yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Егорова Александра Петровна

Егорова Александра Петровна-Тупсууна — 1 категориялаах народнай медицина магистра, Айыы арчыһыта, түһүлгэ эмчитэ, 7-с кылаан.
Егорова Александра Петровна-Тупсууна 1948 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр Иккис Наахара нэһилиэгэр колхуостаах дьиэ кэргэҥҥэ 6-с оҕонон төрөөбүтэ. 1965 сыллаахха Наахара аҕыс кылаастаах оскуолатын үөрэнэн бүтэрэр.1967 сыллаахха Майа орто оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэнэ киирэр. 1969 сыллаахха бухгалтер идэтин баһылаан Чурапчы улууһун Субуруускай аатынан сопхуоска ананан 1982 сылга диэри үлэлиир.1982 сыллаахха төрөөбүт нэһилиэгэр кэлэн участковай балыыһаҕа завхоһунан үлэлиир. Бу үлэлиир кэмнэригэр нэһилиэккэ ыытыллар культурнай тэрээһиннэргэ сөбүлээн туран актыыбынайдык кыттар. 1984 сыллаахха кулуупка «Дьэ-буо» тойуксуттар ансаамбылларын салайааччытынан үлэлиир. Былатыан Ойуунускай суруйуутугар «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо» олоҥхону туруоран фольклорнай фестивальга бастаан, Дьокуускай куоракка республиканскай күрэххэ кытталлар. Бу кэмтэн ыла аһыллан Александра Петровна 1990 сыллаахха бэс ыйыттан норуот эмчитэ буолар. 1992 сыллаахтан сахалыы эмчиттэр үрдүкү оскуолаларыгар 7 сыл үөрэнэн, үрдүк үөрэхтээх норуот эмчитэ дипломун ылан, бу күҥҥэ дылы идэтинэн үлэлиир.

# Егорова Александра Петровна
## Наҕараадалара:

−1994 с. тохсунньу 19 күнүгэр «Симэх эмчит» −1995 с. алтынньы 30 күнүгэр «1 категориялаах эмчит» −1995 с. от ыйын 6 күнүгэр «Далбар эмчит» -Народнай медицина магистра -Гипнотизер экстрасенс -«Международнай категориялаах эмчит» -«Лучший меценат 2003 г. Мегино-Кангаласского улуса, Нахаринской средней школы за активную гражданскую позицию и вклад в развитии образования» -Мегино-Кангаласский улус, женская общественная организация свидетельство номинация «Лучший спонсор работы женсовета» 2002 г. -Диплом «Женщина лидер» 2003 с. -Почетный меценат образования РС(Я) түөскэ кэтиллэр бэлиэ -Золотая книга меценатов и попечителей Республики Саха (Я)
# Русгидро

Русгидро, Арассыыйа энергетическай тэрилтэтэ, үгүс гидростанциялары дойду иһигэр бас билэр.
Салалтата — Красноярскай куоратка.
# Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ

Арассыыйа Федерацията 83 субъектан турар, онтон 21-э өрөспүүбүлүкэ буолаллар:
| 1. Адыгея (Майкоп) 2. Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ (Горно-Алтайскай) 3. Башкортостан (Уфа) 4. Бурятия (Улан-Удэ) 5. Дагестан (Махачкала) 6. Ингушетия (Магас) 7. Кабардино-Балкария (Нальчик) | 8. Калмыкия (Элиста) 9. Карачай-Черкесия (Черкесскэй) 10. Карелия (Петрозаводскай) 11. Коми (Сыктывкар) 12. Марий Эл (Йошкар-Ола) 13. Мордовия (Саранскай) 14. Саха Сирэ (Якутия) (Дьокуускай) | 15. Хотугу Осетия — Алания (Владикавказ) 16. Татарстан (Казань) 17. Тыва (Кызыл) 18. Удмуртия (Ижевскэй) 19. Хакасия (Абакан) 20. Чечня (Грознай) 21. Чувашия (Чебоксаар) 22. Кырыым (Симферополь) |

# Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ
## Конституцияҕа

Арассыыйаҕа киирэр өрөспүүбүлүкэлэр атын субъектарыттан уратылара бастатан туран омук судаарыстыбалыы тэрээһинэ буолалларыгар сытар (атыттар — сиринэн судаарыстыбалыы тэрээһиннэр).
Конституция 5-с ыстатыйатыгар өрөспүүбүлүкэлэр судаарыстыба бырааптаахтар. На практике это не означает, что они являются носителями государственного суверенитета. Однако, в отличие от прочих субъектов федерации, принимают собственные конституции и имеют право устанавливать свои государственные языки. Другие субъекты такого права не имеют (см. ст. 68 Конституции Российской Федерации).

# Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ
## Устуоруйата

Аныгы өрөспүүбүлүкэлэр үгүстэрэ сэбиэскэй кэмҥэ автономиялаах өрөспүүлүкэлэр этилэр, сорохторо автономиялаах уобаластар этилэр. АССР в республики происходило одновременно с "парадом суверенитетов" союзных республик.
# Тирана

Тирана (алб. Tiranë) диэн Албания киин уонна ордук улахан куората. 1614 с. тэриллибитэ уонна 1920 с. киин куорат буолбута.
# Попова Акулина Серафимовна

Попова Акулина Серафимовна — олоҥхону чинчийбит учуонай, Таатта улууһун Ытык киһитэ, бөлүһүөпүйэ билимин хандьыдаата.
# Кэмпэндээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Кэмпэндээйи нэһилиэгэ. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэмпэндээйи. Нэһилиэнньэтин ахсаана 488 киһи (2007 сыл). Бадараанынан эмтиир санаторий, Туус хостооһуна.

# Кэмпэндээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Саввинов Родион Григорьевич — кэпсээнньит-суруйааччы.
# Поляктар

Поляктар (пол. Polacy) диэн арҕаа славяннар киирэр омук. Польша Өрөспүүбүлүкэтин сүрүн нэһилиэнньэтэ (96 %). Поляктар уопсай ахсааннара — 55 мөл кэриҥэ киһи, онтон Польшаҕа — 38 мөл. Аан дойдуга поляктартан төрүттээх дьон ахсаана — 60 мөл киһи. Поляктар диаспоралара Полония диэн ааттаах. Поляктар үгүстэрин төрөөбут тыллара — индоевропейскай тыллар славян тылларыгар киирэр поляк тыла.
Поляктар уруккуттан итэҕэллэрэ — католицизм. 1917 сыллаахха дылы поляктар Арассыыйа империятын саамай элбэх ахсааннаах омуктарын ахсааныгар киирэллэр этэ. Бүтүн Сойуустааҕы биэрэпис түмүгүнэн 1989 сыллаахха Сэбиэскэй Сойууска 1 126 334 поляк олорор этэ.

# Поляктар
## Саха сиригэр биллибит поляктар

* Огрызко Иосафат
* Пекарскай Эдуард Карлович
* Серошевскай Вацлав
# Japan Marine United

Japan Marine United — Дьоппуон иккис улахан хараабыл оҥорор тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга иккис буолар улаханынан (Imabari Shipbuilding кэнниттэн). Планета 38% рыногын тутар, ол эрэн Америкаҕа уонна Кытайга 60% рыногы бас билэр.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

# Japan Marine United
## тэрилтэни бас билээччилэр

* JFE Holdings - 45% бас билэр.
* IHI Corporation - 45% бас билэр.
* Hitachi - 8% бас билэр.
* 2% көҥүл эргийэр NYSE биржаҕа
# Балыктаах

Балыктаах өрүс. Олгуйдаах арыыга баар өрүс. Уһуна 205 км., тардыытын иэнэ 4110 км². Илин Сибиирдээҕи байҕал Смирницкай хомотугар түһэр.
Тардыытыгар 150 күөл баар. Балаҕан ыйыттан от ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: уҥаттан Туора Үрэх (63 км.), Дьириҥ (69 км.); хаҥастан Тихая (53 км.) уонна Кустаах Үрэх (83 км.)

