yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Рязанскай Афанасий Петрович

Афанасий Петрович Рязанскай (1873 с. тохсунньу 1 күнэ - 1930 (?)) — бэйэтин кэмигэр уһулуччу киһи, сырдатааччы, Амма улууһун бастакы кулубата.
3-с Чакырга (билигин Амма улууһун сирэ) 1873 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр төрөөбүт. Ааҕарга-суруйарга сыылынай Натансоҥҥа Абаҕаҕа үөрэммит. Онтон Дьокуускайга киирэн реальнай училище 4 кылааһын 1890 с. бүтэрбит. Онтон Боотур уус улууһугар суруксуттаабыт.
1905 сыллаахха Сулҕаччыга оскуола тутуутун ситиспит.
1910 сыллаахха Үһүс Чакыр нэһилиэгин старостатынан талыллыбыт. Амма улууһа туспа барарын туруорсубут.
Саха уобалаһын күбүрүнээтэрин 1911 сыл ахсынньы 30 күнүнээҕи бирикээһинэн Амма улууһа араарыллыбыт. 1912 сыллаахха 12 Амма нэһилиэктэрэ Боотур уус улууһуттан арахсан туспа улуус буолбуттара, Рязанскай бастакы кулуба буолбута. Икки сылынан бэрик ылла диэн ууратыллыбыта.
Суруйар дьоҕурдааҕа дииллэр, Баһылай Никифоров хаһыаттарыгар кини икки тылынан суруйуулара утумнаахтык тахсаллара.
1921 сыллаахха Бүлүү уокуругун Одуну оскуолатыгар учууталлыыр этэ. 1921 сыллаахха Чурапчыга буолбут ВЯОНУ сийиэһин кыттыылааҕа. ВЯОНУ быһаарытынан хотугу улуустарга түүлээх хомуйааччынан ананар. Охуоскайга күрүүр. Иллэһии буолбутугар 1925 сыллахха Саха АССР Наркомземыгар үлэҕэ киирэр. 1926 сыллаахха Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэригэр дэлэгээтинэн талыллар. Онно сахалары байыаннай призывка ыҥырыыны утаран соҕотоҕун куоластыыр.
1927 сыллаахха тутуллан хаайыллар, ол эрээри сотору босхолонор. Сэбиэскэй тэрилтэлэргэ үлэҕэ киирэр, Наркомзем чилиэнэ буолар.
1929 (сороҕор 1930 дииллэр) сыллаахха Артемьев М. өрө туруутугар кытынна, Пепеляев сэриитигэр дьону хомуйда, эмиграцияҕа сылдьар уолугар Саха сиринээҕи быһыыны-майгыны биллэрэ олорор диэн буруйданар, тутуллан, үс киһилээх суут (тройка) биригэбиэринэн Соловки арыыларыгар хаайыыга ыытыллар. Ол кэннэ сураҕа суох сүппүт, сорох сибидиэнньэннэн аара түрмэҕэ өлбүт.
4 оҕолоох: Пантелеймон, Асклифеодот (Асклипиодот), Александра уонна Фекла. Уола Асклиопиодот Дьокуускайга биэлсэр оскуолатын бүтэрбитэ, сэбиэскэй былааһы ылымматаҕа, кыраныысса таһыгар Кытайга тахсан олорбута, бөдөҥ суруналыыс буолбута, 1942 сыллаахха диэри Шанхаайга олорбута, онтон Гонкоҥҥа олоро сылдьыбыта. 1949 сыллаахха Австралияҕа көспүтэ. Бу тухары кыраныысса таһыгар олорор сахалары бэйэтин тула түмэрэ, өйүүрэ, 1968 сыллаахха Брисбен куоракка өлбүтэ. Икки уоллаах этэ.

# Рязанскай Афанасий Петрович
## Ылыллыбыт сирэ

* «С клеймом уголовного преступника» Олег Якимов, «Илин» сурунаал
# Стручкова Ольга Аполлоновна

Стручкова Ольга Аполлоновна — культура үлэһитэ, режиссер.

