# Абалык

Паар баттааhына :
| 8 натрий ← Абалык → фтор - ↑ O ↓ S Абалык in the periodic table of the elements Периодик табыл ||
| Бүтүн билиилэрэ ||
| Аата, бэлиэтэ, нүөмэрэ | Абалык, O, 8 |
| Элемент категорията | металл буолбатах, халькоген |
| Бөлөҕө, периода, блога | 16, 2, p |
| Өҥө | өҥө суох гаас, сырдык халлан күөх өҥнөөх убаҕас (олус тымныы температураҕа) Бу хаартыскаҕа убаҕас кислород. |
| Билэ:Liquid Oxygen.gif.jpg Spectral lines of oxygen ||
| Атом маассата | 15.999(1) g·mol⁻¹ |
| Электрон конфигурацията | [He] 2s² 2p⁴ |
| Электрон хахха | 2, 6 (Image) |
| Физик характеристикалара ||
| Фазата | гаас |
| Density | (0 °C, 101.325 kPa) 1.429 g/L |
| Ууллуу кэрдииhэ | 54.36 K (-218.79 °C, -361.82 °F) |
| Оргуйуу кэрдииhэ | 90.20 K (-182.95 °C, -297.31 °F) |
| Critical point | 154.59 K, 5.043 MPa |
| Ууллуу итиитэ | (O₂) 0.444 kJ·mol⁻¹ |
| Уостуу итиитэ | (O₂) 6.82 kJ·mol⁻¹ |
| Итиини иҥэримтиэтэ | (25 °C) (O₂) 29.378 J·mol⁻¹·K⁻¹ |
| Паар баттааhына P/Pa1101001 k10 k100 k at T/K 617390 ||
| Атом характеристикалара ||
| Кристал тутула | cubic |
| Аhыйыы нүөмэрэ | 2, 1, −1, −2 |
| Электромэлдьэhиитэ | 3.44 (Pauling scale) |
| Ионизация энергиялара | | 1st: 1313.9 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 2nd: 3388.3 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 3rd: 5300.5 kJ·mol⁻¹ |
| Ковалент радиус | 66±2 pm |
| Van der Waals radius | 152 pm |
| Атын билиилэрэ ||
| Итиини ыытыы | (300 K) 26.58x10⁻³ W·m⁻¹·K⁻¹ |
| Тыас түргэнэ | (gas, 27 °C) 330 m/s |
| CAS регистрация нүөмэрэ | 7782-44-7 |
| Ордук бигэ изотоптара ||
| Сүрүн ыстатыйа: Абалык изотоптара изо ИТ Аҥар үрэллиитэ РҮ ҮЭ (MeV) ҮО O 99.76% O is stable with 8 neutrons O 0.039% O is stable with 9 neutrons O 0.201% O is stable with 10 neutrons ||
| Халыып: Көрүү • Ырытыы • Уларыт ||
Абалык (O, нууч. кислород) диэн химия элемена. Айылҕаҕа сыта уонна өҥө суох гаас курдук баар. Биир ордук наадалаах химия элемена буолар, тоҕо диэн туох тыыннаах барыта салгынынан тыынар уонна уу састаабыгар баар. Убаҕас быһыытыгар халлаан күөх өҥнөөх буолар.

# Абалык
## Арыллыыта

Абалыгы 1772 сыллаахха Карл Вильгельм Шиил арыйбыт. Ол гынан баран Джозеф Пристли икки сыл буолан баран Шиил ининнэ тарҕаппыт. Ол иҥин дьон Пристли арыйбыт диэн толкуйдууллар. Абалык сир ханнык баҕар точкатыгар баар. Атын даҕаны планеталартан кэлбит метеориттар минералларыгар булуллар.

# Абалык
## Айылҕаҕа

Уу абалыктаах буолар. Биир абалык атома икки сугулук атомын кытта холбостоҕуна уу молекулата үөскэнэр. Уу олорор бары харамайдарга наада.
Салгыҥҥа эмиэ абалык баар. Салгын араас гаастар булкаастарыттан турар. Онтон быһа холоон 21% абалык буолар. Абалык ордук суолталаах буолар, тоҕо диэн харамайдар астан энергияны ылалларыгар абалыгы тутталлар.

# Абалык
## Абалыгы туһаныы

Абалык баар буолан умайыы баар буолар. Туох эмит умайар буоллаҕына абалык ол эттиги кытта холбоһор уонна сырдыгы уонна сылааһы таһаарар. Холобура, маһы уматтахха, абалык маһы кытта холбоһон умайар. Ол иһин абалык араас туттуута элбэх. Ол гынан баран кутталлаах буолуон сөп. Ол курдук, ыраас абалык төлөнү кытта тарыйдастаҕына эстиэн сөп уонна улахан алдьатыынын оҥоруон сөп. Төлөнү туттуохха сөп, оннук абалыгы ацетилены кытта холбостоҕуна төлөнө олус сылаас буолар - ону араас металлары уулларарга тутталлар.
Угарнай гааһынан атырабыыс буолбут киһини быыһыырга эмиэ абалык туттуллар.

# Абалык
## Оҥоһуллуута

Араас ньыманан оҥоһуллуон сөп. Күн сырдыгын уонна углекислай гааһы уонна уунан фотосинтез ньыматынан оҥоһуллуон сөп. Абалык барыта кэриэтэ фотосинтез түмүгэ буолар.
Киһи эмиэ оҥоруон сөп. Электролиз ньыматынан эмиэ оҥоһуллуон сөп. Ол процесска электрическай ток уу нөҥүө ыытыллар, оччоҕуна уу молекулалара сугулукка уонна абалыкка арахсаллар.