# Уйгур тыла

Уйҕуур тыла (уйг.Уйғурчә, Уйғур тили, ئۇيغۇرچە, кыт. 维吾尔语 вэйвуэрюй Wéiwú'ěryǔ) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ, узбек тылыгар чугас. Кытай Синдьээн-Уйҕуур Аутоном Оройуонун официалык тыла. Саңарар дьон ахсаана - 10-25 мөлүйүөн киһи. Синдьээнтэн ураты уйгур тыла Казахстаҥҥа (300 000 киһи) , Кыргызстаҥҥа, Узбекистаҥҥа уо д.а. уйгурдар олорор сирдэригэр туттуллар. Синдьээҥҥэ ил тыл буоларын быһыытынан олох элбэх эйгэтигэр (делопроизводство, телевидение, радио, Интернет) туттуллар.
2017 сыллаахтан ыла уйгур тыла үөрэх тэрилтэлэригэр үөрэтиллэрэ тохтообута. Онон оскуолаларга уруккутун курдук аҕыйах ахсааннаах омуктарга аналлаах төрөөбүт тылы үөрэтэр предмет аны көрүллүбэт. Онон Синдьээн оскуолаларыгар үөрэтии бүтүннүү кытай тылыгар көһөн турар.
Уйҕуур тыла түүрүк тылга киирсэр да буоллар, фарси, араб, нуучча уонна кытай тыллар улахан сабыдыалларын ылыммыт тыл.

# Уйгур тыла
## Суруга-бичигэ

Билиҥҥи кэмҥэ уйгур тылыгар араб алпабыыта туһаныллар. Ааспыт үйэҕэ 1965 сыллаахтан 1982 с. дылы Кытайга уйгур тылыгар латын алпабыыта туттуллар этэ. Казахстаҥҥа уо д.а. Орто Азия дойдуларыгар олорор уйгурдар билиҥҥи кэмҥэ кириллицанан тутталар.
Уйгур тыл араас бичигэ :
| Араб (Кытай, 1982 ыла) | Латин (Кытай, 1965-82) | Кириллицца (ССРС, СНГ) | Латинский (ССРС, 1946 дылы) | Латиница-ULY | МФА | Арабский (Кытай, 1982 ыла) | Латиница (Кытай, 1965-82) | Кириллица (ССРС, СНГ) | Латинский (ССРС, 1946 дылы) | Латиница-ULY | МФА |
| ئا | A a | A a | A a | A a | a | ق | Ⱪ ⱪ | Қ қ | Q q | Q q | q |
| ئە | Ə ə | Ə ə | Ə ə | E e | æ | ك | K k | К к | K k | K k | k |
| ب | B b | Б б | B в | B b | b | ڭ | -ng | Ң ң | Ŋ ŋ | -ng | ŋ |
| پ | P p | П п | P p | P p | p | گ | G g | Г г | G g | G g | ɡ |
| ت | T t | Т т | T t | T t | t | ل | L l | Л л | L l | L l | l |
| ج | J j | Җ җ | Ç ç | J j | ʤ | م | M m | М м | M m | M m | m |
| چ | Q q | Ч ч | C c | Ch ch | ʧ | ن | N n | Н н | N n | N n | n |
| خ | H h | X x | X x | X x | x | ھ | Ⱨ ⱨ | Һ һ | H h | H h | h |
| د | D d | Д д | D d | D d | d | ئو | O o | О о | О о | O o | o |
| ر | R r | Р р | R r | R r | r | ئۇ | U u | У у | U u | U u | u |
| ز | Z z | З з | Z z | Z z | z | ئۆ | Ɵ ɵ | Ө ө | Ɵ ɵ | Ö ö | ø |
| ژ | Ⱬ ⱬ | Ж ж | Ƶ ƶ | J j/Zh zh | ʒ | ئۈ | Ü ü | Ү ү | Y y | Ü ü | y |
| س | S s | С с | S s | S s | s | ۋ | V v | В в | V v | W w | v |
| ش | X x | Ш ш | Ş ş | Sh sh | ʃ | ئې | E e | E e | E e | É é | e |
| غ | Ƣ ƣ | Ғ ғ | Ƣ ƣ | Gh gh | ʁ | ئى | I i | И и | I i | I i | i,ɨ |
| ف | F f | Ф ф | F f | F f | f | ي | Y y | Й й | J j | Y y | j |
Ону таһынан уйгур кириллицата икки буукубалара - Ю уонна Я, латин уонна араб бичиктэригэр икки буукубанан суруллар.
| Кириллица | Арабский алфавит | Латиница-ULY |
| Ю ю | يۇ | yu |
| Я я | يا | ya |
| Кирилл алпабыыта | Латин алпабыыта (UYY) | Араб алпабыыта | уйғур латин йезиғи (ULY) | Сахалыы тылбаас |
| Һемме адем занидинла еркин, иззет-һөрмет ве һоқуқта бапбаравер болуп туғулған. Улар еқилге ве вийдан'ға иге һемде бир-бириге қэриндашлиқ мунасивитиге хас роһ билен билен муамил қилиши кэрек. | H̡əmmə adəm zatidinla ərkin, izzət-h̡ɵrmət wə hok̡uk̡ta babbarawər bolup tuƣulƣan. Ular ək̡ilƣə wə wijdanƣa igə h̡əmdə bir-birigə k̡erindaxlik̡ munasiwitigə hax roh bilən mu’amilə k̡ilixi kerək. | ﻫﯧﻤﻤﯥ ﺋﺎﺩﯦﻢ ﺯﺍﻧﺌﺪﺋﻨﻼ ﺋﯧﺮﻛﺌﻦ، ﺋﺌﺰﺯﯦﺖ-ﻫﯚﺭﻣﯧﺖ ﯞﯤ ﻫﻮﻗﯘﻗﺘﺎ ﺑﺎﭘﺒﺎﺭﺍﯞﯦﺮ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯘﻻﺭ ﺋﯧﻘﺌﻠﮕﯥ ﯞﯤ ﯞﺋﻴﺪﺍﻥ'ﻏﺎ ﺋﺌﮕﯥ ﻫﯧﻤﺪﯤ ﺑﺌﺮ-ﺑﺌﺮﺋﮕﯥ ﻗﯧﺮﺋﻨﺪﺍﺷﻠﺌﻖ ﻣﯘﻧﺎﺳﺌﯟﺋﺘﺌﮕﯥ ﺧﺎﺱ ﺭﻭﮬ ﺑﺌﻠﯧﻦ ﺑﺌﻠﯧﻦ ﻣﯘﺍﻣﺌﻞ ﻗﺌﻠﺌﺸﻰ ﻛﯧﺮﯦﻚ. | Hëmmë adëm zanidinla ërkin, izzët-hörmët wë hoquqta bapbarawër bolup tughulghan. Ular ëqilgë wë wiydan'gha igë hëmdë bir-birigë qërindashliq munasiwitigë xas roh bilën bilën muamil qilishi kërëk. | Дьон барыта бэйэ суолтатыгар уонна быраабыгар тэҥ буолан төрүүллэр. Кинилэр бары өркөн өйдөөх, суобастаах буолан төрүүллэр, уонна бэйэ бэйэлэригэр тылга кииринигэс быһыылара доҕордоһуу тыыннаах буолуохтаах. |

