yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сарыкамыш күөл

Сарыкамыш күөл
Сарыкамыш күөл(Сарыкамыш;туркм.Sarygamys koli, узб. Sariqamish koli, Сарикамиш кули) - Туркменияҕа уонна Узбекистаҥҥа, быһа холоон, Каспискай уонна урукку Аральскай муоралар икки ардыларыгар, Сарыкамышскай котловина киин өттүгэр сытар аһыы туустаах уулаах күөл. Күөл, хотугулуу-арҕаа өттө Узбекистан киэнэ, онтон атын өттө Туркмения киэнэ. Сарыкамыш күөл аата түүрдүү тылтан, "саһархай хомус, тростник" диэн тылбаастанар. Күөл, Сарыкамыштааҕы улахан оҥхой киинигэр сытар. Кини иэнэ куруутун уларыйа турар уонна Хорезмскай оазистан коллекторнай уу төһө киирэриттэн тутулуктаах. 1977 с. күөл ньуурун иэнэ - 1500 км.кэриҥэ этэ. Уутун тууһа, быһа холоон, 7%. Сыл аҕайы күөлгэ 4 кб.км.тиийэ уу киирэр.1985 с.уу үрдүн иэнэ 3200 кб.км.тиийэ улааппыта. Күөлгэ уу таһыма уларыйара арыый тохтообутун кэннэ, уу тууһа үрдээбитэ, 15-20% буолбута. "Узбекистан национальнай энциклопедията" кинигэҕэ сурулларынан, күөл уһуна - 30-40 км. Күөл хотуттан соҕуруулуу-илин диэки уһаты хайысхалаах уһаты тардыылаах. "Словарь современных географических названий"(2006) кинигэҕэ, күөл дириҥэ ортотунан - 8,2 м.тэҥнэһэр диэн суруллубут. Илин кытылын диэки ордук дириҥиир. Саракамыш котловинатын түгэҕэ саамай намтыыр сиринэн - муора таһымыттан 40,5 м.аллараа сытар. Саракамыш күөл, арҕаа өттүгэр туруору кытыллаах. Илинтэн, күөлгэ, коллектор-канал түһэр. Ол коллекторынан Сүрүн Дарьялыкскай уонна Озёрнай коллектордар уулара күөлгэ киирэллэр. Илин кытылыгар, сир аннынааҕы сылаас(+20°диэри) минеральнай уулар тахсар сирдэрэ баар. Күөл хас да төгүл, Амударья уута киирбэтиттэн сүтэн баран,төттөрү баар буолбута. Амударья өрүс сүнньүн уларытан Араал муоратыгар түһэр буоллаҕына, күөл куурар. Амударья уута, бүтэһик төгүлүн 1878 с.уу ылыытын кэмигэр котловинаҕа киирбитэ. 1960-ус сыллар саҥаларыгар Сарыкамыш күөл коллекторнай, дренажнай ууларынан туолбут. Ол уулар Дарьялык коллекторынан кэлбиттэр. Сарыкамыш күөлгэ араас балыктар, ол иһигэр, сазан, сом, змееголов бааллар. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE https://meros.uz/ru/object/sariqamish-koli
# Муньо Мутаи

Муньо Соломон Мутаи — Уганда чэпчэки атлетикаҕа спортсмена, уһун дистанцияҕа сүүрэр сүүрүк.
1992 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр төрөөбүт. 2014 сыллааҕы Содружество оонньууларын марафонугар 2:12.26 чааһынан кэлэн, 4-с миэстэ буолбута. 2012 сыллаахха 5000 уонна 10 000 миэтэҕэ сүүрүүгэ Уганда икки төгүллээх чөмпүйүөнэ буолбута. 2012 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтигэр полумарафоҥҥа сүүрэн 26-с миэстэ буолбута. 2016 сыллаахха Бразилия Рио-де-Жанейро куоратыгар ыытыллыбыт Олимпиада оонньууларыгар марафон финалыгар хапсан, бэриллибит кэрчиги 2:11.49 чааһынан сүүрэн кэлэн, 8-с миэстэ буолбута.

# Муньо Мутаи
## Ситиһиилэрэ

* 2013 сыллааҕы Найробитааҕы полумарафон — 1:02.55 (1-кы миэстэ)
* 2015 сыллааҕы Ганновердааҕы марафон — 2:10.42 (4-с миэстэ)
# 1230-с

1230-с сыллар.