# Стручкова Ольга Аполлоновна
## Олоҕун олуктара

* 1961 с. ахсынньы 7 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр төрөөбүтэ.
* Илин Сибиирдээҕи культура институтун 1987 с. сыллаахха бүтэрэн үрдүк категориялаах культура сырдатар үлэһитэ квалификациятын ылбыта.
* Культура училищетыгар преподавателлээбитэ (1987—1992).
* Онтон училище колледж буолбутун кэннэ (1992) — анал дисциплинэлэр преподавателлэрэ.
* 1993—1994 сс. — иитэр үлэҕэ директор солбуйааччыта.
* 2000 сылтан анал дисциплиинэлэр преподавателлэрэ, режиссура кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 2002 сылтан устудьуоннар эстрада миниатюраларын «Этюд» тыйаатырын уус-уран салайааччыта.

# Стручкова Ольга Аполлоновна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна
# Ангела Меркель

Ангела Меркель (1954) диэн Германия канцлера
# Хотугу сулус

Хотугу сулус (Аччыгый Араҥас α-та) — +2,0m сулус бөдөҥнөөх сулус. Сир Хотугу полюһун зенитыгар баар сулус. Сиртэн 431 уот сыл ыраах.
Билиҥҥи эпохаҕа Хотугу полюс зенитыттан 1° кыра, ол иһин сир күннээҕи эргийиитигэр хамсаабат. Ориентацияҕа сөптөөх сулус, хайысхата хоту ыйар.

# Хотугу сулус
## Прецессия

Сир иитэ прецессиялаах буолан Хоту полюс 100 сылга 0,5 градус уларыйар. Ол иһин араас кэмнэргэ Хотугу сулуһунан атын сулустар буолаллар. Ол гынан баран "Хотугу сулус" диэн аат Аччыгый Араҥас α-тыгар мэлдьи сыстыбыт аат.
Биһиги үйэбит нөҥүө 13 тыһ. сыл — Вега (Лира α-та)
Биһиги үйэбит нөҥүө 9 тыһ. сыл — Геркулес π-тэ эбэтэр η-та
Биһиги үйэбит нөҥүө 8 — 7 тыһ. сыл — Геркулес τ-та
Биһиги үйэбит нөҥүө 5500 — 3500 сыллар — Дракон ι-та
Биһиги үйэбит нөҥүө 3500 — 1500 сыллар — Тубан (Дракон α-та)
Биһиги үйэбит нөҥүө 1500 г. — 1 сыл — Кохаб (Аччыгый Араҥас β-та).
1 - 1100 сыллар — хотугу сулус суох.
1100 — 3200 сыллар — Аччыгый Араҥас α-та, эбэтэр билиҥҥи Хотугу сулус.
3200 — 5000 сыллар — Альраи (Цефей γ-та).
5000 — 6500 сыллар — Альфирк (Цефей β-та).
6500 — 8500 сыллар — Альдерамин (Цефей α-та).
8500 — 13000 сыллар — Денеб (Куба α-та) уонна Садр (Куба γ-та)
13000 сылга эмиэ Вега (Лира α-та) буолуо.
# Араб Лигата

Араб Лигата :
* Араб Лигатын былааҕа. |
* Араб Лигатын хаартата. |
Араб иллэрин лигата (араб. جامعة الدول العربية‎) диэн Соҕуруулуу арҕаа Азия уонна Хоту Африка араб дойдуларын холбуур омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэ. 1945 c. кулун тутар 22 Каирга олохтоммута. Араб Лигатыгар билигин 22 кыттааччы уонна 4 кэтээн көрөөччү дойдулар бааллар.

