yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Denon

Denon уонна Denon for Hey Duggee (Денон) — Дьоппуон элбэх профильга бастаан иһэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга профессиональнай ырыа студияларыгар аудио Hi-Fi система оҥорооччу, 2021 сыл туругунан планета үрдүнэн 80% профессиональнай аудио студиялар оборудованияларын оҥорор.
Mitsui Group аудио системалары салайар салаатыгар холбонор.
# Мэйии

Мэйии диэн дьоҥҥо, кыылларга тула буолары өйдүүр уонна толкуйдуур этин чааһа. Билгэ органнартан даннайдары ылан туттары-хаптары уларытыан сөп. Дьоҥҥо мэйии тылы хонтуруоллуур, уонна абстрактнай толкуйу оҥоруон сөп.Мэйии эти барытын хонтуруоллуур киинэ буолар. Мэйии аналлаах килиэккэлэртэн турар. Кинилэр бэйэ бэйэлэрин кытта уонна атын органнарын кытта ниэрбэнэн холбоноллор. Кыылларга барыларыгар мэйии хаххалаах, дьоҥҥо чөмчөкө уҥуоҕа оннук хахха буолар.

# Мэйии
## Үлэтэ

Мэйии толкуйга үөрэнэргэ уонна билгэҕэ эппиэттиир. Дьоҥҥо өй-санаа төрүтэ буолар. Мэйии ону тэҥэ автоматтаммыт дьайыылары, ол курдук тыыныы, куртахха аһы буһарыытын, сүрэх тэбиитин хонтуруоллуур.

# Мэйии
## Тутула

Үүтүнэн ииттээччилэргэ мэйии үс чаастан турар: улахан мэйии, мозжечок уонна мэйии умнаһа. Улахан мэйии ньуура мэйии коратыттан турар. Улахан мэйии икки аҥаардаах - эҥэлэйдээх (мэкэчэк, полушарие).

# Мэйии
## Кээмэйэ

Киһиэхэ мэйии кээмэйэ, атын кыыллары кытта тэҥнээтэххэ олус улахан, ону тэҥэ ньуура олус улахан тоҕо диэн кора олус мырчыстыллыбыт. Атын кыылларга итинник эмиэ баар буолуон сөп, ол курдук дельфиннарга уонна слоннарга эмиэ мырчыстыллыбыт мэйии коралаахтар.
# Ширакaци Анания

Анания Ширакаци (арм. Անանիա Շիրակացի; 610 сыл кэриҥэ — 685 сыл кэриҥэ ) — эрмээн геограба, философ, математик, картограф, историк, астроном уонна алхимик, былыргы армян естествознаниетын төрүттээччи.
Ширак уобалаһыгар төрөөбүтэ. Бэйэтин Ширакаванци диэн ааттанара, Ширакаван диэн сир аатынан. Аҕатын аата Ованнес диэн этэ. Арменияҕа начальнай үөрэҕи ылан баран, Византияҕа салгыы үөрэнэ барар. IV Армения тыатыгар Кристосатура диэн математикка үөрэнэр. Учууталын «науканы барытын баһылаабатах» диэн сылтаан Трапезунд куоракка барар. Манна кини биллиилээх учуонай Тихиккэ үөрэнэр. Армян суругар-бичигэр киэҥ билиилээх учуонайга аҕыс сыл үөрэнэр. Ол кэннэ Арменияҕа төннөн кэлэн научнай үлэнэн, ону таһынан үөрэҕириинэн дьарыктанар. Квадриум төрүттэригэр олоҕурбут оскуолалары аһан үлэлэтэр.

# Ширакaци Анания
## Үлэлэрэ

Анания Ширакаци барыта сүүрбэттэн тахса үлэлээх:
* «Анания Ширакаци математиката — (ыйааһын уонна кээмэй туһунан)»
* «Ыйытыылар уонна суоттар» (арифметика садаачаларын хомуурунньуга)
* Халандаар уонна космография туһунан трактат.
* «География»
«Ыйытыылар уонна суоттар» арифметика садаачаларын хомуурунньуга биһиги кэммитигэр дылы тиийэн кэлбит арифметика үлэлэриттэн биир саамай былыргылара.
# 1346

1346 сыл.

