yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Макаров Гаврил Георгиевич

Гавриил Георгиевич Макаров, — Саха сиригэр Гражданскай сэрии устуоруйатын чинчийбит устуорук-учуонай, аан бастакыннан ол сэриини кэрчиктэргэ араарбыт, уонна Саха АССР өрөспүүбүлүкэ статуһун ылбыта олохтоохторун өҥөтө буоларын көрдөрбүт киһи. Саха АССР наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, устуоруйа билимин хандьыдаата, профессор.
1917 сыллаахха олунньу 6 күнүгэр Чурапчыга Болтоҥо нэһилиэгэр орто (сэниэ) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1936-1938 сс. Г.Г. Макаров Дьокуускайга педагогика рабфаагыгар үөрэммит; 1938-1940 сс. - Педагогическэй институт история салаатыгар үөрэммит. 1945 с. - бүтэрбит.
1949 с. ахсынньытыгар A.M. Панкратова академик салайааччылаах кандидатскай диссертациятын көмүскээбит, тиэмэтэ «Образование Якутской АССР».
1956 с. Саха госудаарственнай университета аһыллыаҕыттан өлүөр дылы бастаан марксизм-ленинизм кафедратыгар доценынан, онтон 1957-1958 сс. ССКП историятын кафедратын сэбиэдиссэйинэн, 1958 сылтан — ол кафедраҕа доценынан үлэлээбит. 1977–1989 сс. — ССРС историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ. 1983 с. ВАК Президиума ССРС кафедратын профессорын сыбаанньатын иҥэрбитэ. 1999 сылтан профессор-консультант дуоһунаһыгар үлэлээбитэ.
Саха сиригэр Гражданскай сэрии 1918 сыллаахтан буолбакка (А. Новгородов түөрүйэтэ), 1921 сыл күһүнүттэн саҕаламмыта диэн санааны тутуһара. 1962 сыллаахха устуорук И.М. Романовтыын Хрущевка Саха АССР обкуомун бастакы сэкиритээрин С.З. Борисовы устар уолдьаспытын туһунан сурук суруйбуттара.
1986 сыллаахха Дьоуускайга буолбут устудьуоннар дьалхааннарын кэнниттэн Макаровы омугумсуйууга буруйдаабыттара. Баартыйа киин кэмитиэтин хамыыһыйата бэлэмнээбит университеттан ууратыллыахтаах дьоннорун испииһэгэр ректор А. И. Кузьминныын, бөлүһүөк А. Е. Мординовтыын, устуорук Г. П. Башаринныын кини эмиэ киирбитэ. Бу быһаарыы 1990 сыллаахха эрэ көтүллүбүтэ.
2004 сыл муус устар 23 күнүгэр өлбүтэ.

# Макаров Гаврил Георгиевич
## Үлэлэрэ

Г.Г. Макаров - 200 научнай-чинчийэр уонна научно-популярнай үлэ ааптара. Бу үлэлэригэр аан бастаан П.А. Ойуунускай, М.К. Аммосов, И.Н. Барахов уонна да атыттар оруоллара арыллар. Сүрүн үлэлэрэ: «Образование Якутской АССР», «Байкалов — герой гражданской войны», «Октябрь в Якутии» икки чаастаах, «Северо-Восток России в 1918-1921 гг», «Северо-Восток России в 1921-1922 гг.».

# Макаров Гаврил Георгиевич
## Наҕараадалара

Г.Г. Макаров үрдүк судаарыстыбаннай наҕараадаларга тиксибитэ: «Саха АССР науукатын үтүөлээх диэйэтэлэ» (1984), «1941–1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр үлэҕэ килбиэнин иһин», «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В.И. Ленина» мэтээллэринэн, САССР уонна РСФСР Үрдүкү Сэбиэттэрин Президиумнарын Бочуоттаах граматаларынан. Нам уонна Чурапчы улуустарын бочуоттаах гражданина.
# Латыын Америка сахалара

Латыын Америка сахалара диэн тас сахалар сорҕолоро. Латыын Америка континеныгар бүтүннүүтэ 100 кэриэтэ саха баар, олортон 80 курдуга Аргентина уонна Уругуай дойдуларыгар бааллар. Үксүлэрэ Иккис аан дойду сэриитин уонна Сэбиэт Холбоhуга ыһыллыытын кэннилэриттэн кэлэн хаалбыттар.
# Пестерев Владимир Ильич

