yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Саха сирин норуотун уонна декоративнай айымньылара

Саха сирин норуотун уонна декоративнай айымньылара
Саха сиринээҕи норуот маастардара
# Төхтүр (Хаҥалас улууһа)

Төхтүр — Хаҥалас улууһун Төхтүр нэһилиэгин киинэ.

# Төхтүр (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Төхтүр нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# 1800

1800 сыл.

# 1800
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 4 — Вашингтон куоратыгар Үрүҥ Дьиэ тутуута түмүктэммит. Манна АХШ бэрэсидьиэнэ кэргэттэринээн олохсуйа киирбит.
* Бэс ыйын 14 — Бастакы консул Наполеон Бонапарт хамаандалаах француз аармыйата Австрия сэриитин Хотугу Италияҕа Маренго аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт, онон Италияны хос сэриилээн ылбыт.

# 1800
## Төрөөбүттэр

Саха суругунан бастакы уус-уран айымньытын суруйбут Уваровскай Афанасий Яковлевич Эдьигээҥҥэ төрөөбүт.

# 1800
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 18 — Александр Суворов (1730 төр.), нуучча полководеһа.
* Алтынньы 8 — Салават Юлаев (1754 төр.), башкиир бэйиэтэ, Емельян Пугачёвтуун өрө турууну тэрийсибит киһи.
# Зырянов Алексей Николаевич

Зырянов Алексей Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1908 сыллаахха Хаҥалас улууһун Покровскай бөһүөлэгэр төрөөбүт. Кыайыы 40 сылыгар Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьанынан наҕараадаламмыт (06.04.1985).
Саха бырабыыталыстыбатыгар Кыым хаһыаты уонна сахалыы литератураны тутан чааһыгар баар сахалар ааттарыттан махтаммыт суруга Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар. Сурук 1943 сыллаахха, алтынньы 6 күнүгэр суруллубут. Бекенев Михаил Алексеевич, Скрыбыкин Николай Данилович диэн бииргэ сулууспалыыр саха дьонун ахтыбыт.
# Дьанык

Дьанык диэн инникигэ баар буолуохтаах идея эбэтэр үлэ баҕалаах түмүгэ.
# Лев Троцкай

Лев Давидович Троцкай (идиш тылынан: לייב דאַווידאָוויטש טראָצקי) (дьиҥнээх араспаанньата Бронштейн) - аан дойду коммунистическай революционнай хамсааһынан диэйэтэлэ, марксист, марксизм биир салаатын саҕалааччыта (троцкизм). 1879 сыл сэтинньи 7 күнүгэр төрөөбүтэ. Өктөөп өрөболүүссүйэтин тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, Кыһыл Аармыйаны тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ. Коминтерн олохтооччулартан уонна кини идеологтарыттан биирдэстэрэ. Бастакы сэбиэскэй бырабыыталыстыба тас дьыалаҕа наркома, 1918—1925 — байыннай уонна муора дьыалаларын наркома, РСФСР онтон ССРС реввоенсоветын бэрэстээтэлэ. 1923 сг. — партия иһинээҕи хаҥас оппозиция салайааччыта. 1919—1926 сс. ВКП(б) политбюротун чилиэнэ. 1927 с. туох баар постарыттан уһуллан көскө ыытыллыбыт. 1929 с. ССРС таһыгар таһаарыллыбыт. 1938 с. Төрдүс интернационалы тэрийбит. Арассыыйаҕа өрөбөлүүссүйэ буолбутун туһунан үлэлэр ааптардара, «Моя жизнь» диэн кинигэ ааптара (Берлин, 1930). Мексикаҕа олордоҕуна НКВД агена Рамон Меркадер 1940 сыл атырдьах ыйын 21 күнүгэр өлөрбүт.
# Бэрэмэдэй

Бэрэмэдэй

# Бэрэмэдэй
## Тыл суолтата

Акка ындар курдук холбуу битиликтээх икки тирии хааһах.
# Polaroid

Polaroid (Полароид), АХШ биир сүрүн оптическай линзалары уонна фотокамералары оҥорор тэрилтэтэ, ону таһынан CIA һакааһынан дьону үспүйүөннүүр байыаннай линзалары айааччы. Саха Сиригэр 90-00 сыллардаахха Полароид фотоаппараттара бүтүннүү тарҕана сылдьыбыттара.
Салалтата — Миннетонка (ааҥл. Minnetonka), Миннесота (АХШ).
Сүрүн акционердара уонна харчы угааччыллара
* Америка былааһа - 40%
* CIA - 20%
* Mitsui Group - 30%
* BlackRock - 5%
* Көҥүл эргийэр - 5%

