yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сутуруоха (эркээйи сир)

Сутуруоха (эркээйи сир), Абый улууһугар баар ресурс резервата, уонна 500 000 га иэннэх. 1996 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 95 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ

# Сутуруоха (эркээйи сир)
## Икки зоналаах

* абсолют бокуой зоната, иэнэ 9600 га, манна Сутуруоха күөл киирэр уонна киһи туох-баар дьарыга бобуллар.
* традиция быһыытынан айылҕаны туһаныы, иэнэ 490 400 га.

# Сутуруоха (эркээйи сир)
## Сыала-соруга

* биология ресурсаларын арыаллааһын уонна элбэтии;
* олохтоохтор олорор сирдэрин, кинилэр култуураларын уонна удьуор дьарыктарын оннунан хаалларыы;
* экология өттүнэн мониторинг уонна наука чинчийии;
* айылҕаны харыстааһыны пропагандалааһын.

# Сутуруоха (эркээйи сир)
## Кыыллар

тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, тииҥ, нэтээгэ, бурундук, куобах, андаатыр.

# Сутуруоха (эркээйи сир)
## Көтөрдөр

куба, кыталык.

# Сутуруоха (эркээйи сир)
## Ылыллыбыт сирэ

* Айылҕа харыстабылын Министерство саайта
# Уһук Илин

Уһук Илин (нууч. Дальний Восток) - бу тиэрмининэн Азия улахан чааһа ааттанар. Арассыыйа Уһук Илинин кылгатан эмиэ итинник ааттыыллар.
# Сивцев Илья Ефремович

Сивцев Илья Ефремович — суруналыыс, кыраайы үөрэтээччи, Нам улууһун Ытык олохтооҕо.
1952 сыллаахха Саха АССР Нам улууhун Шмидт нэhилиэгэр учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Кып-кыра буп-будьурхай баттахтаах уол этэ. Аҕатын Таллан Бүрэ табаарыhа поэт Ылдьаа Чаҕылҕан кэриэhигэр кинини Ылдьаа диэн ааттабыттара. «Буhурук» диэн бэйэтин хос эhэтин 1821—1857 с.с. улуус кулубата Сивцев Уйбаан Андреевич — Буhурук аатын таптал аат гынан иҥэрбитэ. Ылдьаа кыра эрдэҕиттэн сытыы, түргэн-тарҕан туттуулаах, мэник, тэбэнэттээх уол оҕото буолан улааппыта.
Нам орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэн баран Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта, кэлэн 1974 сыллаахха Горькай аатынан Москубатааҕы литературнай үнүстүүккэ үөрэнэ киирэр. Үөрэҕин бүтэрэн 1977 сылтан Нам улууhун «Ленин суола» кэлин «Эҥсиэлигэ» аатын уларыппыт хаhыакка кореспонденынан, литературнай үлэһитинэн, сүрүн эрэдээктэри солбуйааччынан, эппиэт сэкэрэтээринэн үлэлээбитэ.
Элбэх сыллар усталарыгар Саха сирин суруналыыстарын сойууhун намнааҕы отделениятын бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ. «Отуу уота» литературнай түмсүүнү салайан үлэлэппитэ.
Кыраайы үөрэтииннэн, Нам улууhун устуоруйатын үөрэтиинэн дьарыктаммыта. Үс туомнаах «Книга памяти» диэн Нам улууhуттан аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылаахтарын туhунан улахан үлэни оҥорон турар.
Элбэх доҕоттордоох — атастардаах, дьиэтигэр — уотугар сүрдээх ыалдьытымсах, үөрүнньэҥ этэ. Бэйэтин үлэтигэр ураты бэриниилэҕэ, халбаннаабат санаалааҕа. Нам улууhун «Эҥсиэли» хаhыат эрэдээксийэтигэр, улууhун туhугар эҥкилэ суох олоҕун тиhэх күннэригэр диэри үлэлээбитэ. Кини илиитин иhинэн бэрт элбэх хаhыаттар, кинигэлэр, брошюралар, буклеттар редакцияланан, корректураланан, версткаланан, суруллан — чочуллан тахсыбыттара. Кини айар талааннаах, суруйар дьоҕурдаах дьоннору өрүүтүн өйүүрэ, кинилэр общественнай корреспондентан журналистка тиийэ үүнэн тахсалларыгар улахан үтүөлээх. Бу сыралаах үлэтин түмүгэ: ССРС журналистарын союhун чилиэнэ, Арассыыйа уонна Саха сирин журналистарын үлэлэрин көрүүлэр лауреата, Кыhыл көмүс боруо хаhаайына, Улуус Бочуоттаах гражданина, өрөспүүбүлүкэ Бэчээтин туйгуна.
Илья Ефремович эрдэ этиллибитин курдук элбэх брошюраны, кинигэни литературнай редактор быhыытынан таhаттарбыта. Ол курдук: Алексеев Е. Е. «Кырдьык уонна карьера», Рыкунов Н. М. «Поэзия — төлөн, поэзия — үлэ!», Замятин Т. И. «Эҥсиэли хочотугар», Кустуров Д. В. «Репрессия ыар тыына», Колмогоров В. Е. «Нам улууhа 19 уйэҕэ», Халыев Т. Т. «Таптал хочото» о.д.а. Биир улахан үлэтинэн буолар Нам улууhун «Мэҥэ Таас» кинигэ маҥнайгы тома.
Илья Ефремович Сивцев айар-суруйар үлэтин үгэнигэр сылдьан ыарахан ыарыыны утары дьүккүөрдээхтик туруулаhа сатаан баран баара суоҕа 52 сааhыгар күн сириттэн барбыта.
# Боотулу (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Боотулу — Үөһээ Бүлүү улууһун Боотулу нэһилиэгин киинэ.