# Араб Лигата
## Кыттааччылар

Араб Лигатыгар киирэр дойдулар:
* Эгипет - Кулун тутар 22, 1945 (Олохтооччу)
* Ирак - Кулун тутар 22, 1945 (Олохтооччу)
* Иордания - Кулун тутар 22, 1945 (Олохтооччу)
* Либан - Кулун тутар 22, 1945 (Олохтооччу)
* Сауд Арабията - Кулун тутар 22, 1945 (Олохтооччу)
* Сирия - Кулун тутар 22, 1945 (Олохтооччу)
* Йиэмэн - Ыам ыйын 5, 1945 (Олохтооччу)
* Лиибийэ - Кулун тутар 28, 1953
* Судан - Тохсунньу 19, 1956
* Марокко - Алтынньы 1, 1958
* Тунис - Алтынньы 1, 1958
* Кувейт - От ыйын 20, 1961
* Алжир - Атырдьах ыйын 16, 1962
* Холбоhуктаах Араб Эмираттара - Бэс ыйын 12, 1971
* Бахрейн - Балаҕан ыйын 11, 1971
* Катар - Балаҕан ыйын 11, 1971
* Оман - Балаҕан ыйын 29, 1971
* Мауритания - Сэтинньи 26, 1973
* Сомалия - Олунньу 14, 1974
* Палестина - Балаҕан ыйын 9, 1976
* Дьибути - Муус устар 9, 1977
* Комордар - Сэтинньи 20, 1993
Que pedepipeti pediperdon a que?
# Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара

Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара (лат. Cystophora, нууч. Род Хохлачи) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Хос төбөлөөх түлүөн.

# Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара
## Өссө маны көр

* Муора куобахтарын ууһа,
* Эриэн түлүөннэр уустара,
* Саадьаҕай түлүөннэр уустара,
* Эбир түлүөннэр уустара,
* Ньиэрпэлэр уустара
* Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.
# Lenta.ru

Lenta.ru — Россия сонуннарын интернет- изданиялартан биирдэстэрэ. 1999 сыллахха Антон Носик уонна Фонд Эффективной Политики холбоһон арыйбыттара. Аан дойду уонна Россия сонуннарын тохтоло суох сырдатар.
Официал аата - электронное периодическое издание «Лента.ру» интернет-газета (LENTA.RU).
Lenta.ru Россия бэчээтин, телерадиовещаниятын уонна маассабай коммуникацияларын минестерствотыгар электронной периодический издание быһыытынан 2001 сыл олунньу 23 сылыгар№ 77-4400 регистрацияламмыт.
Билигин Rambler Media Group бас билэн олорор.

# Lenta.ru
## Руководство

* Генеральнай дириэктэр — Юлия Анатольевна Миндер
* Кылаабнай редактор — Галина Викторовна Тимченко
* Программист — Максим Евгеньевич Мошков

# Lenta.ru
## См. также

* Rambler
* РИА Новости
* Vesti.ru
* Росбалт
# Егорьевскай

Координаталара: 55°22′ с. ш. 39°01′ в. д.﻿ / ﻿55.367° с. ш. 39.017° в. д.﻿ / 55.367; 39.017
Егорьевскай (нууч. Егорьевск) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Егорьевскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 114 км сиргэ. Гуслица өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 140 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 66 683 киһи этэ, иэнэ — 29 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2299,41 киһи.
Олохтоммут сыла — 1778.
Куорат баһылыга — Михаил Лавров.
Почтатын индэксэ — 140300, төлөппүөнүн куода — +7 49640, ОКАТО куода — 46 212 501.

# Егорьевскай
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
* Историческая информация о городе Егорьевск (нууч.)
# Карикатура айдаана 2005 уонна 2006 сыллардаахха

Карикатура айдаана 2005 уонна 2006 сыллардаахха - Улахан Аан Дойдутааҕы айдаан, мусулмааннар уонна христианнар утары туруулара. Ити айдаан Данияттан төрүттэммитэ, кэлин тиһэҕэр 36 Эуропа дойдуларын уонна 76 мусулмаан дойдуларын, 12 Арассыыйа республикаларын (олор ахсааннарыгар Саха Сирэ), Латыын Американы, Хоту Америка дойдуларын барытын холбуур улахан планетарнай скандал буолар. Ити скандал билигин да бүтэ илик, араас кыра кыра "стычкалар" буола тураллар.

