yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тан династия

Тан династия, эбэтэр Тан импиэрийэ (618, бэс ыйын 18 — 907, бэс ыйын 4, кыт. 唐朝, Танчао) — Ли Юан олохтообут кытай импиэрийэтэ. Кини уола Ли Шимин ыраахтааҕы бааһынайдар өрө турууларын хам баттаан баран сайдыы бэлиитикэтин ыыппыта. Таан саҕана Кытай чэлгийэ сайдыбыта, бу кэмҥэ дойду муҥутуур кыаҕын ыла сылдьыбыта, аан дойду атын дойдуларын сайдыытынан куоһарар этэ.
Ли (李) ууһа Суй импиэрийэтэ ыһыллыытыгар былааһы ылбыта. Династия кылгас кэмҥэ быста сылдьыбытттаах, Ву Дзетян диэн дьахтар ыраахтааҕы Джоу импиэрийэтин олохтуу сылдьыбыта. VII уоннаи VIII үйэлэрдээҕи икки биэрэпискэ олоҕуран олохтоохтор ахсааннарын 50 мөл. кэриҥэ киһи диэххэ сөп. IX үйэҕэ төһө да мөлтөөтөр, импиэрийэ олохтоохторун ахсаана быһа барыллаан 80 мөл. киһи буолбут.
Сайдыы кэмэ Ан Лушан өрө туруутунан түмүктэммитэ (755—763). Эпоха иккис аҥаарыгар онон киин былаас мөлтөөбүтэ, дойду сайдыыта бытаарбыта. Кини иннинээҕи Суй импиэрийэ курдук, Тан импиэрийэ судаарыстыбаннай сулууспаҕа учуонайдары ылара, онно эксээмэн ааһаллара. Кытай култуурата Тан эпохатыгар күүскэ сайдыбыта; кытай поэзията билигин ааҕылларынан бу кэмҥэ саамай үрдүк чыпчаалга тахса сылдьыбыта. Кытай икки ордук биллэр бэйиэтэ Ли Бо уонна Ду Фу бу эпоха кэмигэр олорбуттара. Ону тэҥэ биллэр худуоһунньуктар Хан Ган, Джаҥ Сюан уонна Джоу Фан эмиэ бу кэмҥэ олорбуттара. Учуонайдар устуоруйаҕа элбэх үлэлэри суруйбуттара, ону таһынан энциклопедиялары уонна географияҕа үлэлэри.
# Булуҥ улууһун Ытык гражданнара
## Тиһилик

Аникеева Людмила Александровна Горохов Дмитрий Николаевич Жараев Николай Николаевич Корякин Илья Егорович Мистюкевич Иван Владимирович Наумов Иван Иванович Павлова Елена Прокопьева Попова Маргарита Михайловна Слепцов Константин Константинович Стручков Георгий Иванович Стручков Рев Яковлевич Стручкова Зинаида Егоровна Сыроватскай Владимир Прокопьевич Федорова Елизавета Григорьевна Чемезова Людмила Гаврильевна Шамаев Семен Семенович
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