# Polaroid
## Историческай ыспыраапка

Компания төрүттээччитэ Полароид, доктор Эдвин Лэнд (ааҥл. Edwin H. Land) 1909 сыллаахха Бриджпортка (ааҥл. Bridgeport) (Коннектикут штата) төрөөбүтэ. Кини эһэтэ уонна эбэм Соломоновичтар АХШ-ка Арассыыйа империятыттан 1880-с сылларга эмигирэппиттэрэ. Эдвин Лэнд сырдыгы, калейдоскоптары уонна стереооскоптары кытта эксперименнаабыта, кини 1929 сыллаахха Гарвардааҕы университет студена буолан, аан дойдуга бастакы поляризионнай матырыйаалы оҥорорго, оҥорорго көспүтэ. Кини үгүс потребительскай табаардарга поляризация принциптэрин: остуол лаампаларыгар, 3Д- очколарга, ЖК- экраҥҥа уонна калькуляторга компьютерга уонна компьютерга туһалаабыта уонна, дьэ, күн көмүскүүр очколарга туһаммыта. Халымаҕа булуллубут патеннарын ахсаанынан-535-доктор Эдвин Лэнд Томас Эдисоҥҥа эрэ хоттордо. 1963 с. аҕа дойду наукатын сайдыытыгар кылаатын иһин Эдвин Ленд АХШ гражданскай наҕараадатынан — Президент мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Компания 1937 сыллаахха тэриллибитэ уонна бастакы паарата 1930-с сыллар бүтүүлэригэр атыыламмыта. Ирдэбил улаатан, сотору кэминэн Полароид Европа уонна Азия кыраныыссаларын туораабыта. 1948 сыллаахха фирма Полароид фирма уһуллубутун кэннэ тута снимок биэрэр. Ол туһугар фирма анал аппараттары уонна кинилэргэ анал кассеттары таһаарбыта. Кассет фотографическай матырыйааллартан эбэтэр комбинацияттан фотографическай матырыйааллартан уонна реактивтартан позитивнай- снимок кумааҕы подложкатыгар снимок биэрэр. Чуолаан бу оҥорон таһаарыы хампаанньата төһө да улахан суолталааҕын иһин, түүҥҥү видеокамераҕа, тепловизорга уо. д. А, ол саҕана хампаанньа «фабрикатыгар»ааты ылбыта. Фотоаппарат фирма 1980-1990 сс. 1977 сылтан 1979 сылга диэри компания 8 (Polachrome) форматын киллэрэн, 1983 сылтан 35 мм диэри суоппар Фотопленканы таһаарбыта. 2000 сылга компания бородууксуйата цифровой фотографиялаах конкуренцияны тулуйбат буолбута.
# Димитрис Панайоноу

Димитрис Панайоноу (Англ.: Dimitris Papaioannou, грэктии: Δημήτρης Παπαϊωάννου; 1964 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр төрөөбүт) Грек сирин экспериментальнай тыйаатырын сүрүн режиссера, хореограф уонна худуоһунньук. Маассабай туруорууларынан эмиэ дьарыктанар. Олортон биирдэстэрэ - 2004 сыллаахха Грек сиригэр Афины куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын сиэрэ-туома.
# .cm

.cm диэн Камерун үрдүк таhымнаах ил домена.
# О

О - Саха алпабыытын 20-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Санскрит транслитерациятын аан дойдутааҕы алпаабыта

Санскрит транслитерациятын аан дойдутааҕы алпаабыта (IAST, International Alphabet of Sanskrit Transliteration) — диакритика бэлиэлэрдээх латыын алпаабытын көмөтүнэн санскритынан суруйууну хааччыйар билим стандаарта. IAST 1894 сыллаахха Женеваҕа буолбут Аан дойду Ориенталистарын Кэҥгириэһигэр ылыныллыбыт стандаарка олоҕурар.
# Киприянов Роман Осипович

Роман Осипович Киприянов — Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ, «Ытык аҕа» бэлиэтиилээх.
1920 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр Арҕаа Хаҥаласка Буотумаҕа төрөөбүт. Ыал улахан оҕото, аҕата Осип Алексеевич тимир ууһа, колхоз үлэһитэ. Роман Оспиович 2 кылааһы бүтэрбитэ.

