yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Александр Колчак

Александр Васильевич Колчак диэн гидрограф-учуонай, нуучча императорскай байыаннай флотун адмирала, Арассыыйа политикатын XX-с үйэ саҕаланыытын аатырбыт диэйэтэлэ.
Хаһаахтартан төрдүлээх эбит. Аҕата Кырыым сэриитин кэмигэр Малахов курган сэттэ тыыннаах хаалбыт көмүскээччилэриттэн биирдэстэрэ эбит. Александр дөкүмүөн туоһулуурунан 1874 с. сэтинньи 4 күнүгэр төрөөбүт (1920 с. доппуруос кэмигэр 1873 с. төрөөбүтүм диэн көрдөрбүтэ баар).
Сулууспатын Муора кадетскай куорпуһуттан саҕалаабыт, бу үөрэҕин туйгуннук бүтэрэн адмирал П.Н. Ракорд аатынан харчыннан бириэмийэ ылбыт. Байыаннай моряк быһыытынан Чуумпу океаҥҥа бохуокка сылдьыыттан саҕаламмыт. Бу сылдьан илиҥҥи философиянан үлүһүйбүт, кытай тылын үөрэппит, ол гынан баран олоҕун сүрүн дьыалатынан океанографияны уонна гидрологияны билинэр эбит. 1898 с. бастакы үөрэх үлэтин бэчээттэппит.
1899 с. Саанньыкап сирин көрдүүр экспэдииссийэҕэ киирбит. Петербуурга Сүрүн физика обсерваториятыгар, Павловскайдааҕы магнитнай обсерваторияҕа уонна Норвегияҕа стажировкалар кэннилэриттэн 1900 с. барон Э.Толль экспэдииссийэтин кытта гидролог уонна магнитолог быһыытынан барсар.
Манна сылдьан дириҥҥэ уу туругун, муус туругун чинчийэр, харамайдар кырамталарын хомуйар, географияҕа чинчийиилэри оҥорор, Таймыыр, Олгуйдаах уонна Бельковскай арыыларын кытылларын каартатын оҥорор. Хотугу Муустаах байҕалга саҥа арыыны арыйар, ону экспэдииссийэ салайааччыт кини аатынан ааттыыр (кэлин сэбиэскэй кэмҥэ бу арыы Расторгуев аатынан ааттаммыта).

# Александр Колчак
## Ылыллыбыт сирэ

* Полярная одиссея адмирала Колчака, В. Бочковскай, "Якутия" хаһыат, 2009, тохсунньу 16.
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай баана

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай баана — Арассыыйа Баанын олохтоох тэрилтэтэ.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай баана
## Устуоруйата

XIX үйэ ортотуттан Дьокуускай Арассыыйа хотугулуу-илин өттүн сүрүн куораттарыттан биирдэстэрэ буолбута. Атыы-эргиэн элбээн куорат атыыһыттара баан арыйар туһунан боппуруоһу көтөҕөн барбыттара. Уһун кэмҥэ Үп министиэристэбэтэ ону ылыммакка олорбута, тоҕо диэтэххэ Илин Сибиир атын бааннара оччото суох көрдөрүүлээхтэрэ.
1908 сыллаахтан куорат салалтата бу боппуруоһу дьаныардаахтык туруорбута. Бу сыл бэс ыйын 20-гэр куорат Дуумата хамыыһыйа тэрийбитэ, уонна уопсастыбаннай баан оннугар судаарыстыбаннай бааны тэрийэр туһунан быһаарыы ылыммыта. Онон судаарыстыбаннай баан арыллыбыта.
1918 сыллаахха Судаарыстыбаннай баан Дьокуускайдааҕы салаата атыы-эргиэн хонтуораларын кирэдиит биэриинэн, бырыһыаннаах кумаахылары бэрийиинэн, уонна араас эмитиэннэр биэксэллэринэн дьарыктанара. Управляющай титулярнай советник Златоустовскай Алексей Алексеевич анаммыта. Киниттэн ураты салааҕа 11 чыын (контролер, бухгалтер, кассир уонна кинилэр көмөлөһөөччүлэрэ) уонна 5 аллараа чыын баара. «Коковинъ уонна Басовъ» эргиэн дьиэтиттэн дьиэ куортамнаан олороро, ол туһунан 1918 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр суруллубут көҥүл сурук баар.
1919 сыл тохсунньу 30 күнүгэр Госбаан салаата Бүлүү куоратыгар арыллыбыта.
1992 сыллаахха тохсунньу 29 күнүгэр РСФСР Судаарыстыбыаннай баанын Саха АССР-дааҕы Сүрүн управлениета «СӨ Национальнай баана» диэн ааттаммыта.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай баана
## Ылыллыбыт сирэ

