yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Лукин Михаил Васильевич

Лукин Михаил Васильевич (01.12.1929—21.08.1966) — саха живописеһа, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ.

# Лукин Михаил Васильевич
## Олоҕун олуктара

1929 с. ахсынньы 1 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Иккис Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1950 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1956 с. Москубатааҕы Суриков аатынан судаарыстыбаннай уус-уран институт живописнай салаатын бүтэрбитэ.

# Лукин Михаил Васильевич
## Айар үлэтэ

Михаил Лукин айар үлэтэ дойду ускуустубатыгар буола турар уларйыыларга сөп түбэһэн новатордыы этэ. Худуоһунньуктар бу кэмҥэ кыра детааллары биэрэртэн, ойуулаһынтан, көстүү тас хоһоонун биэрэртэн туттунар буолбуттара. Романтика күүһүрбүтэ.
Үлэлэрэ
* Индигир балыксыттара (1963)
* Табаһыт Тымкыль А. И. (1957)
* Туундараҕа саас (1957)
1966 с. атырдьах ыйын 21 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
# Кылахов Николай Николаевич

Кылахов Николай Николаевич - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Өлүөхүмэ уокуруга.
# Игнатьев Иннокентий Гаврилович

Игнатьев Иннокентий Гаврилович (төр. 1929) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Игнатьев Иннокентий Гаврилович
## Олоҕун олуктара

* Иннокентий Гаврилович 1929 сыллаахха сэтинньи 21 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Майа с. төрөөбүт.
* 1954 с. — Москватааҕы физическэй культура институтун бүтэрбит.
* 1960 сылга дылы үлэлээбит сирдэрэ:
    Дьокуускайдааҕы педучилище, преподаватель;
    Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин иһинэн физкультура уонна спорт Республикатааҕы комитета, бэрэссэдээтэл солбуйааччыта;
    Дьокуускайдааҕы горисполком физкультураҕа уонна спортка комитета, бэрэссэдээтэл;
    ЫБСЛКС Дьокуускайдааҕы горкома, бастакы секретарь;
    ССКП Саха Сиринээҕи обкомун пропагандаҕа уонна агитацияҕа салаата, сэбиэдиссэй солбуйааччыта.
* 1962 сылтан, ССКП КК Үрдүкү партийнай оскуолатын бүтэрээт, ССКП Саха Сиринээҕи обкома политүөрэхтээһинин Дьиэтин салайааччыта.
* 1962 сылтан — Алдан оройуоннааҕы исполкомун бэрэссэдээтэлэ.
* 1965 с. — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин Бэрэссэдэээтэлин бастакы солбуйааччытынан анаммыт.
* 1972—1992 сс. — Саха АССР Постояннай представительствотын салайааччыта.
Саха общинатыгар бэтэрээннэр Сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ (Москва). Көмөнү оҥорор «Эрэл» фонд Попечительскэй Сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ.

# Игнатьев Иннокентий Гаврилович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Үс «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
* РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Государственнай тутуу бэтэрээнэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2009)
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (1999)
* Алдан улууһун ытык киһитэ (1984)
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ (1989)
# Дархан

Манна дархан диэн тылы А.П.Окладников киэҥник ырыппытын бэлиэтиэххэ сөп. Холобур, Чингис-хан уурааҕынан, меркииттэр сирдэрэ – билиҥҥи Бурятия сирэ-дойдута Сорхан-Ширай удьуордарыгар үйэ-саас тухары дарханныырга анаан бэриллибит. Оттон саха өйдөбүлүнэн, сэһэнньит П.С.Семенов (Малдьаҕар) этэринэн, былыргы сахалар дархан диэн ааты биис ууһун саамай бөдөҥ сирдьиттэригэр, киэҥ сирдэри сэриилээн ылбыт, элбэх хорсун быһыыны көрдөрбүт улахан сэрииһиттэргэ эрэ биэрэллэр эбит. Хазардар ыраахтааҕыларын, кэлин чуваштарга талыллар норуот баһылыгын эмиэ тархан диэн ааттыыллар эбит. Г.Н.Потанин бэлиэтээбитинэн, норуот номоҕо Монголияҕа Чингис-ханы тархан (биитэр дархан) диэн этэр эбит. Былыргы монголларга, дархан диэн көҥүл ыытыллыбыт кулуттары, буруйтан босхоломмут нойоннору (тойоттору) ааттыыллара биллэр. Ону таһынан, «улуу дарханнар» - dai-darxad диэн кимиэхэ да бас бэриммэт дьоннор баар эбиттэр. Дойдууһа-дарханы Окладников бу улуу дарханнары кытта тэҥнии тутар.
# Мытаах нэһилиэгэ

Мытаах нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьиикимдэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 639 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 27 км. соҕуруу диэкки Матта үрэҕинэн сытар.
Мэлдьи сырыылаах суол.

