yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Инбэлииттэр бырааптарын туруулаһыы күнэ

Инбэлииттэр бырааптарын туруулаһыы күнэ — аан дойду үрдүнэн инбэлииттэр бырааптарын туруулаһар дьон сыл ахсын ыам ыйын 5 күнүгэр араас хабааннаах тэрээһиннэри ыыталлар.

# Инбэлииттэр бырааптарын туруулаһыы күнэ
## Суолтата

ВОЗ сыанабылынан 1 миллиартан тахса киһииэхэ, ол аата аан дойду олохтоохторуттан 15% кэриҥэ киһиэхэ бодоҥуруу ханнык эрэ көрүҥэ баар. Ол дьонтон 100 мөлүйүөнтэн тахсата – оҕолор.

# Инбэлииттэр бырааптарын туруулаһыы күнэ
## Устуоруйата

1992 сыллаахха Европа 17 дойдутугар инбэлииттэр атын дьону кытта тэҥ бырааптаах буорлууларын туруулаһар дьон мустан аахсыйа тэрийбиттэр. Мантан ылата сылын ахсын бэлиэтэнэр буолбут.
2006 сыллаахха ахсынньы 13 күнүгэр ХНТ Инбэлииттэр бырааптарын конвенциятын ылыммыта. 2008 сыллаахха ыам ыйын 3 күнүгэр, 50 дойду ратификациялаабытын кэнниттэн, бу докумуон олоххо киирбитэ. Арассыыйа Конвенцияны 2008 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр баттаабыта. 2012 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр РФ бэрэсидьиэнэ Медеведев ратификациялыыр туһунан сокуону ылыммыта.
# Сөптөөх Сектор

Сөптөөх Сектор (укр. Правий сектор) — Украина патриотическай хамсааһына, украиннар омук быһыытынан нуучча буотахпыт диэҥҥэ олоҕурар, сүрүннээн нуучча тылын уонна култууратын ураты. Идеологията — Украина Арассыыйаҕа баттанан олорор уонна олорбут, ол иһин босхолооһун, ол инниттэн Американы, Европаны, Турцияны, Кытайы кытта доҕордоһуу, Арассыыйаны утары.
Сөптөөх Сектор өйөөһүнэ Украинаҕа 2014 сыллаахха 32% дьон өйүүрэ, 2022 сыллаахха 86% дьон өйүүр.
# Сөрфсайд

Сөрфсайд (сороҕор Сёрфсайд, Сарфсайд, биитэр Сүрфсайд, ааҥл. Surfside) — Флорида штатыгар баар куорат, Майами куорат кытыытыгар сытар. Элбэх сахалар мустан олорор сирдэрэ.
Аттыгар өссө биир сахалар олорор сирдэрэ баар — Сани Айлс.
# Аллараа Тунгуска

Аллараа Тунгуска, Иркутскай уобалас уонна Красноярскай кыраайга устар өрүс, Енисей уҥа салаата.
Уһуна 2989 км, тардыытын иэнэ 473 тыһ. км².
Орто Сибиир хаптал хайалаах сиринэн устар. Үөһээ сүүрээнингэр хочото киэҥ. Алын тардыытыгар таас харгылардаах.
Халаан уута ыам уонна бэс ыйдарыгар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Аал сырыыта халаан уу кэмигэр Тура бөһүөлэккэ диэри уонна үөһээ тардыытыгар Подволошино - Ербогачен учаастакка.
Сүрүн салаалара: Илимпея, Ейка, Нидым, Виви, Таймура, Учами, Тутончана, Северная, Кочечум, Непа.
Төрдүгэр Туруханскай диэн куорат турар.
# Дьүлэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)

Дьүлэй нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Туора-Күөл.
Улуус кииниттэн 35 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 654 киһи (2007 сыл).

# Дьүлэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Винокуров Иван Николаевич — Табахыырап (1851—1938) — олоҥхоһут.
    Борисов Тихон Петрович — Ырыа Тиихэн (1863—1917) — аатырбыт ырыаһыт уонна олоҥхоһут.
    Кочнев Петр Павлович (1897—1965) — Бастакы Аан Дойду сэриитин, революция, гражданскай сэрии кыттыылааҕа.

# Дьүлэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
## Нэһилиэккэ сыһыаннаахтар

* 1886 сыллаахха Алексеев Пётр Алексеевич олохсуйбута. Сахалар өлөрбүттэрэ.
Таатта улууһа 1963 сылтан 1991 сылга диэри кини аатынан, Алексеевскай оройуона диэн, ааттанара.

# Дьүлэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* Булгунньахтаах диэн сиргэ Алексеев П. А. олоро сылдьыбыт балаҕана.
# Б. э. инн. V үйэ

б. э. инн. 1 тыһыынча сыл :
[[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — [[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — [[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — I үйэ — II үйэ :
Хронология таабыла :
Биһиги эрабыт иннинэ V үйэ
# Сыаналаах кумааҕы

Сыаналаах кумааҕы — ханнык эмит үп-мал баайы бас билиитин туоһулуур докумуон буолар.Атын илиигэ бэриллиннэҕинэ онно суруллубут бырааптар барыта ылбыт илиигэ көһөр диэн Арассыыйа Гражданскай кодеса быһаарар. Аныгы бириэмэҕэ специальнай реестрга эбэтэр компьютернай базаҕа суруллуон сөп.
Арассыыйа сыаналаах кумааҕы ырыынагын маннык нормативнай докумуоннар быһаараллар:
* Гражданский Кодекс РФ Глава 7 «Ценные бумаги»
* Федеральный закон № 39-ФЗ «О рынке ценных бумаг» от 22.04.96г.
* Федеральный закон № 208-ФЗ «Об акционерных обществах» от 26.12.95г.
Юриспруденция өттүттэн көрөххө сыаналаах кумааҕы үп-мал эбэтэр хамсыыр мал быраабын титулун курдук быһаарыллыан сөп. Экономика өттүттэн көрдөххө хапытаал представитела буолар.
Сыаналаах кумааҕы маннык свойствалардаах буолар:
* эргимтиэ;
* дьон туттуутугар тоҕоостоох;
* стандартаах уонна сериялаах;
* докумуоннаах;
* государстванан хонтуруолланар уонна билиниллэр;
* ырыынактаах;
* ликвидтаах;
* рисктаах буолар.

# Сыаналаах кумааҕы
## Сыаналаах кумааҕыны таһаарыы

Сыаналаах кумааҕыны таһаарыы (эмиссията) диэн үп-харчы киллэриитин инструменынан көстөр. Ханнык эмит государство, араас былаас органнара, юридическай уонна физическай сирэйдэр таһаарыахтарын сөп.

# Сыаналаах кумааҕы
## Сыаналаах кумааҕы сыаната

Сыаналаах кумааҕы икки стоимостьтаах буолар: Номинальнай стоимость (действительнай хапытаал стоимоһа) уонна Курсовой стоимость (ол аата ырыынак стоимоһа, фиктивнай хапытаал буолар).

# Сыаналаах кумааҕы
## Өссө маны көр

* Биржа
* Акция
# Татыйыына

Татыйыына (ол эбэтэр Татыйыына Бөлөх, Татыйыына хампаанньата, Tatyjyyna Group, норуоттар икки ардыларынааҕы листиҥа Tatyjyyna Group LLC), Сунтаар улууһун биир түргэнник сайда турар тэрилтэтэ, 15 тэрилтэттэн турар конгломерат буолар.
Салалтата — Сунтаар.
Филиаллара — 7 улууска.
Төрүттээччи уонна салайааччы Tatyjyyna Group конгломераты — Нина Прокопьевна Герасимова.
# Epic Games

Epic Games (Эпическай оонньуулар), АХШ саҥа инновационнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ 3D графикалаах видео оонньуулары оҥорооччу Unreal Engine технологиянан туттар. Fortnite оонньуу ааптара буолар.
# Саха оһуора