# Балыктаах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Крюков Лука Егорович

Крюков Лука Егорович — 1922 сыллааҕы Саха сиригэр бастаанньыстар хамсааһыннарын кыттыылааҕа, Сунтаарга, Хочо улууһугар бастаанньыстар этэрээттэригэр штаб начаалынньыга.
1882 сыллаахха Сунтаар I Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата I Нөөрүктээйи нэһилиэгин ыстаарыстата Егор Иванович Крюков Тойбохойго кииннээн Хочо улууһун тэрийэргэ этии киллэрбит уонна ону дьаныардаахтык туруорсубут киһи.
1930 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр тутуллан хаайыллыбыт. РСФСР ХК 58-10, 59-3 ыстатыйаларынан буруйданан ГПУ коллегиятын 20.06.1931 уурааҕынан үрдүкү миэрэҕэ бириигибэрдэммит. Бириигэбэр 13.08.1931 толоруллубут.
# Адвекция

Адвекция — метеорологияҕа салгын маассалара сир үрдүнэн сыҕарыйан сылааһы, сииги тарҕатыылара; күн-дьыл уонна климат үөскүүр биир сүрүн фактора.

# Адвекция
## Ылыллыбыт сирэ

География терминнэрин тылдьыта/ Г.Н. Максимов, А.И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н.П., Оконешников Е.И.; рец. Гоголева П.А., Михайлова Т.В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. -112 с. ISBN 5-7696-0229-5
# Тыймыыт (сулустар бөлөхтөрө)

Тыймыыт (лат. Lacerta) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Андромеда уонна Куба бөлөхтөр ыккардыларынан баар.
Чаҕылхай сулустара суох, хоту өттө Халлаан Сиигэр сытар. Ордук чаҕылхай сулус 3,8 көстөр улахан.
Халлааҥҥа 200,7 квадрат иэннээх, 63 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан атырдьах ыйыгар ордук көстөр.

# Тыймыыт (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха «Уранография» атласка киллэрбитэ.
# 2 -c тыһыынча сыл

б. э. инн. 1 тыһыынча сыл — 1-c тыһыынча сыл — 2-c тыһыынча сыл — 3-c тыһыынча сыл — 4-c тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
2 -c тыһыынча сыл
# Харчы политиката

Харчы политиката диэн ил туттууга баар харчы маассатын хонтуруоллуур политиката, дойду экономикатын үүнүүтүн уонна бигэ туругун хааччыйар соруктаах. Харчы политикатын киин баан ыытар.
# Калиновка (Броварскай оройуон)

Калиновка (укр. Калинівка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 748 (2012).
# Дуду кэҕэ

Дуду кэҕэ (лат. Cuculus saturatis, нууч. Глухая кукушка) - көннөрү кэҕэҕэ майгынныыр эрээри арыый хараҥа өҥнөөх. Кэҕэтиҥилэр аймахтарыгар Кэҕэлэр уустарыгар киирэр.
Саҥата өтөн саҥатыгар майгынныыр. Тайҕа зонатыгар барытыгар баар. Саха сирин дуду кэҕэтэ Австралияҕа тиийэ кыстыыр диэн орнитологтар этэллэр.
# Хабаровскай кыраай сахалара

Хабаровскай кыраай сахалара диэн Арассыыйа Хабаровскай кыраайын сиригэр олорор сахалар. Хабаровскай кыраайга 3-6 тыһ. саха олорор. Саха омугун олохсуйбут төрүт сирэ.
* Хабаровск - 1983 саха олорор
* Комсомольск-на-Амуре - 899 саха олорор
# Робек Михаил Михайлович

