yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Боливия

Боливия (Bolivia) диэн Соҕуруу Америка киинигэр баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Бразилия хоту уонна илин, Парагуай уонна Аргентина соҕуруу, Чили уонна Перу арҕаа.
Эуропа колонизациятын иннинэ билиҥҥи Боливия сирэ, Колумб иннинээҕи Америка ордук улахан илин, Инка Империятыгар киирэрэ. Испания Империята бу регионы XVI үйэҕэ баhылаабыта. Испан колониал кэмин улахан өттүгэр, бу сир "Үөһээ Перу" эбэтэр "Чаркас" диэн этэ уонна Перу Вице Хоруоллугун салалтатыгар киирэрэ. 1809 c. тутулуга суох буолбута. Атырдьах ыйын 6, 1825 c. Симон Боливар аатынан ааттаммыт республика тэриллибитэ. Боливия уhун уустук бигэтэ суох буолуу, диктатуралар уонна экономика эмсэҕэлээhиннэрин кэмнэрин ааспыта.
Боливия демократ республика, 9 департамеҥҥа арахсар. Дойду географията араас, арҕаа Анд хайалар бааллар, илин Амазон өрүс бассейнын намтал сирэ. Боливия сайдар дойду, киhи сайдыытын индекса орто уонна олохтоохтор 60% дьадаҥылар. Сүрүн экономика кыhаларынан буолаллар агрикултуура, тыа кэрдии уонна балыктааhын, хостооhун уонна мал (текстиль, таҥас, ыраастаммыт металлар уонна нефть) оҥоруу.
Боливия олохтоохторун ахсаана 9 млн. Бастыҥ тыл испан тыла, ону тэҥэ аймара уонна кечуа тыллара балай эмэ тарҕаныылаахтар.
# Элгэс

Элгэс нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хайыһардаах.
Улуус кииниттэн 58 км. хоту диэкки Дьааҥы өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 385 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хайыһардаах - 382 уонна Үрдүк Кумах - 3 киһи.

# Элгэс
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1938 сыллаахха төрөөбүтэ Горохов Христофор Петрович - Элгэстэй - поэт,

# Элгэс
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Александр Белл

Белл Александр Грэхем (ааҥл. Alexander Graham Bell, 1847–1922) — Шотландияттан төрүттээх АХШ аудиолога уонна айааччыта.
Эдинбурга 1847 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр төрөөбүт. 1871 с. аҕата Александр Мелвилл Белл айбыт саҥаны визуализациялыыр ньыматыгар консультация биэрэр сыалаах АХШ-ка көспүт. Бостоҥҥа дьүлэйдэр учууталларын үөрэтэр оскуола арыйбыт (1872). 1876 сыллаахха электрическэй боруобатынан саҥарбыт бастакы киһинэн буолбут. Ол сыл төлөппүөнү патеннаабыт, 1877 с. Bell Telephone хампаанньаны олохтооччулартан биирдэстэрэ буолбут.
1880 с. французтар Вольта бириэмийэлэрин үбүнэн Вашингтоҥҥа Вольта лабораториятын арыйбыт. Бу лабораторияҕа фотофон (сырдык көмөтүнэн саҥаны биэрии), аудимометр (кулгаах истэрин кээмэйдиир), графофон (дорҕоон суруйар судургу тэрил) айыллыбыттара. Science (Билим) сурунаал төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ буолбут, дьүлэйдэри саҥарарга үөрэтэр ассоциацияны тэрийбит (1890), туох баар олоҕун истибэт буолууну үөрэтиигэ анаабыт.
1922 с. атырдьах ыйын 2 күнүгэр Бейн Бри диэн сиргэ Канаадаҕа өлбүт.
# Ыалдьыттатааһын

Ыалдьыттатааһын диэн дьиэлээх хаһаайын ыалдьыты үтүө санаалаах көрсөн хоннорор, аһатар, билсэр, кэпсэтэр сиэрдэрэ. Ыалдьыттатааһын бары омуктарга хайҕанар үтүө сигили буолар. Исус "айанньыты айхаллаан көрсөөччү миигин айхаллаан көрсөр" диэбитэ.
# Nordwind Airlines