# Уйгур тыла
## Морфологията уонна синтаксиhа
### Солбуйар ааттар

Сирэй солбуйар ааттар :
| Биир ахсаан | Биир ахсаан | Элбэх ахсаан | Элбэх ахсаан |
| Уйгурдуу | Сахалыы | Уйгурдуу | Сахалыы |
| мән | мин | биз | биhиги |
| сән | эн | сәнләр/силәр | эhиги |
| Сіз | Эн/Эһиги | Сізлер | Эhиги |
| у | кини | улар | олор/кинилэр |

# Уйгур тыла
## Морфологията уонна синтаксиhа
### Түһүктэр

Уйгур тылыгар 6 түһүк баар.

# Уйгур тыла
## Морфологията уонна синтаксиhа
### Түһүктэр
#### Ахсаан аат

| Чыыһыла | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| Төһө ахсаан | бир | икки | үч | төт | бәш | алтә | йәттә | сәккиз | тоққуз | он |
| Кэрискэ ахсаан | биринчи | иккинчи | үчинчи | төртинчи | бәшинчи | алтинчи | йәттинчи | сәккизинчи | тоққузинчи | онинчи |
| Чыыһыла | 11 | 20 | 30 | 40 | 50 | 60 | 70 | 80 | 90 |
| Төһө ахсаан | он бир | йигирмә | оттуз | қириқ | әллик | атмиш | йәтмиш | сәксән | тоқсан |
| Кэрискэ ахсаан | он биринчи | йигирминчи | оттузинчи | қириқинчи | әлликинчи | атмишинчи | йәтмишинчи | сәксәнинчи | тоқсанинчи |
| Чыыһыла | 100 | 1000 | 10000 | 1000000 | 10000000 |
| Төһө ахсаан | йүз | миң | түмән | милйон | түмәнмиң |
| Кэрискэ ахсаан | йүзинчи | миңинчи | түмәнинчи | милйонинчи | түмәнмиңинчи |

