yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Быганова Вера Ивановна

Быганова Вера Ивановна — филология билимин хандьыдаата.

# Быганова Вера Ивановна
## Олоҕун олуктара

* 1960 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Саха АССР Чурапчы оройуонун Соловьев нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1980 с. — Дьокуускайдааҕы педагогическай училищены бүтэрбитэ.
* 1980—1982 сс. — Аллайыаха оройуонугар маҥнайгы сүһүөх кылаастарыгар учууталлыыр.
* 1982—1984 сс. — Анаабыр орто оскуолатыгар маҥнайгы сүһүөх кылаастарыгар учууталлыыр.
* 1989 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1989-1992 сс. — ССРС НА Дьокуускайдааҕы филиалын аспирана.
* 1992 с. — младшай научнай үлэһит.
* 1993—2000 сс. — терминология уонна официальнай докумуоннар салааларын научнай үлэһитэ.
* 1996 с. — филология билимин кандидатыгар «Якутская терминология: (этапы становления)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 2001—2002 сс. — аныгы тыллар процесстарын Киинин научнай үлэһитэ.
В. И. Быганова — саха тылын терминологиятыгар, лексикографиятыгар идэтийэр.

# Быганова Вера Ивановна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Краткий русско-якутский словарь экономических терминов». — Якутск, 1998.
* «П. А. Ойунский и его опыт работы над созданием терминов» (Сб.: Материалы республиканской научно-практической конференции, посвященной 100-летию П. А. Ойунского). — Якутск, 1996.
* «К проблемам изучения термина и терминологии в якутском литературном языке» (Сб.: Памяти Н. Н. Неустроева). — Якутск, 1996.
* «Основные принципы создания и упорядочения терминов в якутском литературном языке (на якут. языке)» (Сб.: Вопросы якутской терминологии). — Якутск, 1996.
# Кюндяйцева Анна Афанасьевна

Кюндяйцева Анна Афанасьевна (1956 с. балаҕан ыйын 2 күнэ, Түмүк нэһилиэгэ, Ленинискэй оройуона, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Кюндяйцева Анна Афанасьевна
## Олоҕун олуктара

· 1956 с. балаҕан ыйын 2 күнэ Саха АССР Ленинискэй оройуонун (билиҥҥитэ – Ньурба улууһа) Түмүк нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
· 1963 с. Сунтаар оройуонун Кутана аҕыс кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ.
· 1975 с. Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай училищены ситиһиилээхтик бүтэрэн, Күндэйэ аҕыс кылаастаах оскуолатыгар алын кылаас учууталынан анаммыта. Ол сылтан күн бүгүҥҥэ диэри бу оскуолаҕа үлэлии сылдьар.
· 1984 с. Магадааннааҕы педагогическай үнүстүтүүтү кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ. 9 выпуһу үөрэтэн, үөһээ кылаастарга атаарбыта. Кини үөрэппит оҕолорун ортотугар бааллар: учууталлар, врачтар, инженердэр, иитээччилэр о.д.а.

# Кюндяйцева Анна Афанасьевна
## Наҕараадалара

- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна;
- «Саха Сирин методиһа» бэлиэ хаһаайката;
- “Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ;
- “Ийэ Албан Аата” 1, 2 истиэпэннээх мэтээл
- «Семейная доблесть» (Дьиэ кэргэн Албан аата) бэлиэ
# Петров Андриан Осипович-Тоомпу

Петров Андриан Осипович-Тоомпу — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
1905 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
Андриан бэйэтин нэһилиэгэр начальнай оскуоланы бүтэрээт, улууһун икки кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ. 1921 с. Илин-Хаҥалас улууһугар губчека сотруднигынан үлэлиир.
Комсомолец, кыһыл разведчик.
1922 с. үрүҥнэр ытан өлөрбүттэр.
# Арҕаа Хаҥалас