Nordwind Airlines (Хотугу Тыал Авиалиниата), Арассыыйа биир бөдөҥ авиахампаанньата, Pegas Fly авиахампаанньаны кытта 100% акциятын Пегас Туристик конгломерат бас билэр.
Базата — Шереметьево, Москуба.
# Томас Эдисон

Томас Алва Эдисон (ааҥл. Thomas Alva Edison; Олунньу 11 күнэ 1847, Майлен (ааҥл. Milan), Огайо штат — Алтынньы 18 күнэ 1931, Вест Оранж (ааҥл. West Orange), Нью-Джерси штат, АХШ) — Аан дойдуга биллэр, Эмиэрикэ биир сүдү саҥаны айааччыта (нууч. изобретатель), уопсайа 1093 тэрилгэ АХШ патенын ылбыт. Саҥа оҥоһуллубут тэриллэрэ сүрүннээн электрикаттан үлэлииллэрэ. 1878 с. «Эдисон электрик лайт компани» компанияны тэрийбит. 1892 с. «Томсон-Хьюстон электрик» компанияны кытта холбоһон баран «General Electric» корпорация тэриллэр.

# Томас Эдисон
## Эдисон сүрүн саҥа айбыт тэриллэрэ

| Изобретение | год |
| Аэрофон | 18?? |
| Электриканан үлэлиир хас киһи куоластаабытын ааҕар тэрил | 1868 |
| Тикерный аппарат | 1869 |
| Чохтон оҥоһуллубут телефон мембраната | 1870 |
| Түөрт сири кытта тэҥҥэ кэпсэтэр телеграф | 1873 |
| Мимеограф | 1876 |
| Фонограф | 1877 |
| Чох микрофона | 1877 |
| Чохтон оҥоһуллубут Лампа | 1879 |
| Тимир рудатын араарар Магнитнай сепаратор | 1880 |
| Кинетоскоп | 1889 |
| Электрическэй олоппос | 1890 |
| Железо-никелевый аккумулятор | 1908 |
# Лэкиэс

Лэкиэс - Иннокентий Гаврильев - aARtyk ("Аартык") айар студия салайааччыта.
"Маэстро-2007" куонкуруска "Бастыҥ аранжировщик" аатын ылбыта.
# Марков Федор Иванович

Марков Федор Иванович — муосчут, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга.

# Марков Федор Иванович
## Олоҕун олуктара

* 1948 сыл алтынньы 5 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Табаҕа сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
* 1975 сыллаахха Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрбитэ. «Сардаана» фабрикаҕа ювелирдаабыта. Иккис идэтэ мас, металл, муус уонна кумах скульптурата.
* 1975 сылтан Саха сиргэр, Арассыыйаҕа уонна чэрчи таһынан быыстапкаларга кыттар.

# Марков Федор Иванович
## Быыстапкалара

* Америка куораттарыгар (1994)
* Францияҕа (1996)
* Хоҥ Коҥ куоракка (1997)
* Чехияҕа Пльзень куоракка персональнай быыстапка (2003)
* Ону таһынан муус уонна кумах скульптура фестиваалларга.
* 2004 сыллаахха муус фигураларга Харбин куоракка (Кытай) бастаабыта.
* 2007 сыллаахха сайын А. Аргунова — Күөрэгэй ыҥырыытынан Рейкьявик куоракка (Исландия) саха балаҕанын туппута.
* 1992—1994 сыллардаахха Арассыыйа уус-уран Академиятын Красноярскайдааҕы салаатыгар Л. Н. Головницкай уонна Ю. П. Ишханов профессордар салалталаах стажировка барар.
Үлэлэрэ Третьяков галереятыгар (Москва), Нуучча музейыгар, Антропология түмэлигэр (Санкт-Петербург) уонна Саха Сирин түмэллэригэр бааллар.

