yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Татаев Хабарылла

Хабырылла Татаев — Бүтэйдээх нэһилиэгэр күүстээҕинэн, отоһугунан, оһохчутунан биллибит киһи. Кыра гынан баран сүрдээх халыҥ киппэ киһи эбит.
6 буут бурдугу, эти тулуппата үһү. Кыыһырдаҕына хайдахтаах да оҕуһу сутуругунан ойоҕоско анньан өлөрөн кэбиһэр. Баайдара Поповтар кыһамматтар эбит. Ыһыахтарга, урууларга күрэстэһиннэрэр киһилэрэ.
# Бочкарева Галина Алексеевна

Бочкарева Галина Алексеевна — суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.

# Бочкарева Галина Алексеевна
## Олоҕун олуктара

* 1959 сыллаахха балаҕан ыйын 19 күнүгэр Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Тиэлиги с. төрөөбүт.
* 1976 с. — Томпо оройуонун Кириэс Халдьаайы орто оскуолатын бүтэрбит.
* 1981 с. — Саха государственнай университетын «нуучча тылын уонна литературатын учуутала, филолог» идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1981—1983 сс. — Уус-Алдан оройуонун «Ленинскэй тэрийээччи» хаһыатыгар үлэлээбит.
* 1983—1986 сс. — Уус-Алдан ЫБСЛКС оройуоннааҕы комитетын комсомол тэрилтэлэригэр салаатын сэбиэдисэйэ.
* 1986 сылтын — «Эдэр коммунист» хаһыат корреспондена.
* 1986—1987 сс. — ЫБСЛКС КК иһинэн Үрдүкү комсомольскай оскуолаҕа журналистика салаатыгар үөрэммит.
* 1987—1988 сс. — ЫБСЛКС Саха Сиринээҕи обкомун инструктора.
* 1988—1991 сс. — Уус-Алдан оройуоннааҕы хаһыатын («Ленинскэй тэрийээччи») редакторын солбуйааччыта.
* 1991—1995 сс. — Уус-Алдан оройуоннааҕы хаһыатын («Ленинскэй тэрийээччи») редактора.
* 1995—1999 сс. — Мэҥэ-Хаҥалас оройуоннааҕы хаүыатын(«Эркээйи») редактора.
* 1999—2002 сс. — «Редакция газеты «Республика бүттүүнэ — Вся республика» ГТ генеральнай директора.
* 2003—2008 сс. — «Якутия» хаһыат сүрүн редакторын солбуйааччыта.
* 2008 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ, 2013 с. ыам ыйыгар хаттаан талыллыбыт.
* 2008 сылтан — «Сахапечать» АТ генеральнай директора.

# Бочкарева Галина Алексеевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Өрөспүүбүлүкэ бэчээтин туйгуна
* «Кыһыл көмүс куорсун» өрөспүүбүлүкэ суруналыыстарын бириэмийэтин лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ (2009)
# Эһэ (суолталара)

* Эһэ — кыыл.
* Эһэ — уруу-аймах тиэрминэ.
* Эһэ — гей субкультура.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Этиллии

Этиллии — ханнык эмэ ахсаан сыһыаннаһыытын быһаарар пуормула.

# Этиллии
## Өссө маны көр

* Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр
# Спиридонова Инна Егоровна

Спиридонова Инна Егоровна — социология билимнэрин кандидата.

# Спиридонова Инна Егоровна
## Олоҕун олуктара

* 1963 сыллаахха алтынньы 12 күнүгэр Саха АССР Ленинскэй оройуонун Маар нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1986 с. — Саха государственнай университетын историко-филологическай факультет историческай салаатын бүтэрбит.
* 1988—1990 сс. — РНА СС Дьокуускайдааҕы научнай Киинин ТЛИ Институтын этническай уонна социальнай процесстарга старшай лаборана.
* 1990—1991 сс. — Санкт-Петербургдааҕы государственнай университет социологияҕа факультетын стажер-чинчийээччитэ.
* 1992—1999 сс. — Саха республикатын НА гуманитарнай чинчийиилэрин Институтын младшай научнай үлэһитэ.
* 1996 с. — социология билимнэрин кандидатыгар «Межэтническое взаимодействие и профессиональная художественная культура: историко-социологический аспект (на материале Республики Саха (Якутия)» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын көмүскээбит.