# Киприянов Роман Осипович
## Сэриигэ кыттыыта

1942 сыллаахха, 22 саастаах эрдэҕинэ, оттуу сырыттаҕына сэрииттэн бэбиэскэ кэлэр. Сарсыныгар өрүһү туораан Покровскай военкоматыгар тиийбит. Атын призывниктары кытта «Ленин» паромунан Усть-Кутка тиийбиттэр, ол кэнниттэн Мальта станцияҕа түспуттэр. Онно байыаннай үөрэҕи ааспыт. Саас Бастакы украинскай фроҥҥа ыыппыттар, стрелогунан сылдьыбыт. Моонньугар бааһырыы ылбытын кэннэ, Москва куорат госпиталыгар ыытыллыбыт. Yтүөрэн баран, иккис пулемётчик буолбут. Фроҥҥа иккис бааһырыытын атахха ылбыта. Госпиталь кэнниттэн эмиэ сэриигэ барбыта, пехотаҕа. ол сылдьан үһүс бааһыырыытын ылар, көхсүгэр уонна илиитигэр. Тейкево куоракка 4 ый госпитальга сыппыт, саһарардаабыт эбиитин. Атаҕар турбутун кэннэ, пароходунан Иркутскай куоракка, онтон массыынаннан Усть-Кутка тиийбит. Кэнники буолан баран, «Ленин» паромунан дьиэтигэр тиийбитэ. Тиийэн баран биир сыл продавецтыыр, холкуоска үлэлии барар. Кыһынын Ааллаах-Yүҥҥэ көмус промышленнаһын үлэһиттэригэр ас, таҥас таһан кыстыыр.
1946 сыллаахха Карпова Вера Степановнаны кэргэн ылар. 11 оҕону төрөппүттэр. Кэнники кадровай булчут, от бригадатын звеновойунан үлэлээбитэ. Кэргэнэ уонна улахан уола эрдэ өлөн, 10 оҕону соҕотох иитэн Республика «Ытык аҕа» бэлиэтин ылбыта. Элбэх мэтээллээх, наҕараадалаах, Ленин 100 сааһыгар «Yлэҕэ кэлбиэнин иһин» мэтээл ылар, тыа хаһаайыстыбатын грамотатынан наҕараадаланар, уо. д. э..
Бэс ыйын 12 күнүгэр күн сириттэн барбыта.
# Шваб түмэт урбаанын пуондата

