yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Талант

Талаант, талаан (был.-гириэк. τάλαντον, лат. talentum) — былыргы Европаҕа, Переднэй Азияҕа уонна Хотугу Африкаҕа туттулла сылдьыбыт ыйааһын уонна харчы кээмэйэ. Рим империятыгар талаант толору уулаах биир халыыпка сөп түбэһэр (стандартка) амфораҕа тэҥ эбит, билиҥҥи кэмҥэ сөп түбэһэр сабардама 26,027 лиитэрэ.
Былыргы Греция ыйааһыннарын кээмэйэдэригэр талаант ордук ыарахан кээмэй эбит (быһа эттэххэ ити тыл τάλαντον ыйааһын диэн тылбаастанар, кэлин таһаҕас диэҥҥэ кубулуйбут). Гомер саҕаттан биллэр эбит. Метрологтар быһаарбыттарынан талант ыйааһына сэмииттэр шекеллэригэр (сикль, сикля) тэҥ эбит, чуолаан эттэххэ 16,8 кг Вавилон ыарахан кыһыл көмүс шекелигэр. Таланы буруус курдук көмүстэн кутан оҥороллор эбит. Ол саҕана 8,4 киилэлээх өссө талант аҥара диэн кээмэй эргиэҥҥэ биллэр эбит.
Гириэктэр талааннарын төрүтэ боруонса хахай формалаах Вавилон талаана эбит. Ыарахан талант, ыйааһына 60,4 кг, чэпчэки ыраахтааҕы талаана икки төгүл чэпчэки эбит.
Үрүҥ көмүс харчы сыаната биир кыһыл көмүс маньыат ыйааһына 10 үрүҥ көмүскэ тэҥ диэн эбит. Ол гынан баран кыһыл көмүс ыараханынан сибээстээн ордук 1:13 1/3 сыһыана көстөр эбит. Ыйааһынан ыраахтааҕы талант 60 ыраахтааҕы минаҕа, эбэтэр 72 көмүс минатыгар, эбэтэр 54 үрүҥ көмүс минатыгар тэҥ эбит. Аныгы кээмэйинэн ыарахан көмүс талаант ыйааһына 50,4 кг эбит, ыарахан үрүҥ көмүс талаант — 67,2 кг, чэпчэки талааннар икки төгүл чэпчэки эбиттэр.
# Лүдвиг Фейербах

Лүдвиг Андреас Фейербах (28.07.1804 — 13.09.1872) диэн ниэмэс филосова уонна материалиhа. Сүрүн үлэлэрэ: "Гегель философиятын кириитикэлээһиҥҥэ", "Христианизм ис хоһооно", "Философия реформатыгар сыһыаннаах барылллар", "Кэлэр кэм философиятын сүрүн балаһыанньалара".

# Лүдвиг Фейербах
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
# Бабинцы

Бабинцы (укр. Бабинці) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 746 (2014).
# Оҕо куйуурдуу турара (П.А. Ойуунускай)

Оҕо куйуурдуу турара — П. А. Ойуунускай бэйэтин олоҕуттан суруйбут кэпсээнэ. Саха былыргы аас-туор олоҕун көрдөрөр айымньы. Бу кэпсээнинэн киинэ уһуллубута.

# Оҕо куйуурдуу турара (П.А. Ойуунускай)
### Айымньы кылгас ис хоһооно

Халамнаайы эбэ мууһугар кыра уол оҕо үөрэнээри, үтэ булаары куйуурдуу турар. Ол туран уол оҕо эбэтэ баайыттан бэрсэн кинини абырыырыгар көрдөһөр. Үөрэхтээх киһи буолан, үтүөнэн төлүөм диэн тылын биэрэр, кини инники өттүгэр хайаан да саҥа, үтүө олоҕу уһансан, норуотугар туһалаах киһи буоларыгар тылын биэрэр.
# Заикин Федор Федорович