Пестерев Владимир Ильич (1952.11.04) - саха прозаига, очеркист. 1994 сылтан РФ СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ. Устуоруйа билимин кандидата. Ньуучча тылынан суруйар.
Томпо улууһугар төрөөбүтэ. 1972 сыллаахха Омскай гражданскай авиация летнай училищетын бүтэрбитэ. Сүүрбэ сыл устата Баатаҕай авиапредприятийэтин пилота этэ. Көтөр ааллар уонна бөртөлүөттэр араас көрүҥнэрин салайара. Уопсайа оһоло суох уон тыһыынчаттан тахса чааһы көппүт. Ол кэннэ Транспорт уонна ситим министерствотыгар үлэлээбитэ, онтон 1994 сыл тохсунньутуттан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Салалтатыгар консультант-эксперт буолар.
1974 сылтан бэчээттэнэн саҕалыыр. Кини очерктара уонна ыстатыйалара улуустааҕы, өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна киин хаһыаттарга, "Хотугу сулус" сурунаалга тахсыбыттара. "Летчик Отто Кальвица" диэн бастакы документальнай сэһэнин 1989 сыллаахха таһаарар. Кини сүрүн интириэһэ - биллэ илик архивнай докумуоннары булан ылан, онно олоҕуран төрөөбүт дойду устуоруйатын туһунан айымньылары суруйуу.

# Пестерев Владимир Ильич
## Кинигэлэр

* Летчик Отто Кальвица. Докум. повесть. - Якутск, 1989.
* Аэропланы над землей Саха. Том.1. - Якутск, 1993.
* Исторические миниатюры о Якутии. - Якутск, 1993.
# Баку

Баку (азер. Bakı) диэн Азербайдьан киин уонна ордук улахан куората, порда.
# Буддизм

Буддизм (санскр. बुद्ध धर्म, buddha dharma; пали बुद्ध धम्म, buddha dhamma, «Сырдаммыт үөрэҕэ»; кит. 佛教 fójiào) - өй санаа уһуктуутун туһунан философияны кытта сыһыаннаах итэҕэл. Бу итэ5эл биһиги эрабыт иннинээҕи 4-с уонна 6-с үйэ икки ардынан Былыргы Индияҕа баар буолбута.
Буддизм - 4-с миэстэҕэ турар аан дойдутааҕы итэҕэл. Билигин аан дойдуга буддизмы тутуһааччылар - 520 мөлүйүөн киһи буолар (Аан дойду 7%). Буддизмы тутуһар киһини буддист диэн ааттыыллар. Буддизм икки салааҕа арахсар: хинаяна уонна махаяна.
# Даака

Даака диэн Баҥладеш киин уонна саамай улахан куората. Ганг өрүс дельтатыгар Буриганга хаҥас кытылыгар турар. Дьон бу сиргэ бастаан түөлбэлээн VII үйэҕэ олохсуйбуттара биллэр.
Олохтоохторун ахсаана 7 мөл кэриҥэ киһи, агломерацияҕа барытыгар — 12,8 мөл кэриҥэ (2008 сыллаахха). Олохтоохторун ахсаана сыл аайы 4,2 % элбиир, тыалартан дьон көһөн киирэр. Суругу-бичиги билэр дьон ахсаана — 68,3 %. Олохтоохторун үксэ (90 % кэриҥэ) ислам итэҕэллээх, 9 % — индуизм. 1 % — христианнар уонна буддистар. Дьон баһыйар үксэ бенгаал тылынан саҥарар.
# Протодьяконова Елена Николаевна
## Олоҕун олуктара

Протодьяконова Елена Николаевна 1952 сыллаахха Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Иркутскай государственнай педагогическай институтун бүтэрбитэ. 1975-1996 сс. – үөрэх эйгэтигэр, Бахсы нэһилиэгин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ, 1996-2007 сс. – Саха Республикатын Наукаларын академиятын Гуманитарнай чинчийии институтун олоҥхо салаатыгар научнай үлэһитинэн, 2008 сылтан билиҥҥэ диэри Өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо киинигэр сектор сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.

