yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Н. Ф. Катанов аатынан Хакас судаарыстыбаннай университета

Ошибка Lua в Модуль:WikidataCoords на строке 63: attempt to call field 'formatProperty' (a nil value).
Н. Ф. Катанов аатынан Хакас судаарыстыбаннай университета — Арассыыйаҕа Хакасия Өрөспүүбүлүкэтигэр Абакан куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Н. Ф. Катанов аатынан Хакас судаарыстыбаннай университета
## Устуоруйата

1939 с. муус устар 16 күнүгэр РСФСР Наркомпрос көҕүлээһининэн учуутал института тэриллибит. Балаҕаныйыгар 100 устудьуон 15преподаватель көмөтүнэн үөрэҕин саҕалаабыт. Институт үс факультетыгар: нуучча тыла уонна литературата; историческай; физико-математическай; үөрэх икки эрэ сыл ыытыллар эбит.
1944 с.олунньу 10 күнүгэр кини базатыгар Абаканнааҕы судаарыстыбаннай педагогическай институт арыллыбыт. Үөрэх болдьоҕо биэс сыл буолбут.
1992 с. Н. Ф. Катанов аата иҥэриллибит. 1994 с. бэс ыйын 19 күнүгэр институт судаарыстыбаннай университет статуһун ылбыт. 25 сыл үлэлээн, университет 50000 кэриҥэ испэссэлииһи үөрэтэн таһаарбыт.

# Н. Ф. Катанов аатынан Хакас судаарыстыбаннай университета
## Структурата

Университет структуратыгар, 30 хайысхалаах бакалавр таһымнаах уонна 13 хайысхалаах магистр таһымнаах 9 институттаах. Орто профессиональнай үөрэхтиир 4 кэллиэстээх. 15 учуобунай куорпустаах уонна 10 общежитиелаах.
Институттара
1. Естественнай наукалар уонна математика института
2. Инженерно-технологическай институт
3. Ускуустуба института
4. Тыа хаһаайыстыбатын института
5. Устуоруйа уонна быраап института
6. Тохтоло суох педагогическай үөрэхтээһин института
7. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии бэлэмнээһин института
8. Филология уонна култууралар ыккардынааҕы коммуникация института
9. Экэниэмикэ уонна салайыы института
10. Мэдиссиинискэй-психолого-социальнай институт
11. Эбии бэлэмнэнии факультета
Кэллиэстэрэ
1. Педагогическай үөрэх, информатика уонна быраап кэллиэһэ
2. Мэдиссиинэ кэллиэһэ
3. Тыа хаһаайыстыбатын кэллиэһэ
4. Музыкальнай кэллиэс

# Н. Ф. Катанов аатынан Хакас судаарыстыбаннай университета
## Рейтиннэрэ

Н. Ф. Катанов аатынан Хакас судаарыстыбаннай университета
1. Арассыыйа педагогическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 427-с миэстэ
2. Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 34-с миэстэ
3. Арассыыйа естественнай уонна гуманитарнай науканы үөрэтэр үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 136-с миэстэ.

# Н. Ф. Катанов аатынан Хакас судаарыстыбаннай университета
## Ссылкалара

https://www.provuz.ru/vuz/khsu/ http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.7/isn.725/index.php http://www.khsu.ru/
# Аллегория

Аллегория — ханалытан образтааhын кубулутан хоhуйуу, этэ-сиинэ суох уосай өйдөбүлү чопчу обраhынан дьүhүн кубулутан биэрии. Холобур, аан дойду үрдүнэн эйэни — холуубунан, көҥүлү — быстыбыт сыабынан ханалытан образтыыллар. Аллегорическай хоhуйуу ордук үгүстүк остуоруйаҕа уонна үгэҕэ туттуллар; ол курдук албын-көлдьүн киhини-саhылынан, иҥсэлээҕи бөрөнөн, сиэмэҕи эбэтэр мындыры — суорунан кубулутан көрдөрөллөр.

# Аллегория
## Өссө маны көр

* Поэтическэй троптар
# Самсонов Юрий Дмитриевич

Самсонов Юрий Дмитриевич (1944–), суруналыыс.

