yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Твердээҕи судаарыстыбаннай университет

Координаталара: 56°51′16″ с. ш. 35°54′41″ в. д.﻿ / ﻿56.854667° с. ш. 35.911417° в. д.﻿ / 56.854667; 35.911417 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Твердээҕи судаарыстыбаннай университет — Арассыыйа Тверь куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Твердээҕи судаарыстыбаннай университет
## Устуоруйата

1870 с. ахсынньы 1 күнүгэр П. П. Максимович оскуолата диэн чааһынай педагогическай оскуола арыллыбыт. Кэлин, Твердээҕи дьахтар учительскай оскуолата буолан, 50 сыл үлэлээбит уонна бүтүн Арассыыйа үрдүнэн аптарытыаттаммыт. Оскуола үтүө үгэстэрэ, научнай уонна култуурунай олоҕо Твердээҕи учительскай институт арылларыгар тирэх буолбуттар. 1917 с. Твердээҕи учуутал института буолбут.
Институкка үөрэх сэтинньи ыйга саҕаламмыт, 37 истээччи баар эбит. Кинилэр үс салааҕа: словеснай-историческайга, физико-математическайга уонна естественно-географическайга үөрэммиттэр. Ити салаалартан Твердээҕи судаарыстыбаннай университет билиҥҥи факультеттара, институттара төрүттэммиттэр.
1971 с. Калининнааҕы судаарыстыбаннай университет, 1990 с. Твердээҕи судаарыстыбаннай университет буолбут.
Бөдөҥ бибилэтиэкэлээх.

# Твердээҕи судаарыстыбаннай университет
## Факультеттара

1. Биологическай факультет
2. Историческай факультет
3. Математическай факультет
4. Социальнай технологиялар уонна педагогическай үөрэх института
5. География уонна геоэкология факультета
6. Омук тыла уонна норуоттар ыккардыларынааҕы алтыһыы факультета
7. Прикладной математика уонна кибернетика факультета
8. Психология уонна социальнай үлэ факультета
9. Социология уонна салайыы факультета
10. Физическэй култуура факультета
11. Физико-техническай факультет
12. Филологическай факультет
13. Химико-технологическай факультет
14. Экэниэмикэ уонна салайыы факультета
15. Юридическай факультет

# Твердээҕи судаарыстыбаннай университет
## Рейтиннэрэ

Твердээҕи судаарыстыбаннай университет
1. Тверь куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ
2. Тверской уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 176-с миэстэ.
4. Аан дойдутааҕы рейтиҥҥэ "The Times Higher Education Unversity Impact Rankings 2020" 601+ миэстэ
5. Ити рейтиҥҥэ кыттыбыт Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 43-с миэстэ.
# Фһиби Тонкин

Фһиби Тонкин (нучч. Фиби Тонкин, англ. Phoebe Tonkin), Аустралия эдэр ыччатын биир инникитэ, артыыска, H2O: Just Add Water диэн сериалга уһуллан биллибитэ.
# Кырдьык

Кырдьык өйдөбүлэ билигин биир бүтүн быhаарыыта суох. Биир тарҕаммыт быhаарыыта маннык: кырдьык диэн дьиҥнээхтии баар мал, дьиҥнээхтии буолбут түбэлтэ, баар чахчы. Кырдьык туhунан элбэх теориялар бааллар. Кинилэр тула философия мөккүөрдэрэ буолаллар.

# Кырдьык
## Өссө маны көр

* Билии
# Шудра

Шудра - Индия төрдүс, саамай намыһах үктэлгэ турар ваарната (сороҕор сыыһа кааста дииллэр). Бу варнаҕа хара үлэһиттэр киирэллэр. Аан бастаан аарийдар сэриилээн ылбыт омуктара киирэллэр эбит. Упанайаанаҕа кыттар кыахтара суох буолан Веданы үөрэтэр кыахтара суох. Шудралар үөһээ араҥаларыгар сорох сири бас билээччилэр киирэллэр, алын араҥаҕа - тыытыллыбаттар.

