yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# OPEC

Нефть Экспорттыыр Дойдулар Тэрилтэлэрэ (OPEC, ааҥллыы The Organization of the Petroleum Exporting Countries) диэн уон икки дойду картелэ. Кыттааччылар: Алжир, Ангола, Венесуэла, Иран, Ирак, Катар, Кувейт, Лиибийэ, Нигерия, Сауд Арабията, Холбоhуктаах Араб Эмираттара уонна Экуадор. Картель штаб-квартирата 1965 c. ыла Вена куоракка баар уонна онно cылга иккитэ кыттааччы иллэр нефть миниистирдэрин көрсүһүүлэрэ буолаллар.
OPEC дойдулара аан дойдутааҕы нефть хаhаастарын 2/3 хонтуруоллууллар уонна аан дойдутааҕы нефть экспорттааhынын 50%.
# .eu

.eu диэн Эуропа Унията үрдүк таhымнаах ил домена.
# Ашгабат

Ашгабат — диэн Түркменистан киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 695,300 (2001). Каракум кумах куйаар уонна Копет Даг хайа сиhин икки ардыларыгар баар. Олохтоохторо үксэ түркменнар.
# Бохсуу

ж. локализация, (бэйэтигэр) бохсуу (атын сиргэ тарҕаммат оҥоруу); локализация очагов пожара баһаар көрдүгэннэрин бохсуу.
# Эрмитаж

«Эрмита́ж» (1917 сыллаахха диэри — «Императорскай Эрмитаж»; 1964—1991 сс. — «Ленин уордьаннаах Судаарыстыбаннай Эрмитаж», билиҥҥи аата Судаарыстыбаннай Эрмитаж) — Санкт-Петербург баар ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба түмэлэ. 1764 сыллаахха тохсунньу 7 күнүгэр олохтоммут. Аан дойду саамай бөдөҥ уус-уран түмэллэриттэн биирдэстэрэ.
Толору нууччалыы аата — нууч. Федеральное государственное бюджетное учреждение культуры «Государственный Эрмитаж» (ФГБУК «Государственный Эрмитаж»).
Сүрүн түмэл алта бэйэ бэйэлэрин кытта ситимнээх дьиэттэн турар — Кыһыҥҥы уораҕай, Кыһыҥҥы уораҕай саппаас дьиэтэ, Кыра Эрмитаж, Улахан (Кырдьаҕас) Эрмитаж, Саҥа Эрмитаж уонна Эрмитаж тыйаатыра. Бу дьиэлэргэ 365 саала үлэлиир. Ону таһынан түмэл атын хас да түмэллэри салайар: Сүрүн штаб дьиэтэ, Император фарфор собуота, реставрациялыыр-ххарайар киин «Эргэ Дэриэбинэ» уонна Меншиков уораҕайа.
Эрмитаж бүттүүнүн иэнэ 233 345 м², экспозициялыыр иэнэ — 100 000 м².
Арассыыйа араахтааҕыта Екатерина II 1764 сыллаахха атыыласпыт малыттан-салыттан саҕаламмыта.
* 1 2 О музее. Эрмитаж в цифрах и фактах. Официальный сайт Государственного Эрмитажа // hermitagemuseum.org. Дата обращения: 2 мая 2021.
* ↑ Top 10 Museums and Galleries.(ааҥл.) National Geographic Society // nationalgeographic.com
* ↑ The Winter Palace and the Hermitage Museum. Архыыптаммыт 2002, Алтынньы 1 күнүгэр.(ааҥл.) // cityvision2000.com
# Түһэгиир

Түгэһиир нэһилиэк. Эбээн-Бытантай улууһун нэһилиэгэ, улуус киинэ Баатаҕай Алыыта.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1746 киһи (2007 сыл).

# Түһэгиир
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1893 сыллаахха төрөөбүтэ Шадрин Роман Иванович (1893 — 1934), сэбиэт үлэһитэ.

