yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ

Серго Орджоникидзе аатынан Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ — өрөспүүбүлүкэ эмп-том, доруобуйа харыстабылын үлэһиттэрин бэлэмниир саамай кырдьаҕас кыһата.

# Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ
## Устуоруйата

1906 сыллаахха балаҕан ыйын 2 күнүгэр бу үөрэх кыһатын бастакы педагогтарын мунньаҕа буолбут. Бу күн колледж тэриллибит күнүнэн ааҕыллар. Аан бастаан үөрэх тэрилтэтэ эр дьон үөрэнллэригэр аналлаах биэксэл оскуолатын быһыытынан үлэлээбит. Бастакы үөрэххэ 20 киһи киирбит, онтон 13-һэ сыылкаҕа сылдьааччылартан көҥүл истээччи (вольнослушатель). Олохтообут киһи — В. А. Вонгродскай быраас. Бу киһи 1897 с. ахсынньыга Иркутскай губерния быраастарын I сийиэһигэр Дьокуускайга туспа биэксэл оскуолатын арыйар туһунан тыл эппит. Бастакы учууталларынан А. И. Левицкэй, В. И. Диваев, Н. Г. Юдин буолбуттар.
Кэлин 1915 сыллаахха Дьокуускайдааҕы медицина техникума диэн ааты ылбыт. Онтон 1925 сыллаахха — Дьокуускайдааҕы биэксэл-акушер оскуолата диэн ааттанар. 1953 сыллаахха Дьокуускайдааҕы медицина училищата. Онтон 1993 сылтан билиҥҥи аатын ылбыт — Дьокуускайдааҕы медицина базовай колледжа.

# Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ
## Колледж туһунан ыстатыйалар

* Якутский базовый медицинский колледж : к 90-летию со дня основания, 1906—1996 : материалы к истории / Гос. ком. по высш. шк., науке и техн. политике, М-во здравоохранения РС (Я); сост. : Т. Н. Лебедева [и др.]. — Якутск : Полиграфист, 1996. — 78 с. : ил.
* Бурнашев, И. Эмчиттэр кыhалара // Кыым. — 1989. — Ыам ыйын 4 к.
* Ермолаев, А. Медицинскэй училище5а // Кыым. — 1987. — Олунньу 20 к.
* Лебедева, Т. Саха сирин эмчиттэрин бастакы кыhалара : [Дьокуускайдаа5ы мед. колледж директорын Т. Н. Лебедеваны кытта бэсиэдэ / кэпсэттэ И. Кузьмин] // Саха сирэ. — 2001. — Алтынньы 31 к.
* Лебедева, Т. Н. Биhиэхэ, медицинскэй колледжка : [Мед. колледж 90 сыла : кэпсииллэр колледж дир. Т. Н. Лебедева, В. Николаев / кэпсэттэ Б. Павлов] // Саха сирэ. — 1996. — Алтынньы 19 к.
* Лебедева, Т. Н. Медицинскэй колледж ХХI уйэ кадрдарын бэлэмниир : [Дьокуускайдаа5ы мед. колледж дир. Т. Н. Лебедева интервьюта / интервьюну ылла В. Федоров] // Сахаада. — 1994. — Муус устар 14 к.
* Барашков, Н. В 90 лет жизнь только начинается : [юбилей медучилища им. С. Орджоникидзе] // Респ. Саха. — 1996. — 20 февр.
* Воробьева, Е. Год за годом, поколение за поколением… // Респ. Саха. — 1996. — 31 мая
* Карпов, Е. Кузница медицинских кадров : [к 95-летию со дня основания] // Эхо столицы. — 2001. — 19 окт.
* Лебедева, Т. Обучаем фельдшеров по международным стандартам // Мед. газ. — 1996. — 10 янв.
* Лебедева, Т. Н. Якутский базовый медицинский колледж ; Иванова, М. Н. Образовательный процесс в Якутском базовом медицинском колледже // Якутский медицинский журнал. — 2003. — N 2. — С. 28-30 ; 30-32.
* Маркова, Е. Колледж празднует день рождения // Молодежь Якутии. — 1996. — 11 сент.
* Тимофеев, Л. Ф. Медицинское образование и наука // Тимофеев Л. Ф. Развитие здравоохранения в Якутии. — Якутск, 2003. — С. 25 ; 43 ; 60-61.
* 80 лет со дня открытия Якутского медицинского училища // Якутия-1986 : крат. список лит. к знаменат. и памят. датам респ. — Якутск, 1985. — С. 30. — Библиогр.: 8 назв.
# Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ

Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ - кулгаахтаах, халтаҥ тирииттэн тигиллэр, үлэ-хамнас бэргэһэтэ

# Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

* Хороох бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Хабах бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
# Иванов Василий Иннокентьевич

Иванов Василий Иннокентьевич — суруйааччы, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Иванов Василий Иннокентьевич
## Олоҕун олуктара

1942 сыллаахха ыам ыйын 25 күнүгэр Кэбээйи улууһун Куокуй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оскуоланы бүтэрээт, Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта. 1973 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ. Хаҥалас улууһугар Покровскай балыыһатыгар ананан үлэлээбитэ. 1987 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Кэбээйи улууһугар олорор.

# Иванов Василий Иннокентьевич
## Айар үлэтэ

Бастакы кэпсээннэрин оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр суруйбут. «Күннээх сарсыарда» диэн кэпсээнэ оскуола истиэнэтин хаһыатыгар бэчээттэмит. Василий Иванов айымньыларын кытта ааҕааччылар 1964 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыакка ааҕан билсиспиттэр. 1971 сыллаахха эдэр суруйааччылар айымньыларын хомуурунньугар В. Иванов сэттэ кэпсээнэ киирбит. бастакы кинигэтэ «Күн уотун туттум» күн сирин 1975 сыллаахха көрбүтэ.

# Иванов Василий Иннокентьевич
## Айымньылара

* Күн уотун туттум: Новеллалар. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1975 — 71 с.
* Луҥха ырыалара. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1978 — 40 с.
* Кырдьаҕастар уонна эдэрдэр: Сэhэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1982 — 88 с.
# Спиридонов Ефим Никонович

Спиридонов Ефим Никонович — Сэттэ Мэтээл (1922—2003) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
# Транснефть

«Трансне́фть» — Арассыыйа ниэп сүүрэр турбатын салайар хампаанньа, ил хампаанньа. Оператор быһыытынан үлэлиир. Төбө офиһа Москва куоракка баар.
«Транснефть» — аан дойдуга саамай улахан ниэп сүүрэр турбаларын салайар хампаанньа., бас билиитигэр 68 тыһ км магистральнай турбалар, 500-тэн тахса хачайдыыр станциялар, 24 млн кубометр харайар резервуардар бааллар. Арассыыйа хостообут ниэпин 83% уонна оҥоһуллубут ниэп табаардарын 30%ын хачайдыыр..
# Чорбоҕор

Чорбоҕор (лат. Coregonus muksun, нууч. Муксун) — сырдык хатырыктаах, аҕыйах уҥуохтаах бөдөҥ балык.
Саха сиригэр Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕалларын кытыы ууларыгар (10-ча км ыраахха дылы) уонна онно түһэр өрүстэргэ үөскүүр.

# Чорбоҕор
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
# Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа

Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа — ССРС-ка саамай үрдүк бочуоттаах аат. Бу ааты сэрии кэмигэр эбэтэр үлэҕэ хорсун-хоодуот быһыыны оҥорбут эбэтэр уһулуччулаах көрдөрүүнү ситиспит дьоҥҥо иҥэрэллэрэ.
Анал бэлиэ 1934 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр ССРС Киин ситэриилээх Кэмитиэтин уурааҕынан олохтоммута. Бу аат Хотугу Муустаах акыйааҥҥа хаайтарбыт «Челюскин» диэн мууһу хайытан устар борохуот экипаһын уонна научнай үлэһиттэрин ситиһиилээхтик быыһаабыттарга анаммыта. Сэбиэскэй Сойуус бастакы Дьоруойдарынан летчиктар А.Ляпидевскай, М.Слепнев, В.Молоков, Н.Каманин, М.Водопьянов, И.Доронин буолбуттара.
Дьоруой Кыһыл Көмүс Сулуһа сэбиэскэй норуот уонна государство иннигэр ытык иэстэрин толорбут бастыҥ дьоҥҥо туттарыллар үрдүктэн үрдүк суолталаах наҕараада буолар. Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа диэн аат 12729 киһиэхэ, ол иһигэр Саха сириттэн 25 буойуҥҥа уонна тас дойдулар 44 бэрэстэбиитэллэригэр туттарыллыбыта.
# Тиит саһархайа

Тиит саһархайа (лат. Suillus grevillei, нууч. Масленок лиственничный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Тиит ойуурдарга, Саха сирин элбэх улуустарыгар үүнэр.