# Булуҥ улууһун Ытык гражданнара
## Өссө маны көр

Булуҥ улууһун үтүөлээх дьонноро
# Пестряков Петр Петрович

Пестряков Петр Петрович - Саха үтүөлээх артыыһа, Уус-Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
1944 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Кэбээйи оройоуонун Кэбээйи сэлиэнньэҕэ сулууспалаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Илин Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай культуура институутун (Улан-Үдэ) театральнай режиссерскай салаатын 1972 с. бүтэрбит.
1974 с. Москубаҕа ГИТИС иһининэн Үрдүкү режиссердар куурустарын бүтэрбит 1972-1974 сс. - "Чороон" бөлөх дириэктэрэ, художественнай салайааччыта. 1974 с. - V Бүтүн сойуустааҕы эстраада артыыстарын куоҥкурсун дипломаана. 1974-1976 сс. - Саха сиринээҕи концертыыр-эстрада бюротун художественнай салайааччыта. 1976-1979 сс. Саха сиринээҕи концертыыр-эстрада бюротун артыыһа. 1977 с. - VI Бүтүн сойуустааҕы эстраада артыыстарын куоҥкурсун лауреаата, бастакы бириэмийэ. 1978 с. - Саха хомсомуолун "Лучший дебют" бириэмийэтин лауреаата. 1979-1981 сс. – Саха судаарыстыбаннай филармониятын дириэктэрэ. 1981-83 сс. - Саха сирин судаарыстыбаннай үнкүү ансаамбылын дириэктэрэ. 1981 с. Судаарыстыбаннай эстрада-цииркэ искусствотын училищатыгар саха студиятын тэрийэр. о 1981 с. кыраныысса таһыгар улахан тирааһынан афишалары уонна буклеттары бэчээттэппит.
1976 с. Германия Демократическай республикатыгар ССРС култууратын уонна искуствотын күннэригэр кыттыбыт.
1977-1982 сс. Монголияҕа ССРС уонна Саха сирин култууратын уонна искуствотын күннэригэр кыттыбыт. 1981 с. Канаадаҕа уонна 1984 с. Румынияҕа "Человек и его мир" быыстапкаҕа. 1991 с. Японияҕа култуура үлэһиттэрин делегациятын баһылаан илдьэ сылдьыбыт. 1991-1993 сс. – "Сахаконцерт" солбуйааччы дириэктэрэ. 1993-1996 сс. - "Сахаконцерт" артыыһа. 1996-1997 сс. - "Наара суохтар" театр художественнай салайааччыта. 1997 сылтан - "Наара суохтар" театр артыыһа.
Петр Пестряков элбэхтик Москваҕа, Ленинграадка буолбут улахан концентарга, Киин телевидение уонна Бүтүн сойуустааҕы радио биэриилэригэр элбэхтэ кыттыбыта.
Пестряков П.П. ту¥унан ахтыы кинигэтэ 2014 сыллаахха 70 саа¥а туоларыгар кµн сирин к´рбµтэ. Кинигэни бииргэ т´р´´бµт быраата Филипп Петрович Пестряков хомуйан о±орбута.

# Пестряков Петр Петрович
## Ылыллыбыт сирэ

Ырыа кырдала
# Debian

Debian (Дебиан, сахалыы Дьэбийэн), операционнай система, Аан Дойдуга биир бастыҥ система буолар. Уопсай туттар дьон ахсаана 150–200 мөл буолар. Практически Linux системаларын иччитэ, төрүттээччитэ, кырдьаҕастара, абаҕалара буолар. Debian базовай кодунан уопсайа 100-тэн тахса араас операционнай системалар төрүттэммиттэрэ (холобура, эмиэ киэҥҥик биллэр оҕолоро Ubuntu, Linux Mint, TAILS).
Debian аан дойдуга Windows тэҥэ улахан библиотекалаах, араас программалаах буолар.
Debian ноутбуктарга, персональнай компьютердарга, смартфоннарга, планшеттарга үлэлиир. Ону таһынан араас байыаннайдарга (АХШ, Франция аармыйата), сервердарга, былыттарга, сетевой инфраструктураларга барсар. Ону таһынан NASA эмиэ туттар.
# Паратифознай

Паратифы — это группа острых инфекционных патологий, вызываемых паратифозными сальмонеллами и протекающих с развитием интоксикационной симптоматики, сыпи.
# Чэриктэй (Уус-Алдан улууһа)

Чэриктэй — Уус-Алдан улууһун Чэриктэй нэһилиэгин киинэ.

# Чэриктэй (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Чэриктэй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Эстония

Эстония (Ээсти) диэн Хоту Эуропа дойдута. Кирбиилэhэр сиринэн Латвиялыын соҕуруу уонна Россиялыын илин. Байҕал нөҥүө Финляндиялыын хоту уонна Швециялыын арҕаа. Иэнэ 45,227 км².