# Шудра
## Өссө маны көр

* Брахманнар
* Кшатрийдар
* Вайшьялар
# Даҕааһын аат

Даҕааһын аат — саҥа чааһа. Бирэдьимиэт, көстүү бэлиэтин көрдөрөр уонна ханнык? хайа? хайдах? ханнааҕы? хаһааҥҥы? туохтаах? диэн ыйытыыга хоруйдуур саҥа чааһа даҕааһын аат дэнэр. Бирэдьимиэт бэлиэтэ диэн
* хаачыстыбата (үчүгэй, итии, сырдык);
* быһыыта (төгүрүк, ньолбоҕор, суон);
* кээмэйэ (улахан, кэтит, бөдөҥ);
* өҥө (күөх, саһархай, ала), о.д.а. буолар.

# Даҕааһын аат
## Даҕааһын аат арааһа

* Төрүт — маҥан, ыраас, саҥа, кирдээх, төгүрүк, токур
* Үөскээбит — оҕо-мсох, кэй-иик, тыа-тааҕы, саас-кы, сайыҥ-ҥы, дьиэ-лээх
* Киирии — чиэһинэй, сиэрэи, муудараи
* Ааттыйбыт — күүстээх (кыайар), эдэрдэр (бааллар), саҥаны (биллибит)
Даҕааһын аат уларыйбат, этиигэ быһаарыы буолар. Холобур: күүстээх киһи, күүстээх киһиттэн, күүстээх дьон.
Этиигэ кэпсиирэ буоллаҕына, кэпсиирэ сыһыарыытын ылынар. Холобур: Эн күүстээххин, биһиги эмиэ күүстээхпит.
Даҕааһын аат бэйэтэ быһаарар тыллаах буолуон сөп: олус кэрэ айылҕа, наһаа суон тиит, ураты интэриэһинэй кинигэ. Ааттыйбыт даҕааһын элбэх ахсаан уонна тардыы сыһыарыытын ылар, падьыаһынан уларыйар кыахтаах. Этиигэ туһаан, кэпсиирэ, толоруу буолуон сөп. Холобур: Күүстээхтэр кыайыахтара. Ким? — күүстээхтэр. Күүстээххин дьэ биллибит. Тугу биллибит? — күүстээххин. Күүстээҕи күүстээх баһыйар. Кими баһыйар? — күүстээҕи. Уол чахчы күүстээх эбит. Хайдах эбитий? — күүстээх эбит.
Сорох даҕааһын аат тылга толору көспүт: кырдьаҕас (старик), ыраахтааҕы (царь), өстөөх (враг), муҥурдаах (аппендицит), бэлиэлээх (кырынаас), о.д.а.
* Хоһуйар: аламаҕай, иһирэх, килбик, номоҕон, сайаҕас, сайдам, талыы, талба, уйаҕас, ылбаҕай, ыллам, элэккэй.
* Сэргиир: амарах, бүгүрү, сытыары, улгум, холку, чэбэр, чэнчис, чобуо.
* Сирэр: баламат, дьалаҕай, дьалбаа, көлөөк, мунутах, нэс, салаҥ, сүөргү, холус, холуон.
* Сэмэлиир: бардам, моҕус, ордугурҕас, өрүскэ, силээхтэ, соллоҥ, устугас, хабыр.
* Сиилиир: аҕыл, көҥөс, көрүнньүк, улдьаа, сонумсах, сыылба, харам.
* Сэниир: ааргы, дэбдэҥ, дьэллик, нэгэй, сэлээр, түҥкэтэх.
* Бал-бааччы этэр: сэлээрчэх, сидьиҥ, сиэхсит, содур, чолоҕор, чугуччу.

# Даҕааһын аат
## Даҕааһын аат үөскүүр ньымата

Даҕааһын аат атын саҥа чааһыттан уонна даҕааһынтан араас ньыманан үөскүүр.

# Даҕааһын аат
## Даҕааһын ааты саҥарар саҥаҕа туттуу

Даҕааһын аат кэпсэтии да тылыгар, уус-уран айымньыга да бэрт киэҥник туттуллар. бирэдьимиэт бэлиэтин көрдөрөр буолан, тылы-өһү олус байытар, киэргэтэр. Саха тылыгар араас бэйэлээх синоним, антоним суолталаах даҕааһын олус элбэх. Ол ордук олоҥхо баай-талым тылыгар толору көстөр. Даҕааһыны көспүт суолтаҕа туттар түбэлтэ эмиэ элбэх буолар: тимир күрдьэх — тимир сүрэх. Кыһыл тылынан кынаттанар.
Кэнники кэмҥэ нуучча тылын сабыдыалынан даҕааһын ааты аат туохтуур үтүрүйэн эрэр: сабыылаах түннүк — сабыллыбыт түннүк. Онтон сылтаан тыл, биир халыыпка киирэн, иинэр-хатар, этигэн күүһэ мөлтүүр.