# Тиит саһархайа
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 25 см дылы, көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө кыһыл көмүстүҥү хоҥор, лимоннуҥу араҕас. Кураан кэмҥэ кылабачыйар. Туруупкалаах араҥата: саһархайдыҥы бороҥ Этэ: сырдык саһархай, кытаанах, өҥө алдьаттахха уларыйбат эбэтэр кыратык кытарар, үчүгэй сыттаах. Атаҕа: кытаанах, 10 см дылы уһуннаах.

# Тиит саһархайа
## Хомуллар кэмэ

Бэс ыйа – алтынньы.
# Абулиш Ибрагим

Ибрагим Абулиш (Халыып:Ar, Халыып:En; кулун тутар 23 1937 сыл, Маштуль-эс-Сук, Египет) — эгиипэт хиимигэ, урбаанньыта уонна менеджерэ, «Секем» холдинг салайааччыта (ааҥл. SEKEM).
2003 сыллаахха "Чөл олоҕу тутуһуу иһин" бириэмийэни ылбыт..

# Абулиш Ибрагим
## Биографията

Ибрагим Абулиш 1937 сыл]]лаахха кулун тутар 23 күнүгэр Египет Маштуль-эс-Сук куоратыгар (мухафаза Шаркия) төрөөбүт.
1956 сылтан саҕалаан Австрияҕа Грац үнүбэрситиэккэ химияны уонна медицинаны үөрэппит, 1969 сылга фармакология уобалаһыгар дуоктар истээпэнин ылбыт.
1960 сыллаахха ойох ылбыт; онно икки кыыстааммыт.
Австрияҕа фармацияҕа чинчийиилэргэ салайар дуоһунастарга үлэлээбит.
1977 сыллаахха Эгиипэккэ сылдьан төрөөбүт дойдутун кыһалҕаларын көрбүт - экономикаҕа кирииһис, намыһах таһымнаах үөрэхтээһин, тулалыыр эйгэни, айылҕаны киртитии.
Австрияҕа 20 сыл олорон баран, итинтэн сылтаан, дьиэ кэргэнин кытта дойдутугар Эгиипэккэ төннөргө быһаарыммыт.
1977 сыллаахха Ибрагим Абулиш, дойдутун «сирин-дьонун эмтиир» соруктаах «Секем» (ааҥл. SEKEM) социаль венчур тэрилтэни тэрийбит..
Бастакы тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэтэ «Секем» 70 акр кумах куйаар (Каир куораттан хотулуу-илин сиргэ) үөскээбит.
Өр сыллаах үлэтин түмүгэр арыйбыт уонна салайар хуолдина органик бородуукталар уонна үүнээйиттэн оҥоһуллар эм-том ырыынагар лиидэр буолбут.
Хампаанньата тыа хаһаайыстыбатыгар биодинамик миэтэттэри туттууну, кэбийээччилэри утары экологияҕа хоромтото суох успуосаптарынан охсуһууну тарҕатар, оһуоба хлопок үүннэриитигэр.
Ибрагим Абулиш - Эгиипэккэ уонна аан дойдуга биллибит урбаанньыт, оскуолалары, үөрэхтээһиҥҥэ бырагырааммалары, медицина кииннэрин, бирикладной ускуустуба уонна наукалар Академиятын, чааһынай үнүбүрсүтүөтү тэрийбитэ.
2003 сыллаахха "XXI үйэ моделын оҥоруу" уонна экономикаҕа ситиһии интеграциятын моделин оҥорон "Чөл олох иһин" бириэмийэни ылбыт.

# Абулиш Ибрагим
## Тус олоҕо

Ойохтоох, икки кыыс оҕолоох Хелми (Helmy, 1961) уонна Мону (Mona, 1963).
# Городок (көрдөөх-нардаах биэрии)

Городок - телевизионнай юмористическай биэрии. Бастакы биэрии 1993 с. муус устар 17 күнүгэр Петербург Бэһис каналыгар тахсыбыта, оттон 1993 с. от ыйыттан РТР каналга тахсар. Сүрүн оруолларга оонньууллар уонна биэриини ыыталлар Илья Олейников уонна Юрий Стоянов. Бастаан «Новоком» студия таһаарар этэ, онтон 1995 с. олунньутуттан биэрии бүтүөр дылы «Позитив TV» студия таһаарар.
Илья Олейников өлбүтүн кэнниттэн биэрии сабыллыбыта. Юрий Стоянов этэринэн, Олейниковы сатаан уларытар киһи суох.
Уопсайа 305 биэрии таҕыста.