Робек Михаил Михайлович — саха, эбээн тылларын бастакы тылдьыттарыттан биирдэстэрин оҥорбут киһи, быраас үөрэхтээх (штабс-лекарь чыыннаах), Москуба гражданина буолбут швед уола.
1753 сыллаахха төрөөбүт. 1768 сыллаахха Москуба сүрүн (генеральнай) госпиталыгар сулууспалыы киирбит, 1770 сыллаахха подлекарь сыбаанньалаах Иркутскай күбүөрүнэҕэ уоспалаабыт ыарыһахтары эмтиир соруктаах ыытыллыбыт. Онно 5 сылтан ордук үлэлээбит, Хотугу Муустаах далай кытылынан, Камчаатканан сылдьыбыт. 1776 сыллаахха лекарь сыбаанньатын ылбыт уонна Ниэрчинскэй батальонугар ыытыллыбыт, онно собуот госпиталларыгар сэбиэдиссэйдээбит. 1780 сыллаахха Кронштадка адмиралтейство госпиталыгар көһөрүллүбүт. 1784 сыллаахха штаб-лекарь чыынын ылбыт, Кронштадт 1-ы батальонугар сулууспалаабыт.
1785 сыллаахха атырдьах ыйын 8 (19) күнүгэр тахсыбыт Екатерина II ыраахтааҕы ыйааҕынан кистэлэҥ географическо-астрономическай байҕал эспэдииссийэтигэр (Биллингс эспэдиссийэтэ) анаммыт. Онтон төннөн баран 1794 с. ахсынньыга наҕараадаламмыт: биир сыллаах хамнаһын икки төгүллээх кээмэйинэн харчынан бириэмийэлэммит, сыллааҕы хамнаһын кээмэйинэн өлүөр диэри биэнсийэ анаммыт, коллегия асессора чыын иҥэриллибит.
1796 сыл кулун тутар 28 күнүгэр (эргэ истиилинэн) Гатчина куоратын госпиталыгар сулууспаҕа анаммыт. 1797 сыл ыам ыйын 29 күнүгэр надворнай советник чыынын ылбыт. 1803 ыам ыйын күнүгэр Опекуннар Сэбиэттэрин биэдэмистибэтигэр көһөрүллүбүт. 1804 с. Дьадаҥылар балыыһаларыгар бырааһынан үлэлээбит. Гатчина госпиталыгар штаб-лекарынан 1808 сыллаахха диэри үлэлээбит; 1805 с. тохсунньу 10 күнүгэр коллегия советнига чыынын ылбыт.

# Робек Михаил Михайлович
## Тылдьыкка үлэтэ

Иосиф Биллингс эспэдииссийэтин чилиэнэ буола сылдьан Сибиир уонна Алеут арыыларын 12 омугун тылдьытын хомуйбута. Онно 800 саха, 200 Халыма эбээннэрин тылын-өһүн киллэрбитэ 1811 сыллаахха Г.А. Сарычев кинигэтигэр сыһыарыы быһыытынан тахсыбыта. Тылы хомуйарга П.С. Паллас үөрэппит дииллэр. Бу үлэни О.Н. Бетлингк үрдүктүк сыаналаабыта.
# Postbank

Postbank – eine Niederlassung der Deutsche Bank Aktiengesellschaft (урукку аата Postbank – eine Niederlassung der Deutsche Bank Aktiengesellschaft) — Германия биир улахан баана. Deutsche Bank конгломератка киирэр.
# Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет

Ошибка Lua в Модуль:WikidataCoords на строке 63: attempt to call field 'formatProperty' (a nil value).
Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет — Арассыыйа Пермь куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет
## Устуоруйата

1916 с. Пермь куоракка Петроградтааҕы Импэрээтэрискэй университет филиалын арыйбыттар. 1919 с. алтынньы 2 күнүгэр норуот үөрэхтээһинин института арыллыбыт. 1921 с. балаҕан ыйын 9 күнүгэр Педагоическай институт буолбут. 1922 с. институт үлэлээбэт буолбутунан педагогтар уонна устудьуоннар Пермнааҕы судаарыстыбаннай университекка педагогическай факультет тэриллибитигэр сыһыарыллыбыттар. 1930 с. алтыньы 15 күнүгэр Наркомпрос дьаһалынан Пермнааҕы индустриальнай-педагогическай институт тэриллибит. 1994 с.аттестация түмүгүнэн Пермнааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет буолбут. 2012 с.үөрэхтээһин уонна наука министиэристибэтин ыам ыйын 25 күнүнээҕи бирикээһинэн Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет буолбут.

# Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет
## Структурата

Факультеттара
Университет 13 факультеттаах уонна институттаах:
1. Математическай факультет
2. Филологическай факультет
3. Историческай факультет
4. Физическай факультет
5. Естественнонаучнай факультет
6. Информатика уонна экэниэмикэ факультета
7. Омук тылын факультета
8. Музыка факультета
9. Физическэй култуура факультета
10. Оҕо педагогикатын уонна психологиятын факультета
11. Начаалынай үөрэх методикатын уонна педагогикатын факультета
12. Правовой уонна социальнай-педагогическай үөрэх факультета
13. Психология института.
2002 сылтан университет филиаллара:
1. Остааҕы филиал
2. Лысьватааҕы филиал
3. Кунгурдааҕы филиал
4. Чайковскайдааҕы филиал
5. Кудымкардааҕы бэрэстэбиитэлистибэ.

# Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет
## Рейтиннэрэ

1. Пермь куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ
2. Пермскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 367-с миэстэ
4. Арассыыйа бастыҥ педагогическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 12-с миэстэ.

# Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет
## Ссылкалара

* https://eduscan.net/colleges/pspu Архыыптаммыт 2021, Тохсунньу 19 күнүгэр.
* https://pspu.ru/university/fakultety-i-instituty Архыыптаммыт 2020, Алтынньы 22 күнүгэр.
* https://pspu.ru/university/ob-universitete Архыыптаммыт 2020, Алтынньы 27 күнүгэр.
# Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ

Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ (лат. Muridae, нууч. Семейство Мышиные)
* Ойуур кутуйахтара
* Кырачаан кутуйахтар
* Кутуйахтар
* Кырыысалар

# Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
# Федоров Иннокентий Аполлонович

Федоров Иннокентий Аполлонович - Саха сирин үүнээйилэрин чинчийэр ботаник учуонай, киһи үүннэрэр үүнээйилэрин популяциятын биологиятынан, экологиятынан уонна физиологиятынан дьарыктанар, урут үүнэ сылдьыбыт үүнээйилэри айылҕаҕа үүнэллэрин ситиһэр үлэннэн Саха сиригэр бастакылартан биирдэстэринэн дьарыктаммыта, ону таһынан эмтээх үүнээйилэри чинчийэр.

# Федоров Иннокентий Аполлонович
## Олоҕун олуктара

1959 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүтэ. СГУ-ну бүтэрбитэ. 1982 сыллаахтан Криолитозона биологиятын кыһалҕаларын үнүстүүтүгэр үлэлиир. 1989 с. — ботаника саадын олохтоох үүнээйилэри интродукциялыыр лабораториятын үрдүкү билим үлэһитэ. 2001 – 2009 сс. Дьокуускайдааҕы ботаника саадыгар салайар дуоһунастарга үлэлээбитэ.

# Федоров Иннокентий Аполлонович
## Чинчийэр үлэтэ

Саас ыһыллар рапс 100 суордун олордон, ону чинчийэн 1989 с. “Обоснование элементов региональной технологии ярового рапса в Центральной Якутии” диэн үлэни суруйбута, уонна Ленинградка тыа хаһаайыстыбатын билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
# Кулаковскай Реас Алексеевич

Кулаковскай Реас Алексеевич (08.04.1914—31.05.1993) — кэпсээнньит суруйааччы, бэйиэт.

# Кулаковскай Реас Алексеевич
## Олоҕун олуктара

1914 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүт. Ол кэмнэргэ аҕата, А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй, Бүлүүгэ олороро, учууталлыыра.
1934 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай техникуму, кэлин пединститут үс курсун бүтэрбитэ уонна 30 сыл устатыгар Таатта улууһун орто оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ.
1978 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Кулаковскай Реас Алексеевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Аҕата — Өксөкүлээх Өлөксөй (04.03.1877—06.06.1926), саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
* Ийэтэ — Лыскова Евдокия.
* Кэргэнэ — Кулаковская (Заболоцкая) Татьяна Павловна.