ВЭП агентство саайта
# Сиэн Кынат

Сиэн Кынат (Старостин Анатолий Гаврилович) — саха бэйиэтэ, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1984).

# Сиэн Кынат
## Олоҕун олуктара

Түүлээх нэһилиэгин Кылаайы сэлиэнньэтигэр Уус-Алдан улууһугар от ыйын 3 күнүгэр 1946 с. төрөөбүтэ. 1968 сыллаахха Дьокуускайдааҕы художественнай училищены живописно-педагогическай салаатын бүтэрбитэ. 1973 сыллаахха А. М. Горькай аатынан литературнай үнүстүүтү бүтэрбитэ. Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта.

# Сиэн Кынат
## Олоҕун олуктара
##### Үлэлээбит сирдэрэ:

    Уус-Алдан улууһун хаһыата, худуоһунньук-оформитель, эппиэттиир секретарь
    П. Ойуунускай аатынан Литература түмэлэ, научнай үлэһит, директор
    «Саха Сирэ» хаһыат редакцията, эппиэттиир секретарь солбуйааччыта

# Сиэн Кынат
## Айар үлэтэ

Бастакы хоһоонноро 1961 сыллаахха бэчээттэммиттэрэ. Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Аал уоппар итэҕэлим» 1973 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. А. Старостин айымньылара республика уонна киин сурунаалларга нууччалыы, о. д. а. омук тылларынан бэчээттэммиттэрэ. Кини хоһоонноругар олоҕуран биллэр сэбиэскэй композитор В. Веселов «Река моя Лена» диэн биэс пастораллаах вокальнай цикл оҥорор. А. Старостин Полтаваҕа буолбут Х-с Бүтүн Холбоһук эдэр хоһоонньуттарын фестивалыгар кыттар.

# Сиэн Кынат
## Кинигэлэрэ

* Аал уоппар итэҕэлим: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1973. — 96 с.
* Алгыстаах айаным: Хоһооннор, поэмалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1991. — 61 с.
* Охсуллубут от: Сомоҕо хоһооннор. — Дьокуускай: «Бичик», 1996. — 176 с.
* Благословление: Стихи. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1982. — 31 с.
* Северная мозаика: Стихи. — М.: «Современник», 1985. — 158 с.
* Ытык аналым. Хоhооннор. — Дьокуускай, 1979.
* Река моя Лена. Пять пасторалей. — Л.: «Музыка», 1983.
* Таптал умсулҕана: санаайыктар, суруктар, хоһооннор. - Дьокуускай: Бичик, 2015. - 224 с.
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотеката

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотеката, Арассыыйа илин өттүгэр биир бөдөҥ библиотека. 1925 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Аммосов М.К. туруорсуутунан төрүттэммитэ.
Библиотека фондатын тэрийэргэ кыттыыны ылбыттара 99 араас тэрилтэ, олор истэригэр Москва, Ленинград тэрилтэлэрэ.
Манна ВЦИКка Саха сиринээҕи бэрэстэбиитэлэ Винокуров И.Н. оруола улахан.
1927 сылтан Саха сирин бастакы булгуччулаах босхо экземпляры ылар буолбута, онтон 1931 сылтан РСФСР бэчээт бородууксуйатын босхо булгуччулаах экземпяры ылааччы библиотекалар ахсааннарыгар киирбитэ.
1949 сылтан булгуччулаах босхо ылыы төлөбүрдээх буолбута.
1927 сылтан ааҕааччылар саалалара аһыллыбыта. Тэриллиэҕиттэн ыла Саха сирин култуура кииннэриттэн биирдэстэринэн буолбута.
1973 сыллахха саҥа куорпуска көспүтэ.
1992 сыллахха Саха Республикатын Президенын ыйааҕынан саха омук ордук сыаналаах национальнай достояние аатын сүкпүтэ.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотеката
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Өлүгүмсэхтэр (хомурдуостар)