Шваб түмэт урбаанын пуондата (ааҥл. Schwab Foundation for Social Entrepreneurship) — түмэт урбаанынан дьарыктанар дьону уонна тэрилтэлэри өйүүргэ уонна үбүлүүргэ тэриллибит Швейцариятааҕы Аан Дойду эргиэнэ суох пуонда.
«Шваб түмэт урбаанын пуондатын» 1998 сыллаахха Швейцария экономиһа, Давос Аан Дойду экономикаҕа форумун тэрийээччитэ уонна уларыйбат салайааччыта Клаус Шваб уонна кини кэргэнэ Хильда Шваб «Аан Дойду кэскиллээх түмэт урбаанньыттарын» өйүүр иһин тэрийбиттэрэ. Пуонда үлэтин сыаллара-соруктара - «түмэт урбаанын сайыннарыы уонна түмэт сайдарын туһугар үлэлиир түмэт урбаанньыттарыгар көмө».
«Шваб түмэт урбаанын пуондатын» киинэ Женеваҕа баар (Швейцария).
2015 сыл муус устарыгар Пуонда салалтатыгар киирэллэр: Хильда Шваб, Клаус Шваб, Рик Аубри (ааҥл. Rick Aubry), Пауло Коэльо, Дэвид Герген (ааҥл. David Gergen; АХШ президеннарын сүбэһитэ), Бельгия Хотуна Матильда, Зенель Мбеки (ааҥл. Zanele Mbeki; САӨ президенын ойоҕо), Мухаммад Йунус.
«Шваб Пуондатын» Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтин үрдүк таһымнаах үлэһитэ Памела Хартиган (ааҥл. Pamela Hartigan) салайар.
2000—2010 сылларга «Шваб Пуондата» түмэт урбаанын өйүүр Аан Дойду саамай улахан тэрилтэтэ этэ.
2007 сыллаах көрдөрүүлэринэн «Шваб Пуондата» Аан Дойду 72 түмэт урбаанньытыгар көмө оҥорбут.
Пуонда сыл аайы Аан Дойдутааҕы "Сыл түмэт урбаанньыта" диэн күрэскэ 20-25 түмэт урбаанньытын талар.
«Шваб Пуондата» сыл аайы Женеваҕа түмэт урбаанньыттарын көрсүһүүлэрин, экономикаҕа конференциялары тэрийэр, ону тэҥҥэ Пуонда үлэһиттэрэ Давос Аан Дойду экономикаҕа форумугар кытталларын үбүлүүр.
«Шваб Пуондата» тэрийэр түмэт урбаанньыттар уонна Аан Дойду улахан тэрилтэлэрин салайааччыларын көрсүһүүлэрэ сомоҕо бырайыактар үөскүүллэригэр тириэрдэллэр. Холобур, 2003 сыллааҕы Аан Дойду экономикаҕа форумугар Джеру Биллимория Аан Дойду электроситим сомоҕолоһуутун тойонун солбуйааччытын Роберто Блуаяны кытта билсибитэ. Бу көрсүһүү Аан Дойдутааҕы оҕолор эрэллээх төлөпүөннэрин ассоциацията үөскүүрүгэр улахан сабыдыаллаах этэ.
«Шваб Пуондатын» биһирэбилин «Секем» (Ибрагим Абулиш) диэн тэрилтэ ылбыта.
# Васильева Римма Иннокентьевна

Васильева Римма Иннокентьевна — диалектолог учуонай, саха тылын түөлбэ тылларын уонна саха тылыгар атын тыллар дьайыыларын чинчийэр, филология билимин хандьыдаата, Россия билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.

# Васильева Римма Иннокентьевна
## Олоҕун олуктара

* 1962 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1987 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1987—1988 сс. — референт.
* 1988—1994 сс. — этносоциология салаатыгар старшай лаборант.
* 1994—1997 сс. — РНА СС Дьокуускайдааҕы научнай Киинин аспирана.
* 1998—2004 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 2004—2009 сс. — научнай үлэһит.
* 2007 с. — филология билимин кандидатыгар «Языковая ситуация в условиях многоязычного общества в республике Саха (Якутия) (на материале взаимодействия якутского и русского языков в Приленье)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2009 сылтан — гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт грамматикаҕа уонна диалектологияҕа салаатын научнай үлэһитэ.

# Васильева Римма Иннокентьевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* Некоторые особенности социолингвистической ситуации в РС (Я) / (на материале Приленья) //Русское слово и словесность в Республике Саха (Якутия): Материалы городской научно-практической конференции (15 ноября 2002 г.) / Под ред. канд.пед. наук. Л.Н. Самсоновой. - Якутск: Изд-во Якутского ун-та, 2003. - С 18-20.
* Языковое поведение Саха в полиэтнической среде // Современные языковые процессы в Республике Саха (Якутия): актуальные проблемы: сб. науч. ст. / Акад. наук РС (Я), Ин-т гуманит. исслед.; науч. ред. П.А. Слепцов. - Новосибирск: Наука, сиб. Изд.фирма РАН, 2003. - С.119-133.
* Языковая и этнокультурная ситуация в Приленском регионе РС(Я) // Якутия - форпост освоения Северо-Востока Сибири, Дальнего Востока и Русской Америки (XVII-XX века): материалы Всерос. науч. конф. (Якутск, 25 сент. 2002 г.) / Акад. наук РС (Я), Ин-т гуманит. исслед., Правительство РС(Я); отв. ред. В.Н. Иванов. - Якутск: Якут. фил. изд-во СО РАН, 2004. - С. 228-232.
* Современные этноязыковые процессы в полиэтнических улусах Республики Саха (Якутия) (1995-2003гг.). - Якутск, 2007.- 75с.
# Уол оҕо күнэ