# Протодьяконова Елена Николаевна
## Айар үлэтэ

2003-2005 сс. Протодьяконова Е.Н. сүрүн бөлөххө тус кыттыытынан олоҥхо салаата саха героическай эпоһын киһи аймах тылынан уонна материальнайа суох култуурнай нэһилиэстибэтин уһулуччулаах айымньытынан ааттыырга Досьены оҥорсубута уонна бэлэмнэспитэ. 2005 с. бу сыралаах үлэ түмүгүнэн саха героическай эпоһын ЮНЕСКО киһи аймах тылынан уонна материальнайа суох култуурнай нэһилиэстибэтин уһулуччулаах айымньытынан биллэрбитэ. 2002 c. Олоҥхо киинин “Олоҥхо: начиональное и общечеловеческое” тиэмэтин чэрчитинэн илин эҥэрдээҕи улуустарга фольклорнай экспедицияны салайбыта, ол түмүгүнэн “Илин эҥэр улуустарга фольклор билиҥҥи туруга” научнай отчуоту оҥорон туттарбыта. Бу сылларга “Саха Боотурдара” диэн 21 туомнаах научнай-популярнай серияны таһаарыыга уонна тэрийиигэ үлэлээбитэ, серия 11 туомунан Кэбээйи улууһун олоҥхоһута И.А. Николаев-Куоҕас Уйбаан “Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх Мүлдьү Бөҕө” олоҥхотун бэлэмнээн таһаарбыта. Эдбэх научнай-популярнай ыстатыйалар ааптара. Бу кэмҥэ Е.Н. Протодьяконова бастыҥ общественнай үлэтинэн биллибитэ, 1999-2007 сс. “Олоҥхо Ассоциацията” Өрөспүүбүлүкэтээҕи уопсастыбаннай тэрилтэ эппиэттиир сэкиритээринэн үлэлээбитэ. Олоҥхону харыстааһыҥҥа уонна тарҕатыыга киэҥ далааһыннаах тэрийэр-быһаарар үлэни ыыппыта. 2010 сылтан Олоҥхо Ассоциациятын секретариятын салайааччыта.
Республикатааҕы Олоҥхо киинин бары бөдөҥ бырайыактарын көҕүлээччитинэн уонна эппиэттээх толорооччутунан буолар. ЮНЕСКО-ҕа бэриллибит “План действий” чэрчитинэн кэскиллээх бырайыактары олоххо киллэрэр сыаллаах-соруктаах үлэ кини тус салалтатынан ситиһиилээхтик ыытыллар. Ол түмүгэр үгүс бырайыак үгэскэ кубулуйан, олоҥхону харыстааһыҥҥа, сайыннарыыга уонна тарҕатыыга улахан суолтаты ыллыллар.

# Протодьяконова Елена Николаевна
## Наҕараадалара

Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна, “Саха Өрөспүүбүлүкэтин педагогтар династиялара”, “Гражданскай килбиэн” бэлиэ хаһаайына, Алаҕар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, П.А.Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата.
# Гоголев Семен Иннокентьевич

Гоголев Семен Иннокентьевич — Амынньыкы уус — сэбиэскэй кэмҥэ хомус оҥоруунан аатырбыт тимир ууһа.
Мэҥэ улууһун Табаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ
# Скрябин Иван Николаевич-Ньылба

Скрябин Иван Николаевич-Ньылба - Гражданскай сэриигэ үрүҥнэр этэрээттэрин кыттыылааҕа (хамандыыра?).
Мэҥэ улууһун 2-с Мөҥүрүөн нэһилиэгин киһитэ.
# Тэрис (Афанасьев Лазарь Андреевич)

Афанасьев Лазарь Андреевич — Тэрис (12.01.1952-29.12.2017) — "Айыы Үөрэҕин" түһэ, филологическай наука кандидата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Тэрис (Афанасьев Лазарь Андреевич)
## Олоҕун олуктара

