yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Усть-Талькин аттаах көмүүлэрэ

Усть-Талькин аттаах көмүүлэрэ —
2003 сылга Владивосток куоракка Иркутскай археолога Вадим Станиславович Николаев «Орто Сибиир соҕуруу өттүн көс олохтоохторун XII-XIV үйэлэргэ киhини көмөр комплекстара» диэн темаҕа кандидатскай диссертацияны көмүскээбит. Бу үлэнэн саха былыргы историятын, төрдүн-ууhун үөрэтиигэ сөҕүмэр хардыы оҥоhулунна, саха норуота ханна, хаhан үөскээбитин үөрэтиигэ дьиҥнээх наука хараҕынан көрүүгэ сyдy ситиhии буолар.
Кини бу үлэтигэр элбэх сыллаах археологическай хаhыылар түмүктэригэр олоҕуран, Ангара өрүс соҕуруу өттүгэр Усть-Талькин диэн XII-XIV үйэлэргэ туспа археологическай культурата үөскүү сылдьыбытын дакаастаата. Историческай источниктар көрдөрүүлэринэн, бу культураны төрүттээбит дьонунан Соҕуруу Сибииртэн XI үйэҕэ Байкал таhыгар көhөн кэлбит тумат бииhэ буолар. XV үйэҕэ саҥа көс биистэр (арааhа булаҕаттар диэн бүрээт бииhэ) Моҕол сирин диэкиттэн кэлэн, туматтары Орто Өлүөнэҕэ үтүрүйбүттэр. Туматтар онно тиийэн саха норуотун үөскэппиттэр.
Усть-Талькинна 60 тахса аттаах көмүүлэри өссө 50-с сыллар бүтүүтэ Е.Ф.Седякина экспедицията булан турар. Бу көмүүлэри саха Байкал таhынааҕы өбүгэлэрин кытта сибээстээн И.В.Константинов, А.И.Гоголев уонна Ф.Ф.Васильев элбэхтэ суруйан тураллар. Кэлин Иркутскай уобалаhыгар манна майгынныыр аттаах көмүүлэр хас да сиргэ булуллубуттар. Уонна радиоуглероднай анализ көрдөрөрүнэн XII-XIV үйэлэр диэн чопчу быhаарылынна.
Археологическай хаhыылар көрдөрөллөрүнэн, усть-талькинецтар (хори-туматтар) этэргэ дылы кыргыhы саба бүрүнэ сылдьыбыт, улахан кыахтаах уонна сэрииhит биис ууhа олорбут хартыыната көстөн кэлэр. Сүүhүнэн аттаах сэрииһиттэр көмүллүүлэрэ, ыраах сирдэргэ суоhуур дружина баарын, элбэх баайы-дуолу булалларын туоhулуур. Ол курдук дьахталлара солконон таҥныбыттар. Маны таhынан бу көмүүлэргэ аан дойдуга маннай батастар булуллубуттар. Тас көрүннэринэн ордук хори-бүрээттэргэ чугас буолан тахсыбыттар.
# Эсватини

Эсватини Хоруоллуга (урукку аата Свазиленд, Umbuso weSwatini) диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута, кинилиин кирбиилэhэллэр Соҕуруу Африка уонна Мозамбик.
# Дьаах

Дьаах (нууч. копытница, копытянка) — сүөһүгэ көстөр олус сыстыганнаах атахсыт ыарыы.
# Кыһыл харах

Кыһыл харах эбэтэр Кыһыыдай (лат. Rutilus rutilus, нууч. Плотва) — кыра балык. Төбөтө кылгас, этэ-сиинэ үрдүк, икки өттүттэн ньаппаҕар соҕус.
Өҥө үрүҥ көмүс, үрүҥ. Көхсө хараҥа от күөхтүҥү. Хараҕа оранжевай, үөһээ өттүгэр кыһыл бээтинэлээх. Түөһүн, өрөҕөтүн уонна эмэһэтин лаапчааннара оранжевай кыһыллар. Көхсүн лаапчаана уонна кутуруга хараҥа сиэрэйдэр. Салахай, уу үөнэ аһылыктаах.
Саха сиригэр арҕаа өрүстэргэ олохсуйбут: Анаабыр, Өлөөн уонна Өлүөнэ тардыыларыгар.