# 1346
## Туох буолбута

* Муус устар 16 — Стефан Душан Скопье куоракка сербтэр ыраахтааҕыларынан буолбут, кини импиэрийэтэ Балканнар улахан аҥаардарынан тайаабыта.
# Эбиискэ

Эбиискэ - тыл эбэтэр этии суолтатын дэгэттиир уларыйбат саҥа чааһа.
Холобур: этэ, эбит,дуо,буолуохсут,ньии,илик.
Эбиискэлэр өссө араастаах буолаллар: Тылы үөскэтэр, ыйытар, соруйар/көрдөһөр, сыал-сорук/ыҥырыы, чиҥэтэр/бигэргэтэр, чуолкайдыыр, сэрэйэр/саарбахтыыр, ньирэмситэр, дарбатар/күүркэтэр, өһүрэр/кыйаханар, күүскэ баҕарар, сэниир.
# Аптарытыат

Аптарытыат диэн түмэккэ ытыктабыл нөҥүө бэриллэр биилик уонна сабыдыал күүһэ.
Социология уонна политология билимнэрэ быһааралларынан, аптарытыат диэн киһи (эбэтэр бөлөх) атын дьону төрүн күүһүнэн дьаһайар кыаҕа уонна биилик төрүтэ.
# НИМХ Кистэлэҥэ

НИМХ Кистэлэҥэ (ааҥл. The Secret of NIMH), мультик 1982 сыллаах. Саха Сиригэр VHS таҕыспыта 1998 сыллаахха.
Салҕыыта — НИМХ Кистэлэҥэ 2: Тимми көмөтө.
# Днепр

Днепр Европа биир улахан өрүһэ. Россия, Беларусь уонна Украина нөҥүө Хара муораҕа ааһар. Устунан Европаҕа ордук уһун өрүс буолар. Толору уһуна 2285 километр. Онтон 485 километра Россияҕа, 595 километра Беларуська уонна 1095 Украинанан ааһар. Бассейна 504000 км². Былыргыга гириэктэр өрүһү Борисфен диэн ааттыыллара.
# Аан дойдуга буруйа суох толук буолбут оҕолор күннэрэ

Аан дойдуга буруйа суох толук буолбут оҕолор күннэрэ — сылын ахсын бэс ыйын 4 күнүгэр бэлиэтэнэр.
1982 сыллаахха бу күн Ливан Бейрут куоратын Израиль авиацията буомбалаабытыгар өлбүт оҕолору кэриэстээн ХНТ Генассамблеятын 7-с сиэссийэтэ олохтообута.
# Ыт

?Ыт :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Кылаас: | Кыыллар |
| Аймах: | Carnivora |
| Кэргэн: | Canidae |
| Уус: | Canis |
| Көрүҥ: | C. lupus |
| Көрүҥ үөдүҥэ: | C. l. familiaris |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Харамайдар алпаабытынан]]
Ыт (лат. Canis lupus familiaris) диэн ыттар биистэрин уустарыгар киирэр дьиэ кыыла. 10 тыh. тахса сыллааҕыта дьоҥҥо иитиллибит. Билигин ыт сүүhүнэн араас көрүҥэ баар. Ыттар улаханнарынан уонна өҥнөрүнэн арахсаллар. Бөдөҥ ыттар үрдүктэринэн метрга тиийэллэр (вольфхаунд, дог), онтон тэллэх ыттар (чихуахуа) хас да сантиметр эрэ үрдүктээх буолуохтарын син. Онтон таhынан анал породалар бааллар: булчут (харьер, фоксхаунд, лайка), охсуhуук (бультерьер) уонна таhаҕас тиэйэр (Сибиир хаската). Хайа баҕар ыт айылҕаттан өйдөөх, оонньуурун сөбүлүүр уонна киhиэхэ элэккэй.

# Ыт
## Дьиэ ыттарын дьиикэй фаунаҕа сабыдыала

2007 сыллаахха ыытыллыбыт саҥа Соҕурууҥҥу Уэльсс (Австралия) университетын учуонайдарын чинчийиитинэн, хаһаайыттарын тыаҕа уонна заповедниктарга быраҕан (эксперимент чыычаах ахсаанын 40 бырыһыанын уонна 35 бырыһыанын-кинилэр уратыларын).
# Заболоцкай Владимир Ильич

Заболоцкай Владимир Ильич — саха биллиилээх ырыаһыта.