# Түһэгиир
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Дьөлөкөй күпсүүр

Дьөлөкөй күпсүүр - сиэргэ-туомҥа туттуллар тыас таһаарар былыргы тэрил. Көҥдөй сүүнэ улахан тиит төрдүн булан хатырыгын хастаан баран улахан аһаҕаһын үөһэ тутан баран дьыбарга маһынан таһыйаллар (охсоллор) эбит.
Дьөлөкөй күпсүүрү, Кэлтэгэй табыгы уонна Иирэр дьаҕааны кэриэстиир киһилэрэ өллөҕүнэ, эбэтэр кыыс-кийиит сүктүүтүгэр урууга маанылаан ойуун охсоро үһү. Маны Сэһэн Болоҕо 1936 сыллаахха Бөтүрүөп Уйбаан Уйбаанабыс диэн 68 саастаах Кыам уустан төрүттээх (эбэтэр Кыам Уус диэн ааттаах) Чурапчы киһитэ кэпсээбит, "Төлөй нэһилиэгин олохтооҕо Хабырыыс ойуун сэһэргиирэ", - диэбит.
# .af

.af диэн Афганистан үрдүк таhымнаах ил домена.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-09

Балаҕан ыйын 1—15 күннэрэ
* Мадьоҥ (mah-jongg, májiàng) — Кытай фишкаларынан сүүйсүү оонньуута, дайстар (оонньуу умуохтара) туттуллаллар. Покерга уонна доминоҕа сорох өттүнэн майгынныыр.
* Суруйааччы Степан Дадаскинов 1954 с. Дьокуускайдааҕы фельдшердар-акушердар оскуолаларын бүтэрбитэ. 1954 сылтан 1958 сылга дылы тыаҕа биэксэлэбитэ.
* Альберт Эйнштейн 300 тахса наука уонна 150 тахса наукаҕа сыhыана суох үлэлэри суруйбута.
* Латыын тыла саамай былыргы суруктаах-бичиктээх тылларга киирэр. Билигин Ватикан судаарыстыбатын уонна католическай таҥара дьиэлэрин официальнай тыллара.
* Саха тыла сайдарыгар сүҥкэн кылааты киллэрбит Алтан Сарын хаһан, ханна өлбүтэ чуолкай биллибэт. Кэлин Финляндияҕа олорбут үһү диэн сурах-садык тарҕана сылдьыбыта биллэр. Ол гынан баран ону улахан саарбахтааһын эмиэ баар.
* Тату бөлөх «Я сошла с ума» ырыатын музыкатын оскуола үрдүкү кылааһын үөрэнээччитэ Сергей Галоян, тылларын – журналистка Елена Кипер уонна ВГИК студена Валерий Полиенко суруйбуттара.
Балаҕан ыйын 16—30 күннэрэ
* Кытайга 1,3 миллиард киhи олорор (аан дойду дьонун 1/5). Сирин иэнинэн Кытай үһүс миэстэҕэ турар (Россия уонна Канада кэннилэриттэн).
* Стивен Спилберг диэн режиссеру 2006 с. Premiere диэн сурунаал киинэ индустриятыгар саамай модун уонна дьайыылаах киhи диэбитэ. Time сурунаал ааспыт үйэ 100 саамай улуу дьонун ахсааныгар киллэрэр.
* Саха сирин дьахталларыттан бастакы медицина доктора, профессор Татьяна Крылова ийэтэ Ирина атыыһыт Яков Санников кыра кыыһа, аҕата Хаҥалас улууһуттан төрүттээх саха атыыһыта эбиттэр.
* Дьон Аустралияҕа 42000 тахса сыллааҕыта кэлэн олохсуйбуттара. Бастакы Эуропа дьоно 1606 с. кэлбиттэрэ.
* Виташевскай Николай Алексеевич, этнограф, народниктар хамсааһыннарын биллэр-көстөр диэйэтэлэ, Саха сиригэр 1883 с. кэлбит уонна 1897 с. дылы олорбут. Нуучча географиятын уопсастыбатын (ИРГО) кытта үлэлэһэн 1885-1895 сс. Саха сирин историятыгар уонна этнографиятыгар сыһыаннаах 30-тан тахса үлэни бэчээттээбитэ.
* Индия экономиката аан дойдуга биржаларын ырыынактарын көрдөрүүлэринэн уон иккис уонна атыылаhааччыларын кыаҕынан төрдүс миэстэлэргэ турар.
* Горохов Никита Семенович саха бастакы учуонайынан ааҕыллар этнограф, палеонтолог 1847 сыллаахха Верхоянскайга төрөөбүт.
# Суруук

