yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ленинград уобалаһа

Ленинград уобалаhа :
| Ленинград уобалаһын былааҕа Ленинград уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Санкт-Петербург |
| Иэнэ | 83 908 км² |
| Дьонун ахсаана | ▲1 751 135 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы |
| Экономическай оройуона | Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Александр Юрьевич Дрозденко |
| Сокуоннары ылар мунньуу бэрэсэдээтэлэ | Бебенин, Сергей Михайлович |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Ленинград уобалаhа эбэтэр Ленинградскай уобалас (Нууччалыы: Ленинградская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы федеральнай уокуругар киирэр. 1927 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ.

# Ленинград уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 751 135 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 20,87 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 65,17% (2013).
===Национальнай састааба===
2010 сыл биэрэпиһин түмүгэ, % :
| Нууччалар | 92,7 | финнар | 0,3 |
| украиннар | 2,0 | цыганнар | 0,2 |
| белорустар | 1,1 | таджиктар | 0,2 |
| татардар | 0,5 | молдаваннар | 0,2 |
| эрмээннэр | 0,4 | вепстар | 0,1 |
| узбектар | 0,4 | ижордар | 0,01 |
| азербайдьаннар | 0,4 | водь | 0,002 |

# Ленинград уобалаһа
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 502,1 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 3,1% эбит, ол эбэтэр 28 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Ленинград уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 75 миэстэни ылан олорбут Архыыптаммыт 2013, Балаҕан ыйын 19 күнүгэр..
* ↑ Национальный состав населения по субъектам Российской Федерации
Республикалар: Адыгея | Алтай | Башкортостан | Бүрээтийэ | Дагестан | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачай-Черкесия | Карелия | Коми | Марий Эл | Мордовия | Саха Сирэ | Татарстан | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Хотугу Осетия | Чечня | Чувашия |
Кыраайдар: Алтай | Забайкалье | Камчаатка | Краснодар | Красноярскай | Пермь | Приморье | Ставрополь | Хабаровскай
Уобаластар: Амур | Архангельскай | Астрахан | Белгород | Брянскай | Владимир | Волгоград | Вологда | Воронеж | Иваново | Иркутскай | Калининград | Калууга | Кемерово | Кировскай | Кострома | Курган | Курскай | Ленинград | Липецкай | Магадаан | Москва | Мурманскай | Нижнэй Новгород | Новгород | Новосибирскай | Омскай | Оренбург | Орел | Пенза | Псков | Ростов | Рязань | Самаара | Саратов | Сахалиин | Свердловскай | Смоленскай | Тамбов | Тверь | Томскай | Туула | Тюмень | Ульяновскай | Челябинскай | Ярославскай
Федеральнай суолталаах куораттар: Москва | Санкт-Петербург
Автономиялаах уобалас: Дьэбириэй
Автономиялаах уокуруктар: Ненецтэр | Ханты-Манси — Югра | Чукотка | Ямал-Ненец
# 1634 сыл

1634 сыл.

# 1634 сыл
## Түбэлтэлэр

Бүлүү куората төрүттэммит.
* Тохсунньу 5 — Нам улууһугар 600-1000 саха боотура Өлүөнэ остуруогун төгүрүйээри тоҕуоруспуттарыгар атаман Иван Галкин 47 аттаах хаһааҕы кытары саба түспүт. Сахалар бастаан оҕунан ытыалыыллар, онтон үҥүүлээх уонна батыйалаах аттаах дьонунан сырыһыннаран кимэн киирэллэр. Манна 40-ча киһилэрин сүтэрэллэр. Бу сэриигэ Откурай диэн сахалар биир тойонноро ыараханнык бааһырар. Хаһаахтар аттарын барытын сүтэрэллэр, элбэх хаһаах ол иһигэр Иван Галкин бэйэтэ бааһыраллар. Кыргыһыы түмүгэр хаһаахтар остуруокка куоталлар. Сахалар остуруогу төгүрүйэллэр, уонна икки ый кэриҥэ кими да киллэрбэккэ да, таһаарбакка да сыталлар. Остуруокка сытар дьоҥҥо аччыктааһын буолар, бэринэллэрэ эбэтэр хоргуйан өлөллөрө аҕыйах хонук хаалбытын кэннэ олунньу бүтүүтүгэр сахалар тоҕо эрэ баран хаалаллар.
* Тохсунньу 9 — Сахалар Өлүөнэ остуруогун төгүрүйбүттэр, олунньу 28 күнүгэр дылы оннук олорон баран бороҕоннор уонна хаҥаластар тыл тылларыгар киирсибэккэ баран хаалбыттар.
* Олунньу 28 — Сахалар Өлүөнэ остуруогун төгүрүйүүлэрин кэмигэр сабаҕалааһын быһыытынан бороҕоннор уонна хаҥаластар тыл тылларыгар киирсибэккэ төгүрүйүүнү устубуттар уонна тарҕаспыттар.
* Ыам ыйын 9 — Хаһаак атамаана Галкин Бөтүҥ улууhугар ыар ыалдыт буолан тиийбит. Ыам ыйын 9 күнүгэр "якольских князцей Бурдуя и Семена Улта" курээри сылдьалларын тохтоппут диэн суруллар. Бу иннинэ, күһүн, Өлүөнэ остуруогар былааһы бирикээсчит Ходыревтан күүһүнэн былдьаабыт, оттон кини дьоно олохтоох сахалары аһара халаан-талаан өрө туруорбуттар эбит. Ол курдук намнар кини 50-ча киһилээх этэрээтин куотарга күһэйбиттэр, сырсан кэлэн остуруогу төгүрүктүү сылдьыбыттар. Төгүрүктээһиҥҥэ бороҕоннор уонна хаҥаластар кыттыбыттар.

