yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Гольдеров Василий Федотович

Гольдеров Василий Федотович (Ороһу уола) — саха поэта, суруйааччыта.

# Гольдеров Василий Федотович
## Олоҕун олуктара

1932 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1966 с. — ССРС суруйааччыларын Сойуустарын чилиэнэ. А. М. Горьскай аатынан Литература институтун иһинэн Үрдүкү литература курстарын бүтэрбитэ.

# Гольдеров Василий Федотович
## Олоҕун олуктара
##### Үлэлээбит сирдэрэ

    «Эдэр коммунист» хаһыат редакцията
    «Кыым» хаһыат редакцията
    «Хотугу сулус» сурунаал редакцията
    Өймөкөөн уонна Амма улуустарын оскуолалара, учуутал
    Уус-уран литератураны тарҕатыы Бюрота
    Саха АССР-га ССРС Литфондата, боломуочунай

# Гольдеров Василий Федотович
## Айар үлэтэ

Бастакы кэпсээнэ «Уолун куолаһа» 1952 сыллаахха Хотугу сулус сурунаалга бэчээттэммитэ. 1955 сыллаахха «Илгэлээх ардах» кэпсээнэ ЫБСЛКС 40 сааһыгар тэриллибит республикатааҕы литературнай конкурска иккис бириэмийэни ылбыта. 1959 сыллаахха «Илгэлээх ардах» диэн сүрэхтэнэн кэпсээннэрин бастакы хомуурунньыга күн сирин көрбүтэ, 1962 сыллаахха кэпсээннэрин иккис хомуурунньуга «Көлүкэчээн» тахсар. Ити кэннэ айар үлэтигэр, хоһоонньут быһыытынан, саҥа кэрдииһи саҕалыыр. Ол кэмтэн ыла хоһооннорун хас да хомуурунньуга бэчээттэнэн таҕыстылар: «Махтал» (1968), «Доҕордоһуу чорооно» (1970), «Күһүөрү сайын» (1982), «Билинии» (1987), «Көмүс күһүннүүн көрсүһүү» (1992) о. д. а. Үгүс айымньылара нуучча тылыгар тылбаастаммыттара. В. Ф. Гольдеров саха тылыгар Чингиз Айтматов «Верблюжий глаз» айымньытын тылбаастаабыта.

# Гольдеров Василий Федотович
## Библиография

* Илгэлээх ардах: Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1959. — 80 с.
* Көлүкэчээн: Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1962. — 94 с.
* Махтал: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1968. — 32 с.
* Доҕордоһуу чорооно: Хоһооннор. — Дьокуускай, Кинигэ изд-вота, 1970. — 80 с.
* Күһүөрү сайын: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1982. — 126 с.
* Билинии: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1987. — 80 с.
* Ытыс буор оннугар: Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1989. — 132 с.
* Көмүс күһүннүүн көрсүһүү: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1992. — 64 с.
* Умнуллубат онус кылаас. — Дьокуускай: Бичик, 2002. — 224 с. — ISBN 5-7696-1664-4
* Өйтөн-сүрэхтэн сүппэтэх эбиккит: кэпсээннэр, хоһооннор, ахтыылар. — Дьокуускай: Бичик, 2012. — 296 с.
# Өрүс бассейна

Өрүс бассейна, өрус тардыыта — өрүскэ киирэр уу мунньустан түһэр сирэ.

# Өрүс бассейна
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Ас буһарар уорганнары ыраастаныы
## Ас буһарар уорганнары ыраастаныы