# Спиридонова Инна Егоровна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Этнокультурное взаимодействие и межнациональные отношения в Якутии: Опыт историко-социологического исследования» (Новосибирск, 1999) - монография.
* «Социальная и культурная дистанции. Опыт многонациональной России» (М., 1998) - в соавт., монография.
* «Этносоциальное развитие Республики Саха (Якутия): потенциал, тенденции, перспективы» (Новосибирск, 2000) - в соавт., монография.
* «Социальное неравенство этнических групп: представления и реальность» (М., 2002) в соавт., монография.
* «Межэтническое взаимодействие в сфере профессионального искусства (введение в проблему)» (в сб.: Национальные отношения в регионах страны: история и современность. - Якутск, 1992).
* «Взаимодействие якутской и русской духовных культур в работах Г.П.Башарина» (в сб.: Проблемы социально-экономической и общественно-политической истории Якутии: Материалы науч. конференции, посвященной 80-летию Г.П.Башарина. —Якутск, 1993).
* «Взаимодействие духовных культур народов Якутии» (в сб.: Национальная политика в регионе. По материалам Республики Саха (Якутия). - Якутск, 1993).
* «Современные этнокультурные процессы в Якутии (по материалам республиканского социологического исследования)» (в сб.: Культурное взаимодействие народов Республики Саха (Якутия): история и современность. - Якутск, 1995).
* «Народы Якутии: проблемы этнокультурного взаимодействия» (в сб.: Республика Саха (Якутия) на рубеже ХХ-ХХI веков: укрепление государственности. - Новосибирск, 1997).
# Ефимов Иван Владимирович

Иван Владимирович Ефимов — саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ.
1820 с. Дьокуускай куоракка кыра чиновник дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата үөрэхтээх киһи эбит, ол эрээри эрдэ өлөр. Ийэтэ саха дьахтара маҥнай Иркутскай куоракка көһөр, уолун Иваны семинарияны, ол кэнниттэн Санкт-Петербурдааҕы университеты быһа барыллаан 1845 сыл эргин бүтэртэрэр. Саталлаах, мындыр өйдөөх И. В. Ефимов Сибииргэ биир бөдөҥ туус собуотун олохтуур, киэҥ сиринэн тайаан эргинэр, табаарыстыбалары тэрийэр, маҕаһыыннары аһар. Салгыы 10-тан тахса сыл устата хайа дьыалатыгар исправнигынан Енисей, Томскай, Иркутскай күбүөрүнэлэригэр үлэлиир.

# Ефимов Иван Владимирович
## Туһаныллыбыт литература

* «Кыым» хаһыат, 15.04.2007. «Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ»
# Д

Д - Саха алпабыытын 6-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Кладкин Василий Михайлович

Кладкин Василий Михайлович (10.01.1931—27.05.2003) — "Томпо" сопхуос дириэктэрэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

# Кладкин Василий Михайлович
## Олоҕун олуктара

* 1931 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр Саха АССР Чурапчы оройуонун Болтоҥо нэһилиэгэр Кындалга төрөөбүт.
* 1939—1942 сс. — Арыылаах начальнай оскуолатыгар үөрэммит. 1942 с. дьиэ кэргэнин кытта Кэбээйи оройуонугар көспүт.
* 1944—1947 сс. — Мындаҕаайы орто оскуолатыгар, оҕо дьиэтигэр олорон, үөрэммит.
* 1947—1950 сс. — Дьокуускайдааҕы финансовай-кредитнай техникумҥа үөрэммит. Бүтэрээт, Томпо оройуонугар ананан үлэлии барбыт.
* 1950 сыл атырдьах ыйын 14 күнүттэн Томпо оройуонун үбүн салаатыгар үлэлээбит.
* 1957 сыл ыам ыйын 6 күнүттэн сэтинньи 13 күнүгэр дылы — Томпо оройуонун үбүн салаатын старшай инспектора.
* 1957—1959 сс. — ЫБСЛКС Томпо оройуонунааҕы райкомугар иккис секретарь.
* 1959—1960 сс. — ЫБСЛКС Томпо оройуонунааҕы райкомугар бастакы секретарь.
* 1960 сыл тохсунньу 25 күнүттэн — Томпо оройуонун Жданов аатынан колхоз бэрэссэдээтэлэ.
* 1970 сыл тохсунньу 1 күнүттэн — «Томпо» совхозка Томпо отделениетын салайааччыта.
* 1974 сыл олунньу 26 күнүттэн — табаны иитэр «Томпо» совхоз директора.
* 1974—1979 сс. — Саха государственнай университетыгар тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар «зоотехния» идэтигэр кэтэхтэн үөрэммитэ.
* 1988 с. — Сан-Францискоҕа (АХШ) үөрэммит.
   Тыа хаһаайыстыбатыгар үрдүк ситиһиилэрин иһин ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1990 сыл атырдьах ыйын 27 күнүнээҕи Ыйааҕынан Кладкин Василий Михайловичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
* 1994 сыл муус устар 13 күнүттэн — «Томпо» таба иитэр община бэрэссэдээтэлэ.
* 1997 с. — Аляска Анкоридж куоратыгар (АХШ) үөрэммит.
* 1999 сыл от ыйын 27 күнүттэн — СПК (фактория) «Томпо» директора.
* 2003 сыллаахха ыам ыйын 27 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

