yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Зверева Наталия Ивановна

Наталия Ивановна Зверева – нуучча менеджерэ, “Биһиги кэскилбит” эрэгийиэннээҕи социальнай бырагыраамалар пуондаларын дириэктэрэ.

# Зверева Наталия Ивановна
## Биографията

Наталия Зверева 1992 сыллаахха Прикладной биотехнология Москубатааҕы үнүстүүтүн “экэнэмиис” идэлээх бүтэрбитэ. Плеханов аатынан Нуучча сударыстыбаннай үнүбэрсиэтигэр үөрэммитэ.
1993 сылтан 1996 сыллаахха диэри “НИКойл” аһаҕас аахсыйалаах уопсастыбаҕа кылаабынай буҕаалтырынан үлэлээбитэ. Кэлин Экэниэмикэ уонна үп-харчы департаменыгар көспүтэ.
2005-2007 сыллардаахха “Уралсиб” баан бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин сүбэһитинэн уонна инвестиция управлениетын сүбэһиттэрин сэбиэтин салайааччытынан үлэлээбитэ.
Наталия Зверева 2007 сыллаахтан саҕалаан түмэт урбаанньыт Вагит Алекперов төрүттээбит “Биһиги кэскилбит” эрэгийиэннээҕи социальнай бырагыраамалар пуондаларын салайааччытынан үлэлиир. Бу пуонда Арассыыйаҕа инбэлииттэр, элбэх оҕолоох ыаллар уонна оҕо дьиэтин иитиллээччилэрэ бэйэ дьыалатын, бисинэһин саҕалыылларыгар көмөлөһөр биир бастакы пуонда буолар.
Зверева 2012 сыллаахтан саҕалаан РФ Эргинэ-бырамыысыланнас салаатын Сүрүннүүр сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан үлэлиир, палаата иһигэр түмэт биисинэс уонна урбаан боппуруостарын хонтуруоллуур.
Кини ыстатыйалара “Эксперт” сурунаалга, “Ведомости” уонна “Частный корреспондент” хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ. Кини Дмитрий Медведев уонна миниистирдэр кэбиниэттэрэ кыттыылаах урбаанньыттар улахан көрсүһүүлэригэр кыттыбыта. Үгүс наҕараада хаһаайына.
# Эмодьи

Эмодьи — 絵文字 (えもじ, 絵文字) — диэн бастаан Дьоппуон электроннай суруктарыгар туттуллубут идеограммалара, билигин туттуута аан дойдуга тарҕаммыта. Бастаан пикограф диэн бэлиэлээх этэ, эмодьи тылын тылыгар тылбаастаатахха "уруһуй" (e) + "киһи" (moji). Эмотикон уонна каомодьи курдук туттуллар, ол гынан баран уруһуйдарын тиһигэ быдан киэҥ уонна Сиэп төлөппүөннэригэр туттуллар буолбута.Сорох эмодьилар Дьоппуон культуратыгар эрэ баар өйдөбүллэр уруһуйдаммыттар, ол курдук, бокулуоннуу турар бизнесмен, үчүгэй дьиэ үлэни оҥорбукка биэриллэр маҥан сибэкки, уонна Дьоппуоҥҥа үгэс буолбут астар: рамен, данго, онигири, суши игин уруһуйдара баллар.
Бастаан Дьоппуоҥҥа эрэ туттуллар этэ да, Юникод иһигэр киирбитин кэнниттэн ханна баҕарар туттулуон сөп буолбута. Ол иһин iPhone уонна Windows Phone базатыгар үлэлиир төлөппүөннэр көрдөрөр буолбуттара. Араас сервистар, ол курдук Gmail эмодьины көрдөрөр буолбуттара. Apple таһаарбыт Mac OS X операционнай системата 10.7 версиятыттан өйүүр буолбута.
Android тэриллэрэ билигин өйөөһүнэ тэрил моделыттан тутуктаах. Google хампаанньа эмодьины 2013 сыл сэтинньитигэр Android 4.4 версиятыгар эппитэ..

# Эмодьи
## Юникод стандартыгар

Юникод стандартыгар сүүһүнэн уруһүйдар баар буолбуттара, 2010 сыл алтынньытыгар эбиллибитттэрэ.

