yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Макао патаката

Патака (порт. pataca macaense) — КНР Макао анал административнай оройуонун харчыта. Кода — MOP. 10 хоттан эбэтэр 100 авоттан турар. 1984 сылтан киллэриллибитэ. Билигин кумаа5ынан 10, 20, 50, 100, 500 уонна 1000 патака, тимиринэн 10, 20, 50 аво, 1, 2, 5 уонна 10 патака харчы туттуллар.
1902 сылга Макао5а Португалия Муора Унуордаанны Баанын агенствота арыллыбыта. 1905 сылга бу баан патаканы таhаарарга уhулуччу көҥүлү ылбыта. Бу баан патаканы1906 сыл тохсунньу 27 күнүттэн таhаарар.1920-1940 сылларга Макао кэккэ бааннара арааhынай номиналлаах чектэри бэчээттии сылдьыбыттара. Дьоппуон оккупациятын кэмигэр агенство патаканы таhаарарын быспата5а. 1945 сылга агенство төттөрү Португалия бас билиитигэр киирбитэ, саҥа көрүҥнээх харчы тахсыбыта.
Патака курса Гонконг долларыгар тэннэнэр.

# Макао патаката
## Өссө маны көр

* Патака
# Чили песота

Чили песота (бэлиэтэ:$ ; кода: CLP) диэн Чили валюталара.
# Мэйфилд

Мэйфилд (ааҥл. Mayfield) — Кентаки штатыгар баар кыра куорат, дьонун ахсаана 10 тыһыынча киһи. Ахсынньы 11–12 күнүгэр 2021 сыллаахха улахан холорук куорат сири кытта тэҥнэммитэ.
Сиһилии бу Кентукки сиригэр Ахсынньы 11 күнүгэр 2021 Торнадо түһүүтэ.
# Технотроник

Технотроник (ааҥл. Technotronic - 1988 с. Бельгияҕа төрүттэммит группа, студийнай проект. Биллэр ырыалара "Pump Up the Jam", "Get Up! (Before The Night Is Over)» уонна «This Beat Is Technotronic». "Move this" ырыалара 1992 сыл сайыныгар "Billboard" хит-парадыгар өр бастакы 3 иhигэр сылдьыбыта.
# Далан- "Саха төрдө"
## Саха итэҕэлэ

Былыргы саха үс дойду баар диирэ: Үөһээ дойду, Орто дойду, Аллараа дойду.
Үөһээ дойду- тоҕус хаттыгастаах добун маҥан халлаан- саха үҥэр- сүктэр үрдүк айыылара- таҥаралар олохторо.
Орто дойдуга- Орто туруу дьаҕыл дойдуга- дьон- аймах олороллор уонна үгүс элбэх иччилэр баалар.
Аллараа дойду - Өлүү Чөркөчүөк төрдө- абааһы дойдута. Онно эҥин араас куһаҕан абааһылар, адьарай аймаҕа дугуйданаллар.

# Далан- "Саха төрдө"
## Үөһээ дойду

Үөһээ дойду мэлдьитин сып сырдык. Киниэхэ, халлаан тоҕус хаттыгаһын тухары айыыдар- таҥаралар олороллор. Таҥаралар киһи аймах чэгиэн- чэбдик буолуон, байыалыатык, дьоллоохтук олоруон, ууһуон-тэнийиэн баҕараллар. Ол иһин киһи аймаҕы көмүскүүллэр, харысаһаллар, араҥаччылыыллар.

# Далан- "Саха төрдө"
## Орто дойду

Орто дойду мэлдьи сырдык даҕаны, мэлдьи хараҥа даҕаны буолбатах. Сырдак күнүс уонна хараҥа түүн бэйэ- бэйэлэрин солбуйсаллар. Орто дьаҕыл дойду дииллэр. Орто дойдуга дьон бииһэ олорор олорор уонна олус һгһс эҥин араас иччилэр бааллар. Иччилэр киһини- сүөһүнү, сири- дойдуну араҥаччылыыллар.

