yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Денарий бэлиэтэ

Денарий бэлиэтэ (𐆖, X) — Былыргы Рим харчытын кылгатыллыбыт бэлиэтэ. Unicode — U+10196 стандартыгар киирбит туспа бэлиэннэн.

# Денарий бэлиэтэ
## Былыргы кэм

Денарий (лат. denarius) — былыргы Рим манньыата, бастаан 268 сыллаахха б. э. и. оҥоһуллубут. Өр сылларга саамай тарҕаммыт үруҥ көмүс манньыата Былыргы Римҥа, Арҕаа Европа дойдуларыгар орто үйэлэргэ. Бастакы сыаната 10 асс. Мантан маньыат аата тахсар «уонтан турар», бэлиэтэ — римскай сыыппара X.

# Денарий бэлиэтэ
## Орто уйэлэр, Саҥа уонна Билиҥҥи кэмнэр

Аврелиан (Рим императора, 270—275 сс.) харчытын реформатын кэннэ манныатаны быһан оҥоруу Римна тохтообута. Диоклетиан (Рим императора, 284—305 сс.) кэмигэр денарий тутаах харчы единицата буолар — уопсай денарий (лат. denarius communis).

# Денарий бэлиэтэ
## Тумуллубут бэлиэ таабыла

| Харчы сыанатын аата | Дойдулар | Валюта бэлиэтэ |
| Античнай харчы сыаната |||
| Денарий | Рим республиката | X, X, XVI |
| Билиҥҥи валюталар |||
| Денар | Хотугу Македония Хотугу Македония | Халыып:Валюта бэлиэтэ/MKD |
| Динар | Алжир Алжир | Халыып:Валюта бэлиэтэ/DZD |
| Динар | Бахрейн Бахрейн | Халыып:Валюта бэлиэтэ/BHD |
| Динар | Иордания Иордания | Халыып:Валюта бэлиэтэ/JOD |
| Динар | Ираак Ираак | Халыып:Валюта бэлиэтэ/IQD |
| Динар | Кувейт Кувейт | Халыып:Валюта бэлиэтэ/KWD |
| Динар | Лиибийэ Лиибийэ | Халыып:Валюта бэлиэтэ/LYD |
| Динар | Сербия Сербия | Халыып:Валюта бэлиэтэ/RSD |
| Динар | Тунис Тунис | Халыып:Валюта бэлиэтэ/TND |
| Историческай уларытыллар харчылар |||
| Пфенниг (¹⁄₁₀₀ марка | Германия Германия | ₰ |
| Пенни (¹⁄₁₂ шиллинг; ¹⁄₂₄₀ фунт стерлинг) | Улуу Британия Улуу Британия | d |
| Билиҥҥи уларытыллар харчылар |||
| Динар (¹⁄₁₀₀ иранскай риал) | Ираан Ираан | .د |
# Геоморфология

Геоморфология диэн сир ньуурун үөрэтэр уонна ойуулур наука. Үксүн бу тиэрмининэн байҕаллартан атын сирдэри (материктары, арыылары, континент иһинээҕи байҕал-күөллэри, күөллэри) уонна байҕаллар, далайдар (акыйааннар) кытылларын зонатын чинчийэр үөрэҕи ааттыыллар.
Литосфера чаастарын ньуурун форматын бөлөҕүн рельеф диэн ааттыыллар. Рельеф тус-туһунан элэмиэннэртэн - элэмиэнтарнай формалартан турар. Кинилэр уларйыыларыттан уонна бэйэ-бэйлэригэр сыһыанарыттан геоморфологическэй ландшафт үөскүүр. Ол ландшафка географическэй ландшафт олоҕурар.
Биһиги харахпытыгар көстөр рельеф маннык характеристикалардаах:
* элэментарнай формалар тас (геометрическэй) омоонноро;
* улаханнара
* гипсометрическэй балаһыанньата (абсолютнай уонна относительнай);
* саҕахха сыһыанынан
* тулалыыр формаларга сыыанынан.
Ол гынан баран геоморфология, наука буоларын быһыытынан тас эрэ көстүүнү ойуулааһынан түмүктэммэт. Сүрүн соруга атыҥҥа - рельеф уонна кини элэмиэннэрэ хайдах сайдыбыттарын, тоҕо маннык буолбуттарын үөрэтии.
Ол иһин сир ньууру классификацията формальнай эрэ буолуо суохтаах, айыллыбыт айылҕатын (генетикатын) эмиэ көрүөхтээх. Ол да буоллар тас бэлиэлэр геоморфологияҕа син биир олох буолаллар.
Геоморфологияҕа маннык формалары араараллар: судургу, эбэтэр элементарнай уонна уустук. Бастакылар биир кэлим уонна тас омоонноро судургу буолаллар (холобур: булгунньах, дюна, воронка, бүлүүһэ уо.д.а.). Иккистэр, таҥнарытын, тас көрүҥнэрэ тус туһунан элэмиэннэр холбоспуттарыттан тахсаллар (холобур: хайа сиһэ, күөллээх эбэтэр кураанах оҥхой уо.д.а.). Судургу формалар геоморфология лнадшаабыгар организмҥ саанык оруолун оонньууллар: хайдах элэмиэнтэн турар да рельеф тас көстүтэ онтон тутулуктана.
Онон геоморфология анаалыһын бастакы соругунан уустук форманы судургу формаларга араарыы буолар.
# Таврийскай

