yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Апросимов Василий Васильевич

Апросимов Василий Васильевич — Тускун (13.12.1952—2007) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

# Апросимов Василий Васильевич
## Олоҕун олуктара

    1952 сыллаахха ахсынньы 13 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Суолатыгар төрөөбүтэ. Уһук Илиннээҕи искусство институтун «драма театрын уонна киинэ артыыһын» идэтигэр үөрэнэн бүтэрбитэ.
    Онтон Ньурбатааҕы көһө сылдьар тыйаатырга артыыстаабыта.
    1979—2005 сс. — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

# Апросимов Василий Васильевич
## Айар үлэтэ
#### Айымньылара

«Алгыстаах айаҥҥа», «Куоһанар кустук көҥүл көстүүтэ» кинигэлэри суруйбута. Кини эрдээксийэтинэн «Начиная с Якова Кычкина» (саха артыыстарын туһунан көрдөөх кэпсээннэр хомуурунньуктара) уонна «Эдэр саас үөрүүтүн күлүмэ» диэн ааттаах хоһоон хомуурунньуга тахсыбыттара.

# Апросимов Василий Васильевич
## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньообут сүрүн оруоллара

* Лэкиэс («Споткнувшийся» А. Софронов)
* Ньикиитэ («В центральных районах ожидаются дожди» С. Ермолаев)
* Аргант («Проделки Скапена» Ж. Мольер)
* Наара Суох («Наара Суох-2» И. Гоголев)
* Адьына Баай Тойон (олоҥхо «Кыыс Дэбилийэ»)
* Доропуун («Олох оонньуута» А. Софронов)
* Астраханцев уонна фотограф («Я вернусь…» В. Васильев — Харысхал)
* Дженшенкул («Материнское поле» Ч. Айтматов)
* Чака («Свободы жаркий день» Суорун Омоллоон)

# Апросимов Василий Васильевич
## Айар үлэтэ
#### Уһуллубут киинэлэрэ

* «Залив счастья» (Свердловскай киностудията)
* «Хаайыылаах» (реж. Н. Аржаков)
* «Сайылык» (реж. А. Васильев)
* «Сирдээх дьон» (реж. С. Ермолаев)

# Апросимов Василий Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа

# Апросимов Василий Васильевич
## Кинигэлэрэ

Быыс кэннинээҕи бэтиэхэлэр. — Дь.: «Бичик», 2010. — 112 с.
# Жак-Луи Давид

Жак-Луи́ Дави́д (фр. Jacques-Louis David; атырдьах ыйын 30 1748, Париж — ахсынньы 29 1825, Брюссель) — франция живописеһа уонна уһуйааччыта, живописька Франция Неоклассицизмын бөдөҥ бэрэстэбиитэлэ.
Франция Улуу өрөбөлүүссүйэтигэр көхтөөхтүк кыттыбыта. 1792 сыллаахха Национальнай Конвент дьокутаатынан талыллыбыта, онно Мараат уонна Робеспьер салайар монтаньярдар диэн бөлөххө кыттыспыта, Людовик XVI хоруолу өлөрүүгэ куоластаабыта. Уопсастыба куттала суох буолуутун кэмитиэтин чилиэнин быһыытынан "өрөбөлүүссүйэ өстөөхтөрүн" тутарга бирикээстэргэ илии баттыыра. Бэлиитикэҕэ көрүүлэриттэн сылтаан ойоҕуттан арахсыбыта.
Бу кэмҥэ өрөбүлүүссүйэ түгэннэрин үйэтитээри хас да хартыына суруйар: «Клятва в зале для игры в мяч» (1791, бүтэрбэтэҕэ), «Смерть Марата» (1793, Музей старинного искусства, Брюссель). Бу кэмҥэ норуот бырааһынньыктарын тэрийэр. Луврга Наассыйа Түмэлин арыйар.
1794 сыллаахха Термидорианскай переворот кэнниттэн хаайыыга угуллубута.
1796 сыллаахха Шарлотта диэн урукку ойоҕун хат ылар.
1797 сыллаахха Парижка Наполеон Бонапарт үөрүүлээх быһыыга-майгыга киириитин сибидиэтэлэ буолар, ол кэнниттэн кини диэкки буолар. Оттон былааска кэлбитин кэнниттэн двор "бастыҥ худуоһунньуга" буолар.
# Лех Валенса

