yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кривошеев Виталий Сергеевич

Кривошеев Виталий Сергеевич (Тохсунньу 19 1987, Харьков) диэн Украин уонна политига. От ыйа 15 2012, Виталий Кривошеев уонна Украин Национальнай Сойуустара партия баhылыга.
# Улуу Хоро

Сэһэн Боло суруйарынан, саха омук үс суол өбүгэлээх. Эллэйи уонна Омоҕойу сэргэ Улуу Хоро ааттанар. Хоролор көһөн кэлиилэрин туһунан атын номоххо кэпсэнэр. Улуу Хоро диэн ааттаах киһи, элбэх киһилээх, сүөһүлээх илин диэкиттэн кэлбит. Бэйэтэ оҕус миҥэлээх көһөн испит. Алданы, Амманы, Тааттаны туораан иһэн, ааттаан ааспыт. Билиҥҥи Бороҕон улууһугар, Мүрү күөлүгэр тохтообут. Манна этиллэринэн, Таатта өрүһүн аата Улуу Хоро «Ээт татай» диэн саҥа аллайыытыттан тахсыбыт. Билиҥҥэ диэри Таттай диэн харыстыыр аат Байкал таһынааҕы хоролорго туттуллар эбит, улаханнык соһуйдахтарына, үөрдэхтэринэ, хомойдохторуна өмүрэн этиллэр эбит. II Камчатскай экспедиция матырыйааллара көрдөрөллөрүнэн, Омоҕой бииһигэр кэлин бурят-хоринецтар холбоспуттар. Онон хоролор туора омук дьоно буолаллар, кэлин сахаларга холбоспуттар, кинилэр ортолоругар олорон өр кэмҥэ диэри бэйэлэрин тылларын тутта сылдьыбыттар.
Хоролор Улуу Хоро уонна Тыгын баһылыктаах соҕурууттан кэлбиттэр, уонна элбэх сылгы, ынах сүөһүнү үүрэн аҕалбыттар. Олохтоох тоҥустары кырган баран, кинилэр сирдэригэр олохсуйбуттар. Тыгын хоролору кытта Ытык Күөл (Туймаадаҕа баар) таһыгар олохсуйбут. Байан баран, бэйэтин бас билэр сирдэрин кэҥэтэргэ санаммыт. Yгүс сирдэри, Алданы, Амманы, Тааттаны, Бүлүүнү, Дьааҥыны кини маҥнай ааттаабыт. Туймаадаҕа урут эмиэ хоролор олорбуттар. Кэлин сэрииһит Тыгын Тойон, Хоро ууһун күүстээх бухатыырын өлөрөн баран, урут хоролор сирдэрин ылбыт, уонна бэйэтигэр холбообут.
# Liebherr

LIEBHERR (Либһерр), Германия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан промышленнай бөлөх буолар, самосваллартан саҕалаан холодильниктары тиийэ оҥорор. Либһерр оҥорор тэриллэрэ үрдүк хаачыстыбаҕа эппиэттиир, холодильниктара премиум класс эппиэттиир.

# Liebherr
## Деятельность

Бу бөлөххө аан дойдуга 130 хампаанньа киирэр — аан дойду биир бастыҥ оҥорон таһаарааччыларыттан биирдэстэрэ-тутуу уонна атын техниканы (подъемнай кырааннар, самосваллар уо. д. А.).
Бөлөххө авиационнай комплектары оҥорон таһаарар отделение эмиэ киирэр.
Эмиэ ити маарканан бытовой холодильнай техника (морозильниктар, холодильниктар) оҥоһуллар.

# Liebherr
## Бас билээччилэр уонна салалта

"Бүлүү" бөлөх холдинговай хампаанньата Либхерр дьиэ кэргэттэрин толору бас билэр Бүлүү куоратыгар (Фрибур, Швейцария) баар. Ыал тэрилтэтэ иккис көлүөнэ илиитигэр баар уонна кинилэргэ бииргэ Либхер уонна Вилюхер оҥоһуктарын салайар. 2012 сыллаахха сорох подразделениелар салалталарыгар үһүс көлүөнэ бастакы бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар: София Альбехт, Ян Либхерр, Рюф Патриологията уонна Штефан Вольфарт.
# Иванов Фёдор Романович

