yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Атомнай электростанциа

Атомнай электростанция (АЭС) – атом хайдыытыгар тахсар энергияны туһанан электроэнергияны оҥорон таһаарар станция.
Билигин Россияҕа баар АЭС-тар барыллаан оҥорон таһаарар күүстэрэ — 160,04 млрд кВт·ч/год. АЭС-тары ООН иһигэр баар МАГАТЭ диэн тэрилтэ көрөр, хонтуруоллуур.

# Атомнай электростанциа
## История

Аан дойду үрдүнэн бастакы АЭС 1954 с. Калууга уобалаһыгар Обнинскай бөһүөлэгин таһыгар тутуллубута. Станция күүһэ 5 МВт. 1956 с. 46 МВт күүстээх станцияны Колдер-Холл куоракка (Улуу Британия), сыл буолан буолан баран АХШ-ка Шиппингпорт куоракка 60 МВт күүстээх станция үлэҕэ киирбиттэр.

# Атомнай электростанциа
## Станциялар наардааһыннара
### Реактор көрүҥүнэн

* Итии нейтроннарга олоҕурар реактордар, араас көрүҥнээх бытаардааһыннар көмөтүнэн нейтрону атом киинэ иҥэрэр:
** Көннөрү ууга олоҕурар реактор;
** Ыарахан ууга олоҕурар реактор;
* Түргэн нейтроннарга олоҕурар реактордар;
* Субкритическэй реактордар, тас төрүттэн нейтроннары үөскэтэр тэрил көмөтүнэн үлэлиир реактор.
* Термояд реактора;

# Атомнай электростанциа
## Станциялар наардааһыннара
### Энергияны оҥорон таһаарар көрүҥүнэн

* Уоту (нууч. электричество) оҥорон таһаарар станция — АЭС;
* Сылааһы оҥорон таһаарар станция — АТЭС.

# Атомнай электростанциа
## Дойдулар
### Арассыыйа

* Балаково (Балаково, Саратов уобалаһа).
* Белоярскай (Белоярскай, Свердловскай уобалас).
* Билибино АТЭЦ (Билибино, Чукотка автономиялаах уокурук).
* Калинин (Удомля, Тверь уобалаһа).
* Кола (Полярные Зори, Мурманскай уобалас).
* Курск (Курчатов, Курск уобалаһа).
* Ленинград (Сосновый Бор, Ленинград уобалаһа).
* Саҥа Воронеж (Hововоронежскскай, Воронеж уобалаһа).
* Смоленск (Десногорскай, Смоленск уобалаһа).

# Атомнай электростанциа
## Дойдулар
### Аан дойду

Аан дойдуга баар АЭС толору испииһэгэ

# Атомнай электростанциа
## АЭС-тарга буолбут улахан быһылааннар
### Три-Майл-Айленд (АХШ)

1979 с., кулун тутар 28-гар АХШ-ка, Три-Майл-Айленд куоракка Аан Дойдуга АЭС-ка бастакы улахан быһылаан тахсыбыта. Ол түмүгэр иккис реактор алдьаммыт, тэстибит сириттэн радиациялаах уу сиргэ түспүт (Cиһилии манна аах). МАГАТЭ наардааһынынан 5-ис таһымнаах авария.

# Атомнай электростанциа
## АЭС-тарга буолбут улахан быһылааннар
### Чернобыль (СССР)

1986 с., муус устар 26 күнүгэр СССР, Чернобыль куоракка Аан дойду үрдүнэн ордук улахан алдьаныылаах, ороскуоттаах, дьон өлүүлээх уонна радиация тайаан сытар сиринэн авария буолбута. Авария түмүгэр төрдүс реактор оҥоһуллубат гына урусхалламмыта уонна бетонтан уонна сибиниэстэн чардаат (нууч. саркофаг) оҥорбуттара (Манна аах). МАГАТЭ наардааһынынан саамай үрдүк 7-ис таһымнаах авария.