Былыргыта Саха сиригэр баар буола сылдьыбыт улуус. "Хаҥалас" диэн аат аан бастаан 1632 сыллаахха, Өлүөнэ өрүс сүнньүгэр нуучча казактара кэлиэхтэриттэн, сурукка киирбит. Дьаһаах тардыытын кинигэлэригэр туспа улуус быһыытынан бэлиэтэнэр эбит. 1860 сыллаахха Дьокуускай куораттан соҕуруу диэки бардахха Өлүөнэ өрүс икки кытылынан тайаан сытар бэрт киэҥ сирдээх Хаҥалас улууһа икки тус-туһунан улууска арахсыбыт. Биирэ -- Арҕаа, иккиһэ -- Илин Хаҥалас дэммиттэр. Арҕаа Хаҥаласка, сүрүннээн, билиҥҥи Хаҥалас улууһун нэһилиэктэрэ, оттон Илин Хаҥаласка, сүрүннээн, өрүс уҥуордааҕы нэһилиэктэр уонна билиҥҥи Мэҥэ Хаҥалас нэһилиэгин сорох бөһүөлэктэрэ киирэллэрэ.
1930 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһа билиҥҥи Хаҥалас улууһун территориятын ылбыта, кыраныыссата официальнайдык быһыллыбыта. 1937 сыллаахха улуус Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ уонна саҕаланыыта онно бэлитиичэскэй сыылкаҕа олоро сылдьыбыт, революционер, бэлиитик Серго Орджоникидзе аатынан Орджоникидзевскай буолбута. Төрүт аатын Сэбиэскэй сойуус ыһыллыбытын кэннэ 1992 сыллаахха ылыммыта.
# Сылбах

Сылбах — тыаҕа, хонууга уу аҕалан эбэтэр киһи охторон күөрэ-лаҥкы чөмөхтөбүт маһа.
# Иванова Александра Дмитриевна

Иванова Александра Дмитриевна (1927–2004) — саха норуодунай артыыһа.

# Иванова Александра Дмитриевна
## Олоҕун олуктара

1927 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүт. 1944 сылтан Саха театрыгар үлэлээбит.

# Иванова Александра Дмитриевна
## Айар үлэтэ

Театр сценатыгар 110-н тахса оруолу оонньообут.

# Иванова Александра Дмитриевна
## Айар үлэтэ
##### Сүрүн оруоллара

* Толганай («Материнское поле», Чингиз Айтматов, Федот Потапов туруоруута)
* Танкабике («Ночь лунного затмения», Мустай Карим, Федот Потапов туруоруута)
* Үрүн Чөмчүүк («Кыталыктар кырдаллара», Иван Гоголев, Федот Потапов туруоруута)
* Фекла Ивановна («Женитьба», Н. В. Гоголь, Андрей Борисов туруоруута)

# Иванова Александра Дмитриевна
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Кэргэнэ — Мекюрдянов Лаврентий Иннокентьевич (10.08.1927—23.04.1997), балет артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
* Кыыһа — М. Л. Мекюрдянова (Габышева), балет артыыһа, Дьокуускайдааҕы хореография оскуолатын преподавателэ.

# Иванова Александра Дмитриевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа

# Иванова Александра Дмитриевна
## Өссө маны көр

* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
* Мекюрдянов Лаврентий Иннокентьевич
# Сергучева Антонина Васильевна

Сергучева Антонина Васильевна — СӨ үтүөлээх бэтэринээр-бырааһа, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1938 с. Верхоянскай оройуонун Баатаҕай Алыытыгар төрөөбүтэ.
1961 с. СГУ-ну бүтэрбитэ.
1961—1999 сс. Мэҥэ-Хаҥалс улууһун ветеринарнай лаборториятын директора.
СӨ үтүөлээх бэтэринээр-бырааһа.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
# Ирлааннар

Ирлааннар (Muintir na hÉireann, na hÉireannaigh, na Gaeil), Ирландия сүрүн олохтооҕо буолар. Ынырык элбэх Ирлаан омуга, бэйэтин дойдутугар олорбот - 93%. Ол курдук 93% Ирландияттан атын сиргэ олохсуйан олороллор, ол курдук АХШ (35-50 млн), Великобритания (20 млн), Бразилия (20 млн) уонна өссө 200 араас омук дойдуларыгар, олор ахсааннарыгар Саха Сирэ эмиэ киирэр.
# Серединин Борис

