yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кэндзиро Хайтани

Кэндзиро Хайтани (1934–2006) - Дьоппуон суруйааччыта уонна учуутала, оҕо быраабын көмүскээччитэ. "Күн оҕолоро" диэн оҕо киинин төрүттээччи.
1974 сыллаахха тахсыбыт "Кролик көрүүтэ" диэн маҥнайгы кылаас оҕолорун уонна кинилэр эдэр учууталларын туһунан ромаана Японияҕа сүрдээҕин биһирэммитэ. Бу кинигэтэ Арассыыйаҕа нууччалыы тылынан 2010 сыллаахха тахсыбыта.
# Сантьяго

Сантьяго (исп. Santiago (de Chile)) диэн Чиили киин уонна ордук улахан куората.
# 240

240 сыл.

# 240
## Туох буолбута
### Риим империята

* The revolt of Sabinianus in Africa is put down.

# 240
## Туох буолбута
### Asia

* Maharaja Sri-Gupta becomes Emperor of Gupta.
* Ardashir I, Sassanid king of Persia, destroys Hatra.
* Муус устар 12 — Шапур I аҕатын Ардаширы кытта Сасанидтар импиэрийэлэрин салайар хос ыраахтааҕы буолбут.

# 240
## Туох буолбута
### Итэҕэл

* Mani preaches his doctrine, Manichaeism, in Persia.

# 240
## Төрөөбүттэр

* Sporus of Nicaea, Greek mathematician and astronomer (approximate date)

# 240
## Өлбүттэр

* Ammonius Saccas, Neoplatonic philosopher (approximate date)
* Zhou Fang, general of Wu
* Huang Quan, general of Shu
* King Midang, king of the Qiang tribe
# Тылы көтүтүү (элиминация)

Тылы көтүтүү (элиминация слова) - өйдүүргэ туһалаах тылы саҥарбакка (суруйбакка) быһа сүүрүү. Этии сатамньыта суох буоларыгар тиэрдэр.
# Вишнёвое

Вишнёвое (укр. Вишневе) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 38 011 (2014).
# Алабама

Алабама (Alabama) диэн АХШ соҕуруу штата (22-с). Олохтоохторун ахсаана 4.6 млн (2006). Киин куорат Монтгомери.
# Полярнай авиалиниялар

Полярнай авиалиниялар (Полярные авиалинии) Дьокуускайга базалаах авиакомпания. Пассажирдары уонна таһаҕаһы таһар.

# Полярнай авиалиниялар
## Остуоруйата

1988 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта. Састаабар киирбиттэрэ Аэрофлот компания Баатаҕайдааҕы, Халыма-Индигир, Чокуурдаахтааҕы уонна Тиксиитээҕи салаалара киирбиттэрэ.

# Полярнай авиалиниялар
## Сылдьар пууннара

2009 сыл от ыйынааҕы туругунан Дьокуускай уонна Маҕан аэропордаттан маннык пууннарга сылдьар:
Баатаҕай, Баатаҕай Алыыта, Бүлүү, Депутатскай, Зырянка, Муома, Ньурба, Орто Халыма, Өлөөн, Өлүөхүмэ, Сангаар, Сааскылаах, Сунтаар, Тиксии, Уус Куйга, Уус Ньара, Уус Маайа, Үрүҥ Хайа, Үөһээ Бүлүү, Черскэй, Чокуурдаах.
Нүөрүҥгүрү куорат Чульман аэропордуттан Хабаровскай, Благовещенскай уонна Иркутскай.
Ону таһынын улуус иһинээҕи линиялары хааччыйар
Аллараа Халыма улууһа
    Андрюшкино, Колымскай, Походскай.
Бүлүү улууһа
    Кыргыдай, Хаҕын, Балаҕаччы, Тылгыныы, Уһун, Күбэйиҥдэ, Күлэкээн.
Кэбээйи улууһа
    Кэбээйи, Сииттэ, Чагда, Арыктаах, Баҕадьа, Мукучу, Тыайа, Куокуй, Мастаах, Сэбээн Күөл, Сиэгэн Күөл.
Муома улууһа
    Буор Сыһыы, Сааһыр, Чуумпу Кытыл, Соболоох, Сайдыы.
Ньурба улууһа
    Хорула, Маалыкай, Өҥөлдьө, Чукаар.
Өймөкөөн улууһа
    Томтор.
Өлүөхүмэ улууһа
    Токко, Дельгэй, Маача, Чапаево, Бэс Күөл, Куду Күөл, Тээнэ, Урицкай, Саныйахтаах, Торҕо, Заречнай.
Орто Халыма улууһа
    Ойууһардаах, Сылгы Ыытар, Березовка, Сыбаатай, Суччун, Эбээх, Өлөөкө Күөл, Арҕахтаах, Хатыҥнаах, Роман.
Уус-Алдан улууһа
    Кылаайы, Бороҕон.
Уус-Маайа улууһа
    Элдьикээн, Күп, Уус Мил, Бэлькичи, Солнечнай, Эдьээн.
Усуйаана улууһа
    Хаһаачыйа, Тумат, Хайыыр, Уус Куйга, Силээннээх, Дьүкээгир, Нижнеянскай.