Лех Вале́нса (пол. Lech Wałęsa, [ˈlɛx vaˈwɛ̃sa]; балаҕан ыйын 29, 1943, Попово, Тлухово) — Польша политическэй диэйэтэлэ, киһи быраабын көмүскээччи, тутулуга суох «Солидарность» идэлээх сойуус урукку салайааччыта, идэтинэн электрик.

# Лех Валенса
## Олоҕо

1943 сыллаахха балаҕан ыйын 29 күнүгэр Германия аннексиялаабыт Помор бойобуодустубатыгар болуотунньук дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Гданьскай судоверфигэр электриктаабыта. 1980 сыллаахха Илин Европаҕа бастакы судаарыстыбаҕа бас бэриммэт «Солидарность» диэн ааттаах идэлээхтэр сойуустарын олохтообута.
Биир сыл кэриҥэ хайыыга сыппыта. 1983 сыллааҕы Нобель эйэ бириэмийэтин Лауреата. 1990 сыллаахха Польша бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта. 1995 сыллаахха Александр Квасьневскайга хотторбута уонна бэрэсидьиэннээн бүппүтэ.
Кэргэнэ Данута Валенса, 8 оҕолоохтор.
# Бастакы дьаһаах хамыыһыйата

Бастакы дьаһаах хамыыһыйата — 1826 сыллаахха тахсыбыт "Положения о Ясачной комиссии" диэн докумуонунан 1827 сыллаахха үөскээбит түһээни саҥаттан көрөргө анаммыт хамыыһыйалар. Арҕаа уонна Илин Сибииргэ тус туһунан хамыыһыйалар үлэлээбиттэрэ. 1822 сыллаахха тахсыбыт устаабынан туора урдустары олохтоох, көс уонна хаамаайы (оседлые, кочевые, бродячие) диэннэргэ араарыыга олоҕурбута.
1766 сыл сэтинньи 23 күнүгэр Бастакы дьаһаах хамыыһыйата диэн ааттаммыт хамыыһыйа оттонор ходуһалар сахаларга хаалыахтаахтарын туһунан ыйааҕа тахсыбыт.
# Лондон

Лондон (ааҥл. London) — Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия холбоhуктаах хоруоллугун уонна Ааҥл Сирин киин куората. Лондоҥҥа 7 млн. тахса киhи олорор (аан дойдуга 16 миэстэ). Улуу Британия политикатыгар, экономикатыгар уонна култууратыгар улахан суолталаах куорат. Аан дойдуга киэҥник биллэр сирдэр бааллар: Хитроу аэропорт, Темза өрүс порта, Уэстминстер аббаттааhына, Уэстминстер сарайа, Биг-Бэн, Айыы Пол катедрала, Тауэр уо.д.а. Нуул меридиаҥҥа турар (атыннык Гринуич диэн ааттанар). Лондон Сити диэн киин оройуона аан-дойду үбэ-харчыта эргийэр бастыҥ кииннэриттэн биирдэстэрэ.

# Лондон
## Примечания

* ↑ London, United Kingdom Forecast : Weather Underground (weather and elevation at Heathrow Airport) (online). The Weather Underground, Inc.. Тургутулунна 6 Бэс ыйын 2008.
* ↑ T 08: Selected age groups for local authorities in the United Kingdom; estimated resident population; Mid-2006 Population Estimates (XLS). Office for National Statistics (August 22, 2007). Тургутулунна 6 Бэс ыйын 2008.
* ↑ KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas. www.statistics.gov.uk. Тургутулунна 6 Бэс ыйын 2008.
* ↑ World Gazetteer. World: metropolitan areas. Тургутулунна 6 Бэс ыйын 2008. Төрүт сириттэн архыыптанна 30 Балаҕан ыйын 2007.
* ↑ London Metropolitan Area population. Demographia (August 28, 2007). Тургутулунна 6 Бэс ыйын 2008.
* ↑ Халыып:Citeweb
* ↑ Neighbourhood Statistics. Neighbourhood Statistics. Тургутулунна 29 Муус устар 2008.
# .lt

