yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бадык Силип

Николаев Филипп Васильевич (Бадык Силип) - Баппаҕаайы нэһилиэгин бастакы кинээһэ, Баппаҕаайы үрэҕин үрдүгэр олорбут.
Баппаҕаайы нэһилиэгин устуруоруйатын үөрэппит Е.С. Алексеев нэһилиэк тэриллиитин туһунан маннык суруйар: "1916 сыллаахха Дьалдьыык уола Павел Харлампьев мунньах тэрийбит. Эһиги Өргүөт нэһилигиттэн арахсаҕыт диэн уураах таһаарбыттар. Оттон нэһилиэк аатын саҥа кинээс Бадык олорор ологун аатынан Баппаҕаайы диэн ааттаабыттар".
Инньэ гынан бу мунньах быһаарыыта олоххо киирэн Баппаҕаайы нэһилиэгэ 1917 сыл сэтинньи 15 күнүгэр тэриллибит.

# Бадык Силип
## Туһаныллыбыт сирдэр

А.Н. Яковлев. Лөкөчөөн нэһилиэгэ, Дь. Дани-Алмас, 2007
# Марков Сергей Константинович
## Олоҕун олуктара

Марков Сергей Константинович 1951 с. ахсынньы 25 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. Аҕата Константин Сергеевич Марков Чурапчы оройуонун Мэлдьэхси нэһилиэгиттэн төруттээх, үлэ, тыыл бэтэрээнэ.
Сергей оҕо эрдэҕиттэн үчүгэйдик уруһуйдуура, онон, 9 кылааһы бүтэрээт, Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Училищетын 1972 c., тимиртэн, мастан, сэлии муоһуттан уус-уран оҥоһуктар маастара идэлээх бүтэрбитэ. Армияҕа сулууспалаабыта. Онтон 1976 с. Москватааҕы Строганов аатынан Үрдүкү художественнай промышленнай училищеҕа киирбитэ уонна 1981 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.

# Марков Сергей Константинович
## Айар үлэтэ

1981 с. Сергей Марков Нерюнгри куоракка тиийэн Саха сирин Худфондатын мастарыскыайдарын филиалын төрүттээбитэ. Куораттар уонна бөһүөлэктэр аныгылыы уус-уран көстүүлээх, сахалыы тыннаах буолалларын туһугар араас саҥа идеялары, бырайыактары олоххо киллэртээбитэ. Кини чеканканан уус-уран үлэлэрэ “Россия эдэр сааһа”, “Төрөөбүт дойду устун” диэн бутун Россиятааҕы уонна “Сэбиэскэй Дальнай Восток” VII зонатааҕы уус-уран быыстапкаларга дьүүллүүр сүбэ саамай үрдүк сыанабылларын ылбыта.
1991 с. Сергей Марков ССРС Худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ. Россия народнай худуоһунньуга, биир дойдулааҕа Афанасий Мунхалов кини туһунан маннык этэн турардаах: “Сергей Марков – үрдүк үөрэхтээх дьиҥнээх саха тимир ууһа, тимири ыллатар талааннаах худуоһунньук этэ, өссө үүнэр-сайдар кыахтааҕа, хомойуох иһин, оһолго түбэһэн бу олохтон эрдэ барбыта... Сергей норуот уус-уран айымньытыгар - Олоҥхоҕо элбэх үчүгэй үлэлэрдээх, суруйуулардаах”. Кини өссө Москваҕа устудьуоннуур сылларыгар Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотугар улахан болҕомтотун ууран, хас да үлэни саҕалаабыта. ол курдук, 1985 сыллаахха сахалартан биир бастакынан “Ньургун Боотурга” чеканкаттан олус интириэһинэй триптиҕи оҥорон, айан таһаарбыта.
# Уус-уран түмэл

Уус-уран түмэл - уус-уран айымньылары бар-дьоҥҥо көрдөрөр, киһи-аймах уонна биирдиилээн омуктар уус-уран сайдыыларын үөрэтэр тэрилтэ, түмэл сүрүн көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ.
Саха сиригэр бу хайысханан Габышев аатынан уус-уран ускуустуба түмэлэ үлэлиир.
# Кииттиҥилэр аймахтара

