yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# ВЯОНУ

Саха уобалаһын норуотун быстах кэмҥэ салайыы (СУНБКС) (нууч. Временное Якутское областное народное управление), кылгатан ВЯОНУ — 1922 сыллаахха Саха сирин ыстаатыһын үрдэтээри уонна кыһыл былааска утаран тэриллибит Саха сирин хос бырабыыталыстыбата. Сүрүн тэрийээччи, ВЯОНУ бэрэссэдээтэлэ — Ефимов Георгий Семенович.
# Хатылаев Михаил Михайлович

Михаил Михайлович Хатылаев — устуоруйа билимин дуоктара, профессор.

# Хатылаев Михаил Михайлович
## Олоҕун олуктара

* 1937 сыл бэс ыйын 11 күнүгэр Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1958 сыллаахха СГУну бүтэрбитэ.
* 1959—1961 сс. — Орто Халымаҕа орто оскуола дириэктэрэ.
* 1961—1963 сс. — СГУ преподавателэ.
* 1963—1966 сс. — СГУ аспирана.
* 1966—1975 сс. — преподаватель, доцент.
* 1967 сыллаахха кандидат диссертациятын көмүскүүр, темата «Золотодобывающая промышленность Советской Якутии (1923—1937 гг.)».
* 1975—1988 сс. Гуманитарнай чинчийии институтугар советскай уобсастыба устуоруйатын скторын сэбиэдиссэйэ.
* 1988 сыллаахха Иркутскай университетыгар доктор диссертациятын көмүскүүр, темата «Золотодобывающая промышленность Восточной Сибири (1917—1937 гг.)».
* 1991 сылтан аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт дириэктэрин солбуйааччыта.

# Хатылаев Михаил Михайлович
## Айымньылара

* Золотопромышленность Якутии. Якутск, 1972.
* Золотодобывающая промышленность Восточной Сибири (1917—1925). — Якутск, 1983.
* Рабочие золотодобывающей промышленности Восточной Сибири (1921—1937). — Новосибирск: «Наука», 1986.

# Хатылаев Михаил Михайлович
## Өссө маны көр

* Биобиблиографический справочник Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.

# Хатылаев Михаил Михайлович
## Ылыллыбыт сирэ

* «Энциклопедия Якутии». — Якутск, 2000.
# Былахы балык

Былахы балык — олус хаптаҕай эттээх байҕал бултанар балыга.
# Дьөһүөл

Дьөһүөл (нууч. послелог) — саҥа ирээтэ. Түһүк суолтатыгар хосуһан тыллары, этиилэри ситимнииргэ туттуллар көмө суолталаах саҥа чааһа.

# Дьөһүөл
## Эбии маны көр

* Сыһыат дьөһүөл
* Туохтуур дьөһүөл
# Латышев Лев Константинович

Латышев Лев Константинович — германист, тылбаасчыт, тылбааһы үөрэтээччи. Билэлиэгийэ билимин дуоктара, бырапыассар.
Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспа (1958—1990), ол иһигэр Байыаннай омук тылын үнүстүүтүгэр (1967—1990). 1992 с. — 2011 сыллаахха диэри Лингвистика уонна култууралар ыккардыларынааҕы коммуникация үнүстүүтүгэр германскай филология хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ. Филология билимин хандьыдаата (1978), көмүскээбит тиэмэтэ: «Лексическая сочетаемость немецких глаголов лексико-семантической группы обладания». Дассыан (1980). Филология билимин дуоктара (1985), диссэртээссийэтин тиэмэтэ: «Тылбаас эквивалентнай буолуутун кыһалҕалара» (Проблема эквивалентности перевода). Бэрэпиэссэр (1992). ИЛиМК Москуба уобаластааҕы судаарыстыбаннай үнүбэрсиэтин (МГОУ) диссэртээссийэтин сэбиэтин солбуйааччы бэрэстээтэлэ, РУДН диссэртээссийэтин сэбиэтин чилиэнэ. Билим эйгэтигэр сэргиир хайысхата: тылбаас уопсай уонна чааһынай түөрүйэлэрэ.
Наҕараадалара: Үрдүк үөрэхтээһин ытык үлэһитэ (Почётный работник высшего профессионального образования), 2010.
Үлэлэрэ:
1. Перевод: Теория, практика и методика преподавания [Текст] : учеб. для студ., обучающихся по спец. "Перевод и переводоведение" / Л. К. Латышев, А. Л. Семенов. - 2-е изд., стер. - М. : AcademiA, 2005. - 192 с.
2. Перевод: Теория, практика и методика преподавания : учеб. для студ., обучающихся по спец. "Перевод и переводоведение" / Л. К. Латышев, А. Л. Семенов. - 3-е изд., стер. - М. : AcademiA, 2007. - 192 с.
3. Перевод: Теория, практика и методика преподавания [Текст] : учеб. для студ., обучающихся по спец. "Перевод и переводоведение" / Л. К. Латышев, А. Л. Семенов. - 4-е изд., стер. - М. : AcademiA, 2008. - 192 с.
4. Курс перевода: Эквивалентность перевода и способы ее достижения : научное издание / Л. К. Латышев. - М. : Междунар. отношения, 1981. - 248 с.
5. Перевод: проблемы теории, практики и методики преподавания : кн. для учителя школ с углубл. изуч. нем. яз. / Л. К. Латышев. - М. : Просвещение, 1988. - 160 с
6. Технология перевода : Учеб. пособие по подгот. переводчиков (с нем. яз.) / Л.К. Латышев. - М. : НВИ-Тезаурус, 2000. - 278 с.
7. Технология перевода : Кн. для преподавателя с метод. коммент. и ключами к упражнениям / Л.К. Латышев. - М. : НВИ-Тезаурус, 2001. - 88 с. о.д.а
# Транспорт