# Боотулу (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Боотулу нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# .nz

.nz диэн Саҥа Зеландия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Паника атаката

Паника атаката (ааҥл. panic attack) (эбэтэр кыччатан ПА) диэн дьоҥҥо уонна кыылларга буолар турук, организм араас тас уонна ис дьайыыга автоматнай реакцията.
32% ыттар, 13% куоскалар, атын кыылларга 4%, дьоҥҥо ортотунан 36% олохторугар сим биирдэ паника атакатын көрсөллөр.
Паника атаката сүрүннээн доруобуйаҕа улахан кутталлаах уларыйыы барар буоллаҕына сэрэтии курдук буолар. Үксүн B₁₂ битэмиин тиийбэтиттэн буолар.
ПА кэмигэр дьоҥҥо маннык турук кэлэр:
* өлөөрү кынным
* күөмэйгэ тыынарга ыарахан
* атах баата курдук буолар
* өй сүтэрии буолуон сөп
* кулгаахха дьиибэ тыас иһиллэр
* харахха маҕан точкалар көстөллөр
* эмискэ көлөһүн тахсыы
* итиргээһин эбэтэр тоҥооһун
* бырахтаран эрэбин
ПА аһары буолар буоллаҕына - киһи мэйиитигэр эбэтэр ханнык эрэ оргаҥҥа рак үөскүүр процеһа барар диэн, ол түмүгэр организмҥа дисбаланс кэһиллэн итинниккэ тиэрдэр.
ПА энергетик, кофеин уонна тренболон охсууларыттан буолуон сөп, аһары хонтуруола суох иһэргэ.
# Архипова Зинаида Архиповна

Архипова Зинаида Архиповна — бэйиэт, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (2014), суруналыыс.
“Далбар хотун” сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ.
Амма оройуонугар 1980 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр күн сирин көрбүтэ.

# Архипова Зинаида Архиповна
## Кинигэлэрэ

“Түлүк уум түүллэрэ”, 2018.
# Татаардар (этноним)

Татаардар — аныгы татаардар, Кырыым татаардара уонна да сорох атын түүр омуктар бэйэлэрин тус ааттара. Волго-уральскай татаардар XVI үйэҕэ бу "татаардар" диэн тус ааты хайыы-үйэ туһаммыттара биллэр.
«Татаардар» диэн тиэрмин биһиги эрабыт 6-8 үйэлэригэр түүр уонна монгол омуктарыгар үөскээбитэ. «Татаардар» диэн тыл үгүс үйэтээҕи остуоруйатыгар этноним, политоним, соционим, конфессионим пуунсуйаларын субу-субу ылынара уонна сүтэрэрэ.
# .va

.va диэн Ватикан үрдүк таhымнаах ил домена.
# Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Хатыҥ Арыы нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Аппааны (урукку аата «Куһаҕан Ыал» диэн этэ).
Улуус кииниттэн 4 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2654 киһи, ол иһигэр: Аппааны — 1492, Кыһыл Дэриэбинэ — 258 киһи, Грап Биэрэгэ 904 киhи.

# Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Аҕый аҕа ууһа, Арчыҥа аҕа ууһа, Бачах аҕа ууһа, Тирбэх аҕа ууһа, Салбах аҕа ууһа, Бөтүгэт аҕа ууһа, Киһиргэс аҕа ууһа, Хамалҕа аҕа ууһа

# Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Винокуров Илья Егорович ((01.01.1896—04.01.1957) — партия уонна сэбиэт үлэһитэ.
    Кугаевскай Павел Леонидович (1912 с. төр.) — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
    Винокуров Захар Порфирьевич (12.03.1922 — 17.01.1957) — сахалартан биир бастакы композитор.
    Сивцев Эллэй Семенович (31.12.1928—15.06.1994) — саха норуодунай худуоһунньуга.
# 1-кы тыһыынча сыл

б. э. инн. 2 тыһыынча сыл — б. э. инн. 1 тыһыынча сыл — 1-c тыһыынча сыл — 2-c тыһыынча сыл — 3-c тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
1 -c тыһыынча сыл диэн тохсунньу 1 1 с. саҕаламмыт уонна ахсынньы 31 1000 с. бүппүт кэм периода, Юлиан халандаарынан.
# Пьер де Кубертен

Пьер де Фреди, Барон де Кубертен (Халыып:Fr; 1863 сыл тохсунньу 1 – 1937 сыл балаҕан ыйын 2) Франция учуутала уонна историк. Физкультураны олус интириэһиргиирэ уонна былыргы Грецияҕа буола сылдьыбыт Олимпиадалары сөҕөрө. Аан Дойду Олимпия хамытыатын олохтообута.

# Пьер де Кубертен
## Тас сигэлэр

* The International Pierre De Coubertin Committee (CIPC) – Lausanne
* Coubertin reader of Flaubert Архыыптаммыт 2007, Сэтинньи 28 күнүгэр.
* The Wenlock Olympian Society Архыыптаммыт 2009, Муус устар 10 күнүгэр.
* Discourse of Pierre de Coubertin at Sorbonne announcing the restoring of the Olympic games (in french, audio) Архыыптаммыт 2008, Атырдьах ыйын 17 күнүгэр.
* Халыып:Findagrave
# Дасин Аирпорт

Дасин Аирпорт (кыт. 北京大兴国际机场, ааҥл. Beijing Daxing International Airport), Пекин куорат саҥа аэропорда, 2019 сыллаахха тутуллан киирбитэ. Былаан быһыытынан сир шаарыгар саамай элбэх киһини таһыахтаах — 300 мөл (2030 сыллаахха). 2021 сылтан ыла Схипхол уонна JFK тэҥэ глобальнай аэропортарга киирэр.
# Романов Иван Михайлович

Романов Иван Михайлович (04.12.1909, Мэҥэ улууһа — 15.11.1978, Дьокуускай) — сэбиэскэй учуонай, устуорук, устуоруйа билимин дуоктара, бэрэпиэссэр. РСФСР уонна Саха АССР билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ (1969).

# Романов Иван Михайлович
## Олоҕун олуктара

1909 сыллаахха Мэҥэ улуһуугар Иккис Холгума нэһилиэгэр төрөөбүт.
    Саха АССР СНК иһинэн искусство дьыалатыгар Управление начальнига.
    1939 сыллаахха репрессияҕа түбэһэн, 20 сылга диэн хаайыллыбыта. «Буруйа» дакаастаммакка 1940 сыллахха босхоломмута, реабилитацияламмыта.
# Таптыырга ыксаа

Таптыырга ыксаа (ааҥл. A Walk to Remember), АХШ киинэтэ, аан дойдуга киэҥник биллибит киинэ, дьиннээх остуоруйаттан айыллыбыт киинэ.

# Таптыырга ыксаа
## Сүжета

Лэндон Картер (Брэндон Картер) диэн мэник уол баар, кими да аанньа аахайбат. Уонна биир кыыс баар Дьэйми Салливан диэн. Уол кыыһы сэниир. Ол кынан баран кэнникитин диэки таптыыр. Биир күн Джейми Салливан билинэр, Лейкемиялаах эбит. Кыыс өлөр...