# Кыһыл харах
## Өссө маны көр

* Күстэх

# Кыһыл харах
## Ылыллыбыт сирэ

* Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б. И. Сидоров, М. М. Тяптиргянов. — Якутск: Бичик, 2004. — 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
# «Аан дойду музейдарыгар Саха сирин норуоттарын материальнай уонна духуобунай култуурата: XVII - XX үйэ саҕаланыыта»

Өрөспүүбүлүкэҕэ «Аан дойду музейдарыгар Саха сирин норуоттарын материальнай уонна духуобунай култуурата: XVII - XX үйэ саҕаланыыта» диэн бырайыак баар. Бу бырайыак түмүгүнэн аан дойду араас түмэллэригэр дойдубутун көрдөрөр экспонаттар систиэмэлэммит каталогтарын оҥоруу буолуоҕа. Ол Саха сирин материальнай уонна духуобунай култууратын объектарын бүттүүн хомуурунньугар киириэҕэ.
Өлүөнэ кыраайын экспедициялар үөрэтиилэрэ саҕаланыаҕыттан (XVIII үйэттэн) дьиэҕэ-уокка, олоххо-дьаһахха туттуллар үгүс мал-сал, булт, сэрии сэбэ-сэбиргэлэ уонна араас иһит-хомуос таска таһаарыллыбыта. Бүгүҥҥү күҥҥэ Нью-Йорктааҕы айылҕа устуоруйатын түмэлигэр, Лондоҥҥа Британия национальнай түмэлэ, Лейпцигкэ этнография түмэлигэр, ону тэҥэ Парижка, Венаҕа, Берлиҥҥэ, Гамбург, Франкфурт-на-Майне, Копенгаген куораттарга бөдөҥ коллекциялар харалла сыталлар.
Саха сирин норуоттарын материальнай уонна духуобунай култуураларын балачча улахан коллекцията (4000 кэриҥэ экз.) Арассыыйа этнографиятын түмэлигэр, ону тэҥэ РНА антропологияҕа уонна этнографияҕа судаарыстыбаннай музейыгар (Кунсткамера), Эрмитажка (Санкт-Петербург), уо.д.а. куораттар түмэллэригэр баар.
Чинчийээччилэр өссө сэбиэскэй кэмҥэ омук сирдэригэр баар музейдарга хараллыбыт экспонаттар ураты сыаналаахтарын бэлиэтии көрбүттэрэ.
Бу туһунан Дьокуускайга 2009 с. от ыйын 29 күнүгэр ЮНЕСКО чэрчитинэн «Циркумполярная цивилизация в музеях мира: вчера, сегодня, завтра» диэн норуоттар икки ардыларынааҕы научнай кэмпириэнсийэҕэ этиллибитэ.

# «Аан дойду музейдарыгар Саха сирин норуоттарын материальнай уонна духуобунай култуурата: XVII - XX үйэ саҕаланыыта»
## Ылыллыбыт сирэ

Аан дойдутааҕы экспонаттар каталогтарын туһунан "Ил Түмэн" хаһыат, 2009 с. от ыйын 31 к. нүөмэрэ.
# Милан

Халыып:Other uses Халыып:Infobox Italian comune
Милан (ит. Milano) — Италиа саамай моднай куората, Париж кэнниттэн иккис аан дойду мода уонна шоппинг киинэ буолар. Дьоно 7 миллион.
# Молукка байҕала

Молукка байҕала (ааҥл. Molucca Sea) — Чуумпу океан байҕала. Минданао, Сангихе, Сулавеси, уонна Молукка арыыларын ыккардынан сытар.
Иэнэ 291 000 км². Дьириҥэ 4180 м тиийэр. Уу температурата сайыннары - кыһыннары 27-28°, тууһа 34‰.
Сүрүн порда Давао Минданао арыыга.
# Бүрээттэр сахалар туһунан номохторо