# Заболоцкай Владимир Ильич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2010)
* Уус-Алдан улууһун Ытык олохтооҕо
# Панаама

Панаама (Panama) диэн Орто Америка дойдута. Хоту уонна Соҕуруу Америкалары холбуур билиигэ баар. Кинилиин кирбиилэhэллэр Коста Рика хотугулуу арҕаа, Колумбия соҕуруулуу илин, Кариб байҕала хоту уонна Чуумпу океан соҕуруу. Киин куорат Паанама. 1913 с. Панама ханаала Атлантик океаны Чуумпу океаны кытта холбообута. Ханаал аан дойдуга киһи туппут биир сүүнэ улахан тутуута буолар.
# Ньиэмэс тыла

Ньиэмэс тыла, Герман тылларыттан биирдэстэрэ. Ити тылынан — австриецтар, ньиэмэстэр, швейцарецтар төрүт тыллара. Ити тыл күүскэ АХШ-ка уонна Канаадаҕа тарҕаммыт. Уопсай ити тылынан 160 миллион дьон тутталлар уонна санараллар.
Индоевропейскай дьиэ кэргэн арҕаа бөлөххө киирэр. Латинскай алфавит олоҕуран сурук- Бичик Өймөкөөнтөн эбии үс графигынан (иккиһинэн, исбо, ньиэбэй, уонна эцет (өрөбөлүүссүйэ) бэлиэтэнэр. Былыргы пааматынньыктар XIII үйэҕэ сыһыаннаахтар.
Немец тыла, бастатан туран, приндоевропейскайтан эппиэтинэһэ буолар. Фонетическай уонна морфологическай систиэмэ уларыйыыта иккис барыытын түмүгэр Герман тылларыттан сиэттэрэн ааҕыллар. Орто үйэлэргэ фонетика уонна морфология, лексическэй тутул уонна орто дойду синтаксиһын оҥоруу, онтон кэннигэр нуучча тылын тэҥнээһин буолар. Билиҥҥи немец тыла, историята XVII үйэ иккис аҥарыттан саҕаланар, атыннык, омуктуу тылынан ааттанар. Кини туруорсуутугар Библия Мартин Лютер, иоганна Вольфганга фонда Гете, Фридиха Готлиба Клопштога уонна Иоганна Криста готтшта, лингвистика үлэлэрэ Иоганна Криста Аделунга, бырааттыы Гримм уонна Конград Дуден тылбаастаммыттара улахан оруоллаах.
Билиҥҥи литературнай тыл Үөһээ Бүлүү тылларыгар олоҕуран үөскээтэ. Утары өттүгэр туспа немецкэй диалектар (холобур, Аллараа эбэтэр алеманецтар), Үөһээ Бүлүүгэ кыттыбыт эбэтэр атын фонетика көһүүлэригэр кыттыбыт эбэтэр кыттыбыт дьон бэйэлэрин туспа көрүүлэрин харыстыыллар. Австрияҕа уонна Швейцарияҕа фонетическай уонна грамматическай тутул уратылаах немец тылын варианнарын олохтообуттар.
Туохтуур грамматическай категорията, бириэмэ хайа эмэ бириэмэҕэ, холобур, этиллэр түгэнигэр эбэтэр атын дьайыы түгэн буоларын көрдөрөр. Үс бириэмэ баар: билигин (die Gegent), ааспыт (die Venheit) уонна кэлэр кэм (diie Zukunft). Немец тылын алта көрүҥнэрэ-Prolisens, Perfectum, perfect, Putур I уонна Futур II — отражают хас биирдиилэрин бэлиэтиир. По образованию временные формы может классификаться на боростуой и уустук. Судургутук (биир уустук) конструкцияны, уустук — сүрүн уонна көмө туохтуурдартан турар.

# Ньиэмэс тыла
## Ниэмэс тылынан холонон көрүү

* Indem Galvani seine Versuche mit den Froschmuskeln durchführte, entdeckte er die fließende Elektrizität.
* Da Volta diese Entdeckung von Galvani weiter untersuchte, fang er die wirkliche Ursache der Spannung.
* Mit diesen Forschungsarbeiten, deren Bedeutung für die Elektrotechnik sehr wichtig war, leistete er einen wichtigen Beitrag zur Naturwissenschaft.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-04

