yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# DxOMark

DxOMark — интернет саайт, сыл аайы бастыҥ камералаах флагман төлөпүөннэри тэҥниир уонна рейтиҥ оҥорор тэрилтэ. Аан Дойдуга ханнык төлөпүөн крутой камералааҕын тэҥниир һурунаал.
# Якутский городской общественный банк Н.Д. Эверстова

Якутский городской общественный банк Н.Д. Эверстова — Учреждён на деньги, пожертвованные купцом I гильдии Эверстовым Н.Д. и открыт 9 мая 1911 г. Первоначальный капитал его составил 50 тыс. руб. Банк производил все операции, установленные для городских общественных банков. По завещанию Н.Д. Эверстова, полученная прибыль должна была использоваться для устройства и содержания дома призрения бедных. Национализирован в 1920 г.
# Авангардизм

Авангардизм (фр. avant-garde - инники этэрээт) — ускуустубаҕа эспэримиэнниир, соруйан ураты ньыманы туһанан ойуулуур хайысха. XX үйэҕэ үөскээбитэ. Живопись авангард хайысхатыгар фовизм, кубизм, футуруизм, экспрессионизм, сюрреализм, акционизм, поп-арт, концептуализм киирэллэр.

# Авангардизм
## Эбии көр

* Абстрактнай экспрессионизм
# Маар

Маар - үкэр, кылыс, муох үүнээйилээх, дулҕалаах, ыарҕалаах, онон-манан буомурбут, эриллэ хаппыт мастардаах тайҕа ортотунааҕы бадарааннаах сир.
Тумара маар - ото-маһа суох, сииктээх, ыарҕанан эрэ саба үүммүт түҥкэтэх сир.
# Kanthari

Kanthari International (эрдэ Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанньыттарын института диэн биллэрэ, The International Institute for Social Entrepreneurs эбэтэр IISE) — Индия эргиэнэ суох института, Тируванантапурамҥа (Керала) баар түмэт урбааныгар идэтийбит дьону бэлэмниир тэрилтэ. Хараҕа суохтарга көмөлөһөр Аан Дойдутааҕы Braille Without Borders (BWB) диэн тэрилтэ иһинэн үлэлиир. Институту 2005 сыллаахха хараҕа суох ниэмэс түмэт үлэһитэ уонна BWBы тэрийсээччи Сабрийе Тенберкен уонна Пол Кроненберг тэрийбиттэрэ. Институт бастакы дьарыктара 2009 сыллаахха саҕаламмыттара.
Институт түмэт урбааныгар эбэтэр атын эйгэҕэ (экология уонна үөрэҕирии бырайыактара, ааҥл тылын үөрэтии уо.д.а.) үлэлиэн баҕалаах дьадаҥы дьоҥҥо сэттэ ыйдаах үөрэҕи ааһарга кыах биэрэр. Семинардары Аан Дойду таһымнаах идэлээх дьон ыытар. Сорох үөрэнээччи хараҕа суох, ким эрэ Африка уонна Аасыйа араас дойдуларыгар аччыктааһыны, сэриини, баттабылы уонна ыарыылары ааспыт. Институт бэлиэтэ - Кералаҕа үүнэр кантхари диэн ааттаах чили переһын көрүҥэ.
2003 сыллаахха Сабрийе Тенберкен уонна Пол Кроненберг бэйэлэрин үлэлэрин иһин Голландия хотунун уурааҕынан рыцарь буолбуттара. 2005 сыллаахха Сабрийе Тенберкен Нобель Эйэ премиятын ыларга бэлиэтэммитэ уонна Давос Аан Дойдутааҕы экономикаҕа форумуттан «Аан Дойду эдэр салайааччыта» диэн ааты ылбыта, 2011 сыллаахха The Innovative and Novel Computational Impact on Theory and Experiment (INCITE) түмэт урбааныгар премиятын ылбыта. Тенберкен Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанньыттарын институтун тэрийиэн иннинэ Тибетка хараҕа суохтарга оскуола арыйбыта уонна тибет тылынан Брайль суругун сайыннарбыта.
# Bilibili

