yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Микро ил

Микро ил (эбэтэр виртуал ил) диэн аан дойду дьиҥнээх иллэринэн эбэтэр омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэринэн билиниллибэт тутулуга суох ил толкуйа эбэтэр бырайыага. Кинилэр үксүн кумааҕыга, Интернекка эбэтэр айааччыларын өйдөрүгэр эрэ баар буолаллар. Билиҥҥи кэмҥэ Силэнд, Гейдар Хоруоллуктара, Лиссарабия уо.д.а. сымыйа дойдулар бааллар.
# Ал-Каида

Ал-Каида (Арабтыы: القاعدة) диэн 1980-с сс. бүтүүлэригэр Афганистан сэриитин кэмигэр тэриллибит исламист бөлөҕө. Фундаменталист сунни хамсааhына. Аан дойду үрдүнэн дьайыылаах.
Ал-Каида араас дойдуларга баар олохтоох уонна сэрии сыалларыгар саба түһэр, олортон ордук биллиилээхтэрэ 2001 сыллааҕы Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрэ. Онтон сылтаан АХШ дьаhалтата терроризмныын сэриини саҕалаабыта. 2009 с. туругунан, бөлөх 200-300 икки ардынан кыттааччылардаах.
Басханнара Осама бин Ладен уонна Айман ал-Зауаhири. Ол гынан баран, бөлөх дьиҥ тэриллиитин тутула биллибэт.

# Ал-Каида
## Быhаарыылар

* ↑ The Terrorists-Are-Dumb Theory: Don't mistake these guys for criminal masterminds
# Испиэскэ

Испиэскэ, кальций гидроксиида (нууч. Гашеная известь) — химия эттигэ, күүстээх основание. Үрүҥ бороһуок, ууга мөлтөхтүк суураллар.

# Испиэскэ
## Ылыллыыта

Кальций оксидын (негашёная известь) ууну кытта булкуйан ылаллар:

# Испиэскэ
## Өссө маны көр

* Кальций карбонаата
# Манчаары (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Манчаары Баһылай — Слободчиков Василий Федорович (1805—1870), номоххо киирбит киһи.
* Манчаары (от) — от
* Манчаары оонньуулара — Саха сиригэр ыытыллар күөн-күрэс
* Манчаары (хаһыат) — хаһыат
* Манчаары түөкүн (пьеса) — саха бастакы пьесата
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# The Insider

The Insider (Бу Инсайдер), көҥүл журналистар араас ирдээһин ыытар тэриллэрэ буолар, интернет журнал курдук көстөр.
# Бүлүүдэ макароник

Макаронник – мокоруонтан оҥоһуллубут бүлүүдэ. Ууга буспут мокоруонтан оҥоһуллубут запеканка, үксүн сыырдах, сибиэhэй сымыыттаах буолар. Эбии араас бородуукталар кутуллуохтарын сөп: тэллэй, томат, эриллибит эт, иэдьэгэй уо.д.а. Макаронник гарнир, сүрүн ас буолуон сөп (эттээх, балыктаах, кууруссалаах эбэтэр оҕуруот астаах) эбэтэр минньигэс бүлүүдэ (иэдьэгэйдэх уонна барыанньалах).
Запеканкаҕа анаммыт мокоруону кыра ууга буhараллар - биир килограмм мокоруонҥа 2-3 лиитирэ уу кутуллар Мокоруон оннугар вермишель эбитэр лапса буолуон сөп.
# 630

Биһиги эрабыт 630-с сыла.

# 630
## Түбэлтэлэр

* Тохсунньу 11 — Муhаммед уонна кинини батыһааччылар Мекканы сэриилээн ылбыттар.
# Гуам

Гуам (ааҥл. Guam, Халыып:Lang-ch) — Чуумпу океаҥҥа баар арыы, АХШ бас билиитигэр киирэр туспа көҥүл дойду, Америка корпоративнай сиригэр холбоммот.
# Күрүлгэн (астрология)

Күрүлгэн — Зодиак уон биирис бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 300° - 330° секторы ылар. Күн Күрүлгэн сулустар бөлөхтөрүн олунньу 16 күнүттэн кулун тутар 11 күнүгэр диэри ааһар. Астрология тохсунньу 21 күнүттэн олунньу 19 күнүгэр диэри ааҕар.