Таврийскай (укр. Таврійськ) диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 761 (2017).

# Таврийскай
## Историята

1983 сыллаахха Саҥа Каховка куорат Восточнай бөһүөлэгин оннугар олохтоммут.

# Таврийскай
## Географията

Днепр өрүскэ Каховскай уу хааһаҕын хаҥас кытылыгар Каховка уонна Саҥа Каховка ыккардыларыгар, Херсон — Геническай Р-47 суол төрдүгэр турар. Куорат аттыттан Хотугу Кырыым ханаала саҕаланар.
# Таастаах нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Таастаах нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өргөлөөх.
Улуус кииниттэн 65 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 270 киһи (2007 сыл).

# Таастаах нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Петров Виктор Григорьевич (1928 с. олунньу 18 к. төр.) — саха живописеһа.
# Коробцова Раиса Константиновна

Коробцова Раиса Константиновна — история билимин кандидата, суруналыыстар Түмсүүлэрин чилиэнэ.

# Коробцова Раиса Константиновна
## Олоҕун олуктара

* 1947 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр Иркутскай уобалаһа Бодайбо куоратыгар төрөөбүтэ.
* 1969 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1972 с. — ЫБСЛКС КК иһинэн Үрдүку партийнай оскуоланы бүтэрбитэ.
* 1969—1974 сс. — комсомол үлэһитэ.
* 1974—1979 сс. — суруналыыс.
* 1979 сылтан — младшай научнай үлэһит, научнай үлэһит, старшай научнай үлэһит.
* 1985 с. — история билимин кандидатыгар «Печать — действенный инструмент организации и воспитания трудовых коллективов (На опыте Северо-востока СССР в 70—80-е годы)» тиэмэҕэ диссертациятын М.В. Ломоносов аатынан Москватааҕы государственнай университетка ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1988—1994 сс. — тыл, литература уонна история Институтын историяҕа салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1992 с. — Саха государственнай университетын доцена.
* 1994 сылтан — Саха Республикатын омуктар дьыалаларыгар министерствотын салаатын начальнига.
Р.К. Коробцова — Саха Сирин сэбиэскэй кэминээҕи, Саха Сирин партийнай тэрилтэтин историяларын чинчийээччитэ.

# Коробцова Раиса Константиновна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Ускорение газетной строкой» (Якутск, 1987) - кинигэ.
* «Печать и трудовой коллектив» (На опыте печати Северо-востока СССР. 1976—1987 гг.) (Якутск, 1988) - кинигэ.
* «Печать — действенный инструмент активизации человеческого фактора (На опыте печати Северо-востока СССР)» (Тез. региональной научной конференции: Активизация человеческого фактора. — Магадан, 1987) - ыстатыйа.
# Дьон Мейнард Кейнс

Дьон Мейнард Кейнс (John Maynard Keynes) (Бэс ыйын 5, 1883, Кэмбридь, Британия – Муус устар 21, 1946, Тилтон, Британия) диэн Британия экономиhа. Аныгы макроэкономика сайдыытыгар тутаах дьайыылаах. Кейнс дойду дьаhалтатаинтервенсионизм политикатын өйүүрэ, ол аата дьаhалта үп инструменнарынан экономика бигэ туруктаах буолуутун көмүскүөхтээх. Кини санааларыттан турар теориятын Кейнс экономиката диэн ааттыыллар.
# Кыл өтүү

Кыл өтүү- сылгы кылыттан өрөн оҥоһуллубут уһун суон быа.