# 1230-с
## Сүрүн түбэлтэлэрэ

* Монгуол-Цзинь сэриитэ (1211—1234). Цзинь династия (1115—1234) суох буолуута (1115—1234).
* Кастилия уонна Арагон биир хоруона анныгар киириилэрэ (1230—1716; Фернандо III; Кастилия уонна Леон хоруоллук).
* Омовжа кыргыһыыта (1234). Битва при Сауле (1237). Орден меченосцев присоединился к Тевтонскому ордену (1237; Ливонский орден).
* Монгуоллар арҕаа бохуоттара (1236—1242; Батый).
** Монгуоллар Волга Булгариятын сэриилээһиннэрэ
** Монголлар Русь сирдэрин сэриилээһиннэрэ (1237—1240).
* Царство Сукотаи (1238—1448).
* Конфликт Священной Римской империи с папой Григорием IX. Отлучение от церкви Фридриха II (1239).
* ↑ «История Востока» (в 6 т.). Т.II «Восток в средние века», — Москва, издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. ISBN 5-02-017711-3
# Бэргэн Бэрдэ

Бэргэн Бэрдэ — алаас Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар. Хотун Бөтүн хочотугар баар.
# 1894

1894 сыл.

# 1894
## Туох буолбута

* Муус устар 16 — эрмээн төрүттээх Нубар Паша Егиипэт премьер-миниистиринэн үһүстээн анаммыт.
* Ыам ыйын 26 — Арассыыйа бүтэһик ыраахтааҕыта Николай II бүрүстүөлгэ олорбут.
* Бэс ыйын 23 — Парижка Пьер де Кубертен саҕалааһынынан Международнай Олимпийскай комитет тэриллибит.

# 1894
## Төрөөбүттэр

* Михаил Федорович Слепцов
* Олунньу 1 — Дьон Форд — АХШ киинэ режиссера. Вестерн киинэ жанрын биир уhулуччулаах ууhа. Бастыҥ режиссер иhин түөрт Оскар (1935, 1940, 1941, 1952) соҕотох кыайыылааҕа.
* Кулун тутар 7 — Петров Спиридон Васильевич (1894 - 1965), олоҥхоһут.
* Муус устар 10 — Лудза куоракка (билигин Латвия) Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа Иван Строд төрөөбүт.
* Муус устар 17 — Курскай губернияҕа шахтер дьиэ кэргэнигэр Никита Хрущев (11.9.1971 өлб.), сэбиэскэй партийнай уонна государственнай диэйэтэл.
# Федоров Георгий Константинович

Фёдоров Георгий Константинович (төр. 1916) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, бэргэн ытааччы.

# Федоров Георгий Константинович
## Олоҕун олуктара

1916 сыллаахха төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл кулун тутарыттан Хотугулуу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит.

# Федоров Георгий Константинович
## Наҕараадалара

* Кыһыл Сулус уордьана (29.11.1943)
* Кыһыл Сулус уордьана (25.01.1944)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (10.09.1942)
# Монгуоллар

Монгуоллар (Моҕоллор) диэн Моҕол сирин сүрүн омуга, олохтоохторуттан 89%. Кытай олохтоохторун 2% буолар. Бүтүн ахсааннара 10 мөлүйүөн, олортон Кытайга (6 000 000) уонна Моҕол сиригэр (3,400,000). Америкаҕа 1 мөлүйүөн монгол олорор.

# Монгуоллар
## Моҕоллор Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр монголлар ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| | | | 6 | 6 | 13 | 46 |
# Гагра

Гагра (Абхааз тылынан уонна нууччалыы нууч. Гагра; груз. გაგრა) диэн Абхазияҕа баар куорат. Уопсай устата 5 км, Хара Муора кытыытагар уонна Хапхаас хайаларын анныгар сытар. Уруккуттан курорт быһыытынан биллэр.
Гагра оройуонун киинэ. Абхазия арҕаа өттүгэр сытар, Россия Краснодарскай кыраайын кытта кыраныыссалаах, ол кыраныысса Псоу өрүһүнэн барар.