# Атомнай электростанциа
## АЭС-тарга буолбут улахан быһылааннар
### Фукусима (Япония)

2011 с., кулун тутар 11 күнүгэр Японияҕа, Фукусима куоракка сир хамсааһын түмүгэр Чуумпу океаҥҥа сүүнэ улахан цунами кэлэн «Фукусима дай ичи» Атом станцияны урусхалаабыта. Реактор иһинээҕи давлениятын аччатар клапаны арыйбыттарыгар оргуйбут уу паарыттан водород арахсан түөрт реактортан түөрдээннэригэр утуу-субуу дэлби тэбии буолбут (Быһылаан сиһилии суруллубут сирэ). МАГАТЭ наардааһынынан бастаан 4-үс таһымнаах авария диэн биллэрбиттэр, кэлин 7-ис таһымҥа дылы улаатыннарбыттар.
# Нью Мексико

Нью Мексико (ааҥл. New Mexico, испан. Nuevo México, навахо Yootó) диэн АХШ соҕуруулуу арҕаа штата.
# Көҕөрөөн

Көҕөрөөн (лат. Laccaria amethystina, нууч. Лаковица аметистовая) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сииктээх сэбирдэхтээх, инньэлээх ойуурдарга үүнэр.

# Көҕөрөөн
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Кыра, чуораан курдук формалаах. Фиолет өҥнөөх, субата маатабай, кураанах. Ортотугар иһирдьэ киириилээх. Таҥалайдаах араҥата: Тиистэрдээх, халыҥ, бэйэ бэйэтиттэн ыраах-ыраах.
Этэ: фиолет өҥнөөх. Фрукта сыттаах, минньигэстиҥи амтаннаах. Атаҕа: Уһун синньигэс, 8 см дылы. Кытаанах..

# Көҕөрөөн
## Туттуллуута

Наһаа минньигэс тэллэй. Үксүн тута сиэнэр.
# Михайлов Константин Петрович

Михайлов Константин Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгин олохтооҕо.
# Камерун

Камерун Өрөспүүбүлүкэтэ (ааҥл. Republic of Cameroon, француз. République du Cameroun) диэн Орто Африка арҕаатыгар баар дойду. Кирбиилэhэр Нигериялыын хоту, Чадтыын хотугулуу илин, Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтыныын илин, Экуатор Гуинеятыныын, Габоннуун уонна Конго Өрөспүүбүлүкэтыныын соҕуруу. Камерун Бонни хомотун, Гуинея хомотун уонна Атлантик океан кытылларыгар турар. Дойду иhигэр геология уонна култуура өттүлэринэн араастардаах буолан "Кыра Африка" диэн ааттанар. Айылҕа араастара диэн сөтүөлүүр кытыллар, кумах куйаардар, хайалар, ардахтаах тыалар уонна саванналар. Дойду ордук үрдүк чыпчаала Камерун хайа соҕуруулуу арҕаа баар. Ордук улахан куораттар Дуала, Яунде уонна Гаруа. Камеруҥҥа 200 тахса омуктар уонна тыл бөлөхтөрө бааллар. Дойду макоса уонна бикутси диэн төрүт музыка көрүҥнэринэн уонна бэрт ситиhиилээх футбол ил хамаандатынан биллэр. Ил тылларынан буолаллар ааҥл уонна француз тыллара.
# 1824
## Туох буолбута

* Үөһээ Бүлүү улууһуттан Марха улууһа хайдан барбыт.

# 1824
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 10 — Сибиир туора урдустарын салайыы устаабын («Устав об управлении инородцев Сибири» 1822 с.) оҥорууга кытта Саха уобалаһын дьокутааттара Бороҕон улууһун кулубата Иван Мигалкин, Хаҥалас улууһун кулубата Савва Кириллин уонна Хаҥалас улууһун урукку кулубата Николай Рыкунов Дьокуускайтан арахпыттар.

# 1824
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 5 — Англия уонна Бирма бастакы сэриилэрэ: Британия Бирмаҕа сэриини биллэрбит.
* Кулун тутар 11 — АХШ-ка индеецтэри кытта үлэлиир бюро тэриллибит.

# 1824
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 17 — Арассыыйа Америкатааҕы бас билэр сирдэрин кыраныыссата быһаарыллыбыт, ол туһунан Арассыыйа уонна АХШ ыккардыларынааҕы конвенцияҕа илии баттаммыт.

# 1824
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 8 — Квебектан сылдьар Ноа Кашинг таҥас сууйар массыынаны патеннаабыт.