# Кладкин Василий Михайлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Бочуот Знага» уордьан (22.03.1966)
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан (08.04.1971)
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (09.12.1972)
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан (10.03.1976)
* Ленин уордьана (14.12.1984)
* Социалистическай Үлэ Геройа (1990)
* Ленин уордьана (27.08.1990)
* Томпо улууһун Ытык олохтооҕо (1995)
* Чурапчы улууһун Ытык олохтооҕо (2001)

# Кладкин Василий Михайлович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# La vida es sueño

Олох-бу түүл (исп. La vida es sueño) — бу үлэ театр для для Педро Кальдерон де Ла Барка аан бастаан 1635 сыл уонна литературнай хамсааһыҥҥа сыһыаннаах стилла бароко. Киин тиэмэ буолар көҥүл көҥүл киһи олоҕун хайдах тутуоххутуй диэн сэрэйиллэр санааҕа умсугуйумаҥ.
Олох- дьаһах концепцията олус эргэрбитэ, санаа атастаһара баар, индус мистика Персия мораль, буддийскай үгэс, үгэс иудео-христианскай и греическэй философияҕа. Онон бэлиэр көрүллүбэтэ литература тиэмэтэ.
Айымньы көрөн Платон киһи ыра санаа эйгэтигэр олорор, хараҥаҕа олорор, хаспахха билиэҥҥэ тугу гыныаххытый? Үчүгэй; оччоҕуна эрэ киһи таҥас кэтэр, сырдыкка кэлиэҕэ.
# Кыһыллар

* «Кыһыллар» — Социалистары уонна кинилэргэ чугас хамсааһыннары (лейбористары, социал-демокрааттары, хомуньуустары) XIX үйэҕэ - XX үйэ саҕаланыытыгар ааттыылар этэ.
* «Кыһыллар» — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кэмигэр Кыһыл аармыйа байыастарын уопсай ааттара.
* «Кыһыллар» — Арассыыйаҕа (ол иһигэр Саха сиригэр) буолбут Гражданскай сэрии кэмигэр бассабыыктары уонна кинилэри кытта үрүҥнэри утары сойуустаспыт күүстэри ааттыыллар этэ.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Михаил Андреевич Алексеев аатынан Үөһээ-Бүлүү өрөспүүбүлүкээнскэй лицейа

Михаил Андреевич Алексеев аатынан Үөһээ-Бүлүү өрөспүүбүлүкээнскэй лицейэ — госудаарысытыбанай бюджетнай общеобразовательнай туспа предмиэттэри чинчийэр үөрэх тэрилтэтэ. Өрөспүүбүлүкээнскэй лицей — Саха Сиригэр бастакы профильнай оскуола буолар. ИПКРО филиала. Россия уонна Саха Сирин вузтарын, «Орхон» унерситеты (Монголия) кытта ситиһиилээхтик улэлиир.