Суруук диэн биир туттарар тэрил. Суруук цилиндр уонна конус формалаах буолар. Суруук сытыы уһугунан эриллэн киирэр. Суруук төбөтүгэр кинини суруукчутунан эрийэргэ шлиц диэн үүттээх. Суруук тас эриллэр сурааһына эриир дэнэр. Суруук механизм быһыытынан биир судургу механизм буолар.
# Афанасьев Алексей Петрович

Афанасьев Алексей Петрович — Дьокуускай уокуругун Дүпсүн улууһун Өспөх нэһилиэгин баайа.
Алексей Петрович С.В. Ястремскайы кытта бииргэ алтыспыт, "Саха тылын грамматикатын" оҥорсууга быһаччы кыттыспыт киһинэн билиниллэр.
Кини туһунан С.В. Ястремскай маннык суруйбуттаах: "Интеллигентный родович, пользующийся среди сородичей громадным авторитетом и уважением", - диэн.
Ястремскай хаатырҕаҕа 5 сыл сылдьан баран Саха сиригэр сыылкаҕа ыытыллар, онно Дүпсүн улууһугар А.П Афанасьевка олохсуйбут эбит. 1886 сылтан 1896 сылга дылы кини дьиэтигэр олорбут курдук. Афанасьев нууччалыы бэркэ билэр эбит. Олоҥхолуура үһү. Инньэ гынан Ястремскай саха тылын сэргииригэр олук буолбут ("сформировал его интерес к изучению языка и фольклора якутов") диэн суруйаллар.
# Сут дьыллар

Сут диэн кураан эбэтэр төттөрүтүн аһара угут дьыл буолан от аанньа үүммэккэ, сүөһү охтон, ас тиийбэккэ дьон хоргуйуута, өлүүтэ.

# Сут дьыллар
## Эбии маны көр

* Саха сиригэр 1941-1945 сыллардааҕы сут
# Чоҥолох

Чоҥолох — мастан хаһан оҥоһуллар кыра оҥхоҕор иһит.
# Гришковцы

Гришковцы (укр. Гришківці) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 500 (2024).
# Аабылаан

Аабылаан — ыарҕалаах, сэппэрээктээх, бөдөҥ маһа суох тыалга-тымныыга эриллэ хаппыт иинэҕэс сэдэх тыа.
Майгынныыр: (эбэҥк. авлакан — ырааһыйа; (эбээн. авлан — хонуу, дэхси ньуур, туундара; (монг. авланг) — түҥ тыа.

# Аабылаан
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск.: Бичик, 2004. — 300, [1] с. — ISBN 5-7696-1049-2
# Попов Иван Васильевич

Попов Иван Васильевич (07.05.1874—1945) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, саха бастакы идэтийбит живописеһа.

# Попов Иван Васильевич
## Олоҕун олуктара

1874 с. ыам ыйын 7 күнүгэр Боотуруус улууһун Чөркөөҕөр олохтоох аҕабыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Сахалар быыстарыгар улааппыт буолан, саха тылын төрөөбүт тылын курдук билбитэ. Уруһуйдьут идэтин Петербурга аатырбыт передвижник-худуоһунньук А. В. Маковскай чааһынай студиятыгар ылбыта (1903—1905; 1912—1913). Эбии «Общество поощрения художеств» оскуолатыгар дьарыктаммыта (1903—1904).

# Попов Иван Васильевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

4 оҕолоох:
* Иван Попов — уола, худуоһунньук, муосчут, скульптор.
* Гаврил Попоd — худуоһунньук
* Василий Попов — инженер
* Елена — кыыһа
       Петров Г. Г. — сиэнэ, худуоһунньук, Нам художественнай оскуолатын преподавателэ

