yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ээбиллэ

Ээбиллэ эбэтэр ээмиллэ (нууч. морянка, лат. Clangula hyemalis L.) - атыыра уһун хоройо сылдьар кутурук куорсуннаах орто кус. Атыырын да, тыһытын да өҥө кыһын, сайын, сүүлэр кэмин бүтүүтэ уонна улаата илигинэ тус-туспа буолар.
Хоту саамай тарҕаммыт кустартан биирдэстэрэ. Холобура Хотугу Европа уонна Таймыыр арҕаа өттүнэн сыл аайы 3,8—4,3 мөл. көтөр уйаланар дииллэр. Үөрдүүр. Олоҕун улахан аҥаарын байҕалга атаарар. Туундараҕа көлүйэлэргэ, куталарга, үрэхтэргэ, байҕал кытылыгар уонна арыыларга уйаланар. Байҕалга кыстыыр, кытылга улахан тыал түстэҕинэ эрэ тахсар. Үчүгэйдик умсар, аһын уу түгэҕиттэн булар. уу харамайдарынан аһылыктанар, ардыгар балыгы сиир. Бултанар.

# Ээбиллэ
## Өссө маны көр

* Орулуос

# Ээбиллэ
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
* ↑ Gooders, Boyer, С.206-209
* ↑ Carboneras, С.622
# Үнгүөлэ

Үнгүөлэ өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 239 км., тардыытын иэнэ 12200 км².
Өлүөнэ хаптал хайалаах сирин илиҥҥи уһугунан устар. Тардыытыгар 1000 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн Кумахы (156 км.) уонна Эдьиис (158 км.) диэн бөдөҥ салаалардаах.

# Үнгүөлэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Чаҥ

Чаҥ (нууч. бронза) — алтан уонна хорҕолдьун булкааһа.
Устуоруйаҕа чаҥ үйэтэ диэн ааттанар киһи-аймах сайдыытын биир улахан кэрчик кэмин ааттыыллар.
# Таатта (хаһыат)

Таатта — Таатта улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1939 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр тахсыбыт.
1993-1996 сылларга хаһыакка Ольга Корякина-Умсуура эрэдээктэрдээбитэ.
2004-2009 сс. хаһыат эрэдээктэр-дириэктэринэн Анастасия Морхоева үлэлээбитэ.
Араас сылларга эрэдээктэрдэринэн уонна айар үлэһиттэринэн Михаил Капустин, Дмитрий Павлов, Нариман Гоголев, Иван Аргунов, Николай Яковлев уо.д.а. суруналыыстар үлэлээбиттэрэ. Кэлин үлэни Елена Софронова, Ольга Корякина-Умсуура, Анастасия Морхоева, Семен Неустроев, Александр Постников-Сындыыс, Петр Самсонов-Бүөтүр Хара о.д.а. салҕаабыттара.
# Бөрө (сулустар бөлөхтөрө)

Бөрө (лат. Lupus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө, Кентавр уонна Скорпион бөлөхтөр ыккардыларынан баар.
Арассыыйа территориятыттан толору көстүбэт. Ордук чаҕылхай сулус 2,3ᵐ улаханнаах.

# Бөрө (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар "Кыыл" диэн ааттаах. Ликаоны кытта ассоциацияланар. Кинини Зевс бөрөҕө кубулуппут.
# Геннадий Турантаев

Геннадий Николаевич Турантаев (19.03.1981) — Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.

# Геннадий Турантаев
## Олоҕун олуктара

* 1981 сыллаахха кулун тутар 19 күнүгэр улууһун Одьулуун сэлиэнньэтигэр күн сирин көрбүтэ.
* 2002 сыллаахха М.С.Щепкин аатынан театральнай училищены бүтэрбитэ уонна Саха тыйаатырыгар артыыһынан үлэтин саҕалаабыта.