Уол оҕо күнэ — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сылын ахсын муус устар иккис баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр күн.
2017 с. олунньу 6 күнүгэр СӨ Ил Дарханын ыйааҕынан олохтоммута. Соруга — дьиэ кэргэни, дьиэ кэргэн сыаннастарын бөҕөргөтүү.
Бу күнү бэлиэтиири «Арассыыйа ийэлэрэ» бүтүн Арассыыйатааҕы хамсааһын Саха сиринээҕи салаата көүлээбитэ (бэрэстээтэл Борисова П.П.).
# Рэгги

Рэгги (ааҥл. reggae) - Дьамайкаҕа 1960с сс. бүтүүлэригэр үөскээбит музыка жанра.
Регги тэҥинэн үҥкүү да, релаксация да, бырачыас да буолуон сөп, Африка култууратын үгэһин тутуһуохха, үҥкүү уонна музыка атын көстүүлэри, событиелары кытта сэргэстэһиэн сөп. Электрогитара, бас- гитара, ударнай, электрорган, ардыгар духуобунай инструменнар бөлөхтөрө. Регг сүрүн уратытынан композицияны ритмическай да, мелодическай да (атын инструменнар партиялара баартыйа тула тутуллаллар) буолар. Ону тэҥэ региоҥҥа бэлиэтэнэр: намыһах тэтим, кээмэйэ-4/4,2- с уонна 4- с долларга аккомпанемеҥҥа аккомпанемеҥҥа акценнар. Регги билиммит ырыаһыт уонна Бобул ырыатын автора. Бу итэҕэл философскай сүүрээннэригэр тутуллубут регионнар ырыалара улахан биһирэбили ылбыттара, ол эрээри таптал, олох- дьаһах проблемаларын, бэлиитикэ, бырачыас ырыаларын толорооччулар ортолоругар киэҥник биллэллэрэ.
2018 с. ЮНЕСКО культурнай нэһилиэстибэтин испииһэгэр киллэриллибитэ.

# Рэгги
## Аата

Тиэрмин үөскээһинэ «регги» диэн араастык быһаараллар. По одним из версии его связывают с английском словосчестве «рэггид- ритм» (англ. raged rageдьэк-тырым, истрепенный ритм), иккиһэ-жаргон уулуссатын женщината (Ямайка киин куората) - «стреггей» (stregge). Уруу — бырамыысыланнас биир тылынан саҥарыллар «регг» - негритээн биис ууһа. «Реггей» музыкальнай доҕуһуолугар аан бастаан 1968 с. «Mayta» бөлөх, дискэтэ эмиэ «Do the Rgge»диэн баар буолбута.
# Дублон

Дублон (исп. doblón — икки) — Испания кыһыл көмүс маньыата, 4 эскудоҕа, 2 пистольга тэҥ эбит, харчы аата итинтэн тахсар эбит. 1566 с. быһан саҕалаабыттар уонна 1849 с. дылы быспыттар. Ардыгар дублону 2 эскудоҕа (пистоль) эбэтэр 8 эскудоҕа (квадрупль) тэҥнииллэр эбит.
Дублон Европаҕа да, Америкаҕа баар Испания бас билэр сирдэригэр олус кэбэҕэстик туттуллар эбит. Дублон Франция луидорын уонна хас да Европа кыһыл көмүс харчыларыгар холобур буолбут.
Америкаҕа дублон олус кэбэҕэстик туттуллар буолан харчы улахан аҥаара кистэлэҥнэргэ харыйыллар эбит. Холобур, пираттар туһунан кэпсээннэргэ дублон кистэлэҥнэргэ наар көстөр эбит.
# 1682

1682 сыл.

