yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кушнарев Апексим Михайлович

Кушнарев Апексим Михайлович (1837—1902/3) — I гильдиялаах атыыһыт, миллионер.
Дьокуускай уокурук Павловскай сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Сири оҥоруунан дьарыктаммыт. Үүннэрбит үүнээйитин аһын Дьокуускай куоракка киллэрэн атыылыыр. XIX үйэ 50-с сылларыттан Айаан айан суолугар сытар станцияларга, Амма солобуодатыгар килиэби таһыыга, тиэрдиигэ бэдэрээттэспит. Харчы оҥостон баран Өлүөхүмэ, Биитим көмүс хостуур бириискэлэрин этинэн хааччыйыыга ылсар. Атыытын сүрүн дохуотун күндү түүлээҕинэн эргинэн оҥорор эбит.
1881 сыллаахха I гильдиялаах атыыһыт сибидиэтэлистибэтин ылар, онон Россия хайа баҕарар муннугар тиийэн эргинэр кыахтанар. Дьокуускай куоракка бас билэр икки этээстээх таас дьиэлээҕэ, хас да маҕаһыыннааҕа, ону таһынан Москваҕа, Иркутскайга, Томскайга, Охотскайга, Айааҥҥа, Өлүөхүмэҕэ, Биитимҥэ маҕаһыыннардааҕа. Россияҕа баар 48 собуоту, атыы-эргиэн фирмаларын, эргиэмсиктэрин кытта ыкса ситимнээхтитк үлэлиирэ. 30 сыл устата тохтоло суох эргинэн миллионер буолбута, Саха сирин саамай баай дьонун ахсааныгар киирбитэ.
# Григорян Грант Арамович

Григорян Грант Арамович (13.04.1919—27.01.1962) (эрмээннии: Հրանտ Գրիգորյան) — композитор, саха бастакы мелодистарын, композитордарын үөрэппит киһи.

# Григорян Грант Арамович
## Олоҕун олуктара

* 1919 сыл муус устар 13 күнүгэр Грузияҕа Сухуми куоракка төрөөбүтэ. Аҕа дойдуу улуу сэриитигэр кыттыбыта.
* 1952 (1953?) сыллаахха Москва куорат П. И. Чайковскай аатынан консерваториятын Е. К. Голубев профессор композиция кылааһын бүтэрбитэ.
* 1940—1947 сс. Бастакы Дальневосточнай армия ырыа уонна үҥкүү Ансамблыгар сулууспалаабыта.
* 1953 сылтан Дьокуускайга олорбута, Музыка училищетыгар учууталлаабыта, саха музыка культуратыгар сүҥкэн кылааты оҥорбута. 1954 сыллаахха ССРС композитордарын сойууһугар киирбитэ.
* 1962 сыл тохсунньу 27 күнүгэр быһаҕынан өлөрбүттэрэ. Буруйдаах булуллубатаҕа.

# Григорян Грант Арамович
## Айымньылара

90 сахалыы ырыаны, сахалыы опера, сахалыы оперетта муусукатын айбыта, Дьокуускайга турбут балет муускуатын ааптара, саха тиэмэтигэр уонунан бөдөҥ симфоническай айымньылаах.
* "Саха сирэ барахсан" икки томнаах хуордар уонна ырыалар хомуурунньуктара (1971—1972), Февронья Баишева көмөтүнэн.
* «Лоокут уонна Ньургуһун», опера.
* «Дьол тааһа», балет (1961).
* «Сир симэҕэ», оперетта (1962).
* «Северная весенняя», оратория (1955).
* Симфония (1955).
* «Праздник в горах», опера (О. Туманян).
* «Солнце над Китаем», кантата.
* Саха тематыгар скрипка уонна оркестрга аналлаах концерт.
* Саха норуотун ырыаларын тупсарыыта.