# Эмодьи
## Эмодьи уруһуйдара
### Apple хампаанньа сурллуута
#### OS X Lion

Эмодьи маннык набору OS X Lion уонна iOS 5 операционнай системаларыгар Apple хампаанньа эппитэ.

# Эмодьи
## Эмодьи уруһуйдара
### Apple хампаанньа сурллуута
#### OS X Mountain Lion уонна кэнники

Маннык набор OS X Mountain Lion уонна iOS 6 операционнай системаларыгар баар буолбута.

# Эмодьи
## Эмодьи уруһуйдара
### Apple хампаанньа сурллуута
#### OS X Mountain Lion уонна кэнники
##### Миэстэлэр

🇯🇵 (Дьоппуон былааҕа) = U+1F1EF U+1F1F5 (JP) 🇰🇷 (Соҕуруу Кэриэйэ былааҕа) = U+1F1F0 U+1F1F7 (KR) 🇩🇪 (Германия былааҕа) = U+1F1E9 U+1F1EA (DE) 🇨🇳 (Кытай былааҕа) = U+1F1E8 U+1F1F3 (CN) 🇺🇸 (АХШ былааҕа) = U+1F1FA U+1F1F8 (US) 🇫🇷 (Франция былааҕа) = U+1F1EB U+1F1F7 (FR) 🇪🇸 (Испания былааҕа) = U+1F1EA U+1F1F8 (ES) 🇮🇹 (Италия былааҕа) = U+1F1EE U+1F1F9 (IT) 🇷🇺 (Россия былааҕа) = U+1F1F7 U+1F1FA (RU) 🇬🇧 (Холбоһуктаах Хоруоллук былааҕа) = U+1F1EC U+1F1E7 (GB)
# Арассыыйа Быстах бырабыыталыстыбата

Быстах кэм бырабыыталыстыбата (нууч. Временное правительство) — XX үйэ саҕаланыытыгар Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтин тэрийбит уонна салайбыт бырабыыталыстыба.
Арассыыйа импиэрийэтэ сууллубутун кэннэ судаарыстыба өрөспүүбүлүкэ стаатуһун ылбыта. Бу бырабыыталыстыба Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин түмүгэр ыһыллыбыта.
# Николаев Степан Васильевич

Николаев Степан Васильевич (1951 с. кулун тутар 5 күнэ, Мытаах, Горнай оройуона, Саха АССР), спорт ветерана.

# Николаев Степан Васильевич
## Олоҕун олуктара

1951 с. - кулун тутар 5 күнүгэр Горнай оройуонун Мытаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1974 с.- Дьокуускайдааҕы педагогическай училище физкультурнай салаатын бүтэрэр.
1984 с. - Хабаровскайдааҕы государственнай педагогическай университеты бүтэрэр.
1970 с. - интернат иитээччитинэн үлэлээбитэ. Көҥүл тустуу спортивнай секциятын иитиллээччилэригэр элбэх күрэхтэһиини ыыппыта. Сиинэ өрүс устун туристическай походтарга сылдьара.
1974 с. - Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар физкультура учууталынан 8 сыл үлэлээбитэ. Оччотооҕуга оскуолаҕа спортивнай саала суох буолан, Степан Васильевич бэйэтин холобурунан, спордунан утумнаахтык дьарыктанан, үөрэнээччилэрэ улууска баскетболга, хайыһар спордугар, туризмҥа уонна многоборьеҕа үрдүк ситиһиилэммиттэрэ. 1976 с. Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуола 12 үөрэнээччилэринээн 20 км усталаах Кэмпэндээйи үрэҕин устун хайыһарынан, 1977 с. - 16 оҕолоох Сунтаар – Кэмпэндээйи – Сунтаар велосипедынан, 1978 с. 10 оҕололоох Сунтар – Күндэйэ – Харыйалаах – Сунтаар маршрутунан велосипедынан айаннары оҥорбута.
ССКП оройуоннааҕы комитетын этиитинэн 23 №-дээх СПУ директоры иитэр-үөрэтэр чааска солбуйааччытынан ананар. Үлэлиир сылларыгар СПТУ материальнай-техническэй базатын хаҥатыыга улахан үлэни ыыппыта. Үөрэнээччилэрин кытта 50 м. усталаах тир, НПВ кабинета, каток, спортивнай площадка туппуттара.
1982 с. - Аҕа дойдутун сэриитигэр Кыайыы 37 сылыгар анаммыт Сунтаар-Маар-Күөл – Арыылаах – Тойбохой – Сунтаар маршрутунан 14 студеннарын кытта хайыһарынан айаҥҥа сылдьыспыта.
1992-2011 сс.- Сунтаардааҕы политехническай интернат физкультураҕа учууталынан үлэлиир.
12 сыл устата Степан Васильевич улуустааҕы баскетбол, волейбол, остуол тенниһин федерацияларын председателинэн үлэлээбитэ.

