yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хатыҥнаах

Хатыҥнаах нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хатыҥнаах.
Улуус кииниттэн 64 км соҕуруулуу-арҕаа диэки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 293 киһи (2007 сыл). Халымаҕа нэһилиэктэр үөскүөхтэриттэн ыла II Байды, 1945 сылтан Байды нэһилиэгэ диэн ааттанара. Билиҥҥи аата 1967 сыл ахсынньы 6 күнүттэн саҥа сельсовет тэрээһин сессиятынан иҥэриллибитэ.

# Хатыҥнаах
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1937 сыллаахха Роббек Василий Афанасьевич төрөөбүтэ - СӨ НА академига, филологическай наука доктора, РФ наукатын үтүөлээх деятелэ, СӨ наукатын үтүөлээх деятелэ, Россия наукатын академиятын бэтэрээнэ, Хотугу норуоттар проблемаларын үөрэтэр институту төрүттээччи, Орто Халыма улууһун бочуоттаах гражданина.
* 1938 сыллаахха Роббек Василий Николаевич төрөөбүтэ - түүлээхсит, ССРС Государственнай премиятын лауреата
* 1947 сыллаахха Ульяна Алексеевна Винокурова төрөөбүтэ - Саха Сирин биллэр общественнай деятелэ, Орто Халыма улууһун бочуоттаах гражданина.
* 1947 сыллаахха Роббек Федор Ильич төрөөбүтэ - Саха Республикатын культуратын туйгуна, Хатыҥнаах нэһилиэгин бочуоттаах гражданина, самодеятельнай композитор.

# Хатыҥнаах
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Хатыҥнаах. Орто Халыма улууһа - Дьокуускай: Бичик, 2019
# Хаҕын нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Хаҕын нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кирово.
Улуус кииниттэн 145 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 422 киһи (2007 сыл).
Чөл олоҕу тутуһар нэһилиэк. Конденсат оттугунан үлэлиир хочуолунайга 14 социальнай объект холбонон олорор.
# Ахтаранда

Ахтаранда өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 75 км., тардыытын иэнэ 15700 км².
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргинэн сүүрэр Алымдьа уонна Олгуйдаах өрүстэр холбоһууларыттан саҕаланар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар Олгуйдаах (191 км.), уҥа өртүттэн Баатыр (221 км.)

# Ахтаранда
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Евсеев Василий Евсеевич

Евсеев Василий Евсеевич (1901-1978) - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгин олохтооҕо.

# Төрөөбүт сирэ

1901 с. - Сунтаар улууһун Күндээдэтигэр төрүүр. Эрдэ тулаайах хаалан Уөһээ Бүлүү Мэйигэр иитийэххэ кэлэр.

# Дьиэ кэргэнэ

Үстэ кэргэннэммит. Бастакы икки кэргэнигэр оҕото суох. Үһүс кэргэнэ Кутанова Пелагея Семеновна, киниттэн сэттэ оҕолоох: Бастакы оҕо - Кэриэй. Иккис оҕо - Илья. Үһүс оҕо - Захар. Төрдүс оҕо - Розалия. Бэһис оҕо - Өрүүнэ. Алтыс оҕо - Мария. Сэттис оҕо - Юрий.

# Сэрии саҕанааҕы уонна сэрии кэннинээҕи олоҕо

1943 с. - Сэриигэ 42 саастааҕар ыҥырыллар. Латвияҕа тиийэ сэриилэһэр. Строительной ботальиоҥҥа сылдьар.
1946 с. - Сэрииттэн эргиллэн кэлэр. Кыайыы кэнниттэн аҕыс ый урусхалламмыт куораттары чөлүгэр түһэриигэ тутуу этэрээтигэр үлэлиир.
Сэрииттэн кэлэн баран бастаан колхоз, кэлин совхоз тутаах улэһитинэн, мастерскойга столярынан, ыалга уонна тэрилтэлэргэ ыҥырыкка сылдьан оһох, араама, аан оҥорон үлэлиир.
Хоро нэһилиэгэр улахан оскуола тутуутугар биригэдьиир буолар.
1978 сыллаахха ыалдьан өлөр.
# Лас Вегас

Лас Вегас диэн АХШ Невада штатыгар баар куорат. Куорат нэһилиээнньэтэ 2009 сыллаахха 567,641 киһи этэ. Ону тэҥэ Лас Вегас Невада штат Кларк уокуругун административнай центра.