# Попов Иван Васильевич
## Айар үлэтэ

Саха оһуорун (орнаменын) бастакы идэтийбит чинчийээччитинэн ааҕыллар. 1938 сыллаахха сэбиэскэй символикаҕа сахалыы матыыптары киллэрэн саҥа орнаментальнай композициялары оҥорор («Сиэрпэлээх Балта», «Кыһыл Сулус», «Бүппэт сурааһынтан турар орнамент»). Худуоһунньук айымньыларын ботуччу аҥарын таҥара күлүктэрэ, аан дойду аатырбыт худуоһунньуктарын хартыыналарын хатылааһын уонна духуобунай үлэлэринэн биллибит дьон мэтириэттэрин ойуулааһын буолар («Мадонна Литта» Леонардо да Винчи, 1904; «Спас Нерукотворный», 1900-с сс.; «Протоиерей Д. В.Хитров мэтириэтэ», 1900-с сс.; «Димитриан Попов мэтириэтэ», 1933 с. дылы). Саха омугун духуобунай культуратыгар эмиэ элбэх айымньылардаах («Араҥас», 1920; «Саха балаҕанын иһэ», 1920-с сс.; «Ойуун», 1926; «Кэрэх», 1926 о. д. а.). «XVII үйэ бүтэһигинээҕи Дьокуускай» диэн саха искусствотыгар аан бастакы историко-архитектурнай пейзаж (1928) кини классиката буолбута. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр Иван Васильевич «Хохочой» уонна «Зверство белобандитов» диэн Саха Сиригэр гражданскай сэрии быһылааннарын көрдөрөр улахан хартыыналары суруйбута. Ону тэҥэ санаммыт улахан болотуналарын эскизтарын суруйар: «Богатыри», «Манчары», «Орджоникидзе в Якутии», «Бойцы Красной Армии», «Герой Социалистического труда», «Ковер тайги» о. д. а. 1945 сыл тохсунньутугар Саха АССР норуодунай худуоһунньугун аата иҥэриллибитэ.
И. В. Попов кыраайы үөрэтээччи быһыытынан эмиэ биллибитэ.

# Попов Иван Васильевич
## Хартыыналара

Умнаһыт оҕонньор (1935) Оскуоланы тутуу (1936) Үөһээ Дьааҥы сиһин үрдүнэн дирижабльлар (1936) Тайҕа көбүөрэ (этюдтар, 1932) Хотугу колхуостар оҕуруоттарын аһа (1938) Бастакы тыраахтыр (1930-с сс.) Электропочтовай сибээс (1930-с сс.) Көмүс мас (1914) Дьахтар мэтириэтэ (1915) Ытык Күөл таҥаратын дьиэтэ (1930 сс.) Хохочой (1944) Ньирэй (1926) Олоҥхоһут Табаахырап мэтириэтэ (1930)

# Попов Иван Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР норуодунай худуоһунньуга (1945, тохсунньу)
# П

П - Саха, нуучча алпабыыттарын буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Журналистика

Журналистика, атын аата журнализм — журналист масс-медиаҕа үлэлиир идэтэ. Бастаан хаhыат уонна атын бэчээттэнэр кумааҕыга баара. Онтон салҕыы радио уонна телевидение журналистикалара үөскээбиттэрэ. 20 үйэ бүтүүтүгэр интернет сайдан журналистика саҥа ньымата баар буолбута. Билигин интернет-журналистика сыыйа-баайа журналистика атын ньымаларын баhыйан эрэр. Ону "журналистика эволюцията" диэн ааттыыллар. Онтон таhынан фотожурналистика баар. Бу ньымалар сороҕор бэйэ бэйэлэриниин буккуhуохтарын сөп: хаhыат фотожурналистиката, радиопрограмма интернет биэриитэ, радиоҕа интернет сайтартан информацияны ылыы у.д.а.
# Чили омуга

ЧИЛИ омуга, ЧИИЛИ дойдутун сурун омуга - 60%. ЧИЛИ норуотун ахсаана 12 миллион (Чилигэ бэйэтигэр), ону таhынан АХШ-ка (1 миллион), Бразилия (2 миллион), Канаада (12 тыс). Ынырык элбэх Чили омуга Германия, Англия, Швеция, Испания уонна Япония дойдуларыгар олороллор. Уопсай ахсааннара - 15 миллион.
# Бото

Бото — ыҥыыр олорор халыҥ сымнаҕас тэллэҕэ.

# Бото
## Тыл суолтата

Аты ыҥыырдыырга арҕаһыгар уурар оту, сиэли үүйэн (сирийэн) оҥорбут эбэтэр атын халыҥ сымнатыы тэллийэ.
# Усманов, Хайрулла Абдрахманович

Хайрулла Абдрахманович Усманов (татаардыы: Хәйрулла Абдурахма́н улы Госманов; 1866 сыл ахсынньы 16 күнэ, Оренбург губернията — 1915 сыл бэс ыйын 14 күнэ, Оренбург) — татаар муллата, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Оренбург губерниятыттан дьокутаата (1907 сыл).