# Карикатура айдаана 2005 уонна 2006 сыллардаахха
## Айдаан остуоруйата

Ити айдаан Муһаммеды үөҕэрдик Даниялар хаһыаттарыгар таһаарбыттара, онтон 12 мусулмаан дойдулара Данияҕа бойкот оҥороллор, онтон Дания диэки Норвегия буолар. Онтон Эуропа дойдулара барыта. Эуропа диэки өссө Саха Сирэ 2007 сыллаахха буолар, ол түмүгэр хас да "зачинчиктар" ууратыллаллар. Татарстан Саха Сирин кытта сибээһин быһа сыһар. Айдаан кэнники 230 сыдаарыстыбаны барытын хабар, ол түмүгүнэн Иккис Аан Дойду сэриитин ситэр, элбэх дойдуну хабарынан. Кэнники ол айдаан Германияны, Францияны улаханнык ылар. Айдаан бүтэһигэр хас да киһи өлүүлээх буолар 32 омук дойдуларыгар уонна 61 тыыһынча рааньынайдаах буолар. Олох бүтэһигэр Владимир Путин "зачинчик" диэн Александр Литвиненко этэр, ол кэнниттэн кинини өлөрөллөр.
* ↑ http://www.aina.org/releases/20060201143237.htm
# Күндү таастары классификациялааһын

Күндү таастары классификациялааһын (бөлөххө араарыы, хаттыгастааһын) — гемммологияҕа, минералогияҕа чопчу дьон барыта тутуһар, таастар айылҕаттан бэриллибит физическэй, химическэй уонна кристаллографическай свойстволарынан классификациялааһын суох. Баччааҥҥа дылы минералогия бэйэтин «периодтаах тиһигин» (периодическэй систиэмэтин) оҥоро илик, хаһан эмит оҥоруо да диэн эрэбил суох.
Ол да буоллар күндү таастары систематизациялааһыны элбэхтэ оҥорбуттара. Билиҥҥи геммологтар таастар геологическэй айдарыыларын, састааптарын, ордук элбэхтик көстөр элэмиэннэрин (тимир, алюминий, алтан уо.д.а.), химическэй ситимнэрин көрүҥүн уонна кристаллография дааннайдарын көрөллөр. Ол гынан баран бу дааннайдар ювелиир уустарга таас сыанатын быһаарарга улахан элбэҕи биэрбэттэр. Бу характеристика — сыана — биллэн турар таас күндү буоларын эбэтэр буолбатын туоһулуурга улахан суолталаах. Ол иһин таастары классификациялааһын элбэҕэ бу критиэрийгэ олоҕурар.
Бастакы бөлөххө араарыы ньымаларыттан биирдэстэринэн 1860 с. ниэмэс минералога К. Клюге оҥорбута. Кини өҥнөөх таастары биэс кылааска араарбыта. Бастакы үс дьиҥнээх күндү таастартан турар, икки бүтэһик — стандартнай күндү таастартан. Бастакы кылааска Клюге алмааһы, корунду, хризобериллы уонна шпинели киллэрбитэ, иккискэ — бериллы, благороднай опаалы, гранааты, топааһы, турмалиины уонна циркону. Бүтэһик бэһис кылааска гематит, жадеит, малахит, нефрит, серпентин уонна да атын манна майгынныыр таастар киирбиттэрэ.
Манна майгынныыр классификациялааһыны 1902 с. ниэмэс минералогия профессора Г. Гюрих оҥорбута. Кини бары ювелирнай оҥоһуктары оҥорорго туттуллар дьэҥкир таастары бастакы ууска (род) киллэрбитэ. Күндү аҥаардаах (полудрагоценные) таастар туспа бөлөххө киирбиттэрэ.
Өссө биир классификациялааһыны М. Бауэр 1896 с. оҥорбута. Манна өҥнөөх таастар үс бөлөххө арахсаллар: күндү таастар, оҥоһук оҥорорго туттуллар (поделочные) таастар, органоген таастар. Бүтэһик бөлөххө гагат, чөмчүүк, кораалл уонна янтарь киирэллэрэ. Хас биирдии бөлөх өссө үстүү бөлөххө арахсара.
Бу ааттаммыт уонна да атын классификацилааһыннар биир итэҕэстэхтээхтэр — ханнык эмит категорияҕа киирэр таас сыаната олох кыраттан наһаа үрдүккэ дылы хамсыан сөп.
Ол иһин ювелир уустар «түөрт С быраабылатын» тутуһаллар. Бу таас хаачыстыбатын сыаналыыр түөрт тиэрмин бастакы буукубаларынан ааттаммыт быраабыла. Бастакы характеристиката — өҥө (color). Уоппуттаах ювелир таас өҥүн сыаналыыр уонна ханнык эмит сыыппараны иҥэрэр кыахтаах. Иккис сүрүн критиэрий — ырааһа (clarity). Таас иһигэр кып-кыра да туора «сыыс» киирбит буоллаҕына таас сыаната уонунан төгүл кыччыан сөп. Таас өҥүн уонна ырааһын дробтаах чыыһыланан көрдөрөллөр. Холобур 3/3 характеристикалаах бриллиант үчүгэй ахсааҥҥа киирсэр, оттон 9/12 буоллаҕына таас мөлтөх хаачыстыбалаах.
Үһүс критиэрий — кырыылааһына (огранката) (cut). Үчүгэйдик ырыыламмыт таас сыаната үрдүк буолар. Уонна бүтэһик, саамай сыанатыгар охсор критиэрий — караатынан бэриллибит ыйааһына (carat weight). Биир караат биир граам бэс гыммыт бииригэр тэҥ. Холобур 0,3 карааттаах бриллиант кыра диэн ааҕыллар, биир караакка дылы — орто, 1 карааттан үрдүк буоллаҕына — улахан.
# Салда күөл

