yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ленинскай

Ленинскай бөһүөлэк. Алдан улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 6 км. илин диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2 061 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Ленинскай - 2100 уонна Якокут 144 киһи (2007 сыл).

# Ленинскай
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Хунхаады

Хунхаады сис. Верхоянскай сис систематын уонна Эльгэ хаптал хайаларын икки ардыларынан Томпо өрүс салаалара Дэлинньэ уонна Хунхаады бастарынан сытар.
Устата 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1802 м. үрдүккэ тиийэр.

# Хунхаады
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Сербия динаара

Сербия динаара (сиэрб. српски динар, RSD) диэн Сербия валютатын биирдигэ.

# Сербия динаара
## Банкноталар

* 10 динаар
* 10 динаар
* 20 динаар
* 20 динаар
* 50 динаар
* 50 динаар
* 100 динаар
* 100 динаар
* 200 динаар
* 200 динаар
* 500 динаар
* 500 динаар
* 1000 динаар
* 1000 динаар
* 5000 динаар
* 5000 динаар
# Күүһүлээһин

Күүһүлээһин диэн киһиэхэ эбэтэр харамайга күүһүнэн куһаҕаны хоромньуну оҥоруу - ыалдьыы, оһол, өлүү. Киһи баайын малын алдьатыы эмиэ күүһүлээһин буолар. Чэбдиккэ хоромньута суох күүс биилик дьайыытынан куттааһын, күһэйии, баттааһын эмиэ күүһүлээһин буолар.
Күүһүлээһин сорох көрүҥнэрэ:
* Өлөрүү
* Кырбааһын
* Эчэтии
* Күүһүнэн сиҥнээһин
* Үөҕүү
* Куттааһын
Оһуоба туспа көрүүгэ сексуальнай күүһүлээһин көрүллэр.
# .zm

.zm диэн Замбия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Софронов Евсей Николаевич

Софронов Евсей Николаевич — хапса±айдаґан тустууга САССР спордун маастара, кіІµл тустууга СР спордун маастарыгар кандидат. Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215

# Софронов Евсей Николаевич
## Өссө маны көр

* Софронов Аркадий Николаевич
* Софронов Николай Николаевич
# Кыһыл Дэриэбинэ (Нам улууһа)

Кыһыл Дэриэбинэ — Нам улууһун Хатыҥ-Арыы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Кыһыл Дэриэбинэ (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэ (Нам улууһа)
# Тохта

Тохта (Токта, былыргы нуучча суруктарыгар Тахта, тат. Tuqtay, Туктай; быһа холоон 1270—1312/13) – 1291—1312 сылларга Алтан Ордуу хаана, Мэнгу-Тимур хаан уонна Олдьай-хатун уола, Кини ийэтэ Тулуй хос сиэнэ, кунгират биистэн төрүттээх буолар.

# Тохта
## Олоҕо

Тохта Тула-Буҕа хаан өлбүтүгэр Ноҕай бэклэрбэк көмөтүнэн Алтан Ордуу хаана буолбута уонна Ноҕайга Кырыымы бэлэх биэрбитэ.
1292 сыллаахха Андрей Городецкий баһылыктаах биэс нуучча кинээһэ Тохтаҕа бырааттарын Дмитрий Александровичы утары үҥсүбүттэрэ. Ол иһин 1293 сыллаахха Тохта хаан уонна Ноҕай бэклэрбэк хотугулуу илин Руска сэриинэн барбыттара. Тудан (Дүдэн) диэн ааттаах сэрииһит Муром, Владимир, Переяславль уонна да атын (уопсайа 14 куораты) халаабыт, Тохта бэйэтэ Тверь куоракка сэриинэн барбыта.
Тохта хаан киин былааһы бөҕөргөтүү политикатын ыыппыта уонна куораттары сайыннарбыта. Ону таһынан Тохта бэйэтин оҕотун хаан оҥороору элбэх Чыҥыс Хаан сыдьааннатын өлөртөөбүтэ. Ол курдук Телебуга-хаан, Алгуя, Тоҕрул, Балаган, Кадан, Кутуган, Яка, Тадьу өлбүттэрэ. 1299 сыллаахха Тохта хаан уонна Ноҕай бэклэрбэк утарсыылара саҕаламмыта. Ноҕай бу утарсыыга хотторбута, Тохта кини улууһун халаабыта.
Тохта өлбүтүн кытта Алтан Ордуу сайдыытын суола уларыйбыта, тоҕо диэтэр кини кэнниттэн буолбута хаан Узбек ислам итэҕэлин ылыммыта.