# Николаев Степан Васильевич
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха АССР үөрэҕириитин министиэристибэтин грамотата.
* Эдэр ыччат, туризм уонна спорт министиэристибэтин грамотата.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыытылыстабатын грамотата.
# Төй

Төй диэн киһи дьиҥ чахчыга бэйэ баарын өйдөөһүнэ уонна билээһинэ. Философтар, теологтар, психологтар биир бигэ быһаарыылара суох. Сороҕор төй өй синонима курдук туттуллар (өйдөөх-төйдөөх), сороҕор төй өй биир өрүтэ буолар дииллэр. Төй иһигэр киирэр өйдөбүллэр - билээһин, үөрүйэх, иэйии, иҥэрээһин. Төй сүтүүтүн туруга дөй.
# IPhone 15 Pro

iPhone 15 Pro - Apple 2023 сыллаах флагман смартфона, Балаҕан ыйын 12 күнүгэр күн сирин көрбүтэ, Балаҕан ыйын 22 күнүттэн Аан Дойдуга атыыга тахсыахтаах. Сүрүннээн Apple A17 Pro чиптаах.
# Колодезникова Елена Дмитриевна

Колодезникова Елена Дмитриевна — киһи организма намыһах температураларга үөрэниитин чинчийбит учуонай, ХИФУ Мэдиссиинэ институтун преподавателэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр чэгиэн олоҕу тарҕатыыны саҕалаабыт дьонтон биирдэстэрэ, мэдиссиинэ билимин хандьыдаата, СӨ уонна РФ доруобуйатын харыстабылын туйгуннара.
1939 с. ыам ыйын 20 күнүгэр Саха АССР Амма сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1963 сыллаахха СГУ мэдиссиинэ факультетын бүтэрбит (бастакы выпуск). 1963-64сс. Алдан оруйуонун Золотинка балыыһатын главнай бырааһа. 1964 сыллаахтан СГУ МЛФ-тыгар (кэлин ХИФУ МИ) үлэлээбит. 1967-70 сс. - Москубатааҕы мэдиссиинэ 1 институтун аспирантуратыгар үөрэммит. 1972 сыллаахха "Реактивные изменения в коже и бурой жировой ткани при длительном охлаждении" диэн тиэмэҕэ хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит. "Бурая жировая ткань" диэн монографияны уонна 60-ча билим үлэтин, гистологияны үөрэтиигэ уонча мэтиэдикэ босуобуйатын бэчээттэппитэ.
Елена Дмитриевна Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр чэгиэн олох иһин хамсааһыны саҕалаабыт дьонтон биирдэстэрэ. Араадьыйаҕа, тэлэбиидэнньэҕэ уонна бэчээккэ чэгиэн олоҕу тарҕатан куруук тахсар. Чэгиэн олоҕу тарҕатыыга 4 брошюраны уонна 40-тан тахса ыстатыйаны бэчээттэппитэ.
"Билии" уопсастыба, доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин, үөрдүк үөрэх судаарыстыбаннай кэмитиэтин, СӨ Бэрэсидьиэнин наҕараадаларынан бэлиэтэммитэ.
# Лосев Никита

Лосев Никита - дворянин, 1720 сыл кулун тутарыттан ол сыл ыам ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан Василий Вытинныын ананан сулууспалаабыт киһи.
Кинилэр иннинэ бойобуоданан Ракитин Иван олорбут, тоҕо эрэ ууратыллыбыт, ол кэнниттэн бу дьон бэрт кылгас кэмэ былааһы ылан олорбуттар. Ыам ыйыгар лейб-гвардия капитан-порутчига Измайлов Михаил Петрович бойобуоданан ананан кэлбит.
Лосев Дьокуускайга өлбүт.