# Гагра
## Устуоруйата

Гагра бастаан гириэк колониятын быһыытынан олохтоммута. Колхида хороллук бириэмэтигэр Триглиф диэн ааттах этэ.
Рим Империятын бириэмэтигэр аата Нитика диэн биллэр буолбута. Олус табыгастаах миэстэлээх буолан араас-араас норуоттар саба түһэллэрэ.Византия империятын бириэмэтигэр Колхида сирин барытын былаас ылбыттара, Венецияттан уонна Генуяттан кэлбит атыыһыттар манна атыыны сайдыбыттара. Гагра диэн аатын бастаан 1308 сыллаахха ылбыта.

# Гагра
## Устуоруйата
### Арассыыйа Империя бириэмэтигэр

XVI үйэҕэ Грузия чааһа этэ. Осмаан империята саба түспүтэ. Куорат урусхалламмытын кэннэ дьон куоппута. 1878 сыллаахха Арассыыйа Осмаан империятын хоппутун кэннэ куораты саҥаттан туппута.

# Гагра
## Устуоруйата
### Сэбиэскэй Сойуус бириэмэтигэр

1919 сыллаахха Ленин Гаграҕа "үлэһиттэр курортарын олохтообута". Онденбург туппут курортарын национализациялаабыта. Ол кэнниттэн Гагра уоппускаҕа барар дьоҥҥо олус киэҥник биллэр буолбута. Аан дойду Иккис сэриитин кэнниттэн сэриигэ эчийбит саллааттары доруобуйаларын чөлүгэр түһэрэ аҕалаллара. Сэрии кэнниттэн элбэх ил санаторийдар тутуллубуттара. Курорт түргэнник улаатан "Сэбиэскэй Ривьера" диэн ааттанар буолбута.

# Гагра
## Устуоруйата
### Сэбиэскэй Сойуус кэннинээҕи Абхазия

1992 сыллаахха грузин уонна абхаас норуоттар бэйэ бэйэлэрин утары сэрии тэрийбиттэрэ. 1993 сылллаахха сэрии бүппүтэ, уончанан тыыһынча грузиннар дьиэлэрин хаалларан Грузияҕа көспүттэрэ. Гагра уонна Абхазия киин курата Сухуми сэрии түмүгэр олус күүскэ урусхаламмыттара.
# Луганскай

Луганскай (укр. Луганськ) диэн Украина куората. Луганскай уобалас административнай киинэ. Дьонун ахсаана 425 848 (2013).
# Б. э. и. 100 сыл

Биһиги эрабыт иннинэ 100 сыл — Б. э. и. I үйэ сыла.

# Б. э. и. 100 сыл
## Төрөөбүттэр

* От ыйын 12 — Юлий Цезарь, Рим бэлиитигэ уонна полководеһа (б. э. и. 44 с. өлб.)
* От ыйын 13 — Юлий Цезарь, Рим полководеһа уонна судаарыстыба дьайыксыта (б. э. и. 44 с. өлб.)
# 1775

1775 сыл.

# 1775
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 21 — Москубаҕа Болотнай болуоссакка Емельян Пугачёв өлөрүллүбүт.
* Тохсунньу 31 — «О новом разделении Иркутской губернии на провинции, воеводства и комиссарства» диэн саҥа сокуонунан Иркутскай күбүөрүнэ састаабыгар Саха провинцията тэриллибит. 1783 сылга диэри Саха провинциятыгар саҥа тэриллибит Киренскай бойобуодустуба уонна Илим комиссарствота киирсэр этилэр.

# 1775
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 11 (урукку истиилинэн тохсунньу 31) — Иркутскай-Дьокуускай траагын Саха сиринээҕи өттүн икки учаастакка араарбыттар: Битиимтэн Өлүөхүмэҕэ диэри уонна Өлүөхүмэттэн Дьокуускайга диэри. Хас биирдии учаастакка туспа көрөөччү (смотритель) ананар буолбут.

# 1775
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 19 — Америка колонистара Британия сэриилэрин кытта бастакы кыргыһыылара буолбут. Тутулуга суох буолуу иһин сэрии саҕаламмыт.

# 1775
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 7 — Холбоһуктаах Холуонньалар (United Colonies) ааттара Холбоһуктаах Штааттар (United States) диэҥҥэ уларыйбыт.

