yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Анджей Сапковский

Анджей Сапковский (пол. Andrzej Sapkowski) — Польша суруйааччыта-фантаст уонна публицист, биллиилээх фэнтези- сага автора. 1948 сыллаахха Лодзь куоракка төрөөбүтэ. Лодзь университетын, тас эргиэн факультетын бүтэрбитэ. 1972 сылтан 1994 сылга диэри эргиэҥҥэ үлэлээбитэ.

# Анджей Сапковский
## Биография

1986 сыллаахха «Ведьмак» диэн бастакы сэһэнин суруйбута онно бэйэтин сүрүн Геройа — ведьмак Геральт Ривияттан, кылыстан уонна аптаах бэлиэлэртэн, ол харчынан араас мифическэй айыылартан өлөрөр.
1990 сыллаахха суруйааччы иккис кинигэтэ - «Последнее желание " (польск. Ostatnie życzenie). Бу эмиэ 7 саҥа, урут тахсыбыт сэһэннэртэн турар хомуурунньук этэ. 1993 сыллаахха кинигэ хаттаан бэчээттэммитэ.
1992 сыллаахха Сапковскай «Меч Предназначения» туһунан саҥа кинигэни таһаартарбыта. Өссө 6 кэпсээнтэн киирбит (бары кэпсээннэр нууччалыы тылбаастаммыттар, кинилэри биир томнаах «Ведьмак» уонна «Последнее желание» уонна «Меч Предназначения " таһаарыыларга курдук булуохха сөп).
1994 сыллаахха «Ведьмак и Ведьмачка» туһунан бэһис саганы саҕалаабыта: 1994 с. — «Кровь эльфов» (польск. Krew elfоw), 1995 сыл — «Час Презрения» (польск. Czas pogardy), 1996 с. - «Крещение огнем " (польск. Chrzеst ognia), 1997 с. — «Башня Ласточки» (польск. Wieża Jaskółki), 1999 с. – «Владычица Озера».
2016 сыл от ыйыгар олох ситиһиилэрин иһин аан дойдутааҕы бириэмийэнэн наҕараадаламмыта.

# Анджей Сапковский
## Библиография

«Последнее желание» («Ostatnie życzenie», 1990 год), кэпсээн хомуурунньуга
«Меч Предназначения» («Miecz przeznaczenia», 1992 год), кэпсээн хомуурунньуга
«Кровь эльфов» («Krew elfów», 1994 год)
«Час Презрения» («Czas pogardy», 1996 год)
«Крещение огнём» («Chrzest ognia», 1996 год)
«Башня Ласточки» («Wieża Jaskółki», 1997 год)
«Владычица Озера» («Pani Jeziora», 1998 год)
«Сезон гроз» («Sezon burz», 2013 год)
Эмиэ туспа кэпсээн сурулунна «Дорога без возврата» (польск. Droga, z której się nie wraca) (1988) уонна «Что-то кончается, что-то начинается» (пол. Coś się kończy, coś się zaczyna, ааҥл. Endings, Beginnings) (1992). «Дорога без возврата» Геральт төрөппүттэрин сэһэргиир, а «Что-то кончается, что-то начинается» ведьмак туһунан цикл концовкатын неканоничнай вариана көрдөрөр.
# Онус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Онус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Лос -Анджелес куоракка (АХШ)1932 сыллаахха от ыйын 30 күнүттэн атырдьах ыйын 14 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 37 дойдуттан 1332 эбит. Барыта 117 кэмпилиэк мэтээл 14 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Маклашова Елена Гавриловна

Маклашова Елена Гавриловна — политика билимнэрин кандидата.

# Маклашова Елена Гавриловна
## Олоҕун олуктара

* 1978 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Саха АССР Үөһээ Халыма улууһугар Зырянка бөһүөлэккэ төрөөбүт.
* 2000 с. — государственнай сулууспа Уһук Илиҥҥи академиятын (Хабаровскай к.) бүтэрбит.
* 2001 с. — Саха государственнай университет Финансовай-Экономическай Институтун бүтэрбит.
* 2000—2003 сс. — Саха Республикатын билимин Академиятын аспирана.
* 2002 с. — младшай научнай үлэһит.
* 2003—2007 сс. — гуманитарнай чинчийии Институтун научнай үлэһитэ.
* 2004 с. —«Государственная власть в Российской Федерации в современных политических условиях (на материалах Республики Саха (Якутия)»
* 2008 сылтан — гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах Хотугу омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт научнай үлэһитэ.

