yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Асанбаев Нажиб

Асанбаев Нажиб (башк. Нэжиб Асанбаев, тат. Нэжип Асанбаев; Дьиҥнээх аата Николай Васильевич Асанбаев; 1921 с.сэтинньи 7 күнүгэр РСФСР, Уфимскай күбүөрүнэ, Белебеевскай уезд, Бакалинскай волоһын Ахманово дэриэбинэтэ - 2013 с. кулун тутар 28 күнүгэр, Уфа куоракка.) — башкир поэта, прозаига уонна драматурга.
Омугунан - татаар.1939 с. Уфатааҕы финансовай техникуму бүтэрэн, Башкир судаарыстыбаннай педагогическай үнүстүүтүгэр киирбитэ.
Ермекеевскай орто оскуолатыгар учууталлаабыта.
1940 с.Кыһыл Армияҕа сулууспалаабыта, Рязаннааҕы артиллеристар училищеларын бүтэрэн, Аҕа дойду улуу сэриитигэр, артиллеристар батареяларыгар хамандыырдаабыта.
1949-1959 сс."Кызыл тан" хаһыакка үлэлээбитэ.
1961-1963 сс.Москваҕа, Үрдүкү литературнай курстар истээччилэрэ этэ.1963-1965 сс. Башкир академическай дырамтыйаатырын дириэктэрэ этэ.
2013 сылга кулун тутар ый 28 күнүгэр өлбүтэ. Уфаҕа, Соҕуруу кылабыыһаҕа көмүллүбүтэ.
Айар үлэтэ:
Карим. Кэпсээннэр хомуурунньуктара. Уфа. 1947 с.
Валима. Кэпсээннэр хомуурунньуктара. Уфа. 1953 с.
К нам приехали парни. Кэмиэдьийэ. Уфа. 1955 с.
Райса. Пьесалар. Уфа. 1959 с.
Файзи. Пьесалар. Уфа. 1964 с.
Помолвка. Кэмиэдьийэ. Уфа. 1964.
Когда расправлялись крылья. Драма. Уфа. 1969 с.
Счастье с неба. Кэмиэдьийэ. Уфа. 1969 с.
Золотая колыбель. Пьесалар. Уфа. 1971с.
Родник. Кэмиэдьийэ. Уфа. 1972 с.
Утренняя звезда. Пьесалар. Уфа. 1976 с.
Широкие улицы были узкими(Ф.Асямовы кытта). Кэмиэдьийэ.
Зайтунгуль. Пьесалар. Уфа. 1975 с.
Красный паша. Пьеса. Уфа. 1982 с, сэбиэскэй дипломат Карим Хакимов туһунан.
Башкир из Кузяна. Пьеса. Уфа.2004 с, Заки Валида туһунан.
Наҕараадалара:
Кыһыл Сулус уордьан(07.02.1945)
Аҕа дойду сэриитин l истиэпэннээх уордьана(15.04.1945)
Аҕа дойду сэриитин ll истиэпэннээх уордьана(06.04.1985)
Норуоттар доҕордоһууларын уордьана.
"Хорсунун иһин" мэтээл(18.11.1943)
Бойобуой мэтээллэр.
Салават Юлаев уордьан(2005).
Салават Юлаев аатынан өрөспүүбүлүкэ бириэмийэтин лауреата(1983).
Башкирскай АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ(1976).
РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%BF_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2.jpg
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,_%D0%9D%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%B1
# Ришес Любовь Давыдовна

Ришес Любовь Давыдовна (03.04.1904—1971) — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, тунгусовед.

