yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Горохов Кирилл Иванович

Горохов Кирилл Иванович (22.07.1928—26.11.1964) — история билимнэрин кандидата.

# Горохов Кирилл Иванович
## Олоҕун олуктара

* 1928 сыллаахха от ыйын 22 күнүгэр Саха АССР Аллайыаха улууһугар Бөрөлөөх нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1955 с. — Иркутсткай государственнай университетын уһулуччулаахтык үөрэнэн бүтэрбит.
* 1958 с. — ССРС билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар аспирантураҕа үөрэнэр.
* 1960 с. — тыл, литература уонна история Институтын младшай научнай үлэһитэ.
* 1964 с. — история билимин кандидатыгар «Историко-этнографическое исследование якутов Якутской (Сибиряковской) экспедиции ВСОРГО в 1884—1896 гг.» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһилээхтик көмүскээбитэ.
* 1964 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр, 36 сааһыгар, ыарахан ыарыыга ылларан олохтон туораабыт.
К. И. Горохов Саха Сирин революция иннинээҕи историятын, аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар историяларын чинчийбитэ. Үөһээ Халыма, Аллайыаха оройуоннарынан, Магадан уобалаһын Сеймчанскай оройуонунан экспедицияларга сылдьыбыта. Юкагирдары чинчийэр экспедиция түмүгүнэн 1959—1960 сс. «Юкагиры» диэн научнай отчуот суруйан хаалларбыта. 20-чэ научнай уонна научно-популярнай ыстатыйалары суруйбут.

# Горохов Кирилл Иванович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «О деятельности Э. К. Пекарского в Якутской (Сибиряковской) экспедиции. 1894—1896 гг.» (Кн.: Э. К. Пекарский (К 100-летию со дня рождения). — Якутск, 1958).
* «Деятельность Якутской (Сибиряковской) экспедиции 1894—1896» (Тр. Якутского филиала СО АН СССР. Обществ. науки. — Якутск, 1958).
* «Земельные отношения якутов во второй половине XVIII в. в освещении сотрудников Сибиряковской экспедиции» (Тр. ИЯЛИ ЯФ СО АН СССР. — Вып. 2. — Якутск, 1960).
* «Об инструкции В. Н. Скрыпицына о порядке уравнительного распределения земель в Якутской области» (Тр. ИЯЛИ ЯФ СО АН СССР. — Вып. 2. — Якутск, 1960).
* «Исследования и материалы участников Якутской (Сибиряковской) экспедиции ВСОРГО в 1894—1896 гг. в области этнографии якутов» (Кн.: Из истории Якутии XVII—XIX веков: Сб. статей. — Якутск, 1965).

# Горохов Кирилл Иванович
## К. И. Горохов туһунан

* Советские историки-якутоведы (Био-библиографический справочник). — Якутск, 1973. — С. 18—19.
* Чикачев А. Г. (сост.) К. И. Горохов — первый ученый из Аллаихи. — Якутск, 1998. — 64 с.
* Венок памяти. Сост. А. Н. Жирков, П. П. Петров, П. А. Слепцов, Н. М. Черосов. — Якутск, 2001. — С. 26—34.
# Саморцев Захар Иннокентьевич

Саморцев Захар Иннокентьевич (1913, Бэтинчэ нэһилиэгэ, Ленскэй улууһа, Саха уобалаһа — 1989) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Гвардия капитана. Кыайыы Парадын кыттыылааҕа.

# Саморцев Захар Иннокентьевич
## Олоҕун олуктара

1913 сыллаахха Ленскэй улууһугар Бэтинчэ нэһилиэгэр Бэрэ диэн сиргэ төрөөбүт.
1942 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл от ыйыттан Сталинградскай, Киин, 1-кы Украинскай, 3-с Прибалтийскай фроннарга сэриилэспит.
Сталинградтааҕы, Курскай тоҕой, Днепр өрүһү туорааһын кыргыһыыларын кыттыылааҕа. Европа дойдуларын босхолоспут.