Иванов Федор Романович Хайахсыт нэһилиэгин олохтоохторо Иванов Роман Гаврильевич, Иванова Варвара Егоровна улахан уоллара Иванов Федор Романович 1937 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 5 саастааҕар Хоту көһөрүллүүгэ ийэтин Варвараны кытта барбыт. Онон Федор Романович Хоту көһөрүллүү кыттыылааҕа. Көһөрүллүүттэн кэлэн баран Хайахсыт 7 кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ киирэр. Начальнай кылааска Уорҕаҕа үөрэммит.
Хайахсыт сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, 1954-55 сс. Дириҥ оскуолатыгар үөрэнэ кэлэр. Онус кылааһы 1957 сыллаахха бүтэрэн, комсомол путевкатынан «Оскуола – производство – үрдүк үөрэх» дэвиһинэн, төрөөбүт холкуоһугар бастаан суотчутунан, онтон бөдөҥсүбүт Эрилик Эристиин холкуос «Мэлдьэхсититээҕи» учаастагар солбуйар биригэдьииринэн үлэлиир. Кини үлэлиир кэмигэр «Тапталлаах» ыччат фермата үүтү ыаһына 2000 лиитирэ кирбиини ылбыта. Үлэлиир сылларыгар ыччаты кытта сибээһи тутуһара, тылын ылыннарар салайааччы быһыытынан биллибитэ. Ол иһин кинини Улахан Эрилик саҕана Бахсыга Биригэдьииринэн анааннар үлэлэтэ ыыппыттара.
Cалгыы 1961 сыллаахха Чурапчы орто оскуолатын базатыгар XI педагогическай кылааска үөрэнэн, начальнай кылаас учууталын идэтин ылар. Чакыр начальнай оскуолатыгар учууталлыыр, бу оскуолаҕа сэбиэдэссэйинэн үлэлиир. Ити кэмнэргэ оройуон ыччатын биир санааҕа түмэн, ыччат лидерэ буолар.
1965 сыллаахха күһүн, атырдьах ыйыгар Федоры кытта ыал буолбута .
Иванов Федор Романович төһө да үлэ үөһүгэр сырыттар, СГУ историческай факультетын бүтэрэн, историк специальноһын ылбыта. Онон 4 сыл тухары Чурапчытааҕы ыччат киэһээҥҥи оскуолатыгар директорынан үлэлээбитэ.
1971-1975 сс. Хайахсыт орто оскуолатыгар ананан директорынан үлэлиир. Бастаан Хайахсыкка үлэлии тахсарбытыгар, эргэ умайбыт оскуолаҕа үлэлээбиттэрэ.
Саҥа корпус үлэтэ киириитигэр, оскуола коллектива, техническэй үлэһиттэр, нэһилиэнньэ олохтоохторо бары активнай кыттыыны ылбыппыт.
Федор Романович нэһилиэк олоҕор активнайдык кыттара, ол курдук исполком чилиэнэ, партийнай тэрилтэ секретара, пропагандист. Зонанан үлэни нэһилиэккэ иилээн-саҕалаан улэлэтэрэ. Салайааччы быһыытынан ирдэбиллээх, эппитин толорторор буолан, дьон-сэргэ ытыктабылын ылбыта. Кини куруутун үөрэ-көтө, кэпсии-ипсии сылдьара, дьону сыаналыыр, кими да куһаҕан үлэһит диэбэт, киһиэхэ барытыгар биир тэҥ сыһыаннааҕа.
Дьиэ кэргэҥҥэ, оҕолоругар эйэҕэс сыһыаннаах, бииргэ төрөөбүттэрин, балтыларын, бырааттарын олус таптыыра, куруутун сыллыы сылдьара. Киһиэхэ барытыгар үчүгэйи эрэ баҕарара.
Эбээм Сүөдэрдиин 10 эрэ сыл наһаа эйэлээхтик, дьоллоохтук олорбуппут, кини 38 эрэ сааһыгар олохтон барбыта. 1975 сыллаахха 3 оҕо аҕата суох хаалбыта. Түрөөбүт дойдутун олус күүскэ таптыыра, элбэх былааннардах этэ.
# Сибиирдэр