# Ришес Любовь Давыдовна
## Оло5ун олуктара

* 1904 сыллаахха муус устар 3 күнүгэр Санкт-Петербург куоракка төрөөбүт.
* 1919—1921 сс. — Петроград райсоветын балыыһатыгар нааймыга үлэлээбит.
* 1922—1927 сс. — Ленинградтааҕы государственнай университетка үөрэммит.
* 1927—1931 сс. — Охотскай муора кытыытынан уонна Бурят-Монголия национальнай оскуолаларыгар учууталлаабыт.
* 1929 с. — Ленинградтааҕы государственнай университеты бүтэрбит.
* 1931—1937 сс. — Хотугу норуот Институтыгар младшай научнай үлэһит.
* 1938—1940 сс. — хаһаайыстыба уонна оҥорон таһаарар тэрилтэлэргэ машинистканан, экономиһынан үлэлээбит.
* 1940—1941 сс. — Магадан уобалаһын оскуолаларыгар эбээн тылын учууталынан үлэлээбит.
* 1941—1943 сс. — Магадан «Советская Колыма» хаһыатыгар литературнай үлэһит.
* 1944—1947 сс. — ССРС билимин Академиятыгар тыл үөрэҕин Институтун аспирантуратыгар үөрэммит.
* 1947 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидатыгар «Арманский диалект эвенского языка» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1948—1949 сс. — ССРС билимин Академиятын Дьокуускайдааҕы билим-чинчийэр базатыгар старшай научнай үлэһит.
* 1949—1954 сс. — издательстволары кытары дуогабардаһан үлэлээбит.
* 1954—1958 сс. — ССРС билимин Академиятын Дьокуускайдааҕы салаатын тыл, литература уонна искусство Институтыгар старшай научнай үлэһит.
* 1959 с. — «эбээн тылыгар» старшай научнай үлэһит аата иҥэриллибит.
* 1971 с. — (сорох төрүттэринэн 60-с сыллар бүтүүлэринэ) күн сириттэн барбыт.
Л. Д. Ришес — этнограф-тунгусовед, эбээн тылын үөрэппит биир биллиилээх учуонай. 1933—1958 сылларга Уһук Хоту сирдэринэн сылдьыбыт экспедицияларын, сыралаах үлэтин түмүктэринэн эбээн тылын лексикографиятыгар уонна диалектологиятыгар суруллубут научнай үлэлэр, нууччаттан эбээн тылыгар тылдьыт, үөрэх кинигэлэрэ буолаллар.

# Ришес Любовь Давыдовна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Русско-эвенский школьный словарь» (Л., 1950).
* «Русско-эвенский словарь» (Л., 1952; в соавт. с проф. В. И. Цинциус).
* «Учебник грамматики эвенского языка» (1954).
* «Букварь на эвенском языке» (1954)
* Ыстатыйалар
* «О происхождении названия реки Амур» (1951).
* «Основные особенности арманского диалекта эвенского языка» (1955).
* «Некоторые данные по западным диалектам эвенского языка» (1956).
Л. Д. Ришес туһунан
Цинциус В. И., Лебедев В. Д. Крупный ученый, педагог // Соц. Якутия. — 1964. — 5 апр.
# Экономика киин оройуона

Киин экономика оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 13 федерация субъектарыттан турар:
* Брянскай уобалас
* Владимир уобалаһа
* Ивановскай уобалас
* Калуга уобалаһа
* Кострома уобалаһа
* Москуба
* Москуба уобалаһа
* Орел уобалаһа
* Рязань уобалаһа
* Смоленскай уобалас
* Тверь уобалаһа
* Тула уобалаһа
* Ярославскай уобалас
Оройуон киинэ - Москуба куорат.
Олохтоохторун ахсаана 30,5 мөл. киһи. Иэнэ 486 тыһ. км²
География өттүнэн барыстаах сиргэ тайаан сытар эрээри хостонор баайдара суох. Арассыыйа салалтата үйэлэр тухары манна үөскээбитэ. Сүрүн хайысхалара: транспорт тутуу, электротехника, радиоэлектроника, чэпчэки прошленность, химия промышленноһа, тутуу матырыйаалларын оҥоруу. Тыа хаһаайыстыбата пригороднай көрүҥнээх (оҕуруот аһа, хортуоска, үүт таһаарар ынах сүөһү).
# Фолклэнд сэриитэ

Фолклэнд сэриитэ — диэн Холбоһуктаах Хоруоллук уонна Аргентина икки ардыгар буолбут Фолклэнд арыыларын иһин 1982 сыллаахха буолбут сэрии. Фолклэнд арыылара Аргентинаттан 480 километрга Атлантика океаныгар сытар арыылар.