# Кулаковскай Реас Алексеевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
##### Оҕолоро

8 оҕолоох:
* Кулаковскай Атос Реасович — төрөппүт уола, Өрөспүүбүлүкэтээҕи үөрэнээччилэр айымньыларын Түмэлин директора.

# Кулаковскай Реас Алексеевич
## Айар үлэтэ

Кэпсээннэрэ 1962 сылтан бэчээттэммиттэрэ. Биир бастыҥ үлэтинэн «Аҕам олоҕо» диэн, аҕата Өксөкүлээх Өлөксөй туһунан ахтыыларга уонна чахчыларга олоҕурбут, айымньыта буолар.

# Кулаковскай Реас Алексеевич
## Библиография

* Сыккыс: Кэпсээннэр. — Дь.:Кинигэ кыһата, 1965. — 116 с.
* Сэһэннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1971. — 144с.
* Сиккиэр: Сэһэн, кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1976. — 136 с.
* Олоҕу таптаа: Кэпсээннэр. Улахан саастаах оҕолорго. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1980. — 112 с.
* Сэһэннэр, кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1984. — 280 с.
* Кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1988. — 152 с.
* Аҕам олоҕо: ахтыы сэґэн. — Дь.: Кинигэ кыһата,1990. — 288 с.
* Луҥку киэһэ: Хоһооннор, үгэлэр. — Дь.: Бичик, 1993. — 78 с.
* Орто дойду олохтооҕо Ордьоот Оҕонньор: Оҕолорго аналлаах олоҥхо. — Намыын киэһээ: Хоһооннор. — Дь.: «Ситим», 1993. — 31 с.
* Олох лабаалара: Сэһэннэр, кэпсээннэр. — Дь.: Бичик, 1996. — 542 с.
* Кистэлэҥ кэпсээним. — Дь.: Бичик, 2003. — 320 с.

# Кулаковскай Реас Алексеевич
## Кини туһунан

* Бурцев Н. Өксөкүлээх уола: Төрөөбүтэ 85 сылыгар// Чолбон. — 1999. — № 4. — С.87—92.
* Копырин Н. Аҕа олоҕун сэһэнэ//Чолбон. — 1998. — № 2. — С.92—94.
* Пестряков Н. — Дьүкээбил. Өксөкүлээх уола Реас Алексеевич Бороҕоҥҥо//Чолбон. — 1994. — № 4. — С.196—201.
* Реас Кулаковскай «Аҕам олоҕо» диэн ахтыы сэһэнигэр буолбут ааҕааччылар конференцияларын матырыйааллара// Чолбон. — 1991. — № 8. — С.122—141.

# Кулаковскай Реас Алексеевич
## Өссө маны көр

* Өксөкүлээх Өлөксөй
# 1874

1874 сыл.

# 1874
## Туох буолбута

* Тохсунньу 6 — Арҕаа Хаҥалас улууһугар бастакы оскуола аһыллыбыт (билигин М.Е. Николаев аатынан Өктөмнөөҕү билим-үөрэх киинэ, Хаҥалас улууһа).
* Тохсунньу 13 — Арассыыйа аармыйатыгар рекрутунан хомуур оннугар призывтаах хомуур олохтоммут. Ол саҕана нуучча аармыйатыгар христианскай итэҕэллээх дьон уонна иудейдэр ыҥырыллаллара, онтон мусульманнар, буддистар, көс туора урдустар (инородецтар) ыҥырыллыбаттара. Сатыы сэриигэ сулууспа болдьоҕо 6 сыл этэ, онтон флотка — 7 сыл.
* От ыйын 1 — Шоулз уонна Глидден бэчээттиир масыыҥкалара атыыга тахсыбыт, бу бастакы урбаан өттүнэн ситиһиилээх масыыҥка этэ.