# Кыл өтүү
## Өссө маны көр

* Кыл көнтөс
* Кыл ситии
* Кыл кылыы
* Кыл туһах
# B Lab

B Lab — кэммиэрсийэҕэ сыһыана суох тэрилтэ, Эмирикэ ХолбоһуктаахЫстааттарыгар Пенсильванияҕа Делавэр уокурукка баар.
2006 сыллаахха үс атастыылар - Джей Коен Гилберт, Барт Хоулахан уонна Эндрю Кэссой тэрийбиттэр. B Lab хампаанньаларга аналлаах социаль уонна экология ирдэбиллэрин киритиэрийдэригэр сөп түбэһэр сэртипикээттэри оҥорбут (B Lab certification или B Corporation certification). Бу сэртипикээттэр көмөлөрүнэн, ону кытта бэйэтин эрийэтинин уонна аналитик матырыйаалларын туһанан, B Lab эконуомука саҥа сиэктэрин арыйбыт, үс ситимнэһэр бачыымнарынан системалыы уларыйыыны киллэрбит: Certified B Corporations туппут; инвестициялары социаль бырайыатар уонна тулалыыр эйгэни харыстааһын туһуларыгар тыырыыга сабыдыаллаабыт; социаль урбаанньыттааһын уонна инвестиция көмөтүнэн дьайыылар үрдүүллэригэр судаарыстыбаннай бырагырааммалары хамсаппыт.
B Lab дойду социаль уларыйыытыгар инновация кэммиэрчэскэй уонна кэммиэрчэскэйэ суох моделларын үлэлэтэр, ырыынак уһун кэмнээх хаппытаалын сайыннарар уонна бэйэтин сэртипикээттэрин сиэктэрин кэҥэтэр, корпорациялар устааптарын социаль эппиэтинэстээх буолууларын тупсарар, биизинэһи уонна социаль тэрилтэлэри холбуур. Сэртипикээттээһин ырыынагар B Lab Det Norske Veritas, Underwriters Laboratories уонна Technischer Überwachungsverein хатыһар. 2014 сыл сааһыгар 27 дойдуттан 60 араас экономуокука эйгэтин тыһыынча кэриҥэ хампаанньата B Lab сэртипикээтин ылбыт, өссө 16 тыһыынча хампаанньа бу тэрилтэ үнстүрүмүөннэринэн туһаммыт.
B Lab үлэтин саҥам саҕалыыр кэмигэр үгүс сакаасчыттар уонна инбиэстэрдэр өйөөбүттэр, ол — Рокфеллер пуондата, АХШ аан дойдутааҕы сайдыыга агеныстыбата, Deloitte, Prudential Financial уонна Halloran Philanthropies. B Lab хампаанньалар саҥа көрүҥнэрин тэрийбит — B Corporation («B» диэн «барыыстаах»). Ити — юридиичэскэй бэлиэ уонна сэртипикээссийэ систиэмэтэ, хампаанньалары бэйэлэрин социаль өттүнэн эппиэтинэстээх туһанааччыларга уонна инбиэстэрдэргэ киллэрэр.
B Corporation статуһун уонна сэртипикээтин ыларга хампаанньа олохтуур дуогабарын менеджердар, акциялаахтар эрэ тустарыгар буолбакка, үлэһиттэр, тулалыыр уопсастыба интэриэстэрин көрөллөрүн курдук уларытыахтаах. Көннөрүүлэр урбаанньыттар тастан инбиэстэрдэри, үптэрин-баайдарын туһугар долгуйбакка, ылалларыгар кыах биэрэр.
2014 сыллаахха Сколл Пуондата B Lab -ы, аан дойду социаль тэрилтэлэрин куонкуруһугар тиһэх биэтэккэ тиийбитин иһин, наҕараадалаабыт.
Итини таһынан B Lab корпорациялар уонна сокуон туһунан иһитиннэрэ саайты дьаһайар.
# Эриэн бараахтар уустара

Эриэн бараахтар уустара (лат. Arenaria, нууч. Род Камнешарки) - Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ көстөр: Эриэн бараах.