# Полярнай авиалиниялар
## Code Share сөбүлэһиилэр

Полярнай авиалиниялар Якутия авиакомпанияны кытта Code Share сөбүлэһиилээх

# Полярнай авиалиниялар
## Көтөр ааллар

2007 сыл ыам ыйынааҕы туругунан маннык көтөр ааллар бааллар:
* 17 Антонов Ан-2
* 3 Антонов Ан-3
* 3 Антонов Ан-24
* 6 Антонов Ан-26
* 1 Антонов Ан-74
* 26 Миль Ми-8
# Табунасов Никон Семенович

Табунасов Никон Семенович — уус-уран киинэҕэ уһуллубут саха бастакы артыыһа.
Өлүөхүмэҕэ Кыыллаахха 1914 сыллаахха төрөөбүт. Бастаан Кыыллаах оскуолатын, онтон 2-с Нөөрүктээйи оскуолаларын бүтэрбит. Москубаҕа А.В.Луначарскай аатынан тыйаатыр ускуустубатын государственнай институтугар үөрэммит.
1935 сыллаахха "Мосфильм" уонна "Украинфильм" студиялар режиссер Александр Довженко "Аэроград" диэн киинэтин таһаарбыттар. Онно быстах оруолу ол саҕана устудьуоннуу сылдьар Никон Табунасов толорбут. Сюжет быһыытынан эдэр чукча уола хайыһарынан баран иһэн сааскы айылҕаны туойар эбит, дьиҥнээҕэ Табунасов сахалыы "Кэнтик - мунтук сыттардаах" диэн норуот ырыатын толорбута, саха ырыата бастаан экрантан иһиллиитигэр тиэрдибит.
Институту бүтэрэн баран Москуба тыйаатырдарыгар үлэлээбит. Кэпсииллэринэн өссө хас да киинэҕэ уһуллубут курдук. 1942 сыллаахха ахсынньы 11 күнүгэр хаайыллыбыт. Кылгас силиэстийэ кэнниттэн 1943 сыл олунньу 17 күнүгэр суутунан өрөбөлүүссүйэни уттарар сабатааска буруйдаммыт уонна 5 сыл хаайыыга анаммыт. Пермскай уобаласка Кушпелевскай ОЛПУ лааҕырга хаайыыга сыппыта биллэр. Леонид диэн уола аҕатын хаайбыттарын кэннэ Волгоградка хаалбыта, кэлин Набережные Челны куоракка олоро сылдьыбыта диэн суруйаллар. Хойукку дьылҕата биллибэт.

# Табунасов Никон Семенович
### Кэрэхсэбиллээх чахчылар

"Аэроград" киинэ массовкатыгар Саха сириттэн сылдьар Поисеев диэн устудьуон уонна Москубаҕа оччотооҕуга олоро сылдьыбыт сахалар оҕолоро уһуллубуттар: Тамара Романова, Лана уонна Муся Ойуунускайдар.

# Табунасов Никон Семенович
## Эбии маны көр

* Харитонов Николай Николаевич (артыыс)

# Табунасов Никон Семенович
## Туһаныллыбыт сир

* "Зачем пермяки разыскивают биографию первого якутского киноактера?", "Якутск Вечерний" хаһыат, 2009 с., ыам ыйын 15 к. 59 сир.
# Угаров Гавриил Спиридонович

Угаров Гавриил Спиридонович — биология билимин дуоктара, суруйааччы, айааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1991), Арассыыйа суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ (1999), норуот үөрэҕириитин туйгуна.

