөлөһөр этэ.

# Олох килиэбэ
## Остуоруйата

Түмсүүнү 1990 сыллаахха Малгоржата Хмелевска диэн дьахтар манаах тэрийбитэ. 1995 сыллаахха түмсүү номнуо 4 дьиэлээх этэ. Биир дьиэҕэ быраас, медсестра уонна социальнай үлэһит күнү быһа үлэлииллэрэ уонна дьоҥҥо эминэн көмөлөһөллөрө. Иккис дьиэ хат дьахталларга уонна кыра оҕолоох дьоҥҥо анаммыта. Үһүс дьиэ сааһыттан тутулуга суох ийэлэргэ уонна оҕолорго анаммыт этэ, бу дьиэҕэ ыалынан да олоруохха сөп этэ. Саамай уһун программа төрдүс дьиэни кытта ситимнээх: бу программанан дьахталлар, ийэлэр, дьиэ кэргэннэр уонна хаамаайы эр дьон аа-дьуо бастаан бэйэлэрин онтон атын да дьиэлэри хааччыйыахтаах этилэр (холобур, бастаан аһы туора тэрилтэлэр биэрэр этилэр, онтон бу дьиэ олохтоохторо бэйэлэрэ үүннэриэхтээхтэр).
# Хахай
## АРСЛАН — Арслан — Арсран

?Арслан :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Кылаас: | Кыыллар |
| Аймах: | Carnivora |
| Кэргэн: | Felidae |
| Уус: | Panthera |
| Көрүҥ: | P. leo |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Арслан — Арсран (Panthera leo) диэн Felidae ыалын ахсааныгар киирэр, Арслан Panthera ууhун 5 биэс улахан куоскаларыттан биирдэстэрэ. Атыыр Арслан ардыгар 140—200—280 кг дылы ыйааhыннаах буолуон сөп, куоскалартан баабыр эрэ ордук ыарахан. Айылҕаҕа Арсланнар Африкаҕа (Сахараттан соҕуруу) уонна Азияҕа (хотугулуу-арҕаа Индияҕа) олороллор. Арсланнар плейстоцен үйэтигэр үөскээбиттэрэ. Былыр Африка үгүс өттүгэр, Эуразияҕа (Арҕаа Эуропаттан Индияҕа дылы) уонна Америкаларга (Юконтан Перуга дылы) олорбут эбиттэр.
Арсланнар 20 сыл кэриҥэ уhун олохтоохтор. Саваннаҕа, оттоох уонна уктаах сиргэ, тыаҕа бааллар. Арсланнар үөр (прайд) буолан олороллор, үөргэ элбэх тыhы уонна хас да саастаах атыыр баар. Үксүн тыhы Арсланнар бултууллар, бастатан туран туйахтаах кыылларга. Аччык эбэтэр ыарыhах Арслан киhиэхэ саба түһүөн сөп. Атыыр Хибрид Баабыр Арслан ардыгар 200—370—421 кг, 3—4,1 метр, 300—410—411 см.
Баш — Сиэллээх атыыр Арслан төбөтө, дьон культуратыгар баар кыыл бэлиэлэриттэн ордук тарҕаммыттартан биирдэстэрэ: литератураҕа, скульптураларга, ойууларга, дойдулар былаахтарыгар уонна киинэҕэ.
# Үөһээ Бүлүү улууһун архыыба

Үөһээ Бүлүү улууһун архыыба — Үөһээ Бүлүү улууһун докумуоннары харайар тэрилтэтэ.
1941 сыллаахха кыһын ахсынньы 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар НКВД оройуоннааҕы отделын иһинэн государственнай архыып быһыытынан тэриллибитэ. Архыып аан бастакы сэбиэдиссэйинэн милиисийэ лейтенана Мария Корнилова анаммыта. Кини 1943 сыл олунньу 17 күнүгэр диэри үлэлээбитэ. Онтон сэрииттэн бааһыран, демобилизацияланан кэлээт, кэлин биллэр мелодист буолбут Георгий Максимович Никифоров 1943 сылтан үлэлээбитэ, кини кэнниттэн уһун кэмҥэ 1954 сыл муус устар 6 күнүгэр диэри Филиппов Яков Иванович үлэҕэ ананан элбэх докумуону хомуйан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыбыгар туттарбыта. Кини хомуйбут Үөһээ Бүлүү оройуонун олоҕун хабар 1920-1948 сыллардаах 8318 дьыала бэриллибитэ.
Ити докумуоннар истэригэр Далырдааҕы Иннокентьевскай таҥара дьиэтин 1975-1915 сыллардааҕы, Үөһээ Бүлүүтээҕи Инороднай Управа 1898-1917 сыллардаах, Үөһээ Бүлүү Ситэриилээх Комитетын 1924- 1929 сыллардааҕы, “Саҥа Олох” диэн Ороһу сельсоветын 1928-1947 сыллааҕы, Прокуратура 1937-1945 сыллаах, НКВД 1937-1943 сыллаах, онтон да атын араас 31 тэрилтэ докумуоннара бэриллибиттэрэ.
Онтон государственнай архыып сэбиэдиссэйдэринэн үлэлээбиттэрэ:
Егорова Мария Константиновна - 1954-1960 с.с. Ефимова Наталья Степановна - 1960-1981 с.с. Дьячковская Анна Павловна - 1981-1985 с.с. Тумусова Зоя Егоровна - 1986-1987 с.с. Николаева Мария Петровна - 1987-2008 с.с. Петрова Сардана Сергеевна - 2009-2015 с.с. Семенова Александра Александровна 2015-2019 с.с. Колесова Александра Петровна - 2019 сылтан
Билиҥҥи кэмҥэ улуус архыыба 66 фондалаах. Онно 1929 сылтан 2014 сылга дылы хомуллубут докумуоннар, барыта 17997 единица хранения, ити иһигэр 13282 управленческай, 191 личнэй састаап, 181фотодокуменнар, 191 единица оройуоҥҥа биллэр дьон тустаах дьиҥнээх докумуоннара буолаллар. 18 фонда ликвидированнай, эстибит тэрилтэлэр 2064 единица дөкүмүөннэрэ баар.
# Саамай улахан уопсай түҥэтээччи