# Таптыырга ыксаа
## Оруолларга

* Шейн Уэст - Брэндон Кратер
* Мэнди Муур - Джейми Салливан
* Эл Тһомпсон - Эрик
* Дэрил Һанна - Синтиа Картер
уонна да атыттар.
# Фуйуй кыргыс тыла

Фуйуй кыргыс тыла — Кытайга Хэйлунцзян провинциятын Фуйуй уеһыгар олорор фуйуй кыргыстарын төрөөбүт тыллара. Фуйуй кыргыс тыла түүр тыллар хакас-алтаай бөлөҕөр киирэр. Фуйуй кыргыс тыла кыргыс тылыттан уратыта диэн z-тыл буолар (хакас тылын курдук). Фуйуй кыргыс тыла хакас тылларыттан XVII–XVIII үйэлэргэ арахсыбыт. Фуйуй кыргыстара Енисей кыргыстарын сыдьааннара буолаллар. Кинилэри 1703–1706 сылларга Хакас сириттэн Дьуҥҕаар сиригэр көһөрбүттэр. Дьуҥҕаар дойдута суох буолбутун кэннэ мандьулар 1755–1757 сылларга кыргыстары Мандьу сиригэр көһөрбүттэр.

# Фуйуй кыргыс тыла
## Тыл туһунан

Фуйуй кыргыс тыла сарыг йоҕыр тылыгар чугас, ол эрээри уратыта диэн төрүт -š- уонна -č- дорҕооннор уларыйбакка хаалбыттар (сарыг йоҕыр тылыгар -š- дорҕоон -s- дорҕооҥҥо уонна -č- дорҕоон -š- дорҕооҥҥо уларыйбыт), ону таһынан j > n (ń?) дорҕооннор уларыйыылара буолбут.
Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан фуйуй кыргыс тыла XVIII үйэҕэ хакас тылын саҕай эбэтэр качин диалектарыттан арахсыбыт. Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн фуйуй кыргыс тыла сарыг йоҕыр тылыгар быдан чугас.

# Фуйуй кыргыс тыла
## Сурук-бичик

2000 сыллар бүтүүлэригэр Кытай тыл үөрэхтээхтэрэ латыын алпабыытыгар олоҕуран (эбии Č č, Ğ ğ, Ï ï, Ö ö, Š š, Ü ü буукубалардаах) фуйуй кыргыс тылын суругун айбыттара. Ол эрээри бу сурук киэҥник тарҕана илик.

# Фуйуй кыргыс тыла
## Эбии көр

* Фуйуй кыргыстара
* Түүр омуктар
* Түүр тыллара
* Сарыг йоҕырдар
* Сарыг йоҕыр тыла
* Хакас тыла

# Фуйуй кыргыс тыла
## Кинигэлэр

* Hu, Zhen-hua; Imart, Guy (1987), Fu-Yü Gïrgïs: A tentative description of the easternmost Turkic language, Bloomington, Indiana: Indiana University Research Institute for Inner Asian Studies
* Li, Yongsŏng; Ölmez, Mehmet (2007), Some Newly Identified Words in Fuyu Kirghiz (Part 1), Neue Folge
* Тенишев Э.Р. О языке кыргызов уезда Фуюй // Вопросы языкознания. 1961. № 1. С. 88–95.
* Янхунен Ю. К вопросу о зарубежных хакасах // Проблемы сохранения природы и культурно-исторического наследия Хакасии. Абакан. 1994. Вып. 1. С. 99–107.
# СахаСеть

СахаСеть (Sakha Network company, Саха үлэлиир ситимин тэрилтэтэ), Саха Сирин улахан норуоттар икки ардыларынааҕы корпорация, улахан холдиҥ. Штаб квартирата — Дьокуускай. Тэрилтэ сетевой маркетинг систематынан үлэлиир. Билиҥҥи кэмҥэ 6 улууска үлэлиир.