# Маклашова Елена Гавриловна
## Сүрүн үлэлэрэ

* Теория разделения властей Джона Локка (Молодые ученые и гуманитарная наука: Сборник научных статей.- Якутск, 2002.- С. 170-177).
* Взаимодействие органов государственной власти Российской Федерации и органов государственной власти субъектов Российской Федерации (на примере Республики Саха (Якутия) (Аспирант и соискатель.-2003.- № 6 (19).- С. 99-100).
* Сравнительно-правовой анализ системы органов государственной власти субъектов Федерации (на материалах Республики Саха (Якутия) и Хабаровского края) (Юридические науки.- 2003.- № 4(4).- С . 34-37).
* Необходим конструктивный диалог. К вопросу о взаимоотношениях с федеральным центром (Новости Якутии.- 2004.- № 7 (160).- С .15-16).
* Гл.3, раздел 3.3. Региональная политическая элита о современных федеративных отношениях // Коллективная монография <Федерация: проблемы взаимоотношений центра и регионов в современной системе координат / Под ред. В.Б.Игнатьевой. -Якутск: Изд-во СО РАН. Якут.фил., 2007. с. 199-219.
# Бараахтар уустара

Бараахтар уустара (лат. Philomachus, нууч. Род Турухтаны) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Эһэ барааҕа.

# Бараахтар уустара
## Өссө маны көр

* Чөкчөҥөөлөр уустара
* Уу ойууннарын ууһа
* Куллурууттар уустара
* Чырыттар уустара
* Таас лоокууттарын ууһа
* Иһиирэмнэр уустара
* Чорууттар уустара
* Гаршнептар уустара
* Үгүрүөлэр уустара
* Обот үгүрүөлэр уустара
* Дьиэрэҥнэр уустара
* Кураҕаччылар уустара
* Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара
# Васильков

Васильков (укр. Васильків) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 39 084 (2024).
# Хара Уулаах (сис)

Хара Уулаах сис. Верхоянскай сис систематын уһук хотугу сис, 70° хоту сытар.
Үрдүгэ соҕуруу диэкки муора таһымыттан 1000 м. тиийэр, хоту диэкки намтыыр, Өлүөнэ дельтатын Быков үөһүн аттыгар 430 м. буолар.
Геология өртунэн сланецтар уонна известняк, диабаз эмиэ баар.

# Хара Уулаах (сис)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Жуковскай

Координаталара: 55°36′ с. ш. 38°06′ в. д.﻿ / ﻿55.600° с. ш. 38.100° в. д.﻿ / 55.600; 38.100
Жуковскай (нууч. Жуковский) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 25 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 130 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 104 359 киһи этэ, иэнэ — 47,25 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2208,66 киһи.
Олохтоммут сыла — 1935, 1947 сыллаахха диэри — Стаханово куорат тииптээх бөһүөлэк.
Куорат баһылыга — Станислав Сукнов.
Почтатын индэксэ — 140180, төлөппүөнүн куода — +7 49648, ОКАТО куода — 46 425.

# Жуковскай
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
# Verizon

Verizon (Верайзон) — АХШ саамай бөдөҥ телекоммуникационнай тэрилтэтэ, интернет тарҕатыы, спутниковай телевидение уонна медия конгломерат буолар. Бу тэрилтэ бас билиитигэр Америка саамай бастыҥ сотовай оператора киирэр — Verizon Wireless.
# Сортуол (Бүлүү улууһа)

Сортуол — Бүлүү улууһун Баппаҕаайы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Сортуол (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Баппаҕаайы нэһилиэгэ
# Мелике Ипек Ялова

Мелике́ Ипе́к Яло́ва (1984 сыллаахха ыам ыйын 4 -с күнүгэр күн сирин көрбүтэ, Анкара, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок норуотун биир саамай биллиилээх уонна улахан дохуоттаах артыыһа уонна сулустаах модела.

