yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Туголуков Владилен Александрович

Туголуков Владилен Александрович (1924—1986) - тоҥус тыллаах омуктары сэбиэскэй кэмҥэ үөрэппит бөдөҥ чинчийээччи.
1924 сыллаахха Москубаҕа суруналыыс дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1926 сыллаахха Туголуковтар Орехово-Зуево куоракка көспүттэр, онно оскуоланы бүтэрбит уонна олохтоох хаһыакка кэрэспэндьиэннээбит. 1943 сылаахха баҕа өттүнэн сэриигэ барбыт, үстэ бааһырбыт. Сэрии кэнниттэн «Комсомольскай правда» хаһыакка үлэлээбит.
1951 с. Историко-архивнай институту бүтэрбит уонна икки сыл Николаевск-на-Амуре куоракка Архыып начаалынньыгынан үлэлээбит. Ол сылдьан Амыр омуктарын үөрэтиитин саҕалаабыт. 1954 с. Этнография институутун аспинатууратыгар Уһук Хоту уонна Сибиир сиэктэригэр киирбит. Бу сиэктэргэ олоҕун тухары үлэлээбитэ.
Билим ыстатыйалара уонна кинигэлэрэ умсулҕатыылаахтык, тыыннаах литэрэтиирэ тылынан суруллубуттар диэн ахталлар.
Кинигэлэрэ: «Следопыты верхом на оленях», 1969; «Кто вы, юкагиры?», 1979; «Идущие поперёк хребтов», 1980; «Тунгусы (эвенки и эвены) Средней и Западной Сибири», 1985.
"Тунгусы (эвенки и эвены) Средней и Западной Сибири" диэн кинигэтигэр арҕаа тоҥустар устуоруйаларын, уустарынан уонна сирдэринэн арахсыыларын чинчийбитэ. Архыыптан, кинигэттэн ылбыт уонна бэйэтэ хомуйбут сибидиэнньэлэрин аттаран эбэҥкилэр уонна эбээннэр XVII үйэттэн саҕалаан XX үйэ саҕаланыытыгар дылы хайдах, ханна олорбуттарын ойуулуур, кет тыллаах уонна самоди биистэри кытта алтыһыыларын, сахалары уонна нууччалары кытта сыһыаннарын көрөдөр. Илин Сибиир хотугулуу-арҕаа өттүгэр саҥа этнобөлөхтөр — нганасааннар, долгааннар уонна табалаах хотугу сахалар бөлөхтөрө — үөскээһиннэригэр эбэҥкилэр оруолларын көрдөрөр.
# Ньидьили

Нидьили — Кэбээйи улууһугар баар улахан күөл. Иэнэ 119 кв.км.
Устата 33,5 км. Кэтитэ 6 км. Орто дириҥэ 3 м. Ууну 1010 кв.км. иэннэх сиртэн хомуйар.
Күөлгэ Күҥкэй уонна Харыйа Үрэҕэ түһэллэр. Гидрология өртүнэн туругун ырытыы 1960 сыллаахха саҕаламмыта.
От ыйыгар уу температурата 18,7° тиийэр. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри уута тоҥ.
Собото Саха сиригэр киэҥник биллэр.

# Ньидьили
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# .li

.li диэн Лихтенштайн үрдүк таhымнаах ил домена.
# Ильина Татьяна Михайловна

Ильина Татьяна Михайловна - СӨ норуотун үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕиритин туйгуна.
1945 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1970 с. СГУ историко-филолгическай факультетын бүтэрбитэ.
1999 с. Дьокуускайдааҕы I педучилище социальнай педагогика отделениетын сэбиэдиссэйэ.
1996 с. СӨ социальнай педагогтарын Ассоциациятын президенэ.
Татьяна Михайловна Ильина 1994 с. СӨ Ил Түмэнинэн ылыллан бигэргэммит Оҕо быраабын туһунан сокуон ааптардарыттан биирдэстэрэ.
СӨ норуотун үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕиритин туйгуна.
# Григорьева Варвара Егоровна

Григорьева Варвара Егоровна - Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1937 с. төрөөбүтэ. 1953 с. колхоз чилиэнэ. 1956-1980 сс. холкуоска, сопхуоска ыанньыксыт, "Туора" уонна "Кустук" ыччат-комсомольскай фермаларыгар ыччат наставнига. 1980-1997 сс. "Ленин" уонна "Хаҥалас" совхозтарга техник-осеменатор. Совхоз, оройуон чулуу осеменатора.