# Мытаах нэһилиэгэ
## Устуоруйата

Урут Арҕаа Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Мытаах нэһилиэгэ
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Сата аҕа ууһа, Дьаанай аҕа ууһа, Өнүй аҕа ууһа, Игидэй аҕа ууһа

# Мытаах нэһилиэгэ
## Нэһилиэктэн төрүттээх биллиилээх дьон

* Сэмэн Данилов — Семен Петрович Данилов (1917—1978) — саха норуодунай поэта.
* Данилов Софрон Петрович (1922—1993) — саха норуодунай суруйааччыта.
* Осипов Афанасий Николаевич (төр. 1928) — ССРС норуодунай худуоһунньуга.
* Варламова Мария Ивановна (төр. 1930) — Саха норуодунай артыыһа.
* Филиппов Василий Васильевич (төр. 1951) — техника билимнэрин доктара, профессор.
* Захарова Раиса Яковлевна (1954—2013) — саха норуодунай артыыһа.
* Осипоп Прокопий Дмитриевич - ССРС норуодунай дьокутаата, политик.

# Мытаах нэһилиэгэ
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
* ↑ Апросимов А.М., Попов Г. В. Саха улуустарын нэһилиэктэрин төрүччүтэ. — Дьокуускай: Бичик, 2015. — С. 23. — 64 с. — 6000 экз. — ISBN 978-5-7696-4551-8
# Каин уонна Аабыл

Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Каин уонна Аабыл Адам уонна Ева төрөппүт икки бастакы уолаттара. Улахана Каин тараанньыт, кырата Аабыл маныыһыт. Арай биирдэ кинилэр Таҥараҕа ас бэлэхтэри биэрбиттэр. Каин үүннэрбит астарыттан биэрбит, онтон Аабыл хойун үөрүттэн бастакы төрөөччүлэри биэрбит. Таҥара Аабыл бэлэхтэрин ылбыт, Каин бэлэхтэрин ылбатах. Каин ону күнүүлээн кыыһыран Аабылы өлөрөн кэбиһэр. Бу кэнниттэн дьон-аймах өйдөбүлүгэр Каин бастакы өлөрүөхсүт, онтон Аабыл бастакы муҥнаах курдук биллэн хаалбыттара. Ол эрэн ини-биини өлөрүү сиһилии төрүөтүн, Таҥара Каин бэлэхтэрин тоҕо мыыммытын Биибилийэ быһаарбат.
# Арассыыйаны эһии, дьон утары үлэ

Арассыыйаны эһии, дьон утары үлэ (ааҥл. Blowing Up Russia) — кинигэ, 1999 сыллаахха Арассыыйаҕа буолбут терактарга Владимир Путин сыһыаннаах диэн кэпсэнэр.
2015 сыллаахха Арассыыйаҕа бу кинигэ атыыга тахсара бобуллубута.
# Өҥөлдьө (Ньурба улууһа)

Өҥөлдьө — Ньурба улууһун Марха нэһилиэгин киинэ.

# Өҥөлдьө (Ньурба улууһа)
## Географията

Марха өрүс үрдүгэр, уҥа кытылыгар турар.

# Өҥөлдьө (Ньурба улууһа)
## Историята
### Өҥөлдьө диэн тыл этимологията

Сүрүн, ордук итэҕэтиилээх барыйаанынан тоҥус хатыҥнаах диэн тылынан ааттаммыт. Норуот этимологията этэринэн, былыр биир баай киһи хоҥсуо кыыстаах эбит, ол кыыһын хаппахчыга кистээн сыппыт. Ону көрөөрү биир уол хаппахчыны уоран өҥөҥнөөбүт, ону кыыс көрөн "өҥөйдө!" диэри "өҥөлдьө!" диэн хаһыытаабыт. Ол кэннэ бу аат бу сиргэ иҥэн хаалбыт.

