yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Семенов Платон Саввич

Семенов Платон Саввич (1875—1963) — олоҥхоһут.

# Семенов Платон Саввич
## Олоҕун олуктара

* 1875 сыллаахха Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Кыра сааһыттан баай дьоҥҥо хамначчыттаабыт.
* Саҥа олох тутуллар кэмигэр нэһилиэгэр көхтөөхтук үлэлэспит. «Пятилетка» артыалга бастакынан киирбит, артыал бастыҥ үлэһитэ.
* Саха уус-уран литературатыгар «Ленин туһунан ырыатынан» биллибит.
* 1939 сылтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* «Сэрии» (1942), «Слава воинам» (1943), «Кыайыы» (1945) айымньылары айбыт.
# Совкомфлот

Совкомфлот (Sovkomflot), Арассыыйа биир саамай улахан тэрилтэтэ, сүрүннээн ниэп уонна гаас таһар. 130 араас омук дойдуларыгар таһааччы уонна сир шаарын үрдүнэн 10 иһигэр уунан таһаҕас тиэйээччилэр ахсааннарыгар киирсэр. 150 пароходтаах уонна 40000 араас контейнердааз, танкердар эмиэ бааллар.
100% акцията Арассыыйа бас билиитигэр киирэр, ол эрэн 49% акциятын IPO 2020 сыллаахха таһаарыахтаах.
Салалтата — Санкт-Петербург.
# Биллингс Иосиф Иосифович

Иосиф Иосифович Биллингс (1758? - 1806) - нуучча флотун аппыһыара, төрдө Аҥгл.
Джеймс Кук Сири эргийэр экспедициятыгар астроном көмөлөһөөччүтэ этэ.
1783 сыллаахха Арассыыйаҕа сулууспалыы кэлэр.
1785 сыллаахха Халыма төрдүн уонна Чукотка сирдэрин астрономия ньыматынан координааттары суоттуур экспедиция салайааччытынан анаммыта.
Кини аатынан Илин Сибиирдээҕи байҕал Чукотка кытылыгар тумул уонна Беринг байҕалын кытылыгар турар бөһүөлэк ааттаммыттара.

# Биллингс Иосиф Иосифович
## Өссө маны көр

* И.И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795).
* Обручев В.А. И.И. Биллингс. — Избранные труды. Т. VI, М., 1964.
# Үрүҥ көмүс

Үрүҥ көмүс (химия символа - Ag) диэн химия элемена. Химияҕа, үрүҥ көмүс нүөмэрэ 47, переходнай металл. Кини атомарнай массата 107.86 a.m.u. Символа Ag, Латыын тыла argentum -үрүҥ көмүс.

# Үрүҥ көмүс
## Свойствалара
### Физическай свойствалара

Үрүҥ көмүс сымнаҕас металл. Дьон былыргыттан күндү металл курдук туттара - харчы уонна ювелирнай оҥоһуктары оҥорого туттуллара. Кытаанах буоларыгар сороҕор кыһыл көмүһү эбэтэр атын металлары кытта булкуллан туттуллааччы. Өҥө - халаан күөхтүҥү- маҥан. Сырдыгы көһүнэр. Электрическай уоту олус үчүгэйдик атаарар. Олус имигэс ол иһин араас проводтарга оҥорорго туттуллар. Маньыаталара уонна слитоктары араас сиргэ атыылаһыахха сөп.

# Үрүҥ көмүс
## Свойствалара
### Химическай свойствалара

Реактивнай буолбатах, Кислота улахан аҥаарын кытта холбоспот.
# 1801

1801 сыл.

# 1801
## Туох буолбута

* Кулун тутар 23 — саагыбардьыттар Павел I ыраахтааҕыны Петербурга Михайловскай уораҕайга өлөрбүттэр.
* Кулун тутар 24 — саагыбар түмүгэр Екатерина II уола Арассыыйа импэрээтэрэ Павел I өлбүт. Ийэтэ оҥорбутун сото сатыыр курдук дойдуну салайбытын устуоруктар бэлиэтииллэр. Кини кэнниттэн уола Александр ыраахтааҕы буолбут.
* Муус устар 14 — Александр I ыраахтааҕы Сенат Кистэлэҥ экспедициятын суох гыммыт уонна доппуруос кэмигэр пытканы туһанары боппут.