Сибиирдэр (Сибиряктар, нууч. сибиряки) - Сибиир олохтоохторун барыларын ааттыылар. Сибиир дьоно сэргэтэ интернациол соҕус буолар, ол курдук нууччалар 74% ылаллар, ол кынан баран сибиир нууччалара, киин Арассыыйа нууччаларыттан менталитеттара, тылларын диалега уратылаах диэн ааттыыллар. Сорох чинчийээччилэр туспа саҥа үөскээн эрэр омук дииллэр.
# Россия К

Россия К
ВГТРК хампаанньа иһигэр киирэр телеканаал. Бу каналга Арассыыйа уонна Аан дойду культууратын сонуннара, биллиилээх опернай ырыаһыттар кэнсиэртэрэ, интеллектуальнай викториналар, литература туһунан биэриилэр көстөллөр.
# Леди Гага

Леди Гага (ааҥл. Lady Gaga; 1986 сыл кулун тутар 28 күнүгэр төрөөбүт) дьиҥ аата Стефани Джоанне Анджелина Джерманотта (ааҥл. Stefani Joanne Angelina Germanotta). - Америка ырыаһыта, үҥкүүһүтэ, диджейа уонна композитора.
Грэмми 5 бириэмиэтин уонна MTV 30 бириэмиэтин хаһаайката. Кини 4 сааhыттан пионина5а оонньуур. Гага тороппуттэрэ итальянскай предпринимательэр Джерманотта уонна Синтия Биссет. 4 сааhыттан бэйэтэ пионина5а оонньуурга уорэммит. 11 сааhыттан католическай оскуола5а киирбит "Монастырь святого Христа". Бу оскуола5а биллэр бииргэ торообут эдьийдэр Хилтоннар уорэммиттэр. 17 сааhыгар эрдэ Клив Дэвис программатын туттарбыт Нью-Йорк искуство оскуолатыгар музыкальнай театырын программатын. Стефани бэйэтин сценическай аатын Леди Гага "Again, Again" диэн ырыатын ыллыы сырытта5ына айбыт. Бу псевдоним Queen "Radio Ga-Ga" диэн ырыаттан ылбыт. Гага 2008 сылга "The Fame" диэн альбом таьаарбыта. 2008 сыл буттуутэ Гага Гремми диэн музыкальнай премия5а на5араадаламмыта категорията "Лучшая танцевальная запись". Тохсунньу 12 кунугэр 2009 сылга Гага "The Fame Ball" (нучч. "Бал Славы") диэн тууру биллэрбитэ. Сэтинньи 23 кунугэр 2009 сылга Гага "The Fame Monster" диэн альбомун таьаарбыта. Леди Гага "The Monster Ball" (нучч."Бал Монстров") диэн иккис туурун са5алаабыта. "Born This Way" диэн иккис студийнай альбомун таьаарбыта 2011 сылга. "Born This Way" диэн уьус туурун са5алаабыта. "ArtPop" уьус студийнай Леди Гага альбома.
# Тустаах чинчийии

Граффити (ааҥл. graffiti) — ойуу уонна сурук, хайы тардыллыбыт, кыраасканнан уонна чэрниилэнэн истиэнэҕэ у.д.а сиргэ суруллубут уонна уруьуйдаммыт . Граффитины ханнык баҕар уулуссаҕа уруьуйдаммыт ойууну этэллэр , онно тугу баҕар керуеххэ сеп: кеннеру суруктан кэрэ ойууларга дылы.
Бу тиэрмин уруккуттан туттуллар, эрээри синньигэс суолтаҕа. «Граффити» — хайа тардыллыбыт суруктар (тиэрмин итальянскай тылтан тахсыбыт graffiare — «хайа тардааьын»).
Билинни бириэмэҕэ кэтиттик тарҕаммыт спрей-арт, ол аата граффити ойуу аэрозольнай краска кеметунэн.
# .no

.no диэн Норвегия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Конников Гаврил Иннокентьевич

Конников Гаврил Иннокентьевич - Аҕа дойду улуу сэриитин кытыылааҕа, Тиихэй акыйааннааҕы флокка сулууспалаабыт, Үтүөлээх железнодоржник.
Аҕата Алдан сахата, 9 ыйдааҕар ийэтэ өлөн эдьиийдэригэр иитиллибит. Скрябиннар диэн бэрт сэниэ ыаллартан төрүттээҕин билэр эбит. Уолу кыра эрдэҕинэ Охуоскайга илдьибиттэр. Сэриигэ 1942 сыллаахха, уон аҕыстааҕар ыҥырыллыбыт. Кэргэнин Нина Борисовналыын үс сыл Биробиджааҥҥа олорбуттар, онтон Литовко диэн ыстаансыйаҕа олохсуйбуттар.
# Потапов Виктор Филиппович

