yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1386

1386 сыл.

# 1386
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 2 — Литва Улуу кинээһэ Йагайло Польша хоруолунан талыллыбыт. Кини оннугар Литва Улуу кинээһинэн аймаҕа Витовт буолбута. Кэлин Йагайло уонна Витовт күүстэрин түмэн үйэлээх өстөөхтөрүн Тевтон уордьан рыцардарын кыайбыттара.
* Олунньу 24 — Буда куоракка Неаполь уонна Венгрия хоруолун Карл III өлөрбүттэр.

# 1386
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 4 — Владислав II Ягелло (Йагаалла, Ягайло) Польша хоруола буолбут.

# 1386
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 9 — Англия уонна Португалия сойуустаһар туһунан Виндзордааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттар. Аан дойдуга баччааҥҥа диэри күүһүн сүтэрэ илик ордук кырдьаҕас дипломатия докумуона буолар.
# Хатыҥ уус (ботаника)

Хатыҥ уус (лат. Betula spp., нууч. Род Береза) — бу ууска элбэх сиргэ тарҕаммыт мас уонна сэппэрээк көрүҥнэр киирэллэр. Саха Сиригэр сэттэ көрүҥ үүнэр. Мастара үс: Хаптаҕай сэбирдэхтээх хатыҥ, үрүҥ хатыҥ, түүлээх хатыҥ. Сэппэрээктэр: ыарҕа хатыҥ, хара ыарҕа хатыҥ, Миддендорф ыарҕата, бээгэй хатыҥ.

# Хатыҥ уус (ботаника)
## Өссө маны көр

* Сиһик уус (ботаника)
# Ыйааһын (сулустар бөлөхтөрө)

Ыйааһын (лат. Libra) — зодиак сулустарын бөлөҕө, Скорпион уонна Кыыс ыккардыларынан баар. 83 харахха көстөр сулустардаах. Күн бу бөлөххө алтынньы 31 күнүгэр киирэр.
Арассыыйа территориятыттан муус устар - ыам ыйдарыгар ордук көстөр.

# Ыйааһын (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйа

Аан маҥнай Скорпион бөлөххө киирэр этэ. Туспа бөлөх курдук II үйэҕэ киирбитэ.
Номох чинчийээччилэр ыйааһыны Фемида, Деметра эбэтэр Немезида мала диэн быһаараллар.

# Ыйааһын (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар

Ордук чаҕылхай сулустар түөрт муннук курдук көстөллөр:
* Ыйааһын α-та, Зубен эль Генуби («Соҕуруу клешня») — икки хос сулус, 5,15ᵐ, 2,75ᵐ ыккардынан кылбаҥныыр.
* Ыйааһын β-та, Зубен эль Шемали, («Хотугу клешня»);
* Ыйааһын γ-та, Зубен эль Акраб («Скорпион клешнята»);
* Ыйааһын δ-та, уларыйа сылдьар сулус, 2,3 күн периодтаах 4,8 6,0 улахан ыккардынан уларыйар;
* Ыйааһын σ-та, икки хос сулус.
Ыйааһын α-та уонна β-та ыйааһын туора маһа буолаллар, онтон γ-та уонна σ-та — ыйааһыннар.

# Ыйааһын (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объект:

* Gliese 581, түөрт платеталаах кыһыл карлик, олортон биирэ (Глизе 581d — (ааҥл. Gliese 581d)) Сиргэ маарыҥныыр. Бу планетаҕа убаҕас уу баар буолуон сөп. Олох баар буолуон сөп диэн бу диэкки 2009 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр http://www.hellofromearth.net сайттан 2,845,539 байт информация ыытыллыбыта.
# Таарбаҕаннаах

Таарбаҕаннаах (Шпиль Таарбаҕаннаах) хайа. Сэттэ Дабаан сис илин эниэтигэр Ааллаах Үүн өрүс кытылыгар Анча үрэх төрдүгэр турар хайа.
Муора таһымыттан 2213 м. үрдүк.