# 1801
## Төрөөбүттэр

* Сэтинньи 22 — Владимир Даль — быраас, нуучча суруйааччыта, фольклор хомуйаччыта, аатырбыт лексикограф, «Тыыннаах нуучча тылын быһаарыылаах тылдьытын» ааптара. Аҕата нууччатыйбыт датчанин элбэх тылы билэрэ, ыраахтааҕы бибилэтиэкэтигэр үлэлии сылдьыбыта. Ийэтэ сорох сибидиэнньэннэн француз гугеноттарыттан төрүттээх этэ, эмиэ 5 омук тылын билэрэ. Даль А. Пушкин чугас доҕоро этэ, өлөөрү сытар бэйиэти эмтии сатаабыта.
# Кэйп Канаверал

Кэйп Канаверал (ааҥл. Cape Canaveral) - диэн Атлантик океан кытылыгар баар, Флорида штатыгар баар сир. Онно NASA куйаары үөрэтэр лабораториялара уонна куйаарга ракеталары көтүтэр базалара баар, Кеннеди президент аатынан.
Кэйп Канавералтан 1969 сыллаахха Аполлон 11 диэн ыйга Нил Армстронг көппүт программата буолбута.
# Харыйа

Харыйа (лат. Pícea spp.) - Саха Сирин тайҕатыгар тарҕаммыт мас ууһа. Сииктээх, хараҥа сирдэри сөбүлээн эбэтэр өрүстэр кытылларыгар үүнэр. Мутукчата төгүрүк сыл күөҕүнэн турар.
Саха сирин тайҕатыгар тарҕаммыт мас ууһа.Сииктээх хараҥа сирдэри сөбүлээн эбэтэр өрүстэр кытылларыгар үүнэр.
Төгүрүк сыл былаһын тухары куруук күөх турар уһун үйэлээх мас. Кини састаабыгар хролофилл баар буолан хагдырыйбат.
Харыйа лабаатын иннэрэли-мастары, быһыыта тыытан оргутуллар кыра-кыратык иһэ сырыттахха хаан убуур, бүөр, быар ыраастанар.
Харыйа сымалатын мас арыытыгар сылытан, онно буосканы эбэн булкуйан, сойутанбаран ыалдьар сүһүөҕү соттон эмтэниэххэ сөп. Өссө мас арыытан оннугар сибиинньэ сыатын тутуннахха кутургуйаны оһорор күүстэнэр.
Тыҥа сэллигин, бронхиты маннык эмтиэххэ сөп: харыйа туорааҕын бытарытан үрдүгэр(1/5) кутан баран 30 мүүнүтэ оргутуллар, онтон тура түспүтүн кэннэ сиидэлииллэрэ. Бу көөнньөһүүгүнэн айаҕы сайҕанныахха сөп эбэтэр 20 - 30 мл ууну 60 - 80°С диэри сылытан баран ингаляция оҥостоллор.
45 көрүҥнээх, уонунан ааҕыллар климатииптээх уонна араастаах. Саха сиригэр икки көрүҥэ тарҕанан үүнэр: Сибиир харыйата уонна Айаан харыйата.
# Стрельцов Виктор Николаевич

Стрельцов Виктор Николаевич (02.04.1910 Весенний бөһ., Бодойбо оройуона, Иркутскай уобалаһа — 31.05.1972) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1943).

# Стрельцов Виктор Николаевич
## Олоҕун олуктара

1910 сыллаахха Весенний бөһүөлэккэ төрөөбүт. Омугунан нуучча. Красноярскай кыраай Покровка с. олорбут. Саха Сиригэр Алдан көмүһү хостуур бириискэлэригэр үлэлээбит.
1941 сыллаахха атырдьах ыйыгар Алдан оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. 1943 сыл балаҕан ыйыттан фроҥҥа сэриилэспит.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1943 сыл ахсынньы 20 күнүнээҕи Ыйааҕынан Днепр өрүһү ситиһиилээхтик туорааһын, Днепр өрүс арҕаа кытылыгар плацдарм бигэтик бөҕөргөтүллүбүтүн, ону кытта хорсунун уонна геройдуу быһыытын көрдөрбүтүн иһин гвардия кыһыл армееһыгар Стрельцов Виктор Николаевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Сэрии кэннэ Саха Сиригэр Ленскэй бириискэлэригэр, Челябинскай уобалаһыгар үлэлээбит. Кривой Рог куоракка (Украина, Днепропетровскай уобалаһа) олорбут.
1972 сыл ыам ыйын 31 күнүгэр өлбүт.