# 1775
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 14 — Екатерина II ыраахтааҕы уурааҕынан Запорожскай Сечь суох гыныллыбыт. Польша мөлтөөн, суоһаабат буолбута, Кырыым Арассыыйаҕа холбоммута, Туурсуйаны кытта Күчүк Кайнардьатыыаҕы сөбүлэҥ түһэрсиллибитэ (1774), онон ити эргин улахан байыаннай тэриллии баара ирдэммэт буолбута. Ону таһынан казаактар Арассыыйа бэлиитикэтин утарар дьайыылары оҥоруохтарын сөбө, оҥоролоро да, холобур, сирдэри былдьаһан субу-субу Таврияҕа көһөрүллүбүт сербтэргэ саба түһэллэрэ. Аны Пугачев өрө туруутун хам баттааһын кэнниттэн ыһыллыбыт дьон Запорожьеҕа барар былааннаахтара биллибитэ.

# 1775
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 18 — Арассыыйа импиэрийэтэ 50 күбүөрүнэҕэ саҥаттан араарыллыбыт, ол туһунан манифест тахсыбыт.

# 1775
## Төрөөбүттэр

* Ахсынньы 16 — Джейн Остин — аатырбыт Англия суруйааччыта.

# 1775
## Өлбүттэр

* Тохсунньу 21 — Емельян Пугачев — Дон хаһааҕа, 1773—1775 сылларга Арассыыйаҕа ыраахтааҕыны утары бааһынай бастаанньатын салайааччыта. Петр III ыраахтааҕы тыыннаах үһү диэн сураҕы туһанан кини аатын ылына сылдьыбыта.
# Жаннетта арыыта

Жаннетта арыыта. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэнэ 3,3 кв.км. Үрдүгэ 351 м. тиийэр. Мууһунан бүрүллэн сытар. 1881 сыллахха Америка хотугу сири чинчийээччи Де Лоҥ экспедицията арыйбыта уонна хараабылларын аатарын иҥэрбиттэрэ.

# Жаннетта арыыта
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Поскачин Афанасий Дмитриевич

Поскачин Афанасий Дмитриевич — боксер, Арассыыйа чөмпүйүөнэ (2001), үрүҥ көмүс призера (2006), уонна үс төгүллээх боруонса призера (2003, 2004 уонна 2007), аан дойду кылаастаах спорт маастара.
Тохсунньу 2 күнүгэр Бүлүү улууһугар төрөөбүт. Аҕата Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ Дмитрий Поскачин.
# Быалык

Быалык — ходуһаҕа атын отторго эриллэн үүнэр силиһэ суох от.
# Подгорица

Подгорица (Podgorica) диэн Монтенегро киин уонна ордук улахан куората.
# Күрэҥ

Күрэҥ (нууч. бурая масть) — сылгы кылаан түүтэ кытарымтыйан көстөр, түүтүн төрдө хараҥа кугас. Сиэлин, кутуругун уонна атахтарын өҥө уопсай өҥтөн харааран көстөр. Күрэҥ дьүһүн — хара уонна хараҥа кугас түүлэр булкуһа үүммүттэриттэн үөскүүр. Хараҥа, сырдык күрэҥ диэҥҥэ арахсаллар.
# Wellcome Trust

Wellcome Trust — Улуу Британия биир дьоҥҥо үтүөнү оҥорор фондата, Аан Дойдуга биир бөдөҥ уонна биир элбэх салайар активтаах капитализациятынан.
# Шамшин Владислав Павлович

Шамшин Владислав Павлович, 1989 — 1990 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэитин бэрэстээтэлэ.
1937 сыл ыам ыйын 30 күнүгэр Алтаай кыраайын Бийскай куоракка төрөөбүтэ. 1960 сылллахха Новосибирскай куоракка Уу транспорын инженердарын институтун уонна 1978 сыллаахха ССКП КК Үрдүкү Партия оскуолатын бүтэрбитэ.