# Өҥөлдьө (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Марха нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# Атабаска

Бу тыл хас өйдөбүллээх
* Атабаска индиэйэстэрэ - АХШ уонна Канаада сиригэр олорор индиэйэстэр
* Атабаска куорат - Альберта сиригэр баар куорат.
* Атабаска күөлэ
* Атабаска хостонор баайдара
* Атабаска айылҕата
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Метан

Метан (лат. methanum) диэн биир химия холбоһуга. Химия формулата СН₄, ол эбэтэр биир харыалык атома уонна түөрт уулук атома. Метан алкан бөлөҕөр киирэр. Метан айылҕа гааһын сүрүн сороҕо буолар. Экономикаҕа оттук курдук туттуллар.
# Джон Бёрд

Джон Бёрд (ааҥл. John Bird; төр. тохсунньу 30 күнэ 1946 сыл, Ноттинг-Хилл, Лондон, Улуу Британия) — британия түмэт урбаанньыта и менеджерэ, The Big Issue уулусса хаһыатын тэрийээччитэ уонна главнай эрэдээктэрэ.

# Джон Бёрд
## Биографията

Джон Бёрд родился 1946 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр Лондон Ноттинг-Хилл оройуонугар Улуу Британияҕа дьадаҥы ирлаанд дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Алта уолтан үһүс уол оҕо эбит.
Биэс сааһыттан, төрөппүттэрэ дьиэлэрин арендатын төлүүр кыахтара суох буолан, бырадьаагалаабыт уонна сэттэ сааһыттан уонугар дылы оҕо дьиэтигэр олорбута.
Эрдэҕэс сааһыгар олорбут, уоруунан дьарыктанан хаайыыга түбэспит.
Хаайыыттан тахсан уулуссаҕа олорбут уонна сүүрбэ сааһыгар эмиэ хаайыыга киирбит.
Полиция сойуолааһыныттан Парижка (Франция) куотан, «Оробуочай өрөбөлүүссүйэ баартыйатыгар» киирэн «өрөбөлүүссүйэ охсуһуутугар» кыттыспыт.
1970 сыллаахха бэлиитикэни бырахпыт уонна кыра биизинэһинэн дьарыктаммыт.
1991 сыллаахха Анита Роддик кытта 50 000 АХШ дуоллардаах, Body Shop ситиһиилээх биизинэһиттэн тахсыбыт харчынан, The Big Issue, 1995 сыллаахха, дьиэтэ суох дьоҥҥо көмөлөһөр соруктаах, The Big Issue Foundation пуонданы тэрийбит.
The Big Issue Invest ситиһиитэ Джон Бёрдка хас да наҕарааданы аҕалбыт: 1995 сыл бэс ыйыгар Британия импиэрийэтин уордьанын чилиэнэ буолбута, 1996 сыл ыам ыйыгар ООН «Бастыҥ праактиката» бириэмийэ шорт-лииһигэр киллэриллибитэ, 2004 сыл алтынньыга UN-Habitat Scroll of Honour Award бириэмийэни ылбыта, 2004 сыл сэтинньигэ BBC «Лондон легендата» аата бэриллибитэ, 2006 сыллаахха The Beacon Fellowship бириэмийэ ылбыта.
2007 сыллаахха Бёрд Лондон мээригэр талыллаары хандьытаат быһыытынан туран, бэйэтин манифеһын билиһиннэрбитэ, ол эрэн хойут санаатын уларытан аккаастаммыта.
2008 сыл алтынньыга Ernst & Young Джон Бёрды «Сыл түмэт урбаанньытынан» ааттаабыта.
2009 сылтан Бёрд The Big Issue Invest диэн бэйэтин инвестициялыыр пуондатын, түмэт урбааҥҥа көмө быһыытынан, үлэлэппитэ
2013 сылтан Plymouth University бочуоттаах дуоктара.
# DNS

DNS (ааҥл. Domain Name System) диэн Интернекка баар көмпүүтэр, сервис эбэтэр хайа баҕар атын ресурс наардыыр аат системата. Интернет куйаарыгар холбонор девайс домен ааттаах. DNS ол ааты IP аадырыска утаарар. Холобур, www.example.com аат 208.77.188.166 диэн аадырыстаах.
# Алексеев Михаил Федорович

Алексеев Михаил Федорович (15.02.1928—2001) — Социалистическай Үлэ Геройа.