# Самсонов Юрий Дмитриевич
## Олоҕун устуоруйата

Самсонов Юрий Дмитриевич 1944 сыллаахха Оҥхой нэһилиэгэр аҥардас ийэҕэ төрөөбүтэ. Самсонов Дмитрий Константинович кэргэнинээн Марыыналыын ииттэ ылбыттар.
Юрий кыра кылааска Үөһээ Бүлүүгэ И.Н. Барахов аатынан оскуолаҕа үөрэммитэ. Онтон Хоро оскуолатыгар сэттиһи бүтэрэн баран Үөһээ Бүлүүгэ киэһээҥи оскуолаҕа үлэлии-үлэлии үөрэнэн онуһу бүтэрбитэ.
Хороҕо үөрэнэр сылларыгар хоһооннору, кыра кэпсээннэри суруйара. Оччотооҕу саха тылын учууталлара Валерий Чиряев, Афанасий Бойтунов оҕолору суруйарга үөрэтэллэрэ. Бииргэ үөскээбит табаарыһа Вася Васильевтыын түүннэри олорон суруйар этилэр. «Бэлэм Буол» хаһыакка суруйаллара. Вася Васильев кэскиллээх суруналыыс буолан иһэн эдэр сааһыгар ыалдьан олохтон туораабыта. Юра эдэр сааһын доҕотторо Уйбаан Ороһуунускай, Коля Павлов, Петя Федоров-Хоринскай бииргэ түмсэн кэпсэтэллэрэ, кинигэни ырыталлара.
Оскуоланы бүтэрэн баран Мииринэйгэ баран милииссийэнэн үлэлии сылдьыбыта. Хараҕа мөлтөх буолан эрдэ аармыйаҕа ыыппатахтара. 25 сааһыгар баҕа өттүнэн тылланан барбыта. Икки сыл Читаҕа үчүгэйдик сулууспалаан сержант званиелаах кэлбитэ. Кэлээт тутуу биригээдэтигэр үлэлээбитэ. Хороҕо кулуубу, ыаллар олорор уопсайдарын туппуттара.
Онтон оскуолаҕа кочегарынан өр сылларга үлэлээбитэ. Кини хаһыаты, кинигэни сүрдээх элбэхтик ааҕара. Ханнык баҕарар бэлиэ күннэри, улуу дьоннор төрөөбүт күннэрин билэр, дьонннорун хаһан төрөөбүттэрин, онтон да атын сыыппаралары ыйыттахха билэр буолара. Саха суруйааччыларын туһунан араас литературалары хасыһан хаһыаттарга таһаартарара.
Оройуонун хаһыатыгар заметкалары, ыстатыйалары суруйара. Олоҕун тиһэх сылларыгар оройуонун киинигэр Үөһээ Бүлүүгэ киирэн дорожнайдарга харабылынан үлэлээбитэ. Онно «Чэчир» түмсүүгэ сылдьыбыта.
# 12

12 сыл.

# 12
## Төрөөбүттэр

Атырдьах ыйын 31 — Рим императора Гай Юлий Германик (Калигула)
# Тестостерон

Тестостерон — гормон биир көрүҥэ. Адреналин курдук эр киһини эр киһи оҥорор гормон. Бучча үллүүтүгэр уонна агрессияҕа эппиэттиир.
# Даркы

Даркы - устан кэлбит мас сүүрүк, долгун охсор сиригэр, өрүс, арыт күөл кытылыгар мунньуллубута.

# Даркы
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Ижендей Николай Петрович

Ижендей Николай Петрович — Чувааш суруйааччыта, «Төрөөбөтөх оҕо саҥата» диэн бэйиэмэтэ Чувашияҕа оскуолаҕа үөрэтиллэр.

# Ижендей Николай Петрович
## Тахсыбыт кинигэлэрэ

* Дьикти быысыпака «Тĕрĕллĕ çыру тĕлĕнтермĕшĕсем» (2005),
* Кып-кыракый хормуоска «Ташлакан купăс» (2006),
* Ыстаҥалыыр мээчик «Чарусăр мечĕк» (2007),
* Тэһийбэт халандаар «Хаваслă кăлтăрмач» (2009),
* Таптал туһугар охсуһуу «Кĕрешÿсĕр юрату килмест» (2011) уонна да атыттар.
# Луизиана

Луизиана (ааҥл State of Louisiana, француз État de Louisiane) диэн АХШ соҕуруу штата. Киин куората Батон Руж уонна ордук улахан куората Нью Орлеан.
# Пестун Ефим Григорьевич

Ефим Григорьевич Пестун, 1923—1925 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ (1889—1939).
1889 сыллаахха Гомель губерниятыгар Могилев куоракка (билигин Беларусь) төрөөбүтэ. 1905—1907 сыллардааҕы революция кыттыылааҕа. 1918 сылтан РСДРП чилиэнэ.