# Эриэн бараахтар уустара
## Өссө маны көр

* Лопхойууттар уустара
* Алтан түөстэр уустара
* Чыыбыстар уустара
* Чуускуннар уустара
# Никифоров Капитон Николаевич

Никифоров Капитон Николаевич (1949 с. ыам ыйын 1 күнэ, Кутана нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ.

# Никифоров Капитон Николаевич
## Олоҕун олуктара

· 1949 с. ыам ыйын 1 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Кутана нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1958 сыллаахха маҥнайгы кылааска үөрэнэ киирбитэ
· 1966 с Кутана аҕыс кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ
· 1966 – 1968 сс. Бүлүүчээн орто оскуолатын бүтэрэр
· 1969-1973 сс. Хабаровскай физкультурнай институтун устудьуона
· 1973-1987 – Кутана оскуолатыгар физкультура учуутала
· 1987-2018 – Кутана орто оскуолатын дириэктэрэ
· 2018 сылтан А.А. Иванов-Күндэ музей дьиэтигэр педагог-организаторынан үлэлиир.

# Никифоров Капитон Николаевич
## Наҕараадалара

* - Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа – 1976 с.
* - «Старшай учуутал» - 1982 с
* - СӨ “Методист учуутал”
* -“Холбос” потребительскай кооперация I сийиэһин дэлэгээтэ – 1988с
* -РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна – 1991с
* - В.Г. Павлов аатынан бириэмийэ лауреата – 1999 с
* -“Оскуола бастыҥ дириэктэрэ-2000с» мэтээллээх,
* -«Чөл олоҕу бөҕөргөтүүгэ кылаатын иһин» мэтээл – 2002с.
* - «Саха сирэ Россиялыын 370 сыл” үбүлүөйүнэй бэлиэ – 2003с.
* -«Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара” бэлиэ – 2004с.
* -СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ – 2005с.
* -Кутана нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо – 2009с.
* -Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо- 2010с.
* -ИПКРО махтал суруга – 1999с, 2002с, 2005 с.
* -СӨ үөрэҕириитин Бочуотунай грамотата – 1992с, 1998с, 2002с, 2005с.
* -Грамота ФГОУ, ДПО, АПК и ППРО – 2009г. Москва.
* -IX, XI, XII, XIII учууталлар сийиэстэрин дэлэгээтэ.
* -СӨ спордун бэтэрээнэ – 2009с
* -Сунтаар улууһун волейболга бочуоттаах бэтэрээнэ – 2010 с.
* -СӨ Ил Түмэн мунньаҕын Бочуоттаах грамотата – 2010 с.
* -СӨ муниципальнай тэриллиилэрин депутаттарын I съезтэрин дэлэгээтэ – 2017г.
* -«2017 сыл Россия бастыҥ дириэктэрэ» бэлиэ – 2017с.
* -СӨ «Гражданскай килбиэн» бэлиэ – 2017с.
* -«Сунтаар улууһун үөрэҕириитэ сайдыытыгар кылаатын иһин» бочуоттаах бэлиэ – 2017с.
* -«Сунтаар улууһун физическэй культуратын уонна спорт сайдыытыгар кылаатын иһин» бочуоттаах бэлиэ – 2018с.
* - Сунтаар улууһун бочуоттаах дириэктэрэ – 2019с.
* -«Кутана нэһилиэгин сайдыытыгар кылаатын иһин» бочуоттаах бэлиэ – 2019с.
* -СӨ үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ – 2020с.
* -СӨ «САССР 100 сыла» бочуоттаах бэлиэ – 2022с.
* -СӨ «Килбиэннээх дьиэ кэргэн» бочуоттаах бэлиэ -2022с.
* - СӨ «Физкультурнай хамсааһын 100 сыла» бочуоттаах бэлиэ -2023с.
# Мукормикоз

