yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Колесов Иннокентий Николаевич

Колесов Иннокентий Николаевич (1926–2011) — сэрии оҕото.

# Колесов Иннокентий Николаевич
## Сэрии сылларыгар ааспыт оҕо саас

Ийэтэ эрдэ өлөн, 1940 сыллаахха үөрэнэ киирбит, 1941 с. окко оҕус сиэтэ сылдьан сэрии буолбутун истибит. Кини холкуоһуттан аан бастаан сэриигэ Потапов Василий Степанович диэн киһи соҕотоҕун барбыт. Чэркээччигэ оттуу сырыттаҕына ылан барбыттар, нэһиилэ дьиэтигэр киирэн уларыттар таҥаһын ылбыт. 1942 с. иккис кылааска үөрэнэ киирбит, бу сыл сайыныгар ыанньык ынахха көмөлөһөөччү бостуугунан үлэлээбит. Саас окко киириэх инньинэ холкуос үлэһиттэрэ сэриигэ барбыттар. Иккис кылааһы бүтэрэн алта дояркаҕа үүт отчуотчутунан үлэлээбитэ. Биирдии ынаҕынан суруйар буолан олус уустук үлэ этэ. Үһүс хомуурга эмиэ уолаттар сэриигэ барбыттар, онон кыра холкуоска үлэһитэ суох хаалбыттар. 1943 с. сүүс ынахха бостуугунан анаммыт. Ол спҕпнп күҥҥэ 4 ыыллар, ол иһин ынахтарын батыһа сылдьара. Бу сыл аҕата ыалдьан хаалан, ымын быыһыгар аҕатын ыарыылыыра. Күҥҥэ 5 киилэ үүт биэрэллэриттэн сороҕун суортан оҥорон иһэр, сороҕун аҕатыгар ынах хомуйа сылдьан хомуйбут сир аһыгар буккуйан биэрэр. 4 кылааска тулааах хаалан үлэлии барбыт. Сайын 1 га сири мунньар, 150 бугул бугуллуур. Кыһын 30 сылгыны биэрэн, 4 сиринэн аһатан кыстаппыт. Сэрии бүппүтүн туһанан үлэлии сылдьан истибит. Холкуостан сэриигэ барбыт дьонтон, 6 киһи эргиллибэтэх. 1946 сыллаахха Кыайыы ыһыаҕар Сталин төбөлөөх мэтээл биэрбиттэр.
# Оҕус мунна (тэллэй)

Оҕус мунна (лат. Russula foetens, нууч. Валуй) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сэбирдэхтээх эбэтэр инньэлээх ойуурдарга бөлөхтөрүнэн үүнэр.

# Оҕус мунна (тэллэй)
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 6-15 см. Курааҥҥа хайыта барар, килбэчигэс, иитэ чараас, курдат көстөр. Сииктээх кэмҥэ салахайдаах.
Таҥалайдаах араҥата: Сырдык саһархай, кэлин арыый кытарар. Этэ: кытаанах, үрүҥ, аһыы. Оччото суох сыттаах.

# Оҕус мунна (тэллэй)
## Туттуллуута

Буһаран баран тууһууллар уонна маринуйдууллар.
# Сарыы этэрбэс

Сарыы этэрбэс - күннэтэ кэтиллэр чэпчэки сайыҥҥы этэрбэс.

# Сарыы этэрбэс
## Өссө маны көр

* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
* Тумустаах сарыы этэрбэс
# Пастеризация

Пастеризациялааһын (убаҕаһы сылытан микробун өлөрүү) - аһылык бородуукталарын 60-70 кыраадыс итиигэ 30 мүнүүтэҕэ диэри уһуннук тутан микробтары өлөрөр ньыма.
Үүт аһылыктары, кыһыл арыгыны, пиибэни оҥорорго туһаныллар. Пастеризация туһунан XIX үйэ ортотугар француз микробиолога Луи Пастер суруйбута.
Ас-үөл, утах харайыллар болдьоун кээмэйин уһатан биэрэр. Пастеризациялыырга микроскоба суох көстүбэт наһаа кыра үүнээйи эбэтэр харамай организымнары ититэн өлөрөллөр.
Ас көрүҥүттэн уонна састаабыттан көрөн пастеризация араас көрүҥэ туттуллар. Уһуннук (63-65 кыраадыска 30-40 мүнүүтэ устата ититэллэр), кылгастык (85-90 кыраадыска 0,5-1 мүнүүтэ устата ититиллэр), тута ититии (98 кыраадыстан үөһээ). Бородууктаны аҕыйах сөкүүндэҕэ 100 кыраадыстан үөһээ ититэри ультрапастеризация дэнэр.
Пастеризация кэнсиэрбэлииргэ туттуллубат, бүтэй салгына суохха анаэробнай микрофлора (көр ботулизм) споралара үүнүөхтэрин сөп. Бэйэ оҥорон таһаарар бородууктаны холобура тэллэйи, отоннору өр кэмҥэ харайарга стерилизация туһаныллара табыгастаах уонна барыыстаах.