# Григорьева Варвара Егоровна
## Наҕараадалара

1998 с. СӨ тыа хаһаайыстыбатын министерствотын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. 1987 с. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун тыа хаһаайыстыбатын управлениетын Бочуотунай грамотатынан бэлиэтэммитэ. 1989 с. "Үлэ ветерана". 1982 с. "Ийэ мэтээлэ" II степеннээх мэтээллээх. 1997 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
# Burger King

Burger King (Бургер Киҥ), Америка сетевой ресторана, Аан Дойдуга биир улахан тэрилтэ, 300-тэн тахса тыыһынча рестораннаах 150 омук дойдуларыгар, олор ахсааннарыгар Саха Сиригэр.
Салалтата — Майами (АХШ).
# OnePlus 10 Pro

OnePlus 10 Pro — 2022 сыллаахха тахсыбыт OnePlus флагмана. OnePlus 9 Pro салҕыыта буолар.
# Африка

Африка диэн улаханынан уонна дьонун ахсаанынан Азия кэнниттэн иккис континент. Территорията: 30,221,532 км². Дьоно: 922 млн. (2005 с.). Африка тула хотуттан Сир ортотунааҕы байҕал, хотугулуу-илинтэн Суэц канала уонна Кыһыл байҕал, соҕуруулуу-илинтэн Индия океана уонна арҕааттан Атлантик океан бааллар. Африкаҕа 53 дойду баар (онтон 8 арыыларга). Илин Африка, үгүс үөрэхчиттэр санааларынан, киhи үөскээбит сирэ буолар. Африка нөҥүө экуатор барар.
# Яковлев Петр Дмитриевич

Яковлев Петр Дмитриевич - саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, финансист, "Салҕабыл" кредииттыыр кооператив тэрийээччитэ, Гражданскай сэрии саҕана кыһыл террору тохтото сатаабыт киһи.
1892 сыллаахха Арҕаа Хаҥалас Маалтааны нэһилиэгэр (билигин Горнай улууһугар киирэр) төрөөбүт. Дьоно орто баайыылаах ыал. Духовнай училищеҕа Дьокуускайга үөрэммит, ол эрээри үбэ-аһа тиийбэккэ 3 кылаастан тохтообут уонна типографияҕа үлэлээбит. 1910 сыллаахха Санкт-Петербуурга барбыт. Онно Путилов собуотугар, Жуков типографиятыгар наборщиктаабыт. Ол сылдьан бухгалтердар куурустарын бүтэрбит. Онтон үлэлии-үлэлии Норуодунай университекка үөрэммит. 1916 сыллаахха университетын бүтэрэн, дойдутугар төннөр. Холбоско эргиэн бэрэстэбиитэлин быһыытынан Айаантан, Ньылханынан таһаҕас таһар сиргэ ыскылаат сэбиэдиссэйинэн, кылаабынай экспедитор курдук сылдьыбыт.
Өрөбөлүүссүйэ буолар, земствоҕа үлэлиир. Земство мунньаҕар олохтоох салайыныы саханы абырыа диэн этэр эбит. Ол сылдьан Үөһээ Бүлүү кыахтаах ыалын кыыстарын Анна Георгиевна Потапованы кэргэн ылар.
Гражданскай сэрии кэмигэр кыһыл террору улаханнык утарар, үрүҥнэри эмиэ сэмэлиир, өрөпкүөмнэри көмүскэһэр. Ол кэмҥэ Айааҥҥа, Ньылхаҥҥа баайы-дуолу тута сылдьааччы кини, онон Америкаттан, Японияттан сэрии сэбин атыылаһарга үлэлэспит. Онтон ВЯОНУ салайааччыларын кытта бастаан Владивостокка барар, онтон Харбииҥҥа тиийэр. Онно Анатолий Пепеляевы кытта кэпсэтиигэ кыттар. Японияҕа сэрии сэбэ атыылаһа барар. Онно Д.П. Винокуровтуун үлэлииллэр, ол сылдьан түүлээхтэрин төннөрөргө оруоллаах. Пепеляев кыайтарбытын кэннэ Харбииҥҥа тиийэр, онтон Японияҕа барар. Онтон эмиэ Харбииҥҥа төннөр. Манна суоппар куурсун бүтэрэн суоппардыыр (Харысхал этэринэн сахаттан бастакы суоппар идэлээх киһи буолуон сөп).
1924 сыллаахха Манньыаттаах Уолуттан сахалар бөлөхтөрө харчы иэс ылан автобус атыылаһаллар, А. Рязанскайы кытта солбуһа сылдьан суоппардыыллар. Хоютанов Г.Г. уонна Сюльскай Ф.П. кондуктордыыллар.
1925 сыллаахха Саха сиригэр хаан тохпотох дьоҥҥо амнистия бэриллибитинэн ситимнээн дьонугар (кэргэнэ, оҕолоро) төннөн кэлэр. Салҕабыл диэн кредиттыыр кооператив тэрийэллэр. Бу кооператиив саха бастакы баанынан ааҕыллар. Кининнэн сирэйдээн чекиистэр Манньыаттаах Уолун ыҥыра сатыыллар, ону кини "В данное время нахожусь в гостях у Улахан Василия" диэн телеграмма охсон сэрэтэр. 1927 сыллаахха тутуллар. Онтон дойдутугар тахса сылдьан П.В. Ксенофонтову көрсөр, конфедералиистар хамсааһыннарыгар кыттартан аккаастанар, ол гынан баран кинилэр суруктарын Саха бырабыыталыстыбатыгар тиэрдэргэ сөбүлэһэр. Онно агент быһыытынан уорбалан хаайыллар. Тройка бириигибэринэн үс сыл болдьохтоон Соловки лааҕырга ыыталлар. Өйдөөх, билиилээх киһини бухгалтердаппыттар.
# Харбалаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Харбалаах нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күл.
Улуус кииниттэн 40 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 503 киһи (2007 сыл).

# Харбалаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Тэрилтэлэрэ

2012 сыллаахха ахсынньы ыйга Харбалаах нэһилиэгэр государственнай уонна политическай деятель Исидор Барахов аатынан Саха судаарыстыбаннаһын түмэлэ үлэҕэ киирбит.

# Харбалаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Барахов Исидор Никифорович төрөөбүтэ (13.02.1898—15.09.1938) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, XIX үйэ саҕаланыытыгар биллибит судаарыстыбаннай уонна партийнай диэйэтэл.
    Золотарев Николай Гаврилович - Николай Якутскай (22.11.1908—11.12.1995) — саха норуодунай суруйааччыта.
# Валюта бэлиэтэ

Валюта бэлиэтэ (символа) — Ханнык эмит валютаны быһаарар буукуба, лигатура, монограмма, знак, иероглиф, аббревиатура (ол курдук валюта кода), толору тыл, уонна араас дьүөрэһэлиитэ.

# Валюта бэлиэтэ
## Знак эбэтэр символ

Валюта суруллуутун кылгатыллыбыта символ эбэтэр знак буолуон сөп. Ону араас дойдулар сокуоннарыгар көрдөххө булуохха сөп. Оннук Россия Баана, россия солкуобайын знагын быһаарар боломуочуйалаах.
Англия тылынан саҥарар дойдуларга эмиэ оннук тарҕаммыт, Unicode стандарт разделыгар валюталар символлара диэн ааттамыт, уонна графемалары знактарынан аатаабыттар.