Транспорт диэн көлө уонна айан алын тутулун бары көрүҥнэрин холбуур өйдөбүл. Транспорт иккис өйдөбүлэ - айаннааччы уонна таһаҕас таһыытын кытта сыһыаннаах экономика салаата.

# Транспорт
## Автомобиль

    Сүрүн ыстатыйа: Автомобиль
* Көлө: автомобиль - миинэр көлө, таһаҕас массыына, автобус
* Айан ситимнэрэ: суол, күргэ, тоннель
* Айан түмүктэрэ: автостанция, автовокзал, турар сир

# Транспорт
## Тимир суол транспорта

    Сүрүн ыстатыйа: Тимир суол транспорта
* Көлө: локомотив уонна вагон
* Айан ситимнэрэ: тимир суол, күргэ, тоннель
* Айан түмүктэрэ: тимир суол станцията уонна вокзал

# Транспорт
## Уу транспорта

    Сүрүн ыстатыйа: Уу транспорта
* Көлө: аал
* Айан ситимнэрэ: далай, байҕал, өрүс, күөл, уу ханаала
* Айан түмүктэрэ: порт

# Транспорт
## Салгын транспорта

    Сүрүн ыстатыйа: Салгын транспорта
* Көлө: тайаара, хоролук, дирижабль
* Айан ситимнэрэ: салгын көрүдүөрэ
* Айан түмүктэрэ: аэропорт

# Транспорт
## Транспорт атын көрүҥнэрэ

* Арба көлө
* Ындыы көлө
* Турба транспорта
* Лифт
* Эскалатор
* Нория
* Хамсыыр суол
* Быа суол
* Фуникулёр
* Маглев

# Транспорт
## Транспорт өҥөлөрө

* Таһаҕас тиэйии
* Түмэт транспорт
* Такси
# Саары чоочой

Саары чоочой - оҕо уу кэһэр этэрбэһин эбэтэр сайыҥҥы оҕо этэрбэһин ааттыыллар.
Иһирдьэ-таһырдьа кэтиллэр үксүгэр ынах тириититтэн тигиллэр судургу этэрбэһи чоочой дииллэр.

# Саары чоочой
## Өссө маны көр

* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
* Тумустаах сарыы этэрбэс
# Соҕуруу Америка дойдуларын тиһигэ

Соҕуруу Америка — сиргэ баар континент, Хоту Американы кытта Америка сир-уот чааһын оҥороллор.
Соҕуруу Америкаҕа 12 барыларынан билиммит дойду баар.