.lt диэн Литва үрдүк таhымнаах ил домена.
# Габышев Айхал Иванович

Габышев Айхал Иванович — 1977 сыллаахха сэтинньи 12 күнүгэр Уус-Алдан оройуонугар Бороҕоҥҥо төрөөбүтэ.
«Саха сирин тутааччыларын түмсүүтэ» (Ассоциация СРО "Союз строителей Якутии") диэн бэйэни салайынар тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ. "Саха сирин аҕаларын түмсүүтэ" (Лига отцов Якутии) общественнай түмсүү салайааччыта. Саха сирин спортинг федерациятын толорооччу директора. Саха сирин Общественнай Палататын солбучааччы председателя. Саха сирин Ил Дархана Е.А. Борисов итэҕэллээх киһитэ.
Элбэх оҕолоох ыал аҕата.
# 1908 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

IV Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1908 сыллаахха Холбоhуктаах Хоруоллук Лондон куоратыгар буолан ааспыттара.
# MRNA-1273

MRNA-1273 диэн вакцинаны Moderna тэрилтэтэ оҥорор, РНК матрицатын уларытан. Сүрүннээн коронавирустары өлөрүөхтээх, COVID-19 ыарыыны тохтотуохтаах.
# Кылаас (биология)

Халыып:Атын суолаталара
Кылаас (лат. classis, элб. а. classes) — Биология систематикатын иерархиятыгар сүрүн раангаларыттан биирдэстэрэ.
Категориялар иерархияларыгар кылаас кэлимтэн (ботаникаҕа - салааттан) аллара турар, оттон этэрээттэн уонна уустан үөһэ турар.
Примеры:
* Халыып:Bt-ruslat относится к классу Халыып:Bt-ruslat.
* Растение Халыып:Bt-ruslat относится к классу Халыып:Bt-ruslat.
Иногда используются также производные ранги:
* надкласс (лат. superclassis) — ранг выше класса,
* подкласс (лат. subclassis) — ранг ниже класса,
* инфракласс (лат. infraclassis) — ранг ниже подкласса.

# Кылаас (биология)
## Названия классов

Названия классов, как и названия других таксонов, ранг которых выше рода, являются униномиальными, то есть состоят из одного слова — существительного (или прилагательного, используемого как существительное) во множественном числе, написанного с заглавной буквы.
В ботанике и микологии для названий классов и подклассов используются стандартизированные окончания (эти окончания только рекомендуются, но не являются обязательными):

# Кылаас (биология)
## Литература

* Джеффри, Чарлз. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 17, 24—25.
# Үөн (сулустар бөлөхтөрө)

Үөн (лат. Serpens) — экватор сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 636,9 квадрат кыраадыс иэннээх, 106 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыгар толору көстөр. Уратыта диэн икки бөлөхтөөх, ыккардыларынан Үөнү Сүгээччи — «Үөн төбөтө» хатугулуу-арҕаа, онтон «Үөн кутуруга» — илин диэкии бааллар.

# Үөн (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объекттар

* «Үөн Төбөтө» диэн астеризм, Үөн β-та, κ-та уонна γ-та
* Сейферт Секстета — галактикалар мустуулара.
* М5 сфера халыыптаах мустуу.
* Үөн θ-та, эбэтэр Алия — саһархайдыҥы-күөх икки хостоох сулус.