# Михаил Андреевич Алексеев аатынан Үөһээ-Бүлүү өрөспүүбүлүкээнскэй лицейа
## Историята

1966 сыллаахха бастакы физмат кылааһын Михаил Андреевич Алексеев арыйбыта.
1974 сыллаахха Үөһээ Бүлүү 2 №-дээх физико-математическай оскуолата уоскээбитэ.
1990 сыллаахха Үөһээ Бүлүү экспериментальнай өрөспүүбүлүкээнскэй гимназията уоскээбитэ.
1995 сыллаахха М. А. Алексеев аатын өрөспүүбүлүкээнскэй гимнязия5а иҥэрбиттэрэ.
2015 сыллаахха гимназия лицейга уларыйбыта.

# Михаил Андреевич Алексеев аатынан Үөһээ-Бүлүү өрөспүүбүлүкээнскэй лицейа
## Историята
### Культурата

Үөһээ-Бүлүү лицейа о5олору норуот культуратыгар чугаһаатыннарар улэлэри тэрийэр:
Үөһээ-Бүлүү өрөспүүбүлүкээнскэй лицейга саңа киирбит о5олору хас куһун аайы арчылыыллар.
Кыһын 9-10 кылаас о5олоругар «коммунарские сборы» оҥороллор. Хас саас аайы Ыьыах тэрийэллэр.
Бу Саха Сирин урдунэн костубэтэх түбэлтэ буолар. Өссө эбиэххэ сөп — бэнидиэнньик аайы о5олор сахалыы эбэтэр сахалыы элэмиэннээх таҥас кэтэллэр.
# Барыллааһын ахсаан аат

Барыллааһын ахсаан аат (нууч. приблизительное числительное) — саҥа ирээтэ.
Холобура
# Дронт

Дронт (лат. Raphinae gen. et spp.) — суох буолбут көппөт көтөр.
Маврикий арыыга үөскүү сылдьыбыт. 1507 сыл эргин Португалия моряктара булбуттар. 1681 сыллаахха бүтэһик дрону өлөрбүттэр. Ыйааһына 23 киилэ кэриҥэ эбит. Хара тумсулаах, түүтэ бороҥнуҥу күөх эбит. Сорох музейдарга уҥуохтара уонна чуучалалара хаалбыттар.
# Красильников Дмитрий Данилович

Красильников Дмитрий Данилович (25.12.1920–06.03.1985) — физик-учуонай. Саха космофизикатын оскуолатын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.

# Красильников Дмитрий Данилович
## Олоҕун олуктара

1920 сыл ахсынньы 25 күнүгэр Мугудай нэһилиэгин бааһынай дьиэтигэр төрөөбүт. 1937 сыллаахха Чурапчы сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн Дьокуускай педагогическай училищетыгар үөрэххэ киирэр. Бүтэрэн баран математика уонна нуучча тылын учууталынан Уус-Алдан уонна Чурапчы районнарыгар үлэлээбит.
Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, 1944 сыллаахха бааһырыыны ылан демобилизацияламмыт. Саха Сиригэр төннөн баран Педагогическай институт физика-математика факультетыгар туттарсан киирэр 1948 сыллаахха бүтэрэн баран ССРС билим академятын космос сардаҕаланын үөрэтэр станциятыгар младшай билим үлэһитинэн киирбит. Чинчийиилэрин Фейнберг-Дорман эффектарыттан саҕалаабыт.
1963 сыллаахха Москва государственнай университетын ядернай физика институтугар "Большие ионизационные толчки в сферических камерах и энергетический спектр мюонов в области энергии 10-10 эВ" диэн ааттаах кандидатскайын көмүскээбит. 1953 сыллаахтан профессор С.И. Никольскай салайыытынан киэҥ атмосфера самыырдарын (Широкие атмосферные ливни) чинчийбит. Ол кэнниттэн "Исследование энергетического спектра и анизотропии в направлениях прихода космических лучей с энергией 10-10 эВ" диэн ааттаах докторскайын көмүскээбит. Саха космофизиктарын оскуолатын уонна киэҥ космическай самыырдарын чинчийиитин төрүттээччитинэн ааҕыллар. Кини салайыытынан үрдүк таһымнаах специалистары бэлэмнээбит, уонна 8 кандидатскай диссертация суруллубут.
ССРС билимин академиятыгар "Космос сардаҥата" диэн комплекснай программаҕа билим советыгар чилиэнинэн уһуннук үлэлээбит. 1985 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