# Пастеризация
## Литература

https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F
# 1964 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

IX Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1964 сыллаахха Аустрия Иннсбрук куоратыгар буолан ааспыттара.
# Саха эстрадата

Саха эстрадата — Саха сиригэр 1970-с сыллартан күүскэ сайдыбыт дьону саататаары сыанаттан ыллыыр, ону-маны кэпсиир ускуустуба жанра.
30-с сс. бүтүүлэригэр Сэбиэскэй Сойууска көс артыыстары легализациялааһын саҕаламмыта. Онон оройуоннарга, куораттарга уонна уобаластарга, өрөспүүбүлүкэлэргэ кэнсиэртиир тэрилтэлэр тэриллэн барбыттара. Дьокуускайга эмиэ кэнсиэртиир эстрада бюрота (концертно-эстрадное бюро, кылгатан КЭБ) тэриллибит.
КЭБ бастакы дириэктэринэн Студенцев Всеволод Иванович диэн киһи буола сылдьыбыт.
КЭБ сүнньүнэн кэлии артыыстарынан дьарыктанар эбит, артыыстар биир эбэтэр хас да сезоҥҥа сөбүлэҥ түһэрсэн улуустары кэрийэллэрэ. Онон драма, опера иҥин артыыстара эстрада нүөмэрдэринэн биллэн бараллар. Ол саҕана драма артыыһа Петр Михайлович Решетников эстрада конферансьетын быһыытынан биллибитэ, эмиэ драма артыыһа Христофор Трофимович Максимов — мелодист, баянист, ырыаһыт быһыытынан; опера солиһа Лев Михайлович Попов - сэбиэскэй ырыалары толорооччу быһыытынан; опера солиһа Николай Николаевич Баскаров — оччотооҕу ырыалары толорооччу; баянист Иннокентий Павлович Дураев уо.д.а.
Онтон 50-с сс. бүтүүлэрин диэкки музыкальнай училищены бүтэрбиттэри уонна көннөрү да талааннаах дьону бюро үлэтигэр киллэрэр буолбуттар. Онон ырыаһыт уонна мелодист Ольга Иванова, үҥкүүһүттэр Дмитрий Неустроев, Петр Яковлев кэлии артыыстары кытта гостуруоллуур буолбуттар.
# 104

104 сыл.

# 104
## Туох буолбута

Хотугу хуннулар эйэ уонна аймах буолуу сыһыанын төннөрө сатааһыннара. Хань бырабыыталыстыбата посоллары чугаһаппатах.
# Баранивка

Баранивка (укр. Баранівка) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 978 (2012).
# Слоун Улуу Эркинэ

Слоун Улуу Эркинэ — миллиард сырдык сыла усталаах галактикалар группалара. Билиҥҥ кэмҥэ Куйаарга ордук улахан структура.
1,37 миллиард сырдык сыла усталаах уонна биһигиттэн биир миллиард сырдык сыла ыраах.
Слоун Улуу Эркинин булбуттарын туһунан 2003 сыл алтынньы 20 күнүгэр биллэрбиттэрэ. Слоун цифра халлаан көрөөччү даннайдарынан Принстон университет учуонайдара Дж. Ричард Готт уонна Марио Юрич биллэрбиттэрэ.
# Тылбаас ньымалара
## Нууччалыы-сахалыы тылбаас ньымата

Нууччалыы-сахалыы лиэксикэ тылбааһыгар маннык ньыма туттуллар:

# Тылбаас ньымалара
## Нууччалыы-сахалыы тылбаас ньымата
### Солбук араас көрүҥэ:

* тэҥнээх солбук (эквивалентный перевод): зима/кыһын
* дьүөрэ солбук (смысловой адекватный): ликующий день/ сандаарар - күндээрэр күн, наш брат/биһиги киһибит
* маарыннатан солбук (аналог): изба/балаҕан, мадам/дьахтар
* тыл үөрүйэҕинэн солбук: жизнь кончилась/үйэтэ бүппүтэ, голыми руками/кыһыл илиитинэн
* литературнай тылынан солбук (замена стиля): пузо\ис
* аттарыы халыыбынан солбук (аналитический перевод): могучий/модун күүстээх
* антоним солбук: нетрудный/чэпчэки, не ошибся/сөпкө гыммыт
* быһааран солбук (экспликация): абрикос/соҕуруу дойду маһа
* бытарытан солбук (конкретизация): бакалея/бакалея, аһылык сорох табаара: чэй, саахар, кофе
* бөдөҥсүтэн солбук (генерализация): куруму, саары, тирэҥсэ, олооччу / названия обуви