Икки бүтүн $m,n$ чыыһылаларга СУУТ диэн саамай улахан уопсай түҥэтээччитэ буолар. Холобур: 54 уонна 24 чыыһылаларга саамай улахан уопсай түҥэтээччитэ 6.
$m$ уонна $n$ чыыһылалар нуулга тэҥ буолбатахтарына эрэ биир саамай улахан уопсай түҥэтээччилээх буолаллар.
Саамай улахан уопсай түҥэтээччини маннык бэлиэтиэххэ сөп:
* СУУТ(m,n);
* $(m,n)$

# Саамай улахан уопсай түҥэтээччи
## Суот ньымата

m уонна n чыыһылалар көннөрү төгүллээччилэрэ биллэр буоллаҕына СУУТ(m,n) судургутук булуохха сөп
$n=p_{1}^{d_{1}}\cdot \dots \cdot p_{k}^{d_{k}},$
$m=p_{1}^{e_{1}}\cdot \dots \cdot p_{k}^{e_{k}},$
манна $p_{1},\dots ,p_{k}$ — араас көннөрү чыыһылалар, $d_{1},\dots ,d_{k}$ уонна $e_{1},\dots ,e_{k}$ — мэлдьэхтээх көннөрү чыыһылалар. Оччоҕо СУУТ(m,n) маннык пуормуланан суоттанар:
$(n,m)=p_{1}^{\min(d_{1},e_{1})}\cdot \dots \cdot p_{k}^{\min(d_{k},e_{k})},$
Икки чыыһылаттан элбэх буоллаҕына: $a_{1},a_{2},\dots a_{n}$, СУУТ маннык булаллар:
$d_{2}=(a_{1},a_{2})$
$d_{3}=(d_{2},a_{3})$
$d_{n}=(d_{n-1},a_{n})$ — СУУТ.

# Саамай улахан уопсай түҥэтээччи
## Свойстволара

* Сүрүн свойствота: m уонна n чыыһылалар саамай улахан уопсай түҥэтээччилэрэ ханнык баҕарар m, n уопсай түҥэтээччилэригэр түҥэтиллэр. Холобур: 12 уонна 18 саамай улахан уопсай түҥэтээччитэ — 6 — уопсай түҥэтээччилэргэ — 1, 2, 3, 6 — түҥэтиллэр
* m n-ҥа түҥэтиллэр буоллаҕына, СУУТ(m,n) = n

# Саамай улахан уопсай түҥэтээччи
## Литература

* Виноградов И. М. Основы теории чисел. М.-Л.: Гос. изд. технико-теоретической литературы, 1952, 180 с.
# Назаров Николай Семенович

Назаров Николай Семенович — Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кыттыылааҕа, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1925 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1942 с. Молотов аатынан колхозка государствоҕа туттарар балык биригээдэтигэр үлэһит буолбута. 1943—1947 сс. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кыттыылааҕа. Сэрииттэн эргиллэн кэлэн, Сталин аатынан колхозка, кэлин Ленин аатынан совхозка араас салайар үлэҕэ үлэлээбитэ. I Тыыллыма нэһилиэгин Сэбиэтин секретара, биригэдьиир, управляющай, колхоз солбуйааччы председателэ курдук эппиэтинэстээх дуоһунастарга үлэлээбитэ. Аҕа дойду сэриитин II степеннээх орденын, «Хорсунун иһин», «Германияны Кыайыы иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
# Квинсленд

Халыып:Australia state or territory
КВИНСЛЕНД, КВИНСЛЭНД (Queensland) диэн Аустралия хоту өттүгэр сытар штат. Киин куората - Брисбен. Онтон улахан арыый улахан куората - Голд-Кост. Дьонун ахсаана 3,8 млн. киһи. Дойдуга биир улахан индустриально-сайдыбыт уонна экономически-сайдыбыт сиринэн биллэр.
Квинсленд - Аан-Дойду биир саамай улахан туризм сирдэриттэн биирдэстэрэ. Сыллааҕы "оборот туризма" - 11 млн. киһиэхэ тэннэһэр. Чуумпу океан кытылыгар баар сир.
# Кириллин Иван Васильевич

Кириллин Иван Васильевич II (Уһун Уйбаан), (1918 с. Нөөрүктээйи (билигин Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгин сайылыга) — 1970 с.) - Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.