Потапов Виктор Филиппович — Саха сирин үөрэхтээһинигэр бөдөҥ кылааты киллэрбит Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, дьоҕурдаах оҕолору көрдүүр уонна сайыннарар Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Дьоҕур» уопсастыбатын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, Өрөспүүбүлэтээҕи Лиссиэй учуутала.

# Потапов Виктор Филиппович
## Олоҕун олуктара

1950 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. ССРС Норуодунай учуутала М. А. Алексеев тэрийбит физика-математика кылааһын бастакы бүтэрбиттэртэн биирдэстэрэ.
* 1977-1990 сс. — Үөһээ Бүлүүтээҕи 2№ орто оскуола учуутала.
* 1990-1996 сс. — Үөһээ Бүлүүтээҕи гимназия учуутала.
* 1996 сыллаахтан — Өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэйгэ (араас сылларга РК, РФМШ) физика учуутала, дириэктэри билимҥэ-мэтиэдикэҕэ солбуйааччы.

# Потапов Виктор Филиппович
## Үлэтэ

Потапов В. Ф. — физикаҕа өрөспүүбүлүкэ оскуолатын оҕолорун хамаандатын тириэнньэрэ, өрөспүүбүлүкэтээҕи олимпиадалар тиэкистэрин суруйааччы.
# Алжир динаара

Алжир динаара (араб. دينار جزائري‎, DZD) диэн Алжир валютатын биирдигэ.
# Дубна

Координаталара: 56°45′ с. ш. 37°09′ в. д.﻿ / ﻿56.750° с. ш. 37.150° в. д.﻿ / 56.750; 37.150
Дубна (нууч. Дубна) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, ядернай физика научнай киин.
Уобалас кииниттэн (Москва) 115 км сиргэ. Волга өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 125 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 62 534 киһи этэ, иэнэ — 71,66 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 872 киһи.
Олохтоммут сыла — 1956.
Куорат баһылыга — Валерий Прох.
Почтатын индэксэ — 141981, 141986, 141980, төлөппүөнүн куода — +7 49621, ОКАТО куода — 46 418.

# Дубна
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта Архыыптаммыт 2009, Алтынньы 19 күнүгэр.
# Ксенофонтов Владимир Васильевич

Ксенофонтов Владимир Васильевич — композитор.

# Ксенофонтов Владимир Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1947 сыллаахха бэс ыйын 5 күнүгэр Саха АССР Үөһээ Бүлүү оройуонун Далыр с. төрөөбүт.
* 1971 с. — Илин-Сибиирдээҕи култуура институтун бүтэрбит.
* 1983 с. — Уфатааҕы Государственнай искусство Институтун бүтэрбит.
* ССРС, РФ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин композитордарын Сойуустарын чилиэнэ.

# Ксенофонтов Владимир Васильевич
## Айымньылара

* «Сарыал», опера
* «Саасчаана и Сардаана», опера
* «Прометей России», оратория
* «Памяти матери», кантата
* «Манчаары», вокальнай-симфоническай поэма
* «Уруй Айхал», ода-кантата
* «Аал-Луук Мас», симфония
* «Бохсуруйуу», балет
* «Пробуждение Туймаады», балет
* «Күөрэгэй-куо», балет

# Ксенофонтов Владимир Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ

# Ксенофонтов Владимир Васильевич
## Өссө маны көр

* Ньурба куоратын Ытык олохтоохторо
# Уттар Прадыш

Халыып:Intro length
Координаталара: 26°51′ с. ш. 80°55′ в. д.﻿ / ﻿26.85° с. ш. 80.91° в. д.﻿ / 26.85; 80.91
Уттар Прадыш (Уттар Прадеш, Uttar Pradesh, उत्तर प्रदेश, اتر پردیش ) - Индия биир саамай улахан штата буолар уонна нэһилиэнньэтинэн саамай улахан буолар. Иэнэ 243,288 тыс. км2. Нэһилиэнньэтэ 201 мөллүйүөнтэн тахса (2009). Киин куората - Лакхнау. Онтон арыый улахан куораттара - Канпур, Агра, Варанаси, Мератх, Илахабад (Аллахабад), Газиабад у.д.а.
# Аскиз (сэлиэнньэ)