# 1824
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 21 — Портландцемент патеннаммыт. Бу аан дойду үрдүнэн саамай киэҥник туттуллар цемент көрүҥэ.

# 1824
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 9 — Аякучо таһынааҕы сэриигэ Испания колонизатордарын аармыйатын кыайан Перу тутулуга суох буолбут.

# 1824
## Өлбүттэр

* Муус устар 19 — Европа улуу бэйиэтэ Байрон.
* ↑ Петухова, З. И. Якутская Степная Дума (1827–1838 гг.) : моногр. / З. И. Петухова. — Якутск : Айар, 2021. — 198 с.
# .jo

.jo диэн Иордания үрдүк таhымнаах ил домена.
# Туматтар Саха номоҕор

Туматтар - кыргыс үйэтин саҕана Саха сиригэр олорбут, билигин симэлийбит омуктар.
Биллэрин курдук, саха номоҕунан тумат диэн сахаттан туспа быhыылаах-майгылаах сэрииhит биис Туймаадаҕа олорбута, ону Омоҕой кэлэн сэриилээн кыайан Бүлүү диэки үүрбүтэ биллэр. Хас да суол туматтар баалларын бэлиэтиэххэ син. Нуучча XVII үйэтээҕи докумуонугар "туматтар" диэн Бүлүүгэ олорбут "сатыы сахалары" ааттыыллар. Бу "сатыы сахалар" булдунан уонна балыктаан айахтарын иитинэллэрэ. Уустарын аата Киин сир сахаларын аатыттан олох атынын бэлиэтиэххэ син. Номохторго ахтыллар туматтар дьирикинэй биитэр "тигиилээх сырайдаахтар" диэн аатыраллар.
В.В.Никифоров Өлүөхүмэҕэ хомуйбут матырыйаалларыгар тумат диэн "тигиилээх сырайдаах" олус сэрииһит биис буолара ахтыллар. Кинилэр Бүлүүнэн уонна Өлүөхүмэнэн көһө сылдьыбыттар, бултаан уонна балыктаан айахтарын ииттинэллэр эбит. Олус суостаах көрүҥнээх уонна дьулаан быhыылаах-майгылаах дьон эбит. В.А.Туголуков сабаҕалаабытынан, туматтар төрүт олохтоох самоди тыллаах уустары кытта буккуспуттар, онон түүрдүү ааттаах, олохтоох үгэстээх биис үөскээбит. Кини Бүлүү тоҥустарын сүрүн уустарын долгааннары, солоҕоннору уонна нюрмагаттары (ньурбачаан) туматтар удьуордарынан ааҕара.
# BMW

BMW (ниэм. Bayerische Motoren Werke) диэн Германия улахан массыына уонна матацикл оҥорор тэрилтэтэ. Салалтата - Мюнхен. Улахан заводтара - Мюнхен (Германия) уонна Атланта (АХШ). Билигин 175 дойдуларга улэлиир. Улахан 3 массыына оҥорор хампаанньа быыһыгар баар, Audi уонна Mercedes-Benz хампаанньалары кытары.
BMW бу массыналары оҥорор:
* BMW Compact-
* BMW 1 Series
* BMW 2 Series
* BMW 3 Series
* BMW 4 Series
* BMW 5 Series
* BMW 6 Series
* BMW 7 Series
* BMW 8 Series
* X1
* X2
* X3
* X4
* X5
* X6
* X7
* Z1
* Z3
* Z4
* Z8

# BMW
## Деятельность

2007 С. концерн 1 203 482 массыына (2006 с. бу кэмин кытта тэҥнээтэххэ 7,6 % түстэ). BMW 2020 сылга производствоны 25 %- нан улаатыннарар санаалаахпыт. Онон 2016 сылга 2,4 мөл. экземпляры таһааран, 3,5 сылынан 3 мөл. итэҕэһэ суох үлэни ыытар былааннаахпыт.
BMW массыыналарын ырыынагар сүрүн куонкурус-бөртөлүөт. Эмиэ конкуренцияны аудио уонна Lexus массыыналар оҥороллор.
Европа массыыналарын оҥорон таһаарааччыларын ассоциациятын чилиэнэ (А. Н.
Компания сүрүн производственнай кыамталара Германияҕа (Дингольфинг, Регенсбург, Лейпциг, Мюнхен) түмүллүбүттэр. Таиланд, Малайзия, Индия, Египеккэ, ЮАР, Вьетнамҥа уонна АХШ (Спартанберг) тэрилтэлэргэ массыыналар мунньулуннулар. Россияҕа BMW массыыналара Калининградка («Автотор») мусталлар. Кытайга BMW Comw Авто Холдинг (Cacheng Autheng Authing) хампаанньаны кытта бииргэ үлэлэһэр, атыы- эргиэн маркатыгар чэпчэки массыыналары оҥорор.
# Хорхе Луис Борхес