# Лас Вегас
## Историята

1854 сыллахха мормон фермердар олорбуттар. Испаннар ол сири Лас Вегас диэн ааттыыллара, тоҕо диэн биир улахан хонуу эбит. Хонуу 1854 сылга дылы элбэх эбит. Куорат килиимэтэ олус кураанах эбит. Невада штат соҕуруутун барытыгар майгыннаан тула барыта пустыня.
1864 сыллаахха АХШ армията онно кириэппэс тууппут. Калифорния штатыгар баран иһэр дьон тохтоон баар источниктартан ууну иһиэххэ сөп. 1905 сыллахха Вильям Кларк аттыгар баар сири атыыласпыт уонна тимир суолу тутарга дьаһайбыт. Бастаан Лас Вегас тимир суолун куората диэн тутуллубут. Куоратынан 1911 сыллаахха аттаммыт.

# Лас Вегас
## Культурата

Лас Вегас биир биллэр өттө диэн арыгыны иһэргэ уонна хаартылырга олус иллэҥ сокуоннардаах эбит. Хаартынан оонньууру Невада штата 1931 сыллаахха сокуоннай диэн аатаабыт, онтон 1941 сыллаахха Лас Вегас биллэр гостиницалара тутуллуулара саҕаламмыт.
Билигин дьон Лас Вегаска сынньана кэлэллэр, араас темалардаах сынньаныахтарын сөп, ол иһин сорох дьон Аан дойду Сынньанар столицата диэн ааттыыллар.
Араас өҥнөөх казиноларынан киэҥник биллэр. Цезарь Пэлас гостиница Римскай Империя темалаах, онтон Париж Лас Вегас - Париж курдук уонна да атыттар.

# Лас Вегас
## Атын сигэлэр

* Official Las Vegas Tourism Site
* Official Government Site
* Las Vegas History Архыыптаммыт 2013, Сэтинньи 5 күнүгэр.
* Las Vegas Hotels Архыыптаммыт 2013, Ахсынньы 13 күнүгэр.
* Family Oriented Activity List Архыыптаммыт 2009, Олунньу 28 күнүгэр.
# 1980 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

XIII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1980 сыллаахха АХШ Лэйк Плэсид куоратыгар буолан ааспыттара.
# Хабаровскай кыраай

Хабаровскай кыраай :
| Хабаровскай кыраайын былааҕа Хабаровскай кыраайын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Хабаровскай |
| Иэнэ | 787 633 км² км² |
| Дьонун ахсаана | 1 342 083 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Уһук Илин |
| Экономическай оройуона | Уһук Илин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Шпорт Вячеслав Иванович |
| Кэм зоната | MSK+7 (UTC+10, сайын UTC+11) |
Хабаровскай кыраай — Арассыыйа уһук илин өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Уһук Илин федеральнай уокурукка киирэр.
Хабаровскай кырай төрүттэниитэ алтынньы 20 1938 сыллаахха ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Ыйааҕынан Уһук Илин кыраайын икки кыраайга араарыы түмүгэр (уонна Приморскай кыраай).
Иэнэ 788 600 км² — Арассыыйа субъектарыттан 4-с миэстэҕэ турар.
Олохтоохторун ахсаана — 1401,9 тыһ. киһи (01.01.2009 туругунан).
Киин куората — Хабаровскай, олохтоохторо 578,6 тыһ. киһи (01.01.2009 туругунан).

# Хабаровскай кыраай
### Олохтоохторун омугунан састааба (2002)

* Нууччалар — 1 290 264 (89,82 %)
* Украинецтар — 48 622 (3,38 %)
* Нанаайдар — 10 993 (0,77 %)
* Татаардар — 10 972 (0,76 %)
* Кэриэйдэр — 9 519 (0,66 %)
* Белорустар — 8 840 (0,62 %)
* Эбэҥкилэр — 4 533 (0,32 %)
* Азербайджааннар — 4 463 (0,31 %)
* Кытайдар — 3 815
* Мордвалар — 3 399
* Ниэмэстэр — 3 166
* Ульчалар — 2 718
* Эрмээннэр — 2 669
* Нивхалар — 2 452
* Дьэбириэйдэр — 2 370
* Чувааштар — 2 225
* Башкиирдар — 1 458
* Сахалар — 1 454
* Молдавааннар — 1 360
* Эбээннэр — 1 272
* Узбеки — 1 257
* Цыгааннар — 770
* Удэгэлэр — 613
* Негидааллар — 505
* Орочилар — 426
* Тазтар — 3
* Омуктарын ыйбатахтар — 3 521 (0,25 %)