# Даҕааһын аат
## Туһаныллыбыт сир

* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
# Гималаай хайалара

Хималайа (санскр. हिमालय, himālaya, «хаар сирэ», хинди हिमालय, непаал. हिमालय, кыт. 喜馬拉雅山脈) диэн Соҕуруу Азияҕа баар аан дойдуга саамай үрдүк хайа сиhэ. Индия субконтиненын хоту сытар Тибет хаптал хайатыттан араарар.
Сискэ 7300 м үрдүк 30 хайа баар, олор истэригэр Дьомолууҥма. Хималай илинтэн арҕааҥа дылы 2400 м усталаах, иэнэ 595 000 км².
Хайалар тарыҥнарыттан 19 бөдөҥ өрүс саҕаланар, олор истэригэр Инд, Ганг уонна Брахмапутра.
# Кууруйа

Кууруйа (нууч. киирбит курья) - өрүс уутун таһыма үрдээтэҕинэ, түстэҕинэ, төбүлэхтэн арахсан үөскүүр, балыктыырга табыгастаах уһун муҥур хомочоон.

# Кууруйа
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Фрустрация

Тиэрмин: Фрустрация
Кылгас описание: былаан туолбата, албыннааһын, соргу суоҕа, кэһиллии.
Уhyн описание:
Бу психологическай турук, маннык усулуобуйаха үөскүүр, бээхэр туруорбут сыалгар уонна былааңар, олоххо киллэриигэ, өскөтүн туох эммит мэһэйдиир буоллахынна.
Фрустрация хаайтарыылаах балаһыанньаҕа үөскүүр, ыар санаалары аҕалар.
Фрустрацияха эппиэт ыраас буоллар, чахчыттан куотуу уонна санаа баҕатыгар ылларыы эбэтэр быддан бардам буолуу баар.
Фрустрация содуллара, бээхэр эрэллэ суох буолуу.
Фрустрация киhи туһалаах туругар охсор, уол иhин киhи ис санаата күүстээх буолуохтаах.
Хайдах спуосабыннан фрустрацианны управляйдыырга, Эллисс миэтодыгар көрүөхө син.
# Проспект Парк (Бруклин)

Проспект Парк (ааҥл. Prospect Park), Саҥа Йорк куоратка, Бруклин макрокварталга баар биир улахан паарка буолар.
Куорат атын пааркаларыттан уратыта диэн криминала саамай кыра.
Пааркаттан чугастыы — дьон өлүгэ киһи уҥуоҕа Гринвуд Сэмэтэри баар.
# Phantom OS

Phantom OS (Фантом), операционнай система, 2010 сылтан ыла Digital Zone диэн Арассыыйа тэрилтэтэ айар. Сүрүннээн Linux уонна Windows 10 системалартан атын буолуохтаах, өйдөбүнньүккэ Файл диэн өйдөбүл сүтэр.
# Take-Two Interactive

Take-Two Interactive диэн Америка тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир саамай бөдөҥ тэрилтэ буолар, видео оонньуу оҥорорунан. Кини бас билэр тэрилтэлэрэ элбэх, олор ахсааннарыгар RockStar Games уонна 2K.
# ОНЭКСИМ

ОНЭКСИМ — Арассыыйа тэрилтэтэ, Михаил Прохоров төрүттээбит. Билиҥҥи кэмҥэ ОНЭКСИМ Арассыыйаҕа биир бөдөҥ конгломерат.
Кини иһигэр киирэр:
Уонна да атыттар...
# Ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Париж куоракка (Франция)1924 сыллаахха от ыйын 5 күнүттэн 27 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 44 дойдуттан 3089 эбит. Барыта 126 кэмпилиэк мэтээл 17 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Сабит Муканович Муканов