Хорхе Франсиско Исидоро Луис Борхес (Jorge Francisco Isidoro Luis Borges, атырдьах ыйын 24 1899 – бэс ыйын 14 1986) диэн Аргентина суруйааччыта, Буэнос Айреска төрөөбүтэ. 1914 с., дьонун кытта Швейцарияҕа көспүт, онно оскуоланы бүтэрбит уонна Испанияҕа бара сылдьыбыт. Аргентинаҕа 1921 с. төннөн баран, Борхес поэмаларын уонна эсселарын сюрреалист литература сурунаалларыгар таhаарыытын саҕалаабыт. Онтон ураты кини библиотекар уонна лектор идэлэрдээх эбит. Борхес испан уонна ааҥл тылларын билэрэ. Перон режимын кэмигэр политика сойуолааhыныгар түбэhэ сылдьыбыт.
Удьуордуур туругунан, Борхес алта уонча сааhыгар хараҕа суох буолбут. 1955-кэ, кини Ил Библиотека (Biblioteca Nacional) директора уонна Буэнос Айрес Университетын литература профессора буолбут. 1961-гэ, Prix Formentor диэн таhаарааччылар омуктар икки ардыларынааҕы бастыҥ бириистэрин ылан аан дойдуга биллибит. Кини үлэлэрэ элбэхэ Холбоhуктаах Штаттарга уонна Эуропаҕа тылбаастаммыттара уонна таhаарыллыбыттара. Борхес Женеваҕа 1986 сыллаахха өлбүт.

# Хорхе Луис Борхес
## Үлэлэрэ

* Fervor de Buenos Aires (1923)
* Inquisiciones (1925)
* Discusión (1932)
* Historia universal de la infamia (1935)
* La Biblioteca de Babel (1941)
* Poemas (1943)
* Tlön, Uqbar, Orbis Tertius (1944)
* El jardín de senderos que se bifurcan (1944)
* Ficciones (1944)
* El Aleph (1949)
* El Hacedor (1960)
* El informe de Brodie (1970)
* El oro de los tigres (1972)
* El libro de arena (1975)
* Libro de sueños (1976)
# Гребёнки

Гребёнки (укр. Гребінки) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 769 (2012).
# Түмэт инвестицията

Түмэт инвестицията (ааҥл. social investment) — түмэткэ туһалаах кыах уонна үп угуута.
«Түмэт инвестицията» тиэрмин бүттүүн өттүттэн көрдөххө чуолкай быыһа-кэрдииһэ суох уонна араас актыыптарга үп угааһыныгар сыһыаннаһыан сөп (холобур, аргы оҥорооччулар акцияларын атыылаһыыга), түмэт кыһаҕалары инновационнай быһаарыыга (холобур, саҥа технологиялары киллэрэр түмэт тэрилтэлэрэрин оҥорууга), саҥа регионнар сайдалларыгар аналлаах инвестициялар (холобур, бастакы сүһүөх оскуолары Киин Африкаҕа оҥорууну), эбэтэр корпорация иһинээҕи үп хамсааһыныгар (холобур, тэрилтэ үлэһиттэрин квалификацияларын үрдэтиигэ).