# Эстония
## Географията

Эстония территорията иэнэ - 45 227 км2; тайааһын дойдута хотутан соҕуруу диэки 240 км уонна арҕаатаг илин диэки 350 км. Кураанах сиринэн Эстония Арассыыйаны уонна Латвияны кытта быысаһаллар. Дойду хотугу-илиҥҥи Европа территориятыгвр өттүгэр бааллар. Эстония улахан өттө намталлаах дэхси сир. Сирин рельебигэр булуус ааспыт суола улаханнык биллэр. Морена кирээдэлэр уонна томтордор үгүстэр. Күөл үксэ манна мууһуруу кэмигэр үөскэбит. Ойурдаах томтордор уонна кирээдэлэр, тыа үүммүт эбэтэр ходуһалардаах, ардыгар сытыары, ардыгар туруору эниэлэрдээх өрүстэр хочолорун кытта солбуһан, сири-дойдуну олус киэргэтэллэр.
Эстония састаабыгар 2355 арыы киирэллэр. Олортон саамай улаханнара - Сааремаа, Хийумаа, Муху, Вормси уонна Кихну араалара. Күөллэртэн саамай улаханнара - Пейпси (Чудское), Пиһква (Псковское) Вырстярв.
Климата сымнаһыардыҥы континентальнай, тэҥис салгынын сабдыалынан. Тохсунньу орто температурата -3,2°C. От ыйын орто температурата +17,8°C.
# Бэс саһархайа

Бэс саһархайа (лат. Suillus luteus, нууч. Масленок поздний) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Бэс ойуурдарга, үксүн сырдык, сэдэх мастаах сирдэргэ, ойуур саҕатыгар, күн сылытар сирдэригэр улахан бөлөхтөрүнэн көстөр.

# Бэс саһархайа
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 10 см тиийэр, бастаан көппөҕөр, онтон хапатйар, сыттык курдук буолар, сороҕор үөһэ иэҕиллэр кырыылардаах, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө сакалаат өҥүн курдук эбэтэр саһархайдыҥы хоҥор. Туруупкалаах араҥата: туруупкалара уһуннар Этэ: модьу-таҕа, эдэр тэллэйдэр киэннэрэ сымнаҕас, кырдьаҕастара - уутуйбут, өҥө алдьаттахха уларыйбат. Атаҕа: кытаанах, 10 см уһуннаах, кытаанах.
# Найроби

Найроби (Nairobi) диэн Кения киин уонна ордук улахан куората. 1899 с. Момбаса уонна Уганда икки ардыларыгар барар тимир суол станциятын быhыытынан тутуллубут. 1907 Британия Илин Африкатын киин куората буолбут, 1963 тутулуга суох Кения Республикатын киин куората буолбут. Колония периодун устата кофе, чэй уонна сизал индустрияларын кииннэрэ этэ. Найроби өрүс үрдүгэр турар.
Найроби Илин Африка ордук улахан куората буолар, олохтоохторун ахсаана 3-4 млн кэриэтэ. Иэнэ 684 км2.
# Күүччэ

Күүччэ (лат. , нууч. Сибирский голец-усач, вьюн) — кыра балык.
Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ үөскүүр. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ.

# Күүччэ
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
# Ландау (Бавария)

Ла́ндау-ан-дер-И́зар (ниэм. Landau an der Isar) — Бавария сиригэр баар кыра куорат. Сахалыы Изар өрүһүн үрдүнээҕи Ландау (Landau an der Isar).
Дьонун ахсаана 13 тыс.
# Eutheria

Eutheria (дьиҥ кыыллар) диэн Theria кыыллар биир кладата. Бу кладаҕа кэнэҕэскилээхтэр уонна кинилэргэ чугас кылаастар киирэллэр. Eutheriaттан атын Metatheria клада баар.
# Б. э. и. 332 сыл
## Туох буолбута

* Б. э. и. 332 сыл – Александр Македонскай Эгиипэт фараонун солотун сүкпүт.
# Сендай

Сендай куорат (дьоп. 仙台市) — Дьоппуон Мияги префектуратын киинэ. Куорат иэнэ - 785,85 кв.км. Сендай куораты 1600 сыллаахха Датэ Масамунэ төрүттээбитэ. Сендай куорат Тихий океантан Оу хайаларга диэри тарҕанан сытар.Куорат саамай үрдүк миэстэтэ - Фунагата хайа буолар. Бу хайа муора таһымыттан үрдүгэ - 1500 м.
# Akai

AKAI Electric — Дьоппуон биир телевизор уонна видик оҥорор тэрилтэтэ этэ, 2004 сыллаахха банкропт (ааҥл. bankrupt) буолбута. "AKAI" товарнай брендын кытайдар атыыласпыттара.
# Засимов Наум Матвеевич

Засимов Наум Матвеевич (01.12.1928—09.11.1991) — саха живописеһа.