Сабит Муканович Муканов.
(Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Сабит Муканович Муканов – казах норуотун классик суруйааччыта, казах литературатын төрүттээччитэ, бэйээтэ, уопсастыбаннай диэйэтэлэ, академига, Казахстаан суруйааччыларын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ. С.Муканов муус устар ый 13 [26] күнүгэр 1900 сыллаахха Таузарскай буоласка, Акмолинскай күбүөрүнэҕэ төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ сэттэ-аҕыс сааһыгар иккиэн өлөн туораабыттара, оҕо сааһа эрэйдээхтик ааспыта.
Сабит Муканов сүүрбэһис үйэ саастыылааҕа буолан, бэйэтин үйэтигэр хас да өрөбөлүүссүйэни, сэриилэри, репрессия ыар сылларын, олох балысханнык уларыйар кэмнэрин барытын ааспыта. Төрөөбүт өрөспүүбүлүкэтэ сайдарыгар бары күүһүн-кыаҕын ууран үлэлээбитэ. Суруйааччылар сойуустарын салайан үлэлэппитэ, Үрдүкү Сэбиэт биэс ыҥырыытыгар барытыгар депутатынан талыллыбыта. Бэйэтэ айар үлэ бары көрүҥүнэн айбыта-туппута. 1966 сылтан Сабит Муканов Ч.Ч.Валиханов аатынан Казахскай ССР Наукаларын Академиятын бириэмийэтин лауреата буолбута, 1968 сыллаахха Абай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэнэн наҕараадаламмыта. Маны таһынан, Ленин уонна Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннарынан иккилиитэ, үгүс мэтээллэринэн наҕараадаланан айар үлэтэ, дойдута сайдарын туһугар сүүрбүтэ-көппүтэ кэмигэр сыаналаммыта. Кини айымньылара Казахстаҥҥа дойдутугар эрэ буолбакка, тылбаастанан, ситиһиилэнэн, ааҕааччы үрдүк сыанабылын ылан, аан дойдуну тилийэ көппүттэрэ.
Казах норуотун чулуу уола Сабит Муканов муус устар 18 күнүгэр 1973 сыллаахха бу олохтон букатыннаахтык барбыта. Интернет ситимиттэн. Ааптар Хабырыыл кыыһа.
# Бырааттыы Чооруоһаптар

Сэмэн уонна Куома Чоруоһаптар — ини-биилэр, Бүтэйдээх нэһилиэгин муҥутуур күүстээхтэрэ.
Куома (Фома) эдэригэр мэҥэ таастары көтөҕүүгэ боруобаланар эбит. 25-30 бууту тобугар үөһэ көтөҕөр кыахтаах киһи. Куома өтөҕүттэн Көтөгөйгө баран илимнээн кэлэр эбит. Ол тухары мас тыытын сүгэн барар, кэлэригэр балык кутан баран эмиэ сүгэн кэлэр эбит. Сэмэн туһунан М. С. Шишигин суруйбута.
# Вячеслав Владимирович Рюрикович

Вячеслав Владимирович Рюрикович - Русь 22-с салайааччыта. 1139 сыллаахха бөрөстүөлгэ 10 эрэ хонук олорбут. Убайа Ярополк II Владимирович Рюрикович өлбүтүн кэннэ кинээс буолбут. Чернигов кинээһэ Всеволод II Ольгович Киевы осаадалаабытыгар, куораттан тахсан биэрбит.
Онон кини кэнниттэн тастыҥ быраата Всеволод II Ольгович ыраахтааҕы буолбут.
# Warner Bros.

Warner Bros. (Уорнер бырааттыылар), АХШ биир саамай бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан мультик уонна киинэ устааччы. Биир улахан медиастудия буолар. Аатырбыт Голливуд сирин бас билээччи. 100% акцията WarnerMedia диэн сир шаарын биир улахан медия конгломерата бас билэр.
# Баишев Юрий Петрович

Баишев Юрий Петрович — СӨ физическай культуратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ, Педагогическай наука кандидата.
1953 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1979 с. Красноярскайдааҕы педагогическай институту бүтэрбитэ. Олимпийскай эрэллэри бэлэмниир аналлаах оскуола директора, республикатааҕы «Урожай» общество председателин солбуйааччы, үрдүкү спортивнай ситиһиилэр управлениеларын начальнига, СӨ физическай культуратын уонна спордун госкомитетын председателин I солбуйааччынан үлэлээбитэ.
2008 с. Дьокуускай куорат мэрин солбуйааччы.
СӨ физическай культуратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ, «Россияҕа олимпийскай хамсааһыҥҥа үтүөлэрин иһин» бэлиэлээх.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Педагогическай наука кандидата.
# 2011 Арассыыйа протестара