# Түмэт инвестицията
## Быһаарыы

* ↑ См.
* 1 2 См. определения.
* ↑ Иванова Наталья Владимировна. Социальное инвестирование: обзор зарубежных практик(нууч.) // Гражданское общество в России и за рубежом. — Высшая школа экономики, 2013. — № 3. — С. 31-36.
* ↑ Винников Виталий Сергеевич. Управление социальным инвестирование в корпорациях: теоретико-методологический аспект(нууч.). — 2007.
* ↑ Владимир Яблонский. Спрос на социалку(нууч.). РБК (6 Бэс ыйын 2013). Тургутулунна 13 Ыам ыйын 2015.
* The Collevecchio Declaration on Financial Institutions and Sustainability(ааҥл.) (2003). Тургутулунна 9 Ыам ыйын 2015.
* The Equator Principles(ааҥл.). The Equator Principles. Тургутулунна 9 Ыам ыйын 2015.
* Domini, Amy Want to Make a Difference? Invest Responsibly. The Huffington Post (14 March 2011). Тургутулунна 26 Сэтинньи 2011.
* Building a social impact investment market: The UK experience (2014)(ааҥл.). UK NATIONAL ADVISORY BOARD TO THE SOCIAL IMPACT INVESTMENT TASKFORCE Established under the UK’s Presidency of the G8 (Халыып:TranslateDate/en). Тургутулунна 13 Ыам ыйын 2015.
* Доклад о социальных инвестициях в России(нууч.). Программа развития ООН (17 Сэтинньи 2004). Тургутулунна 13 Ыам ыйын 2015.
* PRI(ааҥл.). unpri.org. Тургутулунна 9 Ыам ыйын 2015.
# Овидиус

Публиус Овидиус Насо (Publius Ovidius Naso; Кулун тутар 20, 43 б.э.и. – 17 эбэтэр 18) эбэтэр кылгастык Овидиус диэн Ром поэта, таптал, умсугуйуу уонна митология тустарынан суруйара. Латин литературатын бастыҥ поэта буолар, Вергилиуhу уонна Хорациуhу тэҥэ. Овидиус поэзията Эуропа дьоҕуругар уонна литературатыгар улаханнык дьайбыта.

# Овидиус
## Үлэлэрэ

* Amores
* Heroides
* Ars amatoria eller Ars amandi
* Metamorphoses
* Fasti
* Tristia
* Epistulae ex Ponto
# Гей скинһеад

Гей скинһеад (ааҥл. gay skinhead) — гейдэр, ол эрэн бэйэлэрин скинхед субкультуратыгар идентификациялыыллар.

# Гей скинһеад
## Өссө маны көр

* Брүс Лабрүс
# Dreamworks

Dreamworks — Америка биир улахан киинэ уонна мультик онорон таһаарар тэрилтэтэ буолар. 1994 сыллаахха Стивен Спилберг, Джеффри Каценберг уонна Дэвид Геффен буолан саҥа студияны арыйбыттара. 2005 сыллаахха Виаком хампанньаҕа атыылабыттара. Онтон 2008 сыллахха ол партнерстволарын тохтотон индияттан сыльар Релайанс Ада Груп диэн хампаанньаҕа атыыламмыта. Ол группа Стивен Спилбергка 325 мөл доллары Дримворкс студиятын независимай хампаанньа курдук сайдатырыгар биэрбитэ.
# Хенриетта арыыта

Хенриетта арыыта диэн Илин Сибиирдээҕи байҕалга баар, Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. 12 кв.км иэннээх. Үрдүгэ 310 метрэҕэ тиийэр. Мууһунан бүрүллэн сытар. 1881 сыллахха Де Лоҥ экспедицията арыйбыта уонна экспедицияны үбүлээбит Д.Г. Беннетта ийэтин аатынан ааттаммыта. Саха Сирин саамай хотугу уһуга.