# Тылбаас ньымалара
## Нууччалыы-сахалыы тылбаас ньымата
### Сахатытан солбук арааһа:

* тылы толору сахатытыы: запятой/соппутуой, текст/тиэкис
* тыл чааһын сахатытыы: конспектааһын
* тылы чааһынан арааран сахатытыы: ядохимикат/дьааттаах химикат

# Тылбаас ньымалара
## Нууччалыы-сахалыы тылбаас ньымата
### Тылы эбии:

* тыл олоҕун хоһулаан туттуу: свои мысли/саныыр санаатын
* уҕус нуорматынан тылы эбии: смертный/өлөр үөстээх, в этом мире/бу орто дойдуга
* этиини чопчулаан тылы эбии: украшен мрамором/мрамор таас киэргэллээх
* суолтата сөп түбэспэт тылы чопчулаан биэрии: льготы остаются/чэпчэтии хаалар

# Тылбаас ньымалара
## Нууччалыы-сахалыы тылбаас ньымата
### Тылы көҕүрэтии:

* ыгыы: чистит с помощью ножа/быһаҕынан кыһыйар
* тумнуу: чолос гынна/поднял голову

# Тылбаас ньымалара
## Нууччалыы-сахалыы тылбаас ньымата
### Тыл халыыбын уларытыы:

* тыл үөскүүр ньыматын: сенокос/от үлэтэ
* падеһы уларытыы: учить на материнском языке/ийэ тылынан үөрэт
* тыл ахсаанын уларытыы: распустились листья/сэбирдэх тыллыбыт
* ханыыласпыт тылы туттуу: болезни/ыарыы-сүтүү
* туохтуур аттарыы көрүҥүн туттуу: упал/охтон түстэ
* саҥа чааһын атын саҥа чааһынан эбэтэр хас да тылынан солбуйуу: полезно для развития/сайдарыгар туһалаах
* грамматическай нуорманан тылы көҕүрэтии: покажи свою работу/үлэҕин көрдөр

# Тылбаас ньымалара
## Нууччалыы-сахалыы тылбаас ньымата
### Этии тутулун уларытыы:

* тыл турар миэстэтин көһөрүү: иди сюда/манна кэл
* тыл ситимин уларытыы: земельная рента/сир рентата
* этии чилиэнин уларытыы: у меня два брата/мин икки бырааттаахпын
* этии чилиэнин атастаһыннарыы: президент этиитэ дьону астыннарда/президент этиитин дьон астынна
* этии тиибин уларытыы: как тебе не стыдно/эн хайдах сааппаккын
* этиини араарыы
* этиини холбооһун
* тиэкиһи саҥардыы: урукку тылбааһы саҥардан тылбаастааһын

# Тылбаас ньымалара
## Нууччалыы-сахалыы тылбаас ньымата
### Уларыйбатах тылбаас бэрт аҕыйах:

* омук буукубатын бэйэ киэнинэн солбуйуу: Париж (Paris), Мария (Маарыйа)
* тыл, этии туруору тылбаас: для меня был темный лес/миэхэ хара тыа этэ
* омук тылын бэйэтин туттуу: катастрофа, биосфера

# Тылбаас ньымалара
## Туһаныллыбыт литэрэтиирэ:

Т.И.Петрова "Тылбаас уопсай теорията" көмө кинигэ, Дьокуускай 2007
# Винница аэропорда

Винница (IATA: VIN, ICAO: UKWW) диэн Винница аттыгар баар аэропорт.
# Кит (сулустар бөлөхтөрө)

Кит (лат. Cetus, Cet) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө, Халлаан "уулаах" регионугар баар, Күрүлгэн, Эридан уонна Балыктар бөлөхтөр аттыларыгар.
Арассыыйа территориятыттан алтынньыга ордук уонна толору көстөр.

# Кит (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар уонна объектар

* Менакр (Кит α-та),
* Дифда, эбэтэр Денеб Кайтос (Кит β-та).
* Мира (Кит ο-та), 331,65 күннээх периодтаах, улахана 2,0ᵐ 10,1ᵐ диэри уларыйар.
* Кит τ-та, параметрдарынан Күҥҥэ маарыҥныыр, 17-с ыраах уонна наука фантастикатыгар элбэхтик суруллубут.
* HD 11964 сулус тула үс планета баар.
* M77, спираль халыыптаах галактика.