# Лосев Никита
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Амма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Амма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Амма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Алын орто үөрэх тэрилтэтэ

* 15 №-дээх Идэлээх лицей (Алтан).

# Амма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Абаҕа Кралин А.Е. аатынан агротехника орто оскуолата;
* Алтан орто оскуолата;
* Амма Наахаратын орто оскуолата;
* Амма коррекциялыыр интернат-оскуолата;
* Амма педагогика гимназията;
* Амма Короленко В.Г. аатынан 1 №-дээх орто оскуолата;
* Амма 2 №-дээх орто оскуолата;
* Бөтүҥ орто оскуолата;
* Болугур орто оскуолата;
* Маай орто оскуолата;
* Мээндиги Караканов П.И. аатынан орто оскуолата;
* Сатаҕай орто оскуолата;
* Соморсун орто оскуолата;
* Сулҕаччы Константинов И.И. аатынан орто оскуолата;
* Сэргэ Бэс төрүт оскуолата;
* Чакыр орто оскуолата;
* Чапчылҕан Лобанов Ф. аатынан орто оскуолата;
* Эмис Новиков В.М. - Күннүк Уурастыырап аатынан орто оскуолата.

# Амма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Ыарҕа

Ыарга — 1) карликовая березка; 2) ерник из карликовой березки.

# Ыарҕа
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Мыыла үллүүтэ

Мыыла үллүүтэ экономикаҕа (ааҥл. economic bubble) — термин, үксүн ханнык эрэ табаарга, акцияҕа эбэтэр облигациаҕа сыаната дьиҥ экономика балаһыанньатыттан аһары үрдүүрэ. Дьиҥнээх мыыла үллүгэ эстэрин курдук экономикаҕа мыыла үллүгэ эмиэ эстэр, ол эбэтэр фондовай рынок сууллуон сөп.
Эрдэ эбэтэр хойут ырыынагы көннөрүү буолар, актив сыаната сөптөөх суолтаҕа төннөр. Как корректирование происходится нашее первоначальное надо кучаю. Онон инвестордар ортолоругар паникаҕа тириэрдэр уонна актыып инники падкатын атыыга таһаарар. Сыана сыыйа үрдээһинин бытааннык кэтэн мыыла хабаҕын санатар, түргэнник көннөрүү процеһа «экономическай хабах»үөскээһинэ быһаарар.
Экономическай хабааттыылар инвестордарга дезинформациялыыллар, национальнай инвестиционнай быһаарыылар ассоциацияланаллар уонна тиһэҕэр, активтарга уонна сирэйдэргэ улахан хоромньуну аҕалаллар. Улахан кээмэйдээх хоромньу бүтүн салааларга, локальнай уонна глобальнай үп- харчы тиһиктэригэр кубулуйар.