# Соҕуруу Америка дойдуларын тиһигэ
## Дойдулар

Алфавиитынан сааһыламмыт Соҕуруу Америка дойдуларын тиһигэ.
| Дойду (сүрүн аата) | Киин куората | Иэнэ (км²) | Олохтоохтор Ахсааннара |
| Аргентина (Аргентина Республиката) | Буэнос Айрес | 2 780 400 | 46 621 847 |
| Боливия (Элбэх Норуоттаах Дойду Боливия) | Де-юре: Сукре Де-факто: Ла-Пас | 1 098 581 | 12 186 079 |
| Бразилия (Бэдэрэтиибинэй Республика Бразилия) | Бразилиа | 8 515 770 | 218 689 757 |
| Венесуэла (Боливар Венесуэла Республиката) | Каракас | 912 050 | 30 518 260 |
| Гайана (Гайана) | Дьордьтаун | 214 969 | 791 739 |
| Колумбия (Республика Колумбия) | Богота | 1 138 910 | 49 336 454 |
| Парагуай (Республика Парагуай) | Асунсьон | 406 752 | 7 439 863 |
| Перу (Республика Перу) | Лима | 1 285 216 | 32 440 172 |
| Суринам (Республика Суринам) | Парамарибо | 163 820 | 639 759 |
| Уругуай (Илиҥҥи Уругуай Республиката) | Монтевидео | 176 215 | 3 416 264 |
| Чиили (Республика Чиили) | Сантьяго | 756 102 | 18 549 457 |
| Экуадор (Республика Экуадор) | Кито | 283 561 | 17 483 326 |
# Цхинвали

Цхинвали (груз. ცხინვალი; ос. Цхинвал / Чъреба; нууч. Цхинвал) диэн Соҕуруу Осетия (мөккүөрдээх регион) киин куората.
Улахан Лиахви өрүскэ турар, Грузия киин куоратыттан Тбилиситтан 100 км хотугулуу арҕаа.
# Кээмэйдээhин

Кээмэйдээhин диэн эттик хайа эмэ кэриҥин (уhунун, ыйааhынын, дириҥин игин) хайа эмэ кээмэй стандартыгар тэҥнээн сыаналааhын. Кээмэйдээhин үөрэҕэ метрология.
# Захарьин Григорий Антонович

Захарьин Григорий Антонович (1829-1897) медецинага улахан кылаат онорбута:кини уһулуччулаах терапевт уонна гигиенист этэ, нууччалы клиническэй оскуола тэрийээччитэ, дьиҥнээх классическай ыарыһагы көрөр ньыма төрүттээччитэ.
# Вергиз Куриен

Вергиз Куриен (ааҥл. Verghese Kurien; сэтинньи 26 күнэ 1921 сыл, Кожикоде, Британская Индия — балаҕан ыйын 9 күнэ 2012 сыл, Халыып:Нп2, Индия) — индия социаль урбаанньыта, менеджер уонна чунуобунньук, биллэр аата «үрүҥ өрөбөлүүссүйэ аҕата» (ааҥл. Father of the White Revolution) уонна «Индия үүт атыылааччыта» (ааҥл. Milkman of India), «миллиард-литр өйүгүн иһин» — «Угут эпэрээссийэ» (ааҥл. Operation Flood) — аан дойдуга тыа хаһаайыстыбатын уонна үүт оҥорон таһаарыы сайдыытын биир бөдөҥ барагыраамматын иһин.

# Вергиз Куриен
## Биографията

Кини өҥөтүнэн Индия үүтү оҥорор биир бөдөҥ таһаарыыччынан биллибит (2010-2010 сылларга аан дойду үрдүнэн 17 %), отут сыл иһигэр үүт хас биирдии киһиэхэ икки төгүл сыаната тоҕоостоох буолбут. Ол кэннэ кини Индия сүөһү сыатынан-арыытынан бэйэтин сөптүк хааччынарын ситиспит. Үүтһ оҥорон таһаарыыга, боросуок үүтү бууйвол үүтүттэн оҥорууну саҕалаан, өрөбөлүүссүйэ оҥорбут.
Вергиз Куриен отучча бэйэтэ тэрийбит тэрилтэлэрин салайбыта - Amul үүт кооперативын, Гуджарат (GCMMF) үүт маркетингын кооперативын, Ананд куорат тыа хаһаайыстыбатын үнстүтүүтүн (IRMA) уо. д. а.
Үтүө өҥөлөрүн иһинИндия премьер-миниистирэ Лал Бахадур Шастри Куриены, Amul кооператив уопытын дойдутугартарҕатарыгар, National Dairy Development Board бэрэссэдээтэлинэн анаабыта..
Итэҕэлинэн - атеист.
Куриан 2012 сыллаахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр надияд куорат госпиталыгар бүөр ыарыытыттан өлбүт..
Ойоҕо - Молли, биир кыыс оҕолоох Нирмала уонна сиэннээх Сиддхартх.
Молли Вергиз кэнниттэн сыл аҥара буолан баран 2012 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Мумбаига өлбүт.