* Бүлүү куоратыгар 1952 сыл тохсунньу 12 күнүгэр төрөөбүт.
* 1969—1974 сс. — Бүлүү улууһун араас тэрилтэлэригэр үлэлээбит.
* 1974—1976 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
* 1976—1984 сс. болуотунньуктаабыт, учууталлаабыт, «Октябрь суола» («Путь Октября») хаһыакка тылбаасчыттаабыт.
* 1983 с. Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1984 сылтан Гуманитарнай чинчийиилэр институттарыгар (ГЧИ) үлэлиир.
* 1993 сыллаахха «Фоносемантика основ образных слов якутского языка» диэн тиэмэҕэ билим хандьыдаатын диссертациятын көмүскээбит.
* 1989 сылтан уопсастыбаннай үлэнэн утумнаахтык дьарыктанар. Ити сыл кини «Саха кэскилэ» диэн уопсастыбаннай хамсааһын салайааччытынан талыллыбыта. «Кут-Сүр» оскуолатын тэрийиигэ, Айыы үөрэҕин сөргүтэн тарҕатыыга, «Саха омук төрүт культурата» диэн оскуола бырагырааматын оҥорууга көхтөөтүк кыттыбыта. Кини кыттыытынан «Саха Сирин литератора» («Литератор Якутии»), «Дууһа ыраастаныыта» («Экология души») хамсааһыннар тэриллэн үлэлии сылдьыбыттара. Билигин саха тылыгар хас да научнай үлэлээх.
* 1998 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* 2017 сыл ахсынньы 29 күнүгэр сырдык тыына быстыбыта.
Билимҥэ да, саха олоҕор-дьаһаҕар да сыһыаннаах бэчээккэ элбэх ыстатыйалардаах.

# Тэрис (Афанасьев Лазарь Андреевич)
## Үлэлэрэ

1. Кыталыктаах кыраайым. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1992. — 64 с.
2. Сиэрдээх буолуу: Кыра кылаас оҕолоругар айыы үөрэҕин туһунан кэпсээннэр. — Дь., 1993. — 47 с.
3. Айыы үөрэҕэ. — Дь.: Ситим, 1993. — 183 с.
4. Һоп-паа!: Оҕону үс сааһыгар диэри иитии. — Дь., 1994. — 62 с.
5. Алампа үөрэтиитэ. — Дь.: Бичик, 1995. — 30 с.
6. Айыы сиэрин тутус: 1—2-с кылааска ааҕар кинигэ. — Дь.: Бичик, 1996. — 72 с.
7. Айыы сиэрин тутус: 3—4-с кылааска ааҕар кинигэ. — Дь.: Бичик, 1996. — 71 с.
8. Алаас хамсаныыта: Учууталга, төрөппүккэ көмө. — Дь.: Сахаполиграфиздат, 1996. — 39 с.
9. Ылдьаа Борооску: Орто саастаах оҕолорго кэпсээннэр. — Дь.: Бичик, 1999. — 78 с.
# 1355

1355 сыл.

# 1355
## Туох буолбута

* Олунньу 10 — Оксфордка, Аангылыйаҕа үнүбэрситиэт устудьуоннарын уонна олохтоохтор ыккардыларыгар, устудьуоннарга куһаҕан арыгыны куппуттарыттан сылтаан, кырыктаах охсуһуу тахсыбыт, үс хонук иһигэр 63 устудьуон уонна уһуйааччы өлбүт, олохтоохтортон отучча киһи суорума суолламмыт. Аангылыйа хоруола хамыыһыйа ыытан быһаарсыбытын түмүгэр куорат олохтоохторо буруйдаммыттар, мээр хаайыыга ыытыллыбыт.
# Азиа Чуумпу баанката

Азиа Чуумпу баана (Азиатско-Тихоокеанский Банк, АТБ), Арассыыйа биир динамично сайда турар баанката буолар. Штаб-квартирата - Благовещенскай.
# Попова Александра Лукинична

Попова Александра Лукинична — поэт, эдэр суруйааччылар XIV, XVI, XVII сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа.
1983 с. Мэҥэ Хаҥалас улууһун Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ. СГУ СФКФ бүтэрбитэ. Ылбыт идэтинэн Мэҥэ Хаҥалас Төхтүрүгэр үлэлээбитэ. Билигин Айыы кыһата оскуолаҕа учууталлыыр.
Хоһоонноро «Болҕойуҥ, эдэр саас», «Чокуур» хомуурунньуктарга, «Чолбон» сурунаалга уонна өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар тахсыбыттара. «Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Сурук» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
# Удалянчи