# Марков Федор Иванович
## Өссө маны көр

Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
# Пшенников Ксенофонт Николаевич

Пшенников Ксенофонт Николаевич (1926—2021) — скульптор, 1968 сыллаахтан ССРС Худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх дьайыксыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга (2002). Өлүөхүмэ улууһуттан төрүттээх.
1926 сыллаахха тохсунньу 20 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһугар Нэлээн диэн дьаамнар олохтообут сэлиэнньэлэригэр (билигин иччитэх, сэбиэскэй кэмҥэ сопхуос сайылыга, сирэ Дабаан нэһилиэгэр киирэр) төрөөбүт. 1938—1943 сс. Дэлгэй сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэммит. 1944 сылтан 1950 сыллаахха диэри аармыйаҕа сулууспалаабыт. Японияны кытта сэрии кыттыылааҕа. Минометчик, артиллерист, полката Жэхэ куораты босхолоспут, сэриини Порт-Артурга түмүктээбит.
1950 сыллаахха дойдутугар төннөн Дьокуускайдааҕы уус-уран училище чочу салаатыгар (скульптурное отделение) киирбит. Елена Порядо (Посядо?) уонна Жермен Яновна Меллуп диэн дьоҥҥо үөрэммит.
   Студентом я вел кружок «Юный скульптор» во Дворце пионеров. Способные были ребята, среди них – К.Г.Туралысов...
Онтон Москубаҕа баран Суриков аатынан институкка туттарсыбыт, ол эрээри өйтөн суруйуутун кыайбакка сатаан киирбэтэх. Переславль-Залесскай куоракка Айымньы дьиэтигэр (Дом творчества) 3-4 ый дьарыктанар эбит. Онно мраморы, чаҥы, керамиканы, тааһы, уҥуоҕу уонна маһы кытта үлэлииргэ үөрэммит.
Монументальнай, станковой скультураҕа уонна кыра формаларга үлэлиир скульптор этэ. Үлэлэрэ граниттан, мрамортан, оҥоһуу таастан, терракотаттан, тимиртэн уонна мастан оҥоһуллубуттара. Оҥоһуу тааһынан үлүһүйэ сылдьыбыта.
1955 сыллаахтан К.Н. Пшенников араас өрөспүүбүлүкэ, Сибиир уонна Уһук Илин, Арассыыйа, сойуус уонна аан дойду (Австрия, Бангладеш, Япония, Канада, Германия) быыстапкаларга кыттыбыт. Кини персональнай быыстапкалара Дьокуускайга 1976, 1986, 1996, 2002, 2006, 2011 сс. буолбуттара.
Кини айбыт мэҥэлэрэ Дьокуускайга уонна өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыгар тураллар: Аммаҕа В.Г. Короленко мэҥэтэ (1958), Мэҥэ-Хаҥалас Бүтэйдээҕэр Карл Байкаловка (1961), Чурапчыга Е. Н. Курашовка (1961), Уус Тааттаҕа Петр Алексеевкэ (1972), Дьокуускайга Феликс Джзержинскэйгэ, Арассыыйа дьоруойгар А.А. Рыжиковка (2002) уо.д.а. Ону таһынан Магадааҥҥа Зоя Космодемьянскаяҕа кини айбыт мэҥэтэ турар.
2020 сыллаахха СӨ үрдүкү наҕараадатынан «Хотугу Сулус» уордьанынан бэлиэтэммитэ.
2021 с. балаҕан ыйын 2 күнүгэр 95 сааһыгар Дьокуускайга өлбүтэ.
# Боотур Уус улууһа

Боотур Уус улууһа эбэтэр Боотуруус улууһа (нууч. Ботурусский улус) - Саха уобалаһыгар баар буола сылдьыбыт бөдөҥ саха улууһа, Дьокуускай уокуругар киирэрэ. XIX үйэҕэ бу улуус 31 нэһилиэктээх этэ. Аан маҥнай Амма уонна Таатта улуустар арахсыбыттара, ол түмүгэр 15 нэһилиэк хаалбыта. Билигин Чурапчы улууһа диэн аатырар.
Саха уобалаһын управлениетын 716 нүөмэрдээх 1912 сыл ахсынньы 8 күнүнээҕи (саҥа ааҕыыннан ахсынньы 21) уурааҕынан 1913 сыл тохсунньу 1 күнүттэн (саҥа ааҕыынан тохсунньу 14 күнүгэр) — Боотуруус улууһа икки улууска хайытыллыбыт: Боотуруус уонна Таатта. Таатта улууһугар Алдан, Тыараһа, 2-с Дьохсоҕон, 1-кы Игидэй, 1-кы Дьохсоҕон, Уус-Амма, Дьүлэй, 1-кы Хайахсыт, 4-с Дьохсоҕон, 2-с Игидэй, 3-с Дьохсоҕон уонна Күнээйи, барыта 12 нэһилиэк киирбит. Ол эбэтэр саҥа улууска 4219 дууһа, 2113 үлэһит бэриллибит, эр киһитэ - 4434, дьахтара - 4313.