# Стрельцов Виктор Николаевич
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (№ 1449) (20.12.1943)
* Ленин уордьана (20.12.1943)
# Ырх Битиг

«Ырх Битиг» («Таҥха кинигэтэ», Ïrq bitig, нуучч. -- Книга гаданий) — быһа холоон IХ үйэҕэ суруллубут былыргы түүрдэр пааматынньыктара. Уйгур каганатын саҕанааҕы кэмҥэ былыргы түүр бичигинэн суруллубут, 13,75х8,75 см кээмэйэдээх, 104 сирэйдээх дьоҕус кинигэ.

# Ырх Битиг
## Булууллуута уонна чинчийии

"Таҥха кинигэтин" А.Стейн диэн археолог 1907 сыллаахха Кытай Ганьсу провинциятын Дуньхуан оазиһыттан быһа холоон сүүрбэччэ биэрэстэлээх сиргэ турар "1000 будда хайатын хаспаҕа" диэн храм үлэһиттэн атын кинигэлэри кытта холбуу ылбыт. Бу кинигэни аан бастаан Вильгельм Томсен диэн Дания тюрколога чинчийэн, дьон билиитигэр таһаарбыт. "Ырх Битиг" билигин Лондоҥҥа Британия түмэлигэр хараллан сытар.
И.В. Стеблева кинигэ тиэкиһин хоһоон форматыгар киллэрбитэ. 2005 сыллаахха "Таҥха кинигэтэ" нууччалыы тылбаастанан тахсыбыта. Тылбаасчыт - А.&nbsp;В.&nbsp;Преловскай.

# Ырх Битиг
## Ис хоһооно

Кинигэ "аччыгый динтардарга" уонна "бурвагурдарга" -- манихей общинатын сулууспалаахтарыгар -- ону таһынан уопсастыба көннөрү чилиэннэригэр анаммыт. 65 поэтическай кэрчиктэртэн турар. Ол кэрчиктэргэ олох-дьаһах араас быһыыта, кыыл-сүөл, быһыы-майгы ойууланар. Кэрчиктэр бары "ол -- үчүгэй" эбэтэр "ол -- куһаҕан" диэнинэн түмүктэнэллэр.
Ити кинигэнэн хайдах таҥхалыыллара быһаарыллыбатах. Сорох учуонайдар этэллэринэн, Ырх Битиг түүлү тойоннуур кинигэ буолуон сөп.

# Ырх Битиг
## Тиэкис холобура

Анатолий Преловскай нууччалыы тылбааһыттан
   * 8. Мин -- көмүс бастаан моҕойбун,
   * көмүс эппин-сииммин
   * батаһынан хайа тартылар,
   * сыылыахпын наада хорооммуттан
   * барыахпын наада дьиэбиттэн...
   * Бил: ол -- олус куһаҕаҥҥа.
   10. Мин -- хорсун баабырбын, турабын хомус быыһыгар дьааһыйа, тыыллан.
   * Төбөм арыый көстөр, оттон этим-сииним
   * ойоору тыҥаан, күүрэн турар. Бил: ол -- үчүгэй. 22. Күөлгэ сиэркилэтин
   * түһэрбит дьахтар
   * Сарсыарда ытыыр
   * Киэһэ -- маккыраччы...
   Бил: ол -- куһаҕан
   куһаҕан уонна хомолтолоох.
   23. Эдэр уол тыаттан
   Кэҕэ элэмэс кутуругун булбут --
   Султаан курдук куорсуну
   Бэргэһэтигэр анньыннын...
   Ол -- олуч үчүгэй
   Дьолго дииллэр.

# Ырх Битиг
## Литэрэтиирэ

* Thomsen V. Dr. M. A. Stein`s Manuscripts in Turkish «Runic» Script from Miran and Tun-huang. Published and Translated by… JRAS, January, 1912, 181—227
* Малов С.&nbsp;Е. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. — М.-Л., 1951. — С. 80 — 92
* Каменные письмена. Древнетюркская поэзия VI—XII веков / Сост., пер., лит. обр. А. В. Преловского. — М.: Новый ключ, 2005. ISBN 5-7082-0147-9
* Кляшторный С.&nbsp;Г. Манихейский мотив в древнетюркской «Книге предзнаменований» // Тюркологический сборник 2005. Тюркские народы России и Великой степи. — М.: Издат. фирма «Восточная литература» РАН, 2006.
# Бырахтарыы