Серединин Борис - хаһаах полковнига, 1733 сыл бэс ыйын 28 күнүттэн 1733 сыл ахсынньы 28 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Тоболькайга ыытыллыбыта.
Кини иннинэ бойобуоданан Жадовскай Фадей Иванович олорбут. Серединин кэнниттэн бойобуоданан лейб-гвардия капитаана Заборовскай Алексей Еремеевич анаммыт.

# Серединин Борис
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Туос маллаах иһит

Туос маллаах иһит — төгүрүк хаппахтаах (арыт ньолбоҕор), туруору эркиннээх, талаҕынан, оҕуруонан, сүлүүдэнэн ойуулаах иһит, маллаах иһит көрүҥэ. Иис тэрилин, бытархай маллары, таҥас кырадаһынын хаалыыр мааны иһит. 18—-26 см кэтиттээх, 18—20 см үрдүктээх буолар.

# Туос маллаах иһит
## Өссө маны көр

* Далбар чабычах
* Таҥалайдаах чабычах
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа
# Туһаайыы (тыл үөрэҕэ)

Туһаайыы (нууч. залог) — тыл үөрэҕэр
Холобур,

# Туһаайыы (тыл үөрэҕэ)
## Эбии маны көр

* Бэйэни туһаайыы
* Атынтан туһаайыы
# Аар Айыы Тойон

Аар Айыы Тойон
Эбэ сууругун курдук тохтоло суох устар Кэм утумнара харыыта суох хатылана тураллар. Олох уёскуу- уёдуйэ, сайда- салҕана турар. Ону барытын кёрён- истэн дьаhайааччынан уонна сири- халлааны, Орто дойду хамныыр харатын, кынаттаах кётёрун, устар балыктарын, ону таhынан уёну- курдьэҕэни, уёну- кёйууру айааччы- уёскэтээччи ууТ-ТААС ОЛБОХТООХ ууС- ААС БЭЙЭЛЭЭХ ААР АЙЫЫ ТОЙОН буолар. Кини уруц Айыы Тойон, уруц Аар Тойон, Айыы Хаан диэн ааттарынан биллэр.
Аар Айыы Тойон 44 АЙЫЫ ТуС- БАС ДЬОНО арыалдьыттаах.
Айыы аймаҕа УРАhАҕА уматар ААЛ УОТА Айыы итэҕэлин биир сурун олоҕо.

# Аар Айыы Тойон
## Өссө маны көр

* Аар Кудук Мас
# Үрдүкү үүнээйилэр

Үрдүкү үүнээйилэр, эбэтэр Сир үүнээйилэрэ, эбэтэр Эмбриофиты (лат. Embryophyta) — күөх үүнээйилэр көрүҥнэрэ, кинилэр анныкы үүнээйилэртэн (уу салахайдарыттан) уратылара килиэккэлэрэ араас аналлаах ткааннарга арахсар (дифференциация). Үрдүкү үүнээйилэргэ муохтар уонна тымырдаах үүнээйилэр (папоротниктыҥылар, псилоттуҥулар, боруутуҥулар, плауннуҥулар, сыгынньах сиэмэлээхтэр, уонна сабыылаах сиэмэлээхтэр) киирэллэр.
Үрдүкү үүнээйилэр эволюциялара кураанах сиргэ тахсыыны кытта ситимнээх.
Килиэккэлэрэ туспа аналлаах бөлөхтөргө (ткааннарга) арахсыылара сиргэ тахсыыга улахан суолталаах этэ. Салгыҥҥа хатан хаалбат туһугар эпидермис сайыннарбыттара. Иҥэмтэлээх эттиктэри тарҕатар туһугар аһарар ткааннары (тымырдары) сайыннарбыттара. Салгыҥҥа тахсыы түмүгэр үүнээйилэр силис, умнас уонна сэбирдэх курдук тус-туспа оҥоһууламмыттара.
# Мастаах тымтай