Өлүгүмсэхтэр (лат. Silphidae gen. et spp., нууч. Мертвоеды) диэн хомурдуостар кэргэннэрэ. Саха Сиригэр уонтан тахса көрүҥ баар. Ордук элбэхтик адаар ойоҕос (ребристый М.), чинчиэ-өлүгүмсэх (могильщик-изыскатель), өлбөөркөй өлүгүмсэх (матовый М.) көстөллөр.
# Лао Шэ

Ла́о Шэ (老舍, пиньинь: Lǎo Shě; дьиҥ аата Шу Цинчунь, Shū Qìngchūn, 舒慶春; 1899 сыл олунньу 3 — 1966 атырдьах ыйын 24) — биллэр Кытай прозаига, драматура, публицист, реалистичнай уонна сатиристичнай прозанан биллибитэ. Кытай национальнай литературатыгар биир биллэр маастара. Маньчжурияттан төрүттээх. "Лао Шы" диэн боростуйодук быһыланыламмыт аата (көнөтүк "Кырдьаҕас Шэ" диэн тылбаастанар)

# Лао Шэ
## Олоҕун тиһиктэрэ

Лао Шэ Пекиҥҥа дьадаҥы ыалга төрөөбүт. Аҕата саллаат эбит, уонна 1901 сыллаах Ихуатанэй бастаанньатын саба баттааһыныгар өлбүт. 1913 сыллаахха Пекин нормальнай үһүс оскуолатыгар киирбит, ол гынан баран харчы тиийбэтиттэн аҕыйах ый буолан баран бырахпыт. Ол сылга Пекин нормальнай университетыгар киирбит уонна 1918 сыллаахха бүтэрбит.
1924 сыллахха Англияҕа кытай тылын үөрэтэ Лондоҥҥа, онтон кэнин Оксфордка барбыт. 1926 сыллахха бастакы романын - "Ытыктабыллаах Чжан философия"тын Сяошо Юэбао диэн литературнай сурунаалга бэчээттээбит. 1927 сыл кулун тутар ыйыгар ол же сурунаалга аныгыскы романа - "Муударай эппитэ", онтон 1929 сыллахха "Икки Ма" диэн романнара бэчээттэнэллэр.
1929 сыллаахха төттөрү Кытайга кэлэр, уонна "Сяопо төрөөбүт күнэ" диэн романы сурунаалга бэчээтттир. Ол кэнниттэн Пекиҥҥа, онтон Цзинань уонна Циндао куораттарга олорор.

# Лао Шэ
## Айымньылара

* «Ытыктабыллаах Чжан философията» (老张的哲学)
* «Муударай киһи эппитэ» (赵子曰)
* «Икки Ма» (二马)
* «Сяопо төрөөбүт күнэ» (小坡的生日)
* «Ый сиэрпэтэ — «Даминху» ромаан фрагмена (月牙儿)
* «Арахсыы» (离婚)
* «Куоска куоратын туһунан сапыыскалар» (猫城记)
* «Халлаан бэлэҕин туһунан кэпсээн» (小坡的生日)
* «Рикша уола» (骆驼祥子)
* «Чжан Цзычжун» (张自忠)
* «Уоттаах көмүү» (火葬)
* «Биир дьиэ кэргэн түөрт көлүөнэтэ» (四世同堂)
* «Пурпурнай знамя анныгар» (正红旗下)
* «Күн сырдыга» (阳光)
* «Кэпсиир дьон» (鼓书艺人)
* «Чэй иһэр сир» (茶馆)

# Лао Шэ
## Нуучча тылыгар тылбаастаныллан тахсыбыт айамньылара

* Лао Шэ. Избранное: Сборник. — М.: Радуга, 1982. — 512 с. (Мастера современной прозы)
* Лао Шэ. Избранные произведения / Сост. Е. Рождественской-Молчановой; вступ. ст. В. Сорокина. — М.: Худож. лит., 1991. — 703 с. (Библиотека китайской литературы) ISBN 5-280-01338-2
# Кэнчээри оҕо образцовай норуодунай ансаамбыла

2016 сылга Уус Алдан Кэнчээри оҕо обрахзцовай ансаамбыла Арассыыйа бочуоттаах ансаамбылын аатын үөрүүлээх быһыыга майгыга ылбыта.
# Ньылба

Ньылба - итэҕэс, эрдэ төрөөбүт ньирэй, кулун, тугут.
# Асеев Иван Егорович

Асеев Иван Егорович — Социалистическай Үлэ Геройа.