# Үөн (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогка киллэрэ сылдьыбыта. Ол бөлөх билиҥҥи Үөн Төбөтө эрэ киирэр этэ. 1922 сыллаахха этэ толору киирбитэ.
# Былчархай

Былчархай — организм үлэлииригэр анаан араас эттиктэри оҥорон таһаарар уорганнар уопсай ааттара.
Оҥоһууларынан икки көрүҥҥэ арахсаллар: ис уонна тас секрециялаах былчархайдар. Тас секрециялаах былчархай синньигэс туруупкалаах буолар, онтун көмөтүнэн секретын ирдэнэр сиригэр биэрэр (холобур, Тириигэ баар көлөһүн уонна айахха баар сил былчархайдара). Бу былчархайдары экзокрин былчархай дииллэр. Ис секрециялаах былчархай оннук туруупката суох, секретын быһаччы хааҥҥа киллэрэр, бу былчархайдары эндокрин былчархай дииллэр.
Кыылларга уонна киһиэхэ саамай сүрүн оруоллаах былчархайынан мэйиигэ баар гипофиз буолар.
# Горелов Вячеслав Валентинович

Вячесла́в Валенти́нович Горе́лов (муус устар 5 күнүгэр 1955 сыллаахха Пермь куоракка төрөөбүт) – нуучча түмэт урбаанньыта, “Фермердэр оскуолалара” эрэгийиэннээҕи уопсастыбаннай тэрилтэ төрүттээччитэ. Тэрилтэ биирдиилээн дьону уонна ыччаты агро-биисинэскэ сыһыарар тосхоллоох үлэлиир.

# Горелов Вячеслав Валентинович
## Биографията

Вячеслав Валентинович Горелов 1955 сыллаахха муус устар 5 күнүгэр Пермь куоракка төрөөбүт. Перимнээҕи судаарыстыбаннай педогогическай үнүбэрситиэт Биологияҕа факультетын бүтэрбит. Бүтэрэн баран орто оскуолаҕа биология уонна айылҕа үөрэҕин учууталынан үлэлээбит. Өр кэм устата оҕо дьиэлэрин иитиллээччилэрин, выпускниктарын, доруобуйаларыгар хааччахтаах тулаайах оҕолору, хаайыыттан тахсыбыт эдэр ыччаты ииппит-үөрэппит, кинилэри тыа хаһаайыстыбатын урбааныгар сыһыарарга, бэйэ дьыалатын саҕалыырга үлэлэспит, үлэ, дьиэ-уот булуналларыгар көмөлөспүт.
Горелов түмэт урбаанынан 2000 сыллаахтан саҕалаан дьарыктаммыт уонна ол сыл Перьм кыраайын Ильинскэй оройуонун Кривец дэриэбинэтигэр балыксыттар сынньанар дьиэлэрин туппут.
2001 сыллаахтан “Седой Урал” Пермский клуб” РОО вице-эрэсидьиэнэ. 2003 сыллаахха тулаайах оҕолорго анаан лааҕыр арыйан үлэлэппит. Эмиэ ити сылтан саҕалаан “Биһиги кэскилбит” пуонда салайааччыта Вагит Алекперовы кытары билсэн доҕордоспут уонна ол түмүгэр 2009 сыллаахха “Фермердэр оскуолаларын” арыйбыт.
2004 сылтан саҕалаан Вячеслав Валентинович аһымал бырайыактарын олоххо киллэрэн барбыта. Ол курдук кини уустук иитиилээх обургу оҕолору, оҕо дьиэтин иитиллээччилэрин тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыарар, үлэнэн иитэр сыаллаах. Ол түмүгэр 34 араас таһымнаах бырайыак олоххо киирэн үлэлии турар. Билиҥҥи туругунан Горелов 100 киһини хабар ураты социальнай-экологическай комплекстаах. Компекс иһигэр киирэр: 16 миэстэлээх уопсастыбаннай социальнай көстүүнэн, кыһыҥҥы тэпэлииссэлээх 2 үөрэтэр-көрдөрөр пиэрмэ, бары тэрилинэн толору хааччылыбыт үөрэнэр кылаас.
Итини таһынан Горелов “Газпром” тэрилтэ уонна Ыччат дьыалатыгар федеральнай ааҕыныстыба көҕүлээһиннэринэн Астрахань уобалаһыгар тэриллибит “СелиАс 2012” сугулааҥҥа анал лиэксийэлэри аахпыта.
В.В. Горелов “Дьоҕус урбаан лиидэрэ-2004” куонкурус лауреата, “Урал уонна Сибиир көмүс пуондата” бириэмийэ “Дьиэ кэргэн биисинэһэ” номинациятын хаһаайына.
# 710-с