Удалянчи куорат Кытай хоту өттүгэр сытар дьоҕус куорат. Хэйлунцзян провинция Хэйхэ округун куората буолар. 9800 кв.км. иэннээх. 2010 сыл биэрэпиһинэн 326390 киһилээх
Удалянчи - 5 улахан күөл холбоһуга диэн өйдөбүллээх. Куорат бэлиэ сирдэринэн биэс сойбут вулкаан күөллэрэ буолаллар. Удалянчи куорат уезда 1 уулусса комитетыгар, 3 бөһүөлэккэ уонна 10 буоласка арахсар.
Удалянчи кэрэ бэлиэ сирдэринэн буолаллар, бу биһиэхэ баар курдук муустаах хайа хаспаҕа баар. Онно 5 кыраадыс тымныы турар төгүрүк сыл. Куорат үрдүгэр Чжун Лин диэн былыргыттан турар буддистар храмнара турар. Онно сатыы тахсаҕын. Сатыы тахсар суолуҥ иннигэр харах уута диэн ааттаах дьүүктэ сүүрэ сытар, таҕыстахха Гуаньинь диэн кытайдар дьиэ уотун араҥаччылыыр айыыларын статуята турар. 280 сыл анараа өттүгэр вулканнар эстэннэр оҥорбут күөллэрин быыһыгар Хара дракон диэн хайа 18 үйэҕэ үөскээбит. Онно туран көрдөххө биэс күөл барыта көстөр. Куорат ортотунан тоҥон хаалбыт вулкан магмалалара үрэх курдук үөскэппиттэрэ сытар. Дьүүктэлэр Сүрэх эмтиир, харах эмтиир, куртах эмтиир диэн арахсаллар, ол таһынан кыра ванна курдук таас хаспахтарга уу мустар ол ону тирии ыарыытын эмтиир дииллэр.
Сүрэх эмтиир дьүүктэ үрэх буолан бэйэ оҥоһуу бассейыҥҥа мустар. Ол уу үс эрэ кыраадыс, иһигэр киирэн киһи өр тулуйан олорбот. Уҥуох тоҥуор дылы нэһиилэ тулуйа сатаан баран таһырдьа таҕыстахха күн уотугар ип итиинэн, хартыыһа ууруллубутун курдук ититэр. Дьэ ол тымныы итии уларыйыытыгар киһи сүрэҕэ бөҕөргүүр диэн ааттыыллар. Ити дьүүктэлэр бары араас састааптахтар. Харах эмтиир дьүүктэ үрүҥ көмүһэ элбэх дииллэр. Харах сууннахха олус туһалаах киһи хараҕын дьэҥкир бүрүөтүн чөлүгэр түһэрэр диэн ааттыыллар кытай эмчиттэрэ.
Удалянчи куорат ити эмтээх дьүүктэлэри туһанан курорт систематат олус сайдыбыт.
# Чжан Цзиган

Чжан Цзиган (Zhang Jigang, 張繼鋼; Кытай Шаньси куоратыгар 1958 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр төрөөбүт) — Кытай аатырбыт хореограба, КНБА (Кытай народнай-босхолуур аармыйатын) Сүрүннүүр бэлитиичэскэй салалтатын иһинэн үлэлиир ансаамбыл сүрүн хореограба, генерал-лейтенант. 2008 сыллаахха Кытайга ыытыллыбыт Олимпия Оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыыларын уонна сабыллыыларын тэрийээччитэ. "Тыһыынча илиилээх Гауньинь" ("Тысячерукая Гуаньинь") туруоруунан киэҥник биллибитэ.
# Medicare

Medicare (сахалыы Медикер) — АХШ федеральнай программата, +65 саастаах дьон босхо медицинаны уонна босхо көмө көрүү истии тугунн хааччыйар программа.
Medicaid ханнык эрэ өттүнэн майгынныыр.
# Инватакси