# Фолклэнд сэриитэ
## Сэрии иннинэ

Аргентина уонна Холбоһуктаах Хоруколлук бу арыылар тустарынан 1800-с сыллартан мөккүөрдэнэр эбиттэр. 1760 уонна 1770 сылларга Британнар Порт Эгмонт туппуттар, уонна онтон Испанияны кытта сэриилэһэр эбиттэр. Аргентина Испанияттан 1817 сыллахха арахсыбыт, уонна колония буолбут. Америка сэриитин кэнниттэн бу куорат суох буолбут, ол кэнниттэн Британия төттөрү арыыны 1833 сыллаахха ылбыт.
Британия арыыны 1982 сыл муус устар ыйыгар Аргентина специальнай подразделениялара кэлэн арыыга саба түспүттэр.

# Фолклэнд сэриитэ
## Британия эппиэтэ

ХНТ безопасноһын сэбиэтэ Аргентинаны төттөрү биэрэгэ уураахтаабыт уонна кризиһы суох оҥоро сатаабыт, да Аргентина истибэтэх, ол иһин Британия армиятын атакаҕа ыыппыт. Муораҕа кыракый охсуһуу кэниттэн Британия саллаттара ыам ыйын 21 күнүгэр Фолкленд арыытыгар үктэммиттэр уонна бэс ыйын 14 күнүгэр Аргентина хотторбутун билиннэрбит.
Британия саллаттара 11 400 саллаттары билиэн ылбыттар уонна 750 саллаат өлбүт. Онтон улахан аҥара "Генерал Белграно" хараабылга баар эбиттэр, ону Конкверор уу анныгар сылдьар лодка саайбыт.

# Фолклэнд сэриитэ
## Быһаарылар

* ↑ Falkland Islands War (Argentina-United Kingdom)(ааҥл.). Encyclopaedia Britannica Online. Тургутулунна 16 Муус устар 2009.
# Алтан тыллаах сарыы этэрбэс

Алтан тыллаах сарыы этэрбэс - мааныга кэтиллэр, быатыгар чаһы быатын курдук тыллаах тумустаах сарыы этэрбэс көрүҥэ.

# Алтан тыллаах сарыы этэрбэс
## Өссө маны көр

* Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс
* Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
# Амуур сахалара

Амуур сахалара — Амуур өрүһү бата былыргыттан олорор сахалар бөлөхтөрө.
Амма улууһун кыраайы үөрэтээччитэ Михаил Алексеев суруйарынан сахалар былыр-былыргыттан Учурунан өрө тахсан Силимдьи баһыттан таҥнары түһэн Зеяҕа киирэн Амууру булаллар эбит. Холобур, ол суолунан Лөглү Бөҕө диэн киһи нуучча кэлиэн иннинэ аймахтарын бился Амуур өрүһүгэр бара сылдьыбытын туһунан сэһэн баар. Ол айаныгар барыылыы-кэлиилиин үс сыл сылдьыбыта үһү.
Онтон кэлин XVII үйэ бүтүүтэ Бордуолаах тойон баһылыктаах барыта 6 тыһыынча киһилээх Боотулуу аҕатын ууһа Амматтан Кытайга күрээбитэ. Кинилэр эмиэ ити суолунан айаннаабыт буолуохтарын сөп.
Билигин Амуур бэтэрээ өттүгэр сахалар Ивановскай (норуокка биллэр аата Ульген) диэн сиргэ түөлбэлээн олороллор. Манна 440-ча киһи олороруттан аҥаара эбэҥки аҥаара саха уонна бэрт аҕыйах күтүөт-кийиит нууччалар бааллар эбит.
Бөһүөлэк олохтоохторо XX үйэ 60-с сылларыгар бөдөҥсүтүү буолуон иннинэ Саха Остуойбата диэн Силимдьи орто сүүрүгүн диэки сытар сиргэ уонна Ульгеҥҥа тэнийэн олорбуттар эбит. Саха остуойбатыгар «Сырдык» диэн колхуос баар буола сылдьыбыт.
Ивановскай бөһүөлэк олохтоохторо оттоон аҕыйах сүөһү туталлар, дэлэйдик оҕуруот аһын үүннэрэллэр, коллективнай тэрилтэҕэ 700-кэ табалаахтар, бултууллар. Бөһүөлэк баһылыга — Соловьев Сергей Михайлович диэн саха киһитэ.
# Таабырын