# Усманов, Хайрулла Абдрахманович
## Олоҕо

Хайрулла Абдрахманович Усманов 1866 сыл ахсынньы 16 күнүгэр татаар атыыһытын ыалыгар төрөөбүтэ. Хайрулла Казан губерниятын Малмыж уеһыгар мэдрэсэҕэ классическай мусульманскай үөрэҕи ылбыта (алын духовнай үөрэх). Кини ити кэнниттэн хаһ да сыл үөрэммит мэдрэсэтигэр хальфа (мударрис көмөлөһөөччүтэ) буолан үлэлээбитэ.
Хайрулла Абдрахманович Усманов 1893 сыл алтынньы 10 күнүгэр Сеитов посадыгар мэчиэккэ иккис мулланан талыллыбыта, ол кэнниттэн Оренбург губерниятын баһылыга киниэхэ 1893 сыл сэтинньи 13 күнүгэр имам-хатыб уонна мударрис солотун биэрбитэ.
XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX үйэ саҕаланыытыгар Хайрулла Абдрахманович Усманов салайбыт мэдрэсэтэ биир саамай күүстээх уонна үчүгэй мэдрэсэ быһыытынан биллэр буолбута. Кини үөрэхтээһиҥҥэ саҥа ньымалары туттар этэ.
Хайрулла Абдрахманович Усманов 1895 сыл атырдьах ыйын 26 күнүгэр саҥа мэдрэсэни арыйбыта. Ону тэҥэ кини атыынан-эргиэнинэн дьарыктанара.
Хайрулла Абдрахманович Усманов 1907 сыллаахтан ылата Оренбургдааҕы учуонай архыып комиссиятын чилиэнэ буолбута (Оренбургдааҕы академия, 1887-1918).

# Усманов, Хайрулла Абдрахманович
## Олоҕо
### 1907. Иккис Дуума дьокутаата

1907 сыл олунньу 7 күнүгэр Хайрулла Абдрахманович Усманов Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Оренбург губерниятыттан дьокутаатынан талыллыбыта. Ол кэмҥэ мусульманнар "Иттифак ал-Муслимин" диэн баартыйаҕа киирбитэ.

# Усманов, Хайрулла Абдрахманович
## Олоҕо
### Бүтэһик сыллара

Судаарыстыбаннай Дума ыһыллыбытын кэнниттэн Сеитовскай посадка төннүбүтэ.
Хайрулла Абдрахманович Усманов 1915 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр Оренбуркка өлбүтэ.
# Гренада

Гренада (ааҥл. Grenada) диэн Кариб байҕалын соҕуруулуу илин өттүгэр баар арыы дойду. Гренада арыытыттан уонна алта кыра арыылартан турар. Иэнэ 344 км², олохтоохторун ахсаана 110,000. Киин куората Сент Дьордьес.
# Киэгирээпийэ

Киэгирээпийэ (был.-гириэк. γεωγραφία geografia — сири суруйуу) диэн Сири, Сир өрүттэрин, олохтоохторун уонна түгэннэрин үөрэтэр үөрэх. "География" диэн тылы аан бастаан Эратосфен туттубута биллэр.
# Уһун Күөл (Сунтаар улууһа)

Уһун Күөл — Сунтаар улууһун Арыылаах нэһилиэгин киинэ.

# Уһун Күөл (Сунтаар улууһа)
## Историята

[[Арыылаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Арыылаах нэһилиэгин]] тэрийии туһунан боппуруос хас да төгүл көһөрүллэ сылдьыбыта. Онтон "На основании приговора от 4 октября 1907 года дело об разделении 2-го Жарханского наслега было вновь рассмотрено общим Присутствием Якутского областного Управления по журналу 8 марта 1908 года за №76, когда и было определено образовать новый Арылахский наслег в составе 327 ревизионных душ и 184 работников с теми землями, кои поименованы в подписке 24 сентября 1904 года" диэн Уураах тахсыбыт

# Уһун Күөл (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Арыылаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл

«Бойобуой үтүөлэрин иһин» мэтээл - Алтынньы 17 күнүгэр 1938 с. олохтоммута. 5210078 киһи наҕараадаламмыта.
Бу мэтээлинэн Сэбиэскэй аармыйа, Флот, кыраныыссаны маныыр уонна ис сэриилэр, итиэннэ атын омук дойдутун дьоно эмиэ наҕараадаланыахтарын сөп этэ. Мэтээли сэрии кэмигэр эр санааларын киллэрэн хорсуннук сэриилэспит, кыраныыссаны кыраҕытык манаабыт, саҥа байыаннай тиэхиньикэни баһылаабыт уонна бэлитиичэскэй бэлэмнэниигэ ситиһиилээх саллааттарга биэрэллэрэ.
# AC/DC

«ЭЙ-СИ/ДИ-СИ» (AC/DC) - Австралияттан төрүттээх хард-рок-бөлөх. 1974 үөскээбит.
Сүрүн дьоно: Малколм Янг (Malcolm Young) (тохсунньу 6 күнүгэр, 1953, Глазгоҕа төрөөбүт; гитара), Ангус Янг (Angus Young) (кулун тутар 31, 1953, Глазго; гитара), Бон Скотт (Bon Scott, дьиҥнээх аата Рональд Белфорд, Ronald Belford) (от ыйын 9, 1946, Энгус, Шотландия — олунньу 20, 1980, Лондон; вокал), Клифф Уильямс (Cliff Williams) (ахсынньы 14, 1949, Эссекс; бас-гитара), Фил Рудд (Phillip Rudd) (ыам ыйын 19, 1954, Мельбурн; ударнай).
Мадриид (Испания) уонна Мельбурн (Австралия) куораттарга бөлөх аатынан уулуссалар бааллар. 1973 сылтан аан дойдуга 140 мөл. тахса AC/DC диискэлэрэ атыыламмыта.
# Филиппов Дмитрий Иванович

Дмитрий Иванович Филиппов Таатта улууһун I Дьохсоҕон нэһилиэгин Бэрэйи аҕатын ууһун ыччата. Кини 1900 сыллаахха Томскайдааҕы государственнай университет медицинскэй факультетны бүтэрэн, дойдутугар кэлээри сылдьан, эмискэ ыалдьан өлбүт.

# Филиппов Дмитрий Иванович
## Туһаныллыбыт литература

* "Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ", Иннокентий Неустроев
# Хоромой

Хоромой өрүс (нууч. Хрома, Хромая?) — Саха сирин хотугулуу-илин өттүгэр устар өрүс (үрэх).
Уһуна 711 км (сорох сиргэ 685 км дэнэр), тардыытын иэнэ 19700 км². Полоуснай томторооттон (Полоусный кряж) түһэр Тэмтэкэн (?) уонна Немалак (?) Араҥас диэн үрэхтэр силбэһиилэриттэн үөскүүр, Дьааҥы - Индигир намталынан устар уонна Илин Сибиирдээҕи байҕал Хрома тамаҕар (Хромская губа) түһэр.
Тардыытыгар 1333 км² уопсай иэннээх 8000 күөл баар, олортон ордук бөдөҥнөрө: Солунтах, Уһун-Уулах-Түбэтэ, Туоран-Күөл, Сүүрүктээх, Холоруктаах. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри мууһунан бүрүллэр. Курдат тоҥор.
Хаҥастан икки бөдөҥ салаалаах Тэҥкэли (119 км.) уонна Үрүҥ Уулаах (314 км.)

# Хоромой
### Кэрэхсэбиллээх чахчылар

2009 сыллаахха Аллайыаха улууһугар ууттан 9 миэтэрэ үрдүккэ кытыл үөһээ өттүттэн 2 миэтэрэ кэриҥэ аллара араҥаҕа 6-7 ыйыгар өлбүт Хоромой сэлиичээнэ (нууч. хромский мамонтенок) көстүбүтэ. Уһуна 158,5 см, арҕаһынан үрдүгэ — 60 см, ыйааһына — 100 кг кэриҥэ).
* Атырдьах ыйын 29 (уруккуннан а.ы. 19) — Дьокуускайдааҕы Бирикээс дьиэтэ Терентий Алексеев диэн сулууспалаахха (служилому человеку) Хоромой үрэххэ дьаһаах тутар кыстык (симиэбийэ), остуруок тутар уонна олохтоохтортон дьаһаах хомуйар туһунан сорудах өйдөбүнньүк (нууч. наказная память) суруйбут.