710-с сыллар.
* Пиреней тумул арыыны араабтар сэриилээн ылыылара (711—718).
* Константинополу төгүрүктээһин (717—718).
# Дьокуускай (өрөспүүбүлүкэ суолталаах куорат)

Халыыптар бэйэ бэйэлэригэр сигэниилэрэ булулунна: Халыып:Административная единица Өрөспүүбүлүкэ суолталаах Дьокуускай куорат — Саха Өрөспүүбүлүкэтин састаабыгар баар сир-дьаһабыл биримтэтэ. Дьаһалта киинэ - Дьокуускай.
Олохтоох бэйэни салайыныы таһымынан Дьокуускай куорат сиригэр-уотугар икки куорат уокуруга тэриллэн турар: Дьокуускай уонна Жатай.Халыып:Автонумерация
# ПМН

ПМН - пехотаны (сатыы сэриини) утары миинэ. Аата нууччалы Противопехотная мина нажимная диэнтэн кылгатыы.
ССРС-ка оҥоһоллубута, 1950-с сылга Сэбиэскэй Армияҕа сэбилээһиҥҥэ ылыммыта. Билигин РФ, СНГ уо.д.а. дойдулар армияларыгар туттууллар

# ПМН
## Оҥоһуута

Корпуһа пластмассаттан оҥоһуллубут, иһигэр икки канаал баар, туруору уонна сытыары. Эстэр заряда 200г. тротил шашката. Үрдүтүгэр баттанар эрэһиинэ хаппах. Туруору ханаалга миинэ элбэрээгэ баар, сытыарыытыгар охсор механизм. Ол механизм оһуобай харыстааччылаах (предохранитель), миинэни харыйарын уонна иитэрин куттала суох гынар.
Детонируйдуур запаала 6,5 г тетрил шаашката уонна М-1 капсюль.

# ПМН
## Характеристиката

* Корпус…………………………………………..пластмасс.
* Маасса……………………………………….….550 гр.
* Эстэр эттигин маассата (тротил)…..….200 гр.
* Диаметра………………………………………..11 см.
* Үрдүгэ ……………………………………..……5.3 см.
* Баттыыр датчигын диаметра………………………10 см.
* Элбэрээгин үлэлэтэр ыйааһын……………………………8 — 25 кг.
* Туттуллар температуралара…..-40 --+50 град.

# ПМН
## Миинэ үлэтэ

Эстэригэр, үттээбит киһи уллуҥаҕын туура тардан ылар, иккис атаҕа эмиэ улаханнык эчэйиэн син. Эстии охсор долгунуттан киһи өйүн сүтэрэр. Бастакы көмө уонна госпитализация түргэнник оҥоһуллубатаҕына, кини ылдьар шоктан уонна хаан сүтэриититтэн өлөн туорун син.
# Мидтаун

Мидтаун (ааҥл. Midtown Manhattan) — Манһэттан макрокварталга баар микрокварталы ааттыыллар, сүрүннээн Нью Йорк куорат саамай киин сирин.
Мидтауҥҥа аатырбыт үрдүк небоскрёбтар, улахан финансовай институттар, аатырбыт Корея, Япония, Америка, Швейцария, Германия, Кытай тэрилтэлэрин офистара уонна филиаллара, аатырбыт биржалар, конгломераттар баар сирдэрэ. Онон Мидтаун густонаселённай буолар.
Мидтаун сиригэр Нью Йорк киин паарката хабыллар.
Мидтауҥҥа аатырбыт Таймс Сквер баар, Нью Йорк куорат центральнай уулусата уонна болуоссата. Мидтауҥҥа Penn Station баар, Аан Дойдуга иккис улахан вокзал. Мидтауҥҥа ону таһынан Гранд Централ баар, планета саамай улахан вокзала.
Мидтауҥҥа бары метро станциялара харбыһар сирдэрэ.
Мидтауҥҥа Отель Плаза баар (Один Дома киинэ уһуллубут сирэ).
# SkyTeam