# Күрүлгэн (астрология)
## Символ

Күрүлгэн бэлиэтэ ♒ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9810 №-дээх, 16 чыыһылалаахха 2652 №-дээх. HTML-кода ♒ эбэтэр ♒.
# Күнүскү аһылык

Күнүскү аһылык диэн күн ортотунааҕы аһааһын ааттанар.
Былыргы кэмҥэ сахалар күнүс элбэхтик аһаабаттар эбит. Кэпсээннэргэ сурулларынан от үлэтигэр күүстээх үлэни үлэлии сылдьар киһи тууйаска ымдаан уонна буспут эт куһуогун илдьэ барара кэпсээннэртэн биллэр. Утаттаҕына ымдааныттан иһэн кэбиһэ-кэбиһэ уһун күнү быһа, өҥүрүк куйааска күүстээх үлэни үлэлиир. Көлөнү туһанан үлэлиир дьон көлөлөрүн сынньата түһээри иккитэ омурҕанныыллара эмиэ кэпсэнэр.
Күнүскү аһылыкка былыргы сахалар ханнык да улахан суолтаны биэрбиттэрэ биллибэт. Сынньана таарыйа утаҕы ханнаран чэй эбэтэр ымдаан иһиититтэн уонна лэппиэскэ дуу, буспут эт дуу сиэһининэн эбиэккэ аһааһын бүтэр. Билиҥҥи аһылык үөрэхтээхтэрин этиилэринэн уонна эньиэргийэ ороскуотун ааҕан таһаарар ньыма үөскээбитигэр сахалар итинник аһыыллара олус сөп түбэһэр.
Күнүскү кэмҥэ киһи үлэлээн-хамсаан үгүс эньиэргийэтин быччыҥнарынан ороскуоттуур кэмигэр элбэх аһы иһигэр толору хаалаан буһара сылдьара сыыһа. Элбэх аһы аһаан баран ону буһара сылдьан өссө эбии үлэлээтэххэ киһи сүрэҕэр, этигэр-сиинигэр олус элбэх эньиэргийэ ороскуотун таһаарарыттан киһи сылайан утуктуур, ис уорганнара эбиискэ ноҕуруускаланар эбиттэр.
Сэбиэскэй кэм саҕана киһи сүрүн аһылыгын эбиэккэ сииргэ сүбэлииллэр да, күһэйэллэр да этэ. Оччотооҕу медицинэ науката эбиэккэ элбэхтик аһыахха наада диэн сүбэлэри биэрэрэ күһэйиигэ тэҥнэнэрэ. Бары аһыыр сирдэргэ элбэх аһылыгы эбиэккэ бэлэмнээн аһаталлара.
Өй үлэтинэн дьарыктанар киһи эбиэккэ тото аһаатаҕына эбиэт кэннэ утуктаан улахан эрэйи көрөрө чахчы баар суол этэ. Ону дэлэҕэ даҕаны букатын өс хоһооно оҥоруохтара суоҕа дуо? Бу өс хоһооно маннык этэ: «Вся жизнь борьба; до обеда - с голодом, с обеда - со сном». Бу кэмҥэ арҕаа дойду үлэһиттэрин эбиэттэрин кэмин уһуна икки чаастан кырата суох буолара. Тото аһаабыт киһи аһын буһаран, өссө кыратык утуйан, сынньана түһэригэр кыах биэрэннэр эбиэт кэмин итинник уһун оҥороллор эбит.
Билигин үөрэхтээхтэр киһи аһаабыт аһын буһарарыгар элбэх эньиэргийэтэ барар диэн ааҕаллар. Эбиэккэ тото аһаабыт киһи утуктуура итинэн быһаарыллар. Олус тото аһаан эбиэт кэнниттэн бэйэтэ мөлтөөбүт киһини күүһүлээн туран хамсата, үлэлэтэ сатааһын букатын сыыһа. Үлэттэн-хамнастан төһө эньиэргийэ ороскуоттанарын быһааран, онтон аһара барбат гына аһыыры аныгы олох көрдөбүлэ ирдиир.
Аһыыр ас эмиэ тупсан эньиэргийэтэ эбиллэн иһэр. Элбэҕи аһаан эти-сиини эрэйдиэх, буортулуох кэриэтин аҕыйаҕы аһаатахха доруобуйаҕа ордук туһаны аҕалан, уһун үйэлэнэри ситиһиэххэ сөп. Былыргы сахалар аһылыкка талымаһа суох олохторо уонна ол кэмҥэ ордук уһун үйэлээх эбиттэрэ аҕыйаҕы аһааһынтан киһи үйэтэ уһуурун дакаастыыллар. (1,21).

