yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ленин мэҥэтэ (Дьокуускай)

Халыып:Памятник В.И. Ленин Дьокуускайдааҕы мэҥэ тааһа — В. И. Ленин Дьокуускай куоракка баар мэҥэ тааһа. Куорат биир сүрүн өйдөбүнньүктэриттэн биирдэстэрэ. Ирбэт тоҥҥо улахан кээмэйдээх пааматынньык турар кыаҕын 10 сыллаах чинчийии кэнниттэн 1967 сыллаахха оҥоһуллубута. Эрэгийиэн суолталаах пааматынньык.

# Ленин мэҥэтэ (Дьокуускай)
## Историята

Ирбэт тоҥ институтун Хотугулуу-Илиҥҥи салаата 1956 сыл кулун тутар 2 күнүгэр тэриллибитэ. Ол салаа исписэлиистэригэр ирбэт тоҥҥо Ленин мэҥэ тааһа турар кыахтааҕын суоҕун чинчийэр сорудах бэриллибитэ. Бу иннинэ итинник улахан пааматынньыктар туруорулла иликтэрэ.
1957 сыл алтынньы 6 күнүгэр пааматынньык олуга охсуллубута - бастатан туран улахан кээмэйдээх олоҕо ууруллубута. Бу олоҕун хас да сыл устата кэтээн көрбүттэрэ, төһө бөҕөтүн, көнөтүк турарын тургуппуттара. Ол эрэ кэннэ чаҥтан кутуллубут пааматынньыгы бэйэтин уурбуттара. Ити да кэннэ кэтээн көрүү тохтооботоҕо. Ленин уунан турар илиитэ балаһыанньаны уустугурдара, ол иһин уйуктаах буоллун диэн хаҥас атаҕын иннигэр үктээн турар гына оҥорбуттара.
Мэҥэ таас В. И. Ленин 100 сааһын туолар үбүлүөйүн көрсө 1967 сыл алтынньы 25 күнүгэр үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыллыбыта.
Пааматынньык ааптардара: скульптор — Стручков Ю. Д.; архитектордар: Миловидов Н. Н., Ожегов С.С. Бу дьон мэҥэ тааһы оҥорбуттарын иһин Саха АССР Ускуустубаларын үтүөлээх үлэһиттэрин аатыгар тиксибиттэрэ

# Ленин мэҥэтэ (Дьокуускай)
## Тас көстүүтэ

Пааматынньык холбоон 14,6 метр үрдүктээх, онтон олоҕо - 8,5 м, бэйэтэ - 6 м.
Пааматынньык бэйэтэ чаҥтан (боруонсаттан) кутуллубут, олоҕо бетон, ону кыһыл гранитынан бүрүйбүттэр.
# Күөс (иһит)

Күөс — үксүн эти буһарарга аналлаах лаппычах, төгүрүк быһыылаах тимир иһит.
# АлМас

АлМас (аббревиатурата Алмаас Мас, нууччалыыта Алмазное дерево) — Саха Сирэ биир улахан бөлөҕө, биир бөдөҥ тэрилтэтэ. Саха Сирин тыатын сүрүн кэрдээччи, араас тутуу материаллара оҥорооччу. Тэрилтэ 80% акцията Алмазы Анабара тэрилтэ бас билиитигэр киирэр, онон АлМас көҥүл эрээри, сүрүннээн Алмазы Анабара бас билиитигэр киирэр. Онтон атын аеционердара 19% Саха Сирэ, 1% Комдрагметалл. Алмазы Анабара сыыйа долятын 100% дылы улаатыннарыахтаах.
Штаб квартира - Дьокуускай.
# Одьуогун күөл

Одьуогун күөл. Абый намталын хоту өртүгэр уонна Полоуснай томтороот соҕуруу эниэтигэр сытар күөл.
Иэнэ 157 км², тардыытын иэнэ 592 км². Уһуна 25 км, кэтитэ 12 км. Уута чычаас.
Күөлтэн Индигир салаата Одьуогун үрэх тахсар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 95 №-дээх уурааҕынан 1996 сыл кулун тутар 6 күнүгэр манна Ытык кэрэ сирдэр систематыгар киирэр эркээйи сир тэриллибитэ.