# Тохта
## Семья

* уол: Эль- Басар.
* уол: Ильбасмыш.
# Сутуруоха (күөл)

Сутуруоха — Абый улууһун Ураһалаах нэһилиэгэр баар бөдөҥ күөл. Иэнэ — 67,9 км², уһуна — 24 км, саамай дириҥэ — 3,5 м, орто дириҥэ — 2 м.
Күөлгэ быраҥаатта, майаҕас, сордоҥ, сыалыһар, алыһар уонна Чекановскай мундута бааллар.
# Халҕан аал

Халҕан аал диэн 1859 сылга үөскээбит халҕаннаах (тимир эбэтэр болот) чаан хамсатааччылаах сэрииһит аал. Соруктара - байҕал баһылааһына уонна кытыл көмүскэлэ. Сэбиргэлэ - тэргэн саа уонна таран. Халҕан ааллар 1862 сылга Америка куомун сэриитигэр Вирджинияҕа буолбут Хэмптон Роудс кыргыһыытыгар аан бастаан сэриилэспиттэрэ. Халҕан ааллар 1860-с сылларга байҕал баһыйар күүһэ буоланнар тыалҕаннаах сурааһын ааллар уонна фрегаттар кэхтибиттэрэ. 1906 сылга дредноут аал үөскээн халҕан аал суолтата намтаабыта.
# Брэмэн

Брэмэн (ниэм. Bremen), Германия биир улахан туризм уонна күүлэй киинэ буолар, Аллараа Саксонийа сиригэр баар, туспа бэйэтэ федеральнай сир буолар. Аванпорт куораттаах - Брэмэрһаффен.
# Чиили

Чиили (исп. Chile) диэн Соҕуруу Америка дойдута. Киин куората — Сантьяго.
# Донн Тайс

Донн Тайс (ааҥл. Donn A. Tice; төр. от ыйын 12 күнэ 1959 сыл) — эмиэрикэ урбаанньыта уоннаи менеджерэ, D.light Design (CEO, 2011) дириэктэрдэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ (2010) уонна салайааччыта; Greenline Industries, Inc. (CEO, 2009) салайааччыта; Sustainable Solutions хампаанньа тэрийсээччитэ уонна дьаһайар партнера (2006), NanoBusiness Alliance консультатибынай сэбиэтин чилиэнэ уонна и Эдэр бэрэсидьиэннэр тэрилтэлэрин (ааҥл. Young Presidents' Organization) апыһыара. Тайс «пирамиида төрүтэ» ырыынакка эксперт.