# Алексеев Михаил Федорович
## Олоҕун олуктара

1928 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл атырдьах ыйын 11 күнүнээҕи Ыйааҕынан Михаил Федорович Алексеевка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.

# Алексеев Михаил Федорович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1966)
* Ленин уордьана (1966)
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (1972)

# Алексеев Михаил Федорович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Чурапчы

Координаталара: 61°59′54″ с. ш. 132°25′39″ в. д.﻿ / ﻿61.9983° с. ш. 132.4275° в. д.﻿ / 61.9983; 132.4275
Чурапчы — Чурапчы улууhун административнай киинэ. Дьонун ахсаана 8 769 киhи (2010 сыл). Чурапчы күөл аттыгар, Куохара үрэх кытыытыгар уонна тоҕус томторго турар. 1725 с. тэриллибитэ.

# Чурапчы
## Историята

1725 сылга Охотскай тракка үөскээбитэ.
2013 с. XIX Манчаары оонньуулара буолан ааспыттара. Ону ыытаары саҥа Боотур уус диэн ыстадьыйуону, многофункциональнай спорт комплексаны, паарканы туппуттара уонна 4.5 км суолу асфальтаабыттара.

# Чурапчы
## Үөрэҕирии

Чурапчыга биэс орто оскуола, Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата, Чурапчы улууhун гимназията,Чурапчы орто маҥнайгы уонна иккис оскуолалара бааллар,
Үрдүк үөрэх кыһаларыттан Чурапчы физическай культура уонна спорт института уонна Чурапчы политехническай колледжа баар.

# Чурапчы
## Экономика

Улуус экономикатын сүрүн дьарыга - тыа хаһаайыстыбата.

# Чурапчы
## Чурапчыттан төрүттээхтэр

* 1938 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр төрөөбүтэ Попов Борис Николаевич, философия доктора, профессор.
* 1954 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр төрөөбүтэ Его́р Афана́сьевич Бори́сов — биллэр саха политига уонна общество үлэһитэ, 2003—2010 сс. Саха Сирин правительствотын баһылыга, 2010 сыл от ыйын 17 күнүттэн Саха Республикатын президенэ.
* 1958 сыл кулун тутар 23 күнүгэр төрөөбүтэ Ермолаев Терентий Степанович — история билимнэрин кандидата.
* 2002 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр төрөөбүтэ Жирков Василий Васильевич — Амурскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академиятын устудьуона.

# Чурапчы
## Нэһилиэккэ сыһыаннаах дьоннор

* 1888—1890 сыллардаахха Ястремскай Сергей Васильевич (1857—1931) — Саха Сиригэр көскө кэлэ сылдьан саха тылын грамматикатын үөрэппит киһи олоро сылдьыбыт.
# Андреев Ефрем Николаевич