# Красильников Дмитрий Данилович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* 1966 сыллаахха "Сэриигэ Өҥөтүн иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыт
* 1967 сыллаахха "Саха АССР билимин ытык деятела" диэн сыбаанньаны ылбыт
* 1968 сыллаахха "ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрэ 50 сыла" мэтээлинэн наҕараадаламмыт
* 1970 сыллаахха "В.И. Ленин 100 сааһыгар Үлэтигэр үтүөтүн иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыт
* 1974 сыллаахха "ССРС норуот хаһаайыстбатын сайдыытыгар ситиһиилэрин иһин" ВДНХ боруонса мэтээлинэн наҕараадаламмыт
* 1980 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү сэбиэтин президиумун бочуотунай грамотанан наҕараадаламмыт
* 1982 сыллаахха "ССРС Сибиир билимин Академиятын үтүө бэтэрээнэ" аата иҥэриллибит
* 1982 сылга үлэлэрин иһин Ленин аатынан ил премиятын лауреатын аата иҥэриллибит.

# Красильников Дмитрий Данилович
## Аатын үйэтитии

* 1998 сыллаахха Мугудай орто оскуолата Дмитрий Данилович Красильников аатын сүкпүтэ.
* Дьокуускайга уонна Чурапчыга уулуссалар ааттаммыттара.
# 1768

1768 сыл.

# 1768
## Туох буолбута

* Тохсунньу 9 (Григориан халандаарынан тохсунньу 20) — Хаҥалас, Мэҥэ, Боотур уус, Нам уонна Бороҕон бэбиэринэйдэрэ (поверенные) Соппуруон Сыраанабы Саха сирин аатыттан Арассыыйа импиэриэйтин саҥа Уложениетын (сокуоннарын хомуурунньугун) суруйар дьокутаатынан талбыттар.
* От ыйын 4 — Екатерина II ыраахтааҕыны кытта көрсөр соруктаах баран иһэр сахалар дьокутааттарын Соппуруон Сыраанабы Бүтүн Сибиир Сенатын дьаһалтата (Тобольскай куорат) дьиэтигэр төннөрүгэр уураахтаабыт. Бу иннинэ Иркутскай күбүөрүнэтин дьаһалтата быыбары биллиммэтэх, ыраахтааҕыга барарын утарбыт. Ол да буоллар саха кинээстэрэ Сыранов Москуба куоракка ыраахтааҕыга тиийиэхтээх диэн туруорсубуттар, Сыраанап Сибиир тойотторун бобуутун-хаайыытын ылымматах, син биир ыраахтааҕыны баран көрсүбүт, саха кыһалҕатын туруорсубут.
* Ахсынньы 10 — Британия энциклопедиятын маҥнайгы таһаарыыта бэчээттэммит.

# 1768
## Өлбүттэр

* ↑ О.Г. Сидоров От Алексея Кулаковского до Николая Лугинова. Штрихи к истории якутской культуры. — Якутск: Бичик, 2011. — С. 40. — 200 с. — 1300 экз. — ISBN 978-5-7696-3795-7
# Amblin Entertainment

Amblin Entertainment — АХШ киинэ туруорар тэрилтэтэ, Голливудка базаланан олорор тэрилтэ, Стивен Спилберг төрүттээбит тэрилтэтэ.
# Тимофеев Терентий Дмитриевич

Тимофеев Терентий Дмитриевич — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл, кэлин Үөһээ Бүлүүгэ колхуостары тэрийсибит киһи.
1892 сыллаахха Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1922 сыллаахха Снитко этэрээтигэр сылдьан үрүҥ баандалары утары охсуспута. 28 сыл устатыгар милиция органнарыгар үлэлээбитэ. Туобуйаҕа, Ороһуга, Ыйыласка колхозтары тэрийсибитэ уонна Ыйыласка бэйэтэ тэрийснбит Блюхер аатынан колхоһугар председателинэн үлэлээбитэ. 1941—45 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр «Германияны кыайыы иһин», «Бойобуой үтүөлэрин иһин» медалларынан наҕараадаламмыта, ССКП чилиэнэ, ЫБСЛКС обкомун иһинэн революция уонна үлэ албан аатын республикатааҕы кулуубун чилиэнэ.
# СДЭК

СДЭК (толору аата Служба доставки «Экспресс-курьер») — Арассыыйа чааһынай пуочтата, иккис улахан пуочта буолар.
# .tz

.tz диэн Танзания үрдүк таhымнаах ил домена.
# Мурбаайы

Мурбаайы нэһилиэк - Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Хотугу Ньүүйэ.
Улуус кииниттэн 25 км хоту диэкки Мииринэйдиир суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 260 киһи (2007 сыллааҕы туругунан), ол иһигэр Хотугу Ньүүйэ - 126, Дорожнай - 134 киһи.

