yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кырынаастыыр, оонньуу

Кырынаастыыр - саха оҕолорун былыргы оонньуута.
Бу — уол оҕо барахсан уолугунан тыынан, атаҕын төбөтүнэн дугунан, этэ-хаана умайыктана сылдьар кэмигэр, кини төһө сымсатын, илиитигэр, сиһигэр төһө кыахтааҕын көрдөрөн ыстаҥалыыр оонньуута.
Кырынаастыыр киһи сиргэ икки илиитинэн уонна атаҕын төбөтүнэн тирэнэн турар. Өрө ыстанарыгар илиилэринэн анньынар уонна кулгаахтарын ытыстарынан таарыйан ылаат, илиитинэн сиргэ тирэнэ түһүөхтээх. Бу кэмҥэ тобуктарын бокутуо суохтаах. Ыстаҥалыыр киһи тохтоло суох, кулгаахтарын ытыстарынан охсо-охсо, утарылаһааччьггын кыайыар диэри ыстаҥалыахтаах.
Оонньууну ыытааччы икки хамаанданы утары туруорар. Икки киһи тэбис-тэҥҥэ ыстаҥалыы түһэллэр. Биирдэрэ эмэ кулгааҕын ытыһынан таарыйбатаҕына эбэтэр тобугун чиккэппэккэ, токуруппут буоллаҕына, тута туораан иһэр. Хайа хамаанда дьоно төһө уһуннук ыстаҥалаатаҕына, ха-маандатын дьонуттан үгүс өттө уһуннук ыс-таҥалаабыт буоллаҕына, ол хамаанда дьоно кыайыылааҕынан ааҕыллар.

# Кырынаастыыр, оонньуу
## Өссө көр

* Анньа-Бөрдө
* Кулун Куллустуур, оонньуу
* Тымтык күүгүнэй
* Күөрчэх ытыйыы, оонньуу
* Тарбаҕы үтүктүһүннэрии, оонньуу
* Үтүлүк ылыы, оонньуу
# Гоби

Гоби (монг. Говь, кыт. 沙漠) — Монголия уонна Кытай сирдэригэр сытар улахан курааҥы (пустыня). Улахан итии кумах куйаара. Ол эрэн Гоби курааҥыга каньоннар бааллар, кыһыл кумахтан уонна таастан турар.
# Амма улууһун үтүөлээх дьоно

Бу тиһиккэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.

# Амма улууһун үтүөлээх дьоно
## Тиһик

Иванов Николай Егорович
Александров Вячеслав Лаврентьевич Александров Елисей Тихонович Александров Лаврентий Игнатьевич Александрова Акулина Семеновна Алексеев Иннокентий Дмитриевич Алексеев Михаил Васильевич Антипина Зинаида Прокопьевна Анучин Яков Дмитриевич Артемьев Афанасий Васильевич Баишев Анатолий Анатольевич Беляев Семен Гаврильевич Бессонова Вера Семеновна Борисов Афанасий Иннокентьевич Брызгаев Никон Иванович Бунтовскай Александр Анатольевич Бурнашева Татьяна Павловна Васильев Петр Петрович Гамуев Никифор Николаевич Гольдерова Фаина Платоновна Григорьев Павел Васильевич Григорьева Валентина Семеновна Давыдов Алексей Хрисанфович Давыдов Николай Михайлович Дьячковская Марина Андреевна Ефимов Корнил Васильевич Ефремова Елена Денисовна Ефремова Елена Денисовна Ефремова Мария Тимофеевна Ефремова Надежда Ефимовна Жирков Прокопий Егорович Заварзина Любовь Васильевна Захаров Александр Никитич Захаров Николай Гаврильевич Захаров Семен Алексеевич Захарова Дария Иннокентьевна Захарова Екатерина Афанасьевна Иванов Илья Иванович Иванов Николай Егорович Илларионов Алексей Алексеевич Константинов Афанасий Павлович Корякин Владимир Гаврильевич Корякина Татьяна Иннокентьевна Любавина Лариса Васильевна Макаров Иннокентий Никонович Максимов Христофор Трофимович Мартынов Константин Егорович Михайлов Владимир Васильевич Михайлова Харитина Романовна Неустроев Дмитрий Семенович Неустроева Клара Петровна Неустроева Прасковья Семеновна Никитин Андрей Михайлович Никитина Зоя Васильевна Николаев Егор Михайлович Новикова Розалия Константиновна Ноговицина Мария Дмитриевна Носов Михаил Григорьевич Нохсоров Устин Гаврильевич Онуфриева Марфа Васильевна Пелепейкина Галина Альбертовна Петров Илья Саввич Петров Николай Павлович Петрова Лидия Васильевна Петрова Марина Михайловна Потапов Михаил Александрович Расторгуев Михаил Александрович Романов Август Егорович Семенова Анна Ивановна Сивцева Варвара Ивановна Сидоркевич Гелярий Владимирович Сизых Сергей Никонович Слободчиков Алексей Саввич Смирникова Матрена Никитична Смитина Маргарита Егоровна Софронов Алексей Данилович Сутаков Николай Николаевич Сутакова Аграфена Егоровна Тылбыков Коммунар Дмитриевич Федоров Егор Яковлевич Федоров Иннокентий Николаевич Цыпандина Александра Николаевна Чемезов Егор Васильевич Черемных Анатолий Александрович Шишигин Петр Романович Шишигина Василиса Романовна Яковлев Василий Иванович Яковлев Семен Петрович Яковлева Евдокия Николаевна
Тиһик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