# Валюта бэлиэтэ
## Знак эбэтэр символ
### Знактар типтара

Валюталар знактара (символлара) — кириллица эбэтэр латинницаҕа төрүттэммит ханнык эмит графема буолар. Сорохторо XVII—XVIII үйэҕэ сурук-бичик тарҕаныытын кытта эмиэ биллибит, оннугунан доллар символын, фунт суругун, уонна да атыттар. Атын символлары былаас органнара быһаарбыттар, ол курдук евро символа, Армения драмын символа уонна Индия рупията.
Атын да суруллуу баар буолуон сөп:
* Лигатура (холобур, ₶ — ливр турнуа, ₠ — ЭКЮ, ₢ — крузейро);
* иероглифтар (холобур, 元, 圆 или 圓 — юань, 円 — иена);
* кылгатыллыы (холобур, ₧ — песета, ден. — денар, Din. — динар, р. — рубль);
* аббревиатуралар (холобур, КМ — конвертируемай марка, DM — немецкай марка, RM — Малайзия ринггита);
* Үөһэ суруллубут ньымалар дьүөрэлэһиитэ холобур, ₤m — Мальта лирата, Z$ — Зимбабве доллара).
Сороҕор (ол курдук, Excel, Lotus, Gnumeric электроннай таблицаларыгар) символ быһыытынан ISO 4217 ньыматынан суруллубут кылгатыылар туттуллалар (USD — АХШ доллара, RUB — солкуобай). Сорох источниктарга ISO 3166-1 стандартынан суруллар (US$ — 'АХШ 'доллара, TT$ — Тринидада уонна Тобаго доллара, HK$ — Гонконг доллара).
# Атырдьах ыйа

Атырдьах ыйа - 8-с ый. Былыр 4-с ый эбит. Аата этэрин курдук сүнньүнэн бу ыйга от кээһэллэр.
Атырдьах ыйыгар сайыҥҥы куйаас мөлтүүр, түүнүн лаппа сөрүүкүүр. Ылдьыын, Ыспааһаптар ардахтарын кэнниттэн күн соччо күүскэ сырайбат, түүнүн хаһыҥ түс-пэтэҕин да иһин, биллэрдик тымныйар. Быһата, ыи иккис аҥаарыттан күһүн тыына биллэн барар.
Ойуурга уулаах отон, бааһынаҕа бурдук буһар. Бурдук хомуурун былдьаһыктаах үлэтэ саҕаланар. Норуокка «бааһынаҕа куолас баарын тухары — сыралаһан үлэлээ», «төһөнөн эрдэлиигин да соччонон үчүгэй, хойутаатаххына кураанах куолаһы хомуйуоҥ» дииллзрэ.
Хамсыыр харамай олоҕор атырдьах ыйа эмиэ эгэлгэ кэм. Соҕуруу дойдуга кыстыыр көтөрдөр үөрдүүллэр, ыраах суолга бэлэмнэнэллэр, оҕолорун хайдах көтөргө, аһылыктарын булунарга үөрэтэллэр. Кыс-тааччылар даҕаны түбүктэрэ үгүс. Күн сыр-дыгын тухары кыһыҥҥы олохторун хааччынан, ас хаһаанан сыбыытаһаллар.
Атырдьах ыйын тиһэх күннэрэ хаһыҥ доҕуһуолланаллар, күн төһө да кылгаатар, ардыгар куйаас буолар. Ханныгын да иһин, атырдьах ыйа сайыҥҥы ый буоллаҕа.

# Атырдьах ыйа
## Атырдьах ыйын күнүн-дьылын билгэтэ

Атырдьах ыйыгар күһүнү билгэлииллэр. Ынах, сылгы түүлүүрүнэн күһүн төһө уһуурун таайаллар. Талах хайдах үүммүтүнэн кэлэр кыһын хаар төһө халыныан быһаараллар. Ый ардаҕа икки: сайыны иэҕэр самыыр (Ылдьыын), өксүөн түһүүтэ (Ыспааһап). Тыала — оту-маһы орохсутар тыал. Бу ыйга олунньу тэҥнэһэр. Ардыы туран, халлаан оройуттан аһылыннаҕына, былыт халлаан тула өттүгэр түһэн халлар буоллаҕына, ардах ааспат, сотору кэлэр. Тыала суох туран, өрүс уута тыаһаатаҕына, сотору тыал түһэр. Ардах түһэр кэмигэр элиэ кистээтэҕинэ, ардах астар. Кустук кытархай, өҥө чаҕылхай буоллаҕына, ардах түһэр.
Ынах тыла уу түөлбэтигэр уста сыддьарын, биитэр уу аннынааҕы үүнээйи умнаһыгар сыылларын көрдөххүнэ, куйаас түһэр. Оттон ынах тыла түөлбэ уутун үрдүгэр баар үүнээйи умнаһыгар ыттыбыт, биитэр уу урсунутар таҥнары ыйанан турар буоллаҕына, сотору ардах кэлэр бэлиэтэ. Чыычаах үөрүн саҥата иһийдэҕинэ, ол кэннэ хойуу от сэбирдэҕэр састаҕына, сотору кэминэн ардаҕы күүт.