# Уйгур тыла
## Лексиката

Уйгур лексикатыгар элбэх кэлии тыл баар. Түүрүк тылларыттан ордук казах, узбек уонна чагатай тылларыттан киириилэр элбэхтэр. Ону таһынан 10-с үйэттэн ыла саҕалаан уйгур омуга исламҥа көспүтүн кэннэ элбэх тыл араб уонна фарси тылларыттан киирбиттэрэ. 19-20 үйэҕэ уйгур лексиката нуучча уонна кытай тылын сабыдыалын ылыммыта.
| Төрүтэ | Төрүт тыл | Саҥарыыта | Уйгурдуу | Тылбаас |
| Фарси | افسوس | [æfˈsus] | әпсус | аһыылаах |
| Фарси | گوشت | [ɡoːʃt] | гөш | эт |
| Араб | ساعة | /ˈsaːʕat/ (genitive case) | саәт | чаас |
| Нуучча | велосипед | [vʲɪləsʲɪˈpʲɛt] | велсипит | бэлиһэпиэт |
| Нуучча | доктор | [ˈdoktər] | дохтур | быраас |
| Нуучча | мороженое | [mɐrˈoʐᵻnəjə] | марожни | мороженай |
| Нуучча | область | [ˈobləsʲtʲ] | област | уобалас |
| Нуучча | конфета | [kɐnfʲˈetə] | кәмпүт | кэмпиэт |
| Кытай | 花生 huasheng | [xwa1ʂəŋ] | хасиң | арахис |
| Кытай | 豆腐 dòufu | [tou̯˥˩fu˩] | дуфу | тофу |

# Уйгур тыла
## Этиилэр холобурдара

| Уйгур тыла | Саха тыла |
| Қандарақ туруватіз? | Хайдах олороҕут? |
| Ісміңіз немә? | Аатыҥ ким диэний? |
| Менің ісмім--- | Мин аатым... |
| Қанчә ящқа кірдіңіз? | Хас саастааххын? |
| Йігірмә бәщ ящқа кірдім | Сүүрбэ биэс саастаахпын |
| Бүгүн кәчтә вақтіңіз барму? | Бүгүн киэһэ бириэмэлээххин ду? |
| Йоқ | суох |
| Маңа бір тәһсә ләңмән берің | Миэхэ биир миискэ лагман биэриҥ |
| Аман болуҥ | Чэпбик буол |
| Аптобус бэкіті нәдә | Автобус тохтобула ханна баарый? |
| яман | куһаҕан |
| яқши | үчүгэй |
| көп рахмет | улахан махтал |
| Үрүмчідін Турпанға мащініда төт саәт кетіду | Урумчиттан Турпаңңа дылы түөрт чаас айанныыгын |
| Хазір саәт қанчә болді? | Билигин хас чаас буолла? |
| Он іккі болді | Уон икки буолла |
| Һазір алтігә он минут қалди | Билигин алта буолара уон мүнүүтэ хаалла |
| Сізнің нәччә баліңіз бар? | Эн хас оҕолордооххун? |
| Менің ұч балам бар Икки қіз, бір оғлум бар | Мин үс оҕолоохпун; икки кыыстаахпын уонна биир уоллаахпын |
| Кәчүрүң | Алҕас / Бырастыы гыныҥ |
| Улар йэңі оқуғучі | Кинилэр саҥа үөрэнээччилэр |
| Мэнің юртум Һотән | Мин дойдум Һотэн |
| Қайсі мәктәптә оқуйсіз? | Ханнык оскуолаҕа үөрэнэҕин? |
| Мән достум біләнн барімән | Мин доҕорбун кытта барабын |
| Бүгүн бармаймән | Бүгүн барбаппын |
| Пулум йоқ | Харчым суох |
| Сіз уйғур тіліні біләмсіз? | Эн уйгур тылын билэҕин дуо? |
| Апам гезіт оқуватіду | Ийэм хаһыат ааҕар |
| Мән рус тилини анчә яхши билмәймән | Мин нууччалы үчүгэйдик билбэппин |
| Бүгүн кәчтә ямғур тохтайдикән | Бүгүн киэһэ самыыр тохтуохтаах |
| Йеңи жил билен | Саңа дьылынан |