# Күнүскү аһылык
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
# Turkish Airlines

Turkish Airlines (туур. Türk Hava Yolları), Түүркүйэ ил авиахампанньата. 2012 сыллаахха 39.0 мөл пассажирдары таспыта. Түүркүйэ араас муннуктарыттан аан дойдуну кытта ситимниир. Еуропа, Азия, Африка, уонна Америкаларга 220 дойду таһыгар уонна 42 дойду иһигэр көтөр, ол аата атын авиакомпаниялартан ордук элбэх сиргэ рейстары оҥорор. Киин хаабынан Стамбул саҥа аэрпорда буолар, ону тэҥэ Эсенбога(ESB) уонна Анкара(ADB), Измир аэрпуорттарын эмиэ туттар.
2008 муус устар 1 күнүттэн авиакомпания Star Alliance альянс чилиэнэ буолбута.

# Turkish Airlines
## Галерея

* FC Barcelona уруһуйдаах Boeing 777-300ER, авиахампаанньа 2010 сылтан 2013 сылга дылы спонсор этэ
* Истанбулга бас офиһа
* 1973 сыллаахха бастакы уруһуйдаах DC-10
* Истанбул аэропордугар икки Turkish Airlines тайаарата
# Лезгинка

Лезгинка — Дагестааннар национальнай үҥкүүлэрэ. Бүтүн Хапхааска тарҕаммыт, ол даҕаны атын атын омуктар араастык хамсанан үҥкүлүүллэр.
Лезгинка — түргэн, күрэхтэһэр үҥкүү, үҥкүлэччилэр бэйэлэрин сымсаҕайдарын уонна сылайбаттарын көрдөрөллөр.
# Баҕа

?Баҕа :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Кылаас: | Амфибиялар |
| Аймах: | Anura |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Баҕа (лат. Anura, нууч. лягушка) — диэн кэлин атахтарынан ыстаҥалаан сыҕарыйар кыра уу-хонуу харамайа (амфибия). Баҕа ыамата нууч. головастик — баҕа үөскэҕэ.
Саха сиригэр билим классификациятынан Сибиир баҕата диэн ааттанар баҕа киэҥник үөскүүр.

# Баҕа
## Баҕа култуураҕа

Өс хоһооно: Баҕа бадарааныгар бардам.
Өс номоҕо: Баҕа баҕатыгар, чоху чохутугар.

# Баҕа
## Эбии көр

Сибиир баҕата
# Үлүтүү

Үлүтүү (лат. Congelatio) диэн тирии уонна атын сиин тымныыттан эмсэҕэлээhинэ.
Үлүтүү, уокка сиэтии курдук, түөрт кэрдиистээх:
* 1 кэрдиис: тирии кубархай өҥнөнөр, ыалдьар уонна үллэр
* 2 кэрдиис: тирии күөх-кыhыл өҥнөнөр уонна чэрдэнэр
* 3 кэрдиис: ыарыы суох (некроз)
* 4 кэрдиис: эт мууhурар уонна алдьанар.
# Полиандрия

Полиандрия - биологияҕа биир ууһуур сезоҥҥа биир тыһы хас да атыыры кытта куоппаһырыытын ааттыыллар. Полигамия көрүҥэ.
# Луковцев Иннокентий Егорович