“Инватакси” – Москуба куорат иһигэр үлэлиир, доруобуйаларыгар хааччахтаах дьону таһыынан дьарыктанар түмэт урбаанын тэрилтэтэ. Тэрийээччитэ уонна дириэктэрэ – Роман Колпаков.
Роман Колпаков бэйэтин кэмигэр эмиэ сүнньүн тоноҕоһун эчэтэн инбэлиит кэлээскэтигэр олорбута. Ол олорон дьаныардаах санаатынан атыттарга көмөлөһөр инниттэн таксии сулууспатын эйгэтигэр түмэт урбаанына дьарыктанарга сананан, 2010 сыллаахха былаанын олоххо киллэрэр.
“Инватакси” тэрилтэ массыыналара аныгы көтөҕөр тиэхиньикэнэн хааччыллыбыт буоланнар, инбэлиит киһи анал кэлээскэтигэр олорор дьону таһыынан дьарыктаналлар, оннук өҥөнү оҥороллор.
Ол курдук “Инватакси” сулууспата маннык өҥөнү оҥорор:
* Ыарыһахтары Москуба иһинээҕи эмтиир уонна чөлүгэр түһэрэр кииннэргэ тиэрдэн биэрии;
* Аэропортарга уонна тимир суол баксаалларыгар көрсүү (атаарыы);
* Москуба уонна Подмосковье сиригэр кэлэктиибинэн эбэтэр биирдиилээн экскурсиялатыы, кэритэн көрдөрүү;
* 1-кы курууппалаах, үп-харчы өттүнэн кыамма дьон араҥатыгар киирэр дьону чэпчэтиилээх эбэтэр босхо таһыы.
Билиҥҥи туругунан тэрилтэ дьонтон ылар бырайыаһынан суоппардар хамнастарын төлүүр, көлө өрөмүөнүн уонна көрүүтүн истиитин ороскуотун сабынар. Онон айан төлөбүрүн сыаната түһэрин туһугар “Инватакси” түмэт урбаанын тэрилтэтэ көмөҕө наадыйар.
Тэрилтэ тутуһар сүрүн тосхоллоро:
* Айан төлөбүрүн сыанатын уопсайынан түһэрии;
* Аһымал айаннары тэрийии.
Тэрилтэ кыһалҕалаах дьону доруобуйаларынан хааччахтаах дьон олороллоругар аналлаах кэлээскэнэн хааччыйар. Ол гынан баран, кэлэр-барар наадалаах дьон бу сулууспаҕа биир күн иннинэ эрийэллэрин ирдиир.
Массыыналар барыта толору хааччыллыылаахтар. Ол курдук массыына сэбилэнэр:
* Анал көтөҕөр-түһэрэр подьемнигынан (кэлээскэни түһэрэр-таһаарар);
* Аптамаат көмөтүнэн ойоҕос диэки арыллар ааннаах;
* Хас даҕаны арыалдьыт киирэн тэҥинэн олороругар табыгастаах киэҥ солуоннаах;
* Айан кэмигэр инбэлиит кэлээскэтэ хамсаабатын хааччыйар көлөһөтүттэн туттарар
* тэриллэрдээх;
* Сөрүүкэтэр кондиционердаах уонна сылытар оһохтоох.
“Инватакси” суоппардара хас биирдии килийиэҥҥэ кини кыһалҕатын учуоттаан тус-туһунан сыһыаннаһаллар.
# Таала

Таала — көнө, үрдүк, уһун, дьон сынньанарыгар, сүөһү, кыыл тохтууругар табыгастаах тыал охсор хонуута.
Тэҥнээн көр: тала (был. түүр.) — хонуу куйаар; тала, дала (түүр.) — хонуу куйаар, хонуу, дэхси сир; тал (монг.); тала (бүр.); тала (маньч.) — хонуу куйаар, дэхси сир, көнө аһаҕас сир; тала (афг.) — дэхси сир.

# Таала
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# BJ's Wholesale Club

BJ's Wholesale Club (биитэр кылгатан BJS), АХШ оптовай аһы уонна араас тэрили атыылыыр тэрилтэтэ, CostCo кэнниттэн иккис оптовай уонна клубнай система. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Танда (өрүc)

Танда үрэх - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 159 км., тардыытын иэнэ 3840 км².
Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэ хаптал хайалаах сиргэ баар. Тардыытыгар 800 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥа өртүттэн Хатанньа (70 км.)

# Танда (өрүc)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Еловская Лия Григорьевна

Еловская Лия Григорьевна, РСФСР, Саха АССР ноуукаларын үтүөлээх деятелэ, Сэбиэскэй Сойууска аатырбыт почвовед учуонай.
1917 сыллаахха Украина Киевскэй губерниятыгар төрөөбүт. 1942 сыллаахха Саха госудаарственнай педагогическэй институутун естесственнай салаатын бүтэрбит. Тыа хаһаайыстыбатын ноуукатын доктора, бэрэпиэссэр.
Саха сирин кырыстарын уонна сирин ресурсатын туһунан, ирбэт тоҥ кырыһы кытта алтыһыытыгар 250 тахса ноуучнай үлэни бэчээттээбит. Саха сирин кырыстарын каарталарын ааптара уонна ноуучнай эрэдээктэрэ. Элбэх ыстатыйата ытыктанар сурунаалларга тахсыбыттара, сорох публикациялара кыраныысса таһыгар тахсыбыттара (Америка, Индия, Румыния, Австрия, Югославия, Египет). 40-тан тахса монография уонна хомуурунньук, почва каарталарын сиэрийэтэ уонна уонунан ааҕыллар практикаҕа туттуллар рекомендациялар кини ноуучнай эрэдээксийэтинэн тахсыбыттара.
# .ne