# Пестун Ефим Григорьевич
## Олоҕун олуктара

* 1911—1912 сыллардаахха — РСДРП Красноярскай комитетыгар;
* 1912—1917 сыллардаахха — политкаторжанин;
* 1919—1920 сыллардаахха — Гомель куоракка потребкооперация губернскай союз бэрэссэдээтэлэ;
* 1920—1921 сыллардаахха — РКП(б) Гомель губкомын сэкрэтээрэ;
* 1921—1922 сыллардаахха — РКП(б) Башкирияҕа болномуочунайа;
* 1922—1923 сыллардаахха — Доннааҕы Ростов куоракка профсоюз бэрэссэдээтэлэ;
* 1923 сыл ахсынньы — 1925 сыл бэс ыйа — ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ;
Саха сириттэн барбытын кэннэ Москваҕа, Иваново-Вознесенскай губернияларга уонна Орто Волга кыраайыгар партия уонна сэбиэт үлэтигэр.
* 1939 сыллаахха өлбүтэ.

# Пестун Ефим Григорьевич
## Ылыллыбыт сирэ

Саха Республикатын Национальнай Архив саайта Архыыптаммыт 2014, Кулун тутар 24 күнүгэр.
# Буҕарҕана

Буҕарҕана биитэр боҕурҕана, кииллэҥи. (нууч. коростель, пастушок, лат. Rallus aquaticus). Күрэҥ өҥнөөх. Көхсүн түүтэ усталыы хара сурааһыннардаах, оттон иһин ортотунан туора сурааһыннаах. Харахтарын аннынан хара хаймыылаах. Атыырын уонна тыһытын өҥнөрө майгыннаһаллар. Ыйааһына 100-130 г. Аймаҕа коростельтан уһун, арыый токур тумсунан уратылаах.
Буҕарҕана Евразияҕа, Хотугу Африкаҕа киэҥник тарҕаммыт. Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохсуйар. Бүлүүгэ 64-с параллелинэн ааһар. Бу көтөр Индигиир өрүс үөһээ тардыытыгар, Үөһээ Дьааҥы киинигэр тиийэ сылдьыбыта биллэр. Саха сирин киин улуустарыгар ыам ыйын 18 күнүгэр кэлэр. Ол курдук, ити кэмҥэ Мэҥэ Хаҥалас улууһугар, Кэҥкэмэ үрэххэ, Дьокуускай тулатыгар бэлиэтэммит. Күһүнүн, балаҕан ыйын бастакы аҥаарыгар, төттөрү айанныыра биллэр.
Буҕарҕана ордук уу таһынааҕы хойуу хомуска ордууланарын сөбүлүүр. Үчүгэйдик харбыыр, умсуоҕун эмиэ сөп. Дьикти көтөр саҥата сибиинньэ хоһуҥурааһынын, часкыйыытын санатар. Сүрүн аһылыгынан уу харамайдара, чиэрбэлэр, моллюскалар буолаллар. Уйатыгар сэттэ-тоҕус, ардыгар уон биэс сымыыттаах буолар. Оҕолорун иккиэн солбуһа баттыыллар. Сэдэх көтөр Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киллэриллэн сылдьар.
# Манньыат

Манньыат — тимиртэн кутан оҥоһуллар харчы.
Былыр алтан, үрүҥ көмүс эбэтэр кыһыл көмүс буолар эбит, билигин үксүн никель сплавтарыттан оҥоһуллар.
# Тиһик

Тиһик (нууч. список) - биир халыыптаах тыллар, өйдөбүллэр, ааттар тиһиллибит дөкүмүөннэрэ, испииһэк.
# Арассыыйатааҕы судаарыстыбаннай А. И. Герцен аатынан педагогика университета