Луковцев Иннокентий Егорович (1976 с. төр.) — Саха тыйаатырын артыыһа, К.С. Станиславскай аатынан РСФСР судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (1999).
Култуура уонна ускуустуба кэллиэһин артыыс маастарыстыбатын кылааһын 1996 сыллаахха бүтэрбит (педагогтара - Степанов Е.Н., Федотов С.П.) Сүрүн оруоллара: Наара Суох ("Наара Суох" - Гоголев И.); Шут ("Илиир хоруол" - Шекспир У.). Үлэлээбит режиссердара: А.С. Борисов, С. Курохтин, Ю.А. Макаров, В.М. Фомин. Уҥуоҕа: 165 см.
Киинэҕэ үлэлэрэ: "Түүҥҥү кыыс" (реж. Г.Г. Батынанов) уус уран киинэҕэ, телесериале "Ыаллыылар" телесериалга (реж. Л.М. Васильева) уһуллубута.<ref>База данных "АКТЕРЫ РОССИИ" <ref>
# Изоколон

Изоколон — кэккэлэhэ этиилэргэ саҥа чаастарын параллельнайдык, пааралаан тэҥнээн туттар стилистическай форма. Холобур нуучча классическай поэзиятыгар:
    Внимает он привычным ухом
    Свист,
    Марает он единым духом
    Лист.
(А.С. Пушкин)
    Я лугами иду – ветер свищет в лугах….
    …Я лесами иду – звери воют в лесах….
    …Я опять во луга – ветер свищет в лугах….
    …Я опять во леса – ветер свищет в лесах….
(Н.Некрасов «Песня странника»)
Бары түүр уонна саха хоhооннорун тутуллара синтаксическай ритмическай параллелизм принцибэр төрүттэммит буоланнар, итинник изоколону поэзияҕа туттуу ордук тоҕоостоох, чаастатык түбэhэр. Норуот поэзиятыгар ол хас хардыы ахсын көстөр. Холобур, олоҥхоҕо:
    Былыргы дьыл мындаатыгар,
    Урукку дьыл уор5атыгар,
    Эргэтээҥҥи дьыл эҥээригэр…
Биитэр:
    Уолан баранар уулаах,
    Охтон баранар мастаах,
    Ойон тахсар күннээх…
Таабырыҥҥа:
    Бөрө буолбатах буолан баран – улуйар,
    Күтэр буолбатах буолан баран – хаhар,
    Ыт буолбатах буолан баран – үрэр.
(Баай)
Өс хоhоонугар:
    Ойуурдаах куобах охтон биэрбэт,
    Дьонноох киhи өлөн биэрбэт.
# Ивано-Франкивскэй

Ивано-Франкивскэй (укр. Івано-Франківськ) диэн Украина куората. Ивано-Франкивскэй уобалаһа административнай киинэ. Дьонун ахсаана 226 124 (2013).

# Ивано-Франкивскэй
## Оройуонунан арахсыыта

Билигин 2 оройуон баар:
# Beats Electronics

Beats Electronics — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ кулгаахха кэтэр ырыа истэр тэриллэри оҥорор уонна айар тэрилтэ. 2015 сыллардаахха Аан Дойдуга уонна Саха Сиригэр Monster Cable диэннэр популярнай буола сылдьыбыттара.
Dr. Dre диэн биллэр рэпер Beats Electronics тэрилтэни төрүттээбитэ.
2014 сылтан Beats Electronics тэрилтэ Apple бас билиитигэр киирэр, ол эрэн производственнай линиялара туспалар.
Nasdaq компонеҥҥа холбонор.
# Орто күүдээх

Орто күүдээх (лат. Sorex caecutiens, нууч. средняя бурозубка) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах кырачаан кутуйах.
Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ олохсуйар, туундара улахан аҥаарыгар кытта баар. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл.

# Орто күүдээх
## Өссө маны көр

* Бөдөҥ тиистээх күүдээх,
* Тэҥ тиистээх күүдээх,
* Аччыгый күүдээх,
* Кыракый күүдээх,
* Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх,
* Уһун тумус
* Куторалар уустара
# 571 сыл

571 сыл.

