yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мухтар Кент

Мухтар Кент (англ. Muhtar Kent; 1952) — туурак төрүттээх америка урбаанньыта. The Coca-Cola Company президенэ уонна генеральнай директора. Бу дуоһунаска 2008 сыллаахха анаммыта.

# Мухтар Кент
## Олоҕо

Кент Мухтар 1952 сыллаахха Нью-Йорка төрөөбүтэ. Аҕата Недждет Кент АХШ-ка Турция генеральнай консулунан улэлээбитэ. Иккис Аҕа дойду сэриитин кэмигэр дьэбириэйдэри өлөр өлүүттэн быыһаан "туурак Шиндлерэ" диэн ааттаммыта. Кент Мухтар 1971 сыллаахха Турцияҕа Тарсуса орто оскуолатын бүтэрэн баран Великобританияҕа Халл Университетыгар үөрэнэ барар. Экономика факультетын үөрэнэн бүтэрэр. Лондон куораттааҕы университетыгар үөрэнэн магистр дипломун ылан баран ойдутугар байыаннай эбээһинэнһин толоро барар. Сулууспалаан баран АХШ-ка төннөн кэлэн олохсуйар.

# Мухтар Кент
## Үлэтэ-хамнаһа

Мухтар Кент Кока-кола хампаанньаҕа хаһыака биллэриини көрөн үлэҕэ киирэр. Кока-коланы массыынанан сылдьар атыылыыр. Бу сылдьан атыы-эргиэн кистэлэҥнэрин билэр-көрөр, үөрэтэр. 1985 сыллаахха Кока-кола хампаанньа Турцияҕа, Орто Азияҕа баар салааларыгар генеральнай директорынан ананар. 1988 сыллаахха Coca-Cola International вице-президенинэн ананар. 1995 сыллаахха Мухтар Кент Coca-Cola Europe хампаанньа салайааччы директорынан ананар.
20 сыл үлэлээн баран дойдутугар Турцияга баран «Anadolu» Efes утаҕы оҥорор хампаанньаны салайар. 2005 сыл ыам ыйыгар Кока-кола хампаанньаҕа төннөн кэлэн Хотугу Азия, Евразия уонна Ближнэй Востокка эппиэттээх директорынан ананар. 2008 сыл от ыйын 1 күнүттэн The Coca-Cola Company генеральнай директорын быһыытынан үлэлиир.
# Данилов Василий Дмитриевич

Данилов Василий Дмитриевич - Сулҕаччы нэһилиэгин Ытык киһитэ, тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ.
Сулҕаччы нэһилиэгэр төрөөбүт. И.П. Михайлов-Харачаан аатынан холкуоска хонуу теьуу улэьитэ, тулаайах, оонньооботох о5о сааьа А5а дойду Улуу сэриитин сылларыгар тубэьэн, улахан дьону сэргэ хонуу араас улэтин толлубакка улэлээбитэ. Оччотоо5у уус-уран самодеятельность курэхтэрин актыыбынай кыттыылаа5а.
Сэрии кэнниттэн дойдутуттан харыс да халбарыйбакка, уйэтин тухары Ленин аатынан колхоз, кэнники Строд аатынан совхоз Сул5аччытаа5ы отделениятыгар бастын улэлээх ыччат суеьу керееччутэ, сылгыьыт буолбута. Бэйэтин нэьилиэгэр тыа хаьаайыстыбата сайдыытыгар кырата суох кылааты киллэрбит ыччат наставнига. Утуе суобастаах улэтэ угус Бочуотунай грамотанан, хас да "Коммунистическай улэ ударнига" знагынан, атын да урдук на5араадаларынан бэлиэтэммит.
"1941-1945 сс. А5а дойду Улуу сэриитин кэмигэр килбиэннээх улэтин иьин" мэтээлинэн 1948 с. на5араадаламмыт.