# Донн Тайс
## Биографията

Донн Тайс Висконсин-Милуоки үнүбүрсүтүөтүн (ааҥл. University of Wisconsin–Milwaukee) экэниэмикэҕэ бакалаавырын истиэпэнин, ону кытары Мичиган үнүбүрсүтүөтүн МВА истиэпэнин ылбыта.
Тайс IDG Books сүрүн операционнай дириэктэринэн; Oakland Tribune атыыга дириэктэринэн, Dreyer’s Grand Ice Cream маркетинга уонна саҥа бородуукталарга дириэктэринэн; уонна Procter & Gamble (Folgers) бренд-менеджеринэн үлэлээбитэ.
Abracon Corporation бэрэсидьиэнинэн уонна дириэктэрдэр сэбиэттэрин чилиэнинэн, (COO) HydraBaths, Inc. бэрэсидьиэнинэн уонна сүрүн операциооннай дириэктэринэн үлэлии сылдьыбыта.
1997 сылтан 2002 сылгы дылы Тайс Winterland хампаанньа бэрэсидьиэнэ; хампаанньа дириэктэрдэрин сэбиэтин чилиэнэ этэ.
Алта сыл Holt & Associates үлэлээбит.
2003 сыл тохсунньуттан 2006 сыл от ыйыгар дылы Тайс Nano-Tex, LLC (CEO) хампаанньаны салайбыта.
Үгэс буолбут дьыалабыай карьераны Донн ылымматах.
Биир күн Донн аан дойдуну бээтинэлэрин ыраастыыр киһи буолуон баҕарбатын өйдөөн, бэйэтин түмэт урбаан кыһалҕаларыгар аныырга толкуйдаммыт.
2006 сыллаахха Донн Тайс Sustainable Solutions хампаанньаны тэрийсибитэ, ол кэннэ хампаанньа дьаһайар партнера.
2008 сыл сэтинньигэ Тайс D.light Design хамаандатыгар кыттыспыта, дириэктэринэн.
2009 сыл тохсунньуттан Тайс (CEO) Greenline Industries, Inc. хампаанньаны салайар.
2010 сыллаахха Донн Тайс дириэктэрдэр сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ буолбута, 2011 сыл кулун тутарга — CEO D.light Design. Ол кэмтэн хампаанньа кини салайыытынан сайдар.

# Донн Тайс
## Награадалара уонна премиялара

2014 сыллаахха Донн Тайс, Нед Тозун уонна Сэм Голдман, D.light Design хампаанньаҕа үлэлэрин иһин, Шваб пуондатынан сыл түмэт урбаанньыттарынан биллэриллибитэ.

# Донн Тайс
## Тус олоҕо

Ойоҕо Кристина Скерка (ааҥл. Kristina Skierka) D.light Design хампаанньаҕа үлэлиир.
# Кировскай уобалас

Кировскай уобалаһа :
| Кировскай уобалаhын былааҕа Кировскай уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Киров |
| Иэнэ | 120 374 км² |
| Дьонун ахсаана | ▼1 319 076 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Волга |
| Экономическай оройуона | Волга-Вятка |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Никита Белых |
| Уобалас Сокуон тутар мунньаҕын бэрэсэдээтэлэ | Алексей Ивонин |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Кировскай уобалаһа, (Нууччалыы: Кировская область) - Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Киров.
Илин өттүттэн Перм кыраайын кытта уонна Удмуртияны кытта, хоту өттүттэн Коми Өрөспүүбүлүкэтин уонна Архангельскай уобалаһы кытта, арҕаа өттүттэн Вологодскай, Костромской, Нижнэй Новгороды уобалаһын кытта, соҕуруу өттүттэн Марий Эл уонна Татарстааны кытта кыраныыссалардаах.
1936 сыллаахха тэриллибитэ.

# Кировскай уобалас
## Демография

Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 1 319 076 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 10,96 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74.77% (2013).
# Пензатааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет

Ошибка Lua в Модуль:WikidataCoords на строке 63: attempt to call field 'formatProperty' (a nil value).
Пензатааҕы судаарыстыбанай технологическай университет (ПензСТУ) — Арассыыйа Пенза куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
1959 с. ахсынньы 30 күнүгэр Пензатааҕы суоттуур-анаалистыыр массыыналар собуоттарыгар үрдүк техничнескай үөрэх тэрилтэтэ арыллыбыт. 1994 с. ол тэрилтэ Пензатааҕы технологическай институт буолбут. 2004 с.судаарыстыбаннай технологическай акадьыамыйа, 2013 с. Пензатааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет статуһун ылбыт.

# Пензатааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
## Факультеттара

1. Промышленнай технология факультета
2. Биомэдиссиинэ технологиятын факультета
3. Автоматизированнай информационнай технология факультета
4. Киэһээҥҥи үөрэх факультета
5. Заочнай үөрэх факультета
6. Интегрированнай үөрэхтээһин программаларын факультета
7. Квалификацияны үрдэтии уонна каадырдары эбии үөрэхээһин факультет
Сүрүн кафедралара:
-ааҕар-суоттуур массыыналары, технология систиэмэлэрин уонна тулалыыр эйгэни харыстыыр инженернай оҥоһуулары автомаизациялааһын уонна салайыы кафедрата
-прикладной информатика кафедрата
-информационнай систиэтэлэр уонна технология кафедрата
-прикладной математика уонна экэниэмикэ эпэрээссийэлэрин чинчийии кафедрата
-уопсай уонна роботизированнай оҥорон таһарыы технологиятын кафедрата
-биотехника уонна мэдиссиинэ менеджменын уонна информационнай технологиятын кафедрата
-электроника уонна электротехника кафедрата

# Пензатааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
## Рейтиннэрэ

Пензтааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
1. Пенза куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ
2. Эрэгийиэн үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 18- тан 2-с миэстэ
3. Арассыйа техническай уонна технологическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 444-тэн 49-с миэстэ
4. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2168-тан 135-с миэстэ.
# Баас түргэнник оһор

Ордук сибиэһэй сэбирдэҕэ абааһы хараҕа (нууч. панариций) диэн тарбах бааһыгар күүстээх дьайыыны оҥорор. Биирдэ баайдахха ириҥэни кубарыччы оборон ылар. Онон баас түргэнник оһор. Саҥаттан-саҥа сэбирдэҕи баайан иһиэххэ наада.
# Туртаайы

Туртаайы (лат. Lactarius Зubescens, нууч. Белянка, Волнушка белая) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сииктээх тиит эбэтэр хатыҥ ойуурдарга үүнэр. Хатыҥ чараҥ саҕатыгар ордук хойуу буолар. Саха сиригэр барытыгар көстөр.

# Туртаайы
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 7 см дылы. Түүлээх иилээх. Үрүҥ, сороҕор кытархай соҕус өҥнөөх. Таҥалайдаах араҥата: розатыҥы үрүҥ. Этэ: розатыҥы, убаҕаһа аһыы амтаннаах, үүт курдук. Салгыҥҥа өҥүн уларыппат. Атаҕа: Орто. Сорох сиринэн көҥдөй. Сырдык роза өҥнөөх эбэтэр үрүҥ.

# Туртаайы
## Туттуллуута

Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Хаачыстыбатынан иккис категорияҕа киирэр тэллэй. Тууһанар эрэ.
# Горбунов Леонтий Герасимович

Горбунов Леонтий Герасимович - Социалистическэй үлэ Геройа, шахтер.
1917 сыл олунньу 6 күнүгэр төрөөбүтэ.
2008 сыл сэтинньигэ өлбүт.

# Горбунов Леонтий Герасимович
## Литература

Герои Социалистического Труда Якутской АССР : биобиблиогр. справ. – Якутск, 1987. – С. 48-49.
# Араҥас (тутуу)

Араҥас - өлбүт киһини эбэтэр булду-алды харайарга анаммыт үрдүк атахтаах тутуу, холбо.
Кэлин булду харайар араҥаһы нууччалыыттан киирбит лаабыс (лабаз) диэн тылынан солбуйар буолбуттар.
# Баай күөл

Баай күөл (Байкал) диэн Соҕуруу Сибиир күөлэ. Иркутскай уобаласка уонна Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр баар.