Мастаах тымтай — ону-маны холобур кыра балыгы сүгэ сылдьарга, арыы-ас хаһаанарга аналлаах ньолбуһах түгэхтээх, туруору эркиннээх, кэтит халыҥ тымтыгынан таһыттан хос тутуллар, икки-үс сиринэн талах иинэн бөҕөргөтүүлээх тымтай. Үксүгэр туос хаппахтаах буолар. Биэс буукка тиийэр балык кутуллар сөҕүмэр улахан иһит.

# Мастаах тымтай
## Өссө маны көр

* Сүлүүдэлээх тымтай
* Тымтака
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа
# Бикипиэдьийэ

Бикипиэдьийэ (ааҥл. Wikipedia) диэн көҥүл, элбэх тыллаах эниссикилэппиэдийэ. Бикиппиэдийэ үлэтин Wikimedia Foundation диэн түмэт-тэрилтэ хааччыйар, үбүн салайар. Билигин Бикипиэдьийэҕэ 285 тылынан 40 мөл. тахса ыстатыйа баар. Бу ыстатыйалары тус бэйэлэрин баҕаларынан бүтүн аан дойдуттан кыттааччылар киирэн суруйаллар уонна тупсараллар. Бикипиэдьийэни 2001 с. Дьимми Уэйлс уонна Ларри Сэҥер 2001 сыллаахха тохсунньуга саҕалаабыттара., Бикиппиэдийэ аан бастаан тохсунньу 10 күнүгэр үөскээбитэ, ол эрээри туспа домеҥҥа биэс хонон баран көһөрүллүбүтэ, онон үөскээбит күнүнэн тохсунньу 15 күнэ ааҕыллар.
Бикиппиэдийэ билигин саамай улахан уонна ордук элбэхтик көрүллэр ыйынньык (справочник) буолар.
Улаханынан уонна хабар тиэмэтин киэҥинэн Бикиппиэдийэ киһи аймах устуоруйатын тухары айыллыбыт эниссикилэппиэдийэлэртэн саамай толорулара.

# Бикипиэдьийэ
## Аатын устуоруйата

Бикипиэдьийэ бастаан Нупедия диэн онлайн-энциклопедия быһыытынан үөскээбитэ, кини атын энциклопедиялартан улахан уратыта суоҕа. Кэлин бырайыак вики-технологияҕа (биики ньыматыкка) көспүтэ, уонна Бикипиэдьийэ (Wikipedia) диэн ааттаммыта. Биики ньыматык уратыта дьоҥҥо бэйэлэригэр саайты уларытар, эбэр-сабар, тупсарар кыах биэрии. Биики ньыматыгы туһанар ситим-сиргэ бэйэтин иһигэр уларытар кыах "угулла" сылдьар. Бикипиэдьийэ диэн аат икки тылтан турар. «Пиэдьийэ» (pedia) диэнэ энциклопедия диэн тыл сорҕото сылдьар. Оттон «биики» (wiki) диэнэ биики ньыматыгы туһанарын көрдөрөр.
«Биики» диэн тылы көмпүүтэргэ сыһыаннаах тиэрмин быһыытынан аан бастаан Уорд Каннингем диэн киһи 1995 сыллаахха туттубута, кини WikiWikiWeb диэн ааттаах бастакы биики-тиһиги оҥорбута, онтун «Портленд холобурдары харайар ыскылаата» диэн ситим-сиргэ 1995 сыл кулун тутар 25 күнүгэр аан бастаан туһаммыта. Оннук ааттыырыгар Каннингем Гонолулу аэропордун үлэһитин өйдөөн кэлбит, ол киһи киниэхэ аэропорт биир дьиэтиттэн атын дьиэтигэр барарга «биики-биики-шаттлынан» туһанарыгар сүбэлээбит, «биики» диэн гаваай омук тылыгар «түргэн» диэн суолталаах (wiki-wiki — түргэн түргэнник). Каннингем буоллаҕына саайты төһө кыалларынан түргэнник уларытар, ыстатыйалары түргэнник айарга туһуламмыт хамсатыгы (движогу) оҥорорго санана сылдьыбыт эбит.
# Индиана