# Данилов Василий Дмитриевич
## Туhаныллыбыт литература

Сул5аччы нэьилиэгин ейдебунньук кинигэтэ: Кыайыы 65 сылыгар / хомуйан онрдулар Е.В. Попова, П.М. Павлов; А.В. Кульбертинов уруьуйа. - Дьокуускай: ООО РИЦ "ОФСЕТ", 2010. - 128 с.
# Pfizer

Pfizer (Пфайзер), Америка саамай улахан уонна Аан Дойдуга биир саамай улахан эмтэри оҥорор тэрилтэ. Элбэх эмнэри оҥорор, олор ахсааннарыгар виагра.
# Кыл ситии

Кыл ситии - кылынан өрүллэн оҥоһуллубут уһун синньигэс быа. Үксүн туос иһити тигиигэ туттуллар.

# Кыл ситии
## Өссө маны көр

* Кыл көнтөс
* Кыл өтүү
* Кыл кылыы
* Кыл туһах
# Герасимов Гавриил Михайлович

Герасимов Гавриил Михайлович — РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, учууталлар учууталлара, Хаҥалас улууһун уонна Хачыкаат нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Саха НВК Н.А. Кондаков аатынан бириэмийэтин лауреата, суруйааччылар И.П. Никифоров уонна С.П. Ефремов журналистскай бириэмийэлэрин лауреаттара, краевед.
1958 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкальнай-художественнай училищены бүтэриэҕиттэн Өлүөхүмэ, Орто Халыма, Ньурба улуустарын оскуолаларыгар бастаан черчение, уруһуй, онтон 1971 сыллаахха СГУ Саха тылын салаатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэриэҕиттэн саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ. Сүрүн үлэтин таһынан, ордук 1970-с сыллартан улуус, республика хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар балайда элбэх корреспонденциялары, ыстатыйалары бэчээттэтэр. Кини нэһилиэгин, улууһун историятын, биллиилээх дьоннорун тустарынан суруйар.
Гавриил Михайлович Герасимов биир дойдулааҕа, предприниматель, меценат С.П. Барашков аатын тилиннэриигэ ураты үтүөлээх. Өр сылларга сыралаһан хомуйбут, чөкөппүт матырыйаалларыгар олоҕуран хас да тэттик кинигэлэри бэчээттэттэ. С.П. Барашков аатынан Хачыкаат орто оскуолатын музейыгар көмөлөҺөр, үөрэнээччилэргэ краеведческай тиэмэлэргэ иҺитиннэрии, дакылаат онороллоругар сүбэ-ама уолар, сэдэх матырыйаалларынан, литературанан хааччыйар.
# Күрдьэх

Күрдьэх — буору, кумаҕы, хаары о.д.а. хаһарга, ыраастыырга, таһарга аналлаах туттар тэрил.
Мас уктаах; чараас, хаптаҕай оҥоһуулаах, туттуллар өттө сытыыланар тимир. Туох үлэҕэ туттулларыттан көрөн хас да көрүннээх буолар:
* Ыстыыктыы (нууч. штыковая) - хаһарга аналлаах, тимирэ биилэнэр өттө суптуйан төбөтө уһуктаах буолар.
* Квадратнай - хаһарга-ыраастыырга аналлаах, тимирэ түөрт муннук, биилэнэр өттө көнө буолар.
* Хамыйахтыҥы (нууч. совковая. Үгүстэр сахалыы "соккуобай" диэччилэр) - ыраастыырга-баһарга аналлаах, тимирин оҥоһуута хамыйахтыы гына дириҥэтиллибит.
* Туора күрдьэх - хаар ыраастыырга туттуллар. Биһиэхэ үксүн түөрт муннуктаах гына мастан, фанераттан оҥороллор. Кэнники пластиктан, алюминийтан оҥоһуллубуттар атыыга баар буоллулар.
* Сапернай - байыаннай сыалга (траншея, окопа хаһыытыгар, миинэ хостооһунугар) аналлаах. Ыстыыктыы күрдьэх кыччатыллыбыт көрүҥэ. (50см. уһуна суох). Бу күрдьэхтэр анал үөрэтиинэн хапсыһыы сэбин быһыытынан өстөөҕү эчэтэргэ, өлөрөргө эмиэ туттуллуохтарын сөп.
* Мас күрдьэх - сахалар хотоҥҥо сүөһү сааҕын ыраастыырга туттар күрдьэхтэрэ. Бүтүннүү биир кэлим хаптаһыны аҥаар өттүн салбахтыы эрбээн, кыһан, устуруустаан оҥоһуллар.
Туора күрдьэх — хаар күрдьэргэ анаан оҥоһуллубут кэтит мас күрдьэх.
Хоппо күрдьэх — ойбон алларарга муус бытархайын баһар төгүрүктүҥү уһун ньолбуһах хаһыылаах мас күрдьэх.
# 1509

1509 сыл.