Заикин Федор Федорович - Саха сиригэр Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабрист Николай Заикин быраата. Пермскай пехота полкатын прапорщига. 1808 сыллааҕы төрүөх.
Силиэстийэ быһаарбытынан кистэлэҥ уопсастыбалрага киирбэт эбит, ол эрээри П.И. Пестель кумааҕылара ханна көмүллэ сыталларын билэр эбит. Ону биллэрбэтэҕин иһин 1826 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр тутуллубут.
Силиэстийэлиир кэмитиэт 1826 сыл бэс ыйын 26 күнүгэр 2 аармыйа главнокомандующайыгар Заикины босхолуурга уонна кистэлэҥ кэтээн көрүүнү олохтуур туһунан биллэрбит.
Кэлин Северскай конно-егерскай полка прапорщигынан сулууспалаабыта биллэр (1830).
# Аарах

Аарах диэн тума гынар ыаммыт эбэтэр кыыймыт үүт эбэтэр быырпахха кутар чөчөгөй. Иккис суолтата — чөчөгөйдөөх кымыс.
Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар монгуол айираҕ, ол аата кымыс диэн тылыгар атылыы туппуттар.
Бу тылтан аарахтаа диэн туохтуур уонна аарахтаах диэн даҕааһын үөскүүллэр.
Өксөкүлээх Өлөксөй суруйан хаалларбыта баар:
Арыы үрдүгэр
Аараҕы дагдатыма, Үчүгэй үрдүгэр
Мөкүнү көбүтүмэ, Кырдьык үрдугэр Сымыйаны ытыарыма.
# 1370

1370 сыл.

# 1370
## Туох буолбута

* Олунньу 17 — Хотугу кириэстээх бохуоттар: Литва Улуу княжествота уонна Тевтон рыцардара Кенигсбергтэн чугас бу иннинэ литовецтар урусхаллаабыт тевтоннар кириэппэстэрин Рудау аттыгар кыргыспыттар. Түмүгэ чопчу биллибэт, ол эрээри Тевтон хроникалара кыайыы туһунан кэпсииллэр, литовецтар элбэх сүтүктэнэн уонна тымныыттан сылтаан Литваҕа төннүбүттэр.
# Королёв Сергей Павлович

Серге́й Па́влович Королёв (1907 сыл тохсунньу 12 күнэ (эргэ истиилинэн), 1906 сыл ахсынньы 30 күнэ (саҥа истиилинэн), Житомир — 1966 сыл Тохсунньу 14 Москва) — сэбиэскэй учуонай, ракета, космос техникатын уонна ракеталаах сэрии тэриллэрин тутааччыта. космонавтика төрүттээччитэ. XX үйэ ракета тутуутагар уонна космос техникатын тутуутагар биир сүдү улахан, биллэр фигурата.
Сергей Королёв идеяларыттан сир бастакы спутнига, уонна Юрий Гагарины космоска ыытыыта табыллыбыттара.
Социалистическай үлэ икки төгүллээх геройа, Ленин бириэмийэтин лауреата, ССРС билим Академиятын академига,. 1953 сыллаахтан КПСС чилиэнэ. Кыһыл Армия полковнига..
# Маасса

Маасса диэн эттик ис саҥа. Атом уонна ууһук өлүүскэлэр баалларын билиэхтэригэр диэри маасса эттик төһө элбэх материялааҕын көрдөрөр дии саныыллара. Кэнники билбиттэринэн араас атомнар уонна өлүүскэлэр, биир кэриҥ материялаах да буоллахтарына, маассалара араас буолар эбит. Билигин маассаны эттик инерциятын кээмэйэ дииллэр, ол эбэтэр эттик туора күүс дьайыытын түргэтээhинигэр утарсыыта. Инерцияттан ураты гравитация маассата диэн баар. Бу эттик атын эттиктэргэ тардар күүһэ. Маасса сүрүн кээмэй биирдиктэрэ килограмм уонна грамм.
# Афанасьев Виктор Фёдорович

Афанасьев Виктор Фёдорович — Алданскай (22.03.1917—17.12.1993) — сатирик-бэйиэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукаларын Үтүөлээх деятелэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Алтай кыраайын Комсомолун бириэмийэтин лаурета.