# Амма улууһун үтүөлээх дьоно
## Өссө маны көр

[Амма улууһун үтүөлээх үлэhиттэрэ] Артемьев Александр Еремеевич
# Э (дорҕоон)

Э - айах илин, киэҥ аһаҕас дорҕооно.

# Э (дорҕоон)
## Эбии көр

* Э (буукуба)
* Э (туохтуур)
# Белгород-Днестровскай

Белгород-Днестровскай (укр. Білгород-Дністровський) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 50 078 (2014).
# Вирдьиния

Вирдьиния ааҥл. Virginia
# Крейцер (харчы)

Кре́йцер (ниэм. Kreuzer, кройцер) Kreuzer (info) — грош («гроссо») сыаналаах үрүҥ көмүс манньыат. Аан маҥнай 1271 сыллаахха соҕуруу Тирольга быһыллыбыта. Бастаан крейцер 20 веронскай денарийга тэҥнэһэрэ, ол иһин «цвайнцигер» диэн ааттанара, онтон Италияҕа — «тирольска гроссо», «тиролино» диэн.
Үчүгэй хаачыстыбалаах буолан, манньыат соҕуруу Германияҕа түргэнник тарҕаммыт. Ити сирдэргэ, аверсыгар кириэс ойуулааҕын иһин, «крейцер» (ниэм. Kreuz) диэн ааттаммыт. XV үйэ саҕаланыытыгар бу аат Тирольга ылыныллыбыт.
1458 сылтан Австрияҕа крейцеры оҥорууну саҕалаабыттар. 1482 сыллаахха бастакы 6 уонна 12 сыаналаах крейцер манньыаттара быһыллыбыттар.
Кэминэн көннөрү крейцердар пробалара кыччаан, XV үйэ иккис аҥарыгар ыйааһыннара 1,06 г эрэ буолбут (үрүҥ көмүһэ 0,53 г).
1551 сыллаахха Имперскай манньыат устааба крейцеры харчы-ахсаан кээмэйигэр таһаарбыт.
1 крейцер = 4 пфенниг= 8 геллер.
4 крейцер = 1 батцен.
XVII саҕаланыытыгар харчы эргиирин быстарыытын түмүгэр Германияҕа уларытар харчы, ол иһигэр крейцер, хаачыстыбата тосту түспүтэ. 1619 сыллаахха талерга 108 крейцеры биэрэллэрэ, 1620 — 180 крейцеры, 1622 сыл күһүнүгэр — 1000 крейцеры.
XVII үйэ бүтүүтүгэр манньыат эйгэтигэр саҥа кризис үөскээбитэ. Түмүгэр манньыаттар номиналлара үрдээбитэ (холобур, 15 крейцер сыаната 17 крейцергэ тиийэ үрдээбит, 6 крейцер сэттэ крейцергэ тэҥнэспит).
XVIII үйэҕэ крейцер алтантан оҥоһуллубут.
Австрияҕа 1/100 флориҥҥа тэҥнэһэр саҥа крейцердары таһаарбыттара.
1/2 уонна 1 алтан крейцердары Австрия 1891 сылга дылы быспыта, биллон манньыаттары (10 уонна 20 крейцердар) 1872 сылга дылы.
Германияҕа крейцеры 1873 сыллаахтан, германскай манньыат системата олохтоммутун кэннэ, тохтоппуттар.
# 73

73 сыл.