# Таарбаҕаннаах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-11

Сэтинньи 1—30 күннэрэ
* Бу Саха сирин өрүстэригэр үөскүүр балыгы сороҕор хаахынайы кытта булкуйаллар.
* 2008 сыллаахха тахсыбыт кутталлаах киинэҕэ өлбүт кыыс дьүөгэтин түүлүгэр киирэр.
* Тимир дьахтар 13 чыыһылаҕа бэргэһэлэммит.
# .bw

.bw диэн Ботсуана үрдүк таhымнаах ил домена.
# Эскалатор

Эскалатор диэн саҕахха 30—35° иҥнэллээх, хамсыыр үктэллэрдээх, дьону таһар кирилиэс-массыына. Эскалатор метро станцияларыгар, вокзалларга, улахан эргиэн кииннэригэр баар буолар.
# Санто Доминго

Санто Доминго (Santo Domingo) диэн Доминика Республикатын киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана тула эргининиин 2,253,437 (2006).
# Либерализм

Либерализм диэн киhи бэйэтинэн уонна бэйэтин бас билиитинэн көҥүл дьаhайыахтаах диир политика идеологията, уонна философия уонна экономика теорията.
Либерализм идеалынан буолар көҥүл дьон-сэргэ, санаа уонна саҥа көҥүлэ, ил уонна таҥара дьиэтин былаастарын хаайыы, сокуон баhыйыыта, тус бас билии уонна тус урбаан көҥүлэ. Бары либераллар либерал демократия диэн дьаhалта көрүҥүн өйүүллэр, либерал демократия аһаҕас уонна көнө талыылардаах, бары олохтоохтор сокуонунан тэҥ бырааптаахтар.
# Сараево

Сараево (Sarajevo), Босния уонна Херцеговина киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 305,242.
# Иммануил Бонфис

Иммануил Бонфис (фр. Immanuel Bonfils, 1300–1377) — Франция математига уонна астронома.
# Maxthon

Maxthon (урукку аата MyIE2, сахалыы тылбааһа «Мокустуон былыт көрдөрөөччү») - босхо веб-браузер (көрдөрөөччү). Оҥорооччута - Maxthon Asia Ltd. диэн кытай хамаанньата. Microsoft Windows, Mac OS, Android, iOS платформаларга баар.
Бүтэһик 4.1.0.3000 версията 2013 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр тахсыбыта.

# Maxthon
## Устуоруйата

* 2003 - MyIE2 тахсар;
* 2004 - MyIE2 аата Maxthon диэҥҥэ уларыйар, аны браузер аан дойдуга биллэр буолар;
* 2005 - Maxthon кыбытыктары синхронизациялааһыннаах бастакы браузер буолар;
* 2006 - Дьуҥуаньцунь куоракка сүрүн офис аһыллар, Maxthon 2 бета-версията тахсар;
* 2007 - Maxthon 2 тахсар, холбоһук пуондата тэриллэр;
* 2008 - Maxthon браузеры 170 мөлүйүөн киһи туруорунар, браузер Webware 100 уонна атын наҕараадалары сүүйэр;
* 2010 - Maxthon 500 000 000 хачайдааһыннаах буолар, Европаҕа "саамай талыылаах" диэн ааттанар;
* 2010 - Maxthon 3 версията тахсар, Кытайга бастакы икки мотуордаах браузер. Бу кэмтэн сүрүн мотуор WebKit буолар;
* 2011 - Android платформаҕа тахсар;
* 2012 - Mac OS уонна iOS платформаҕа тахсар.

# Maxthon
## Көрдөрөөччү туһунан

Көрдөрөөччү бастакы версияларыгар Trident (Internet Explorer) диэн мотуор туттуллар үһү. Ол кэмнэргэ элбэх ситим-сир (сайт) Internet Explorer-га эрэ үлэлиир этэ, оттон ол көрдөрөөччү кыаҕа аҕыйах этэ. Maxthon буоллар атын көрдөрөөччүлэргэ көстүбэт ситим-сирдэри сөпкө көрдөрөр, уонна кыаҕа быдан элбэх.
Үһүс версияттан саҕалаан WebKit мотуор туттуллар, ол гынан баран Былыргы эрэһиим диэн пуунсуйаннан туһанан Trident туттуохха сөп. Maxthon 3.0 Internet Explorer-га эрэ үлэлиир ситим-сирдэри аптамаатынан быһаарар.
Төрдүс версияттан «Былыт көрдөрөөччү» (Cloud Browser) диэн иккис ааттаах. Туһанааччы кыбытыктара, сиэссийэлэрэ, көрдөрөөччү сурунаала уонна туруоруулара синхронизацияланыахтарын сөп. Туһанааччы билэлэрин Былыкка ыытыан син, онтон атын оҥоһууттан (холобур, төлөпүөнтэн эбэтэр планшеттан) ол билэни хачайдыан сөп. Ол иһинэн, Былытынан атын дьоннорго сигэлэри, тексты уонна нүөмэри ыытыахха сөп.