# 1509
## Төрөөбүттэр

* От ыйын 10 — таҥара үөрэҕин реформаатара, кальвинизмы төрүттээччи Жан Кальвин
# Коркин Юрий Семёнович

Коркин Юрий Семёнович (1931 төр.) — Дьокуускай куорат Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ (1983—1988).

# Коркин Юрий Семёнович
## Олоҕун олуктара

1931 сыллаахха кулун тутар 17 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Павловскай с. төрөөбүт.
1966 сылтан «Центральные электрические сети» тэрилтэ директорынан ананан үлэлээбит.
1983—1988 сс. — Дьокуускай куорат Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.

# Коркин Юрий Семёнович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Икки Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* «Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл
* «Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иһин» уордьан II ст. мэтээлэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* «Хотугу Сулус» уордьан кавалера (2007)
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (1995)

# Коркин Юрий Семёнович
## Өссө маны көр

* «Хотугу Сулус» уордьан кавалердара
* Дьокуускай ытык олохтоохторо
# Абхазия

Абхазия (абх. Аҧсны, груз. აფხაზეთი, нууч. Абха́зия) диэн Хара байҕал илин кытылыгар уонна Хапхаас соҕуруулуу арҕаа өттүгэр баар мөккүөрдээх статустаах регион. Абхазия бэйэтэ (Абхазия Республиката), Арассыыйа, Никарагуа, Венесуэла, уонна маарынныыр статустаах Соҕуруу Осетия уонна Приднестровье, тутулуга суох ил быhыытынан билинэллэр.
Грузия Абхазияны бэйэтин бас билэр сиринэн билинэр. Сир аата Абхазия Автоном Республиката (груз. აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, Абхазтыы: Аҧснытәи Автономтәи Республика). Кини дьаhалтата Тбилисига үүрүүгэ сылдьар. 2008 с. атырдьах ыйын 28 к. Грузия парламена Абхазия статуhун "Арассыыйа былдьаан ылбыт сирэ" диэн быhаарар уурааҕы ылыммыта.
Абхазия статуhа грузин-абхаз иирсээнин сүрүн төрүөтэ буолар. Абхазия 1991 диэри Сэбиэт Холбоhугар киирэр Грузия ССРын чааhа этэ. 1980-стар бүтүүлэригэр Сэбиэт Холбоhуга эстиитэ саҕаламмытын уонна Грузия тутулуга суох буолуу суолугар туруммутун кэннэ абхазтар уонна грузиннар утарсыылара күүһүрэр. 1992-1993 сс. Абхазия сэриитэ буолар, онно Грузия сэбилэниилээх күүстэрэ хоттороллор. Ол түмүгүнэн Абхазия де факто тутулуга суох буолар. Олохтоох грузиннары өлөрөллөр уонна кыйдыыллар.
1994 тупсуу сөбүлэhиитэ буолар. Холбоhуктаах Нациялар уонна Тутулуга суох иллэр доҕордоһуулара (Арассыыйа салайыытынан) эйэни олохтооhун миссиятын тэрийэллэр. 2008 атырдьах ыйыгар 2008 Соҕуруу Осетия сэриитэ саҕаламмытыгар, Абхазия Грузиялыын эмиэ сэриилэhэр. Ол кэнниттэн Арассыыйа Абхазияны тутулуга суох ил быhыытынан билинэр, 1994 сыллааҕы тупсуу сөбүлэhиитэ көтүрүллэр, ХН уонна ТИД миссиялара сабыллаллар.
# Дороххой

ДОРОХХОЙ даҕааһын. Сымнаҕаһа суох кытаанах, хоччорхой.
# Охотскай

Охотскай (Охуоскай, нууч. Охотск) бөһүөлэк, Хабаровскай кыраай Охотскай оройуонун киинэ. Урут Саха уйуоһун (кэлин уобалаһын) састаабыгар киирэр этэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4,9 тыһ. киһи (2008 сыл).
Хабаровскайтан 1677 км хоту диэкки Лаамы байҕал кытылыгар Охота үрэх төрдүгэр турар.