Оһоҕоһу ыраастааһын-эти-сиини бөҕөргөтүү бастакы хардыыта.Кэм-кэрдии ааһан истэҕин ахсын оһоҕос киртийэн Буойун1999 (ырытыы) 15:18, 22 Ахсынньы 2017 (UTC),халыҥаан,ас буһара,иҥэрэ бытаарар.Оһоҕос иһэ сытыйдаҕына,хааҥҥа токсин киирэр.Ас ситэ буспат буоллаҕына,ис уорган тааһырар,ол түмүгэр улэтэ мөлтүүрүн ааһан,эмсэҕэлиир.
Онон куртахтара-оһоҕосторо ыалдьар дьон быардарын уонна ноордорун УЗИ-га көрдөрөллөрө хайаан да наада.Лямблия,описторхиям,токсокорам,гельминтоз араас көрүҥэ киирэн олохсуйан,киһи организмын бүтүннүүтүн эмсэҕэлэтэр.Киһи бэйэтэ да билбэтинэн гипотит(быар ыарыытынан)араас көрүҥнээх вируһун илдьэ сылдьыан сөп.Кэнники кэмҥэ медицина сайдан,оһоҕос микробиологическай туругун кытта быһаарар буоллулар.Бу барыта сөбүгэр үбү эрэйэр буолан баран,олус наадалаах.Санкт-Петербург ,,Надежда" оскуолатын салайааччыта Н.А.Семенова этэринэн,хас биирдии киһи гигиенатын тэрилигэр тиис суунар суоккаттан ураты клизма баар буолуохтаах.

# Ас буһарар уорганнары ыраастаныы
## Суон оһоҕос ыарыыларын чинчийэр гастроэнтерология научнай институтун сэбиэдиссэйэ 10 сыл анараа өттүгэр биэрбит интервьютуттан:

,,Клизманы уонна слабительнай эмтэри муҥур уһукка тиийдэххэ туттуллуохтаах.200 мл. элбэх ууну клизмаҕа кутуллубат.1,5-2л. тиийэр элбэх уулаах клизма киһи оһоҕоһун быччыҥын ууннарар буолан,тааһырыыны түргэтэтэр.Киһи оһоҕоһун иһигэр уу 80%-тан 50%-ҥа диэри аҕыйаатаҕына,ас буспут тобоҕор таас үөскүөн сөп.Слабительнай эмтэргэ киһи үөрэнэн хаалар,онон хас сырыа ахсын дозаны элбэтэн иһиэххэ наада".

# Ас буһарар уорганнары ыраастаныы
## Эмтэнии:

Клизманан эмтэнии сорох дьоҥҥо бобуллар.Улахан клизманы быраас хонтуруолунан стационарга,санаторийга,профилакторийга оҥоһуллуохтаах.
Доруобай киһи күҥҥэ биирдэ-иккэтэ булгуччу тахсан киириэхтээх.Онтон бу норма кэһиллэр түбэлтэтигэр(ас тобоҕо кэмигэр тахсыбакка хатара)хомпуот,чернослив,биир бакал пиибэ,грецкэй эриэхэ көмөлөһүөхтэрэ.
Клизманан ыраастаныан баҕалаах дьоҥҥо манныгы сүбэлиибит.Эрлих куруускатыгар 2л. оргуйбут сылаас ууга биир остолуобай ньуоска лимон суогун эбэтэр дьаабылыка уксууһун кутун.

# Ас буһарар уорганнары ыраастаныы
## Туһаммыт литература

" Доруобуйаҥ бэйэҥ илиигэр" - Бичик Дьокуускай 2015 с.
Оҥонрдо ЛД-102/2 үөрэнээччитэ Батюшкин Андрей
# Николаев Руслан Русланович

Николаев Руслан Русланович – хапсаҕайга СӨ спордун маастара.
# Дормидонтова Татьяна Даниловна

Дормидонтова Татьяна Даниловна (1938 с. Уһун- Күөл, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2002 с.) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Дормидонтова Татьяна Даниловна
## Олоҕун олуктара

· 1938 с. Саха АССР Сунтаар оройуонун Уһун -Күөл нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1959 с. Тойбохой орто оскуолатын бүтэрэн, хомсомуол путевкатынан колхозка ыанньыксытанан үлэлиир
· 1962-1964 сс – Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи пед.училищеҕа үөрэнэр
· 1964 с Таатта оройуонун Чымнаайы аҕыс кылаастаах оскуолатыгар алын сүһүөх учууталынан үлэлиир
· 1965 с. Сунтаар оройуонун Хадан нэһилиэгэр оҕо саадын сэбиэдиссэйэ
· 1967-1972 сс. Саха государственнай университетын саха тылын салаатыгар үөрэнэр. Үөрэҕин бүэрбитин кэннэ Хадан аҕыс кылаастаах оскуоалтын дириэктэринэн ананан үлэлиир.
· 1973 сылтан саҕалаан 30 сыл Маар-Күөл оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир

# Дормидонтова Татьяна Даниловна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

· Үлэ бэтэрээнэ
· Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
· «Старшай учуутал» аат
# Лорин Михаил Васильевич

Лорин Михаил Васильевич (06.09.1909, Мариуполь, Украина — 05.12.1985) — полковник, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944).

# Лорин Михаил Васильевич
## Олоҕун олуктара

1909 сыллаахха балаҕан ыйын 6 күнүгэр Мариупольга (Украина) төрөөбүт. Омугунан нуучча. 1937 сыллаахха Ленинградтааҕы Гражданскай воздушнай флот инженердэрин институтун бүтэрбит. Саха Сиригэр аэрофотосъемка инженерынан үлэлээбит.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл сэтинньи 5 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия капитаныгар Лорин Михаил Васильевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.

# Лорин Михаил Васильевич
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл № 2446 (05.11.1944)
* Ленин уордьана (05.11.1944)
* Түөрт Кыһыл Знамя уордьана (14.01.1943; 31.05.1943; 09.09.1943; 24.10.1944)
* Нахимов II ст. уордьана
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (31.01.1943)
* «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл
# Үөһээ Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Үөһээ Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Үөһээ Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Аpыылаах орто оскуолата;
* Зырянка орто оскуолата;
* Зырянка 1 №-дээх алын оскуолата;
* Нелемнэй орто оскуолата;
* Угольнай орто оскуолата;
* Үөһээ Халыма төрүт оскуолата;
* Зырянка 2 №-дээх алын оскуолата;
* Утайа төрүт оскуолата;
* Зырянка оробуочай ыччыт киэһээҥҥи оскуолата.

# Үөһээ Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Canada Goose

Canada Goose (ол эбэтэр Канаада хааhа), Канаада тэрилтэтэ, Арктика климпатыгар маарынныыр тыйыс климаттаах дойдуларга кэтэр таҥаһы тигэр хампаанньа. 1957 сыллаахха Сэм Тик Metro Sportswear диэн ааттаах олохтообута. Билигин курткалары, һэлиэччиктэри, бэргэһэлэри, перчаткалары уонна атын таҥаһы тигэр. Атыыланар сыаната 600 дуоллартан тахса буолар.
# Никитин Борис Владимирович

Никитин Борис Владимирович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Сэрии иннинэ Дьокуускайга үлэлээбит. Сэрии кэмигэр авиационнай чааска сулууспалаабыт. Сэрии хонуутугар охтубут. 1943 сыл тохсунньу 17 күнүгэр суруйбут суругуттан көрдөххө Ильмень күөл таһыгар сылдьыбыт. Ниэмэс тылыттан тылбаасчыт эбит, Ставрополь куоракка үөрэнэн баран передовойга кэллим диэбит. 609 п/п, 100-с чаас.
# Иккис Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Иккис Наахара нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хочо.
Майаттан 370 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 796 киһи (2007 сыл).

# Иккис Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

1900 с. биллэр. Урут Илин Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Иккис Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Амма аҕа ууһа, Лээги аҕа ууһа, Уламдьы аҕа ууһа, Аламай аҕа ууһа, Хатай аҕа ууһа

# Иккис Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Абрамов Николай Алексеевич — Кынат (1868—1941) — олоҥхоһут.
    Бубякин Николай Васильевич (15.09.1898—12.05.1942) — сэбиэт үлэһитэ.
    Колесова-Расторгуева Марфа Петровна (1950 с. муус устар 3 к. төр.) — ырыаһыт, Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа
    Жегусов Юрий Иннокентевич (1971 с. балаҕан ыйын 25 к. төр.) — социология билимнэрин кандидата.
# Сыырдаах (Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ)

Сыырдаах — Тулагы-Киллэм нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Сыырдаах (Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ)
## Өссө маны көр

* Дьокуускай
* Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ
# Том Саки

Том Саки (ааҥл. Tom Szaky; 1982, Будапешт, Венгрия) — урбаанньыт, органик тобохтору туһаҕа таһаарар TerraCycle хампаанньа тэрийээччитэ уонна толорооччу дириэктэрэ.