Саха киһитэ былыр-былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри Дьөһөгөй оҕотугар – сылгыга сүгүрүйэр.
Норуот ускуустубата сүүһүнэн сылларга сүүмэрдэнэн, чочуллан кэлбит, бириэмэҕэ бэриммэт, уларыйбат өттө, саха омук култууратын биир сүрүн төрдө орнамент (оһуор) буолар. Ханнык да атын омуктар оҥоһуктарыгар маарыннаабат, туспа көрүҥнээхтэр. Онон билиҥҥи үйэҕэ традиционнай искусство биир туспа салаата буолаллар.
Техника уонна промышленность сайдыбыт билиҥҥи кэмигэр, наһаа элбэх стандартнай туттар тээбириннэр үөскээннэр, норуот маастардара илиилэринэн оҥорбут үлэлэрэ сүрүннээн искусство айымньытынан буолаллар.
Сахалар таҥас, көмүс, туос, онтон да атын оҥоһуктарга тус-туспа орнаменнары тутталлар эбит.
Саха оһуора үксүгэр төгүрүк моһуоннаах, четнай сыыппаралаах ойуулаах. Ортотугар хайаан да харысхаллаах. Ойуута-оһуора бэйэ-бэйэтин кытта холбуу, силбэһэ сылдьыахтаах. Ол киһини уһун үйэлиир — хаһан да быстыбат ситимнээх диэн өйдөбүллээх.
Холобура:
* Б. Ф. Неустроев-Мандар Уус альбомнарыттан сахалыы араас оһуоруттан биири ылан көрүөҕүн:
** Бу оһуор христианскай храм кууппалыгар улаханнык маарынныыр. Лира ойуулаах оһуор киэҥник аан дойдуга тарҕаммыта, ону кытары христианскай итэҕэл аан бастаан төрүттэммит сиригэр дылы. Ол иһин бэйэ бэйэлэригэр улахан сибээстээхтэр. Урут, ааҕылларынан, сахалар Кудай таҥаратыгар итэҕэйэр этилэр, оттон христианство Кудай бириэмэтигэр үөскээбитэ. Итэҕэллэр иккиэн бэлиэлэрэ көрүҥүнэн уратылара суох. Ол да буоллар Кудайдааҕы бириэмэ кириэһэ «аджи» диэн ааттанара.
* А. И. Кривошапкин кинигэтигэр «Наследие предков» суруйар: «В орхонском письме нет звука «дь», характерного для западных якутов звука, поэтому потомки бороху-терюк – усть-алданцы до середины 70-х годов употребляли в разговоре вместо этого звука звук «й». То есть, говорили, вместе дьоллоох – йоллоох, вместо дьахтар – йахтар, вместо дьаасын – йаасын». Ол аата «аджи» сахалыынан «айыы» диэн ааттыахха сөп.
** 2009 сыллаахха Арассыыйаҕа Ыччат сылыгар ыытыллыбыт тэрээһиннэртэн биирдэстэринэн бу 5 эдэр суруйааччы дьоҕус кинигэлэрин биир кассетанан таһаарыы буолбута. Бу кинигэлэри хомуйан оҥорбут поэт, РФ суруйааччыларын Түмсүүтүн чилиэнэ. Хомуурунньукка киирбиттэр: Александра Попова, Ангелина Васильева, Надежда Ильина, Семен Маисов, Елена Овчарова.
Кэнники оһуор култуурата сайдан араас мероприятиялар тэрийэллэрэ, ат симэҕин тигэллэрэ, үҥкүү айбыттара.

# Саха оһуора
## Туһаныллыбыт литературалар

1. Ойуу-оһуор, дьарҕаа-силик суолтатын быһаарыы [Текст] : [хомуйан оҥордо А. И. Егоров-Кыраһа Өлөксөөн]. - Дьокуускай : Бичик, 2015.
# Я

Я - Саха алпабыытын 40-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Павлов Андрей Петрович

Павлов Андрей Петрович — 1920-с сылларга Үөһээ Бүлүү кыһыл дружинатыгар хамандыыр көмөлөһөөччүтэ. Хочо улууһун киһитэ, коммунист, волревком председателэ, дружина командирын көмөлөһөөччүтунэн сылдьыбыта.
# Петропавловскай бибилэтиэкэтэ (Уус-Маайа)

Петропавловскай бибилэтиэкэтэ — Уус-Маайа улууһун кырдьаҕас бибилэтикэтэ.
1920 сыллаахха ахсынньы 1 күнүгэр Петропавловскай сэлиэнньэтигэр ааҕар балаҕан аһыллыбыт. Бастакы сэбиэдиссэйинэн Политпросвет бирикээһинэн Мирушниченко Илья Васильевич анаммыт. Кини саха тылын үөрэппит буолан, сатаан аахпат олохтоохторго кинигэлэри тылбаастаан кэпсиирэ.
Кини кэнниттэн бибилэтиэкэ сайдыытыгар уһулуччу кылааты килллэрбит киһинэн Татарченко Анастасия Николаевна буолар. Кини үлэлиир сылларыгар тэритэ "Өрөспүүбүлүкэ бастыҥ тыа бибилэтиэкэтэ" диэн ааты сүкпүтэ. Биэнсийэҕэ да тахсан баран Анастасия Николаевна дьиэтигэр кинигэ уларсар пуун арыйан үлэлээбитэ.
2020 сыл туругунан бибилэтиэкэ пуондатыгар 9809 экз. кинигэ харалла сытар. Сылын ахсын 5 тыһыынчаттан тахса ааҕааччы кэлэн барар.
# Духобордар