# Maxthon
## Наҕараадалара

* Webware 100 (2008 с., муус уст.)
* Webware 100 (2009 с., ыам ыйа)
* Best Android Browser (2013 с., кулун тутар)
* Best iPad Browser (2013 с., кулун тутар)
* Best Small Market Desktop Browser (2013 с., кулун тутар)
* уо. д. а.
# Скадовск

Скадовск (укр. Скадовськ) диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 18 482 (2017).
# Куонда

Куонда (нууч. конда), 1) ханнык эмэ сир олох аан бастакыттан, төрүкүттэн баар өттө; 2) ойуур уһулуччу бөдөҥ мастаах үрдүк өттө.

# Куонда
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Gaikai

Gaikai — Нидерланд уонна АХШ тэрилтэтэ, былыт нөҥүө оонньуу оонньотор уонна онно сыһыаннаах IT быһаарыылары айар уонна оҥорор. 2016 сылтан ыла Sony конгломератка холбонор.
# Уус Күөлэ (Уус-Алдан улууһа)

Уус Күөлэ — Уус-Алдан улууһун Курбуһах нэһилиэгин киинэ.

# Уус Күөлэ (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Курбуһах нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# 1273

1273 сыл.

# 1273
## Өлбүттэр

* Ахсынньы 17 — Руми (Джалал ад-Дин Мохаммад Руми) — Персия учуонайа, бэйиэт (1207 төр.). Айымньылара 7 үйэ тухары элбэх омук сайдыытыгар сабыдыаллаан кэллилэр (билиҥҥи Киин Азияҕа олорор ираанецтарга, таджиктарга, туурактарга, гириэктэргэ, пуштууннарга, Ииндийэ мусульмааннарыгар). Билигин да кэккэ дойдуга саамай атыыланар бэйиэт быһыытынан биллэр (АХШ-ка, Туурсуйаҕа, Азербайджааҥҥа, Ирааҥҥа). Айымньыларын перс, туурак, арааб, гириэк тылынан суруйара.
# Сугомак күөл

Сугомак - Арассыыйа Челябинскай уобалаһыгар Кыштым куорат аттыгар баар Сугомак хайа тэллэҕэр сытар күөл. Екатеринбургтан 150 км., Челябинскайтан 90 км тэйиччи. Күөл иэнэ 3,72 кб.км. Дириҥэ 3 м. Кытылын линиятын уһуна 15 км. Сугомак күөл, Сугомак комплекска киирэр. Сугомак - Сугомак күөл, Сугомак хайа, Сугомак хайа хаспаҕа. Күөл, Кыштым куораты иһэр уунан хааччыйар. Муора таһымыттан 258 м.үрдүк.
Күөл биэс арыылаах - Рыбачай, Малиновай, Охотничай, Утинай уонна Березовай диэн ааттаахтар. Бары, ордук Березовай арыы, кыштым куорат олохтоохторо уонна туристар сынньанар сирдэрэ буолаллар.
Күөлгэ, Сугомак диэн, Захаров хайатын аттыттан, муора таһымыттан 545,63 м. үрдүктэн саҕаланар үрэх уута киирэр. Хоту уонна илин кытыллара чуолкайдык көстөллөр, бэс ойуурунан бүрүллүбт кристаллическай боруодаттан таҥыылаахтар.
Үүнээйитэ:
Ольха, үөт, козья бередина, калужница, бэс уонна атыттар.
Сугомак күөл хоту кытылыгар Голая сопка диэн, күөл таһымыттан 50 м. үрдүккэ турар кыра хайа баар. Араас үүнээйинэн саба үүммүт туруору таас ойоҕостордоох.
Сугомак күөл айылҕа судаарыстыбаннай пааматынньыга. Кини кытыллырыгар сүөһүнү мэччитэр, тутууну ыытар, сири хорутар, ойууру кэрдэр көҥүллэммэт. Күөлгэ синица, зарянка, трясогузка, чечётка, дрозд, суор, тоҥсоҕой, иволга уонна кэҕэ саҥаларын, ырыаларын истиэххэ сөп.
Күөлтэн аттыгар ойуурунан бүрүллүбүт хайалар тураллар, ол, Сугомак уонна Егоза диэн хайалар. Күөлү кытта кэккэлэһэ, айылҕа пааматынньыга, Сугомак диэн ааттаах хайа хаспаҕа баар.
# Кэмпэндээйи (өрүс)