Кииттиҥилэр аймахтара (лат. Cetacea, нууч. Отряд Китообразные) - ууга үөскүүр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сирин ууларыгар икки кэргэҥҥэ, 3 ууска киирэр 3 көрүҥ көстөр.
* Нарвааллыҥылар кэргэннэрэ
** Бөлүүгэлэр уустара
*** Бөлүүгэ
** Үҥүү тумустар уустара
*** Үҥүү тумус
* Кииттиҥилэр кэргэннэрэ
** Гренландия кииттэрин ууһа
*** Киит
# The Timberland Company

The Timberland Company — Америка атах таҥаһын оҥорор тэрилтэтэ, 90 сыллардаахха киэҥник биллибитэ Саха Сиригэр.
# Ларионов Сергей Александрович

Ларионов Cергей Александрович, 2010 сыллаахтан "ЛОРП" ААО генеральнай дириэктэрэ, СӨ авиациятын бочуоттаах үлэһитэ, салгын көлөтүн туйгуна, СӨ Ил Түмэнин IV, V ыҥырыыларын дьокутаата.

# Ларионов Сергей Александрович
## Олоҕун олуктара

1964 сыл ыам ыйын 5 күнүгэр Ленскэй улуус Витим бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.

# Ларионов Сергей Александрович
## Олоҕун олуктара
### Үөрэҕэ

* 1984 сыллаахха Омскайга гражданскай авиация училищетын бүтэрэр
* 1993 сыллаахха Киевтээҕи (Москубатааҕы дуу?) гражданскай авиация инженердарын институтун бүтэрэр, радиоинженер идэтин ылар.
* 2000 сыллаахха Государственнай сулууспа Уһук Илиннээҕи академиятын "судаарыстыбаны уонна муниципалитеты салайыы" идэтинэн бүтэрэр.
2012 сыллаахха техника билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэ көмүскээбит.

# Ларионов Сергей Александрович
## Олоҕун олуктара
### Үлэтэ

* 1983 - 1985 сылларга Уус Маайа аэропордугар авиамоторист, авиатехник
* 1985 - 1986 сылларга Сэбиэскэй Армияҕа сулууспалыыр;
* 1986 - 1992 сылларга Уус Маайа аэропордугар авиатехник
* 1992 - 1993 сылларга Уус Маайа аэропордун учаастагын салайааччыта;
* 1993 - 2004 сылларга Уус Маайа аэропордун салайааччыта;
* 2004 - 2005 сылларга "Дирекция аэропортов" ГУП генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта
* 2005 - 2007 сылларга "Дирекция аэропортов" ГУП генеральнай дириэктэрэ;
* 2008 - 2010 сылларга "ЛОРП" ААО кризис утары генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта
* 2010 сыл олунньутугар "ЛОРП" ААО генеральнай лириэктэринэн ананар.
* 2010 сылтан "ЛОРП" ААО генеральнай дириэктэринаэн талыллар.

# Ларионов Сергей Александрович
## Ылыллыбыт сирэ

http://www.sakhanews.ru/78054.html
# Үөр (итэҕэл)

Үөр (итэҕэлгэ) — бэйэтигэр тиийинэн эбэтэр оһолго өлбүт киһи кута абааһы буолан тыыннаах курдук илэ сылдьара.

# Үөр (итэҕэл)
## Өссө маны көр

* Сибиэн
# Сок

Сок диэн үүнээйилэртэн, фрукталартан ыгыллыбыт убаҕас. Үксүгэр утахха кубулутуллар, ол курдук дьаабылыка, апельсин, томат, виноград уонна да атын үүнээйлэртэн оҥоһуллар.
Маҕаһыыҥҥа атыыланаллыан сөп, уонна киһи дьиэтигэр фруктаны ыган оҥоруон сөп.
# 1622

1622 сыл.

# 1622
## Туох буолбута

* Тохсунньу 1 — Риим паапата сыл тохсунньу 1 күнүттэн саҕаланар диэн быһаарыыны ылбыт
* Кулун тутар 22 — Алгонкин биис уустара Джеймстаун холуонньатыгар (Вирджиния штаат) олохсуйбут англичаннар үс гыммыт биирдэрин өлөртөөбүттэр — 347 киһини.
* Ахсынньы 18 — Португалия сэриилэрэ Конго Хоруоллугун сэриитин Мбумби аттынааҕы кыргыһыыга (аныгы Ангола сирэ) үлтүрүппүттэр.