# Афанасьев Виктор Фёдорович
## Олоҕун кэрчиктэрэ

* 1917 сыллаахха кулун тутар 22 күнүгэр Дүпсүн улууһугар Өспөх нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1931 сыллаахха Чурапчыга педучилищеҕа учууталлар куурустарын бүтэрэн баран Суотту, Чэриктэй оскуолаларыгар учууталлаабыта.
* 1937 сыллаахха Дьокуускайга кэлэн "Социалистическая Якутия" хаһыакка корреспонденынан үлэлээбитэ.
* 1939 сыллаахха Дьокуускайга пединститут историческай факультетыгар үөрэнэ киирэр. Сэрии сылларыгар Бэрдьигэстээх орто оскуолатыгар директорынан ананан үлэлии барар, комсомол оройуоннааҕы комитетын I секретарынан талыллар.
* 1947 сыллаахха учууталлар идэлэрин үрдэтэр институкка история кабинетын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
* 1948 сыллаахха Саха АССР Үөрэҕин министерствотыгар инспекторынан үлэлиир.
* 1953 сыллаахха педагогическай наука кандидата учуонай степенин көмүскүүр.
* 1960 сыллаахха Саха государственнай университетыгар старшай преподаватель.
* 1968 сыллаахха докторскай диссертациятын көмүскүүр.

# Афанасьев Виктор Фёдорович
## Айымньылара

* Дьоллоох оҕолорго: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1952
* Сахам сирэ барахсан: Хоһооннор, үгэлэр. - Дьокуускай, 1959
* Күҥҥэ түспүт күлүктэр: Үгэлэр, сатирическай хоһооннор. - Дьокуускай, 1968
* Ис эриэнэ: Үгэлэр, сатирическай хоһооннор. - Дьокуускай, 1972
* Эҕэлээх этиилэр, тыҥырахтаах тыллар:Үгэлэр, сатирическай хоһооннор. - Дьокуускай, 1978

# Афанасьев Виктор Фёдорович
## Тылбаастаммыт айымньылара

* Щетина деда Мороза: Басни / пер. Н.Глазкова. М., 1966
* Мерзлота да не та: Стихи / пер. Н.Глазкова. М., 1983

# Афанасьев Виктор Фёдорович
## Олоҕун, айар үлэтин туһунан

* Белоусов А. В дефицитном жанре // Поляр. звезда. - 1984. -№3
# Тайыы

Тайыы - иҥэрчэлээх (туорайдаах) уһун уктаах үҥүү, булт эбэтэр сэрии сэбэ-сэбиргэлэ.
Сэһэн Боло суруйарынан: "Бульчут кыылга тоһуйан биэрэн кыылы тайыылаан бэйэтин үрдүнэн быраҕыахтаах, эбэтэр кыргыс киһитэ өстөөҕөр утары тоһуйуохтаах"".
# Российскай-Американскай компания

Российскай-Американскай компания диэн бастаан чааһынай атыы-эргиэн тэрилтэтин быһыытынан 1799 сыллаахха Иркутскай атыыһыта Шелихов Григорий Иванович көҕүлээһининэн тэриллибитэ.
Кини өлбүтүн кэннэ, 1801 сылтан, Санкт-Петербургтан быһаччы дьаһаллар буолбута. Россия очолорго баһылаабыт Тиихэй акыйаан хоту өттүн, Америка хотугулуу-илиҥҥи территориятын Алясканы, Курильскай, Берингов, Алеутскай, Ситха арыыларыгар атыыны-эргиэни эрэ буолбакка, аан дойду устун экспедициялары тэрийээһин, саҥа сирдэргэ дьону олохсутааһын этэ. Хампаанньа бэйэтэ хараабыллардаах, сир-сир аайы факториялардаах, элбэх ахсааннаах үлэһиттэрдээх этэ. Олохтоох нэһилиэнньэттэн уонна атын да дьону үлэҕэ наймылаһара. Хампаанньа акционердарын иһигэр былаас чиновниктара, дворянскай элита, ыраахтааҕы бэйэтэ кытта акциялаах этэ.
1802 сыллаахха хампаанньа баһылыгынан Каргополь куорат аатырбыт атыыһыта Александр Андреевич Баранов анаммыта. Баранов көҕүлээһининэн 1812 сыллаахха Америка саамай соҕуруу уһугар Форт-Росс кириэппэс тутуллубута.1840-с сыллар ортолоруттан РАК государственнай аҥардаах тэрилтэҕэ кубулуйбута. 1867 сыллаахха Россия Алясканы Америкаҕа атыылаабытыттан сылтаан, хампаанньа 1868 сыллаахха сабыллыбыта.
# Аввакумов Еремей Кузьмич