# Кириллин Иван Васильевич
### Олоҕун олуктара

Ол саҕана гражданскай сэрии буола турар кэмэ буолан сурукка-докумуоҥҥа киирбэтэх. Уйбаан, ийэтэ Кэтэриинэ биирдээх-иккилээх оҕо эрдэҕинэ өлбүт буолан, эһэтин аахха Василий Гаврильевичка иитиллэн, кэлин улаатан колхозтаах буолан үлэлии-хамсыы сырыттаҕына сэрии буолбут.

# Кириллин Иван Васильевич
## Аҕа дойду сэриитигэр

1943 с. атырдьах ыйын 5 күнүгэр Уйбаан аҕата Кириллин Василий Васильевичтыын биир күн бэбиэскэ тутан, Сунтарга бииргэ киирэн борохуотунан элбэх буолан Бүлүү өрүһүнэн таҥнары устан Өлүөнэ өрүһү өксөйөн Качуг диэн дэриэбинэҕэ тиийбиттэр, онтон Кяхта диэн сиргэ массыынаннан этэҥҥэ айаннаан кэлбиттэр.
Кяхтаттан хастыы да гына араартаан тус-туспа сирдэргэ ыыталаабыттар. Уйбаан атырдьах ыйын бүтэһик күнүгэр 386 запасной полкаҕа түбэһэн алтынньы ыйтан 76 стрелковай полкаҕа ручной пулеметчик буолан сулууспатын саҕалаабыт.
Бу полка састаабыгар киирсэн балаҕан ыйыгар Гоби кумах куйаарын туораан Хинганы уҥуордаан Кытайы японскай милитаристартан босхолуур походка турбуттар. Саамай ыарахана Гоби кумах куйаарын туоруур кэмнэригэр ардаҕа суох киһини дьөлө көрөр итии-куйаас күннэр турбуттар. Ууну мээнэ иһэри боболлоро, уоскун аһара хаттаҕына барбах илиттэ эрэ түһэллэрэ, кыратык иһэр уонна төбөҕө эрэ куттар көҥүллэнэрэ. Ону судургутук быһаараллара: «Кумах куйаарга элбэх ууну иһэр туһата суох, төттөрүтүн киһи ордук утатар, итиини тулуйбат буолар» - дииллэрэ.
Хинган хайаларын туораан окопа хастан кимэн киирэргэ бэлэм сыттахтарына аны ардах бөҕө түһэн окопалара уу буолан эрэйдээбит. Кинилэр полкаларын соруктара диэн иккис эшалонунан сэриигэ киирии. Ол аата бастакы эшалоҥҥа өстөөх улахан утарсыыны, сүтүгү таһаардаҕына көмөҕө сэриинэн тоҕо анньан киириэхтээх эбиттэр.
Бу бастакы эшалоҥҥа Арҕаа сэриигэ элбэхтик кыргыһыыга киирсибит үөрүйэх сэрииһиттэр бааллар эбит. Онтон биһиги дьоммутун сэриигэ улахан үөрүйэҕэ суох дьон таах элбэх сүтүгү көрсүөхтэрэ диэн харыстыыр эбиттэр.
Онтон салгыы 1945 с. ахсынньы ыйыгар бу полкаҕа сулууспалаабыт, саҥа сылтан салгыы 239 отдельнай артиллерийскай дивизияҕа сулууспалаабыт. 1946 с. ыам ыйыттан демобилизацияланыар дылы лаборанынан сулууспалаабыт.

# Кириллин Иван Васильевич
## Наҕараадалара

Иван Васильевич наҕараадалара хомойуох иһин билигин биирэ да хаалбатах. «За победу над Японией» И.В.Сталин төбөлөөх мэтээллэр, кэлин өлүөн иннинээҕи «Кыайыы 20 сыла» мэтээллэрдээҕэ биллэр.

# Кириллин Иван Васильевич
## Сэрии кэнниттэн

Демобилизацияланан кэлэн колхоһугар Ньөрүктээйигэ үлэлээбит. Кэргэннэнэн ыал буолан алта оҕоломмуттар. 1957 сылтан саҥа тэриллибит «Элгээйи» совхоз Сиэйэтээҕи отделениятыгар рабочайынан үтүө суобастаахтык 1970 с. дылы (өлүөр дылы) үлэлээбит, элбэх махтал грамоталар, дипломнар туоһулууллар.
# Кытыйа

Кытыйа

# Кытыйа
## Тыл туттуллуута
#### Таабырыннар

* Көҥүлүнэн устар көмүс кытыйа баар үһү (Күн)
* Муора ортотугар көмүс кытыйа уста сылдьар үһү (Ый)