Таабырын — болкулуор дьоҕус айымньыта, ханнык эмит көстүүнү дуу, тугу эмэни дуу, атыннык этэн таайтарыы.
Аан дойду араас омуктарыгар таабырын олохтоох фольклордарыгар барыларыгар кэриэтэ баар. Таабырыны таайтарарга этиллэр ыйытыыга туох эмит да маарыннаһар буолуохтаах, саха фольклоругар ханалытан этии, тыл-өс туттуутун араас өйдөбүлүнэн таабырын балыйтарыылаах буолуон сөп. Таабырын тугу эмэ туоххэ эрэ холуу, тэҥнии көрүүттэн тахсар.
Таабырын киһи (оҕо) өйө сайдарыгар эрчийэр, тулалыыр эйгэҕэ, бэйэ-бэйэтиттэн тэйиччи өйдөбүллэргэ майгынныыр өрүттэри таба көрөргө үөрэтэр.
Вацлав Серошевскай саха таабырынын "саха омугун айымньытыгар балачча көстөр оруну ылар" (нууч. играет довольно видное место в якутском народном творчестве) диэн сыаналаабыттаах.

# Таабырын
## Өссө маны көр

* Бороҥ
# Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ

Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ (нууч. Семейство Пищуховые, лат. Certhiidae) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Токур тумустар уустара.

# Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Далланыҥылар кэргэннэрэ
* Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
* Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
* Свиристелевые
* Оляпковые
* Крапивниковые
* Завирушковые
* Славковые
* Мухоловки
* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
* Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Чооруостуҥулар кэргэннэрэ
# C++

C++ диэн бүтүн соруктаах программалааhын тыла. Тылы 1979 Bell Labs үлэhитэ Бёрн Страуструп айбыта, "C with Classes" диэн ааттаах C программалааhын тылыгар кэҥэтии курдук. 1983 C++ диэн ааттаммыта.
C++ софтуэр индустриятыгар олус киэҥник туттуллар тыл буолар.

# C++
## Философията

Бьярне Страуструп "The Design and Evolution of C++" (1994) диэн кинигэтигэр C++ айааhынын сорох сиэрдэрин суруйбут:
* C++ C курдук туhалаах уонна дьаhамырдаах, статик типтаах, бүтүн соруктаах тыл буолуохтаах
* C++ баhаам элбэх программалааhын истииллэрин (процедуралаах программалааhын, биэрии абстракцията, объекка ыйдарыылаах программалааhын уонна бүттүүн программалааhын) быhаччы уонна бары өттүнэн өйүөхтээх
* C++ программалааччыга талар кыаҕы биэриэхтээх, сыыhа талыыны оҥорбутун да иhин
* C++ C'лыын төһө кыалларынан улахан дьүөрэлэһиилээх буолуохтаах, оннук гынан C'ттан көһүүнү чэпчэтиэхтээх
* C++ платформаттан тутулуктаах эбэтэр бүтүн соруктаах буолбатах уратылара суох буолуохтаах
* C++ хайа да туттуллубат уратытыттан сылтаан оҥорумтуота намтыа суохтаах
* C++ уустук программалааhын тулалыыр эйгэтэ суох үлэлиэхтээх

# C++
## Өссө маны көр

* Язы программирование с++ (книга)
# Тырылгин Михаил Афанасьевич

Михаил Афанасьевич Тырылгин, мэдиссиинэ дуоктара, профессор, СӨ наука үтүөлээх диэйэтэлэ.
1938 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр Орто Халыма улууһун Иккис Мээтис нэһилиэгэр колхуостаахтар ыалыгар төрөөбүтэ.

# Тырылгин Михаил Афанасьевич
## Олоҕун олуктара уонна айар үлэтэ

* Орто оскуоланы бүтэрэн баран мас кэрдээччинэн, оскуола учууталынан үлэлээбитэ.
* 1966 сыллаахха Саха Ил университетын мэдиссиинэ факультетын бүтэрэр.
* Орто Халыма сэллик балыыһатыгар фтизиатрынан, сүрүн бырааһынан үлэлиир.
* 1968 - 1969 сылларга Москва куоракка Н.И. Пирогов аатынан Иккис Медицина институтугар аспирант.
* 1970 - 1994 сылларга Дьокуускайга Сэллик Наука Чинчийэр институтугар үлэлиир.
* 1976 сыллаахха билим хандьыдаатыгар диссэртээссийэтин көмүскүүр.
* 1994 сылтан Мэдиссиинэ институтугар Социальнай гигиена уонна тэрил кафедратын профессора уонна салайааччыта.
* 1994 сыллаахха дуоктар диссэртээссийэтин көмүскүүр.
* 2000 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Доруобуйа харыстабылын миниистирин бастакы солбуйааччыта.
Билимҥэ чинчийбит тиэмэлэтинэн буолаллар сэллиги утары охсуһуу уонна социальнай гигиена уонна доруобуйа харыстабылын тэрээһинэ. 40 наука кинигэлэрин ааптара

