yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Латыын тыла

Латыын тыла (лат. lingua latina [ˈlɪŋɡʷa laˈtiːna]) эбэтэр Латин тыла диэн Рим империятыгар туттуллар былыргы римляннар тыллара.
Латин тыла ордук былыргы суруктаах-бичиктээх тылларга киирэр.
Билигин Ватикан илин уонна Ром Католик Таҥара Дьиэтин официаллык тыллара.

# Латыын тыла
## Остуоруйа

Латыын тыла Инд-Эуропа тыллар ыалларыҥҥа сыһыаннаах, италик тыллар, латин-фалиск бөлөҕүн тыла. Кэмэттэн латыын тыла былыргы Италия остуоруйа сайдыытын арҕааҥы сир ортотунааҕы байҕалҕа процеһыгар баһылаар. Билигин өлбүт тыллар ахсаанарыгар киирсэллэр, санскриты кытта былыргы гириэк уонна атын тыллары кытта.

# Латыын тыла
## Сурук-бичик

    Сүрүн ыстатыйа: Латыын алпабыыта
| букууба | латыын аата | дорҕоон (IPA) |
| A a | ā | [a] |
| B b | bē | [b] |
| C c | cē | [k], [ts] |
| D d | dē | [d] |
| E e | ē | [ɛ] |
| F f | ef | [f] |
| G g | gē | [g] |
| H h | hā | [h] |
| I i | ī | [i] |
| J j | jot | [j] |
| K k | kā | [k] |
| L l | el | [l] |
| M m | em | [m] |
| букууба | латыын аата | дорҕоон (IPA) |
| N n | en | [n] |
| O o | ō | [ɔ] |
| P p | pē | [p] |
| Q q | qū | [kʷ] |
| R r | er | [r] |
| S s | es | [s] |
| T t | tē | [t] |
| U u | ū | [u] |
| V v | vē | [w>v] |
| X x | ex | [ks] |
| Y y | ī Graeca (««и» гириэкэтэ») | [iː] |
| Z z | zēta | [z] |
* «C» уонна «K» буукубалар дорҕоон /k/ бэлиэтээр. Эмиэ «C» буукуба дорҕоон /ts/ бэлиэтээр «I», «E» уонна «Y» буукубалара иннигэр (өссө ae, oe дьуптуоннор иннигэр). (Холобур: centrum (киин), civis (гражданин) ол эрээри caput (бас), color (өҥ))
# Аан Айылгы "Сиинэ"

Аан Айылгы «Сиинэ» — Саха сирин ураты ытык харыстанар сирэ. Аан Айылгы «Сиинэ» атырдьах ыйын 12 күнүгэр 1996 сыллаахха Саха сирин Бырабыытылыстыбатын уурааҕынан төрүттэммитэ. Соҕурулуу-илиңңи Орто Сибирь хаптал хайатыгар Горнай улууьугар 1.4 мөлүйүөн гектар иэннээх сири ылан турар (Горнай улууhун уопсай иэниттэн 32,3%). Сиинэ өрүс тардыытыгар 3300 кэриӊэ кыра уонна улахан күөл баар.

# Аан Айылгы "Сиинэ"
## Географията

Аан Айылгы үгүс өттө Өлүөнэ арҕаа эҥэринээҕи орто сүүрүгүн эргин түһэр былыр-былыргыттан ырыаҕа ылламмыт, хоһооҥҥо холбоммут тыытыллыбатах үтүө-кэрэ оттоох-мастаах, үргүбэтэх көтөрдөөх-сүүрэрдээх Сиинэ салаа үрэх ыраахха диэри тардыытыгар тайаан сытар. Арҕаа өттүнэн Саха сиринээҕи Киин дэхси сири быысаһар итиэннэ Өлүөнэ-Бүлүү тардыыларын соҕуруу өттүн сорҕотун хабар. Бу сир-уот харыстанар уонна туһаныллар анала айылҕатын, историческай-культурнай итиэннэ социальнай уратыларыттан көрөн араастаһар.