# Мелике Ипек Ялова
## Олоҕо дьаһаҕа

Мелике Ипек Ялова 1984 сыллаахха Турция өрөспүүбүлүкэтин Анкара куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Мелике Ипек төрөппүт аҕата, Юксель, Турция өрөсрүүбүлүкэтин миниистиринэн үлэлээбитэ. Бииргэ төрөөбүт кыра балта Дженнет Нури диэн ааттаах.
Мелике Анкар куоракка Билкент университетын ситиһиилэхтик үөрэнэн бүрбитэ. Үөрэҕин бүтэрэригэр "норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыан" диэн идэни баһылаабыта. Ол кэнниттэн аны Сапиенца университетыгар бэлиитикэ уонна кириистээх быһыы майгы кэмигэр салайаа отделениетыгар үөрэммитэ.
Кини "Великолепный век" уонна "Дядя Кара" кара диэн аан дойдуга киэҥник биллэр киинэ сэрийээллэригэр уһуллуон иннинэ уруу киэһэлэрин тэрийэн ыытара. Онно сылдьан биир киэһэ «Великолепный век» сэрийээл сүрүн режисеера Нермин Ероглуну көрсүбүтэ Ол күн кини олоҕун бүтүннүү уларыппыта. Кыыс бэйэтин артыыс быһыытынан холонон көрөргө санаммыта. Мелике бэйэтэ этэринэн, "Великолепный век" киинэ сэрийээлигэр уһуллуу артыыс карьератын оҥорорго саамай үчүгэй уонна үрдүк таһымнаах сир буолар.
Мелике француз уонна ааҥыл тылларынан холкутук саҥарар. Ол гынан баран кини сэрийэлгэ уһуллар туһугар испан тылын куурустарыгар сылдьыбыта.
# Күндэйэ (өрүc)

Күндэйэ өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 194 км., тардыытын иэнэ 3300 км².
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ сытар Муоһааны күөлгэ баар. үөһээ сүүрээнигэр Табаһанда уонна Синэй Сээн күөллэри курдары ааһар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар Харыйалаах (83 км.)

# Күндэйэ (өрүc)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Mount Sinai Health System

Mount Sinai Health System (Маунт Сайнай доруобуйа харыстабылын системата) — Нью Йорк куорат чааһынай сетевой һоспиталлара, 43000 быраас үлэһиттэрдээх уонна 700 түргэн көмө массыыналаах.
# Натали Дениз

Натали Дениз (гагауз Natali Deniz, укр. Наталі Деніз; Котловина киинэ, Рени оройуон Одесса уобалаһа) — диэн Украина гагаузскай ырыаһыт.

# Натали Дениз
## Источниктар

* Натали Дениз презентовала новую песню // Рени — Одесса наш общий дом (нууч.)
* «Мелодия Зурны»: украинская гагаузка Натали Дениз выпустила новую песню на гагаузском (ВИДЕО) «Ой у лузі червона калина» и на гагаузском языке! Гагаузская певица Натали Дениз перепела гимн борьбы за свободу Украины // Топор (нууч.)

# Натали Дениз
## Ссылка

* YouTube-канал
# Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)

Алдан нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Булуҥ.
Улуус кииниттэн 90 км хоту диэкки Алдан өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 180 киһи (2007 сыл).

# Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
## Устуоруйата

IV Байаҕантай эбэтэр Чэппиэдэй Аллана диэн аатынан 1784 сылтан биллэр. Байаҕантай улууһун сорҕото. Эмиэ да 1914 сыл от ыйын 1 күнүттэн I Байаҕантай нэһилиэгиттэн араарыллыбытын туһунан докуомуоннар архыыпка бааллар. Онон 1930 сыллаахха диэри IV Байаҕантай (Чэппиэдэй Алданын) нэһилиэгэ дэнэр эбит. 1930 с. Саха сирин үрдүнэн уокуруктары уонна улуустары суох гынан оруйуоннааһын кэмигэр Бастакы Алдан сельсовета диэн ааттаммыт, бөһүөлэгэ күөл аатынан Булуҥ дэнэр эбит. Өссө биир биллэр аата Уус-Таатта (Таатта төрдө).

# Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

* Неустроев Николай Денисович (1895—1929) — саха уус-уран литэрэтиирэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.
* Малгина Феврония Николаевна – Хобороос (1888—1978) — биэс бырааттыы буойун Малгиннар ийэлэрэ, Таатта улууһун ытык олохтооҕо, Старай Русса куорат ытык ийэтэ.
# Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Чакыр нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Толоон.
Улуус кииниттэн 59 км соҕуруу диэки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 560 киһи (2007 сыл). Мэлдьи сырыылаах суол.

# Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Эрилик Эристиин (Яковлев Семен Степанович) (24.01.1892—06.10.1942) — саха поэта, прозаига.
* Миронов Дмитрий Николаевич (1936 с. алтынньы 20 к. төр.) — юриспруденция доктора, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституция Суутун бэрэссэдээтэлэ.

# Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
# Сиэмэх кыыллар аймахтара

Сиэмэх кыыллар аймахтара (Carnivora) Саха сиригэр 4 кэргэҥҥэ, 12 ууска киирэр 18 көрүҥ баар.
* Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ
** Кырсалар уустара
** Бөрөлөр уустара
** Саһыллар уустара
* Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ
** Эһэлэр
* Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ
** Калааннар уустара
** Сиэгэннэр уустара
** Быыдаралар уустара
** Киистэр уустара
** Барсууктар уустара
** Солоҥдолор уонна муҥурдар уустара
* Куоскатыҥылар кэргэннэрэ
** Куоскалар уустара
** Бөдөҥ куоскалар уустара
# Көрдүгэн (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Көрдүгэн — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мөҥүрүөн нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Көрдүгэн (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Мөҥүрүөн нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Унгены

Унгены (молд. Ungheni) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 38 200 (2013).
# Кариб байҕала

Кариб байҕала Атлантик океан уонна Мексика хомотун икки ардыларыгар баар. Кариб байҕала иэнинэн аан дойду ордук улахан байҕала (2,754,000 км²).
# Кыдьымах

Кыдьымах (нууч. шуга) - өрүс мууһугар сыһыаннаах өйдөбүл. Икки суолталаах: 1) күһүн өрүс туруон иннинэ сүүрүк хоту үлтүркэй муус хойуутук устара; 2) оннук муус күөрэ-лаҥкы устан иһэн тоҥон хаалбыта. Ол эрээри бу өйдөбүлү кэҥэтэн физикаҕа эбэтэр химияҕа убаҕас эттик кытаанах эттиккэ кубулуйар кэмигэр көпсөркөй туругун этиэххэ сөп.