# Геннадий Турантаев
## Айар үлэтэ

Тыйаатырга ооонньуур сүрүн оруоллара:
* Сахаарап атыыһыт – В.Харысхал «Эргиллиэм хайаан да…»,
* Соломуон Муударай – В.Протодьяконов, А.Борисов «Кэриэһим, кэннибэр хааларым»,
* Халамас – Э.Ионеско «Макбет», Лоренцо – У.Шекспир «Биирдэ куоракка»,
* Сиги Кутук – Н.Лугинов «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан»,
* Бэрт Хара – И.Гоголев «Дыгын Дархан»,
* Куруйуон – Софокл «Антигуона»,
* Топпот – А.Дойду «Мэҥэ халлаан оҕото Манчаары Баһылай»,
* Маарсый - У.Шекспир «Тиит»,
* Ыналба Уйбаан – П.Ойуунускай «Оҕоҕо баҕарбыт»,
* Батыев – Д.Наумов «Бүгүн эбэтэр хаһан да»,
* Панда – И.Бергман «Альберти циркэтэ»,
* Земляника – Н.Гоголь «Ревизор»,
* Маркани – П.Ламутскай «Сир иччитэ»,
* Чоочо – В.Никифоров «Манчаары»,
* Чубуков – А.Чехов «Ойох кэпсэтии»,
* Эйлиф – Б.Брехт «Мамаша Кураж уонна кини оҕолоро»,
* Төҥүргэс Бөҕө - П.Ойуунускай «Кээрэкээн»,
* Мадам Паче – Л.Пиранделло «Театрга буолбут түбэлтэ…»,
* Фальстаф – У.Шекспир «Фальстаф»,
* Лаэрт – У.Шекспир «Мин доҕорум Гамлет»,
* Сэргэ Тимиирэп – М.Горькай «Тимир Баасса» уо.д.а.
Атын тыйаатырга оруоллара:
* Мымах – В.Федоров «Апостол Государев» (А.С.Пушкин аатынан Нуучча тыйаатыра),
* Омоҕой баай уола – А.Сарын «Эллэй Боотур» (Олоҥхо тыйаатыра).
Россия киинэтигэр оруоллара: саха – «Река», режиссер А.Балабанов, боотур – «Чыҥыс Хаан кистэлэҥэ», режиссер А.Борисов, атыыһыт – «Орда», режиссер А.Прошкин, Дед Мороз – «Елки - 6», режиссер Ж.Крыжовников.
Саха киинэтигэр оруоллара: Оотой – «Тыын», режиссер С.Потапов, Прораб, оҕонньор – «Кэскил», режиссердар Д.Шадрин, А.Егоров, Гоша –«Ньургуһуннар», режиссер С.Потапов, таксист – «Мой убийца», режиссер К. Марсан, Абааһы, Алаа Моҕус – «Бэйбэрикээн», режиссер К.Тимофеев уо.д.а.
# Sony Entertainment

Sony Entertainment - АХШ уонна Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ күүлэй уонна медия империя конгломерата. Кини бас билиитигэр 53 студия Америкаҕа, 21 студия Кытайга, Бразилияҕа, Индияҕа киирэр.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Sony империатыгар холбонор.
# Ньиэмэстэр

Ньиэмэстэр (ниэм. Deutsche) диэн ниэмэс тылынан саҥарар бүтүн герман култууралаах омук. Аан дойду үрдүнэн 75 млн ниэмэс дьоно баар, онтон өссө 25 млн дьон ньиэмэс төрүттээх. Саха Сиригэр 2 283 ниэмэс дьоно олорор (2002 сыл).
"Ньиэмэс" диэн нуучча тылыттан киирии тыл. "Немой" (саҥата суох) диэн.

# Ньиэмэстэр
## Ньиэмэстэр Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр ниэмэстэр ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| | | 1 754 | 1 540 | 2 416 | 4 099 | 2 283 |
# Годунов Борис

Борис Годунов (1587–1598) — сылларга Арассыыйа дьиҥнээх салайааччыта, 1598 сыл олунньу 17 күнүттэн 1605 сыл муус устар 13 дылы нуучча ыраахтааҕыта.