# Угаров Гавриил Спиридонович
## Олоҕун олуктара

1940 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Сургулуук сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Саха государственнай университет биолого-географическай факультетын, ССРС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын аспирантуратын бүтэрбитэ. Г. С. Угаров фантастическай тиэмэҕэ суруйан испитэ. Чөл олох туhунан биир бастакынан боппуруоһу көтөхпүтэ. Онно арыгыттан олох аккаастаныы боппуруоһа турбат, кэмнээн, культурнайдык иһиэххэ диэн өйдөбүлү туруорбута. Ол тула сытыы мөккүөрдэр бара сылдьыбыттара. Саха государственнай университетыгар ботаника кафедратын сэбиэдиссэйэ.

# Угаров Гавриил Спиридонович
## Айымньылара

* Ыйы сиэбит уол: научнай-фантастическай уонна фэнтези жанрыгар суруллубут айымньылар / Гавриил Угаров. — Дь.: Бичик, 2011. — 142, [1] с. — ISBN 978-5-7696-3811-4
# IQOO

iQOO Electronics — Кытай стартап тэрилтэтэ, биир түргэнник сайда турар тэрилтэ. Vivo тэрилтэ 96% акциятын бас билэр, 4% акциятын.
# Никифоров Кирилл Никонович

Никифоров Кирилл Никонович – сүүрүүгэ республика 29 төгүллээх чемпиона. Кини орто, стайерскай, марафонскай дистанцияларга биир тэҥ күүстээхтик сүүрэрэ. Союз, Россия элбэх чемпионатын кыттыылааҕа.
# Кантемир (куорат)

Кантемир (молд. Cantemir) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 6 000 (2013).
Бүөтүр I саҕана олорбут Молдова княжествотун господаара Димитрий Кантемир аатынан ааттаммыт.
# Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтэ

Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтэ (République centrafricaine) диэн Орто Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр: хотуттан Чад, соҕурууттан Конго Өрөспүүбүлүкэтэ уонна Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ, арҕааттан Камерун.
Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтин улахан өттө саванналар, хоту саhель уонна соҕуруу экватор тыалара бааллар. Дойду сирин 2/3 Убанги өрүс тардыытыгар сытар.
# Buffalo Wild Wings

Buffalo Wild Wings ("Wings. Beer. Sports") — АХШ сетевой ресторана, сүрүннээн кууруссаттан уонна бизон эттэриттэн ас деликатес оҥорон атыылыыллар.
# Балыктар (астрология)

Балыктар — Зодиак уон иккис бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 330° - 360° секторы ылар. Күн Балыктар сулустар бөлөхтөрүн кулун тутар 12 күнүттэн муус устар 18 күнүгэр диэри ааһар. Астрология олунньу 20 күнүттэн кулун тутар 20 күнүгэр диэри ааҕар.

# Балыктар (астрология)
## Бэлиэтэ

Балыктар бэлиэлэрэ Рыб ♓ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9811 №-дээх, 165 чыыһылалаахха 2653 №-дээх. HTML-кода &#9811; эбэтэр &#x2653;.
# Seagate

Seagate Technology — көмпүүтэр өйүн оҥорор эйгэҕэ сир үрдүнэн саамай улахан тэрилтэ буолар. Салалтата АХШ-ка, Калифорния штаатыгар Скотс Уалли куоракка баар. 1979 сыллаахха төрүттэммитэ. 2005—2006 сыллардаахха Maxtor Сингапур тэрилтэтин атыыласпыта.
# Чалбах

Чалбах — ардах, хаар уута сир үрдүгэр баһыллан сытара.
Тэҥнии көр: шалбак (бур.) — сир үрдүгэр уу баһыллыбыта.

# Чалбах
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
# Кэнэҕэскилээхтэр

Кэнэҕэскилээхтэр (лат. Placentalia) диэн кыыллар ордук улахан кылаастара. Eutheria кладаҕа киирэр. Metatheria кладаҕа аҕас-балыс бөлөх сыһыаннаах. Кыыллар көрүҥнэрин 94% кэнэҕэскилээхтэр буолаллар (Киһи эмиэ). Кэнэҕэскилээхтэр добоччо сайдыбыт оҕолоноллор. Үөскэх төрүөр диэри ийэтин иһигэр кэнэҕэски (плацента) нөҥүө иҥэмтэлээх сэктэри уонна антиэттиктэри ылан аһыыр.