# Городок (көрдөөх-нардаах биэрии)
## Рубрикалара

* Двести (1993-1997, 2006) - сонун биэриитигэр пародия, ыытааччы - Илья Олейников.
* Реклама (1993-2012, бастакы хас да тахсыыларга "Рекламный тацет" диэн ааттаах этэ) - бэйэтин кэмигэр улахан биллиилээх рекламнай роликтар пародияланаллар.
* Приколы нашего городка (1993-2002, иккис аата - "Скрытая камера") - урут биэрии аайы көстөр рубрика. Бу рубрикаҕа көннөрү дьоннору эрдэттэн бэлэмнэммит артыыстар дьээбэлииллэр. Бу рубрика көстөр эрдэҕинэ биэриигэ бүтэһик кэлээччи.
* Игры Доброй Неволи (1993)
* Ужас (1993-2012, бастакы хас да тахсыыларга "Страх" диэн ааттаах этэ) - бу рубрикаҕа хара юмор онньонор. Биллэр өттө - бүтүүгэ ким эрэ хаһытыыр.
* Вернисаж (1993-2012) - бу рубрикаҕа оонньуу кэнниттэн "хартыына аата" көстөр.
* Мужикальная пауза (1993-1997) - ханнык эмэт ырыа пародияланар. Музыкальнай клип курдук көстүүлээх.
* Кино (1994-2012) - уһун сюжеттаах киинэ курдук бэриллэр анекдот.
* Киноанонс (1999-2012)
* Сказка (1995-2012)
* ЖЗЛ - Жизнь замечательных людей (1995-2012) - оонньоон былыр олорбут ытыктабыллаах дьон олохторуттан устуоруйа бэриллэр.
* Послесловие (1995-2012)
* Специальный репортаж (2006-2012)
Манна диэн эттэххэ, рубрикалар ааттара наар тахсыбаттар, уонна ааттара араастаан уларыйар этэ. Холобур, "Планета городок" диэн тахсыыга Ужас диэн рубрика Ужасы планеты Г. диэн ааттаах, оттон Военный Городок диэн тахсыыга Мужикальная пауза аата тахсыбат, ол аатын оннугар Когда поют солдаты спокойно музы спят диэн сурук тахсар.
# Лукачевскай Дмитрий Дмитриевич

Лукачевская Дмитрий Дмитриевич (1938-2009) — сэрии оҕото.

# Лукачевскай Дмитрий Дмитриевич
## Оҕо сааһа

Уус Алдан Өнөр нэһилиэгэр ахсынньы 5 күнүгэр 1938 сыллаахха Лукачевскай Дмитрий Илларионович уонна Анна Матвеевна Лукачевская дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Өнөргө бастакы холкуоһу тэрийсибит, кыладыапсыгынан, биригэдьииринэн үлэлээбит. 1942 сыллаахха сэриигэ барбыт. Ийэтэ сэрии кэмигэр арыы маастарынан үтүө суобастаахтык үлэлээн "Аҕа дойдуну Улуу сэрии 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Миитэрэй, 4 оҕо кэнниттэн соҕотох ордон, төрөппүттэригэр күндү этэ.

# Лукачевскай Дмитрий Дмитриевич
## Дьарыга

Өнөр оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан сайын аайы холкуос оҕуруотугар уу кутааччыннан үлэлээбит. Өнөргө 7 кылааһы бүтэрэр, онтон армияҕа пограничнай чааска Благовещенскайга 4 сыл сулууспалаабыт. Армияттан кэлэн Бороҕон промкомбинатыгар столярынан үлэлии кииэрэ. Талааннаах тарбахтаах уус уиһи этэ. 1969 сыллаахха Горькайга столяр-станочник курсугар үөрэнэн саамай үрдүк5 разряды ылбыт. Маһы таһынан кинигэни ордорон ааҕара, волейболга, теннискэ оонньуура, бултуура.
Уус Алдан улууһугар тутуспут объектара элбэх: Мүрү 8 кылаастаах орто оскуолата, администрация, банк дьиэлэрэ, Мүрү таас оскуолата, 2-лии этээстээх уопсайдар уо.д.а. Кини бэйэтэ туппут саха балаҕана сайылыкка билигин да баар. Өнөргө, үөрэммит оскуолатыгар махтанан 40 устуука түннүк арааматын оҥорбута.
Үлэ бэтэрээнэ.
сэрии сылларын оҕолоро
# Устинов Андрей Иванович