# 73
## Туох буолбута

* Муус устар 16 — римляннар хас да ый төгүрүктээн олорбут дьэбириэйдэр кириэппэстэрин Масаданы ылбыттар, Бастакы Иудея-Рим сэриитэ түмүктэммит.
# Антон Чехов

Антон Павлович Чехов (Тохсунньу 29, 1860 — От ыйын 15, 1904) диэн Арассыыйа суруйааччыта, драмалааччыта уонна эмчитэ. Аан дойду литературатын биир улуу кылгас кэпсээннэри суруйааччыта.

# Антон Чехов
## Библиографията
### Пьесалара

* Безотцовщина, (1878)
* О вреде табака, (1886)
* Иванов, (1887)
* Медведь, (1888)
* Предложение, (1888-1889)
* Трагик поневоле, (1889)
* Свадьба, (1889)
* Леший, (1889)
* Юбилей, (1891)
* Чайка, (1895-1896)
* Дядя Ваня, (1896)
* Три сестры, (1900)
* Вишнёвый сад, (1903)

# Антон Чехов
## Библиографията
### Сэhэннэрэ

* Драма на охоте, (1884)
* Степь, (1888)
* Дуэль, (1891)
* Рассказ неизвестного человека, (1893)
* Три года, (1895)
* Моя жизнь, (1896)

# Антон Чехов
## Библиографията
### Кэпсээннэрэ

* Смерть чиновника, (1883)
* Хамелеон, (1884)
* Устрицы, (1884)
* Живая хронология, (1885)
* Мелюзга, (1885)
* Егерь, (1885)
* Злоумышленник, (1885)
* Унтер Пришибеев, (1885)
* Тоска, (1886)
* Панихида, (1886)
* Анюта, (1886)
* Агафья, (1886)
* Гриша, (1886)
* Святою ночью, (1886)
* Знакомый мужчина, (1886)
* Хористка, (1886)
* Ванька, (1886))
* Дома, (1887)
* Сирена, (1887)
* Каштанка, (1887)
* Спать хочется, (1888)
* Пари, (1889)
* Скучная история, (1889)
* Гусев, (1890)
* Бабы, (1891)
* Попрыгунья, (1892)
* В ссылке, (1892)
* Палата № 6, (1892)
* Чёрный монах, (1894)
* Скрипка Ротшильда, (1894)
* Студент, (1894)
* Учитель словесности, (1894)
* Анна на шее, (1895)
* Белолобый, (1895)
* Ариадна, (1895)
* Дом с мезонином, (1896)
* Мужики, (1897)
* Печенег, (1897)
* На подводе, (1897)
* Человек в футляре, (1898)
* Крыжовник, (1898)
* О любви, (1898)
* Ионыч, (1898)
* Случай из практики, (1898)
* Душечка, (1899)
* По делам службы, (1899)
* Дама с собачкой, (1899)
* На святках, (1900)
* В овраге, (1900)
* Архиерей, (1902)
* Невеста, (1903)
# .im

.im диэн Мэн арыы үрдүк таhымнаах ил домена.
# Терроризм

Терроризм диэн куттааhыны (террору) мэлдьи туттуу. Билигин, терроризм өйдөбүлэ омуктар икки ардыларынааҕы биир ылыныллыбыт быhаарыыта суох. Мантан ураты, терроризм диэн сокуону кэhэр күүһүлээһини уонна сэриини тэрийиини ааттыыллар. Араас террорист тэрилтэлэрэ эбэтэр соҕотох террористар тус туспа идеологиялаахтар уонна соруктаахтар.

# Терроризм
## Термин төрүтэ

"Terror" диэн латыын тыла, "куттааhын" диэн тылбаастанар.
Сэтинньи 2004, Холбоhуктаах Нациялар Көмүскэл Сүбэтэ терроризмы "дьону куттуур, эбэтэр дьаhалтаны эбэтэр омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэни тугу эмэ гыннаттарар эбэтэр гыннаттарбат соруктаах, олохтоохтору эбэтэр сэриилэспэттэри өлөрүү эбэтэр эчэтии хайа баҕар дьайыыта".
Үгүс дойдуларга, сокуон быhыытынан терроризм дьайыылара криминал дьайыыларыттан араарыллаллар.