# 1682
## Туох буолбута

* Муус устар 24 (урукку ааҕыынан муус устар 14) — Пустозерскай остуруокка (билигин Архангельскай уобалас) протопоп Аввакуму уонна старообрядчество атын салайааччыларын уматан өлөрбүттэр. Аввакум патриарх Ньыыкан реформаларын утары барбыта.
* Ыам ыйын 7 (урукку ааҕыынан муус устар 27) — 6 сыл ыраахтааҕылаабыт Федор III Алексеевич өлбүтүн кэннэ кини кыра быраата 10 саастаах Бүөтүр I ыраахтааҕы буолбут. Ол эрээри ыам ыйын 25 күнүгэр стрелецтэр өрө туран, Софья Алексеевна диэн Федор III балтын былааска аҕалбыттара, Софья улахан быраатын 16-лаах ыарыһах Иваны бастакы ыраахтааҕы, оттон атын дьахтартан төрөөбүт кыра быраатын Бүөтүрү иккис эрэ ыраахтааҕы гыммыттара. Бу балаһыанньа 1689 сайыныгар эрэ уларыйбыта, улааппыт Бүөтүр былааһы бэйэтигэр төннөрбүтэ.
* Ыам ыйын 25 (урукку ааҕынан ыам ыйын 10) — Москубаҕа стрелецтэр өрө туруулара. Бүөтүр I ол саҕана 10 саастаах этэ, регенинэн ийэтэ олорбута. Ийэтин аймахтарын Нарышкиннары уонна кинилэр диэки буолааччы байаардары өлөртөөбүттэрэ. Бу өрө туруу түмүгэр Арассыыйа икки ыраахтааҕыламмыта — Бүөтүр I атын ийэлээх ыарыһах убайа Иван V (Милославскайдартан) эмиэ ыраахтааҕы буолбута. 7 сыл иккиэн ыраахтааҕылаабыттара, кэлин Бүөтүр I улаатан, күүһүрэн баран убайын былаастан туораппыта.
* от ыйын 24 күнүгэр бойобуода Иван Приклонскай саҕана остуруок оннугар Дьокуускай куораты тутуу саҕаламмыт.

# 1682
## Туох буолбута
### Кэмэ чопчуланыахтаах

* Пустозерскай остуруокка (билигин Архангельскай уобалас) протопоп Аввакуму уонна старообрядчество атын салайааччыларын уматан өлөрбүттэр. Аввакум патриарх Ньыыкан реформаларын утары барбыт.

# 1682
## Төрөөбүттэр

* Олунньу 25 — Джованни Баттиста Морганьи — Италия бырааһа, патология анатомиятын төрүттээччи.
# Камчаатка

бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх:
* Камчаатка кытыл арыыта - Камчаатка кытыл арыыта
* Камчаатка арыылара - Камчаатка арыыларын аата
* Камчаатка кыраайа - Арассыыйа биир субьега
* Камчаатка хайалара - Камчаатка хайаларын ааттара уонна дааннайдара
* Камчаатка омуктара - Камчаатка омуктарын дааннайа
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Кэмпэндээйи (Сунтаар улууһа)

Кэмпэндээйи — Сунтаар улууһун Кэмпэндээйи нэһилиэгин киинэ.

# Кэмпэндээйи (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Кэмпэндээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Фатих Султан Мехмет күргэтэ

Фатих Султан Мехмет күргэтэ (туур. Fatih Sultan Mehmet Köprüsü) диэн Босфор силбэтин нөҥүө барар иккис ыйанан турар күргэ. Истанбул Европа уонна Азия өттүлэрин ситимниир .
Күргэ уһуна — сүрүн устата 1510 метр, уу үрдүгэр уһуна — 1090 м, күргэ кэтитэ — 39 м, ууга турар тирэхтэрин үрдүгэ — 165 м буолар. Суолтан уу ньууругар диэри — 64 метр.
Күргэ тутуута 1985 сыллаахха саҕаламмыта уонна 1988 сыллаахха түмүктэммитэ. Күргэ ыам ыйын 29 күнүгэр 1988 сыллаахха, Константинополу ылыы 535 сылыгар арыллыбыта Мехмед Фатих Султан (Кыайыыны Ситиһээччи) аата иҥэриллибитэ. Күргэни Дьоппуон тутааччылара (ол иһигэр IHI Corporation уонна Mitsubishi Heavy Industries компаниялар), Италия Salini Impregilo уонна Түүркүйэ STFA Group кыттыбыттара. Күргэ тутуутугар 130 мөл АХШ доллара бараммыта.
Күн аайы күргэнэн 150 тыһ. тахса таһаҕаһы тиэйэр транспорт, 500 тыһ. пассажирдар айанныыллар. Күргэнэн айан төлөбүрдээх. Күргэҕэ сатыы сылдьар бобуллубута, тоҕо диэн дьон бэйэлэригэр тиийинии тарҕаммыта.