# Асеев Иван Егорович
## Олоҕун олуктара

«Ангарагэсстрой» тутуу слесарь-монтажниктарын биригэдьиирэ.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1958 сыл атырдьах ыйын 9 күнүнээҕи Ыйааҕынан Асеев Иван Егоровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Асеев Иван Егорович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1958)
* Ленин уордьана (1958)

# Асеев Иван Егорович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# 260-с

260-c cыллар.
Греция элбэх куоратын готтар ылыылара уонна урусхаллааһыннара
# Тыры

Тыры — үрэх, Алдан өрүс уҥа салаата.
1743 сыллаахха бу үрэх тардыытыгар Федор Шарыпов үрүҥ көмүһү булбута. Кэлин бу сир Нежданинскайдааҕы баайдаах сир диэн ааттанар.
# Томскай Арсен Григорьевич

Томскай Арсен Григорьевич (20 cэтинньи 1973 с, Дьокуускай, Саха Сирэ) — технологическай тэрилтэлээх урбаанньыт, филантроп, международнай технологическай хампаанньыйа inDrive төрүттээччитэ уонна генеральнай исполнительнэй дириэктэрэ, Арассыыйаҕа бастакы тутулуга суох интернет-издание — Ykt.Ru төрүттээччитэ, «inDriver: От Якутска до Кремниевой долины. История создания глобальной технологической компании» кинигэ автора.

# Томскай Арсен Григорьевич
## Олоҕун олуктара

1973 сыллаахха сэтинньи 20 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. Аҕата Томскай Григорий Васильевич.

# Томскай Арсен Григорьевич
## Олоҕун олуктара
### Үөрэҕэ

Дьокуускайга Өрөспүүбүлүкэ физмат оскуолатын (РФМШ) бүтэрбитэ. 1995 сыллаахха Саха государственнай университет математическай факультетын бүтэрбит. 2021 сыллаахха Стэнфордскай высшай бизнес оскуолаҕа салайааччыларга аналлаах Стэнфордскай программаларын ааспыт.

# Томскай Арсен Григорьевич
## Олоҕун олуктара
### Үлэтэ

1994 сыллаахха Саха Сиригэр урбаанньыт үлэтин саҕалаабыт, кини үп индустриятыгар программалары оҥорон саҕалаабыта [источник]. 1999 сыллаахха SakhaInternet хампаанньыйа төрүттээбитэ, кэнники Sinet Group диэн буолбута уонна Ykt.ru сайтын саҕалаабыта. 2013 сыллаахха Дьокуускайга Арсен Томский inDriver хампаанньыйаны арыйбыта (Independent Drivers диэн этии кылгатыыта — тутулуга суох суоппардар). inDrive пассажирскай перевозка сервиһын үлэтин саҕалабыта. Уонна атын сервистэр эбиллэннэр, аҕыйах кэм иһигэр хампаанньыйа улахан грузовой перевозкалары саҕалабыта уонна куораттар ыккардыларынааҕы айаннары, курьер уонна куорат иһигэр өҥөлөрү оҥорон саҕалаабыта.
Тохсунньу 2020 сыллаахха inDrive 72 мөлүйүөн доллардаах аан бастакы бөдөҥ инвестицияларын ылан, 472 мөлүйүөн долларга сыаналаммыта, онуоха Bond Capital сүрүн инвестор быһыытынан кыттыбыт. 2021 сыл саҕаланыытыгар inDrive единорог-хампаанньыйаннан билиниллибитэ, Insight Partners, General Catalyst уонна Bond Capital, курдук фондалар 150 мөлүйүөн доллар инвестициялаабыттар, кинилэр хампаанньыйаны 1,23 миллиард долларга сыаналаабыттара.
Билигин компания өҥөтө 700-тэн тахса куоракка, 47 дойдуга баар, оттон inDrive штаб-квартирата Маунтин-Вью, Калифорния баар.
2022 сыллаахха Арассыыйа Украинаҕа байыаннай киириитинэн сибээстээн, Арсен Томский inDrive үлэһиттэрин cыл бүтүөр диэри толору релокациялааһын туһунан уурааҕы ылыммыт.
# Бурцев Данил Тарасович

Бурцев Данил Тарасович — филология билимнэрин кандидата.