# Шамшин Владислав Павлович
## Олоҕун олуктара

1960 - 1962 сыллардаахха — Жатай аал өрөмүөннүүр завод сүрүннүүр механик отделын маастара;
1962 - 1964 сыллардаахха — Жатай аал өрөмүөннүүр завод механика цеҕын начальнига;
1964 - 1967 сыллардаахха — Усуйаана оройуонун Нижнеянскайдааҕы өрүс пордун сүрүннүүр инженера;
1967 - 1970 сыллардаахха — Жатай аал өрөмүөннүүр завод сүрүннүүр инженера;
1970 - 1974 сыллардаахха — Жатай аал өрөмүөннүүр завод директора;
1974 - 1975 сыллардаахха — ССКП Саха обкомын промышленностка уонна транспортка отделын сэбиэдиссэйэ;
1975 - 1980 сыллардаахха — ССКП Дьокуускайдааҕы горком иккис сэкрэтээрэ;
1980 - 1983 сыллардаахха — Дьокуускайдааҕы горисполком бэрэссэдээтэлэ;
1983 - 1986 сыллардаахха — ССКП Мирнэй горкомын бастакы сэкрэтээрэ;
1986 - 1989 сыллардаахха — ССКП Саха обкомын иккис сэкрэтээрэ;
1989 сыл алтынньы - 1990 сыл ахсынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ;
1991 сылаахха — ССРС Наукаларын Академиятын Хотугу сир физика уонна техника проблематын институтун директорын солбуйааччы;
1992 сыл олунньутуттан — Саха Республикатын промышленность уонна геология министирин солбуйааччы;
1996 сылаахтан — АЛРОСА АК Дьокуускайдааҕы бэрэстэбиитэлин солбуйааччыта.

# Шамшин Владислав Павлович
## Ылыллыбыт сирэ

Саха Республикатын ил былаас официал сайта
# Ханыы

Ханыы - сүрүн суолтатыгар кэргэн диэн, ол эрэн сорох сирдэргэ уруу диэн суолтаҕа эмиэ тутталлар эбит.
# Остосов Михаил Кириллович

Остосов Михаил Кириллович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыгар төрөөбүт. Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Балаҕан ыйын 1 күнүгэр Купороснай дэриэбинэ иһин кыргыһыыга бааһырбыт. Бу дэриэбинэ аттыгар Чаппандаттан сылдьар өссө Тартакынов Петр Федотович, Баттахов Петр Акимович уонна Токусаров Петр Дмитриевич диэн дьон эмиэ бааһырбыттар эбит. Мантан чугас Орловка диэн сир хоту өттүгэр сэриилэспит эмиэ Чаппанда киһитэ Михайлов Николай Тимофеевич кыргыһыы хонуутугар охтубут.
# Кондаков Николай Алексеевич

Кондаков Николай Алексеевич (12.07.1920, Дьөккөн нэһилиэгэ, Бүлүү улууһа — 11.07.1979) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1990).

# Кондаков Николай Алексеевич
## Олоҕун олуктара

1920 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Бүлүү оройуонун Дьөккөн нэһилиэгэр төрөөбүт. Бүлүүтээҕи педучилищаны бүтэрбит. Сэрии иннинэ учууталлаабыт. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйыгар ыҥырыллыбыта. Артиллерийскай училищаны бүтэрэн баран 1943 сыл ахсынньытыгар фроҥҥа ыытыллыбыт.
Лейтенант Н. А. Кондаков 2-с Украина фронун 1073-с армейскай истребительно-противотанковай артиллерийскай полка огневой взводун хамандыыра буолбута. Аан бастаан Кировоград куоракка сэриилэспитэ. Онтон салгыы Молдавиянан, Румыниянан Яссы куоракка дылы сэриилэһэ-сэриилэһэ барбыта. Онтон 1-кы Украина фронун састаабыгар 5-с гвардейскай аармыйаны кытта Сандомир плацдармыгар сэриигэ кыттыбыта, Одер өрүһү туорааһыҥҥа хорсун быһыыны көрдөрбүтэ. Н. А. Кондаков манна бэйэтин хамаандалыыр взводун кытта Одер арҕаа кытылыгар плацдарм былдьаан ылбыта уонна ону кэҥэппитэ. Бу хорсун быһыытын иһин Дьоруой аатыгар түһэриллибитэ.
Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата өлбүтүн кэннэ, 1990 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр иҥэриллибитэ.
Сэрии кэнниттэн Кондаков суруналыыстаабыта, тылбаасчыттаабыта, Саха Сирин араадьыйатын кэмитиэтин тутаах эрэдээктэринэн үлэлээбит.
1979 сыл от ыйын 11 күнүгэр өлбүт.

# Кондаков Николай Алексеевич
## Олоҕун олуктара
### Дьиэ кэргэнэ

Кэргэнэ биллиилээх суруналыыс Нина Протопопова. 1945 сыллаахха аармыйаттан уоппускаҕа кэлэ сырыттаҕына аан бастаан көрбүтүм диэн ахтыбыта баар, кэргэнэ. Нина Иннокентьевна 7 сыл балыс. 1948 сыллаахха муус устар 26 күнүгэр ыал буолбуттар. Үс оҕолоохтор. Улаханнара кыыс, Елизавета Николаевна - быраас. Уоллаах кыыс оҕолордоох. Иккиэн суруналыыстар. Иккис оҕо уол, Николай Николаевич. Үһүс оҕо уол. Петр Николаевич. Тутааччы. Ыал.