2011 Арассыыйа протестара - 2011 сыллааххха Государственнай Дума төрдүс ыҥырыытыгар быыбар түмүгүн утарыы политическай өрө турууну ааттыыллар. Кэлин 2012 сыл Россия президенын быыбарыгар эмиэ утарыы салҕаммыта. Бу акциялар кыттааччылара этиилэринэн быыбар бириэмэтигэр федеральнай сокуоннары кэһии уонна быыбар түмүгүн фальсификация улаханнык тарҕаммыта. Сүрүн лозуҥнарынан Чиэһинэй быылбар иһин диэн этэллэрэ. Протест акциятын им бэлиэтинэн - маҥан лента этэ. Кыттааччылар Путин утары этилэр.
# Евсеев Михаил Евсеевич

Евсеев Михаил Евсеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1911 сыллаахха II Дьаархан нэһилиэгэр Сунтаар оройуонугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйын 26 күнүгэр Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр өлбүт.
1943 сыл олунньутугар сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
# Рахул Паникер

Рахул Алекс Паникер (ааҥл. Rahul Alex Panicker; алтынньы 19 күнэ 1980, Керала, Индия) — Индия урбаанньыта, сайдар дойдуларга кэмин иннинэ төрөөбүт уонна көлөөк оҕолор кыһалҕаларынан дьарыктанар Embrace Innovations уонна Embrace бэрэсидьиэнэ уонна тэрийсээччитэ.

# Рахул Паникер
## Биографията

Рахул Паникер 1980 сыллаахха Индияҕа Мавеликарега төрөөбүтэ (Керала штат). Кувейтка Indian Community School оскуолаҕа үөрэммитэ. Ол кэннэ Стэнфорд уонна Индия технологическэй институутугар Мадраска үөрэммитэе, электротехникаҕа дуотар истиэпэнин ылбыта. Быстах кэмҥэ волокно-оптика ситимин эйгэтигэр үлэлиир Infinera хампаанньаҕа үлэлии сылдьыбыта.
2007 сыллаахха Стэнфордка үөрэнэр кэмигэе Паникер уонна хас да устудьуон үһүс дойдуларга туттуллуохтаах оҕо инкубааторын оҥорорго сорудах ылбыттара. Оҥорбут бырайыактара туһанарга табыгастаах уонна судургу буолбута, уотунан үлэлээбэт уонна баар инкубаатордартан сыаната 100 төгүл чэпчэки этэ. Үөрэхтэрин бүтэрэн кинилэр баран Embrace уонна Embrace Innovation хампаанньаны тэрийбиттэрэ, бастакылара — кэммиэрсийэтэ суох тэрилтэ, үксүгэр дьадаҥы оройуон клииникаларын инкубааторынан хааччыйар, иккис — кэммиэрсийэлээх түмэт урбаан тэрилтэтэ, инкубаатордары кыахтаах клииникаларга атыылыыр, киирбит дохуотун чааһын Embrace хампаанньаҕа аһардар. Хампаанньа инникитин инкубааторынан наадыйааччылары барыларын хааччыйар былааннаах.
2013 сыллаахха Шваб түмэт урбаанын пуондата Паникеры сыл түмэт урбаанньытынан биллэрбитэ. Ол сыл ахсынньытыгар паникер Embrace атын тэрийээччилэрин кытта The Economist сурунаалтан түмэккэ уонна экэнимэмикэҕэ иннваацияларын иһин наҕараада ылбыта.
# 1838

1838 сыл.

# 1838
## Туох буолбута

* Кулун тутар 10 — Манчаары Баһылай отут охсуунан куорат болуоссатыгар таһыллан, Иркутскайдааҕы туус оргутар собуокка хаатырга үлэтигэр ыытыллар.
* Ыам ыйын 4 — Нуучча суруйааччылара Тарас Шевченкоҕа помещиктан көҥүл атыыласпыттар.

# 1838
## Төрөөбүттэр

* Порядин Прокопий Филиппович (1838 - 1884), бастакы Сахалыы - нууччалыы тылдьыт ааптара.
# Иһирик

Иһирик — бытархай, хойуу титирик (эдэр тиит) ойуур: синонимнара: ыркый, ыччык, ычыкыын.

# Иһирик
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
# Окоёмовка (Уус-Алдан улууһа)

Окоёмовка — Уус-Алдан улууһун Курбуһах нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Окоёмовка (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Курбуһах нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# 1409

1409 сыл.