# 1874
## Төрөөбүттэр

* Ыам ыйын 7 — Попов Иван Васильевич (07.05.1874—1945) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, саха бастакы идэтийбит живописеһа.
* Сэтинньи 4 — Александр Васильевич Колчак, гидрограф-учуонай, нуучча императорскай байыаннай флотун адмирала, Арассыыйа политикатын XX-с үйэ саҕаланыытын аатырбыт диэйэтэлэ.
# Куб

Халыып:Другие значения
Куб :
| Тэгилэ | Соптоох элбэх кырыылаах геометрическай эттик |
| Кырыыта | Квадрат |
| Орой ахсаана | $8$ |
| Рёбер | $12$ |
| Кырыы ахсаана | $6$ |
| Орой кырыытын ахсаана | $3$ |
| Кырыы уьуна | $a$ |
| Ньуур иэнэ | $6a^{2}$ |
| Сабардама | $a^{3}$ |
| Иһирдьэ угуллубут шар радиуһа | ${\frac {1}{2}}a$ |
| Таһынан кэтэрдиллибит шар радиуһа | ${\frac {\sqrt {3}}{2}}a$ |
| Кырыы иҥнэйиитин муннуга | ${\frac {\pi }{2}}$ |
| Ыпсыы иҥнэйиитин муннуга | ${\frac {\pi }{2}}$ |
| Точечная группа симметрии | Октаэдрическай (Oₕ) |
| Двойственный многогранник | Правильный октаэдр |
Куб (был.-гириэк. κύβος) (ардыгар Халыып:D-ll эбэтэр соптоох гексаэдр) — бары кырыыта тэн көнө муннуктаах параллелепипед. Параллелепипед уонна призма чааһынай көстүгэ.
Куб кырыыта (грань куба) — туорт муннук еруттэринэн кэмчитиммит плоскость анара.
Куб еттугэ (ребро куба) — куб икки еттуктэринэн оноьуллубут кэрчик.
Куб вершината (вершина куба) — куб кииниттэн ыраах сытар чоп (точка), куб ус еттуктэрин быьа охсуспут сиригэр сытар.
Куб диагональа (диагоаль куба) — утары сытар куб оройдорун холбуур уонна куб киининэн ааьар кэрчик.

# Куб
## Куб свойствата

* Куб туорт быьыылара алта тэн кырыылаах геометрическай эттик буолаллар — ити быьыылара куб киининэн перпендикулярно туорт сурун диагоналльарынан ааьаллар.
* Куб иьигэр тетраэдр фигураны икки ньыманан батарыахха сеп. Ити икки тубэлтэ5э тетраэдр туорт вершиналара куб туорт вершиналарын кытта холбоьоллор, оччо5о тетраэдр бары алта кырыылара куб кырыылара буолаллар. Бастакы тубэлтэ5э тетраэдр бары вершиналара ус кырыылаах муннукка киирэллэр, онтон вершината куб биир вершинатын кытта сеп тубэьэр. Иккис тубэлтэ5э тетраэдр бииргэ быьа охсуьар ойо5осторо куб утары сытар кырыыларыгар киирсэр буолаллар. Ити инник тетраэдры септеех дииллэр, онтон кэринэ (объём) куб кэриниттэн 3 тегул кыра буолар.
* Куб иьигэр октаэдр геометрическай фигураны киллэриэххэ сеп, өскөтүн октаэдр алта еттуктэрэ куб алта еттуктэрин кытта сеп тубэьиэхтээхтэр.
* Куб иьигэр октаэдр геометрическай фигураны киллэриэххэ сеп, өскөтүн куб бары а5ыс еттуктэрэ октаэдр а5ыс еттуктэрин ортотугар сытар буолуохтаах.
* Куб иьигэр икосаэдр геометрическай фигураны киллэриэххэ сеп, өскөтүн икосаэдр утары сытар алта еттуктэрэ куб алта еттуктэригэр сытар буолуохтаахтар, онтон атын 24 еттуктэр — куб иьигэр. Икосаэдр бары 12 еттуктэрэ куб алта еттуктэригэр сытар буолуохтаахтар.
* Куб диагоналльара кэрчик диэн ааттаналлар, өскөтүн икки вершиналары холбуур буоллахтарына уонна куб киининэн тэн буолуохтаахтар. $a$ еттуктээх куб диагональын устата $d$ кэлин формуланан булуллар: $d=a{\sqrt {3}}.$
* $a$ еттуктээх куб иэнэ (площадь): $S=6a^{2}$.
* $a$ еттуктээх куб периметрэ (периметр): $P=12a$.