Арассыыйатааҕы судаарыстыбаннай А. И. Ге́рцен аатынан педагогика университета (нууч. Росси́йский госуда́рственный педагоги́ческий университе́т и́м. А. И. Ге́рцена, РГПУ им. А.И. Герцена) — Санкт-Петербуурга баар Арассыыйа биир бастыҥ педогогика кыһаларыттан биирдэстэрэ. 2011 сыллаахтан толору нууччалыы аата маннык — Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего профессионального образования «Российский государственный педагогический университет им. А. И. Герцена».
Устуоруйатын 1797 сыллаахтан, Павел I саҕаттан ааҕаллар. Ол эрээри 1918 сыллаахха диэри стаатуһа Иитэр дьиэ (Воспитательный дом) этэ. Онон үрдүк үөрэх кыһатын быһыытынан устуоруйата 1918 сыллаахха саҕаламмыта. Ол сыл Наркомпрос бирикээһинэн Үһүс Петроградтааҕы педагогика институтуута буолбута. 1920 сыллаахха институут А. И. Герцен аатын сүкпүтэ. 1922—23 сс. 1-кы уонна 3-с педагогика институуттара холбоһоннор Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай А. И. Герцен аатынан педагогика институута (ЛГПИ) буолбуттара. 1957 сыллаахха институукка Ленинграадтааҕы М. Н. Покровскай аатынан педагогика институута холбоммута.
1991 сыл тохсунньу 21 күнүгэр А. И. Герцен аатынан ЛГПИ университет буолбута.
# Бэтинчэ

Бэтинчэ нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Бэтинчэ.
Улуус кииниттэн 49 км. хотугулуу-илин диэкки Ньүүйэ өрүскэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 721 киһи (2007 сыл).

# Бэтинчэ
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Саморцев Захар Иннокентьевич (1915—1989) - Кыайыы параадын кыттыылааҕа.
* 1928 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр төрөөбүтэ Мыреева Татьяна Ивановна, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.

# Бэтинчэ
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# 1521

1521 сыл.

# 1521
## Туох буолбута

* Олунньу 20 — Хуан Понсе де Леон Испанияттан Флоридаҕа 200 колонистары илдьэ барбыт.
* Кулун тутар 6 — Фернан Магеллан хараабыла Гуамҥа тиксибит.
* Муус устар 17 — Мартин Лютер Католиктар сыаркаптарыттан тэйитиллибит.
* Муус устар 18 — Вормс Кэнгириэһигэр Мартин Лютер дьыалатын көрүү саҕаламмыт.
* Ыам ыйын 25 — Вормс собуоругар ыраахтааҕы Карл V теолог Мартин Лютеры сокуону кэһээччинэн биллэрбит.
* Атырдьах ыйын 13 — 2,5 ыйдаах төгүрүктээһин кэнниттэн Эрнан Кортес салалталаах сэриилэр ацтек киин куоратын Теночтитланы ылбыттар.
# Амма нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Амма нэһилиэгэ — Амма улууһун нэһилиэгэ.

# Амма нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
# Таллан куоҕас

Таллан куоҕас эбэтэр даллан куоҕас (лат. Gavia arctica, нууч. Чернозобая гагара) - Куоҕастар уустарыгар киирэр көтөр.
Хабарҕатыгар хара бээтинэлээх. Быытта куоҕастааҕар арыый кыра. Ыйааһына: 1800-2354 г. Саха сиригэр барытыгар үөскүүр сэдэхтик көстөр кус. Балыгынан аһылыктанар. Уйатын күөллэргэ туттар, уйаламмат кэмигэр өрүстэргэ эмиэ сылдьар. Уйатын уу кытыытыгар сиргэ туттар.

# Таллан куоҕас
## Өссө маны көр

* Быытта куоҕас
* Үрүҥ моойдоох куоҕас
* Үрүҥ тумустаах куоҕас
# Попов Илья Андреевич

Попов Илья Андреевич, (1910 с. бэс ыйын 20 күнэ Уһун Күөл нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1970 с.) , Саха АСС үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.