# Хабаровскай кыраай
### Муниципаал оройуоннар

Республикалар: Адыгея | Алтай | Башкортостан | Бүрээтийэ | Дагестан | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачай-Черкесия | Карелия | Коми | Марий Эл | Мордовия | Саха Сирэ | Татарстан | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Хотугу Осетия | Чечня | Чувашия |
Кыраайдар: Алтай | Забайкалье | Камчаатка | Краснодар | Красноярскай | Пермь | Приморье | Ставрополь | Хабаровскай
Уобаластар: Амур | Архангельскай | Астрахан | Белгород | Брянскай | Владимир | Волгоград | Вологда | Воронеж | Иваново | Иркутскай | Калининград | Калууга | Кемерово | Кировскай | Кострома | Курган | Курскай | Ленинград | Липецкай | Магадаан | Москва | Мурманскай | Нижнэй Новгород | Новгород | Новосибирскай | Омскай | Оренбург | Орел | Пенза | Псков | Ростов | Рязань | Самаара | Саратов | Сахалиин | Свердловскай | Смоленскай | Тамбов | Тверь | Томскай | Туула | Тюмень | Ульяновскай | Челябинскай | Ярославскай
Федеральнай суолталаах куораттар: Москва | Санкт-Петербург
Автономиялаах уобалас: Дьэбириэй
Автономиялаах уокуруктар: Ненецтэр | Ханты-Манси — Югра | Чукотка | Ямал-Ненец
# 1700

1700 сыл.

# 1700
## Туох буолбута

* Тохсунньу 1 — Арассыыйаҕа Юлиан халандаара киллэриллибит, Саҥа дьыл тохсунньу 1 күнүгэр көспүт.
* Тохсунньу 11 — Арассыыйаҕа Византия халандаарын оннугар Юлиан халандаара киллэриллибит. Онон 7208 сыл ахсынньы 31 күнүн кэнниттэн 1700 сыл тохсунньу 1 күнэ буолбут. Сыл саҕаланыыта тохсунньу 1 күнүгэр көһөрүллүбүт.
* Тохсунньу 14 — Ыраахтааҕы Бүөтүр I нуучча дворяннарыгар уруккулуу уһун таҥас оннугар европалыы кылгас көстүүм кэтэллэригэр дьаһайбыт.
# Өлөҥ

Өлөҥ (нууч. манник болотный, лат. Glyceria) - уулаах сиргэ эбэтэр күөл кытыытынан үүнэр элбэх сыллаах кубархай төбөлөөх дороххой от.
Былыр былыргыттан дьон аһылыкка туттар отторо. Сахалар эмиэ сииллэрин, киниэхэ суолта биэрэллэрин элбэх топонимнар туоһулууллар: Өлөҥнөөх диэн сирдэр, күөллэр өрөспүүбүлүкэ хас да улуустарыгар бааллара биллэр. Холобура билиҥҥи Үөһээ Бүлүү Өлөҥнөөҕөр (Нам нэһилиэгин сирэ) нуучча хаһаахтара симиэбийэ туппуттара биллэр, ол сир аатыттан Оленск диэн Бүлүү куорат бастакы аата барбыт диэн буолар. Бу үүнээйи латыынныы аата Glyceria – минньигэс аматннааҕын этэ сылдьар – гириэктии глюкос – минньигэс. Өлөҥнөр бары – уһун силигэхтээх сииктээх сир үүнээйилэрэ. Туораахтаахтар кэргэннэригэр (злаки) киирэр. Өлөҥ соцветиета минньик курдук холбоммут соцветие.
Дьиктитэ диэн биир үрэххэ, күөлгэ үүнэр өлөҥ барыта биир кэмҥэ сибэккилэнэр. Итинник гынан куоппаһырыы элбэхтик барарын ситиһэр. Хайдах итинник тэҥҥэ сибэккилэнэрэ чуолкай биллибэт. Үүнээйи үрдүгэ 120 см тиийэр, умнастара хаптаҕай, элбэх сүһүөхтэрдээх. Сэбирдэхтэрэ кытыыларынан уонна аллараа өттүлэрэ ньуура ньылҕаархай буолбатах (кыра хатыылаах?), алтаттан отут сантиметрга дылы уһуннаах, иккиттэн сэттэ миллиметрга дылы кэтиттээх.
От ыйыттан балаҕан ыйыгар дылы сибэккилэнэр.
# Арҕаа Сибиир

Арҕаа Сибиир — Азия хоту өттүгэр сытар киэҥ сир. Ураалтан илин диэки Хотугу Муустаах уонна Чуумпу акыйааннар тардыыларын араарар сүрүн дьирбиигэ тиийэ тыһыынчанан биэрэстэлээх сири өрдөөҕүттэн Сибиир диэн ааттанааччы территория сабардыыр. Сирин-уотун иэнэ 2 451,1 тыһ. км². Ити территория Арҕаа уонна Илин Сибииргэ араарыллар. Арҕаа Сибиир Ураалтан илин Енисей өрүскэ диэри сытар намтал. Бу сир саарын саамай улахан дэхси сирдэриттэн биирдэстэрэ.