Духобордар, «духовнай христианнар» — православиеттан хайдыбыт сиэктэ, квакердарга чугастар. Таҥара дьиэтин тас обрядтарын билиммэттэр.
Екатеринослав күбүөрүнэтин Никольскай сэлиэнньэтигэр 1755—1775 сс. олорбут Силуан Колесников төрүттээбит. Православнай таҥара дьиэтэ уонна оччотооҕу былаас бобо сатаабыттара. Кырыымҥа көскө ыыта сылдьыбыттара.
Александр I ыраахтааҕы духобордары реабилитациялаабыта, көскө олорууттан босхолообута. Онтон Николай I саҕана эмиэ буруйданан аны Закавказьеҕа ыытыллыбыттара. Грузияҕа уонна Азербайдьааҥҥа хас да сэлиэнньэлэри олохтообуттара. 1895 с. Елизаветопольскай уонна Тифлис күбүөрүнэлэр уонна Карс уобалас хас да тыһыынча духобордара Петр Веригин сүбэтинэн байыаннай сулууспаттан букатын аккаастаналларын туһунан аһаҕастык эппиттэрэ, сэрии сэптэрин кыраһыынынан кутан баран уоттаан кэбиспиттэрэ. Ыраахтааҕы бастаанньаны хам баттыырга казаактары ыыппыта. 200-чэ киһи хаайыыга быраҕыллыбыта. Сулууспаттан аккаастаммыт духобордары Саха сиригэр көскө ыыппыттара.
Духобордары Лев Толстой уонна хас да биллиилээх дьон өйөөбүттэрэ. 1898 с. квакердар өйөөһүннэринэн элбэх духобор Канаадаҕа көспүтэ. Билигин онно 30 тыһыынча кэриҥэ сыдьааннара олороллор.
# Балыктааһын

Балыктааһын — айаҕы иитинэр эбэтэр эргинэр соруктаах күөл, өрүс, байҕал балыгын араас ньыманан тутар дьарык. Былыр сирэ суох сахаларга тыыннаах хаалар сүрүн ньымалара этэ. Сахалар сүнньүнэн собону уонна мундуну,күөнэҕи бултаан аһыыллара.
# 1506

1506 сыл.

# 1506
## Туох буолбута

* Тохсунньу 14 — Римҥэ урукку Нерон Көмүс дьиэтэ турбут сиригэр виноградникка "Лаокоон уонна уолаттара" диэн ааттаах скульптура көстүбүт. Бу скульптураны Плиний бэйэтин суруйууларыгар ахтар, скульптура мрамортан биһиги эрабыт иннинэ 40-20 сс. оҥоһуллубут.
* Тохсунньу 22 — 150 киһилээх Швейцария гвардеецтэрин бастакы этэрээтэ Ватикаҥҥа кэлбит. Бу күн Ватиканы билигин даҕаны харабыллыыр Швейцария гвардиятын тэриллиитин күнүнэн ааҕыллар.
* Атырдьах ыйын 5 — Михаил Глинскэй баһылыктаах Литва улуу княжествотын сэриитэ Кырыым ханствотын сэриитин Клецкэй аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыт. Бу кэнниттэн Литва улуу кинээһэ Сигизмунд I Новгород, Псков уонна Рязань сирдэригэр дьаралык ылбыта.