Мукормикоз, тэллэй үөскэтэр ыарыыта, ол эбэтэр мукор тэллэйэ киһиэхэ эбэтэр кыылга үөскүүрэ, ол түмүгэр эти хааны өлөрүүтэ. Мукормикоз ыарыы сүрүннээн кыылларга даҕаны, дьоҥҥо даҕаны редко буолар, этэргэ дылы фактически буолбат. Сүүс сылга биирдэ эмит случай буолар.
COVID-19 ыарыынан сибээстээн сахарнай диабеттаах дьон мукормикозтанар буоллулар.
# Кыстык

Кыстык — 1) кыһын олорор сир; 2) кыһыҥҥы дьиэ; 3) кыһыҥҥы кэмҥэ туттуллар күрүө-хаһаа, тутуу барыта; 4) кыстыыр сиргэ көһөн кэлиэхтэн ыла саас көһөн барыахха диэри кэм.
Тэҥнээ: кыстау (казах.) — кыһын устата олоруу, кыһыны туорааһын; гышлаг (азерб.), кыштак (кирг.),кышту (алтай), хыстаг (хакас), кыштаг (тыыв.), кыстаг (койб.) — көс дьон кыстаары тохтуур түһүлгэлэрэ; кыһын устата көһө сылдьар сир барыта.

# Кыстык
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

# Кыстык
## Өссө маны көр

* Хотон
# Уон үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Уон үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу 1939 сыллаахха бэс ыйыгар МОК быһаарыытынан Лондон куоракка (Великобритания)1944 сылга ыытыллыахтаах эбит. Аҕа дойду сэриитэ буола турарынан Оонньуу ыытыллыбатах. Бу Оонньуулар МОК 50 сылыгар ананыахтаах этилэр. Төһө да сэрии буола турдар, Швейцарияҕа Лозаннаҕа МОК штаб- квартиратыгар 1944 сыл бэс ыйын 17-19 күннэригэр үбүлүөйү бэлиэтээбиттэр.
# Боровая (Киев уобалас)

Боровая (укр. Борова) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 9 600 (2013).
# Нордвик

Нордвик тумул арыы. Лаптевтар байҕалларын соҕуруулуу-арҕаа муннугар баар тумул арыы.
Арҕаа Нордвик хомото, илин Анаабыр хомото. Соҕурууттан хоту диэкки уһуна 45 км.

# Нордвик
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Томтор (Өймөкөөн улууһа)

Томтор — Өймөкөөн улууһун Иккис Бороҕон нэһилиэгин киинэ. Байҕал таһымыттан 740 м үрдүккэ Өймөкөөн оҥхойун ортотугар турар.
# Прокопьева Альбина Афанасьевна

Прокопьева Альбина Афанасьевна (1962 с., ыам ыйын 2 күнэ, Сунтаар нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Прокопьева Альбина Афанасьевна
## Олоҕун олуктара

1962 с. - ыам ыйын 2 күнүгэр Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1988 с. - Саха государственнай университетын үөрэнэн бүтэрэр. Өлүөхүмэ оройуонун Киндигир ситэтэ суох орто оскуолатыгар, Сунтаар оройуонун Маар-Күөл орто оскуолатыгар, Илимниир ситэтэ суох орто оскуолатыгар үлэлээбитэ.
1995 с. - Сунтаар 3 №- дээх орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
1996 сылтан - Сунтаар 3 №- дээх орто оскуолатыгар директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччытынан үлэлиир.

# Прокопьева Альбина Афанасьевна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
# Czech Airlines

Czech Airlines (Чех Эирлайнс), Чехия национальнай авиакомпанията. Төбө штаб-квартирата Прага Вацлав Хавел аэпуордугар баар. ČSA аан дойдуга реактивнай самолеттары туттубут иккис авиахампаанньа этэ. Билигин араспысаанньа, чартер уонна таһаҕас таһар рейстардаах.
Наар көтөр пассажирдарга бонуснай программатын аата "OK Plus", тоҕо диэн ОК диэн ИАТА биэрбит куода. Czech Airlines Skyteam авиахампаанньалар альянсыгар киирэр.
# Месопотамия