Индиана (ааҥл. Indiana), АХШ биир улахан тыа хаһаайыстыбатын штата буолар, киин куората — Индианаполис. Онтон арыый улахан куораттара — Форт Уэйн (Fort Wayne), Эвансвилл (Evansville), Гэри (Gary), Соутһ Бэнд (South Bend), Һаммонд (Hammond).
# Voxtel

VOXTEL — Кытай телефоннай корпорацията, Азияҕа бөдөҥүнэн иккис миэстэҕэ турар.
# Мартин Болсам

Мартин Хенри Болсам (Martin Henry Balsam) диэн АХШ киинэ, театр, телевидение актера. Оскар (1965) уонна Тони (1968) бириэмийэлэр кыайыылааҕа.

# Мартин Болсам
## Талыллыбыт фильмографията

* 12 Angry Men (1957)
* Psycho (1960)
* Breakfast at Tiffany's (1961)
* The Carpetbaggers (1964)
* A Thousand Clowns (1965)
* Catch-22 (1970)
* Tora! Tora! Tora! (1970)
* The Taking of Pelham One Two Three (1974)
* Murder on the Orient Express (1974)
* All the President's Men (1976)
# Середина-Буда

Середина-Буда (укр. Середина-Буда) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 7 231 (2013).
# Бэстээх (Хаҥалас улууһа)

Бэстээх — Хаҥалас улууһун Бэстээх нэһилиэгин киинэ.
Код налогового органа:1448 Код ОКАТО:

# Бэстээх (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Бэстээх нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Куолума

Куолума өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 253 км., тардыытын иэнэ 4600 км².
Өлүөнэ хаптал хайалаах сирин илиҥҥи уһугунан устар. Тардыытыгар 500 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# 1170-с

1170-с сыллар.
Хорезмшахтар судаарыстыбалара тутулуга суох буолуу иһин Сельджуктары уонна Хара Кытайдары кытта охсуһуулара.
# Омскай уобалас

Омскай уобалаhа :
| Омскай уобалаһын былааҕа Омскай уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Омск |
| Иэнэ | 141 140 км² |
| Дьонун ахсаана | ▼1 973 985[ (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Сибиир |
| Экономическай оройуона | Арҕаа-Сибиир |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Виктор Иванович Назаров |
| Сокуоннары ылар мунньуу бэрэсэдээтэлэ | Владимир Алексеевич Варнавский |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+3 |
Омскай уобалас эбэтэр Омск уобалаһа (Нууччалыы: Омская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Сибиир федеральнай уокуругар киирэр. 1943 сыллахха төрүттэммитэ.

# Омскай уобалас
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 1 973 985 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 13,99 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 71,76% (2013).

# Омскай уобалас
## Нэһилиэнньэтэ
### Национальнай састааба

2010 сыл даннайдарынан маннык омуктар Омскай уобаласка олороллор:
* Нууччалар — 1 648 097 (85,8 %)
* Казаахтар — 78 303 (4,1 %)
* Украиннар — 51 841 (2,7 %)
* Ниэмэстэр — 50 055 (2,6 %)
* Татаардар — 41 870 (2,2 %)
* Белорустар — 6 051
* Эрмээннэр — 7 300
* атын омуктар — 36 630
* Омуктарын ыйбатах дьон — 57 518

# Омскай уобалас
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 371 млрд. солк этэ. Дууһаҕа аахтахха 175,1 тыһ. солкуобай буолар.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 9,0% эбит, ол эбэтэр 95.7 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Омскай уобалас Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 68 миэстэни ылан олорбут Архыыптаммыт 2013, Балаҕан ыйын 19 күнүгэр..
# Серпневое

Серпневое (укр. Серпневе) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 786 (2011).
# Үрдүк таhымнаах домен

Үрдүк таhымнаах домен (ааҥл. Top-level domain) диэн домен аат бүтэhик ирээтэ. Холобур, www.example.com диэн домен аакка үрдүк таhымнаах доменынан буолар com. Үгүс үрдүк таhымнаах доменнарынан ICANN диэн тэрилтэ салайар.
# Дэбдиргэ

Дэбдиргэ - сир иччитин маанылаары, аһатаары, манньытаары сиргэ уурар эбэтэр маска ыйыыр эгэлгэ бэлэх.