# 1622
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 15 — Мольер — Франция драмалааччыта уонна актёра, Арҕаа литература комедиятын ордук улуу уустарыттан биирдэстэрэ.
# Сергучев Карл Лазаревич

Сергучев Карл Лазаревич — Суорун Омоллоон аатынан Саха опера уонна балет театрын уус-уран салайааччыта.

# Сергучев Карл Лазаревич
## Олоҕун олуктара

1959 сыллаахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.

# Сергучев Карл Лазаревич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ
# Татаардар

Татаардар (татаар. татарлар) диэн түүр омук. Арассыыйаҕа нууччалар кэннилэриттэн ахсааннарынан иккис омук, ахсааннара 5554,6 киhи (Россия олохтоохторун 3,83%, Татарстан 53%).

# Татаардар
## Татаардар Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр татаардар ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 1 700 | 4 420 | 5 172 | 7 678 | 10 976 | 17 478 | 10 768 |

# Татаардар
## Сигэл

* ↑ Joshua Project - Tatar Ethnic People in all Countries
# Ополовников Александр Викторович

Александр Викторович Ополовников — биллиилээх архитектор-реставратор, архитектура доктора, Арассыыйа Архитектуратын Академиятын бочуоттаах чилиэнэ. А. В. Ополовников салататынан 50-ча нуучча архитектууратын мас пааматынньыктара сөргүтүллүбүттэрэ, ол иһигэр нуучча мас зодчестватын киэн туттуута — аатырбыт Кижи, уонна Дьокуускай остуруогун башнята.
Александр Викторович Ополовников 1911 с. сэтинньи 8 күнүгэр Рязань губерниятын Поднаволок диэн селотугар төрөөбүтэ. Кыыһа этэринэн кини 1911 с. буолбакка 1910 с. төрөөбүт курдук. Аҕата — Ополовников Виктор Петрович (1880—1944, Москуба), дворянин, присяжнай повереннай, Рязань губерниятыгар Скопин куорат таһыгар баар таас чоҕу хостуур рудник юрисконсультанынан үлэлиир эбит. Ийэтэ — төрөөбүтүнэн Маркович Мария Богдановна (1885—1928, Москуба уоб. Малаховка ст.), нуучча-украина суруйааччытын Марко Вовчок (Мария Александровна Маркович-Вилинская литературнай псевдонима) уонна украина этнограф-фольклорииһа Афанасий Васильевич Маркович сиэннэрэ.
Ополовниковтар дьиэ кэргэннэригэр 6 оҕолоохтор эбит: Мария, Евгения, Григорий, Александр, Любовь, Петр.
1928 с. сэттэ кылааһы бүтэрэн баран Ойуур техникумун бүтэрэр уонна Дальнай Востокка үлэлиир, онтон 1932 с. Бүтүн Сойуустааҕы архитектура-тутуу институутугар (ВАСИ, билигин Москубатааҕы Архитектурнай институт) киирэр. 1939 сыллаахха туйгуннук бүтэрэр, онтон аармыйаҕа ыҥырыллар, онно Аҕа дойду Улуу сэриитэ бүтүөр дылы сулууспалыыр.
Саха сиригэр Ополовников 1969 сыллаахха кэлэр. Бастаан Индигиир өрүскэ турар Зашиверскай шатровай храамын (1700) чинчийэр. Онтон сүүрбэттэн тахса сыл тухары Саха сирин кэрийэ сылдьан былыргы мас тутуулары үөрэтэр.
Ополовниковы Саха сирин мас зодчествотын саҥаттан арыйбыт киһиннэн ааҕаллар. Былыр былыргыттан Арассыыйаҕа тутуллар гынан баран билигин кини киин уобаластарыгар хаалбатах тутуу пааматынньыктара Саха сиригэр хаалбыттарын Ополовников науука өттүнэн чинчийэн былыргы мас тутуу култууратын үөрэтиигэ сүҥкэн кылааты киллэрбитэ. Ол тутуулар истэригэр ат миэлиҥсэлэрэ, араас көрүҥнээх кириэппэс ампаар-башнялар, киһи уҥуохтара киирэллэр. Онно эбии 1980-с сыллар бүтүүлэригэр Алаһыай уонна Аллараа Халыма остуруоктарын графическэй реконструкцияларын онорбута.
1973 с. Ополовников блокнотугар суруйбут: «Якутия — моя вторая родина».