# Терроризм
## Тутаах критерийдара

Официаллык быhаарыылара терроризм утары политиканы быhаараллар уонна кинилэрдиин үлэлэhэр гына уларыйаллар. Үгүс дьаhалта быhаарыылара бу тутаах критерийдары бэлиэтииллэр: сорук, сылтах, буруйдаах уонна дьайыы сокуоннаhа.
* Күүһүлээhин
* Психология сабыдыаллааһына уонна куттааhына
* Политика соруга
* Сэриилэспэт дьоҥҥо саба түһүү
* Сокуону утарыы

# Терроризм
## Көрүҥнэрэ

Майгытынан:
* Тэрээhинэ суох, соҕотох тэрийээччилээх
* Тэрээhиннээх, элбэх кыттааччылардаах
Соруктарынан уонна төрүттэринэн:
* Национал терроризм
* Итэҕэл терроризма
* Идеология эбэтэр социал терроризм
# Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмэ

Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмэ - 1937 сылааахтан 1990 сыллаахха диэри Үрдүкү Сэбиэт куруук үлэлиир уоргана, хас ыҥырыы аайы (сэбиэт талылыннаҕын аайы) бастакы сиэссийэҕэ талыллара.
Бөрөсүүдьүмҥэ бэрэстээтэл, икки солбуйааччы, сэкирэтээр уонна 11 чилиэн киирэллэрэ.
1991 сыллаахха Саъа Өрөспүүбүлүкэтэ бэрэсидьиэннии салайыыга киирбитэ, сокуону ылар, толоруулаах уонна суут былаастара тус-туһунан буолбуттара. Онон Үрдүкү Сэбиэт үлэтин ис хоһооно чыҥхатык уларыйбыта.

# Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмэ
## Бэрэстээтэллэр

* 1 ыҥырыы 1938-47 - Сидорова С.П.
* 2 ыҥырыы 1947-48 - Протодьяконов В.А.-Кулантай
* 3 ыҥырыы 1948-54 - Аммосов П.В.
* 4-5 ыҥырыы 1954-63 - Нартахова М.Д.
* 6-9 ыҥырыы 1963-79 - Овчинникова А.Я.
* 10 ыҥырыы 1979-85 - Горохова Е.Н.
* 11 ыҥырыы 1985-89 - Григорьева Л.Н.
* 12 ыҥырыы 1989-90 - Николаев М.Е.
# Политология

Политология эбэтэр политика билимэ (ааҥл. Political science) диэн политиканы үөрэтэр түмэт билим.
Политология салаалара:
* Политика философията
* Политика методологията
* Тэҥниир политика
* Иллэрдээҕи сыһыаннар
* Ил политиката
* Ил салалтата
# Дулгааннар

Дулгааннар (долгааннар, долгааттар,тыа киhи) — саха тылын түөлбэ тылынан (сака-дулгаан тыла) саҥарар сахаҕа уонна эбэҥкигэ уруулуу омуктар.
Чинчийээччилэр суруйалларынан дулгааннар Сибиир саамай эдэр омуга буолаллар, кинилэр XVIII—XIX үйэлэргэ билиҥҥи Таймыыр оройуонун сиригэр омук быһыытынан үөскээбиттэрэ. Манна Бүлүү сахалара, эбэҥки Дулгаан, Донгот, Эдьээн, Каранто уустарыттан, Илимпиэй туундаратын эбэҥкилэриттэн (Тамбэгир, Малгачагир, Иолигир, Тыптагир уонна Якчар уустартан) ойдубут дьон түөлбэлээн өр кэмҥэ бииргэ олорбуттара. Ону таһынан энецтэр (Сонуко, Сойта, Масуадай, Муггади уонна Бай уустарыттан ойдубут дьон) уонна дьураактар (Ябтонгэ уонна Аседа уустарын дьоно) омук сорҕото буолбуттара.
Хойукка диэри бэйэлэрин туспа ааттаах омук быһыытынан билиммэттэр этэ. Сороҕор бэйэлэрин тыа эбэтэр тыа киһи диэн ааттыыллар этэ диэн суруйаллар. Билиҥҥи ааттарынан, А. А. Попов 1934 с. суруйарынан, нууччалар Дулгаан аҕа ууһуттан төрүттээн ааттаабыттар. Кырдьаҕастара бэйэлэрин сахаларбыт (сакаларбыт) дэнэллэр. Красноярскай кыраай хоту өттүгэр Таймыырга уонна Саха сирин Анаабыр улууһугар бааллар.
1979 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн 5100 киһи баар эбит. 1989 сыллааҕы биэрэпискэ — 6945 киһи суруттарбыт. Төрүт дьарыктара сүнньүнэн булт, таба иитиитэ уонна балыктааһын.