# Вергиз Куриен
## Бэлэхтэрэ уонна бириэмийэлэрэ

| Год | Аата | Бэлэҕи туттарбыт тэрилтэ |
| 1999 | Падма Вибхушан | Индия бырабыытылыстыбата |
| 1993 | сыл персоната | аан дойдутааҕы үүт быыстапката (ааҥл. World Dairy Expo) |
| 1991 | Үнүбүрсүтүөккэ үөрэммит биллиилээх дьон | Мичиган ыстаат үнүбүрсүтүөтэ |
| 1989 | Аан дойду бородуукта бириэмийэтэ | Аан дойду бородуукта бириэмийэтин Пуондата |
| 1986 | Вателер бириэмийэ (ааҥл. Wateler Peace Prize) | Карнеги фонд (ааҥл. Carnegie Foundation; Нидерланды) |
| 1986 | Krushi Ratna | Индия бырабыытылыстыбата |
| 1966 | Падма Бхушан | Индия бырабыытылыстыбата |
| 1965 | Падма Шри | Индия бырабыытылыстыбата |
| 1963 | Рамон Магсайсайи бириэмийэтэ (ааҥл. Ramon Magsaysay Award) | Рамон Магсайсайи бириэмийэ пуондата (ааҥл. Ramon Magsaysay Award Foundation) |
Куриен Индия уонна аан дойду 15 бочуоттаах истиэпэннэрдээх.

# Вергиз Куриен
## Библиография

* Kurien, Verghese (2005) I Too Had a Dream. APH Publishing Corp. ISBN 9788174364074.
* Kurien, Verghese (1997) An Unfinished Dream. Tata-McGraw-Hill. ISBN 9780074622148.
* The Man Who Made The Elephant Dance — Audio Autobiography of Dr. Kurien in the voice of Tom Alter with Audio Foreword by Ratan Tata, in his own voice ISBN 9789382299240
* Verghese Kurien: The Man with the Billion Litre idea (2013) Amar Chitra Katha. ISBN 9789350853863.
# Кулгаахтаах мэкчиргэлэр уустара

Кулгаахтаах мэкчиргэлэр уустара (лат. Asio, нууч. Ушастые совы) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска икки көрүҥ - кулгаахтаах мэкчиргэ уонна түлүрбэх киирэллэр.
# Готовцев Иван Федорович

Готовцев Иван Федорович (1906—1981 сс.) — Өрүс флотун чулуу үлэһитэ, Бочуот Знага, Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннар кавалердара.
Уус-Алдан Баатаҕай нэһилиэгин Бочуот Знага уордьан кавалера (1957 с.), Үлэ Кыһыл Знамята уордьаны 1954 с. ылбыт. Саха бастакы өрүс флотун үлэһиттэриттэн биирдэстэрэ этэ.
# Иванов Конон Петрович

Иванов Конон Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба оройуонун Таркаайы нэһилиэгин олохтооҕо. Аармыйаҕа 1941 с. от ыйыгар ыҥырыллыбыта. Сталинград иһин кыргыһыы, Ленинград оборонатын, Варшаваны босхолооһун кыттыылааҕа. Сэрии кэнниттэн колхуос биир бастыҥ үлэһитэ этэ.
Фронтан суруга «Кыым» хаһыакка 1985 с. кулун тутар 8 күнүгэр бэчээттэммитэ.

# Иванов Конон Петрович
## Наҕараадалара

«За отвагу» икки мэтээл
# I үйэ

1 -c тыһыынча сыл :
[[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — [[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — I үйэ — II үйэ — III үйэ :
Хронология таабыла :
I үйэ
# 1497

1497 сыл.

# 1497
## Туох буолбута

Васко да Гама Индия кытылыгар тиксибит.
* Олунньу 7 — Флоренцияҕа (Италия) Джироламо Савонарола диэн манаах ыҥырыытынан аньыыга тиэрдэллэр диэн ааттаан косметиканы, кинигэлэри, ускуустуба айымньыларын умаппыттар. Бу түбэлтэни Бэрдимсийии кутаата диэн ааттаабыттара (ит. falò delle vanità).
* От ыйын 8 — Васко да Гама Ииндийэҕэ бастакы быһаччы айаныгар туруммут.
# Кыабака симэхтээх сыалыйа

Кыабака симэхтээх сыалыйа - сүктэр кыыс таҥаһа, кыабака симэхтээх, отуката "модьоҕо охсордоох" (бадыҥкыйдаах), "тэргэн бүөр" диэн көҥдөй симэхтэрдээх буолара. Ол симэхтэрин тыаһыттан кыыс хайдаҕын сылыктыыллара.