# Григорян Грант Арамович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1957)
* РСФСР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1958)

# Григорян Грант Арамович
## Ылыллыбыт сирэ

«Хайазаг» фонд энциклопедията
* 1 2 Андросов В.Т. уо.д.а. Саха ырыатын антологията / Васильев С.И.. — Дьокуускай: Бичик, 2015. — Т. 1. — С. 52-56. — 432 с. — 5000 экз.
# ГДР

ГДР, официальнай аата Германия Демократическай Республиката —Европа дойдута.Илин Польшалыын, соҕуруу Чехословакиялыын,арҕаа Арҕаа Германиялыын кэккэлэhэр. Хоту Балтика муората баар.
# Ньургун Ефимов

Ньургун Ефимов эбэтэр Нюргун Ефимов (ааҥл. Niurgun Efimov, псевдонима Николай Токугава), YouTube блогер Саха Сириттэн төрүттээх, 2017 сылтан ыла АХШ олорор Сан Франциско пригороднай зонатыгар.
# Корнилова Зоя Афанасьевна

Корнилова Зоя Афанасьевна — экономика билимнэрин кандидата, саха биллиилээх политига.

# Корнилова Зоя Афанасьевна
## Олоҕун олуктара

* 1939 сыллаахха ыам ыйын 22 күнүгэр Саха АССР Өлүөхүмэ оройуонугар Кыыллаах с. төрөөбүт.
* 1961 сыллаахха Новосибирскайдааҕы сэбиэскэй кооперативнай атыы институтун экономическай факультетын бүтэрбит.
* 1961 сылтан — Дьокуускайдааҕы кооперативнай техникумҥа преподаватель.
* 1965 сылтан — НИСКТ: ассистент, научнай үлэһит, экономика кафедратыгар старшай преподватель; ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар экономика секторыгар младшай научнай үлэһит.
* 1973 сылтан — ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар экономика секторыгар старшай научнай үлэһит, экономика секторын сэбиэдиссэйэ.
* 1990 сылтан — Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Секретариатын экономическай уонна социальнай сайдыыга салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1990 сылтан — РСФСР Үрдүкү Сүбэтин норуодунай депутата.
* 1993 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин правительствотын Аналитическай киинин салайааччыта.
* 1994 сылтан — «Якутия» коммерческай баан правлениетын бэрэссэдээтэлэ.
* 1995—2000 сс. — Российскай Федерация Федеральнай Мунньаҕын Государственнай Думатын депутата.
* 2003—2008 сс. — Ил Түмэн бастайааннай комитетын бэрэссэдээтэлэ.
* Ил Түмэн II, III, IV, РСФСР Үрдүкү Сүбэтин XII, Российскай Федерация ГД Федеральнай Мунньаҕын II ыҥырыыларын депутата.

# Корнилова Зоя Афанасьевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Үлэҕэ уһулуччутун иһин» мэтээл (1986)
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл (1987)
* РСФСР үтүөлээх экономиһа (1991)
* Өлүөхүмэ улууһун ытык киһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2014)
# .ro

.ro диэн Румыния үрдүк таhымнаах ил домена.
# .co

.co диэн Колумбия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Табаарыс

Табаарыс (нууччалыыттан товарищ) диэн тылтан тахсыбыт тыл. Суолтата: сорох ардыгар Доҕор (уруу-аймах) эбэтэр атас диэн тылларга туттуллар.
# Сылгычыайдар уустара

Сылгычыайдар уустара (лат. Motacilla, нууч. Род Трясогузки) — Сылгычыайдыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу уустан 4 көрүҥ үөскүүр: Араҕас сылгычыай, Маҥаас сылгычыай, Хайа сылгычыайа, Сылгычыай.

# Сылгычыайдар уустара
## Өссө маны көр

* Туйаарар күөрэгэйдэр уустара
# Түүр омуктар доҕордоһуулара

Түүр омуктар доҕордоһуулара эбэтэр Түүрк сүбэтэ, (азерб. Türk Şurası, каз. Түрік кеңесі, кырг. Түрк кеңеш, туур. Türk Keneşi, ааҥл. Turkic Council) Аан Дойдутааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы организациа, түүрк омуктары холбуур. Салалтата - Истанбул. Инициатор дойду - Казахстаан. Билиҥҥи кэмҥэ маннык түүрк дойдулара киирэллэр - Казахстаан, Түркийэ, Азербайдьан, Кыргызстан. Сотору кэминэн - Узбекистан, Түркменистаан уонна атын түүрк дьонноох дойдулар киириэхтээхтэр. Баҕар Арассыыйа киириэхтээх, тоҕо диэтэххэ Ароассыыйаҕа 30 субъект баар, түүрк дьонноох. Арассыыйаҕа билигин уопсайа 38 мөллүйүөн түүрдэр олороллор (сахалар, татаардар, башкорттар, уонна да атыттар).
# Музыка үрдүкү оскуолата