# Аан Айылгы "Сиинэ"
## Аан Айылгы "Сиинэ" зоналара

Айылҕа пааркатыгар маннык зоналар олохтонон тураллар:
Бастакытынан, 238,5 гектар иэннээх Чына үрэх ортолуу – үөһээ өттүн, Кэйбэлэ, Атырдьах уо.д.а. үрүйэлэр тардыыларын хабар тыытыллыбат сирдэр. Баларга харыстыыр дьаһаллартан уонна научнай чинчийиилэртэн ураты ханнык даҕаны үлэ ыытыллара көҥүллэммэт.
Иккиһинэн, сөбүгэр хааччахтаммыт кээмэйдээх сынньанар зона. Иэнэ – 46,0 тыһ. гектар. Онно киһитин ахсаана биллэр буоллаҕына сырытыннараллар. Чына, Чыыра, Матта үрэхтэр уонна уонча үрүйэлэр эҥэр хас да учаастакка сынньаныахха сөп.
Үсүһүнэн, айылҕаны үгэс буолбут көрүҥүнэн туһаныыга анаммыт сир-уот. Бу 1176 гектардаах иэҥҥэ икки быысаһар учаастак баар: а) хаһаайыстыбаҕа уонна актыыбынай сынньалаҥҥа туһаныллар сир; б) айылҕаны сөбүн көрөн туһанар сир.

# Аан Айылгы "Сиинэ"
## Хамсыыр-харамай

Сиинэ паарката Саха сирин ордук элбэх дэҥҥэ көстөр хамсыыр хармайдарынан биллэр, ол курдук тайах, кыталык, бүүчээн, туртас, бөрө, эһэ, мас көтөрө, балык бааллар.
# Николаев Семен Иванович (Сомоҕотто)

Николаев Семен Иванович (Сомоҕотто) (01.09.1923—29.10.2004) — этнограф-учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.

# Николаев Семен Иванович (Сомоҕотто)
## Олоҕун олуктара

* 1923 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Ньурба улууһун Акана нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1942—1946 сс. — Үөһээ Бүлүү улууһугар сэттэ кылаастаах оскуолаларга нуучча тылын учууталынан үлэлээбитэ.
* 1951 с. — Орто Азиятааҕы государственнай университет этнографияҕа салаатын чаҕылхайдык үөрэнэн бүтэрбитэ (Ташкент к.).
* 1952—1955 сс. — ССРС этнографияҕа Институтын аспирана.
* 1955 с. — история билимин кандидатыгар «Основные этапы этнической истории вилюйских якутов» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1955—1963 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1963—1979 сс. — старшай научнай үлэһит.
* 1979—1982 сс. — ССРС билимҥэ Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар тыл, литература уонна искусство Институтыгар младшай научнай үлэһит.
* 2004 сыллаахха алтынньы 29 күнүгэр күн сириттэн барбыта.
С. И. Николаев — этнография эйгэтигэр сахалартан бастакы үрдүк үөрэхтээх чинчийээччи, 100-н тахса үлэ ааптардара.

# Николаев Семен Иванович (Сомоҕотто)
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Эвены и эвенки юго-восточной Якутии» (Якутск, 1964), монография.
* «Происхождение народа саха» (Якутск, 1995), монография.
* «Обычаи народа саха» (Якутск, 1996), монография.
Ыстатыйалар
* «Киргизско-якутские этнографические параллели» (Труды Киргизской археолого-этнографической экспедиции.— Т. 3. — 1959).
* «Рыбная пища дореволюционных вилюйчан» (Материалы по этнографии народов Якутии. — 1961. — Вып. 2).
* «Изменения функциональной роли языка как показатель этнических процессов» (Кн.: Проблемы изучения национальных отношений Сибири на современном этапе. — Новосибирск, 1967).
* «Как рождается легенда» (Знание-сила. — 1969. — № 11).
* «Как относиться к загадочным чучуна?» (Вокруг света. — 1975. — № 6).
* «Народные игры и состязания у якутов» (Кн.: Игры народов СССР. — М., 1985).