# Далан- "Саха төрдө"
## Аллараа дойду

Аллараа дойду куруутун бүдүк-бадык, хараҥа Онно адьарай биистэрэ- абааһылар олороллор . Кинилэр киһи аймаҕы өһүүллэр, күөмчүлүүллэр: араас дьаҥы- дьаһаҕы, ыарыыны- өлүүнү ыыталлар.
# Ыарыы источниктарынан буолар

Авитаминоз диэн ыарыы, киһи уһуннук битэмиинэ суох аһы аһаабакка сырыттаҕына бу ыарыы үөскүөн сөп.

# Ыарыы источниктарынан буолар
## Өссө маны көр

* Ыарыы источниктарынан
# Карачи

Карачи диэн Пакистан ордук улахан куората (аан дойдуга иккис). Пакистан индустрия уонна эргиэн киинэ. Иэнэ 3,530 км².
# Неаполь

Неаполь (ит. Napoli) — Италия соҕуруу уһугар сытар улахан куорат.
# Кыныктар

Кынык (туркм. gynyk) — огуз-түркүмүөннэр биис уустара. Орто үйэлэрдээҕи устуоруктар айымньыларыгар ахтыллаллар. Кынык бииһин-ууһуттан Сельджукидтардинастиялара үөскээн тахсыбыт.

# Кыныктар
## Төрүттэрэ-уустара

Кыныктар былыргы түркүмүөннэр (огузтар) уонна да атын түүрдэр төрүттэрэ буолбут Огуз-хантан силис-тымыр тардар түркүмүөн омук 24 биис-ууһуттан төрүттээхтэр.
Кынык бииһин-ууһа түркүмүөннэри кытта ситимнээҕин, кинилэртэн силис-сыдьаан тардарын Худагуидтар сулаарыстыбаларын биллиилээх судаарыстыбаннай диэйэтэлэ уонна устуоруга Фазлаллах Рашид ад-Дин "Джами ат-таварих» үлэтин «Легенды об Огуз-хане. Племенное деление туркмен» баһыгар ахтар:
   «(Огуз сыдьааннара) Кини, аллараа суруллубутун курдук, алта уоллааҕа: кинилэр хас биирдиилэрэ түөрдүү уоллаахтара...ДЕНГИЗ-ХАН – Йигдер, Йиве, Бюкдюз, Кынык».
Ол туһунан өссө хивин хана уонна устуоруга Абу-ль-Гази "Родословная туркмен» айымньытыгар суруйар:
   «Тенгиз-хан улахан уолун аата — Игдир, иккиһэ [уола] — Бyкдyз, үсүһэ — Ава, төрдүһэ — Кынык.»
Арассыыйа уонна Сэбиэскэй Сойуус биллиилээх устуоруга уонна илин дойдулары үөрэтээччитэ В.Бартольд суруйарынан, Сельджукидтар салайар династиялара кынык бииһиттэн төрүттээхтэр.
   «Сельджуктар судаарыстыбалара Караханидтартан быдан тэриллиилээхтэр этэ. Кинилэр бары бэйэлэрин аҥаардас огузтартан уонна түркүмүөннэртэн эрэ буолбакка, огузтар 24 аҕа уустарын сыдьаана буолар кынык бииһин ууһуттан төрүттээхпит эмиэ дииллэрэ (ол туһунан Махмуд Кашгарскайга эмиэ ахтыллар)»
# Дружба (Чернигов уобалас)

Дружба (укр. Дружба) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 979 (2011).
# Алиев Энвер Алиевич