Кэмпэндээйи үрэх. Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 266 км. Тардыытын иэнэ 3100 кв.км.
Өлүөнэ хаптал хайалаах сиринэн устар. Кэмпэндээйи сэлиэнньэҕэ уу ороскуота сөкүүндэҕэ 2,5 куб. м. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Үрэх тардыытыгар туус үөскээбит, ол иһин сорох салаалара туустаах уулаахтар. Эмптээх бадарааннах сирдэрдээх.

# Кэмпэндээйи (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Лиэнскэй

Лиэнскэй эбэтэр Ленскэй (нууч. Ленск) диэн Саха Сиригэр баар куорат, урукку аата Мухтуйа. Ленскэй улуус киинэ. Нэһилиэнньэтэ 24500 киһи (2007 сыл).
Мухтуйа (нууч Мухтуя) диэн Ленскэй куорат микрорайона.

# Лиэнскэй
## Куораттан төрүттээхтэр

* 1949 сыл тохсунньу 6 күнүгэр төрөөбүтэ Кистенев Сергей Павлович (06.01.1949—09.03.2003) — история билимин кандидата.
Административнай киинэ: Дьокуускай
Алдан | Бүлүү | Верхоянскай | Ленскэй | Мирнэй | Нүөрүҥгүрү | Ньурба | Орто Халыма | Өлүөхүмэ | Покровскай | Томмот | Удачнай
# Ли Бай

Ли Бай эбэтэр Ли По (Кытайдыы 李白; пиньин Lǐ Bái) (701 – 762) диэн Кытай поэта. Доҕорунуун Ду Фулуун Кытай ордук улуу поэттара буолаллар. Бүгүҥҥээҥҥи дылы 1,100 кэриэтэ поэмалара хаалбыттар.
# Олохтуур оксид

Олохтуур оксид диэн олохтооһуҥҥа сөп түбэһэр металлар туустанар оксидтара.
# Грифон

Грифон (был.-гириэк. γρύψ grū́ps, лат. grȳps эбэтэр grȳpus) диэн хахай көҥдөй көхсүлээх уонна хотой төбөлөөх, сытыы тыҥырахтаах уонна хаар маҥан (эбэтэр үрүҥ көмүс) кынаттаах мифологическай көтөр харамай. Грифоннар — утарсыылаах соҕус харамайдар, биир бириэмэҕэ Сири уонна Халлааны, Үтүөнү уонна Өһү холбууллар. Кинилэр оруоллара араас мифтарга да, литератураҕа да өйдөммөт: биир бириэмэҕэ күмүскээччи оруолун толоруохтарын сөп; эбэтэр тугу да туттуммат кыыл буолуохтарын сөп.

# Грифон
## Этимология

Грифон диэн тыл grȳphus диэн латыын тылыттан үөскүүр. Grypos диэн илин омук тылларыттан ылыллыбыт диэн сорох учёнайдар теориялаахтар: ассарийскай k’rub (дьиибэлээх көтөр харамай), эбэтэр еврейскэй kerub (кынаттаах ангел).

# Грифон
## Символическай образ суолтата

Бу дьикти харамай сири уонна халлааны, күүһү, киэбириини ойулуур. Грифон ону кытта Немизида диэн таҥара атрибута буолан турбуттаах.

# Грифон
## Образ үөскээһинэ

Грифон обраһа древнегреческай историктарга Алтай көмүс хостооччулар остуоруйаларыттан билбит буолуохтарын сөп, тоҕо диэтэххэ кинилэр Гоби пустынятыгар протоцератопс диэн динозавр уҥуоҕун булбут буолуохтарын сөп диэн Адриена Майор диэн историк "Первые охотники за окаменелостями" (1993) диэн кинигэтигэр суруйбута. Грифон ойуулааһына бу динозавр уҥуоҕар син да майгынныыр.
Ол кэнниттэн 1946 сыллаахха Осло университетын математика профессора буолбута. Кини үөрэннээччилэриттэн - Атле Сельберг кини ахсаан теоритыгар чинчийиилэрин салҕаабыт. 70 сааһыгар Брун үлэтиттэн тохтообут.