# Кыабака симэхтээх сыалыйа
## Өссө маны көр

* Ынах тириитэ сыалыйа - үксүн дьадаҥы, кыаммат дьон тиктэр таҥастара
* Истээх сыалыйа - кыһын тымныыга кэтиллэр, үксүгэр сарыы, сымнаҕас түүлээҕинэн тигиллэр истээх буолар
* Тииҥ өрөҕөтө, куобах түүтэ истээх сыалыйа
* Сири сыалыйа
* Сарыы сыалыйа
* Тураҕас түнэ сыалыйа - кылгас бууттаах, бөҕөҕө кэтиллэр
* Түнэ тураҕас сыалыйа
* Түөрт мыанньарыктаах сыалыйа
* Кураахтаах сыалыйа
* Торбос, кулун тириитэ сыалыйа
* Бадыҥкыйдаах сыалыйа - сүүһүгэр сылдьар төрдө чопчуурдаах симэхтээх, боруок охсордоох
* Курдаах сыалыйа (бөҕөҕө кэтэр)
* Сыппа сыалыйа - кийиит таҥаһа, сарыыУллук сутуруо
# Хоро (Өлүөхүмэ)

Хоро нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хоро. Нэһилиэнньэтин ахсаана 789 киһи. Балаҕаннаахха 88 киһи, Мэкимдэҕэ 3 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 75 км ыраах илин диэкки Өлүөнэ үрдүгэр сытар.

# Хоро (Өлүөхүмэ)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
# Дмитрий Лаптев силбэһиитэ

Дмитрий Лаптев силбэһиитэ, Илин Сибиирдээҕи уонна Лаптевтар байҕалларын холбуур силбэһии.
Материк уонна Ляхов арыытын ыккардыгар сытар. Кэтитэ 60 км.
XVII үйэ 40-с сылларыгар нууччалар арыйбыттара. Улуу Хотугу экспедиция кыттыылааҕа Лаптев Д.Я. аатынан ааттаммыта.

# Дмитрий Лаптев силбэһиитэ
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980.
# Адель

Адель Лори Блу Адкинс (1988 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр Тоттенхемҥа, Лондон таһыгар, Холбоһуктаах Хоруоллукка төрөөбүт Англия соул, джаз, контральто ырыаһыта.
Адель Кройдон куоракка 2006 сылыгар БРИТ оскуоланы бүтэрбитэ. 2006 сыл от ыйыгар "Платформ магазин" диэн сурунаалга икки ырыатын таһаарбыта. Оскуоаны бүтэрэн баран табаарыстарын Джэк Пеньате ону тэҥэ Джейми Ти, Рауль Мидон, Девендра Банхарт, Эймос Ли уонна Кэрон Энн буолан Англия үрдүнэн араас куораттарыгар кыракый оруоллары оонньуур буолбут. 2007 сыл алтынньытыгар бастакы хедлайнер быһыытынан кыттыбыта.
Бастакы альбому аата Hometown Glory диэн эбит. Ол аата "Төрөөбут куоратым албан аата"'. Ол альбом ырыалара сүнньунэн Тоттенхем туһунан эбит. Альбому 2007 сыл Алтынньы 22 күнүгэр таһаарбыттар. Ол кэнниттэн Адель XL Recordings диэн музыкальнай лэйблы кытта илии баттаабыт. 2008 сыл Тохсунньутугар иккис синглын Chasing Pavements таһаарбыт.\
Ол кэнниттэн MySpace социальнай ситимҥэ олус ситиһиилээъ буолбут. Лили Аллены холобур оҥостон интернетка медиафокус ылбыта, уонна дьон ырыалар туһунан тугу толкуйдуурун туттар буолбут. BBC2 канаалга Later With Jools Holland шоуга Daydreamer ырыаны ыллаан Пол Маккартнины уонна Бьоркы кытта кыттыбыта. 2007 сыл ахсынньы 7 күнүгэр Friday Night with Jonathan Ross шоуга Chasing Pavements ырыаны толорбута.
Онтон 2007 сыл ахсынньы 10 күнүгэр Брит Авардс диэн олус престижнай бириэмийэ хаһаайката буолбута. 2008 сыл тохсунньутугар саҥа Эйми Уайнхаус уонна 2008 сыл куолаһа диэн Би Би Си канал ааттаабыта.