# Одьуогун күөл
## Өссө маны көр

* Одьуогун күөл (эркээйи сир)

# Одьуогун күөл
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Улахан Күөл (Чурапчы улууһа)

Улахан Күөл — Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Улахан Күөл (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Мөкүчүк

Мөкүчүк диэн оонньууларга туттуллар тэрил. Төгүрүк эбэтэр ньолбуhах буолар. Оонньууга мөкүчүгү тэбэллэр, саайаллар эбэтэр быраҕаллар.

# Мөкүчүк
## Ордук

Мээчиктэрин кэккэ уратыларын оҕо уонна спортивнай оонньууларга табыгастаахтык оҥорор:
* Тыл- өс суох, сымнаҕас буолуута эчэйии аҕыйыыр.
* Шаробраз форма ханнык баҕарар хайысхаҕа ырааппакка хатааһылыыр эбэтэр көтөр- сүүрэр кыахтанар.
* Ыгылыйыы мээчиги тэйэ түһээт, оонньууга интэриэстэрин биэрэн өрүтэ ыстанар.
* Туох эмэ улахан буортулаах предмет утарылаһааччытын талан, талан ылара уустугурар.
* Сорох оонньууларга мээчиктэр мээчиктэрин араас өттүлэринэн сабан, Магнус Айталын туһанаары Магнус көтөн тиийэрин ситиһэ сатыыллар.

# Мөкүчүк
## История

Гимнастическай оонньуу араас омуктарга күөн көрүстэ. Өссө былыргы пааматынньыктарга ханнык эрэ төгүрүк эттээх- сииннээх, оонньуулаах дьон дьүһүннэрэ ойууламмыттара. Гомер Навзикай, феаков ыраахтааҕытын кыыһа мээчиктээн оонньуур. Кэлин гректэргэ бу оонньуу мээчиктэргэ уонна кыргыттарга ыытыллыбыт Спартакт таһынан бүтүн территорияҕа эр дьон ортотугар тарҕанна. Оттон «сферистика» эбэтэр «сферамия» диэн ааттанан гимнастика ураты отдела буолбута. Оонньуу араас ньымалара билиҥҥи туругунан сөп түбэһэллэр. Гректэргэ икки партиялаах «куораттар» оонньуу эмиэ биллэр этэ.
Мээчиги оонньуурбут эмиэ кырдьаҕас, эдэрдэргэ тапталлаах эрчиллиилэртэн биирдэстэрэ этэ. Кыра оонньуулаах мээчиктэр (лат. pila), улахан салгынынан шар (лат. folis) уонна орто Халыма икки ардыларыгар Харбалаах, балбаах (паган). Мээчик сутуругунан эбэтэр илиитинэн төттөрү оҕуста, онуоха уҥа илиитин үтүлүк курдук кэтэрдибиттэр. Кыра мээчиги атыттарга үксүн тутталлар. Оонньууну дуу, оһуохайдьыттары көрөн баран, мээчиги тамнаабыттар дуу, төттөрү тэйэн хаалбыттар. Оонньуулар таптыыр көрүҥүнэн үс партнер кыттыбыт, фигуратын хаҥатар фигуратын туруорбут.
Орто үйэлэргэ мээчиги оонньооһун олус тэнийдэ. Сорох куораттарга оонньуулар салайааччылара аһыныгас сүрэхтэниилэрин тэрийэллэрэ.
Саҥа кэмҥэ мээчиги оонньооһун Францияҕа уонна Италияҕа олус киэҥник тарҕаммыта, бүтэһик кэмҥэ дьон- сэргэ сэҥээриитин сулууспалаабыта уонна ардыгар анал обществолары салайбыта. Итальянскай оонньууга (гиио allala) лапта илии баттааһыннаах мас покрышканан солбуйар.

# Мөкүчүк
## Мөкүчүктэр көрүҥнэрэ

* Футбол мөкүчүгэ
* Футбол мөкүчүгүн көмпүүтэр томографията (Video)
* Крикет мөкүчүгэ
* Бейсбол мөкүчүгэ
* Баскетбол мөкүчүгэ
* Биллиард мөкүчүгэ
* Лакросс мөкүчүгэ
* Аустралия футболун мөкүчүгэ
* Теннис мөкүчүгэ
* Америка футболун мөкүчүгэ
* Гольф мөкүчүгэ
* Софтбол мөкүчүгэ
# Дьааҥы (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Дьааҥы (тыл)
* Дьааҥы (өрүс)
* Дьааҥы (хайа)
* Дьааҥы хаптал хайалара
* Дьааҥы (нэһилиэк)
* Усуйаана
* Үөһээ Дьааҥы улууһа
* Дьааҥы бөчүгүрэһэ
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Алексеев Аркадий Михайлович

Алексеев Аркадий Михайлович — саха аатырбыт мелодиһа, ырыаһыт, общественнай деятель.