# Мурбаайы
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-07

От ыйын 1—31 күннэрэ
* 1993 сылтан 2013 сылга дылы «Городок» биэрии уопсайа 284-тэ тахсыбыт.
* Чурапчы Кытаанаҕын детсаадын иитээччитэ икки диссертацияны көмүскээбитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Киһитин аатын сүкпүтэ.
* 90-с сылларга Тобул кулууп кыттыылаахтара Аимҥа, Байкаалга, Монголияҕа, Бурятияҕа, Татарстааҥҥа тиийэ сылдьыбыттара.
* Сорох үүнээйилэр сэбирдэхтэрэ умнастан үөскээбэтэхтэр.
# Капитонов Адриан Егорович

Капитонов Адриан Егорович (сорох докумуоннарга Андриан), юрист, Өлүөхүмэ улууһун биллэр-көстөр киһитэ, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ. Кыыллаах. Нэһилиэгин ыстаарастата, улууһун кулубата буола сылдьыбыт. Юрист үөрэхтээх, бочуоттаах мировой судьуйа. К. Завадскай диэн Мама куорат (Иркутскай уобалас) промышленнигын юрист быһыытынан көмүскээн итэҕэлин ылар, онтон Завадскай кыыһын Евлампияны кэргэн кэпсэтэр.
1912 с. сахалар сийиэстэригэр бэрэстээтэл Күлүмнүүр солбуйааччытынан талыллан үлэлээбит (П.И. Сокольниковтыын), Романовтар династияларын 300 сылын өрөгөйүгэр барар депутация чилиэнинэн талыллыбыт, ол эрээри тоҕо эрэ Петербурга барбатах.
Колчак былааһын кэмигэр А. Капитонов Өлүөхүмэ уокуругун земскэй управатын бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. 1919 с. Өлүөхүмэҕэ Колчак былааһа сууллубута, куоракка былааһы бассабыыктар ылбыттара. А.Капитонов күтүөтэ поручик Захаренконы кытта бэйэтин дьиэтиттэн тутуллан хаайыллыбыттара. Захаренконы Иркутскайга илдьэн, 1918 с. Центросибирь 12 комиссарын Өлүөхүмэ Куду күөлүгэр кыыллыы кыдыйбытын иһин сууттаан ытарга уурбуттара. А.Капитонов туох буруйга тиксибитэ билиҥҥитэ биллэ илик. Бу бэйэтин кэмигэр биллэр-көстөр киһи олоҕун хайдах түмүктээбитин туһунан этэр туох даҕаны көстүбэтэ.
Үс оҕолоох эбит. Сиэннэрэ Ужгород куоракка олороллоро биллэр. Суруйааччы Харысхал этэринэн 1929 с. элбэх киһи, П.Ксенофонтов дьыалатыгар түбэһэн, сыылкаҕа (үксүлэрэ Соловкига) ыытыллыбыттара. Капитонов, быһыыта, ол дьону кытта утаарыллан баран, дойдутугар төннүбэтэх.
# Мас арыыта

Мас арыыта — үүнээйиттэн ылыллар арыы, триглицерид.

# Мас арыыта
## Арыы көрүҥнэрэ

Мас арыыта, үксүн үүнээйи аһыттан уонна сиэмэтиттэн ылыллар, триглицеридтар уонна жирнай кислотаалар булкаастара буолар. Мас арыыта үксүн көннөрү температуураҕа убаҕас буолар. Ыраастамматах (рафинацияны ааспатах) арыы ылыллыбыт үүнээйитин амтана амтаннаах уонна сыта сыттаах буолар.

# Мас арыыта
## Мас арыытын көрүҥнэрэ

Мас арыытын туохха туттулларынан техническэй уонна пищевой арыыларга араараллар.
Ханнык эрэ бөлөххө киириитин арыыны туохха туһанаары оҥороллоруттан тутулуктаах.