Аввакумов Еремей Кузьмич, (1934 с., балаҕан ыйын 10 күнэ, Элгээйи нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа – 2012 с.) РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ултууратын үтүөлээх үлэһитэ, Сунтаар оройуонун, Элгээйи нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.

# Аввакумов Еремей Кузьмич
## Олоҕун олуктара

Сунтаар оройуонун Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Орто оскуола кэнниттэн Бүлүү педагогическай училищетын бүтэрэн, учуутал идэтин ылбыта. 1956 сылтан баай ис хоһоонноох үлэтин биографията саҕаламмыта. Комсомол, партия органнарыгар өр сылларга эппиэттээх дуоһунастарга үлэлээбитэ. Эмиэ бэрт уһун кэмҥэ Элгээйи орто оскуолатыгар үүнэр көлүөнэни үөрэтиигэ-иитиигэ үгүс сыратын, сатабылын биэрэн үлэлээбитэ.
1987-1989 сс. Элгээйи нэһилиэгин Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлэ, сэттэ ыҥырыыга нэһилиэк Сэбиэтин дьокутаатынан быыбардаммыта.
1989 с. төрөөбүт төрүт түөлбэтин бүгүҥҥү уонна үүнэр көлүөнэ ыччаттарыгар анаан «Туойдаах алаас» диэн ааттаах историческай-краеведческай Түмэли уһун сылларга эриһэн тэрийбитэ. Манна Элгээйи нэһилиэгэ эрэ буолбакка, оройуон хотугулуу-илиҥҥи нэһилиэктэрин уруккулара уонна билиҥҥилэрэ киэҥник сырдатыллар, ураты баай ис хоһоонноох матырыйааллар түмүллэн тураллар. Элгээйи нэһилиэгин уруккутун, билиҥҥитин, Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларынааҕы олох туһунан хас да дьоһуннаах кинигэлэр ааптардара.

# Аввакумов Еремей Кузьмич
## Наҕараадалара, ытык ааттара

- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ
- Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо
- Элгээйи нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо

# Аввакумов Еремей Кузьмич
## Кини туһунан

- Аввакумов Еремей Кузьмич (1934 г.р.) - , // Краеведы Якутии. - 2007. - С. 167-168
- Аввакумов Еремей Кузьмич. [о педагоге-краеведе, Эльгяйский наслег (Сунтарский улус)] - : , //Энциклопедия культуры и искусства Якутии. . - 2011. - Кн. 1-С. 5
# Хатааһын

Хатааһын — күһүн, кыһын уонна саас эрдэ уһуннук турбут былыттаах сылаас күннэр кэннилэриттэн эмискэ халлаан, былыта суох ыраас, тымныы күннэр кэлиилэрэ.

# Хатааһын
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Черноградскай Иван Петрович

Черноградскай Иван Петрович — учуонай-бактериолог, Саха Сиригэр бактериологическай сулууспаны төрүттээччи.

# Черноградскай Иван Петрович
## Олоҕун олуктара

1935 сыллаахха кулун тутар 11 күнүгэр Уус Алдан улууһун Эһэлээх сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
# Моhол Тойон, Буомча хотун

Моhол Тойон, Буомча Хотун — аартык иччилэрэ. Айанньыт дьон соптоох бэлиэ сирдэргэ бэлэх — туhах биэрэллэр. Айацца барарга иччилэр ааттарын ааттаан уот ноцуо айах туталлар.
# Шишкова Оксана Валерьевна

Оксана Валерьевна Шишкова (укр. Оксана Валеріївна Шишкова, бэс ыйын 10, 1991) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона.