# Попов Илья Андреевич
## Олоҕун олуктара

1910 сыллаахха бэс ыйын 20 күнүгэр Сунтаар улууһун Уһун Күөл нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1919-1920 сс. - Кутана биир кылаастаах оскуолатын үөрэнээччитэ. Оскуола 7 кылааһын бүтэрэн баран, Бүлүү куоратыгар педтехникумҥа үөрэммитэ.
1929 сыллаахха - Бүлүүчээн трудовой оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ. Оҕолору үөрэтэрин таһынан, нэһилиэккэ политическай бэсиэдэлэри ыытара, драматическай куруһуогу үлэлэтэрэ.
1932 с. - Үөһээ Мэйик оскуолатын директора.
1935 с. - Тойбохой оскуолатыгар саха тылын, географияны үөрэппитэ. Бу оскуолаҕа Илья Андреевич оройуоҥҥа бастакы саха тылын уонна литературатын кабинетын тэрийбитэ. Манна үөрэтии араас ньымаларын туһунан брошюралар, хаһыаттартан ыстатыйалар, научнай-методическай дакылааттар мунньуллубуттара. Илья Андреевич саха тылын учууталларын оройуоннааҕы түмсүүлэрин холбоһугун салайара.
1936-1939 сс. – Тойбохой оскуолатын завуһа.
1936 с.- Г.Е. Бессоновы кытары оскуолаҕа краеведческай үлэни сүрүннэспитэ, кыраайы үөрэтэр походтарга сылдьыһара, араас былыргы сэһэннэри хомуйара.
1941 с. - Дьокуускайдааҕы педучилищены үөрэнэн бүтэрэр.
1947-1954 сс. - Тойбохойдооҕу оҕо дьиэтин үөрэх чааһын сэбиэдиссэйэ.
1959 сылтан - Сунтаардааҕы санаторно-лесной оскуолаҕа иитээччинэн, завуһунан үлэлиир.
Попов И.А. аҕатын – народнай учуутал Андрей Николаевич Попову утумнаан, дьиҥнээх мындыр, талааннаах, оҕоҕо олус чугас учуутал эрэ буолбакка, дьиҥнээх аҕа табаарыс, сүбэһит этэ.

# Попов Илья Андреевич
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* РСФСР норуот үөрэҕириитин туйгуна.

# Попов Илья Андреевич
## Кини туһунан

* Үтүөкэннээх киһи, уһулуччулаах учуутал үйэлээх суола / хомуйан оҥордо : И.И.Попова. – Дьокуускай : Дани-Алмас, 2021 – 280с.
# Аан дойдуга информация көмүскэлин күнэ

Аан дойдуга информация көмүскэлин күнэ — Сыл ахсын сэтинньи 30 күнүгэр көмпүүтэри уонна онно харалла сытар информацияны көмүскүүр ирдэнэрин туһунан дьоҥҥо санатаары бэлиэтэнэр.
Аан бастаан 1988 сыллаахха интэриниэт иннинээҕи ARPANET ситимҥэ Моррис чиэрбэтэ диэн ааттаммыт вирус тарҕаммытыгар Көмпүүтэо тэрилин ассоциацията (Association for Computing Machinery) көҕүлээһининэн бэлиэтээбиттэрэ.
Бу күн аһарыктары тургутарга, уларытарга сүбэлииллэр (билигин даҕаны 12345678 аһарык аан дойдуга саамай элбэхтик туттуллар). Ону таһынан көмпүүтэргэ турар антивирустары саҥардар, уонна көмпүүтэргэ харалла сытар докумуоннары уонна хаартыскалары ханна эрэ хос харайары сүбэлииллэр.
# Томашполь

Томашполь (укр. Томашпіль) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 557 (2011).
# Боякова Сардана Ильинична

Боякова Сардана Ильинична — устуоруйа билимин дуоктара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (1997), Хоту Форум Академиятын академига.

# Боякова Сардана Ильинична
## Олоҕун олуктара

* 1964 сыллаахха от ыйын 30 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* 1985 с. — РСФСР Киин государственнай архыыбын старшай архивиһа.
* 1986 с. — Москубатааҕы государственнай история-архив институтын бүтэрбитэ.
* 1986—1989 сс. — Саха АССР Киин государственнай архыыбын старшай архивиһа.
* 1989—1992 сс. — РНА СС Дьокуускайдааҕы научнай Киинин аспираана.
* 1992 с. - история билимин кандидатыгар «Главсевморпуть в освоении и развитии Севера Якутии (1932 - июнь 1941 гг.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1992—1993 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1993—1995 сс. — научнай үлэһит.
* 1996—1998 сс. — старшай научнай үлэһит.
* 1998—2000 сс. — история салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 2001 с. — старшай научнай үлэһит.
* 2001—2003 сс. - Арктиканы чинчийии Киинин салайааччыта.
* 2004 с. — история салаатын сэбиэдиссэйин солбуйааччы.
* 2004 с. — Саха Сирин НА гуманитарнай чинчийии Институтын салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 2004 с. — история билимин докторыгар «Освоение Арктики и народы Северо-Востока Азии (XIX - 30-е гг. XX в.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
С.И. Боякова - экономическай историяны уонна Арктиканы баһылааһын историятын чинчийэр, ону таһынан гендер (эр-дьахтар уратыларын) чинчийиинэн дьарыктанар.