# Хоромой
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Пружаны

Пружаны (белор. Пружаны) диэн Беларусь Брэст уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 19 032 (2009).
# Харачаас

Харачаас (нууч. Подгрузок черный)

# Харачаас
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ бастаан кирдээх бороҥ, кэлин күрэҥнини бороҥ, ситтэҕинэ хараҥа бороҥ, сыстаҥнас, томтоҕордуҥу лаппаҕар, кэлин ортотунан кимистигэстэнэн боруоҥка курдук буолар, кэтитэ 15 см тиийэр. Сэлээппэтин алын ѳттѳ бастаан үрүҥ, кэлин болоорхой, ыга баттаатахха хараарар, атаҕын устун кыратык аллара түhэр таҥалайдардаах. Хайа туттахха этэ тэтэркэй бороҥ, салгыҥҥа ѳҥѳ уларыйбат, симэhинэ суох, минньигэс саахар амтаннаах. Атаҕа сэлээппэтин ѳҥүн курдук эбэтэр арыый сырдык, бѳкүнүк, иhэ бүтэй, түүтэ суох, ыга туттахха хараарар. Споратын ѳҥѳ бороҥ.

# Харачаас
## Yүнэр кэмэ

Атырдьах ыйыттан күhүҥҥэ диэри баар буолар.

# Харачаас
## Yүнэр сирэ

Сүнньүнэн мутукчалаах ойуурга үүнэр, ордук бэс ойууру сѳбүлүүр. Саха сиригэр бэс үүнэр оройуоннарыгар кѳстѳр. Бѳлѳхтѳѳн соччо элбэҕэ суохтук үүнэр.

# Харачаас
## Аска туттуу

Балачча минньигэс амтаннаах тэллэй. Тууhанар эрэ. Тууhаммыт тэллэй ѳҥѳ хара буолар. Атын маарыннаhар сүлүhүннээх да, сиэммэт да тэллэйэ суох.
# Тэҥ тиистээх күүдээх

Тэҥ тиистээх күүдээх (лат. Sorex isodon, нууч. Равнозубая бурозубка) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах бөдөҥ күүдээх. Бөдөҥ тиистээх күүдээхтэн уһун кутуругунан уонна тииһин оҥоһуутунан уратылаах, атын күүдээхтэртэн бөдөҥ.
Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Сууккаҕа аһыыр аһылыгын ыйааһына бэйэтин ыйааһынын 2-4 төгүл куоһарар.

# Тэҥ тиистээх күүдээх
## Өссө маны көр

* Орто күүдээх,
* Бөдөҥ тиистээх күүдээх,
* Аччыгый күүдээх,
* Кыракый күүдээх,
* Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх,
* Уһун тумус
* Куторалар уустара
# Аустралия сахалара

Аустралия сахалара диэн Аустралияҕа олорор сахалар.
# Разумовскай Кирилл Григорьевич

Разумовскай Кирилл Григорьевич (кулун тутар 18 (29) күнэ, 1728, Лемеши сэл. (билигин Украина Черниговскай уобалаһа) — тохсунньу 9 (21) күнэ, 1803, Батурин к.) — Арассыыйа билимин академиятын бэһис, бастакы нуучча бэрэсидьиэнэ, фельдмаршал.
1746 сыллаахтан 1798 сыллаахха дылы Арассыыйа билимин академиятын бэһис бэрэсидьиэнинэн (үйэ аҥарыттан ордук) олорбута. Бу киһи Войско Запорожское тиһэх гетмана, фельдмаршал сыбаанньалаах байыаннай киһи этэ. Билимҥэ сыһыана суох 18 саастаах киһи анаммытыгар аан дойду учуонайдара сөҕөн тиэрэ кэлэн түһэ сыспыттара. Ол гынан баран кини быһаччы салайартан туттуммута, дьиҥнээх салалтаны дириэктэрдэргэ көһөрбүтэ (холобур, 1783 сылтан 1794 сыллаахха дылы дириэктэринэн Екатерина II дьүөгэтэ Екатерина Дашкова олорбута).
# Измайлов Михаил Петрович

Измайлов Михаил Петрович - лейб-гвардия капитан-порутчига, 1720 сыл ыам ыйыттан 1724 сыл атырдьах ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Лосев Никита уонна Вытин Василий быстах кэмҥэ олорбуттар. Измайлов Иркутскайга провинция бойобуодатынан ананан барбыт. Кини кэнниттэн Трифонов Степан бойобуоданан анаммыт.