# Бурцев Данил Тарасович
## Олоҕун олуктара

* 1947 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр Саха АССР Уус-Алдан улууһугар Бороҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1973 с. — Москватааҕы государственнай университеты бүтэрбитэ.
* 1973—1976 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын аспирана.
* 1977—1979 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын старшай лаборана.
* 1987—1991 сс. — РНА СС ТЛИ Институтун младшай научнай үлэһитэ.
* 1989 с. - филология билимин кандидатыгар «Типы проблематики в якутской прозе» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1991—1997 сс. — научнай үлэһит.
* 1997—2000 сс. — РНА СС ТЛИ Институтын старшай научнай үлэһитэ.
Д. Т. Бурцев — норуот эпоһын кыһалҕаларын уонна тюрк тыллаах Сибиир омуктарын романнарын чинчийбитэ.

# Бурцев Данил Тарасович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Типы проблематики в якутской прозе» (Якутск, 1992), монография.
* «Якутский эпос олонхо как жанр» (Новосибирск, 1998), монография.
* «Якутский историко-революционный роман 1970-х годов» (Сб.: Развитие реализма в литературах Якутии. — Якутск, 1989).
* «Комментарии к поэзии П. А. Ойунского» (Кн.: Ойунский П. А. Избранные произведения: в 3 т. — Т. 1. — Якутск, 1992).
* «Исследование П. А. Ойунским якутского эпоса олонхо» (Сб.: П. А. Ойунский: взгляд через годы. — Новосибирск, 1998).
* «Описательность в олонхо» (Вестник Академии духовности РС (Я). — 1999. — № 3 (10).
* «Эпос как жанр - способ саморегулирования фольклорного художественного процесса» (Наука и образование. — 1999. — № 4).
* «Рассказы Кюндэ» (Сб.: Бесценное наследие Кюндэ. — Якутск, 2002).
# Ысхаак

Ысхаак (ивр. יִצְחָק‎) диэн Ыһыраайыл иккис аҕа баһылыга. Абыраам уонна Саара уола. Дьаакып уонна Ысаап аҕата. 180 сыл олорбут үһү. Абыраам итэҕэллэригэр алыс ытыктанар киhи.
# Сарыы кынаттар кэргэннэрэ

Сарыы кынаттар кэргэннэрэ (лат. Vespertilionidae, нууч. Семейство Обыкновенные летучие мыши) - Илии кынаттаахтар аймахтарыгар киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу аймахха 3 уус, 6 көрүҥ бааллар.
* Тирии кынаттар уустара
** Бобринскай тирии кыната
** Тирии кынат
* Сарыы кынаттар уустара
** Уу сарыы кыната
** Иконников сарыы кыната
** Наттерер сарыы кыната
* Кынаттаах кутуйахтар уустара
** Кынаттаах кутуйах
# Илин

Илин (нууч. восток) — хайысха, сир-халлаан күн тахсар диэки өттө. Билиҥҥи каарталарга үксүн каарта уҥа өттө буолар.
Утарыта — арҕаа. Илин сахалыы бэлиэтэ — И, аан дойдуга — E (east диэнтэн).
Күн тэҥнэһиитин кэмигэр Күн чопчу илинтэн тахсар.

# Илин
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Даайа-Аммата (Таатта улууһа)

Даайа-Аммата — Таатта улууһун Даайа-Аммата нэһилиэк киинэ.

# Даайа-Аммата (Таатта улууһа)
## Өссө маны көр

* Таатта улууһа
* Даайа-Аммата, нэһилиэк (Таатта улууһа)
# Ганг

Ганг өрүһэ муссон климаттаах территориянан устар. Уута элбэҕинэн Амазонкаҕа уонна Конгоҕа эрэ баһыйтарар. Гималайтан саҕаланар, материк саамай сииктээх территориятынан ааһар. Эмиэ Янцзы курдук, сайын халаанныыр. Өрүс болоорхойдуҥу саһархай уута хайаттан баһаам элбэх кытаанах кыырпаҕы аҕалар, Бенгальскай хомоҕо түһэригэр киэҥ дельтаны үөскэтэр.