# Боякова Сардана Ильинична
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Главсевморпуть в освоении и развитии Севера Якутии (1932 - июнь 1941 гг.)» (Новосибирск, 1995) - монография.
* «Освоение Арктики и народы Северо-Востока Азии (XIX - 1917 г.)» (Новосибирск, 2001) - монография.
* «Женщина Севера: поиск новой социальной идентичности» (Новосибирск, 2004; в соавт. с Л.И.Винокуровой, А.Г.Поповой, Э.Т.Мярикяновой) - монография.
* «Колымские рейсы начала ХХ века» (1999).
* «Участие РС(Я) в международных организациях» (1999, в соавт. с Д.А.Шириной).
* «Освоение Арктики: история, политика, стратегия» (2000).
* «Арктический регион: границы, население, этапы освоения» (2003).
* «Женщина в РС(Я): экономический кризис, условия жизни, возможности самореализации» (2004; в соавт. с Л.И.Винокуровой).
* «Influence of the Northern Sea Route on Social and Cultural Development of Indigenous Peoples of the Arctic Zone of the Sakha Republic (Yakutia)» (Lysaker, Norway, 1996) - в соавт.
* «Народ саха от века к веку: очерки истории» (Новосибирск, 2003).

# Боякова Сардана Ильинична
## Өссө маны көр

* * Прошлое не прощает обмана
# Нобель эйэ бириэмийэтэ

Нобель эйэ бириэмийэтэ - эйэни бөҕөргөтүү иһин сыл аайы Нобель кэмитиэтэ Осло куоракка аныыр бириэмийтэтэ.

# Нобель эйэ бириэмийэтэ
## Хандьыдааттары туруорарааччылар

Нобель пуондатын устаабынан хандьыдааттары маннык дьон туруораллар:
* Норвегия Нобель кэмитиэтин урукку уонна билиҥҥи чилиэннэрэ уонна Нобель институута анаабыт сүбэһиттэрэ;
* дойдулар түмэннэрин (парламеннарын) уонна бырабыыталыстыбаларын чилиэннэрэ уонна Түмэннэр ыккардыларынааҕы түмсүү чилиэннэрэ;
* Аан дойду Гаагатаҕы арбитраж суутун чилиэннэрэ;
* Куруук баар аан дойдутааҕы эйэ бюротун чилиэннэрэ;
* Детройтааҕы аан дойду институутун чилиэннэрэ уонна киллэриллибит чилиэннэрэ (ассоциированнай);
* университеттар политика билимин, юриспруденция, устуоруйа уонна бөлөһүөппүйэ эйгэтигэр профессордара;
* Нобель эйэ бириэмийэтин лауреааттара.
# Урумнар

Урумнар (урумнуу: урумлар, урумнар, кырыым татаардыы: Urumlar, гир. Ουρούμ), гириэк татаардар да дииллэр — Кырыымҥа олорор уонна урум тыллаах олохтоох омуктартан биирдэһэ.
Урумнар төрүттэрин туһунан икки сүрүн сабаҕалааһын баар. Бастакы сабаҕалааһын: урумнар өбүгэлэрэ Кырыым татаар тылын ылыммыт Кырыым гириэктэрэ буолаллар. Иккис сабаҕалааһын: урумнар өбүгэлэрэ сүрэхтэммит Кырыым татаардара буолаллар.

# Урумнар
## Ааттара

"Урум" диэн аат арааб тылыттан үөскээбит. Араабтар "рум" (روم) диэн тылынан Рим, онтон кэлин Византия олохтоохторун ааттыыр этилэр. Түүр тыллара "р" дорҕоонтон саҕаланар кыахтара суох, ол иһин "рум" диэн тыл "урум" диэҥҥэ уларыйбыт.