# Боотур Уус улууһа
## Боотур Уус улууһун кулубалара

Боотур Уус улууһун кулубалара.
1. Кирен Маврин (1778-1781 сс.) 2. Степан Бигэков - Мочот (1781-1785 сс.) 3. Иван Старостин - Кынчатыып Логлоинов (1786-1789 сс.) 4. Кузьма Сафронов (1793-1796 сс.) 5. Монкурдаах Баунов (1796-1800 сс.) 6. Тэппэйин Абрамов (1800-1803 сс.) 7. Василий Толстяков (1803-1805 сс.) 8. Кузьма Захаров (1805-1812 сс.) 9. Платон Басаарын (1812-1816 сс.) 10. Василий Дьячковский (1816-1818 сс.) 11. Григорий Старостин (1818-1822 сс.) 12. ? (1822-1831 сс.) 13. Григорий Старостин (1831 с.) 14. Яков Попов-Мосунка (1831-1834 сс.) 15. Алесандр Попов - Быыччык (1834-1838 сс.) 16. Дмитрий Башарин (1838-1841 сс.) 17. Василий Попов - Быччайар (1841-1845 сс.) 18. Василий Ефимов (1845-1858 сс.) 19. Диодор Ефимов - Доодор (1858-1862 сс.) 20. Яков Седалищщев - Хооптор (1862-1865 сс.) 21. Диодор Ефимов - Доодор (1865-1867 сс.) 22. Алексей Попов - Өксөөтөп (1868-1871 сс.) 23. Егор Оросин - Оруоһун (1871-1874 сс.) 24. Дмитрий Попов - Миитэрэй (1874-1876 сс.) 25. Гурий Попов - Күүрэй (1876-1882 сс.) 26. Павел Протодьяконов - Байбал (1882-1885 сс.) 27. ? (1885-1889 сс.) 28. Павел Протодьяконов - Байбал (1889-1891 сс.) 29. Иван Оросин - Оруоһун (1891-1895 сс.) 30. Егор Николаев I - Улахан (1895-1900 сс.) 31. Егор Николаев II - Кыра (1900 с.) 32. Илларион Оросин (1900-1902 сс.) 33. Василий Попов I - Бочуута (1902-1905 сс.) 34. Василтй Попов II - Бааса (1905-1907 сс.) 35. Федор Новиков - Нойукуоп (1907-1910 сс.) 36. Никита Куприянов (1910-1912 сс.) 37. Михаил Шеломов - Солуомап (1912-1916 сс.) 38. Дмитрий Сивцев (1916-1918 сс.)

# Боотур Уус улууһа
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуускай, 2004.
* А.А. Саввин аатынан Чурапчы Этнография Музея.
* ↑ А. А. Саввин аатынан Чурапчы этнография музейыттан.
# Mitsubishi

Mitsubishi эбэтэр Mitsubishi Group (三菱グループ, Митсубиши Груп), Дьоппуон биир бөдөҥ финансово-промышленнай конгломерата, Аан Дойдуга биир финансово влиятельнай баай харчылаах тэрилтэ, 700 тахса бизнес салааҕа үлэлиир, олортон сразу 42 салаата (туспа аатынан сылдьар бас бэринэн тэрилтэлэр) Fortuna 500 киирэр. Биир бөдөн уонна биллэр салаата — Mitsubishi Motors.
Салалтата — Токио.

# Mitsubishi
## Өссө маны көр

* Кеирецу (系列, keiretsu)
# Барча

Барча — буһаран баран хатарыллыбыт бытархай балык. Кумах барча — мэлиллибит барча.
# Токарев Сергей Александрович

Токарев Сергей Александрович (1899–1985) — аан дойду норуоттарын устуоруйаларыгар уонна этнографияларыгар идэтийбит үөрэхтээх, Саха АССР уонна РСФСР билимнэрин Үтүөлээх дьайыксыта.