# Саморцев Захар Иннокентьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (12.04.1945; 06.04.1985)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (11.02.1944; 06.09.1944)
* Кыһыл Сулус уордьана (14.04.1945)
* «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* «Японияны кыайыы иһин» мэтээл
* «Кёнигсберы ылыы иһин» мэтээл
* Бэтинчэ ытык киһитэ

# Саморцев Захар Иннокентьевич
## Аатын үйэтитии

100 сааһын туоларыгар олорбут дьиэтин эркинигэр (Ленскэй к., Победа уул., 22) өйдөбүнньүк бэлиэ туруоруллубут (2013)
# Борооску

Борооску - кыһыҥҥыга тиийбит (сааһын туола илик) ынах-сүөһү. Оҕус борооску - атыыра.

# Борооску
## Өссө маны көр

Тыһаҕас
# 1539

1539 сыл.

# 1539
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 10 — Франция хоруола Франциск I дойдуга судаарыстыбаннай тылы киллэрбит: туох баар докуомуоннары урукку курдук латыын тылынан буолбакка, француз тылынан суруйарга дьаһайбыт.
# Кустуров Дмитрий Васильевич

Кустуров Дмитрий Васильевич - суруйааччы-документалист, публицист, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, П.А.Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Таатта уонна Томпо улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

# Кустуров Дмитрий Васильевич
## Олоҕун олуктара

1929 с. сэтинньи 8 к. Кириэс-Халдьаайы сэл. (III Байаҕантай) Томпо улууһугар төрөөбүтэ
1937-1944 сс. Кириэс-Халдьаайы 7 кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ
1948 с. Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрбитэ
1956 с. М.В.Ломоносов аатынан МГУ журанлистика салаатын бүтэрбитэ
Үорэҕин бүтэрэн баран Дьокускайдааҕы кинигэ издательствотыгар билим литэрэтиирэтин эрэдээктэринэн, СО АН СССР Дьокуускайдааҕы филиалыгар, А.С.Пушкин аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи библиэтиэкэ учуонай сэкирэтээринэн, "Саха сирэ" хаһыат анал кэрэспэндьиэнинэн үлэлээбитэ

# Кустуров Дмитрий Васильевич
## Айар үлэтэ

"Саха сирин хорсун уолаттара"
"Сержант без промаха" (Якутск, 1992)
"Аатырбыт снайпер"
"Саха снайпера" (Дьокуускай, 1998)
"Улуу буойун" (Якутск, 2007)
"П.А.Ойуунускай тиһэх күннэрэ" (Дьокуускай, 1993)
"Репрессия ыар тыына" (Якутск, 2010)
"Сэрии уонна Саха сирин дьоно" (Якутск, 2000)
"М.Е.Николаев: баһылыкпыт, дьылҕабытын түстээччи" (Дьокуускай, 2001)
"Сэһэн Ардьакыап “Сахалар тустарынан былаана”" (Дьокуускай, 2001)
"Бэйэни салайыныы - өбүгэ саҕаттан баҕабыт" (Дьокуускай, 2005)
"Память: поименная книга мемориал. Воины-якутяне - участники Великой Отечественной войны в 1941-1945гг. и ветераны тыла" диэн 9 туомнаах кинигэ тахсарыгар үлэлэспитэ
"Нууччалыы-сахалыы тылдьыт" оҥоһулларыгар үлэлэспитэ уо.д.а

# Кустуров Дмитрий Васильевич
## Наҕараадалара

Саха өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстыка уобалаһыгар бириэмийэ (1995)
П.А.Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреата (2002)
"За доблестную труд в Великой Отечественной войне 1941-1945" мэдээл
"Гражданская доблесть" туйгун знак
# Континент

Континент диэн улахан кураанах Сир маассата. Сиргэ сэттэ континент баар: Азия, Африка, Хоту Америка, Соҕуруу Америка, Антарктика, Эуропа уонна Аустралия.
# Гастрит

Гастрит(лат. gastritis, был.-гириэк. γαστήρ (gaster) «куртах»)-салыҥнаах сарыы сүһүрүү уларыйыыта)-бу өр ааһар ыарыы, куртах салыҥнаах сарыытыгар сүһүрүү процеһынан характеристикаланар, чөлүгэр түһэрии кэһиитинэн ааһар, ону кытта эпителиальнай клетка хатыыта уонна фибрознай тканы солбуйуута. Ыарыы улаатан истэҕинэ куртах сүрүн пуунсуйатын кэһиитигэр салайар уонна секреторнай пуунсуйага.