# Николаев Семен Иванович (Сомоҕотто)
## С. И. Николаев туһунан

* Василевич Г. М. Книга по этнографии народов Якутии // Изв. СО АН СССР. Сер. обществ, наук. — 1966. — № 5, вып. 2. — С. 128—130.
* Иванов М. Об эвенах и эвенках Юго-Восточной Якутии // Полярная звезда. — 1966. — № 1. — С. 149—150.
* Антонов Е. П. Поиск истины (О новых трудах С.И.Николаева — Сомоготто) // Молодежь Якутии. — 1996. — 31 июля.
* Антонов Е. П. Якутский «мятежник» по прозвищу Алас // Якутия. — 1997. — 4 нояб.
* Аргунова Н. Сомо5отто: Саха төрдүн үөрэтиигэ теория айдым // Сахаада. — 1997. — От ыйын 3 к.
* Скрипин В. Г. Чьей крови якуты? Этнолог С. И.Николаев — Сомоготто и его теория этногенеза // МК в Якутии. — 2004. — 28 апр.
* Антонов Е. П. Первый дипломированный ученый — этнограф из якутов // МК в Якутии. — 2004. — 3—10 нояб.
# Быгын

Быгын сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин 120 км усталаах.
Лээпискэ уонна кини салаалара быһа охсоллор. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1152 м тиийэр.

# Быгын
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич

Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич (25.05.1869—1962), аатырбыт олоҥхоһут.

# Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич
## Олоҕун олуктара

1869 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр Боотур Уус улууһун Хайахсыт нэһилиэгэр (билигин Чурапчы улууһа) удьуор олоҥхоһуттар ыалларыгар төрөөбүтэ.
14 саастаах сылдьан маҥнай олоҥхону толорор. Онтон ыла биллиилээх олоҥхоһутунан ааҕыллыбыта.
1906 сыллаахха Аммаҕа этнограф Васильев В. Н. «Куруубай Хааннаах Кулун Куллустуур» олоҥхотун суруйбута.
1930 сыллаахха олоҥхолуурун салҕаабыта.
1941 сыллаахха Лазарев Д. П. «Эрэбил Бэргэн» олоҥхотун суруйбута. Текст архивка сытар.
1962 сыллаахха өлбүтэ.

# Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич
## Айымньылара

* Образцы народной литературы якутов, записанные В. Н. Васильевым. Выпуск I. — Петроград, 1916.
* Куруубай Хааннаах Кулун Куллустуур. — Дьокуускай, 1958.
* Строптивый Кулун Куллустуур. — М., 1985.

# Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич
## Өссө маны көр

* Эргис Г. У. Очерки по якутскому фольклору. — М., 1974.
* Илларионов В. В. Искусство якутских олонхосутов. — Якутск, 1982.

# Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. — Якутск, 2000.
# Белолюбскай Иван Прокопьевич

Белолюбскай Иван Прокопьевич — мадьыны, мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара, Дыгын оонньууларын 7 төгүллээх кыайыылааҕа, СӨ Физкультура уонна успуорт бочуоттаах үлэһитэ, Уус Алдан улууһун Ытык киһитэ, мас тардыһыыга Арассыыйа (2012), Европа (2011) чөмпүйүөнэ, Аан дойду кубогын призера (2013).

# Белолюбскай Иван Прокопьевич
## Олоҕун олуктара

1977 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар Баатаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт.
1998 сыллаахха М. К. Аммосов аатынан Саха Судаарыстыбаннай Үнүбүрсүтүөтүн Педагогическай институтун физкультура салаатын бүтэрбит. 1999—2000 сылларга Саха-Бельгийскай гимназияҕа физкультура учуутала. 2000—2001 сылларга Лөгөй нэһилиэгэр успуорт саалатын дириэктэрэ.
2001—2003 Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наркотигы утары охсуһар управленияҕа эти-хааны сайыннарар исписэлиис. 2003—2011 сылларга — СӨ Наркотигы утары охсуһар управлениетыгар спецназ оперативнига.
2011—1013 сылларга Баһылай Манчаары аатынан «Модун» успуорт киинигэр мас тардыһыыга тириэнньэр.
2013 сылтан Баһылай Манчаары аатынан спорт национальнай көрүҥнэригэр Өрөспүүбүлүкэтээҕи Киин мас тардыһыытын сайыннарыыга салаатын салайааччыта.
Тренердэрэ: Сивцев Евгений Александрович, Аксенов Андрей Ермакович.
2013 сылтан Уйбаан Белолюбскай бирииһигэр саха спорт хомуур көрүҥнэригэр республика иһинээҕи күрэхтэһии тэриллэн ыытыллар. Бастакы күрэхтэһии Уус-Алдан улууһун Бороҕонугар буолан ааспыт.
Майаҕатта Бэрт Хара уонна Уйбаан Белолюбскай иккиэн Дыгын оонньууларын кыайылаахтара уонна Уус-Алдантан сылдьар дьоннор. Баҕар Белолюбскай Майаҕатта Бэрт Хара реинкарнацията буолуон сөп, эбэтэр киһи дууһата орто дойдуга элбэхтэ кэлэн хос төрүүр.