# 1634 сыл
## Төрөөбүттэр

Өссө маны көр: Категория:1634 сыллаахха төрөөбүттэр

# 1634 сыл
## Өлбүттэр

Өссө маны көр: Категория:1634 сыллаахха өлбүттэр
# 1976 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XXI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1976 сыллаахха Канада Монреаль куоратыгар буолан ааспыттара.
# Күөх соруокалар уустара

Күөх соруокалар уустара (лат. Cyanopica, нууч. Род Голубые сороки) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 көрүҥ баар: Кыра соруока.

# Күөх соруокалар уустара
## Өссө маны көр

* Кукаакылар уустара,
* Ньокоокуйдар уустара,
* Соруокалар уустара,
* Оҥололор уустара,
* Тураахтар уустара
# 1131

1131 сыл.

# 1131
## Туох буолбута

* Ахсынньы 4 — Омар Хайям (1048 төр.), перс бэйиэтэ, математик, бөлүһүөк.
# Cathay Pacific

Cathay Pacific — Гонконг флагман көтөр ааллары көтүтэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар. Swire Group конгломератка киирэр.
# Литин

Литин (укр. Літин) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 751 (2011).
# .gu

.gu диэн Гуам үрдүк таhымнаах ил домена.
# Биилик

Биилик диэн дьону дьаһайар, хонтуруоллуур, бас бэриннэрэр дьулуур дьайыытын кыаҕа. Биилик сүрүн төрүттэрэ - күүс, куттааһын, баай, билии.
Макс Вебер быһаарарынан, биилик диэн биир киһи бэйэтин дьулууругар атын дьону бэриннэрэр күһэйэр кыаҕа, кинилэр баҕа санааларын, кэрэхсэбиллэрин, утарсыыларын үрдүнэн, кэһэн да туран.
Макс Вебер биилик төрүттэрэ:
* Күүһүлээһин - күүс баһыйыыта, сэрии сэбэ, тэрээһиннээх бөлөх, куттааһын.
* Аптарытыат - дьиэ кэргэн уонна аймах ситимнэрэ, харизма, өй, итэҕэл.
* Төрүн - дьаһах, компетенция, баай (ресурс) хонтуруола, үгэс, норма.
Макс Вебер үс идеаллаах политика басханнааһынын (лидердааһынын) тииптэрин бэлиэтиир:
* Харизмалаах биилик хаан-аймах уонна итэҕэл институттарыгар олоҕурар биилик тиибэ.
* Үгэстээх биилик патриархат уонна феодализм дьаһалталаах түмэттэргэ баар биилик тиибэ.
* Рационал-легал биилик аныгы иллэргэ баһыйар биилик тиибэ, бюрократия биилигэ.
Фридрих Ницше быһаарарынан, «Бииликкэ дьулуур» (ниэм. Der Wille zur Macht) диэн киһи олоҕун хамсатар сүрүн күүһэ буолар. Бииликкэ дьулуур диэн атын дьону күүһүнэн баттааһын эрэ буолбатах. Киһи күннээҕи олоҕор ордук буолан тупса сатыыра, сайдыыта, саҥаны билиитэ, үрдүкү чыпчаалга дабайыыта бу барыта бииликкэ дьулуур буолар. Ницше санаатынан, бииликкэ дьулуур, бииликкэ талаһыы киһи айылҕатыгар төрүкү баар. Киһи түҥ былыргыттан тула эйгэтин бэйэтин туһатыгар уларытарын курдук баар.
Мишель Фуко санаатынан, күүстээх дьулуурдаах, дьону күүһүнэн баттыыр биилик Эуропа Саҥа кэм саҕанааҕы кииннээһиннээх монархия иллэригэр баара. Аныгы иллэргэ биир биилик киинэ суох. Биилик түмэт устун тарҕанан элбэх кииннэрдээх уонна төрүттэрдээх. Ил институттара эрэ буолбакка, дьон биирдиилээн, дьиэ кэргэн, бөлөхтөр, тэрилтэлэр, экономика агеннара бэйэ бэйэлэрин кытта араас таһымнаах сыһыаннарыгар күүһүлээһин, баттал, күһэйии баар. Бу барыта биилик буолар.
Марксист суруйааччыта Антонио Грамши быһаарарынан, култуура уонна билии күүһүлээһини уонна баайы кытта тэҥ суолталаах биилик төрүттэрэ буолаллар. Грамши култуура гегемонията национал ил идеологиятыгар сүдү оруоллааҕын бэлиэтиир. Национал илгэ буржуазия кылааһа күүһүлээһининэн уонна култуура гегемониятынан капитализм биилигин олохтуур, пролетариаты хам баттыыр.
# Гоголев