# Мыыла үллүүтэ
## Содула

Дьиҥнээх рынокка табаар дьиҥнээх сыанатын буларга ыарахан буолан, быраабыла курдук, соһуччу сыана эмискэ түһүүтүн кэнниттэн пост- фактум эрэ көстөллөр. Маннык охтуу «схлопение» хабахтааҕа биллэр. Уонна үүнүү, хабахтааһын үтүө холобурдарынан буолаллар, нормальнай рынок усулуобуйата буолар түбэлтэтигэр тирэҕирэн сыананы халбаҥнатыахха сөп. Экономика хабыллар сыаналара үксүгэр араас хабааннаах, ирдэбил уонна этии хабааннаһыыларыттан эрэ быһаарыллар кыахтара суох.
Экономическай хабахтар, уопсайынан, нефтэн түҥэтиигэ уонна ресурсалары ороскуоттааһыҥҥа тириэрдииттэн, экономикаҕа буортулаахтар диэн ааҕаллар. Ону таһынан экономическай хабаҕы ыытыыга, үгэс курдук, экономикаҕа олус элбэх капиталы суох оҥоруохха уонна уһун түһүүнү үөскэтиэххэ сөп. Бириискэлэр уһун кэмнэрэ спад кэмигэр уһатыллыан сөп, 1930- с сылларга уонна Японияҕа, хамсаабат баай- дуол буумун кэмигэр, 1990- с сыллардааҕы улахан депрессия кэмигэр. Хабах содула национальнай экэниэмикэни кураанахтыыр эрэ буолбакка, кыраныысса таһыгар хардарар кыахтаах.
Экэнэмиичэскэй хабахтары өссө биир дьоһун суолталаах аспект — кинилэри кытта бииргэ үлэлээһин үгэскэ кубулуйбут үгэскэ кубулуйда. Ырыынак кыттааччылара баай- дуол сыанатын толуйарга дьулуһаллар. Үгүс кэтээн көрөөччүлэр ордук Великобританияҕа, Австралияҕа, Испанияҕа уонна АХШ чаастарыгар баай- дуол ырыынактарыгар холобур буолбуттарын курдук. Хабах соһуччу хабахтаатаҕына, уларыйыылаах активтары тутааччылар бэйэлэрэ ороскуоттарын быһарга дьулуһаллар, ол түмүгэр экономическай үүнүүнү уонна кризиһи дириҥэтиигэ тиэрдэр.
Онон киин баан соруга-спектакль активтарын уонна активтарын сыаналааһын уонна ылынар дьаһаллары ылыы буолар. Итинник дьаһал үгэс курдук рефинансирование ставкатын элбэтии, ол аата иэс сыаната эмиэ үрдээһинэ буолар.
Хабах ырыынакка сайдар кэмигэр биржевай хабах диэн ааттанар. Быраабыла курдук, көннөрү «оҕус» биржатын эрдэттэн араарар уустук.

# Мыыла үллүүтэ
## Хабаҕы таайыы

Хабаҕы тиэйдэххэ, үгэс курдук, урукку экономика модела (катастрофа) уонна оннооҕор саҥа модель биллэр буоллаҕына, чопчу билиллэр кыаҕа суох.
# Огочонова Варвара Саввична

Огочонова Варвара Саввична (төр. 1914, Саха уобалаһа) — Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.

# Огочонова Варвара Саввична
## Олоҕун олуктара

1914 сыллаахха төрөөбүт.
Үөһээ Бүлүү улууһун Сургуулук уонна Маҥаас нэһилиэктэригэр колхозка ыанньыксытынан, сүөһү көрөөччүнэн үлэлээбит.
Варвара Саввична Үөһээ Бүлүү улууһугар олорор.

# Огочонова Варвара Саввична
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл (1946)
* Тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ
* «Үйэ саас» ытык бэлиэ (17.09.2014)
# Сезен Аксу

Сезе́н Аксу́ (туур. Sezen Aksu, дьиҥнээх бэйэтин аата — Фатма́ Сезе́н Йылдыры́м туур. Fatma Sezen Yıldırım; 1954 сыллаахха от ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт) — турок омугун поп-ырыаһыта дьахтар, Турцияҕа уонна ону ааһан бүтүн аан дойдуга биллэр ырыалардаах ырыа айааччы, мелодист, продюсер. Кини Денизли диэн куоракка күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ үйэтин тухары учууталлаабыта. Ийэлээх аҕатара кыыс төрөөбүтүгэр Фатма Сезен диэн сүрэхтээбиттэрэ. "Евровидение" аан дойдутааҕы күрэххэ Турция аатыттан кыттан бастакы миэстэни ылбыт, аан дойдуга аата киэҥник ааттаммыт Сертаб Эренер эстрадаҕа саҥа тахсарын, аата ааттанарын саҕана үлэлээбитэ.