# 1409
## Туох буолбута

* Ахсынньы 2 — Лейпциг университета аһыллыбыт.
* Кулун тутар 25 — Италияҕа Пиза куоракка сыаркап хайдыһыытын суох гынар соруктаах собуор (сыаркап сугулаана) ыҥырыллыбыт.
* Ахсынньы 2 — Германия кырдьаҕас университеттарыттан биирдэстэрэ Лейпциг университета төрүттэммит. Ол саҕана Прага университетыгар итэҕэлтэн сылтаан хайдыһыы тахсыбыт, Ян Гус реформаларыттан сылтаан преподавателлэр уонна устудьуоннар сорохторо Лейпцигкэ көһөн хаалбыттар.
# Кокугаку

Кокугаку (дьоп. 國學 «Төрүт үөрэх») — Дьоппуон билимигэр хамсааһын, Токугава кэмигэр үөскээбит Дьоппуон тыл үөрэҕэ уонна философията. Кокугаку үөрэхтээхтэрэ Дьоппуон үөрэҕириитин ол кэмҥэ баһыйар Кытай, конфуцианство уонна Бурхан-Бахсы үөрэҕиттэн былыргы дьоппуон классикатыгар төнүннэрии туһугар үлэлээбиттэрэ.

# Кокугаку
## Устуоруйата

Кокугаку үөрэҕэ 17-18-с үйэлэргэ когаку («былыргы үөрэх»), вагаку («Дьоппуон үөрэҕэ») эбэтэр инишиэ манаби диэн саҕаламмыта. Бу үөрэҕи Мотоори Норинага уонна кини оскуолата төрүттээбиттэрэ. Бу оскуола Синто итэҕэлигэр уонна Дьоппуон былыргы литературатыгар олоҕуран Дьоппуон култууратын «көмүс үйэтигэр» хайыспыта. Кинилэр 12-с үйэ ортотугар диэри сайдыбыт дьоппуон хоһооннорун уонна Дьоппуон култууратын атын ситиһиилэрин үрдүктүк сыаналыыллара.
Кокугаку үөрэҕэ кангаку (Кытай үөрэҕэ) үөрэҕэр утары үөскээбитэ уонна бу өйдөбүлү 19-с үйэҕэ Атсутанэ Хирата тарҕаппыта. Кокугаку «төрүт үөрэх» буолан саҥа конфуцианство үөрэҕэр эппиэттэһиэхтээх этэ. Кокугаку үөрэхтээхтэрэ Конфуций үөрэҕэ тарҕатар сиэрдэрин-туомнарын ырыталлара уонна тас дьайыылара суох былыргы дьоппуон үөрэҕин тилиннэрэ сатаабыттара.
Түмүгэр, кокугаку үөрэхтээхтэрэ Сонноо дьоой философиятыгар уонна хамсааһыныгар дьайбыттара. Бу философия 1868 сыллаахха Токугава сегунатын былааһа самнарыгар уонна Мэйдьи уларыйыыларыгар тириэрдибитэ.

# Кокугаку
## Үөрэх тутула

Кокугаку оскуолата Дьоппуон майгыта ыраас буолуохтаах уонна ол туһугар тас дьайыылартан (Кытай) босхолонуохха наада диэн үөрэтэрэ. «Кытай сүрэҕэ» «дьиҥнээх сүрэххэ» эбэтэр «Дьоппуон сүрэҕэр» утары этэ, ол иһин дьиҥнээх Дьоппуон тыынын булар туһугар тыһыынча сыллаах Кытай үөрэҕиттэн аккаастаныахха наада.

# Кокугаку
## Дьайыыта

Кокугаку өйдөбүлү аныгы кэмнээҕи дьоппуон политикатыгар «национальнай идея» быһыытынан туттубуттара. Бу өйдөбүлү кытайдар «омук ис дьиҥэ» диэн тылбаастаан (C: guocui) бэйэлэрэ күн бүгүҥҥэ диэри тутта сылдьаллар.

# Кокугаку
## Эбии көрүөххэ сөп

* Ваби-саби
# Нью Хэмпшир

Нью Хэмпшир ааҥл. New Hampshire
# Хомо

Хомо — 1) улахан ууттан (күөлтэн, муораттан) букатыннаахтык арахсыбатах икки өттүгэр тумулларынан быыһаммыт, сир диэки үтэн киирбит уу сорҕото; 2) өрүс тас үөһэ субурҕа элгээн буолбута.