# Охотскай
## Устуоруйаттан

* 1647 сыллаахха Семен Шелковников казактара кыстыгы туппуттара, ол оннугар 1649 сыллаахха Косой диэн острог тутуллубута.
* 1716 сыллаахха Кузьма Соколов хараабыл туппута уонна байҕалынан Камчаткаҕа тиийбитэ Куораты уонна порды 1731 сыллаахха Антон Мануилович Девиер төрүттээбитэ.
* 1731 сыллаахха Сенат уурааҕынан Саха уйуоһун састаабыттан Охуоскай сирдэрэ араарыллыбыттара, туспа Охуоскай салалта (Охотское правление) үөскээбитэ, киинэ Охотскай остуруокка буолбута. Бу салалтаҕа Лаамы кытылын барытын, Үт сирин, Камчаатканы уонна Курил арыыларын киллэрбиттэрэ.
* 1732 сыллаахха Витус Беринг «Охотская навигацкая школа» тэриллибитэ.
* 1796 сыллаахха Павел I ыраахтааҕы Охотскайга кииннээх Охотскай уобалаһы тэрийэр. Уобалас иһигэр киирэллэр Камчатка, Чукотка и Лаамы байҕал кытылыгар сытар сирдэр.
* 1849 сыллаахха Саха уобалаһын уокуругун киинэ буолар.
* 1920 сыллаахха гражданскай сэрии кэмигэр Охотскайга дьоппуоннар хараабыллара киирэр, олохтоохтор бары Дьокуускайга көспүттэрэ.
* 1922 сыллаахха генерал Ракитин этэрээтэ куораты ылар.
* 1923 сыллаахха Ыстапаан Вострецов этэрээтэ сэбиэскэй былааһы олохтуур.
* Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ 1930 сыл ахсынньы 10 күнүттэн 1934 сыл от ыйын 22 күнүгэр диэри Айаан-Маайа эбэҥки национальнай уокурук киинэ этэ.

# Охотскай
## Өссө маны көр

* И.И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)
* И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)
* Г.А. Эрман экспедицията (1828 - 1830)
# Arm Ltd.

ARM — Англияҕа баар процессордары оҥорор тэрилтэ, Аан Дойдуга процессордары оҥорор патеннары бас билээччи. Аан Дойдуга саамай улахан буолар. Ону таһынан суперкөмпүүтэрдэри оҥорооччу.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Softbank бизнес империатыгар киирэр.
# Версааллааҕы сөбүлэҥ

Версааллааҕы сөбүлэҥ диэн биэс дойду (Франция, Германия, Британия, Австро-Венгрия уонна АХШ ыккардыларыгар эйэ сөбүлэҥэ. 1919 сыллаахха илии баттаммыта, онно Германия салалтата кыттыбатаҕа.
Французтар сөбүлэҥи Германия аныгы сэриини сатаан саҕалаабат гына оҥоро сатаабыта. Ол иһин армията 6 мөл. киһиттэн 100 тыһ. дылы аччатыллыахтаах, уонна подводнай лодкалартан, самолеттартан уонна артиллериятын улахан аҥарыттан аккастаныахтаах этэ. Флота биир эрэ крейсерга дылы аччыахтаах этэ. Ону тэҥэ Аан дойду бастакы сэриитигэр былдьаабыт сирдэрин Францияҕа уонна Польшаҕа төнүннэриэхтээх этэ уонна бары колонияларын. Ыар сүгэһэринэн экономикаҕа репарация, ол аата сэриигэ сүтэриилэри компенсация төлөбүрэ ааспыта. Суммата суруллубатах этэ, Германия Аан дойду бастакы сэриитин компенсациятын 2010 сыллаахха эрэ төлөөбүтэ..
Бу сөбүлэҥ Германияҕа эйэ диктата этэ, ол иһин националистар уонна Адольф Гитлер былааска кэлэригэр биир улахан биричиинэ буолбута.
Сөбүлэҥ быһыытынан саҥа тэрилтэ - Нациялар Лигалара тэриллибитэ. Аан дойду сорох боппуруостарын быһаарар буолбута, ол гынан баран Аан дойду иккис сэриитин тохтотор кыаҕа суоҕа.