Бырахтарыы (өссө биллэрин курдук ааҥл. Schizophrenia эбэтэр нууч. шизофрения), мэйии ыарыыта, кыылларга даҕаны, дьоҥҥо даҕаны тарҕаммыт ыарыы. Статистика этэринэн Аан Дойдуга 1% дьон уонна 0,02% кыыл бырахтарар эбит.
Бырахтарыы ыарыыта икки төрүөттээх: мэйии травматын кэнниттэн эбэтэр генетическай төрүөттээх буолар.
Бырахтарыы сыыйа биллибэккэ сайдар, сүрүннээн киһи мэйиитэ көмпүүтэр курдук буоларын быһыытынан элбэх информацияҕа ыйанан хаалыан сөп, ол түмүгэр буккуллан хаалыан сөп. Өскөтүн мэйии буккуллар түгэнигэр уонна көммөт түгэнигэр - мэйии клеткалара алдьанан бараллар, онтон медиатордара ыгыллан барар. Сыыйа ыарыы киһи өйө бааллан, инбэлииткэ тиийэн өлөр суолга үктэнэр. Билиҥҥи медицина сатаан кыайбат уонна тохтоппот ыарыыларыттан биирдэстэрэ.
Сүрүн симптомнара: голлюцинация, буккуллуу, агрессия уонна өйө суох барыы. Шизофрения деменция ыарыыга майгынныыр, ол эрэн туспа төрүөттээх ыарыылар буолаллар бэйэ бэйэлэриттэн.
Бырахтарыы хас даҕаны көрүҥнэрдээх: параноидальнай бырахтарыы, сымыйаччы уонна акаары буолуу. Сороҕор бырахтарбыт дьон эккирэтиинэн бырахтарыы буолаллар.
Бырахтарбыт дьоҥҥо нейролептиктары биэрэллэр, ол эбэтэр ыгыллыбыт медиатордарын уоскуталлар. Ол эрэн бырахтарыы тохтоппоттор. Бырахтарыы эмтэммэт ыарыы буолар.
Эр дьон үксэ 18 саастарыттан ыалдьаллар, дьахталлар 30 саастарыгар. Кыыллар араас кэмҥэ.
# .kz

.kz диэн Казахстан үрдүк таhымнаах ил домена.
# Трофимова Варвара Алексеевна

Трофимова Варвара Алексеевна (1949 с. ыам ыйын 18 күнэ, Күүкэй с., Сунтаар оройуона, Саха АССР)

# Трофимова Варвара Алексеевна
## Олоҕун олуктара

· 1949 с. ыам ыйын 18 күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэй бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
· 1968 с. Сиэйэ орто оскуолатын бүтэрбитэ, ол кэннэ Бүлүү педучилищетын бүтэрэн алын кылаас учууталын идэтин ылбыта.
· 1978-1987 сс. Кириэстээх орто оскуолатыгар старшай баһаатайынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Дружина Павлик Морозов аатын сүгэрэ. Бу сылларга тимуровскай хамсааһын күүскэ сайдыбыта. Оройуоӊӊа дружина үлэтэ үрдүк ситиһиилэрдээх буолан, “уӊа флангалаах дружина” аатын чиэстээхтик сүкпүттэрэ. Варвара Алексеевна пионер баһаатайдыыр кэмигэр элбэх оҕо Бүтүн Сойуустааҕы “Артек”, “Орлёнок”, “Океан” лааҕырдарыгар сынньанар чиэскэ тиксибиттэрэ. Баһаатайдар куурустарыгар “Орлёнок” лааҕырга үөрэнэ бара сылдьан инструктор буолан кэлбитэ.
· 1987-1990 сс. алта саастаах оҕолорго, оскуола иһинэн кылаас тэриллибитэ. Онно баспытааталынан, онтон 9 сыл алын сүһүөххэ учууталынан үлэлээбитэ.
· Үлэлиир сылларыгар кини үлэтэ сыаналанан “За активную работу с пионерами” уонна Комсомол киин комитетын бэлиэлэринэн наҕараадаламмыта.
# Волынь уобалас

Волынь уобалаһа (укр. Волинська область) — Украина субъега. Киин куората — Луцкай. Дьонун ахсаана 1 041 375 (2014).
Халыып:Данные о субъекте Украины
# Кыргызстан сома

Кыргызстан сома — Кыргызстан Республикатын национальнай валютата. 1 сом 100 тыйыҥҥа тэҥнээх. Кыргызстан Парламена национальнай валютаны олохтуур туһунан Уурааҕа ыам ыйын 10 күнүгэр 1993 сыллаахха тахсыбыта.
# Тутулуга суох буолуу