# Дэбдиргэ
## Дэбдиргэ туруоруу (тэрийии)

Дойду иччитигэр толоруллар сиэр. Тыа саҕатыгар ырааһыйаҕа сэттэ эдэр маһы (үс титирик, түөрт хатыҥ) кэккэлэтэ анньаллар. Ол мастарга сэттэ үрүҥ ат сиэлин ыйыыллар, олорго үс туос томторугу, үс кыра туос ыаҕайаны ыйыыллар. Уот оттон баран, арыы кута-кута дойду иччитин Аан Алахчын Хотуну алгыыллар.

# Дэбдиргэ
## Өссө маны көр

Салама
# Таас Кыстаабыт

Таас Кыстаабыт сис. Черскэй хайаларын систематын соҕуруу өртүнээҕи систэриттэн биирдэстэрэ.
Индигир уонна кини салаата Ньара икки ардыларынан сытар, устата 300 км. Тарыҥ массивын кытары Ньара хаптал хайаларын уонна Өймөкөөн үрдэлин араарар.
Чыпчаала муора таһымыттан 2200 м. үрдүккэ тиийэр. Геология өртүнэн триас сланецтара уонна гранит быһа охсуулара.
Эниэ аллараа өртүлэригэр тиит мас буккаастаах туундара, өрүстэр хочолоругар иирэ уонна тэтиҥ үүнэр.

# Таас Кыстаабыт
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# IrAero

IrAero (ИрАэро, Иркутские авиалинии эбэтэр Irkutsk Airlines), Иркутск куоратыгар бас билинэр муниципальнай төрүөттээх авиахампаанньа. Арассыыйа, Кытай, Азия куораттарыгар таһар.
Базата уонна салалтата — Иркутск.
# Петров Пантелеймон Пантелеймонович (Хардыы)