# Хенриетта арыыта
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник. Якутск, 1980 г.
# Булт сиэрэ

Урукку дьоннор айахтарыгар сииргэ (промысловой бултааьын) елереллер этэ. Уонна айылҕаларын харыстыыллар этэ. Сииллэриттэн ордугу елербеттер. Элбэҕи елердехтерунэ элбэх кыаммат тугэммэт дьонно, аймахтарыгар тунэтэллэр этэ.
Билигин буоллаҕына елерер эрэ туьугар диэбит курдук буолла. Постановление таҕыста онно весенняя охота диэн тахсыбыт. Бултааьын промысловой эбэтэр спортивнай буолар, манна чуолкайдамматах, таах просто елерун диэн.
Спортивнай булт диэн промысловайтан олох атын. Олоххо ыппаккын, кетутэн эрэ ытыахтааххын, сыыспат буола сатыахтааххын, тыьы куьу ыппаккын. Хойомуннуо суохтааххын, эккэ эрэ ытаҕын, хойомуннаатаххына эбэьээт ситэрилиэхтээххин ботуруонун бутуер да диэри ыт. Күөлгэ баар кусчуттар бэйэ бэйэлэрин кытта курэхтэьэллэр. Холобура икки айах сааннан икки куьу текунутэн туьэрдэххинэ наьаа кыраьыабай буолар, оьуоба туораттан керер дьонно. Биэстэ эстэринэн биэстэ ытан биэс куьу туьэрэллэрин керер ессе ордук кыраьыабай буолар.
Мин оннук ытар киьини кербутум. Куьунну куска биьиги урдубутунэн биэс кеҕен кэлбитин урдуктэр диэн ыппатахпыт, ону аннараа олорор киьи урдунэн кэлбиттэрин бэьиэннэрин биирдиитэ ытыалаан туьэрбитэ. Бары елен туспуттэрэ. Дьэ кыраьыабай ытыы этэ. Маннык ытар дьону киьи убаастыыр.
Онтон билигин ити Байанай киинэтэ да буоллун, амыарыка канада киинэтэ да буоллун мээнэ ыт да ыт буолаллар, хойомуун кус хаас беҕену ыыталлар, наьаа элбэхтик сыыьаллар. Бу спортивнай кустааьын буолбатах, промысловой да буолбатах, таах кыргааьын, елерер эрэ туьугар бултааьын.
Онтон промысловой булка булчут уксун олоххо холбоон ытар. Кете сылдьары мээнэ ыппат. Ботуруонун харыстыыр. Кете сылдьары эрэнэр буолла5ына холбоон ытар. Промысловой булка булчут мээнэ ыппат, аҕыйахтык ытан элбэҕи елере сатыыр.
# Аҕа (ийэ) төрдө

Аҕа эбэтэр ийэ төрдө - удьуору төрүттээбит киһи. Аҕа, ийэ төрдүн улаханнык ытыктыыллар, киэн тутталлар. Ол ытыктабылларын, киэҥ санааларын ыччаттарыгар иҥэрэллэр.
Туттуу холобура: Аҕам төрдө улуу булчут киһи.
# Хахыйах (Чурапчы улууһа)

Хахыйах — Чурапчы улууһун Соловьёв нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Хахыйах (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Быһаарыыта суох солбуйар аат

Быһаарыыта суох солбуйар аат (нууч. неопределенное местоимение) — саҥа ирээтэ, солбуйар аат көрүҥэ.
Холобур,

# Быһаарыыта суох солбуйар аат
## Эбии маны көр

* Быһаарыылаах солбуйар аат
* Бэйэни солбуйар аат
# Гуандьоу

Гуандьоу диэн Кытай куората.
# Python

Python (Пайтон, сахалыы Питон, ол эбэтэр эриэн үөн тыла), программированийа тыла, үрдүк таһымнаах тыл, ол эрэн синтаксис системата минималистичнай. Пайтон тыл библиотеката биир халыҥ буолар. Пайтон туттар интерпретатора CPython, ол иһин практически бары платформаларга барар.
Python императивнай, процедурнай, структурнай, объект-ориентированное программирование и функциональное программирование. Программалары түмэр соруктар динамическай типография суотугар быһаарыллаллар. Аспект-ориентированнай программаны сорҕотун декоратор нөҥүө өйүүр, ордук толору өйөбүлү эбии фреймворынан хааччыйаллар. Контракт уонна логическай программа быһыытынан методиканы бибилэтиэкэ эбэтэр кэҥэтии көмөтүнэн олоххо киллэриэххэ сөп. Сүрүн архитектурнай көстүүлэр-динамическай типизация, автоматическай управление, толору интростекция, оһорунуу, араас хабааннаах ааҕыылары өйөөһүн, глобальнай блокировканан (ГИЛ), үрдүк таһымнаах структуралар. Программалары ырытыы, бастатан туран, бакыаттарга холбоһуон сөп.
Этии — саҥаны олоххо киллэриинэн, үксүн Саха тылын стандарта буоларын өйүүр, көмө буолар. Кини ханнык баҕарар сыһыаҥҥа туох да хааччаҕа суох көҥүл лицензияланан барар. Үөһэ ааттаммыт байт- код текстэри стекция виртуальнай массыынаҕа толорор. Тыл атын үс сүрүн реализацията дьоппуон (ДЖVМ), Iropyhon (CLR/.NT) уонна о.Д. А. Pyhon (Rpyhon) тылларынан суруллубута уонна программа түргэнник толоруллуутун түргэтэтэр сыаллаах альтернатива быһыытынан оҥоһуллубута. 2020 с.тахсыбыт. Билиҥҥи кэмҥэ тыл версията күүскэ сайдар. Тылы оҥоруу рэп (англ. Саҥа былааннар суруллаллар, олору төттөрү сибээскэ сөп түбэһиннэрэн көннөрүүлэр оҥоһуллаллар уонна түмүк быһаарыылар оҥоһуллаллар.