# Ганг
## Литература

* Коринская В. А. География: Материктар, акыйааннар географиялара: Орто оскуола 7 кылааһын учебнига. — Дьокуускай: Бичик, 1997.
# Кустук

Кустук — күн көстүүтэ. Ардах кэмигэр күн уота таммахтартан тэйэн үрүҥ өҥ спектрыгар арахсан көстүүтэ. Ый кустуга сэдэх көстүү, түүнүн, ардах кэмигэр, эбэтэр уу чугаһыгар (уу күрүлгэнигэр, долгуннарга) халлаан халлыбыт өттүгэр көстөр.
# Кристоф Саттер

Кристоф Саттер (ааҥл. Christoph Sutter; төр. кулун тутар 20 күнэ 1973 сыл, Базель, Швейцария) — Швейцария урбаанньыта уонна менеджера, South Pole Group тэрийээччидэртэн биирдэстэрэ уонна салайааччыта; парник гаазтарынгар эксперт (көр. ru:Киотский протокол уонна ru:Торговля эмиссионными квотами).

# Кристоф Саттер
## Биографията

Кристоф Саттер 1973 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр Швейцарияҕа Базельга төрөөбүт.
1993-1999 сылларга Цюриххэ Швейцария үрдүкү техника оскуолатыгар үөрэнэн, тулалыыр эйгэни харстааһыҥҥа магиистир истиэпэнин ылбыта.
2002 сыллаахха, Ernst Basler & Partner консалтинг хампаанньаҕа үлэтин кэннэ, myclimate коммерцията суох хампаанньа биир ьэрийээччитинэн буолбут. Хампаанньа килиимэт уларыйыытын эйгэтигэр миэтэдтэри уонна ыстандаартары оҥоруунан дьарыктанар. Тэрилтэтин үлэтин хайысхата Саттер диссертациятыгар суруйбут түмүктэригэр олоҕурбута.
Ол кэмҥэ Кристоф ООН килиимэт уларыйыытыгар кэнбиэнсийэтигэр ыҥырыллан үс сыл үлэлээбит.
2003 сыллаахха диссэртээссийэтин көмүскээбит (тиэмэтэ ааҥл. Sustainability Assessment of CDM Projects under the Kyoto Protoco), бастыҥ үлэтин иһин мэтээлинэн бэлиэтэммит..
2005 сыл сайыныгар MBA (Торонто (Канада) истиэпэнин ылбыт.
2006 сыллаахха, Патрик Бюрги (ниэм. Patrick Bürgi), Томас Камерата (ааҥл. Thomas Camerata) уонна Ренат Хойбергеры кытта South Pole Carbon Asset Management, Ltd. (билиҥҥинэн South Pole Group) хампаанньаны тэрийбит уонна салайааччынан анаммыт. Хампаанньа парник гааһын тахсыытын аҕыйатыы, эмиссия квоталарын атыылааһын бырайыактарынан уонна консалтинг өҥөтүнэн дьарыктанар..
2012 сыллаахха хампаанньаны салайыы үлэтиттэн тэйэн атын атыылыы хайысхаларга үлэлээбит.

# Кристоф Саттер
## Наградалара уонна бириэмийээлэрэ

2009 сыллаахха Эдэр глобал лиидэринэн ааттаммыт (ааҥл. Young Global Leaders).
2011 сыл ахсынньы 13 күнүгэр Кристоф Саттер, Ренатом Хойбергеры кытта, Шваб түмэт урбаанын пуондатынан, South Pole Carbon Asset Management ситиһиилээх үлэлэрин иһин, сыл түмэт урбаанньыттара буолбуттар.
# М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет

Координаталара: 62°01′11″ с. ш. 129°42′33″ в. д.﻿ / ﻿62.01972° с. ш. 129.70917° в. д.﻿ / 62.01972; 129.70917 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, кылгастык ХИБҮ (урукку аата Саха государственнай университета (СГУ)) — Россия Азия өттүгэр ордук улахан үнүбэрситиэттэриттэн биирдэстэрэ. Арассыыйаҕа маннык бэдэрээлинэй таһымнаах сэттэ эрэ үнүбэрситиэт баар.
Үнүбэрситиэт төрүттэммит сылынан 1956 сыл ааҕыллар, оччолорго 1933 сыллаахха тэриллибит Саха государственнай педагогика института ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин Уурааҕынан (1956 сыл атырдьах ыйын 23 күнэ) үнүбэрситиэт буолбута.
Омуктар доҕордоһууларын уордьанынан наҕараадаламмыта (1984 с.). 1990 сылтан сэбиэскэй партийнай уонна судаарыстыбыннай диэйэтэл Аммосов Максим Кирович аатын сүгэр (РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун уурааҕынан (1990 сыл ахсынньы 27 күнэ). 1993 сыл олунньу 6 күнүгэр СӨ Бэрэсидьиэнин ыйааҕынан СГУ өрөспүүбүлүкэ бас үрдүк үөрэх кыһатын статуһун ылбыта.

# М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет
## Сүрүн

2012 сылга туругунан ХИБҮ-гэ 10 үнүстүүт, 9 бакылтыат, 134 хаапыдыра (онтон 99 — үөрэтэн таһаарар хаапыдыра) уонна 3 филиаллаах: Нүөрүҥгүрү, Мирнэй уонна Анаадыр куораттарга.

# М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет
## Тутула

Факультеттар:
* Автодорожнай факультет
* Биолого-географическэй факультет
* Геологоразведочнай факультет
* Горнай факультет
* Инженерно-техническэй факультет
* Историческэй факультет
* Факультет довузовского образования и профориентации
* Филологическэй факультет
* Юридическэй факультет
Институттар:
* Тас дойдулар уонна кинилэр тылларын үөрэтэр институт
* Математика уонна информатика института
* Физкультура уонна спорт института
* Мэдиссиинэ института
* Педагогическэй институт
* Физико-техническэй институт
* Үп-экэниэмикэ института
* Психология институута
* Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтэ
Филиаллар:
* Техническэй институт (Нерюнгри)
* Политехническэй институт (Мирнэй)
* Чукоткаҕа ХИФУ филиала (Анадырь)
* Естесственнай наукалар факультеттарын корпуһа
* Сүрүн корпус
# Ичээлэр

Ичээлэр - Бахсы боотуртан төрүттээх Стручковтар-Ичээлэр.
Ичээ Баһылай Куртах диэн сайылыгар дьиэтин маһын бэйэтэ тыаттан сүгэн соҕотоҕун туттубут. Күһүн идэһэ өлөрүүтүгэр ыттартан күрэтэн кур оҕус аҥарын ампаар үрдүгэр элитэр эбит. Ыччаттара бары күүстээхтэр. Кыыстара Татыйаас саха дьахтарыгар бөдөҥө, 4 кырыылаах харылааҕа кэпсэнэн кэлбит. Тустан, мас тардыһан эр дьону кыайталыыр эбит. Арай убайдара тэҥнэһэллэрэ үһү. Уола Баппаай республикаҕа бастаан кэлбитигэр ийэтэ боруобалаһаары гыммытын бэккиһээн буолбатах. Татыйаас эр бэртэрин үс мас бүтэй нөҥүө быраҕаттаан күлүүгэ ыыталыыр эбит. Эмээхсин өлүөн эрэ иннинэ сууллубуг өтөх иинигэр түспүт борооскутун бэйэтэ хостообута үһү. Ичээ сиэнэ, Татыйаас уола Баппаай туһунан бэйэтэ туспа кэпсээн.
# Алексеев (суолталара)

Бу тыл хас да өйдөбүллээх:
* Алексеев Аркадий Михайлович
* Алексеев Иван Гаврильевич
* Алексеев Михаил Андреевич
* Алексеев, Роман Петрович
* Алексеев Семен Григорьевич
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# ВГТРК