Петров Пантелеймон Пантелеймонович (24.12.1948) — устуоруйа билимин хандьыдаата, СӨ култууратын туйгуна. Сунтаар улууһун Түбэй Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1968 с. Бүлүү педучилищетын, 1975 с. СГУ устуоруйаҕа факультетын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ.
1968—1970 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта, 1975—1978 сс. Саха АССР Киин архыыбыгар үлэлээбитэ, 1978—1981 сс. ГЧИ-гэ аспиранныыр, 1981—1986 сс. — Институкка ыстаарсай лаборант, 1986—1989 сс. — Институт штаттаах үлэһитэ, 1989—1992 сс. — научнай үлэһит, 1992—2007 сс. — ГЧИ үлэһитэ, 2008 сылтан — ГЧИ Г. П. Башарин аатынан түмэлин сэбиэдиссэйэ.
1986 сыллаахха Новосибирскайга «Города северо-востока Азии (1861—1917 сс.)» диэн тиэмэҕэ билим хандьыдаатын диссертациятын көмүскээбитэ.
П. П. Петров Дьокуускай куораты устуоруйатын үөрэтиигэ, чинчийиигэ биллэр-көстөр үлэлэрдээх учуонай буолар. Ол курдук, "Города Якутии: социально-экономический очерк истории" (1992), «Градоякутские православные храмы» (XVII—XX вв.) (2000), «Венок памяти» (кыттыгас ааптар быһыытынан, 2001), «Улицы и площади Якутска» (XVII—XX вв.) (2002), «П. А. Ойунский: забытые мгновения» (2003), о. д. а. кинигэлэрдээх. П. П. Явловскай «Летопись города Якутска» кинигэтин бастакы, иккис туомнарыгар кэккэ бэлиэтээһиннэри суруйбута. Ону таһынан Дьокуускай куорат устуоруйатын үөрэтэр 6-с. 8-с кылаастарга аналлаах үөрэх кинигэтин кыттыгас ааптара буолар. «Сунтарский улус: история, культура, фольклор» (2006), «Город Якутск: история, культура, фольклор» (2007), «Вилюйский улус: история, культура, фольклор» (2009) кинигэлэри эрэдээктэрдээн, бэлэмнээн таһаарбыта.
Ыстатыйаларынан, суруйууларынан «Хардыы» диэн хос аатынан биллэр. Кини 90-с сылларга биир бастакынан Кушнаревтар удьуордарын Америкаҕа олороллорун булан бар дьон билиитигэр таһаарбыт үтүөлээх.
Арассыыйа Наукатын Академиятын устуоруйаҕа Институтун кытта ыкса ситимнээх: «Краткая энциклопедия по истории купечества и коммерции Сибири», «Энциклопедия Якутии» уонна «Encyclopedia of the Arctic» (Нью Йорк, 2004) кинигэлэр ааптардар кэлэктииптэригэр киирбитэ. Кини "Якутский архив" диэн сурунаал эрэдээксийэтин кэлиэгийэтин чилиэнэ, элбэх нүөмэри эппиэттээн таһаарбыта.
Ил Түмэн, Арассыыйа Наукатын Академиятын Сибиирдээҕи Салаатын Саха Сиринээҕи Научнай Киинин, СӨ Наукатын Академиятын Бочуотунай Кырааматаларынан бэлиэтэммитэ, устуоруйа уонна култуура пааматынньыктарын харыстыыр Бүтүн Арассыыйатааҕы Киин Сэбиэтиттэн «За активную работы в Обществе» бэлиэтинэн наҕараадаламмыта. «Золотая летопись славных дел» диэн Дьокуускай куорат кинигэтигэр киллэриллибитэ (2002).

# Петров Пантелеймон Пантелеймонович (Хардыы)
## Өссө маны көр

* Биобиблиографический справочник Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.
# Петр Тимофеевич Макаров

Петр Тимофеевич Макаров (12.08.1981) - Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр дириэктэрэ, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.

# Петр Тимофеевич Макаров
## Олоҕун олуктара

* 1981 сыл атырдьах ыйын 12 күнүгэр Хаҥалас улууһун Улахан-Аан нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ.
* 2002 сыллаахха М.С.Щепкин аатынан театральнай училищены бүтэрбитэ уонна Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырыгар артыыһынан үлэтин саҕалаабыта.
* 2002 сылтан Саха тыйаатырын Профсойууһун бэрэссэдээтэлинэн үстэ талыыллан үлэлээбитэ.
* 2017 с. Москваҕа сцена искусствотын деятеллэрин ГИТИС иһинэн «Г.Г. Дадамян үрдүкү оскуолатын» ситиһиилээхтик бүтэрэн сыана искусствотын менеджэрин идэтин ылбыта.
* 2020 сылтан Саха тыйаатырын дириэктэрэ.

# Петр Тимофеевич Макаров
## Айар үлэтэ

Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
* Исай Попов – И.Гоголев «Кэрэ көмүскэлигэр»,
* Боорчу – Н.Лугинов «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан»,
* Ньургун Боотур – П.Ойуунускай «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо» олоҥхо,
* Чаллаайы – И.Гоголев «Дыгын Дархан»,
* Эрдэлиир Миитэрэй – А.Аччыгыйа «Сааскы кэм»,
* Касым – Ч.Айтматов «Ийэ сирэ»,
* Сиэнньэ – С.Ермолаев «Эйиэхэ сибэкки биэрээри»,
* Дэгэнэ Дугуй – И.Избеков «Сыгый Кырынаастыыр»,
* Испирдиэн - А.Софронов «Үс ини-бии»,
* таҥара үлэһитэ – А.Дойду «Мэҥэ халлаан оҕото Манчаары Баһылай»,
* Гаврил Ксенофонтов - В.Харысхал «Тэпсиллибэт үтүө аат»,
* Г.Ксенофонтов – Н.Лугинов «Максим»,
* Апанаас – Д.Наумов «Сандаарар сарыал саллааттара» уо.д.а.
Россия киинэтигэр оруола: Дьэлмэ – «Чыҥыс Хаан кистэлэҥэ», режиссер А.Борисов.
Саха киинэтигэр оруола: Марҕа баай – «Тыгын Дархан», режиссер Н.Аржаков.
# Авшар Хюлья