# Кэнэҕэскилээхтэр
## Классификацията

* Atlantogenata улуу аймах
** Xenarthra сүдү аймах
** Afrotheria сүдү аймах
* Boreoeutheria улуу аймах
** Euarchontoglires сүдү аймах
** Laurasiatheria сүдү аймах
# Чээкэ уҥуохтар

Халыып:Infobox Film
Чээкэ уҥуохтар (ааҥл. The Lovely Bones), АХШ, Англия, Саҥа Зеландия көмөлөөн оҥорбут драма киинэлэрэ. Киинэ сүрүн героинята - Сюзи Салмон (Сирша Ронан), уонна Марк Уолберг, Рэйчел Вайс.
# CD-RW

CD-RW — диэн компакт диискэ, сотуллар платформалаах.

# CD-RW
## Өссө маны көр

CD-R, CD-RAM, CD, DVD, DVD-RW, DVD-RAM, DVD-R, SD
# .gs

.gs диэн Соҕуруу Георгия уонна Соҕуруу Сэндуич арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
# Чувааш тылын күнэ

Чувааш тылын күнэ — сылын ахсын муус устар 25 күнүгэр бэлиэтэнэр.
1992 сыллаахха муус устар 9 күнүгэр Чувааш Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан олохтоммута. Сыала-соруга тыл уратытыгар болҕомто тардыы, кини сүтэр кыахтааҕын көрдөрүү. Чувааш тылын чинчийээччи, чувааш саҥа суругун-бичигин төрүттээччи Иван Яковлевич Яковлев төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр.
Чувааш Өрөспүүбүлүкэтигэр тыл күнүн бэлиэтээһин муус устар 25 күнүн инниттэн саҕаланар. Үөрэх тэрилтэлэригэр чувааш тылыгар, суругар-бичигэр уонна устуоруйатыгар анаммыт күрэстэр, быыстапкалар, көрүүлэр уонна сэминээрдэр ыытыллаллар. Бу тэрээһиҥҥэ үөрэнээччилэр, устудьуоннар, учууталлар кытталлар. Ыччат тэрилтэлэрэ төрөөбүт тылга наллаах флэш-мобтары ыыталлар. Чебоксаарга И.Я. Яковлев мэҥэтин иннигэр миитин ыытыллар, онно сибэкки ууруу туомун уонна тыл этии кэнниттэн фольклор ансаамбыллара ырыа ыллыыллар, дьон хоһоон ааҕар.

# Чувааш тылын күнэ
## Литература

* Чувашская Республика. Верховный Совет. Об учреждении дня чувашского языка : постановление от 9 апреля 1992 г. // Совет. Чувашия. — 1992. — 14 апр. — См. текст
* Чувашская Республика. Верховный Совет. Об учреждении дня чувашского языка : постановление от 9 апреля 1992 г. // ГИА ЧР. Ф.Р-1041. Оп.6. Д.2250. Л.35. — См. док.
* Багадерова, В. Чӗлхе хӑвачӗ ан иксӗлтӗр / В. Багадерова // Хыпар. — 2013. — 27 ака. — С. 5.
* Наумова, Т. Тӑван чӗлхерен хакли ҫук / Т. Наумова ; В. Кузьмин сӑн ӳкерчӗкӗсем // Чӑваш хӗрарӑмӗ. — 2015. — 25 ака (№ 15). — С. 4.
* Педюсева, Г. А. «Чӑваш чӗлхи кунӗ» уява ирттермелли материал / Г. А. Педюсева // Актуальные проблемы изучения и преподавания национальных языков и литератур. — Чебоксары, 2014. — С. 115—121 : сӑн ӳкерчӗк.
* Смирнова, Н. Тымар татӑлсан… / Н. Смирнова // Хыпар. — 2013. — 16 ака. — С. 3.
* Тумаланова, М. Йӑх-несӗле сума сӑвать чӑваш / М. Тумаланова ; Г. Верблюдов сӑн ӳкерчӗкӗ // Чӑваш хӗрарӑмӗ. — 2014. — 26 ака (№ 16). — С. 1, 5.
* В День чувашского языка // Совет. Чувашия. — 2012. — 26 апр. — С. 1.
* Васильев, Л. Широко звучит чувашская речь / Л. Васильев // Совет. Чувашия. — 2012. — 24 апр. — С. 1.