# Засимов Наум Матвеевич
## Олоҕун олуктара

* 1928 с. ахсынньы 1 күнүгэр Хаҥалас Нөмүгү нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1952 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбитэ.
* 1954—1956 сс. Москубатааҕы Суриков аатынан судаарыстыбаннай уус-уран институт графика салаатыгар үөрэммитэ.
* 1991 с. сэтинньи 9 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

# Засимов Наум Матвеевич
## Айар үлэтэ

Наум Засимов айымньыларыгар бэйэтин көлүөнэтин олоҕун өйдөбүнньүк гынан хааллара сатааһын көстөр. Элбэх жанрга үлэлээбитин үрдүнэн пейзажка ордук сөбүлээн сыратын биэрбитэ.
Үлэлэрэ
* Суолга көрсүһүү (1963)
# Irc

IRC (англ. омуктуута Internet Relay Chat — ретранслируемый интернэт кэпсэтии типа) — сервиснай дьоннору кытта сурук нонуо дьиннэх буола турар бириэмэ5э кэпсэтэр тэрил. Кини 1988 сыллаахха фин устудьуонунан Ярко Ойкариненом (Jarkko Oikarinen) оноьуллубута.
Бөлөҕүнэн кэпсэтэргэ анаан оҥоһуллубутун үрдүнэн, тус киһини кытары эрэ эмиэ кэпсэтиэххэ сөп, ону таһынан атын даҕаны информацияны ыытыһыахха сөп (холобур, файллары)
IRC улэтигэр тырааныспар быһыытынан TCP боротокуолу туттар, ону таһынан TLS криптографияны туттуон сөп.
Үксүн 6665-6669 портарынан үлэлиир.

# Irc
## Саха Сирин сервердарын испииһэгэ

* IRC.Ykt.Ru
* irc.ya1.ru
* irc.v-irc.com

# Irc
## Ордук туттуллар программалар

* mIRC ( Windows )
* XChat ( *NIX, Windows )
* KVirc ( *NIX, Windows )
* snirc ( Java ME )
* Jmirc ( Java ME )

# Irc
## Сурун хамаандалар:

* NICK username — никкын уларытар username бу манна бэйэн никын суруйа5ын холобур /nick Steenk
* OPER username password — Ирк оператор быраабын биэрэр O:Line испиэьэгэр баары холобур /oper Steenk operpass Steenk - идентификатор operpass - тылым.
* QUIT — сервертан тахсыы.
* JOIN channels [keys] — каналаг кирии канал кулууьун билэр буолахха кулууьун суруйуохха соп холобур /join #amga - #amga канаалым аата эбэтэр /join #amga pass - #amga канаалым аата pass - киирии тылым.
* JOIN 0 — покинуть все каналы
# Зиккурат

Зиккурат — пирамида көрүҥнээх былыргы шумердарга уонна Вавилоҥҥа тутуллубут итэҕэл дьиэтэ, хыраама. Зиккурат чыпчаалыгар дьон таҥараҕа үҥэллэрэ, онно тахсарга улахан таас кирилиэстээх буолар.
# 1347

1347 сыл.

# 1347
## Туох буолбута

* Олунньу 8 — Византия 1341–1347 сс. кырасдааныскай сэриитэ түмүктэнэн, Иоанн VI Кантакузен уонна Иоанн V Палеолог былааһы үллэстэргэ сөбүлэҥ түһэрсибиттэр.
# Украина былдьаммыт территориатын аннекциалааһын (2022)

Украина былдьаммыт территориатын аннекциалааһын — Украина Арассыыйа сэриитэ биир сүрүн чааһа, Балаҕан ыйын 30 күнүгэр 2022 Владимир Путин уурааҕынан Арассыыйа Украина төрүт сирдэрин былдьааһына. Аан Дойдуга буолбатах прецедент буолла уонна Арассыыйа окончательно рашизм политикатын көрдөрдө.
Былдьаммыт сирдэр:
* Херсон уобалаһа
* Запорожье уобалаһа
* ДНР
* ЛНР
Былааҥҥа:
Украина уонна Аан Дойду билиммэт уонна Арассыыйаны агрессор курдук көрөр. Аннекция дефакто Аан Дойдуга Үһүс Аан Дойду сэриитин турукка киллэрдэ, аны Украина уонна Арассыыйа сыһыанын окончательно бырааттыы сыһыаннарын түмүктээтэ, перманентнай сэрии турукка киллэрдэ. Арассыыйа инникитин эмиэ сотто.
Итинэн сибээстээн Арассыыйаҕа мобилизациа (2022) бара турар.
# 1014

1014 сыл — XI үйэ сыла.