Салда күөл (туур. Salda Golu) - кратертан үөскээбит күөл, Турция соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр, Ешилова уонна иль Бурдур оройуонарын кыраныыссатыгар баар күөл. Күөл ньуурун иэнэ - 45 кб.км. Күөл уһуна - 8 км. Күөл кэтитэ - 8 км. Муора таһымыттан үрдүгэ - 1165 м. Күөл дириҥэ - 200 м.тиийэр. Карбонатнай боруодаларынан баай, түөрт чыпчааллара үрдүүр сирдэринэн1400 м. тиийэр хайалар күөлү төгүрүктүү тураллар. Хайалары,бэс ойуурдар бүрүйэ үүммүттэр. Кытылларыгар, тростниктар уонна араас ууүүнээйилэрэ үүнэллэр. Оройуон киинэ Ешильова, Салда уонна Донбаба дэриэбинэлэр бааллар. Күөл уутун ылар бассейынын иэнэ - 147,6 кб.км. Сылга, ортотунан, 435 мм сөҥүү түһэр. Салды күөл уутун водороднай көрдөрүүтэ 8-тан 10 диэри уларыйар. Күөлгэ, хоту уонна арҕаа өттүттэн икки үрэх уута киирэр. Хотугулуу-илин кытыла ойуурдаах. Күөлтэн арҕаа диэки Салда дэриэбинэ, соҕуруулуу-илин диэки Ешильова куорат тураллар. Күөлгэ, ордук, уутугар гидромагнезитовай минерал баарыттан сылтаан элбэх турист сылдьар. Ол минерал, тирии сорох ыарыыларын эмтиир диэн сабаҕалыыллар. Күөлгэ балык арааһа уонна күөл аттыгар араас чыычаахтар, дьиикэй кустар, ойууругар - кабааннар, саһыллар, куобахтар үөскүүллэр. Үрүҥ кумахтаах пляжтара, дьэҥкир уута, үрүҥ өҥнөөх сэттэ арыылара күөлү өссө, тупсаран биэрэллэр. Салда күөл, былыргы строматолитовай водоросль үүнэр аҕыйах күөллэртэн биирдэстэрэ буолар. Күөл уутугар кальций уонна магний аһыы туустара элбэх.Күөл үрүҥ кумахтаах кытыллара, үрүҥ өҥнөөх арыылара, уутун састаабыгар гидромагнезит диэн ааттаах минерал баарыттан дииллэр. Уута питательнай бэссэстибэлэринэн дьадьаҥытын, водоросль аҕыйахтык үүнэрэ туоһулуур. Салда күөл грунт уутун уонна сир аннынааҕы уулары ылар буолан, иэнин кээмэйэ сөҥүү төһө түһэриттэн тутулуктанар. Сүрүн салаалара - Салда(Каракова), Доганбаба, Дог үрэхтэр. Кэнники 20 сылга күөл уута аҕыйаан, 4 м.түспүт. Салда күөл уонна кини тулата, бастакы истиэпэннээх харыстанар айылҕа оройуонугар киирэллэр. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0_(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE) https://meladan.livejournal.com/625360.html
# Э (буукуба)

Э - саха алпаабытын отут ахсыс буукубата.