# Версааллааҕы сөбүлэҥ
## Өссө маны аах

* Нациялар Лигалара
# Чөркөй

Чөркөй эбэтэр чөркөөкү (Anas crecca L., чирок-свистунок) — кыра кус. Улахан атыыр ыйааһына 250—450 г тиийэр. Атыыра саас төбөтө уонна моонньун үөһээ өттө кытархайдыҥы хоҥор. Төбөтүн икки өттүнэн араҕас хаймылаах кэтит от күөҕэ балаһалар бааллар.

# Чөркөй
## Өссө маны көр

Таас чөркөйө

# Чөркөй
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# John Deere

John Deere (Джон Дир), АХШ саамай улахан уонна Аан Дойду саамай улахан массыына, трактор, камазтар, грузовиктары, бурдук хомуйар комбайыннары оҥорор тэрилтэ. Салалтата — Иллинойс штата.
# Манасия бииһэ

Манасия бииһэ (ивр. שֵׁבֶט מְנַשֶּׁה‬‎) диэн биир Ыһыраайыл бииһэ. Дьуоһуп улахан уолуттан Манасияттан төрүттээхтэр. Эфраим бииһин кытта Дьуоһуп дьиэтэ буолаллар. Биир сүппүт биис буолар. Ханаан сирин үллэстиитигэр Манасия бииһэ Иордан икки кытылларыгар сытар сирдэри ылбыта (билиҥҥи Самария сирэ). Сотору кэминэн Иордан уҥуордааҕы сирдэрин Ассириялар буулаан барбыттара. Осия хаан биилигин саҕана бу сирдэри Ассирия хаана Салманасар V баһылаан ылбыта.
# Биирдэм пикиэт

Биирдэм пикиэт (нууч. Одиночный пикет) — утарсыы көрүҥэ, соҕотох киһи дьон сылдьар сиригэр былакааттаах турар. Хаампат, хаһыытаабат.
Арассыыйа сокуонунан соҕотох киһи пикиэтииригэр олохтоох былаас уорганнарын кытта турар сирин сөпсөһүннэрбэт, эрдэттэн сэрэппэт. Биирдэм пикиэттэр ыккардыларыгар төһө эрэ арыттаах буолуохтаах. Ол арытын кыра кээмэйэ субъект сокуонугар суруллар, ол эрээри 50 миэтэрэттэн ордуга суох буолуохтаах (ол аата субъект сокуонугар пикиэттээччилэр ардылара, холобур, 60 миэтэрэттэн кыра буолуо суохтаах диэн суруйар бырааба суох). Биир кэмҥэ, майгынныыр луоһуннаах турар пикиэттээчилэри суут бэйэтин быһаарытынан көмүөл пикиэт курдук көрүөн сөп. Ол түгэҥҥэ пикиэттээччилэр административнай миэрэҕэ тардыллыахтарын сөп..
# Жегусов Дмитрий Степанович

Жегусов Дмитрий Степанович — саха тылын уонна литэрэтиирэтин мэтэдиис учуутала, Кириэс Халдьаайыга уонна Чөркөөххө оүөрэнээччилэргэ литэрэтиирэ куруһуогун тэрийээччи.