# 1014
## Туох буолбута

* Муус устар 23 — Клонтарф аттынааҕы кыргыһыыга ирландецтар дойдуга саба түспүт викиннэри кыайбыттар, ол эрээри хоруоллара Брайан Бору кыргыһыыга өлбүт.
* От ыйын 29 — Византия-Болгария сэриилэрэ: Клейдион аттынааҕы кыргыһыыга Византия импэрээтэрэ Василий II Болгария аармыйатын бүтэһиктээхтик үлтүрүппүт. Мантан сылтаан Болгария ыраахтааҕыта Самуил сүрэҕинэн ыалдьыбыт уонна алтынньы 6 күнүгэр өлбүт.
# Бридьтаун

Бридьтаун (Bridgetown) диэн Барбадос киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана тула эргининиин 96,578 (2006).
# Hewlett Packard Enterprise

Hewlett Packard Enterprise — АХШ сервердары оҥорор тэрилтэтэ.
# Бурут

Бурут — абааһы тайаҕар майгынныыр ууга, бадарааҥҥа үүнэр сүлүһүннээх от. Ынах сүөһү сиэтэҕинэ өлөр
# .nf

.nf диэн Норфолк арыы үрдүк таhымнаах ил домена.
# Лаамы байҕал

Лаамы байҕал. Чуумпу далай байҕала. Далайтан (океантан) Камчаатка тумул арыы, Курил арыылар уонна Хоккайдо арыы араарар. Иэнэ 1603 мөл. кв. км. Дьириҥэ 3521 м тиийэр. Орто дириҥэ 1780 м. Байҕал арҕаа өттө шельфка сытар. Шантар арыылардаах. Бөдөҥ хомолоро — Шелихов, Сахалин, Анива, Терпения.
Байҕалга бөдөҥ өрүстэртэн Амур өрүс түһэр.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри байҕал хоту өттө тоҥ. Соҕуруулуу-илиҥҥи өттө тоҥмот. Балык (минтай, сельдь, лосось). Түлүөн бултааһына.
Пуортара — Магадаан, Корсаков, Айаан, Охотскай.
Байҕал нууччалыы аата Охотскай диэн эбээннии «Окат» (өрүс) диэн тылтан тахсар.
Дьоппуоннар «Хоккай» (北海) диэн ааттыыллар этэ. Ол аата Хотугу диэн. Кэнники Атлантик океан Хотугу байҕалын итинник ааттыыр буоланнар, Лаамыны кинилэр «Охоцуку-кай» (オホーツク海) диэн ааттыыр буолбуттара.

# Лаамы байҕал
## Өссө маны көр

* И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)

# Лаамы байҕал
## Ылыллыбыт сирэ

* Иллюстрированный энциклопедический словарь, 1995 г.
# Новокаин

Новокаин (өссө биллэринэн Прокаин эбэтэр Procaine), анестетик, кыра наркотик буккаастаах уонна элбэх гидрохлорид С+ буккаастаах эмп, саамай мөлтөх анестетик буолар барыларыттан, ол курдук лидокаинтан 5 төгүл мөлтөх, ультракаинтан 14 төгүл. Новокаин сүрүннээн стоматологияҕа туттуллар. Операцияҕа туттулубат - тоҕо диэтэххэ ниэрбэ ситэ утуйбат, киһи сим биир ыарыыны билэр.
# Слепцова Вера Семеновна

Слепцова Вера Семеновна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Дьааҥы улууһун В.С.Чириков аатынан Адыаччы орто оскуолатын үрдүкү категориялаах саха тылын, литературатын учуутала.
2103 сыллаахха Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Инникигэ хардыы» күрэскэ кини бэлэмнээбит оҕото сэттис кылаас үөрэнээччитэ Горохова Декабрина «Киһи этин-хаанын көрдөрөр тыллар» диэн чинчийиитэ II миэстэни ылбыта.
# Бабушкин (нэһилиэк)

Бабушкин нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Боронук.
Улуус кииниттэн 107 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 356 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Боронук - 281 уонна Мачах - 75.