# Э (буукуба)
## Эбии көр

* Э
* Э (дорҕоон)
* Э (туохтуур)
# Ксенофонтов Иван Саввич

Ксенофонтов Иван Саввич — Үөһээ Бүлүү улууһун Сургуулук аатырбыт Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннаах булчута.
1936 сыллаахха төрөөбүтэ (күнэ-дьыла биллибэт). И.С.Ксенофонтов туһунан "Байанай" сурунаалга 2009 сыллаахха 5-с №-гэ "Сургуулук суон сурахтаах сонордьута" диэн суруйуу тахсан турар. Булчут төрүччүтэ Е.А.Филиппов "Ыйыластар төрдүлэрэ-уустара, тымырдара-сыдьааннара" диэн 2004 сыллаахха "Бичиккэ" тахсыбыт кинигэҕэ баарын булан көрүөххүтүн сөп.
# Бурцева Жанна Валерьевна

Бурцева Жанна Валерьевна — нууччалыы тыллаах саха литэрэтиирэтин чинчийэр учуонай, филология билимин кандидата.

# Бурцева Жанна Валерьевна
## Олоҕун олуктара

* 1977 сыллаахха ахсынньы 27 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 2001 с. — Саха государственнай университетын нуучча салаатын бүтэрбитэ.
* 2001 с. — Саха республикатын гуманитарнай чинчийии Институтын младшай научнай үлэһитэ.
* 2007—2008 сс. — Саха государственнай университетыгар саха филологиятын уонна культуратын факультетын саха литературатын кафедратыгар аспирант (кэтэхтэн үөрэнии).
* 2007 с. — филология билимин кандидатыгар «Транскультурная модель якутской русскоязычной литературы: художественно-эстетические особенности» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 2009 с. — РНА СС гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтии Институтын научнай үлэһитэ.

# Бурцева Жанна Валерьевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Художественно-эстетические особенности русско-якутского литературного пограничья: творчество А.К. Михайлова» (Известия Российского государственного педагогического университета им. А.И.Герцена. № 25(58): Научный журнал. - Спб., 2008. С. 54-58).
* «Русскоязычная литература: проблемы исследования межлитературного синтеза и пограничья» (Наука и образование. № 3 (47). - Якутск, 2007. С. 163-166).
* «Транскультурная модель якутской русскоязычной литературы: новый подход к изучению» (колл. монография «Россия и Якутия: сквозь призму истории» / Акад. наук РС(Я). Ин-т гуманит. исслед. - Якутск, 2007. С. 384 - 395).
* «Проблема изучения полифонической картины мира в якутской русскоязычной и якутской поэзии» (Проблемы литератур народов Сибири: национальное своеобразие, тюркское стихосложение, традиции и новаторство: материалы Всерос. научно-практической конф. Часть 1. - Якутск: Изд-во ЯГУ, 2009).
# Джей Киммельман

Джей Киммельман (ааҥл. Jay Kimmelman; от ыйын 21 күнэ 1977 сыл) — эмиэрикэ урбаанньыта уонна менеджерэ; АХШ-ка биир бөдөҥ Edusoft (Houghton Mifflin, 2003) үөрэх уобалаһыгар статистиичэскэй бырагыраамманы оҥорор тэрилтэ уонна Bridge International Academies (2007 сылтан) эмиэ аан дойдуга биир бөдөҥ Кения дьадаҥы олохтоохторугар анаммыт оскуолалар ситимнэрин тэрийсээччитэ уонна салайааччыта.

# Джей Киммельман
## Биографията

Джей Киммельман 1977 сыллаахха от ыйын 21 күнүгэр төрөөбүтэ.
Гаарвард үнүбүрсүтүөтүгэр информаатика уонна электроника уобалаһыгар бакалавр истиэпэнин ылбыта (1995-1999).