# Хомо
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Ферн

Ферн (папоротниктар, абаҕасымнар, ааҥл. fern) - тыа биир көрүҥэ, соҕуруу дойдуларга үүнэр мастар уонна үүнээйилэр биир көрүҥнэрэ буолар.

# Ферн
## Өссө маны көр

* Ферн тыатын хочото: бүтэһик ферн тыата
# Катумба

КАТУМБА (Katoomba) диэн Аустралия сиригэр, Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар кыра куорат буолар. Бу куорат Сидней куораттан 110 км ыраах сытар. Манна элбэх садтар бааллар. Бу куоратка аан-дойдуга биллэр паарка баар - Халлаан күөх хайа диэн! Дьонун ахсаана 10 киһ.
# Борисов Иннокентий Иннокентьевич

Борисов Иннокентий Иннокентьевич (1890—1967) — тимир ууһа, стахановец, «Бочуот Знага» орден кавалера.
1890 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
Молотов аатынан колхозка бастакы тимир ууһунан үлэлээн, үйэтин тухары уус мындыр идэтин баһылаабыта. Техникаҕа уларытар чаас дэбигис көстүбэт эрдэҕинэ дьыаланы уустар быһаараллара. Тимири чочуйан, кутан, иһэрдэн оҥороллоро, сварка суох эрдэҕинэ кумаҕынан тимири тимиргэ олус үчүгэйдик сыһыараллара. Аҕа дойду сэриитин сылларыгар колхоз бастыҥ үлэһитэ, стахановец үрдүк аатын сүгэрэ.
1947 с. «Бочуот Знага» орден кавалера.
1967 с. өлбүтэ.
# Билим

Билим (нууч. Наука) — айылҕа, уопсастыба, толкуй эйгэлэрин анаан чинчийэр, кинилэр тустарынан билии ыларга туһаайыллар киһи-аймах дьарыга. Бу дьарык олоҕунан билим фаактарын хомуйуу, ону куруук саҥардан биэрии, биир тиһиккэ киллэрии, анаалыстааһын уонна онно олоҕуран саҥа билиини айыы (синтез) буолар. Билим айылҕа уонна уопсастыба көстүүлэрин ойуулааһынынан муҥурдаммакка, биричиинэ-силиэстийэ ситимнэрин туһанан инникини анааран көрөр.

# Билим
## Устуоруйата

Киһи эйгэни уонна бэйэтин чинчийэн билиини хаҥатар, олоҕун тупсарар үлэтэ былыр-былыргыттан киһи баар буолуоҕуттан саҕаламмыт буолуохтаах.
Бастакы билимнэртэн биирдэстэрэ — астрономия. Бастакы билигин биллэр астрономнарынан Вавилон олохтоохторо буолбуттара. Б. э. и. XII үйэҕэ оҥорбут таастарыгар сулус Иштар таҥараны кытта бииргэ, Ый — Сина таҥараны уонна Күн — Ша маша таҥараны кытта ойуулаабыттара көстөбүтэ.
Бастакы биллэр учуонайынан хас да киһини ааттыыллар, ол иһигэр бастакы Эгиипэт пирамидатын бырайыактаабыт Имхотеп (б.э.и. XXVII үйэ эргин олорбут), Ииндийэ эмчитэ Сушрута (б. э. и. 600 сыл эргин төр.). Ол эрээри, аныгы билим бастакы учуонайынан Фалес Милет диэн киһини ааттыыр (б. э. и. 624 с. эргин төрөөбүт — б. э. и. 548 сыл эргин өлбүт), кини натурфилософияны (айылҕа бөлөһүөпүйэтин) олохтообута. Фалес уонна кини үөрэнээчччилэрэ айылҕаны итэҕэлтэн уонна үһүйээннэртэн арааран чинчийэргэ кыһаллыбыттара.
Б.э.и. V үйэҕэ Былыргы Греция Афина куората натурфилософия киинэ буолбута, онно Сократ (б.э.и. 470—399 сс.) олорбута уонна үлэлээбитэ. Кини Платону (б. э. и. 427 с. эрг.—348 с. эрг. олорбут) үөрэппитэ. Оттон Платон Аристотели (б. э. и. 384—322 сс.) үөрэппитэ. Платон уонна Аристотель мөккүөрдэригэр, бастакыта билии төрдө киһи билбэт эйгэтигэр баар диирэ, Оттон Аристотель дьиҥи киһи тулалыыр эйгэни кэтээн көрөн булуон сөбүн ыйара.
Былыргы гириэк бөлүһүөктэрин үлэлэрин ордук суолталаах түмүгүнэн луогукалаан толкуйдууру биир тиһиккэ киллэрии этэ. Холобур, дедукция — аксиоматтан түмүк быһаччы тахсыыта (дьон бары өлөллөр, Платон — киһи, онон Платон хаһан эрэ өлөр), индукция — түмүк аксиоманы кытта ситимнээх, ол эрээри ол ситимэ аһара быһаччы буолбатах (Күн сарсыарда аайы тахсар, онон сарсын эмиэ тахсыаҕа).
Ол эрээри билиҥҥи билим киһи-аймах туспа дьарыгын быһыытынан XVI–XVII үйэлэргэ баар буолбута диэн ааҕар.