# Шишкова Оксана Валерьевна
## Олоҕун олуктара

Оксана Валерьевна Шишкова бэс ыйын 10 күнүгэр 1991 сыллаахха Харьков куоракка төрөөбүт. Үс сааһыттан акробатика гимнастикатынан дьарыктаммыта. Сэттэ сааһыттан кунг-фунан дьарыктаммыт. Уон сааһыгар хараҕа мөлтөөн барбыт, хараҕынан инбэлиит буолбут. Уон үс сааһыттан паралимпиада чэпчэки атлетикатынан дьарыктаммыт (100 м уонна 200 м), «Украина спордун маастарын» нуорматын толорбут. 2003 сыллаахха Украина чэпчэки атлетикаҕа чөмпүйэнээтигэр кыттыбыт. 2004 сыллаахтан харахтара мөлтөх оҕолор үөрэнэр № 12 оскуола-интэринээтигэр олорон хайыһарынан уонна биатлонунан дьарыктаммыт. Оскуоланы бүтэрээт Харьковтааҕы зооветеринария акадьыамыйатыгар «Кинолог» идэтигэр киирбит.

# Шишкова Оксана Валерьевна
## Эбии маны көр

* Національний комітет спорту інвалідів України Архыыптаммыт 2018, Олунньу 13 күнүгэр. (укр.)
# Белмопан

Белмопан (Belmopan) диэн Белиз киин куората. Олохтоохторун ахсаана 16,400.
# Lenovo

Lenovo (Леново Групп Лимитед, кытайдыы бэйэтин аата 联想集团有限公司) — Кытай элбэх бизнес эйгэҕэ баһылаан иһэр тэрилтэтэ, улахан конгломерат. Ноутбук, смартфон, электроника уонна аудиосистемаларга биир бастыҥ көрдөрүүлээх Аан Дойдуга.
Салалтата - Пекин.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Леново иһигэр аатырбыт американскай Motorola киирэр.
Леново тэрилтэни бас билээччилэр:
# 1430

1430 сыл.

# 1430
## Туох буолбута

* Калинниковтар диэн атыыһыттар Усолка өрүс тардыытыгар туус хостуур буолбуттар. Мантан билигин Соликамскай диэн ааттанар куорат төрүттэммит (Пермскэй кыраай).
* Салоники куораты Мурад султаан баһылыктаах тууроктар сэриилээн ылыылара.
* Саас — Жанна д’Арк бургундецтарга билиэн түбэһиитэ (Компьены сэриилээһин кэмигэр).
* Кулун тутар 29 — Мурад II ыраахтааҕылаах Осмаан импиэрийэтэ Фессалоника куораты Венеция өрөспүүбүлүкэтиттэн былдьаабыт.
* Ыам ыйын 23 — Жанна д'Арк диэн аҥылычааннары утары охсуспут боронсуус кыыһа Бургундия сэриилэригэр билиэҥҥэ түбэспит. Бургундия хоруола Англия диэкки этэ.
# Самарҕа

Самарҕа (нучч. Самара, ол эрэн араас ааттаах: Сомоҕо, Саһарҕа, Куйбышев), куорат, Арассыыйа биир бастыҥ улахан куората буолар.

# Самарҕа
## Этимологү

Самара диэн тыл былыргы түүр тылтан кэлбит "Самарсай диэнтэн, ону сахалыы тылбаастаатаххына Самарҕа диэн буолар.
# Хоту Каролина

Хоту Каролина (ааҥл. North Carolina)
# Күөх тоҥсоҕойдор

Күөх тоҥсоҕойдор - тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр уустара.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - күөх тоҥсоҕой - киирэр.
# Дьүлэй Бүөкээн