# Арҕаа Сибиир
## Рельебэ, геологическай тутула, хостонор баайа

Арҕаа Сибиир дэхси сирин ньуурун абсолютнай үрдүгэ кыра уонна рельебэ Илин Европа дэхси сирин рельебинээҕэр быдан хаптаҕай. Арҕаа Сибиир дэхси сирин ордук намыһах учаастактара (50-150 м) киин уонна хоту чаастарыгар бааллар. Дэхси сир орто чааһын хаптаҕай ньууругар Ураалтан Енисейгэ тиийэ Сибиир хордоҕойдоро диэн ааттанар үрдэллэр тарҕаммыттар. Арҕаа, илин уонна соҕуруу намыһах үрдэллэр таргаммыттар (200—250 м). Дэхси сир ньуура бүлүүһэҕэ маарынныыр быһыылаах уонна Хотугу Муустаах акыйаан диэки кыра иҥнэри. Арҕаа Сибиир дэхси сирин хаптаҕай ньуура намтал геологическай устуоруйатын уратыларыттан сибээстээх. Манна үрдүк хайалары үөскэппит герцинскэй иҥээһиннэнии бүппүтүн кэннэ сир хаҕын хамсааһына тохтообута. Итинтэн антах герцинскэй хайалар систиэмэлэрэ үлтүрүйэн, Арҕаа Сибиир билиитэтин олбоҕун үөскэппиттэрэ. Тэҥнэммит уонна хотостубут ньууру былыргы муоралар саппыттара. Олорго юрскай, меловой, палеогеновай систиэмэлэр сөҥүү боруодаларын араҥалара дьапталлыбыттар. Дьапталҕалар, олбох ньуурун бүрүйэн, сытыары сыталлар. Неоген периодун саҕаланыытыгар муора чугуйан, түгэҕэ бүтүннүү дэхси сир буола кубулуйбут. Четвертичнэй приодка дэхси сир хоту өттө мууһунан бүрүллүбүт, онон ледник ирбит уута Хотугу Муустаах акыйааҥҥа киирэрэ мэһэйдэммит, сорох ардыгар букатын да тохтообут. Ол иһин ледник дэхси сир ньууругар киэҥник халыйбыт. Четвертичнэй мууһуруу ирбитин кэнниттэн дэхси сир эмиэ кураанах буолбут. Арҕаа Сибииргэ Обь өрүс орто уонна аллараа сүүрүгүнэн ньиэптээх, гаастаах балачча киэҥ иэннэр Самотлорга, Сургуукка, Игримҥэ, ону тэҥэ Конда, Таас үрэхтэр тардыыларыгар булуллубуттара. Арҕаа Сибиир дэхси сирин кытыыларынан рудалаах хостонор баай саппааһа эмиэ улахан. Дэхси сир соҕуруу өттүн сүүрдүбэт күөллэригэр минеральнай туустар: мирабилит, аһылык тууһа, хлористай магний, суода — мунньуллубуттар. Дэхси сиргэ торфа саппааһа сүҥкэн элбэх. Дэхси сир анныгар өссө биир күндү хостонор баай — сир аннынааҕы итии «муората» баар.

# Арҕаа Сибиир
## Өрүстэрэ

Арҕаа Сибиир дэхси сирин үрдэ дэлэгэй уулаах. Бу сиринэн устар өрүстэр үгүстэрэ Обь систиэмэтигэр киирэллэр, ол эрээри хот өттүгэр өрүстэр Карскай муораҕа быһаччы түһэллэр (Надым, Пур, Таас). Илин диэки дэхси сир синньигэс балаһата Енисей тардыытыгар киирэр. Арҕаа Сибиир өрүстэригэр муус хотуттан тоҥор, оттон муус барыыта соҕуруу эрдэ, хоту хойут буолар. Иртыш — бу элбэх уулаах, орто уонна алаараа сүүрүгүнэн дэхси сир өрүһэ.
# Чөркөөх (Таатта улууһа)

Таатта улууһун Октябрьскай нэһилиэгин киинэ.
Улуус кииниттэн 33 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 243 киһи (2007 сыл).