# Алексеев Аркадий Михайлович
## Олоҕун олуктара

* 1937 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Майа сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
* 1963 сыллаахха Москватааҕы педагогика институтун спорт факультетын бүтэрбит.
* 1964 сыллаахха «Айан» ырыа бөлөҕүн салайааччыта уонна мелодиһа.
* 1976 сыллаахха Бүтүн Союзтааҕы «Ищем таланты» конкурс лауреата буолбут.
* 1975 сыллаахха «Айан» квартет Монголия народнай өрөспүүбүлүкэтигэр гастроллаабыт.

# Алексеев Аркадий Михайлович
## Айар үлэтэ

Аркадий Алексеев 60-н тахса ырыаны суруйбут.

# Алексеев Аркадий Михайлович
## Айар үлэтэ
##### «Тойбохой»

Бастакы ырыата. Аркадий Алексеев ахтыытыттан:
   Бастакы ырыабын, И. Алексеев тылыгар «Тойбохойу», 1956 с. күһүнүгэр, 10-с кылааска сылдьан айбытым. Ол саҕана Сунтаар Тойбохойун хантан билиэмий, көрбөтөх дойдум буоллаҕа. Хайдах эрэ оннук айыллан хаалбыт. Дьиҥинэн, ол саҕана «Эдэр коммунист» хаһыакка хоһоон бөҕө тахсара, онтон көрөн бэрт элбэх ырыаны айбытым быһыылааҕа да, ити билигин «Тойбохойум» эрэ «ордон» сылдьар.

# Алексеев Аркадий Михайлович
## Айар үлэтэ
##### «Илиибин уунабын эйиэхэ»

Валерий Ноев өлбүтүгэр, олус аһыйан, хараастан, Леонид Попов хоһоонугар айбыт.

# Алексеев Аркадий Михайлович
## Айымньылара

* Сүрэхтэр кэпсэтэр кэмнэрэ. Дьокуускай, 1978.
* Эйигин кытары сиэттиһэн. Дьокуускай, 1991.
* НВК «Саха» хас даҕаны Саха Сирин айылҕатын туһунан документальнай киинэни устубута.

# Алексеев Аркадий Михайлович
## Биллибит ырыалара

| «Аан дойду ыччатын сүрэҕэ» (Иван Гоголев тыллара) «Ардах» (Леонид Попов тыллара) «Илиибин уунабын эйиэхэ» (Леонид Попов тыллара) «Күөгэһэр лабаалар» (Петр Тобуруокап тыллара) «Күөрэгэйдиин көрсүһүү» (Петр Тобуруокап тыллара) «Кэрэ кыыска» (Прокопий Григорьев тыллара) «Мутукча сыта» (Петр Тобуруокап тыллара) | «Ньургуһунна бэлэхтээ» (Петр Тобуруокап тыллара) «Сааскы вальс» (Николай Попов тыллара) «Саха үҥкүүтэ» (Семен Данилов тыллара) «Суолга» (Николай Попов тыллара) «Сурук» (Леонид Попов тыллара) «Сүрэхтэр кэпсэтэр кэмнэрэ» (Петр Тобуруокап тыллара) «Сэбирдэхтэр» (Николай Попов тыллара) | «Таммахтар» (Василий Дедюкин тыллара) «Таптыырга буруй суох» (Петр Тобуруокап тыллара) «Тойбохой» (Иван Алексеев тыллара) «Улахан тапталы умнумуох» (Петр Тобуруокап тыллара) «Устудьуон доҕорбор» (Николай Попов тыллара) «Хайа, хаһан кэлэҕин?» (Семен Данилов тыллара) «Хайгыыр хара харахтааҕым» (Роман Атласов тыллара) «Ыйдаҥа түүн» (Николай Попов тыллара) |

# Алексеев Аркадий Михайлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1977)
* Саха Сирин искусствотын үтүөлээх деятелэ (2004)
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (1998, тохсунньу 14)
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ
* Тойбохой нэһилиэгин ытык киһитэ (2012)
# Ибн Сина