Саха диэн ааттаах норуот Байкал таһыгар олорбутун туһунан бүрээттэр Үөһээ Өлүөнэҕэ олохтоох эхирит диэн биистэрин эрэ номоҕор көрсүөххэ сөп. Онно кэпсэнэринэн 250 сыл анараа өттүгэр, Зулхэ-мурен (Өлүөнэ) өрүс хаҥас биэрэгэр саха норуота олорбут. Саха бухатыырдара кэлэн түһээн төлүүргэ модьуйаллара. Илдьит киһи ыытан, бу сиргэ бачча кэмҥэ туһээҥҥитин хаалларыҥ диэн ыгаллара.
Эхириттэр ортолоругар Эдэгэй диэн эдэр бухатыыр үөскээбит. Сэттэ сааһын туолан баран, түһээн төлөөн бүтүөххэ, аны кэлэн көрдөөтөхтөрүнэ мин кинилэри кытта сэриилэһэ барыам. Бүрээт норуота төгүрүк сэттэ сыл кинини көрдөспүт, туһата суох, син биир хотторор эрээри сэриини тэрийимэ диэн. Ол эрээри уон түөрт сааһын туолан баран, кырдьаҕастары олох истибэт буолбут. Онон дойдутун дьоно, туох кыахтааххын көрдөр диэн көрдөспүттэр. Ону истээт эдэр бухатыыр оҕун тардан баран, бастакы оҕун ытан баран, ону өссө үс оҕунан табан үс төгүл хайыппыт!
Ол эрээри оннооҕор буолуоҕу көрбүт кырдьаҕастар саха бухатыыра уонна ата киһи хотуппат куйаҕын кэтэ сылдьаллар диэн сэрэппиттэр. Эдэгэй саҥата суох оҕонньоттор этиилэрин истибит. Кырдьаҕастар оннук айыылаах киһини кытта хайдах киирсиэххиний диэн сэрэхидийбиттэр. Сахалартан сотору үс илдьит киһи кэлбитин, Эдэгэй иккитин өлөрбүт, үсүһүн илиитин-атаҕын тоһуппут уонна боотургар тиийэн эт, мин кинини кыргыһыы хонуутугар күүтэбин диэбит. Болдьоммут кэмҥэ икки сүүс аттаах киһилээх Эдэгэй саха бухатыыра Хүнтэ Хошошону кытта болдьоммут сиргэ көрсө тиийбит. Уҥа биэрэктэн икки сүүс аттаах абааһы бухатыыра (биһиэхэ айыы) өрүһү харбатан туораабыттар. Кинилэр бухатыырдара Хүнтэ Хошошо олус диэн уордайбыт: «Бу туох кыра уолу миигин кытары сэриилэһиннэрэ аҕаллыгыт? Мин кинини кымньаххайым биир кырыытынан охторуом!». Эдэгэй ону эрдэттэн күөскүн өрүнүмэ, улахан айаххынан мээнэ саҥарыма диэбит.
Саха бухатыыра маҥнай оҕунан ыппытын, Эдэгэй иҥэһитинэн илгэн кэбиспит. Эдэгэй оҕо Хүнтэ Хошошо атын хаҥас хараҕар тиийэн õàтàíà түспүт, хаһаайына ата охторугар атын төбөтүн нөҥүө эһиллибит. Сууллан түһэригэр төбөтүн куйахатын сабар куйаҕа сирэйин саба түһэн кэбиспит, моонньо буоллаҕына аһыллан хаалбыт. Эдэгэй иккис оҕо онно тиийэн түһэн, саха бухатыырын өлөрбүт. Уолуйбут сахалар баһылыга суох хаалан үрүө-тараа куоппуттар, чугуйбуттар. Эдэгэй түһээнин төттөрү ылбыт, дьиэтигэр төннүбүт.
Эдэгэй бу 1940 сыллар диэки кэпсээбит киһи аҕатын сэттис көлүөнэҕэ өбүгэтэ эбит, дапсытын (эрхыбша) өргө диэри кэриэс оҥостон илдьэ сылдьыбыттар. Онон бу олох дьиҥнээх буолбут түбэлтэ 16-ыс үйэ бүтүүтүн диэки буолуон сөп эбит. Манан көрдөххө саха диэн ааттанар дьон Байкал таһыгар төрүт былыр курыканнар саҕана буолбакка, нуучча кэлиэн эрэ иннинэ олорбут буолан тахсаллар.
# Мукулук