# Чувааш тылын күнэ
## Ссылкалар

* День чувашского языка в Стерлитамакском филиале Уфимского университета науки и технологий
* В Пензе отпраздновали «День Чувашского языка» в честь 150-летия создания чувашской азбуки «РИАПО»
* В Чувашии отмечают день чувашского языка «Чебоксары.ру»
* 15 апреля Ульяновск отпразднует День чувашского языка и культуры «Первый ульяновский портал 1UL.RU», 12 апреля 2019
* Diaspora: Krasnoyarsk Will Celebrate Chuvash Language Day Chuvash.Org, 10.04.2015
# Айах

Айах - бу тыл хас да суолталаах
* Айах (география)
* Айах (иһит)
* Айах (анатомия)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Моой

Моой (элб. суолт.) — түүлэһии биир көрүҥэ (аренда). Кэтэх сүөһүлээх ыал сопхуостан (колхуостан)сири моой ылан оттууллара. Оттообут отторун хас эмэ бырыһыанын сопхуоска туттараллара. Ордугун бэйэлэригэр хааллараллара.
# Андаатар

Андаатар — кыыл. Саха Сиригэр XX үйэ ортотугар Хотугу Америкаттан аҕалыллыбыт кыыл.
Саха Сиригэр бастаан 1959 сыллаахха кэлбит. Канаада климата Саха Сиригэр маарынныыр буолан элбэх Ондатыр ыбылы олохсуйан барбыттар. Саха Сирин 10 сыл иhинэн барытын ылаллар (завоевание), уонна Саха Сирин тас θттγгэр тахсаллар. 30 сыл иhигэр Красноярскай кыраай, Хабаровскай кыраай уонна Сибиир — Дальнай Восток барыта киннэр сирдэрэ буолар. θссθ 20 сыл буолан баран Россияны барытын ылаллар уонна θссθ 39 Европа уонна Азия дойдуларын ылаллар. Билигин да куускэ иммиграциялара бара турар.
Андаатар дьиктитэ. Андаатары атыннык уу куруолуга эбэтэр сыт таһаарар кырыыса диэн ааттыыллар. Андаатары күнүс, дьиэ кэргэнин кытта устан иһэрин көрүөххэ сөп. Андаатар дьиэтэ уу быһыта буолар. Дьиэтигэр киирэр аана уу анныгар баар. Ол аана быһа холоон көрдөххо 15-20 см буолар.
# Аба (география)

Аба - аһыы, сүлүһүн; географияҕа: аһыы, солохтоох, кудулаах уу. Мантан: Абалаах.
Тэҥнээ: аб (перс.) — уу, дьүүктэ, үрүйэ; аб (урдуу) — сүүрээн; аб (туркм.) — итии уулаах сыркы; аб (азерб.) — өрүс.

# Аба (география)
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# III Аан дойдутааҕы "Азия оҕолоро" оонньуулар

III Аан дойдутааҕы "Азия оҕолоро" оонньуулар — 2004 сыллаахха Дьокуускайга буолбут оҕо спордун оонньуулара.
Оонньуулар от ыйын 24 күнүгэр саҕаланан баран 30 күнүгэр түмүктэммиттэрэ.

# III Аан дойдутааҕы "Азия оҕолоро" оонньуулар
## Бэлэмнэнии үлэтэ

Оонньууларга анаан СГУ студгородогар 860 миэстэлээх уопсайдар тутуллубуттара, "Туймаада" стадион хонуута саҥардыллыбыта, "Юность" стадион тупсарыллыбыта, СГУ 5-с остолобуойа саҥардыллыбыта. Оонньуулар "Олимпийскай дэриэбинэлэригэр" 1400 киһи олорбута. Уоту ылыы сиэрэ-туома Тымныы полюһугар Үөһээ Дьааҥы улууһугар ыытыллыбыта. Оонньууларга 14 дойду уонна Арассыыйа 27 субьегыттан спортсменнар кыттыбыттара.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2009-12