# Кыдьымах
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Николай Алексеевич Лугинов

Саха Республикатын народнай суруйааччыта Николай Алексеевич Лугинов 1948 с. атырдьах ыйын 14 күнүгэр Кэбээйи улууһугар төрөөбүтэ.
1972 с. СГУ физико-математическай факультетын бутэрэн, Хаҥалас улууһугар, Хатаска орто оскуола учууталынан, ЫБСЛКС обкомугар инструкторынан, Нам улууһугар типография директорынан үлэлээбитэ. Москваҕа Үрдүкү литературнай куурустары бүтэрбитэ. Билигин П.А. Ойуунускай аатынан Литературнай музей директорынан, СРдуховноска академиятын вице-президенинэн, СР президенин сэбиэтин чилиэнинэн, Россия суруйааччыларын союһун бырабылыанньатын хос бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир.
1974 с. бэчээттэнэр. Бастакы кинигэтэ "Кэпсээннэр" 1976 с. тахсыбыта. Элбэх сэһэн, роман кинигэлэр ааптара. Театрга ситиһиилээхтик турбут пьесалардаах. Кини кинигэлэрэ нууччалыы, сорох Европа тылларыгар тылбаастаммыттара. "Алжир — культуралар быһа охсуһууларыгар" аан дойдутааҕы, Казахстан "Алаш", Россия "Улахан литературнай"бириэмийэлэрин лауреата, СР искусствотын үтүөлээх деятелэ.
Кини прозатын улахан ситиһиитинэн "Таас Тумус" сэһэннэрэ уонна үс кинигэлээх "Чыҥыс-Хаан ыйааҕынан" романа буолар. Суруйааччы быһыытынан айымньылара философскай хабааннаахтар, ураты сахалыы колориттаахтар.
Суруйааччы союһугар ылар коллегия бэрэссэдээтэлин быһыытынан элбэх литературнай ыччаты үүннэрдэ. Россияҕа тылын-өhүн ылыннарар биир дьоһуннаах киһибит. Кини кэлин сылларга олус наадалаах классиктары нууччалыы тылбаастааһын боппуруостарын туруорсар.
Н. Лугинов 1979 с. ССРС суруйааччыларын союһун чилиэнэ. Аан дойдутааҕы тюркскай академия дьиҥнээх чилиэнэ.
Норуоттар доҕордоһууларыгар, литература сайдыытыгар үтүөлэрин иһин Монголия "Найрамдал" уордьанынан, "Россиялыын бииргэ—370", "Гражданскай килбиэн" знактарынан наҕараадаламмыта.https://www.s-vfu.ru/upload/iblock/bcb/bcbe17fd8cf725709e7c3e681394ae3b.jpg
# Учур

Учур өрүс. Алдан уҥа салаата. Уһуна 812 км. Тардыытын иэнэ 113 тыһ. кв. км. Баһа Становой сис илиҥҥи өртүгэр Хабаровскай кыраайга баар.
Уу ороскуота саас сөкүүндэҕэ 21 600 куб. м.,кыһын сөкүүндэҕэ 40 куб. м. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Дьүүктэлээх сирдэргэ тааҥныыр.
Сүрүн салаалара: хаҥас өртүттэн Уйаан (233 км.), Тыркан (238 км.), Гонам (686 км.), Гыным (297 км.); уҥа өртүттэн - Улкаан (111 км.)