# 1506
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 20 — Айанньыт Христофор Колумб.
# Oji Paper

Oji Paper — Дьоппуон саамай улахан кумааҕы оҥорор тэрилтэтэ, планета үрдүнэн биир саамай улахан (Америкаҕа,Канаадаҕа, Бразилияҕа, Дьоппуоҥҥа бастыҥ). Тэрилтэни Mitsui Group харчы империята бас билэр.
# Николаева Светлана Ефимовна

Николаева Светлана Ефимовна - Өрөспүүбүлүкэ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ социальнай сулууспатын туйгуна, Амма улууһун ытык олохтооҕо.
1941 сыллаахха алтынньы 28 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. 1967 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетын бүтэрбитэ, 1982 с. - ССКП КК уопсастыбаннай наукаларын академиятын. 1986 - 1991 сылларга Саха АССР култууратын миниистирэ этэ. 1992 - 1993 сылларга нэһилиэнньэ, үлэ уонна үлэлээх буолу социальнай көмүскэлин миниистирин солбуйааччы.
Дьахталлар өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрилтэлэрин Сойууһун президиумун салайбыта, Саха сирин уопсастыбаннай палаататын, Саха сирин дьахтар учуонайдарын Лиигатын чилиэнэ этэ.
«Бочуот Знаага» уордьанынан, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
2012 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
# BKash

bKash Limited — Бангладеш хампаанньата уонна биир ааттаах микрофинансовай мобильнай банкиҥ платформата; дойду иһинэн бастакы уонна бастыҥ хампаанньа.
Хампаанньата аата - тыл оонньуута, ааты түргэнник аахтахха "сайдыы" диэн бенгальскай тылга майгынныыр.

# BKash
## Тэрилтэ

bKash Limited хампаанньа 2010 с. тэриллибитэ уонна 2011 сыл от ыйыгар рынокка тахсыбыта. Бастаан 2008 сыллаахха Камал уонна Икбал Кадир ини-биилэр үлэлэтэ сатаабыттара, ол гынан баран Бангладеш Киин Баана лицензия биэрбэтэҕэ.
bKash Limited хампаанньаны BRAC Bank уонна Money in Motion LLC (5 мөл доллар) тэрийсибиттэрэ. 2013 сыл муус устарыгар Аан Дойдутааҕы финансовай корпорацияттан көмө киирбитэ. Кэлин 2013 с. Аан Дойдутааҕы баан, Билл уонна Мелинда Гейтс Пуондалара (10 мөл доллар) уо.д.а. тэрилтэлэр көмөлөспүттэрэ.
BRAC Bank ийэ тэрилтэ буолан bKash 51 % акциятын бас билэр,.
Камал Кадир bKash Limited салайар, Икбал Кадир хампаанньа Салайааччыларын Сүбэтигэр киирэр. Салайааччылар Сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ — Мухаммад А. (Руми) Али (ааҥл. Muhammad A. (Rumee) Ali)

# BKash
## Үлэтэ

Кадир ини-биилэр Бангладеш тыатын олохтоохторо судургу финансовай операцияны (безналичный перевод, займы ылыы) кыайан оҥорботторун өйдөөн көрбүттэр. Ини-биилэр эрдээҥҥи үлэлэрин түмүгүнэн олохтоохтор 68 %нара сиэп төлөпүөннээх этилэр уонна ол төлөпүөннэрин араас дьыалаҕа тутталлара (ол иһигэр бизнес-операцияларга). bKash төлөпүөнүнэн банковскай дьайыылары оҥорорго анаммыт этэ.
Көһөрүүлэри уонна атын безналичнай дьайыылары bKash мобиил платформатынан оҥоруохха сөп. Наличнай дьайыы агеннар нөҥүө оҥоһуллар. Үгэс быһыытынан агент ол бу чааһынай маҕаһыыннар буолаллар. Ол да буоллар, хампаанньа бэйэтин филиалларын тарҕатарга дьулуһар.
bKash сүрүн дохуота - транзакционнай төлөбүр. 2013 сыл ахсынньытыгар хампаанньа харчыны устуу иһин 1,85 % онтон көһөрүү иһин 0,5 % ылар этэ.

# BKash
## Көрдөрүүлэр

Хампаанньа тэриллибитэ биир сыл ааспытын кэннэ (2012 сыл ахсынньытыгар) bKash систематыгар 2 мөл счет баар этэ, өссө биир сыл кэннэ - 2013 с. — 11 мөл.
Бастакы сыл иһигэр хампаанньа дойду үрдүнэн 5 000 агеннаммыта.
2013 с. bKash Limited -ы Бангладеш 22 % улахан киһитэ туттар этэ..
2014 с. саҕаланыытыгар bKash Limited 500 тахса үлэһиттэрдээх уонна 80 000 агеннардаах этэ. Биир ыйга харчыны угууга 13 мөл транзакция уонна харчыны уһулууга 12 мөл буолааччы, харчыны көһөрүү 5 млн транзакция этэ. Көһөрүү орто кээмэйэ 27 доллар. Уопсайа ыйга 680 мөл доллар эргийэрэ. 80 % дохуот агеннарга барара, 7 % — мобильнай оператордарга.