Музыка үрдүкү оскуолата (нууч. Высшая школа музыки РС (Я)) – кыра уонна обургу оҕолору муусукаҕа үөрэтэр өрөспүүбүлүкэ таһымнаах үөрэх кыһата. Элбэх хаттыгастаах бэлэми биэрэр: орто оскуола, муусука училищета, үрдүкү үөрэх.
1992 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ М. Николаев ахсынньы 30 күнүнээҕи ыйааҕынан уонна СӨ бырабыыталыстыбатын 1993 сыл балаҕан ыйын 10 күнүнээҕи уурааҕынан тэриллибитэ.
Дьокуускай куораттан 16 км сиргэ оскуолаҕа анаан үөрэнэр уонна олорор дьиэлэр бөлөхтөрө тутуллубута (43 дьиэ).
Бэлэмниир идэлэрэ: ыллыыр ускуустуба уонна үнүстүрүмүөнүнэн оонньооһун (толоруу). Түөрт специализация – фортепиано, академическай ырыа, оркестр струналаах үстүрүмүөннэрэ, оркестр духовой үстүрүмүөннэрэ.
Бастакы ректорынан РФ уонна СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреаата В.А. Босиков үлэлээбитэ. Билигин ректор Наумов Иван Иванович.
Үөрэнээччилэр ахсааннара – 200 киһи.
Профессордара уонна преподавателлэрэ 91 испэсэлиис. Интэринээккэ 52 иитээччи үлэлиир.

# Музыка үрдүкү оскуолата
## Ситим-сирэ

http://www.vschoolmus.ru/ Архыыптаммыт 2011, Алтынньы 21 күнүгэр.
# DARPA

DARPA (ааҥл. Defense Advanced Research Projects Agency, сах. Инники кэскиллээх көмүскэл проектарын чинчийэр агенство), АХШ былааһын көмүскэл тэрилтэтин агенствота, Аан Дойдуга саамай улахан фиеансовай бүджеттаах фондалаах тэрилтэ. DARPA һакааһын ынырык элбэх тэрилтэ 190 омук сиригэр толорор 300000 чинчийэр үлэ ыытыллар. Сүрүн һакааһы ылааччылар Дьоппуон (Mitsui Group бөлөххө киирэр тэрилтэлэр) уонна АХШ тэрилтэлэрэ (BlackRock тэрилтэ иһигэр киирэр тэрилтэлэр, ону таһынан Lockheed Martin уонна Raytheon).
# Француз тыла

Францууз тыла, Боронсуус тыла (le français, la langue française) — французтар тыллара (Франция) официальнай тыла), Бельгия, Швейцария, Канада сорох олохтоохторун төрөөбүт тыллара (бу дойдуларга официальнай тыллартан биирдэстэрэ буолар). Француз тылынан Африка, Кариб бассейнын (Гаити уо. д. а.) дойдуларыгар, Французскай Гвианаҕа саҥараллар.
Индоевропейскай тыллар кэргэннэригэр (романскай бөлөххө, галло-романскай подгруппаҕа) киирэр.

# Француз тыла
## Сурук - Бичик
### Алпабыыта

Француз алфавита латиницаҕа тутуллубут: :
| Буукуба | Саха тыла |
| A | А |
| B | Б |
| C | С,К |
| D | Д |
| E | Э,Е |
| F | Ф |
| G | Г |
| H | Х,Һ,Ҕ |
| I | И |
| J | Ж |
| K | К |
| L | Л |
| M | М |
| N | Н,Ҥ |
| O | О |
| P | П |
| Q | К |
| R | Р |
| S | С |
| T | Т |
| U | У,Ү,Ю |
| V | В |
| W | В |
| X | КС,ГС,ГЗ,С,З |
| Y | И,Й |
| Z | З |