# 571 сыл
## Төрөөбүттэр

* Муус устар 22 күнүгэр — Мухаммед (632 с. өлб.), Меккаттан төрүттээх арааб соҕотох таҥараҕа итэҕэйиини тарҕатааччыта, ислаам сүрүн дьонуттан биирдэстэрэ.
# Ураан

Ураан диэн Күнтэн cэттис, Күн систиэмэтигэр улаханынан үһүс уонна маассатынан төрдүс планета. Гаас планеталар ахсааннарыгар киирэр.
* ↑ Yeomans, Donald K. HORIZONS System. NASA JPL (July 13, 2006). Тургутулунна 8 Атырдьах ыйын 2007. — At the site, go to the "web interface" then select "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Uranus Barycenter" and "Center: Sun".
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Williams, Dr. David R. Uranus Fact Sheet. NASA (January 31, 2005). Тургутулунна 10 Атырдьах ыйын 2007.
* 1 2 3 4 5 6
* ↑ Munsell, Kirk NASA: Solar System Exploration: Planets: Uranus: Facts & Figures. NASA (May 14, 2007). Тургутулунна 13 Атырдьах ыйын 2007.
* 1 2
* ↑ Feuchtgruber, H.; Lellouch, E.; B. Bezard; et.al. (1999). «Detection of HD in the atmospheres of Uranus and Neptune: a new determination of the D/H ratio». Astronomy and Astrophysics 341: L17–L21.
# Чокуурдаах

Чокуурдаах. Бөһүөлэк, Аллайыаха улууһун киинэ. Индигир хаҥас кытылыгар Дьокуускайтан 1360 км. сиргэ турар. Нэһилиэнньэ ахсаана 2 147 киһи (2009 с.) Бириистэн, балыгы таҥастыыр завод. Орто уонна музыкальнай оскуола, кулууп, балыыһа. Котенко В.Д. пааматынньыга.

# Чокуурдаах
## Килиимэтэ

Халыыптар бэйэ бэйэлэригэр сигэниилэрэ булулунна: Халыып:Weather box

# Чокуурдаах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
* ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальнии обрөзованиям на 1 января 2015 года (нууч.)
# Mizuho Financial Group

Mizuho Financial Group диэн Дьоппуон иккис улахан харчы үлүннэрэр конгломерата, Аан Дойдуга 50 саамай улахан уонна бөдөҥ тэрилтэлэр иһигэр киирэр, онон сибээстээн аатырбыт элитнай Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. Бу тэрилтэ Дьоппуон сиригэр 28 мөллүйүөн дьону кредитка ыйаабыт, уонна өссө 230 мөллүйүөн киһини 196 омук дойдутугар. Уопсай харчытын балансата - 4 триллион доллар (Аан Дойдуга биир үрдүк көрдөрүү), инвестиционнай портфеля - 7 триллион доллар (Аан Дойдуга иккис улаханынан, аатырбыт BlackRock кэнниттэн), ипотечнай облигациялара - 1 триллион доллар (биир бөдөҥ Аан Дойдуга).
Салалтата — Токио.
# Мэлдьэхси нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Мэлдьэхси нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Суола.
Майаттан 28 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 515 киһи (2007 сыл).

# Мэлдьэхси нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Бастакы Мэлдьэхси аҕа уустара: Дьэбини аҕа ууһа, Суос аҕа ууһа, Сөтө! аҕа ууһа, Ньыппыраах аҕа ууһа, Чугуун аҕа ууһа, Абаҕа аҕа ууһа.
Үһүс Мэлдьэхти аҕа уустара: Боппо аҕа ууһа, Мүрэх аҕа ууһа, Мэри аҕа ууһа
Мэлдьэхси — Мэҥэ улууһун биир улахан ууһа, билигин нэһилиэгэ. Болотой Орхонтон Мэҥнээх Мэлдьэхси төрөөбүтэ үһү диэн кэпсэнэр. Онтон тэнийэн-ууһаан Суола үрэх тардыытынан, Эһэлээх арыынан, билиҥҥи Тулагы-Киллэм сирдэринэн тарҕаан олордохторуна, 1710 сыллаах сири үллэриигэ I Мэлдьэхси (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мэлдьэхси, Хорообут, Дьаҥхаады нэһилиэктэрэ), II Мэлдьэхси (билиҥҥи Чурапчы улууһун нэһилиэгэ), III Мэлдьэхси (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас Томторо) диэннэргэ араараллар. Онон Мэҥэ улууһун биир бөдөҥ, күүстээх аҕа ууһа бытарыйар.