# BKash
## Наҕараадалар уонна премиялар

2015 сыллаахха bKash Limited тэрийээччи уонна салайааччы Камал Кадир сыл түмэт урбаанньытын аатын ылбыта.
# Дьуухала

Дьуукала эбэтэр дьуухала (юкола) — салгыҥҥа хатаран, буруоҕа ыһааран хаһааска уурар бөдөҥ балык. Уһаты хайытан, уҥуоҕун ылҕаан баран этин туора кэрдиистии быһаллар. Бу аһы ордук хотугу улуустарга астыыллар.
# XVIII үйэ

2 -c тыһыынча сыл :
XVI үйэ — XVII үйэ — XVIII үйэ — XIX үйэ — XX үйэ :
Хронология таабыла :
# The Sims 4

The Sims 4 — олох симуляторын жанрыгар көмпүүтэр оонньуута. The Sims линейкаҕа төрдүс оонньуу.
# Вагон

Вагон (ааҥл. wagon - арба) диэн тимир суол рельсатынан сылдьар айаннааччылары уонна таһаҕастары таһар көлө. Вагоннар бэйэ бэйэлэригэр холбоноллор уонна локомотивынан тардыллан айанныыллар. Локомотивы кытта холбоммут вагон тиһилигэ суксурҕа буолар. Локомотива суох бэйэ хамсатааччылаах айанныыр вагоннар автомотриса уонна мотордаах вагон дэнэллэр.

# Вагон
## Галерея
### Пассажир вагоннар

* Taiwan Railways Administration вагона
* Лондон метротун S8 Stock сериялаах вагона
* Лондон метротун S7 Stock вагонун иһэ
* 1970-с сыллардааҕы British Rail Mark 3 вагон
* Финляндия аныгы вагонун иһэ
* British Rail Class 150 вагон

# Вагон
## Галерея
### Таһаҕас вагоннар

* South Australian Railways бокскар типтээх вагона
* Reading Railroad хоппер вагона
* Railbox бокскар вагона
* Контейнер тиэйэр хаптаҕай үрдэ суох платформа вагон
* Контейнер тиэйэр фитинг платформа вагон, Рошель (Иллинойс).
* Тимир суолунан комбайн тиэйиитэ, Тайрон (Пенсильвания).
# Токур тумус

Токур тумус (нууч. Обыкновенная пищуха, лат. Certhia familiaris) — Токур тумустар уустарыгар киирэр уһун токур тумустаах чыычаах.
Атыыра уонна тыһыта майгыннаһаллар. Аллараа өттө үрүҥ, үөһээ өттө кытархайдыҥы-хоҥор. Саха Сиригэр олохсуйара биллибэт, Ленскэй улууска 1977 сыллаахха көрбүттэр.
# Васильева Раиса Петровна

Васильева Раиса Петровна, (1951 с. ахсынньы ый 3 күнэ – 2021 с. от ыйын 26 күнэ) Педагогическай үлэ ветерана.

# Васильева Раиса Петровна
## Олоҕун олуктара

- Магаданнааҕы педагогическай институт алын кылаас учууталын отделениетын бүтэрбитэ. 6 саастаахтары үөрэтии маҥнайгы түһүмэҕин саҕалаабыта. Оскуолаҕа саамай элбэх – 5 үрүҥ уонна кыһыл көмүс медалиһы алын кылааска үөрэтэн-иитэн таһаарбыта

# Васильева Раиса Петровна
## Наҕараадалара

- Педагогическай үлэ ветерана
# Куликовка

Куликовка (укр. Куликівка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 567 (2011).
# Джон Локк

Джон Локк (1632 сыл атырдьах ыйын 29 – 1702 сыл алтынньы 28), Либерализм Аҕата диэн биллэр, Англия философа уонна физига. Кини айамньылара Вольтеры уонна Руссоны, Шотландия дьонноругар, Сырдатыы бириэмэтин толкуйдааччыларыгар уонна Америка революционердарыгар улахан сабыдыал оҥорбута.
Локк теорияларыгар киһи уонна бэйэтэ билиниитин өйдөбүллэрин туһунан кэпсэнэр. Ол курдук киһи төрүүрүгэр санаата суох, санаа киһи опытыттан үөскүүр диэн санаалааҕа.
# Кыайыы уордьана