# Тырылгин Михаил Афанасьевич
## Ылыллыбыт сирэ

Саха Республикатын Ил саайта
# Бадьаариха

Бадьаариха өрүс. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 545 км, тардыытын иэнэ 12200 км². Муома сис хотугулуу-илин эниэтигэр бастаах.
Тардыытыгар 460 км² уопсай иэннээх 2000 тахса күөл баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара уҥаттан Камчатка (239 км.), Огоруоха (167 км.) уонна Орто Тирэхтээх (120 км.).

# Бадьаариха
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Бытантай

Бытантай өрүс - Дьааҥы хаҥас салаата. Уһуна 586 км., тардыытын иэеэ 40200 км². Баһа Орулҕан сискэ баар.
Тардыытыгар 2000 күөл баар. Алтынныттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Бөдөҥ салааларынан буолаллар: уҥа өртүттэн Биллээх (201 км.), Тэҥки (299 км.); хаҥас өртүттэн Хобол (101 км.), Улахан Сакырыыр (172 км.), Аччыгый Саккырыыр (123 км.) уонна Кулгааҕа Суох(140 км.).
Аал сырыыта төрдүттэн 120 км.

# Бытантай
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Азаров Александр Гаврильевич

Азаров Александр Гаврильевич (1962 с. төр.) - дуобатчыт, тренер, Арассыыйа гроссмейстера (1995), СӨ үтүөлээх тренера (2002), ССРС спордун маастара. СӨ дуобакка сүрүн тренера. СӨ 12 төгүллээх чөмпүйүөнэ, 1994 сыллааҕы аан дойду чөмпүйэнээтин призера, Арассыыйа чөмпүйэнээтин боруонса призера (2000), Европа чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера (2006).
Ииппит спортменнара: Г. Колесов, И. Токусаров, А. Бурнашева, И. Платонова.
# 1534

1534 сыл.

# 1534
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 9 — Франция айанньыта Жак Картье Хотугу Америка кытылын чинчийэн Сиб. Лаврентий өрүһүн арыйбыт уонна бу сири "Канадалар дойдулара" диэн ааттаабыт.
* От ыйын 20 — Кембриджкэ аан дойдуга бастакы кинигэ кыһата бэлиэтэммит.
* Ахсынньы 6 — Испанияттан көһөн кэлбит Себастьян де Белалькасар диэн баһылыктаах дьон Эквадорга Кито куораты олохтообуттар.
# Болгуо

Болгуо – Урут саха ууһа уруудаттан уһааран ылар тимирин сомоҕото. (Кэпс. тут. – Халыҥ, көһүүн, көнтөрүк)

# Болгуо
## Тылы уус-ураннык туһаныы

Былыргы таабырын: Сир анныгар итии болгуо сытар үһү (таайыыта: арҕахтаах эһэ)