# Токарев Сергей Александрович
## Олоҕун кэрчиктэрэ

1899 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Тулаҕа төрөөбүт. 1918 сыллаахха гимназияны бүтэрэн баран учууталлаабыт. 1922-1925 сылларга Москваҕа университекка общественнай факультеты үөрэнэн бүтэрбит. 1938 с. Москва университетын этнография кафедратын профессора, сэрии сылларыгар. 1941-1943 сыллардаахха Абакаҥҥа учууталлар институттарыгар история кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1943 сылтан ССРС НА Этнография институтугар Австралия, Океания, Америка секторын сэбиэдиссэйинэн, 1957 сылтан Арҕаа Европа норуоттарын үөрэтэр секция сэбиэдиссэйинэн ананар.
1935 сыллаахха историческай наука кандидата учуонай степенин ылар, 1940 сыллаахха «Общественный строй якутов в 17-18 вв.» диэн үлэтин көмүскээн историческай наука доктора буолар.

# Токарев Сергей Александрович
## Научнай үлэлэрэ

* Докапиталистические пережитки в Ойротии. М., ОГИЗ-Соцэкгиз, 1936.
* Очерк истории якутского народа. М., Соцэкгиз, 1940.
* Общественный строй якутов. Якутское гос. изд-во, 1945.
* Религиозные верования восточнославянских народов XIX — начала XX века. М., Изд-во АН СССР, 1957.
* Этнография народов СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1958. Переведена на ит. язык — Tokarev Sergej A. URSS: popoli e costume. Bari, Editori Laterza, 1969.
* Религия в истории народов мира. М., Политиздат, 1964. 2-е изд. М., Политиздат, 1965. 3-е изд. М., Политиздат, 1976. 4-е изд. М., Политиздат, 1986. 5-е изд. М., Республика, 2005. Переведена на разные языки.
* Ранние формы религии и их развитие. М., Наука, 1964.
* История русской этнографии. М., Наука, 1966.
* Истоки этнографической науки. М., Наука, 1978.
* История зарубежной этнографии. М., Высшая школа, 1978.
* Religioni del mondo antico dai primitive ai celti. Milano, Teti, 1981.
* Ранние формы религии. Сб. статей. М., Политиздат, 1990
* Trieste 1946-47 nel diario di un componente sovietico della commissione per i confine italo-jugoslavi. Trieste, Del Bianco editore, 1995.
* Избранное: теоретические и историографические статьи по этнографии и религиям народов мира. М., 1999.
# Оҥхой (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Оҥхой — Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхой нэһилиэгин киинэ.

# Оҥхой (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Историята

Липпэ Атах - липпэ ол аата сахалыы торф.

# Оҥхой (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Оҥхой нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Күүс

Күүс диэн эттик хамсааһынын кубулутар (түргэтэтэр, бытаардар, хайысхатын уларытар) эбэтэр эттиги кумуктатар (форматын уларытар) дьайыы. Эттиккэ атын эттиктэр эбэтэр хонуулар дьайаллар. Күүс тэйитэр уонна тардар буолар. Күүс ахсаана векторынан уонна хайысхатынан быһаарыллар. Кээмэйдэнэр биирдигэ Ньютон (N), бэлиэтэ F. Ньютон биирдигэ 1 килограмм маассалаах эттиги 1 м/с² түргэтэтэр күүс буолар.
Исаак Ньютон эттиктэр хамсааһыннарын быһаарарыгар инерция уонна күүс диэн торумнары туттубута. Бары эттиктэр хараан сокуонун тутуһаллар диэн суруйбута. Ньютон 1687 сылга Айылҕа философиятын математика тосхоллоро (лат. Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) диэн ааттаах битигин таһаарбыта. Бу үлэтигэр Ньютон хамсааһын үс сокуонун ойуулаан суруйбута. Бу сокуоннары физикаҕа күүс өйдөбүлүн быһаарарга күн бүгүҥҥэ дылы туһаналлар.
Ньютон формулата:
Күүһү импульс (хамсааһын ахсаана) кэминэн билиэххэ сөп:
$\mathbf {F} ={\frac {d\mathbf {p} }{dt}}={\frac {d(m\mathbf {v} )}{dt}}$
Маасса мэлдьинэн хаалар буоллаҕына маннык суруллар:
$\mathbf {F} =m{\frac {d\mathbf {v} }{dt}}=m\mathbf {a}$
m - маасса, a түргэтэтии (акселерация). Бу формуланы Ньютон хамсааһын иккис сокуонугар суруйбута. Статика (хамсаабат) түргэтэтии суох түгэнигэр дьайар күүстэри тэҥнэһик торумнарыттан түмүктээн таһаарыахха сөп.
# Рыкунов Николай Осипович

Рыкунов Николай Осипович (1785-1833) — Саха сирин тас өттүгэр үөрэммит бастакы саха, Саха Истиэпэннээх Дууматын (Степной Дууматын) баһылыга.
1785 эбэтэр 1782 сыллаахха төрөөбүт. Аҕата Бойдус диэн балыксыт киһи эбит, сүрэхтэниитигэр Осип диэн ааты ылбыт. Үһүйээн кэпсииринэн, аҕатын кытта Өлүөнэ өрүскэ балыктыы сырыттахтарына ханнык эрэ эспэдииссийэ таарыйан ааспыт (А.А. Борисов сабаҕаларыынан И. Биллингс эспэдииссийэтэ буолуон сөп), аҕата уолун кинилэргэ туттаран ыыппыт.
1811 сыллаахтан Хаҥалас улууһун кулубатыгар Чооччо Айанньыытапка суруксуттаабыт. Онтон нэһилиэк ыстаарыһата (чаччыыната?) буолбут. 1812-1818 сыллардаахха улус кулубата буолбут. Үһүйээн кэпсииринэн сиэрдээхтик салайбытын иһин баайдар сөбүлээбэккэлэр, хос талыллыбатах.
1823 сыллаахха Бороҕон улууһун кулубатын Иван Мигалкины уонна Хаҥалас улууһун кулубатын Савва Кириллини кытта сахалар дэлэгээссийэлэригэр киирэн Иркутскайга барбыт.
# 1340

1340 сыл.

# 1340
## Туох буолбута

* Муус устар 1 — Дания омугун дьоруойа Нильс Эббесен Данияны баһылаан олорбут ньиэмэс наместнигын Герхард III утуйар хоһугар киирэн төбөтүн быһа охсубут.

# 1340
## Өлбүттэр

* Кулун тутар 31 — Иван I Калита (1288 төр.) — 1325 сылтан Москуба кинээһэ, Владимир-Суздаль улуу кинээһэ (Узбек хаантан 1331 с. Дьаралык ылбыт).
# З

З - Саха алпабыытын буукубата. Киирии тыллар олохторугар эрэ туттуллар.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Магнит (ситим)

«Магни́т» — Арассыыйа аһы уонна маллары атыылыыр маҕаһыыннар ситиэ. 1994 сыллаахха Краснодаарга Сергей Галицкай олохтообута, кини 2018 сыллаахха дылы тута олорбута, 2021 сылтан Marathon Group инвестиционнай хампааньа тута олорор..
2021 сылга «Магнит» барыһынан аахтахха чааһынай хампаанньалартан Лукойл уонна X5 Group кэнниттэн үһүс этэ.. 2021 сыллаахха «Дикси» маҕаһыыннар ситимин атыыласпыта.2023 сыл от ыйын туругунан 67 регионнарга 28 000 атыылыыр точкалаах этэ.г.
# Сухаринова Ольга Петровна

Сухаринова Ольга Петровна — 2011 сылтан Айыы Кыһата оскуола үөрэх чааһыгар дириэктэри солбуйааччы, өрөспүүбүлүкэтээҕи «Сыл учуутала» күрэс былдьаһыы лауреата, омук тылын учуутала. Чурапчыттан төрүттээх. СГУ омук тылын салаатын бүтэрбитэ. 2010 сыллаахха «Чурапчы – Мукучу – Дьокуускай» диэн усуторуйаҕа, кыраайы үөрэтиигэ сыһыаннаах эспэдииссийэтэ СӨ бэрэсидьиэнин граанынан өйөммүттэ. 2012 сыллаахха Өрөспүүбүлүкэтээҕи педагогика дьаармаркатыгар «Эйгэ» диэн бырайыага «Уһулуччу бырайыак» аатын ылбыта, үөрэх министиэристибэтин Махтал суругун туппута.
# Асямов Сергей Александрович

Асямов Сергей Александрович (01.11.1907, Красноярскай, Россия империята — 30.04.1942, Великобритания) — лётчик, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1942), майор.

# Асямов Сергей Александрович
## Олоҕун олуктара

1907 сыллаахха алтынньы 19 (сэтинньи 1) күнүгэр Красноярскай куоракка рабочай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча.
Кыһыл Аармыйаҕа 1929—1933 сылларга, 1941 сылтан сулууспалаабыт. 1931 сыллаахха Ейскайдааҕы военно-морской авиационнай училищены бүтэрээт, летчик-инструктор быһыытынан сулууспалаабыт. 1933 сылтан — Гражданскай Воздушнай флот летчига, 1935 сылтан — Главсевморпуть Өлүөнэтээҕи авиационнай группатын летчига.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1941 сыл от ыйыттан кыттыбыт. 1942 сылтан ВКП(б) чилиэнэ.
1942 сыл тохсунньутугар майор Сергей Асямов, 746-с авиационнай полк хараабылын командира, 48 ситиһиилээх бойобуой көтүүлэри оҥорбут. Кини экипаһа өстөөхтөргө сүүс тонна буомбаны быраҕан, өстөөх күүстэригэр, техникатыгар улахан хоромньуну таһаарбыта, өстөөхтөр сабардаабыт сирдэригэр үс мөлүйүөнтэн ордук листовка ыһыллыбыта.
1942 сыллаахха муус устар 30 күнүгэр, Великобританияҕа, биир бастыҥ летчик быһыытынан командировкаҕа сылдьан, хомолтолоохтук авиакатастрофаҕа өлбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1942 сыл бэс ыйын 20 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин майор Асямов Сергей Александровичка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.

# Асямов Сергей Александрович
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (20.06.1942)
* Ленин уордьана (20.06.1942)
* Кыһыл Знамя уордьана (20.02.1942)

# Асямов Сергей Александрович
## Аатын үйэтитии

Герой аатынан Үөһээ Халыма улууһугар Зырянка бөһүөлэк уулуссата, Таймыр полуостровка Лаптевтар муораларыгар хомо ааттаммыттар.
# Петров Александр Эдуардович

Петров Александр Эдуардович - Сунтаар улууhун Бордоҥ нэhилиэгин олохтооҕо, XX үйэ 80-с сылларыгар Афганистааҥҥа сэриилэспит байыаннай лүөччүк, бөртөлүөччүт, икки бойобуой Кыhыл Сулус уордьан кавалердара.
Аармыйааттан бүтэн кэлэн баран Бордоҥ оскуолатыгар "Үрүҥ Уолан" уруогун учууталынан үлэлээбит.
# Эйим (чүөмпэ)

Эйим - өрүс, үрэх дириҥиир сирэ, чүөмпэтэ.
# Пуштуннар

Пуштуннар (эбэтэр Паштуннар биитэр афганнар, Pashto: پښتانه), омук, Афганистаан төрүт уонна сүрүн омуга (66%), ону таһынан Афганистантан көһөн барбыт эмиграннар Пакистанҥа олороллор (25%). Сир шаарын үрдүнэн быһа холоон 70-90 мөллүйүөн пуштун олорор.
Саҥарар тыллара — пушту тыла (Афганистаҥҥа), английскай (Пакистаҥҥа, Индияҕа), Хинди (Индияҕа).
Ахсааннара дойдуларынан:
* Пакистаҥҥа - 57 мөл пуштун
* Афганистаҥҥа - 23 мөл пуштун
* Индияҕа - 11 мөл пуштун
* Улуу Британияҕа - 800 тыһ пуштун
* АХШ - 500 тыһ пуштун
* Канаадаҕа - 300 тыһ пуштун
* Францияҕа - 230 тыһ пуштун
* Соҕуруу Кэриэйэҕэ - 100 тыһ пуштун
* Германияҕа - 70 тыһ пуштун
* Дьоппуонҥа - 65 тыһ пуштун
Саха Сиригэр 2016 сыллаахха 63 пуштун олорор эбит. Арассыыйаҕа 17976 пуштун олорор.
Пуштуннар итэҕэллэрэ — Ислам уонна пуштунвали.
Пуштуннар таджиктарга хаан аймахтыы омук буолаллар, геннара уонна тыллара биир төрдүлээх.
# Васильев Эдуард Львович

Васильев Эдуард Львович, (1944 с. Бүлүүчээн с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун үөрэҕириитин бэтэрээнэ, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо.