SkyTeam (СкайТим), диэн аан дойдуга авиахампаанньалар альянстарыттан икки буолар. Төбө офиһа Амстердам Схипхол аэропуордугар баар. 2000 сыллахха биэс хампаанньа Aeroméxico, Air France, Delta Air Lines, and Korean Air төрүттээбиттэрэ. Star Alliance уонна Oneworld олохтоммуттарын кэнниттэн үһүс альянс буолбута. 2013 сыл туругунан биэс континентан 19 авиахампаанньа чилиэн буолбуттара. Девиһа "Caring more about you". Арассыыйаттан Аэрофлот 2006 сыллаахха холбоспута, инньэ гынан аан дойду авиакомпаниялар альянстарыттан бастакы этэ.
SkyTeam 178 дойдуга 1000ттан тахса сиргэ көтөр, күн аайы 15200 рейс оҥорор. Уопсай флотун ахсаана 4300 көтөр аал буолар. Альянс хампаанньаларыгар 452 тыһ. үлэһит үлэлиир. Аан дойду үрдүнэн 530 пассажирдарыгар аналлаах бизнес-заллардаах, сыл аайы альянс хампаанньаларын 569 мөл. киһи көтөр.

# SkyTeam
### Толору бырааптаах уонна быыһык сибээстээх чилиэттэрэ

2015 кулун тутар туругунан, SkyTeam маннык хампанньалар чилиэн этилэр:
| Авиакомпания | Альянска холбоспут датата | Бу хампанньа нөҥүө баар чилиэннэр |
| Аэрофлот | 2006 сыл кулун тутар 14 күнэ | - |
| Aerolíneas Argentinas | 2012 сыл атырдьах ыйын 29 күнэ | Austral Líneas Aéreas |
| Aeroméxico | 2000 сыл от ыйын 22 күнэ | Aeroméxico Connect |
| Air Europa | 2007 сыл балаҕан ыйын 4 күнэ | - |
| Air France | 2000 сыл от ыйын 22 күнэ | CityJet |
| Alitalia | 2009 сыл тохсунньу 13 күнэ | - |
| China Airlines | 2011 сыл балаҕан ыйын 28 күнэ | Mandarin Airlines |
| China Eastern Airlines | 2011 сыл бэс ыйын 21 күнэ | Shanghai Airlines |
| China Southern Airlines | 2007 сыл сэтинньи 15 күнэ | - |
| Czech Airlines | 2001 сыл кулун тутар 25 күнэ | - |
| Delta Air Lines | 2000 сыл от ыйын 22 күнэ | Delta Connection Delta Shuttle |
| Garuda Indonesia | 2014 сыл кулун тутар 5 күнэ | - |
| Kenya Airways | 2007 сыл балаҕан ыйын 4 күнэ | - |
| KLM | 2004 сыл балаҕан ыйын 13 күнэ | KLM Cityhopper |
| Korean Air | 2000 сыл от ыйын 22 күнэ | - |
| Middle East Airlines | 2012 сыл бэс ыйын 28 күнэ | - |
| Saudia | 2012 сыл ыам ыйын 29 күнэ | - |
| TAROM | 2010 сыл бэс ыйын 25 күнэ | - |
| Vietnam Airlines | 2010 сыл бэс ыйын 10 күнэ | - |
| Xiamen Airlines | 2012 сыл сэтинньи 21 күнэ | - |
# У

Ө - Саха алпабыытын 27-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Хойох

Хойох - Айыы итэҕэлигэр киртийии көрүҥэ. Дьон ыккардыгар сиэр кэһилиннэҕинэ үөскүүр кир. Ордук чугас дьон ыккардыларыгар сыһыаҥҥа элбэх, холобур, кэргэнниилэргэ, аймахтыыларга. Хойох мунньулуннаҕына тустаах дьон бэйэ-бэйэлэрин өйдөсүһэ сатааһыннара мөлтүүр, отой да сүтүөн сөп. Онон сыһыан уустугуран барар.
Хойох элбээтэҕинэ киһи былыта ыарыыр, сүргэтэ түһэр, устунан күрүөтэ мөлтүөн сөп.
# Герасимов Кирилл Афанасьевич

Герасимов Кирилл Афанасьевич — саха композитора, педагог, дирижер.