Тутулуга суох буолуу диэн дойду эбэтэр ил олохтоохторун бэйэлэрин бэйэ салалталара. Суверенитет баар буолуохтаах.
# .us

.us диэн АХШ үрдүк таhымнаах ил домена.
# Геллер

Геллер (Heller, атыннык өссө Haller диэн) Häller (info) — Орто үйэлэргэ уонна Саҥа бириэмэҕэ Германия дойдуларын бытарытар манньыаттара; XX үйэҕэ — Чехия (чх haléř) уонна Словакия (словак. halier) бытарытар харчылара.
Аан бастаан геллер диэн 1200 сыллаахха Швабия Швебиш-Халле куоратыгар тахсыбыт пфеннигы (Schwäbisch Hall) ааттыыр этилэр.
Бастакы манньыаттар ыйааһыннара барыллаан 0,55 г этэ, 0,371 г үрүҥ көмүстээхтэрэ.
Кэлин геллер сыаната уонна хаачыстыбата хаста да уларыйбыта. XVI үйэҕэ геллер = 1/2 пфенниг тэҥнэспитэ.
Геллеры Германияҕа алтантан оҥоһуллубут биир эрдэтээҕи манньыатынан ааҕаллар (Вестфалия алтан геллердара XVI үйэҕэ тахсыбыттара). Алтан геллердары Баварияҕа 1856 сылга дылы уонна Франкфурт-на-Майне куоракка 1866 сылга дылы быспыттара (бу геллердар 1/8 крейцерга тэҥнэһэллэрэ. Бүтэһик геллер Германияҕа 1866 сыллаахха Гессен-Кассель княжествоҕа анаан тахсыбыта.
1892 сыллаахха Австро-Венгрияҕа саҥа харчы киллэриллибитэ — 1 Австро-Венгрия кроната, 100 геллерга тэҥнэһэрэ, (Венгрияҕа бытарытар манньыат филлер диэн ааттаммыта). Никельтан быһан 10 уонна 20 сыаналаах геллердары таһаараллара, 1 уонна 2 геллердары чаҥтан (боруонсаттан) оҥороллоро. Саҥа геллер 1/2 эргииртэн таһаарыллыбыт крейцерга тэҥнэһэрэ.
1904—1916 сыллардаахха Германскай Илин Африкаҕа (билиҥҥи Танзания, Руанда уонна Бурунди) 1/2, 1, 5, 10 уонна 20 сыаналаах геллер манньыаттара чаҥтан, алтантан, дьэс алтантан уонна алтан-никель холбоһугуттан быһыллыбыттара.
100 геллер = 1 рупияҕа тэҥнэһэрэ.
1918 сыллаахха, Австро-Венгрия империята үрэллибитин кэннэ, 100 геллерга тэҥнэһэр 1 кронаны Австрия (1924 сыл иннинэ) уонна Чехословакия (1921—1939 уонна 1945—1992 сс.) туттубуттара.
Чехословакия ыһыллыбытын кэннэ геллер 1/100 кронаҕа тэҥнэһэр Чехия уонна Словакия бытарытар манньыаттарынан буолбута.
2009 сыл тохсунньу 1 күнүттэн, Словакия евроҕа көспүтүнэн, геллер бу дойдуга бытарытар манньыат буолара тохтотуллубута. Чехияҕа бүтэһик геллер манньыаттара (50 геллердар) эргииртэн 2008 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр уһуллубуттара.

# Геллер
## Өссө маны көр

* Валюта
* Харчы
# Никифоров Илларион Руфович

Никифоров Илларион Руфович – көҥүл тустууга САССР спордун маастара.
Илларион Руфович хайыһарга сахаттан бастакы маастар буолар толору кыахтаах этэ. 1960 с. Саха сиригэр кэргэннии олимпийскай чемпионнар Алевтина уонна Павел Колчиннар кэлэ сылдьыбыттара. Кинилэр ити сырыыларыгар маастар нуорматын турнирын тэрийбиттэрэ. Итиннэ Илларион Руфович суолуттан туораан атын сиринэн сүүрэн элбэх бириэмэтин сүтэрбитэ. Финишкэ маастар нуорматыгар 6 сөк. тиийбэтэх этэ. Атаҕынан сүүрүүгэ эмиэ кыахтаах спортсмен. / В. Попов суруйуута

# Никифоров Илларион Руфович
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# 1705

1705 сыл.