# Француз тыла
## Сурук - Бичик
### Диакрит бэлиэлэрэ

Французскай тылга сүрүн алфавиты таһынан диакритическай бэлиэлэр туһаныллаллар:
* Акут (фр.accent aigu) — сабыылаах тыаһы бэлиэтииргэ туттуллар.Холобур: É.
* Гравис (фр.accent grave) — аһаҕас дорҕоону бэлиэтииргэ туттуллар .Холобур: À,È,Ù.
* Цыркумфлекс (фр.accent circonflexe) — ол аата тыас уһаата диэн.Холобур: Â,Ê,Ô.Буукубаларынан эмиэ суруллар І(Î) уонна U(Û), ол гынан баран онно орфография өттүттэн эрэ баар.
* Трэма (фр.tréma) — буукубаны икки сүһүөхтэн арааран көрдөрөр.Холобур: E(Ë),I(Ï),U(Ü),Y(Ÿ).
* Седиль (фр. cédille) — арай "С"(Ç) диэн суруллар, ол аата буукубаар тыаһын көрдөрөр [С]([S]).
Бу бэлиэлэр бары суруйарга булгуччулаах буолаллар. Кинилэр суохтара аббревиатуралартан ураты ,холобур: СЕЕ(Communauté Économique Européenne) биир кэлим орфографическай сыыһата буолар.
Сортировкаҕа бу бэлиэлэри тэйиэххэ сөп (тылтан ураты, бу бэлиэлэр көмөлөрүнэн эрэ араарыахха сөп).

# Француз тыла
## Быһаараллар

* ↑ Халыып:Ethnologue
* ↑ Francophonie
* ↑ Русско-якутский словарь, Якутск, 1931 (с. 163)
# Житомир

Житомир (укр. Житомир) диэн Украина куората. Житомир уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 271 172 (2013).
# Достовалов Семён Васильевич

Достовалов Семён Васильевич (1919, Бянкино д., Чита уобалаһа — 24.09.1944, Польша) — кыһыл армеец, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1945).

# Достовалов Семён Васильевич
## Олоҕун олуктара

1919 сыллаахха Бянкино дэриэбинэҕэ (билиҥҥи Чита уобалаһа, Нерчинскэй оройуон) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
Алдаҥҥа көмүс хостуур приискаларга горнягынан үлэлээбит.
1942 сыл муус устарыгар Алдан оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт.
1944 сыл тохсунньутуттан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыспыт. Кырыымнааҕы кыргыһыыга, Украинаны уонна Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт.
1944 сыл балаҕан ыйыгар 900-с горнострелковай полк пулеметчигынан сылдьыбыт. Дуклин аартыгын саба көтөн киирээһиҥҥэ хорсун быһыыта бэлиэтэммит.
1944 сыл балаҕан ыйын 22 күнүгэр Ясель диэн нэһилиэнньэлээх пункт аттыгар кыргыһыыга Достовалов расчёта пулемет уотунан өстөөх элбэх саллааттарын, офицердарын кыргыбыт.
Балаҕан ыйын 24 күнүгэр өстөөхтөр контратакаларын тэйитии кэмигэр Достовалов расчёта 60 өстөөх саллаатын уонна офицерын эһэрбит, өстөөх ылбыт үс сэбиэскэй противотанковай орудиетын көмүскээн ылбыт.
С. В. Достовалов 1944 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр Габуре (Польша?) нэһилиэнньэлээх пуун аттыгар кыргыһыы хонуутугар өлбүт, көмүллүбүт сирэ биллибэт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин кыһыл армеец Семён Достоваловка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.

# Достовалов Семён Васильевич
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (24.03.1945)
* Ленин уордьана (24.03.1945)
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (28.10.1944)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (1944)

# Достовалов Семён Васильевич
## Аатын үйэтитии

Герой аатынан Нерчинск куоракка уулуусса ааттаммыт, өйдөбүнньүк туруоруллубут.
# Запорожье уобалас

Запорожье уобалас (укр. Запорізька область) — Украина субъега. Киин куората — Запорожье. Дьонун ахсаана 1 775 174 (2014).
# Тыhы түөсаhа

Тыhы түөсаhа — үгэс буолбут быйаҥнааҕаhаатын им бэлиэтэ. Үүтү оҥорор.
# Аан дойду бастакы сэриитэ