Месопотамия (Өрүс икки арда) диэн Тигрис уонна Эуфрат өрүстэр икки ардыларыгар сытар сир. Аныгы Ирак улахан өттө, хотугулуу-илин Сирия, соҕуруулуу-илин Түркийэ уонна Иран Хузестан улууhа.
Месопотамия цивилизация үөскээбит сирдэриттэн биирдэстэрэ. Араас кэмҥэ араас цивилизациялар үөскүү сылдьыбыттара: Шумер, Аккад, Бабилония, Ассирия, Ахеменид империята, Сасанид империята уонна Халифат.
# Атласов Василий Николаевич

Атласов Василий Николаевич - саха култууратын пропагандииһа, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо.
1945 с. олунньу 15 күнүгэр Уус Маайаҕа Нооторо нэһилигэр төрөөбүтэ. Кэргэнин Валентина Николаевнаны кытта1989-1999 Мэҥэ Хаҥаласка "Сото" диэн ааттаах этнокультурнай комплексы туттаран үлэлэппиттэрэ. Билигин "Ытык Хайа" этно-уһаайбаны Дьокуускай куоракка үлэлэтэллэр.
# Ахсарбакка этэр тыл

Ахсарбакка этэр тыл (нууч. пренебрежительное)
Холобурдар:

# Ахсарбакка этэр тыл
## Эбии көр

* Атаахтатан этэр тыл
* Аччатан этэр тыл
* Атаахтатар-аччатар форма
# Илларионова Татьяна Васильевна

Илларионова Татьяна Васильевна (12. 03. 1926 — 27. 04. 2009) — тыыл, үлэ ветерана, «Үлэ кыhыл знамята», «Ийэ албан аата» уордьаннар кавалердара, коммунистическай үлэ ударнига, ВДНХ кыттыылааҕа, үгүс социалистическай куоталаhыы кыайыылааҕа, рекордсмен саhыл иитээччи, ыччат наставнига, Хатылы нэhилиэгин Ытык киһитэ.
Ленин орденыгар түhэриллибитэ, кэккэ биричиинэнэн наҕараадаламматаҕа

# Илларионова Татьяна Васильевна
## Дьиэ кэргэнэ

Кэргэнэ Яковлев Семен Дмитриевич (1928—1988), 7 оҕолоохтор.

# Илларионова Татьяна Васильевна
## Ылыллыбыт сирэ

«Үтүө киhи үйэлэргэ…» 2010 с. ФГАОУ ВПО «ЧГИФКиС», Чурапчы, 32с.
# Сент Лусия

Сент Лусия (ааҥл. Saint Lucia) диэн Кариб байҕалын илин өттүгэр баар арыы дойду. Иэнэ 620 км², олохтоохторун ахсаана 160,000. Киин куората Кастрис.
# Monster Cable

Monster Cable — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ клубтарга анаан колонкалары оҥорор тэрилтэ, массыыналарга сабвуфердары.
Fortuna 500 холбонор.
70% тэрилтэ өлүүтүн (долятын) Mitsui Group конгломерата бас билэр, онно Mitsui аудиосистемалары салайар активыгар холбонор.

# Monster Cable
## Өссө маны көр

* Beats Electronics
# Александров Иван Яковлевич

Александров Иван Яковлевич - Күүстээх Уйбаан, Бороҕон улууһун Баатаҕай нэһилиэгин киһитэ, билигиҥҥитэ Уус-Алдан улууһа. 855 киилэлээх куолакалы көтөхпүт, ону Ылдьыын аҕабыыт кистээн көрбүт.
# .mg

.mg диэн Мадагаскар үрдүк таhымнаах ил домена.
# 2009 сыллаах H1N1 ыарыытын пандемията

2009 сыллаах H1N1 ыарыытын пандемията — бу ынырыктаахай ыарыы тарханан эрэр, ынырык элбэх киһи өллө. Уопсайа аан дойду 170 тахса судаарыстыбатыгар тарҕанна. Кини Мексика диэн дойдуттан төрүттээх ыарыы буолар.