# Жегусов Дмитрий Степанович
## Олоҕун олуктара

Дмитрий Степанович Жегусов 1931 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр Таатта улууһун урукку Дьиэбэгэнэ нэһилиэгэр үөрэҕэ суох холкуостаахтар Степан, Гликерия Жегусовтар дьиэ кэргэттэригэр иккис оҕонон төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүт сэттиэлэр этэ. Оҕо сааһа Аҕа дойду улуу сэриитин, сут кураан сылларыгар ааспыта. Элбэх эрэйи, кыһалҕаны билбитэ, эҥэринэн тэлбитэ. 1940-1941 үөрэх дьылыгар Сиэллээх начальнай оскуолатыгар, бастакы, иккис кылааска, онтон салгыы Чөркөөх сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ. Үөрэҕэр үчүгэй, кыһамньылаах буолан 1953 сыллаахха Ытык Күөл интэринээтигэр олорон орто оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ.
Дмитрий Степанович учуутал быһыытынан бэриниилээх, дириҥ хорутуулаах үлэлээх. Үөрэтэригэр саҥа мэтиэдикэлэри туттара. Бэйэтэ анал бырагыраамалары оҥорон үөрэтэрэ. Чөркөөх орто оскуолатыгар саха тылын кэбиниэтин тэрийбитэ. Уһун сыллар усталарыгар Кириэс Халдьаайы, Чөркөөх оскуолаларыгар үөрэнээччилэргэ анаан «Таммахтар» литэрэтиирэ куруһуогун салайан үлэлэппитэ. 1983 сыллаахха Дмитрий Степанович Чөркөөх орто оскуолатын иһинэн аан маҥнай П.А.Ойуунускай ааҕыыларын тэрийэн ыыппыта. Бу ааҕыылар киэҥ биһирэбили ылбыттара.

# Жегусов Дмитрий Степанович
## Туттуллубут сирдэр

edersaas.ru сайтан
* ↑ https://edersaas.ru/s-t-leeh-uchuutal-dmitrij-zhegusov-t-r-b-te-90-sylygar-anallaah-teree-in-buolla/
# Лэпсэ

Лэпсэ

# Лэпсэ
## Тыл суолтата

Лэпсэ
# Оман

Оман диэн Соҕуруулуу-арҕаа Азия дойдута, Араб тумул арыытын соҕуруулуу-илин кытылыгар баар. Кирбиилэhэр Холбоhуктаах Араб Эмираттарыныын хотугулуу-арҕаа, Сауд Арабиятыныын арҕаа уонна Йиэмэнниин соҕуруулуу-арҕаа. Араб байҕалын уонна Оман хомотун кытылларыгар сытар.
* ↑ http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html#s28 Fourth line down from the top of the history section: "In 751 Ibadi Muslims, a moderate branch of the Kharijites, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.".
* ↑ Statistical Year Book. Ministry of National Economy (October 2007).
* 1 2 3 4 Oman. International Monetary Fund. Тургутулунна 9 Алтынньы 2008.
# Фаткулов Нургали Гизетович

Фаткулов Нургали Гизетович, 1938 — 1940 сыллардаахха Саха АССР Совнаркомын бэрэсэдээтэлэ.
1900 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы реальнай училищены уонна ВЦСПС Үрдүкү оскуолатын бүтэрбитэ.

# Фаткулов Нургали Гизетович
## Олоҕун олуктара

1917 - 1918 сыллардаахха — Дьокуускайдааҕы сибээр оскулатын үөрэнээччитэ;
1918 - 1921 сыллардаахха — Өлүөхүмэтээҕи телеграф конторатыгар көрөөччү;
1921 - 1922 сыллардаахха — Дьокуускайга сибээс салалтатын телефон отделын сэбиэдиссэйэ;
1922 - 1925 сыллардаахха — Сибээс үлэһиттэрин профсоюһун Саха сиринээҕи управлениетын сэкрэтээрэ;
1925 - 1926 сыллардаахха — Саха АССР Сүрүн Суутун чилиэнэ;
1927 - 1930 сыллардаахха — Москваҕа ВЦСПС Үрдүкү оскуолатын үөрэнээччитэ;
1930 - 1931 сыллардаахха — ВКП(б) Саха обкомын отделын сэбиэдиссэйэ;
1931 - 1934 сыллардаахха — ВКП(б) Саха сиринээҕи Хонтуруоллуур Хамыһыйа бэрэсэдээтэлэ уонна Рабоче-крестьянскай Инспекция наркома;
1934 сылга — ВКП(б) Саха обкомын эргиэн отделын сэбиэдиссэйэ;
1934 атырдьах ыйыттан - 1938 сылга диэри — ВКП(б) Алдан райкомын сэкрэтээрэ;
1938 от ыйа – 1940 кулун тутар — Саха АССР Совнаркомын бэрэсэдээтэлэ;
1940 - 1944 сыллардаахха — Саха АССР Наркомхозын Якутстройтрест управляющайа;
1944 - 1946 сыллардаахха — Дьокуускайдааҕы горсовет исполкомын бэрэсэдээтэлэ;
1946 - 1950 сыллардаахха — Госрыбтрест салайааччытын солбуйааччыта;
1950 - 1951 сыллардаахха — ССРС Наукаларын Академиятын Саха сиринээҕи салаатын библиотекатын сэбиэдиссэйэ.