# Фатих Султан Мехмет күргэтэ
## Таһыы

Күргэ Эдирнэ уонна Анкара хотолору холбуур. Күргэ устун E80 уонна AH1 иллэрдээҕи суоллар бараллар. Көлө сырыылаах күргэ түөртүү элээннээх уонна хас биирдии хайысхаҕа эбии биир суһал элээннээх. Сарсыарда эрдэ айанныыллар хото таһынааҕы транспорт сырыыта сүрүннээн арҕаа Европа диэки барар, онон аҕыс элээнтэн биэс элээнэ арҕаа уонна үс эрэ - илин диэки бараллар. Төттөрүтүн, киэһэ биэс элээн илин хайысхаҕа уонна үс элээнэн арҕаа хайысхаҕа хамсааһын тахсар. Сатыы дьон күргэнэн туһанара көҥүллэммэт. Билигин икки хайысхаҕа күн аайы 150 000-чэ массыына сылдьар.; 70% кэриҥэ - массыыналар.

# Фатих Султан Мехмет күргэтэ
## Өссө маны көр

* Босфор күргэтэ
* Явуз Султан Селим күргэтэ
* Мармарай
# Дойду хатыҥаайыта

Дойду хатыҥаайыта (лат. Leccinum scabrium (Fr.) S.F. Gray, нууч. Березовик обыкновенный, подберезовик, обабок) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сирин бары улуустарыгар үүнэр. Булкаас уонна хатыҥ ойуурдарга көстөр.

# Дойду хатыҥаайыта
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: көппөҕөр, көнө ньуурдаах, өҥө сырдык хоҥортон хараҥа хоҥорго дылы. Туруупкалаах араҥата: кирдээхтиҥи үрүҥ Этэ: үрүҥ, өнө уларыйбат. Атаҕа: төкүнүк, уһун, көҥдөй.

# Дойду хатыҥаайыта
## Хомуллар кэмэ

От ыйа — балаҕан ыйа. Сыаналаах тэллэйдэргэ киирэр. Ардах кэннэ тута хомуллубат, оччоҕо наһаа минньигэһэ суох буолар. Элбэх бүлүүдэҕэ туттуллар.
# Гаврильева Римма Семеновна

Гаврильева Римма Семеновна (06.05.1941—15.07.2003) — биллиилээх искусствовед, саха таҥаһын чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.

# Гаврильева Римма Семеновна
## Олоҕун олуктара

* 1941 сыллаахха ыам ыйын 6 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1959—1964 сс. — Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа үөрэммитэ.
* 1965—1966 сс. — П.А. Ойуунускай аатынан Дьокуускайдааҕы драматическай театр художнига.
* 1966—1981 сс. — ССРС билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар тоҥу үөрэтии Институтыгар үлэлиир.
* 1980 с. — И.Е. Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура Институтын бүтэрбитэ.
* 1981—1990 сс. — искусствоведение салаатын старшай лаборана.
* 1990—1992 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1993—2000 сс. — литература уонна искусство салаатын научнай үлэһитэ.
* 2000—2002 сс. — гуманитарнай чинчийии Институтын этнологияҕа чинчийиилэрин Киинин научнай үлэһитэ.
* 2000 с. — искусствоведение кандидатыгар «Одежда народа саха конца XVII — середины XVII века: опыт этнографической реконструкции» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2003 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр күн сириттэн барбыта.
Р.С. Гаврильева — саха норуота материальнай культуураларын чинчийбитэ, биллиилээх искусствовед, 50-н тахса Саха Сирин декоративно-прикладной искусствотыгар анаммыт научнай, научно-популярнай ыстатыйалар ааптардара.