# Кит (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Очуоска баайыллыбыт Андромеданы сиэтэ Посейдон ыыппыт кит абааһы. Бу абааһыны Персей өлөрбүт.
# Даалы (Уус-Алдан улууһа)

Даалы — Уус-Алдан улууһун Лөгөй нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Даалы (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Лөгөй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Елизово

Елизово (Сахалыы тылынан: Элизово, Кытай тылынан: 埃利佐沃) - Камчаатка кыраайыгар баар биир син улахан соҕус куорат. Нэһилиэнньэтэ 40 тыһ курдук (2009).

# Елизово
## Демографията

* Нууччалар - 37 тыһ (98%)
* Кытайдар - 863 киһи (1%)
* Кэрээктэр - 801 киһи
* Кэриэйдэр - 626 киһи
* Украиннар - 312 киһи
* Чукчалар - 278 киһи
* Сахалар - 211 киһи
* Татаардар - 205 киһи
* Дьоппуоннар - 81 киһи
* Эрмээннэр - 71 киһи

# Елизово
## Өссө маны көр

* Тымныы Хайа (Гора Морозная) — сыырдыыр уонна күүлэй хайата, улахан курорт.
# Элэмэс

Элэмэс - бөдөҥ маҕан ойуулаах, эриэн дьүһүннээх (сылгыга, табаҕа туттуллар), эбэтэр эриэннээх, эбирдээх сүөһү туһунан.
Буулур элэмэс - сылгы өҥө, ойоҕосторо маҥан эбэтэр курдуу маҥан, атына кытархай өҥнөөх.
Кугас элэмэс -
Күөх элэмэс -
Кыталык элэмэс -
Саһыл элэмэс
Сур элэмэс - хара ардайдаах сиэллээх-кутуруктаах күрэҥниҥи эриэн
Тураҕас элэмэс -
Хара элэмэс - хара түүлээх буолан баран, ханан эрэ улахан ойуулаах
Үрүҥ элэмэс -
# Орон таҥаһа

Орон таҥаһа - былыргы сахалар орон таҥаһын тирииттэн тигэллэрэ, кус түүтүн, кылы, оту туһаналлара.

# Орон таҥаһа
## Орон таҥаһын көрүҥнэрэ

* Тирии тэллэх (хахыр тэллэх).
* Аас тэллэх — сылгы тириитин үрүҥ-хара өҥнөрүн аттаран тигиллэр, улахан урууга, ыһыахха күндү ыалдьыт, ытык киһи олорор олоҕо.
* Аас-майах ыраас тэллэх — бастыҥ олоххо, ороҥҥо тэлгэнэр олбох, тэллэх.
* Таба тэллэх — сиргэ-уокка, булка, саас дурдаҕа туттуллар.
* Сарыы бэриинэ.
* Тахтыр тэллэх — аан ороҥҥо, хамначчыт балаҕаныгар тэлгэнэр кылгас тэллэх.
* Кулуһун сөрүө.
* Суҥ (түү) сөрүө.
* Сиэл сөрүө.
* Кыл сөрүө.
* Кус түүтэ, куба түүтэ сыттык.
* Сарыы сыттык — өҥнөөх сабынан оһуордаах.
* Чыллырҕастаах сыттык — кийиит сыттыга. Түөрт муннутар кыракый көмүс, алтан симэхтэрдээх.
* Кус түүтэ бэриинэ.
* Куба түүтэ бэриинэ.
* Куобах суорҕан — таҥас, сарыы тастаах.
* Бэдэр суорҕан — кыанар, баай дьон тиктэрэллэр.
* Саахымат (дуобат) орон сабыыта, сыттык сабыыта — өҥнеөх таҥас сыыһынан аттаран тигиллэр.
* Саахыматынан тигиллибит истиэнэҕэ ыйыыр таҥас, иистэнэр массыына хаппаҕын сабыыта.

# Орон таҥаһа
## Өссө маны көр

* Олбох
# Эрмээннэр

Эрмээннэр (эрм. Հայեր hayer [hɑˈjɛɾ]) диэн Хапхаастан төрүттээх омук. Эрмээннэр Эрмээн Сиригэр олороллор (3 мөлүйүөн), ону таhынан 200 араас атын омук дойдуларыгар олохсуйан олороллор.

# Эрмээннэр
## Эрмээннэр Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр эрмээннэр ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| | | 295 | 388 | 707 | 1 138 | 2 764 |
# Кара-Койунлу

Кара-Койунлу (туроктыы "хара-хойдоохтор" диэн суолталаах) – XIV–XV үйэлэргэ Азербайдьааҥҥа, Арменияҕа, Иракка, хотугулуу илиҥҥи Ирааҥҥа уонна илиҥҥи Турцияҕа баар буола сылдьыбыт түүр тыллаах уонна мусульман-шиит баһылыктардаах оҕус биистэрин дойдулара.