# Дулгааннар
## Туһаныллыбыт сирдэр

* ↑ Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2010 года
* 1 2 3 Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.см.
* ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Тургутулунна 24 Ахсынньы 2009. Төрүт сириттэн архыыптанна 21 Атырдьах ыйын 2011.
* ↑ &n_page=2 Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку. Государственный комитет статистики Украины.
* ↑ Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. НАСЕЛЕНИЕ ПО НАЦИОНАЛЬНОСТИ И РОДНОМУ ЯЗЫКУ. belstat.gov.by. Төрүт сириттэн архыыптанна 3 Олунньу 2012.
* ↑ Долгих Б. О. Происхождение долган // Сибирский этнографический сборник. — М. Изд-во АН СССР. 1963. — Т.5. — С. 92-141.
* ↑ Попов А. А. Долганы // Народы Сибири. — М.,Л., Изд-во АН СССР, 1957. — С. 742—759.
* ↑ Попов А. А. Материалы по родовому строю долган // Сов. этнография. — 1994. — № 6. С. 116—139
# Чурумчу

Чурумчу — оҕуһу сиэтэргэ, соһорго аналлаах тутаах тиэрбэс.
# Арҕаа Казахстан улууhа

Арҕаа Казахстан (казах. Батыс Қазақстан облысы) диэн Казахстан улууhа. Киин куорат Орал.
# Винокуров, Иван Николаевич (олоҥхоһут)

Винокуров Иван Николаевич — Табахыырап (1851—1938) — аатырбыт олоҥхоһут.

# Винокуров, Иван Николаевич (олоҥхоһут)
## Олоҕун олуктара

Боотур Уус улууһун Дьүлэй нэһилиэгэр 1851 сыллаахха төрөөбүтэ.
Таатта олоҥхоһуттарыттан эдэр сааһыгар чорбойон биллибитэ. 7—8 күнү быһа этэр этэ.
Кини уус-уран дьоҕурун Новгородов С. А. уонна Ойуунускай П. А. үрдүктүк сыаналаабыттара.
# Чөрүмчэ

Чөрүмчэ нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чөрүмчэ.
Улуус кииниттэн 108 км. хоту диэкки Аадыча Дьааҥыга түһэр сиригэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 226 киһи (2007 сыл).

# Чөрүмчэ
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Ван Кортландт Парк

Ван Кортландт Парк (ааҥл. Van Cortlandt Park) — Саҥа Йорк үһүс улахан паарката буолар, "Кортланнар" диэн биллэр ыаллар ааттарынан ааттаммыт.
Пааркаҕа 1976–1999 сыллардаахха саха сэргэтэ тура сылдьыбыт. Эмэҕирэн охтубун ким да саҥаттан туруорсан туппатахтар. Калифорнияҕа баар бастакы сахалар сэргэлэрин кэнниттэн Америкаҕа иккис сэргэ дьигинэн Кортландт пааркатыгар баара (билигин Орегоҥҥа, Аляскаҕа дииллэрэ сыыһа өйдөбүл, историяны билбэт өттө).
Ван Кортландт Парк элбэх тыалааҕынан биллэр, ол иһин тыатыгар элбэх криминал тахсар.
Уопсайынан сыл аайы 50 дьахтары күүһүлүүллэр бу пааркаҕа, камера да туох да суох сирэ.
Эбиитин Саҥа Йорк куорат Бронкс диэн кварталыгар хапсар, ол иһин криминала үрдүк.
Түүнүн сылдьар сэрэхтээх.
# Аччыктааһын

Аччыктааһын диэн биир улахан иэдээҥҥэ киирсэр турук буолар. Билигин аан дойду үрдүнэн 2 миллиард 338 мөллүйүөн аччыктыыр киһи баар, олортон 920 мөллүйүөнэ өлөр туруктаах. Саамай тот аччыктаабат дьонноох дойдулар - Канаада, АХШ, Аустралия, Саҥа Зеландия, Германия, Швеция, Норвегия, Дьоппуон. Онтон саамай аччыктыыр дьонноох дойдулар - Индия (400 мөл), Кытай (250 мөл) уонна Африка дойдулара. Саха Сирэ син тот соҕус дойдуларга киирсэр.