# 1705
## Туох буолбута

* Киис суох буолбутуттан дьаһаак суотугар 6793 сыһыл тириитэ хомулунна.
* Олунньу 20 — Арассыыйаҕа Бүөтүр I рекруттары хомуйар туһунан ыйааҕа тахсыбыт.
* Кулун тутар 5 — Бүөтүр I рекруттары хомуйуу туһунан ыйаах таһааран, Арассыыйа импиэрийэтигэр аармыйаны олохтообут.

# 1705
## Төрөөбүттэр

* Алтынньы 29 — Миллер Герард Фридрих (Арассыыйаҕа кинини Фёдор Иванович Миллер диэн ааттыыллар этэ), академик, устуорук уонна археограф.

# 1705
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутия, хроника, факты, события. 1632 - 1917. Якутск, 2002 г.
# Деноминация

Деноминация (лат. denominátio — аатын уларытыы диэн тылыттан) — дойду харчытын (харчы — туох баар табаар сыанатын быһаарар уонна атастаһарга суолталаах уопсай эквивалент) суолтатын үрдэтии. Деноминация харчы эргиирин чэпчэтэр уонна харчы суолтатын үрдэтэр сыалтан ыытыллар. Деноминация түмүгэр эргииргэ сылдьар харчы уонна манньыат ахсаана аччыыр.

# Деноминация
## ССРС уонна АФ

ССРС уонна АФ устуоруйатыгар деноминация хаста да буолбута: 1922, 1923, 1924, 1947, 1961 уонна 1998 сылларга.

# Деноминация
## ССРС уонна АФ
### 1998

1997 атырдьах ыйын 4 күнүгэр Арассыыйа бэрэсидьиэнин № 822 Ыйааҕа тахсыбыта: «Об изменении нарицательной стоимости российских денежных знаков и масштаба цен».
   Постановляю cогласиться с предложением Правительства Российской Федерации и Центрального банка Российской Федерации об укрупнении российской денежной единицы, проведении с 1 января 1998 года деноминации рубля и замене обращающихся рублей на новые по соотношению 1000 рублей в деньгах старого образца на 1 рубль в новых деньгах, обеспечив параллельное обращение старых и новых денежных знаков в течение 1998 года.
Деноминация 1000:1 коэфициеннаах ыытыллыбыта, ол аата биир саҥа солкуобайга 1000 эргэ солкуобай тэҥнэһэр этэ (1993 уонна 1995 сс.). Деноминацияламматах манньыаттар бары төлөбүр сириэстибэтэ буолалларыттан тохтообуттара.
# Tefal

Tefal (Тефаль, Teflon уонна aluminium диэн тыллартан) — Францияҕа төрүттэммит аан дойду таһымнаах тэрилтэ, иһит хомуос уонна кухняҕа сыһыаннаах тэриллэри оҥорор. 1959 сыллаахха төрүттэммит. 1968 сыллаахтан ыла сүрүн акцияларын Groupe SEB атыылаһан ылбыта (ол хампаанньа Rowenta уонна Moulinex бреннэринэн биллэр).
Саха сиригэр Тефаль сүрүннээн хобордооҕунан биллэр. 1954 сыллаахха аан бастаан иһиккэ хоруо сыстыбат бүрүөһүнүн туһаммыта. Арассыыйа ырыынагар 1992 сыллаахха киирбитэ. 2009 сыллаахха Tefal 1 миллиард хобордооҕу оҥорон таһаарбытын туһунан биллэрбитэ.
# Киhи