Устинов Андрей Иванович — марафон сүүрээччи, чэпчэки атлетикаҕа САССР спордун маастара (1983 с.)
1931 с. Далыр нэһилиэгэр колхуостаах кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ситэтэ суох орто үөрэхтээх. 1956 с. сайыныгар Дьокуускайга сүөһү үүрүүтүгэр барбыта. 1958 с. сайыныгар ат сүүрдүтүнэн дьарыктаммыта. 1960 с. бастакы мас көтүүлээх ат сүүрдүүтүгүгэр республика чемпиона. 1962 сылтан уһун дистанцияҕа сүүрүүнэн дьарыктанан, Арассыыйаҕа куоталаһыыга Саха сирин чиэһин 8 сыл көмүскээбитэ. Марафоҥҥа олохтообут рекорда республикаҕа 15 сыл устата тупсарыллыбакка турбута. «Урожай» общество сүүмэрдэммит хамаандатыгар үстэ киирэн, союзнай суолталааах «Труд» хаһыат бирииһигэр кыттыбыта, куһаҕана суох көрдөрүүнү ситиспитэ. 1967 с. РСФСР финальнай спартакиадатыгар Ленинград куоракка марафоҥҥа сүүрүүгэ 6-с миэстэни ылан, ССРС спордун маастарыгар кандидат нуорматын сахалартан бастакынан толорбута. РСФСР «Урожай» ДСО-тун Бочуотунай чилиэнин аатын сµкпµтэ. 1981 с. «Саха АССР-га физическэй культура уонна спорт сайдыытыгар үтүөлэрин иһин» знагынан наҕараадаламмыта. 1983 с. Саха АССР спордун маастара, 1987 с. РСФСР спордун ветерана үрдүк ааттары сүкпүтэ. 2001 с. «20-с үйэ спордун лауреата» аат бэриллибитэ.
# Пигмент

Пигмент - өҥү биэрэр эттик. Харамай тириитэ, түүтэ хайдах өҥнөөх, ойуулаах буолара пигментэн тутулуктаах.
# Үөгэн нэһилиэгэ

Үөгэн нэһилиэгэ — Байаҕантай улууһугар баар буола сылдьыбыт нэһилиэк. Таатта улууһугар киирэрэ.
Билигин урукку нэһилиэк киинэ Ударник диэн ааттаах бөһүөлэк, Томпо улууһун Байаҕантай нэһилиэгэр киирэр (нэһилиэк дьаһалтата Кириэс Халдьаайыга баар).
# Балаҕан ымыыта

Балаҕан ымыыта (нууч. Снегирь, лат. Pyrrhula pyrrhula)
# Туолба

Туолба өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. уһуна 395 км., тардыытын иэнэ 15800 км². Баһа Алдан үрдэлин хотугулуу-арҕаа уһугар баар.
Төрдүттэн 43 км. Алексеевка диэн гидрология пуоһугар уу орто ороскута сөкүүндэҕэ 63 м³. Тардыытыгар 100 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: уҥа Сыалыһардаах (95 км.), хаҥас Сытыган (58 км.

# Туолба
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Никулин Гавриил Федорович

Никулин Гавриил Федорович (1903 - 1967), олоҥхоһут.
1903 сыллаахха Элгэт улууһун (билигин Абый улууһа) Бастакы Үһээл нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Аҕата уонна убайа биллэр олоҥхоһуттар этилэр. 1938 сылта олоҥхону толорор буолбута.
1940 сыллаахха этнограф А.А. Саввинов кини Эр Соҕотох диэн олоҥхотун устар.
1943 - 1945 сыллардаахха этнограф Г.М. Васильев кини олоҥхолорун устубута.

# Никулин Гавриил Федорович
## Өссө маны көр

* Пухов И.В. Якутский героический эпос олонхо. М., 1962.
* Илларионов В.В. Искусство якутских олонхосутов. Якутск, 1982.
* Емельянов Н.В. Сюжеты олонхо о родоначальниках племени. М., 1990.