Алиев Энвер Алиевич (төр.05.08.1927-өлб.23.05.2017) - крымскотатарскай сэбиэскэй механизатор, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин үс созывын депутата. Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1973).
1927 с. атырдьах ыйын 5 күнүгэр Симферопольга (Сейит-Сеттар диэн былыргы мечеть оройуонугар)төрөөбүтэ. Аҕата - Али Абдулганиев(1899-1944)оспуоччук этэ. 1935 с.баайын Сэбиэскэй былааска биэрэн баран, фаэтонщиктар артыалларын салайааччынан, кэлин, "Маляркисть" диэн кырааскалыыр артыалга үлэлээбитэ. 1944 с.муус устарга трудовой аарымыйаҕа ыҥырыллан, Казахсаҥҥа, Гурьев куоракка, ниэби переработкалыыр собуот тутуутугар үлэлээбитэ. Ийэтэ - Муневер Тагаева типография үлэһитэ этэ.
Дьиэ кэргэҥҥэ түөрт оҕо баара. 1944 с. Алиевтар дьиэ кэргэннэрин Узбекистаҥҥа депортациялаабыттара. 1955 с. диэри, Энвер Алиев "Пятилетие Узбекистана" сопхуоска боростуой тракториһынан үлэлээбитэ. Онтон, биэс бастыҥ тракториһы кытта, Ташкеҥҥа, "Трудовые резервы" техникумҥа, "механизатор широкого профиля" диэн идэҕэ үөрэхэ ыытыллыбыта. 1958 с. Энверы звено биригэдьииринэн, онтон, механизированнай комплекснай биригээдэ биригэдьииринэн анаабыттара. Биригээдэ хозрасчетка көһөрүллүбүтэ. 1960-ус сыллартан саҕалаан Энвер Алиев, КП КК бастакы сэкирэтээрэ Шараф Рашидовтыын хаста даҕаны көрсүбүтэ уонна кини ытыктабылын ылбыта. Партия Ташкеннааҕы обкомун хамыыһыйатын састаабыгар баара. Кини үлэлиир сопхуоһа үчүгэй үлэлээх буолан, бородууксуйалара ВДНХ-ҕа кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс уонна икки боруонса мэтээли ылбыта.
ССРС Үрдүкү Сэбиэтин 8-10 созывын(1970-1984) Национальностар Сэбиэтин Узбекскай ССР Янгиюльскай 131 нүөмэрдээх быыбардыыр уокуругуттан дьокутаата. Национальностар сэбиэттэрин сибээскэ уонна тырааныспарга хамыыһыйатын чилиэнэ. Докутаат быһыытынан бырабыыталыстыба араас көрсүһүүлэригэр сылдьыбыта. ССКП КК генеральнай сэкирэтээрин Горбачеву, Индияҕа барыан иннинэ Ташкеҥҥа кэлбитин көрсүбүтэ. 1973 с. татаардар бөлөхтөрө бэйэ омугун быраабын чөлүгэр түһэрэргэ модьуйар суруктарын Москубаҕа ыыппыттарын, ССКП КК сэкирэтирийээтигэр тириэрдибитэ. Кэлин, кырыым татаардара дойдуларыгар төннөр бырааптарын Узбекистан КП салалтатын иннигэр көмүскээбитэ.
ССКП КК генеральнай сэкирэтээрэ Л.И.Брежневы уонна кубинскай лидер Фидель Кастроны кытта тус көрсүтэлээбитэ. Узбекскай ССР Үрдүкү Сэбиэтин докутаата, Узбекскай ССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун чилиэнэ, 1966 с. ССКП чилиэнэ.ССКП XXVI сийиэһин делегаата, ССРС профсоюһун XVIII сийиэһин делегаата(24-28.02.1987). 1987 с.пенсияҕа тахсан, республиканскай суолталаах пенсионер буолбута. 1990 с. дьиэ кэргэнин кытта, дойдутугар Кырыымҥа көспүтэ. Симферопольскай оройуон Первомайскай бөһүөлэгэр олохсуйбута. 1991с. буолбут Кырыым татаардарын Иккис Курултайын делегаата буолбута.

# Алиев Энвер Алиевич
## Наҕараадалара уонна сыбаанньалара.

Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1973); икки Ленин уордьана (1972, 1973); Мэтээл "Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сылын көрсө. Туйгун үлэтин иһин."(1970); атын мэтээллэр; Узбекскай ССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бочуотунай грамотата (1965); Ыччат үтүөлээх наставнига.
# Пен Надежда Николаевна

Пен Надежда Николаевна (1942 с., тохсунньу 7 күнэ, Сунтаар нэһилиэгэ, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Пен Надежда Николаевна
## Олоҕун олуктара