# Урумнар
## Приазовье урумнара

Кырыым уонна кэлин ыаллыы сытар Приазовье гректэрэ икки бөлөххө арахсаллара:
* гириэк тыллаах румейдэр уонна
* түүр тыллаах урумнар.
Бу икки бөлөх Кырыым сиригэр былыр былыргыттан олорбуттар. Кинилэр өбүгэлэрэ б.к.и. IV үйэтиттэн IV үйэҕэ диэри көспүт гириэктэр этилэр. Кэлин Кырыымҥа түүр тыллаахтар көспүттэрин уонна кинилэр дьайыылара күүһүрбүтүн кэннэ үгүс гириэктэр бэйэлэрин тылларын уларытан түүр тыллаах буолбуттар.
Приазовье урумнарын итэҕэллэрэ православие буолар. Урумнар былыргыттан туспа бэйэлэрэ бэйэлэригэр олороллор уонна гириэк тыллаах румейдэри кытта булкуспаттар. Николай Баскаков диэн түүр тылларын үөрэппит чинчийээччи этэринэн Украинаҕа 1969 сыллаахха 60 тыһ. урум тыллаах олорбут.

# Урумнар
## Эбии көр

* Урум тыла
* Кырыым
* Кырыым татаардара
* Гагаузтар
* Түүр тыллара
* Түүр омуктар
# Иргичээн

Иргичээн сис. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүнээҕи систэриттэн биирдэстэрэ. Индигир салаата Силээннээх уонна Уйаандьы салаата Иргичээн билирдэрэ буолар.
Устата 120 км. кэриҥэ. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1320 м. тиийэр.

# Иргичээн
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Бурнашов Роберт Андреевич

Бурнашов Роберт Андреевич (20.01.1947-29.01.2003), экэнэмиис, бэлиитикэ уонна Ил дьайыксыта (диэйэтэлэ), өрөспүүбүлүкэҕэ айылҕа рентата төлөнүөхтээҕин олохтоохтук көрдөрбүт, туруорсубут уонна олоххо киллэрбит киһи.

# Бурнашов Роберт Андреевич
## Олоҕун олуктара

Тохсунньу 20 күнүгэр, 1947 с. Саха АССӨ Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Табаҕа нэһилиэгэр төрөөбүт. Табаҕа аҕыс кылаастаах оскуолатын бастакы выпускниктарыттан биирдэстэрэ.
1969 с. Саха Судаарыстыбаннай университетын физико-математическай факультетын, 1980 с. Новосибирскайдааҕы норуот хаһаайыстыбатын институтун бүтэрбитэ. Экэниэмикэ наукатын хандьыдаата, Арассыыйа Федерациятын Үтүөлээх экэнэмииһэ (АФ 1999 с.кулун тутар ый 7-ис күнүнээҕи 319 нүөмэрдээх ыйааҕынан); СӨ норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ.
1974 с. Саха АССӨ Ыстатыыстыкатын салалтатыгар үлэлии кэлбитэ, отдел салайааччытыгар тиийэ үүммүтэ. 1984 с. Саха АССӨ сыана быһар Судаарыстыбаннай кэмитиэтин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, 1990 с., Саха АССӨ Госпланын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччытынан анаммыт. 1991 сылтан СӨ судаарыстыба бас билиитин салайар уонна приватизацияны, монополияны утары бэлиитикэтин Судаарыстыбаннай кэмитиэтин, 1993 с. СӨ экэниэмикэҕэ уонна сабаҕалааһыҥҥа Судаарыстыбаннай кэмитиэтин салайбыт. Бу сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун суруйар хамыыһыйа чилиэнинэн үлэлээбитэ, Арассыыйа Федерациятын уонна СӨ ыккардыларыгар судаарыстыба бас билиитин тыырыы сөбүлэҥэр илии батааһыҥҥа кыттыбыта, 1990 сыллаахха устуоруйаҕа бастакыннан хостонор баайдары туһаныы иһин төлөбүр олохтонуохтааҕын олохтоохтук көрдөрбүтэ. Онон айылҕа рентатыттан өрөспүүбүлүкэ 1,5 млрд солкуобай эбии үп ылбыта (оччотооҕу өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүн үс гыммыт кээмэйэ). Р. А. Бурнашов Сойуус инстанцияларыгар бигэргэттэрбит АК «АЛРОСА» өрөспүүбүлүкэҕэ куортамын төлөбүрдэрэ өрөспүүбүлүкэ сайдыытын элбэх сыллаах кэскилин кэрэһилээбиттэрэ. 1995 с. - СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта буолбут.
1997 с. СӨ пенсионнай сулууспатын Департаменын дириэктэринэн анаммыт, 2000 сылтан АФ Пенсионнай пуондатын отделын - СӨ Биир кэлим пенсионнай сулууспатын салайбыт. 2001-2003 с.с. Пенсионнай пуонда Дойдулар икки ардыларынааҕы Ассоциациятын Бэрэсидьиэнин шсүбэһитинэн үлэлээбит.
СӨ II уонна III ыҥырыылаах Ил Түмэн(Судаарыстыбаннай Мунньаҕын) норуодунай дьокутаата. Бүддьүөт, үп-харчы, нолуок, сыана быһыллыытын бэлиитикэтин кэмитиэтигэр уонна Хонтуруоллуур кэмитиэккэ үлэлээбит. 2002с. тохсунньу 28 күнүгэр Федерация Сэбиэтигэр Ил Түмэн бэрэстэбиитэлинэн талыллыбыт.
2002 сыл олунньутуттан Федерация Сэбиэтин Хоту сир уонна аҕыйах ахсааннаах норуоттар дьыалаларын кэмитиэтигэр үлэлээбит.
2003 с.тохсунньу 29 күнүгэр, Федерация Сэбиэтин тохсунньу 23 күнүнээҕи №2-СФ ыйааҕынан, СӨ ll ыҥырыылаах Ил Түмэн боломуочуйатын болдьоҕо бүппүтүнэн, Федерация Сэбиэтин чилиэнин Р. А. Бурнашов боломуочуйата тохтотуллубут.
Роберт Андреевич Бурнашов 2003 с. тохсунньу 29 күнүгэр өлбүт.
Кэргэнэ Клавдия Михайловна Бурнашова.
# Таампы