# Python
## Оҥоһуллуута

Пайтон тылынан оҥоһуллубут программалар Linux, Unix, Android, Windows системаларга барар, тоҕо диэтэххэ универсальнай тыл буолар. Оннооҕор Java тылынан оҥоһуллубут программалары кытта үлэлиэн сөп - Jython диэн Java виртуал эйгэтин нөҥүө.
# Донателло

Донато ли Никколо ди Бетто Барди (Донателло диэн киэҥник биллэр) (1386 — 1466 ахсынньы 13 күнэ) Италия Ренессанс бириэмэтээҕи скульптора. Флоренцияҕа олорбута, уонна кини бириэмэтээҕи скульптордартан олус биллэр этэ. Олус майгынныыр гына оҥорор ньымалаах этэ.
Ренессанс бириэмэтээҕи скульптордартан биир улуу этэ. Кини ренессанска улахан сабыдыалы оҥорбут, уонна готическай скульптуралары оҥорору тупсарбыт.

# Донателло
## Олус биллэр үлэлэрэ

* "Сибэтиэй Марк" (1411–1413), Orsanmichele, Florence
* Сибэтиэй Джорж храма (1415–1417) — Museo Nazionale del Bargello, Florence
* "Хабаккук көрбүөччүтэ" (1423–1425) — Museo dell'Opera del Duomo, Florence
* "Ирод бырааһынньыга" (c. 1425) — Baptismal font, Baptistry of San Giovanni, Siena
* "Давид" (c. 1425–1430) — Museo Nazionale del Bargello, Florence
* "Мадонна былыт быыһыгар" (c. 1425–35) marble relief, Museum of Fine Arts, Boston
* "Аттаах Гаттамелатта монумена" (1445–1450) — Piazza del Santo, Padua
* "Буруйу билинэр Магдалена" (c. 1455) — Museo dell'Opera del Duomo, Florence
* "Юдиф уонна Холоферне" (1455–1460) — Palazzo Vecchio, Florence
* "Мария уонна түөрт ангеллаах Оҕо (1456), Victoria and Albert Museum
# Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Арыылаах нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыылаах.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 354 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 68 км хоту диэкки сытар. Мэлдьи сырыылаах суол.
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ.

# Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

* Потапов Иннокентий Афанасьевич (07.07.1932—09.11.2005) — худуоһунньук, искусствоведение билимин кандидата, Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ (1964).

# Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
# 1550

1550 сыл.

# 1550
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 12 — Хельсинки куораты (Финляндия, ол саҕана Швеция бас билиитэ) швед хоруола Густав I олохтообут.
* Алтынньы 1 — Уордаах Уйбаан Москубаҕа уонна кини тулатыгар тыһыынча «сулууспалаах дьону» олордор туһунан ыйаах тааһарбыт, онон Арассыыйаҕа идэтийбит аармыйа баар буоларыгар олук уурбут.
# Филипп Киркоров