# 2009 сыллаах H1N1 ыарыытын пандемията
## Өссө маны көр

* Сибинньэ гириибэ
# Биньямин

Биньямин (ивр. בִּנְיָמִין‏‎‎) диэн Дьаакып уонна Рахил кыра уоллара. Биньямин бииһин төрүттээччитэ. Рахил Биньямины Бэтлэһэмныыр айан суолугар төрөтөн баран ыалдьан сотору бараахтаабыта. Биньямин уон уоллааҕа - Бела, Бехер, Ашбел, Гера, Нааман, Эхи, Рош, Муппим, Хуппим, Ард. Ойоҕун аата биллибэт.
# 599

599 сыл.

# 599
## Туох буолбута

* Муус устар 23 — Калакмул хоруола (майя омук) Уне Чан билиҥҥи Миэксикэ соҕуруу өттүгэр сытар Паленке куорат-судаарыстыбаны баһылаан олорбут Йол Ик'нали диэн дьахтар ыраахтааҕыны кыайбыт, куораты халаабыт.
# Күөх тоҥсоҕой

Күөх тоҥсоҕой (нууч. седой дятел, лат. Picus canus) — күөх тоҥсоҕойдор уустарыгар киирэр Саха Cиригэр үөскүүр көтөр.
# Америка гражданскай сэриитэ

Америка гражданскай сэриитэ (1861–1865) диэн Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар буолбут гражданскай сэрии. Сороҕор Штаттар икки ардыларыгар буолбут сэрии диэн ааттанар. Уон биир соҕуруу Штаттар кулуту бас билиини ылыммыттара уонна АХШттан арахсыахтарын баҕараллара. Кинилэр Конфедерацияны тэрийбиттэрэ. Кинилэр Америка Конфедерацияттаах Штаттара диэн туспа дойду буоларын иһин охсуһаллара. Дэвис Джефферсон Конфедерация президенынан талыллыбыта. АХШ правительствота уонна атын штаттар Сойуус диэни олохтообуттара. Сороҕор Сойуус штаттарын Хоту штаттар диэн ааттыыллара. Онно кулуту бас билии бобуллубута. Биэс кулуту бас билиини ылыммыт Штаттар Сойууһу өйүүллэрэ, кинилэри Быыс штаттар диэн ааттыллараю Сэрии Конфедерация күүстэрэ Конфедерация штаттарыгар баар АХШ правительствотын кириэппэстэрин ылбыттарыттан саҕаламмыта.
# Оһоҕос палочката

Оһоҕос палочката диэн киһи оһоҕоһун иһигэр паразиттыыр бактериялары ааттыыллар.
# Софронов Николай Николаевич

Софронов Николай Николаевич — көҥүл тустууга СР спордун маастарыгар кандидат.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215

# Софронов Николай Николаевич
## Өссө маны көр

* Софронов Аркадий Николаевич
* Софронов Евсей Николаевич
# Португаллар

Португаллар (порт. os portugueses), Португалия сүрүн уонна төрүт омуга, уопсай ахсааннара 28 мөл курдук, олортон Португалияҕа (10 мөл), Бразилиаҕа (6 мөл), АХШ (3 мөл) олорор. Португаллар оҕолоро Бразилианнар буолаллар. Саҥарар тыллара - Португаал тыла (Бразилианнар уонна Португаллар төрүт тыллара)
# Таһааччы (сулустар бөлөхтөрө)

Таһааччы (лат. Auriga) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө.
Ордук улахан сулуһа Капелла, 0,1 улаханнаах. Арассыыйа территориятыттан тохсунньуга ордук көстөр.

# Таһааччы (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объектар

* Тарбыйахтар, астеризм — таһааччы тарбыйахтары тутар.
* Капелла (Таһааччы α-та), астеризм сүрүн сулуһа, манна өссө ε (Аль Анз), ζ уонна η сулустар киирэллэр. Былыр бу астеризм туспа бөлөх этэ.
* GD 66. Маҕан карлик, бу сулуска планеталар системата баара 2007 сыллаахха биллибитэ.