# Никулин Гавриил Федорович
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Лэҥкирэ

Лэҥкирэ - кыһыҥҥы этэрбэс көрүҥэ.

# Лэҥкирэ
## Өссө маны көр

* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
# Хотугу сулус (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Хотугу сулус — халлаан эттигэ
* Хотугу сулус (сурунаал)
* Хотугу сулус (уордьан)
* Хотугу сулус (куонкурус)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# 4 -c тыһыынча сыл

2-c тыһыынча сыл — 3-c тыһыынча сыл — 4-c тыһыынча сыл — 5-c тыһыынча сыл — 6-c тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
4 -c тыһыынча сыл
# Индианаполис

Индианаполис (ааҥл. Indianapolis), АХШ дойдутугар баар куорат, Индиана штатын киин куората.
# South China Morning Post

South China Morning Post (SCMP) диэн Хоҥ Коҥ аангыл тылынан күн ахсын тахсар хаһыата. Өрөбүллээҕи Sunday Morning Post диэн таһаарыылаах. Бас билээччитэ Alibaba Group. 1903 сылга Цэ Цан-тай (Tse Tsan-tai) уонна Альфред Каннингэм (Alfred Cunningham) төрүттээбиттэрэ. Бас редактора 2016 сылтан ыла Тэмми Там (Tammy Tam). 2016 сыллааҕы орто тирааһа 100,000. 2019 сылга Хоҥ Коҥ кытай университета ыйытыытынан SCMP Хоҥ Коҥ ордук дьон эрэниилээх хаһыата буолар.
# Кыһыл Сыыр (Нам улууһа)

Кыһыл Сыыр — Нам улууһун Бастакы Хомустаах нэһилиэгин киинэ.

# Кыһыл Сыыр (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Бастакы Хомустаах нэһилиэгэ (Нам улууһа)
# Хонук дьиэ

Хонук дьиэ (отель) диэн ыалдьыттары быстах кэмҥэ дьиэлиир тэрилтэ. Хонук дьиэҕэ киһи хонор, аһыыр, суунар. Хонук дьиэлэр араас типтээхтэр уонна өҥөлөөхтөр. Хонук дьиэ иһигэр ресторан, маҕаһыын, харбыыр бассейн, спортзал уо.д.а. өҥө баар буолуон сөп. Хонук дьиэ төлөбүрэ уонна өҥөтүн хаачыстыбата хайдах таһымнааҕыттан тутулуктаах. Маны быһаарарга анаан аан дойдутааҕы "сулус рейтинга" баар, ол эбэтэр хонук дьиэ таһыма хас сулустааҕыттан көстөр (бииртэн биэскэ диэри).

# Хонук дьиэ
## Хонуктааһын

Хонук дьиэ нүөмэрдэрин (хосторун) көрүҥнэрэ:
* Standard — көннөрү нүөмэр
* Studio — көннөрү нүөмэртэн арыый улахан
* Single — биир киһилээх нүөмэр
* DBL — икки киһилээх нүөмэр
** Double — биир 2 киһилээх орон
** Twin — икки 1 киһилээх орон
* Business — икки хостоох нүөмэр, ыалдьыт хоһо уонна утуйар хос
* TRPL — үс киһилээх нүөмэр
* EXB — эбии оронноох нүөмэр
* CH — оҕолоох дьон нүөмэрэ
* Superior — үрдүк тупсаҕайдаах нүөмэр
* Villa — бунгалоҕа олоруу
* Family room — кэргэн нүөмэрэ, 2 эбэтэр 3 хостоох
* Duplex — икки таһымнаах нүөмэр
* Junior Suite — тупсарыллыбыт былааннаах нүөмэр (аҥар люкс)
* Suite — тупсарыллыбыт былааннаах уонна категориялаах нүөмэр (люкс)
* De Luxe — үрдүк люкс таһымнаах нүөмэр