# Кара-Койунлу
## Төрүттэрэ

Кара-Койунлу баһылыктара Бахарлы диэн оҕус бииһин Ивэ аҕа ууһуттан төрүттээх этилэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Ван күөлтэн хоту диэки уонна Иракка баар Мосул куорат таһыгар олорбуттар. Кара-Койунлу ахсааныгар Бахарлу, Саадлу, Караманлу, Алпаут, Духарлу, Дьагирлу, Хадьилу, Агачери диэн ааттаах биистэр бааллара. Моҕол сэриитин кэмигэр тонноотулар кинилэр Арҕааҥҥа Азия диэки куоппуттар. Олортон саамай күүстээх уонна баһыйар биистэр Бахарлу уонна Саадлу этилэр.
Аан маҥнай Кара-Койунлу баһылыктара Дьалаир диэн туркоман аҕа ууһуттан тутулуктаах этилэр. 1382 сыллаахха Абу Наср Кара-Муһаммад (Байрам Ходьи-бэк диэн ааттаах тойон уола) Дьалаирдары утары өрө турбут, Тэбризкэ уонна Илиҥҥи Анатолияҕа күүһүн түмэн баран туспа дойду тэрийбит. Бу курдук, Кара-Муһаммад (1380—1389) Кара-Койунлу дойдутун тэрийбит. Бу дойду тутула Дьалаир киэнин кытта биир этэ уонна Чыҥыс Хаан саҕанааҕы моҕол дойдутун тутулугар майгыныыр этэ. Кэлин бу сири Тамерлан кэлэн сэриилээбит. Кара-Койунлулар хотторон арҕаа, Осман империятыгар куоппуттар.
Кара-Муһаммад өлбүтүн кэннэ саҥа баһылык Кара-Йусуф буолбут. Кини 1395 сылтан 1403 сылга уонна 1406 сылтан 1420 сылга диэри баһылыктаабыт. Тамерлан өлбүтүгэр Кара-Йусуф кини уолун, Миран-шаһ утары сэриинэн барбыт уонна Аһмад-султан диэн Дьалаир баһылыгын кытта холбоспут. Бастаан Кара-Йусуфу уонна Аһмады-султан Баҕдад куораты сэриилээн ылбыттар, ол гынан баран кэлин аны ол куораты былдьаһан бэйэлэрин истэригэр сэриилэспиттэр. Кара-Йусуф хотторон Мамлүктэргэ куоппут.
Аһмад-султан Ак-Койунлулар Эрзиндьааҥҥа сэриинэн барбыттарынан туһанан Кара-Койунлуну сэриилээбит, ол эрээри 1410 сыллаахха Шанби-Газан диэн сиргэ буолбут кыргыһыыга хотторбут. Аһмад-султан уонна кини оҕолоро ол кыргыһыыга өлбүттэр. Кара-Йусуф Аһмад-султан сирдэрин, ол аата Ирагы, Арменияны уонна ыаллыы сытар сирдэри баһылаабыт. Кара-Койунлу киин куората Тэбриз (хотугулуу илиҥҥи Ираан) буолбут. Мантан ылата Кара-Койунлу күүһүрүүтэ саҕаламмыт. Кара-Койунлулар бэйэлэрин "падшах-и Иран" (پادشاه ایران), ол эбэтэр "Ираан падишаһтара" диэн ааттаналлара уонна урукку Хулагу дойдутун салҕааччытын оруолун ылыммыттара.
Кара-Койунлу сүрүн өстөөҕө Ак-Койунлу буолбут. Ак-Койунлулар уонна Кара-Койунлулар төһө да биир тыллаах, култууралаах уонна төрүттээх буолбуттарын иһин, эстэн сүтүөхтэригэр диэри тохтоло суох сэриилэһэн тахсыбыттар.
Кара-Йусуф кэннэ кини оҕолоро баһылыктаабыттара: Искандар-хаан (1420–1429 уонна 1431–1435 сылларга) уонна Абу Саид-хаан (1429–1431 сылларга), ол кэнниттэн Дьаһан-шаһ (1436–1467 сылларга баһылыктаабыт). Дьаһан-шаһ Кара-Койунлу баһылыктарыттан бастакынан бэйэтин "султан" дэнэммит.
1467 сыллаахха Дьаһан-шаһ Муш диэн сир аттыгар Ак-Койунлу баһылыгын Узун-Хасаны утары кыргыспыт уонна ол кыргыһыыга өлбүт. Ол кэннэ Ак-Койунлу Кара-Койунлу сирин сэриилээн ылбыт.