# Том Саки
## Биографията

Том Саки 1982 сыллаахха Венгрияҕа быраас дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Чернобыль АЭС абаарыйатын кэннэ дьиэн кэргэнинээн Канаадаҕа көспүт, онон Том оҕо сааһа Торонтоҕа ааспыт. Бастаан Саки Канада Верней Кэллиэһигэр үөрэммит, ол кэннэ Принстонҥа психологияны уонна экэниэмикэни үөрэппит.
Саки хаста да доткомнары арыйа сатаабыт. 2001 сыллаахха Принстон устудьуона Джоном Бейеры кытта органик тобохтортон вермикомпост оҥорор кыра TerraCycle диэн эко-фирма тэрийбит. Бырайыага пресса уонна инбиэстэрдэр болҕомтолорун тардыбыта, Саки үнүбүрсүтүөтүн быраҕан баран хампаанньатын сайыннарыынан дьарыктаммыта. 2005 сылтан хампаанньа уоҕурдууларун Wal-Mart Stores уонна The Home Depot ситим маҕаһыыннарыгар атыылааһын саҕаламмыта, 2010 сылга TerraCycle атыыта 13 мөлүйүөн дуоллары куоһарбыта.
2013 сыллаахха Шваб Пуондата TerraCycle тэрийээччитин Том Сакины сыл Түмэт урбаанньытынан биллэрбит, Forbes сурунаал кинини аан дойду 30 сүрүн түмэт урбаанньыттарын ахсааныгар киллэрбитэ.
# The North Face

The North Face (сах. Хотугу Түһүү эбэтэр Хоту Сирэй), АХШ таҥастары оҥорон таһаарар тэрилтэтэ, сүрүннээн сылаас соннору оҥорор үрдүк хаачыстыбалаах. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. Сүрүн акцията бэйэтэ тутар (80%), ордубуттара көҥүл эргийэр, 5% курдуга BlackRock уонна Mitsui Group харчы империалара туталлар.
# Сан Хосе (Калифорния)

Сан-Хосе (San Jose) АХШ арҕаа өттүгэр Калифорния штаакка баар куорат, Сан-Франциско соҕуруулуу-илин пригорода (куорат үөһүттэн 80 км).
Олохтоохторун ахсаана 900,2 тыһ. киһи (2004), самалык нэһилиэнньэтин кытта 1,5 мөл. киһи.
# Намибия

Намибия диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута, Атлантик океан кытылыгар баар. Кинилиин кирбиилэhэллэр Ангола уонна Замбия хоту, Ботсуана илин уонна Соҕуруу Африка соҕуруу уонна илин. 1990 с. Соҕуруу Африкаттан тутулуга суох буолбута. Киин куорат Виндhук.
# 747

747 сыл.

# 747
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 9 — Аббасидтар өрө туруулара: Хорасан күбүрээтэрэ Абу Муслим Омейядтар утары аһаҕастык өрө турбут. Бу өрө туруу түмүгэр Дамааскайга кииннээх Омейядтар династиялара сууллубута, былааска Аббасидтар кэлбиттэрэ, импиэрийэ киин куоратынан Багдаад буолбута. Бу өрө туруу төрүөтүнэн арааб төрүттээх Омейядтар атын төрүттээх мусульмааннары бэйэлэригэр тэҥнээбэттэрэ, кинилэри кытта булкуһары бобуулара буолбута. Импиэрийэ атын итэҕэллээхтэрэ эмиэ өрө турууну өйөөбүттэрэ.