Гоголев:
* Гоголев Анатолий Игнатьевич (1941 с.) — этнограф, история билимин доктора (1992), профессор (1992), Саха сиринээҕи Наука Академиятын академига (1993).
* Гоголев Василий Николаевич (1957 с.) — саха биллиилээх тустууга, ССРС спордун үтүөлээх маастара
* Гоголев Иван Михайлович — Кындыл (1930—1998) — саха норуодунай поэта
* Гоголев Захар Васильевич (1911—1974) — история билимин доктора.
* Гоголев Семен Иннокентьевич — сэбиэскэй кэмҥэ хомус оҥоруунан аатырбыт тимир ууһа.
* Гоголев Степан Филиппович (1896—1933) — саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, бөдөҥ советскай салайааччы.
* Гоголев-Сатал Уус Александр Николаевич (1948 с.) — худуоһунньук, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, поэт быһыытынан эмиэ биллэр.
* Гоголева Анна Ивановна — сэһэнньит, тылбаасчыт.
* Гоголева (Яковлева) Евдокия Константиновна (1891—1971) — Саха тыйаатырын диэйэтэлэ, Алампа кэргэнэ.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Сир кура

Становой сис. Өлүөхүмэ өрүстэн Учур баһыгар дылы сытар сис. Муустаах уонна Чуумпу океаннар кирбиилэрэ буолар.
Устата 700 км. Кэтитэ 100 - 150 км. Ордук үрдүк хайата муора таһымыттан 2412 м.
Хайа боруодата кристалл буолбут сланецтар, магма боруодалара быһа охсон тахсыбыт хас да сиргэ.
1300 м дылы тиит уонна харыйа ойуура. Онтон үрдүк болбукта уонна хайа туундарата.
Көмүс, таас чох, слюда үөскээбит сирэ.
Саха сирин соҕурууҥҥу чэрчитэ буолар.

# Сир кура
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Улаанбаатар

Улаанбаатар диэн Монголия киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 1.6 млн тахса (2023). Улаанбаатар куората Монголия киин өттүгэр, урукку Алтан Тевш хочотугар, билигин Туул-Сэлбэ өрүс хочотун сүрүн дельтатыгар, муора таһымыттан 1300-1350 миэтэрэ үрдүккэ, түөрт хайанан эргимтэлэнэн турар: Богд Хаан, Сонгино Хайырхан, Чыҥгэлтэй уонна Баянзурх, уонна иэнэ 4,704.4 км².
Административнай өттүнэн 9 оройуоҥҥа уонна 204 оройуоҥҥа арахсар.