Мукулук — Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар баар алаас, биир улахан тыалаах сир.
# Халыма (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Халыма (өрүс)
* "Халыма" (магистрал суол)
* Үөһээ Халыма улууһа
* Орто Халыма улууһа
* Аллараа Халыма улууһа
* Халыма намтала
* Халыма хомото
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Куба (сулустар бөлөхтөрө)

Куба (лат. Cygnus, Cyg) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө.
Арассыыйа территориятыттан сайын ордук көстөр.

# Куба (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объектар

* Денеб (Куба α-та), үрүҥ супергигант, улахана 1,25 очень яркая звезда, чаҕылхайа Күннээҕэр 67 000 төгүл улахан.
* Альбирео (Куба β-та), икки хостоох сулус.
* Куба X-1 — рентген сардаҥалар үөскүүр сирэ, Хара дьөлөҕөс буолуон сөп.
* Куба X-3 — икки хостоох сулус.
* Куба OB2-12 — күөх супергигант.
* NGC 7000 — Хотугу Америка диэн туманность.
* IC 5070 — Пеликан туманность.
* Хотугу Чохтоох Мөһөөччүк.
* M39 — сулустар мустуулара.

# Куба (сулустар бөлөхтөрө)
## «Хотугу Кириэс» астеризм

Бөлөх халыыбын быһаарар Хотугу Кириэс диэн астеризм α (Денеб), β (Альбирео), γ (Садр), δ уонна ε (Гиенах) сулустардаах.

# Куба (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар "Көтөр" диэн ааттаах киирбитэ. Былыргы гириэктэр номохторунан Куба — Леданы эккирэтэр Зевс.
# Ноговицын Иван Иванович

Ноговицын Иван Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ-туга чуолкай биллибэт. «Кыым» хаһыакка суруйбут суруга 1942 с. бэс ыйын 27 күнүгэр бэчээттэммит. Онно Чурапчы оройуонун Сылаҥ нэһилиэгинээҕи Энгельс аатынан колхуос чилиэннэригэр эҕэрдэ ыыппыт. Тиихэй Акыйааннааҕы флокка сулууспалыырын эппит..
# Павлов (Сунтаров) Василий Иннокентьевич

Павлов (Сунтаров) Василий Иннокентьевич — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
1900 сыллаахха Ньурба улууһугар Токос нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Хохочойго комсомолецтары кыргыбыт үрүҥнэри урусхаллааһыҥҥа уонна Бүлүү куоратын оборонатыгар кыттыбыта. 1922 сыллаахха Үөдүгэй улууһугар саһа сылдьар 28 киһилээх Говоров этэрээтин бэриннэриигэ кыттыыны ылбыта. 1961 сыллаахтан персональнай пенсионер. Үөһээ Бүлүүгэ охрана тэрилтэтигэр үлэлээбит.
# Кво-турук

Кво-турук (лат. status quo ante bellum — «Сэрии иннитин былаһыанньата», кылгатыммыта — status quo) — юриспруденцияҕа киэҥник туттуллар, быраап былаһыанньата. Норуоттар икки ардынааҕы быраабаҕа туттуллар термин, баар эбэтэр баар эбит былаһыанньа төннөөрүү туһунан кэпсэтии.