1942 с. тохсунньу 7 күнүгэр Сунтаар оройуонугар төрөөбүтэ. 1970 с. Саха государственнай университетын омук тылын факультетын бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар француз тылын учууталынан саҕалаабыта. 1975-1976 сс. Үөһээ Бүлүү оройуонун Хорообут орто оскуолатыгар английскай тыл учууталынан үлэлээбитэ. 1976 с. Сунтаардааҕы РОНО кэтэхтэн үөрэх отделын сэбиэдиссэйинэн, 1977 сылтан оройуон күнүскү уонна кэтэхтэн үөрэх методиһынан анаммыта.
1979 с. Сунтаар 1 №- дээх орто оскуолатыгар уһатыллыбыт группа иитээччитинэн үлэлээбитэ. 1992-2010 сс. Сунтаар 2 -с уонна 3-с сүһүөх оскуолатыгар (РЭП), Сунтаардааҕы политехническай лицей английскай тыл учууталынан үлэлээбитэ.

# Пен Надежда Николаевна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
# Клин

Координаталара: 56°20′ с. ш. 36°42′ в. д.﻿ / ﻿56.333° с. ш. 36.700° в. д.﻿ / 56.333; 36.700
Клин (нууч. Клин) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Клин оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 89 км сиргэ. Сестра өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 80 906 киһи этэ, иэнэ — 17 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4759,18 киһи.
Олохтоммут сыла — 1317, 1781 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Александр Постригань (2005 сылтан).
Почтатын индэксэ — 141600, төлөппүөнүн куода — +7 49624, ОКАТО куода — 46 437.
Клин иһигэр олорор нуучча композитор Петр Чайковскай.

# Клин
## Биллэр уруулар

Иван Филиппович Усагин, физик- экспериментор
Николай Ильич Стогов, ССРС боруобалааччы, Советскай Союз Геройа
Сергей Александрович Афанасьев, Социалистическай үлэ икки төгүллээх Геройа
Марк Исакович Прудкин, ССРС народнай артыыһа
Юрий Васильевич Карапаев, Россия народнай художнига
Илья Валентинович Филатов, топ- менеджер, финансист, финтх- сайдыы экспертэ

# Клин
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта Архыыптаммыт 2020, Бэс ыйын 6 күнүгэр.
* ↑ https://www.cnews.ru/articles/2021-06-01_ilya_filatov_bank_dolzhen_konkurirovat
* ↑ https://theperson.pro/filatov-ilja-valentinovich/
* ↑ https://biographe.ru/biznesmeni/ilya-filatov/
# 1690-с

1690-с сыллар.
* Улуу Туурак сэриитэ: Турецко-венецианская (1684—1699), Русско-турецкая (1686—1700) и Польско-турецкая (1683—1699) войны. Битва при Зенте (1697). Карловицкий мир (1699).
* Бастакы ойрат-маньчжур сэриитэ (1690—1697).
# Рамсар конвенцията

Рамсар конвенцията (ааҥл. The Convention on Wetlands of International Importance, especially as Waterfowl Habitat) толору аара: Аан дойдутааҕы таһымнаах уу көтөрө үөскүүр уулаах уонна бадарааннаах сирдэр туһунан конвенция, 1971 сыл олунньутугар Иран Рамсар куоратыгар ылыллыбыта, кэнники 1987 сыллаахха Канада Реджайна куоратыгар толоруллубута.
Экосистемалар биир көрүҥэр эбэтэр хабитатка анаан ылыллыбыт конвенция (хабитат — англ. habitat, биир эбэтэр хас да кыыл, көтөр үөскүүр эбэтэр олорор эйгэтэ). Холобура ойуур, ньулун уулаах күөллэр, бадарааннаах сирдэр хабитат буолухтарын сөп.
2010 сыл кулун тутар 26 күнүнээҕи туругунан конвенция чилиэннэринэн буолаллар 159 дойду, бу дойдулар территорияларыгар 1888 аан дойдутааҕы таһымнаах уу-бадараан сирдэрдээх, уопсай иэннэрэ 185 272 001 га. Ол иһигэр Саха сиригэр Аллайыаха улууһугар Кыталык эркээйи сирэ киирэр.
Кулун тутар 2 күнэ Аан дойдутааҕы уулаах-бадарааннаах сирдэр күннэрэ бэлиэтэнэр.
# Көбөкөн нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Көбөкөн нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Харыйалаах.
Улуус кииниттэн 50 км хоту диэкки Өлүөнэ уҥа кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 535 киһи (2007 сыл).