# Атырдьах ыйа
## Түөлбэ тылыгар

муус тоҥор ыйа; ньаалаҕай ыйа; оҕолоох хаас ыйа; спаасаптар ыйдара; төрдүнньү; хаас барар ыйа; хатыыр хаалар ыйа; ыргахта ыйа.
# Квантовай логика

Квантовай логика — квантовай теориятын принципын учуоттуур, араас этиилэргэ наадалаах, логика раздела.
# Тарасов Савва Иванович I

Тарасов Савва Иванович I — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрии бэтэрээнэ.
1918 сыллаахха Горнай улууһугар (Сталин аатынан колхоз) төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. атырдьах ыйыгар Горнай оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ленинградскай фроҥҥа уонна Сталинград анныгар сэриилэспит. Дьонноругар (аҕам Иван, ийэм Шура, бырааттарым Савва II, Савва III, балыстарым Анисия, Анна, диэтэлээбит) 1942 с. суруйбут суругар Тоҕоноо — Степанов Николай Романович фроҥҥа барбытын дьонугар тиэрдэллэрин көрдөспүт. Бэс ыйыгар суруйбут суругар «иккис фронт арыллан быстыбат, аһыллара буоллар чэпчиэ этэ» диэбит, бааһыран эмтэнэ сытарын кэпсээбит.
1942 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр кыргыһыы хонуутугар өлбүт. Көмүллүбүт сирэ: Сталинградскай уобалас, Сиротинскай оройуон, 145.0 үрдэл таһыгар.
# Дильтей Вильгельм

Дильтей Вильгельм (19.11.1833 - 1.10.1911) - ниэмэс култуура устуоруга уонна идеалист бөлөһүөк. XX үйэҕэ философияҕа экзистенциализм сайдыытыгар улаханнык сабыдыаллаабыта.

# Дильтей Вильгельм
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
# Үөт мэкчиргэлэрин ууһа

Үөт мэкчиргэлэрин ууһа (лат. Aegolius, нууч. Мохноногие сычи) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха Сиригэр бу ууска биир көрүҥ — Үөт мэкчиргэтэ киирэр.
# Владивосток

Владивосток, Арассыыйа Приморье кыраайын киин куората.
1860 сыллаахха от ыйын 2 күнүгэр Көмүс Муос хомо кытылыгар олохтоммут.
# 1503

1503 сыл.

# 1503
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 10 — Христофор Колумб Кайман арыыларын булбут.

# 1503
## Төрөөбүттэр

* Ахсынньы 14 — Нострадамус (Мишель де Нотрдам) — аатырбыт Франция бырааһа, алхимигэ, бэйиэтэ, астролога уонна билгэлээччитэ.
# Дьэбириэйдэр

Дьэбириэйдэр (дьэб. יהודים (Yehudim)) - 12-14 мөл. ахсааннаах, Чугастааҕы илинтэн тахсыбыт, сир араас өттүгэр олорор омук. 1948 сылтан ыла Исраил диэн дьэбириэй государствота баар буолбута. Дьэбириэйдэр 40 % Америкаҕа, уонна 35 % Исраилга олороллор. Дьэбириэйдэр итэҕэллэринэн иудаизм буолар. Былыргыттан ыла "дьэбириэй" уонна "иудей" диэн өйдөбүллэр үгүс тылларга уратылара суохтар. Дьэбэриэйдэр үгүс өттүлэрэ олорор сирдэрин тылларынан саҥараллар. Исраилга государственнай тылынан XIX-c үйэҕэ иккистээн төрүттэммит иврит буолар.

# Дьэбириэйдэр
## Дьэбириэйдэр Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр дьэбириэйдэр ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| | 1 218 | 1 389 | 1 028 | 1 174 | 1 126 | 352 |
# Хара Хайа

Хара Хайа (Црна Гора, Crna Gora) диэн Балкан дойдута.
Адриатик байҕал кытылыгар баар, кирбиилэhэр Хорватиялыын арҕаа, Босниялыын уонна Херцеговиналыын хотугулуу-арҕаа, Сербиялыын хоту уонна илин, Косовалыын хоту уонна илин, уонна Албаниялыын соҕуруу. Киин уонна ордук улахан куората Подгорица.
# Брянскай уобалас

Брянскай уобалас :
| Брянскай уобалас былааҕа Брянскай уобалас гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Брянскай |
| Иэнэ | 34 900 км² |
| Дьонун ахсаана | 1 299 664 (2009) |
| Федеральнай уокуруга | Киин |
| Экономическай оройуона | Киин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Николай Денин |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | |
| Кэм зоната | UTC {{{FSUTC}}} |
Брянскай уобалас, (Нууччалыы: Брянская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Брянскай.