# Улаанбаатар
## История

Монголлар кистэлэҥ историяларыгар сурулларынан «XII үйэ иккис аҥарыгар Хэрэйдтар баһылыктара Тоорил Хаан олорор сирэ Туул хара шугуу диэн сиргэ баар эбит». Чинчийээччилэр бу Улаанбаатар куорат билигин сытар хочота диэн сабаҕалыыллар.
Улуу Монгол судаарыстыбатын бастакы киин куората Хархорум Орхон өрүс хочотугар тутуллубута, Юань судаарыстыбата эстибитин кэннэ Мин саба түһэн иккитэ умайбыта.
Онтон ыла монголлар арахсыбыттара уонна бүтүннүү көһө сылдьар олоххо көспүттэрэ, куорат тута сатаабакка эрэ иһинэн, тас дойдуга сэриилэспиттэрэ. XVI үйэҕэ эйэни тарҕатаары буддизмҥа киирбиттэригэр, Монголияҕа таҥара дьиэлэрэ тутуллан барбыттара. Ол түмүгэр монголлар куораттары, оройуоннары тутар актыыбынайдара сэргэхсийэн, бастакы Абтай Сайын Хаан Хар Хорум таһыгар Эрдэҥэ манастыырын туппута.
Киин куорат 1639—1778 сыллар икки ардыларыгар Орхон, Тамир, Туул өрүстэр үрэхтэрин устун 28 төгүл көһөн, билиҥҥи сиригэр 1778 сыллаахха олохсуйбут, уонна Их Хүрээ диэн ааттаммыт. Ити курдук Хархорумнааҕы Эрдэнэ Зуу манастыырын иһинээҕи үйэлээх уоттаах Арҕааҥҥы киин куорат көһөрүллэн, Занабазар дьиэтин кытта холбоһон, Ширээ Уайт күөлүгэр илдьиллибитэ. Арҕааҥҥы киин куорат судаарыстыба оһоҕун бэлиэтэ этэ. Киин куорат судаарыстыба уонна итэҕэл сүрүн сыаннастарын холбоон үөскээбит диэн сабаҕалыыллар.
1756 сыллаахха бастакы «Цаниг» итэҕэл оскуолата тэриллибитэ, онтон 1786 сылтан Сэтсэн Хаан уонна Тушээт Хаан Маньчжур посольствотыгар провинциянан салайтаран олорбуттара. 1780-1870 сылларга 70-тан тахса туруктаах таҥара дьиэлэрэ уонна манастыырдар тутуллубуттара, ордук билиҥҥи Гандантеченлин манастыыра 1809 сыллаахха уонна Дамбадарджаалин манастыыра. Арассыыйа консульствота 1861 с. Хүрээ нэһилиэнньэтэ элбээн, 1910 сыллаахха 50 тыһыынчаттан тахса киһиэхэ тиийбитэ

# Улаанбаатар
## Оҥорон таһаарыы

Бу куорат биир уратыта диэн дойдуга саамай промышленнай уонна хааччыллыылаах сир буолар. Билигин 40 тыһыынча кэриҥэ улахан уонна кыра хампаанньалар Монголия дойду иһинээҕи бородууксуйатын 46% оҥороллор. Кэлиҥҥи сылларга куорат сирдэригэр экологияҕа буортута суох оҥорон таһаарыыны элбэтии уонна буортулаах оҥорон таһаарыыны куораттан таһаарыы боппуруоһа сытыытык таҕыста. Маны таһынан, УБ учаастагар Туул өрүһү киртитэр сүрүн төрүөтүнэн тирии переработкалыыр промышленностар буолаллар, онон бу боппуруоһу кыайан үчүгэйдик быһаарбаттар.
# 2008 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XXIX Сайыҥҥы Олимпия онньуулара 2008 сыл атырдьах ыйын 8-24 күннэригэр Кытай Пекин куоратыгар ааспыта.
# Таҥалай сон

Таҥалай сон - мааныга кэтиллэр дьахтар соно, саха дьахтарын ииһин биир чыпчаала

# Таҥалай сон
## Өссө маны көр

* Хахыр сон
* Сарыы сон
* Халтаҥ хомуһуол сон
* Куобах истээх сон
* Халтаҥ сон
* Бииллээх сон
* Бүүрүктээх сон
* Оноолоох сон
* Кэдьиҥэ таҥалай
* Бууктаах сон
* Хотойдоох сон
* Бөрө бөртөлөөх сон
* Кэһиэччик
* Сарыы кэһиэччик
* Сэлиэччик
* Арбаҕас
* Саҕынньах
# Марха (өрүc)

Марха өрүс — Бүлүү өрүс хаҥас салаата. Уһуна 1181 км, тардыытын иэнэ 99000 км².
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар.
Төрдүгэр уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 405 м³. Тардыытыгар 4334 үрэх уонна 12000 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салааларынан буолаллар: Ханньа (398 км.), Далдын (138 км.) уонна Куонанчаан (213 км.); хаҥас өртүттэн Олдоҥдо (159 км), Мархара (232 км.) уонна Моркуока (841 км.)
Аал сырыыта Маалыкайга дылы.