# Ополовников Александр Викторович
## Кинигэлэрэ

* Деревянное зодчество Якутии / А. В. Ополовников, Е. А. Ополовникова, 124 с. ил., 32 л. ил. 17 см, Якутск Кн. изд-во 1983
* Сокровища Русского Севера / А. В. Ополовников, 366,[1] с. ил. 29 см, М. Стройиздат 1989
* Древний Обдорск и заполярные города-легенды / А. В. Ополовников, Е. А. Ополовникова, 398,[1] с. ил. 33 см, М. Ополо 1998
* Ополовников А. В., Ополовникова Е. А. Избяная литургия. — М.: ОПОЛО, 2001. — 511 с.: ил. — (Древнерусское деревянное зодчество)

# Ополовников Александр Викторович
## Туһаныллыбыт сирдэр

История, культура и традиции Рязанского края
# Sims

Бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх...
* Сим каарта - суотабай төлөпүөн биир кыра тэрилэ
* The Sims - көмпүүтэр оонньуулара (1, 2 уонна 3 чаастартан турар)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# 1862

1862 сыл.

# 1862
## Туох буолбута

* Муус устар 20 — Луи Пастер уонна Клод Бернар олох бэйэтэ үөскүүрүн туһунан түөрүйэ олоҕо суоҕун дакаастыыр уопуту түмүктээбиттэр.
* Ыам ыйын 22 — Арассыыйа импиэрийэтигэр «Хайа биистэрин бүтэһиктээхтик бас бэриннэрэргэ … Хапхаас сиһин арҕаа өттүгэр Кубаан казаактарын уонна Арассыыйа атын олохтоохторун олохсутар туһунан» балаһыанньа тахсыбыт.
* Бэс ыйын 19 — АХШ Кэнгириэһэ кулуттааһыны боппут. Бу кэмҥэ гражданскай сэрии хайыы-үйэ буола турара.
* От ыйын 1 — Арассыыйа судаарыстыбатын бибилэтиэкэтэ олохтоммут, ол саҕана Москубатааҕы публика түмэлин бибилэтиэкэтин быһыытынан.
* Сэтинньи 13 — Льюис Кэрролл күннүгэр суруйбут: «Алиса туһунан остуоруйаны суруйан эрэбин, Ороһооспоҕо бүтэрбит киһи дии саныыбын».

# 1862
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 23 — Давид Гильберт — биллиилээх ниэмэс математига.
* Муус устар 14 — Пётр Столыпин (1911 өлб.), нуучча судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, ис дьыала миниистирэ, Арассыыйа премьер-миниистирэ (1906—1911), аграрнай реформа көҕүлээччитэ.
# 1360-с

1360-с сыллар.
Халыып:TOCRight

# 1360-с
## Түбэлтэлэр

* Кыһыл баайыылаахтар өрө туруулара (1351—1368). Юань династия бүтүүтэ, Мин династия саҕаланыыта (1368).
# Төлөппүөн

Телефон диэн электрическай тэрил, онон туһаннахха икки араас киһи ыраах сиртэн кэпсэтиэхтэрин сөп. Уруккут төлөппүөннэр провод нөҥүө холбонуохтара булгуччулаах этэ, билигин төлөппүөн радио нөҥүө кэпсэтиллиэн сөп. Ону өссө мобильнай телефон ол эбэтэр сиэп төлөппүөнэ дииллэр.
Дьон үксэ Александр Белл телефону айбыт диэн толкуйдууллар, ол гынан баран Антонио Мэуччи (ит. Antonio Meucci) үлэлиир телефону 1871 сыллаахха айбыт уонна патеннаабыт. Ол гынан баран кини сатаан үбүлүөн сөптөөх киһини булбатах. Кэргэнэ ыарыһах эбит ол иһин ороҥҥо сытар кэргэнин кытары мастерскойтан кэпсэтэргэ туттар эбит.

# Төлөппүөн
## Төлөппүөн арааһа

Араас төлөппүөн баар, Тута сылдьа төлөппүөн сиэп төлөппүөнэ диэн аатырар. 1980ус сыллар бүтүөхтриттэн сир үрдүнэн тарҕаммыта. Билигин төлөппүөнэ суох сырыттахха адьас муода баҕайы курдук көстөр. Сорох төлөппүөннэр спутник нөҥүө сигналы ыытыахтарын сөп, ол иһин сир үрдүнэн ханна баҕары үлэлиэн сөп.