# Брянскай уобалас
## География

Уобалас Илин Европа дэхси сирин арҕаа өттүгэр сытар.

# Брянскай уобалас
## География
### Сир баайа

Кумах,туой, тутуу материаллара, фосфориттар.
# Глобынэ

Глобынэ (укр. Глобине) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 801.
# Эрмээн драма

Эрмээн драма (эрм. դրամ, AMD) диэн эрмээн валютатын биирдигэ. Харчы диэн суолталаах, былыргы гириэк драхма диэн манньыатыттан ааттаммыт.

# Эрмээн драма
## Банкноталар

* 1000 драм
* 1000 драм
* 5000 драм
* 5000 драм
* 10000 драм
* 10000 драм
* 20000 драм
* 20000 драм
* 50000 драм
* 50000 драм
* 100000 драм
* 100000 драм

# Эрмээн драма
## Манньыаттар

* 10 драм
* 20 драм
* 50 драм
* 100 драм
* 200 драм
* 200 драм
* 500 драм
* 500 драм
# Өрүс

Өрүс — айылҕа оҥорбут куруук баар сүнньүнэн уста сытар уу сүүрүгэ. Уутун өрүс тардыыта (бассейна) диэн ааттанар сиртэн сир аннынан уонна үрдүнэн кэлэр сүүрээннэртэн ылар. Байҕалга, күөлгэ эбэтэр атын өрүскэ түhэр, сорох өрүстэр ардыгар (сыл кэмиттэн тутулуктаах) ханна да түспэккэ симэлийэн хаалаллар.
Өрүстэр икки улахан бөлөххө хайдаллар: хайа Ө-тэрэ түргэн сүүрүктээх, кыараҕас буолан баран дириҥ хочолоох, уһаты быһыыта олох тэҥэ суох буолаллар; дэхси сир Ө-рэ бытаан сүүрүктээхтэр, сиппит хочолоохтор.

# Өрүс
## Өссө маны көр

Гидрографическай ситим (Гидрографическая сеть)
Гидрометрия
Өрүс уутун сырыыта (Режим реки)

# Өрүс
## Ылыллыбыт сирэ

География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] — Маҥнайгы тахсыыта. — Дьокуускай: «Бичик», 1993. — 112 с. — ISBN 5-7696-0229-5
# 1992 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XXV Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1992 сыллаахха Испания Барселона куоратыгар буолан ааспыттара.
# 1848

1848 сыл.

# 1848
## Туох буолбута

* Тохсунньу 24 — Калифорнияҕа Сакраменто куоратыттан чугас уу миэлиҥсэтин тута сылдьыбыт болуотунньук Джеймс У. Маршалл кыһыл көмүс булбут. Сотору кэминэн Калифорния көмүс түрүлгэнэ саҕаламмыта.

# 1848
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 2 — АХШ уонна Мексика эйэлээх дуогабарга илии баттаабыттар. 1846—1848 сыллааҕы сэрии түмүгэр Миэксикэ хотторон Техас, Нью Мексико, Үөһээ Калифорния сирдэрин биэрбит.
* Олунньу 21 — Карл Маркс уонна Фридрих Энгельс «Коммунист баартыйатын манифеһын» таһаарбыттар. Манифестка аан дойду устуоруйата кылаастар охсуһууларын устуоруйата буолара, пролетариат капитализмы самнарыахтааҕа уонна коммунизмы тутуохтааҕа этиллибит.

# 1848
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 15 — Венгрияҕа өрөбөлүүссүйэ саҕаламмыт, ол түмүгэр Габсбурдар баһылаан олорор дойдуларыгар реформа ыытарга күһэллибиттэрэ.
* Кулун тутар 26 — Николай I ыраахтааҕы Парижка буолбут олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ уонна Венаҕа буолбут өрө туруу туһунан «Манифест» таһаарбыт: «Россия Европа бастиона, өрөбөлүүссүйэ дьайыытыгар бас бэриммэт».