# Гастрит
## Гастрит формалара

* Сытыы
* Хроническай
Сытыы гастрит түргэнник сайдар ахсааннаах чааһынан ол эбэтэр күнүнэн Helicobacter pylori сутулуутун түмүгүнэн буолар, ол эбэтэр атын дьай, ону кытта химическэй веществолары иһии, куртах салыҥнаах сарыытыгар куһаҕаннык дьайар. Агрессивнай веществолар дьайыыларыттан Куртах бааһа үөскүр.

# Гастрит
## Сытыы гастрит арааһа

* Боростуой гастрит: буортуйбут микробтах аһы сиэтэххэ, ротавирозка үөскүр. Катаральнай гастритка куртах салыҥнаах сарыыта биллибэттик алдьанар уонна кыйахыыр фактор дьайыыта бүппүтүн кэнньэ тургэнник оһор.
* Эрозивнай гастрит: куртахха концентрированнай кислоталар эбэтэр щелочтар кирдэхтэринэ үөскүр. Коррозивнай гастритка куртах ньуура эрэ алдьаммат, дьириҥ араҥа салыҥнаах сарыыта эмиэ. Ол иһин бу ыары үгүстүк куртах бааһа ол эбэтэр чэр буолар.
* Флегмонознай гастрит: куртах ириҥэ сүһүрүүтэ, куртаҕын ойоҕоһугар тастыҥ эттик түбэһэн (холобур, балык уҥуоҕа) , кэнники сутуйуу уобалас гноероднай ифекцияннан. Уратыта үрдүк температура уонна киһи тулуйбат ыарыыта поджелчнай уобаласка. Ыарыыны эрдэ эмтээбэтэххэ перитонит буолар уонна киһи өлүгүнэн бүтэр.
* Фибринознай гастрит: хаһан эмэ буолар ыары.

# Гастрит
## Хроническай гастрит

Сытыы гастриттан хроническай буоларыгар ыары рецидива көмөлүр, некачественнай эмтэнии, куртах салыҥнаах сарыытыгар куһаҕан фактордар дьайыылара. Хроническай гастрит өр бириэмэҕэ бэйэтин биллэрбэт. Хроническай гастрит төрүөтэ, буолуохтарын сөп:
* Салыҥнаах бүрүө суоһарыыта Helicobacter pylori (тип B)
* Аутоимуннай гастрит(тип А)
* Рефлюкс-гастрит (тип С)
Хроническай гастритка куртах салыҥнаах бүрүөтэ улаханнык уонна киэҥник ыалдьар, сытыы гастриттааҕар. Хроническай гастрит характернай уратыта холбуур ткань, замещающай ткан улаатыыта куртах салыҥнаах сарыытыгар.
Уһун бириэмэҕэыары бэйэтин биллэрбэт. Ыарыы сайдарыгар күһүрүү уонна ремиссия буолар. Күһүрүү кэмигэр ыары тииһигирэр, өлөхсүйүү, кырках. Ону кытта оһоҕоско ас перевариваниетын кэһиитэ үөскүр.
Инфекция Helicobacter pylori, куртахха паразиттыр, салыҥ саҥардыы процеһын кэһэр. Эргэ клеткалар өлөллөрүгэр, саҥалар сатаан үөскээбэттэр. Куртах салыҥнаах сарыытыгар сыыйа деградациялыр.
Суруйда Прокопьева Милада студентка МИ ЛД-104-1
# Кэскил - Юность Севера