Bilibili (БилиБили эбэтэр Байля Байля, Халыып:Zh), B Site (B站) диэн аатынан эмиэ биллэр — Кытайга үлэлиир видеону көрөргө уонна тарҕатарга аналлаах интэриниэт саайта (YouTube курдук). Ким баҕарар видео угар уонна көрөр кыахтаах. Тэрилтэтэ Шанхай куоракка баар.
# Apple

Apple Inc. (нууч. Эпл) — Америка Холбоһуктаах Штааттарын корпорацията, персональнай уонна планшетнай компьютердары, смартфоннары, портативнай плеердары, чаһыылары уонна программалары оҥорон таһаарар тэрилтэ. Компьютердар оҥоруутун бастыҥа.
Үчүгэй дизайн уонна инновационнай технологиялары туттарын иһин индустриятыгар дэҥҥэ көстөр репутацияны ылбыта, уонна дьон сөбүлүүр оҥуһүтары ылбыта. 2018 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр саамай ыарахан сыаналаах хампаанньа буолбута – $1,044 трлн.
2018 сылга 500 саамай ордук үлэ биэрэр тэрилтэриттэн үһүс миэстэни ылбыта (Forbes).
Fortuna 500 уонна Nasdaq компонеҥҥа холбонор.

# Apple
## Аата

Тэрилтэ аата (ааҥл. Apple, нууч. Эпл) дьаабылакаттан тахсыбыта, уонна логотипыгар эмиэ яблоко туттулубута.
2007 сыл тохсунньу 9 күнүгэр дылы хампааньа официальнай аата "Apple Computer, Inc." диэн этэ. Бу күнтэн компьютер диэн тылын ылан кэбиспиттэрэ, тоҕо диэн компьютертан ураты атын электрониканы оҥорор этилэр.
* Джобс Apple диэн ааты түлүпүөн ыйынньыгыттан талбыта. Ыйынньыкка тэрилтэ түлүпүөнүн нүомэрэ былдьа-һааччылар иннинэ кэлэрин курдук, Джобс "Apple" диэн ааты талбыта..
* Macintosh — америкаҕа атыыланар дьаабылака суорта — Джеф Раскин саамай сөбүлүүр суорта. Кини Стив Джобс иннинэ Macintosh төрүгүн салайааччыта уонна оҥорооччута этэ.

# Apple
## Остуоруйа
### 1970-с сыллар

Тэрилтэни Стив Джобс, Рональд Уэйн уонна Стив Возняк Калифорнияҕа тэрийбиттэрэ. "MOS Technology 6502" диэн процессор олоҕугар бастакы персональнай компьютердарын 1970-с сыллар ортолоругар оҥорбуттара. Хас да уон компьютер атыылаан баран, эдэр урбаанньыттар үбүнэн хааччыйыы ылбыттара уонна 1976 сыл муус устар 1 күнүгэр тэрилтэрэлигэр официальнай Apple Computer, Inc. аат биэрбиттэрэ..

# Apple
## акционердар, бас билээччилэр

* BlackRock - 33%
* Apple - 29% (бэйэтэ)
* Mitsui Group - 10%
* The Vanguard Group - 4%
* 24% көҥүл эргийэр
# Түүлээх (табаар)

Түүлээх, эбэтэр күндү түүлээх — таҥас тигэргэ туттуллар киис, саһыл, атын кыыллар сыаналаах тириилэрэ. Былыр харчы оннугар туттуллара. Нууччалар Сибиири, Европа омуктара Хотугу Американы сэриилииллэригэр түүлээх суолтата улахан этэ.

# Түүлээх (табаар)
## Күндү түүлээх кыыллар

* буобура
* нуорка
* нутрия
* кырынаас
* киис
* кырса
* андаатар
* калан
* выдра
# La Bouche

La Bouche — Германия уонна АХШ евродэнс дуэт ырыа бөлөҕө. Саха Сиригэр киэҥник биллэр.
# Николаева Мария Васильевна

Николаева Мария Васильевна - РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Дьааҥы оройуонун бочуоттаах гражданина, Дьааҥы оройуонун Сартаҥ нэһилиэгин бастакы оскуолатын учуутала

# Николаева Мария Васильевна
## Олоҕун олуктара

Николаева Мария Васильевна 1930 сыллаахха от ыйын 7 күнүгэр Саха АССР Бүлүү оройуонун II Күүлэт нэһилиэгэр төрөөбүт. 1955 сыллаахха Н.Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогика училищетын бүтэрбит уонна ол сыл Дьааҥы оройуонун Сартаҥ нэһилиэгэр алын кылаас учууталынан анаммыт. Кэргэнэ Старостин Егор Григорьевич. 5 оҕо ийэтэ. 2012 сыллаахха Дьааҥы оройуонун Сартаҥ нэһилиэгэр өлбүт.