Яков Васильевич Титов - Дьүлэй Бүөкээн (1833—1916) — Саха сирин биллэр чабырҕахсыта.
Мэҥэ улууһун Бахсыт нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Саха биллэр фольклористтара (Сэһэн Боло, А.А. Саввин, Эргис) Дьүлэй Бүөкээни биир саамай уһулуччулаах чабырҕахсыт быһыытынан көрөллөрө. Дьүлэй Бүөкээн кэпсэтии жанрын чаҕылхай артыыһа, талааннаах акробат уонна кыайыылаах дуобатчыт этэ. Ыһыахтарга, норуот бырааһынньыктарыгар уонна урууларга баҕалаах ыалдьыт буолара. Кинини үгүстүк Дьокуускай баһаарыгар чабырҕахтыырын уонна баҕалаахтары кытта сакалааттыһан дуобаттыырын көрөллөрө. Фольклорист Г.В. Попова этэринэн, Өксөкүлээх Өлөксөй уолугар Реас Кулаковскайга билиммит үһү: Саха сирин үрдүнэн дуобат оонньоон Дьүлэй Бүөкээҥҥэ эрэ хотторбут.
Г.У. Эргис саныырынан Дьүлэй Бүөкээн чабырҕах саҥа көрүҥүн айбыт — көрбүтүн-истибитин туһунан чабырҕах. Бу чабырҕахтарга кини ол кэм биллэр дьонун, ааттаах сүүрүүк аттары уо.д.а. үйэтиппит. Дьүлэй Бүөкээн чабырҕахтаан ииттэн олороро, үгүс олоҥхоһут курдук атын дьарыга да, дьиэтэ да суоҕа, кинини сэргээн истэр дьон күүс-көмө буолаллара.
Дьүлэй Бүөкээнэ чабырҕахтарын үксүн ХХ. үйэ 20 - 40 сылларыгар Саха сирин киин улуустарыгар айбыта. Дьүлэй Бүөкээн чабырҕахтарын этэр атын чабырҕахсыттар булгуччу кини ааптар буоларын биллэрэллэрэ. Ол туһунан суруйуулар архыыпка сыталлар. Дьүлэй Бүөкээн чабырҕахтарын хомуурунньуга аан маҥнай 1999 сыллаахха хомуллан тахсыбыта
# ХНТ Оҕо пуондата

ХНТ Оҕо пуондата эбэтэр ЮНИСЕФ (ааҥл. UNICEF, United Nations International Children’s Emergency Fund) — ыксаллаах быһыыга оҕо-аймаҕы көмүскүүр ХНТ анал тэрилтэтэ.
1946 сыллаахха ахсынньы 11 күнүгэр ХНТ Генеральнай Ассамблеята тэрийбитэ. Ол саҕана пуонда соругунан Иккис Аан дойду сэриитигэр эмсэҕэлээбит оҕолорго көмө оҥоруу этэ.
1953 сыллаахха ХНТ тэрилтэ дьарыктанар уобалаһын кэҥэтэн биэрбитэ уонна аатын ХНТ Оҕо пуондата диэн ааттаабыта. Урукку ЮНИСЕФ диэн аббревиатуратын оннунан хаалларбыта. Штаб-квартирата Нью-Йорк куоракка баар.
ЮНИСЕФ үлэтигэр үтүөҕэ дьулуур посуоллара көмөлөһөллөр.

# ХНТ Оҕо пуондата
## Сыала-соруга

ЮНИСЕФ маннык биэс хайысханан үлэлиир:
* Кыра оҕо тыыннаах хаалыыта уонна сайдыыта
* Начальнай үөрэҕирии тарҕаныыта уонна эр киһи уонна дьахтар тэҥ буолуута
* Оҕо харысхала
* ВИЧ/СПИД
* Кыра оҕо сааһын харысхала
Атын приоритеттарынан оҕо дьиэ кэргэҥҥэ улаатыыта уонна сайдыытыгар спорт.
UNICEF араас дойдуларга 60 сылтан тахса үлэлии сылдаьр. 1965 сыллаахха Нобель бириэмийэтин ылбыта. Билигин ЮНИСЕФ 190 дойдуга үлэлиир.

# ХНТ Оҕо пуондата
## ЮНИСЕФ бэлиэ күннэрэ

* Кулун тутар бастакы баскыһыанньата — Оҕо тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын күнэ. Бу күнү бэлэтиир туһунан быһаарыы 1994 сыллааххха муус устарга ылыллыбыта. Аан дойду элбэх дойдуларыгар бу күн телеханааллар уонна араадьыйа станциялара оҕолорго аналлаах биэриилэри оҥороллор.