# Адель
## Discography
### Ырыалара

* Hometown Glory - 2007 сыл алтынньы 22 күнүгэр тахсыбыта
* Chasing Pavements'" - 2008 сыл тохсунньу 21
* Cold Shoulder - 2008, муус устар 28
* Make You Feel My Love - 2008 сыл алтынньы 27
* Rolling in the Deep - 2010 сыл сэтинньи 29 (Billboard чарт бастакы миэстэтигэр 2011 сыл ыам ыйын 21 - от ыйын 8 турбута)
* Someone Like You - 2011 кулун тутар (төрөөбүт Англиятыгар бастакы нүөмэргэ тиийбит ырыа)

# Адель
## Discography
### Альбомнара

| 19 2008сыл тохсунньу 28 күнэ "Daydreamer" "Best For Last" "Chasing Pavements" "Cold Shoulder" "Crazy For You" "Melt My Heart To Stone" "First Love" "Right As Rain" "Make You Feel My Love" "My Same" "Tired" "Hometown Glory" | 21 2011 сыл тохсунньу 19 күнэ "Rolling in the Deep" "Rumour Has It" "Turning Tables" "Don't You Remember" "Set Fire to the Rain" "He Won't Go" "Take It All" "I'll Be Waiting" "One and Only" "Lovesong" "Someone Like You" |

# Адель
## Сыылкалар

* ↑ Platforms Magazine - Issue 4.
* ↑ Brits.co.uk
* ↑ Timesonline.co.uk
* ↑ Soul singers top new talent list. BBC 6 Music (4 January 2008). Тургутулунна 4 Тохсунньу 2008.
* ↑ link

# Адель
## Атын уэбсайттар

* Adele's website
* Adele at XL Recordings Архыыптаммыт 2015, Олунньу 4 күнүгэр.
# Лабарай

Лабарай эбэтэр лабырык — ынах бастааҥы уоһаҕар кыра бурдук эбэн буһарыллыбыт улахан алаадьы.
# Талах

Талах (лат. Salix spp.) — үүнээйи көрүҥэ; элбэх сыллаах мастыҥы 0,8-6 миэтэрэ үрдүктээх үүнээйилэр.
Мастартан сүрүн уратылара — улааттахтарына да биир умнастамматтар, хас да эбэтэр элбэх умнастаах буолаллар; олохторун уһуна 10—20 сыл.
Үксүн тыа саҕатыгар, талахтаах куйаардарга, ойуурдаах туундараҕа баар буолаллар.
Холобур: биэ эмиийэ, долохуна, харастыҥы үөт.
Астаах талахтар суолталара улахан: моонньоҕон, хаптаҕас уо.д.а.

# Талах
## Өссө маны көр

* Үөт
* Уулаайы
# Анахронизм

Анахронизм — историяны, кэми-дьылы, былыргыны-аныгыны булкуйан суруйуу.
Литературнай айымньыга автор билбэккэ, арыт билэ-билэ да, уус-уран суругу толороору, араас эпоха, үйэ историческай чахчыларын булкуйан көрдөрүүтэ; былыргыны аныгыны, аныгыны былыргыны оҥоруу, биир үйэ историческай чахчыларын булкуйан көрдөрүүтэ; былыргыны аныгы, аныгыны былыргы оҥоруу, биир үйэ киhитин уонна чахчытын атын үйэҕэ илдьии. Холобур, олоҥхоҕо баар буолар: абааhы бухатыырын хаалтыстаан, сэлээпэлэр өссө пистолеттан ойуулааhын. Эбэтэр С. Омоллоон «Күкүр Уус» драматыгар геройа холбоhуктааhын кэмигэр «ат бастаах андаҕары» андаҕайыыта-ити былыргы абыычай.
# Улахан Албай

Улахан Албай хайа. Алаһыай өрүс кытылыгар Рассоха өрүс төрдүттэн 20 км. сиргэ турар хайа.
Муора таһымыттан 421 м. үрдүктээх.