# Николаева Мария Васильевна
## Сүрүн үлэтин таһынан дьарыга

* Дьахтар сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ
* Тыа сэбиэтин исполкомун чилиэнэ
* Нэһилиэк Сэбиэтин дьокутаата
* Табаарыстыы суут бэрэссэдээтэлэ
* Нэһилиэккэ уонна оскуолаҕа хор кэллэктиибин салайааччыта

# Николаева Мария Васильевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Дьааҥы оройуонун бочуоттаах гражданина
* Үлэ, тыыл бэтэрээнэ
# Яна (Ола оройуона)

Яна диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. Дьонун ахсаана 56 (2021). Лаамы байҕал Амахтон хомотун кытылыгар Дьааҥы уонна Устьевая өрүстэр тамахтарын аттыгар баар. Олаттан ырааҕа 109 км, Магадантан 82 км.
# Дь

Дь - Саха алпабыытын 7-с буукубата, диграф.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Баттах бэргэһэ

Баттах бэргэһэ - торбос, атын да кыыл-сүөл баттаҕын тириититтэн имитэн тигиллэр бэргэһэ. Сайын төбө хаххата.

# Баттах бэргэһэ
## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

* Хороох бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Хабах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
# US Mobile

US Mobile — АХШ тэрилтэтэ, 4G уонна 5G сибээс өҥөтүн тарҕатар дьоҥҥо. Бэйэтин вышкалара сүрүннээн Калифорния штатыгар баар, онтон 49 атын штаттарга T-Mobile уонна Verizon вышкаларын арендалыыр.
2021 сыл түмүгүнэн US Mobile сибээс өҥөтө АХШ территориятын барытын хабар, федеральнай сабар сибээһинэн.
# Дьулурҕан, хаһыат

«ДЬУЛУРҔАН» - спорт хаһыата.

# Дьулурҕан, хаһыат
## Устуоруйата

1999 с. оччотооҕу «Республика бүттүүнэ — Вся республика» хаһыат (кыл. редактор Г. А. Бочкарева) спорка сыһыаннаах «Дьулурҕан» диэн балаһата аан бастаан бэчээттэммитэ.
2000 с. редакция салалтатын көҕүлээһининэн хаһыат спорка, чөл олоххо уонна туризмҥа анаан түөрт балаһанан анал сыһыарыы таһаарар буолбута. 2002 с. «Республика бүттүүнэ — Вся республика» хаһыат тохтотуллан, «Саха сирэ» хаһыакка (кыл. редактор Н. И. Харлампьева) сыһыарыы быһыытынан киирбитэ. Хаһыат уратыта диэн, тастан кэлбит сурукка, авторга болҕомто ууруу, төһө кыалларынан, кинилэр үлэлэрин киэҥ эйгэҕэ таһаарыы буолар. Редакция элбэх куонкуруһу, викторинаны тэрийэр. Футболу, хоккейы, көҥүл тустууну, дуобаты таптааччыларга араас сыаналаах бирииһи туттаран, хаһыат тэрийэр дьоҕурдааҕын, ааҕааччылары кытта араас ньыманан сибээстэһэрин көрдөрдө.
Хаһыаты хара тахсыаҕыттан Россия суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ Петр Павлов редактор быһыытынан үлэлэтэн кэллэ. Араас кэмҥэ корреспонденынан Геннадий Бечеряков (1999—2004 сс), Сергей Муксунов (2005—2007 сс.) үлэлии сылдьыбыттара.

# Дьулурҕан, хаһыат
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха халандаара, 2009. Диодорова-Лаврентьева С. В. — Дьокуускай: «Бичик», 2008
# Пятилетка

Советскай союз 5 сыллаҕы сайдыытыын былаана. Маҥнайгы пятилетка 1929 сыллаахха ылыллыбыта. Сүрүн хайысхаларынан коллективизация, культурнай революция уонна индустриализация буолбуттара.
# Иена бэлиэтэ

Иена (юань) бэлиэтэ — традиционнай иероглифтар эбэтэр аныгы графема төрут латиницаҕа (¥), кылгас бэлиэлэр туттулаллар японскай иенага уонна китайскай юаньҥа.