# СахаСеть
## Атыылыыр уонна оҥорон таһаарар табаардара

* Матрас
* Сылаас муоста
* Мотоцикл (Honda)
уонна да атын табаардар...
# Ингер Стивенс

Ингер Стивенс (Inger Stevens) диэн Швецияттан төрүттээх АХШ актрисата. Төрөөбүт аата Ингрид Стенсланд (Ingrid Stensland). The Farmer's Daughter телесериалга оруолун иһин 1963 сыллааҕы Көмүс глобус бириэмийэ кыайыылааҕа.
Ингер Стивенс 1934 сыл алтынньы 18 күнүгэр Стокгольмҥа Пер Густаф уонна Лисбет Стенсланнар дьиэ кэргэннэригэр бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Алта саастааҕар ийэтэ кыра уолун Петеры илдьэ дьиэтиттэн барбыта. Сотору аҕалара Америкаҕа көһөн барбыта. Ингер уонна быраата Ола эдьиийдэригэр хаалбыттара. 1944 сылга Нью Йорка аҕаларыгар тиийбиттэрэ. Ингер 13 саастааҕар Канзас Манхэттэн хототугар көспүттэрэ. Манна Manhattan High School оскуолаҕа үөрэммитэ. 15 саастааҕар Канзас Ситига көһөн бурлеск шоуларга үлэлээбитэ. 18 сааһыгар Нью Йорка төннөн Actors Studio драма оскуолатыгар үөрэммитэ. Сотору телесериалларга, рекламаларга, спектаклларга уһуллуутун саҕалаабыта. Ингер Стивенс бастаан актриса быһыытынан үчүгэйдик биллибит үлэтэ 1957 сыллааҕы Man of Fire киинэ буолар. Карьератын ордук ситиһиилээх үлэтэ The Farmer's Daughter (1963-1966) телесериал буолар.
Ингер Стивенс иккитэ эргэ тахсыбыта. Бастакы кэргэнэ агена Энтони Сольо (Anthony Soglio) этэ 1955-1957 сылларга. Иккис кэргэнэ Айк Джонс (Ike Jones) диэн актер этэ. 1961 сылга холбоспуттара. Айк Джонс хара киһи буоларын иһин кэргэнниилэрин кистэнэллэрэ.
1970 сыл муус устар 30 күнүгэр Ингер Стивенс Hollywood Hills'ка баар дьиэтигэр куукунаҕа охто сытарын дьукаахтыы олорор дьүөгэтэ Лола Макнелли (Lola McNally) булбута. Суһал көмө массыынатыгар хоспиталга айаннаан иһэн тыына быстыбыта. Стивенс барбитураты иһэн бэйэтигэр тиийиммит диэн Лос Андьелес коронера доктор Томас Ногучи быһаарбыта.

# Ингер Стивенс
## Фильмографията
### Киинэлэр

* Man on Fire (1957) — Nina Wylie
* Cry Terror! (1958) — Mrs. Joan Molner
* The Buccaneer (1958) — Annette Claiborne
* The World, the Flesh and the Devil (1959) — Sarah Crandall
* The New Interns (1964) — Nancy Terman
* The Borgia Stick (1967, TV) — Eve Harrison
* A Guide for the Married Man (1967) — Ruth Manning
* A Time for Killing (1967) — Emily Biddle
* Firecreek (1968) — Evelyn Pittman
* Madigan (1968) — Julia Madigan
* 5 Card Stud (1968) — Lily Langford
* Hang 'Em High (1968) — Rachel Warren
* House of Cards (1968) — Anne de Villemont
* A Dream of Kings (1969) — Anna

# Ингер Стивенс
## Фильмографията
### Телесериаллар

* 1959: Bonanza (The Newcomers эпизод)
* 1960: Twilight Zone (The Lateness of the Hour уонна The Hitchhiker эпизодтар)
* 1961: The Detectives (3x09 эпизод)
* 1963–1966: The Farmer’s Daughter (101 эпизод)

# Ингер Стивенс
## Бродвей пьесалара

* Debut (1956)
* Roman Candle (1960)
* Mary, Mary (1962)
# Toshiba

Toshiba — Дьоппуон биир сүрүн электротехника оҥорор тэрилтэтэ, Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. 70% акциятын Mitsui Group империя бас билэр.
Салалтата — Минато, Токио.
# Moulinex

Moulinex (Мөүҕүлинекс) — Франция иһити хомуоһу уонна кухняҕа сыһыаннаах тэриллэри оҥорор тэрилтэ, 1922 сыллаахха төрүттэммит. 2001 сылтан ыла Groupe SEB бас билиитигэр киирэр.
# 1678

1678 сыл.