# Кондаков Николай Алексеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (05.09.1990)
* Ленин уордьана (05.09.1990)
* Кыһыл Знамя уордьана (02.04.1945; Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибит)
* Кыһыл Сулус уордьана (03.09.1944)
* Мэтээллэр
* Ем. Ярославскай аатынан Өрөспүүбүлүкэ суруналыыстарын бириэмийэтин лауреата
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ

# Кондаков Николай Алексеевич
## Үйэлээх аата

* Н. А. Кондаков аата Дьөккөн оскуолатыгар иҥэриллибит.
* Герой аатынан Бүлүү куорат уулуссата ааттаммыт.
* Герой бүүстэрэ Бүлүү педучилищетын уонна Дьөккөн оскуолатын тастарыгар тураллар.
# Степанов Василий Васильевич

Степанов Василий Васильевич - Хомпуоһап Баһылай - (1926-1995) аатырбыт Оһуохайдьыт, тойуксут, алыптаах тыллаах Алгысчыт.

# Степанов Василий Васильевич
## Олоҕун олуктара

1926 сыллаахха Ньурба оруйуонун Бордоҥ нэһилиэгин Улгукта алааһыгар төрөөбүтэ.
* 1941 сыллаахха Хатыы холкуоска хонуу бирэгэдьииринэн.
* 1944 сыллаахха Аҕа дойду уоттаах сэриигэ ыҥырыллан барар.
* 1949 сыллаахтан кулууп сэбиэдиссэйинэн, холкуос, сопхуос тырахтарыыьынан улэлиир.
* 1961-1969 сылларга нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
* 1971 сылтан маҕаһыын сэбиэдиссэйинэн үтүө суобастаахтык үлэлиир.
* 1995 сыллаахха уьун ыарыы кэнниттэн күн сириттэн күрэммитэ.

# Степанов Василий Васильевич
## Наҕараадалара

* 1945 сыллаахха Германияны уонна Японияны кыайыы иһин мэтээллэр;
* 1946 сыллаахха Отечество уордьан II истиэпэнэ;
* 1979 сыллаахха ССРС потребительскай кооперациятын үтүөлээх үлэҺитэ;
* 1956, 1957, 1969, 1972, 1975, 1976 сылларга ССРС Социалистическай үлэ куоталаһыытын кыайыылааҔа знак;
* 1991 сыллаахха ССРС Үрдүкү сэбиэтин анал знага;
* 2008 сылтан Мэҥэдьэктээҕи народнай театр Степанов Василий Васильевич - Хомпуоһап Баһылай аатын сүгэр;

# Степанов Василий Васильевич
## Дьиэ кэргэнэ

* Ойоҕо - Матвеева Мария Сергеевна, 1937 сыллаах төрүөх, СӨ биллэр тойуксут, оһуохайдьыт, Ньурба улууһун оһуохайга Дархан этээччитэ, ССРС потребительскай кооперациятын туйгуна, Ньурба оруйуонун, Мэҥэдьэк нэьилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
* Орто сиэнэ - Афанасьев Ньургун Вячеславович, 1991 сыллаах төрүөх. Филологическай билим кандидата, РФ Президенын талааннаах эдэр ыччакка бириэмийэтин хаhаайына.
# Капитоновка

Капитоновка — Тулагы-Киллэм нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Капитоновка
## Өссө маны көр

* Дьокуускай
* Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ
# Эҕэ

Эҕэ - үрэххэ, өрүскэ уу сүүрүгэ үөскэппит оҥхойо эбэтэр томторо, боллороото.
# Мөлүөкүлэ