# 1848
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 28 — Суруйааччы Михаил Салтыков-Щедрин Вяткаҕа көскө ыытыллыбыт.

# 1848
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 14 — Канаадаҕа ааҥыл тыла соҕотох судаарыстыбаннай тыл буоларын туһунан балаһыанньа дьайыыта тохтообут.

# 1848
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 9 — Австрия импиэрийэтигэр Венатааҕы өрө туруу басхана Роберт Блюм өлөрүллүбүт. Бу 1848-1849 сыллардааҕы өрөбөлүүссүйэ кыайтарыытын им бэлиэтэ буолбут.
* Сэтинньи 20 (урукку ааҕыынан 8) — Убаарыскай Отто Бетлиҥҥэ суругар сахалар устуоруйаларын бэйэлэрэ үөрэтэр буолуохтара диэн суруйар.
* Ахсынньы 5 — АХШ бэрэсидьиэнэ Джеймс К. Полк Конгресска туран Калифорнияҕа элбэх кыһыл көмүс көстүбүтүн бигэргэппит. Онтон сылтаан 1849 сыллааҕы Калифорния көмүс түрүлгэнэ саҕаламмыт.

# 1848
## Төрөөбүттэр

* Говоров, Дмитрий Михайлович (1848 — 1943), олоҥхоһут, норуот ырыаһыта.
* Бэс ыйын 7 — Поль Гоген (1848 — 8.5.1903) төрөөбүт, французскай живописец, постимпрессионизм биир сүрүн бэрэстэбиитэлэ.

# 1848
## Өлбүттэр

* Атырдьах ыйын 12 — Джордж Стефенсон (1781 — 12.8.1848) өлбүт, английскай изобретатель, бастакы паровозтартан биирдэстэрин туппут, бастакы общественнай тимир суолу (Дарлингон — Стоктон) туттарбыт киһи.
* ↑ О.Г. Сидоров От Алексея Кулаковского до Николая Лугинова. Штрихи к истории якутской культуры. — Якутск: Бичик, 2011. — С. 45. — 200 с. — 1300 экз. — ISBN 978-5-7696-3795-7
# Рунеберг күнэ

Рунеберг күнэ (фин. Runebergin päivä) — фиин бэйиэтэ, Финляндия өрөгөйүн ырыатын ааптара Йохан Рунеберг төрөөбүт күнүгэр Финляндия судаарыстыбатыгар олунньу 5 күнүгэр бэлиэтэнэр
Йохан Рунеберг нуучча-швед 1808—1809 сс. сэриитин туһунан «Столь прапорщик кэпсээннэрэ» диэн хоһооннор хомуурунньуктарын ааптара.
Бу күн Финляндия былааҕын ыйыыллар. Рунеберг пирожнайа дэнэр бэйиэт ойоҕо Фредрика ырыссыабынан астанар минньигэс аһы астыыллар.
Бу күн Финляндияҕа үрдүктүк сыаналанар литэрэтиирэ наҕараадатын — Рунеберг бириэмийэтин туттараллар.
# Төлөн

Төлөн диэн уот көстөр гаастаах өттө. Умайыыттан уонна чаҕылык эстиититтэн үөскүүр. Төлөнү кытта сырдык уонна сылаас тахсаллар. Төлөн гааһа салгыы күүскэ итийэн хойдон ионнанан бардаҕына плазма буолуон сөп.
# Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет

Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет
Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет(УрСЮУ) - Арассыыйаҕа Екатеринбург куоракка баар бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет
## Устуоруйата