# Учур
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Метафора

Метафора , холуйуу, холооһун – тугу эмэ туохха эмэ холуйан этии, биир сүрүн поэтическай троп тылы, тустаах суолтатыгар буолбакка, атыны холуйууга «көһөрөн» туттуу; биир барамайы атын ханан эрэ маарынныырынан солбуйан, кубулдьутан, холуйан этии. Холуйуу норуот тылын дьүһүннүүр кырааскатыгар мэлдьи дэлэй. Күнү – көрөр диибит ( харахтаахха холуйан), этиҥи – этэр диибит (тыыннаахха холуйан), сүрэҕи – төлөннөөх диибит (умайарга холуйан). Итинник бытовой «дьиэ эргин» метафоралар хас саҥардах ахсын көстөллөр.
Норуот поэзиятыгар, холобур, таабырыҥҥа холуйуу формата бэрт хойуу. «Сир анныгар итии болгуо сытар үһү» диэн эһэни таабырынныыллар. Эһэ – итии болгуо икки маарыннаһаллара диэн иккиэн суостаахтар, кутталлаахтар эрэ. «Ийэтэ иҥэрсийэн хаалбыт, оҕото ойон хаалбыт ( саа, буулдьа)» – бу эмиэ бэркэ мындырдаан, таабырын үгэһинэн, соруйан муннаран холуйуу.
Метафора айылҕаҕа, олоххо – туохха барытыгар маарыннаһар өрүттэри булан көрүүгэ төрүттэнэр. Кини икки суоллаах: судургу, боростуой метафора – биир этииттэн, биир холооһунтан оҥоһуллар (холобур, Эллэй «Таба» диэн ырыатыгар табаны «баай кыраай манньыага», «туундарам туллуга», «кыраһам көмүһэ» диэн холуйтуур); метафора иккис суола тэнийбит холуйуу диэн ааттанар. Холобур, В. Маяковскай «Хабарҕа хайдарынан» диэн сруйуутугар бэйэтин поэзиятын сэбилэммит сэрии күүһүгэр киэҥник тэнитэн холуур:
Сэрии парадын курдук
страницаларбын тэнитэн
Кэрийэн көрөбүн
строкаламмыт фронум кэккэтин.
Хоһооннорум бэлэмнэр
снаряд буолан
эстэргэ,
Кыайан-хотон
албан аакка тиксэргэ.
Поэмаларым,
сыыспат тэргэн буоланнар,
Сыалларын кыҥаан
кирийэн тураллар.
Ордук биһирэммит
сэрии сэбин
туһаайан,
Рифма
Сытыы сабылатын
өрө уунан
Ох тыл кавалериятын
Охсуһууга көтүтэн,
Кимэн-кэйэн,
кэтэн киирэргэ
бэлэм,
Бу сүүрбэ сылга
кыайыы-хотуу тутан кэлбит,
Бу ситэ толору сэбилэммит
бары сэрииби,
Бүтүн аан дойду пролетарията,
барытын,
Бүтэр тиһэх лииһигэр тиийэ
эйиэхэ аныыбын
(А. Абаҕыыныскай тылбааһа)
Сорох метафора айымньы бүтүннүүтэ буола тэнийэн, поэтическай айымньы ис хоһооно барыта улаҕалаах, хос өйдөбүллээх, метафорическай майгыннанар (М. Горькай «Буурҕаһыта», П. Ойуунускай «Тимир көлөтө», Эллэй «Кытыйата»). Метаморфическай айымньылар саха норуотун тылынан поэзиятыгар эмиэ көстөллөр («Ыарҕа ырыата», «Бөх чабычаҕын ырыата» уо.д.а.). [Г.Васильев. Русско-якутский поэтический словарь. Якутск.1976]
<nowiki>Метафора – тылы, этиини барамайдар маарыннаһыыларыгар эбэтэр тэҥнээһиҥҥэ олоҕуран көһөрөн туттуу.

# Метафора
## Туһаныллыбыт литирэтиирэ

1)Бурцев, А.А., Федоров, И.С. Русско-якутско-английский словарь литературоведческих терминов / А.А. Бурцев, И.С. Федоров. – Якутск : Изд-во Якутского госуниверситета, 2008.142с
2)Васильев Г. Русско-якутский поэтический словарь. Якутск.1976
# Саанык түөрүйэтэ

Саанык түөрүйэтэ (нууч. Клеточная теория) — туох баар тыынар тыыннаахтар сааныктартан тураллар диир биология биир сүрүн түөрүйэтэ.
Түөрүйэни бастакынан ботаник Маттиас Шлейден (1804-1881) уонна кыыллар физиологияларын чинчийбит Теодор Шванн (1810-1882) арыйбыттара диэн буолар.
Түөрүйэ үс тосхолго олоҕурар:
* бары организмнар биир эбэтэр элбэх сааныктан тураллар
* саанык тутул биирдэмэ, харамай этэ-сиинэ сааныктарга олоҕуран тутуллар
* ханнык баҕарар саҥа саанык баар сааныктан үөскүүр.
# 1811
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 1 — Мамлюктар династияларын баһылыктарын Эгиипэт ыраахтааҕыта Мухаммед Али өлөттөрбүт.
* Кулун тутар 11 — Англия Ноттингем куоратыгар луддиттар өрө туруулара саҕаламмыт. Бу дьон промышленнай сайдыы түмүгэр дьон үлэтэ суох хааларын утарбыттара, өрөр станоктары алдьаталлара.

# 1811
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 14 — Парагуай тутулуга суох буолбут.

# 1811
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 31 — Санкт-Петербург таһыгар Царскай селоҕа Император лиссиэйэ аһыллыбыт — дворяннар оҕолоругар аналлаах үөрэх кыһата. Лиссиэй Александр Пушкин үөрэммит сирэ буоларынан биллэр. 1843 сыллаахха үөрэх кыһата киин куоракка Петербурга көспүт уонна Александровскай диэн буолбут. 1918 сыллаахха Совнарком уурааҕынан сабыллыбыт.