# Чөркөөх (Таатта улууһа)
## Биллиилээх дьоно

П.А. Ойуунускай (1893-1939) - Саха уһулуччулаах судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, суруйааччы уонна учуонай.

# Чөркөөх (Таатта улууһа)
## Устуоруйаттан

* 1906 сыллаахха «Наммара Төрдө» диэн сиргэ биир кылаастаах училище аһыллыбыта.

# Чөркөөх (Таатта улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* 1867 сыллаахха тутуллубут аҕыс муннуктаах балаҕан.
* Саассыйа диэн ыһыахтыыр сиргэ архитектуралаах тутуу. 1945 сыл.
* Маһынан тутуллубут Ньукуола таҥара дьиэтэ. XIX үйэ.
* Аал Луук Мас мас тутуу. XIX үйэ.
* П. А. Ойуунускай 1927 сыллаахха туруорбут үс сэргэтэ.
* Дэлбэрийбит диэн сиргэ П. А. Ойуунускай төрөөбүт уонна олорбут балаҕана.
* көскө олорбут Трощанскай В. Ф. (1846—1898) уҥуоҕа.
# Италия тыла

Италия тыла эбэтэр итальян тыла (lingua italiana) — Италия, Ватикаан (латыын тылыныын), Сан-Марино, Швейцария (ниэмэс, боронсуус, реторомаан тылларын кытары) официальнай тыллара. Хорватия уонна Словения хас да уокуругар иккис официальнай тыл.
Итальян тыла латыын тылыттан үөскээбит.

# Италия тыла
## Алпабыыта

Италия алпабыыта (alfabeto) :
| Буукуба | Саха тыла |
| A a | [a] (а) |
| B b | [b] (б) |
| С с | [k], [ʧ] (к, ч) |
| D d | [d] (д) |
| E e | [e], [ɛ] (э, ы) |
| F f | [f] (ф) |
| G g | [g], [ʤ] (г, дж) |
| H h | —. |
| I i | [i], [j] (и, й, ь) |
| L l | [l] (ль) |
| M m | [m] (м) |
| N n | [n] (н) |
| O o | [o], [ɔ] (о) |
| P p | [p] (п) |
| Q q | [k], qu [kw] |
| R r | [r] (р) |
| S s | [s], [z] (с, з) |
| T t | [t] (т) |
| U u | [u], [w] (у) |
| V v | [v] (в) |
| Z z | [ʦ], [ʣ] (ц, дз) |
| Атын дойдулар тылларыгар ||
| J j | [j] (й, дж) |
| K k | [k] (к) |
| X x | [ks] (кс) |
| W w | [v] ([w], в) |
| Y y | МФА и(, й) |
# Оҕуруокка - эмтээх үүнэйи
## Оҕуруокка - эмтээх үүнээйи

Үүнээйи фармокологическай эттиктэрэ (алколоида, гликозида, салонина, тамина, ферменэ, витамина, гормона, фитонцида) төһөнөн дэлэй да, соччонон эмтээх буолар. Айылҕа “аптекатыгар”, ойуурга, этикеткэтэ суох эмп-томп ахсаана суох элбэх, ол иһин хас биирдии киһи сыыһа, халты туттуон сөп. Оннооҕор сүлүһүннээх үүнээйи хайа да атын сибэккитээҕэр кэрэ, киһи болҕомтотун тардар көрүҥнээх буолар. Аныгы медицинаҕа эмтээх от 230 араас көрүҥэ биллэр. Онтон 22%-на анаан үүннэриллэр, атына ойуурга үүнэр. Отунан эмтэнэр кэмҥэ анал диетаны тутуһарга сүбэлииллэр: түргэнник иҥэр, чэпчэки аһы сиэххэ сөп, алкогольнай утахтары уонна тумалары көҥүллээбэттэр, табахтаабаттар. Ону таһынан, ас ыыһаммыт көрүҥнэрин, сыаны-арыыны, эти сиир соччо табыгаһа суох. Норуот ньыматынан уонна отунан саҥа эмтэнэр киһи буоллаҕына, бастакы нэдиэлэҕэ даҕаны икки төгүл кыччаталлар. Уонна ыарыһах хайдах туруктааҕын үөрэтэн, эмтээх оттору сиһилии билэр врач көрүүтүнэн-истиитинэн салгыы эмтииллэр.