Ибн Сина (Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn ʿAbd Allāh ibn Sīnā, перс. ابو علی سینا) (төрөөбүтэ: 980, Бухара аттыгар, билиҥҥи Узбекистан — өлбүтэ: 1037, Хамедан, Иран) диэн Орто Азияттан төрүттээх аатырбыт эмчит уонна философ. Онтон таhынан кини астроном, химик, географ, логик, палеонтолог, математик, физик, поэт, психолог, үөрэхчит, саллаат, ил үлэhитэ уонна үөрэтээччи эбит. Ибн Сина бүтүннүүтэ араас үөрэх 450 үлэтин суруйбута, олортон 240 бүгүҥҥэ дылы тиийбиттэрэ.
# Эстрогеннар

Эстрогеннар - гормоннар, дьахталларга уонна тыһы кыылларга үөскүүр гормон. Дьахталлары дьахтар оҥорор гормон. Эмиийдэрин уонна абастарын үөскэтэр гормон буолар.
Эстрогеннар үс көрүҥҥэ хайдаллар: эстрадиол, эстриол уонна эстрон.
Үһүөн функциялара биир соҕус буолар.
Эр киһи элбэх пиибэ истэҕинэ эстроген үөскүүр, оччоҕо дьахтар курдук эмиийдэнэр (гинекомастия дэнэр).
# 1084

1084 сыл.

# 1084
## Түбэлтэлэр
### Кулун тутар

* Кулун тутар 24 — Германия хоруола Генрих IV Риими баһылаабыт.
# Никосия

Никосия (гир. Λευκωσία, туур. Lefkoşa) диэн Кипр киин уонна ордук улахан куората.
# Сиэллээх тамах

Сиэллээх тамах. Лаптевтар байҕалларын соҕуруулуу-илин өттүгэр баар хомо.
Маныко тумул арыы уонна Туруктаах диэн синньигэс тумул арыы икки ардыларынан сытар.
Уһуна 55 км, кэтитэ 25 км, айаҕар дириҥэ 10 м. Кытыллара намыһахтар, чэйдээхтэр.
Тамахха Сиэллээх, Билир, Муксунуоха, Данилкин үрэхтэр түһэллэр.

# Сиэллээх тамах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Манитоба

МАНИТОБА (Manitoba), Канаада биир улахан экономическэй уонна тыа хаhаайыстыбатын улууhа буолар. Киин куората - Виннипег. Сирин иэнэ - 650 тыс. км2. Дьонун ахсаана - 2 миллион.
# Таҥалай ойуулаах саллааскы

Таҥалай ойуулаах саллааскы (лат. Syrichtus Tessellum Hubn, нууч. Толстоголовка мозаичная) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Истиэп зонатыгар соҕуруулуу-илин Европаттан саҕалаан Приморьеҕа тиийэ тарҕаммыт. Саха сиригэр Өлүөнэ өрүс хочотугар Сиинэттэн Дьокуускайга дылы көстөр.
Бэс, от уонна атырдьах ыйдарыгар көтөр. Кынатын далааһына 30-42 см.

# Таҥалай ойуулаах саллааскы
## Өссө маны көр

* Дьэдьэн саллааскыта
* Палемон саллааскы
* Ойуур саллааскыта
* Дьураалаах саллааскы
* От саллааскыта
# Centene Corporation

Centene Corporation — АХШ тэрилтэтэ, планета үрдүнэн биир бөдөҥ харысхал сфератыгар үлэлиир конгломерат. Кырдьаҕастары көрөр, медицина, харысхал, кредитования, анализ сфератыгар үлэлиир.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Николаев Иван Егорович