# Төлөппүөн
## Смартфон

Смартфон — мобильнай телефон (аныгы-быраабыла курдук, сенсорнай экран), эбии функциональнай- персональнай компьютер.
Ону сэргэ коммуникатор (англ. padanic) — персональнай компьютер, эбии функциональнай төлөпүөн үлэтэ суох.
Мобильнай телефоннарга куруук эбии функциялар (калькулятор, календарь) бааллара эрээри, бириэмэттэн ордук интеллектуальнай моделлар тахсаллара. Улааппыт функциональность уонна суоттуур кыамтата «смартфон»диэн термин киллэриллибитэ. Кинилэр ТХПК- ҕа мобильнай төлөпүөн функцияларын кытта тахсаллара, итинник тэриллэр коммуникатордар ааттаммыттара. Билигин смартфоннарга уонна коммуникатордарга араарыллан, тиэрминнэри биир — биир дьоҕус дьоҕус компьютерга уонна сайдыылаах радио-интерфейсынан толору туһаныллар, бэйэтэ «коммуникатор» диэн тиэрмини оңорор.
Смартфоннар көннөрү мобильнай төлөпүөннэртэн уратылаахтар, өрүт өттүн программанан хааччыйыы программатын оҥорорго аһаҕас (көннөрү мобильнай төлөпүөннэр операциялара өрүтүнэн сабыллаллар). Эбии эбиилэри туруоруу көннөрү мобильнай телефоннары кытта тэҥнээтэххэ, функциональнай смартфоннары балачча тупсарар кыаҕы биэрэр.
Ол эрээри кэнники кэмҥэ «көннөрү» телефоннар уонна смартфоннар икки ардыларыгар кыраныысса улам кэҥээн иһэр, саҥа телефоннар (саамай чэпчэки моделлартан ураты) хаһан эрэ функциональнай булуллубуттара быданнаата, холобур, электроннай почтанан уонна HTML-браузерынан, ону тэҥэ МНОГОЗАДАЧНОСТААХ.
# Сарбанньах

Сарбанньах эбэтэр Сарбынньах (лат. Sorbus, нууч. Рябина) — талах үүнээйи. Мутукчалаах эбэтэр булкаһык тыаҕа биирдиилэн үүнэр, билигин дэлэйдик дьон тэлгэһэригэр киэргэл курдук үүннэрэллэр.
Сиппит үүнээйи 4-5 м үрдүктээх буолар. Сибэккилэннэҕинэ, астаннаҕына уонна күһүн сэбирдэҕэ кытарар буолан ураты кэрэ дьүһүннээҕин иһин дьон дьиэлэрин таһыгар аҕалан үүннэрэллэр. Аһа ордук С битэмиининэн уонна микроэлеменнарынан баай. Сарбынньахха Р, В2, РР битэмииннэр, А провитамин, элбэх органическай аһыыбалар (дьаабылыка, лимон, янтарнай) бааллар. Оттон С битэмиинэ лимоннааҕар элбэх. Ол иһин эпэрээссийэ кэнниттэн үтүөрэн, чөлгө түһэргэ уонна авитаминозка олус туһалаах. Хааннарын баттаһына үрдүүр дьон манан көдьүүстээхтик туһанар кыахтаахтар. Бу айылҕа эмин туһаныы ньымата боростуой – отоннорун куҥҥэ үстэ аһыаҥ чаас аҥаарын иннинэ ытыскынан баһын ылан сиигин.
Күһүн хойут, үчүгэйдик сиппитин кэннэ, элбэҕи хомуйан, салапаан мөһөөччүккэ уган, эһиилгэ дьылга тиийэр гына холодильникка, морозильникка хаһаанар сөп. Оччоҕуна сарбынньах туһалаах бэссэстибэлэрэ бары оннуларынан хаалаллар.
# Чай талах

Чай талах (лат. Salix polaris, нууч. полярная ива) — туундараҕа үүнэр талах.
# Дуобат