# Улахан Албай
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Киин-Чернозём экономика оройуона

Экономика Киин черноземнаах оройуона (нууч. Центрльно-Чернозёмный экономи́ческий райо́н) — 11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 5 федерация субъектарыттан турар:
* Белгород уобалаһа
* Воронеж уобалаһа
* Липецкай уобалас
* Курскай уобалас
* Тамбов уобалаһа
Саамай бөдөҥ куората — Воронеж.
Черноземнаах — чернозём ол аата сүнньүнэн истиэптээх (куйаар, кэйээр) сирдэртэн турар.
# Эскудо

Эскудо (исп. уонна порт. escudo) — XV—XVIII үйэтээҕи испанскай уонна португальскай кыһыл көмүс манньыаттар; XIX—XX үйэлэргэ сорох дойдулар харчылара. Билиҥҥи кэмҥэ Кабо-Верде омук валютата — эскудо (Кабо-Верде).

# Эскудо
## Тыл үөскээбит төрдө

Escudo лат. scutum испанскай уонна португальскай тыллартан тылбааһа «щит» (куйах), «герб», «гербовый щит» (гербэ куйаҕа) диэн суолталаах, эскудо диэн ааттаммыт манньыаттар үксүлэрин үгэс буолбут дьүһүннэрэ.
Escudo-ҕа чугас (тыл төрүтүнэн уонна суолтатынан) ааттаах манньыаттар: итальянскай скудо (ит. scudo) уонна французскай экю (фр. ecu былыргы француз escu диэн тылыттан, төрүттэрэ лат. scutum
* Геральдика куйахтара Испания, Португалия, Италия уонна Франция манньыаттарыгар
* Испания 8 эскудота (квадрупль), икки хос дублон, XVIII үйэ бүтүүтэ
* XX үйэ бүтүүтүнээҕи Португалия 25-тээх эскудота
* Папскай уобалас скудота, XVIII үйэ бастакы аҥара
* XV үйэ бүтүүтүнээҕи экю (Франция)

# Эскудо
## XV—XVIII үйэлэр манньыаттара

Кыһыл көмүс эскудоны Испания уонна Португалия оҥороллоро:
* испанскай кыһыл көмүс эскудо (XVI—XVIII үйэлэр, ыраас кыһыл көмүһэ 3,03—3,09 г), ол иһигэр:
** ½ эскудо, «эскудильо» (исп. escudillo — кыра куйах);
** 2-кратнай эскудо, испанскай дублон (исп. doblón), аан дойдуга «пистоль» диэн аатынан биллэр;
** 4-кратнай — «дублон де куатро» (исп. doblón de a cuatro), «дублон»;
** 8-кратнай — «дублон де очо» (исп. doblón de a ocho), аан дойдуга биллибит аата — «квадрупль»;
* португальскай кыһыл көмүс эскудо (XV уонна XVIII үйэлэр, ыраас кыһыл көмүһэ 3,28—3,43 г).

# Эскудо
## XIX—XX үйэлэр валюталара

XIX—XX үйэлэргэ «эскудо» диэн ааттаах валюталар:
* эскудо (Испания) (1864—1868), песетанан (Испания) солбуллубута;
* эскудо (Филиппины) (1870—1871);
* эскудо (Португалия) (1911—2002), евронан солбуллубута;
* эскудо (Чили) (1960—1975), песонан (Чили) солбуллубута.
Итини таһынан, эскудо атын көрүҥнэрэ баар этилэр:
* эскудо (Ангола) (1914—1928 уонна 1958—1977 сс.; 1928—1958 сс. — анголар);
* эскудо (Тимор);
* эскудо (Португалия Гвинеята);
* эскудо (Мозамбик);
* эскудо (Күөх Тумул Арыылара);
* эскудо (Португалия Индията);
* эскудо (Сан-Томе уонна Принсипи).
Бу валюталар курстара Португалия эскудотыгар 1:1 тэҥнэһэр.
Билиҥҥи кэмҥэ эргииргэ Кабо-Верде эрэ эскудота туһаныллар, 1977 сыллаахха Күөх Тумул Арыыларын эскудотын солбуйбута.
# Петрова Екатерина Николаевна-Аллан Харата