# 1811
## Төрөөбүттэр

* Алтынньы 22 — Ференц Лист — аатырбыт Венгрия композитора, пианиһа, дирижёра.
# 1270

1270 сыл.

# 1270
## Туох буолбута

* Олунньу 16 — Литва Улуу княжествотын сэриитэ Ливон уордьанын сэриитин Каруза аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт.
* Атырдьах ыйын 10 — Йекуно Амлак Эфиопия ыраахтааҕыта буолбут, Соломон арыыларыгар урукку династияны сөргүппүт.
# 1265

1265 сыл.

# 1265
## Туох буолбута

* от ыйын 19 — 25-30 саастаах бэклэрбиэк Ноҕай салалталаах Алтан Ордуу сэриитэ Соҕуруу Кавказка сэриинэн тиийэн күнүгэр Хулагу сыдьааннарын сэриитигэр хотторбута. Бу кэнниттэн аҕыйах сылынан Алтан Ордууттан туспа баран, дьонун кытта Хара Байҕал хоту өттүгэр көспүтэ, Византияҕа суоһаабыта, Болгарияҕа дьайар кыахтаммыта.

# 1265
## Төрөөбүттэр

* Ыам ыйын 26 — Данте Алигьери (1321 өлб.), Флоренция бэйиэтэ, италия литэрэтиирэлии тылын олохтооччуларыттан биирдэстэрэ.
# Хара баттах

Хара баттах эбэтэр Күөл хоптото (лат. Larus ridibundus, нууч. обыкновенная чайка, озёрная чайка)

# Хара баттах
## Өссө маны көр

* Хопто
* Оччугуй хара баттах
* Тыыраахы
# Сири чабычах

Сири чабычах — биэ ыырга эрэ туттуллара үһү, биэ да, кулун да мөхсөн үктээтэхтэринэ алдьаммат бөҕө оҥоһуулаах сири иһит.

# Сири чабычах
## Өссө маны көр

* Симэхтээх симиир
* Симэхтээх сири көҕүөр иһит
* Таһыар-көҕүөр
* Сири ыаҕас
* Симиир
* Сири холлоҕос
* Кылырҕастаах сири холлоҕос
* Симиирчэх
# Чэриктэй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Чэриктэй нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чэриктэй.
Улуус кииниттэн 91 км. хотугулуу-илин диэкки Алдан өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 464 киһи (2007 сыл).

# Чэриктэй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1900 сыллаахха төрөөбүтэ Гуляев Петр Николаевич (1900 — 1944), комсомол уонна партия үлэһитэ.
* 1911 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ Гоголев Захар Васильевич (1911 — 1974), история доктора.
* 1927 сыллаахха төрөөбүтэ Сыроватскай Афанасий Дмитриевич (1927 — 1993), история кандидата, профессор.
* 1948 сыл кулун тутар 18 күнүгэр төрөөбүтэ Божедонова Анастасия Николаевна - CӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна, социология науукатын кандидаата.

# Чэриктэй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Чомчоев Анатолий Игнатьевич

Чомчоев Анатолий Игнатьевич — аармыйа эпиһиэрэ (1969-1990 сс.), полковник, Чернобыль саахалын ликвидатора, учуонай, Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутаата, Үөһээ Бүлүү улууһун баһылыга (1992 с.), СӨ Гражданскай оборуонаҕа судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэстээтэлэ (1992-1994 сс.)
1951 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонугар Далыр нэһилиэгэр төрөөбүт.
Уһук Илиннээҕи үрдүкү общевойсковой хамандыырдар училищеларын, М.В.Фрунзе аатынан байыаннай акадьыамыйаны, Гражданскай көмүскэл акадьыамыйатын бүтэрбит.
1969-1990 сс. аармыйаҕа сулууспа.
1990-1991 сс. СӨ Үрдүкү Сэбиэтин социальнай хайысхаҕа уонна экэниэмикэҕэ отделын сүрүннүүр испэсэлииһэ.
1991-1992 сс. ЯНЦ СО РАН экэниэмикэ институтун аҕа билим үлэһитэ.
1992 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун баһылыга.
1992-1994 сс. СӨ Гражданскай оборуонаҕа Судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэстээтэлэ.
1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Ил Түмэн бастакы ыҥыырытыгар №5 Орто Бүлүү уокуругуттан дьокутаатынан талыллыбыта. Ил Түмэн Бэрэстэбиитэллэрин балаататын аграрнай реформаҕа, сир бэлиитикэтигэр, хостонор баайдарга уонна экологияҕа кэмитиэтин бэрэстээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ (1997 сыл ахсынньы 28 күнүгэр диэри).