# Болгуо
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
# Ирбэт тоҥ

Ирбэт тоҥ эбэтэр криолитозона сорҕото, сайын ситэ ууллубат тоҥ буор. Сиргэ 35 мөл км² иэннээх сиргэ тарҕанар, Аляска, Канада, Азия, Эуропа хотугулуу өртүлэрэ, Хоту океан арыылара.
Ирбэт тоҥ тарҕаныыта — сир хаҕын үөһээ өртүн температурата өр кэмҥэ (2 - 3 тыһыынча сыл) 0° үрдүк тахсыбат. Ирбэт тоҥҥо сир уута мууһуран турар, ол халыҥа 1000 м. тиийиэн сөп.
Ирбэт тоҥ сир уопсай кураанах сир иэниттэн 25% ылар. Аустралияҕа уонна Африкаҕа эрэ суох. Улахан аҥара кэнники мууһуруу эпоха удьуора уонна билигин бытааннык ирэн эрэр. Ирбэт тоҥҥо айылҕа гааһа үөскүөн сөп.
Ирбэт тоҥу маҥнай чинчийбиттэринэн буолаллар нуучча XVII үйэтээҕи Сибиири сэриилээн ылааччылар. Нуучча ыраахтааҕытыгар суруктарыгар сайын буор икки эрэ миэтир ирэр дииллэр этэ.
Ирбэт тоҥу наука өртүнэн үөрэтиини Сумгин М.И. 1927 сыллаахха саҕалаабыта..
Арассыыйа сирин 65% - ирбэт тоҥ. Сибииргэ уонна Уһук Илин хоту өртүгэр киэҥник тарҕаммыт. Саха сирэ барыта ирбэт тоҥ зонатыгар сытар. Бүлүү өрүс баһын диэкки дьириҥэ 1370 м., Итини 1982 сыл олунньутугар быһаарбыттара.
Саха сиригэр тутууга, геологияҕа ирбэт тоҥу учуоттуур булгуччулаах. Төһө да проблеманы үөскэтэр буолан баран, туһата эмиэ баар. Саха сирин олохтоохторо аһылыгы өр болдьоххо угаллар. Ирбэт тоҥҥо дьириҥ карьердары хаһыахха сөп, холобур алмаас трубкалары.

# Ирбэт тоҥ
## Өссө маны көр

* Айылҕа гааһа
* Быллаар
* Алаас
* Туундара
* Мууһуруу периода
* Шергин шахтата
* Уу кыылын кытыла
# Каин

Каин диэн Адам уонна Ева бастакы уоллара. Энох аҕата. Бииргэ төрөөбүт инитин Аабылы өлөрбүтүнэн биллэр. Бу кэнниттэн "Каин" диэн аат ымсыык туох да кэрээнэ суох киһи номох аата буолан хаалбыта.

# Каин
## Эбии маны көр

Каин уонна Аабыл
# Гранаада (Испания провинцията)

Гранаада (исп. Granada) — Испания соҕуруу өттүгэр баар провинция, Андалусия автономиятыгар киирэр. Киинэ — Гранаада.

# Гранаада (Испания провинцията)
## Географията

Сирин иэнэ 12 531 км² (дойду провинцияларыттан 15-с). Гранаада провинция Испания соҕуруу өттүгэр, Андалусия илин өттүгэр сытар. Альбасете, Мурсия (хотугулуу-илин), Малага (соҕуруулуу-арҕаа), Кордова (хотугулуу арҕаа), Хаэн (хоту), Альмерия (илин) провинциялары кытта быысаһар, соҕуруу өттүттэн Сир Ортотунааҕы муораҕа тахсар (уҥуор Марокко сытар). Киин куората — Гранаада.

# Гранаада (Испания провинцията)
## Демографията

Олохтоохторун ахсаана — 919 455 (17-с; 2014 сыллааҕы дааннайынан).

# Гранаада (Испания провинцията)
## Кэрэхсэбиллээх сирдэрэ

* Сьерра-Невада

# Гранаада (Испания провинцията)
## Литэрэтиирэ

* Гренада, провинция в Испании // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
# Ан-24

Ан-24 (НАТО классификациятынан: Coke — «Кока») — пассажирдары таһар турбиналаах көтөр аал. Орто уонна кыра линияларга туттуллар.
3 000 км көтөр, түргэнэ чааска 490 км, ыйааһына 21 т. Икки АИ-24 турбиналаах мотордаах. 1959 — 1979 сылларга оҥоһуллубба.
Барыта 1200 тахса аал оҥоһуллубута. Билиҥҥи туругунан өссө даҕаны 300 аал үлэҕэ баар, сүрүннээн СПГ уонна Африка дойдуларыгар.

# Ан-24
## Устуоруйата

1959 сыл алтынньы 20 күнүгэр бастаан көппүтэ. 1962 сыл саҥатыгар Киев куоракка серияҕа тахсыбыта. 1962 балаҕан ыйыгар Киев — Херсон тарссаҕа пассажирдары таһар буолбута.
1979 сылга диэри оҥоһуллар этэ. Барыта 1200 тахсыбыта, Ону таһынан Кытайга Y-7 диэн ааттаах тахсар этэ.

# Ан-24
## Билиҥҥи туруга

2006 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан Арассыыйаҕа 207 көтөр аал туһаныллар этэ.