# Грифон
## Геральдикаҕа

Грифон — араас гербэҕэ көстөр негеральдическэй фигура буолар. Күүһү, былааһы, кыаҕы, сэргэҕи символизируйдуур. Атыыр грифон кыната суох уонна аалай хатыылаах, сороҕор муостаах уруһуйданааччыык. Геральдикаҕа муора грифонун обраһа баар, армигер ууну кытта сибээһин бэлиэтиир. Маннык грифон кыныты суох уонна хахай көхсүтүн оннугар кыгас кутуруктаах.

# Грифон
## Архитектураҕа

Архитектураҕа дьиэ истиэнэтин барельефыгар, ону кытта өссө скульптура курдук дьиэ крышатыгар киэргэл буолар.

# Грифон
## Аныгы культураҕа

Грифон фентэзи жанрдаах айымньыларга, киинэҕэ уонна компьютернай оонньууларга киэҥник биллэр персонаж буолар.
# Xiaomi

Xiaomi Tech (Сяоми Технолоджи), Кытай стартап тэрилтэ, 2010–2011 сыллардаахха Кытай Пекин уонна Шанхай куораттарыгар тэриллибит компания, 2012 сылтан ыла лабораторията Сингапур уонна Австрия дойдуларыгар баар.
2012 сыл ыла Аан Дойдуга биир сүрүн смарфоннары оҥорор тэрилтэ буолар. 2013 сылтан ыла планшеттары. 2014 сылтан ыла LCD телевизордары уонна дьиэҕэ туттуллар техника арааһын оҥорор.
2013 сылтан ыла тэрилтэ дьалысханнык байан эрэр.
# 1810-с

1810-с cыллар.
Саҕаланыыта уонна ортото - Наполеон сэриилэрэ
# Ньюарк Либерти Интернешнл Аирпорт

Ньюарк Либерти Интернешнл Аирпорт (ааҥл. Newark Liberty International Airport) — Ньюарк куоратка баар интернециональнай аирпорд, Аан Дойдуга биир улахан. Сүрүннээн Нью Йорк куорат дьонун таһар өҥөлөөх, тоҕо диэтэххэ Манһэттан сириттэн 24 км сытар.
# Тахтоямск

Тахтоямск диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. 1739 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 201 (2021). Эбээннэр уонна нууччалар олороллор.
Тахтоямск сэлиэнньэ Ола оройуонун хотугулуу-илинигэр, Лаамы байҕал Шелихов хомотун кытылыгар, Тахтояма өрүс тамаҕыттан 5 км соҕуруулуу-арҕаа баар.
# Митология

Митология (был.-гириэк. μυθολογία «номох») диэн былыргы номохтор, сэhэннэр, кэпсээннэр хомуурунньуктара. Митология диэн өссө кинилэри үөрэтиини ааттыыллар.
# Түҥ

Түҥ өрүс - Бүлүү өрүс хаҥас салаата. Уһуна 1092 км., тардыытын иэнэ 16300 км².
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ баар уонна Саха сирин ортоку намталынан сүүрэр.
Сыллааҕы орто уу ороскуота сөкүүндэҕэ 180 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Тардыытыгар 450 үрэх уонна 9000 күөл баар. Сүрүн салаалара: хаҥас Чимикидээн (331 км.), Дьиппа (243 км.), Арҕаа Түҥ (193 км.); уҥа Түҥкэн (174 км.)
Уулаах дьылларга аал сырыыта Тиэрбэскэ дылы.

# Түҥ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Беларусь солкуобайа

Беларусь солкуобайа (белор. беларускі рубель, BYR) диэн Беларусь валютатын биирдигэ.

# Беларусь солкуобайа
## Банкноталар

* 10 солкуобай
* 10 солкуобай
* 20 солкуобай
* 20 солкуобай
* 50 солкуобай
* 50 солкуобай
* 100 солкуобай
* 25 солкуобай
* 500 солкуобай
* 500 солкуобай
* 1000 солкуобай
* 1000 солкуобай
* 5000 солкуобай
* 5000 солкуобай
* 10000 солкуобай
* 10000 солкуобай
* 20000 солкуобай
* 20000 солкуобай
* 50000 солкуобай
* 50000 солкуобай
* 100000 солкуобай
* 100000 солкуобай
* 200000 солкуобай
* 200000 солкуобай
# Куобахтыҥылар аймахтара

Куобахтыҥылар аймахтара (лат. Lagomorpha, нууч. Отряд зайцеобразные) - бу таксономия бөлөҕөр Саха сиригэр икки кэргэн - Чыс кутуйахтыҥылар уонна Куобахтыҥылар - киирэллэр.
# Иордания динаара

Иордания динаара (араб. دينار أردني‎, JOD) диэн Иордания валютатын биирдигэ.