# Сезен Аксу
## Дискографията

1977 — Allahaısmarladık 1978 — Serçe 1980 — Sevgilerimle 1981 — Ağlamak Güzeldir 1982 — Firuze 1984 — Sen Ağlama 1986 — Git 1988 — Sezen Aksu’88 1989 — Sezen Aksu Söylüyor 1991 — Gülümse 1993 — Deli Kızın Türküsü 1995 — Işık Doğudan Yükselir 1996 — Düş Bahçeleri 1997 — Düğün ve Cenaze 1998 — Adı Bende Saklı 2000 — Deliveren 2002 — Şarkı Söylemek Lazım 2003 — Yaz Bitmeden 2005 — Bahane 2005 — Bahane Remixes 2005 — Kardelen 2008 — Deniz Yıldızı 2009 — Yürüyorum Düş Bahçeleri’nde... 2011 — Öptüm 2017 — Biraz Pop Biraz Sezen
# Alibaba Group

Alibaba Group, Кытай саамай улахан интернет маҕаһыына уонна Аан Дойдуга биир улахан. Туспа бэйэтэ венчурнай фондалаах. Сүрүн акционера 25% акциатын Softbank тутар. Алибаба Групп үксүн онлайн-маркетплейстарынан биллэр. Саамай биллэрдэриттэн биирдэһэ Taobao буолар, киин сир сибээскэ аналлаах интернет-маҕаһыын. Tmall диэн бренддээх бородууксуйаны атыылыыр маҕаһыын. Ону тэҥэ, 1688.com диэн оптом атыылыыр маҕаһыын баар. Бу барыта биир ситимнээхтик үлэлиир уонна Аан Дойду үрдүнэн миллиарданан долларынан сыаналаналлар.
# Мүрү нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Мүрү нэһилиэгэ. Нэһилиэк киинэ — Бороҕон.
Дьокуускайтан 124 км хотугулуу-илин диэки Мүрү алааска сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 7 006 киһи (2007 сыл), Мүрү алааһын нэһилиэнньэтэ — 8 235 киһи (2007 сыл).

# Мүрү нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

    Андросов Виталий Тимофеевич (1951 с. атырдьах ыйын 7 к. төр.) — мелодист, ырыаһыт
# Догойуков, Иван Павлович

Догойуков Иван Павлович — Догойук уола (1840 — 1930), аатырбыт олоҥхоһут, ырыаһыт.
1840 сыллаахха Марха улууһун (билигин Ньурба улууһа) Накас нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Кырдьар диэри оһуокай тылын тардар этэ. 1926 сыллаахха 86 саастаах сылдьан төрөөбүт нэһилиэгэр түһүлгэ ырыатын толорон турардаах.
Номох быһыытынан кини ырыаларын А.Е. Кулаковскай наһаа сөбүлүүр үһү.

# Догойуков, Иван Павлович
## Өссө маны көр

* Ксенофонтов Г.В. Легенды и рассказы о шаманах, Иркутск, 1930.
* Якутский фольклор. Ленинград, 1936.
* Ксенофонтов Г.В. Эллэйаада. М., 1977.
* Уткин К.Д. Түһүлгэни төрүттээччилэр. Ньурба, 1989.

# Догойуков, Иван Павлович
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, Якутск, 2000.
# Владимир Мункуев

Владимир Мункуев (1987 алтынньы 26, Дьокуускай) диэн Саха киинэ режиссера уонна сценариһа. Арктика култуура уонна дьоҕур ил институтун бүтэрбитэ, идэтэ театр режиссера. 2017 сылга Москва киинэ оскуолатын бүтэрбитэ.

# Владимир Мункуев
## Фильмографията

* Уол оҕото (2017)
* Дьол (2018)
* Нуучча (2021)
# Репарацийа

Репарацийа (лат. reparatio — «көннөрүү» эбэтэр «төҥүннэрии»), Аан Дойдуга норуоттар икки ардыларыгар туттуллар мораль уонна киһилии сыһыан биир көрүҥэ. Сүрүннээн сэриини тардыбыт дойду харчынан уонна да атын материальнай төлөбүрүнэн алдьаппын тугун төлүүр процеһа ааттанар.
Аан Дойдуга репарацийа бары төлөөбүттэрэ:
Инники репарациа:
# Рельс

Рельс диэн анал быһыылаах ыстаал өһүө. Рельс шпалаҕа ууруллан тимир суол хайысхата буолар. Рельсанан тимир суол көлөлөрө, краннар, шахта уонна карьер анал көлөлөрө сылдьаллар.
# АвтоВАЗ

