# Улуу Болҕар сирэ

Улуу Болҕар сирэ (Булҕар сирэ) (гир. Παλαιά Μεγάλη Βουλγαρία) – Илиҥҥи Европаҕа 632–671 сылларга баар буола сылдьыбыт булҕар биистэрин дойдута. Булҕардар сүрүннээн Хара уонна Азов муоралартан хоту диэки олорбуттара. Улуу Булҕар сирин кыраныыссалара чопчу быһаарыллыбатахтара, быһа холоон Донтан Кубаньҥа уонна Таманьтан Кума өрүскэ диэри тарҕаммыт этэ. Бу дойду сүрүн бииһэ кутригурдар этилэр, кинилэр эрдэ авардартан босхоломмуттара.
"Улуу Болҕар сирэ" диэн өйдөбүл Византиятааҕы кинигэлэргэ баар уонна VII үйэ иккис аҥарыгар диэри Хара муораттан хоту диэки олорбут былыргы булҕар дойдуларын бэлиэтиир.

# Улуу Болҕар сирэ
## История
### Дойду тэриллиитэ

Кубрат хаан (атыннык Курбат да дииллэр) (632—665) эрдэ авардартан тутулуктаах булҕар биистэрин, чуолаан кутригурдары, утигурдары, оногурдары биир сомоҕо түмпүтэ.
Сабаҕалааһын быһыытынан булҕардары түмпүт бастакы хаан Орган, Кубрат хаан абаҕата буолуон сөп. IX үйэтээҕи Византия историга Никифор суруйбутунан Кубрат хаан, Орган аймаҕа, "гунн гундурдар" баһылыктара авар хаҕанын утары өрө турбут. Кубрат Византия ыраахтааҕытыгар Бастакы Ираклийгэ илдьиттэри ыыппыт уонна кинини кытта авардары утары холбоспут. Булҕардар босхолонон бэйэлэрин дойдуларын тэрийбиттэр, гириэк тыллаахтар ону "Улуу Болҕар сирэ" диэн ааттаабыттар.

# Улуу Болҕар сирэ
## История
### Кубрат кэмэ

Кубрат (Курт эбэтэр Хуврат да дииллэр) быһа холоон 605 сыллаахха төрөөбүт. 632 сыллаахха кини булҕар биистэрин баһылыга буолар. Византия ыраахтааҕыта Бастакы Ираклий киниэхи "патриций" солотун анаабыт.
Кубрат саҕанааҕы Улуу Болҕар сирэ авардартан да, хазардартан да тутулуга суох этэ. Авар хаҕаната ыһыллыбыт буолан, авардар булҕардарга куттала суох этилэр, ол эрээри хазардар күүһүрэ турбут буоланнар, булҕардар дойдуларыгар улахан кутталлаах буолбуттара.
Быһа холоон 665 сыллаахха Кубрат өлбүтэ. Кини билиҥҥи Украина сирин Полтава уобалаһыгар Малая Перещепина диэн бөһүөлэк аттыгар көмүллүбүт. Чопчу кини көмүүтэ буоларын "Кубрат патрикий" диэн гириэктии суруктаах бэчээт баара туоһулуур. 1912 сыллаахха Кубрат уҥуохтарын Эрмитаж ылбыт.

# Улуу Болҕар сирэ
## Улуу Болҕар сирин ыһыллыыта

Номоххо этиллэринэн Кубрат хаан өлбүтүн кэннэ Улуу Болҕар сирин кини биэс уолаттара (Батбайан, Котраг, Аспарух, Күбэр, Альцэк) үллэстибиттэр, хас биирдии бэйэтин ордуутун салайбыт. Бу ордуулар сомоҕолоһуута суох буоланнар хазардар сэриилэригэр кыайан утарсыбатахтар. 660-с сылларга хазардар Улуу Болҕар сирин сэриилээн ылбыттара.

# Улуу Болҕар сирэ
## Улуу Болҕар сирин ыһыллыыта
### Хара болҕардар

Кубрат хаан улахан уола Батбайан (Безмер) дойдутугар хаалбыт уонна хазардарга бас бэриммит. Кинилэри кэлин "хара болҕардар" диэн ааттаабыттара.

# Улуу Болҕар сирэ
## Улуу Болҕар сирин ыһыллыыта
### Волгатааҕы Булҕар сирэ

Кубрат иккис уола Котраг Дон өрүһү туораабыт уонна Батбайан сирин утары олохсуйбут. Бу булҕардар холбоһуулара кэлин хоту диэки көһөн Волгатааҕы Булҕар сирин тэрийбит буолуом сөп.

# Улуу Болҕар сирэ
## Улуу Болҕар сирин ыһыллыыта
### Дунайдааҕы Болҕар сирэ

Кубрат үһүс уола Аспарух дьонун кытта Дунай диэки көспүт уонна быһа холоон 680 сыллаахха Болҕар дойдутун тэрийбит. Олохтоох славян тыллаах биистэр болҕардарга бас бэриммиттэрэ, ол эрээри кэлин болҕардар славяннары кытта булкуһан кинилэр тылларын ылыммыттар. Ол курдук билиҥҥи болгардар үөскээбиттэр.

# Улуу Болҕар сирэ
## Эбии көр

* Булҕардар
* Кубрат хаан
* Хазардар