# Фаткулов Нургали Гизетович
## Ылыллыбыт сирэ

Саха Республикатын ил былаас официал сайта
# Окладников Алексей Павлович

Окладников Алексей Павлович - Социалистыы Үлэ Дьоруойа, археолог, академик, РСФСР, Бүрээт уонна Саха АССР-дарын науукаларынн үтүөлээх диэйэтэлэ, ССРС Судаарыстыбаннай Бириэмийэтин икки төгүллээх лауреата, Азия былыргы култуураларын үөрэппит чинчийээччи.
1938-1961 сылларга ССРС НА Ленинградтааҕы отделениятыгар үлэлээбит. 1966 сылтан НА Сибиирдээҕи салаатын История, филология уонна философия институутун дириэктэрэ (Новосибиирскэй). 1962 сылтан Новосибирскэйдээҕи госуниверситет историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ.
1908 сыллаахха алтынньы 3 күнүгэр төрөөбүт, 1981 сыллаахха өлбүт.
# Булатов Виктор Николаевич

Булатов Виктор Николаевич — Саха уобалаһыгар 1903-1906 сс. губернаторынан үлэлээбитэ.
Иркутскай куоракка дворянин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Күбүөрүнэтээҕи гимназияны бүтэрбитэ. 1901-1903 сс. Иркутскай уобалаһыгар вице-губернатордаабыта. Дьокуускайга «Романовка сэбилэниилээх бырачыаһын” хам баттаабыта, «Сахалар сойуустарын» кыттыылаахтарын дьүүллэппитэ. Икки төгүл I уонна II степеннээх Станислав орденынан наҕараадаламмыта.
# Акимова Люция Павловна

Акимова Люция Павловна, 1958 с. олунньу 21 күнүгэр Сунтаар оройуонун Күндэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

# Акимова Люция Павловна
## Олоҕун олуктара

1986 с. Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
Педагогическай үлэтин 1986 с. Ленскэй оройуонугар биология уонна химия учууталынан саҕалаабыта. 1988 с. - Сунтаар 2№-дээх орто оскуолатын биология учуутала.
Учуутал-новатор инновационнай режиминэн үлэлиир, саҥа үөрэх технологияларын туһанар, үөрэх үрдүк хаачыстыбатын, иитии-үөрэтии уонна олоххо ситиһиилэрин хааччыйар. Оҕону иитии уонна үөрэтии ис хоһоонун сөргүтүүгэ педагогическай идеялары көрдөөһүн, бырайыактыыр технологиялары олоххо киллэрии Люция Павловна педагогическай үлэтин биир тутаах хайысхата буолар. Үөрэх процеһын байытар туһуттан биологияҕа цифровой үөрэх ресурсаларын тэрийэр.
Бырайыактары көдьүүстээхтик туһаныы, көрдүүр- чинчийэр технологиялары көдьүүстээхтик туһаныы үөрэнээччи үлэлииригэр дьоһуннаах түмүктэри биэрэр. Кини үөрэнээччилэрэ — улуустааҕы, регионнааҕы уонна республикатааҕы НПК "Бессоновскай ааҕыылар", "Кэскилгэ хардыы", "Эдэр экологтар", "Ыччат интеллектуальнай потенциала-ХХ үйэ сэлиэнньэтин" эдэр чинчийээччилэр уонна призердара, ону тэҥэ РФ ЮНЕСКО бүтүн Россиятааҕы уонна аан дойдутааҕы конференциялар призердара.
Л. П. Акимова — "Интерактивнай дуоскалар-оскуола саҥа технологиялара" уонна "Бастыҥ цифровой үөрэҕирии ресурсата" өрөспүүбүлүкэтээҕи ИТ-конкурстар кыттыылааҕа. Люция Павловна — үрдүк дьоҕурдаах уонна идэтийбит кылаас салайааччыта. Улуустааҕы "Лучший классный руководитель 2004 года" конкурс лауреата. "Бастыҥ кылаас салайааччыта" оскуола номинациятын хас да төгүллээх хаһаайына.