Киhи (лат. Homo sapiens) — элбэх ахсааҥҥа дьон диэн Hominidae ыалга киирэр көнөтүк хаамар приматтар. ДНА көрдөрүүтүнэн дьон Африкаҕа 200,000 сыл кэриҥэ анараа өттүгэр үөскээбиттэр. Киhи cайдыылаах мэйиилээх, сатабыллара: абстракция, тыл, интроспекция уонна проблеманы быhаарыы. Киhи араас эттиктэри туттар илиилээх. Дьон Сир бары өттүлэригэр тарҕанан олороллор. 2008 с. от ыйыгар дьон ахсаана 6.7 млрд.
Атын үрдүкү приматтар курдук киhи айылҕаттан түөлбэлэhэр. Дьон бэйэ бэйэлэрин кытта билсэллэр - сүрүннээн тылынан кэпсэтэн уонна суруйсан — cанааны этэр уонна бэрсэр, тэрийсэр гына. Дьон социал структуралары тэрийэллэр, ол аата араас бөлөхтөр, ыалтан илгэ дылы.
Киһи икки көрүҥҥэ арахсар, арахсыылара дьон аймах ууһууругар тус-туспа аналлаах органнаахтар. Эр киһи; кини дьахтарга оҕо оҥорор член диэн органнаах. Дьахтар: эр киһиттэн оҕо ууһуур сиэмэтин ылан анал матка диэн органыгар 9 ыйы быһа илдьэ сылдьан ситэрэр оҕо гынар.
Эһиэхэ сүрүн үөрэҕитин, кайыштаргытын, ол иһигэр паараларгытын тас көстүүгүт.
саайталаа,
баһа-Дыгынас кулгаах-нос — кус-грех — тииһэ-Аллараа сыҥаах-сыҥаахтаах иэдэстэр;
моой — хабарҕата;
киһи илиитин бэгэччэгэр бэгэччэгэр — улахан тарбах;
сис тоноҕоһо - түөс иннэтэ;
дыгыныыр-пупок — половой органнар (половой член/или туөкүн клитора/влагалище) — анал дьөлөҕөс;
таз — бедро отоно — тобугунан — чолень — икра — атах хачынынан.
Киһи төбөтүн илин эҥээрэ, Үөһээ кыраныысса устун, Аллараа өттүнэн, Аллараа муннуктарынан, алларааттан уонна кулгаахтаах ракин мутуктарынан алларааттан, сэҥийэтигэр ааспыттар.
# Караимнар

Караимнар — түүр тыллаах омуктар, урут ыраахтааҕылаах Арассыыйа саҕана иудаизм салаата итэҕэллээх дьону ааттыыллара.
Былыргы караимнар сүнньүнэн Кырыым тумул арыыга олорбуттара. Аныгы караимнар тарҕанан олороллор, үгүстэрэ тылларын умнан ыаллыы омуктарын тылларынан саҥараллар. Үгүстэрэ бэйэлэрин хазаардартан утумнууллар.
Биллэр караим — Дьокуускайга төрөөбүт генерал Иннокентий Смолин.
# Аита Шапошникова

Шапошникова Аита Ефимовна — суруналыыс, тылбаасчыт, литератураны ырытааччы.
1974 сыллаахха, Саха сирин биллиилээх суруйааччытын Семен Данилов модьуйуутунан, А.М. Горький аатынан Литературнай үнүстүүккэ үөрэнэ киирбитэ. Үнүстүүккэ Саха сириттэн үөрэххэ талыллыбыт оҕолору кытта бөлөҕүнэнсахалыыттан нууччалыыга тылбаастыырга үөрэммиттэрэ. Ол кэмҥэ тылтан тылга тылбаас уһулуччу суолталааҕа, дьоҥҥо-сэргэҕэ наадалааҕа. Хомойуох иһин, Аита Шапошникова үөрэҕин бүтэрэригэр, суруйааччылар Союзтарын иһинэн тылбаасчыттар бөлөхтөрүн тэрийиэхтээх үлэлээһинин былааннаабыт, Семен Данилов олохтон туораабыта. Ол иһин үлэ буларыгар ыарахаттары көрсүбүтэ. Бииргэ үөрэммит тылбаасчыттартан үлэ булуутугар Аита ордук табыллыбыта. "Хотугу Сулус" эрэдээксийэтигэр үлэлии киирбитэ. 20 сыл тухары эрэдээксийэҕэ үлэлээн Далан, Николай Габышев, Софрон Данилов, Николай Заболоцкай-Чысхаан, Иван Федосеев уо. д. а. айымньыларын тылбаастаабыта. Барыларыттан ордук бөдөҥ үлэтэ - Далан "Тыгын Дархан" айымньыта буолбута. Бу айымньыыны тылбаастырга Аита элбэх ыарахаттары көрсүбүт эбит. Саха дьоно ис иһиттэн эрэ өйдүүр сомоҕо домохтору уонна да атын таба этиилэри сахалыыттан нууччалыыга тылбаастыырыгар өйдөбүлүн быһааран уонна Далан уус-уран истиилин, тылын-өһүн баайын сүтэрбэккэ тылбаастыахтаах этэ. "Тыгын Дархан" историческай арамааныттан ураты хайысхалаах Библияны саха тылыгар тылбастааһына буолар.

# Аита Шапошникова
## Олоҕун олуктара

* 1957 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр Нам улууһун Нам сэлиэнньэтигэр худуоһунньук ыалыгар төрөөбүтэ.
* 1979 с. — А. М. Горькай аатынан Литературнай институту бүтэрбит.
* «Хотугу сулус», «Чуораанчык» («Колокольчик»), «Полярная звезда» сурунааллар редакцияларыгар үлэлээбитэ.
* 1994 сылтан — «Далбар Хотун» дьахталларга аналлаах сурунаал редакциятыгар эппиэттээх секретарь.
* 1995 с. — Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* Билиҥҥи кэмҥэ — «Далбар хотун» главнай редактора.