Андреев Ефрем Николаевич — доруобуйа харыстабылын уонна медицина науукатын салайааччыта, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх бырааһа, ССРС доруобуйатын харыстабылын туйгуна.
1909 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун 2-с Үөдүгэй нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Николай Андреев 1918 с. өлбүт. Ийэтэ Агафия Гаврильевна Андреева 1941 с. өлбүт. Үс уолтан биирдэстэрэ, бииргэ төрөөбүттэрэ Терентий уонна Тарас холкуостаахтар. 1922 с. нэһилиэк оскуолатыгар киирбит, интэринээккэ олорбут. Сэттэ кылааһы бүтэрэн баран 1927 с. Дьокуускайдааҕы медтехникумҥа киирбит, 1931 с. туйгуннук бүтэрбит. Хомсомуол путевкатынан Иркутскайдааҕы мединститукка киирбит, 1937 с. бүтэрбит. Үөрэҕин бүтэрэн баран икки сыл институукка хомсомуол кэмитиэтин салайбыт (ординатураҕа сылдьан). Иркутскай горсоветын дьокутаатынан талылла сылдьыбыт.
1939 с. ЯФАШ дириэктэринэн анаммыт. 1940 с. Совнарком быһаарыытынан Москубаҕа Киин Сэллик институтугар аспирантураҕа киирбит. Онно сылдьан сэлликтээн 1941 с. уурайбыт, 5 ый эмтэммит. Онтон Дьокуускайга "Красная Якутия" диэн сэллик санаторийыгар кылаабынай бырааһынан 1943 сыллаахха диэри үлэлээбит. 1944 с. Доруобуйа харыстабылын наркомун солбуйааччытынан, онтон биир сылынан ССКП обкуомун доруобуйа харыстабылын отделын сэбиэдиссэйинэн анаммыт, 1948 с. диэри үлэлээбит, онтон дьаһал отделын сэбиэдиссэйин солбуйааччытынан 1950 сыллаахха диэри үлэлээбит.
1950 сыллаахтан ССРС Мэдиссиинэҕэ акадьыамыйатын Сэллик институтун Саха сиринээҕи филиалын дириэктэрэ.
Фтизиатрия институутун Саха сиринээҕи филиалын төрүттэниэҕиттэн дириэктэрдээбитэ, сэллик ыарыы олохтоох уратыларын үөрэтэр үлэни салайбыта уонна бэйэтэ чинчийбитэ.
1954 с. "Сэллик уонна Саха АССР-га сэллиги утары охсуһуу" диэн мэдиссиинэ билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэтин көмүскээбит.
Кэргэнэ: Попова Екатерина Ильинична, Сунтаар аҕабыытын кыыһа, учуутал. 1955 с. суруйбут автобиографиятыгар үс оҕолоохпун диэбит: Люция (устудьуон), Владимир уонна Зинаида (оскуола үөрэнээччилэрэ).
# .tr

.tr диэн Түркийэ үрдүк таhымнаах ил домена.
# Бытааран көстүү формата

Бытааран көстүү формата (нууч. форма замедленности действия) — туохтуур көрүҥэ
Холобур, сайбаарый, килээрий

# Бытааран көстүү формата
## Эбии маны көр

Бүтэһиктээх көрүҥ формата
# Минералогия

Минералогия — айылҕаҕа үөскүүр минерааллар кристаалларын чинчийэр науука.
Кристааллары өссө маннык геохимия науукалара үөрэтэллэр:
* Кристаллография кристааллар тас симметрияларын уонна ис туруктарын быһаарыынан уонна классификациялааһынынан дьарыктанар.
* Кристаллохимия кристааллар араас эттиктэртэн үөскээһиннэрин уонна ис оҥоһууларын үөрэтэр.
* Рентген-структурнай анаалыс - дьиҥнээх кристааллар састааптарын уонна оҥоһууларын рентген көмөтүнэн чинчийэр.
* Кристаллооптика кристааллар, кристаллар бөлөхтөрүн уонна хайа боруодаларын оптическэй майгыларын үөрэтэр.
* Геммология айылҕа күндү таастарын уонна оҥоһуу таастар физическэй уонна химическэй майгыларын, уратыларын үөрэтэр.
* Экспериментальнай физика атыны тэҥэ оҥоһуу кристааллары анал майгылаах гына үүннэриинэн дьарыктанар.
# Telus

Telus — Канаада телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 4G, 5G сибээс өҥөтүн тарҕатааччы.
# Холуоһа

Холуоһа - ыраах айаҥҥа этэрбэс таһынан кэтэргэ анаан үксүгэр таба, ыт тириитинэн тигиллэр атах таҥаһа, этэрбэс.

# Холуоһа
## Өссө маны көр

* Ииччики
* Баһарҕас
* Куруму
* Эриэн эмчиирэ
* Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс
* Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс
* Ойуулаах сарыы этэрбэс
* Алтан тыллаах сарыы этэрбэс
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
# Татаевтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)