Аан дойду бастакы сэриитэ (от ыйын 28, 1914 — сэтинньи 11, 1918) — киһи-аймах устуоруйатыгар уһулуччу бөдөҥ сэбилэниилээх утары турсуулартан биирдэстэрэ.
Бу аат историографияҕа Иккис аан дойду сэриитэ 1939 сыллаахха саҕаламмытын кэннэ туттуллар буолбута. Ол иннинэ «Улуу сэрии» (ааҥл. The Great War, фр. La Grande guerre) диэн ааттанара.
Сэрии сылтаҕынан Австрия эрцгерцогун Франц Фердинанды Сараево куоракка 1914 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр өлөрүү буолбута. Өлөрүөхсүт Боснияттан сылдьар уон тоҕус саастаах устудьуон Гаврило Принцип буолбута, кини «Млада Босна» диэн соҕуруу славяннары биир дойдуга түмэ сатыыр соруктаах террордуур тэрилтэ чилиэнэ этэ.
Сэрии түмүгэр түөрт импиэрийэ суох буолбута: Арассыыйа, Австро-Венгрия, Осмаан уонна Германия импиэрийэлэрэ (Веймар өрөспүүбүлүкэтэ Германия импиэрийэтэ диэн ааты сүгэ сылдьыбыта да буоллар). Сэриигэ кыттыбыт дойдулар 12 мөл киһини сүтэрбиттэрэ (саллааттартан ураты олохтоохтору ааҕан туран), 55 мөл киһи бааһырбыта.
# Васильев Роман Гаврильевич

Васильев Роман Гаврильевич (09.10.1913—03.05.1991) — 1953—1956 сыллардаахха Саха АССР Совминын бэрэссэдээтэлэ.

# Васильев Роман Гаврильевич
## Олоҕун олуктара

* 1913 сыл алтынньы 9 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* ВКП(б) КК иһинээҕи Үрдүкү Партия оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1930 сылга — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун тыа хаһаайыстыба артыалларын бэрэссэдээтэлэ;
* 1930—1932 сс. — ЫБСЛКС Мэҥэ-Хаҥалас райкомын иһинэн оҕо коммунист тэрилтэтин бюротун бэрэссэдээтэлэ;
* 1932—1935 сс. — ЫБСЛКС Саха обкомын оҕо коммунист тэрилтэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта;
* 1935—1937 сс. — ЫБСЛКС Саха обкомын политүөрэх секторын сэбиэдиссэйэ;
* 1938 сылга — ЫБСЛКС Дьокуускайдааҕы горкомын бастакы сэкрэтээрэ;
* 1939—1940 сс. — «Кыым» хаһыат редакциятын партия пропагандатын отделын сэбиэдиссэйэ;
* 1941—1943 сс. — ВКП(б) Өймөкөөн райкомын бастакы сэкрэтээрэ;
* 1943—1944 сс. — ВКП(б) Саха обкомын кадр отделын секторын сэбиэдиссэйэ;
* 1944—1948 сс. — ВКП(б) Дьокуускайдааҕы горкомын үһүс сэкрэтээрэ;
* 1951—1953 сс. — ССКП Дьокуускайдааҕы горкомын бастакы сэкрэтээрэ;
* 1953 кулун тутар – 1956 муус устар — Саха АССР Министрдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ;
* 1956—1958 сс. — Мэҥэ-Хаҥаласка МТС директора;
* 1958—1963 сс. — Саха АССР Олохтоох промышленноһын министра;
* 1963—1965 сс. — Саха АССР Заречнай оройуон исполкомын бэрэссэдээтэлэ;
* 1965—1974 сс. — Мэҥэ-Хаҥалас исполкомын бэрэссэдээтэлэ.
* 1991 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр өлбүтэ.

# Васильев Роман Гаврильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* «Бочуот Знага» уордьан
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо (1985)
* Өймөкөөн улууһун Ытык олохтооҕо
* Алдан улууһун Ытык олохтооҕо
# Чэчиэннэр

Чэчиэннэр,Чичиэннэр — нохчолор. Бэйэлэрин — нохчо дэнэллэр. Арассыыйаҕа уонна 200 араас омук дойдуларыгар баар омук. Ахсааннара 2 миллион, олортон 1,2 миллиона Арассыыйаҕа олорор.