# Аччыктааһын
## Өссө маны көр

* Тотуу
* Баай
* Дьадайыы
* Хамнас
* Үлэтэ суох буолуу
# Урум тыла

Урум тыла (гириэк-татаар тыла, урум тылынан: урум тили эбэтэр урум дили) – Приазовьеҕа олорор түүр тыллаах гириэк урум омугун төрөөбүт тыла. Урумнар сүрүннээн Украина Донецк уонна Запорожскай уобаластарыгар олороллор. Грецияҕа да аҕыйах ахсааннаах урум диаспората баар.

# Урум тыла
## Тыл туһунан

Урум тыла Кырыым татаардарын тылларыгар чугас уонна майгынныыр. Урум тыла X үйэ ортотугар Илиҥҥи Европаҕа, Дашт-и Кыпчак диэн киэҥ сиргэ олохсуйбут половецтар тылларыттан үөскээбит буолуон сөп. Сорох чинчийээччилэр урум тылын туспа тыл дии саныыллар, сорохтор Кырыым татаардарын тылын биир диалега дииллэр.
Урум тыла үчүгэйдик үөрэтиллэ илик буолан бу тыл диалектарын туһунан биир кэлим санаа суох. С. Н. Муратов урум тылын үс диалекка араарар:
* кыпчак (бешевскэй, янисольскай уонна мангушскай гуобардар);
* оҕус (мариупольскай уонна старокрымскай гуобардар);
* орто диалект икки бөлөххө арахсар: оҕус диалектан улахан дьайыыта суох (богатырскай, керменчикскэй уонна улаклинскай гуобардар) уонна күүстээх оҕус диалегын дьайыылаах (игнатьевскай, каранскай, комарскай, ласпинскай гуобардар).
А. Н. Гаркавец буоллаҕына урум тылын түөрт диалекка араарар:
* кыпчак-половец (Великая Новосёлка, Старобешево, Мангуш);
* кыпчак-оҕус (Старый Керменчик, Богатырь, Улаклы);
* оҕус-кыпчак (Карань, Староласпа, Камара, Гурджи);
* оҕус (Мариуполь, Старый Крым, Каракуба).
Ону тэҥэ диалектарга арахсыбат урум фольклорун тыла баар. Бу тыл лексикатыгар уонна морфологиятыгар оҕус тылларын дьайыыта улахан.

# Урум тыла
## Сурук-бичик

Урум тылынан аҕыйах тиэкистэр гириэк алпабыытынан суруллан хаалбыттар. 1920–1930 сылларга урум сэлиэнньэлэригэр латыын алпабыыттаах Кырыым татаардарын тылын үөрэтэр этилэр. Билиҥҥи кэмҥэ кирилл суруга туһаныллар, ол гынан баран биир кэлим уонна официальнайдык бигэргэммит көрүҥэ суох, ол иһин араас-араас көрүҥнээх алпабыыттар бааллар. Александр Гаркавец диэн кыпчак тылларын чинчийээччитэ бэйэтин үлэлэригэр маннык алпабыыты туһанар:
| А а | Б б | В в | Г г | Ғ ғ | Д | (Δ δ) | Дʹ дʹ |
| (Ђ ђ) | Е е | Ж ж | Җ җ | З з | И и | Й й | К к |
| Л л | М м | Н н | Ң ң | О о | Ö ö | П п | Р р |
| С с | Т т | Тʹ тʹ | (Ћ ћ) | У у | Ӱ ӱ | Υ υ | Ф ф |
| Х х | Һ һ | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы |
| Ь ь | Э э | Ю ю | Я я | Θ θ |
2008 сыллаахха Киевкэ тахсыбыт урум тылын үөрэтэр кинигэҕэ маннык алпабыыт туһаныллыбыт:
| А а | Б б | В в | Г г | Ґ ґ | Д. | Дʹ дʹ | Дж дж |
| Е е | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м | Н н |
| О о | Ö ö | П п | Р р | С с | Т т | Тʹ тʹ | У |
| Ӱ ӱ | Ф ф | Х х | Ч ч | Ш ш | Ы ы | Э э |