Иҥнэри бичик
Филипп Бедросович Киркоров (болг. Филипп Бедрос Киркоров, 1967– ) — Россия народнай артыыһа, биллиилээх эстрада ырыаһыта, композитор уонна продюсер.
1967 сыллаахха муус устар ый 30 күнүгэр Варна куоракка Болгарияҕа төрөөбүт. Аҕата ырыаьыт буолан уол 5 сааһыттан гастрольга элбэхтэ сылдьыбыт. 1984 сыллаахха Филипп Гнесин аатынан Государственнай музыка училищетыгар үөрэнэ киирбит. Ону 1988 сыллаахха кыһыл дипломунан бүтэрбит. Киркоров 1985 сыллаахха аан бастаан болгарскай тылынан «Алеша» диэн ырыаны толорон күөх экраҥҥа тахсан биллиини ылбыта. 1987 сыллаахха муусукаан быһыытынан үлэтин саҕалаабыта.
Аҕыс төгүллээх «Овация» бириэмийэ кыайыылааҕа, биэс төгүл «World Music Awards» наҕарааданы Россия саамай биллэр ырыаьытынан ылбыт, элбэх төгүллээх «Золотой граммофон», «Стопудовый хит», «Серебряная калоша»бириэмийэлэр кыайыылаа5а.
# Verizon Wireless

Verizon Wireless (Верайзон Уаерлис) — АХШ саамай бөдөҥ сотовай оператора уонна бастыҥ федеральнай 5G ситиминэн 50 штаты, бары куораттары, дэриэбинэлэри, федеральнай суоллары сабар. 200 мөллүйүөн абненнардаах, ол эбэтэр Америка 70% дьоно туттар.
Verizon конгломератка киирэр.
# 105

105 сыл.

# 105
## Туох буолбута

* Кулун тутар 11 — Кытай үөрэхтээҕэ Цай Лунь аан бастакы кумааҕыны бамбук мастан оҥорон таһаарбыт.
# Чолакоглу Озан

Оза́н Чолако́глу (туур. Ozan Çolakoğlu, р. 1972 сыллахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр Турция Адан куоратыгар төрөөбүт) — турок омугун биллиилээх уонна биир саамай улахан ырыа айааччыта, композитора уонна муусука продюсера. Кини аан дойдуга турок биир саамай улахан ырыаһыта, биллиилээх киһитэ Таркаҥҥа продюсердаан биллэр буолбута.

# Чолакоглу Озан
## Карьерата

Озан Чолакоглу аан дойдуга биллэр Америка холбоһуктаах штаттарын Калифорния штатыгар баар Беркли куорат мусукаалынай колледжын үөрэнэн бүтэрбитэ (ааҥл. Berklee College of Music). Кини үлэтин хамнаһын, карьератын 1991 сыллаахха Таркан диэн ырыаһыта көрсөн баран саҕалаабыта. Таркан оччолорго киэҥ эйгэҕэ биллибэт этэ. Озан Чолакоглу Таркан бар дьоҥҥо бииллэр аан бастакы альбомугар киирбит ырыалары барыларын кэриэтэ айбыта, муусукаларын суруйбута, продюсердаабыта. Альбом «Yine Sensiz» (нууч. Снова без тебя) (сахалыы "Эмиэ эйигинэ суох") диэн ааттааҕа.
2003 сыллаахха Евровидение аан дойдутааҕы куонкурус 48-с күрэхтэһиитигэр Турция аатыттан кыттан бастаабыт Эренер Сертаб «Every Way That I Can» ырыатын аранжировкалаабыта, бэйэтигэр продюсер быһыытынан үлэлээбитэ. Кэлин эмиэ Евровидение 2009 сыллааҕы куонкуруһугар Турцияттан уонна Бельгияттан төрүттээх Хадис диэн ырыаһыкка «Düm Tek Tek» ырыатын аранжировкатын оҥорбута.
Ону таһынан Озан Чолакоглу хас даҕаны турок киинэтигэр композитор быһыытынан үлэлэспитэ (холобур, «Космический элемент: Эпизод X», «Экзамен», «Любовь любит случайности» уонна да атыттар).
Соторутааҕыта Озан Чолакоглу «Sarı Ev» (нууч. Жёлтый Дом) диэн тус бэйэтин продюсердыыр киинин арыммыта.

# Чолакоглу Озан
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Sertab – Every Way That I Can(ааҥл.). Discogs. Тургутулунна 3 Ыам ыйын 2013.
* ↑ Hadise – Düm Tek Tek(ааҥл.). Discogs. Тургутулунна 3 Ыам ыйын 2013.
* ↑ Ozan Colakoglu(ааҥл.)(суох сигэ — история). Internet Movie Database. Тургутулунна 3 Ыам ыйын 2013. Төрүт сириттэн архыыптанна 17 Олунньу 2017.