# Иена бэлиэтэ
## Традиционнай иероглифтар

Кытайга икки юань бэлиэтэ баар — боросутой (元) уонна уустук согус, финансовай докуменнарга туттулаллар (圓 или 圆). Кэпсэтиигэ «юань» диэн тыл оннугар «куай» (块) диэн тылы эмиэ туталлар.
Юань диэн «төкүнүк объект» эбэтэр «төкунук манньыат». Китайскай тылга юань диэн базовай ханнык баҕар харчы кээмэйин этэллэр; холобур, доллар США — мэй юань (美元). Международнай контекстка ити тыл юань КНР эбэтэр, Китай тылын туттар регионнарга — тайваньский доллар, гонконгский доллар уонна патаку Макао. юань диэн тылтан Япония харчытын аата (иена) уонна Корея (вона) тахсар. Ол иһин урут бу дойдуларга харчыларын бэлиэтэ эмиэ оннук иероглиф этэт — 圓. Онтон Японияҕа кылгапыттара円, отто Кореяҕа (Хотугу уонна Соҕуруу) национальнай харчыны тыл сүһүөгэ бэлиэтиир 원.

# Иена бэлиэтэ
## Бэлиэлэр латиницаҕа олоҕуран

    Сүрүн ыстатыйа: Иена
11 ыам ыйын 1953 сыллааҕыта Аан дойдутааҕы харчы пуондата японскай иенаны 2,5 миллиграмм кыһыл көмүскэ тэҥинэн көрүүнү бигэргэппитэ , уонна бу валюта международнай (саппаас) статуһун. Онно иена бэлиэтэ маннык буолта— ¥ (латинскай буукуба Y икки туора сурааьыннаах). Билигин элбэхтик тутталлар юань бэлиэтин (латинскай буква Y биир сурааһыннаан).

# Иена бэлиэтэ
## Туттуу биир эбэтэр икки кэрчик

Бэлиэлэр ¥ и Ұ кодтарын стандартара араас Unicode (соответственно U+00A5 и U+04B0).Бастакы символ— японскай иена, иккис — китайскай юань. Саамай компьютерга туттуллар икки кэрчиктээх. Онтон биир кэрчик манных шрифтарга, Blackadder ITC, Forte, Georgia, Goudy Stout, High Tower Text, Juice ITC, Kristen ITC, Magneto, MS Reference Sans Serif, OCR A Extended, Old English Text MT, Palace Script MT, Snap ITC, Tahoma, Trebuchet MS, Verdana и Wide Latin,туттуллар.
Холобур ¥ араас шрифтарга
| Шрифт | ¥ | Шрифт | ¥ | Шрифт | ¥ | Шрифт | ¥ |
| Blackadder ITC | ¥ | Wide Latin | ¥ | Bradley Hand ITC | ¥ | Brush Script MT | ¥ |
| Chiller | ¥ | Curlz MT | ¥ | Engravers MT | ¥ | Forte | ¥ |
| Garamond | ¥ | Georgia | ¥ | Gigi | ¥ | Goudy Stout | ¥ |
| Harrington | ¥ | High Tower Text | ¥ | Jokerman | ¥ | Juice ITC | ¥ |
| Kristen ITC | ¥ | Kunstler Script | ¥ | Magneto | ¥ | Modern No. 20 | ¥ |
| MS Reference Sans Serif | ¥ | OCR A Extended | ¥ | Old English Text MT | ¥ | Palace Script MT | ¥ |
| Trebuchet MS | ¥ | Snap ITC | ¥ | Tahoma | ¥ | Tempus Sans ITC | ¥ |