Муус устар 1—6 күннэрэ
* 1926 с. алтынньытыгар Э. К. Пекарскай тылдьытыгар бүтэһик тыллары суруйбут. Ол туһунан Саха Сирин правительствотын Председателигэр М. К. Аммосовка телеграмма охсубут. Правительство политкаторжаннар Ленинградтааҕы обществоларын кытта Тылдьыт ааптарын чиэстээһини тэрийбиттэр.
* Бүлүү өрүс бассейныгар 15664 уу салаата сүүрүгүрдэн киирэр. Онтон улахан салаалара: Марха, Чуона, Улахан Вава, Ахтаранда, Улахан Ботуобуйа, Түҥ, Түүкээн онтон да атыттар. Өрүс бассейныгар 67266 күөл баар, онтон улаханнара Нидьили (119 кв. км), Сүгдьээр (80 кв.км), Богуда (22,6 кв. км), дириҥнэрэ — Муоһааны (110 м).
* Француз чинчийээччитэ Кароль Ферре былыргы сахаларга олохторун-дьаһахтарын сүрүннүүр сүрүн өйдөбүлүнэн ат-сылгы буолар дии саныыр. Кини аттаахтар цивилизациялара диэн өйдөбүлү киллэрбит.
* Былыргы түүр бичигэ балтараа тыһыынча сыл устата (15 үйэ) туттуллубут. X-с үйэҕэ симэлийэн, атын суругунан уларытыллан барбыт.
* Аатырбыт «Земля Санникова» диэн кинигэ уонна киинэ геройун сиэнин дьиэтэ Дьокуускайга хойукка дылы турбут үһү. Билигин Кружалоҕа саҥаттан тутуллубут «Атыыһыт Санников дьиэтэ» диэн баар.
* Аттила 452 сыллаахха Италияҕа кимэн киирэн римляннары кыайбыта, ол гынан баран Рим папатын Леону кытта кэпсэтии кэнниттэн дойдутугар төннүбүтэ. Бу түгэн история биир улуу кистэлэңинэн ааҕыллар.
* Исландияҕа саха атыгар майгынныыр аттар бааллар.
# Хартнетт Джош

Джошуа Даниель"Джош" Хартнетт (1978 сыл от ыйын 21) АХШ актера уонна продюсера. Бастаан "Майкл Фитцджеральд" диэн сериалга көстүбүтэ. Бастакы киинэҕэ 1998 сылга Хэлоуин 20 сыл кэнниттэн диэн киинэҕэ кыттыбыта.
# Туус

Туус (хлорид натрия, NaCl) — өссө хлористай натрий, таас туус, туус диэн ааттанар — аһыыр бородуукта. Бытарыллыннаҕына кыракрый маҥан кристалл көрүҥнээх. Айылҕаҕа көстөр туус наар атын туустар примесьтардаах буолар, оччоҕуна өҥө кыратык уларыйыан сөп. Араас көрүҥҥэ таһаарыллар.: ырасстанныллыбыт, уонна ыраастаныллыбатах (оччоҕуна таас туус буолар), улаханнык уонна кыратык бытарханыллыбыт, ыраас уонна йодтаах, муора уутуттан оҥоһуллубут уонна да атын.

# Туус
## Өссө маны көр

* Сиир туус
* Туус туһата суох
* Туустаныы
# 1535

1535 сыл.

# 1535
## Туох буолбута

* Олунньу 2 — Испания конкистадора Педро де Мендоса Буэнос-Айрес куораты төрүттээбит. Буэнос-Айрес — Аргентина билиҥҥи киинэ, Соҕуруу Амыарыка саамай улахан пуорда.
* Кулун тутар 20 — Москубаҕа ыраахтааҕы Василий III огдообото Елена Глинская (Уордаах Уйбаан ийэтэ) харчыны уларытар туһунан ыйаах таһаарбыт. Урут гривнаттан (204,756 г) 520 манньыаты кутар буоллахтарына, бу ыйааҕынан 600 кутар буолбуттар.
* От ыйын 6 — таҥнарыыга күтүрэнэн Англия гуманиһа, лорд-канцлера Томас Мор өлөрүллүбүт, кэлин католик таҥаратын дьиэтэ кинини сибэтиэйдэр ахсааннарыгар киллэрбитэ.
# Тиит-Арыы нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Тиит Арыы нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тиит-Арыы. Нэһилиэк урукку аата «Төрдүс Малдьаҕар».
Улуус кииниттэн 105 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 771 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Тиит-Арыы — 478, Чкалов — 282 уонна Харыйалаах — 11 киһи.