# Кара-Койунлу
## Эбии көр

* Оҕустар
* Ак-Койунлу
# Күҥкү

Күҥкү - XVII үйэҕэ Үөдүгэй дьонун баһылыга. Үһүйээннэр уонна сурукка тиһиллибит ахтыылар кэпсииллэринэн үөдүгэйдэр билиҥҥи Үөһээ Бүлүү улууһун сирдэригэр кини саҕана кэлбиттэр.
Үөдүгэйдэр кэргэн-чаҕар дьоннорун илдьэ барыта 18 ыал күһүн кэлбит. Өрүс уҥа өттүгэр Күҥкү бэйэтэ баһылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Күүлэ, Халбаакы хаалаллар. Оттон өрүс хаҥас өттүгэр Наакаан баһылыктаах Дэди, Мотуруос, Лүһүрүкээн, Асхабыл, Эгэй, Өбүкэ, Суор Ойуун, Түүлээх Түлэҕэй тахсаллар.
Күҥкү ураһатын олоҕо Күүлэҕэ турбут. Кини Күүлэнэн, Боруу Көлүйэнэн олорбут. Чочу, Быйакы, Бакы олохсуйбут алаастара билигин кинилэр ааттарынан ааттанан сыталлар.

# Күҥкү
## Күҥкү төрүччүтэ

Лазарь Николаев архыыбыгар олоҕуран.
* Маҥнайгы көлүөнэ. Күнкүттэн Доҕонуур, Өнүкэс, төрүүллэр.
* Иккис көлүөнэ. Доҕонууртан Тоорумас, Өнүкэстэн Омукча уонна Бырдьааҕай.
* Үһүс көлүөнэ. Тоорумастан Ньынчыгыр Ыстапаан, Доодо Сааба, Байахта Ылдьаа. Омукчатган Боттоойук Баһылай. Бырдьааҕайтан Сэмэн уонна Киргиэлэй.
* Төрдүс көлүөнэ. Доодоттон Саабынап Дабыыт баай. Байахтатган — Ильин Баһылай уонна Ильин Бүөтүр. Боттоойуктан Васильев Петр-Бүөчүккэ. Киргиэлэйтэн Григорьев Дьөгүөр-Сылла.
* Бэһис көлүөнэ. Дабыыт баайтан Бүөтүр, Уйбаан, Максим, Дэпсэй, Баһылай,Терентий төрүүллэр. Бүөчүккэттэн — Ефим, Илларион, Онтуон (Кузьмин Антон Петрович). Ильин Баһылайтан — Васильев Марк, Ильин Бүөтүртэн — Петров Испирдиэн-Дьөкөйө, Петров Миикээ, Петров Испирдиэн II. Сыллаттан — Егоров Гаврил-Бытыа.
* Алтыс көлүөнэ дьоно — аныгы дьон. Холобур Дэпсэй уолаттара Давыдов Николай Евсеевич, Давыдов Илья Евсеевич диэн Үөһээ Бүлүүгэ балайда биллэр дьон этилэр. Дьөкөйө уола Петров Василий Спиридонович - Дьокуускайга олорон үлэлээбит советскай-партийнай үлэһит, историк. Арай Бытыа былыргы киһи. Кини биир уола Супту, биир уола Баһылай. Баһылай уола Егоров Николай Васильевич биллиилээх педагог. Бу Баһылай биир сиэнэ — Егоров Гаврил Маркович — Дьурантай.
# Ахсаан

Ахсаан диэн ааҕааhыҥҥа уонна кээмэйдээhиҥҥэ туттуллар абстрактнай объект. Ахсаан үөрэҕэ диэн математика ааттанар.
# Аҕараан

Аҕараан диэн буспут балык булкаастаах тар. Саха былыргы аһа.
1. Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар туркмен агаран, ол аата тэбиэн үүтүн чөчөгөйө диэн тылыгар атылыы туппуттар.
# Human Rights Watch

Human Rights Watch (Хьюман Райтс Вотч ол эбэтэр Киһи быраабын харабыла) — киһи быраабын күөмчүлээһини кэтиир, чинчийэр уонна дөкүмүөҥҥэ киллэрэр бырабыыталыстыбалартан тутулуга суох Аан Дойдутааҕы тэрилтэ. Салалтата - Нью Йорк уонна Вашингтон (АХШ), директивата - Торонто (Канаада).
«Хьюман райтс вотч» 1978 сыллаахха «Хельсинки вотч» диэн ааттанан тэриллибитэ.
# Шадрин Иван Петрович (Арҕаа Хаҥалас)