# Көбөкөн нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

    Ядрихинскай Прокопий Прокопьевич — Бэдьээлэ (31.03.1901—1979) — олоҥхоһут.
    Парников Василий Семенович (Сэксэй) (15.03.1935—2000) — саха худуоһунньуга, график.
# Отут (ахсаан)

30 (отут) — дьиҥ ахсаан, 29 уонна 31 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# Отут (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Математикаҕа

* 10³⁰ — нониллион
* Икосаэдр уонна додекаэдр кырыыларын ахсаана
* $1^{2}+2^{2}+3^{2}+4^{2}=30$ — бастакы түөрт ахсааннар квадраттарын суумата

# Отут (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Химияҕа

* Цинк атомнай нүөмэрэ

# Отут (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* Астраханскай уобалас кода
* Бэс ыйын, балаҕан ыйын, муус устар уонна сэтинньи ыйдар күннэрин ахсаана

# Отут (ахсаан)
## Саха фольклоругар
#### Таабырыннар

* Отут оронноох Охонооһой оҕонньор баар үһү (ый хонуга)
* Куулаҕа отут хабдьы, халдьаайыга сэттэ бочугурас баар үһү (ый, нэдиэлэ хонуктара)
* Отут оҕо биир күөлү чалбааттыыллар үһү (кыламаннар)
# Тыынар тиһик

Тыынар тиһик — киһи уонна кыыл тыынарга аналлаах ис органнарын холбоһуга. Тыынар процесс диэн тыынар тыыннаах салгыны эҕирийэрэ уонна углекислай гааһы организмыттан таһаарара ааттанар, биир тылынан "газообмен" дэнэр. Кислороду тыынар тыыннаах салгынтан ылыан сөп, ол аата салгынынан тыыныы диэн ааттанар. Эбэтэр ууга суураллыбыт кислородунан тыынар кыыл баар, балар уунан тыынааччылар диэн ааттаналлар. Тыынар тыыннаах аэробнай уонна анаэробнай диэҥҥэ арахсар. Тыынар ис органнар аэробнай организмнарга эрэ баар буолаллар.
Кыыл тыынар систиэмэтэ арыый ураты оҥоһуулаах. Үгүс кыыллар уонна харамайдар тириилэрин нөҥүө тыыналлар. Холобур, баҕа, чоху. Оттон үүнээйи эмиэ тыынар систиэмлээх. Холобур, мас сэбирдэхтэринэн тыынар диэн өйдүөххэ сөп.

# Тыынар тиһик
## Киһи тыынар тиһигэ

Киһи тыынар систиэмэтэ алта чаастан турар: мурун, куолай, тыҥа, бронха, бэлэс, тыынар хабарҕа.
[Газообмен] тыҥаҕа баар кыракый альвеолалар көмөлөрүнэн барар. Альвеола кислород салгынтан хааҥҥа киириитин хааччыйар. Вещество атастаьыытын тэтимиттэн тутулуктанан киьи тыната чааска ортотунан 5-18 лиитирэ углекислай гаhы (СО2) уонна 50 грамм ууну таhаарар.
Тыынар кэмҥэ агда иһэ хайдах кэҥииригэр олоҕуран тыыныы икки көрүҥүн араараллар :
* Түөһүнэн тыыныы (дьахтар тыынар көрүҥэ)
* Иһинэн тыыныы (эр киһи тыынар көрүҥэ)