Аски́з (хак. Асхыс) — сэлиэнньэ, Хакаас өрөспүүбүлүкэтин Аскиз оройуонун административнай киинэ Аскиз нэһилиэктээҕи сэбиэтин киин. Өрөспүүбүлүкэ биир саамай кырдьаҕас нэһилиэнньэлээх пууна, хакаастар түөлбэлээн олорор сирдэрэ.

# Аскиз (сэлиэнньэ)
## Сэлиэнньэ аата

Аскиз нэһилиэнньэлээх пуун Аскиз диэн Абакан өрүс хаҥас салаатын аатынан ааттамы сэлиэнньэ, гидроним буолар.

# Аскиз (сэлиэнньэ)
## Турар сир

Аскил сэлиэнньэтэ Абакан куораттан соҕуруулуу арҕаа диэки бардахха, 95К - 002 Абакан — Ак Довурак (Тыва) айан суолун 93 килэмиэтиригэр, баар. Бу сэлиэнньэттэн Аскиз — Вершина Тёи диэн киэҥ айан суола саҕалар. Суол кэлин, ситэри тутулуннаҕына, Хакасияны Кемерово уобалаһын кытта холбуоктаах. Сэлиэнньэни эргийэ барар суол оҥоһуллубута.
Чертыковская уонна Аскиз диэн саамай чугас сытар тимир суол ыстаансыйаларыгар диэри: 0,5 уонна 7 км буолаллар. Олортон саамай чугас сытааччыта Раздольная тимир суол ыстаансыйата буолар. Онно Абакан — Бискамжа түргэн сырыылаах электро пуойас тохтоон ааһар.

# Аскиз (сэлиэнньэ)
## Устуоруйат

Аскиз — Хакасиия биир саамай былыргы уонна дириҥ силистээ мутуктаах, устуоруйалаах сэлиэнньэтэ буолар. Манна өссө 1771 сыллаахха биир бастакынан Аскиз үрэх төрдүгэр мас таҥара дьиэтэ оҥоһуллубута.
Нэһилиэнньэлээх пуун сыыйа баайа улаатан испитэ уонна кэлин тиһэҕэр, 1858 сыллаахха, Саҕайдааҕы истиэп дууматын киинэ буола кубулуйбута. 1858 сылааҕы ааҕынан, ол кииҥҥэ 40 ыал олбуора баара, нэҥилиэнньэтин ахсаана 221 киһи этэ.

# Аскиз (сэлиэнньэ)
## Нэһилиэнньэтэ

Хаһаайыстыбатын ахсаана: 2514. Нэһилиэнньэтэ 7 127 человек (01.01.2004).

# Аскиз (сэлиэнньэ)
## Нэһилиэнньэтэ
### Омугунан састааюа

Хакаастар (66 %), нууччалар (33 %), ниэмэстэр, украиннар, татаардар уо.д.а.

# Аскиз (сэлиэнньэ)
## Өссө көр

* Аскизская инородная управа
* Аскиз
* Хакасия
# Суон тумустар уустара

Суон тумустар уустара (нууч. Род Дубоносы, лат. Coccothraustes) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Суон тумус.

# Суон тумустар уустара
## Өссө маны көр

* Чиижтар уустара,
* Чооруостар уустара,
* Зябликтар уустара,
* Тыллаах чыычаахтар уустара,
* Тойон ымыылар уустара,
* Клестар уустара,
* Ымыылар уустара,
* Таас чыычаахтарын ууһа
# Баай (география)

Географияҕа, баай диэн даҕааһын суолталаах (баай күөл, баай сир, баай дойду).