Сибиир бырабыыталыстыбатын миниистирдэрин Сэбиэтин 1918 с.муус устар ый 26 күнүнээҕи уурааҕынан 1918 с.балаҕан ыйын 15 күнүгэр Иркускайдааҕы судаарыстыбаннай университет юридическай факультетын быһыытынан олохтоммут. 1931 с.муус устар 30 күнүгэр РСФСР ВЦИК Бүрүссүдьүүмүн дьаһалынан Сибиирдээҕи сэбиэскэй быраап института диэн буолбут. 1934 с.от ыйын 10 күнүгэр РСФСР юстиция Наркомиссариатын бирикээһинэн уонна РСФСР НКС дьаһалынан Иркускайтан Свердловскай куоракка көһөрүллүбүт уонна Свердловскайдааҕы правовой институт буолбут. 1936 с.уларыйан Свердловскайдааҕы юридическай институт диэн ааттаммыт. 1962 сылтан - Свердловскайдааҕы юридическай институт. 1981 сылга институкка сэбиэскэй юрист Р. А. Руденко аата бэриллибит. Ол сыл Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт. 1992 с.ахсынньы 24 күнүнээҕи наука, үрдүкү оскуола уонна техническай бэлиитикэ министиэристибэтин бирикээһинэн Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай акадьыамыйа диэн буолбут. 2014 с.муус устар 22 күнүгэр Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет статуһун ылбыт.

# Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет
## Структурата

Институттара
Юстиция института
Прокуратура института
Предпринимательство уонна быраап института
Судаарыстыбаннай уонна норуоттар ыккардыларынааҕы быраап института
Анал үөрэхтээһин программаларын института
Эбии үөрэхтээһин института
Докторантура уонна аспирантура салаата

# Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет
## Рейтиннэрэ

Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет
1. Екатеринбург куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 29-с миэстэ
2. Свердловскай уобалас үрдк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 45-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1630-с миэстэ.

# Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет
## Ссылкалара

http://www.usla.ru/ https://www.usla.ru/news/usla-top-10/ https://www.usla.ru/university/
# Тыл

Көр:
* Тыл (саҥарар)
* Тыл (анатомия)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Baby Shark

Baby Shark (кырачаан акула) диэн оҕо ырыата. Илиилэринэн акула айаҕын хамсыырын көрдөрө-көрдөрө үҥкүүлүүллэр. Baby Shark ырыа 20 үйэттэн баара биллэр. Оҕолор айылҕаҕа дьаарбайа сылдьан кутаа тула мустан бу ырыаны ыллыыллар үһү. 2016 сылга Pinkfong диэн Соҕуруу Кэриэйэ аралдьытар эйгэ компанията Baby Shark ырыаҕа видеоклип уһулан YouTube сайтка укпута кини вирустаах видео буолан аан дойду үрдүнэн киэҥник биллибитэ. 2020 сыл сэтинньититтэн ыла YouTube бастыҥ элбэх көрүүлээх видеота буолбута. 2023 сыл муус устар туругунан 12 миллиардтан тахса көрүүлээх.
# Попов Прокопий Владиславович

19.05.1966с.төрөөбүт.52саастаах.Сунтарга сэниэлээх 10 оҕолоох ыалга 8оҕоннон төрөөбүт.Сунтаар орто оскуолатыгар бастакы номердаахха үөрэммитэ.Туйгуннук үөрэнэн 1983с.бүтэрэн Владивостокка мед.институтка киирэн үөрэммитэ.Үөрэҕин бүтэрэн төрөөбүт дойдутугар кэлэн үлэтин сагалаабыта.Билигин да үлэлии сылдьар. Дьон бары убаастабылын ылбыт үчүгэй быраас.Кэргэннээх икки оҕолоох.Уола эмиэ аҕатын курдук бырааска үөрэнэр.Биир сиэннэммитэ быйыл.Кэргэнэ эмиэ балыыһаҕа үлэлиир.Старшай мед.сестра.
# Бүрээттэр

Бүрээттэр (Бур. Буряад, монг. Буриад) диэн Арассыыйа (Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтэ), АХШ, Монголия уонна Кытай сүрүн омуга буолар, ону таһынан элбэх Бурятия республикатыттан көһөн барбыттар, элбэх омук сирдэригэр олороллор, олор ахсааннарыгар Саха Сирэ эмиэ киирэр.

# Бүрээттэр
## Бүрээттэр Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр Бүрээттэр ахсааннара :
| 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 757 | 2 126 | 4 508 | 8 471 | 7 266 |
# Финскэй Татаардар

Финскэй Татаардар, Татаар омугун - биир чааhа. Финляндия дойдутугар - 1 тыс. Татаар омуга олорор.

# Финскэй Татаардар
## Өссө маны көр

Саха сирин Татаардара, Бурят Татаардара, Швед татаардар уонна Эстония Татаардара.