# Акимова Люция Павловна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РФ уопсай үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
* РФ Президенин Гранын хаһаайката.
* “Бастыҥ кылаас салайааччыта» конкурс лауереата.
# Шамахы астрофизическай обсерваторията

Шамахы астрофизическай обсерваторията (азерб. Nəsirəddin Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası) - диэн Азербайджан Шамахы оройуонугар Улахан Кавказ хайаларыгар баар астрономическай обсерватория. Обсерватория Соҕуруу Кавказка биир ордук улахан. Аатын орто үйэтээҕи перс астроном Насир аль-Дин аль-туси аатынан ааттаммыта. Азербайджан ил билим академията бас билэр уонна салайар.
Кини 1958-1960 сс. Азербайджан Советскай кэмигэр Азербайджан ил билимин академиятын сүрүн обсерваториятын быһыытанан тутуллубута. Баку куораттан 144 км ыраах сытар, Обсерватория Шамахы куораттан хотугулуу-илин 22 км сытар. Байҕал таһымыттан 1435 м. үрдүккэ сытар. Сылга 150-200 былыта суох түүннэрээх, ол ити сиргэ тутарга төрүт буолбута. Уопсайынан түөрт телескоптаах. Бу телескоп көмөтүнэн элбэхкомиталар, астеридтар уонна да атынастрономическай объектар арыллыбыта

# Шамахы астрофизическай обсерваторията
## Атын веб- сайттар

* Официальнай сайт (Азербайджанныы уонна Ааҥыл тылынан)
# Гоголэвэ

Гоголэвэ (укр. Гоголеве) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 609 (2013).
# Софронеев Петр Спиридонович

Софронеев Петр Спиридонович (12.07.1919—04.07.1978) — сахалар XVIII үйэтээҕи олохторун-дьаһахтарын үөрэппит чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.

# Софронеев Петр Спиридонович
## Олоҕун олуктара

* 1919 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Саха уобалаһыгар Кэбээйи улууһун Тыайа нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт.
* 1939—1942 сс. — учууталлаабыт.
* бэс ыйа 1942 — олунньу 1946 — Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт, 1943 сыл сэтинньититтэн Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт.
* 1946—1950 сс. — учууталлаабыт.
* 1954 с. — Саха государственнай педагогическай Институтун бүтэрбит.
* 1954—1956 сс. — учууталлаабыт.
* 1956—1959 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын аспирана.
* 1959—1964 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтун младшай научнай үлэһитэ.
* 1964—1970 сс. — ТЛИ Институтун учуонай секретара.
* 1970—1975 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1971 с. — история билимнэрин кандидатыгар «Якуты в первой половине XVIII века» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын көмүскээбит.
* 1975—1978 сс. — старшай научнай үлэһит.
* 1978 сыллаахха от ыйын 4 күнүгэр өлбүт.

# Софронеев Петр Спиридонович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Якуты в первой половине XVIII в.» (Якутск, 1972) — монография.
* «О Тамгинском заводе (документ)» (Сб.: Научные сообщения ЯФ СО АН СССР. — 1961. — № 6).
* «О хозяйстве якутов в первой половине XVIII в.» (Докл. на XIV научной сессии ЯФ СО АН СССР. — 1964).
* «О развитии товарно-денежных отношений в Якутии конца XVII-первой половины XVIII века» (Сб.: Из истории Якутии XVII-XIX вв. — Якутск, 1965).
* «Об организационно-хозяйственном укреплении колхозов Якутской АССР в послевоенный период» (Сб.: История рабочего класса, крестьянства и интеллигенции национальных районов Сибири (Улан-Удэ, 1971)).
* «Изучение истории и источниковедения Якутии» (Якутск, 1971).

# Софронеев Петр Спиридонович
## Наҕараадалара

* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (1944)
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл (1945)
* Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Президиумун Ытык грамотата (1974)