# Тыынар тиһик
## Киһи тыынар тиһигэ
### Тыынар тиһик тутула

Үөһэнэн уонна алларанан тыынар суоллар бааллар. Үөһэҥҥи тыыныы муннуттан саҕалаан, бэлэс тамаҕынан уонна айаҕынан турар. Алларааҥҥы суол бэлэстэн, тыынар хабарҕаттан уонна бронхаттан турар.
Бу тыынар суоллар тулалыыр эйгэни тыынар систиэмэ сүрүн органын - тыҥаны кытта сибээстииллэр. Тыҥаҕа тыынар процесс сүрүн чааһа олохтонор, хаан кислородунан хааччыллар, углекислай гаас хаантан ыраастанар.
Биир тыынан ылааһыҥҥа тыҥа5а 400-500 мл салгын киирэр. Ити тыынар кэриҥ диэн ааттанар. Һаамай улахан тыынан ылааһын 2000 мл салгын буолар. Саамай куускунэн төттөру тыыммытыҥ кэннэ тыҥа иһигэр 1500мл салгын хаалан хаалар, ол ааттанар тыҥа ордубут кэриҥэ. Боростуой төттөру тыыныы кэннэ 3000мл салгын хаалар . Функциональнай ордубут кэриҥ диэн ааттанар .

# Тыынар тиһик
## Тыыныы көрүҥнэрэ

Тыыныы - тыынар тыыннаах метаболизма сөпкө барарын хааччыйар сурун физиологическай процесс. Үүнээйи, кыыл, киһи уонна микроорганизм диссимиляциятын сүрүн формата. Тыыныы хас да көрүҥҥэ арахсар:
* дириҥ уонна тас араҥа
* субул уонна арыттаах
* уоьээнни, ортоку уонна аллараанны

# Тыынар тиһик
## Тыынар тиһик ыарыылара

    Сүрүн ыстатыйа: Тыынар органнар ыарыылара
Киһи тыынар уорганнарын өттунэн олус элбэх ыарыылардаах.
Холобур :
* сэбиргэхтэтии
* Тына раага
* архах
* астма
* плеврит
* сэллик
* ОРВИ
Профилактика быһыытынан киһи хайаан да сылга иккитэ флюорограммаҕа түһүөхтээх.
# Эдьигээн нэһилиэгэ

Эдьигээн нэһилиэгэ — Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ.

# Эдьигээн нэһилиэгэ
## Өссө маны көр

* Эдьигээн улууһа
* Эдьигээн (улуус киинэ)
# Аргунов Петр Федорович

Аргунов Петр Федорович - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1917 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар 1 Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1932 сыллаахха «Алаас» тыа хаhаайыстыбатын артыалыгар үлэлии киирбитэ, холкуоска араас үлэни үлэлииллэрэ, Петр таһыччы үлэтин иһин 1938 сылтан «Алаас» холкуос, хонуу биригээдэтин биригэдьииринэн анаммыта. Онтон 1941 сыл атырдьах ыйын 14 күнүгэр Аҕа дойду уоттаах сэриитигэр ыҥырыллыбыта. Сэрииттэн 1946 сыл от ыйыгар дойдутугар эргиллибитэ.
Сэрииттэн кэлэн баран, 1947-1950 сс. Диэри «Алаас» холкуоска бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Онтон холкуос холбоспута, бөдөҥсүйэн Ленин аатын ылбыта. Онно Петр сылгы ферматын биригэдьииринэн үлэлээбитэ, 1955 сыллаахха саһылы иитиигэ 6 ыйдаах үөрэххэ Дьокуускайга үөрэммитэ ити идэтинэн 1955 сылтан 1973 сылга «кыылы иитиигэ” таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
1941-42 сс. диэри 259 стрелковай полкаҕа, станковай пулеметчик үөрэҕин үөрэнэн бүтэрэн, станковой пулеметчик буолбута. 1942 сыл ахсынньы ыйтан 888 стрелковай полкаҕа минометчик 88 2-с нүөмэринэн сулууспалаабыта. Япония границатыгар Маньчжурияҕа харабыллаабыта. 1945 с. атырдьах ыйыгар Япония сэриитигэр сылдьыбыта. Маньчжурияттан, Борща, Хайлар, Арзан, Чаньчунь диэн куораттары ылыыга кыттыбыта.
Петр Федорович ахтыытыттан быһа тардыы: “Хайлар диэн Япония куоратыгар улахан сэрии буолбута. Онно балтараа күн сэриилэспиппит. Катюшанан, минометунан ытыалаан ылбыппыт. Мин миинэ угааччы этим. Биһигиттэн хас да киһи өлбүтэ уонна бааһырбыта. Хайлар куораты ылан баран эмиэ иннибит диэки барбыппыт. Сатыы сүгэһэрдээх баран истэхпитинэ Арзан диэн сиргэ тоһуйан ытыалаан хас да киһибитин өлөрөн, бааһырдан илдьэ хаалбыттара. Чаньчунь куоракка тиийэн сэриини түмүктээбиппит. Биһиги минометнай ротабыт Чаньчунь куораты харабыллаан кыстаабыппыт.” Бу Ахтыыны 06.04.1975 сыллаахха муус устар 6 күнүгэр суруйбут. Хаптаҕай нэһилиэгин сэрии кыттыылаахтарын кинигэтигэр бэчээттэммит.
Петр Федорович ефрейтор званиелаах.
Наҕараадалара: орден Отечественной войны 2 степени, медаль “За победу над Японией”, «Двадцать лет победы в ВОВ 1941-1945 гг.», «50 лет Вооруженных Сил СССР», «За доблестный труд в Великой Отечественной войне», «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина», знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 г.г.».
# Этэрикээн