# Урум тыла
## Эбии көр

* Кырыым татаардарын тыла
* Кырыымчах тыла
* Түүр тыллара
* Урумнар

# Урум тыла
## Кинигэлэр

* 1 2 3 С. Н. Муратов. Урумский язык // Языки мира: Тюркские языки. М., ИЯ РАН, 1996 г. — 543 с.
* 1 2 Гаркавець. О. М Урумський словник. — С. 632.
* ↑ Смолина, Мария Урумский язык. Урум дили (приазовский вариант). Учебное пособие для начинающих с аудиоприложением. — Халыып:К.: БЛАНК-ПРЕСС, 2008. — С. 168. — ISBN 966-8535-15-4
# Нансен Фритьоф

Фри́тьоф Ве́дель-Я́рлсберг На́нсен (норв. Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen; 1861 алтынньы 10 күнэ — 1930 ыам ыйын 13 күнэ) — Норвегия полюстааҕы чинчийээччитэ, учуонай — зоология доктора, физическай океанография диэн саҥа билими төрүттээччи, политическай уонна общественнай диэйэтэл, гуманист, филантроп, 1922 сылга аан дойду Нобелевскай премиятын лауреата, элбэх дойду наҕараадатын ылбыт, ол иһигэр Арассыыйа гиэнин эмиэ. Нансен аатынан географическай уонна астрономическай эттиктэр ааттаммыттар, ол иһигэр Ый Хотугу полюһугар баар кратер.
Норвегия тутулуга суох буолуутун туруорсубута, Сэбиэскэй Арассыыйаны атын дойдулар билинэллэригэр элбэх сыратын уурбута, Волгаҕа хоргуйуу буолбутугар Европаттан көмө тэрийбитэ. Аан дойду бастакы сэриитин кэнниттэн тыһыынчанан дьону дойдутугар төннөрбүтүн, күрээбит дойдуларыгар олохсуйарга көмөлөспүтүн, дьылҕатын тупсарбытын иһин 1922 с. Нобель Эйэҕэ бириэмиэйтин ылбыта.
# Холецистит

Холецистит (гир. χολή — үөс уонна κύστις — хабах) — үөс хабаҕын элбэхтик көстөр ыарыыта. Үксүн үөс кыайан тахсыбакка хабахха хонуутуттан (таас үөскээн эбэтэр атын төрүөттэн сылтаан) саҕаланар.
# Ильинцы

Ильинцы (укр. Іллінці) диэн Украина Винница уобалаһын куората, Ильинецкай оройуон киинэ. Дьонун ахсаана 11 366 (2013).
# И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769)

И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769).
1769 сыл ыам ыйын 23 күнүгэр Чолбон Күн диискатынан ааһар буолан Европа наука эйгэтигэр улахан интириэһи үөскэппит.
Арассыыйаҕа Петербург обсерваториятын ураты өссө сэттэ пуун бэлиэтэммит: Кола, Понья, Умба, Оренбург, Орскай, Гурьев уонна Дьокуускай. Уопсай салалта С.Я. Румовскай ыыппыт.
Астрономиятты ураты өссө бу экспедициялар олохтоох олоҕу, айылҕаны, ону таһынан норуоттар сиэрдэрин-туомнарын, кэпсээннэрин үөрэтиэхтээх соруктаахтар этэ.
1768 сыл бэс ыйыттан 1769 сыл атырдьах ыйыгар диэри Дьокуускайга Исленьев И. уонна Чернай Ф. састааптаах экспедиция үлэлээбитэ.
Анаан-минээн тутуллубут обсерваторияҕа Юпитер аргыстарын өлүүлэрин 14 төгүл чинчийбиттэрэ уонна Чолбон Күн диискатыттан тахсыытын көрбүттэрэ.
Ону таһынан метеорология үлэлэрин уонна астрономия ньыматынан координааттары суоттаабыттара.

# И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769)
## Экспедиция матарыйааллара

* "Перечень дневной записки Исленьева". Манна фольклор уонна этнография матарыйааллара эмиэ бааллар.

# И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769)
## Өссө маны көр

* Гнучева В.Ф. Географический департамент Академии наук XVIII века. М. - Л., 1946.
* Иванов В.Ф. Историко-этнографическое изучение Якутии XVII - XVIII вв. М., 1974.
* Ширина Д.А. Летопись экспедиций Академии наук на Северо-Восток Азии в дореволюционный период. Новосибирск, 1983.