# Годунов Борис
## Төрүччүтэ

Үһүйээн быһыытынан Годуновтар уустара Чиэт диэн татаар кинээһиттэн төрдүлээхтэр. Бу Чиэт Иван I Калита ыраахтааҕы кэмигэр Руська тиийбит.
# Жытомыр уобалаһа

Житомир уобалас (укр. Житомирська область) — Украина субъега. Киин куората — Житомир. Дьонун ахсаана 1 262 500 (2014).
# Newman's Own

Newman's Own — бородуукта хампаанньата, актер Пол Ньюман уонна ааптар А. Хочнер 1982 сыллаахха тэрийбиттэрэ. Хампаанньа дохуотун 100%, атыыттан нолуоктарын төлөөбүтүн кэннэ, бэйэтин пуондатыгар аһарар, пуондата харчыны араас үөрэх уонна үтүөнү оҥорор тэрилтэлэргэ ыытар.
«Newman's Own» бородуукта хампаанньатын үлэтэ Ньюман салаакка ураты соус оҥорон доҕотторун уонна ыаллыы олорор дьону күндүлээбититтэн кэннэ саҕаламмыт. Бородууктата табыллан, Ньюман салаат соуһун оҥорон таһаарар бэйэтин хампаанньатын тэринэргэ санаммыт.
Ньюман хампаанньатын 1982 сыллаахха арыйбыт, уонтан тахса араас бородууктаны оҥорон таһаарбыт: тоҥоруллубут пицца, попкорн, сальса, йуогуртар, арыгыта суох утахтар. Бородууктатын хас биирдии этикиэккэтигэр араас көстүүмү кэппит Ньюман хаартыската баар.
1993 сыллаахха Ньюман кыыһа Нелл Ньюман хампаанньа алын салаатын «Newman's Own Organics» тэрийбитэ, 2001 сыллаахха туспа хампаанньа буолбута, дьиҥнээх бородуукталары эрэ оҥорон таһаарар: сакалаат, бичиэнньэ, туустаах кириэндэл уонна сүөһү аһылыга. Аҕата кыыһын кытта этикиэккэлэргэ анаан хаартыскаҕа түспүтэ.
2005 сыллаахха Ньюман кэммиэрсийэтэ суох «Newman's Own Foundation» пуонданы тэрийбитэ. 2014 сыллаахха пуонда 700 тэрилтэҕэ 30 мөл. дуолларынан көмөлөспүт. Ньюман пуондатын саайтынан, 1982-2014 сылларга пуонда үтүөнү оҥорууга 400 мөлүйүөн дуоллары босхо биэрбит.
«Newman's Own» хампаанньа Ньюман тэрийбит Hole in the Wall курдук олохторугар кутталы үөскэтэр ыарыылаах оҕолор лааҕырдарыгар дохуоттарын сүрүн төрүтэ буолар.
# С

С - Саха алпабыытын 24-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Туртас

Туртас (нууч. косуля, лат. Capreólus capreólus), ардыгар элик дииллэр — табатыҥыларга киирэр ыыраахтаах туйахтаах кыыл.
Сибииргэ үөскүүр туртаһы сорох ааптардар Европа туртаһыттан туспа көрүҥҥэ араараллар — Сибиир туртаһа (лат. Capreólus pygárgus). Сибиир туртаһа хромосоматын набора Европа туртаһыттан атына дакаастаммыта, кинитээҕэр бөдөҥ буолар. Ол гынан баран морфологията, иммунохимиятын көрдөрүүлэрэ атылыылар.
# Ыт тыла

Ыт тыла (нууч. осот полевой, лат. Sonchus arvensis) — сииктээх сыһыыга, күлһктээх сиргэ үүнэр ойом-сойом кытыылардаах уһун синньигэс улахан сэбирдэхтээх от элбэх сыллаах үүнээйи.
Сылгы сөбүлээн сиир ото.
# Шэньян

Шэньян (кытай. 沈阳, пиньин Shěnyáng) эбэтэр Мукден ( маньчжур тылынан) диэн суб-провинциал куорат уонна хотугулуу илин Кытай Ляонин провинциятын киин куората.
Шэньян Кытай биир сайдыылаах индустриал киинэ, дойду хотугулуу илин регионын транспорт уонна эргиэн киинэ.
# Килиэп

Килиэп диэн туораахтаах үүнээйилэр астарыттан мэлиллибит бурдугу ууну кытта буккуйан тиэстэ оҥорон баран буһарыллыбыт ас. Тиэстэтин сороҕор доруоhалаан көтөхтөрүллэр. Килиэп бас ингредиеннэрэ: туус, арыы уонна доруоhа. Сороҕор бу ингредиеннэр эбиллиэхтэрин сөп: үүт, сымыыт, саахар, араас специялар, фрукталар, оҕуруот астара, мэлиллибэтэх туораах эбэтэр сиэмэ.
# UBS