Этэрикээн, эбээн, Саҥа Сибиир арыыларыгар киирэр Кыра Ляхов уонна Улахан Ляхов арыыларын арыйбыт киһи.
Түүлээҕи бултуу сылдан 1760 сыллааахха Улахан Ляхов арыытыгар уу кыылын муоһун хостообута. 1780 сыллаахха кини аатынан Кыра арыыны ааттаабыттара, ол гынан баран Екатерина II ыраахтааҕы уурааҕынан ити арыы Кыра Ляхов арыыта диэн ааттаммыта.
1930 сылларга Этэрикээн аатынан Ляхов арыыларын ыккардынааҕы силбэһии ааттаммыта.

# Этэрикээн
## Өссө маны көр

* Мостахов С.Е. Сподвижники путешественников и исследователей (участие местного населения в географическом изучении Северо-Востока Сибири в XVII — начале XX века). Якутск, 1966.

# Этэрикээн
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, Якутск, 2000.
# Кальмар оонньуулара

Кальмар оонньуулара (кор. 오징어게임, ааҥл. Squid Game), тыыннаах хаалыы жанрыгар уһуллубут Соҕуруу Кэриэйэ триллер уонна драма сериала.
2021 сыллаахха аан дойдуга саамай бастыҥ буолбута. 175 омук сиригэр Netflix платформаҕа бастыҥ буолар дьон көрөрүнэн.
Режиссёра уонна сынаарыйын ааптара Хван Дон Хёк.
Сүрүн оруолларга Ли Джон Джэ, Пак Хэ Су (Park Hae-soo), О Ён Су, Ви Ха Джун, Чон Хо Ён, Хо Сон Тхэ, Анупам Трипати (Anupam Tripathi) уонна Ким Чжу Рён (Kim Joo-ryoung) оонньууллар.
Сериал харчыга наадыйан тыыннаах хаалар туһугар кистэлэҥ турнирга кыттар дьон туһунан кэпсиир.
Сериал премьерата 2021 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр Netflix платформаҥа буолбута.
# Игнатьев Владимир Никифорович

Игнатьев Владимир Никифорович — саха худуоһунньук-дизайнера, график.

# Игнатьев Владимир Никифорович
## Олоҕун олуктара

1948 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр төрөөбүтэ.

# Игнатьев Владимир Никифорович
## Айар үлэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин гербэтин ааптардарыттан биирдэстэрэ.
# Ситим (ботаника)

Ситим (лат. Atragene, нууч. род Княжик) — лютиктыҥылар кэргэннэригэр киирэр сэппэрээктиҥи лианалар уустара. Хотугу эҥэлэй (полушарие) ойуурдаах зуонатыгар тарҕаммыт 10 көрүҥ киирэр. Саха сиригэр икки көрүҥ көстөр:
* Сибиир ситимэ
* Охуоскай ситимэ
# Мунду