# И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Кимберлиит туруупката

Кимберлиит туруупката — кимберлиит диэн ааттанар магма боруодатын сир анныгар сытар формата. Синньигэс өттүнэн Сир киинигэр хайыһан сытар буолар. Аан бастаан Соҕуруу Африкаҕа Кимберли диэн ааттаах хайа таһыгар ойууламмыт (описана).
Бу туруупкаларга алмаас кристааллара баар буолаллар. Ол эрээри кимберлит туруупката барыта алмаастаах буолбат, 8-10 эрэ бырыһыана алмаастаах буолар. Бу итии убаҕас магма сир түгэҕиттэн алмаастары хостоон таһааран баран сойон, кытаатан хаалбыта, онон алмаас транспортера диэн ааттанар.
# Верещагин Алексей Степанович

Верещагин Алексей Степанович - надворнай советник, 1784 сыллаахтан Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Горохов Михаил Михайлович олорбут. Верещагин Саха сирин тиһэх бойобуодата. 1784 сыллаахха Саха уобалаһа үөскээбитэ, онон бойобуодалар суох буолбуттара, кинилэр оннуларыгар комендант дуоһунаһа баар буолбута.

# Верещагин Алексей Степанович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Биржа

Би́ржа (нидерл. beurs, нем. Börse, фр. bourse, итал. bórsa, исп. bolsa, англ. exchange) — табаардары, валюталары, сыаналаах кумааҕылары уонна атын финансовай инструменнары эргиэнин организациялыыр юридическай сирэй буолар. Эргиэн эрдэттэн суруллубут быраабыларынан суруллубут стандартнай контрактарынан эбэтэр партияларынан атыыланар.
Урут биржа диэн атыыһыттар, посредниктар уонна биржа маклердара хомустан сыаналаах кумааҕылары эбэтэр табаардары атыылыыр дьиэни аатыыллар этэ.
Компьютер бириэмэтин иннинэ кэпсэтэн быһаараллар этэ. Билигин эргиэн улахан аҥара специальнай программаларынан ыытыллар. Бэйэлэрин эбэтэр клиеннарын интириэстэрин эккирэтэн бокердар ханнык эмит сыаналаах кумааҕыны эбэтэр валютаны, табаары атыылыыллар. Ону атын брокердар наада буоллаҕына атыылаһаллар. Биржа ол атыыны учуоттуур, харчы хамсаныытын мэктиэлиир уонна поставканы уонна харчы төлөнүүтүн хонтуруоллуур.
Биржалар үксүгэр хас буолбут сөбүлэһииттэн комиссионнай сбор хомуйаллар, онон дохуот оҥостон үлэлииллэр. Атын источниктарынан чилиэн взноһа, атыыга киирэр быраап төлөбүрэ уонна биржа информациятын атыылааһын буолуон сөп.

# Биржа
## Тыл үөскээһинэ

Биржалар үөскээһинин бириэмэтинэн XIII—XV үйэлэр буолаллар, ол бириэмэҕэ Венеция, Генуя, Флоренция, Шампань, Брюгге куораттарга векселлары атыылааһын саҕаланар. Брюгге куоракка векселлар эргиэнэ ван дер Бурсе диэн былыргы дьиэ кэргэн дьиэтин аттыгар баар болуоссакка ыытыллара. Ол дьиэ кэргэн гиэрбэтигэр үс харчынан туолбут тирии куула уруһуйдаах этэ. Атыыһыттар мунньустар сирдэринэн «Borsa» (биржа) диэн ааты ылбыт, ол тылбааһа «кошелёк» диэн эбит. Билиҥҥи Бельгия территориятыгар XV үйэҕэ бастакы биржа баар буолбут.

# Биржа
## Биржа функциялара

* эргиэҥҥэ миэстэни биэрии (атыылаһааччы уонна атыылааччы көрсөр сирэ буолар);
* биржа эргиэнин организацията;
* биржаҕа ааһар эргиэн быраабылаларын олохтооһун;
* типовой контрактары суруйуу;
* котировка;
* мөккүөр таҕыстаҕына сүрүннээһин;
* араас информациялары тарҕатыы;
* эргиэн кыттаччыларын эбээһинэстэрин толорууларын мэктиэлээһин.

# Биржа
## Биржалар араастара

Атыыланар активтар (инструменнар) атыыланалларыттан көрөн биржалар маннык арахсаллар:
* табаар биржалара
* фондовай биржа
* валюта биржата
* фьючерс биржата
* опцион биржата
Ол гынан баран наар универсальнай биржалар баар этилэр - биир тэрилтэ иһигэр араас инструменнары эргиэнин организациялааһын.