# Чэчиэннэр
## Чэчиэннэр Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр Чэчиэннэр ахсааннара :
| 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| | 65 | 154 | 470 | 520 |
# Нигерия

Нигерия (Nigeria) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Бенинныын арҕаа, Чадтыын уонна Камеруннуун илин, Нигердыын хоту. Гуинея хомотун кытыла соҕуруу баар. Киин куорат Абудьа. Нигерия ордук улахан ахсааннаах омуктарынан буолаллар хаусалар, игболар уонна йорубалар. Нигерия ил тэриллиитинэн отут алта иллээх уонна биир федерал киин куорат территориялаах федерал конституция республиката.
Дьон Нигерия сиригэр б.э.и. 9000 сылтан ыла олохсуйбут. 1 тыh. б.э.и. — 2 тыh. сыллар икки ардыларыгар кэмнэргэ банту омуктар кэлэн олохсуйбуттара.
Нигерия Африка ордук элбэх олохтоохтордоох дойдута (140 млн тахса). Регионнааҕы күүс уонна Иллэр Доҕордоhууларын кыттааччыта. Нигерия экономиката аан дойду ордук түргэнник үүнээччилэр ахсааннарыгар киирсэр.
# 1661

1661 сыл.

# 1661
## Туох буолбута

* Тохсунньу 30 — Оливер Кромвель, Англия Холбоһугун лорд-протектора өлбүтэ хайыы-үйэ икки сылтан ордубутун кэннэ кинини өлөрүү сиэрин-туомун ыыппыттар. Суулларбыт ыраахтааҕыта өлбүтүн 12-с сылыгар түбэһиннэрбиттэр.
* Олунньу 3 — Чатрапати Шиваджи Махараджа салалталаах маратхалар сэриилэрэ Улуу Моҕуоллар сэриилэрин Умберхинд кыргыһыытыгар кыайбыттар.
* От ыйын 6 — Иркутскай куората олохтоммут.
* От ыйын 16 — Европаҕа бастакы кумааҕы харчыны Швеция Stockholms Banco баана таһаарбыт.

# 1661
## Төрөөбүттэр

* Бэс ыйын 9 — Фёдор III Алексеевич (1682 өлб.), нуучча ыраахтааҕыта (1676 сылтан).
# Айхал Аммосов

Следователем следственной части Следственного управления МУ МВД России «Якутское» возбуждено уголовное дело в отношении 60-летнего жителя города Якутск, подозреваемого в совершении преступления, [Унабомбер|предусмотренного]] ч. 1 ст. 280.3 Уголовного кодекса Российской Федерации «Публичные действия, направленные на дискредитацию использования Вооруженных Сил Российской Федерации в целях защиты интересов Российской Федерации и ее граждан, поддержания международного мира и безопасности или исполнения государственными органами Российской Федерации своих полномочий в указанных целях».
В течение 2022 года Якутским городским судом фигурант трижды привлекался к административной ответственности по ч. 1 ст. 20.3.3 КоАП РФ, ему был назначено три штрафа в размере по 90 тысяч рублей. Однако позже подозреваемый разместил на крыше одного из зданий в центре города Якутска баннер с надписью, содержание которой дискредитировало использование Вооружённых сил Российской Федерации в целях защиты интересов страны и её граждан.
Оперативники Центра противодействию экстремизму МВД по Республике Саха (Якутия) пресекли его противоправное деяние.
В настоящее время проводятся следственные действия и оперативно-розыскные мероприятия, направленные на установление обстоятельств совершенного преступления. В отношении подозреваемого избрана мера пресечения в виде подписки о невыезде и надлежащем поведении.
Пресс-служба МВД по Республике Саха (Якутия)
Сахалыы эттэххэ Манчаары сиэнэ диэн буолар. Манан хаар серай луэд
# Константин Николаевич Дьячковскай