Дуобат (эбэтэр дуомат) диэн икки киhи оонньуур абстрактнай стратегическэй дуоска оонньуута. Дуобат диагоналынан хардыылыыр уонна күрэстэhээччи дуобатын нөҥүө ыстанан сиир. Дуобат араас көрүҥнээх. Олортон аан дойдуга ордук тарҕаммыттарынан буолаллар омуктар икки ардыларынааҕы дуобат (10×10 дуоска) уонна ааҥл дуобата (8×8 дуоска).
Дуобат былыр сахаларга элбэхтик оонньонор эбит. Дьон дуобат бөгүүрэлэрин бэйэлэрэ талахтан оҥостоллоро. Уһуктаах бөгүүрэлэр хороох, оройо ойо быһыылааҕа — ньыкаа диэн ааттаналлара.
Нотацияны билбэт былыргы сахалар бэйэлэрэ туспа нотациялаахтара. Дуоска суоллара: уһун дьуруу, эбэтэр сүүрэр үөс (a1-h7), алын уонна үрүт тэпсэҥнэр (g1-a7, h2-b8), үс үөс, эбэтэр үс үктэллээх эргиир (c1-h6, b2-g7, a3-f8), олдьу суоллар (e1-a5, a5-d8, d8-h4, h4-e1).

# Дуобат
## Көрүҥнэрэ

* Омуктар икки ардыларынааҕы дуобат
* Ааҥл дуобата
* Бразилия дуобата
* Гана дуобата
* Канада дуобата
* Фриз дуобата
* Пул дуобат
* Испания дуобата
* Нуучча дуобата
* Италия дуобата
* Чех дуобата
* Аргентина дуобата
* Тай дуобата
* Түрк дуобата
# Стручков Петр Никонович

Стручков Петр Никонович (Боччо)
Хотун Төҥүлү соҕуруу өттүгэр Бэрдьигэстээх диэн эбэ баар. Отутус сыллар бүтүүлэригэр мөлтөхтүк көрөр уонна адьас көрбөт оскуолаҕа үөрэнэр саастаах оҕолору үөрэххэ тардар боппуруос күүскэ турбута, оскуола аһан үлэлэтэр наадата тирээбит. 1938 с. оннук оскуола аан бастаан Төҥүлүгэ, онтон 1939 с. Доллу Бэрдьигэстээҕэр көһөрүллүбүтэ уонна 1956 с дылы үлэлээбитэ. Ол кэннэ Якутскайга көһөрүллүбүтэ. Дьэ Бу алаас чугаһыгар Стручковтар баай аймах олорбуттар. Максимов С.А уонна Стручков П.Т. «Доллу кырса күөх» кинигэҕэ: «…атын аҕа уустарыттан Бэрдьигэстээх эҥэр ордук аакка-суолга киирбиттэртэн баай Стручковтар буолаллар, саамай халыҥ аймахтар, элбэх ыал буолан тэнийбиттэр… нуучча итэҕэлин эрдэ ылыммыттар, үөрэхтэниини атын ыаллартан эрдэ өйдөөбүттэр.»
Дьэ бу аймахтан биир норуокка биллибиттэринэн, чаҕылхайдарынан - Стручков Петр Никонович (Боччо) буолар.1900 с саҥатын диэки төрөөбүт. 19-20-гэр куоракка үөрэнэ киирэр. Ол үөрэнэ сылдьан, революционнай өйдөөх-санаалаах ыччаттарга холбоһон, М.В.Ксенофонтов кистэлэҥинэн тэрийбит «Эдэр коммунистар союзтара» (сорохтор этэллэринэн «Социал демократ» түмсүү) биир активнай чилиэнэ буолар. Платон Алексеевич Ойуунускайдыын бииргэ үөрэммит, бодоруспут. Кырдьаҕастар этэллэринэн, Платон Алексеевич сайын дойдутугар Тааттаҕа баран иһэн Билир сайылыкка (М.Горькай аатынан совхоз биир аатырбыт сайылыга) иккитэ хаста хонон ааспыта биллэр. Хоно кэлбит эдэр ыччат саха оонньуутугар күрэхтэһэллэригэр, Ойуунускай атах оонньуутугар кыайара үһү. Наһаа чэпчэкитик кылыйара диэн кэпсээҥҥэ баар.
Петр Никонович 1919 с. ахсынньыга Якутскай гарнизона үрүҥнэри самнарыытыгар кыттыспыт. Ити кэннэ Мэҥэ улууһугар тахсан Советскай былаас бастакы дьаһалларын олоххо киллэрсиигэ үлэлэспит. Ол иһин аҕатыттан, ийэтиттэн мөҕүллүбүт. Күһүҥҥү муҥха кэмигэр тахсан баайдартан балыктарын ылан дьадаҥыларга түҥэппитэ биллэр. Ити сылдьан сэллигинэн ыалдьар уонна 1922 с олунньутугар Аччыгый Ааллаах өтөҕөр өлөр. Аймахтара, төрөппүттэрэ өстүйэннэр тугунан да көмөлөспөтөхтөр. Ыалдьа сыттаҕына тастыҥ быраата Роман Илларионович Стручков ыарыылаабыт. Кини кэпсииринэн, оччотооҕу комсомоллар, чиэстээн-бочуоттаан Нөмүгү уонна Киһи Уҥуохтаах алаастар икки ардыларыгар көмпүттэр. Памятник туппуттарын, ол түүн оччотооҕу норуот өстөөхтөрө уоттаан кэбиспиттэр. Эһиил 2018 с. 100 сааһын туолуохтаах Ленинскэй комсомол биир чаҕылхай чилиэнэ – Петр Никонович (Боччо) билигин да норуокка истиҥ тылынан ахтыллар.
# ExxonMobil