Николаев Иван Егорович – биллиилээх булчут.
От ыйын 1 күнүгэр 1923 сыллаахха Бүлүү оройуонун Баппаҕаайы нэһилиэгэр төрөөбүт. Турумас диэн өтөххө олорбут.
Кини дьиэ кэргэниттэн Аҕа дойду сэриитигэр кини бэйэтэ, убайа Николай Егорович, эдьийэ Варвара Егоровна биир суос-соҕотох уола Алексеев Егор Николаевич бэс ыйын 13 күнүгэр 1943 сыллаахха ыҥырыллыбыттар. Быраата Николаев Филипп Егорович уонна Егор Николаевич сэрииттэн төннүбэтэхтэр. Кини сэрии сылларыгар 386-с саппаас чаас стрелковай полкатын иһинэн сулууспалаабыт, 202 УВСР диэн ааттаах хамаанда иһинэн рядовой-стрелок диэн байыаннай билиэтигэр сурулла сылдьар.
Кини бу баран күүстээх үлэ фронугар сылдьыбыта, Чита уобалаһыгар этэ. Атырдьах ыйын бүтүүтэ байыаннай хамыыһыйа буолбутугар кинилэри улаханнык ырбыттар диэн үлэгэ ыыппыттар. Балаҕан ыйыгар тиэйэн сэриигэ илдьиэхтээхтэр. Читаҕа илдьибиттэр. Хортуасканы землянкаҕа уктарбыттар. Кыһыныгар мас эрбиир собуокка хачыгаардаабыт, бу II-с Читаҕа. Тирии собуотугар эмиэ үлэлээбит. Подсобнай хаһаайыстыбага ноһуомҥа үлэлээбиттэр. Ыам ыйыгар эмиэ оҕуруот олордубуттар.
Онтон Оловяннай оройуон диэҥҥэ мас үлэтигэр Бурятияҕа илдьибиттэр. Поезд аҕалбыт бэрэбинэтин хаптаһын гынан таһаараллар.
Антона гора диэн хайаҕа уот барар станциятын баҕанатын туруорбуттар. Үлэгэ наар сүүрүүнэн түргэн-тарҕан туттуунан сылдьара, онтон Стахановец үлэьит аатын иҥэрбиттэр.
Дойдутугар үлэ фронуттан 1946 с. эргиллэн кэлбитэ. Эргиллэн кэлээтин кытта тутанына булка анаабыттар. Ыал буолан Николаева Федора Спиридоновналыын 10 оҕону төрөтөн үөрэхтээх дьон гына ииппиттэр. Оҕолоруттан икки наука кандидаттара, аҕыс оҕо үрдүк үөрэҕи ылбыттар. Аҕата Ленин уордьаннаах булчут Николаев Егор Егорович бултаабыт сиригэр сорсуннаах булчут аатыран оройунугар ХХ үйэ Чулуу булчута диэн аат иҥэриллибитэ. Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыта, Норуот хаһаайыстыбатын ситииһэлэрин Бүтүн Сойуустааҕы быыстапкаларын ВДНХ кыттыылааҕа, Гражданская доблесть диэн билиэлээх. Убайа Николай Егорович, бырааттара Спиридон, Афанасий Егоровичтар буолан бары Центрсоюз булдун хаһаайыстыбатын туйгуттара диэн бэлиэлээхтэр.
Иван Егорович кэс бар дьонугар тыла маннык этэ - «Сиргэ-дойдуга сылдьан булт сиэрин-туомун тутуһуллуохтаах, Байанайы кэлэппэт курдук тутта-хапта сылдьыллыахтаах, Айылҕаҕа, күндү түүлээххэ харыстабыллааххтык сыһыаннаһыллыахтаах уонна ойуур баһаартан олус сэрэхтээх буолуу күүскэ ирдэниэхтээх».
# Батырша