# Иордания динаара
## Манньыаттар

* 1 пиастр
* 2½ пиастр
* 5 пиастр
* 10 пиастр
* ½ динаар
* 1 динаар
# Лыыба (ас)

Лыыба — күһүн муус тоҥуута бултаан холбоҕо кутан мунньубут мунду. Оннук сытан, буһардахха иһэ тохтон кэлэр буола луугурар, кыһын тоҥмутун кэннэ сиэнэр.
Лыыбарыы — луугуруу, никсийэн сытыйа быһыытыйыы, сытыган амтаннаныы.
# Орто

Орто (нууч. средний) туох эмэ киин өттө, икки арда.

# Орто
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Лепс Григорий Викторович

Григо́рий Ви́кторович Лепс (— Лепсвери́дзе, от ыйын 16 күнэ, 1962, Сочи) — грузин төрүттээх Россия эстрадатын ырыаһыта, композитор, продюсер, эстраднай искусство деятеллэрин Аан дойдутааҕы түмсүүлэрин чилиэнэ. Ингушетия Республикатын үтүөлээх артыыһа (2004), РФ үтүөлээх артыыһа (2011), Карачаево-Черкесия норуодунай артыыһа. «World Music Awards», «Сыл бастыҥ ырыата», «Көмүс Граммофон» музыкальнай бириэмийэлэрин ылбыта.

# Лепс Григорий Викторович
## Ситиһиилэрэ

2007 — Премия «Золотой граммофон» (дуэт с Ириной Аллегровой «Я тебе не верю»). 2008 — Национальная музыкальная премия «Муз-ТВ» в номинации «Лучший дуэт года» (дуэт с Ириной Аллегровой «Я тебе не верю»). 2008 — Премия «Рекордъ-2008» в номинации «Альбом артиста» (за самые большие продажи альбома «Вся жизнь моя — дорога...»). 2008 — Премия «Золотой граммофон» (дуэт со Стасом Пьехой «Она не твоя»). 2009 — Национальная музыкальная премия «Муз-ТВ» в номинации «Лучший дуэт года» (дуэт со Стасом Пьехой «Она не твоя»). 2009 — Приз Леонида Утесова (получил из рук Валерия Леонтьева на Песне года). 2009 — Премия «Золотой граммофон» (песня «Я тебя не люблю»). 2010 — Премия «Золотой граммофон» (песня «Уходи красиво»). 2010 — Диплом «Лучшей песни 2010 года» (дуэт с Валерием Меладзе «Обернитесь»). 2011 — Первая Русская Премия RU.TV в номинации «Лучший дуэт года» (дуэт с Валерием Меладзе «Обернитесь»). 2011 — Заслуженный артист РФ — за заслуги в области музыкального искусства. 2011 — Две премии «Золотой граммофон» (песни «Настоящая женщина» и «Самый лучший день»). 2011 — Диплом «Лучшей песни 2011 года» (песня «Самый лучший день»).
# Бункер Рой

Сандьит Рой (англ. Sanjit Roy), ордук биллэр аата Бункер Рой (англ. Bunker Roy; төр. 1945 сыл атырдьах ыйын 2 к.) — Индия түмэт урбаанньыта, менеджер, түмэт үлэһитэ уонна үөрэтээччи; Barefoot College тэрийээччитэ; спортсмен, 1965, 1968 уонна 1971 сыллаах сковш чемпионатын кыттыылааҕа.
2008 сыллаахха The Guardian эппитинэн Рой-профессор айылҕаны быыһыан сөптөөх 50 экологтартан биирдэстэрэ. Time сурунаал 2010 сылга Ройу Аан Дойду 100 саамай ааттаах дьон тиһигэр кииллэрбитэ.