# Тиит-Арыы нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

Урукку аата Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгэ. Урут Арҕаа Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Тиит-Арыы нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Чыбылык аҕа ууһа, Батакай аҕа ууһа, Бытык аҕа ууһа, Харыйалаах аҕа ууһа

# Тиит-Арыы нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Ксенофонтов Василий Никифорович (биллибэт — 1943) — атыыһыт, улуус кулубата. Кини уолаттара:
       Ксенофонтов Гавриил Васильевич (04.01.1888 — 1938) — саха учуонайа, политическай, общественнай диэйэтэлэ.
       Ксенофонтов Павел Васильевич (1890—1928) — саха политига.
       Ксенофонтов Константин Васильевич (1898—1939) — учуонай.
    Федоров Иван Афанасьевич (1918—1993) — полковник, летчик-истребитель, Иккис Аан Дойду сэриитин кыттыылааҕа.
    Федоров Михаил Дмитриевич («Ырыа Миисэ») (1929 с. төр.) — ССРС культуратын туйгуна, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, «Бочуот Знага» уордьан кавалера.
# Гоминиидтэр кэргэннэрэ

Гоминиидтар кэргэннэрэ (лат. Hominidae) - эттэрэ-сииннэрэ гомиинид триадатыгар эппиэттиир оҥоһуулаах примааттар кэргэннэрэ.
Саамай былыргы харамайдартан бу кэргэҥҥэ австралопитек киирэр.
# Lucasfilm

Lucasfilm — АХШ киинэ устар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ.
2012 сылтан 76% акциятын Walt Disney тутар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Көмүөл (кинигэ кыһата)

Көмүөл — Дьокуускайга баар кинигэ кыһата. Бэйиэт, кэпсээнньит Борис Павлов бас билэр уонна салайар.
Көмүөл кинигэ кыһата 2000 сыллаахха бэс ыйыгар тэриллибитэ.
# Назаров Гаврил Николаевич-Халыҥ Хабырыыс

Назаров Гаврил Николаевич-Халыҥ Хабырыыс — саха бастакы тырахтарыыстарыттан биирдэстэрэ.
1899 с. төрөөбүт. 1929 с. Дьокуускайга аан маҥнай аһыллыбыт трактористар курстарын бүтэрбитэ. 1930 с. Нам оройуонугар республика бастакы тракторист-механизатордарын Молоковы, Эстернеһи кытта үлэлээбитэ.
1932—1936 сс. Мэҥэ-Хаҥаласка Доллу нэһилиэгэр «Сирдиир тэрээһин» колхозка тракторист, дизелист. 1937—1946 сс. Майаҕа МТС механик этэ. 1947 с. I Тыыллыма сэбиэтин солбуйаччы председатель.
Молотов аатынан колхозка бастакы механик, механизатор буолбута.
1948 с. Лоомтукаҕа электроуот киллэрбитэ.
1947—1956 сс. электростанция машиниһа. Нэһилиэк бастакы механизатора.
# Улуу Британия

Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия Холбоhуктаах Хоруоллуга (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) диэн хотугулуу-арҕаа Европа дойдута. Британия арыыларыгар баар. Атлантика далайын кытылыгар Европа арҕаа өттүгэр сытар.
Сомоҕо хоруоллук 1707 сыллаахха Шотландия уонна Англия хоруоллуктара холбоһууларын түмүгэр олохтоммута; ол эрээри, мантан эрдэ 1603 сыллаахха, Шотландии хоруола Яков VI Англия уонна Ирландия бөрөстүөллэрин утумнаабыта (Яков I). 1800 сыллаахха Улуу Британия Хоруоллуга уонна Ирландия Хоруоллуга холбоһон, Улуу Британия уонна Ирландия холбоһуктаах хоруоллуктара буолбуттара. 1922 сыллаахха Ирландия көҥүл дойдута арахсыаҕыттан Холбоһуктаах Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия хоруоллуктара диэн ааттаммыта.
Улуу Британия — Европа бөдөҥ дойдуларыттан биирдэстэрэ, 1952 сыллаахтан ядернай сэрии сэптээх дойдулар ахсааннарыгар киирэр (1968 сыллаахха ядернай сэрии сэбин тарҕаппат туһунан дуогабарга билиниллибитэ), ХНТ Куттал суох буолуутун куруук баар чилиэнэ, урукку Британия империятын метрополията (киинэ); британия ыраахтааҕыта 15 тутулуга суох судаарыстыба уонна Содружество баһылыгынан билиниллэр.
Ааҥыл тыла элбэх дойдуга иккис тыл быһыытынан тарҕанна, интэриниэккэ уонна да атын ситимнэргэ баһылыыр оруолу оонньуур. Улуу Британия экэниэмикэтэ — аан дойдуга тохсус миэстэни ылар; дойду байыаннай бүддьүөтэ — аан дойдуга үрдүктэртэн биирдэстэрэ.
Салайыытын тутула — парламеннаах монархия. Судаарыстыбатын тутула — квази-унитарнай судаарыстыба, XX үйэ бүтэһигиттэн судаарыстыбаҕа киирэр түөрт дойдуттан үһэ (Шотландия, Хотугу Ирландия, Уэльс) хааччахтаах автономия бырааптаахтар.
Киин куората — Лондон, Европа бөдөҥ куораттарыттан биирдэстэрэ, аан дойду үбүн-экэниэмикэтин кииннэриттэн биирдэстэрэ.
Официал тыллара: дойдуга — ааҥыл тыла; ону таһынан Уэльска валлийскай; Шотландияҕа гэльскай (шотландия кельтарын тыллара) уонна скотс (шотландия ниэмэстэрин тыла); Корнуоллга (Англия) - корнскай; Хотугу Ирландияҕа - ирландскай.

# Улуу Британия
## Дьоно сэргэтэ

Биэрэпис (Census in the United Kingdom) хас уон сыл аайы буолар http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp Архыыптаммыт 2011, Бэс ыйын 4 күнүгэр.
2011 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Улуу Британия олохтоохторун ахсаана 63181775 буолбута. Бу көрдөрүүтүнэн Европа Сойууһугар 3-с миэстэлээх, Наассыйалар Содружестволарыгар — 5-суонна аан дойдуга — 21-с.

# Улуу Британия
## Устуоруйаттан

1917 — Аан дойду бастакы сэриитин кэмигэр Улуу Британия хоруола Георг V бэйэтин кэргэттэрин ааттарыттан ниэмэстии титуллары суох гынарга ыйаах таһаарбыт. Инньэ гынан хоруол династиятын аата Саксен-Кобург-Гота оннугар Виндзор буолбута.

# Улуу Британия
## Экономиката

Аан дойду үрдүнэн Улуу Британия экономикатынан алтыс миэстэҕэ турар уонна Европаҕа Германияҕа эрэ баһыйтарар.
# Айдос Садыков

Айдос Жандос уола Садыков (казахтыы Айдос Жандосұлы Садықов; 1968 ахсынньы 9, Карабутак, Актөбе улууһа, Казах ССР — 2024 от ыйын 2, Киев, Украина) диэн Казахстан суруналыыһа уонна оппозиционера. БАСЕ интернет-медиа баһылыга. Айдос Садыков Казахстан президеннарын Нурсултан Назарбаевы уонна Касым-Жомарт Токаевы утарарынан биллэрэ. Токаевы Арассыыйа диэки буолар диэн сэмэлиирэ. Айдос Садыков Арассыыйа баттаабыт омуктара көҥүл буолууларын өйүүрэ.
Айдос Садыков түмэт дьайыксыт быһыытынан «Гастат» диэн куомун хамсааһын тэрийсээччитэ уонна «СНПС-Актобемунайгаз» ниэп компаниятыгар тутулуга суох профсоюз тэрийээччитэ этэ. Оппозиционер быһыытынан Азат уонна Жусан партиялар кыттааччылара этэ. 2014 сылтан ыла дьиэ кэргэнин кытта Украинаҕа олорбута.

# Айдос Садыков
## Өлөрүү

2024 сыл бэс ыйын 18 күнүгэр Киев Виктор Ярмола уулуссатыгар киллер Садыковы чэчэгэйгэ ыппыта. Буулдьа мэйиитин таарыйан дириҥ кома буолбута. От ыйын 2 күнүгэр тыына быстыбыта. Украина полицията чинчийиитинэн өлөрүүгэ уорбаланааччылар Казахстан куомуннаахтара Алтай Жакамбаев уонна Мейрам Каратаев буолаллар.