# Оҕуруокка - эмтээх үүнэйи
## Оҕуруоппутугар үүнэр эмтээх үүнэйилэр

Моркуоп. Бу – поливитаминнай оҕуруот аһа, киһи уопсай туругун тупсарар, чэбдигирдэр аналлаах. Сүрэх, тымыр, куртах, оһоҕос, харах уонна да атын органнар ыарыыларыгар туһалаах. Онуохай сибиэһэй да, кэнсиэрбэлэммит да сүмэһинэ ордук барсар. Ангинаҕа, стоматитка моркуоп сүмэһининэн айаҕы сайаҕаналлар. Оттон ларингит, бронхит ыарыыларга моркуоп сүмэһинин уонна мүөтү – биир бииргэ буккуйан остолубуой ньуосканан күҥҥэ 4-5-тэ сииллэр. Ити курдук, моркуоп сүмэһинэ бэттээхэй эмп.
Горох. Биологически актыыбынай, итиэннэ иҥэмтэлээх уонна битэмииннээх эттиктэрэ элбэх буолан, быар, бүөр ыарыылаах дбоҥҥо биир саамай сыаналаах, эмтээх диетическэй аһылык. Горох суурадаһынан бүөр тааһын илдьиритэр, суурайар диэн этэллэр.
Оҕурсу Оҕурсу сүмэһинин туһатын туһунан бары билэбит. Бу сүһүөх араас ыарыыларыгар көмөлөһөр диэн этэллэр. Тиис, миилэ куһаҕан туруктаах буоллаҕына оҕурсу сүмэһинин иһэллэр. Оттон саҥа үргэммит оҕурсуну күн аайы киилэ аҥарын сиэтэххэ, баттаҕын уһуур. Оҕурсу сибиэһэй сүмэһинэ тирии бааһын түргэнник үтүөрдэр, оһоҕос ыарыытын намырытар, араас пигментнэй бээтинэлэри, хатааллары эмтиир. Сирэй тириитэ мэлдьи ыраас, сибиэһэй, тэтэркэй буоларыгар дьахталлар оҕурсуну, яблоконы теркалаан нэдиэлэҕэ биирдэ мааска оҥостоллор.

# Оҕуруокка - эмтээх үүнэйи
## Туһаныллыбыт литература

* https://ru.wikipedia.org/wiki
* КЫЫМ хаһыата Ахсынньы 18 кунэ 2015 сыл
# Иваново судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията

Ивановскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин "Ивановскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията" бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ - Ивановскай уобалас Иванов куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Иваново судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията
## Устуоруйата

РСФСР НКС 1930 с.бэс ыйын 16 күнүгэр ылыммыт "О реорганизации системы подготовки врачебных кадров" уурааҕынан Ивановатааҕы мэдиссиинэ института төрүттэммит. 1930 с.алтынньы бастакы күнүгэр институтка үөрэх саҕаламмыт.
1934 с.сааһыгар институт дьиэтин тутуу саҕаламмыт.
Бастакы түөрт сылга институт 100 устудьуону үөрэххэ ылар икки салаалаах(терапевтическай уонна хирургическай) биир факультеттаах эбит. Үөрэнии болдьоҕо 4 сыл. Ол кэннэ 1 сыл врачебнай практика онтон, экзамен туттаран баран бырааһынан үлэлииргэ көҥүл биэрэр дастабырыанньа ылаллар эбит.
1934 с.тохсунньу 3 күнүгэр БСКСК оҕо быраастарын бэлэмниир туһунан уураах ылыммыт. Онон, куораттарга ол иһигэр Иванова институтугар эмиэ педиатрическай факультет арыллыбыт. 1936 с.бастакы быраастар үөрэнэн бүппүтэр, бэс ыйын 23-24 күннэригэр куорат мэдиссиинэ института тэриллибитэ 5 сылын уонна бастакы выпуск тахсыбытын бэлиэтээбит. Доруобуйа харыстабылыгар 80 саҥа, үчүгэй бэлэмнээх быраастар баар буолбуттар. 1937 с.бастакы педиатр-быраастар, 97 киһи тахсыбыт. Институт сэрии кэмигэр үлэтин тохтоппотох, ол курдук 1941 сыл атырдьах ыйыттан 1945 сыл атырдьах ыйыгар диэри 11 выпуһу - 2000 бырааһы, 5000 мэдиссиинэ сиэстэрэлэрин уонна санитарнай дружинницалары таһаарбыт.
2981 с.институтка үөрэҕирии наркомун А.С. Бубнов аата иҥэриллибит. 1984 с. кэлин эбии үөрэх уонна үрдүк үөрэх кэннэ профессиональнай бэлэмнэнии факультета, онтон, диплом кэннэ үөрэнии института буолбут быраастар квалификацияларын үрдэтэр факультет арыллыбыт. 1993 с.институтка өссө 3 саҥа - сиэстэрэ үөрэҕин, үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии уонна тас дойдуттан кэлэн үөрэнэр устудьуоннары кытта үлэ факультеттара арыллыбыттар. 1994 с. Судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академиятын статуһа бэриллибит. 1997 с.академия бэйэтин клиниката төрүттэммит. 2007 с.академияҕа стоматологическай факультет арыллыбыт.