# Гаврильева Римма Семеновна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Одежда народа саха конца XVII — середины XVIII века» (Новосибирск, 1998) - монография.
Ыстатыйалара
* «Народные традиции и шитье современных мастериц» (Проблемы народного прикладного искусства Якутии. — Якутск, 1984).
* «Мастера народного прикладного искуссва Якутии» (Творчество художников Советской Якутии. — Якутск, 1990).
* «Одежда и ее украшения в празднике ысыах» (Тезисы докладов научно-практической конференции «Ысыах — вековая традиция народа саха». — Якустк, 1991).
* «Кумысный чорон, миф и обрядовая поэзия якутов: опыт сравнительного изучения» (Язык, миф, культура народов Сибири. — Якутск, 1992).
* «Значение народного прикладного искуссва в воспитании детей» (Из истоков народной прикладной педагогики якутов. — Якутск, 1992).
* «Проблема формирования у детей национального самосознания на примере традиционной одежды» (Народное образование Якутии. — № 4. — 1993).
* «Е.Е. Аммосова. Народные истоки творчества» (Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1994 г.).
* «Одежда северных якутов: к проблеме взаимодействия художественных традиций в регионах контактного проживания народов Арктики» (Языки, культура и будущее народов Арктики. — Якутск, 1994).
* «В. Серошевский — исследователь национальной одежды якутов» (Тезисы докл. междунар. науч. конференции «Россия — Польша: историко-культурные контакты (сибирский феномен)»). — Якутск, 1999).

# Гаврильева Римма Семеновна
## Дьиэ кэргэнэ

Кэргэнэ худуоһунньук Павлов Николай Афанасьевич. Уус-уран училищеҕа бииргэ үөрэммиттэр.
# Сочинение сахалыы

Аҕам олоҕо Реас Кулаковскай Мин санаабар, кинигэ ааттара ааҕаччыга аҕатын нөҥүө хайдах курдук үөрэх наадалаҕын өйдүүргэ уонна олох Ыарананнарыттан толлубат санааны тиэрдэ сатаатабыт бу кэпсээни ааҕан баран, хайдах эрэ ыарахан, киһиэхэ өйдөппөт дии (саныый) санаабатым, онтон ортотугар тиийэн баран, бэйэм интириэһиргэн аахпытым. бэйэм интириэһиргэн м.с
# Храамнар хочолоро (Сицилия)

Храамнар хочолоро — Сицилия Агридже́нто провинциятыгар (итал. Provincia di Agrigento) баар хочо, манна былыр Акрагас диэн куорат турбут, онно бу сири аатырдыбыт элбэх храамнар уонна собуордар бааллар эбит.
# Саха сиэрэ

Саха сиэрэ — саха омугун үгэскэ кубулуйбут сиэрэ.
# Нохсоров Устин Гаврильевич

Устин Гаврильевич Нохсоров (27.05.1907—1951) — ырыаһыт, олоҥхоһут.

# Нохсоров Устин Гаврильевич
## Олоҕун олуктара

1907 сыллаахха ыам ыйын 27 күнүгэр Амма улууһун Абаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1938 сыл сэтинньитигэр ВКП(б) чилиэниттэн таһаарбыттар, ол кэннэ сымыйа буруйдааһыҥҥа түбэһиннэрэн, хаайбыттар. «Буруйун» дакаастаабаккалар босхолообуттар. Ол эрээри, хаайыыттан күүскэ ыалдьан тахсыбыта. 1939 балаҕан ыйын 22 күнүгэр эрэ толору реабилитацияламмыта.
1940 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай тыйаатырыгар «Ньургун Боотур» олоҥхоннон Суорун Омоллоон испэктээх туруорбута. Онно Нохсоороп режиссер ассистенын уонна артыыс быһыытынан көхтөөх кыттыыны ылбыта. Үрүҥ Уоланы оонньообута.
1951 сыллаахха өлбүтэ.

# Нохсоров Устин Гаврильевич
## Олоҥхолоро

Кыра эрдэҕиттэн аатырбыт Амма олоҥхоһуттарын Т.В. Захаровы – Чээбийи уонна Г.З. Артемьевы истэн улааппыта. Кинилэр олоҥхолорун кэлин да астына толороро. Эдэр эрдэҕиттэн дьикти күүстээх күөмэйдээх ырыаһыт быһыытынан биллибитэ.
* «Сылгы уола Дыырай бухатыыр»
* «Хараҕын анныгар хаппар саҕа хара мэҥнээх хайаҕымсах Хаан Тойон уола өлбөт-сүппэт Yрүҥ Уолан бухатыыр»

# Нохсоров Устин Гаврильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх артыыһа
# Mnet

Mnet (Music Network) — Соҕуруу Корея кабельнай телеканал.