Мөлүөкүлэ (саҥа латыынныы molecula, лат. кылгатыллыбыта moles маасса) – уотунан барар өлүүскэ, икки эбэтэр иккиттэн элбэх кэбэлиэтинэй атомнары кытта сибээстээх. Пиизикэҕэ мөлүөкүлэни биир атомнаах мөлүөкүлэҕэ киллэрэллэр, ол эбэтэр көҥүл (химияны кытта сибээһэ суох) атомнар (холобура, гааһы, уртууту быһыы о.д.а.). мөлүөкүлэҕэ биир атомнаах мөлүөкүлэни киллэрии, ол эбэтэр көҥүл атом, холобура биир атомнаах газтары, “мөлүөкүлэ” уонна “атом” диэн өйдөбүлгэ киирэр. Мөлүөкүлэни туохха да киллэрбэттэр (электириическэйдик иитиллибэт) уонна хоһуласпатах электроннарга ( бары бэлиэнтинэстэр толорулар) диэн холбуу өйдөбүл баар; иитиллибит мөлүөкүлэни ион диэн ааттыыллар, мультипилиэтинэстээх мөлүөкулэ, единицаттан атын (ол эбэтэр хоһуласпатах электроннар уонна туолбатах бэлиэнтинэстэр) – арадикааллар.
Мөлүөкүлэ - үрдүк мөлүөкүлээх маасса, хас да хатыланар намыһах мөлүөкүлэттэн турар, маркомөлүөкүлэ диэн ааттанар. Квантовай механика көрөрүнэн, мөлүөкүлэ атомтан турбат, бэйэ бэйэлэрин холбуур электронтан уонна атомнай ядертан турар. Мөлүөкүлэ тутулун мөлүөкүлэлэртэн турар пизическэй уратылаах вещество диэн быһаараллар.
Веществоҕа, кытаанах туруктаах мөлүөкүлэ тутулугар, киирэр: холобура, ууга, оксид углерокка (IV), элбэх органическэй вещество. Кинилэр намыһах температуралаахтык ууллаллар уонна оргуйаллар. Улахан аҥара кытаанах (киристэллээх) органическайа суох веществолар мөлүөкүлэттэн турбаттар. Атын частицаттан (ионтан, атомтан), макротел көрүҥэр бааллар (киристээл хлорид нартийга, миэд тооромойугар уо.д.а.). 79 Квантовай механика оҥоhуллуор диэри химическэй сибээс айылҕата мөлүөкүлэгэ биллибэт этэ - Классическай пиизикэ бэлиэнтинэй сибээстэр хайысхаларын сатаан быһаарбат этэ. Химическэй сибээс теориятын сүрүнэ 1927 сылга Гайтлер уонна Лондом боростуой мөлүөкүлэ H2 көрдөрүүтүнэн биллибитэ.

# Мөлүөкүлэ
## Устуоруйата

1860 сыллаахха Карлсруэҕэ ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы химиктэр сийиэстэригэр мөлүөкүлэ уонна атом өйдөбүллэрэ үөскээбитэ. Туох баар химическэй уратылаах мөлүөкүлэни химическэй вещество саамай кыра чааьынан быһааобыттара.
Химическэй тутулун классическай теорията
Химическэй тутул классическэй теориятыгар мөлүөкүлэ тутулун вещество кыра чааьын курдук көрөллөр. Маннык мөлүөкүлэ бэйэтэ састааптаах буолар, ол эбэтэр химическэй сибээьэ холбоммут тэҥ ахсааннаах атомнаах. ол гынан баран мөлүөкүлэ бэйэтэ химическэй сибээһэ холбоһуктаах уонна конфигурациялаах буолар, ол эбэтэр атом састаабыгар киирэр бэлиэнтинэй сибээстээх буолар. Тас усулуобуйаҕа киэҥи хабар сүрүн уратылаах уонна бигэтин хааччыйар. Бэлиэнтинэйэ суох хардарыта дьайыы (холобура, уунан сибээстээх), мөлүөкүлэҕэ уонна веществоҕа дьайар, кинилэринэн үөскүүр, тус мөлүөкүлэ хаачыстыба киритиэрийигэр ааҕыллыбат.
# Саха Сирэ уонна Арассыыйа сыһыана