Батырша (1710 — бэс ыйын 24 1762); сурукка киирбит аата Габдулла́ Гали́ев, башк. Fабдулла Fәли улы, тат. Габдулла Гали улы) — Башкиирдар 1755—1756 сс. өрө турууларын салайааччыта. Публицист, муллаа.
Башкортостаҥҥа Карышево дэриэбинэҕэ мишардар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Уфимскай уездка Тайсугановаҕа уонна Казанскай уездка Ташкичуга Медресеҕа үөрэммитэ. 1744-1745 сылларга Гайнинскай буоласка Илша дэриэбинэҕэ, 1746-1749 сылларга Исет провинциятыгар Муслим дэриэбинэҕэ учууталлаабыта уонна муллалаабыта. Шариаты дириҥник билэрэ. Нэһилиэстибэ дьыалаларын быһаарсыыга былаастарга элбэхтик көмөлөспүтэ. 1754 сыллаахха ахунунан (мусульманнар бас киһилэрэ) талыллыбыта да дуоһунаска үлэлээбэтэҕэ. 1755 сыл сааһыгар «Тахризнамэ» диэн ааттаан Башкирия мусульманнарыгар ыраахтааҕы былааһын утарар ыҥырыыны таһаарбыта: манна кини Исламы күөмчүлээһини, тууһу көҥүллүк атыылааһыны бобууну, нолуоктары, төлөбүрдэри улаатыннарааһыны, олохтоох бэйэ салайыныыны сабырыйыыны кириитикэлээбитэ. Ол кэннэ сэрии сэбин тутан нуучча былааһыттан босхолонорго, өрө турууга ыҥырбыта. Өрө туруу буолбутугар Батырша этэрээтин ыраахтааҕыга бэриниилээх Ижбулатов мусульманскай этэрээтэ кэлэн үлтүрүппүтэ. Батырша бэйэтэ 1756 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр Азяково дэриэбинэҕэ Сулейман Деваев этэрээтинэн тутуллубута уонна ыраахтааҕы былааһыгар бэриллибитэ. Батыршаны сыапка хараҕалаан баран Москваҕа, онтон Санкт Петербурга илдьибиттэрэ. Хаайыыга олорон эрэн кини ыраахтааҕыга Елизавета Петровнаҕа анаан «Тахризнамэ» сурук суруйбута:
«Өскөтүн падишах тылын кэспэт буоллаҕына биһиги шариат уонна ытык кинигэбит этэринэн кини туһугар бэйэбит тыыммытын харыстыа суохтаахпыт. Онтон падишах бэйэтин дьонун батталтан харыстаабат буоллаҕына, нолуоктарбыт эбиллэ турар буоллахтарына, мусульманнар шариат этэринэн биир итэҕэллээхтэригэр көмөҕө кэлиэх тустаахтар».
1758 сыллаахха ахсынньыга Батырша кымньыыннан таһылларга, таныыта быһа туурулларыгар уонна үйэлээх хаатыргаҕа ууруллубута. Өр сордоон-муҥнаах баран Батыршаны Шлиссельбургскай кириэппэскэ илдьибиттэрэ. 1757 сыл сааһыгар кини христианнар духуобунай бас киһилэрин көрсүһүүгэ ыҥырбыта. Кулун тутар 24 күнүгэр Петропавлойскай собор ключарын уонна священнигын И. Лепицкайын кытта көрсүбүтэ. Кэпсэтиилэрин А. Турачанинов тылбаастаабыта. Батырша көрсүһүүгэ ыраахтааҕыны кытта көрсүөн уонна мусульманнары күүс өттүнэн христианствоҕа киллэрии бара турарын туһунан бэйэтигэр этиэн баҕарарын эппитэ. Биэс сыл хаайыыга олорон баран Батырша 1762 сыллаахха харабыллар камераҕа умнубут сүгэлэрин ылан икки харабылы өлөрбүтэ, иккини өлөрдүү бааһырдыбыта уонна бэйэтэ эмиэ өлбүтэ.

# Батырша
## Литэрэтиирэ:

1. Башкирдар нуучча империятын утары 1755-1756 сыллардааҕы өрө турбут төрүөттэрэ. https://zen.yandex.ru/
2. Батырша өрө туруута: палач Тевкелев, Хренов саллаат уонна ыраахтааҕы утары барыыта. https://realnoevremya.ru/ Архыыптаммыт 2018, Атырдьах ыйын 11 күнүгэр.
3. Алиев Батырша. https://kulturarb.ru/ru/persony/aliev-batyrsha
# Широких Петр Константинович