# Чомчоев Анатолий Игнатьевич
### Наҕараадалара

«ССРС Сэбилэниилээх Күүстэригэр эҥкилэ суох сулууспатын иһин» мэтээл I, II уонна III истиэпэннэрэ
# Мемориал (тэриллии)

Мемориал (ааҥл. Memorial) — Норуоттар икки ардыларынааҕы киһи быраабын көмүскүүр уонна политическай репрессиалары үөрэтэр институт буолар, улахан 36 омук сиригэр үлэлиир тэриллии. Арассыыйаҕа Владимир Путин ыйааҕынан соччото суоҕунан ааҕыллар тэриллии, былааһы утары барар диэн.
Мемориал тэриллии үксэ Франция, АХШ, Улуу Британия, Соҕуруу Корея үбүлээһининэн олорор, уонна Арассыыйа оппозиционнай көрүүлээх дьонноруттан.
# Иһит (Хаҥалас улууһа)

Иһит — Хаҥалас улууһун Иһит нэһилиэгин киинэ.

# Иһит (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Иһит нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Талах чыычааҕа

Талах чыычааҕа (нууч. дубровник, лат. Emberiza aureola)
# Старостин Семен Тимофеевич

Старостин Семен Тимофеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Амма оройуонун Абаҕа нэһилиэгэр Бойуот диэн хочоҕо 1911 сыллаахха төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүт 4 уолтан кыралара. Убайа Сэмэн сэриигэ баран өлбүт, биир убайа Николай аҥаар илиитэ суох эргиллибит.
1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду сэриитигэр бастаан Харьков туһаайыытыгар (1942 сыл кулун тутарыгар) сэриилэспит, ыам ыйын 15 күнүгэр бааһыран Саратов куоракка госпитальга эмтэммит. Онтон атырдьах ыйыгар Сталинград хайысхатыгар сэриилэспит, балаҕан ыйын бүтүүтүгэр илиитигэр ыараханнык бааһырбыт. Молотовскай уобалас Усолье диэн госпиталыгар эмтэммит, дойдутугар 1943 с. эргиллибит.
Албан аат III истиэпэннээх уордьанынан, мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.
1970 сыллаахха суолдьут оҕолорго суруйбут суругар кэргэннээхпин, 6 оҕолоохпун диэн суруйбут.
# 1613

1613 сыл.

# 1613
## Туох буолбута

* От ыйын 21 — (оччотооҕу ааҕыынан от ыйын 11-гэр) Москубаҕа 17 сааһын саҥа туолан эрэр Михаил Романов ыраахтааҕы буолан бэргэһэлэммит. Аҕата Федор Романов кыахтаах боярин этэ, уола ыраахтааҕы буолбутун кэннэ патриарх буолбута, кырдьан 1633 сыллаахха өлүөр диэри судаарыстыба дьиҥнээх салайааччыта кини этэ. Михаил Федоровичтан Арассыыйаҕа саҥа Романовтар династиялара олохтоммута (ол иннинэ сүнньүнэн Рюриковичтар салайбыттара). 1645 сыллаахха өлүөр диэри бөрүстүөлгэ олорбута. Бу ыраахтааҕы саҕана Москуба саарыстыбатыттан бастакы дьон Саха сиригэр кэлитэлээн, остуруоктары тутан олохсуйан, олохтоохтортон дьаһаах хомуйан барбыттара.