UBS — Швейцария саамай бөдөҥ баана, капитализациатынан аан дойду бөдөҥ бааннарыттан биирдэстэрэ. Улахан конгломерат буолар, аара бизнес империя тутааччы.
Ол курдук UBS бас билиитигэр 644 тэрилтэ 164 омук сиригэр киирэр. Ити көрдөрүүтүнэн аан дойдуга бизнес империя тутарынан үһүс миэстэ ылар (Mitsui Group уонна BlackRock кэннилэриттэн).
# Куэбэк (куорат)

Куэбэк (фр. Québec) — Канаада сиригэр дойдутугар баар куорат, Куэбэк сирин киин уонна иккис улахан куората буолар. Куорат 86% Франко тыллаахтар. Элбэх саха олорор. Улахан индустрия киинэ буолар. Парламент баар. Нэһилиэнньэтэ 900 тыһ киһи.
# Попов Кирилл Егорович

Попов Кирилл Егорович (12.02.1917—1975) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, ойуур хаһаайыстыбатын үлэһитэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыыалаҕа, разведчик, отделение хамандыыра.

# Попов Кирилл Егорович
## Олоҕун олуктара

1917 сыллаахха тохсунньу (сорох дааннайынан олунньу) 12 күнүгэр Нөөрүктээйи сэлиэнньэтигэр (билигин Лиэнскэй улуус) элбэх оҕолоох кэргэҥҥэ төрөөбүт. Уон иккис оҕо эбит.
1933 сыллаахха Якутлес трест Туруктатааҕы мас кэрдэр учаастагар үлэтин саҕалаабыт. 1937 сыллаахтан мас тиэйээччилэр биригэдьиирдэрэ буолбут.
1941 сыл атырдьах ыйыттан Кыһыл аармыйа. 1941 сыл сэтинньитигэр хомуньуус баартыйа кэккэтигэр киирбит.
Сэтинньигэ диэри Иркутскай уобалас Мальта ыстаансыйатыгар 486-с стрелковай саппаас полкаҕа сулууспалаабыт. Сэтинньиттэн 188-с стрелковай дивизия 523-с полкатыгар разведчик-автоматчиктар роталарыгар. Ахсынньыттан полката Волховскай фроҥҥа. Старай Русса анныгар буолбут кыргыһыыларга бааһыран 4 ыйтан ордук №3458 эвакогоспитальга эмтэммит. Онтон Калинин фронун 31-с пограничнай полкатыгар сулууспалаабыт. Кенигсберг кириэппэһи ылыыга кыттыбыт. Кыһыл Сулус уордьанынан уонна бойобуой мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.
1945 алтынньытыттан 1947 сэтинньитигэр диэри 95-с пограничнай этэрээккэ сулууспалаабыт. Старшина сыбаанньалаах демобилизацияланан баран дойдутугар төннүбүт.
Бастаан Турукта онтон Нүүйэ ойуур учаастактарыгар начаалынньыктаабыт. Красноярскайга идэтин үрдэтиммит. Төннөн кэлэн үлэҕэ саҥа ньымалары киллэрбит: ат оннугар тыраахтары күүскэ туһанарга үөрэппит, урукку ыарахан ыйааһыннаах "Баян" диэр эрбии оннугар илдьэ сылдьарга ордук табыгастаах "Дружбалары" ылларбыт. Масчыттарга анаан олорор дьиэ туттарбыт, онон Нүүйэҕэ масчыттар микрорайоннара баар буолбут. Кини көҕүлээһинэн Нүүйэҕэ бибилэтиэкэлээх, ааҕар хостоох култуура дьиэтэ тутуллубут.
1953 сыллаахха Ленскэй райпромкомбинатын дириэктэринэн анаммыт. Онно олордоҕуна "баай төрүттээҕин кистээбит" диэн буруйдаан баартыйаттан усталлар, үлэтиттэн уураталлар.
Онтон Өлүөхүмэҕэ көспүт, онно 4 сыл үлэлээн Жедай лесопуунун инники күөҥҥэ таһаарбыт. Ону көрөн ол саҕана хаалыылаах Дабаан лесопуунугар ыыппыттар. 1960 с. Үөһээ Өлүөнэ леспромхоһугар, онтон Жедай уонна Өлүөхүмэ лесопууннарын салайар.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл ыам ыйын 7 күнүнээҕи Ыйааҕынан Попов Кирилл Егоровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
1972 сыллаахтан Өлүөхүмэ леспромхоһун дириэктэрэ.
1975 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ. Өлүөхүмэ оройуонун Чапаево сэлиэнньэтигэр көмүллүбүтэ.