# Билим
## Өссө маны көр

* Үөрэх
# Домино

Домино — остуол оонньуута, утарылаһааччылар аналлаах таастары сөп түбэһэр өрүттэринэн утуу-субуу уураллар. Ким эрдэ тааһын ууран бүтэрбит ол кыайар.
Иккиттэн биэскэ дылы киһи оонньуур. Таастар ахсааннара 28. Хас биирдии таас икки аҥардаах, ол аҥардарыгар бииртэн алтаҕа дылы ахсааннаах туочукалар ойууланаллар.

# Домино
## Хайдах оонньоноро

Аан бастаан таастары барытын умса уураллар уонна хас биирдии оонньооччу бэйэтигэр таас ылынар (икки-үс оонньооччу баар буоллаҕына сэттэлиини, 4-5 буоллахтарына - биэстиини). Таастарын утарылаһааччылар көрбөттөрүн курдук бэйэлэрин иннилэригэр уураллар. Саамай улахан дубльлаах киһи саҕалыыр (холобур, алта-алта), тааһын остуол ортотугар сирэйинэн үөһэ уурар. Иккис киһи (хаҥас өттүгэр олорооччу) онно сөп түбэһэр ахсааннаах туочукалаах тааһы салгыы уурар. Үһүс киһи ол икки таастан хайаларыгар эрэ эмиэ сөп түбэһэр тааһы ууран биэрэр. Сөп түбэһэр тааһа суох киһи баһаартан таас ылар. Баһаарга таас бүттэҕинэ хаамыытын көтүтэр уонна уочаратын кэтэһэр.
Кыайбыт оонньооччуга атыттарга хаалбыт таастарга туочукаларын ахсаана эбиллэр. Ким 100 эбэтэр 50 очкуону бастаан ылбыт ол хотор.
Ким да хаамар кыаҕа суох буолан хааллаҕына бүтэһик уурбут киһи кыайбытынан ааҕыллар, киниэхэ хаалбыт очкуолары атын дьон оскуотуттан көҕүрэтэн баран ону ааҕынар.

# Домино
## Домино көрүҥнэрэ

Домино өссө да элбэх ньыманан оонньонор. Холобур «Тутуу доминотун» быраабылата өссө судургу. Кыра оҕолорго барсыан сөп. Икки буоллахтарына 13-түү тааһы ылаллар, ким эрдэ ууран бүппүт ол кыайар. Үс буоллахтарына аҕыстыыны, түөрт буоллахтарына алталыы тааһы ылаллар. Хаалбыт таастар оонньооботтор.
# Орган (биология)

Орган диэн организмҥа биир туспа үлэлэри толорор сииннэр бөлөхтөрө. Сүрүн уонна хос сииннэр бааллар. Биир үлэни толорор органнар орган системата дэнэллэр. Системаҕа киирэр органнар араастык бэйэ бэйэлэриниин холбоhоллор, ол гынан баран биир үлэни оҥороллор.

# Орган (биология)
## Киhи сүрүн орган системалара

Киhи этигэр үксүн уон биир орган систематын бэлиэтииллэр.
* Ас буhарар система
* Дьардьама системата
* Былчыҥ системата
* Ниэрбэ системата
* Эндокрин система
* Тыынар система
* Хаан эргиирин системата
* Ууhуур система
* Тирии системата
* Лимфатик система
* Таhаарыы системата