# Баай күөл
## Этимологията

Былыр бу улуу күөлгэ сахалар олоро сылдьыбыттара диэн сабаҕалааһын баар. Өлүөнэ өрүс Баай күөл таһыттан саҕаланарын учуоттаатахха бу оруннаах этии буолуон сөп. Онон күөлү сахалар ааттаабыт буоллахтарына Баай күөл эбэтэр байҕал диэн тыллар кэлин уларытыллан Баай күөл буолбут буолуохтарын сөп. Маны өссө биир сабаҕалааһын бигэргэтэр - Баай күөлгэ баар бөдөҥ арыы билигин Ольхон диэн ааттаах, ол урукку төрүт аата Улахан буолуон сөп.
# Эйр

Эйр (Eyre) - Аустралия дойдутугар икки сири ааттыыллар:
* Эйр - Аустралияҕа тумул арыы аата
* Эйр - Аустралияҕа баар күөл аата
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# 1440-с

1440-с сыллар.

# 1440-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Ногай Ордуута (1440—1634). Кырыым ханствота (1441—1783).
* Руська улуу кинээс бөрүстүөлүн былдьаһыы (1425—1453). Монголы захватывают Василия II в Битве под Суздалем (1445).
* ↑ Зимин А. А. Витязь на распутье: феодальная война в России XV в. — М.: Мысль, 1991. — ISBN 5-244-00518-9 Архивированная копия(суох сигэ — история). Тургутулунна 24 Кулун тутар 2019.
# Бурынь

Бурынь (укр. Буринь) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 9 134 (2013).
# Алексеев Александр Иванович

Алексеев Александр Иванович - үҥкүүһүт, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
1958 сыллаахха Горнай Кэптинигэр төрөөбүтэ. Хабаровскайдааҕы култуура институутун 1983 с. үҥкүү кэллэктиибин салайааччыта диэн идэни ылан бүтэрбитэ. 1983 сылтан Саха сирин судаарыстыбаннай үҥкүү ансаамбылын артыыһа. 1992 сыдтан Үҥкүү Национальнай тыйаатырын дириэктэрэ.
# Фермиум

Халыып:Infobox fermium Фермиум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Fm уонна атом нүөмэрэ 100.
# Борисов Михаил Гаврильевич

Борисов Михаил Гаврильевич - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1918 с. төрүөх, 1944 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с.эргиллибит, Забайкальскай фроҥҥа 114 с.с.б. сэриилэспит, 1976 с. өлбүт.
# EmblemHealth

EmblemHealth — Саҥа Йорк куорат харыстабыл департаменыттан үбүлэнэр саамай бөдөҥ профита суох инчуренс (харысхабыл) тэрилтэ. Сылга 300 мөллүйүөн доллар эргинэр уонна 5 мөллүйүөн клиеннардаах харысхабыл провайдер. Биир босхо медицина өҥөтүн дьоҥҥо тарҕатааччы.
Саайта https://www.emblemhealth.com/
# Архимед

Архимед (Гректыы: Ἀρχιμήδης; б.э.и. 287 — 212) — Сиракустан төрүттээх грек математига, физига, инженера, айааччыта уонна астронома.
# Оросин Егор Николаевич

Оросин Егор Николаевич (1839-1909) — Боотуруускай улуус баайа, атыыһыта. Игидэй нэhилиэгин сиhэ.
1909 сыллаахха өлбүт. Сүөһүтүн ахсаана 600-тэн тахса сылдьыбыт. Дьокуускай дьаарбаҥкатыгар түүлээҕи, сүөһүнү, эти, арыыны эргинэр эбит. Улуус кулубатынан талыллан үлэлээбит. Анастасия диэн ааттаах кыыһын Өксөкүлээх Өлөксөй кэргэн ылбыт. Өлүөн иннинэ туох баар көмүһүн, харчытын сиргэ кистээбит. Ол кылаат ханна кистэнэ сытара биллибэт. Кэргэнэ Фёкла Захаровна Оросина О5олоро: Иван Егорович Оросин, Анна Егоровна Давыдова-(1876-1905), Анастасия Егоровна Кулаковская-(1881-1906) Сергей Егорович Оросин Василий Егорович Оросин Илларион Егорович Оросин Мария Егоровна Оросина
Оросин Егор Николаевич Платон Ойуунускай суруйбут "Кыһыл ойуун" драматыгар Оруос Баай прототиба буолбут.
# Оконешников Семен Петрович

Оконешников Семен Петрович — опера ырыаһыта, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин норуодунай артыыһа (1993).