# Хонук дьиэ
## Аһылык

Хонук дьиэҕэ аһылык көрүҥнэрэ:
* OB (Only Bed, орон эрэ), RO (Room Only, хос эрэ) — хонук дьиэ ыалдьыттарын аһаппат.
* BB (Bed-n-Breakfast, орон уонна сарсыардааҥҥы аһылык) — сарсыардааҥҥы аһылык баар. Буфет эбэтэр континентал сарсыардааҥҥы аһылык буолуон сөп.
* HB (Half-Board, аҥар пансион) — күҥҥэ икки аһылык. Сарсыардааҥҥы икки күнүскү эбэтэр киэһээҥҥи аһылык.
* FB (Full-Board, толору пансион) — күҥҥэ үс аһылык сарсыардааҥҥы, күнүскү, киэһээҥҥи.
* Al (All inclusive, барыта киирэр) — үс аһылыктан ураты эбии быстах аһылыктар бааллар, үксүгэр буфет курдук.
* UAI (Ultra All inclusive, бука барыта киирэр) — кэминэн элбэҕинэн хааччахтаммат аһылык. Арыгылаах утахтар босхолор төһө баҕараргын иһэҕин.

# Хонук дьиэ
## Биллиилээх хонук дьиэ ситимнэрэ

* Global Hotel Alliance
* Hilton Worldwide
* Hyatt
* Jinjiang International
* Marriott International

# Хонук дьиэ
## Эбии маны көр

* Хостел
* Мотель
# Данилов Александр Васильевич

Данилов Александр Васильевич – Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх гиирэ спордугар СӨ маастара, СӨ рекордсмена.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин чөмпүйэнээтигэр 2014 сыллаахха 78 киилэҕэ диэри ыйааһыҥҥа маннык көрдөрүүлэринэн рекорд олохтообута: толчок - 62, рывок - 97, суумата - 110,5.
# Килия

Килия (укр. Кілія) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 20 829 (2011).
# Linux Mint

Linux Mint (Линукс Минт, Линукс Мята, сахалыы жаргона Минньигэс Линукс), операционнай система, ПК уонна ноутбук, сорох планшеттар уонна телефоннар тутталлар. Кэнники араас Виндоустарга альтернатива буолар.
# B гепатиттан харыстаныы
## «В» гепатит диэн туох ыарыыный?

Быары сүһүрдэр бу ыарыы төрүөтүнэ «В» гепатит вируһа буолар. Үксүгэр дьон бу вируһунан сутуллан ыалдьыбыттарын билбэккэ сылдьан бэйэлэрэ үтүөрүөхтэрин сөп. Сорохтор грипп ыарыытын курдук эмискэ ыалдьаллар, киһи тириитэ уонна хараҕын үрүҥэ саһарар. Гепатит вируһунан сутуллубут дьонтон 10 бырыһыаннара быар олохсуйбут ыарыытыгар ыллараллар, онтулара цирроз уонна быар рагар тириэрдиэн сөп.«В» гепатит вируһун ильдэ сылдьааччы – бу этигэр-хааныгар вируһу дьарҕа курдук илдьэ сылдьар киһи. Ол аата кини саһарар ыарыыны аһарбытын да кэннэ, этигэр хааныгар гепатит вируһа хаалан хаалар. Элбэҕэ суох да буоллар вирус киһи олоҕун тухары баар буолуон сөп. Дьон үксүгэр бэйэлэрин доруобай курдук сананаллар, ыалдьыбаттар, ыарыы бэлиэлэрэ суох буолар. Сороҕор хас да сыл буолан баран хроническай быар ыарыытынан, цирроһунан эбэтэр быар рагынан ыалдьыахха сөп.

# B гепатиттан харыстаныы
## «В» гепатит вируһа хайдах тарҕанарый?

Сыстыганнаах саһарар ыарыынан ыалдьыбыт киһи эбэтэр «В» гепатит вируһун илдьэ сылдьааччы эр киһи уонна дьахтар сыһыаннаһыытын нөҥүө, хаан эбэтэр этин атын убаҕастарын дьоҥҥо нөҥүө ыарыыны тарҕатыан сөп.