Кыайыы уордьана - 1943 с. сэтинньи 8 күнүттэн бэриллэр. Уордьанынан быһыы-майгы (обстановка) Кыһыл аармыйа туһугар эргийэригэр хас эмэ, эбэтэр биир фроҥҥа ситиһиилээх кыргыһыыны ыыппыт үрдүкү хамаандынай састаап эписиэрдэрэ наҕараадаланаллара.
# Дулҕалаах

Дулҕалаах нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор.
Улуус кииниттэн 232 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Дулҕалаах өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 395 киһи (2007 сыл).

# Дулҕалаах
## Сир аатын быһаарыыта

М. Тумус, П. Тараҕай, И. Сулус, В. Майаһа «Саха биис уустара» кинигэттэн:
   Ити былыргы Дуулаҕа диэн саха биис ууһун тобохторо. Дьуһаал баран тарҕанан хаалбыттар. Уу үйэтин кэмигэр Дьааҥы хайатыгар куотан тахсан тыыннаах хаалбыттара иһиллэр. Ол сөп. Уу үйэтигэр Бүлүүгэ Туобуйа хайата, Чуона чочута, Арҕаа Эбэлээх хайата, Сунтаар хайата, Хоту Дьааҥы хайата, Илин Сунтаар хайата куотан быыһанан олорор сир буолбуттара чуолкай. Саха тобоҕо хаалбыта онно дугуйданан олордоҕо. <…> Дуулаҕа өйдөбүлү быһаарыы. Дуулаҕа — бухатыыр, боотур киһи тимир бэргэһэтин аата.
   Дуулаҕа — иккис суолтата, күүстээх-уохтаах, идэтийбит, анал үөрэҕи барбыт, тургутууну ааспыт боотуру ааттыыллар. Былыр боотурга уһуйан үөрэтэн баран тургутан көрөллөр үһү. Ол кэннэ боотур буолбут бэлиэтин бэргэһэлээн дуулаҕа кэтэрдэр үһүлэр. Былыр оннук. Ойох ылаары гыннаххына бэргэһэлииллэр, соло ыллаххына, ыраахтааҕы буолаары гыннаххына бэргэһэлииллэр. Боотур, Бухатыыр да буолар буоллаххына бэргэһэлииллэр. Былыр тойону бэргэһэтиттэн көрөн билэллэр. Дуулаҕа бэргэһэни былыр мээнэ киһи кэппэт. Суолдьут-хоһуун, буойун дуулаҕа бэргэһэтэ суох буолар. Боотур буоллаҕына биирдэ эрэ дуулаҕа кэтэр кыахтанар. Онон былыр тойону араараллар. Чыын-хаан бэлиэтэ. <…> Бүлүү өрүс хоту эҥээр хайаларыгар Өлөөн, Анаабыр, Хатыҥы, Дьэһиэй хайаларыгар Уу Буһук саҕаттан үс-түөрт улахан саха бииһин ууһа олорбут. Олор ааттара: Хадан Хатыҥы, Бөрө Бөтүҥ, Баатаҕай, Дуулаҕа. Ити саха бииһин уустара билиҥҥи Өлөөн, Анаабыр, Дьааҥы, Булуҥ буолан олороллор.

# Дулҕалаах
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1882 сыллаахха төрөөбүтэ Ефимов Георгий Семенович (1882 — биллибэт), эсер, федералист.
* 1904 сыл алтынньы 29 күнүгэр төрөөбүтэ Шараборин Христофор Прокопьевич (1904—1938), партия уонна сэбиэт үлэһитэ.
* Ефимов Моисей Дмитриевич (06.08.1927—14.11.2010) — саха норуодунай поэта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1957).