# Таһааччы (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Аата үөскээбитин туһунан туох да биллибэт.
# Мааманнар

Мааманнар (лат. Mammuthus) диэн сэлиилэр кэргэннэригэр киирэр эстибит уус. Мааманнар атын сэлиилэр курдук улахан кыыллар, уһун тумсуктаахтар, токур муостаахтар (аһыылаахтар), хотугу көрүҥнэрэ уһун түүлээхтэр. Плейстоцен кэмигэр 5 мөлүйүөн сыллааҕыта үөскээбиттэрэ. Африкаҕа, Азияҕа, Эуропаҕа, Хоту Америкаҕа тарҕанан олорбуттара. Мааман үрдүгэ 5,5 метрга ыйааһына 15 тоннаҕа дылы тиийэрэ. Аныгы тыыннаах сэлиилэртэн Азия сэлиитигэр ордук чугас. Тиһэх мааманнар Врангель арыытыгар 4000 сыллааҕыта өлбүттэрэ.

# Мааманнар
## Көрүҥнэрэ

* †M. africanavus
* †M. columbi
* †M. creticus
* †M. exilis
* †M. lamarmorai
* †M. meridionalis
* †M. primigenius
* †M. rumanus
* †M. subplanifrons
* †M. trogontherii

# Мааманнар
## Мааман муоһа

Мааман муоһа күндү хостонор баай буолар. Саха Сиригэр сыл аайы көҥүллээх 100 тонна мааман муоһун хостууллар, көҥүлэ суох икки төгүл элбэх буолуон сөп. Муос үксэ Кытайга атыыланар.

# Мааманнар
## Геральдикаҕа

* Орто Халыма гиэрбэтэ, Саха Сирэ
* Зедорф гиэрбэтэ, Германия
* Усуйаана улууһун гиэрбэтэ, Саха Сирэ
# Б. э. и. 48 сыл

Халыып:Саҕаланар сыл

# Б. э. и. 48 сыл
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 9 — Гражданскай сэрии кэмигэр Грецияҕа баар Фарсала куорат аттынааҕы кыргыһыыга Юлий Цезарь Помпей сэриитин кыайбыт, Помпей Эгиипэккэ күрээбит.
# Урицкай Моисей Соломонович

Урицкай Моисей Соломонович - идэтийбит өрөбөлүссүйэниэр, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин көхтөөх кыттыылааҕа, өр кэмҥэ Өлүөхүмэҕэ көскө олорбута.
1873 с. Украинаҕа Черкассы куоракка төрөөбүтэ. 13 сааһыгар олохтоох прогимназияҕа киирэн ситиһиилээхтик бүтэрэр, Онтон Үрүҥ Сыаркап диэн сиргэ гимназияҕа үөрэнэр. Онно өрөбөлүүссүйэ идиэйэлэригэр угуйуллар. Онтон Киевтээҕи үнүбэрсиэт юридическэй бакылтыатыгар киирэр. Манна устудьуоннар социал-демократтыы куруһуоктарын көхтөөх чилиэнэ буолар. 1897 бэлиитикэҕэ үлэтин иһин хаайыллар уонна Саха уобалаһыгар Өлүөхүмэ уйуоһугар көскө ыытыллар.
Түөрт сылтан ордук олорбут Чокуур сэлиэнньэтин кэлин сэбиэскэй былаас саҕана Урицкай диэн ааттаабыттара.
1903 с. РСДРП II сийиэһин кэнниттэн меньшевиктэргэ кыттыспыта. 1905 с. Петербуурга аҕытаассыйалыын үлэнэн дьарыктаммыта. Ол сылдьан тутуллан Красноярскайга көскө ыытыллыбыта. Онно Красноярскайдааҕы Сэбиэт бэрэстээтэлинэн талыллыбыта. Иккис аан дойду сэриитин иннинэ эмиграциялаабыта. 1917 сыллаахха Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Петрограадка төннүбүтэ. Бассабыыктарга кыттыспыта. Хомуньуус баартыйа VI сийиэһигэр Киин кэмитиэт чилиэнинэн талыллар уонна өктөөптөөҕү сэбилэниилээх бастаанньаны тэрийсибитэ.
Бириэстээҕи эйэлэһиини утарбыта.
Петрограадтааҕы контреволюцияны, үсүпүкүлээссийэни уонна сабатааһы утары охсуһар ЧК бэрэстээтэлинэн ананар. Бу дуоһунаска аһара кытаанахтык туттубутун-хаптыбытын иһин 1918 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр эсердар өлөрбүттэр.