Татаевтар, Чыкыевтар
Татаевтар кэлиилэр курдук. Татаев Гаврил Петрович отоһугун уонна Щгстээҕинэн биллибит киһи. Дьоно-сэргэтэ ытыгылаан Отоһут Хабырыыс диэн Киьшлар эбит. Кэргэнэ Балыгыаһынан биллэр Фелигона Давыдовна диэн эригэр Ьныьшаһар кыайыгас дьахтар эбитэ үһү. Хабырыыс кыра унуохтаах симиллибит ^урдук киппэ, күүстээх киһи эбит. Таатай Хатыҥнааҕа диэн аатын ааттатар алааска олорбуттар. Икки оҕоломмуттар. Баар суох соҕотох уоллара Борокуоппай йийыгас ^лэһитинэн биллэн иһэн 1941 с. сэриигэ барбыт. Сотору сураҕа суох ррут. Татаевтар күн сиригэр олорон ааспыттарын ааттатар кыыстара Татьяна Гаврильевна билигин баар. Бэтэрээн дойдутугар кыыһыгар Дуораҕа олорор.
Татыйаана Слепцов Дьөгүөрдүүн 1963 с. ыал буолбута, икки оҕодоммутгара. Ол иннинэ Татьяна бэйэтин икки оҕото баара. Күгүөтгэрэ Федор Иванович Марков народнай художник, уоллара Егор Егорович Слепцов муус оҥоһуктарга аан дойду кылаастаах маастар.
Сэриигэ старшай лейтенанынан сылдьыбыт Хрисанф Дмитриевич Троскин (1915 с.) Биэкэнэҕэ Чыкыайаптар диэн ыалга төрөөбүт. Төрөппүг аҕата Чыкыев Елисей Игнатьевич диэн Чыкыыйап алачайа, Хоохо алачата диэн сирдэргэ олорбуттар. Хрисанф иитиллибитинэн Троскин буолбут. Бүтэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын, Дьокуускай национальнай байыаннай оскуолатын бүгэрбит. Сэрии иннинэ " Коммунар" колхозка солбуйар бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьыбыт. Илин н и сэриигэ сылдьыбыт. Куруук куоракка олорбут. Биир кэшгэ дойдутугар чугаһаан Сатаҕайга оскуолаҕа директордыы сылдьыбыт. Нуучча кэргэниттэн уол оҕолоох, 1982 с. куоракка олорон өлбүт. Жюлевтар, Ложкиннар, Татаевтар курдук Чыкыевтар эмиэ сэрии сылларыгар эстибиттэр. Арай хааннара Троскин оҕотунан салҕанар.
Төрцччц Е.Е. Слепцов, И.А. Чямпин кэпсээннэриттэн сурулунна.
# Горнай улууһа

Горнай улууһа Горный улус :
| Гиэрбэтэ | Былааҕа |
| Дойду | Россия |
| Регион | Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |
| Улуус киинэ | Бэрдьигэстээх |
| Улуус баһылыга | Андреев Никита Викторович |
| Иэнэ | 45,6 тыһ. км² |
| Климата | резко-конт |
| Официальнай ситим-сир ||
Горнай улууһа — Саха Сирин улууһа. Улуус киинэ — Бэрдьигэстээх бөһүөлэгэ. Нэһилиэнньэтэ — 11 600 киһи (2007 сыллаах ааҕыынан), сирин иэнэ — 45,6 тыһыынча кв. км эбэтэр Саха Сирин алта уон гыммыт биирэ.
2002 сыллаах сурутуу түмүгүнэн үксүлэрэ сахалар.

# Горнай улууһа
## Демография

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 11 600 киһи.

# Горнай улууһа
## Администрацияларынан араарыы

Улуус иһинээҕитэ :
| # | Нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Кыра сэлиэнньэлэр | Улуус кииниттэн, км | Нэһилиэнньэ ахсаана (2007 сыл) |
| 1 | Бэрдьигэстээх | Бэрдьигэстээх | Маай | 0 | 6408 |
| 2 | Одуну | Маҥырас | Улуу Сыһыы, Харыйалаах | 87 | 978 |
| 3 | Атамай | Бэс Күөл | | 100 | 665 |
| 4 | Маалтааны | Кэптин | Тоҥ Уулаах, Тыһаҕаччы | 188 | 658 |
| 5 | Мытаах | Дьиикимдэ | Эбэ | 30 | 650 |
| 6 | Кировскай | Аһыма | Чэкэ Бэс | 30 | 634 |
| 7 | Октябрьскай | Күөрэлээх | | 68 | 552 |
| 8 | Солоҕон | Өрт | | 80 | 544 |
| 9 | Маҥаны | Орто Суурт | | 128 | 511 |
| | Барыта | | | | 11 600 |