# Попов Кирилл Егорович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1971)

# Попов Кирилл Егорович
## Эбии маны көр

Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)
# Хоруоҥка

Хоруоҥка өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 377 км., тардыытын иэнэ 8330 кв. км. Баһа Бэдьэли күөлгэ баар, сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталга.
Тэрдыытыгар күөл дэлэй. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: Күндэрими (82 км.) уонна Самалдьыкаан (155 км.).

# Хоруоҥка
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Андросов Виталий Тимофеевич

Андросов Виталий Тимофеевич — үрдүк категориялаах терапевт-быраас, медицинскай наука кандидата, ХИФУ доцена, мелодист, ырыаһыт, "Саха" НКИК общественнай сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, ХИФУ медицинскай институтун бүтэрбиттэр ассоциацияларын салайааччыта, "Алампа" көҥүл түмсүү түсчүтэ, РФ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.

# Андросов Виталий Тимофеевич
## Олоҕун олуктара

1951 сыллаахха атырдьах ыйын 7 күнүгэр Уус Алдан Бороҕонугар төрөөбүтэ. 1968 сыллаахха Дьокуускай куорат 2-с нүөмэрдээх орто оскуола бастакы физ-мат кылааһын бүтэрбитэ. 1974 с. Саха университетын медфагын бүтэрбитэ. 1984 сыллаахха Москваҕа кандидатскай диссертациятын көмүскээбитэ.

# Андросов Виталий Тимофеевич
## Айар үлэтэ

Бастакы ырыатын («Суоппар ырыата») 1964 с. суруйбута. Барыта 130-тан тахса ырыаны суруйда.
* 20-тэн тахса кинигэ автора

# Андросов Виталий Тимофеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Россия профессиональнай үрдүк үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ
* СР доруобуйатын харыстабылын туйгуна
* СР профессиональнай үөрэхтээһинин туйгуна
* Саха хомсомуолун бириэмийэтин лауреата
* СР "Гражданскай килбиэн" бочуот знагын кавалера
* Губерантор Крафт, Алампа, Арктикаҕа үтүөтүн иһин бэлиэлэр хаһаайыннара
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо
# 1929 сыллааҕы Фонда рынога сууллуута

1929 сыллааҕы Фонда рынога сууллуута, АХШ уонна Аан Дойду остуоруйатыгар кэмигэр саамай улахан фондовай сууллуу буолар. Сууллубут биричиинэтэ - мыыла үллүүтэ, акциялар уонна облигациалар аһары сыаналара үрдээн дьиҥнээх экономика секторыгар эппиэттээбэт буолан хаалан, дьиҥ экономика секторыттан тэйэн хаалыылара.
1929 сыллааҕы Фонда рынога сууллуута устунан Улуу депрессия кэмин саҕаланыытын саҕалаабыта. Сүүһүнэн мөлүйүөн дьон үлэтэ суох хаалан дьадайыыны билбиттэрэ. Кэнники экономическай кризискэ кубулуйан 1939 сыллаахха дылы барбыта уонна 100 тахса омук дойдуларыгар биллибитэ.
# 1250-с

1250-с сыллар.