# Иена бэлиэтэ
## Иероглифтар уонна бэлиэлэр

| Валюта | Дойду | ISO 4217 | 圓 / 圆 | Оригинальнай иероглиф | Оригинальнай иероглиф | Бэлиэ латиницанан]] | Бэлиэ латиницанан]] |
| Валюта | Дойду | ISO 4217 | 圓 / 圆 | Графема | Холобур туттуу | Графема | Холобур туттуу |
| Вона | Хотугу Кэриэйэ Хотугу Кэриэйэ | KPW | | 원 | | ₩ |
| Вона | Соҕуруу Кэриэйэ Соҕуруу Кэриэйэ | KRW | | 원 | | ₩ | |
| Доллара | Гонконг Гонконг | HKD | | 元 | | $ | |
| Доллар | Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ | TWD | | 元 | | $ | |
| Иена | Япония Япония | JPY | | 円 | | ¥ | |
| Патака | Макао | MOP | | 元 | | $ |
| Юана | Кытай Кытай | CNY | | 元 | | ¥ | |
# Дунаай

Дунаай (рум. Dunăre, мадь. Duna, ниэм. Donau, хорв. Dunav, сиэрб. Дунав, Dunav, словак. Dunaj, болг. Дунав, укр. Дунай, лат. Danubius, Danuvius, был.-гириэк. Ίστρος) — Европа бөдөҥ өрүстэриттэн биирдэстэрэ, уһунунан Волгаттан иккис миэстэҕэ турар. Элбэх омук олорор сиринэн устар.

# Дунаай
### Саҕаланыыта

Германияҕа Шварцвальд хайаларыттан Донауэшинген таһыгар муора таһымыттан 678 м үрдүктээх сиргэ икки үрүйэ холбоһор сирдэригэр саҕаланар: Брег (уһуна 48 км) уонна Бригах (уһуна 43 км). Олохтоох заамокка Дунаай мантан саҕаланар диэн суруктаах үрүччэни көрдөрөллөр.

# Дунаай
### Дунаай сир аннынан устуута

Иммендинген таһыгар, саҕаламмыт сириттэн отучча килэмиэтирдээх сиргэ Дунаай сир анныгар сүтэр, уутун улахан аҥаара испиэскэ боруодалар быыстарынан сүүрүгүрдэр.
Онтон 12 км соҕуруу Германия саамай бөдөҥ дьүүктэтэ сир анныттан тахсар. Ол дьүүктэ сөкүүндэҕэ 25 тонна ууну таһаарар эбит. Бу дьүүктэттэн А-ах диэн Боден күөлүгэр түһэр өрүс саҕаланар (бу күөлтэн Рейн өрүс тахсар).
# 1629

1629 сыл.

# 1629
## Туох буолбута

* Риимҥэ грузин тылынан бастакы бэчээттэммит кинигэ тахсыбыт.
# Лээги

Лээги — Амма улууһугар баар буола сылдьыбыт нэһилиэк. 1969 с. нэһилиэк аатыттан сотуллубута, олохтоохторун Чакырга көһөрбүттэр.
Бу нэһилиэктэн Матвеев Тихон Афанасьевич, подводник эппиһиэр төрүттээх.
# Микроэкономика

Микроэкономика диэн экономика салаата. Экономика агеннара (дьиэ хаhаайыстыбалара, фирмалар) үлэлэрин, ол эбэтэр кэмчи ресурстарын туттарга быhаарыылары ылыныыларын үөрэтэр. Холобур, баhаардарга маллары уонна сервистары атыылаhын уонна атыылаhыы.