# ХНТ Оҕо пуондата
## Тас сигэлэр

* ЮНИСЕФ официальнай саайта
* ЮНИСЕФка үлэ Архыыптаммыт 2010, Бэс ыйын 18 күнүгэр.
* ЮНИСЕФы харчынан өйөбүл Архыыптаммыт 2010, Бэс ыйын 26 күнүгэр.
# Куобах

Куобах (лат. Lepus timidus, нууч. заяц-беляк) - куобахтар кэргэннэригэр киирэр орто улаханнаах кыыл. Австралияттан ураты ханна баҕарар баар. Саха сиригэр туундараҕа, хайалар тэллэхтэринэн уонна тайҕаҕа олорор.
Харахтара улахаттар, төбөтүн икки өттүгэр олоро сылдьар буолан сиэмэх кыыллартан куотан иһэн кэннин эмиэ көрөр. Кутуруга наһаа кылгас, түүтүн быыһыттан көстөр-көстүбэт. Кыһын мах-маҕан буолар, кулгааҕын эрэ төбөтө хара. Сайын көхсө хоҥордуҥу, ойоҕосторо бороҥнор, өрөҕөтө үрүҥ. Тыһыта уонна атыыра улахан уратылара суох, тыһыта арыый бөдөҥ буолар. Этин-сиинин уһуна 45-70 см, ыйааһына - 2-5 кг. Туундара куобаҕа бөдөҥ, тайҕа куобаҕа 3 кг дылы буолар.

# Куобах
## Суолтата

Айылҕаҕа сиэмэх кыылларга, көтөрдөргө аһылык буолар. Саха сиригэр бултаныллар көрүҥҥэ киирэр. Тириитин былыр киэҥник тутталлара, куобах суорҕан, бэргэһэ тиктэллэрэ. Атахтарын билигин да тыа ыала сиппиир курдук уонна оһох сыбыырга киистэ курдук туһаналлар.

# Куобах
## Куобах култуураҕа суолтата

Куобах куттаһа элбэх омукка номох буола сылдьар.
Куобах оҕотун сорох сирдэргэ ньолох уонна ньооруоскай диэн ааттыыллар. Дьааҥыга олохтоох куобаҕы дьүөлэкээн диэн ааттыыллар.
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнэ — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырааһынньыга, сыл ахсын муус устар 27 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн 1922 сыллаахха РСФСР иһинэн Саха АССР тэриллибит. Ону таһынан, 1992 сыллаахха, бу күн, демократия бириинсиптэригэр олоҕурбут өрөспүүбүлүкэ саҥа Төрүт Сокуона (Конституцията) ылыллыбыт.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнэ
## Устуоруйаттан

Саха бэйэтин бэйэтэ дьаһаныытын туһунан Саха сирэ Нуучча судаарыстыбатын састаабыгар киириэҕиттэн саха өркөн өйдөөхтөрө, хорсун санаалаахтара толкуйдаабыттара. Бу санаа XX үйэ саҥатыгар ордук күүскэ иһиллэр буолбута. Арассыыйа импиэрийэтин уларыта туппут дьалхааннаах хамсааһыннар Саха сирин эмиэ аймаабыттара. Саха үөрэхтээхтэрэ онтон туора турбатахтара.
Араас бэлиитикэ сүүрэннэрэ охсуһууларын түмүгэр 1922 сыллаахха Саха сирэ Иркутскай уобалас оройуонун эрэ курдук туруктанан хаалбыта. Маны, уонна кыһыл террору сөбүлээбэккэ элбэх саха дьоно (баһылыктара Георгий Ефимов) ВЯОНУ диэн ааттаах быстах кэмҥэ үлэлиир соруктаах хос (альтернативнай) бырабыыталыстыба тэриммиттэрэ. Оттон Саха сирин кыһыллар ааттарыттан салайан олорбут Аммосов, Бараахап уонна Ойуунускай Саха сиригэр өрөспүүбүлүкэ ыстаатыһын биэриини туруорсалларын тохтоппотохторо. Онон, бу чулуу дьоммут туруорсууларын уонна ВЯОНУ тэриллиититтэн дьаахханыы түмүгэр, 1922 сыл муус устар 22 күнүгэр Дьокуускайга баартыйа бюротун бөрөсүүдьүмүн мунньаҕар Саха уобалаһа мантан инньэ Аптанымыйалаах Социалистыы Сэбиэскэй Өрөспүүбүлүкэ буоларын туһунан Манифест ылынныллыбыта, онтон аҕыйах хонон баран муус устар 27 күнүгэр Бүтүн Сойуустааҕы Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (ВЦИК) Саха АССР олохтонуутун туһунан дэкириэт таһаарбыта.
# 1480-с