# Ан-24
## Кээмэйдэрэ

* Экипаж 3 - 6 киһи
* пассажир кээмэйэ 48 киһи
* таһаҕас кээмэйэ 4 200 кг
* уһуна 23,53 м
* кынаттыра 29,20 м
* үрдүгэ 8,32 м
* иэнэ 74,98 м²
* биинтэтин диаметра 3,90 м
* түргэнэ чааска 540 км
* көтөр ырааҕа 990 км
* сүүрэрэ 500 м

# Ан-24
## Сааххаллар

Барыта 2010 сыл атырдьах ыйын 2 күнүнээҕи туругунан барыта 144 аал сааххаллаабыта.

# Ан-24
## Өссө маны көр

* Беляев В. В., Ильин В. Е. Российская современная авиация. — М.: АСТ, «Астрель», 2001. — С. 212—215.
* История конструкций самолётов в СССР 1951—1965. — М.: «Машиностроение», 2002. — С. 77-87.
* Коряка В. Ан-24 и его «братья». // Крылья Родины. — 1980. — № 11. — С. 25-27.
* Сафонов С. Негражданские варианты пассажирского лайнера: О самолёте Ан-24. // Крылья Родины. — 1999. — № 10. — С. 1-3.
* Якубович Н. В. Все самолёты О. К. Антонова. — М.: АСТ, «Астрель», 2001. — С. 110—117.
# Чэрэндэй

Чэрэндэй үрэх. Өлүөнэ хаҥас салаата. Уһуна 236 км., тардыытын иэнэ 2910 км².
Өлүөнэ хаптал хайалаах сиригэр бастаах уонна сүүрээннээх. Тардыытыгар 100 тахса күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара хаҥас өртүттэн Нуучча Таныыта (50 км.) уонна Онкуучах Үрэх (41 км.)

# Чэрэндэй
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Аанчык (киинэ)

«Аанчык» — «Сахафильм» 2006 сыллаахха устубут уус-уран киинэтэ. Уһуна 49 мүнүүтэ. Сахалыы тыллаах, нууччалыы субтитрдаах.
Сценарийын Никита Аржаков суруйбут, кини туруоруута.
Оператор-постановщик Юрий Березкин.
Оруолларга оонньууллар: М. Азарова, Е. Ощепков, Т. Мыреева.
Киинэ Суорун Омоллоон кэпсээнинэн уһуллубут. Кыыс таптыырын уонна бэйэтин курус дьылҕатын буолуохтааҕын курдук ылынарын туһунан.
Сайыҥҥы сыаналарын Таатта улууһугар Чөркөөххө, оттон кыһыҥҥыны «Сахафильм» павильонугар Дьокуускайга устубуттар. Мария Азарова киинэ уһалларын кэмигэр Култуура уонна ускуустуба кэллиэһигэр үһүс кууруска үөрэнэрэ. Оттон Мычаары оонньообут Егор Ощепков кэллиэһи саҥа бүтэрэ сылдьар кэмэ этэ.

# Аанчык (киинэ)
## Кыттыбыт бэстибээллэрэ

* Semaine de la Sibérie Cinéma et Rencontres, Страсбург (Франция), 2012
* Festival international du film polaire, Париж / Лион (Франция), 2011
# .mr