# Айдос Садыков
## Дьиэ кэргэнэ

Ойоҕо Наталья Садыкова, үс оҕолоохтор.
# Корякин Константин Евгеньевич

Корякин Константин Евгеньевич (1922, Бүлүү — 1979) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Кыайыы Парадын кыттыылааҕа.

# Корякин Константин Евгеньевич
## Олоҕун олуктара

1922 сыллаахха Бүлүү куоратыгар төрөөбүт.
1940 сыллаахха Бүлүү оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду сэриитигэр 1941? сылтан кыттыбыт. 32-с кавалерийскай дивизия 86-с кавалерийскай Лидскай полкатыгар миномет взводун хамандыыра.

# Корякин Константин Евгеньевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* Ленин уордьана
* Аҕа дойду сэриитин I (26.05.1945) уонна II (09.08.1944) истиэпэннээх уордьаннара
* Албан Аат III истиэпэннээх уордьана (20.03.1945)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
# Дэгэрэҥ ырыа

Дэгэрэҥ ырыа - тэҥ кээмэйдээх мелодиялаах сахалыы ырыа.
Холобур, оһуохай ортоку сорҕотугар ылланар. Өссө биир чаҕылхай холобурунан "Сарсын-сарсын сарсыарда" диэн Кыыл Уолун ырыата буолар.

# Дэгэрэҥ ырыа
## Өссө маны көр

* Дэгэрэҥ
* Дэгэрэҥ аһылык
# Карлсруэ

Карлсруэ (ниэм. Karlsruhe) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 290 тыс.
* Карлсруэ - Karlsruhe
# 1109

1109 сыл.

# 1109
## Туох буолбута

* Поляктар уонна гермааннар сэриилэспиттэр (Генрих V).
# Казан (иhит)

Казан (түүркүүттэн., азерб. qazan, каз. қазан; кырг. казан; тат. qazan, казан, узб. qozon, туур. kazan, туркм. gazan)- Азиатскай үгэс буолбут ас астыырга аналлаах төгүрүк түгэхтээх кутуллубут тимир хочуол.
Ордук маассабай казаннар күн бүгүнүгэр диэри тарҕаммыттар Азербайджанҥа., Казахстанҥа уонна Орто Азияҕа. Казан төгүрүк быһыыта, уот түгэҕин эрэ буолбакка (хаптаҕай иһит курдук),ньууруун бүтүннүүтүн ититэргэ оҥоһуллубут. Маннык иһит уматыгы ордук харыстыырга, аһы түргэнник ититэр уонна уһуннук ити хаалларар. Хаппаҕа үгэс мас хаптаһынтан оҥоһуллар, энергияны кэмчилээһинҥэ көмөлөөх.

# Казан (иhит)
## Этимология

«Казан» диэн киирии тюрк тыла, каз диэн «кыһый, мэлий» тылтан тахсыбыт, ол эбэтэр « Кыһыллыбыт» (иһит) курдук тылбаастанар.
Казан диэн өссө тогуз коргоол тюрк остуол оонньууларыгар дуоскаҕа мунньуллар лункалары ааттыыллар . Эбэтэр тюрк аттаах команднай кок-бору оннуутугар буоратаны «тай-казаны» диэн диллэр.

# Казан (иhит)
## Казан көрдүгэнэ

Казан стационарнай (таас, саманнай, сир), тимир цилиндрическэй формаҕа ууруллар, ону тэҥэ анал металл треногаҕа туруоруллар. Боростуой холумтаннаах Көрдүгэн таастан уонна туойтан оҥоһуллар. Ордук ырыахханнык оҥоһуллубут көрдүгээннэр аныгы баарычнай оһохтоох уонна ус араас усталаах туоралах казаннах буолар.
Саамай улахан казаннар элбэх эти буһарарга аналлаахтар, тай-казан дэнэллэр (тай- кулунчук эбэтэр саастаах оҕус). Ордук биллибит тай-казаннартан Ахмеда Ясави мавзолеегар баар (г. Туркестан Казахстан Республиката). Мавлзолей кылаабынай саалатын ортотугар чаҥ ритуальнай тай-казан сытар . Мусульмааньыннарга казан бииргэ түмсүү уонна ыалдьытымсах быһыы бэлиэтэ. Онон казан кээмэйдэрэ уонна тас көстүүлэрэ ураты суолталаммыта. Туркестан казаннара тэҥнээхтэрэ суох. Кини диаметра — 2,2 м, ыйааһына — 2 т. Үрүҥ көмүстэн, цинкаттан, сибиниэстэн, хорҕолдьунтан, кыһыл алтантан уонна үрүҥ көмүстэн кутуллубут диэн номохтоох. Литератураҕа - боруонса холбоһуктан оҥоһуллубут диэн. Дэҥҥэ көстөр кутуу үрдүк ураты уһаныныы көрдүүр. Маастар-металлург Абдул-газиз-Шарафутдин-улы аль Тербез бу уустук проблеманы технологическай эрэ буолбакка, эстетическэй да өттүнэн быһаарар кыахтанна. Казан үүнээйи оһуордаах, араб биистээх үс кур киэргэтиллибит. Казан тутааҕа Лотос эминньэҕэ нарын форматын маастар биэрдэ.