Хюлья́ Авша́р (туур. Hülya Avşar; 1963 сыллаахха төрөөбүт, Балыкесир, Турция) — турок норуотун биллиилээх киинэ уонна тэлэбиидэнньэ артыыһа, аатырбыт ырыаһыт, эстрада сулуһа.

# Авшар Хюлья
## Биографията

Авшар Хюлья Анкара куоракка Судаарыстыбаннай училищены үөрэнэн бүтэрбитэ уонна профессиональнайдык харбааһынан дьарыктаммыта. 1982 сыллаахха дьиэ кэргэнин кытта бииргэ Стамбул куоракка көһөн кэлбиттэр. 1983 Хюлья Авшар аан бастакытытык «Запрет» диэн киинэҕэ артыыс быһыытынан уһуллубута. Кини олоҕун устатын туоратыгар барыта олбоон 70 -тан тахса араас киинэҕэ оонньообута. Наар сүрүн оруоллары ылара. Авшар Турция маннык биллэр режиссердарыгар киинэҕэ уһуллубута: Орхан Аксой, Синан Четин, Орхан Элмас, Шериф Гёрен, Бильге Олгач, Явуз Озкан, Халит Рефиг уонна Ирфан Тёзюм. 1980 -с сыллар ортолоругар Авшар Ибрахим Татлысесы кытта олус элбэх кииниэҕэ бииргэ уһуллубута. Кини Москубатааҕы Норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэсибээлигэр саамай сүрүн бирииһи ылбыта. Кай Чилингироглу диэн эмиэ Турцияҕа биллэр көстөр киһиэхэ ойох тахсан олоро сылдьыбыта рээри, ыаллар 2005 сыллаахха тапсыбакка арахсыбыттара. Кинини кыытта олорон Авшар Зехра диэн суос соҕотох кыыстаммыта.
2005 сыллаахха Хюлья Авшар Перихан Магден «Две девушки» диэн арамаанын киинэҕэ түһэриигэ артыыс быһыытынан кыттыбыта. Киинэни биллиилээх редиссер Кутлуг Атаман устубута. 2015 сыллаахха Авшар Хюлья Сафийе Султан оруолун "Великолепный век: Кёсем Султан" диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ толорбута. Билигин кини "Селфи" диэн бэйэтин олоҕун уонна айар үлэтин туһунан сырдатар киинэни устууга үлэлэһэ сылдьар. Киинэ 2017 сыллаахха көрөөччү дьүүлүгэр тахсыахтаах.
# Юкон

Халыып:Infobox Province or territory of Canada
Юкон (ааҥл. Yukon эбэтэр (2021 сылтан) the Yukon) диэн Канаадаҕа баар хотугу улуус буолар. Территориятынан биир саамай улаханнара уонна дьонун ахсаана олох аҕыйах — 30 тыс. киhи. Киин куората диэн Уайтхорс.
thumb|left|250px|Юкон куйаартан
thumb|left|250px|Юкон сиригэр киирэргэ "Нөрүөн Нөргүй" диэн Француустуу уонна английскай тылынан суруллубут
thumb|Күһүн Юкон харабылланар тыатыгар Yukon Flats - Yukon Flats

# Юкон
## Омуктара

* Канаадалар - 61%
* Французстар - 12%
* Кытайдар - 11,5%
* Американецтар - 2%
* Ниэгирдэр - 1%
* Сахалар - 1%
* нууччалар - ?