# Бабушкин (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Оҕо автосырсыылара

Оҕо автосырсыылара эбэтэр Вениска оҕо автомобиль сырсыылара (ааҥл. Kid Auto Races at Venice) диэн Keystone Studios кылгас саҥата суох киинэтэ. Сүрүн оруолга Чарли Чаплин. Режиссер Хенри Лерман. Кэридэхчээн персонаж көстүбүт бастакы киинэтэ. Премьерата 1914 сыл олунньу 7 күнэ.
Киинэ Лос Андьелес хото Венис түөлбэтигэр дьиҥнээхтии бара турар Junior Vanderbilt Cup оҕо автомобиль сырсыыларыгар уһуллубута. Чаплин уонна Лерман сырсыы көрөөччүлэрин иннилэригэр тахсан оруолларын оонньообуттара.

# Оҕо автосырсыылара
## Сүжета

Кэридэхчээн оҕо автомобиль сырсыыларын көрө кэлэр. Күрэхтэһиини киинэ камераҕа уһула сылдьаллар. Кэридэхчээн камера иннигэр киирэн кадрга көстө сатыыр. Режиссер уонна оператор кыыһыраннар кинини кыйдыыллар. Ону өсөһөн кадрга син биир киирэ турар.

# Оҕо автосырсыылара
## Оруолларга

* Чарли Чаплин — Кэридэхчээн
* Хенри Лерман — Режиссер
* Фрэнк Д. Уиллиамс — Оператор
* Гордон Гриффит — Уол
* Билли Джейкобс — Уол
* Шарлот Фитцпатрик — Кыыс
* Тельма Солтер — Кыыс
# Time

Time диэн АХШ сонун сурунаала. Штаб-квартирата Нью Йорк хотоҕо баар. Time Inc. компания тойоно Хенри Люс 1923 сылга төрүттээбитэ. Урут нэдиэлэ аайы тахсааччы, 2020 сылтан ыйга иккитэ тахсар. 2018 сылтан сурунаал бас билээччитэ Марк Бениофф. Time сурунаал Сыл киһитэ (Time Person of the Year) диэн номинациянан ордук биллэр. Сыл киһитэ аат ааспыт 12 ый устата аан дойду сонуннарыгар ордук элбэхтэ ахтыллыбыт киһиэхэ эбэтэр бөлөххө иҥэриллэр. Time 100 диэн рейтинг тиһигэр ааспыт сыл 100 ордук сабыдыаллаах киһитэ киирэр.
# Тунис динаара

Тунис динаара (араб. دينار تونسي‎, TND) диэн Тунис валютатын биирдигэ.

# Тунис динаара
## Банкноталар

* 5 динаар5 динаар
* 5 динаар
* 10 динаар
* 10 динаар (2005)
* 10 динаар
* 20 динаар
* 20 динаар
* 30 динаар
* 30 динаар
* 50 динаар

# Тунис динаара
## Манньыаттар

* 5 милим
* 10 милим
* 20 милим
* 50 милим
* 100 милим
* ½ динаар
* 5 динаар
# Linux