# Белолюбскай Иван Прокопьевич
## Спортка ситиһиилэрэ

* Дыгын оонньууларын 7 төгүллээх чемпиона (1999, 2007—2012)
* XVII Манчаары оонньууларын чемпиона
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастыҥ спортсмена (2007, 2011)
* Мас тардыһыытыгар Россия чемпионатын призера (2007, Красноярскай)
* Мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин чемпионатын призера (2008, Чурапчы)

# Белолюбскай Иван Прокопьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара
* Хайыһарга Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастарыгар кандидат
* Мас тардыһыытыгар Европа абсолютнай чемпиона
# Тумул

Тумул - ойуур, кытыл, арыы, эниэ, хайа, туруук таас улаханнык чорбойон, урутаан, инники киирэн турара.
Былыргы английскай (староанглийский) тылга эмиэ үкчү маннык суолталаах.

# Тумул
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Лахаатта, көтөр

Лахаатта эбэтэр кииллэни, (лат. Crex crex, нууч. коростель эбэтэр нууч. дергач) — дьоҕус, уһун моойдоох, кылгас кутуруктаах, туһугар уһун атахтардаах көтөр.
Уопсай өҥө саһархайдыҥы-күкээркэй. Буҕарҕанатааҕар кылгас тумустаах. Ыйааһына ортотунан 150 г. Атахтарын сараадыппытынан, кэннин түһэрбитинэн, кылгас кынаттарынан эрэйинэн сапсынан олус салаҥнык уонна ыараханнык көтөн тахсар. Маннык көтөр Соҕуруу Африкаҕа хайдах айаннаан тиийэрин дьиктиргиэххэ эрэ сөп. Лахаатта Европаҕа бүтүннүүтүгэр тарҕаммыт. Азияҕа Бүлүүгэ тиийэ көстөр. Кыһынын Африкаҕа уонна Соҕуруу Азияҕа кыстыыр.
Лахаатта ыам ыйыгар көтөн кэлэр уонна атырдьах, балаҕан ыйдарыгар төннөр. Бу көтөрү олус сэдэхтик көрүөххэ сөп. Кини олус сатабыллаахтык саһар даҕаны, олус улахан хаахынас куолаһынан баарын биллэрэр. Лахаатта үөнүнэн, чиэрбэнэн, от сыатынан аһылыктанар. Сиргэ уйаланар, 7-12 сымыыты уурар. Сэдэх көтөр буолан норуоттар икки ардыларынааҕы Кыһыл кинигэҕэ киллэриллэн турар.
# Силлиэ

Силлиэ — быһымахтык сэллии-сэллии күүһүрэр дохсун тыал.

# Силлиэ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Болтоҥо нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иккис Харбала.
Улуус кииниттэн 17 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 680 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Иккис Харбала — 618, Кындал — 62. «Халыма» суолга турар.

# Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Новгородов Семен Андреевич — сахалартан бастакы учуонай-лингвист, сахалыы маассабай суругу-бичиги айбыт киһи.
    Саввин Андрей Андреевич — Өндөрүүскэ (21.11.1896—31.05.1951).
    Саввин Степан Афанасьевич — Күн Дьирибинэ (24.12.1903—22.04.1970) — суруйааччы уонна тылбаасчыт.
    Саввин Виктор Афанасьевич (14.03.1908—1978) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР үтүөлээх артыыһа.
    Макаров Гавриил Иванович — Дьуон Дьаҥылы (27.02.1914—06.03.1956) — поэт, тылбаасчыт.
    Макаров Гавриил Георгиевич (1917—2004), история юилимин кандидата, профессор.
    Кладкин Василий Михайлович (10.01.1931—27.05.2003) — Социалистическай Үлэ Геройа.
    Афанасий Петрович Мунхалов — РФ народнай худуоһунньуга, график.
    Капрынов Альберт Гаврильевич — «Саха» НКИК ыытааччыта, «Кыым» хаһыат корреспондена.
Кривошапкин Николай Дмитриевич-Уот Субуруускай -- революционер, кыhыл бартыhаан
# Хаан

Хаан — оһуобай, тыыннаах харамайдар тымырдарынан сүүрүгүрэр убаҕас. Тоноҕостоохторго хаан кыһыл өҥнөөх - эритроциттарга баар гемоглобинтан. Хаан сүрүн суолтата организмҥа "таһаҕас" таһааһын - хааҥҥа сылдьар клеткалары организм иһинэн тархатыы. Киһигэ, хаан уҥуох силиитигэр үөскүүр.

# Хаан
## Састаап

Хаан сүнньүнэн икки көрүҥ эттиктэн турар: плазма (убаҕас) уонна онно уста сылдьар килиэккэлэр.
* Эритроциттар - хаан кыһыл клеткалара. Кислороду уорганнарга, килиэккэлэргэ таһаллар.
* Лейкоциттар - хаан үрүҥ клеткалара. Сүрүн үлэлэрэ - ыраастааһын уонна көмүскээһин (иммунитет)
* Тромбоциттар - тымыр быһыннаҕына ону бүөлүүр оруоллаахтар.

# Хаан
## Хаан бөлөхтөрө

Киһи хаана антиген-антитело тиһигин көрүүтүнэн сүнньүнэн түөрт бөлөххө уонна эбии икки "резус факторга" араарыллар. Бу ис хоһооно маннык: эритроциттар плазмаҕа уста сылдьалларын быһыытынан атын киһи плазматыгар (хаан кутуутун түмүгэр) киирдэхтэринэ сороҕор сыстыһан хаалаллар, онон кыайан сүрүн үлэлэрин кислороду таһыыны толорбот буоллаллар, ону ааһан хаан бөлөхсүйэн тымырдары бүөлүөн сөп. Бу элбэх хаан кутуллубут түбэлтэтигэр киһини өлөрүөн да сөп. Тоҕо оннук буоларый? Бу хаан плазматыгар оһуобай эттиктэр - антителолар - баалларыттан тутулуктаах. Бу антителалар түөрт сүрүн бөлөххө арахсаллар. Холобур бастакы бөлөххө киирэр хааннаах киһи хаана иккис бөлөххө киирэр хааннаах киһи хаанын кытта буккустаҕына плазмаҕа баар антителалар эритроциттары силимнээн кэбиһэллэр. Оттон биир бөлөххө киирэр хааннаах дьоҥҥо силимнэһии тахсыбат.

# Хаан
## Хааны сууйуу

Хааны сууйуу-бу организмы дьөлө тоҥорууга эппиэттиир гемостаз систематын үлэтин сүрүн түһүмэҕэ. Кинилэр бэйэлэрин икки ардыларыгар хардарыта бииргэ үлэлээһиннэрэ олус уустук фактордары үөскэтэр.
Хаан кутуллуута бастакы сүһүөх тромбоцитарнай гемостаз стадията буолар. Бу бастакы гемостаз массыына тымырын уонна тромбоциттар агрегаттарын механическай атыылаһыыга чопчу тохтоото. Доруобай киһи бастакы гемостазка майгыта- сигилитэ 1-3 мүнүүтэ буолар. Дьиҥ иһигэр хаан тохтуута (гемокоагуляция, коагуляция, плазменнай гемостаз, иккис гемостаз) уустук биологическай процесс, полимеризацияланар уонна трубаны үөскэтэр, ол түмүгэр хаан тохтор текси сүтэрэр. Доруобай киһи хаанын сууйуу локальнай, бастакы тромбоцитарнай боруобаны үөскэтии буолар. Отравное время образования фибриного образования — 3-8 минут. Хааны суурайыы-ферментативнай процесс.
# Дьеффри Чосер