# 1678
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 25] — Падуя университетыгар Венецияттан төрүттээх Елена Корнаро-Пископия дьахталлартан бастакынан философия доктора (PhD) степенин ылбыт.
# Кыа

Кыа — кыымы түһэрэн уот отторго аналлаах саһаҕа.
Кыаны мас кунааҕыттан оҥороллор. Кыаны сөпкө көрөн-харайан тутта сырыттахха, кини кыым түһээтин кытта тута буоруолаан барар. Эбэн эттэххэ, былыр саха отоһуттара кыаны түөҥҥэ туттар буолаллара. Итини таһынан «кыа ото» диэн туспа үүнээйи баара эмиэ ахтыллар.
# Райан Рейнольдс

Райан Рейнольдс (Ryan Rodney Reynolds), Канаада биллэр актёра. Ванкувер куоракка, Бритиш Каламбия сиригэр Канаадаҕа 1976 сыллаахха алтынньы 23 күнүгэр күн сирин көрбутэ.. Араас киинэлэргэ уһуллубута, ордук биллэр киинэлэрэ: "Зеленый фонарь", "Просто друзья", "Точно", "Предложение" уонна "Код доступа - Кейптаун".
# Сентаво

Сента́во (исп. уонна порт. centavo) — испанскай уонна португальскай тыллаах дойдулар бытарытар манньыаттара, олохтоох валюта ¹⁄₁₀₀ тэҥнэһэр. Аата латыын тылыттан үөскээбит: сentum — «сүүс».

# Сентаво
## Билиҥҥи валюталар (сентаволаах)
#### Сентаво харчы эргииригэр манньыатынан туһаныллыыта

| Дойду / территория | Валюта | Бытарытар харчы | Эргииргэ баар номиналлар |
| Аргентина Аргентина | Аргентина песота | исп. centavo | манньыаттар: 1, 5, 10, 25, 50 сентаво |
| Боливия Боливия | Боливиано | исп. centavo | манньыаттар: 10, 20, 50 сентаво |
| Бразилия Бразилия | Бразилия реала | порт. centavo | манньыаттар: 1, 5, 10, 25, 50 сентаво |
| Илин Тимор | АХШ доллара | порт. centavo | манньыаттар: 1, 5, 10, 25, 50 сентаво |
| Гватемала | Кетсаль, Гватемала | исп. centavo | манньыаттар: 1, 5, 10, 25, 50 сентаво |
| Гондурас | Гондурас лемпирата | исп. centavo | манньыаттар: 1, 2, 5, 10, 20, 50 сентаво |
| Кууба (дойду) Кууба (дойду) | Куба песота | исп. centavo | манньыаттар: 1, 2, 5, 20 сентаво |
| Кууба (дойду) Кууба (дойду) | Конвертируемай песо | исп. centavo | манньыаттар: 5, 10, 25, 50 сентаво |
| Миэксикэ Миэксикэ | Мексика песота | исп. centavo | манньыаттар: 5, 10, 20, 50 сентаво |
| Мозамбик Мозамбик | Мозамбик метикала | порт. centavo | манньыаттар: 1, 5, 10, 50 сентаво |
| Никарагуа Никарагуа | Никарагуа кордобата | исп. centavo | манньыаттар: 5, 10, 25, 50 сентаво |
| Эквадор | АХШ доллара | исп. centavo | манньыаттар: 1, 5, 10, 25, 50 сентаво |

# Сентаво
## Билиҥҥи валюталар (сентаволаах)
#### Сентаво — ахсааҥҥа туһаныллар харчы кээмэйэ

Мантан аллараа ыйыллыбыт сентаволар ахсааҥҥа эрэ туһаныллар харчы кээмэйэ буолаллар, манньыат эбэтэр банкнота быһыытынан эргииргэ суохтар.
| Дойду / территория | Валюта | Бытарытар харчы | Эргииргэр баар номиналлар |
| Доминикан Республиката | Доминикан песота | исп. centavo | суох |
| Кабо-Верде Кабо-Верде | Кабо-Верде эскудота | порт. centavo | суох |
| Колумбия Колумбия | Колумбия песота | исп. centavo | суох |
| Арҕаа Сахара | Сахара песетата | исп. centavo | суох |
| Чиили Чиили | Чили песота | исп. centavo | суох |
# Ашер

Ашер (ивр. אָשֵׁר‏‎‎) диэн Дьаакып уонна Зилпа кыра уоллара. Ашер бииһин төрүттээччитэ. Түөрт уоллааҕа - Имна, Ишва, Ишви, Берия. Серах диэн кыыстааҕа. Ойоҕун аата биллибэт.
# Чардырҕай

Чардырҕай — кыра чаччыгыныардар уустарыгар киирэр кыра чаччыгыныар. Бу уустан Саха сиригэр соҕотох көстөр.