# Кво-турук
## Суолтата

Кво-турук латыын дипломатиягар XIV үйэҕэ үөскээбитэ. Аан дойду дипломатиятыгар бу термин «Сэрии иннитин былаһыанньаҕа төннөрүү» курдук туттуллар этэ. Өссө туох эмит быһаарыта суох түгэннэргэ туттуллар, холобур: Кытай өрөспүүбүлүкэтин статуһа.
Кво-турук өссө маннык быһаарыыны ылыан сөп: «Онтон буоларын кэтээн көрөөһүн».
# Магадаан сахалара

Магадаан сахалара (сороҕор сыыһа Дьэһиэй сахалара диэн ааттыыллар) - былыр-былыргыттан, өссө Магадаан уобалаһын сирдэрэ Саха сиригэр киирэллэрин саҕаттан онно икки сүрүн бөлөҕүнэн олохсуйбут сахалар.
Уларыта тутуу саҕанааҕы социальнай хамсааһыннар кэмнэригэр дойдуга буолбут уларыйыы онно олорор дьон сүргэлэрин көтөхпүтэ, сахалар бэйэлэрин туспа култууралалаах омук быһыытынан билиниилэрэ күүһүрэн, туспа бөлөх быһыытынан иннилэрин көрүнэр, дьаһанар санааҕа киирбиттэрэ. Бултуур уонна балыктыыр быраабынан туһанаары аҕыйах ахсааннаах омуктар ахсааннарыгар киллэрии туһунан кэпсэтии буолбутугар, атын элбэх ахсааннаах сахалартан ойуччу олороллорун көрдөрөөрү туспа хайдах эрэ ааттаныы кыһалҕата турбута. Ол саҕана ким эрэ Дьэһиэй сахалара диэн Красноярскай кыраайга олохтоох туспа бөлөх үөскээбитин туһунан истэннэр, Дьэһиэй сахалара диэн ааттанан кэбиспиттэрэ. Оннук аатынан Магадаан уобалаһын дьаһалтатын 1994 сыл ыам ыйын 31 күнүнээҕи аҕыйах ахсааннаах омуктары өйүүр Уурааҕар киирбиттэрэ.
Магадаан уобалаһын билиҥҥи сирдэригэр сахалар былыр-былыргыттан олороллор. Ол гынан баран аныгы этнографтар этэллэринэн саха омук билиҥҥи бөлөҕө көһөн кэлбит дьонтон турар. Аан бастаан XVII үйэ бүтэһигэр батталтан күрээн көһөн кэлбиттэр дэнэр. Ол саҕана Тыылаах (Тыаллаах? Тыллаах? нууч. Тыллах), Балыгычаан, Сэйимчээн үрэхтэргэ олохсуйбуттар. 1930 сылларга дылы бу сирдэр Саха сирин састаабыгар киирэллэрэ - Өймөкөөн улууһун Оротук уонна Сэйимчээн нэһилиэктэрэ дэнэллэрэ.
Иккис бөлөх сахалар Охуоскай муора кытылыгар олохтоохтор. Балар өбүгэлэрэ үгүстэрэ икки долгунунан кэлбиттэр: 1909-1910 сылларга Ола-Халыма суолугар дьаам сүүрдээччилэр, онтон 1920-с сылларга балыктыы. Балар Ола (Ольскай) оройуон Гадля (Хатылы?) уонна Ола сэлиэнньэлэригэр олохсуйбуттар.
| Олорор сирдэрэ | | Ахсааннара | |
| | | 2002 с. | 2007 с. |
| Тенькинскэй | Киин Халыма оройуоннара | 118 | 110 |
| Орто Каан (Оротукаан) | Киин Халыма оройуоннара | 98 | 149 |
| Ягоднинскай | Киин Халыма оройуоннара | 29 | 20 |
| Хасынскай | Киин Халыма оройуоннара | 14 | 43 |
| Сусумаан | Киин Халыма оройуоннара | 10 | 10 |
| Омсукчаан | Киин Халыма оройуоннара | 1 | - |
| Ола | Муора оройуоннара | 95 | 101 |
| Хотугу Эбээн | Муора оройуоннара | 1 | - |
| Магадаан к. | Муора оройуоннара | 103 | 54 |
| Барыта | | 469 | 487 |
Дальстрой саҕанааҕы кэмҥэ (1932-1953 сс.) билиҥҥи Магадаан сирдэригэр үлэлээбит 20 колхуостан биэһэ саха колхуоһа этэ: "Саҥа олох (Новая жизнь)", Гадля с., "Кыһыл Бухатыыр" (Красный богатырь), Таскаан, "Кыым" (Искра), Алын Сэйимчээн, III пэтилетка аатынан, Балыгычаан уонна "Сталинец", Оротук.
# Куоратчыт (Алампа)

«Куоратчыт» — Анемподист Иванович Софронов 1924 сыллаахха былыргы саха ыалын туһунан суруйбут кэпсээнэ. Ыал аҕата Ыстапаан арыгы, хаарты курдук куһаҕан дьаллыктарга ылларан, киһи аатыттан тахсара кэпсэнэр.
Уһун Ыстапаан уонна кини ойоҕо Даарыйа.