# Микроэкономика
## Литература

* Bade, Robin; Michael Parkin (2001). Foundations of Microeconomics. Addison Wesley Paperback 1st Edition.
* Colander, David. Microeconomics. McGraw-Hill Paperback, 7th Edition: 2008.
* Dunne, Timothy, J. Bradford Jensen, and Mark J. Roberts (2009). Producer Dynamics: New Evidence from Micro Data. University of Chicago Press. ISBN 9780226172569.
* Eaton, B. Curtis; Eaton, Diane F.; and Douglas W. Allen. Microeconomics. Prentice Hall, 5th Edition: 2002.
* Frank, Robert A.; Microeconomics and Behavior. McGraw-Hill/Irwin, 6th Edition: 2006.
* Friedman, Milton. Price Theory. Aldine Transaction: 1976
* Jehle, Geoffrey A.; and Philip J. Reny. Advanced Microeconomic Theory. Addison Wesley Paperback, 2nd Edition: 2000.
* Hagendorf, Klaus: Labour Values and the Theory of the Firm. Part I: The Competitive Firm. Paris: EURODOS; 2009.
* Hicks, John R. Value and Capital. Clarendon Press. [1939] 1946, 2nd ed.
* Katz, Michael L.; and Harvey S. Rosen. Microeconomics. McGraw-Hill/Irwin, 3rd Edition: 1997.
* Kreps, David M. A Course in Microeconomic Theory. Princeton University Press: 1990
* Landsburg, Steven. Price Theory and Applications. South-Western College Pub, 5th Edition: 2001.
* Mankiw , N. Gregory. Principles of Microeconomics. South-Western Pub, 2nd Edition: 2000.
* Mas-Colell, Andreu; Whinston, Michael D.; and Jerry R. Green. Microeconomic Theory. Oxford University Press, US: 1995.
* McGuigan, James R.; Moyer, R. Charles; and Frederick H. Harris. Managerial Economics: Applications, Strategy and Tactics. South-Western Educational Publishing, 9th Edition: 2001.
* Nicholson, Walter. Microeconomic Theory: Basic Principles and Extensions. South-Western College Pub, 8th Edition: 2001.
* Perloff, Jeffrey M. Microeconomics. Pearson - Addison Wesley, 4th Edition: 2007.
* Perloff, Jeffrey M. Microeconomics: Theory and Applications with Calculus. Pearson - Addison Wesley, 1st Edition: 2007
* Pindyck, Robert S.; and Daniel L. Rubinfeld. Microeconomics. Prentice Hall, 7th Edition: 2008.
* Ruffin, Roy J.; and Paul R. Gregory. Principles of Microeconomics. Addison Wesley, 7th Edition: 2000.
* Varian, Hal R. (1987). "microeconomics," The New Palgrave: A Dictionary of Economics, v. 3, pp. 461-63.
* Varian, Hal R. Intermediate Microeconomics. W.W. Norton & Company, 7th Edition.
* Varian, Hal R. Microeconomic Analysis. W. W. Norton & Company, 3rd Edition.
# Бэс ыйа

Бэс ыйа - 6 ый.
Бэс ыйа — сайыҥҥы кэм саҕаланыыта. Кэҕэ чоргуйар, чыычаах ырыата уҕараабат, күөлгэ балык күннээн ыыр. Толоон-толоон аайы, сыһыы-сыһыы ахсын сибэкки ситэр: намыһах налыы сиргэ таҥара кийиитэ, кулун ньургуһуна, чуораан от, талах анныгар — герань, кырдалга — алтан от, сир симэҕэ буолан, сир ийэни киэргэтэллэр. Хатыҥ, тэтиҥ, үөт, талах сэбирдэхтэрэ тыллаллар. Ходуһаҕа араас от үүнэр, дьикти кэрэ үрүмэччилэр көтөн тэлимнэһэллэр.
Ый саҥатыгар саха ыала сайылыкка тахсар. Тэлгэһэ аайы оҕо саҥата айманар. Титииктэр тиэргэннэригэр түптэ буруота унаарар, маныыһыт сайдыыра иһиллэр, ынах маҥырыыр, атыыр оҕус айаатыыр, ньирэйдэр мэҥирэһэллэр. Ити барыта самаан сайын саҥата буолан иһиллэр.
Бэс ыйыгар ыһыы үлэтэ бүтэн, хомуурга бэлэмнэнэллэр, сири оҥороллор. Бэс ыйа — ыһыах ыйа. Биэлэри тутан, кымыс көөнньөрөллөр. Ыһыах туһүлгэтигэр ыраахтан, чугастан кэлбит ыалдьыттар уохтаах кымыһы иһэллэр, үтэһэлээх этинэн күндүлэнэллэр. Илии-атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, оһуокай дьиэрэйэр, ырыа дэлэйэр.
Бэс ыйыгар саамай уһун күннэр тураллар, саамай сырдык үрүҥ түүннэргэ киэһээҥҥи уонна сарсыардаантгы саһарҕалар оонньууллар.