# Чардырҕай
## Эбии маны көр

* Чаччыгыныардар уустара
** Чаччыгыныар
** Кубалаҥ чаччыгыныар
** Бороҥ чаччыгыныар
** Кугас моойдоох чаччыгыныар
** Кугас чаччыгыныар
** Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
** Өрүөстээх чаччыгыныар
** Ырыаһыт чаччыгыныар
* Сир чаччыгыныардарын ууһа
** Хара чаччыгыныар
** Эриэн чаччыгыныар
# Диван луҕат ат-Турк

"Диван луҕат ат-Турк" (араб. ديوان لغات الترك‎ — "түүр тылларын тылдьыта") – Маһмуд ал-Кашгари (1101 эбэтэр 1126 сыллаахха өлбүт) суруйбут түүр тылларын бастакы тылдьыта.

# Диван луҕат ат-Турк
## История

"Диван луҕат ат-Турк" суруллуон иннинэ түүр тыллаах омуктар ислам эйгэтигэр саамай күүстээх буолбуттар. Х үйэ бүтүүтүгэр Харахааннар Саманид дойдутун үлтүрүппүттэр уонна Орто Азияны баһылаабыттар. ХI үйэҕэ селдьуктар Хорасантан Европаҕа диэри тиийбиттэр уонна Византияны кыайбыттар.

# Диван луҕат ат-Турк
## Тылдьыт суруллуута

Ал-Кашгари үлэтин 1074 сыллаахха (466 хидьра сылыгар тэҥ) суруйан бүтэрбит. Күн бүгүҥҥэ диэри тиийбит илиинэн суруллубут (рукопись) "Диван луҕат ат-Турк" 1266 сыллаахха (664 хидьра сылыгар тэҥ) оҥоһуллубут. Ал-Кашгари бу бөдөҥ үлэтин Баҕдад ыраахтааҕытыгар ал-Муктадиҕэ анаабыт. Кэлин, быһа холоон 1258 с. кэнниттэн бу кинигэр Мамлүктэргэ тиийбит. Бу кинигэ саҥа хаһаайына түүр тылын билэр улахан суолталааҕын өйдөөн "Диван луҕат ат-Турк" тылдьыты Муһаммад ибн Абу Бакр ибн Абу-л-Фатһ ас-Сави диэн киһиэххэ хос суруттарбыт. Бу киһи бэлиэтээбитинэн хос суруйуу 664 сыл шавваль ый 27 күнүгэр (1266 сыл атырдьах ыйын 1 күнэ) бүппүт.
Бастакы сирэйгэ суруллубутунан 1400–1401 сылларга кинигэ хаһаайына Каирга олорбут Аһмад Хатиб Дараййа этэ. Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн кини дьиҥнээх аата Муһаммад ибн Аһмад ибн Сулейман ал-Ансари ад-Димашки ад-Дарани (1344–1407).
1422 сыллаахха Бадруддин ал-Айни диэн суруйааччы Икд ал-дьуман фи тарих аһль аз-заман диэн үлэтигэр "Диван луҕат ат-Турк" сороҕутун туттубут. Кэлин чинчийээччилэр Икд ал-дьуман фи тарих аһль аз-заман үлэҕэ баар "Диван луҕат ат-Турк" сороҕото дьиҥнээх тиэкэһи кытта тэҥин бигэргэппиттэрэ.
1517 сыллаахха Мамлүк дойдута суох буолбутун кэннэ "Диван луҕат ат-Турк" Истамбулга тиийбит. Сорох көннөрүүлэр уонна эбиилэр Осман кэмигэр оҥоһуллубуттар. 1650 сыллаахха Катиб Челеби Кашф аз-Зунун диэн үлэтигэр "Диван луҕат ат-Турк" туһунан ахтыбыт. Ол кэннэ ХХ үйэҕэ диэри "Диван луҕат ат-Турк" туһунан биир да ахтыы суох.
ХХ үйэ саҕаланыытыгар "Диван луҕат ат-Турк" хаһаайына Назифу Паша этэ. 1917 сыллаахха бу кинигэни кинигэ хомуйааччыта Али Эмири атыыласпыт. Кэлин Али Эмири хомуйбут кинигэлэрэ Истамбуллааҕы Миллэт Гэнэл библиотекатыгар тиксибиттэр. Билиҥҥи кэмҥэ "Диван луҕат ат-Турк" ол библиотекаҕа баар.