# Иваново судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията
## Факультеттара

1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Стоматологическай факультет 4. Эбии профессиональнай үөрэхтээһин факультета 5. Үрдүк квалификациялаах миэдиктэри бэлэмниир факультет. 6. Үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета 7. Тас дойдуттан кэлэн үөрэнэр устудьуоннары кытта үлэ факультета.

# Иваново судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията
## Ссылкалар

https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB:%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE https://www.isma.ivanovo.ru/ Архыыптаммыт 2020, Сэтинньи 25 күнүгэр.
Категориялар:Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ алпабыытынан
# Чиряев Георгий Николаевич

Чиряев Георгий Николаевич —
Бүлүү улууһун Кыадаҥдатыгар 1885 с. төрөөбүт, I Хороҕо Харбахтаҕа 1888 сыл көһөн кэлэн олохсуйбуттара, аҕата Николай Иванович түөрт бииргэ төрөөбүттэр этэ. Бииргэ төрөөбүт убайдара Семен Николаевич (Бугууйап), Николай Николаевич (Ньукуу) уонна балта Ульяна Николаевна. 10 саастааҕар Куорамыкыга таҥара дьиэтин иһинэн арыллыбыт церковнай-приходской оскуолаҕа үөрэнэ киирэр, оҕолору Василий Григорьевич Монастырев үөрэппитэ. Бу Иркутскайга учуутал семинариятын бүтэрбит, оччотооҕу кэмҥэ улахан учуутал, суруксут киһи. Георгий үөрэҕин бүтэрэн улууска суруксуттуур. Кини ити үлэлиир кэмигэр 1911 сыллаахха Саха Уобалаһын народнай училищеларын инспектора тойон Атласов К.К. Үөһээ Бүлүүгэ кэлбитигэр, Өргүөт нэһилиэгин икки дэбиэринэй киһитэ быраабаҕа киирэн улуус суруксута Георгий Чиряевка көрдөһүү сурук суруйтаран, Атласовы сирэй-харах көрсөн, үҥэн-сүктэн көрдөспүттэрэ. Дьэ ити ылыннарыылаах, итэҕэтиилээх көрдөһүү сурук Өргүөккэ оскуола аһыллыытыгар улахан оруоллаах буолбута. 1912-13 сс. үөрэх дьылыттан Өргүөккэ 1 кылаастаах (түөрт сыл үөрэнэр) церковнай-приходской оскуола аһыллар. Мантан да көстөрүнэн, Георгий Николаевич улууска суруксутунан үлэлиир кэмигэр Уобалас таһымыгар элбэх грамотнай, күүстээх туруорсар суруктары дьон көрдөһүүтүнэн суруйбута.
Георгий 1911 сыллаахха Ульяна Николаевна Иванованы кэргэн ылан ыал буолар. Аҕыйах сылынан дойдутугар тахсан Тыымпы диэн үтүөкэннээх алааска дьиэ-уот туттан, сүөһү-ас ииттэн олохсуйбута. Үөрэх туһатын билбит буолан дьон үөрэхтээх буоларыгар олус баҕалаах этэ, оҕолорун бары үөрэттэрбитэ «Мин эһиэхэ хаалларар баайым үөрэххит, туһамматаххытына бэйэҕитин буруйданаарыҥ» диирэ. Үөрэҕи өрө туппут буолан оҕолорун барыларын үөрэттэрэн үөрэхтээх дьон, үлэһит гынаттыыр.
Вера Георгиевна – Үөһээ Бүлүү улууһугар бастакынан «Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала» бочуоттаах ааты ылбыта; Валерий Георгиевич – учуутал үөрэхтээх, саха бастакы суруйааччыларыттан биирдэстэрэ, тылбаасчыт; Мария Георгиевна – сэрии сылларыгар Тыымпыга учууталлаабыт, кэлин врач; Зинаида Георгиевна – эмиэ учуутал, эдэр сааһыгар өлбүт; Георгий Георгиевич – учуутал, «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан кавалера.
1919 сыл алтынньы ыйга I Хоро нэһилиэгэр Тыымпыга оскуола аһыллыбыта. Бу оскуоланы Георгий Николаевич Чиряев сэттэ хостоох саҥа дьиэтин оскуолаҕа анаан биэрэн астарбыта. Бодойботтон Асфер Тимофей Павлович диэн учууталы бэйэтэ аҕалан, хамнаһын төлөөн туран оҕолору үөрэттэрбитэ. Георгий Чиряев астарбыт оскуолата, дьэ, ити кэмтэн нэһилиэгин, аттынааҕы нэһилиэк оҕолоругар үөрэх сырдык аанын тэлэччи аспыта.