# Бэс ыйа
## Бэс ыйын күнүн-дьылын билгэтэ

Бэс ыйа — от-мас, сир симэҕэ тиллэр, чыычаах ыллыыр кэмэ, сайын саҕаланыыта, үрүҥ түүн түһүүтэ. Норуот билгэлээһининэн, бэс ыйыгар түүн сылаас буоллаҕына, үрдүк үүнүүнү кэтэһиэххэ сөп. Сарсыарда туманнаах буоллаҕына тэллэй хойуутук үүнүө. Сарсыардааҥҥы сиик элбэҕэ — эмиэ үрдүк үүнүүгэ. Дьон-сэргэ бэс ыйа хайдаҕый да, от үүнүүтэ эмиэ оннук буолуо диир.
Күнү-дьылы билгэлииргэ маннык күннэри кэтээн көрүү ордук суолталаах:
3 — сөҥүү түстэҕинэ, күһүн эмиэ ардахтаах буолар. 10 — чуумпу буоллаҕына, үрдүк үүнүүнү кэтэс. 16 — хотугулуу-арҕааттан тыал үрдэҕинэ, өҥ сайын буолуо. Этиҥнээх ардах — от үлэтэ уустуктук ааһарын бэлиэтэ. Күнү быһа самыырдаатаҕына — тэллэй элбэх.

# Бэс ыйа
## Бэс ыйа атын омуктарга

Былыргы Риимҥэ бу ыйга дьахтар уонна төлкө таҥаратын Юнона (лат. Iuno) аатын иҥэрбиттэр.

# Бэс ыйа
## Түөлбэ тылыгар

балык сырыытын ыйа; бырдах ыйа; иккинньи; көмүөл ыйа; күүлэй ыйа; сара ыйа; сыма ыйа; сымыыт ыйа; тунах ыйа; уу кэлэр ыйа; ыһыах ыйа; эбэ барар ыйа.
# «Аляска-Сибиир» тыраасса

«Аляска-Сибиир» тыраасса — Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр лендлиз бырагырааматынан сөмүлүөттэри АХШ территориятыттан ССРС-ка сэрии буола турар сирдэригэр аҕалар салгын тыраассата.
Бу тыраасса баарын тухары — 1942 сыл алтынньытыттан 1945 сыл алтынньытыгар диэри — 128 371 пассажир, онтон 17 322 төлөбүрдээх, 18 753 тонна куруус, ол иһигэр 9125 т төлөбүрдээх уонна 319 тонна почта таһыллыбыта.
ССРС-ка сөмүлүөттэри көтүтэн уонна тиэйэн аҕалыы: :
| | 1941-42 | 1943 | 1944 | 1945 | итого |
| Байҕалынан Мурманскай уонна Архангельскай нөҥүө | 2532 | 804 | 766 | 688 | 4790 |
| Салгынан Ираан нөҥүө | 682 | 3016 | 1930 | 14 | 5642 |
| Аляска нөҥүө | 108 | 2486 | 3190 | 2047 | 7831 |
# Мессершмидт Д.Г. экспедицията (1719 - 1727)

Мессершмидт Д.Г. экспедицията. 1719 - 1727 сыллардаахха Бүөтүр I сорудаҕынан тэриллибит экспедиция.

# Мессершмидт Д.Г. экспедицията (1719 - 1727)
## Сорудаҕа

Сэдэхтэри, эмптээх оттору, кыыллары уонна минераллары чинчийии, географияны, метеорологияны, этнографияны, сибиир уонна хотугу норуоттар тылларын үөрэтии.

# Мессершмидт Д.Г. экспедицията (1719 - 1727)
## Экспедиция маршрута

Петербург - Тобольскай - Томскай - Красноярскай - Ачинскай - Саяннар - Мангазея - Аллараа Тунгуска - Верхоленскай - Селенга - Чита - Нерчинскай - Иркутскай - Петербург.

# Мессершмидт Д.Г. экспедицията (1719 - 1727)
## Үөрэппит норуоттара

Татардар, эбэҥкилэр, остяктар (хантылар), буряттар, удмурттар, сахалар.
Forschungsreisedurch Sibirien диэн экспедиция дневнига Берлин куоракка тахсыбыта.
ССРС НА архивыгар элбэх рукопись баар, холобура "Описания Сибири, или картина трех царств природы..." (үс томнаах), "Сибирская орнитология" (тоҕус томнаах) уо.д.а.