# Диван луҕат ат-Турк
## Бастакы таһаарыылар

1915–1917 сылларга К. Рифат "Диван луҕат ат-Турк" тылдьыты Истамбулга бэчээккэ таһаарбыт. Ол кэннэ аан дойду чинчийээччилэрэ бу кинигэни үөрэтэн саҕалаабыттар. 1928 сыллаахха Карл Броккельман "Диван луҕат ат-Турк" тылдьыкка олоҕуран "Орто түүр тылын тылдьытын" суруйбут. 1939–1941 Бэсим Аталай "Диван луҕат ат-Турк"у турок тылыгар тылбаастаабыт.

# Диван луҕат ат-Турк
## Эбии көр

* Маһмуд ал-Кашгари
* Харахааннар
* Харахаан илэ
# 1790

1790 сыл.

# 1790
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 30 (Юлиан халандаарынан тохсунньу 19) — Екатерина II Саха уобалаһын быыбарданар баһылыгын (предводитель) талар, исправнигы аныыр, саха оҕолоругар училище арыйар уонна суут (словесный суд) тэрийэр туһунан ыйаах таһаарбыт.

# 1790
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 9 — Фиин хомотугар Швеция флота Арассыыйа флотун үлтүрүппүт (билиҥҥи Финляндия Котка куоратын аттыгар). Бу кыргыһыы Швеция байҕалга саамай бөдөҥ кыргыһыытынан буолбута, ону тэҥэ Балтика байҕалыгар буолбут саамай бөдөҥ кыргыһыы (Швеция 275 хараабылыгар 14 тыһ. киһилээҕэ, Арассыыйа 240-274 хараабылыгар 18,5 тыһ. киһилээҕэ). Манан Арассыыйа-Швеция 1788–1790 сс. сэриитэ түмүктэммитэ.

# 1790
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 6 — Швейцария Женеватыгар олохтоох ювелир Якоб Швепп гаастаах ууну оҥоруу процеһын көрдөрбүт.
* Алтынньы 26 — Дьокуускай куорат дьаралыга бигэргэммит. Ол саҕана быһаарыыта маннык эбит: «Үрүҥ көмүс хонууга кииһи туппут хотой».

# 1790
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 22 — Александр Суворов хамаандалаах нуучча сэриилэрэ Туурсуйа Измаил кириэппэһин сэриилээн ылбыттар.

# 1790
## Өлбүттэр

* От ыйын 17 — Адам Смит, Британия филосова уонна экономиhа
# Саха ыта-лайка

Лайка — олус былыргы ыт.
25-35 тыhыынча сыл ынараа өттүгэр киhиэхэ булт ууругар көмөлөhөр этэ. Ону Рассоха диэн өрүскэ булуллубут төбөтун уҥуоҕунан быhаарбыттара.
Кини тымныыны олус учугэйдик тулуйар, хаарга утуйар. Айылҕа моhуохтарын барытын бэккэ диэн тулуйар: буурҕаны, тыалы, хаары, итиини, аччыктааhыны (хастыы да кун аhаабахха сылдьаллар).
Лайка хойуу түүлээх, уу кырылаах бөрө тииhин курдук аhыыта (ол аата бөрөлүүн биир предоктаахтар). Хараҕа күөх.
Былыр былыргыттан булт кэмигэр киһи уонна ыт биир санааннан сылдьаллар. Ыт кыылы үрэр, тохтотор, булчут үөмэн кэлэн оҕунан ытар. Ыттаах булчут элбэҕи бултуур, дьонун аһатар.
Билинни кэмнэ куhаҕан булчуттааҕар үчүгэй ыты бултка илдьэ сылдьар ордук дииллэр.
Билигин ыраас хааннаах боруода лайкалары питомникка иитэллэр уонна нэhилэннэҕэ тарҕаталлар. Бу куох харахтаах саха ыта Аан дойдуга билиннэ. Атын дойдулар эмиэ иитэр буоллулар.