# Герасимов Кирилл Афанасьевич
## Олоҕун олуктара

1957 сыллаахха сэтинньи 3 күнүгэр төрөөбүт. Музыкальнай колледж, искусство уонна культура Арктическай Государственнай Институт преподавателэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин композитордарын түмсүүлэрин эппиэтинэстээх секретара.

# Герасимов Кирилл Афанасьевич
## Айар үлэтэ
##### Айымньылара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата
* Сунтаар улууһун өрөгөйүн ырыата

# Герасимов Кирилл Афанасьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ
* Сунтаар улууһун Ытык олохтооҕо
# Сүүрбэ сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэ сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Сидней куоракка (Австралия) 2000 сыллаахха балаҕан ыйын 15 күнүттэн алтынньы ый 1 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 199 дойдуттан 10651 эбит. Барыта 300 кэмпилиэк мэтээл 28 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Өҥ тэллэх

Өҥ тэллэх — сымнаҕас гына имитиллибит тирии лоскуйа, аты ботолуох иннинэ сиһин сабаллар.
# Потапова Варвара

Потапова Варвара Николаевна — уустук дьылҕалаах аатырбыт саха бэйиэт дьахтара.
Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр ыам ыйын 13 күнүгэр 1946 сыллаахха төрөөбүтэ.
1966 сыллаахха Ньурба маҥнайгы нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрээт, СГУ саха тылын уонна литературатын салаатыгар киирбитэ. Ити сылларга "Сэргэлээх уоттара" литературнай куруһуокка дьарыктаммыта.
1967 сыллаахтан өрөрспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, "Хотугу сулус" сурунаалга бэчээттэнэн барбыта.
1972 сыллаахха "Күннээх халлаан" диэн маҥнайгы кинигэтэ тахсыбыта.
1979 сыллаахха хомолтолоохтук өлбүтэ.
Кини туһунан кинигэни «Мин сырдык санньыарым…» диэн ааттаан саха артыыската Зоя Багынанова таһаарбыта. Ньурба куорат Убайааныгар
# Петровка (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Петровка — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хара нэһилиэгин киинэ.

# Петровка (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Хара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Берлин

Берлин (ниэм. Berlin) — Германия киин куората уонна уон алта сирдэриттэн биирдэстэрэ, дойду саамай улахан куората.
# .ky

.ky диэн Кайман арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
# Өҥнөөх таастар

Өҥнөөх таастар (нуучч. самоцветы) — дьэҥкир өҥнөөх киэргэлгэ, араас хомуһуннаах дьайыыларга уонна ону-маны туһалааҕы оҥорорго туттуллар күндү таастар (минерааллар).
Саха сиригэр элбэх өҥнөөх таастар көстөллөр. Ол иһигэр киирэллэр хромдиопсид, хризолит, гранаат, аметист, хайа курустаала, жаад, чароит, нефрит, агаат, сердолик, мрамор, доломит, серпентинит уоннна да элбэх атын өҥнөөх таастар.
Өҥнөөх таастары туһаларынан көрөн икки улахан бөлөххө араараллар: ювелирнай уонна ювелирно-поделочнай. Хайдах үөскээбиттэриттэн уонна туохтан туралларыттан көрөн таастар өссө элбэх бөлөхтөргө арахсаллар. Ол бөлөхтөр истэригэр араас ааттаах, тус туспа аналлаах таастар баар буолаллар. Холобур, кварцтар бөлөхтөрүгэр киирэр таастар манныктар: курустаал — өҥө суох, дьэҥкир кварц, аметист — чэриниилэ өҥнөөх дьэҥкир таас, араҕас буоллаҕына цитрин диэн ааттанар, оттон хара кварц — морион, раухтопаз - хоҥор дымчатай өҥнөөх. Бериллар тоҕус араас көрүҥҥэ арахсаллар: берилл бэйэтэ, изумруд, аквамарин, гелиодор, воробьевит, ростерит... Гранааттар сүүрбэттэн тахсалар. Арай топаазтар өҥнөрүттэн тутулуга суох бары топааз диэн ааттаналлар.