Таампы — хатырыктанан, иһэ ылыллан баран бүтүннүү хатарыллыбыт өрүс балыга.
# Дацко Антон Владимирович

Антон Владмирович Дацко (укр. Дацко Антон Володимирович, 24 Ыам ыйын 1983, Буськ, Львовскай уобалас) диэн Украина фехтованиеҕа Паралимпия оонньууларын чэмпиона.

# Дацко Антон Владимирович
## Өссө маны көр

* Національний комітет спорту інвалідів України Архыыптаммыт 2019, Кулун тутар 31 күнүгэр. (укр.)
# Ш

Ш - Саха алпабыытын 33-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Октябрь Кыайыыта

«Октябрь кыайыыта» холкуос — Үөһээ Бүлүү улууһугар, l Хороҕо сэрии сылыгар үлэлээбит колхоз 1941—1945 с.с.

# Yлэhиттэр

Колхоз бэрэсэдээтэлэ: Иванов Иван Иванович (Уйбаанта). Сельсовет бэрэсэдээтэлэ: Сергеев Кирилл С. Биригэдьиирдэр: Павлов Василий Васильевич (Баhыылаах), Егоров Харлампий Захарович (Хаампый), Сергеева Федора Сергеевна. Нэhилиэк комсомольскай тэрилтэтин сэкэрэтээрэ: Чиряева Анастасия Николаевна.
# Коста Рика

Коста Рика (исп. Costa Rica), официаллык Коста Рика Өрөспүүбүлүкэтэ (República de Costa Rica), диэн Орто Америка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Никарагуа хоту, Панама илин уонна соҕуруу, Чуумпу океан арҕаа уонна соҕуруу, Кариб байҕала илин.
# МАГАТЭ

Аан дойдутааҕы атом энергиятын агенствота (Магатэ) - атомы эйэ иһин туттала сайдыытын уонна сэрии туһугар тутталы утары охсоһор аан дойдутааҕы тэрилтэ. 1957 сыллаахха автономной агенство курдук тэриллибитэ. Бастаан ХНТ иһигэр тэриллибэккэ эрэ, кэнники ХНТга отчуоттуур буолбута.
Штаб-квартирата Венаҕа турар, уонна икки региональнай офистаах - Торонтоҕа уонна Токиоҕа.
Урукку тойоно - Мухаммед Эль Барадей 2005 сыллаахха Нобель наҕараадатын ылбыта, эйэ иһин охсуһуутун иһин. Билигин тойоно - Юкиа Амано.
# GMC

GMC диэн General Motors Хоту Америкаҕа уонна Орто Илиҥҥэ атыылыыр тиэйээччи, вэн уонна SUV брэнда. Тохсунньу 2007 туругунан, GMC атыытынан GM иккис улахан салаата буолар Chevrolet кэнниттэн.