# 1250-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Сэттис Кириэстээх бохуот (1248—1250/1254), направленный против египетских Айюбидов. Битва при Эль-Мансуре (1250), армия крестоносцев разбита, король Людовик IX и сотни рыцарей оказались в плену.
* Мамлюктар султанааттара (1250—1517).
* Монгуоллар бохуоттара Ближневосточный поход монгольской армии (1256—1260; Хулагу). Битва за Багдад (1258). Разгром иранских исмаилитов-низаритов, Багдадского халифата и айюбидов Сирии. Государство Хулагуидов (1256—1335).
* ↑ Ансимов А. Седьмой Крестовый поход, 1248—1254 гг. Архыыптаммыт 2008, Олунньу 6 күнүгэр. // Войны Средневековья.
# Марокко

Марокко (араб. المغرب‎"al-Maġrib) диэн Хоту Африка дойдута. Иэнэ 447,000 km2 уонна олохтоохторун ахсаана 34 млн. Киин куората Рабат. Атлантик океан, Гибралтар силбэhиитин уонна Сир ортотунааҕы байҕал кытылларыгар баар. Кирбиилэhэр Алжирдыын илин, Испаниялыын хоту уонна Мауританиялыын соҕуруу (Арҕаа Саhаара сирдэринэн).
Марокко Африка дойдуларыттан соҕотох Африка Униятын кыттааччыта буолбатах.
# Борщ

Борщ — свекла төрүттээх миин арааһа, свекла борщ өҥүн биллэр кыһылыгар уларытар. Илин славяннар үгэс буолбут астара, Украина кухнятын биллэр бастакы бүлүүдэтэ. Украина аттыгар сытар норуоттарга эмиэ киэҥник тарҕаммыт: ол курдук, майгынныыр мииннэр Польшаҕа (|barszcz «барщец»), Литваҕа (barščiai «барщай»), Румынияҕа (borş «борщ») уонна Молдавияҕа (борш') бааллар.

# Борщ
## Аатын этимологията уонна историята

Славян тыллар этимологияларын словардарын көрдөххө, ол курдук Макс Фасмер борщ диэн тыл борщевик диэн ааттаах үүнээйиттэн тахсыбыт диэн быһаараллар, ол сэбирдэхтэрэ аска туттуллуллара. Украин тылыгар свекла - буряк диэн буолар, ол иһин борщ диэн тылы кытта улахан сибээһэ суох.
Былыр борщ диэн борщевиктан оҥоһуллубут миини ааттыыллара. Кэлин борщу свекольнай кваһынан оҥорор буолбуттара, уунан убаҕас оҥорон туой оҥоһукка ууран оргуталларар, онно сибиэкилэни, хаппыыстаны, моркуобу уонна да атын оҕуруот аһын уурар буолбуттар. Буһарыллыбыт борщу тууһуллара. (Ковалев, Могильный|1990|с=120)

# Борщ
## Борщ араастара

Араас регионҥҥа борщу араастык буһараллар. Ол гынан баран улахан икки группаҕа араарыахха сөп:
* Итии (кыһыл) — маннык борщ ордук тарҕаммыт, туһа этэн Украинаҕа;
* Тымныы борщ, саас уонна сайын оҥоһуллааччы.

# Борщ
## Борщ араастара
### Кыһыл борщ

Кыһыл борщу хортуоппуйтан (XIX үйэ иккис аҥарыттан)​​, хаппыыстаттан, моркуоптан, луук, петрушка, укроп уонна булгуччулаах сибиэкилэ буолар, оччоҕуна борщ кыһыл буолар. Эттээх бульоҥҥа буһарыллааччылар, ол гынан баран урут бырааһынньыктарга эрэ эттээх сииллэрэ, мээнэ күҥҥэ сыалаах луугу эбэллэрэ
Борщу остуолга биэриэн иннинэ сүөгэйдэнэр. Хара килиэби, пампушкалары уонна чесноктаах соус биэриллээччи
Пост бириэмэтигэр сыаны уонна эти туттуллубат буолар, уонна мас арыытыгар буһарыллар, уонна тэллэйдэри уонна сороҕор балыгы эбээччилэр. . Украинаҕа Ороһуоспаҕа үгэс быһыытынан «ушкалаах» тэллэйдээх борщ буһарыллар. Ушкалар диэн кыракый варениктары ааттыыллар.

# Борщ
## Борщ араастара
### Тымныы борщ

Тымныы борщу саас эбэтэр сайын оҥороллор. Төрүтүнэн кефир эбэтэр майгынныыр аһыы үрүҥ ас уонна буһарыллыбыт сибиэкилэ туттуллар. Атын аһын - укробу, луугу, петрушканы, чесногу уонна буһарыллыбыт сымыыты эбэллэр уонна буһарыллыбыт хортуоппуйу килиэп оннугар тутан баран сииллэр.
* Сүөгэйдээх борщ, этэ суох борщ, украин борща, космонавтар борщтара |||
# Метафизика

Метафизика диэн чахчы баары чинчийэр философия салаата. Салаалара космология уонна онтология. Баар буолуу уонна аан дойду төрүттээх айылҕаларын үөрэтэр.

# Метафизика
## Өссө маны көр

* Эпистемология
# 118

118 сыл.

# 118
## Туох буолбута

* От ыйын 9 — Траян өлбүтүн кэннэ импэрээтэр буолбут Адриан биир сыл буолан баран Риимҥэ киирбит. Бу ыраахтааҕы бүрүстүөлгэ 21 сыл олорбута, онтон улахан аҥаарын импиэрийэ устун айаҥҥа атаарбыта. Күүһүн-уоҕун саҥа сирдэри сэриилээһиҥҥэ буолбакка, баар сирдэрин сайыннарыыга уурбута.
# Долборук (тыл)

Долборук - хотоҥҥо сүөһүгэ от ууран биэрэр уйа, күкүр.
# 1098

1098 сыл

# 1098
## Түбэлтэлэр

* Бэс ыйын 3 — Биэс ый төгүрүктээн олорон баран крестоноцестар Антиохия куораты ылбыттар. Антиохия түҥ былыр эллиннэр куораттара этэ, кэлин Рим импиэрийэтин куората буолбута, онтон араабтар баһылаан олорбуттара. Билигин Туурсуйа соҕуруу өттүгэр Сиирийэни кытта кыраныыссатыгар баар.
# 1229

1229 сыл.

# 1229
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 18 — Алтыс кириэстээх бохуот: Фридрих II, Ытык Рим импиэрийэтин ыраахтааҕыта, аль-Камиль диэн араабтар баһылыктарын кытта уон сыллаах эйэлэһиини түһэрсэн, Иерусалим, Назарет уонна Вифлеем куораттары кыргыһыыта суох ылар.

# 1229
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 12 — крестоносецтар аармыйалара Иерусалимҥа киирбит.
* Кулун тутар 18 — Крестоносецтар 1187 сыллаахха Салах ад-Дин султан суох гыммыт Иерусалим хоруоллугун сөргүппүттэр.
# Верди Дьузеппе

Джузе́ппе Фортуни́но Франче́ско Ве́рди (итал. Giuseppe Fortunino Francesco Verdi, алтынньы 10, 1813, Ронколе, Буссето куорат таһа, Италия — тохсунньу 27, 1901, Милан) — Италия композитора, Италия оператын оскуолатын тутаах киһитэ. Кини опералара («Риголетто», «Травиата», «Аида») аан дойду саамай үчүгэй опернай тыйаатырдарыгар туруоруллалалар.
# Орёл уобалаһа

Орёл уобалаһа :
| Орёл уобалаһын былааҕа Орёл уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Орёл |
| Иэнэ | 24 700 км² |
| Дьонун ахсаана | 775 936 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Киин |
| Экономическай оройуона | Киин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Козлов Александр Петрович |
| Кэм зоната | UTC {{{FSUTC}}} |
Орёл уобалаһа, (Нууччалыы: Орловская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Орёл.

# Орёл уобалаһа
## География

Орёл уобалаһа, Европатааҕы Россия ортотугар сытар.

# Орёл уобалаһа
## География
### Сир баайа

Тимир рудата (Курскай Магниттаах Аномалията), бороҥ чох, испиэскэ тааһа, туой, кумах.

# Орёл уобалаһа
## История

Өссө XII-с үйэ летописьтарыгар Мценскай,Новосильскай уонна Кромы куораттар ахтыллыбыттар. Оччолорго билиҥҥи уобалас сирэ Чернигов княжествотыгар киирэ сылдьыбыт. XV—XVI үйэлэргэ Улуу Литва Княжестватын иһигэр. Уобалас тэриллибитэ балаҕан ыйын 27 күнүгэр, 1937 сылга.