Суруйааччы Константин Николаевич Дьячковскай 1915 с. бэс ыйын 5 күнүгэр Чурапчы улууһугар Хоптоҕоҕо Феофановтар диэн дьадьаҥы ыалга төрөөбүт. Аҕата Лазарь, ийэтэ Устинья элбэх оҕолоохторо уһу ол иһин 3 эрэ ыйдааҕар Амма5а баар аймахтарыгар иитиэххэ биэрбиттэр. 5 сааһыгар диэри бэрт маанытык улаатан истэҕинэ, ийэтэ эмискэ өлөн хаалар. Дьэ бу курдук ииппит ийэтэ, аҕата хардарыта өлөн, 3 ийэҕэ, 3 аҕаҕа иитиллэн сүһүөҕэр турар. Олоҕун үгүс өттүн Мэҥэ улууһун 1 Мэлдьэхси нэһилиэгэр Хорообукка олорбута. Ол иһин бу сири төрөөбүт дойдутунан ааҕара. Оҕолорго аналлаах бастакы хоһоонноро 1936 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыакка бэчээттэммиттэрэ уонна тута биһирэбили ылбыттар. «Бэлэм буолга» бэчээттэммит хоһооннорбор бэйэм ньирэйбин суруйбутум истиҥник тахсыбыт эбит буолла5а… Кыра сылдьаммын саҥа төрөөбүт ньирэйи кытта харса оонньуурум…хоһооннорум бары да бэйэм олохпун хоһуйбут хоһооннорум этилэр. Ол гынан баран, оҕо хараҕынан, сүрэҕинэн суруллубут буоланнар, табыллыбыт, биһирэммит буолуохтаахтар»,- диэн поэт бэйэтин бастакы хоһооннорун туһунан Г.Куриловы кытта кэпсэтиитигэр ахтар. Поэт 40 сыл устата наар кырачааннарга эрэ анаан эҥин эгэлгэ хоһооннору остуоруйалары, угэлэри, таабырыннары, чабырҕахтары, поэмалары , олоҥхо – остуоруйаны суруйбута. Кини бэйэтин кэминээҕи суруйааччылартан саамай уһуннук, элбэҕи оҕоҕо анаан суруйбутунан уратылаах. Кини бастакы кинигэтэ «Мутукча» диэн ааттанан 1953 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Мантан утуу-субуу оҕолорго аналлаах 16 кинигэ тахсар. Кинигэлэрэ поэт дууһатыныы чап – чараастар. Оҕолору уйан дууһалаах поэт буоларын кини кинигэрлэрин да ааттара туоһулууллар: «Чээн», «Тыллаах чыычаах», «Чэччи», «Току – току ньээм – ньээм», «Ийэм күөрчэҕэ», «Оҥоойук» уо.д.а. Манны таһынан Туйаарыскай талааннаах тылбаасчыт быһыытынан эмиэ биллэр. Кини нуучча биллиилээх суруйааччыларын С.Маршагы, К.Чуковскайы, А.Бартону, С.Михалкову сахалыы саҥардан кырачаан ааҕааччыларга үчүгэй бэлэҕи оҥорбута. Нууччалыы ааҕар оҕолорго анаан 60-с сылларга «Неумеха», «Походная деревня» диэн кинигэрлэрэ тахсыбыттара. Константин Туйаарыскай хотугу ноуоттар суруйааччыларын П.Ламутскайы, Г.Куриловы, В.Лебедевы уо.д.а. саха ааҕааччыларыгар билиһиннэрбит улахан өҥөлөөх. Тылбааһа манан эрэ бүппэт, өссө монгол, бурят, Тува, Горнай Алтай, башкир, киргиз, казах, калмык поэттарын айымньыларыттан сахалыы тылбаастары булуохха сөп. Манны таһынан К.Туйаарыскай 20-чэ ырыа тылын автора. Кини аатын ааттатар аймахтардаах, төрөппүт Виссарион диэн уоллаах, Туйаара, Минадора, Виса, Костя диэн сиэннэрдээх. Онон Туйаарыскай сыдьаана быстыбакка салҕана туруоҕа. Көстөкүүн дьонугар – сэргэтигэр хара өлүөр диэри үтүө санаалаах, сырдык ыралаах сылдьан, 1976 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр өлбүтэ. Майа кылабыыһатыгар көмүс уҥуоҕа тутуллубута.
# Ксенофонтов Василий Никифорович