# 747
## Төрөөбүттэр

* Муус устар 2 — Улуу Карл (814 өлб.), франктар хоруоллара (768 сылтан), Бавария герцога (788 сылтан), Арҕаа дойдулар импэрээтэрдэрэ (800 сылтан билиҥҥи Франция, Германия уонна Хотугу Италия сирдэрин баһылаабыта).
# Макаров Айаал

Айаал Макаров — спортиҥҥа спорт маастара, Арассыыйа Кубогын (Санкт-Петербург) уонна хамаанданан (Липецк) курэхтэһиитин кыайыылааҕа, Россия чемпионатын уонна хамаанданан Кубогын үрүҥ көмүс призера. Бэйэтэ дьарыктанар.
Саха сирин 2009 с. бастыҥ 10 спортсменын ахсааныгар киирбитэ.
# Большая Чукочья

Большая Чукочья өрүс. Уһуна 758 км., тардыытын иэнэ 19800 км². Уһун Күөлгэ бастаах, Халыма намталынан устан баран Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр.
Тардыытыгар 3600 км² уопсай иэннээх 11500 күөл баар. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥастан икки бөдөҥ салаалаах Өлүөрэ (226 км.) уонна Сэмэн Үрэх (121 км.); Уҥаттан Слава Үрэҕэ (106 км.)

# Большая Чукочья
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Ларионов Николай Спиридонович

Ларионов Николай Спиридонович - Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, РСФСР бочуоттаах дорожнига.
1911 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1929 с. табаарыстыбалары, артыаллары тэрийээччи, көҕүлээччи уонна салайааччы буолбута.
1932 с. Партия уобаластааҕы комитетын уонна Совнарком ыҥырыыларын өйөөн, Алдаҥҥа Орочоон бириискэтигэр 4 сыл үлэлээбитэ.
1941-1943 сс. Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, 41-с гвардейскай дивизия буойуна, Сталинград оборонатын кыттыылааҕа.
1943-1963 сс. колхоз бырабылыанньатын председателэ, кылаабынай бухгалтер, ревизионнай комиссия председателэ.
1946 с. "Германияны кыайыы иһин", "1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. ССРС Доруобуйатын харыстабылын туйгуна (1946 с.). Үлэ Кыһыл Знамята орден кавалера (1947 с.). РСФСР бочуоттаах дорожнига бэлиэлээх (1948 с.)
1963 с. өлбүт.
# Борук Мэхээлэ

Борук Мэхээлэ — Бүлүүттэн төрүттээх ырыаһыт, олоҥхоһут.
Бааска уола Борук Мэхээлэ диэнинэн сэрии иннинэ биллэрэ. I Чочуга олорбут, II Чочуттан төрүттээх. «Үрдүк уҥуохтаах, бөдөҥ-садаҥ, кэлбит-барбыт киһи кыһыл саһыл тыһа бэргэһэлээх, таба курумулаах буолара», — диэн ахтар бэйэтин кинигэтигэр кырдьаҕас суруналыыс Нина Протопопова. Кэлин суруналыыс буолуохтаах Бүлүү куоракка Нина Иннокентьевна эдьиийигэр олордоҕуна онно кэлэн түһэр идэлээх эбит. Кэллэҕинэ киэһэ аайы олоҥхо буолар эбит. «Артыыс аҥаардаах ырыаһыт-олоҥхоһут киһи сэрииттэн эргиллибэтэҕэ», — диэн кини түмүктүүр.
# Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ

Сэттис күн адвентистар таҥаратын дьиэтэ (ааҥл. Seventh-day Adventist Church, нууч. Церковь адвентистов седьмого дня, кыт. 基督復臨安息日會, туур. Yedinci Gün Adventist Kilisesi) — Аан Дойдуга 220 омук сиригэр үлэлиир протестантизм салаата, 26 мөллүйүөн киһи итэҕэйэр итэҕэлэ буолар. Саамай бөдөҥ салаата АХШ, Африка, Кытай, Турция, Украина сирдэригэр тарҕанар.
2022 сыллаахха Саха Сиригэр 2755 киһи итэҕэйэр, олортон 533 сахалар буолаллар.
Атеистар уонна атын религиялар этэллэринэн бу итэҕэли секталар дииллэр. Ол эрэн Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ этэринэн атыттар секталар, ол оннугар киннэр дьиҥнээх буолаллар.
Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ гомосексуал тугун утарар, арыгы уонна табах тардыытын утарар.
Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ дьонноро уонна итэҕэйээччилэрэ баай дьоннорунан биллэллэр, ол курдук ити таҥара дьиэтигэр сыһыаннаах тэрилтэлэр Toyota, Tyson Foods, Walmart, Vivo буолаллар, ол эбэтэр ити тэрилтэлэр үбүлүүллэр.
Атын христианнартан уратыта диэн Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ дьоно иконаҕа үҥпэттэр уонна кириэһи билиммэттэр.
Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ планетарнай салалтата — Батл Крик (Мичиган, АХШ).
# Радиолюбитель аан дойдутааҕы күнэ

Радиолюбитель аан дойдутааҕы күнэ (нууч. Международный или Всемирный день радиолюбителя, ааҥл. World Amateur Radio Day, туруору нууччалыы тылбааһа — «Всемирный день любительского радио») — аан дойду үрдүнэн радиолюбителлэр муус устар 18 бэлиэтиир күннэрэ.
1925 сыллаахха муус устар 18 күнүгэр Франция киин куоратыгар Парижка радиодело энтузиастара «Аан дойдуутааҕы радиолюбителлэр сойуустарын» тэрийбиттэрэ.
# Ойуур сэлиитэ

Ойуур сэлиитэ (лат. Loxodonta cyclotis) диэн Африка сэлиилэрин икки көрүҥүттэн биирэ. Палеогенетиктар билиилэринэн Африка саванна уонна ойуур сэлиилэрэ 5-2 млн кэриҥэ сыллааҕыта арахсыбыттар. Тиһэх 500 тыһыынча сыл тус туспа буккуспакка үөскээбиттэр. Ойуур сэлиитэ саванна сэлиититтэн быдан кыра. Орто үрдүгэ 2,4 метр. Арҕаа Африка уонна Конго өрүс бассейнын сииктээх ойуурдарыгар олорор. Айылҕаҕа 30,000 сэлии хаалбыт. Браконьердар уонна пигмейдар бултууллар. 2021 сылтан ыла улахан эстэр кутталга сылдьар.
# Лыыба

Лыыба — муора уута түллүүтүн, өрүс, күөл, үрэх халаанын кэнниттэн хаалан сотору уолар, былыыктаах чычаас уу. Тэҥнии көр: лиива (фин.) — былыык, бырыы.

# Лыыба
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
# Анаабыр, хаптал хайалаах сир

Анабыр хаптал хайалаах сирэ. Сибиир платформатын сорҕото. Красноярскай крайга уонна Саха сиригэр баар.
Кембрий иннинээҕи фундамент чорбойуута. Муора таһымыттан 500 - 600 м үрдүктээх.
Сорох хайалар 905 м тиийэллэр. Өрүстэр дьириҥ хочолоохтор уонна каньоннахтар. Төрдө архей саҕатынааҕы кристалл буолбут сланецтар (2,5 млрд. сыл нөҥүө өртүнээҕи).
Плато кытыытын диэкки рифей боруодалара (1,5 млрд. сыл).
Үүнээйитэ үксүнэн ойуурдаах туундара.

# Анаабыр, хаптал хайалаах сир
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Буолкалах

Буолкалах өрүc. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 305 км., тардыытын иэнэ 8780 кв.км.
Хотугу Сибиир намтал илин өртүнээҕи маардарга бастаах.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн Хаастаах диэн бөдөҥ салаалаах (123 км.)