# Измайлов Михаил Петрович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Антуан Арно (аҕа)

Антуан Арно́ (фр. Antoine Arnauld (père); 1560 — ахсынньы 29, 1619) — Франция публициһа, байыаннай уонна судаарыстыбаннай өҥөлөрдөөх былыргы Оверн дьиэ кэргэниттэн төрүттээх.
Генрих IV хоруолу көмүскэспит уонна Париж университетын иезуиттартан 1594 сыллаахха көмүскээбит киһи буолан уордьан өстөөҕө этэ. Иезуиттар кинини өлүөр диэри сойуоласпыттара.
Уола эмиэ Антуан Арно диэн ааттаах — биллиилээх бөлөһүөк.
# 1532

1532 сыл.

# 1532
## Туох буолбута

* Сэтинньи 15 — Испания конкистадордара инкалар импэрээтэрдэрэ Атауальпаны кытта көрсөн сарсыныгар Кахамарка куорат киин болуоссатыгар көрсөргө болдьоспуттар.
* Сэтинньи 16 — Билиҥҥи Перу сиригэр Кахамарка кыргыһыытыгар Франсиско Писарро салайар 200 киһилээх испанецтар этэрээттэрэ инка ыраахтааҕытын Атауальпа 7000 киһилээх харабылын албыҥҥа киллэрэн кыргыбыттар уонна ыраахтааҕыны бэйэтин аманаат оҥостубуттар. Атауальпа босхолонорун толугар биир хоһу кыһыл көмүһүнэн уонна аттынааҕы хоһу үрүҥ көмүһүнэн толорон биэрбиттэрэ. Кыһыл көмүс ыйааһына 6 туонна буолбут. Испанецтар толугу ылан баран Атауальпаны өлөрбүттэр. Оттон көмүһү ылбыт саллааттар үгүстэрэ индиэйэстэри утары эбэтэр бэйэ-бэйэлэрин кытары сэриилэргэ сотору кэминэн өлбүттэр.
# Ельчин Яков Агеевич

Ельчин Яков Агеевич - полковник, 1712 сылтан 1715 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Кини иннинэ Траурнихт Дорофей Афанасьевич, оттон кэннинэ бойобуоданан Немтинов Петр Афанасьевич олорбут.

# Ельчин Яков Агеевич
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Арассыыйа пуочтата

Арассыыйа пуочтата (толору нууччалыы аата Почта России, норуоттар икки ардыларынааҕы аата Russian Post) — Арассыыйа государственнай тэрилтэтэ, пуочта бары өҥөтүн дьоҥҥо оҥорор.
Бизнес өҥөтө
Арассыыйа почтата сакаастаан ыытыы улахан партиялары, ол иһигэр маркетлейстарга оҥоһулунна. Ону тэҥэ хампаанньа интернет- эргиэн тэрилтэтэ бэйэтин логистическай кииннэрин базатыгар өҥөнү оҥорор.
2022 сылтан Россия Почта 75 куоратыгар табаары атыылааччыларга атыы- эргиэн площадкаларын ыскылааттарыгар тиэйиигэ көмөлөһөр. 2022 с. ыам ыйыгар Россия Почта уонна «РЖД» ААО Москва-Владивосток маршрутунан «Россия» почта контейнернай поеһын бастакы почта контейнерын ыыппыттара. Сервис почта таһыытын, ону тэҥэ коммерческай сборнай таһаҕаһы тиэйиигэ ананар. 2022 с. бэс ыйыгар компания розничнай уонна онлайн маҕаһыыннарыттан 60 мүнүүтэлээх тиэйиини ыытта. Кини бойлохернай курьердары уонна ИТ- инфраструктуралары биэрэр былааннаах, атыы- эргиэн маҕаһыыннара бэйэлэрэ дьарыктаныахтара.

# Арассыыйа пуочтата
## Конкуреннара

* FedEx
* СДЭК
* UPS
* АПӨТ
# Хороох тууйас

Хороох тууйас — суорат, үөрэ кутан окко илдьэ киирэргэ аналлаах хороҕор тууйас. 40 см тиийэр үрдүктээх.

# Хороох тууйас
## Өссө маны көр

* Сүлүүдэлээх тымтай
* Тымтака
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа