yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Walt Disney World

Walt Disney World (Уолт Дисней Дойдута), сир шаарын үрдүнэн саамай улахан уонна кырдьаҕас күүлэй паарката, оҕолорго уонна улахан дьоҥҥо аналлаах атракцион паарката буолар. Паарканы 100% бас билэр уонна төрүттээччи тэрилтэтэ Walt Disney.
2019 сыллаахха манна 32 мөллүйүөн киһи сылдьыбыт. Аан Дойдуга саамай аатырбыт паарката буолар.
Баар сирэ - Орландо, Флорида (АХШ)
# АХШ аймаҕа

Аймах (ааҥл. county) диэн АХШ администрация биирдигэ. Аймах штат иһилигэр киирэр киниттэн алын биирдик буолар. Хас биирдии аймах бэйэтэ дьаһалталаах. Америка 50 штатыттан 48 штата аймахтартан турар. Луизиана штатын алын биирдигэ пэриш, Аляска штатын алын биирдигэ боро. Аймах киинэ "аймах олбоҕо" (county seat) дэнэр. Америкаҕа бүтүннүүтэ 3,481 аймах баар. Ордук элбэх аймахтаах штат Техас (254), ордук аҕыйах аймахтаах штат Делавэр (3). Ордук элбэх дьонноох аймах Лос Андьелес аймаҕа (9.8 млн киһи), ордук аҕыйах дьонноох аймах Техаска баар Ловинг аймаҕа (64 киһи).
# Виртуальнай сотовай оператор

Виртуальнай сотовай оператор (ааҥл. MVNO, mobile virtual network operator) диэн сотовай оператор, дьиннээх сотовай оператордартан атына диэн кини инфраструктура ситимэ суох буолар, атын оператордартан арендалыыр.
Ол курдук үксүгэр сүрүн оператор сотовай ситимэ уонна коммутатордара туттуллар буолар, ол курдук виртуальнай оператор ситими тутарга харчыны бараабат. Ол оннугар ырыынак ханнык эмит чааһыгар болҕомтону ууран ырыынак сорҕотун ылар.
# Tello Mobile

Tello Mobile (Телло Мобайл) — АХШ тэрилтэтэ, телекоммуникационнай тэрилтэ. Сотовай оператор, супер бүджетнай тарифтааҕынан биллэр. 4G, 5G сибээскэ үлэлиир. T-Mobile вышкаларын арендалыыр.
# 1401

1401 сыл.

# 1401
## Туох буолбута

* От ыйын 9 — Тимур Джалаиридтар султанааттарыгар кимэн киирбит, Багдад куораты урусхаллаабыт.
# Вальди

Вальди — 1972 сыллаахха Германия Мюнхен куоратыгар Олимпия сайыҥҥы ХХ оонньуулара ыытыллыбыттара. Бу оонньуу ымыытынан Вальди диэн ааттаах таакса буолбута. Кини хара маҥнайгыттан олус киэҥник биллэн киирэн барбыт. Кини бэйэтин быһыытын-таһаатын оонньуу курдук оҥорбуттарын кэннэ, өссө таҥаска, араас иһиккэ, былакааттарга эмиэ баар буолбут. Дьиктитэ диэн, бу ымыы – Олимпия оонньууларын ымыыларыттан соҕотох дьиэ кыыла буолар.
Халлаан күөҕэ сырдыга өҥнөөх, дьэрэкээн ойуулаах маайкалаах. Төһө да өрө көтөҕүллүүлээх, наар үөрүү эрэ аргыстаах көрүҥнээҕин иһин, кини Олимпия оонньууларын кыттааччыларыттан туох да итэҕэһэ суох дьаныардаах, дьүккүөрдээх, сымса. Германияҕа бу 1972 сыллааҕы оонньуулар эрэ иннинэ күрэхтэһиилэри сырдатар, сэһэргиир кинигэ оҥорон таһаарбыттар. Биллэн турар, Вальди ол кинигэ сүрүн уобараһа буолбута.
# Саха сиринээҕи норуот маастардара

Бу тиһик "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музея" диэн кинигэттэн ылылылынна.
Мас, туос Аммосова-Осипова Прасковья Васильевна. 1868-1944 Николаева Анна Гаврильевна. 1926 төр.
Көмүс, тимир Бубякина Лариса Петровна. Төр. 1942 Вензель Петров Роберт Никифорович. Төр.1949
Муосчуттар Алексеев Егор Николаевич. 1883-1958 Аммосов Терентий Васильевич. 1912-1988 Амыдаев Николай Данилович. 1933 төр. Ильин Дмитрий Иванович. 1914-1985 Крылов Константин Константинович. 1931 төр. Мамонтов Константин Меркурьевич. 1949 төр. Марков Федор Иванович. 1948 төр. Неустроев Ксенофонт Иннокентьевич. 1886-1942 Павлов Максим Максимович. 1942 төр. Пестерев Семен Николаевич. 1917-1983 Петров Роберт Никифорович. 1949 төр. Петров Степан Никифорович. 1938-1984 Пинигин Роман Михайлович. 1947 төр. Попов Василий Петрович. 1906-1961 Попов Иван Иванович. 1934 төр. Попов Леонтий Кузьмич. XIX үйэ иккис аҥаара — XX үйэ бастакы аҥаара Саввин Егор Петрович. Род.1959 Федоров Алексей Васильевич. 1902-1967
Тигии, вышивка, өрүү, ткачество Аммосова Елена Еремеевна. 1915-2000 Аржакова Елена Ивановна. 1892-1971 Зверева Анна Николаевна. 1952 төр. Иванова Сардаана Владимировна. 1964 Николаева Анна Гаврильевна. 1926 Пинигина Евдокия Семеновна. 1920 Сивцева Анастасия Егоровна. 1910-2001 Федулова Надежда Егоровиа. 1958 Хабаровская Анна Ивановна. 1935
# Муттуххай Бороҥ

Муттуххай Бороҥ, Васильев Валерий Васильевич — суруйааччы, бэйиэт, суруналыыс, Үөһээ Бүлүү улууһун "Үөдүгэй нэһилиэгэ" муниципальнай тэриллии баһылыга.

# Муттуххай Бороҥ
## Олоҕун олуктара

1963 сыллаахха ахсынньы 15 күнүгэр Кэнтик нэһилиэгэр төрөөбүт.
Читаатааҕы индустриальнай-педагогическай техникуму, М.К. Аммосов аатынан СГУ саха салаатын, СР НА ГЧИ аспирантуратын, РФ Президенин иһинэн норуот хаһаайыстыбатын уонна государственнай сулууспа академиятын бүтэрбитэ.
2003 сылтан Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, 2016 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
2017 сыл балаҕан ыйыттан Үөһээ Бүлүү улууһун “Үөдүгэй нэһилиэгэ” муниципальнай тэриллии баһылыгынан талыллан үлэлээбитэ.
2021 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
# Черняхов

Черняхов (укр. Черняхів) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 9 724 (2014).
# Михаил Александрович Слепцов

Михаил Александрович Слепцов - Үөһээ Дьааҥы улууһун Адыаччы нэһилиэгин палеонтологическай музейын төрүттээччи, кыраайы үөрэтээччи. 1927 сыллаахха Үөһээ Дьааҥы улууһун Боронук нэһилиэгин Хатыыстаах сиригэр төрөөбүтэ. Верхоянскай куорат орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1947-49 сс. - Дьокуускайдааҕы Пед.институкка үөрэммитэ. 1949-53, 1954-62, 1966-70 сыллардаахха Адыаччы оскуолатын учууталынан, дириэктэринэн үлэлиир. 1956 сыллаахха оскуола иһинэн музей арылларын ситиһэр.
# Тольятти

Тольятти (1964 сыллаахха диэри Ста́врополь, гир. Σταυρούπολη — туруору тылбааһа «кириэс куората» — Самара уобалаһыгар баар куорат. Дьонун ахсаана 800 тыһ. Бу куоракка Автоваз корпорацията баар.
Мэр - Нiкыта Летягiн
Волга хаҥас кытылыгар Жигули хайатын утары турар.
1737 сыллаахха Василий Татищев көс омуктартан кыраныысаны көмүскүүр кириэппэс быһыытынан олохтообут, ону таһынан сүрэхтэммит калмыыктары көһөрөр сир буолбут.
# Нэчимиэн

?Нэчимиэн :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Үүнээйилэр |
| Аймах: | Poales |
| Кэргэн: | Poaceae |
| Подсемейство: | Pooideae |
| Триба: | Triticeae |
| Уус: | Hordeum |
| Көрүҥ: | H. vulgare |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Үүнээйилэр алпаабытынан]]
Нэчимиэн (Hordeum vulgare) диэн бурдук үүнээйи. Агрикултуураҕа дьиэ кыылын уонна көтөрүн аhылыгар анаан үүннэриллэр, онтон таhынан солодтааhыҥҥа (пиибэ астааhына) туттуллар. 2007 с. нэчимиэн аан дойдутааҕы оҥоруутун таhыма 136 мөлүйүөн тонна уонна үүннэриллэр сирин бүтүн иэнэ 566,000 км² буолбут.

# Нэчимиэн
## Хос быhаарыылар

* ↑ FAOSTAT. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Тургутулунна 18 Ыам ыйын 2009.
# 1803

1803 сыл.

# 1803
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 23 — Роберт Фултон Сена өрүскэ бастакы паарынан барар аалы көрдөрбүт.

# 1803
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 11 — Арассыыйа дьаһалталарынан араарыы реформатын чэрчитинэн Саха сиригэр (ол саҕана Иркутскай күбүөрүнэтин Саха уйуоһа) сэттэ комиссарство тэриллибит: Амма, Үөһээ Бүлүү, Эдьигээн, Зашиверскай, Өлүөхүмэ, Орто Халыма уонна Үт.

# 1803
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 23 — Джон Дальтон 21 химия элэмиэнин уонна холбоһугун атомнай маассаларын аахпыт.

# 1803
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 20 — Саҥа Орлеаҥҥа АХШ Францияттан Луизиананы атыылаһыытын церемонията ааспыт. Франция Испанияттан соторутааҕыта ылбыт Хотугу Америкатааҕы олус киэҥ сирин-уотун АХШ-ка 10 млн долларга атыылаабыт.
# Буом

Буом - суолга, айаҥҥа түбэһэр, кутталынан, эрэйинэн ааһыллар кыбычыын, хапчаан, таас хайа, быһыт таас уо.д.а. мэһэй.
Тэҥнии көр: бом, боом (түүр., монг., тоҥ.-маньч.), буам (хот. кырг.) — эмиэ итинник өйдөбүл.

# Буом
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Аввакумов Максим Спиридонович

Аввакумов Максим Спиридонович (1913-1975) - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгиттэн төрүттээх Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1913 с.т.
1943 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллыбыт, 1946 с. эргиллибит, Забайкальскай фроҥҥа 385 стрелковай полкаҕа сэриилэспит.
1975 с. өлбүт.
# 1732

1732 сыл.

# 1732
## Туох буолбута

* Олунньу 28 — Санкт-Петербурга Арассыыйаҕа бастакы кадет корпуһа аһыллыбыт.

# 1732
## Төрөөбүттэр

* Олунньу 22 — Джордж Вашингтон — Америка Холбоһуктаах Штаттарын бастакы бэрэсидиэнэ (1789—1797 сылларга), Америка тутулуга суох буолуу сэриитин бириэмэтигэр үрдүкү байыаннай хамандыыр уонна Америка Холбоһуктаах Штааттарын "олохтообут аҕалартан" биирдэстэрэ.
# Николаевка (Одесса уобалаһа)

Николаевка (укр. Миколаївка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 972 (2011).
# Сунтаар нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Сунтаар нэһилиэгэ — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ. Киинэ — Сунтаар.

# Сунтаар нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
# Чаҥыс

Чаҥыс — күһүн чараас хаар түһэн баран, өр тымныйан турар кэмэ.
Эбии көр
# Чиижтар уустара

Чиижтар уустара (нууч. Род Чижи, лат. Spinus) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: От күөҕэ чыычаах.

# Чиижтар уустара
## Өссө маны көр

* Зябликтар уустара,
* Чооруостар уустара,
* Вьюроктар уустара,
* Тыллаах чыычаахтар уустара,
* Тойон ымыылар уустара,
* Клестар уустара,
* Ымыылар уустара,
* Суон тумустар уустара
# Миостатин

Миостатин — гормон, киһи быччыҥар үөскүүр, айылҕаттан тестостерон күүһүн баттыыр.
Сыала соруга: дьон наһаа быччыҥа улааппатын диэн, доруобуйатын харыстаатын диэн.
Миостатин үөскээбэт буоллаҕына, киһи дьарыктамматаҕына даҕаны күүһүрүөн сөп.
Бодибилдердар баҕа санаалара, миостатины тохтоторго медицина способ булара буоллар диэн.
Креатин миостатин үлэтин блокируйдуур кыахтаах. Ону таһынан тренболон.
Ричард Сандрак диэн киһи төрүөҕүттэн миостатина суох.
# Ымый томтороот

Ымый томтороот. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүнээҕи сис.
Олдьо салаатын Нэннэли алын сүүрээнин устун сытар.
Устата 50 км. кэриҥэ. Чыпчаала муора таһымыттан 1048 м. үрдүккэ тиийэр.

# Ымый томтороот
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Майаҕастыҥылар

Майаҕастыҥылар (лат. Coregonidae, нууч. семейство Сиговые) — лососеобразнайдар этэрээттэригэр киирэр семейство.
Бу семействоҕа маннык уустар киирэллэр: Сүрүлэр, Майаҕастар, Үрүҥ балыктар.

# Майаҕастыҥылар
## Ылыллыбыт сирэ

Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
# Тардыы (гидрология)

Тардыы — географияҕа: өрүс, күөл, муора уутун тардынан хомуйан аҕалар сирэ барыта (бассейн).
# Жан Нувель

Жан Нувель (фр. Jean Nouvel) — Бранли музейын бырайыактаабыт архитектор.
1945 сыллаахха Франция соҕуруу өттугэр Фюмель диэн кыра куоракка төрөөбүт. Эколь де Боз-Ар диэн оскуолаҕа Парижка үөрэммит.
1972 с. архитектор быһыытынан үлэтин саҕалаабыт. 1991 с. Франция архитектураҕа институутун (IFA) вице-президенэ буолбут, 1993 сылтан — Америка Архитектордарын Институутун (AIA) бочуоттаах чилиэнэ.
«Atelier Jean Nouvel» диэн ааттаах бюрота аан дойдуга барытыгар үлэлиир. Нувель үлэлэрин иһигэр — музейдар, конференц-кииннэр, концертыыр зааллар, офиснай комплекстар уонна олорор дьиэлэр бааллар.
Бүтэһик сылларга бырайыактаабыт үлэлэриттэн биллэллэрэ — Картье Фондатын штаб-квартирата, парижка баар Арааптар дойдуларын институута, Лионнааҕы Опера театра, Люцернаҕа тутуллубут концертыыр заал.
Притцкер бириэмийэтин лауреата.

# Жан Нувель
## Туһаныллыбыт сирэ

* Зарубежная архитектура
* Огромная галерея архитектурных проектов Жана Нувеля
# Киис кутуруга

Киис кутуруга (нууч. ячмень гривастый, дикий ячмень, лат. Hordeum jubatum L.) - нэчимиэннии кылыстаах, кылгас умнастаах, өтөххө, бааһынаҕа үүнэр элбэх сыллаах сыыс от.

# Киис кутуруга
## Өссө маны көр

* Киис отоно
* Киис тиҥилэҕэ
# Чаамык бэргэһэ

Чаамык бэргэһэ — таарбаҕан тириититтэн тигиллибит бэргэһэ.
# Fellow Awards

Fellow Awards — Көмпүүтэр устуоруйатын түмэлин (CHM) бириэмийэтэ. 1987 сыллаахха Гвен Белл диэн Бостоннааҕы көмпүүтэр түмэлин (TCM) соучредителэ олохтообута. Билигин тыыннаах, информационнай технология сайдыытыгар кыттыгастаах дьоҥҥо бэриллэр.

# Fellow Awards
## Наҕараадаламмыттар испииһэктэрэ

Түмэл ытык чилиэттэрэ диэн ааттаналлар.
* 1987: Хоппер, Грейс
* 1995: Форрестер, Джей
* 1996: Mitch Kapor, Олсен, Кен
* 1997: Ритчи, Деннис, Томпсон, Кен, Бэкус, Джон, Возняк, Стив
* 1998: Амдал, Джин, Кнут, Дональд Эрвин, Мур, Гордон
* 1999: Кэй, Алан Кёртис, Маккарти, Джон, Цузе, Конрад
* 2000: Аллен, Фрэнсис Элизабет, Серф, Винтон, Tom Kilburn
* 2001: Брукс, Фредерик, Jean E. Sammet, Уилкс, Морис Винсент
* 2002: Charles Geschke, John Warnock, Кок, Джон, Carver Mead
* 2003: Тим Бернерс-Ли, David Wheeler, Гордон Белл
* 2004: Эрих Блох, Бриклин, Даниэль, Bob O. Evans, Фрэнкстон, Боб, Вирт, Никлаус
* 2005: Бэран, Пол, Энгельбарт, Дуглас, Шугарт, Алан, Сазерленд, Айвен
* 2006: Хоар, Чарльз Энтони Ричард, Кан, Роберт Эллиот, Лэмпсон, Батлер В., Минский, Марвин Ли
* 2007: Хеннесси, Джон Лерой, Паттерсон, Дэвид, Morris Chang, Текер, Чарльз
* 2008: Jean Bartik, Меткалф, Роберт, Торвальдс, Линус
* 2009: Фаджин, Федерико, Хофф, Тед, Stanley Mazor, Масатоси Сима, Donald D. Chamberlin, Robert Everett
* 2011: Диффи, Уитфилд, Хеллман, Мартин, Меркл, Ральф, Джой, Билл
* 2012: Корбато, Фернандо Хосе, Фейгенбаум, Эдвард Альберт, Steve Furber, Sophie Wilson
* 2013: Катмулл, Эд, Гарри Хаски, Robert Taylor
* 2014: Конвей, Линн, John Crawford, Irwin M. Jacobs
* 2015: Страуструп, Бьёрн, Бахман, Чарльз Уильям, Березин Эвелин
* 2016: Дэйв Катлер, Lee Felsenstein, Phil Moorby
* 2017: Алан Купер, Маргарет Гамильтон, Ларри Робертс, Клив Молер
* 2018: Дов Фроман-Бенчковски, Дама Стефани Ширли, Гвидо ван Россум
* 2019: Джеймс Гослинг, Кэтрин Джонсон, Лесли Лэмпорт, Луи Пузен
* 2020: анамматах
* 2021: Раймонд Оззи, Радж Редди, Андрис ван Дам, Лилиан Ф. Шварц
* ↑ Fellow Awards(ааҥл.). computerhistory.org. Тургутулунна 2 Балаҕан ыйын 2016.
# Амма (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Амма бөһүөлэк
* Амма (өрүс)
* Амма улууһа
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Көмүс стандарт

Көмүс стандарт диэн харчы системата. Суот сүрүн биирдигинэн көмүс хатаныллыбыт ыйааhына буолар.
# Үөн-көйүүр

?Үөн-көйүүр :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Arthropoda |
| Подтип: | Hexapoda |
| Кылаас: | Insecta |
Латыынныы аата :
Insecta :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Үөн-көйүүр (лат. Insecta) диэн хамсыыр харамайдар ордук улахан бөлөхтөрө. Ол курдук лыахтар 160 тыһыынча, хомурдуостар 350 тыһыынча, тигээйилэр, кымырдаҕастар, ыҥырыалар 10 тыһыынча, сахсырҕалар 75 тыһыынча, кыймалар 50 тыһыынча көрүҥнэрэ баара биллэр.
Этэ-сиинэ үс чаастан турар: төбөттөн, түөстэн, истэн. Кини 6 атахтаах. Хонууга, ойуурга, күөлгэ олохсуйар. Үөн-көйүүр олоҕун устата 4 түһүмэҕи: сымыыты — көйүүрү (личинканы) — сыаҕайы (куколканы) — сиппит үөнү ааһар. Хомурдуостар, лыахтар, бырдахтар, сахсырҕалар, тигээйилэр, кымырдаҕастар уо.д.а. үөннэр-көйүүрдэр ити курдук сайдаллар.
Таҥара ынаҕа таарыйдахха, хабархай убаҕаһы таһаарар. Ол кинини көтөрдөртөн уонна да атын өстөөхтөрүттэн көмүскүүр. Көтөрдөр таҥара ынаҕын, өҥүттэн көрөн билэн, тыыппаттар. Ол иһин таҥара ынаҕын чаҕылхай, дэбигис көстүмтүө өҥүн сэрэтэр өҥ диэн ааттыыллар. Ыҥырыалар — уопсай кыттыгас олохтоох үөннэр, элбэх буолан бииргэ олороллор. Мүөттээх ыҥырыа дьиэ кэргэнигэр биир бөдөҥ тыһы ыҥырыа — ийэ, хас да сүүс атыыр ыҥырыалар баар буолаллар. Ыҥырыалар буоскаттан алталыы муннуктаах үгүс чуолҕаннардаах уйалары (соттары) сыбаан оҥороллор. Үлэһит ыҥырыа иһин уһугар иннэлээх. Киһини эбэтэр кыылы-сүөлү тиктэҕинэ, эккэ-сииҥҥэ дьаат кутуллан, күүскэ ыарытыннарар. Кыра харамайдар ол дьааттан өлөллөр. Үөн-көйүүр арааһа олус элбэх. Сороҕо сүүрэр, сороҕо көтөр, сороҕо ууга сылдьар.
* Үөн-көйүүр элбэх буоллаҕына, чыычаахтар, атын да көтөрдөр төрүөхтэрэ элбэх буолар.
* Оҥоойу элбэх сайыныгар күһүн тэллэй хойуутук үүнэр.
* Кумаар күһүн хойутаан тыҥкынаатаҕына, кыһына сымнаҕас буолар.
Көтөрдөр кыстыы соҕуруу ичигэс дойдуга баралларын ким да дьиктинэн аахпат. Оттон үөн-көйүүр кыһыны атаара ичигэс дойдуларга көтөрө дьикти курдук көстөр. Айылҕаҕа итинник көстүү эмиэ баар. Ыраах көтүүнү таҥара ынаҕа, тэмэлдьигэн оҥороллор эбит.
# Үһүс рейх

Үһүс рейх (ниэм. Drittes Reich) диэн Германияны 1933 сыллаахтан 1945 сыллаахха буола сылдьыбыт дойдуну ааттыллар. Ол бириэмэҕэ Адольф Гитлер Нацист партиятын салайар этэ. Ол иһин сороҕор бу периоды Нацист Германия диэн ааттааччылар.
Үһүс рейх диэн үһүс империя диэн тылбаастанар тоҕо диэн ниэмэстэр бастакы империянан Рим империятын, онтон иккис Германия империятын (1871–1918 сс) буолар диэн ааттыллара. Гитлер былааскэ кэлиэҕиттэн 1945 сыллаахха бүтүөр дылы салайааччы этэ. 1945 сыллаахха Нацист партията тохтообута, онтон салайааччылара куоппуттара, эбэтэр сууттаммыттара эбэтэр тийиммиттэрэ. Сорох тутаах дьонноро Гаага трибуналыгар суттаммыттара.

# Үһүс рейх
## Историята (кылгастык)
### Аан дойду иккис сэриитэ: 1939-1945

1930 сыллар бүтүүтүгэр Гитлер атын дойдуларга саба түспүтэ. Ол кэнниттэн 1939 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр Польшаҕа саба түспүтэ, онтон Аан дойду иккис сэриитэ саҕаламмыта. Дойдуну түргэнник ылбыта.
Ол кэнниттэн Францияны сэринньи 12 күнүгэр ылбыта. Ол кэнниттэн Холбоһуктаах Хоруоллукка бэринэллэрин туһунан сурук суруйбута. Ону истибэтэхтэринэ син биир бас түһэн ылыам диэн куттаабыта. Ол бириэмэҕэ Холбоһуктаах Хоруоллук премьер-миниистиринэн Уинстон Черчилль үлэлиир этэ уонна кини бэринэргэ аккаастаабыттара.
Британия сэриитэ 1940 сыл от ыйыттан сэтинньигэ дылы ааспыта. Ниэмэстэр элбэх көтөр аалларын сүтэрбиттэрэ, онтон сэтинньи ыйыгар Германияҕа төннүбүттэрэ. Гитлер атын ньыманан Холбоһуктаах Хоруоллугу бэринэттэриэххэ наада диэн эппитэ. Ол кэнниттэн аҥылычааннар Германияҕа буомба бырахпыттарын кэнниттэн Лондон куораты киэҥник буомбалаабыттара. Ол иннинэ промышленность эбэтэр байыаннай точкалары эрэ буомбалыыллара, тоҕо диэн "арийскай раса" дьоннорун тыыннаах хаалларыахтарын баҕараллара.
1941 сыллаахха Гитлер Сэбиэскэй Сойууска саба түһэргэ бирикээс биэрбитэ. Бастакы атакатын "Барбаросса эпирэссийэтэ" диэн ааттаабыта уонна бэс ыйын 22 күнүгэр саҕалаабыта. Кыһын буолбутун кэнниттэн элбэх саллаат тоҥор этэ. Гитлер армията Сталинград куораты ылыыга дылы хотторбот этэ. Сталинград кыргыһыытын иннинэ хас биир өлбүт ниэмэс саллаакка 5 Сэбиэскэй сойуус саллаата өлөр этэ. Сталинградтан саҕалаан ити пропорция уларыйбыта уонна ниэмэстэр хоттороллорун саҕалаабыттара.
Ол кэнниттэн АХШ, Холбоһуктаах Хоруоллук, Франция уонна ССРС атын дойдулары кытта Гитлер армиятын кытта бииргэ охсуспуттара. 1945 сыл муус устар 30 күнүгэр Гитлер ыйаммыта, онтон сэрии ыам ыйын 8 күнүгэр бүппүтэ. Германия хотторбута
# Андреев Роман Михайлович-Мөрөс Арамаан

Андреев Роман Михайлович-Мөрөс Арамаан (1859—1922) — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, ревкомовец.
1859 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Ленскэй бириискэтигэр рабочайынан үлэлээбит. 1918 с. төрөөбүт нэһилиэгэр ревкомунан талбыттар. 1921 с. Кыһыл дружинаҕа доброволеһынан киирбит. 1922 с. «Олом күөлэ» диэн сиргэ үрүҥнэр ытан өлөрбүттэр.
# Обот түү

Обот түү — кус кутуругун төрдүгэр сыа былчархайын үрдүгэр үүнэр ньуолах түү.
# Дьааҥы (өрүс)

Дьааҥы өрүс. Саха сирин хоту диэкки баар өрүс. Уһуна 872 км. Дулҕалаах уонна Сартаҥ өрүстэр холбоһууларыттан ааҕыллар.
Сартаҥы эптэххэ 1490 км. буолар. Тардыытын иэнэ 238000 км². Ити өрүстэр бастара Верхоянскай сискэ бааллар.
Адыаччы өрүс төрдүттэн хочото кэҥиир. Аллараа сүүрээнигэр Кулар сиһи быһа охсор, элбэх таас харгыланар.
Ол кэнниттэн Дьааҥы - Индигиир намталынан устар. Дьааҥы хомоҕо түһүөн иннинэ киэҥ дельталаах (иэнэ 10200 км²).
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Аал сырыыта Верхоянскай куоракка дылы.

# Дьааҥы (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Аниме

Аниме (дьоп. アニメ) диэн аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт Дьоппуон анимацията. Дьоппуоҥҥа оҥоhуллубут анимациялар бүтүн ааттара. Үгүс анимелар манга комикстарыттан тахсыбыттара. Аниме өрүттэрэ: телесериаллар, киинэлэр, видеолар, видео оонньуулар уонна интернет-оҥоhуулар. Аниме элбэх жанрдаах уонна ис хоhоонноох. Аниме сүгүрүйээччилэрэ отаку (дьоп. おたく) дэнэллэр.
# Kimi ga Yo

Кими га ё (дьоп. 君が代) — Дьоппуон өрөгөйүн ырыата. Өрөгөй ырыа тыллара Хэйан эпоха саҕана вака диэн дьоппуон үгэс буолбут хоһоону суруйуу жанрынан суруллубут хоһоонтон төрүттэммитэ. Онон, бу аан дойдуга баар саамай былыргы текстаах уонна саамай кылгас өрөгөй ырыалартан биирдэстэрэ.

# Kimi ga Yo
## Тыллара

* ↑ 国旗及び国歌に関する法律 (яп.) (13 Атырдьах ыйын 1999). Тургутулунна 17 Тохсунньу 2008.
# Сивцев Дмитрий Егорович

Сивцев Дмитрий Егорович — иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Нам улууһугар төрөөбүтэ. Аармыйаҕа 1943 с. бэс ыйын 14 күнүгэр ыҥырыллыбыта. Манчжурияҕа дьоппуоннары кытта сэриилэспитэ. Аармыйаҕа сылдьан суруйбут күннүгэ Нам түмэлигэр харалла сытар. Онтон быһа тардыылар «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммиттэрэ.
# Марониттар

Марониттар (араб. الموارنة‎, ааҥл. Maronites) диэн христианнар бөлөхтөрө, арамей норуотун сорҕото. Маронит итэҕэллээхтэр үксүлэрэ Ливан хайатын эҥэр олорбуттара. Марониттар итэҕэллэрэ католическай итэҕэл салаата буолар, папаны кытта толору алтыһа, бэйэни салайынар бырааптаах.
Марониттар ааттара сирийскэй христианскай сибэтиэй Маронтан төрүттээх. Марон сүгүрүйээччилэрэ Ливан хайатыгар Антиохияттан, бэйэлэрин урукку олохторуттан көһөн кэлбиттэрэ, маронит итэҕэлин олохтообуттара. Ливан апостолунан ааттанар сибэтиэй Авраам сибэтиэй Марон сорудаҕынан кэлэн олохтоохтору христианство итэҕэлигэр киллэрбит. Олохтоохтор кини аатынан Адонис диэн өрүстэрин Авраам диэҥҥэ уларыппыттар.
Америкаҕа көһүү, сут дьыллар, Ливан 1975–1990 сыллардааҕы гражданскай сэриитэ уонна төрүөх аччааһына Левантаҕа марониттар ахсааннарын аҕыйаппыта. Билигин кинилэр Ливан Өрөспүүбүлүкэтин олохтооҕун түөрт гыммыт биирин ылаллар. Үгэс быһыытынан Ливан бэрэсидиэннэрэ бары марониттар этилэр. Национальнай пакт чэрчитинэн премьер-министр мэлдьи суннит-мусульманин, оттон Национальнай мунньах спикерэ шиит-мусульманин буолар.
Ону таһынан марониттар ыаллыы Сирияҕа, Израильга, Кипрга уонна Палестинаҕа олороллор. Ливан диаспората Америкаҕа, Европаҕа, Аустралиаҕа уонна Африкаҕа сүрүннээн кинилэртэн турар.