# Джей Киммельман
## Биографията
### Edusoft

2000 сыл балаҕан ыйыгар кэллиэһи бүтэрэн баран Джей Киммельман Edusoft хампаанньаны тэрийбитэ, хампаанньа сыана туруорар (К-12) уонна АХШ оскуолаларыгар статистика хомуйуутун платоформатын оҥорбута.
Систиэмэтин Эмиэрикэ Холбоһуктаах Ыстааттарын үөрэҕин судаарыстыбаннай систиэмэтэ ылбыта, бу систиэмэтэ бэйэтин уобалаһыгар лиидэр буолбута.
2003 сыл бүтүүтүгэр Edusoft хампаанньаны, ол кэмҥэ 150 үлэһиттээх, Houghton Mifflin 20 мөлүйүөн АХШ дуолларыгар атыыласпыта.
2004 сыл ахсынньыга Джей Киммельман бырайыагын быраҕан, Houghton Mifflin үөрэх салаатын бэрэсидьиэн дуоһунаһыгар көспүтэ (2005 сыл муус устарыгар дылы).

# Джей Киммельман
## Биографията
### Bridge International Academies

2000-с сыллар саҕаланыыларыгар, Сан-Францискоҕа үөрэх бырагырааммаларыгар бииргэ үлэлэһии кэмигэр, Джей Киммельман Шеннон Майы (ааҥл. Shannon May) кытта билсиспит, ол кэннэ көрсүһэр буолбуттара.
2000-с сыллар ортолоругар эдэр дьон Кытайга барбыттар, Шенно онно хандьдаатын диссертаациятыгар матырыйааллары хомуйбут.
Кытайга тыатын оскуолаларыгар үөрэхтээһин систиэмэтэ ситэтэ суоҕун бэлиэтээбиттэр.
Онно сылдьан, бастакытынан, кэргэннии буоларга, иккиһинэн, Bridge International Academies хампаанньаны тэрийэргэ быһаарыммыттара. Хампаанньа дьадаҥы дойдуларга үөрэхтээһин кыһалҕаларын систиэмэ быһыытынан аныгы технология көмөтүнэн быһаарар соруктаах.
2007 сыллаахха хампаанньаларын арыйан, үөрэх бырагырааммаларын оҥорууга, оскуолалары арыйыы систиэмэтин туруорууга уонна үөрэх барыытын салайыыга эмиэрикэ бастыҥ специалистарын кытыннарбыттар. 2009 сыл тохсунньуга Мукуруга (Кения) Найроби трущуобаларыгар бастакы оскуоланы арыйбыттара, ол кэннэ аҕыйах ыйынан иккис оскуола аһыллыбыта.
2010 сылга Bridge International Academies Найробига 12 оскуоланы аспыт.
2014 сыл муус устарыгар хампаанньа кенияҕа 300 начаалынай оскуолалары тутан 100 000 оҕону үөрэппит; хас 2-3 күн аайы биирдии оскуоланы арыйбыт. Ол кэмҥэ хампаанньа барыыһа суох үлэлээбит, 2016 сылга 500 000 үөрэнээччилэнэн ороскуотун уйунар былааннаах.

# Джей Киммельман
## Награадалара уонна премиялара

2014 сыллаахха Bridge International Academies тэрийбиттэрин иһин Джей Киммельман уонна Шеннон Май Шваб түмэт урбаанын пуондатынан сыл түмэт урбаанньыттарынан биллэриллибиттэрэ.
# «Варшаваны босхолооһун иһин» мэтээл

«Варшаваны босхолооһун иһин» мэтээл — бары «Босхолооһун иһин» (за освобождение) мэтээллэр курдук куораты (бу сырыыга Варшаваны) босхолуурга хорсун быһыыларын, сатабыллаах салайыылары уонна бойобуой эпэрээссийэлэри үчүгэйдик ыыппыт байыаннайдарга бэриллэрэ. «Босхолооһун иһин» мэтээллэр бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 с. олохтоммуттара. Түөс хаҥас өттүгэр иилиллэллэр.
Мэтээлинэн 701700 киһи наҕараадаламмыта.
# Аляска

Аляска (ааҥл. Alaska) — АХШ саамай хотугу штаата (улууһа) буолар. Сирин иэнинэн Хотугу Америкаҕа саамай улахан сир. Дьонун ахсаана 2009 с. 700 тыһ. киһи буолбут, олортон хара тириилээҕэ 40 %, инуиттар (эскимостар) — 3 %. Манна элбэх нуучча уонна татаар омуктара олороллор. Манна 981 Саха омуга олорор уонна «Сэргэ» диэн Саха Түмсүүтүн тэрийбиттэр. Сирин иэнэ — 1519 тыһ. км² Киин куората — Джуно, онтон саамай улахан куората — Анкоридж. Биир арыый улахан куорат — Фэрбенкс. Бу куораты кытта Саха Сирэ контракт баттаабыта.