# Аита Шапошникова
## Олоҕун олуктара
#### Айар үлэтэ

Бастакы саха тылыттан тылбаастара «Полярная звезда» сурунаалга бэчээттэммитэр. Бастакы тылбааһын кинигэтэ «Спасение лебедя» (И. Егоров) 1981 сыллаахха күн сирин көрбүт. А. Шапошникова хомоҕой тыллаах тылбаасчытынан биллэр. Тылбаастара республика араас хаһыаттарыгар уонна сурунаалларыгар, холбоһук хомуурунньуктара, «Литературная Россия» нэдиэлэ аайы тахсар хаһыакка о. д. а. киин таһаарыыларга бэчээттэммиттэрэ. Саха билиҥҥи прозатын уонна поэзиятын ырытааччы, саха суруйааччыларын литературнай мжтириэттэрин суруйбута.

# Аита Шапошникова
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Ийэтэ — Ольга Васильевна. нуучча тылын уонна литературатын учуутала
* Аҕата — Шапошников Ефим Михайлович, худуоһунньук

# Аита Шапошникова
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «За заслуги перед Отечеством» 2 ст. уордьан мэтээлэ (2000)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ (2005)
* Россия Улахан литературнай бириэмийэтин лауреата (2007) (Сибэтиэй суруйуу кинигэлэрин (книги Священного Писания) тылбааһын иһин)
# Дьалбыыр

Дьалбыыр - алҕааһын, куһаҕан тыыны, ыарыыны үүрээр соруктаах үөтүү, тэйитии. Иккис суолтата - ойуун кымньыыта - үс, сэттэ эбэтэр тоҕус сиринэн кыл баайыллыбыт талаҕа.
# Сент Винсент уонна Гренадиннар

Сент Винсент уонна Гренадиннар (ааҥл. Saint Vincent and the Grenadines) диэн Кариб байҕалын илин өттүгэр баар арыы дойду. Иэнэ 389 км², олохтоохторун ахсаана 120,000. Киин куората Киҥстаун.
# Саха Национальнай уус-уран түмэлэ

Саха Национальнай уус-уран түмэлэ — ойуулуур ускуустуба бары көрүҥнэрин, тас дойдулар, нуучча, Арассыыйа XVI—XX үйэлэргэ үлэлээбит маастардарын үлэлэрин, XVIII үйэттэн саҕалаан XXI үйэ саҕаланыытыгар дылы Саха Сирин ускуустубатын көрдөрөр түмэл.
Аан бастаан түмэл тэрийэр туһунан «Саха кэскилэ» уопсастыба этии киллэрбитэ: 1925 сыллаахха Хартыына галереятын арыйыы бырайыага көрүллүбүтэ, 1926 с. — ойуулуур ускуустуба быыстапката тэриллибитэ, 1927 сыллаахха галерея боппуруоһун Саха АССР бырабыыталыстыбата өйөөбүтэ. ЯЦИК СНК бэрэстээтэлэ М. К. Аммосов КЯР (Комиссия Академии наук СССР по изучению производительных сил ЯАССР) нөҥүө РСФСР Наркомпроһун музейдарын салаатын кытта нуучча уонна тас дойдулар классиктарын хартыыналарын ыыталларын туһунан кэпсэтии ыыппыта. Анал тэриллибит хамыыһыйа Иркутскайдааҕы уус-уран галерея хранителин Б. И. Лебединскэйи үлэҕэ ылбыта. Бу худуоһунньук Сибиир худуоһунньуктарыттан Саха Сиригэр анаан хартыына хомуйбута, уонна бэйэтэ “Река Лена при впадении в нее Алдана” (1928) диэн пейзаж-панно суруйбута.

# Саха Национальнай уус-уран түмэлэ
## Түмэл салайааччылара

1946—1952 Кандинскай Вячеслав Алексеевич (1902—1980), Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, живописец.
1952—1975 Габышев Лев Михайлович (1923—1975), Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, живописец.
1975—1983 Петров Виктор Григорьевич (1928 төр.), СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, живописец.
1984—1993 Васильева Наталья Михайловна (1938 төр.), искусствовед.
1993 — билиҥҥэ дылы Габышева Ася Львовна, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, искусствовед.