# Марха (өрүc)
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Үкатан

Үкатан (өссө тарҕаммыт вариана Юкатан, исп. Península de Yucatán), Мексика соҕуруу өттүгэр баар улахан кытыл арыы. Улахан биллэр курортнай зоналарынан биллэр, сыл аайы 50 миллион турист сылдьар (5 миэстэ Аан Дойдуга турпотокка). Айылҕата эмиэ ынырык биллэр, холобура улуу Юкатан тыата, билигин биир улахан тропик тыата буолар.
Кытыл арыыттан 500 км муора диэки Куба уонна Төркс уонна Кайкос баар.
# Перу

Перу (исп. Perú) диэн Соҕуруу Америка арҕаатыгар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр хотуттан Экуадор уонна Колумбия, илинтэн Бразилия, соҕуруулуу илинтэн Боливия, соҕурууттан Чили уонна арҕааттан Чуумпу океан.
# .it

.it диэн Италия үрдүк таhымнаах ил домена.
# 1441

1441 сыл.

# 1441
## Туох буолбута

* Кулун тутар 19 — Москубаҕа 1439 сыл сайыныгар Флоренцияҕа православнай уонна католик таҥара дьиэлэрин холбуур унияларыгар илии баттаабыт митрополит Исидор төннөн кэлбит. Москуба улуу кинээһин Василий II бирикээһинэн хаайыллыбыт. Үс сыл буолан баран Исидор күрээбит, Римҥэ тиийэн кардинал солотун уонна Константинополь патриарха диэн ытык ааты ылбыт, ол эрээри онно хайыы-үйэ туурактар баһылаан олороллоро.
# Анаабыр уоттара

Анаабыр уоттара — Анаабыр улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1954 сыллаахха алтынньы 5 күнүгэр тахсыбыт.
# 1220-с

1220-с сыллар.

# 1220-с
## Сүрүн түбэлтэлэрэ

* Дьэбэ уонна Сүбэтэй бохуоттара (1220—1224). Калка өрүскэ кыргыһыы (1223).
# Гугеноттар

Гугеноттар (фр. les Huguenots) — XVI үйэттэн маннык Франция протестааннарын (кальвинистары) ааттыыллар.
# Ерохин Георгий Алексеевич

Ерохин Георгий Алексеевич (06.03.1907, Усть-Илга с. — 17.06.1986) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Албан аат уордьанын толору кавалера.

# Ерохин Георгий Алексеевич
## Олоҕун олуктара

1907 сыллаахха Усть-Илга с. бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Нуучча. Алта кылаас үөрэхтээх. Өлүөнэтээҕи өрүс пароходствотыгар Жигаловскай судоверфь «Боец» пароходун капитанын көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит.
1929—1931 сс. Кыһыл Аармыйаҕа сулууспалаабыт. 1929 сыллаахха Кытай—Илин тимир суолугар буолбут кыргыһыыларга кыттыбыт. 1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар иккиһин Дьокуускай куорат военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл олунньутуттан фроҥҥа сэриилэспит.
54-с гвардейскай кавалерийскай полк химияҕа взводун хамандыыра гвардия сержана Ерохин 1944 сыл тохсунньутугар Гомельскай оройуон Борисоковичи, Туров нэһилиэнньэлээх пууннарын аттыгар буолбут кыргыһыыларга хорсун быһыытын иһин Албан аат III ст. уордьанынан наҕараадаламмыт.
Украина Волынскай уобалаһын Писарева Воля дэриэбинэ аттынааҕы, Польша Ополе куоратын иһин кыргыһыыларга бойобуой өҥөлөрө Албан аат уордьанын II уонна I степеннэринэн бэлиэтэнэн, гвардия старшината Ерохин бу уордьан толору кавалера буолбут.
1945 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр Москваҕа буолбут Кыайыы Парадыгар кыттыбыт.
1945 сыл сэтинньитигэр сулууспата бүтэн дойдутугар төннүбүт. Жигалово с., ол кэннэ Иркутскайга олорбут уонна үлэлээбит.
1986 сыллаахха бэс ыйын 17 күнүгэр өлбүт.