Кэскил - Юность севера, оҕолорго аналлаах хаһыат.
"Бэлэм Буол" бастакы нүөмэрэ 1936 сыл ыам ыйын 15 күнүгэр тахсыбыта.
Бастакы редакторынан поэт Архип Георгиевич Кудрин — Абаҕыыныскай анаммыта. Киниэхэ көмөлөһөөччүннэн баартыйа үлэһитэ Георгий Багынанов үлэлээбитэ.
Бастакы нүөмэргэ Тойбохой эдэр натуралисттар суруктара бэчээттэммитэ, бу суругу баһаатайдара Бессонов Г. Е. ыыппыта. Ону тэҥэ уобаластааҕы баартыйа, сэбиэттэр. хомсомуол тэрилтэлэрин салайааччыларын эҕэрдэлэрэ бэчээттэммит. Иккис балаһаҕа Суорун Омоллоон "Киристэпиэл" пьесата бэчээттэммит.
Ити кэнниттэн Владимир Михайлович Новиков — Күннүк Уурастыырап, Гаврил Павлович Тихонов редактордаабыттара. Оттон сэрии иннинээҕи редакторынан Никифор Кирикович Седалищев — Дьүөгэ Ааныстыырап этэ. 1941 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр «Бэлэм буол» бүтэһик 277-с нүөмэрин таһаарбыта. Манан хаһыат үлэтэ тохтообута. Никифор Кирикович ити кэнниттэн сэриигэ барбыта. Кыргыһыы хонуутугар 1944 сыллаахха өлбүтэ.
Партийнай-комсомольскай органнар уураахтарынан «Бэлэм буол» хаһыат 1959 сыл тохсунньу 1 күнүттэн иккистээн тахсар буолбута. Хаһыат 278 нүөмэринэн сэрии иннинээҕини салгыыр курдук бэчээттэммитэ.
ССКП обкуома эрэдээктэринэн Секлетея Курчатованы анаабыта. Кини кэнниттэн 50 сыл устата Нина Протопопова эрэдээктэрдээбитэ. Эппиэттээх сэкирэтээринэн фронтовик бэйиэт Иннокентий Эртюков, литэрэтиирэ салаатын Николай Мординов — Амма Аччыгыйа салайан үлэлээбиттэрэ.
1990 сылтан «Кэскил» диэн ааттаах, ону таһынан нууччалыы «Юность Севера» диэн тахсар.

# Кэскил - Юность Севера
## Ылыллыбыт сирэ

* "Якутия" хаһыат
# Шпиков

Шпиков (укр. Шпиків) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 363 (2011).
# Ильин Дмитрий Иванович

Дмитрий Иванович Ильин (17.10.1914—04.02.1985) — саха биллиилээх муосчута.

# Ильин Дмитрий Иванович
## Олоҕун олуктара

* 1914 сыл алтынньы 17 күнүгэр Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилигэр төрөөбүт.
* 1946 сылтан ССРС худуоһунньуктар холбоһуктарн чилиэнэ.
* 1985 сыл олунньу 4 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

# Ильин Дмитрий Иванович
## Айымньылара

    «Охотничий нож с ножнами», 1957
    «Приданое якутской невесты — коробочка, гребень, гребенка, серьги, кольцо, хомус», 1969
    «На кумысный праздник — ысыах» (1946)
    «ХХХ лет ЯАССР» (пластина, 1952)
    «Капитан Наянов» (панно, 1955)
    «Охотник-капканщик» (1962)
    «Скачки» (1966)
Ильин Д. И. айымньылар Саха Өрөспүүбүлүкэтн уус-уран бас түмэлгэ баллар
# .kp

.kp диэн Хоту Кэриэйэ үрдүк таhымнаах ил домена.
# Мандарова Анна Васильевна

Мандарова Анна Васильевна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун маастара.

# Мандарова Анна Васильевна
## Олоҕун олуктара

* 1957 сыллаахха кулун тутар 25 күнүгэр Саха АССР Алексеевскай оройуонун (билиҥҥи Таатта улууһа) Томтор с. төрөөбүт.
* 1974 с. — Баайаҕа орто оскуолатын бүтэрбит.
* 1978 с. — Намнааҕы педучилищены, черчение уонна уруһуй учууталын идэтигэр үөрэнэн, бүтэрбит.
* 1978—1982 сс. — Баайаҕа орто оскуолата, учуутал.
* 1981 сылтан — Баайаҕа музыкальнай оскуолатыгар уус-уран кылааска преподаватель.
* 2005 с. — Саха государственнай педагогическай Академиятын, «изобразительное искусство» идэҕэ үөрэнэн, бүтэрбит.
* «Уус» Түмсүү чилиэнэ

# Мандарова Анна Васильевна
## Айар үлэтэ

К. П. Токумова «Лекарственные растения Якутии», Е. В. Мандарова «Ааҕарга үктэл» кинигэлэрин ойуулаабыт.

# Мандарова Анна Васильевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун маастара (1993)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна (2002)
# Өнөл

Өнөл сис. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.
Чыбаҕалаах уонна Бороҥ систэр икки ардыларынан сытар. Индигир тардыытын Өнөл уонна Дьааҥы тардыытын Чаркы өрүстэр бастара баар.
Устата 120 км. Хотугу эниэтигэр 7,1 км² уопсай иэннээх 37 тарыҥ баар. Чыпчаала муора таһымыттан 2695 м. үрдүккэ тиийэр.