Шадрин Иван Петрович (1870-1952) - Арҕаа Хаҥалас Хахсыт нэһилиэгин (билиҥҥитэ Төхтүр сирэ) киһитэ, эргиэмсик, хоһоонньут, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Үөрэхтээх, икки тылынан дэгиттэр суруйар киһи эбит. Буотама тоҥустарын түүлээхтэринэн эргинэр, Дьокуускайга уунан мас уһааран аҕалан атыылыыр эбит.
Кыралаан хоһоон уонна кэпсээн суруйар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөйдүүн чугастыы буола сылдьыбыттар. 1929 сыллаахха Алампа балыырга түбэһэн көскө ыытыллыбытыгар "Алампаҕа" диэн ааттаах, үтүө тыллардаах өйөбүл хоһоон суруйбут. Күтүөтэ Адам Скрябин кини ылларыгар хас да ырыаны суруйбута.
Кулаак оҥоһуллубута биллэр, улахан репрессияҕа түбэспэтэх. Дойдутугар Хахсыкка үйэтин моҥообут.
# Эскудо (Кабо-Верде)

Эску́до Кабо-Верде (порт. Cabo Verde Escudo, португал уонна кабовердиан тылларынан «ишку́ду» диэн саҥарыллар) — Кабо-Верде харчыта, эргииргэ 1977 сыл от ыйын 1 күнүттэн туттуллар.
Биир эскудо 100 сентавоҕа тэҥнэһэр. Аан дойдуга бэлиэтэ — CVE.
Харчы эргииригэр 200, 500, 1000, 2000 уонна 5000 номиналлаах эскудо банкноталара, итини таһынан 1, 5, 10, 20, 50 уонна 100 сыаналаах эскудо манньыаттара туттуллаллар.

# Эскудо (Кабо-Верде)
## Сүрүн эргииргэ туттуллар 1989 сыллааҕы банкноталар

1989 сыл серията :
| Ойуу | Ойуу | Номинал (эскудо) | Кээмэйдэрэ (мм) | Сүрүн өҥнөрө | Дьүһүнэ | Дьүһүнэ | Бэчээттэммит сыла |
| Аверс | Реверс | Номинал (эскудо) | Кээмэйдэрэ (мм) | Сүрүн өҥнөрө | Аверс | Реверс | Бэчээттэммит сыла |
| | | 100 | | кыһыл | | | 1989 |
| | | 200 | | от күөх | | | 1989 |
| | | 500 | | халлаан күөх | | | 1989 |
| | | 1000 | | | | | 1989 |
| | | 2500 | | | | | 1989 |

# Эскудо (Кабо-Верде)
## Сүрүн эргииргэ туттуллар 1992 сыллааҕы банкноталар

1992 сыл серията :
| Ойуу | Ойуу | Номинал (эскудо) | Кээмэйдэрэ (мм) | Сүрүн өҥнөрө | Дьүһүнэ | Дьүһүнэ | Бэчээттэммит сыла |
| Аверс | Реверс | Номинал (эскудо) | Кээмэйдэрэ (мм) | Сүрүн өҥнөрө | Аверс | Реверс | Бэчээттэммит сыла |
| | | 200 | | от күөх | | | 1992 |
| | | 500 | | халлаан күөх | | | 1992 |
| | | 1000 | | | | | 1992 |

# Эскудо (Кабо-Верде)
## Сүрүн эргииргэ туттуллар 1999—2007 сыллардааҕы банкноталар

Эргииргэ 200, 500, 1000, 2000 уонна 5000 номиналлаах, араас сылларга бэчээттэммит эскудо банкноталара бааллар. 1999 сыллаахха 1992 сыллааҕы серияҕа 2000-лаах уонна 5000-лаах эскудо купюралара эбиллибиттэрэ. 2005 сыллаахха 200-тээх эскудо банкнотата хат оҥоһуллубута, ити кэннэ 2007 сыллаахха 500-тээх уонна 1000-лаах эскудо банкноталара тупсарыллыбыттара. Урукку сылларга тахсыбыт банкноталар эргииртэн уһуллубуттара, Кабо-Верде баана 2016 сыл муус устар 24 күнүгэр дылы уларытар.
1999—2007 сыллар сериялара :
| Ойуу | Ойуу | Номинал (эскудо) | Кээмэйдэрэ (мм) | Сүрүн өҥнөрө | Дьүһүнэ | Дьүһүнэ | Бэчээттэммит сыла |
| Аверс | Реверс | Номинал (эскудо) | Кээмэйдэрэ (мм) | Сүрүн өҥнөрө | Аверс | Реверс | Бэчээттэммит сыла |
| | | 200 | 62 х 121 | от күөх, көҕөччөр | Пакетбот «Эрнестина» | Аэропорт | 2005 |
| | | 500 | 65 х 131 | от күөх, кыһыл | Roberto Duarte Silva мэтириэтэ, химия формулалара | Мельница Ильха де Санто Антао | 2007 |
| | | 1000 | 66 х 136 | фиолетовай, розовай | António Aurélio Gonçalves мэтириэтэ | Чанзиньи тулатыгар драценалаах айылҕа көстүүтэ | 2007 |
| | | 2000 | 71 х 142 | халлаан күөх, араҕас | Eugenio Tavares мэтириэтэ | Сибэкки, хоһоон | 1999 |
| | | 5000 | 74 х 148 | кыһыл, фиолетовай | Таастаах дьахтар | Былыргы кириэппэс арката уонна башнята | 2000 |
# Форд Генри