# Оконешников Семен Петрович
## Олоҕун олуктара

* 1944 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр Нам улууһун Бөтүҥ нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1963 сыллаахха Музыка уонна дыраама тыйаатырын хоругар үлэтин саҕалаабыт. Музыка училищетыгар (вокал кылааһыгар) үөрэммит.
Армияҕа сулууспалыы сылдьан эмиэ ыллыыр: Забайкалье сэрии уокуругун ырыа уонна үҥкүү ансаамбылын солиһа.
* 1975 сылтан, Урал консерваториятын бүтэрэн баран, Опера уонна балет тыйаатырыгар опера солиһа. 20 оруоллаах тенор репертуара барыта киниэнэ этэ.
* 1977 сыллаахха «Лучший дебют года» бириэмийэни ылар.
* 1979 сыллаахха «Якутск-79» ырыа күрэҕин бириэмийэтин ылар.
* 1980-с сыллардаахха «Эҥсиэли» квартет-бөлөх ырыаһыта.

# Оконешников Семен Петрович
## Оруоллара

* Үрүҥ Уолан («Дьулуруйар Ньургун Боотур»)
* Лоокуут («Лоокуут уонна Ньургуһун»)
* Саһыл ойуун («Кыһыл ойуун»)
* Ленскай («Евгений Онегин»)
* Кинээс («Русалка»)
* Водемон («Иоланта»)
* Левко («Ыам ыйынааҕы түүн»)
* Юродивый («Борис Годунов»)
* Альмавива («Севильский цирюльник»)
* Герцог («Риголетто»)
* Альфред («Травиата»)

# Оконешников Семен Петрович
## Режиссер үлэтэ

* «Дьулуруйар Боотур» олоҥхо-опера
* «Хотугу сибэкки» оперетта
* «Сээркээн Сэһэн оҕонньор кэпсээннэрэ»
* Анастасия Лыткина, Нина Сазонова кэнсиэрдэрэ
* В. Зырянов «Максим Аммосов кэриэһигэр» оратория

# Оконешников Семен Петрович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР үтүөлээх артыыһа (1982)
* Арассыыйа Бэдэрээссийэтин норуодунай артыыһа (1993)
* Нам улууһун Ытык олохтооҕо (1994)
# Саах

Саах (нуучч. -- кал, испражнения, экскременты) киһи, сүөһү, кыыл, хамсыыр-харамай хойуута, аһаабытын кэннэ суон оһоҕоһун төрдүнэн (эмэһэтинэн) тахсар, куртах суогар (соляная кислота) буспут аһа.
# Red Bull GmbH

Red Bull GmbH (сах. Кыһыл Оҕус), Аустрия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан энергетик утахтары оҥорор тэрилтэ. Утахтарыгар элбэх таурин туттарынан биллэр.
# Терезино

Терезино (укр. Терезине) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 653 (2011).
# Даайа-Аммата, нэһилиэк (Таатта улууһа)

Даайа Амма нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Даайа-Аммата.
Улуус кииниттэн 78 км соҕуруу диэкки Амма өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 219 киһи (2007 сыл).
# Томас Бах

Томас Бах (1953 сыл ахсынньы 29 күнүгэр Вурцбург, Германияҕа төрөбүтэ) диэн ниэмэс юриһа уонна фехтованиеҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона. Билигин Аан дойду Олимпия хамытыатын бэрэсидьиэнэ, уонна Германия Олимпийскай хамытыатын урукку чилиэнэ этэ.