# Куоратчыт (Алампа)
## Айымньы кылгас ис хоьооно

Уһун Ыстапаан соҕотох кытарах бургунаһын куоракка киирэн атыылыырга турунар.
# Толоон нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Толоон нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Толоон.
Улуус кииниттэн 63 км хоту диэкки Бүлүү суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 146 киһи (2007 сыл).

# Толоон нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Историяттан

* 1992 сыл алтынньы 5 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэт уурааҕынан Элгээйи нэһилиэктэн арахсыбыта.
# Попов Василий Николаевич (Бороҕон улууһа)

Попов Василий Николаевич - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Бороҕон улууһа.
# Һитроу

Һитроу Интернешнл Аирпорт (ааҥл. Heathrow International Airport, эбэтэр Һитроу омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт), Улуу Британия саамай улахан аирпорда, сир шаарын үрдүнэн биир саамай улахан буолар. Сыл аайы 80-110 мөл киһи көтөр уонна түһэр. 221 омук сирин уонна 700 аэропордарын кытта сибээстиир. Сүрүн рейса Лондон (Һитроу) — Саҥа Йорк (JFK).
2019 сыллаахха аэропорт нөҥүө 16385 сахалар көппүттэр.
# Шишигина Анна Николаевна

Шишигина Анна Николаевна — история билимнэрин кандидата.

# Шишигина Анна Николаевна
## Олоҕун олуктара

* 1973 сыллаахха олунньу 1 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт.
* 1995 с. — Саха государственнай университетын омук тылларыгар факультетын бүтэрбит.
* 1995—1998 сс. — Саха Республикатын тас ситимнэрин Министерствотыгар главнай үлэһит.
* 2000—2003 сс. — Саха Республикатын билимин Академиятын аспирана.
* 2002—2004 сс. — Арктиканы чинчийэр Киин младшай научнай үлэһитэ.
* 2004 с. — история билимнэрин кандидатыгар «Научное изучение Якутии в XVIII в. (по материалам Второй Камчатской экспедиции)» тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбит.
* 2005—2006 сс. — гуманитарнай чинчийии Институтугар история салаатын научнай үлэһитэ.
* 2008 сылтан — РНА СС гуманитарнай чинчийиилэргэ уонна аҕыйах ахсааннаах Хотугу омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт старшай научнай үлэһитэ.
А. Н. Шишигина 20 научнай ыстатыйалара Россияҕа уонна тас дойдуларга бэчээттэммиттэр.