.ne диэн Нигер үрдүк таhымнаах ил домена.
# Prime Video

Prime Video (Прайм Видео) — Amazon тэрилтэ стриминговай сервиһэ, Аан Дойдуга улаханынан үһүс (YouTube уонна Netflix) кэнниттэн уонна бастакы бэйэтэ киинэ оҥорорунан (бэйэтэ студиялаах Amazon Studios).
# .hr

.hr диэн Хорватия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Кырааска

Кырааска (лат. Salvelinus czerskii, нууч. Голец Черского) — Өлөөн, Өлүөнэ, Дьааҥы, Индигиир, Алаһыай, Халыма өрүстэр алын тардыыларыгар баар туундара күөллэригэр үөскүүр кыһыллыҥы эттээх ойоҕоһугар кыһыл чуоҕурдаах балык.

# Кырааска
## Аһылыга

Ручейник уонна араас үөн-көйүүр личинкалара.
# Туобычаан

Туобычаан хайа. Эльгэ хаптал хайаларын илин диэкки Эльгэ өрүс кытылыгар Туобычаан төрдүгэр турар.
Муора таһымыттан 1784 м. үрдүк.

# Туобычаан
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Васильев Федор Федорович

Васильев Федор Федорович (10.05.1951—20.07.1994) — сахалар сэриигэ сыһыаннарын чинчийбит историк-этнограф, история билимнэрин кандидата.

# Васильев Федор Федорович
## Олоҕун олуктара

* 1951 сыллаахха ыам ыйын 10 күнүгэр Саха АССР Уус-Алдан улууһугар Бороҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1968—1973 сс. — Уус-Алдан улууһугар СМУ тэрилтэтигэр болуотунньуктаабыта.
* 1969—1971 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта.
* 1979 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1980—1984 сс. — Саха АССР култууратын министиэристибэтин инспектора.
* 1984—1988 сс. — Дьокуускайдааҕы государственнай холбоһуктаах музей старшай научнай үлэһитэ.
* 1988—1991 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1990 с. — история билимин кандидатыгар «Военное дело якутов в XIII — первой половине XVII в.» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1991—1994 сс. — научнай үлэһит.
* 1994 сылтан — Тыл, литература уонна история Институтун старшай научнай үлэһитэ.
* 1994 сыллаахха от ыйын 20 күнүгэр күн сириттэн барбыта.

# Васильев Федор Федорович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Военное дело якутов» (Якутск, 1995), монография.

# Васильев Федор Федорович
## Сүрүн үлэлэрэ
### Ыстатыйалара

* «Об этнонимах кыргыз, хоро и тумат (к вопросу о ранней этнической истории якутов)» (Кн.: Сибирь в прошлом, настоящем и будущем. — Новосибирск, 1981).
* «Южные предки якутов (домонгольский период)» (Сб.: Проблемы археологии и перспективы изучения древних культур Сибири и Дальнего Востока. — Якутск, 1981).
* «Древние племена Центральной Азии и якуты» (Полярная звезда. — 1986. — № 6).
* «Хозяйство племен периода Кыргыза» (Тез. докл. конференции молодых обществоведов. – Якутск, 1987).
* «К вопросу об уральском компоненте в этнической культуре якутов» (Этнос: традиции и современность. — Якутск, 1994).
* «Раннеякутский улус: социальные и военные структуры» (Там же).
* «Древний Восток и народы Якутии: этнокультурные связи» (Этнографический сборник. — Якутск, 2000).
* Тhе Соntemporary State оf Еthnological 5сiеnсе in 5акhа — Yаkutia (Nогthern Studies association Bulletin. 1994. – Sарроrо (Japan) (совм. с Романовой Е. Н.).