# Горнай улууһа
## Горнайтан төрүттээх биллэр дьон

    Мамаев Иван Федорович (1893—1954) — саха норуодунай худуоһунньуга,муосчут.
    Данилов Софрон Петрович (1922—1993) — саха норуодунай суруйааччыта.
    Тарасов Савва Иванович (1934—2010) — саха норуодунай поэта, тылбаасчыт.
    Захарова Раиса Яковлевна (1954—2013) — саха норуодунай артыыһа, ырыаһыт.
    Филиппова Августина Николаевна (1948 төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ, дизайнер.
    Контоев Герман Степанович (1971 төр.) — көҥүл тустууга олимпийскай чемпион.
    Контоев Александр Степанович (1981 төр.) — көҥүл тустууга үрүҥ көмүс олимпийскай чемпион.
    Тимофеева Кристина Владимировна (1993 төр.) — Аан дойду оҕунан ытыыга чемпиона.

# Горнай улууһа
## Үөрэҕирии

    Сүрүн ыстатыйа: Горнай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
# Сир эһэтин ууһа

Сир эһэтин ууһа (лат. Talpa, нууч. Род Кроты) — Кроттар кэргэннэригэр киирэр уус.
Саха сиригэр биир көрүҥ үөскүүр: Сир эһэтэ.
# Шымкент

Шымкент (иккис аата Чимкент) — Казахстаан дойдутугар баар улахан куорат. Нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөн курдук.
# X1

X1 (кор. 엑스원; ром: Ekseuwon, X-One курдук аҕылар) — южнокорейсСкай ырыаАһытар группалЙара, икки ты5ынчАа уон то5ус сылга тэрийимитэрэ компанНией CJ E&M . Түөрднүс сезоҥаА реалити-шоу на выживание Produce X 101 телеканал Mnet таҕарбыт группата . Группа 11 киһиттэн турар , атын араас агенстат кэлбит уолаттар : Хан Сыну, Чо Сынён, Ким Усок, Ким Ёхан, Ли Хангёль, Чха Джунхо, Сон Донпё, Кан Минхи, Ли Ынсан, Сон Хёнджун и Нам Дохён. Группа арылыбыта сүүрбэ сэттис чыыһылаҕа атырдьах ыйа икки ты5ынча уон то5ус сылга мини-альбомнаах Emergency: Quantum Leap. Группа контрага 5 сылга рассчитаннай. Бастакы икки а5ар сылын группа кыттааччылара группаны сайдэхтахтар ,халбыт икки а5ар сылы бэлэрин сольнай уонна атын группа5а көһөхтэрин сөптөр.
Аатара Группа аата, X1, нетизеннар (фанаттар) толкуйдаан биэрбит аатара. «X1-MA» диен ырыатан ылбытара , X1 оссо римскай сыппыраҕа уон биир чыҕыла буолар, ити аата уон кыттааччылар уонна Х кытаччы. Уон тохсус чыыһылаҕа атырдьах ыйын Х1-нар фанаттар аатарын биэрбитэрэ «ONE IT» (Уан Ит). Аатара «One It» икки суолталах. One It (원잇).
# Allianz

Allianz — Германия уп уонна инвестиция тэрилтэтэ. Аан Дойдуга конгломератка киирэр.
# Махаров Александр Егорович (Усуйаана)

Махаров Александр Егорович — РФ бочуоттаах геодезиһа, СӨ үтүөлээх сир үллэрээччитэ.
Саха АССР Усуйаана оройуонун Тумат нэһилиэгэр 1959 с-ха учууталлар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.1981 с. Москватааҕы геодезия, картография, аэрофотосъемка институтын бүтэрбитэ. 1997 с. РФ президенин иһинэн Российскай судаарыстыбаннай сулууспа академиятын «национальнай куттал суох буолуутун» идэтин бүтэрбитэ. 1981—1992 сс. Дьокуускайдааҕы АГП-ҕа үлэлээбитэ.1992 с. СР сир кэмитиэтигэр бас-көс үлэһит. СР элбэх сир туһунан сокуоннары оҥорсубута. РФ бочуоттаах геодезиһа, СР үтүөлээх сир үллэрээччитэ. РФ 2-с кылаастаах советнига.
# Мирополь

Мирополь (укр. Миропіль) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 834 (2011).
# Ходжалы сиэртибэлэрин күнэ