# Бункер Рой
## Олоҕо

Сандьит Рой 1945 сыллаахха атырдьах ыйын 2 күнүгэр Арҕаа Бенгалияҕа баар Бунпур куоракка баай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт.
1956-1962 сылларга Уттаракханд диэн Индия ыстаатын киинигэр баар The Doon School оскуолаҕа үөрэммитэ, 1962 сылтан 1967 сылга дылы Дели Университетын иһинэн баар St. Stephen’s College диэн колледжка үөрэммит.
Үчүгэй үөрэҕи ылан 1967 сыллаахха Индия биир провинциятын олохтоохторугар кудуктары (колодецтары) тутарга сананар.
Бункер Рой, 100 курааннаах оройуоннарга оҥоһуллубут кудуктары чинчийэн баран, 1972 сыллаахха Индиятааҕы Радьастаан кумах куйаарыгар баар Тилония диэн сиргэ (англ. Tilonia) The Social Work and Research Centre (SWRC) хампаанньаны тэрийэр (билигин Barefoot College диэн биллэр).
Сотору буолан баран хампаанньа нүөлсүтүүнэн буолбакка тыа сирэ бэйэтэ бэйэтин хааччыйыытын уонна тирэхтээх буоларын туһугар дьарыктанар. Рой тэрилтэтэ тыа дьонун эмчит, үөрэтээччи, инженер, дизайнер, тутааччы уонна тиис эмтээччитин үөрэҕэр үөрэтэр эбит.
1984 сыллаахха Индия саҥа салайааччыта Радьив Ганди Бункер Ройу Былааннааһын Хамыыһыйатыгар сүбэһит үлэтигэр ыҥырар. Бу үлэлии сылдьан Рой чааһынай тэрилтэлэргэ анаммыт «быһыы-майгы сиэрин» оҥорорго сүбэлиир. Ону таһынан кини бырабыытылстыба, салайааччылар эбэтэр баартыйалар араҥаччылыыр өҥнөөх бөлөхтөрү үөһээ таһаарар көҕүлээһиннэри утары буолар.
2010 сыллаахха Time этэринэн Рой 3 млн тахса киһини күн күүһүгэр сыһыаннаах инженер, үөрэтээччи, акушерка, тигээччи уонна эмчит үөрэҕэр үөрэттэрбит.
2011 сыллаахха Бункер Рой «Атах сыгынньах хамсааһынтан үөрэх ылыы» (ааҥл. Learning from a barefoot movement) диэн ааттаах TED-ка лекция ааҕан киэҥник биллибитэ.
Бункер Рой Barefoot College үөрэҕин тарҕатар уонна Аан Дойду үрдүнэн, ол иһигэр Ньуучча сиригэр, майгынныыр бырайыактарга үбү көрдүүргэ көмөлөһөр.

# Бункер Рой
## Наҕараадалар уонна премиялар

Бункер Рой элбэх наҕараада уонна премия хаһаайына, холобур:
* 1985 — Дьамналал Бадьадь премията (ааҥл. Jamnalal Bajaj Award).
* 2003 — Айылҕа харабылыгар Ытык Өндөрөй премията (ааҥл. ]St Andrews Prize for the Environment).
* 2003 — Түмэт урбааныгар Шваб Пуондатын премията (ааҥл. Schwab Foundation for Social Entrepreneurship).
* 2009 — Роберт Хилл премията (ааҥл. Robert Hill Award).

# Бункер Рой
## Тус олоҕо

1970 сылтан Аруна кэргэннээх (ааҥл. Aruna Roy, төр. Дьайарам — ааҥл. Jayaram; төр. 1946 сыл бэс ыйын 26 к.).
Рабиндранат Тагор үлэлэрин сөбүлээн ааҕар.
Саадыгар түүҥҥү чыычаахтар ыллыылларын, Дьоан Баэз уонна Радьастаан норуот ырыаларын сөбүлээн истэр.
Facebook-ка, Twitter-га уонна да атын ситим сирдэргэ олорбот.
Ирискалары, тоҥорболору уонна уопсайынан минньигэһи барытын сөбүлүүр.
# Адамова Ксения Кирилловна

Адамова Ксения Кирилловна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
1929 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүтэ. 1946 с. Ньурба колхуос тыйаатырыгар артыыһынан киирбитэ. Щепкин аатынан тыйаатыр училищетын 1955 с. бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Дьокуускайга Ойуунускай аатынан тыйаатырга үлэлээбитэ. Гражданскай килбиэнин иһин бэлиэнэн наҕараадаламмыта.