# Шишигина Анна Николаевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Do we want the revival of shamanism Today?» (Christianity and shamanism: Proceedings of the First Seoul International Consultation (25—30 Yune 2000, Seoul, Korea). Ed. by S.A.Mousalimas, online February 2001, http://www.oxford.net/seoul/chapter6/).
* Автореферат дис. на соиск. уч. ст. канд. ист. наук «Научное изучение Якутии в XVIII в. (по материалам Второй Камчатской экспедиции)». Якутск, 2004. — 23 с.
* «Ученые о Второй Камчатской экспедиции» (Гуманитарные науки в трудах молодых ученых: сб.науч.ст.—Якутск, 2000. — С.42—52.
* «Немецкие ученые о Якутии» (Молодые ученые и наука —2000: Мирнинская городская научно-практическая конференция, посвященная 55-летию Великой Победы и Году образования. Сб. ст., докл. и тез.— Мирный, 2000.— С.28—30.
* «Материалы Второй Камчатской экспедиции по шаманству» (Гуманитарные науки в трудах молодых ученых: Сб. науч. ст. —Якутск, 2001. — С.4—13).
* «300 лет со дня рождения Д.Я. Лаптева, русского исследователя Арктики (1701—1767)» (Календарь знаменательных событий. 2001 г.— Якутск, 2001 г.
* «Георги Иоганн Готлиб» (Календарь знаменательных событий. 2003. — Якутск, 2003.
* «Якутск — базовый пункт Второй Камчатской экспедиции» (Мат. Всерос. науч. конф. «Якутия — форпост освоения северо?востока Сибири, Дальнего Востока и Русской Америки (ХVII—ХХ вв.)».— Якутск, 2004.— С. 115—120.
* «Chelyskin, Semyon» (Encyclopedia of the Arctic// http://www.routledge-ny.com/ref/arctic.html); «Chirikov, Alexei» (Encyclopedia of the Arctic// http://www.routledge?ny.com/ref/arctic.html); «Laptev, Dmitriy» (Encyclopedia of the Arctic// http://www.routledge-ny.com/ref/arctic.html); «Laptev, Khariton» (Encyclopedia of the Arctic// http://www.routledge-ny.com/ref/arctic.html).
# Дебринин Алексей Петрович

Дебринин Алексей Петрович - коллежскай асессор, 1766 сыл ыам ыйын 3 күнүттэн 1769 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Иркутскайга ыытыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Черкашенинов Мирон Мартынович олорбут. Дебринин кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Афросимов Дмитрий Тимофеевич анаммыт.

# Дебринин Алексей Петрович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Прометей

Прометей — былыргы гириэктэр үһүйээннэригэр титааннартан биирдэстэрэ, уот таҥарата. Үһүйээн быһыытынан Прометей уоту таҥаралартан уоран дьоҥҥо бэлэхтээбит. Ону иэстэһэн Зевс Пандораны айан дьоҥҥо биэрэр, онто аан дойду туох баар куһаҕанын босхо ыытар.
Атын барылынан Зевс Прометейы очуос тааска сыабынан баайар уонна хотойу ыытан быарын тоҥсуттарар, Прометей бааһа түүн аайы оһон иһэр, хотой күн аайы кэлэн быарын тоҥсуйан сордуур.
# Азия оҕолоро

«Азия оҕолоро» диэн норуоттар икки ардынааҕы оонньуулара (ааҥ. Children of Asia International Sports Games) — 1996-с сылтан Олимпия оонньууларын ымыыта ыытар спорт күрэхтэрэ. Азия уонна сорох Дьобуруопа дойдулар кытталлар.
Оонньуулар сыаллара — оҕолорго Олимпия хамсааһыны, чэгиэн олоҕу уонна норуоттар икки ардынааҕы доҕордоһуу тиэрдээри.

# Азия оҕолоро
## Устуоруйа

1990-с сылларга, аан дойду олимпия оонньууларын төрүттэммитин 100 сылын кэтэһэр этэ. Михаил Николаев «Азия оҕолорун» төрүттээри 1996 сылы талбыта.
* Киһи — идеологиялаах ис дьиҥэ, кини холбоһулумнубут килиэп эрэ буотах, киниэхэ стимул уонна араас сырдык санаа наадалаах. Хайдах биһиги санааларбытын кэҥэтиэххэ сөбүй? Ыарахан кэмнэргэ биһиги оҕолорбутун тустарыгар толкуйдуохха наада, ханнык дойдуга олоруохтара, дойду диэн баар буолар ду? Диэн мин саныыбын. Уонна элбэх сыл аастаҕына, мин баҕа санаам табыллыаҕа диэн эрэнэбин.Михаил Николаев
1995, балаҕан ыйын 19 күнүгэр, Дьокуускай куоракка «Указ Президента Республики (Саха) Якутия № 1170 «О проведении Международных спортивных игр «Дети Азии»» диэн батаммыта. Ону 1996 сылга бастакы оонньуулар ааспыттара.