# Томас Бах
## Fencing career

Халыып:MedalTableTop
Бах урут Таубербисхофхайм диэн хамаанаттан кыттара. 1976 сыллаахха Монреаль куоракка кыһыл көмүс мэтээри ылбыа.

# Томас Бах
## АОХ бэрэсидьиэнэ

2013 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр Аан дойду Олимпия хамытыатын бэрэсидьиэнин талыытыгар кыттарын туһунан биллэрбитэ.
2013 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр Буэнос Айрес куоракка аҕыс сыллаах болдьоххо талыллыбыта. Ол кэнниттэн өссө иккистээн түөрт сылга талыллыан сөп.
Талыы процеһа
МОК 9-с бэрэсидьиэнин талыы :
| Хандьыдаат аата | Бастакы раунд | Иккис раунд |
| Германия Германия Томас Бах | 43 | 49 |
| Украина Украина Сергей Бубка | 8 | 4 |
| Пуэрто Рико Пуэрто Рико Ричард Каррион | 23 | 29 |
| Сингапур СингапурНг Сэр Мианг | 6 | 6 |
| Швейцария Швейцария Денис Освальд | 7 | 5 |
| Тайпей Тайпей Ву Чинг-куо | 6 | — |
Талаллан баран куораттар кыттар уонна талаллар процесстарын уларытар санналаах этэ. Билиҥҥи процеһы наһаа эрдэ уонна наһаа улахан харчылаах диэн ааттыыра. Бастакы 2022 сыллааҕы Олимпия оннььуларын буолар куоратын ыыппыта.
Талыллыбытын нэдиэлэ буолан баран Лозаннаҕа көспүтэ.. Томас Бах үчүгэйдик боронсуустуу, английскайдыы, испанскайдыы уонна ниэмэстии саҥарар.
# Санскрит

Санскрит диэн Индия былыргы тыла. Индуизм уонна Буддизм айыы тыллара. Билигин Индияҕа 14 000 киһи кэриҥэ күн аайы туттар, Индия официал 22 тылларыттан биирдэстэрэ, уонна Уттараханд штат официальнай тыла.
Санскрит - индо арий ттылларын биир кэриминэн суруллубут диалект буолар. Төрүтүнэн Протоиндоевропа тыла буолар. Девангари бичигэ туттуллар.
# Волгоград уобалаһа

Флаг Волгоградской области
Герб Волгоградской области :
| Административный центр | Волгоград |
| Иэнэ | 112 877 км² |
| Дьонун ахсаана | ▼ 2 598 900 человек (2010) |
| Федеральнай уокуруга | Южный |
| Экономическай оройуона | Поволжский |
| Глава администрации | Сергей Боженов |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Волгоград уобалаhа эбэтэр Волгоградскай уобалас (Нууччалыы: Волгоградская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1961 сыл сэтинньи 10 күнүгэр төрүттэммитэ.

# Волгоград уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 2 583 002 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 22,88 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 76.29% (2013).