Василий Никифорович Ксенофонтов
Эдэркээн баҕайы кэргэннии дьон хаартыскалара... Мааны таҥастаах= ыраас сэбэрэлээхэдэр дьахтар бэйэтин сыанатын билиммиттии дуоспуруннаахтык кытаанах соҕустук туттан олорор. Номоҕон= эйэҕэс сирэйдээх-харахтаах= кыраһыабай киһи аҥар илиитин араҥаччылыырдыы нарын иэйиилээхтик кэргэнин санныгар уурбут. Бу Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы кыанар эрэ ыалын уола Баһылай Ксенофонтов Нөмүгү нэһилиэгин сис баайдара Кирилловтар Кэтириинэ диэн кыыстарын кэргэн ылан саҥардыы ыал буолан олороллор. Хаартыска XIX уйэ 70-80-с сыллрынааҕы кирбии кэми кэрэһилиэн сөп. Бу эдэркээн дьон инники дьылҕалара хайдах түстэммитэ буолуой?
Итинтэн ыла отуча дуу= арыый ордук кэм ааспытын кэннэ иккис хаартысканы көрүөҕүҥ. Үөһэ көрбүт эдэр киһибит - бу сүүнэкэлээх ыал аҕа баһылыга. Арҕаа Хаҥалас
# Протестантизм

Протестантизм - христианство үс бөдөҥ салааларыттан биирдэстэрэ. XVI үйэҕэ Реформация кэмигэр Европаҕа үөскээбитэ.
Бу тиэрмининэн католицизмтан уонна православиеттан ураты христиан сыаркаптары холбоон ааттыыллар. Мартин Лютер үөрэнээччилэрэ Германияҕа уонна Скандинавияҕа евангелия сыаркапатарын үөскэппиттэрэ, Жан Кальвин уонна У. Цвингли үөрэнээччилэрэ Швейцарияҕа олохтообуттара. Кальвин үөрэннэччитэ Дь. Нокс Шотландияҕа олохтообута. Францияҕа протестааннары гугеноттар диэн ааттаабыттара. Бу дойдуга католиктары кытта былаас былдьаһыытыгар аҕыста гугенот сэриилэрэ буолбуттара.
Англикаан уонна Епископал сыаркаптар Англияҕа төрүттэммиттэрэ. Кинилэр католиктарга ордук чугастар.
Протестаан таҥара дьиэлэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн уратылара улахан, ол гынан баран Бииблияны бастакы күөҥҥэ туруоралларынан, киһи тугу оҥорбутунан буолбакка туохха итэҕэйэрэ быыһанарга улахан оруоллаҕын билинэллэринэн бииргэлэр.
XXI үйэ саҕаланыытыгар аан дойдуга 350 мөл протестаан баара.

# Протестантизм
## Өссө маны көр

* Адвентиистар
* Баптиистар
* Квакердар
* Меннонииттар
* Методиистар
# Лингвистическэй экспертиза

Лингвистическэй экспертиза — суут эбэтэр атын судаарыстыба уорганнара ыытар тылы (саҥаны) чинчийиилэрэ. Тэрилтэлэр, албакааттар, биирдиилээн дьон ыыттарар чинчийиилэрэ сокуон хараҕынан көрдөххө экспертиза диэн ааттаммат. Ол аата лингвистическэй экспертиза көннөрү лингвистическэй чинчийииттэн уратыта судаарыстыба сакаастааһыныгар сытар.
Суут лингвистическэй экспертизата — суут экспертизатын сорҕото, туһунан көрүҥэ. Чинчийэр биридимиэтэ — ханнык эмит гражданской эбэтэр холуобунай дьыала иһинэн саҥаны (суругу) чинчийии түмүгэр көстөр чахчылар (обстоятельства). Эбийиэгэ — сурукка киирбит саҥарыы (биирдиилээн тылтан саҕалаан бүтүн тиэкискэ эбэтэр тиэкис бөлөҕөр тиийэ).

# Лингвистическэй экспертиза
### Эспиэр үлэтин хайысхалара

* сиэр-туом өттүнэн хайысхатын быһаарыы (өһүргэтии, хоруотааһын, холуннарыы, сүөргү сибидиэнньэлэри тарҕатыы, сууту сэнээһин уо. д.а.);
* сокуоннары, мөккүөрдээх докуомуннары (сөбүлэҥнэри) эридьиэстээһин/ырытыы;
* саҥаран күлүгээннээһини көрдөрүү (үөҕүү, быдьар тыллар);
* омугунан уонна итэҕэлинэн атааннаһыыны күөдьүтүүнү көрдөрүү;
* лингвокриминалистика (киһини тылы туттуутунан булан ылыы, докумуоннары идентификациялааһын);
* тылынан манипуляциалааһыны булуу (арбааһын, быыбар технологиялара)
* дьон, тэрилтэ ааттарын тылга сыһыаннаах устуоруйатын ырытыы.