# Аляска
## Айылҕата

Кыһынын салгын температурата −30 кыраадыска дылы түһэр, оттон сайынын +35 кыраадыска дылы тиийэр. Кэрэ көстүүлэринэн аатырар. Холобур, Аляскаҕа кэрэтинэн аатырбыт Мак-Кинли хайата баар.
# Мэлдьэхтээх чыыһылалар

Мэлдьэхтээх чыыһылалар (нууч. отрицательные числа) — айылҕа чыыһылатыттан уонна нуултан ураты чыыһылалар. Көҕүрэтиини эбиигэ тэҥнээри бастаан толкуйдаабыттар. Айылҕа чыыһылатыгар элбэхтэн аҕыйаҕы эбэтэр тэҥи эрэ көҕүрэтэр кыах баар, аҕыйахтан элбэҕи кыайан көҕүрэппэккин.

# Мэлдьэхтээх чыыһылалар
## Эбии маны көр

* Бүтүн чыыһыла
* Айылҕа чыыһылата
# Бастакы бүтүн Саха сиринээҕи спартакиада

Бастакы бүтүн Саха сиринээҕи спартакиада — 1932 сыллаахха от ыйын 8-12 күннэригэр Дьокуускайга ыытыллыбыт күрэхтэһии. Саха АССР тэриллибитэ 10 сылыгар анаммыт.
9 оройуонтан 214 киһи кыттыыны ылбыт. Олортон 68 холкуостаахтар, 73 оробуочайдар эбит. 25 дьахтар, 63 саха кыттыбыта бэлиэтэммит. Алдан, Томмот, Өлүөхүмэ, Мэҥэ-Хаҥалас уонна Арҕаа Хаҥалас оруйуоннарын, Саҥыйахтаах уонна Дьокуускай сүүмэрдэммит хамаандалара күрэхтэспиттэр. туспа хамаанданалары ону таһынан "Динамо" уонна ЯНВШ туруорбуттар.
Спартакиада программатыгар атын күрэхтэһиилэри кытта ол саҕана саҥа киирбит ГТО көрүҥнэрэ киирбиттэр: сүүрүү, ыстаҥа, граанта быраҕааһын, противогазтаах хаамыы, харбааһын, тимрэн эрэр киһини быыһааһын, вышкаттан ууга ыстаныы, ат сүүрдүүтэ, спорт национальнай көрүҥнэрэ, футбол, баскетбол, хараҥкы, бинтиэпкэннэн ытыы уонна бэлэсипиэтинэн куоталаһыы.
Бастаан ккыттааччылар Дьокуускай киин уулуссаларынан параадтаан ааспыттар, ЯНВШ аттыгар мустан стройдаабыттар, онтон Октябрьскай (билигин Ленин проспега) Киров уулуссаларынан хааман стадиоҥҥа тиийбиттэр. Күн аайы стадион толору эбит, уоннуу тыһыынча ыалдьааччы кэлэн көрбүт.
Уопсай хамаанданнан түмүк таһаарыллыбатах эрээри, сорохтор суруйалларынан, күрэххэ спартакиада кыайыылааҕынан Алдан куорат хамаандата буолбут.
Чөмпүйүөннэр:
* Кылыы — П. Сидоров (Дьокуускай)
* Ыстаҥа — Жирков (Дьокуускай)
* Куобах — Ксенофонтов (Мэҥэ Хаҥалас)
* Хапсаҕай — Слепцов (Мэҥэ Хаҥалас)
Бу кэмтэн национальнай спорт көрүҥнэрэ ыһыахха оонньонор буолбуттара.

# Бастакы бүтүн Саха сиринээҕи спартакиада
## Туһаныллыбыт сир

* Якутия : хроника, факты и события / А. А. Калашников. – Дьокуускай, 2004. – Ч. 2. 1917-1953. - С. 134.