# Баай (география)
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Ыстаан көрүҥнэрэ
## Былыргы сахалар ыстааннарын көрүҥнэрэ

* Сулбурутуу ыстаан
* Typaҕac ыстаан
* Сутуруо

# Ыстаан көрүҥнэрэ
## Өссө маны көр

* Атах таҥаһа
* Үтүлүк
# Курахал

Курахал (лат. Stercoraraus parasiticus, нууч. поморник короткохвостый) — Курахаллыҥылар кэргэннэригэр киирэр сырдык эбэтэр хараҥа өҥнөөх байҕал кытылыгар туундараҕа сайылыыр сымыыттыыр көтөр.
# Банда байҕал

Банда байҕал — Чуумпу океан арҕаа өттүнээҕи байҕала, Малай архипелаг арыыларын ыккардыларынан сытар.
Иэнэ — 714& тыһ.км². Устата хотуттан соҕуруу 500 км., илинтэн арҕаа — 1000 км. Дьириҥэ — 7440 метрга тиийэр.
Сүрүн порда Амбон (Индонезия).

# Банда байҕал
## Өссө маны көр

* Tomascik, Tomas. The Ecology of the Indonesian Seas. Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN 0-19-850186-2.
# Улахан турукаан

Улахан турукаан (обыкновенная гага, Somateria mollissima L.) — Европа, Илин Сибиир уонна Хотугу Америка хотугу кытылларыгар үөскүүр бөдөҥ кус. Кытылга, арыыларга элбэх буолан уйаланар. Уйаланар сирин соҕуруу өттүгэр кыстыыр. Ууһуур кэмиттэн ураты кэмҥэ үөрдүүр. Байҕал харамайдарынан аһыыр.

# Улахан турукаан
## Галерея

* Adult male in eclipse plumage
* Male first winter plumage. Note how similar this is to the adult eclipse plumage.
* Тыһыта
* Тыһыта
* Eider duck skin coat
* Traditional nestingboxes
* Eider nest on tundra in Canadian arctic
* ID composite
* Small eider creche: three adult females over six ducklings at Biddeford Pool, ME.
* Museum specimen

# Улахан турукаан
## Өссө маны көр

* Сыа муруннаах турукаан
* Турукаан
* Кыра турукаан

# Улахан турукаан
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# Оҕуруо

Оҕуруо (хоруоҥка, мөһүүрэ)
* Үрүҥ оҕуруо.
* Үрүҥ мөһүүрэ оҕуруо.
* Балык хараҕа (кус хараҕа) оҕуруо.
* Саһархай ogypyo.
* Араҕас оҕуруо.
* Дабархай оҕуруо.
* Сылгы иигэ оҕуруо.
* Отон оҕуруо — хараҥа кыһыл.
* Тэтэркэй оҕуруо.
* Унаар оҕуруо — сырдык халлаан күөҕэ.
* Хампа оҕуруо — от-мас күөҕэ.
* Торҕо оҕуруо — буруо өҥө оҕуруо.
* Үлүйбүт хара оҕуруо.
* Хара оҕуруо.
* Хороҥ оҕуруо.
* Мииһэр оҕуруо, сөлүөкэй оҕуруо.
* Сиикэй хоруоҥка — сырдык от күөҕэ, о.д.а.
# Махтал!

«Махтал!» — Арассыыйаҕа бастакы үтүөнү оҥорор маҕаһыын, 2010 сыллаахха тэриллибитэ. Билигин 4 маҕаһыыннаах уонна таҥаска, атах таҕаһыгар, кинигэлэргэ уо.д.а. аналлаах 20 кэнтейнердаах атыы ситимэ. Маҕаһыын түмэт урбаан бириинсиптэрин тутуһарын туһунан биллэрэр.

# Махтал!
## Үлэтэ

2010 сыллаахха Санкт-Петербурга аһыллыбыт «Махтал!» маҕаһыын - Арассыыйаҕа бастакы үтүөнү оҥорор маҕаһыын буолар. Маҕаһыын хас да Арассыыйа үтүөнү оҥорор тэрилтэлэрин кытта үлэлэһэр. Маҕаһыын үлэлиир схематынан бэриллибит малтан 90 % үтүөнү оҥорор тэрилтэлэргэ барар эбэтэр босхо нэһилиэнньэ кыһалҕалаах дьонугар (кыра дохуоттаах дьиэ кэргэннэргэ, биэнсийэлээхтэргэ, кыаҕа суох дьоҥҥо уо.д.а.) түҥэтиллэр. Табаар атын 10 % атыыга барар. Туһанарга сөбө суох таҥас хаттаан оҥоһууга ыытыллар. Атыыттан киирбит харчы административнай ороскуоттарга туһаныллар, ыраас дохуот быһа үтүөнү оҥорор тэрилтэлэргэ аһардыллар. Итини кытта маҕаһыын үтүөнү оҥорор тэрилтэлэр араас сувенирдарын атыылыыр, атыыттан киирбит харчы ол тэрилтэлэр бырайыактарыгар барар.
2014 сылтан Санкт-Петербурга маҕаһыын дьон биэрэр таҥастарын, атах таҥастарын, кинигэлэри о.д.а. хомуйарга аналлаах контейнердары туруорбута. 2015 сыл кулун тутарга куоракка оннук 20 контейнер туруоруллбут.