Саха Сирэ уонна Арассыыйа сыһыана — хаһан да тэҥнээх буолбатахтара, алдьархайлаах хаан тохтуулаах, баттабыллаах сыһыан буолбуттара, Саха Сирэ уонна Арассыыйа сэриитэ, сахалары геноцидтааһын кэмнэрэ, Чурапчы көһүүтэ, Сталин репрессийалара, Аччыктааһын кэмэ.
2022 сыл туругунан Арассыыйа Саха Сирин оккупациялаан тутан олорор процеһа бара турар, неоколония буолан олорор Саха Сирэ.
Саха Сирэ бэйэтин халлаанын, тыатын, сирин, хостонор баайын бас билбэт. Хостонор баай харчыта барыта Москваҕа бара турар, онтон Саха Сирэ өссө униженно көрдүөхтээх Өлүөнэ өрүс муостата тутулларыгар.
Кистэлэҥ ыйытык этэринэн 78% сахалар уонна 45% саха сиригэр олорор нууччалар Саха Сирэ туспа дойду буоларын наһаа кэтэһэллэр.
# Ториум

Халыып:Infobox thorium Ториум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Th уонна атом нүөмэрэ 90.
# Остёр

Остёр (укр. Остер) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 6 335 (2011).
# Саха скульптордара

Саха скульптордара.
Бу тиһик "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музея" диэн кинигэттэн ылылылынна.
Абрамов Маяк Герасимович. 1937 төр. Бочкарев Василий Васильевич. 1944 төр. Бурцева Раиса Николаевна. 1947 төр. Винокурова Евгения Николаевна. Род.1934 Добрынин Прокопий Иванович. 1909-1966 Егоров Семен Афанасьевич. 1931-1974 Захаров Петр Алексеевич. Род.1933 Огонеров Николай Дмитриевич. Род.1964 Оготоев Егор Петрович. Род.1953 Павлов Максим Максимович. Род.1942 Пахомов Эдуард Иннокентьевич. Род.1951 Прокопьев Семен Кириллович. Род.1949 Пшенников Ксенофонт Николаевич. Род.1926 Романов Афанасий Афанасьевич. Род.1953 Слепцов Прокопий Гаврильевич. Род.1951 Соргоев Яков Игнатьевич. 1945-1993
# Күндээдэ (Ньурба улууһа)

Күндээдэ — Ньурба улууһун Күндээдэ нэһилиэгин киинэ.

# Күндээдэ (Ньурба улууһа)
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Күндээдэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
# Грознай

Халыып:Infobox Russian inhabited locality
Грознай (чеч. Соьлжа-ГІала) - Чечня киин уонна саамай улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 210 тыһ. курдук, үксэ чечен омуктара 98% ылаллар. Аҕыйах саха олорор.

# Грознай
## Сэрии кэмнэрэ

Сэрии кэмигэр куоракка уопсайа ФСБ кистэлэҥ информациятынан 467 тыһ киһи өлбүт, олортон 78% Чечен, Нуучча 21%, Ингуш 3% уонна да атыттар. Куоракка 4 тыһ. саха саллааттара олохтон туораабыттара. Өссө кэнники 201 тыһ. киһини таанканан тэпсибиттэрэ.

# Грознай
## Билиҥҥи кэм

Куорат сайдар. Саҥа олохтоох дьон олохсуйа кэлэр. Ол кынан баран националистар айдааннара баар. Сотору сотору терактар буолаллар.
# Олдьот

Олдьот - улаатан ситэн эрэр уол. Олдьохоно - улаатан үлэҕэ-хамнаска сыстан эрэр уол.
# Гурааннар

Гурааннар — Байкаалтан илин диэки олохтоох нууччалар, бүрээттэр, эбэҥкилэр, моҥгуоллар, даурдар, маньчжурдар булкуһууларын түмүгэр үөскээбит дьон бөлөҕө.

# Гурааннар
## Ааттарын үөскээһинэ

Гуран диэн бүрээт тылыгар атыыр туртаһы ааттыыллар.
Тоҥус-маньчжур тылларыгар гуран диэн "киһи" диэн суолталааҕа биллэр. Холобур нанаай тылыгар киһини "гурун" дииллэр.

# Гурааннар
## Омуктар булкуһуулара хайдах буолбута

Нууччалар бүрээттэри уонна эбэҥкилэри кытта биир сиргэ олорон буккуһан, антрополология, олох-дьаһах, култуура өттүгэр хардарыта сабыдыаллаһаллара. Ол эрэн тылларын уонна омук быһыытынан өйдөрүн-санааларын тутан хаалаллара. Олохтоох омуктар нууччалартан үөрэнэн сир оҥоруутугар сысталлара. Ол түмүгэр Байкаалтан илин диэки үс омук булкуһан, нууччалыыта баһыйар "гураан" диэн ааттаах туспа дьон бөлөҕө үөскээбит.