# Адамова Ксения Кирилловна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
# Grand Theft Auto IV

Grand Theft Auto IV(Массыына Уорааччы Киһи IV)Иҥнэри бичик — видео оонньуу, Grand Theft Auto саҥардыллыбыт тохсус оонньуута. 2008 сыл муус устар 29 сылыгар PlayStation 3 уонна Xbox 360 приставкаларга анаан таһаарыллыбыта. Сыл буолан баран тус көмпүүтэрдэргэ оонньуурга аналлаах барыла тахсыбыта. Олоххо баар курдук 3D Drive US технологиятынан оҥоһуллубут (АХШ).
Атыы бастакы нэдиэлэтигэр 6 мөл. куопуйа 500 мөл. дуолларга атыыламмыта. Оҥорооччулар ороскуоттара - $ 100 мөл. Медиа-индустрияҕа уһулуччу көрдөрүүтүн иһин GTA IV Гиннес рекордарын кинигэтигэр киирбитэ.
# Баишев Геннадий Семенович

Баишев Геннадий Семенович — балет артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

# Баишев Геннадий Семенович
## Олоҕун олуктара

1946 сыл кулун тутар 12 күнүгэр Нам улууһун Намыгар төрөөбүтэ. Новосибирскай хореографияҕа училищетын бүтэрбитэ. Ойуунускай аатынан тыйаатырга балет артыыһынан үлэлээбитэ. 1991 с. Национальнай Үҥкүү тыйаатырын уус-уран салайааччытынан анаммыта.

# Баишев Геннадий Семенович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата
# Аан дойду тэрилтэлэрэ

Аан дойду тэрилтэлэрэ, угэс курдук, дойдулар икки ардыларынааҕы эбэтэр дойдуну салайар тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы тэрилтэлэргэ уонна дойдуну салайыыга сыьыана суох тэрилтэлэргэ арахсаллар.
Дойдулар икки ардыларынааҕы эбэтэр дойдуну салайар тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр сыьыаннаьыылара дойдулар икки ардыларыгар туьэриллибит анал кэпсэтиигэ олоҕурбут, чопчу сыаллаах-соруктаах, дьайар хамсатыылаах уонна ситимин быспакка улэлиир тэрилтэлээх, олоҕун булбут холбоьуулар буолаллар.
Дойдулар салалталарын икки ардыларынааҕы сыьыан дойду тутулун быьаарар хайысхалара ыараан иьииитэ уонна аан дойду таьымыгар сыьыаннары дьаарыстааьын тирээн кэлбитин кестуутэ дойдуну салайыыга сыьыана суох тэрилтэлэр олохтонууларыгар тиэрдибитэ.
Дойдуну салайыыга сыьыана суох тэрилтэлэр ис саланыылара дойдуну салайар тэрилтэлэр киэннэринээҕэр уустук туруктаах. Книнлэр толору дойдуну салайыыга сыьыана суох тэрилтэлэр буолуохтарын сеп эбэтэр буккуллубут ис туруктаах буолуохтарын эмиэ сеп. Ол эбэтэр кинилэр истэригэр киириэхтэрин сеп: дойдуну салайар тэрилтэлэр, олохтоох нэьилиэнньэ тэрилтэлэрэ уонна, олору таьынан, биирдиилээн дьон.
Аан дойду тэрилтэлэрэ норуоттар икки ардыларынааҕы сыьыан туллубат тутаах суьуехтэрэ буолалларын быьыытынан дойдуну салайар тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы сыьыаннаьыыларга тус бэйэлэрин ааттарыттан эбэтэр бу тэрилтэҕэ киирэр дойдулар ааттарыттан кыттыахтарын сеп. Аан дойду тэрилтэлэрин ахсаана кун-туун уксуу турар. Аан дойду тэрилтэлэрэ норуоттар икки ардыларынааҕы сыьыан араас еруттэрин хабаллар. Маннык тэрилтэлэр атыы-эргиэн уонна олох уйгутун тоьумун оцорон таьаарыы, салайар тутул хайысхатын быьаарар, омук олоххо ситиьиитин таьымын кэрдэрэр-биллэлэр, норуотттар сыбыаннаьыыларын быьаарыы эйгэтигэр тэриллэллэр уонна бэйэлэрин истэригэр тус-туьунан торумаах, суоллаах-истээх буолаллар.