# Куб
## См. также

Халыып:Wiktionary
* Игральная кость
* Кубик Рубика
* Удвоение куба
* N-мерный куб (гиперкуб)
* Marching cubes
* Кубики сома
Халыып:Внешние ссылки Халыып:Многогранники Халыып:Символ Шлефли Халыып:Geometry-stub
# Андреев Андрей Николаевич

Андреев Андрей Николаевич (1803 — 28.9.1831) - Саха сиригэр Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабрист, лейб-гвардия Измайловскай полкатын подпоручига. Хотугу уопсастыба чилиэнэ (1825).
# Батько (хайа)

Батько. Томмот грядаҕа Селигдаар үрэх баһыгар баар хайа. Үрдүгэ муора таһымыттан 1510 м.

# Батько (хайа)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Космонаавт

Космонаавт (лүөччүк-космонаавт) — космоска тахсарга анал бэлэмнээх киһи.
Сир бастакы космонаава — ССРС гражданина Юрий Гагарин.
# Huawei P40

Huawei P40 уонна тупсубут вариана Huawei P40 Pro - 2020 сыллаах Huawei флагман төлөпүөнэ.

# Huawei P40
## атын флагманнара

* Huawei P50 - 2021 сыллаах
* Huawei P30 - 2019 сыллаах
* Huawei P20 - 2018 сыллаах
# .ws

.ws диэн Самоа үрдүк таhымнаах ил домена.
# Баланов Николай Егорович

Баланов Николай Егорович (төр. 1909, Саха уобалаһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Баланов Николай Егорович
## Олоҕун олуктара

1909 сыллаахха төрөөбүт. Саха.
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыл от ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Соҕуруу, 4-с Украинскай фроннарга сэриилэспит.
Албан аат уордьанын III ст. (19.03.1945), «Хорсунун иһин» мэтээлинэн (08.05.1943) наҕараадаламмыт.
# Псков уобалаһа

Псков уобалаһа :
| Псков уобалаhын былааҕа Псков уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Псков |
| Иэнэ | 55 300 км² |
| Дьонун ахсаана | 696 392 (2009) |
| Федеральнай уокуруга | Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы |
| Экономическай оройуона | Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Андрей Турчак |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Псков уобалаһа, (Нууччалыы: Псковская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Псков.
Тэриллибитэ Атырьах ыйын 23-кэ, 1944-үс сылга.
Кирбиилэһэр – Лениград, Новгород, Тверь, Смоленскай уобаластары, уонна үс омук госудаарствалары кытта – Эстония, Латвия уонна Белорусия.

# Псков уобалаһа
## География

Уобаласка үс тыһыынчаттан тахса күөл баар, Европаҕа кэриҥинэн үһүс улахан – Чудской күөл.

# Псков уобалаһа
## История

910-ус сылтан, 1348-ыс сылга диэри, уобалас сиригэр Псков княжествота баар эбит (Новгород састаабын иһигэр).
1348-ыс сылга Новгородтан автономияны ылан, аны Псков республиката буолбут.
1510-ус сылтан ыла Улуу Москва княжествотын (оччотооҕу Россия) иһигэр.

# Псков уобалаһа
## Демография

Псков уобалаһа – саамай депопупяцияланар регион. Эдэр ыччат атын дойдуларга көһөрө, оҕолор төрөөһүннэрэ аччааһын, нэһилиэнньэ кырдьыыта, улуу аҕа сэрии содуллара – ити фактордар бары дьайыыллар. Холобура, 1926 сыл биэрэпиһинэн, билиҥҥи уобалас сиригэр 1 мөл. 768 тыһ. киһи олорбут; 1990-ус сылга номнуо 844 тыһ. ; билигин (2008 сылга), уобаласка 705 эрэ тыһыынча киһи баар.
Тоҕуһуонус сыллардаахха, уобаласка учуонайдар «Россия депопуляциятын киинэ» диэн хос аат биэрбиттэр.