Широких Петр Константинович — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Муус устар 12 күнүгэр 1922 с. ЯАССР Орджоникидзевскай оройуонун Маалтааны 1 нэһилиэгэр, дьадыҥы колхозтаах ыалыгар төрөөбүтэ. Ийэлэрэ төрдүс оҕо төрүүрүгэр өлбут, 4 оҕону аҕалара көрбүт. Петр саамай улаханнара буолар, ол иһин 6 кылаас кэнниттэн аҕата колхозка үлэлэтэ ыыппыт. Петр Константинович этэринэн оскуолаҕа үөрэҕэ итинэн бүппүт, бостуугунан үлэлээбит, ыанньыксыттарга көмөлөспүт. Ол кэннэ кинини Дьокуускай куоракка ФЗУ-га үөрэтэ ыыппыттар. Онно буочка, тэлиэгэ, сыарҕа оҥорорго үөрэппиттэр. ФЗУ-уну бүтэрээт, төттөрү дьиэтигэр колхозка үлэлэтэ ыыппыттар.
1943 сыллаахха атырдьах ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Атырдьах ыйын 1943 сылаахха Покровскай бөһүөлэккэ саҥа кэлбит новобранецтары хомуйбуттар уонна красноармейскай билиэти туттарбыттар. Ол кэмҥэ Петр 18 саастаах уонна кинилэри бастакынан борохуотунан Иркутскай уобуласка ыыппыттар. Иркутскай уобуласка Оловяннай станциятыгар военнай подготовканы ааспыттар. Кинилэри сэрии дьыалатыгар бэлэмнээбиттэр. Элбэх саха уолаттарын курдук Петр ытыыга үчүгэй түмүгү көрдөрбүт. Сэтинньи 15 күнүгэр 1943 сылаахха бирисээгэни ылбыттар уонна кинилэри Арҕаа фроҥҥа ыыппыттар. Кинини “Особый лыжный батальон” 54 полка 19 гвардейскай дивизияҕа 2 Белорусскай фроҥҥа ыыппыттар. Маҕан халаат, ханньыһар уонна автомат саа туттарбыттар. Инники линияҕа сэриилэспит. Витебск-Орел куорат икки ардыгар кыргыһыыга кыттыбыт. Ол онно улахан эчийиини ылбыт уонна Смоленскай уобаласка эмтэтэ ыыппыттар. Эмтэнии кэнниттэн “не годен к военной службе” диэбиттэр уонна инники фроҥҥа 764 нүөмэрдээх горючай складыгар ыытыллыбыт. Бииргэ передовой войсканы кытары Польшанан г.Кенисберг, Германиянан Штеттен ааспыттар. Кыайыы күнүн Германияҕа Висла өрүс аттыгар көрсүбүттэр.
Сэрии кэмигэр «хорсун быһыы» мэтээлин, "Аҕа дойду сэриитин" II степеннээх и уонна да атын мэтээллэрин ылбыт. Сэтинньи 15 күнүгэр 1945 сыллаахха ПВС СССР укааһынан 25.09.1945 с. демобилизацияламмыт.
Сэрии кэнниттэн бэйэтин Нөмөгү нэһилиэгэр колхозка бухгалтерынан үлэлээбит,1952 сыллаахтан Дьокуускай куорат стройкатыгар улэлээбит. 1957 сылтан Дьокуускай Совнархозка СМУ-16 плотнигынан улэлээбит, Ньурбаҕа аэровокзал тутуутугар ыыппыттар. Шахта, Дьокуускай куорат канализациятын тутуутугар Донескай шахтердарын кытта плотнигынан үлэлээбит. Ол кэннэ благоустроеннай дьиэлэр баар буолбуттар. 1966 сыллаахха ГРЭС-ка үлэһиттэргэ аналлаах икки этээстээх дьиэ тутуутугар ыыппыттар, манна болуотунньуктар биригэдиирдэрэ буолбут. 1973 сылтан саҕалаан СМУ треста "Стройремонт"-ҥа болуотунньуктар биригэдиирдэринэн үлэлээбит. Сайсар оройуон дьиэлэрин тутууларыгар үлэлээбит. Пенсияҕа 01.02.1980 с. СМУ треста "Стройремонт" тахсыбыт, кэнники аата СМУ треста "Горремстрой" уларыйбыт. Фронт хаартыскалара:
Широких П.К. 1943 с.
Кыым хаьыаттан ылыллыбыт статья 2002 с.
# Халыма хомото

Халыма хомото диэн Саха Сирин хотугулуу-илин өттүгэр баар, Илин Сибиирдээҕи байҕал ордук улахан хомото. Арҕааттан (Эhэлээх арыылар) илиҥҥэ (Айан арыыта) дылы уhуна 300 км тахса. Халыма өрүс байҕалга хомо арҕаа өттүттэн түһэр.
# Новгородов Семен Трофимович