Петрова Екатерина Николаевна-Аллан Харата — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
1903 с. Уус-Маайа оройуонун Петропавловскай сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
Г. О. Петров-Халлааскы уолун кэргэнэ.
ЯЦИК председателэ П. А. Ойуунускай сорудаҕынан 1924—1930 сс. кэргэнэ Халлааскы уола Артемьев этэрээтин эһэргэ хоту Ньылханынан, Булуҥунан, Өлүөхүмэнэн, Анаабырынан сылдьан сэбиэт былааһын олохтоспута. Онно барытыгар Екатерина Николаевна кэргэнин бойобуой доҕоро, соратнига буолан тэҥҥэ сылдьыбыт Гражданскай сэрии кыттыылааҕа буолар. 1935 с. Молотов аатынан колхозка араас үлэҕэ кыттан үлэһит быһыытынан бэйэтэ олохтоспут былааһыгар күүһүн-сыратын харыстаабатаҕа.
1985 с. өлбүт.
# Кардашевскай Александр Иннокентьевич

Кардашевскай Александр Иннокентьевич көҥүл тустууга ССРС спордун маастарыгар кандидат, хапсаҕайга Саха АССР спордун маастара.

# Кардашевскай Александр Иннокентьевич
## Ылыллыбыт сирэ

Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
# Үчүгэй (философия)

Үчүгэй диэн үтүө сигили өйдөбүлэ уонна этика категорията. Киһи атын дьоҥҥо бэйэтин көҥүл дьулуурунан көмөнү туһаны оҥороро, эйэҕэс киһилии сыһыана. Үчүгэй куһаҕан утарыта буолар.
# Астраханцев Федот Васильевич

Астраханцев Федот Васильевич (1847—1914/16) — төрүт дворяннар удьуордара, I гильдиялаах атыыһыт, меценат.
Дьокуускайдааҕы уезднай училищены бүтэрбит. Канцелярист, полицейскай учаастакка секретардаабыт. Атыы-эргиэн дьыалатыгар сыстаҕас эбит. Дьокуускайга арыгы собуотун тэрийбит. Дьокуускай куоракка уонна Амма солобуодатыгар бэйэтэ бас билэр хас да маҕаһыыннаах. Сайын аайы ыытыллар атыы-эргиэн дьаарбаҥкатыгар кыттыыны ылар, Дальнай Восток эргиэмсиктэрин кытта ыкса сибээстээх буолан Охотскай муора портарыттан чэйи харыыта суох аҕалан эргинэр.
Норуот үөрэҕириитигэр кырата суох оруоллаах.1913 сыллаахха Дьокуускай куоракка ремесленнай училищены тутууга диэн 1300 солк. биэрбит. Дьокуускай куоракка олорон өлбүт уонна манна көмүллүбүт.
# 1829
## Туох буолбута

* Тохсунньу 19 — Гете «Фауст» оператын премьерата буолбут.
* Олунньу 11 (урукку ааҕыынан тохсунньу 30) — Пиэрсийэҕэ тыһыынчанан уордайбыт олохтоох дьон нуучча ыраахтааҕытын бэрэстэбиитэлин суруйааччы, дипломат Александр Грибоедовы уонна кинини кытта сылдьыбыт-үлэлээбит 37 киһини сэймэктээн өлөрбүттэр. Грибоедов "Горе от ума" диэн билигин да Арассыыйаҕа оскуолаҕа үөрэтиллэр аатырбыт айымньы ааптарын быһыытынан биллэр. Бу дьалхаан төрүөтэ — Пиэрсийэ Арассыыйаҕа 1827-28 сыллардааҕы сэриигэ хотторуута, сирдэрин былдьатыыта, ону иэстэһии этэ.
* Муус устар 13 — Англия түмэнэ (парламена) эманиспация туһунан аактаны ылыммыт. Католиктарга көҥүл бэриллибит.
* Ыам ыйын 24 — Арассыыйа ыраахтааҕыта Николай I Польша хоруолун титулун ылбыт.

# 1829
## Төрөөбүттэр

* Атырдьах ыйын 13 — Иван Сеченов — физиолог, биолог, Москуба университетын бочуоттаах профессора, психология наукатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.

# 1829
## Өлбүттэр

* Олунньу 11 (урукку ааҕыынан тохсунньу 30) — Нуучча аатырбыт суруйааччыта Грибоедов Александр Сергеевич (34 сааһыгар).
# Клэр Һолт

Клэр Һолт (ааҥл. Claire Holt), Аустралия дойдутун артыыһа, эдэр ыччатка киэҥник биллэр, H2O: Just Add Water сериалга уһулла сылдьар.