# Мэлдьэхси нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Романов Петр Петрович (1902—01.05.1952) — сахалартан бастакы идэтийбит худуоһунньук, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, Чурапчы оройуонугар киирсэр II Мэлдьэхси.
    Шергин Роман Иосифович (1917 — ) — капитан, летчик-штурман, Иккис Аан Дойду сэриитин кыттыылааҕа.
    Посельская Аксения Васильевна (24.12.1924—1983) — саха бастакы балерината, Чурапчы оройуонугар киирсэр II Мэлдьэхси.
    Корякин Иннокентий Дмитриевич (1931 с. ыам ыйын 1 к. төр.) — саха живописеһа, Чурапчы оройуонугар киирсэр II Мэлдьэхси.
    Апросимов Василий Васильевич (13.12.1952—2007) — Саха Өрөспүүбүлүкжтин үтүөлээх артыыһа.
# Туул саха торут итэҕэлигэр

Саха саныырынан, инники олоҕу барҕаланыы, коруулэнии биир сурун суолунан туул буолар. "Туулу барасыы гынан (ырытан) кэпсээн оностор киьи ордук сайдыылаахтык туьуур буолар. Киьи дьыл ыпсыытыгар, куьун добдурга сагана уонна саас хаар алдьаныыта эбэтэр "уу-толох" саҕана, бары-барыта сэргэнниир кэмнэригэр ордук туьуур буолар", - диэн фольклорист П.Т.Степанов 1946 с. 62 саастаах 2 Наахара олохтооҕо Уломжинскай Роман Фёдорович тылыттан суруйбут.
Туул тойоннооьунун угус оттун соптоохтук кырдьаҕас киьи быьарыахтаах, кини ор олорбут, элбэҕи билбит, корбут киьи буоларын быьыытынан, толкуйдаан баран кэпсиир...
Туул айылҕатын сунньунэн киьи этин-хаанын, ойун-санаатын чинчийэр учуонайдар уорэтэллэр. Ону тэннэ туулу тойоннооьунунан болокуоктэр, этнографтар, культурологтар, дьарыктаналлар. Тулгэ уксугэр өйго-санааҕа олохсубут, угэс буолбут ойдобуллэр тустаах бэлиэ (символ) нонуо костоллор, онон туул туьунан ой-санаа уонна туулу бигэлээьин хайа баҕарар культураҕа дьоьуннаах миэстэни ылар.
# Болгария лэва

Болгария лэва (болг. български лев, BGN) диэн Болгария валютатын биирдигэ.
# Лаос

Лаос (лаолыы ປະເທດລາວ, официаллык: ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ, ааҕыллар: Саталаналат Пасатипатай Пасасон Лао) диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Кирбиилэhэр Мьянмардыын уонна Кытайдыын хотугулуу-арҕаа, Вьетнамныын илин, Камбодьалыын соҕуруу уонна Тайлаанныын арҕаа. Лаос историята 14-18 үү. үөскүү сылдьыбыт Лао Саҥ хоруоллуктан саҕаланар. Франция протекторатын кэмин кэнниттэн Лаос 1949 с. тутулуга суох буолбута.
# Айылҕа үөрэхтэрэ

Айылҕа үөрэҕэ диэн аан дойдуну үөрэтии, айылҕа сиэрдэрин үөскээhинин уонна ис хоhооннорун билии.