# Өнөл
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Федоров Петр Степанович

Федоров Петр Степанович — «ЭПЛ Даймонд» дириэктэрэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Арассыыйа бриллианы оҥорооччуларын ассоциациятын вице-бэрэсидьиэнэ, СӨ брилианы уонна көмүс оҥоһуктары оҥорооччуларын Гильдиятын вице-бэрэсидьиэнэ, СӨ Алмааска сүбэтин чилиэнэ.
1965 сыллаахха бэс ыйын 5 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
# Адольф Хитлер

Адольф Хитлер (ниэм. Adolf Hitler) (Муус устар 20 1889, Браунау ам Инн, Аустрия-Мадьаар – Муус устар 30 1945, Берлин, Германия) диэн Германия политига, Нацист партиятын басхана. 1933-1945 сс. Германия тоталитар басхана уонна канцлера. Аустрияттан төрүттээх.
Хитлер Бастакы аан дойду сэриитин кыттыылааҕа (бастаан саллаат, онтон ефрейтор). 1919 с. Нацист партиятыгар кыттыспыта, 1921 с. партия басхана буолбута. 1923 с. Баварияҕа буолбут сатамматах пиибэ путчун тэрийбитэ, ол иhин хаайыыга угуллубута. 1933 c. Германия канцлера буолар. Сотору кэминэн Ваймар Республикатын оннугар Үһүс Райх тэриллэр.
Хитлер бүтүн Эуропаны Нацист Германиятыгар бас билиннэрэр санааланар. Ол иhин тас политикаҕа кини аар дьоҥҥо аналлаах "олох куйаарын" (Lebensraum) баhылыыр суолга турунар. Ол соругун ситиhэргэ дойду бары күүстэрин уонна кыахтарын кэлэр улахан сэриигэ анаан мунньар. 1939 с. нацист армията Польшаҕа саба түһэр, Холбоhуктаах Хоруоллук уонна Франция Германияҕа сэриини биллэрэллэр, ол курдук Иккис аан дойду сэриитэ саҕаланар.
Кэлэр үс сыл устата, Германия уонна кини кыттыгастара Эуропа, Хоту Африка, Илин, Соҕуруулуу-илин Азия уонна Чуумпу океан улахан өттүлэрин баhылыыллар. 1941 с. Германия Сэбиэт Холбоhугар саба түһэр. Сэрии бүтүн түмүгүнэн Германия уонна кини кыттыгастара хоттороллор. Нацистар сэрии тухары кимэн киирбит дойдуларын олохтоохторун утары элбэх буруйдары оҥорбуттара, 17 млн кэриҥэ киhини өлөрбүттэрэ, олортон 6 млн дьэбэриэйдэр (Холокост).
1945 c. муус устар 30, Берлины ылыы кыргыhыытын кэмигэр, Хитлер ойоҕунуун Ева Брауннуун (кинилэр икки хонук иннинэ холбоспуттара) бэйэҕэ тиийинэн өлбүттэрэ
# Тымныы сэрии

Тымныы сэрии диэн АХШ (уонна союзтаахтара) уонна ССРС (уонна союзтаахтара) икки ардыгар Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн ССРС арахсыан дылы ааспыт бириэмэни аатыылар, ол аата 1945 сылтан 1991 сыллаахха дылы этэ. Бу сэрии атын сэриилэртэн уратыта диэн икки өттүлэрэ биир сэриигэ көнөтүк көрсүбэтэхтэрэ. Атомнай сэрии буолуо диэн куттаммыттара буолбатаҕа.