# Васильев Федор Федорович
## Ф. Ф. Васильев туһунан

Васильев Федор Федорович (10.05.1951—20.07.1994) // Венок памяти. — Якутск, 2001. — С.120—141.
# Максимов Алексей Прокопьевич

Максимов Алексей Прокопьевич – Аҕа дойду Улуу сэрии кыттыылааҕа, Доллу нэһилиэгин Горькай аатынан колхуоһун бэрэстээтэлэ.

# Максимов Алексей Прокопьевич
### Сэрии иннинэ олоҕо

Алексей Прокопьевич Максимов Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Доллу нэhилиэгэр 1906 с. кулун тутар 17 күнҥэ төрөөбүтэ. 1927 сыллаахха Татьяна Яковлевна Игнатьеваны кэргэн ылар.

# Максимов Алексей Прокопьевич
### Сэрии кэмигэр

От ыйын 1942 с. А.П. Максимов армияҕа ыҥырыллыбыта. 1943 сыллаахха олуннньу Сталинград куораты босхолооһунҥа сэриилэьэ сылдьан ыараханнык бааьыран, уьуннук госпитальга эмтэнэн, ыам ыйыгар демобилизацияланан дойдутутугар теннубутэ.

# Максимов Алексей Прокопьевич
### Кэлбитин кэннэ

1944 с. Горькай аатынан колхуос үлэҕэ үрдүк көрдөрүүлэрин түмүгүнэн социалистическай куоталаҺыыга бастаан Саха АССР Совнарком көhө сылдьар Кыhыл Знамятын ылбытта. Колхуоhа салайан олорбут 13 тахса сылларын усталаах-туоратыгар колхоз кыаҕырар, уунэр-сайдар. 1959 с. сааhыран өлөр.

# Максимов Алексей Прокопьевич
### Өйдөбүнньүк

* Ол да иьиттэн, Тумул нэhилиэгин биир сурун уулуссата Максимов Алексей Прокопьевич аатын сугэр.
* Тумул орто оскуолата кини аатын сюгэр
* Тумул орто оскуолатыгар сыл айы учугэйдик уерэнэр оҕолорго кини аатынан стипендияны ыларлар.

# Максимов Алексей Прокопьевич
### Наҕараадалара

* 1943 сыллаахха түүлээх булдугар ситиһиилэрин иһин»;Саха АССР Совнаркомун Махтал суруга;
* 1945 сыллаахха «Германияны кыайыы иһин» мэтээл;
* 1945 сыллаахха «Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ килбиэннээх улэтин иьин» мэтээл
* 1946 сыллаахха «Суол туйгуна» бэлиэ
* 1947 сыллаахха балык булдугар ситиһиилэрин Саха АССР Совнаркомун Махтал суруга;
* 1947 сыллаахха Саха АССР Верховнай Советын Бочуотунай грамотата
# Левин Иннокентий Наумович

Левин Иннокентий Наумович — поэт, сэһэнньит, драматург, кириитик, 1994 сыллаахтан Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Левин Иннокентий Наумович
## Олоҕун кэрчиктэрэ

* 1942 сыллаахха тохсунньу ый 4 күнүгэр Кэбээйи улууһугар Сангаарга төрөөбүтэ.
* 1971 сыллаахха Саха государственнай университетын үөрэнэн бүтэрэн баран саха тылын уонна литературатын учууталынан Абый, Чурапчы улуустарыгар үлэлээбитэ.
* 1954 сыллаахха бастакы хоһооннорун бэчээттэппитэ.

# Левин Иннокентий Наумович
## Айымньылара

* Сааскы үөрүү: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1972
* Уулаах Тараас: Оҕолорго хоһооннор, остуоруйалар. - Дьокуускай, 1990
* Баайык: Орто саастаах оҕолорго кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1994
* Хата... Биир уоп... Күлүү..һа-һа: арыт күлүүлээх, арыт омуннаах кып-кыракый кэпсээннэр, монологтар, диалогтар уонна биир водевиль. - Дьокуускай, 1997

# Левин Иннокентий Наумович
## Айар үлэтин туһунан

* Аргыс көрдүүр айан уола // Чолбон. - 1994. -№ 12

# Левин Иннокентий Наумович
## Ылыллыбыт сирэ

* Писатели земли Олонхо. Биобиблиографический справочник. Сост. Д.В. Кириллин, В.Н. Павлова, С.Д. Шевков. - Якутск, 2000