Ходжалы сиэртибэлэрин күнэ («Ходжалы геноцидын уонна дойду үрдүнэн траур күнэ») — Азербайджан Өрөспүүбүлүкэтигэр олунньу 26 күнүгэр бэлиэтэнэр күн.
1992 сыл олунньу 25-26 күннэригэр Ходжалы куорат олохтоохторун эрмээн сэбилэниилээх формированиелара өлөртөөбүттэр. Азербайджан түмэнин силиэстийэтин түмүгэ этэринэн 485 киһи өлбүт.
1994 сыл кулун тутар 1 күнүгэр Азербайджан бэрэсидьиэнэ Гейдар Алиев бу күҥҥэ аналлаах ыйаах таһаарбыт. Азербайджан Милли Меджлиһин (Ил Түмэн) уурааҕынан олунньу 26 күнэ «Ходжалы геноцидын уонна дойду үрдүнэн траур күнэ» диэн биллэриллибит.
# Салтааны (Ньурба улууһа)

Салтааны — Ньурба улууһун Чаппаҥда нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Салтааны (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Чаппаҥда нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# Сивцев Айсен Дмитриевич

Сивцев Айсен Дмитриевич (Айсен Дойду) — суруйааччы, драматург, поэт, кыраайы үөрэтээччи.

# Сивцев Айсен Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

1941 сыллаахха саха суруйааччыта Суорун Омоллоон дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Төрөппүт ийэтэ эрдэ, 7-с кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, өлбүт. 1968 сыллаахха ВГИК бүтэрбитэ.

# Сивцев Айсен Дмитриевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Аҕата — Сивцев Дмитрий Кононович (Суорун Омоллоон) (14.09.1906—25.06.2005) — Социалистическай Үлэ Геройа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта.

# Сивцев Айсен Дмитриевич
## Айар үлэтэ

Биир бэлиэ, чахчыларга олоҕуран сэһэнинэн суруллубут, «Небесные охламоны» диэн XX үйэ 80-с сылларын айар куттаах саха интеллигенциятын туһунан айымньыта буолар.

# Сивцев Айсен Дмитриевич
## Аҕатын, Суорун Омоллоон, туһунан

Ахтыыларыттан:
   — Сивцев Айсен Дмитриевич — Айсен Дойду
Аҕата, Суорун Омоллоон, сырдык кэриэһигэр анаан, көмүллэр күнүгэр (2005 сыл бэс ыйын 28 күнэ) суруйбут «Аҕабар» хоһооно:
* Айыылартан айдарыылаах,
* Таҥараттан тэhииннээх
* Орто дойду киhитэ,
* Саха сирин саарына!
* Кэлэр кэскил иннигэр,
* Туруу тускул туhугар
* Бэдэрдэргин саргылаары,
* Дьокуут дьоҥҥун дьоллоору
* Суоруннуурдуу суолланан,
* Омоллооннуу турунан
* Оҥоhуллан кэлбиккин,
* Олорон ааспыт эбиккин!
* Эппит тылгын эспэккэ,
* Кэриэс кэскин кэспэккэ
* Халларбыккын харыстаан,
* Суруйбуккун сүүмэхтээн,
* Оҥорбуккун олбохтоон
* Талбалыырдыы таҥыахпыт,
* Ааҕа-көрө сылдьыахпыт!
* Олорон ааспыт олоҕуҥ,
* Кэлэр кэмин, кэскилин
* Сулус курдук сандаардын,
* Кириэс курдук килбэйдин!
* Бырастыы, аҕаа, бырастыы!

# Сивцев Айсен Дмитриевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Россия бочуоттаах кинематографиһа

# Сивцев Айсен Дмитриевич
## Айсен Дойду туһунан кэрэхсэбиллээх чахчылар

* Саха Улахан энциклопедиятыгар суруллубутунан, 50—60-с сыллар биир бастакы «стилягалара» эбит.
# Охлопкова Светлана Михайловна

Охлопкова Светлана Михайловна — СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, орто-анал үөрэхтээһин туйгуна.
1940 с. Майаҕа төрөөбүтэ.
Иркутскайдааҕы пединститут дошкольнай факультетын бүтэриэҕиттэн олоҕун оҕону, ыччаты иитиигэ анаабыта. Кини үлэтин уопута РСФСР Үрдүк үөрэҕин министерствотынан тарҕатыллыбыта.
СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, орто-анал үөрэхтээһин туйгуна.
2008 с. өлбүт.