# Махтал!
## Көмөтө

Үлэтин бастакы сылыгар, Санкт-Петербурга биир эрэ «Махтал!» маҕаһыын баар эрдэҕинэ, маҕаһыын салайааччылара, бэйэлэрэ этэллэринэн, үбү аһардарга сүрэх бобуллуута ыарыылаах оҕолорго көмөлөһөр «Детские сердца» пуонданы уонна «Ночлежканы» талбыттар.
2015 сыл ыам ыйыгар «Махтал!» маҕаһыыннара үтүөнү оҥоруу соруктаах 3 765 255 солкуобайы хомуйбут.
Итини таһынан хас биирдии маҕаһыыҥҥа Ночлежка (тэрилтэ) харчы хомуйар иһиттэрэ туруоруллубуттара, ол иһиттэргэ дьон дьиэтэ суох дьоҥҥо анаан аһылыкка харчы сиэртибэлииллэр. 2015 сыл ыам ыйын 5 күнүнэн «Ночлежкаҕа» 86 225 солкуобайы хомуйан биэрбиттэр.
# Сиднев Алексей Владимирович

Алексей Владимирович Сиднев – Senior Group (www.seniorgroup.ru) аахсыйалаҕа уонна генеральнай дириэктэрэ, түмэт урбаанньыт, “Мир старшего поколения” диэн аҕа саастаах уонна кырдьаҕас дьон олоҕун-дьаһаҕын тупсарарга туһуламмыт кэмиэрчэскэйэ суох холбоһук төрүттээччитэ уонна бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ; Москубатааҕы Норуоттар икки ардыларынааҕы үнүбэрсиэт Выпускниктарын ассоциациятын бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ; саҥа саҕалаан эрэр урбаанньыттар настаабыньыктара (ментор).
Алексей Сиднев Москубатааҕы энергетичэскэй үнүстүүтү “инженер” идэлээх бүтэрбитэ. Кэлин Москубаҕа Норуоттар икки ардыларынааҕы үнүбэрсиэккэ менеджем салаатыгар бакалавр буолбута уонна АХШ Tuck School of Business at Dartmouth оскуолатыгар үөрэнэ МВА истиэпэнин ылбыта.
1999 сылтан 2007 сыллаахха диэри Booz & Co диэн транснациональнай стратегическай хампаанньа Лондоннааҕы салаатыгар менеджер, кэлин алын партнер дуоһунаһыгар үлэлээбит. Кини бырайыактара Араб холбоһуктаах эмираттарын бөдөҥ национальнай нефтяной хампаанньаларын үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын уонна үлэлиир усулуобуйаларын тупсарыыга, Таиланд кыаммат араҥатын баан өҥөтүнэн хааччыйар анал кииннэри тутууһа, Улуу Британия биэнсийэҕэ судаарыстыбаннай сулууспатын үлэтин оптимизацияҕа туһуламмыттара.
Алексей Сиднев “Серебряный век” диэн кырдьаҕас дьоннору көрөр-харайар пасионаттар тутууларын бырайыактаабыта.
2007 сыллаахтан senior care, фармацевтическай дистрибуция уонна девелоппмент эйгэтигэр кыттыгас тэрийээччи, партнер.
Кэргэннээх, кыыстаах уол оҕолоох.
# Яковлев Николай Захарович