Дьеффри Чосер (ааҥл. Geoffrey Chaucer; холоонноон 1343 – Алтынньы 25, 1400) диэн ааҥл ааптара, поэта, филосова, бюрократа, сууттааччыта уонна дипломата. Элбэх үлэлэри суруйбута гынан баран, The Canterbury Tales диэн ситэ бүтэриллибэтэх үлэтэ ордук биллэр. Чосеры сороҕор Ааҥл литературатын аҕата дииллэр.

# Дьеффри Чосер
## Үлэлэрэ
#### Сүрүн үлэлэрэ

* The Romance of the Rose
* The Book of the Duchess
* The House of Fame
* Anelida and Arcite
* Parlement of Foules
* Boece
* Troilus and Criseyde
* The Legend of Good Women
* The Canterbury Tales
* Treatise on the Astrolabe

# Дьеффри Чосер
## Үлэлэрэ
#### Кылгас поэмалара

* An ABC
* Chaucers Wordes unto Adam, His Owne Scriveyn
* The Complaint unto Pity
* The Complaint of Chaucer to his Purse
* The Complaint of Mars
* The Complaint of Venus
* A Complaint to His Lady
* The Former Age
* Fortune
* Gentilesse
* Lak of Stedfastnesse
* Lenvoy de Chaucer a Scogan
* Lenvoy de Chaucer a Bukton
* Proverbs
* To Rosemounde
* Truth
* Womanly Noblesse
# Төгүр уонна сис

Төгүр уонна сис диэн биир судургу механизм буолар. Төгүр сискэ кэтэрдиллэн кинилэр бииргэ эргийэн күүс оҥороллор. Бу механизм төһүү биир көрүҥэ буолар диэххэ сөп.
# Күкэр

Күкэр диэн араҕас дьүһүннээх кытаанах кристалл сэк. Метал буолбатахтар курдук кини итиини эмиэ куһаҕаннык аһарар, чаҕылыманы аһарбат. Чиҥэ 2-гэ чугас, онон күкэр тооромосторо ууга тимирэллэр, ол гынан баран тоһо, ууну сыһыарбат буолан, дагдайан тахсар.
Күкэр — Д. И. Менделеев периодтаах систематын үһүс периодын 16-с бөлөҕүн ууһуга, атомын нүөмэрэ 16.
* Бэлиэтэ: S
* Электрон конфигурацията: Ne 3s2 3p4
* Атомын нүөмэрэ: 16
* Хаһан арыллыбыта: 2000 с. б.э.и.
* Хас кыраадыска ууллара: 115,2°C
* Атомнаах маассата: 32,065 ± 0,005 а. е. м.
Күкэр айылҕаҕа баар үгүс холбоһугун мэлийдэххэ, ууну эмиэ сыһыарбат. Күкэр ити айылгыта кыаҥ таас "кураанах таастыгын" араарарга туһаныллар. Кыаҥы итинник байытыы флотация дэнэр уонна практикаҕа киэҥник туттуллар.
Күкэр ууга суураллыбатын кэриэтэ. Ол оннугар күкэр-уулуккка, толуолга о.д.а. сэбдьилэргэ үчүгэйдик суураллар.
112,8$^о$С температураҕа күкэр ууллан саһархай дьүһүннээх убаҕас буолар. Cалгыы ититтэххэ хараарар уонна хойдор. 444$^о$С кыраадыска күкэр оргуйар. Оргуйуор диэри итийбит күкэри тымныы ууга куттахха эрэһиинэ курдук уунаҥнас пластика күкэр диэн үөскүүр.
Абалык икки аллотроп көрүҥ кубулуйуута - абалык уонна озон. Кристалл уонна пластика күкэртэн эмиэ күкэр аллотроп көрүҥ кубулуйуута буолаллар.
Кристалл күкэр түргэнник ууллар, ити кини молекула кристалл эрэһэлээҕин туоһулуур. Рентгенография, онтон да атын ньыманан чинчийэн, күкэр кристалл эрэһэтэ төгүрүччү ситимнэспит молекулалартан турарын билбиттэрэ. Ититтэххэ, күкэр аҕыстыы эркиннээх төгүрүччү ситимнэспит молекулата ыһыллан, уһуур-кылгыыр кыахтаах уһун ситимҥэ кубулуйар.
# Наугольник (сулустар бөлөхтөрө)