ЭКСОН-МОБИЛ (ExxonMobil) - корпорация, ниэби (ниэптэни) хостуур-таҥастыыр аан дойду хампаанньаларыттан биир улаханнара. 1999 сыллаахха икки тэрилтэ силлэһиититтэн тэриллибитэ: Exxon уонна Mobil.
1970-х годам мировую экономику потряс топливный кризис. Эмбарго арабских стран на поставки нефти западным странам (1973), исламская революция в Иране (1979) вызвали сбои в нефтяных поставках, взвинтили цены на сырую нефть. усилия по развитию альтернативных источников энергии. Exxon, Mobil и другие западные нефтяные компании предприняли усилия по развитию нефтедобычи в Северном море, Мексиканском заливе, на Аляске. К началу 1980-х годов увеличение объемов нефтедобычи привело к перепроизводству и стремительному падению цен на нефть. Последние два десятилетия 20 века Exxon и Mobil работали в условиях низких цен на нефть и относительно слабого спроса на горючее.
1998 сыллаахха Exxon уонна Mobil силлэһии туһунун сөбүлэһиигэ илии баттаабыттара, силлиһии 1999 с. сэтинньи 30 күнүгэр түмүктэммитэ.
С этого времени новая корпорация становится крупнейшим игроком на мировом нефтяном рынке. Рост цен на нефть в первые годы 21 века способствовал быстрому росту рыночной капитализации ExxonMobil, которая к 2005 году достигла беспрецедентной цифры в 405 млрд. долларов. Чистая прибыль только за один 2004 год составила 25 млрд. долларов. Билигин да корпорацияны Рокфеллердар дьиэ кэргэннэрэ салайар.
# Сакраменто

Сакраменто:
* Сакраменто (өрүс) — Калифорния штаакка баар өрүс, АХШ.
* Сакраменто (Калифорния) — Калифорния штаат киин куората.
* Сакраменто (уокурук) — Калифорния штаакка баар уокурук, АХШ.
* Сакраменто (хайа) — Нью-Мексико штаакка баар хайалар, АХШ.
* Сакраменто (Колорадо) — АХШ куората, Колорадо.
* Сакраменто (Небраска) — АХШ куората, , Небраска.
* Сакраменто (Коауила) — Миэксикэ муниципалитета, Коауила.
* Колония-дель-Сакраменто — Уругвай куората.

# Сакраменто
## Өссө көр

* Сакраменту (Минас-Жерайс)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Байҕал сэлиилэрэ

Байҕал сэлиилэрэ (лат. Mirounga) диэн түлүөннэр кэргэннэрин ууһа. Ордук улахан түлүөннэр буолаллар. Уус икки көрүҥнээх - хоту байҕал сэлиитэ уонна соҕуруу байҕал сэлиитэ.
# Урал үрдүнэн метеорит түһүүтэ 2013

Урал үрдүнэн метеорит түһүүтэ 2013 — метеорит түһүүтэ. Казахстан уонна Арассыыйа дьоно көрөллөр. Челябинскай куоратка 15 олунньу 2013 сыллаахха кэлэн түһэр, айдаан бөҕө тахсар.
# Аан дойдутааҕы сайдыы туһунан билии күнэ