# Тымныы сэрии
## Конфликтаах дойдулар

АХШ да, ССРС да иккиэн хас даҕаны биир санаалаах дойдулаахтара.
Холбоһуктаах Хоруоллук, Франция, Саҥа Зеландия, Австралия, Арҕаа Германия, Канада, уонна Голландия Америка өттүгэр кытталлара. Хоту Америка уонна Арҕаа Европа дойдулара НАТО чилиэннэрэ этилэрэ. Атыттар регионнааҕы холбоһуктарга бааллара.
Илин Германия, Чехословакия, Румыния, Венгрия, Польша Сэбиэскэй Сойуус өттүгэр бааллара. Бу дойдулар Илин Европаҕа сыталлара уонна Сойуус биир күүстээх чилиэннэрэ этэ, уонна Варшава дуогабарын тэрилтэтин чилиэннэрэ этилэрэ. Куба, Хоту Кэриэйэ, Кытай, Монголия уонна атын элбэх дойдулар араас бириэмэҕэ ССРСка доҕордуулар этилэр.
# 106

106 сыл.

# 106
## Туох буолбута

* Кулун тутар 22 — Аравия Петрея диэн Рим импиэрийэтин провинциятыгар Бостра эрата саҕаламмыт.
* Атырдьах ыйын 11 — Дакия соҕуруулуу-арҕаа өттө (билиҥҥи Румыния) Рим провинцията буолбут — Рим Дакията.
# Андалусия

Халыыптар бэйэ бэйэлэригэр сигэниилэрэ булулунна: Халыып:Административная единица Андалу́си́я, также Андалу́зия (исп. Andalucía [andaluˈθi.a], олохт. [andaluˈsi.a], лат. Vandalitia) — Испания автономнай сирэ, аҕыс провинцияттан турар: Альмерия, Кадиса, Кордова, Гранада, Уэльва, Хаэна, Малага уонна Севилья. Киинэ Севилья. Андалусия Европа соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сытар, соҕуруу өттүттэн Гибралтар хомото уонна Средиземным морем сыталлар, арҕаа өттүттэн — Атлантическай далай уонна Португалиялыын быысаһар. Испания иһигэр хоту Андалусия Эстремадураны уонна Кастилией-Ла-Манчаны, илин — Мурсиялыын.

# Андалусия
## Тыл

Андалусияҕа испаан тылын андалуус түөлбэ тылынан саҥараллар. Бу диалект Кастилия мусульмаанныы Андалусияны сэриилээн ылбытын кэннэ баар буолбута. Бу тыл күүстээх арааб субстрааттаах уонна олохтоох роман тыла (бет мосараб) булкаастаах. Америкаҕа тарҕаммыт испаан тылыгар улахан дьайыыны оҥорбута.
* ↑ Ударение на третьем слоге:
# Сырдык аан дойдутааҕы күнэ

Сырдык аан дойдутааҕы күнэ (нууч. Международный день света, ааҥл. International Day of Light) — Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин көҕүлээһининэн аан дойдуга ыам ыйын 16 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн билим эйгэтигэр бииргэ үлэлииргэ, уонна чинчийиилэри эйэни бөҕөргөтөргө уонна киһи-аймах бигэтик сайдыытыгар эрэ туһанарга ыҥыраллар.
Бу күн 1960 сыллаахха физик уонна инженер Теодор Майман оҥорбут лазерын аан бастаан ситиһиилээхтик туһаммыттар.
# Джейлан Нури

Ну́ри Бильге́ Джейла́н (туур. Nuri Bilge Ceylan; 1959 сыллаахха төрөөбүт, Турция, Стамбул) — турок омугун биллиилээх киинэ устааччыта, режиссера, киинэ оператора уонна фото худуоһунньуга.

# Джейлан Нури
## Биографията

Нури Бильге Джейлан 1959 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар Бакыркёй диэн түөлбэтигэр агро инженер М. Эмина Джейлана дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кини оҕо сааһа аҕатын төрөөбүт куоратыгар, Турция хотугулуу арҕаа өттүгэр баар Ениджеҕэ, ааспыта.
Нури Бильге Джейлан Стамбул куоракка баар Босфор университетын үөрэнэн бүтэрбитэ. «Электротехника» исписээлинэһин баһылаабыта. Ол кэннэ баҕаран туран Мимар Синан аатынан университекка киинэ ускуустубатын идэтигэр үөрэммитэ. Эдэриттэн хаартыскаҕа түһэриинэн үлүһүйбүтэ, хас даҕаны кылгас кэрчиктээх киинэлэри устубута.
Кини Каннааҕы киинэ бэстибээлин хас даҕаны төгүллээх призера буолар.
2002 сыллаахха «Отчуждение» диэн ааттаах киинэтэ Канн бэстибээлин Гран Притин уонна Бастыҥ эр киһи оруола бирииһин ылбыта. Ол кэннэ устубут уонна онно ойоҕун кытта бэйэтэ оонньообут «Времена года» диэн ааттаах киинэтэ ФИПРЕССИ бирииһигэр тиксибитэ.
2008 сыллаахха Нури Бильге Джейлан эмиэ Канныга «Три обезьяны» киинэтинэн бастыҥ режиссер аатын ылбыта. 2011 сыллаахха «Однажды в Анатолии» киинэтинэн Канн бэстибээлигэр иккис төгүлүн Гран Прины туппута.
2014 сыллаахха аны "Көмүс пальма лабаата" (Золотая пальмовая ветвь), бэстибээлгэ «Зимняя спячка» драматынан кыттан бастыҥ бирииһи ылбыта.