Ахсынньы 1—31 күннэрэ
* Бэргэн ытааччылар аан дойдутааҕы рейтиннэрэ көрдөрөрүнэн Иван Кульбертинов 487 өстөөҕү ытан өлөрөн 4 миэстэҕэ баар, онтон Федор Охлопков 429 өстөөҕү өлөрөн 7 миэстэҕэ сылдьар. Онтон рейтиҥҥа 542 өстөөҕү ытан өлөрөн финн Симо Хэүхэ бастаабыт. Кини 1940 сыллаахха Сэбиэскэй Союз Финляндияҕа саба түспүтүгэр сэриилэспит.
* Күнтэн тахсыбыт сырдык 500 сөкүүндэнэн эбэтэр 8 мүнүүтэнэн Сиргэ тиийэр.
* Саха бастакы идэтийбит муосчута Дмитрий Никифоров (1883—1965),1909 сыллаахха үһүс кылааска үөрэнэ сылдьан губернатор Крафт И. И. быһаарыытынан өссө икки үөрэнээччини кытары Москва куоракка үөрэххэ ыытыллыбыт. Сергиев Посад диэн куоракка Хрусталев И. С. биллиилээх ууска үөрэнэр. 1917 сыллаахха Дьоппуоҥҥа үөрэнэ барар.
Өрөбөлүүссүйэ буолбутун иһин Токио куоракка биир ый сылдьан баран дойдутугар төннүбүтэ.
* «…мин билигин үөрэбин таптыыр Сахам тылынан маҥнайгы суругу мин суруйбуппуттан», — диэбит саха уус-уран литературатын бастакы хараҥаччыта Афанасий Уваровскай 1800 с. Эдьигээҥҥэ төрөөбүтэ.
* Муома улууһугар Улахан Чиистай сискэ баар Кыайыы чыпчаала (пик Победы) Саха сирин саамай үрдүк туочуката — муора таһымыттан 3004 м үрдүк.
# Өймөкөөн (Өймөкөөн улууһа)

Өймөкөөн — Өймөкөөн улууһун Маҥнайгы Бороҕон нэһилиэгин киинэ.

# Өймөкөөн (Өймөкөөн улууһа)
## Килиимэтэ

Салгын температуратын орто кээмэйэ (2001 сыл).
Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ :
| Тохсунньу | Олунньу | Кулун тутар | Муус устар | Ыам ыйа | Бэс ыйа | От ыйа | Атырдьах | Балаҕан | Алтынньы | Сэтинньи | Ахсынньы | Сыл |
| -46 °C | -42 °C | -31.0 °C | -13.6 °C | 2.8 °C | 12.2 °C | 14.4 °C | 10.3 °C | 1.8 °C | -14.8 °C | -34.8 °C | -45.0 °C | 0 °C |

# Өймөкөөн (Өймөкөөн улууһа)
## Өссө маны көр

* Өймөкөөн улууһа
# Арканзас

Арканзас (ааҥл. Arkansas) диэн АХШ соҕуруу штата. Алта штаттыын кирбиилэhэр, илинигэр Миссиссиппи өрүс баар. Киин уонна ордук улахан куората диэн Литтл Рок.
# Денали

Денали диэн Хоту Америкаҕа ордук үрдүк чыпчаал. Үрдүгэ - 6 193.6 миэтирэ. Аляска сис хайатын оротугар баар. 1896 сыллаахтан 2015 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр дылы Мак-Кинли (ааҥыл. Mount McKinley) диэн аттанара. XIX үйэ саҕаланыытыгыра Россия империятын ордук улахан чыпчаала этэ, уонна Большая гора диэн ааттааҕа.

# Денали
## Турар сирэ

Денали хайата Аляска сис хайатын ортотугар баарю Анкориджтан быһа холоон 209 километр ыраах хоту-арҕаа өттүгэр, онтон Фэрбэнкс куораттан 249 километр соҕуруулуу-арҕаа сытар,

# Денали
## Аатын остуоруйата

Атабаски индеецтар тылларыттан тылбаастаатахха Денали диэн "Улуу хайа" диэн.
Нууччалар Алясканы колонизация бара турарыгар судургутук Улахан хайа диэн ааттыыллара, сорох дьон ону индеестар тылларыттан тылбаас арааһа буолар диэн толкуйдууллар.
Уильям Диккей 1896 сыллаахха Хоту Америка ордук улахан чыпчаалын булан ол бириэмэҕэ талыллыбыт 25-с АХШ Президенын фамилиятынан ааттаппыт. Ол аат 1917 сыллаахтан 2015 сыллаахха дылы туттуллубута.
1975 Аляска географическай ааттарын Сэбиэтэ Мак-Кинли аатыттан Денали диэҥҥэ уларыппыт. Аляска сокуону таһаарар тэрилтэтэ сөбүлэспит уонна АХШ географическай ааттарын Сэбиэтигэр ол таһаарыыны көрдөрбүлгэ ыыппыт. Ол гынан баран аатын уларытыы Ральф Рагула конгрессмен-республиканец боппут, тоҕо диэн Мак-Кинли кини куоратыттыгар төрөөбүт. Кини өлбүтүн кэннэ эрэ бу боппуоруоска төннүбүттэр.
2015 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр АХШ Президена Барак Обама аатын төттөрү уларытарга уурааҕы илии баттаабыт..
# Харах