# Васильев Эдуард Львович
## Олоҕун олуктара

1944 с. Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бүлүүчээн орто оскуолатын бүтэрэн, производствоҕа үлэлээбитэ. 1964 с. Ленинград куоракка пединститут математика отделениетын бүтэрбитэ уонна Бүлүүчээн орто оскуолатыгар математика учууталынан ананан үлэлии кэлбитэ. Учууталлыыр үлэтин таһынан комсомольскай тэрилтэ сэкирэтээринэн, профком бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
1978 с. үүнэн, опытыран иһэр учууталы Арыылаах оскуолатыгар дириэктэринэн ыыппыттара. Манна үс сыл ситиһиилээхтик үлэлээн баран, Бүлүүчээн нэһилиэгин Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлинэн быыбарданар, онтон 4 сыл буолан баран, Бүлүүчээн оскуолатын дириэктэринэн ананар.
1987 с. Бүлүүчээн сопхуос Бүлүүчээннээҕи отделениетын управляющайынан, салҕыы сүөһү аһылыгын бэлэмниир сыах начальнигынан ананар. Сопхуоһу ыһыахтарыгар диэри «Бүлүүчээн» сопхуос дириэктэринэн үлэлии олорбута, кэлин оскуолатыгар учууталынан үлэлии төннүбүтэ.
Эдуард Львович оройуон норуотун үөрэҕириитин үлэһиттэриттэн биир уопуттаахтара. Маны таһынан, тыа сирин уратыларын ымпыгын-чымпыгын үчүгэйдик билэр буолан, элбэх сылларга хаһаайыстыба, олох-дьаһах салайааччытынан үлэлээбитэ да туоһулуур.
Сүрүн үлэлэрин таһынан, Васильев Э.Л. «Билии» общество активнай чилиэнэ, лектор, элбэх төгүл народнай дьокутаатынан быыбардаммыта. Социалистическай куоталаһыы, хас да пятилеткалар кыайыылааҕа

# Васильев Эдуард Львович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун үөрэҕириитин бэтэрээнэ.
* Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо
# .nu

.nu диэн Ниуэ үрдүк таhымнаах ил домена.
# Миитэрэй Лаптев силбэһиитэ

Миитэрэй Лаптев силбэһиитэ. Материк кытылын уонна Улахан Ляхов арыытын икки ардыларынан силбэһии. Кэтитэ 60км. XVII үйэ 40 сылларыгар нуучча быйҕалынан сылдьааччылар арыйбыттара. Улуу Хотугу экспедиция кыттыылааҕа Лаптев Д.Я. аатынан ааттаммыта.

# Миитэрэй Лаптев силбэһиитэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Харбин

Харбин (Кытайдыы: толору - 哈爾濱 Hā'ěrbīn, кылгатыллыбыт - 哈尔滨 Hā'ěrbīn) — Кытай хотугулуу-илиҥҥи Хэйлундзян (Толору кытайдыы - 黑龍江, кылгатыллыбыт - 黑龙江 Hēilóngjiāng) провинциятын киинэ.
Харбин администрацияларынан маннык арахсар:
* 8 куорат оройуоннара (Даоли, Наньган, Сянфан, Даовай, Пинфан, Сунбэй, Хулань, Ачэн),
* 3 уезд таһымнаах куораттар (Шанджи, Шуанчэн, Учан) уонна
* 7 уезд (Фанджэн, Биньсянь, Илань, Баянь, Тунхэ, Мулань, Яньшу)
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 9,5 мөлүйүөн киһи.

# Харбин
## Остуоруйаттан

Куорат 1898 сыллаахха Трансманчжурия магистралыгар станция быһыытынан үөскээбитэ, ол иһин куорат эргэ өртө Сибиир куораттарын майгыннатар.
Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Арассыыйаттан дворяннар, апыһыардар, "үрүҥнэр" күрээбиттэрэ уонна куорат сайдыытыгар олук уурбуттара. 1932 сыллаахха куораты Дьоппуоннар ылбыттара.
1945 сыллаахха кыһыл армия босхолообута. Кытай сайдыытыгар улахан сабыдыаллаах этэ.