# Чиряев Георгий Николаевич
## Өссө маны көр

* О присвоении имени Георгия Николаевича Чиряева Хоринской средней общеобразовательной школе Верхневилюйского улуса Республики Саха (Якутия): Указ Президента Респ. Саха (Якутия) от 15 марта 2004 г. N 1484 // Якутия. - 2004. - 16 марта. - С. 2; Саха сирэ. - 2004. - Кулун тутар 17 к. - С. 2.
# Кори Кэрриер

Кори Кэрриер (ааҥл. Corey Carrier), АХШ биллэр артыыһа, Атырдьах ыйын 20 күнүгэр 1981 сыллаахха Мидлсборо (ааҥл. Middleborough) куоратка төрөөбүтэ, Массачусетс.
Оҕо эрдэҕиттэн онно манна уһуллар. Атын киинэлэр ортотугар, 1995 сыллаахха Эрэйдэммиттэр хаамыынан киинэҕэр көһүннэ, уонна 2017 сыллаахха ыал буолбут диэн сурах баара.
# .ao

.ao диэн Ангола үрдүк таhымнаах ил домена.
# Infiniti

Infiniti (Infiniti Corp, Инфинити Мотор), Дьоппуон дойдутун биир бөдөҥ массыына оҥорор тэрилтэтэ буолар. Билиҥҥи бириэмэҕэ люксовой класс эрэ массыыналары оҥорор.
Nissan тэрилтэтэ атыылаһан ылбыта, онтон ыла Ниссан салаата буолар.
# Егоров Семен Степанович

Егоров Семен Степанович — олоҥхоһут, ырыаһыт, чабыргахсыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх диэйэтэлэ.
1931 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Ньурба улууһун Таркаайы нэһилиэгэр колхозтаахтар ыалларыгар төрөөбүтэ.
Сэттэ кылаас үөрэхтээх. 1947 сылтан тыа уус-уран самодеятельность кыттыылааҕа. Норуот традициятын, сиэри-туому билээччи.
«Мелодия» фирма кини ыллаабыт ырыаларын грампластинкаҕа устан таһаарбыта.
# Girl Crush

Girl Crush (кор. 걸크러쉬) диэн Соҕуруу Кэриэйэ 4 кыттааччылаах кыыс бөлөҕө. Рекорд компанията DAM. Бөлөх 2019 сылга тэриллибитэ. Girl Crush кыттааччылара бастаан атын K-pop бөлөхтөрүн муусукаларыгар үҥкүүлүүллэрэ. Кыргыттар кэнсиэрдэргэ үҥкүүлүүр видеоларын фанаттара уһуланнар YouTube сайтыгар уганнар онно түргэнник популярнай буолбуттара. Бу маннык фанаттар уһулуулара "Fancam" дэнэр. 2019 сыл муус устар 8 күнүгэр Girl Crush《Memories》диэн бастакы сингл ырыата тахсыбыта.

# Girl Crush
## Кыттааччылара
### Билиҥҥилэр

* Taeri (태리), төрөөбүт күнэ 1994 сыл кулун тутар 29
* Zia (지아), төрөөбүт күнэ 1995 сыл бэс ыйын 9
* Bomi (보미), төрөөбүт күнэ 1996 сыл ыам ыйын 12
* Hayun (하윤), төрөөбүт күнэ 2005 сыл сэтинньи 12

# Girl Crush
## Кыттааччылара
### Уруккулар

* Yona (요나), төрөөбүт күнэ 1997 сыл олунньу 12
* Heeyeon (희연), төрөөбүт күнэ 2000 сыл кулун тутар 12