ВГТРК Бүтүн Арассыыйатааҕы Судаарыстыбынна Телевидение уонна Радио хампаанньата (БАСТРХ) Арассыййа сорох телеканалларын түмэр хампаанньа. Бу хампаанньа иһигэр Россия 1, Россия 2, Россия К, Россия 24, Карусель, Моя планета уонна да атын канааллар киирэллэр. БАСТРХ сүрүн канаала Россия 1 буолар.
# Губарев Александр

Губарев Александр - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1995 сыллааҕы төрүөх. Боксаҕа бастакы спортивнай арзрядтаах. Тренерэ Леонов Александр Петрович.
# Б.э.и. 241 сыл

Биһиги эрабыт иннинэ 241 сыл
# Өндөрөй Таас

Өндөрөй Таас. Силээннээх уонна Индигир өрүстэр билирдэрэ буолар кылгас сис.
Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин устата 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1426 м. үрдүктээх.

# Өндөрөй Таас
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Анды балык

Анды балык — туут уонна уомул булкаастарыттан үөскээбит, сэдэхтик көстөр өрүс балыга. Тууччахха майгынныыр, киһи саҕа усталаах, тумса анды тумсугар майгынныыр.
# Хочо улууһа

Хочо улууһа - XX үйэ саҥатыгар Бүлүү уокуругар баар буола сылдьыбыт улуус. 1912 с. Сунтаартан арахсан Тойбохой кииннээх тэриллибит. Аныгы Сунтаар арҕаа нэһилиэктэрэ киирэллэр этэ
# Орто Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Орто Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Орто Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Орто Халыма гимназията
* Орто Халыма орто оскуолата
* Алаһыай орто оскуолата
* Өлөөкө Күөл орто оскуолата
* Березовка эбээн орто оскуолата
* Ойууһаpдаах Горохов С.Н. аатынан орто оскуолата
* Сыбаатай Колесов Г.Г. аатынан орто оскуолата
* Сылгы Ыытаp орто оскуолата
* Хатыҥнаах орто оскуолата
* Эбээх орто оскуолата
* Налимскай орто оскуолата

# Орто Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# 1980 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XXII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1980 сыллаахха Арассыыйа Москва куоратыгар 1980 сыллаахха от ыйын 19 күнүттэн атырдьах ыйын 3 күнүгэр дылы буолан ааспыттара. Кыттааччы ахсаана 80 дойдуттан 5179 эбит. Барыта 2-3 кэмпилиэк мэтээл 21 спорт көрүҥэр оонньоммут.

# 1980 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
## Ооннььулар бойкота

ССРС Афганистаҥҥа саба түһүүтүн кэнниттэн АХШ бэрэсидьиэнэ Джимми Картер 1980 сыл сайыҥҥы Олимпия оонньууларын бойкотка ыҥырбыта. Ол кэнниттэн элбэх дойдулар кыттарга аккаастаммыттара, кыттыахтаах дойдулартан 66 дойду кыттыбатаҕа. Ираан бойкокка кыттыбатаҕа ол гынан баран бэйэтэ Афгаан сэриитин сэмэлээн хамаандатын эмиэ ыыппатаҕа. Кытай эмиэ бойкокка кыттыбатаҕа даҕаны Тайпей хамаандата ыҥыраллыбытын утаран бэйэтин хамаандатын ыыппатаҕа. Ол дойдулар Либерти Белл Классик диэн күрэстэри Филадельфия куоракка ыыппыттара.
# Исландия кроната

Исландия кроната (ISK) диэн Исландиятын валютатын биирдигэ.

# Исландия кроната
## Галерея

* 10 исландия кроната10 исландия кроната
* 1 исландия кроната1 исландия кроната
# Мариуполь

Мариуполь (укр. Маріуполь) диэн Украина куората. Дьонун ахсаана 461 810 (2013).

# Мариуполь
## Историята

2022 сыллаахха Арассыыйа СВО саҕалаан Украина сирин былдьаары , Мариуполь куораты сири кытта тэҥнээбитэ. Быһа холоон 700 тыыһынча киһиттэн 250 тыыһынча киһитэ өлбүтэ. Куорат 95% дьоно дьиэтэ уота суох хаалбыта. Билиҥҥи туругунан Мариуполь оккупацияҕа олорор уонна дьиэлэрин сүтэрбиттэрэ дьиэ биэрбэттэр. Мариупольга геноцид буолбута.