.mr диэн Мауритания үрдүк таhымнаах ил домена.
# Дьобуруопа Сойууһа

Дьобуруопа Сойууһа (ӨС) диэн 27 Дьобуруопа иллэрин политика уонна экономика холбоhуктара. 1992 олунньутугар ылыллыбыт Маастрихт Үлэҕинэн тэриллибитэ (1993 сэтинньитигэр чахчылаах буолбута). 500 млн олорооччулардаах, ЭУ номинал брутто аан дойду оҥоhугун 30% (16.8 трлн $) таhаарар.
ЕС бары кыттааччы иллэрин сокуоннарын системаларын биир стандартаан соҕотох баhаар тэрийбитэ, кини Түөрт Көҥүлү мэктиэлиир. Кини бүтүн эргиэн, агрикултуура, балыктааhын уонна регионнааҕы сайдыы политикаларын өйүүр. Уон алта кыттааччы дойду эуро диэн бүтүн валютаны ылыммыттара. ЭУ сүүрбэ биир дойдута NATO кыттааччылара. ЭУ Шенген Сөбүлэhиитигэр кыттыылаах дойдуларын (ол ахсааныгар ЭУ'тыгар киирбэт дойдулар) икки ардыларыгар пааспор контролын эhиитигэр улахан оруолу оонньообута.
ЕС омуктар икки ардыларынааҕы дьаhалта уонна супранационализм булкаас систематынан үлэлиир. Сүрүн институттара уонна органнара: Эуропа Комиссията, Эуропа Парламена, Эуропа Холбоhугун Сүбэтэ, Эуропа Сүбэтэ, Эуропа Кырдьыктабыл Суута уонна Эуропа Киин Баана. ЭУ олорооччулара Парламены хас биэс сыл аайы талаллар.
Билиҥҥи ЭУ 1951 алта дойду тэрийбит Эуропа чох уонна ыстаал холбоhуттан уонна 1957 Ром Үлэҕиттэн төрүөттээх. Онтон ыла холбоhук саҥа дойдулар киниэхэ кыттыhаннар улааппыт уонна саҥа политика эйгэлэрэ уонна институттар эбиллибиттэр.

# Дьобуруопа Сойууһа
## Кыттааччы иллэр

Дьобуруопа Холбоhуга 27 тутулуга суох суверен дойдулартан турар:
* Аустрия
* Бельгия
* Болгария
* Дания
* Германия
* Греция
* Ирландия
* Испания
* Италия
* Кипр
* Латвия
* Литва
* Лүксембург
* Мадьаар Сирэ
* Мальта
* Недерланд
* Польша
* Португалия
* Румыния
* Словакия
* Чех Республиката
* Швеция
* Финляндия
* Франция
* Хорватия
* Эстония
Кыттааччы буолууга официаллык кандидат дойдулар Македония уонна Түркийэ, Албания, Босния уонна Херцеговина, Монтенегро, Сербия, Украина, Молдова, Грузия. Эуропа Комиссията Косованы кандидат буолар кыахтаах дойдулар тиhиктэригэр киллэрбитэ, ол гынан баран кыттааччы иллэртэн сорохторо кинини, Сербияттан туспа, тутулуга суох дойду быhыытынан билинэ иликтэр.
# Рдултовскай гранаатата

Рдултовскай гранаатата, 1914-с сыл образеһа – Россияҕа туттулла сылдьыбыт эргэ илии гранаатата. 1914 сылга артиллерия капитана В.И. Рдултовскай бэйэтин 1912 сыллаахха оҥорбут гранаататын тупсаран оҥорбут. Гранаата оскуолкаларын көтөр эргимтэтэ 25-40 миэтирэ.
Гранаата быһыытынан бытыыккаҕа маарынныыр. Куорпуһа ньаалбаан, толоруута мелинит, тротил эбэтэр аммонал.
1930-с сылга гранаатаны эмиэ саҥардыбыттар, «ручная граната образца 1914/30» диэн ааттаммыт. Толоруута тротил эрэ буолбут, уонна аан бастаан кэтэрдиллэр тимир хахтаммыт (үс сылынан армияҕа РГД-33 ылыныахтара, эмиэ оннук хахтаах гранаатаны).
# Будищев Рево Петрович

Будищев Рево Петрович - Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэтэрээн суруналыыстарын сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Үлэтин инженер-тутааччы идэтинэн Дьокуускай горисполкомугар саҕалаабыта. 1980 сыллаахтан ССКП обкуомун издательствотын дириэктэрин тутуу боппуруостарыгар солбуйааччыта. Ити кэмҥэ кини быһаччы салалтатынан Дьокуускайга Бэчээт дьиэтэ тутуллубута, үлэҕэ 1983 сыллаахха киирбитэ. 80-с сылларга баараҕай хаһыат комплекса тутуллуута саҕаламмыта (билигин "Туймаада" эргиэн киинэ буолан турар).
1994 сыллаахха "Саха" НКИХ хапытаалынай тутууга салаатын начаалынньыгынан, салгыы генеральнай дириэктэри производствоҕа солбуйааччытынан анаабыттара. Биэнсийэҕэ тахсан баран "Саха сирэ" хаһыат "Бөрүө" эрэкилээмэҕэ салаатын салайбыта. Онтон 15 сыл устата Аан дойду омуктарын Хомус түмэлигэр үлэлээбитэ, дириэктэри солбуйааччы буолбута.