# Буолкалах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Швейцария

Швейцария (официаллык Швейцария Конфедерацията) диэн Арҕаа Эуропа дойдута. Олохтоохторун ахсаана 7.6 мөл киhи, иэнэ 41,285 км². Швейцария федерал республика, 26 кантоннардаах (штаттардаах). Киин куората Берн. Суолталаах куораттар: Женева, Базель уонна Цүрих. Швейцария аан дойду ордук баай дойдуларын ахсааннарыгар киирэр.
Кирбиилэhэр Германиялыын хоту уонна хотугулуу-илин, Франциялыын арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа, Италиялыын соҕуруу уонна соҕуруулуу-арҕаа, Аустриялыын уонна Лихтенштайнныын илин.

# Швейцария
## Географията

Альпа хайалара дойду сирин 60-ча бырыһыанын ылаллар уонна дойдуну хотугулуу-илинтэн соҕуруулуу-арҕаа быһа охсоллор. Швейцария хайа хайыһарынан дьарыгырар курортарынан биллэр, онтулара 200-тэн тахсалар, онтон сорохторо аан дойдуга саамай үчүгэйинэн ааҕыллалар.
Швейцария өссө күөллэринэн (саамай биллэллэрэ Цүрих, Тун уонна Женева күөллэрэ), күрүлгэннэринэн, ледниктарынан, минеральнай дьүүктэ ууларынан биллэр. Женева күөлэ Арҕаа Еуропа саамай улахан тууһа суох уу саппаастааҕынан аатырар. Эуропа Рейн, Рона уонна Инн курдук улахан өрүстэрэ Швейцаряи Альпатын хайаларыттан саҕаланаллар.

# Швейцария
## Олохтоохторо

Элбэх култуура бэйэ-бэйэтигэр дьайыыта Швейцарияҕа 4 ил тыла баарыгар тиэрдибит: ниэмэс (65 %), француз (20 %), итальянскай (9 %) уонна ретер-роман тыла (1 % кыра).
Олохтоохторун ахсаана 7 мөл киһи. Онтон 20 % атын омук дьоно. Швейцарецтар ортотунан 79 саастарыгар диэри олороллор. Олохтоохторун 46 % католиктар, 40 % протестааннар, уоннааҕылара — атын итэҕэллээхтэр.

# Швейцария
## Ил тутула

Швейцария 26 сувереннай кантонтан турар, ол кантоннартан үһэ иккилии полукантонтан тураллар. Бу кантоннар Конфедерацияҕа хобоммуттар. Хас биирдии кантон туһунан сокуоннаах, нолуок систиэмлээх, үөрэҕирии систиэмэлээх, сууттаах. Федеральнай бырабыыталыстыба тас политиканы, тас эргиэни дьаһайар, дойду көмүскэлинэн дьарыктанар.
Ниэмэстии саҥарар кантоннар:
* Ааргау
* Аппенцель-Ауссерроден
* Аппенсель-Иннерроден
* Базель-Ланд
* Базель-Штадт
* Берн
* Гларус
* Граубюнден
* Люцерн
* Санкт-Галлен
* Золотурн
* Тургау
* Нидвальден
* Обвальден
* Ури
* Цуг
* Швиц
* Шаффхаузен
* Цүрих
Француузтуу саҥарар кантоннар:
* Вале
* Во
* Женева
* Невшатель
* Дьура (Jura)
Итальянскайдыы саҥарар кантон:
* Тичино
Икки тыллаах кантон (ниэмэстии уонна французтуу):
* Фрибург

# Швейцария
## Эуропа сойууһун кытта сыһыан

Швейцария Эуропа сойууһугар киирбэт. Ол гынан баран көҥүл атыы туһунан ЭС кытта сөбүлэҥнээх, уонна элбэх дойдулар ыккардыларынааҕы сөбүлэҥнэрдээх, онон атыы-эргиэн уонна өҥө оҥоруута көҥүллүк ыытыллар. Онон Швейцария политика өттүнэн Эуропаттан тутулуга суох эрээри Эуропа рыынагар толору киирэ сылдьар. Эуропаҕа табаар киллэриитинэе Швейцария үһүс миэсэҕэ турар, Эуропа табаарын туһаныытынан иккис миэстэлээх.