1480-с сыллар.

# 1480-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* «Эпоха воюющих провинций» (1467—1607) в Японии. Восстание в Каге (1488—1580).
* Независимость от монголо-татарского ига после Стояния на реке Угре (1480). Русско-литовская война (1487—1494).
* Испанская инквизиция начинает активные преследования (1481).
* Ордынский хан Ахмат был убит в столкновении с войском тюменского хана Ибака (1481). В Большой Орде началась междоусобица.
* ↑ Алексеев Ю. Г. Государь всея Руси. — Новосибирск: Наука; Сибирское отделение, 1991. — 240 с. — (Страницы истории нашей Родины). — 175 000 экз.
* ↑ Горский А. А. Москва и Орда. — М.: Наука, 2003. — 214 с.
* ↑ Лурье Я. С. Новонайденный рассказ о «стоянии на Угре» // Труды Отдела древнерусской литературы / АН СССР. Ин-т русской литературы (Пушкинский Дом); Отв. ред. Я. С. Лурье. — 1962. — Т. 18. — С. 289—293. — 608 с. — 1400 экз.
* ↑ Скрынников Р. Г. На страже московских рубежей. — М.: Московский рабочий, 1986. — 336 с.: ил.
# Кошевой Олег Васильевич

Олег Васильевич Кошевой — фашистары утары охсуһар «Эдэр гвардия» тэрийээччитэ уонна кыттыылааҕа.

# Кошевой Олег Васильевич
## Оҕо сааһа

Кини бэс ыйын 8 күнүгэр 1926 сыллаахха Черниговскай уобаласка, Прилуки куоракка, сулууспалаах үлэһит дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1940 сылтан Краснодон куоракка олорбута, онно оскуолаҕа үөрэммитэ. Олег оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр уус-уран самодеятельность кыттыылааҕа, оскуола хаһыатын редактора этэ. Кэпсээн уонна хоһоон суруйар этэ.

# Кошевой Олег Васильевич
## Улуу Аҕа дойду Сэриитэ

Сэрии кини 8 кылааска үөрэнэр эрдэҕинэ буолбута. Олег фроҥҥа көмөлөһөн киирэн барбыта.
Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар, Олег Кошевой «Эдэр гвардияны» тэрийсибитэ. Бу тэрилтэ Краснодон куораттааҕы комиссара уонна штабын чилиэнэ этэ.
1943 сыллаахха тохсунньу ыйга фашистар «Эдэр гвардия» кыттыылаахтарын тутан ылбыттара. Олег Кошевойу Картушино станцияҕа туппуттара. Эдэр патриоты, кыыллыы сордоон баран, олунньу ый 9 күнүгэр, 1943 сыллаахха, Ровенька куораттан чугас, ытан өлөрбүттэрэ. Өлөрүгэр 16 саастаах этэ. Ровенька куоракка, фашистар сиэртибэлэрин Бырааттыы уҥуохтарыгар көмүллүбүтэ.

# Кошевой Олег Васильевич
## Наҕараадалара

Олег Кошевойга Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата, өлбүтүн кэннэ, Верховнай Сэбиэт Президиумун ыйааҕынан 1943 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр иҥэриллибитэ. Ленин орденынан наҕараадаламмыта.

# Кошевой Олег Васильевич
## Өйдөбүнньүк

Олег Кошевой аата шахталарга, собхуостарга, оскуолаларга, пионер лааҕырдарга, муоратааҕы флот министиэристибэтин суудунатыгар иҥэриллибитэ.