# B гепатиттан харыстаныы
## «В» гепатикка сутуллуохтарын сөп:

* «В» гепатит вируһун илдьэ сылдьар ийэ оҕолоро; хаан-уруу аймахтар; кинилэр сылдьыһар партнердара; уопсай иннэнэн укуолланар наркоманнар; эмтиир уонна көрөр-харайар доруобуйа харыстабылын үлэһиттэрэ.
* «В» гепатит ас эбэтэр иһэр уу нөҥүө, илии тутуһуутугар, убурааһыҥҥа, салгын нөҥүө тарҕаммат. Атын дьоҥҥо тарҕамматын туһугар вируһу илдьэ сылдьааччылар хайдах харыстаныахтаахтарый?
Дьиэ кэргэҥҥин эбэтэр бииргэ олорор дьоҥҥун бырааска баран бэрэбиэркэлэтэллэрин ситиһиэххэ,кинилэр ыалдьа илик буоллахтарына вакцина ылыахтарын наада.Хаһан да кимиэхэ да тиис суунар суоккаҕытын, бытык хорунаргытын, маникюрнай уонна да атын туттар тэрилгитин биэрбэт буолуҥ, тоҕо диэтэххэ, биллибэт-көстүбэт буоллалар да хааннаах буолуохтарын сөп. Тиискитин эмтэнэргитигэр уонна да атын түбэлтэлэргэ кыбыстыбакка вируһу илдьэ сылдьаргыт туһунан бырааска этэри умнумаҥ. Оччогоҕо кинилэр доруобуйаларын харыстыылларыгар миэрэлэри ылыахтара. Өскөтүн эһиги оҕолоноору сылдьар буоллаххытына, вируһу илдьэ сылдьаргыт туһунан бырааһыы сэрэтиҥ, оҕоҕут төрөөт «В» гепатит утары вакцинаны ылыахтаах. Донор быһыытынан хаһан да хааҥҥытын биэримэҥ. Өскөтө эһиги хааҥҥыт туттар тэрилгэ таммалаабыт буоллаҕына, уунан сууйуҥ, онтон хлор испиэскэтин суурадаһынан (хлор испиэскэтэ, 1 өлүүтэ уу) кутан 10 мүнүүтэ туруоран баран сотуҥ. Хлор испиэскэтэ «В» гепатит вируһун суох оҥорор.

# B гепатиттан харыстаныы
## Диетаҕа туох эмэ сүбэлэр бааллар дуо?

Арыгы быары алдьатар, онон арыгыны иһэртэн туттунуҥ. Быаргыт улаханнык ыалдьыбат буоллаҕына, улахан диэтаны тутуһуу ирдэниллибэт. «В» гепатит вируһун илдьэ сылдьааччы буоллубут диэн куттанымаҥ, кыбыстымаҥ. Үөһэ суруллубуту тутуһар буоллаххытына эһиги хаһан да тулалыыр дьоҥҥутугар ыарыы төрүөтүнэн буолуоххут суоҕа. Эһиги ыарырҕатар боппуруостаах буоллаххытына бырааскытыттан ыйытыаххытын, сүбэлэтиэххитин наада.

# B гепатиттан харыстаныы
## Туһаныллыбыт литература:

Газета "Саха сирэ", с.10, От ыйын 1 күнэ, 2000с.
# Хас биирдии улуус киэн туттар дьонноох.

-Чурапчы - Павел Пинигин,Дмитрий Коркин,Николай Ноев-Аянитов,Николай Кычкин,Егор Борисов -Мэнэ Ханалас-Лэкиэс,уонна..уооой билбэт эбиппин ди..Аркадий Новиков?)) -Таатта-суруйааччылар (кулаковскай,ойуунускай,алампа итд) -Амма-Егор Неустроев-Тулуйхан,В.Ноев -Томпо-В.Штыров,Виктор Лебедев -Нам-Николай Дьяконов,Полина Протодьяконова -Горнай-Герман Контоев,Кристина Тимофеева,Софрон,Семен Даниловтар,Августина Филиппова -Булуу-Егоровтар(еркен),Мэхээлэ Барыыьап (кэц),Аскалон Павлов,Байбал,Баьылай Еремеев -Ньурба-Георгий Балакшин -Сунтаар-Александр Иванов (олимпийский чемпион),Уххан,Домисольки,Кыыл Уола,Ангелина Файрушина -Уус-Алдан-Иван Белолюбский уонна билбэт эбиппин)) билэргитин бэт былдьаспакка5ыт эрэ суруйун))
# Дружба (куорат)

Дружба (укр. Дружба) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 5 150 (2011).
# Католик Таҥара дьиэтэ

Католик Таҥара дьиэтэ (атын аата Ром Католик Таҥара дьиэтэ) диэн аан дойду ордук улахан христиан таҥара дьиэтэ. Биир миллиард кыттааччылардаах, ол эбэтэр бары христианнар аҥардарын кэриҥэ.
Таҥара дьиэтин сирдээҕи үрдүкү салайааччыта Папа (билигин Папа Бенедикт XVI).