Яковлев Николай Захарович
I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1930 с. Аһыыкай орто оскуолатыгар үөрэнэр, 1934 с. 4 кылааһы бүтэрэн 1936 с. Майа оскуолатыгар үөрэнэр. 1937-1943 сс. Майаҕа сибээс хонтуоратыгар, сир салаатыгар, райстат управлениеҕа инспекторынан үлэлээбитэ. 1943 с. бэс ыйын 4 күнүгэр Аҕа дойду сэриитигэр ыҥырыллан барбыта. Улан-Удэ куоракка Зайонтуй диэн сиргэ 7-с ат депотугар сулууспалаабыта. 1944 с. 386-с стрелковай полкаҕа стрелок быһыытынан, онтон 1945 с. от ыйыгар дылы 982-с стрелковай полкаҕа автоматчигынан сулууспалаабыта. 1945 с. 982-с стрелковай полк састаабыгар сылдьан япон самурайдарын кыта кыргыһыыга кыттыбыта. 428-с конвойнай полкаҕа МВД чааһыгар сулууспалаабыта. 1946 с. ахсынньы 29 күнүгэр дойдутугар эргиллэн кэлбитэ.
ССКП чилиэнэ.
I Тыыллыма нэһилиэгин кулуубун сэбидиссэйэ, Молотов аатынан колзоз маҥнайгы сүһүөх партийнай тэрилтэтин секретара.
1951-1953 сс. Сталин аатынан колхоз босхоломмут комсомольскай тэрилтэтин секретара.
1953-1964 сс. I Тыыллыма нэһилиэгин сэбиэтин секретэрэ, исполком председателин солбуйааччы.
1964-1971 сс. I Тыыллыма нэһилиэгин сэбиэтин исполкомун председателэ.
I Тыыллыма нэһилиэгин сэбиэтигэр 9 төгүл депутат.
"Германияны Кыайыы иһин", "Японияны Кыайыы иһин", "1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин", В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан "Үлэҕэ килбиэнин иһин" мэтээллэринэн наҕраадаламмыта.
# Габон

Габон (Gabon) диэн Орто Африка арҕаа өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр арҕаа Гуинея хомотунуун, Экуатор Гуинеятыныын хотугулуу арҕаа, Камеруннуун хоту уонна Конго Республикатыныын илин уонна соҕуруу. Иэнэ 270,000 km², олохтоохторун ахсаана 1,500,000. Киин уонна ордук улахан куората Либревиль.
# Бөлөҕөс

Бөлөҕөс — улахан өрүскэ биир бөдөҥ уустук арыы эбэтэр хас да арыы бөлөхтөһөн үөскээбитэ.

# Бөлөҕөс
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар

Алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулары (эбэтэр 1916 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара), 1912 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр МОК быһаарыытынан Берлин куоракка 1916 сыллаахха ыытыллыахтаах этэ. Ол эрэн Маҥнайгы Аҕа дойду сэриитэ саҕаламмытынан оонньуу тохтотуллубут. Бу оонньууларга анаан Берлиҥҥэ саҥа стадион тутуллан бэлэм буолбута. Улахан этиинэн кыһыҥҥы Олимпийскай нэдиэлэни ыытыы буолбута.Баден- Вюртембергка ыытыллыахтаах этэ.
# Степанида Артахинова

Степанида Михайловна Артахинова Өлүөхүмэ улууһугар 1998 сыллаахха бала5ан ыйын 13 кунугэр төрөөбутэ. Москваатаҕы государственнай социально – гуманитарнай үнстүүтү бүтэрбитэ. Кырдьаҕастар уонна имбэлииттэр интернатыгар юриһынан улэлиир, куорат Үрдүкү – спортивнай мастырыстыба оскуолатыгар спортсмен – инструкторынан улэлиир, физкультура уонна спорт үнстүүтүгэр үөрэнэнэр.
Ох ытыннан 2007 сыллаахтан Москватааҕы государственнай социально – гуманитарнай үнстүүккэ үөрэнэ сылдьан дьарыктанан саҕалаабыта. Ыам ыйыгар 2008 сыллаахха Степанида Артахинова Кыайыы кунугэр аналлаах турнирга бастаабыта, от ыйыгар Арассыйа чөмпүөнээтигэр кыайбыта. Бу кэмтэн ыла хаамар – тэринэр аппараттаах имбэлиит киһилээх дьон, Арассыйа кубогын уонна чемпионатын хас да төгүллээх кыайылааҕа.