# Мессершмидт Д.Г. экспедицията (1719 - 1727)
## Өссө маны көр

* Новлянская М.Г. Даниил Готлиб Мессершмидт и его работы по исследованию Сибири. Ленинград, 1970.
* Ширина Д.А. Летопись экспедиций Академии наук на Северо-Восток Азии в дореволюционный период. Новосибирск, 1983.
* Иванов В.Н. Историческая мысль в России XVIII — середина XIX в. о народах Северо-Востока Азии. М., 1989.

# Мессершмидт Д.Г. экспедицията (1719 - 1727)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Ааҥгылыйа

Ааҥылыйа (ааҥ. England) — Улуу Британия холбоһуктаах чааһа. Ааҥылыйа Улуу Британия соҕуруу чааһыгар турар. Соҕуруу өттүттэн — Ла-Манш, илин өттүттэн — Хотугу байҕал. Киин куората — Лондон.

# Ааҥгылыйа
## Устуоруйа

Былыргы кэмҥэ аныгы Ааҥылыйа сирэ бриттар диэн племянан олохтоммут этэ. 55 сыллаахха Цезарь Ааҥылыйа сирин сэриилээбитэ. Риим импиэрийэ састаабыгар V үйэҕэ дылы сылдьыбыта.
V—XI үйэлэргэ германнар бриттары Уэльска уонна соҕуруу Шотландияҕа көһөрбүттэрэ. Германнар аныгы Ааҥылыйа сирдэригэр араас хоруоллуктары оҥорбуттара. Бары сэттэ хоруоллугу викингтар эрэ холбообуттара, ол кэмтэн «Британия баһылыга» диэн должность баар буолбута.
Устуоруйуктар санааларынан бастакы Ааҥылыйа харабыллара 1066 сылтан эрэ саҥалаллар. Нормааннар кэлбиттэрин кэннэ.
XIII үйэ бүтүүтүгэр, Уэльс сирдэри толору сэриилээн ылбыттара. Елизавета I кэнниттэн Иаков I Шотландия династияттан хоруоллуу кэлбитэ. Ол иһин Шотландия уонна Ааҥылыйа холбоспуттара. Ол кэмҥэ Улуу Британия хоруоллуга тэриллибитэ.

# Ааҥгылыйа
## Киэгирээпийэ

Ааҥылыйа ландшааба үксүн көҥө уонна наһаа уһун буотах сыырдаах. Хотугу диэки быдан хайалаах буолар.
Климата үксүн байҕал.

# Ааҥгылыйа
## Олохтоохторо

Ааҥылыйа олохтоохторун ахсааннара — 56 489 800 киһи. Үксүн ааҥллар.
# .cat

.cat диэн Каталония тылын уонна култууратын сайтарыгар аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
# Анжу

Анжу Петр Федорович (1796 - 1869). Арассыыйа флотун адмирала, Арктиканы чинчийээччи.
Муустаах муораны чинчийэр экспедиция кыттааччыта. Саҥа Сибиир арыыларын хотугу группата кини аатынан ааттаммыта.
Петр Федорович Анжу 1796 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр Вышний Волочок диэн сиргэ уезд бырааһын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт (билигин Тверь уобалаһыгар куорат). Эһэтэ Арассыыйаҕа Францияттан итэҕэлин баттааһынтан күрэнэн көһөн кэлбит. XVIII үйэ иккис аҥаарыгар Москваҕа олохсуйбут уонна чаһыы маастарынан үлэлээбит.
1808 сыллахха Морской корпуска киирбитэ., 1812 сыллахха гардемарин буолбута, онтон 1820 сыллахха - лейтенант. Балтийскай флот хараабылларыгар сулууспалаабыта. 1820 сыл кулун тутар 25 күнүгэр Петербургтан Хоту океаҥҥа анаммыта. 19 күнү быһа айаннаан Уус Дьааҥыга тиийбитэ. Экспедиция Уус Дьааҥыныттан 1821 сыллаахха тахсар. Өлүөнэ төрдүттэн экспедиция Остуолбалаах арыыга барар. Ол кэнниттэн Олгуйдаах арыыга тиийэр.

# Анжу
## Өссө маны көр

* Нуучча адмираалларын биографиялара (нуучч.)

# Анжу
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Тайирове

Тайирове (укр. Таїрове) диэн Украина куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 757 (2013).