АвтоВАЗ ААТ (ОАО АвтоВАЗ, Auto VAZ) — Арассыыйа уонна Илин Европа саамай улахан массыына оҥорор тэрилтэтэ.
Толору аата «АвтоВАЗ» Аһаҕас акциялаах тэрилтэ Урукку ааттара — Волгатааҕы массыына собуота (нууччалыыттан кылгатан ВАЗ) (1966—1971), «АвтоВАЗ» Волгатааҕы легковой массыыналары оҥорор холбоһук (1971 сылтан). РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Ыйааҕынанв 1972 сыллаахха собуокка ССРС 50 сылын аата иҥэриллибитэ.
1993 сыллаахха Вячеслав Зубарев 1992 сыллаахха тэриллибит «ТС» Автовазалаах контракт илии баттаабыттара. 1995 сыллаахха бастакы толору автоцентр - салон куоракка аһыллыбыта уонна автозаводтан быһаччы туруорууга тахсыбыттара. 1995 сыллаахха Казань кэнсиэрэ аһыллыбыта. 1997 сылга диэри Набережнай человек массыыналарын көтүрэн кэбиспиттэрэ. Кэлин тимир суолунан тиэйэллэрэ.
# Галибаров Юсуп Гайнуллинович

Галибаров Юсуп Гайнуллинович (олоҕун сыллара биллибэт) — Саха сиригэр Гражданскай сэрии саҕана үрүҥ бастаанньыттары тэрийсибит атыыһыт.
Галибаров Ю. Г. кимтэн-хантан төрүттээҕэ, хаһан төрөөбүтэ биллибэт. В. И. Пестерев «Амга в вихре гражданской» кинигэтигэр суруллубутунан кини 1904 сыллаахха ыраахтааҕы аармыйатыгар сулууспалаан баран эргиэнинэн-атыынан дьарыгырбыт. Алдан-Маайа улууһугар эргиммит, онно олорор нэһилиэнньэҕэ олус улахан сабыдыалламмыт. Байбыт-кыаҕырбыт.
1921 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускайтан күрээбит военспец-офицердар кинини бэйэлэрин диэки тардыбыттар. Инньэ гынан Ю. Г. Галибаров үрүҥ повстанчествоны Саха сиригэр тэрийбит дьонтон биирдэстэринэн буолан тахсыбыта. Повстанчество кэнниттэн пепеляевщина да кинини тумнубатаҕа сэрэйиллэр.
Ю. Г. Галибаров омугунан татаар этэ. Сахатыйбыт татаар эбит буолуохтаах. Ааспыт ХХ үйэҕэ, 1982 сыллаахха Амматтан сылдьар биир 60-ча саастаах киһи сэһэнинэн Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии иннинэ Галибаровы биир Бэс Татаар диэн киһи арыгылаан баран кыыһырсан быһаҕынан анньан өлөрбүт. Ол Бэс Татаар уруккута кыһыл партизан эбит. Ол иһин буруйу-сэмэни ылбатах. Бу сэһэн кырдьык буоллаҕына, оччолорго урут сэбиэскэйи утарса сылдьыбыт дьоҥҥо сыһыан олус хаҕыс уонна кырыктаах эбит дииргэ сөптөөх.
Ю. Г. Галибаров олоҕун туһунан сиһилии сэһэн суох. Ол эрээри кини бэйэтин кэмигэр киэҥник биллэ-көстө сылдьыбыт киһи эбит.
# Арго

Арго (нууч. арго, фр. уонна ааҥл. argot) — тыл үөрэҕэр идэлээх бөлөхтөргө туттуллар тиэрмин. Араас социальнай бөлөх бэйэтэ тус-туспа арго тылы туттар.
# Ньоҕор

Ньоҕор эбэтэр Сыа балык (лат. Coregonus tugun, нууч. Тугун) — кыра балык. Сиикэйдии сиэнэр.
Саха сиригэр элбэх өрүскэ үөскүүр, ол эрээри илин өрүстэргэ көстүбэт.