# Орёл уобалаһа
## Демография

Уобалас олохтоохторун ахсаана, Россия Госкомстатын көрдөрүүтүнэн, 775 936 киһи (2013). Нэһилиэнньэ хойуута — 31.48 киһи/км² (2013). Куорат олохтоохторо —  513 665 киһи (65,75 %). Орёл уобалаһа депопулирующай регион, ол аата нэһилиэнньэтин ахсаана сыл сылтан аччаан иһэр.

# Орёл уобалаһа
## Демография
### Олохтоохтор ахсааннара уларыйыыта

Барыта уонна куорат олохтоохторо (кинилэрөлүүлэрэ) биэрэпистэр түмүктэринэн:

# Орёл уобалаһа
## Демография
### Олохтоох омуктар ахсааннара

| Биэрэпис буолбут сыла | 1989 | 2002 | 2010 |
| Омуктарын ыйбыттар | 889056 (100 %) | 854210 (100 %) | 769467 (100 %) |
| Нууччалар | 861901 (96,9 %) | 820024 (96,0 %) | 739019 (96,1 %) |
| Украинецтар | 11512 (1,3 %) | 11212 (1,3 %) | 7917 (1,0 %) |
| Атын омуктар | 15643 (1,8 %) | 22974 (2,7 %) | 22531 (2,9 %) |
# Сордоҥноох

Сордоҥноох нэһилиэк. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Орто Балаҕан.
Улуус кииниттэн 583 км. соҕуруу диэкки сытар. Томтор бөһүөлэгиттэн 50 км тэйиччи сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 384 киһи (2007 сыл). 2021 сыллааҕы биэрэпиһинэн 414 киһи. Баһылык этэринэн 2024 сыл кулун тутарыгар дьиҥ чахчы олорооччута — 280 киһи, ыалынан аахтаахха — 80-ча. Оскуола оҕотун ахсаан 50-ну кыайбат, сорох кылааска 1, сороххо 3-4 оҕо үөрэнэр. Чааһынай уонна бааһынай хаһаайыстыбаҕа 640-тан тахса сылгы, 117 ынах, 240-ча таба баар.

# Сордоҥноох
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1916 сыл бэс ыйын 29 күнүгэр төрөөбүтэ Пантелеймон Тулааһынап (Туласынов Пантелеймон Яковлевич) (1916—1949) — саха поэта.

# Сордоҥноох
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Аҕа баһылык

Аҕа баһылык — глава. Аҕа баһылык (бас бэринэр кэрискэтинэн) —
1. Баһылыктартан саамай улаханнара (Арассыыйаҕа — дойду бэрэсидьиэнэ, Саха сиригэр — Өрөспүүбүлүкэ Бэрэсидьиэнэ; онтон анныкыларга — бирэмийиэр, миниистирдэр уо.д.а.);
2. Дьиэҕэ-уокка ыал аҕата (баһылыга).
# Степанова Наталья Ивановна

Степанова Наталья Ивановна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.

# Степанова Наталья Ивановна
## Олоҕун олуктара

* 1950 сыллаахха от ыйын 4 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт.
* 1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын театр уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1974—1975 сс. — Ньурба норуодунай театрын артыыһа.
* 1975 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа.

# Степанова Наталья Ивановна
## Айар үлэтэ
### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара

* Аксинья («Инньэ үүтүнэн», И. Гоголев)
* Арина Пантелеймоновна («Женитьба», Н. Гоголь)
* Байбарылаах Балбаара («Наара Суох», И. Гоголев)
* Алааппыйа («Куһаҕан тыын» Н. Неустроев)
* Сыкына («Күкүр Уус», Суорун Омоллоон)
* Далбардаах («Лоокуут уонна Ньургуһун», Т. Сметанин)
* Мадам Ортанс («Оркестр», Ж. Ануй)
* Елена («Татыйаас», М. Михайлова)
* Мотуруос («Аммаҕа саас этэ» В. Васильев — Харысхал)
* Жена Макара («Макаар түүлэ», В. Короленко айымньытынан)

# Степанова Наталья Ивановна
## Айар үлэтэ
### Киинэҕэ оонньообут оруоллара

* Мать («Компот», режиссер Д. Ермолаев)

# Степанова Наталья Ивановна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2010)