# Дулҕалаах
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
# Уһуйуу

Уһуйуу — бэйэ идэтигэр, батыһыннара сылдьан, көрдөрөн, үтүгүннэртэрэн үөрэтии. Уһуйар киһи бэйэтигэр сыһыарар дьоҕурдаах, тулуурдаах буолуохтаах.
Бөрө, суор оҕолорун булка уһуйаллар дииллэр. Кырдьаҕас ойуун эдэри ойуун идэтигэр уһуйара үһү. Оҕо аан бастаан төрөппүттэриттэн уһуллар (толору көрүҥэ "уһуйуллар" диэн). Туох үчүгэйгэ-куһаҕаҥҥа бүтүннүүтүгэр кинилэртэн үөрэнэр, кинилэри сүһэн ылар (сүһэн ылар, сүһэр диэни билбэт үөрэх үлэһиттэрэ кытта "куоппуйалыыр" дииллэр). Уһуйууну, такайыыны биирдик өйдүүллэр.
# Олох (химия)

Олох диэн аһыыбалардыын хардарсар сэктэр. Метал ууһуктартан уонна хидроксид бөлөхтөртөн тураллар.

# Олох (химия)
## Аррениус теорията

Швеция билимдьитэ Сванте Аррениус теорията быһаарарынан (1887 сыл), олох диэн электролиттар буолаллар. Бу электролиттар уу суурадатыгар метал катионнарын уонна ОН⁻ хидроксид типтээх анионнары үөскэтэн диссоциациялыыллар. Метал буолбатах NH₄⁺ катионнары эмиэ үөскэтиэхтэрин сөп.
Холобур:
* NaOH = Na⁺ + OH⁻
* NH₄OH = NH₄⁺ + OH⁻
* Ba(OH)₂ = Ba²⁺ + 2OH⁻
Аррениус теориятынан, олох сэктэр олохтуур оксидтар хидроксидтара буолаллар диэххэ сөп, ол эбэтэр уу олохтуур оксидтарга сыстыытын бородуукталара буолаллар:
* Na₂O + H₂O = 2NaOH
* CaO + H₂O = Ca(OH)₂
* BaO + H₂O = Ba(OH)₂
Аррениус олохторо, олохтуур оксидтар курдук, аһыыбалардыын, ангидридтардыын, амфотер оксидтардыын дьайсыстахтарына туустары үөскэтэллэр, оттон бэйэ бэйэлэрин кытта дьайсыспаттар.
Холобур:
* Cu(OH)₂ + 2HCl = CuCl₂ + 2H₂O
* Ca(OH)₂ + CO₂ = CaCO₃ + H₂О
* 2NaOH + ZnO = Na₂ZnO₂ + H₂O
Олохтору (олохтуур хидроксидтары) маннык бүтүн формуланан көрдөрөллөр: Ме(ОН)ₓ, манна Ме — метал эбэтэр металлыҥы бөлөх (холобур NH₄) атома, оттон x — хидроксил бөлөх ахсаана, кини метал валеннааһыныгар тэҥнэһэр (1,2 эбэтэр 3). Холобур: NaOH, Ba(OH)₂, Fe(OH)₃.

# Олох (химия)
## Брөнстед-Лоури теорията

Брөнстед-Лоури теориятын (эбэтэр аһыыба-олох протон теорията) 1923 сылга бэйэ бэйэлэриттэн тус туспа Дания билимдьитэ Йоханнес Брөнстед уонна Англия билимдьитэ Томас Лоури толкуйдаабыттара. Бу теория быһаарарынан, олох диэн протону аһыыбаттан арааран бэйэтигэр холбуур кыахтаах молекула эбэтэр ион. Олох протону холбууругар кини көҥүл электрон пааралаах (химия ситимигэр киирбэт) атомнаах буолуохтаах. Бу курдук аһыыба протон донора буолар, аһыыба олохтуун дьайсан киниэхэ протонун биэрэр. Ордук күүстээх олохтор анионнар буолаллар.

# Олох (химия)
## Льюис теорията

АХШ физиохимига Гилберт Ньютон Льюис 1923 сылга биир сүрүн аһыыба-олох теориятын толкуйдаабыта. Кини аата Льюис теорията эбэтэр электрон теорията. Льюис теорията быһаарарынан, аһыыба диэн электрон паараны ылар сэк (акцептор), оттон олох электрон паараны биэрэр сэк (донор).
# Сопряженный оператор
## Линейнай алгебра

$\varphi ^{*}$ кубулуйуу $\varphi$ линейнэй кубулуйуутугар сопряженнай диэн ааттанар, өскөтүн векторга барытыгар $x$ уонна $y$ маннык тэҥнэбил $\left(\varphi \left(x\right),y\right)=\left(x,\varphi ^{*}\left(y\right)\right)$ сөп буолар.

# Сопряженный оператор
## Өссө маны көр

* Эрмитова форма