# Азия оҕолоро
## Оонньуулар тиһиктэрэ

| Сыл | № | Буолбут миэстэтэ | Күннэрэ | Дойдулар | Спорт көрүҥнэрэ |
| 1996 | I оонньуулар | Дьокуускай | Атырдьах ыйа 9 — Атырдьах ыйа 16 | 6 | 8 |
| 2000 | II оонньуулар | Дьокуускай | Атырдьах ыйа 4 — Атырдьах ыйа 13 | 13 | 16 |
| 2004 | III оонньуулар | Дьокуускай | От ыйа 23 — От ыйа 30 | 14 | 17 |
| 2008 | IV оонньуулар | Дьокуускай | От ыйа 3 — От ыйа 13 | 16 | 18 |
| 2012 | V оонньуулар | Саха Сирэ | От ыйа 4 — От ыйа 16 | 26 | 19 |
| 2016 | VI оонньуулар | Дьокуускай | От ыйа 5 — От ыйа 17 | 35 | 22 |
| 2019 | I кыһыҥҥы оонньуулар | Южно-Сахалинск | Олунньу 8 — Олунньу 17 | 20 | 8 |
| 2022 | VII оонньуулар | Владивосток | От ыйа 27 — Атырдьах ыйа 8 | 20 | 19 |
| 2023 | II кыһыҥҥы оонньуулар | Кузбасс | Олунньу 25 — Кулун тутар 5 | 12 | 10 |
| 2024 | VIII оонньуулар | Дьокуускай | Бэс ыйа 25 — От ыйа 7 | 20 | 24 |
| 2028 | IIX оонньуулар | | | | |

# Азия оҕолоро
## Спорт көрүҥнэрэ

«Азия оҕолоругар» олимпия спортара туттуллаллар.

# Азия оҕолоро
## Спорт көрүҥнэрэ
### Сайыҥҥы оонньууларга

* Баскетбол 3x3
* Бокс
* Буутбал
* Волейбол
* Гимнастика
* Го
* Дзюдо
* Дуобат
* Мас тардыһыыта
* Ох-саанан ыытыы
* Саанан ыытыы
* Саахмат
* Самбо
* Теннис
* Тустуу
** Көҥүл тустуу
** Кураш
** Хапсаҕай
* Тхэквондо
* Устуу
* Чэпчэки атлетика
** Ыстаҥа

# Азия оҕолоро
## Спорт көрүҥнэрэ
### Кыһыҥҥы

* Биатлон
* Горнолыжнай спорт
* Лыжнай гонка
* Сноуборд
* Фигурной катание
* Хоккей
* Шорт-трек
# Өнньүөс (Амма улууһа)

Өнньүөс — Амма улууһун Амма-Наахара нэһилиэгин киинэ.

# Өнньүөс (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Амма-Наахара нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Ап

Ап — итэҕэл быһыытынан айылҕаҕа уонна киһиэхэ сабыдыаллыыр кистэлэҥ күүстээх дьиктилээх албас, хомуһун.

# Ап
## Эбии көр

* Алып
# Кугас кус

Кугас кус (лат. Tadorna ferruginea Pall., нууч. огарь) — улахан кус. Атыыра саас кугастыҥы кытархай өҥнөөх. Төбөтө, моонньо уонна көхсө арыый сырдыктар. Моонньун аллараа өттугэр хара моойторуктаах. Кутугуругун анна уонна кутуруга от күөхтүҥү кылбачыйар хара өҥнөөх. Кынатын иннэ үрүҥ, кэннэ — хара, от күөхтүҥү сирдээх. Тумса уонна атахтара харатыҥылар. Улааппыт тыһы атыырга майгынныыр, ол гынан баран төбөтүн уонна моонньун өҥнөрө арыый сырдыктар, моойторуга суох.
Саха сиригэр кугас кус сэдэхтик көстөр. Өлүөхүмэҕэ, Дьокуускай таһыгар уонна Бүлүү өрүскэ бултана сылдьыбыта биллэр. Саха сириттэн саамай чугас уйаланар сирдэрэ Байкаалга баар. Европа уонна Азия истиэптэригэр уонна кумах куйаардарыгар Средиземнай муораттан Амырга тиийэ син тарҕаммыт көтөр.

# Кугас кус
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001