Харах — көрөр орган, тулалыыр эйгэ көстүүлэрин иҥэринэр, күн сырдыгын ньиэрбэ импульса оҥорон уларытар. Харах мөкүнүгүттэн, харах ньиэрбэтиттэн кини бүрүөлэриттэн көрөр орган турар.
Харах мөкүнүгэ шар быһыылаах, инники уонна кэнники полюстаах. Инники полюһугар харах дьэнкир бүрүөтэ (роговица) баар, кэнники полюһугар харах ньиэрбэтэ мэйиигэ тахсар сирэ баар.
Радужка — сосудистай бүрүө ордук инники чааһа, дьэҥкир роговицаннан курдарыта көстөр.
Зрачок эбэтэр харах иччитэ, кини уот сырдыгын киллэрэ дьөлөҕөс буолар. Харах иччитин кэннигэр хрусталик баар, икки өттүттэн бөлтөҕөр быһыылаах, бу кини тулалыыр эйгэ көстүүлэрин таҥнары эргитэн харах мөкүнүгүнэн аһардан ньирбэҕэ тиэрдэр.

# Харах
## Туттуллубут литература

атлас нормальной анатомии человека : учебн.пособие : в 2т./М.Р.Сапин, Д.Б.Никитюк, Э.В.Швецов. - 2-е изд. - М. 2006. - 488л. ильина е.м.

# Харах
## Өссө маны көр

* Дьүккэ
* Харах - өй-санаа сиэркилэтэ
# Дүллүкү (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Дүллүкү — Үөһээ Бүлүү улууһун Дүллүкү нэһилиэгин киинэ.

# Дүллүкү (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Дүллүкү нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Дьыбар

Дьыбар — саас эрдэ, күһүн хойут салгын күнүс улаханнык сылыйарын, түүн тоҥорорун саҕана киэһэ уонна сарсыарда күүскэ тымныйыы.

# Дьыбар
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Дере Джансу

Джансу́ Дере́ (туур. Cansu Dere) (1980 сыллахха алтынньы 14 күнүгэр төрөөбүтэ, Анкара, Турция) — турок норуотун аан дойдуга биллэр фотомодела уонна артыыһа.

# Дере Джансу
## Биографията

Джансу Дере 1980 сыллаахха Анкара куоракка төрөөбүтээ. Оҕо эрдэҕиттэн балерина буола ыра баҕа санаалааҕа эрэри, онтон олоххо киирбэтэҕэ. Дере орто оскуоланы Измир куоракка бүтэрэн баран, Стамбуллааҕы судаарыстыбаннай университекка археология салаатыгар туттарсан киирбитэ. 2000 сыллаахха Kanal D Miss Turkey Güzellik Yarışması. диэн кэрэ дьахталлар куонкурустарыгар кытта 3 миэстэни ылбыта. Ол кэнниттэн модель үлэтигэр профессиональнайдык ылсыбыта. Билигин кини Париж уонна Милан куораттарга буолар муода көрдөрүүлдэригэр кыттар. Кини баар суоҕа аҕыйах кэм иһигэр Турция саамай элбэх хамнастаах уонна харчыны аахсар супе модела буолбута. Тэлэбиисэр араас биэриилэригэр кыттыбыта.
Киинэҕэ уонна тэлэбиидэнньэҕэ 2002 сылтан саҕалаан уһуллан барыбат. 2003 сыллаахха аан бастаан «Сумерки» сэрийээлгэ уһуллубута. Онно сылдьан кини Кенан Имирзалыоглуну кытта оонньообута. 2004 сыллаахха "Метро Палас" сэрийээлгэ күлүүлээх оруолу толорбута. 2005 сыллаахха «Осенний пожар» сэрийээлгэ Джейлан диэн уйулҕата хамсаабыт кыыс оруолугар оонньооубата. Ити икки обургу оруолларын кэннэ үгүс киинэ устааччы Джансуну дьэ өйдөөн көрбүтэ. Онон 2006 сыллаахха Гуль Огуз диэн биллиилээх режиссер, киинэ устааччы Джансуну «Сыла. Возвращение домой» сэрийээл сүрүн оруолугар ыҥырбыта (2006 -- 2008 сылларга устубуттара). Ити сэрийээли дьон сэргэ олус сөбөбүлээбитэ. Сэрийээл баар буолан Мардиныга оскуола, балыыһа уонна култуура кииннэрэ тутуллубуттара. Ити оруолс кэннитэн Джансу Турция бастыҥ артыыстарын кэккэтигэр эрэллээхтик киирбитэ, улахан сулус буолубута.
Джансу Avon хампаанньа аатырбыт макарытн сирэйэ буола сылдьыбыта. Ону таһынан кини билигин даҕаны Magnum марка сирэйэ буолар. 2012 сыллаахха кинини Турок дьахталларыттан аан бастакынан Loreal Paris аан дойдуга биллэр марка сирэйинэн талбыттара.