# Айылҕа үөрэхтэрэ
## Дисциплиналар

* Астрономия
* Биология
* Химия
* Сир үөрэхтэрэ
* Физика
# Дэриэбинэ

Дэриэбинэ — Арассыыйа импиэрийэтигэр кыра нэһилиэнньэлээх пуун, судаарыстыба үлэтин сороҕун ол саҕана сыаркап тутан олорбут буолан, сыаркаба суох түөлбэни дэриэбинэ, сыаркаптаах буоллаҕына (ол аата оҕо төрүүрүн, киһи өлөрүн бэлиэтиир тэрилтэ) - сэлиэнньэ (нууч. село) дииллэрэ.
Дэриэбинэ дьоно сүрүннээн тыа хаһаайыстыбатынан дьарыгыраллар. Билигин планета үрдүнэн - 2 971 547 640 дэриэбинэ баар, олортон 443 дэриэбинэ Саха Сиригэр баар.
# Сафронов Михаил Григорьевич

Сафронов Михаил Григорьевич (24.11.1916, Малдьаҕар нэһилиэгэ, Ньурба улууһа, Саха уобалаһа — 16.04.1993)— ветеринария билимин дуоктара, профессор. Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институт дириэктэрэ (1960—1988).

# Сафронов Михаил Григорьевич
## Олоҕун олуктара

1916 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр Ньурба улууһун Малдьаҕар нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. 1934 сыллаахха Малдьаҕар оскуолатыгар 6 кылааһы бүтэрбит.
1938 сыллаахха Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын рабфагын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбит. Москватааҕы К. А. Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар үөрэххэ ыыппыттар.
Үөрэҕин ситэрэ илигинэ, 1941 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллан, Байыаннай-ветеринарнай Академия үһүс куурсугар үөрэххэ ыытыллыбыт. 1942 сыллаахха ветеринарнай сулууспа солотун ылан Уһук Илиҥҥи фроҥҥа 1950 сыллаахха дылы сулууспалаабыт. 1949 сыллаахха сулууспатын кэмигэр кэтэхтэн үөрэнэн Новосибирскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрбит.
1950 сылтан — Дьокуускайдааҕы ветеринарнай станция директора.
1955 с. — ветеринария билимнэрин кандидата.
1960 сылтан — Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институтун директора, Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччыта, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Президиумун чилиэнэ.
1972 с. — доктор диссертациятын көмүскээбит.
1974 с. — профессор.
1988—1993 сс. — Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институт сүрүн научнай үлэһитэ.
1993 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр өлбүт.

# Сафронов Михаил Григорьевич
## Наҕараадалара уонна ытык аттара

* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана
* Икки «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* Саха АССР үтүөлээх ветеринарнай бырааһа
* ВДНХ Кыһыл көмүс мэтээлэ (1968 сыллаахха бэчээттэммит «Система ведения сельского хозяйства Якутской АССР» кинигэтин иһин)

# Сафронов Михаил Григорьевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Ойоҕо — Сафронова Татьяна Владимировна.
* Оҕолоро, 4 уоллаах:
       Сафронов Валерий Михайлович (төр. 1948) — учуонай-биолог, билим доктора.
* Убайа — Сафронов Федот Григорьевич (1914—1995) — история билимнэрин доктора.
# Абааһы чыычаахтара

Абааһы чыычаахтара - көтөрдөр уустара. Саха сиригэр бу уустан биир көрүҥ - Абааһы чыычааҕа - үөскүүр.
# Ефремов Дмитрий Иннокентьевич

Ефремов Дмитрий Иннокентьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, станковай бүлүмүөккэ наводчик.
1919 сыллаахха төрөөбүт. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куорат анныгар 1942 сыллаахха сэриилэспит. Ахтыытыгар кэлин суруйбут: «1942 с. балаҕан ыйыгар биллиилээх суруйааччы, норуодунай поэт Тобуруокап Петр Николаевич, бүлүмүөт наводчига, Строев Лев, Семен буолан сэриигэ киирбиппит. Мин станковай бүлүмүөт наводчигынан сылдьан ахсынньы 5 күнүгэр дылы сэриилэспитим».
«Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (06.11.1947).
# Пудун (Аирпорт)