# Казан (иhит)
## Туһайыы

Казан киин Азия үгүс дойдуларыгар тарҕаммыта. Үгэс буолбут казан, тимиртэн оҥоһуллар уонна төгүрүк түгэхтээх. Өссө аллаарытыгар кыракый хаптаҕай казаннар бааллар . Халыҥ истиэнэлээх казан ордук ирдэнэр, халыҥ истиэнэлэр ас умайтарбат. Казан сүрүн итэҕэһэ улахан ыйааһын буолар.

# Казан (иhит)
## См. эмиэ

* Вок
# Быканов Прокопий Иннокентьевич

Быканов Прокопий Иннокентьевич — бульдозерист, Социалистическай Үлэ Геройа.

# Быканов Прокопий Иннокентьевич
## Олоҕун олуктара

    1938 сыллаахха алтынньы 27 күнүгэр төрөөбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин 1985 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан Прокопий Иннокентьевич Быкановка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.

# Быканов Прокопий Иннокентьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Ленин уордьана
* ССРС МЦМ бочуоттаах горняга
* «Бочуот Знага» уордьан
* Норуоттар доҕордоһууларын уордьана
* Усуйаана улууһун Ытык олохтооҕо
# Чайанда гаас үөскээбит сирэ

Чайанда гаас үөскээбит сирэ — Ленскэй улуус территориятыгар баар бөдөҥ гаас үөскээбит сирэ.
Гаас саппааһа С1+С2 категориянан 1,24 триллион м³, ону таһынан 68,4 миллион тонна ньиэп уонна конденсат.
Арассыыйа Правительствотын 2008 сыл муус устар 16 күнүнээҕи урааҕынан лицензияны Газпром ылбыта.

# Чайанда гаас үөскээбит сирэ
## Өссө маны көр

* Ил Түмэн саайта
* Коммерсантъ
* Медведев подарил Чаянду коллегам
# Огдуо Аксенова

Огдуо Аксенова (Аксенова Евдокия Егоровна) (1936, олунньу 8, Боганида — 1995, олунньу 14, Дудинка) - дулгаан бэйээтэ, дулгаан литэрэтиирэтин төрүттээччи.

# Огдуо Аксенова
## Олоҕун олуктара

Хоһооннору оскуолаҕа үөрэниэҕиттэн суруйар этэ. «Павел Чуприн» диэн 1956 сыллаахха «Советский Тай­мыр» хаһыакка бэчээттэммит кэпсээнин иһин бириэмийэ ылбыта.
Попигаайга Огдо култуура үлэһитэ буолбута. 1967 сыллаахха Огдуо «Бочуот Знаага» уордьанынан наҕараадаламмыта.
1969 сыллаахха «Заполярная правда» диэн Норильскай хаһыата Валерия Кравец тылбааһыгар Аксёнова бастакы хоһоонноро тахсыбыттара. Ол кэнниттэн хоһооннорун ол саҕана наһаа элбэх тираажтаах «Работ­ница» сурунаалга бэчээттээбиттэрэ.
Кэлин Аксёнова хоһооннорун уонна дулгаан остуоруйаларын дулгаанныы таһаартарар санааламмыта. Оннук Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар 1973 сыллаахха «Бараксан» диэн кинигэтэ тахсыбыта.
Иккис кинигэтин бүүс-бүтүннүү ырыаҕа анаабыта. «Песни долган» диэн кинигэтигэр дулгаан ырыаларын Красноярскай композитора Леонид Масленников нуоталаан таһаарбыта.
1977 сыллаахха Аксёнова Москубаҕа Литэрэтиирэ үрдүкү кууруһугар киирбитэ.