Linux (Linus (Torvalds) + Unix) диэн *nix операциялыыр системалар уустара. Linux иччитигэр олохтонор. FOSS оҥоhук ордук биллиилээх холобурдарыттан биирдэстэрэ. Төрүт кодун ким баҕар туттуон, уларытыан эбэтэр тарҕатыан сөп. Билигин Linux иччитэ элбэх элетроникаҕа туттуллар, холобур компьютерга операционнай системанан - GNU/Linux ubuntu, телефоҥҥа - android, SmartTV телевизога, маршрутизаторга
Linux иччитин 1991 с. Линус Торвальдс суруйбута. Система утилиталара уонна библиотекалара GNU операциялыыр систематтан ылыллыбыттара. Ол иhин система атыын аата GNU/Linux.
1990- с сыллар саҕаланыыларыгар тэриллибит салаа ресурсалара номнуо 2000- с сыллар саҥаларыгар компьютердар уонна сервердэр ситимнэрэ кэҥээн, көрүү- истии систиэмэтэ кэҥээн, сорох сирдэргэ персональнай компьютердарга эмиэ туһаныллыбыттара.
Хас биирдии Linux систематтан волонтердары тардыы уонна атыылааһын олус суолталаах программнай кыахтардаах: холобур, 2008 сылга суоттааһын 9 млрд долларга тэҥнэһэр системаны оҥорорго 10,8 млрд долларга наадыйарын, оттон холбоһуктаах себестоимоһа 1,4 млрд долларга тэҥнэспитин, аҥардас 2008 сылга 315 мөл. долларга тиийэ улаатарын, холбуу үлэ 73 мөл. долларга тэҥнэспитин көрдөрбүттэрэ.тыһ. киһи-сааһа.
Семейство системы, включающих компонентов включающих программы ГNU, gcc, gcc, golbc, coutils и ряды других, сороҕор идентичность как GNU/Linux. Так как традиционные системы чако- то, под "Linux" обычно подразумываются чако- то; притом существует спорка о имении GNU/Linux. Linux - Linux-Linux-Linux Standa base, докумуоннар сорҕолоро стандарт быһыытынан регистрацияламмыт; ол гынан баран, система барыта сертификацияланар буолбатах, уопсайынан, Linux-система биир кэлим стандартнай комплект эбэтэр дьиэ кэргэҥҥэ киирэр формальнай усулуобуйа суох. Ол эрээри биирдиилээн Linux базатыгар олоҕуран кэккэ системалар бааллар эрээри, "GNU/Linux" программаттан көрөн, "Linux" диэбэттэр, чуолаан, мобильнай системалар уонна собуоттар бааллар.
Официальнай логотибынан уонна талисман Linux 1996 сыллаахха Ларри Юининг буолар. «Linux» атыы- эргиэн марката Айааччыга уонна сүрүн оҥорооччу ядра Линус Твальдс тиксэр. Онуоха проект ханнык да тэрилтэҕэ эбэтэр чааһынай дьоҥҥо тиксибэтэҕэ, кини сайдыытыгар кылаатын иһин тыһыынчанан тутулуга суох бэдэрээтчиттэр уонна компаниялар бииргэ үлэлииллэрин биир сүрүн инструменнарынан буолаллар. Linux сайдыытын уонна хаамыытын сүрүн сыалынан- соругунан туруорар кэккэ коммерческайа суох холбоһуктар бааллар-2007 сыллаахха The Linuux порядка. Linux-Linux-система тутаах ырыынага баар, олор 70 %- тан тахса (2017) Red Hat (IBM в 2019 году).
* Ричард Столлмэн, хаҥас, GNU project тэрийээччитэ, уонна Линус Торвальдс, уҥа, Linux иччитин айааччы
* Ричард Столлмэн, хаҥас, GNU project тэрийээччитэ, уонна Линус Торвальдс, уҥа, Linux иччитин айааччы ||
# Слепцова Матрёна Васильевна

Слепцова Матрёна Васильевна (11.04.1916—1995) — РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа.

# Слепцова Матрёна Васильевна
## Олоҕун олуктара

1916 сыллаахха муус устар 11 күнүгэр Саха АССР Өлүөхүмэ оройуонун Чаара нэһилиэгэр Уолбут с. дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Өлүөхүмэ оройуонун Кыыллаах уонна Иккис Нөөрүктээйи оскуолаларыгар үөрэммит.
1932 сыллаахха Москватааҕы А. М. Луначарскай аатынан театр искусствотын государственнай институтугар үөрэнэ киирбитэ. Институту бүтэрээт, 1936 сылтан П. А. Ойуунускай аатынан Саха драматын государственнай театрыгар (1942—1971 сс. — музыкальнай-драматическай театр) үлэлээбитэ.

# Слепцова Матрёна Васильевна
## Олоҕун олуктара
### Кэрэхсэбиллээх түгэн

1950 сыллаахха бүтүн Сэбиэскэй Сойуус үрдүнэн ааҕыллар "Огонек" сурунаалга оҕолору кытта түспүт хаартыската тахсыбыта. Онно кини Дьокуускайдааҕы музыкальнай уус-уран училище преподавателэ Поль Ходыревтыын 8-9 саастаах дьоҕурдаах оҕолору Ленинградка хореография училищетыгар уонна консерватория иһинэн үлэлиир оскуолаҕа үөрэххэ илдьэ баран иһэллэр диэн суруллубут. Кэрэспэдьиэн кинилэри Новосибирскай аэропуордугар көрсөн кэпсэппит.