# Джейлан Нури
## Уус уран ньымата

Джейлан киинэлэрэ үксүгэр автобиографиялыы хабааннаахтар. Режиссёр сотору сотору бэйэтин чугас дьонун, аймахтарын, дьиэтин уотун устуон сөп. Кини устар ньымата Антониони, Бергман, Тарковскай ньымаларыгар майгынныыллар.
# Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата

«Азербайдьан Маршы» (азерб. Azərbaycan marşı) — Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата.

# Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата
## Тыллара

| Саамнар | Сахалыы тылбааһа |
| Azərbaycan! Azərbaycan! Ey qəhrəman övladın şanlı Vətəni! Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız! Səndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz! Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa! Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa! Minlərlə can qurban oldu, Sinən hərbə meydan oldu! Hüququndan keçən əsgər, Hərə bir qəhrəman oldu! Sən olasan gülüstan, Sənə hər an can qurban! Sənə min bir məhəbbət Sinəmdə tutmuş məkan! Namusunu hifz etməyə, Bayrağını yüksəltməyə Namusunu hifz etməyə, Cümlə gənclər müştaqdır! Şanlı Vətən! Şanlı Vətən! Azərbaycan! Azərbaycan! Azərbaycan! Azərbaycan! | |
# Докторов Иван Игнатьевич

Докторов Иван Игнатьевич (1906—?) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар 1941 сыллаахха сэриилэспит.
Кыайыы 40 сылыгар 1985 сыллаахха Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.
# Dendy

Dendy (Денди), 80-90-2000 сыллардаахха аатыра сылдьыбыт оонньуу приставка буолар. Аан Дойдутааҕы премьерата 80 сыллардаахха АХШ, Еврозона билинни террияториятыгар, Дьоппуон дойдуларыгар буолар. Онтон хойутуу Саха Сирэ, Украина, Канаада улахан регионнарга тахсар.
# Козлова Людмила Алексеевна

Козлова Людмила Алексеевна, (1946 с. балаҕан ыйын 11 күнэ) Педагогическай үлэ ветерана.

# Козлова Людмила Алексеевна
## Олоҕун олуктара

* 1971-1975 сс. - Магаданнааҕы педагогическай институт алын кылаас учууталын бэлэмниир салаатыгар үөрэммитэ
* Бордоҥ орто оскуолатыгар 26 сыл үлэлээбитэ

# Козлова Людмила Алексеевна
## Наҕараадалара

- Саха АССР үөрэҕириитин министерствотын Бочуотунай грамотата
- "Сунтаар улууһун үөрэҕиритин сайдыытыгар кылаатын иһин" бочуоттаах бэлиэ
- Педагогическай үлэ ветерана
# Балбаах тэллэйэ

Балбаах тэллэйэ (лат. Coprinus atramentalius (Bull.:) Fr., нууч. Навозник серый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Үүнэр сирдэрэ: киһи олорор сирдэригэр элбэхтик көстөр, балбаахха үүнэр.

# Балбаах тэллэйэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Эдэр тэллэй сымыыкка майгынныыр, онтон чуораан курдук буолар, кырыыта хайыта барар. Хатырыктардаах, ситтэҕинэ килэрийэр. Диаметра 5-10 см. Күр өҥнөөх, ортотугар арыый хараҥа. Таҥалайдаах араҥата: Бастаан үрүҥ өҥнөөх, онтон хараҥа-бороҥ, онтон хараарар. Этэ: Үрүҥ, алдьаттахха хараарар. Кыра түүнүк сыттаах. Атаҕа: Көҥдөй. Тиэрбэһэ түргэнник сүтэр..