# Волгоград уобалаһа
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 437.4 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 7,2% эбит, ол эбэтэр 94 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Тверь уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 51 миэстэни ылан олорбут Архыыптаммыт 2013, Балаҕан ыйын 19 күнүгэр..
* ↑ Основные демографические показатели Волгоградской области
* ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
* ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
* ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
* ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
* ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
* ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
* ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. Тургутулунна 21 Муус устар 2013. Төрүт сириттэн архыыптанна 28 Муус устар 2013.
* ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
Республикалар: Адыгея | Алтай | Башкортостан | Бүрээтийэ | Дагестан | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачай-Черкесия | Карелия | Коми | Марий Эл | Мордовия | Саха Сирэ | Татарстан | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Хотугу Осетия | Чечня | Чувашия |
Кыраайдар: Алтай | Забайкалье | Камчаатка | Краснодар | Красноярскай | Пермь | Приморье | Ставрополь | Хабаровскай
Уобаластар: Амур | Архангельскай | Астрахан | Белгород | Брянскай | Владимир | Волгоград | Вологда | Воронеж | Иваново | Иркутскай | Калининград | Калууга | Кемерово | Кировскай | Кострома | Курган | Курскай | Ленинград | Липецкай | Магадаан | Москва | Мурманскай | Нижнэй Новгород | Новгород | Новосибирскай | Омскай | Оренбург | Орел | Пенза | Псков | Ростов | Рязань | Самаара | Саратов | Сахалиин | Свердловскай | Смоленскай | Тамбов | Тверь | Томскай | Туула | Тюмень | Ульяновскай | Челябинскай | Ярославскай
Федеральнай суолталаах куораттар: Москва | Санкт-Петербург
Автономиялаах уобалас: Дьэбириэй
Автономиялаах уокуруктар: Ненецтэр | Ханты-Манси — Югра | Чукотка | Ямал-Ненец
# Ил Түмэн (хаһыат)

Ил Түмэн (хаһыат) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин бэчээтинэй уоргана.
Нууччалыы уонна сахалыы кумааҕы барылынан тахсар. Сурутуунан уонна аһаҕас атыынан тарҕанар.
Главнай эрэдээктэр:
Тэриллибит сыла:
Сурутуу индэксэ:
Учредителлэр:
# Өҥ

Өҥ — эттик, харамай тас дьүһүнэ, ханнык кырааскалааҕа. Харах араарар сырдыгын эгэлгэ уһуннаах долгуннара.
# 9 -c тыһыынча сыл

7-c тыһыынча сыл — 8-c тыһыынча сыл — 9-c тыһыынча сыл — 10-c тыһыынча сыл — 11-c тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
9 -c тыһыынча сыл
# Иванков

Иванков (укр. Іванків) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 10 678 (2012).
# Dow Jones Industrial Average

Dow Jones Industrial Average (Индустриа Доу Дьонс Индекса), NYSE биир индекса.
# Терешкова Валентина Владимировна

Терешкова Валентина Владимировна (1937) - аан бастаан космос куйаарыгар тахсыбыт дьахтар, сэбиэскэй космонавт, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, генерал-майор.

# Терешкова Валентина Владимировна
## Коомдук активдүүлүк

2011-жылы Ярославль облустук тизмеси боюнча "Бирдиктүү Орусия" партиясынан Орусиянын Мамлекеттик Думасына депутат болуп шайланган. Терешкова Елена Мизулина, Ирина Яровая жана Андрей Скоч менен бирге христиандык баалуулуктарды коргоо боюнча фракциялар аралык депутаттык топтун мүчөсү; бул кызматта ал Орусиянын Конституциясына өзгөртүүлөрдү киргизүүнү колдоду, ага ылайык, "Православие Россиянын улуттук жана маданий өзгөчөлүгүнүн негизи болуп саналат". 2011-жылдын 21-декабрынан тартып Мамлекеттик Думанын Федералдык түзүлүш жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу боюнча комитетинин төрагасынын орун басары.
* ↑ Андрей Владимирович Скоч — депутат Госдумы, меценат и общественный деятель. (dp.ru)
* ↑ Скоч Андрей Владимирович — депутат Государственной думы Российской Федерации шести созывов. (stories-of-success.ru)
* ↑ Биография депутата и руководителя фонда «Поколение» Андрея Скоча (theperson.pro)
# 1290-с

1290-с сыллар.

# 1290-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* 1291 — Палестинаҕа крестоноцестар тиһэх кириэппэстэрэ охтубуттар
* Империя Маджапахит (1293—1520).
* «Старый союз» Франции и Шотландии (1295—1560). Первая война за независимость Шотландии (1296—1328; Уильям Уоллес).
* Осман импиэрийэтэ олохтоммут (1299; Осман I).