Наугольник (лат. Norma) — соҕуруу халлаан бөлөҕө, Скорпионтан соҕуруу-илин диэкки баар. 42 көстөр сулустардаах, халлааҥҥа 165,3 квадрат кыраадыс иэннээх. Арассыыйа 48° кэтирээһинтэн соҕуруу өттүгэр бэс ыйыгар ордук көстрө.

# Наугольник (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха киллэрбитэ. 1756 сыллаахха Лакайль Нормаль уонна Таһым (фр. l'Equerre et la Regle) — архитектор инструменнарын ааттарын ааттаабыта. Латыын тылыгар тылбаас кэнниттэн Norma диэн кылгаабыта, итини нуучча тылыгар Наугольник диэн тылбаастыыр буолбуттара. Сахалыы аат нууччалыы ааттан тахсар.
# Simply Red

Simply Red диэн Англия муусука бөлөҕө. Манчестерга 1985 сылга тэриллибитэ. Муусука жанрдара поп уонна соул. Бөлөх лидера, ырыаһыт, ырыа суруйааччы Мик Хакнелл.
Simply Red уон ырыата Британия уонна Америка чартарыгар бастыы сылдьыбыттара. 1991 сыллааҕы Stars диэн альбома Британия историятын бастыҥ атыылаах альбомнарын тиһигэр киирбитэ (16 орун). Simply Red Brit Awards бириэмийэ 1992 уонна 1993 сыллардааҕы кыайыылааҕа (Best British Group). Альбомнарын холбоон атыыта 50 мөлүйүөнтэн тахса.

# Simply Red
## Дискографията
### Студия альбомнара

* Picture book (1985)
* Men and Women (1987)
* A new flame (1989)
* Stars (1991)
* Life (1995)
* Blue (1998)
* Love and the Russian Winter (1999)
* Home (2003)
* Simplified (2005)
* Stay (2007)
* Big Love (2015)
* Blue Eyed Soul (2019)
* Time (2023)

# Simply Red
## Дискографията
### Хомуурунньуктар

* Simply Red: Greatest Hits (1996)
* It´s only love (2000)
* Hits (2002)
* The Very Best of Simply Red (2003)
* Stretched and Reconstructed (2004)
* Simply Red 25 (2008)
* Songs of Love (2010)
* Song Book (2013)
* The Collection (2015)

# Simply Red
## Видеографията

* A Starry Night With Simply Red (1992)
* Simply Red Live In London (1998)
* Simply Red Greatest Video Hits (2002)
* Home Live in Sicilly (2003)
* Live at Montreux (2003)
* Stars (2005)
* Cuba! (2006)
* Stay at the Royal Albert Hall (2007)
* The Greatest Video Hits (2008)
* Farewell the Final Tour (2011)
* Symphonica in Rosso (2018)
# Ылгын чыҥыйа

Ылгын чыҥыйа — киһи илиитин бэһис тарбаҕа. Саамай кыра тарбах.
# Аксой Саадет

Сааде́т Аксо́й (туур. Saadet Işıl Aksoy) (1983 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция) — турок норуотун биллиилээх, биир саамай элбэх хамнастаах, топ артыыһа.