# Дере Джансу
## Тус олоҕо

Джансу 6,5 сыл устатын тухары Джем Йылмаз диэн комигы уонна артыыһы кытта доҕордоспута, ол гынан баран 20011 сыллаахха арахсыбыттара.
# 686

Биһиги эрабыт 680-с сыла.

# 686
## Түбэлтэлэр

* Муус устар 3 — Юкнум Йичаак К'ахк диэн киһи Калакмуль диэн майя омук икки судаарыстыбатыттан биирдэстэрин (атын аата Моҕой саарыстыбата) хоруола буолбут.
# Көс дьон

Көс дьон (номадтар) — сүөһү иитиитинэн дьарыктанар миграциялыыр дьон. Сорох көс дьон булдунан эбэтэр балыктааһынынан дьарыктаналлар.
Сүөһүнү мэччирэҥинэн иитии сүөһүну сезонуттан көрөн ырааҕа суох сиргэ үүрүүгэ олоҕурар. Үксүгэр кыһын үрдүк таһымҥа сытар хайа мэччирэҥигэр (кыстык), оттон сайын — намыһах таһымнаах хочолорго үүрэллэр (сайылык). Бостууктар олохтоох сурттаах буолаллар, онтулара үксүн аллара хочолорго бааллар. Бу суртка кыһыҥҥы өттүгэр сүөһү сиир отун хаһааналлар, ону кытары үөһэ хайаларга көһөр кыаҕа суох кырдьаҕастар сайылыы да хаалаллар. Сезоннай көһүү аҕа ууһүн бас билэр сирин иһинэн ааһар. Маннык олох тутула Монголия, Казахстан, Кыргызстан, Таджикистан, Азербайджан, Турция тыаларын сиригэр тарҕаммыт.
Көс олох бэлиэлэрэ:
* сүрүн дьарык — экстенсивнай сүөһү иитиитэ;
* кэмиттэн-кэмигэр буолар дьон уонна сүөһү көһүүлэрэ;
* киһи-аймах туспа материальнай культурата уонна өйө-санаата.
Көс дьон кураайы истиэптэргэ уонна кумах куйаардарга эбэтэр үрдүк хайалаах сирдэргэ олороллоро. Бу эргин сүөһү иитиитэ ордук табыгастаах дьарык буолар. Холобура, Монголияҕа сири өҥорууга сөптөөҕүнэн территория 2% эрэ ааҕыллар, Туркменистаҥҥа — 3 %, Казахстаҥҥа — 13 %. Номадтар сүрүн астара - үрүҥ ас, эт, булт-алт, оҕуруот аһа, сир аһа. Кураан, буурҕа, тоҥоруу, сүөһү ыарыыта о.д.а. элбэхтэ буолалларын иһин кинилэр бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэр систиэмэлээхтэр. Көһө сылдьарга табыгастаах чэпчэкитик ыһыллар-хомуйуллар, түү таҥаһынан эбэтэр тириинэн бүрүллэр дьиэлэргэ олороллор (юрта, балаакка, ураһа). Иһит-хомуос алдьаммат матырыйаалтан (мас, тирии) оҥоһуллар. Көс дьон олохсуйан олорор омуктары кытары ситими туталлара, ол эрэн кинилэртэн улахан тутулуктара суоҕа. Устуорйа көрдөрөрүнэн номадтар аттаах дьон буолалларын быһыытынан сэриигэ баһыйыылаах этилэр.
# Capital One

Capital One (Кэпитал Уан), АХШ биир сүрүн баана, 10 миэстэ капитала улаханынан. 80с, 90с сыллардаахха аан бастаан Америкаҕа, Японияҕа, Кореяҕа, Улуу Британияҕа, Мексикаҕа, Канаадаҕа бастакы кредитнай карталары оҥорон дьону иэскэ киллэрбит баан буолар. Билиҥҥи турукку Америкаҕа, Канаадаҕа, Улуу Британия курдук дойдуларга сүрүн автокредит биэрээччи уонна биир сүрүн кредитнай карта оҥорооччу.