Аан дойдутааҕы сайдыы туһунан билии күнэ (на официальных языках ООН: ааҥл. World Development Information Day, исп. Día Mundial de la Información sobre el Desarrollo, фр. Journée mondiale d'information sur le développement) — ХНТ Генеральнай ассамблеятын 27-с сессиятын быһаарыытынан (A/RES/3038 № резолюция) 1973 сылтан сыл аайы алтынньы 24 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Резолюцияҕа этиллибитэн Холбоһуктаах наациялар тэрилтэлэрин күнүн кытта сөп түбэһиэхтээх диэн сурулла сылдьар. Бу күн 1945 сыллаахха ХНТ Устааба үлэҕэ киирбит.
Бу күн биллэриллибит сыала-соруга уопсастыбаннаһы сайдыы кыһалҕаларыгар чугаһатыы буолар. Сайдыы туһунан информацияны тарҕатыы сайдыы проблематын өйдөөһүҥҥэ улахан суолтатын санатыы буолар, дойдулар ыккардыларынааҕы бииргэ үлэлээһиҥҥэ ыҥырар диэн.
# Барамыгин Николай Константинович

Барамыгин Николай Константинович (1886, ахсынньы 12 — 1972) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Өлүөхүмэ оройуонун Энгельс аатынан холкуос биригэдьиирэ.

# Барамыгин Николай Константинович
## Олоҕун олуктара

1886 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Пеледуй сэлиэнньэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1921 сыллаахтан Өлүөхүмэҕэ олорбута, хамначчытаабыта, онтон сир түүлэһэн Аммаҕа үлэлээбитэ. 1927 сыллаахха коллективизацияҕа кыттыбыта, сири таҥастыыр табаарыстыбаҕа киирбитэ.
1949 сыллаахха кини салайар биригээдэтэ уһулуччу үрдүк үүнүүнү ылбыта.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1950 сыл бэс ыйын 21 күнүнээҕи Ыйааҕынан Барамыгин Николай Константиновичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Барамыгин Николай Константинович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1950)

# Барамыгин Николай Константинович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

# Барамыгин Николай Константинович
## Аатын үйэтитии

* И. Я. Строд аатынан Өлүөхүмэтээҕи Түмэлгэ Н. К. Барамыгиҥҥа аналлаах хос тэриллибит.
* Өлүөхүмэ куоратыгар кини аатынан уулусса ааттаммыт.
# Иванов Николай Матвеевич

Иванов Николай Матвеевич — Кэриэйэ 1950-53 сс. сэриитин кыттыылааҕа, авиадивизия штабыгар сибээс отделениетын хамандыыра.
1925 сыллаахха муус устар 25 күнүгэр Анна уонна Матвей Ивановтарга бастакы оҕонон Уус-Алдан Өнөр нэһилиэгин Килэдьимэ алааһыгар төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүттэр бэһиэлэр, биир кыыс, 4 уол.
Николай Матвеевич 2 сыл армияҕа сылдьан баран бэйэтэ тылланан Кэриэйэҕэ (билиҥҥинэн Хотугу Кэриэйэҕэ) 2 сылтан ордук сэриигэ сылдьыбыта. Кини онно Сэбиэскэй Сойуус үс төгүллээх дьоруойун, авиация маршалын Иван Кожедуб 324-с истребительнай авиадивизиятын штабыгар сибээс отделениетын хамандыырынан сылдьыбыт.

# Иванов Николай Матвеевич
## Наҕараадалара

* Советская-Китайская дружба мэтээл кавалера.

# Иванов Николай Матвеевич
## Айымньылара

Сэриигэ да сылдьан, сэрии да кэнниттэн хоһоон айарын, ахтыы суруйарын сөбүлүүрэ. Сэриигэ сылдьыбытын туьунан, Аҕа дойду сэриитин кэмигэр хайдах сутаан, сирэйдэрэ, илиилэрэ-атахтара дыгдайан иьэн тахсыбытын хараастан олорон кэпсиирэ.
Бу хоһоонугар хайдах эрэйи-муну көрсүбүтэ ахтыллар:
   Улаатар сааспар сукка хаптаран,
   Дыгдайа иһэлийэн чуут орпутум. Түөрт сыл саллаат сэбиэскэй өйүн, өһөн тыыныгар иитиллибитим. Икки сыл сэрии өһөгөйүн
   Хааннаах хабыр хапсыһыыга киирсибитим. Дьылгам ыарын да иһин,
   Дьылҕабын эмиэ да сирбэппин. Бу сиргэ ыччатым кэлбитин.
# Седнев

Седнев (укр. Седнів) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 175 (2011).