# Аксой Саадет
## Биографията

Саадет Аксой аҕата Невшехира диэн куораттан төрүттээҕэ. Ийэтэ Эдирнэ уонна Сиирта куораттартан тымыр сыдьаан тардара. Артыыс дьыалатынан Саадет өссө оскуола сылларыттан саҕалаан сэҥээрэн, дьарыктанан киирэн барыбата. Кини хас даҕаны төгүл турок чааһынай тэлэбиисэргэ каналларыгар муусука уонна киинэ туһунан шоуларга кыттыбыта. Үрдүк үөрэҕи, институту бүтэрэн баран Саадет Аксой бэйэтин анал, идэтийбит киинэ эйгэтигэр холонон көрөргө санаммыта. Ол инниттэн өссө институкка сылдьан артыыс маастарыстыбатын чочуйар араас куурустарга, маастар кылаастарга сылдьыбыта, дьарыктаммыта. Хас да төгүл реклама ролига уһуллуутугар кыттыбыта, сэрийээллэргэ, кылгас кэрчиктээх киинэлэргэ холонон көрбүтэ.
2002 уонна 2004 сыллар быыстарыгар кини 1 каналга тэлэбиисэргэ аан бастакытын ыытааччы быһыытынан тахсыбыта. Ол кэнниттэн 2005 сыллаахха Саадет Аксой аан бастакытын артыыс быһыытынан "Осенний огонь" киинэҕэ оонньообута. 2006 сылаахха Саадет Америкаҕа АХШ көһөн барбыта уонна Нью-Йорк куорат киинэҕэ академиятыгар үөрэҕин саҕалаабыта. Кэлиҥҥи сылларга кини турок араас хабааннаах уонна таһымнаа киинэ сэрийээллэригэр элбэхтик уһуллубута. Ол иһигэр маннык биллэр киинэлэр бааллара: Senden Baska, Kalpsiz Adam, Balkan Wedding.
2012 сыллаахха Саадет "Рождённый дважды" диэн ааттаах Серджио Кастеллитто киинэтигэр уүуллубута. Онно кини Аски диэн кыыс оруолун толорбута. Кини Арассыыйа көрөөччүлэригэр, бастатан туран, «Великолепный век» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ оонньообутунан биллэр уонна аатырар.
# Тепляков Мартын Пантелеймонович

Тепляков Мартын Пантелеймонович (10.01.1918, Дроново д., Тюмень уобалаһа — 30.01.1944, Гомельскай уобалас, Белоруссия) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).

# Тепляков Мартын Пантелеймонович
## Олоҕун олуктара

1918 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр Дроново дэриэбинэҕэ Тюмень уобалаһын билиҥҥи Заводоуковскай оройуонугар бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Оскуола алын кылаастарын бүтэрбит. 1936 сылтан Саха Сиригэр Алдан көмүһү хостуур бириискэлэригэр үлэлээбит.
1940 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду Улуу сэриитин фронугар 1942 сыл олунньутуттан сэриилэспит.
1943 сылтан ВКП(б) чилиэнэ.
Белоруссияны босхолооһун, Днепр өрүс туорааһынын кыргыһыыларыгар ордук хорсуннук кыргыспыта бэлиэтэммит.
1943 сыллаахха алтынньы 1 күнэ буолар түүнүгэр өстөөх уотун аннынан бастакы десанынан сержант Тепляков отделениетын буойуннара Днепр өрүһү Глушец дэриэбинэ аттынан (Гомельскай уобалас Лоевскай оройуона) туораабыттар. Плацдарм иһин кыргыһыыга, рота туоруурун хаххалаан, уотунан саппыттара, өстөөх 19 кырыктаах контратакатын төттөрү оҕуспуттар..
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан сержант Тепляков Мартын Пантелеймоновичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
1944 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр Заречье дэриэбинэ аттыгар сержант Тепляков кыргыһыы хонуутугар өлбүт. Гомельскай уобалас Светлогорскай оройуонун Дуброва дэриэбинэтин таһыгар көмүллүбүт.

# Тепляков Мартын Пантелеймонович
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (15.01.1944)
* Ленин уордьана (15.01.1944)

# Тепляков Мартын Пантелеймонович
## Үйэлээх аата

* Герой аатынан Заводоуковск куорат уонна Дроново дэриэбинэ уулуссалара ааттаммыттара. Дроновоҕа оскуола аттыгар обелиск туруоруллубута.
* Алдан улууһугар Ленинскэй бөһүөлэккэ Сэбиэскэй Сойуус Геройдарыгар — Кирьянов П. Н., Лебедев А. И., Жадейкин М. С., Космачёв М. М., Тепляков М. П. — өйдөбүнньүк туруоруллубут.