Новгородов Семён Трофимович (1893-1926) — XX үйэ саҕаланыытыгар Саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Дьааҥы улууһун киһитэ.
1893 сыллаахха Дьуһаал нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Трофим Афанасьевич Новгородов, ийэтэ наталья Дмитриевна Шергина (Арҕаа Хаҥаластан төрүттээх, сэниэ ыал кыыһа). Элбэх оҕолоохтор. Эрдэ өлбүттэр. Оҕолор Лаврентий Афанасьевич диэн абаҕаларыгар (убайдарыгар?) иитиллибиттэр. Олохторо Умсан күөлгэ. Аҕата Трофим күтүөтүгэр Абыйтан сылдьар Ыбырыан атыыһыкка (Спиридон Ефимов) үлэлиирэ.
Семен Трофимович Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбитэ. Кузьма Гавриловтыын, лингвист Сэмэн Новгородовтуун билсэрэ. 1912 сыллааҕы туора урдустар (сахалар) сийиэстэрин кыттыылааҕа.
1918 с. Үөһээ Дьааҥыга уокурук сийиэһин Василий, Павел, Лаврентий диэн бииргэ төрөөбүттэринээн уонна бырааттара Иннокентий Ефимовтыын тэрийбиттэр. Ол сийиэскэ Семен КОБ (Комитет общественной безопасности) бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. Атырдьах ыйыгар, Колчак былааһа Саха сиригэр олохсуйбутугар, Дьааны КОБ-ун салалтата Дьокуускайга уобаластааҕы Сэбиэт аатыгар эҕэрдэ телеграмма ыыппыт, бассабыык былааһа эстибитинэн эҕэрдэлээбит.
1922 с. С.Т. Новгородов этэрээтэ Ат Баһа диэн сиргэ кыһыллар хамандыырдарын, Дьааҥы бастакы хомуньууһун Михаил Лаврентьевич Новгородовы (Семен тастыҥ быраата, иитиллибит аҕатын уола) тутан ылан муҥнаан өлөрбүттэр диэн буруйдууллар эбит. Ол эрээри ол саҕана Семен бэйэтэ да, инитэ (биитэ?) Павел да, кинилэри кытта этэрээккэ сылдьыбыт атын тастыҥ бырааттара Афанасий Спиридонович Ефимов да этэрээккэ суох буолан биэрбит кэмнэрэ этэ. С.Т. Новгородов этэрээтин тобоҕо 1922 с. балаҕан ыйыгар Дьааҥы куоратын ылар соруктаах кыһыллар Панкратов хамандыырдаах этэрээттэрэ иһэрин истэн баран, 33 акка хааһына түүлээҕин ындыылаан баран, Өймөкөөн диэки күрүүллэр, Дьокуускайдыыр суолга тоһуур оҥорон, саҥа былаас бэрэстэбиитэллэрин өлөртүүллэр.
1923 с. сааһыгар Новгородов бөлөҕө букатыннаахтык эстэр, бэйэтэ сыл бүтэһигэр бэринэр, амнистияланар.
1925 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Семен Новгородов салайааччылаах сэбилэниилээх бөлөх соһуччу Булуҥу ылбыта. Уокурук 5 салайааччытын сууттаан, ол иһигэр Илья Винокуровы, ытарга уурбуттара. Ол эрэээри олохтоохтор туруорсууларынан хаайыллыбыт дьону барытын босхолуурга күһэллибиттэрэ. Босхоломмут дьон тута кистэлэҥ этэрээт тэринэн 14-с сууккаларыгар былаастарын төннөрбүттэрэ. Бастаанньаһыттар икки салайааччылара Михайлов уонна Слепцов ытыалаһыыга өлбүттэрэ, атыттарын, эмиэ олохтоохтор туруорсууларынан, сааларын-сэптэрин былдьаан баран, дьиэлэригэр ыыппыттара. Бастаанньаһыттар сүрүн салайааччылара С. Т. Новгородов эмиэ көҥүл ыытыллыбыта уонна дойдутугар Верхоянскайга тиийбитэ, онно 1926 сыллаахха өлбүтэ. Өлүүтүн туһунан икки сабаҕалааһын баар, бастакыта — 33 сааһыгар ыалдьан өлбүт, иккиһэ ОГПУ-лар тутаары гыммыттарыгар утарыласпыт, тута ытыллыбыт.
# Григорьев Василий Гаврильевич

Григорьев Василий Гаврильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, пулеметчик.
Ньурба Хаҥалаһыгар 1915 сыллаахха төрөөбүт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куорат анныгар 1942 сыллаахха 924-с стрелковай полка кэккэтигэр сэриилэспит. Сэтинньи 27 күнүгэр Чаппандаттан сылдьар Елизаров Павеллыын биир күн бааһырбыт, дойдуларыгар иккиэн бииргэ айаннаан кэлбиттэр. Ахтыытыгар кэлин суруйбут: «Отуттан тахса саха баара. Бэйэм нэһилиэкпиттэн Алексеев Егор Самсонович, Григорьев Павел, Егоров Иннокентий баар этилэр да, кыргыһыы хонуутугар бары өлбүттэрэ».
# 796

796 сыл.

# 796
## Туох буолбута

* Муус устар 18 — Нортумбрия хоруолун Этельред I Корбриджка өлөрбүттэр.