# Балбаах тэллэйэ
## Туттуллуута

Эдэр эрэ тэллэйдэри тута сиэнэр уонна маринуйданар. Минньигэс. Ол гынан баран арыгыны кытта сиэтэххэ (оннооҕор 1-2 күн) сүһүрүөххэ сөп. Сороҕор чэриниилэ тэллэйэ диэн ааттыллар, тоҕо диэтэххэ урут сэлээппэтиттэн улахан суолталаах дөкүмүоннэргэ илии баттыырга чэриниилэ оҥороллор эбит.

# Балбаах тэллэйэ
## Өссө маны көр

* Хатырыктаах бөх тэллэйэ
* Өтөх тэллэйэ
# Туундара

Туундара — айылҕа зуонатын көрүҥэ, маһа суох, ирбэт тоҥноох, өрүс да муора да уута ылбат сирэ. Тайҕа зонатыттан хотугу сытар. Сирин ньуурун көрүҥүнэн бадарааннаах, кутатыҥы (оттоох), торфянистай (лабыкталаах), таастаах (лишайниктаах) буолар.
Акаары

# Туундара
## Халлаан туруга

Сайына кылгас, кыһына сымнаҕас соҕус буолан баран тыаллаах, буурҕалаах. акаарыы

# Туундара
## Кыыла-сүөлэ

Таба, бөрө, саһыл, сиэгэн, чубуку, эһэ, куобах, кырса, чыс кутуйах бааллар. Көтөрдөртөн: туллук, хаар эбэ уонна куруппааскы. Күөллэрэ балыгынан (чыыр, уомул, собо) баайдар.
# Заправка

Автомобиль заправкалыыр станцията (АЗС) — суол аттыгар массыыналарга оттугу атыылыыр тэрилтэ. Кылгатыллыбыта заправка диэн ааттанар
Саамай тарҕаммыт заправкалара бензины уонна керосины атыылыыллар. Онтон атын заправкалара сжатай гааһы, сжижженнай гааһы уонна водоруоду атыылыыллар.
Билиҥҥи бириэмэ заправката оттугу атыылааһыттан атынынан эмиэ дьарыктанар, ол курдук кыракый маҕаһыын уонна аһыыр сир, банкомаат, массыынаны сууйар сир баар буолааччы.
АЗСтар олорор сиргэ уонна суол АЗСыгар арахсаллар. Куоракка турар заправкаларага куттала суох буолуутугар олус күүстээх ирдэбиллээхтэр, ол курдук, дьиэлэртэр, оскуолалартан, балыыһалартан уонна атын уопсастыбыннай тэрилтэлэртэн турара ырааҕа регламеннаах.
2008 сыл саҕана Россияҕа 20 000 заправка баар этэ. АЗС ырыынаага централизованнай буолар, ол курдук 40 бырыһыанын 8 хампаанньа тутан олорор.

# Заправка
## Үөскээһинин историята

* Бастаан бензины уонна атын оттуктары, ол курдук гааһы аптекаларга атыылыыллар эбит. Бастакы заправканы Карл Бенц кэргэнэ Берта Бенц Германия Вислох куоратыгар туруорбут.
* Бастакы атын сиргэ турар атыы тутуутун АХШга ХХ үйэ саҥатыга туруорар буолбуттар.

# Заправка
## Кыамталаах эбии өҥөлөр

* парковка
* грязь пылесоса
* накачка шины с возможностью контроля давления воздуха в шинах
* дополнительные потребности в продажах для автомобилистов
* мойка транспортных средств (автомойка)
* ванная комната (туалет, душевая комната, душевая кабина)
* продажа продуктов питания , напитков и т.д. (шведский стол, кафе)
* розничная продажа непродовольственных товаров (газет, журналов, сувениров и др.)
* продажа сжиженного газа в баллонах отопительного назначения (пропан-бутан)
# Сумы

Сумы (укр. Суми) диэн Украина куората. Сумы уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 268 949 (2013).
# Конотоп

Конотоп (укр. Конотоп) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 88 252 (2015).
# 1737

1737 сыл.

# 1737
## Өлбүттэр

* Ахсынньы 18 — Антонио Страдивари (1644 төр.), скрипка ууһа.