# Швейцария
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Недвижимость в Швейцарии. Фогт Татьяна, Сандер Сергей, М., «Экономика», 2008 ISBN 978-5-282-02795-2
# Акаси

Бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх.

# Акаси
## Дьоннор

* Акаси Кэн (Akashi Ken)
* Акаси Момока
* Акаси Моришиге
* Акаси Мотоиро
* Акаси Шиганосуке
* Акаси Такей
* Акаси Йасуши

# Акаси
## Фиктивнай символлар

* Акаси Каору

# Акаси
## Сирдэр

* Акаси, Хүөгө
* Akashi Station - Дьоппуон дойдутугар баар биир улахан тимир суол станцията
* Акаси-Кайкүө муостата - Аан-дойду саамай улахан муостата
* Акаси замога
* Акаси уобалаһа
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Нагиб Махфуз

Нагиб Махфуз (Арабтыы نجيب محفوظ)(Ахсынньы 11, 1911 – Атырдьах ыйын 30, 2006) диэн Эгипет суруйааччыта, 1988 с. Нобель литература бирииhин кыайыылааҕа. Аныгы араб литературатын ордук биллиилээх суруйааччыларыттан биирдэстэрэ.

# Нагиб Махфуз
## Үлэлэрэ

| Былыргы Эгипет (1932) مصر القديمة Иирээки сипсиэрэ (1938) همس الجنون Дьылҕалар атаҕастабыллара (1939) عبث الأقدار Нубия радопиhа (1943) رادوبيس Теба охсуhуута (1944) كفاح طيبة Аныгы Каир (1945) القاهرة الجديدة Хан Эл-Халили (1945)خان الخليلي Мидак Аллея (1947) زقاق المدق Мираж (1948) السراب Саҕалааhын уонна уhук (1950) بداية ونهاية Каир трилогията (1956-57) الثلاثية Palace Walk (1956) بين القصرين Баҕа санаа сарайа (1957) قصر الشوق Саахар уулусса (1957) السكرية Гебелауи оҕолоро (1959) أولاد حارتنا Уоруйах уонна ыттар (1961) اللص والكلاب Хонуу куруппааскыта уонна күһүн (1962) السمان والخريف Таҥара дойдута (1962) دنيا الله Заабалауи (1963) Көрдөбүл (1964) الطريق Умнаhыт (1965) الشحاذ Ниил сүүрүгүнэн (1966) ثرثرة فوق النيل Мирамар (1967) ميرامار | Хара куоска паба (1969) خمارة القط الأسود Саҕалааhына уонна уhуга суох кэпсээн (1971) حكاية بلا بداية ولا نهاية Мүөт ый (1971) شهر العسل Сиэркилэлэр (1972) المرايا Самыыр анныгар таптал (1973) الحب تحت المطر Буруй (1973) الجريمة Ал-Карнак (1974) الكرنك Ытыктабыллаах тойон (1975) حضرة المحترم Харафиш (1977) ملحمة الحرافيش Таптал пирамида платотын үрдүнэн (1979) الحب فوق هضبة الهرم Абааhы үөрэхтэрэ (1979) الشيطان يعظ Таптал уонна вуаль (1980) عصر الحب Араб түүннэрэ уонна күнүстэрэ (1981) ليالي ألف ليلة Уруу ырыата (1981) أفراح القبة Биир чаас хаалла (1982) الباقي من الزمن ساعة Ибн Фаттума айана (1983) رحلة ابن فطومة Ахенатен, кырдьык олохтооҕо (1985) العائش فى الحقيقة Басхан өлөрүллүбүт күнэ (1985) يوم مقتل الزعيم Сарсыардааҥҥы уонна киэhээҥҥи кэпсэтии (1987) حديث الصباح والمساء Фонтан уонна иин (1988) Аутобиография дуорааннара (1994) Реабилитация кэмин ыралара (2004) أحلام فترة النقاهة Сэттис халлаан (2005) |