# Өҥнөөх таастар
## Туһаныллыбыт сирдэр

* В. К. Маршинцев, А. С. Таланцев, В. Г. Гадиятов. Магия якутских самоцветов. — Дьокуускай, 1996. — 142 с.
# Бэйэни туһаайыы

Бэйэни туһаайыы (нууч. возвратный залог) — саҥа ирээтэ.

# Бэйэни туһаайыы
## Өссө маны көр

* Дьаһайар туһаайыы
# Munhwa Broadcasting Corporation

Munhwa Broadcasting Corporation (MBC) — Соҕуруу Корея телекомпанията, салалтата — Сеул.
# Хайыырдаах томтороот

Хайыырдаах томтороот. Верхоянскай сис систематын Кулар сис сорҕото. Дьааҥы өрүс Мытантай уонна Бакы хаҥас салааларын икки ардыларынан сытар.
Устата 60 км. Чыпчаала муора таһымыттан 746 м. үрдүккэ тиийэр.

# Хайыырдаах томтороот
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# 1781

1781 сыл.

# 1781
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 13 — Уильям Гершель Ураан планетаны арыйбыт.

# 1781
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 18 — Перу төрүт олохтоохторун ордук бөдөҥ өрө турууларын баһылыгын Туупак Амару II диэн ааттаммыт киһини испанецтар кырыктаахтык өлөрбүттэр. Бастаан ойоҕун, биир уолун, атын чугас дьонун көрөн турдаҕына өлөртөөбүттэр, онтон бэйэтин түөрт атынан хайа тартарбыттар. Бу киһи инкалар бүтэһик ыраахтаҕыларын Туупак Амару сыдьаана этэ, өбүгэтин аатын ылыммыта.

# 1781
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

Бэс ыйын 9 — Джордж Стефенсон (1781 — 12.8.1848) төрөөбүт, английскай изобретатель, бастакы паровозтартан биирдэстэрин туппут, бастакы общественнай тимир суолу (Дарлингон — Стоктон) туттарбыт киһи.
# .bt

.bt диэн Бутан үрдүк таhымнаах ил домена.
# 311

311 сыл.

# 311
## Туох буолбута

* Муус устар 30 — Диоклетиан ыраахтааҕы Рим импиэрийэтигэр христианнары сойуолуурун тохтоппут.
# Суола (үрэх)

Суола - Өлүөнэҕэ уҥа өртүттэн түһэр үрэх. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар.
Устата 224 км. Тардыытын иэнэ 5400 кв.км. Алтынньыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ.
Уҥа өртүттэн Куоллара (67 км.) уонна Тиэрэ (94 км.) үрэхтэр түһэллэр. Тардыытыгар эмптээх бадарааннаах Абалаах күөл баар.
1990 сыллардаахха Өлүөнэттэн Бүтэйдээххэ диэри уу ситимэ уонна Бэдьимэҕэ быһыт тутуллубуттара.
Сайын өртүгэр уутун улахан аҥара Өлүөнэ уута.

# Суола (үрэх)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Per capita

Per capita диэн латин этиитэ. Тылыттан тылыгар тылбааhа буолар "төбөлөргө" эбэтэр "төбө аайы". Хас биирдии төбөҕө диэн өйдүөххэ сөп. Үксүн статистикаҕа туох эмэ эйгэ орто таhымын көрдөрөргө туттуллар.