# Ньоҕор
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
# Градызк

Градызк (укр. Градизьк) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 697 (2013).
# Нуучча (киинэ)

Нуучча диэн Владимир Мункуев 2021 сыллааҕы драма киинэтэ. Карловы Вары омуктардааҕы киинэ фестивалын "Илин-Арҕаа" салаатын гран-притын ылбыта. Киинэ сценарийа Вацлав Серошевскай "Хайлак" диэн айымньытыгар олоҕурар. Саха Сирэ 19 үйэ бүтүүтэ. Саха тыа ыала Хабдьый уонна Кэрэмэс ыарахан дьылҕалаахтар, соторутааҕыта иккис оҕолоро өлбүтэ. Уһун кырыыс кыстыкка бэлэмнэнэллэр. Арай биир күн олохтоох кинээс кинилэргэ Костя диэн нуучча хаайыылааҕын дьукаахтата аҕалар. Костя дьиэ саҥа хаһаайына буоларга сананар. Киинэ Саха историятын аһаҕастык кэпсэммэт хараҥа өрүттэрин көрдөрөр. Саха Сиригэр билигин бобуулаах кистэнэр расизм уонна колониализм темаларын таарыйар.

# Нуучча (киинэ)
## Оруолларга

* Павел Колесов — Хабдьый
* Ирина Михайлова — Кэрэмэс
* Сергей Гилёв — Костя
* Иннокентий Луковцев — кинээс
* Данил Осипов — Пётр
* Зоя Багынанова — кинээс ийэтэ
* Николай Протасов — Түспүт
* Ньургуйаана Шадрина — кинээс ойоҕо
# Көҥүл тустууга ССРС спордун бастакы маастардара

Бу испииһэк Ахмет Дмитриев 2012 с. тахсыбыт кинигэтигэр бэчээттэммитэ. Ааптар нүөмэрдээбитинэн сылдьар.
* 1. Дмитрий Данилов. Ньурба
* 2. Петр Гаврильев. Ньурба
* 3. Зосим Иванов. Ханалас
* 4. Сергей Иванов. Ньурба
* 5. Владимир Варламов. Кэбээйи
* 6. Альберт Захаров. Сунтаар
* 7. Владимир Данилов. Сунтаар
* 8. Николай Гоголев. Нам
* 9. Владимир Корякин. Бүлүү
* 10. Петр Попов. Сунтаар
* 11. Максим Сибиряков. Чурапчы
* 12. Илья Кондратьев. Ханалас
* 13. Семен Дмитриев. Уус Алдан
* 14. Петр Алексеев. Ньурба
* 15. Эдуард Гегеев. Дьокуускай
* 16. Калистрат Владимиров. Таатта
* 17. Николай Алексеев. Нам
* 18. Анатолий Габышев. Мэнэ Ханалас
* 19. Алкивиад Иванов. Сунтаар
* 20. Николай Николаев. Сунтаар
* 21. Николай Иванов. Ньурба
* 22. Алексей Ермолаев. Чурапчы
* 23. Николай Никитин. Амма
* 24. Николай Охлопков. Нам
* 25. Афанасий Сергеев. Мэнэ Ханалас
* 26. Николай Сафонов. Сунтаар
* 27. Иван Аянитов. Чурапчы
* 28. Федот Федотов. Бүлүү
* 29. Николай Босиков. Уус Алдан
* 30. Максим Тихонов. Нам
* 31. Виктор Емельянов. Дьокуускай
* 32. Федор Винокуров. Чурапчы
* 33. Владимир Попов. Сунтаар
* 34. Николай Неустроев. Абый
* 35. Алексей Атласов. Мэнэ Хангалас
* 36. Константин Луковцев. Таатта
* 37. Иннокентий Халдеев. Уус Алдан
* 38. Геннадий Гребнев. Хангалас
* 39. Николай Корякин. Үөһээ Бүлүү
* 40. Иннокентий Протодьяконов. Чурапчы
* 41. Станислав Романов. Чурапчы
* 42. Вячеслав Карпов. Чурапчы
* 43. Прокопий Шестаков. Чурапчы
* 44. Клим Никитин. Дьааны
* 45. Николай Габышев. Нам
* 46. Николай Захаров. Амма
* 47. Роман Дмитриев. Эдьигээн
* 48. Гавриил Дмитриев. Эдьигээн
* 49. Владимир Андросов. Таатта
* 50. Константин Леонтьев. Горнай.