# Мас арыыта
## Мас арыытын көрүҥнэрэ
### Аска туттуллар арыы

Остуолга туттуллар арыылар: подсолнух, олива, соя, лүөн, маак, буук, эриэхэ, хартыыһа, кунжут, араахис арыылара.
Сорох мас арыылара национальнай ас астааһыҥҥа улахан суолталаахтар. Холобур грецкэй эриэхэ арыыта средиземноморскай дойдулар астарыгар киэҥник туттуллар.

# Мас арыыта
## Мас арыытын көрүҥнэрэ
### Техническэй арыылар

Парфюмерно-косметическай промышленнаска, биологическай оттук оҥоруутугар, араас лаахтары, кырааскалары уонна пропиткалары оҥорорго туттуллар.

# Мас арыыта
## Мас арыытын туһаныы

Мас арыытын сүрүн туттуллар эйгэтэ — аска, морох арыылар (холобур рапс, тунг, кокос арыылара) элбэхтик техническэй сыалга туттулаллар.
# Өҥнөөх өрөбөлүүссүйэлэр

Өҥнөөх өрөбөлүүссүйэлэр — XXI үйэҕэ үөдүйбүт хаан тохтуута суох былааһы уларытар норуот хамсааһыннара.
Украинаҕа — Араҕас, атын дойдуларга Тюльпаан, Роза.

# Өҥнөөх өрөбөлүүссүйэлэр
## Өссө маны көр

* Казахстаҥҥа протестар (2022)
# Попов Исай Васильевич

Попов Исай Васильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1917 сыллаахха Тыымпы диэн сиргэ Хадан нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыл бэс ыйыгар Ленинград уобалаһын Дзержинскай оройуонун военкоматынан, А. Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай театр институутугар үөрэнэ сылдьан, ыҥырыллыбыт. 1941 сыл атырдьах ыйыттан Хотугу-Арҕаа, 1942 — Ленинградскай, 1944 сыл муус устартан 3-с Прибалтийскай фроннарга сэриилэспит. Ленинград, Псков уобаластарын, Эстонияны, Латвияны босхолоспут.
Сэрии кэнниттэн Хаандыгаҕа олорбут.

# Попов Исай Васильевич
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (13.01.1945; 1985)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (19.09.1944)
* Кыһыл Сулус уордьана (24.10.1943)
* «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл (1943)
* Атын мэтээллэр
# Blue Bell

Blue Bell Creameries — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ мороженай оҥорооччу.
# Куорат хараҥаччыларын ууһа

Куорат хараҥаччыларын ууһа (нууч. Род Городские ласточки, лат. Delichon) — Хараҥаччытыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыра көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Дьиэ хараҥаччыта.

# Куорат хараҥаччыларын ууһа
## Өссө маны көр

* Дэриэбинэ хараҥаччыларын ууһа
* Уу хараҥаччыларын ууһа
# 1910-с

1910-c cыллар.
Бастакы аан дойду сэриитэ.
# Граф Биэрэгэ (Нам улууһа)

Хараап (Граф) Биэрэгэ сэлиэнньэ. Нам улууһугар баар сэлиэнньэ.
Улуус кииниттэн 7 км.Дьокуускай куораттан 106 км.Өлүөнэ хос үөһүн үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 931 киһи (2007 сыл).

# Граф Биэрэгэ (Нам улууһа)
## Үһүйээн

Бу сэлиэнньэ аатын хайдах ылбытын туһунан үһүйээн баар, бу үһүйээни норуот маастара Анна Зверева бэйэтин кинигэтигэр суруйбута баар. Граф Игнатьев XIX үйэ иккис аҥаарыгар уолун кытта ааспыт. Бу киһи кырдьык баар буола сылдьыбыт буолуон сөп курдук. Уола кэлин улаатан баран биллэр ыраахтааҕыв генеараала буолбут. Кэлин сэбиэскэй кэмҥэ эмиэ сулууспалаабыт. "50 лет в строю" диэн кинигэлээх. Бу дьон элбэх бэлэҕи туһаҕы, олор истэригэр этнографияҕа сыһыаннаах маллары илдьэ барбыт буолуохтарын сөп диэн историк учуонай Чемезов Василий Назарович ахтарын туһунан искусствовед И.А. Потапов тылыттан Анна Зверева суруйар.

# Граф Биэрэгэ (Нам улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.