# Слепцова Матрёна Васильевна
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Кэргэнэ — Слепцов Марк Дмитриевич (28.11.1914—16.06.1989), Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.
* Уола — Слепцов Марк Маркович, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

# Слепцова Матрёна Васильевна
## Айар үлэтэ

Театрга 100-н тахса оруолу оонньообута, ол иһигэр:
    Феклуша («Гроза», А. Островскай)
    Пелагея («Ситим быстыыта», Амма Аччыгыйа)
    Варвара («Ини-бии», С. Ефремов)
    Сайсары («Сайсары», Cуорун Омоллоон)
    Норо («Күн күөрэйиэн иннинэ», Суорун Омоллоон)
    Мария («Манчаары», В. Протодьяконов)
    Аан Далбар («Өлүөнэ сарсыардата», И. Гоголев)

# Слепцова Матрёна Васильевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1941)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1952)
* РСФСР үтүөлээх артыыһа (1956)
* РСФСР норуодунай артыыһа (1962)
* «Бочуот Знага» уордьан (1952, 1957)

# Слепцова Матрёна Васильевна
## Кини туһунан

* Слепцова А. Д. Марк, Матрена Слепцовтар. — Дьокуускай: «Бичик», 2003. — 192 с.
* Босиков В. А. Матрена Васильевна уонна кырдьаҕас Кыhыл Знамя // «Кыым». — 2001. — Кулун тутар 15 к.
* Сиэн Чолбодук. Маах уонна Мотуруона Силэпсиэптэр // Сиэн Чолбодук. Быыс аhыллар… — М., 2000. — С. 52—60.
* Потапов Ф. Ф. Слепцова М. В. айар улэтин 40 сыла // Федот Потапов : алгыстаах айар улэм / хомуйан онордулар: С. П. Онуфриева (ред.), З. П. Багынанова. — Дьокуускай, 2001. — С. 373.
* Сивцев, С. — Доллу. Улахан суол төрдүгэр // Сивцев, С.-Доллу. Хатыламмат тугэннэр, умнуллубат айаннар: П. А. Ойуунускай аатынан Саха гос. драм. театрын 70 сылыгар ананар. — Дьокуускай, 2000. — С. 15—23.
* Слепцова А. Ийэ курдук саныыр саҥаhым // «Забота-Арчы». — 2001. — 25 окт.
* Фомин В. Аан далбар ийэ артыыска // «Саха Сирэ». — 2001. — Муус устар 18 к.
# .be

.be диэн Бельгия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Муҥур (балык)

Муҥур (лат. Coregonus nasus, нууч. чир) — майаҕастыҥылар аймахтарыгар киирэр сырдык хатырыктаах бөдөҥ үрүҥ балык.
Саха сиригэр байҕалларга түһэр өрүстэргэ орто уонна алын тардыыларыгар уонна туундара күөллэригэр үөскүүр. Илин өрүстэргэ ордук элбэхтик көстөр. Сыаналаах бултанар балык.

# Муҥур (балык)
## Тас көрүҥэ

Төбөтө кыра, сүүһүн кэннинэн көхсө бөлтөгөрдөөх, айаҕа аллара, хараҕа кыра, этэ-сиинэ үрдүк, ойоҕосторуттан суптугур. Үөһээ сыҥааҕа иннигэр тахса сылдьар, тииһэ суох. Хатырыга бөдөҥ, ойоҕос сурааһынан 81-110 устуука. Сыа лаапчааннаах. Тыһыта атыыра тас көрүҥүнэн уратылара суох. Күөл муҥура өрүс киэнинээҕэр эмис уонна этэ-сиинэ арыый үрдүк буолар.

# Муҥур (балык)
## Уһуна уонна ыйааһына

Саха сиригэр 80 см, 12 киилэҕэ тиийэр. Халымаҕа 17 киилэлээх муҥурдары туттараллара биллэр. Куруук көстөр балык кээмэйэ - 40-65 см, ыйааһыннара - 1-4 кг.

# Муҥур (балык)
## Аһылыга

Бентос харамайдарынан аһылыктанар.

# Муҥур (балык)
## Ууһааһына

5-7 сааһыгар ууһуур кыахтанар. Сабаҕалааһын быһыытынан муҥур икки-үс сылга биирдэ эрэ ыыр.

# Муҥур (балык)
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
# Java

Java диэн Дьэймс Гослиҥ (Sun Microsystems) 1995 с. айбыт программалааhын тыла.