?Eurasian minnows Redbelly daces :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Кылаас: | Actinopterygii |
| Аймах: | Cypriniformes |
| Кэргэн: | Cyprinidae |
| Уус: | Phoxinus Rafinesque, 1820Халыып:Verify source |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Мунду (лат. Phoxinus perenurus, нууч. Озерный гольян) диэн Cyprinidae ыалга киирэр, ньулуун ууга олорор кыра балыктар уустара. Саха Сиригэр күөл мундута (P. perenurus) уонна оруука (өрүс мундута) бааллар. Мунду уонтан тахса көрүҥнээх. Күөнэхтэн уратыта - арыый бөдөҥ уонна лаапчаана кыһыл, хараҕа быччаҕар.
Саха сирин күөллэригэр үксүгэр 69 кыраадыс хотугу кэтирээһиҥҥэ диэри үөскүүр. Икки сааһыгар ситэр, биэс сааһыгар диэри олорор. Бэһис сылыгар 12 см усталаах, 34 г тиийэ ыйааһыннаах буолар. Үрэх, өрүс мундута ордук бөдөҥ буолар.
Саас хаар ууллан күөлгэ киириитэ, сайыы тахсыыта аан бастаан собо иннинэ мунду аһыы тахсар. Чычаас сылаас ууга аһыыр. Онтон күөлүгэр төннөр, сотору кэминэн искэҕэ ситэн уу сөбүгэр сылыйаатын ыан барар. Собо курдук эмиэ хас да түһүмэхтээн ыыр. Бастакы ыама бэс ыйын саҥатыгар уу үрдэ 8-9 кыраадыс сылыйдаҕына буолар. Иккис - сүрүн ыама - бастакыттан уонча хонон баран буолар. Үһүс - кыра ыама - собо бастакы ыамын эрэ иннинэ буолар. Биир мунду ортотунан 2500 искэҕи ыыр. Искэҕин уу үрдүттэн 20-50 см дириҥҥэ налыы отугар-маһыгар түһэрэр. Тыаллаахха ыабат, тоҕо диэтэххэ ол күөл отугар-маһыгар ыйанан турар искэҕи долгун хамсатан уу тымныы түгэҕэр түһэрдэҕинэ искэх тоҥон өлөр. Атыыр мунду буоһаабыт искэҕиттэн 5 хонон баран мунду ыамата тахсар. Онтон онус хонугар холкутук устан, аһыыр кыахтанар.

# Мунду
## Эбии маны көр

* Күөнэх
* Чекановскай мундута
* Лаговскай мундута
# Сэрбэкэ атыыhыт.

Сэрбэкэ атыыһыт. Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — атыыһыт, Дьокуускай куорат ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара[уларыт] Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха Нам улууһун Модут нэһилиэгэр төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит.
1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора И. И. Крафт көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ.
Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. Москуба атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ.
Н. Д. Эверстов Иркутскай уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна бүүчээн иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи Кытайтан Айаан уонна Охотскай нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута[1].
Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин фольклор түмэлэ үлэлиир. Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, 1894 сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах
# Иккис Дьөппөн нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Иккис Дьөппөн нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күөрдэм.
Улуус кииниттэн 7 км илин диэкки Өлүөнэ өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 944 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Күөрдэм — 939, Нуочаха — 5 киһи.

# Иккис Дьөппөн нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

Урут Илин Хаҥалас улууһугар киирэрэ.

# Иккис Дьөппөн нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Күөрдэм ууһа, Мытаах аҕа ууһа, Харчы аҕа ууһа, Ньэлбэкэ (кэлин Павлов) аҕа ууһа

# Иккис Дьөппөн нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

Скрябин Михаил Архипович (28.12.1946 —06.05.2011) — театр уонна киинэ артыыһа

# Иккис Дьөппөн нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* XIX үйэтээҕи «Николаевскай» мас таҥара дьиэтэ.
* «Күөл Онно» диэн сиргэ 1922 сыллаахха ытан өлөрүллүбүт 15 революционер уҥуохтара.
* «Турук Хайа», «Лүүтэҥкэ» үрэххэ таас очуостар.
* Күрүлүүр, «Менда» үрэххэ күрүгэннэр каскадтара.