Форд Генри (ааҥл. Henry Ford; 1863 от ыйын 30 күнэ — 1947 муус устар 7 күнэ) — АХШ инженера уонна бизнесмена. 1896 сыллаахха массыыналары оҥорорун саҕалаабыт уонна Форд Мотор Хампаанньатын олохтообут. Кини хас үлэһит кыра чааһын оҥоруохтаах диэн санааны киллэрбит. Кини ол санаатынан массыынаны элбэх ахсаанынан оҥоруохха сөп буолбут. Ону конвейер диэн ааттаабыт. Билигин даҕаны улаханнык тарҕаммыт ньыма буолар. Ол бириэмэҕэ ол ньымата олус саҥа буолан уонна массыынаны түргэнник уонна сыаната чэпчэки буолар буолбут. Кэргэнэ — Клара Брайант уонна биир Эдсель Брайант Форд диэн аттаах оҕолоох эбит.

# Форд Генри
## Форд Мотор Хампаанньатын олохтооһуна

1903 сыллаахха Форд хампаанньаны саҕалыырга көмөлөспүтэ. Хампаанньа бастакы вице-президенынан үлэлээбитэ. Бастакы массыынаны 1903 сыл от ыйын 23 күнүгэр атыылаабыта. 1906 сыллаахха хампаанньа президена буолбута.

# Форд Генри
## Дойдуга массыналары

1908 сыллаахха Форд хампаанньата Т моделы оҥорорун саҕалаабыта. Форд ону араас араас массыынаны биир массыынанан оҥорого баҕарабын диэн эппитэ. Ол аата Америка баай дьонноро эрэ буолбакка олохтоохторун үксүтэ массыынаны атыылаһыан сөп оҥооруохтаахпыт диэн толкуйдаабыта. Ол сыалы ситиһэргэ массыына дизайнын саамай боростуой буолуохтаах этэ. Бары массыыналар биир курдук буолуохтаах этилэр. Ол курдук Форд массыыналара өҥө даҕаны биир этэ - хара. Т модель массыыната 850 долларга атыыланара. Ыараханын да иһин син биир массыынаҕа олус чэпчэки этэ. Массыынаны атыылаһар дьон элбэҕиттэн массыына тиийбэт игин буолбут. .

# Форд Генри
## Конвейер системата

Форд конвейер систематын айарга көмөлөспүтэ, уонна собуоттарга 1913 сыллаахха туттар буолбута. Конвейер систематыттан саҥа массыынаны оҥоруу бириэмэтэ кыыччаабыта. Собуокка хамсыыр лентанты туруорбута, массыыналар ол лентанан хамсаан үлэһиттэр биирдии биирдии чаастарын туруораллара. Хас үлэһит массыынаҕа биир эрэ чааһын туруорар эбээһинэстээҕэ.

# Форд Генри
## Ситиһии

Конвейер системата олус ситиһиилээх буолбута. Массыынаны оҥорорго аҕыйах бириэмэ наада буолбут, сыаната чэпчээбит. 1916 сыллаахха массыына атыыланар сыаната 360 долларга дылы чэпчээбит, онон үс төгүл элбэх киһи массыынаны атыылаһар буолбут. Форд Т модела Американы уларыппыт. Дьон куоракка олорор быдан боростуой буолбут.

# Форд Генри
## Политическай көрүүлэрэ

Форд өссө политическай көрүүлэринэн биллэр. Кини Аан дойду бастакы сэриитин утарылаһара, тоҕо диэн кини онно бириэмэ эрэ баранар диэн ааттыыра. Ону тэҥэ кини дьэбэриэйдэр аан дойду араас проблемалары үөскэтэллэр диэн итэҕэйэрэ. Ол оннук көрүүлэр антисемитизм диэн ааттанар. 1919 сыллаахха Диэборн Индепендент диэн хаһыаты атыыласпыта уонна дьибэриэйдэр аан дойду проблемаларыгар буруйдаабыта Ол кэнниттэн дьибэриэй банкиирдары Аан дойду иккис сэриитин саҕалаабыттара диэн буруйдаабыта.