Пудун интернешнл аирпорт (кыт. 上海浦东国际机场, ааҥл. Shanghai Pudong International Airport) — Шанхай саамай улахан аэропорда, сир шаарыгар биир саамай улахан аэропорт. Схипхол тэҥэ глобальнай миграция оҥорор аэропорт. Сылга 80-135 мөллүйүөн сылдьар, былааҥҥа сылга 200 мөл дылы үрдэтии.
2019 сыллаахха 337 сахалар көппүттэр 31 дойдуга Пудун нөҥүө, сүрүннээн Аустралиаҕа.
# Соло (суолталара)

Соло - Бу тыл хас да суолталаах.
* Соло - титул, дуоһунас, холобур: "үрдүк сололоох тойон"
* Соло - иллэҥ кэм, холобур: "кини отой солото суох сылдьан тугу да гымматах"
* Соло (музыка) - соҕотох киһи ырыаны эбэтэр музыканы толоруута
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Романов Никон Семенович

Романов Никон Семенович (19.01.1908—09.10.1941) — устуорук, саха маҥнайгы учуонайдарыттан биирдэстэрэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

# Романов Никон Семенович
## Олоҕун олуктара

* 1908 сыл тохсунньу 19 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1926 с. — Бүлүү педтехникумугар киирэр.
* 1929 с. — Ньурба улууһун Маалыкай оскуолатыгар учууталынан анаммыт. Манна колхуос тэрээһинигэр көхтөөхтүк кыттыбыт.
* 1930 с. — ВКП(б) чилиэнэ.
* 1931—1932 сылларга Үөһээ Бүлүү оскуолатыгар үлэлээбит. Киниэхэ үөрэммиттэр: Петр Тобуруокап — саха норуодунай поэта, Егор Кардашевский — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, Родион Ильин, Михаил Иванов — партия уонна сэбиэт үлэһиттэрэ.
* 1933 с. — Ленинград куоракка Герцен аатынан педагогика институтугар үөрэххэ киирбит.
* 1935—1938 сс. — Дьокуускай Педагогика институтугар ССРС устуоруйатын кафедратын преподавателэ.
* 1938 с. — Ленинград университетын аспирантууратыгар киирбит.
* 1941 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит, тиэмэтэ «Ясак в Якутии в XVIII веке».
* 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр сэриигэ баҕа өттүнэн барбыт.
* 1941 сыл алтынньы 9 күнүгэр Колпино куорат аттыгар өлбүт.

# Романов Никон Семенович
## Айымньыта

* Ясак в Якутии в XVIII веке, Киирии тыла Мартынов М. Н. — 1956.

# Романов Никон Семенович
## Литература

* Саввинов В. Дьаһаах историятын дьаныһан үөрэппит учуонай : [учуутал, буойун, и. н. к. Романов төрөөбүтэ 100 сылын көрсө] // Саха сирэ. — 2009. — Кулун тутар 19 к.
* Борисов И. Якуты среди защитников Ленинграда // Якутия. — 2012. — 6 марта.
# 1875

1875 сыл.

# 1875
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 5 — Парижка аатырбыт Гарнье операта аһыллыбыт.

# 1875
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 25 — Кытайга түөрт саастаах Гуансюй импэрээтэр буолбут. Цин династия онус импэрээтэрэ. 1908 сыллаахха диэри бүрүстүөлгэ олорбута эрээри, урукку импэрээтэр ойоҕо Цыси дьайыыта суох 1889 сылтан 1898 сыллаахха диэри эрэ ыраахтааҕылаабыта.

# 1875
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 7 — Нуучча-дьоппуон сөбүлэҥинэн Курил арыылара Японияҕа бэриллибиттэр, Сахалины Арассыыйа ылбыт.
* Ыам ыйын 20 — Париж куоракка аатырбыт «Метрическэй Конвенцияны» ылыммыттар.

# 1875
## Төрөөбүттэр

* Семенов Платон Саввич (1875—1963) — олоҥхоһут

# 1875
## Өлбүттэр

* От ыйын 23 — Айзек Меррит Зингер — АХШ айааччыта, киэҥник тарҕаммыт иистэнэр массыына оҥорбут киһи.