# Ерохин Георгий Алексеевич
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Икки Кыһыл Сулус уордьана (28.11.1943; 30.05.1945)
* Албан аат уордьанын III ст. (03.03.1944)
* Албан аат уордьанын II ст. (13.06.1944)
* Албан аат уордьанын I ст. (24.03.1945)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (14.12.1942)
* Мэтээллэр
# Эһэ Хайа

Эһэ Хайа бөһүөлэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун бөһүөлэгэ. Хайалар быыстарыгар Кумах үрэх хочотугар турар.
Улуус кииниттэн 20 км. соҕуруу диэкки сытар.
1940 сылаахха төрүттэммитэ, хорҕолдьун хостуур тэрилтэ үөскээбитигэр.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 300 киһи (2007 сыл), 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 1449 киһи этэ.

# Эһэ Хайа
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Почта баан

ПАО «Почта баан» — Арассыыйа розничнай баана, ВТБ уонна Арассыыйа пуочтата 2016 олохтообуттара на базе ПАО «Лето Банк».
# Тайху

Тайху (太湖) - Кытай илин өттүгэр баар ынырык улахан күөл. Дириҥэ 2 миэтэрэ. Уһуна 389 км, кэтитэ 443 км. Улахан ыраас уулаах күөл. Элбэх балыктар бааллар. Кэнники кэмҥэ экология өттүнэн мөлтөөн эрэрин көрдөрөр, холобур 30 км тэйиччи ынырык улахан Шанхай куорат лэглэйэн сытар, онтон кини биэрэгэр эмиэ күүскэ промышленно-сайдыбыт Уси, Сучжоу уонна Чанчжоу куораттар бааллар. Тайху күөлэ Цзянсу уонна Чжэцзянь провинциялар икки ардыларыгар сытар. Күөл тула уопсайа 89 мөллүйүөн киһи олохсуйан олорор.
# Хаххан

?Куйбаҥкы :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Animalia |
| Кэлим: | Хордалаахтар |
| Кылаас: | көтөрдөр |
| Аймах: | Strigiformes |
| Кэргэн: | Strigidae |
| Уус: | Strix |
| Көрүҥ: | S. nebulosa |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Хаххан эбэтэр куйбаҥкы (нууч. бородатая неясыть, лат. Strix nebulosa) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, хахханнар уустарыгар киирэр бөдөҥ (кынатын далааһына 1,5 м тиийэр) тыҥырахтаах көтөр.
Этин-сиинин уһуна — 65 см кэриҥэ (80 см тиийэр), ыйааһына 0,7-1,2 кг. Кынатын далааһына 1,5 м тиийэр. Төбөтө улахан. Харахтара араҕастар, хараҥа тиэрбэстэрдээхтэр. Тумсун анныгар хара түүлээх. Хабарҕатыгар үрүҥ саҕа курдуктаах. Кынатын аллараа өттө эриэн.
Арассыыйа дэхси сирдэрин, Сибиир уонна Уһук Илин инньэлээх мастаах ойуурдарыгар олохтоох.
Үксүн күнүһүн бултуур. Булда кыра кэрбээччилэр, сороҕор тииҥнэр.
Уйа туттубат, атын көтөрдөр уйаларыгар олохсуйар диэн суруйаллар. 2-4 үрүҥ өҥнөөх сымыыттаах буолар.

# Хаххан
## Өссө маны көр

* Модьугу
* Өллүргэлээх
* Түлүрбэх
* Тойон мэкчиргэ
* Үрүҥ хаххан
* Хаар эбэ
# Диодорова Анастасия Алексеевна

Анастасия Диодорова диэн харбааһыҥҥа омуктар икки ардыларынаады кылаастаах спорт маастара. Арассыыйа, Эуропа хас да төгүллээх чемпиона, Аан дойду рекордун олохтообута, Эуропа Кубогын кыайыылааҕа. 2008 с. Пекиҥҥэ ыытыллыбыт параолимпия оонньууларын кыттыылааҕа.
Аҕата биллиилээх тустуук Алексей Диодоров омуктар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара. ССРУ омуктарын спартакиадатын (1979) уонна Сүбэ Униятын чемпионатын (1982) призера, Болгарияҕа, Ираҥҥа, Монголияҕа ыытыллыбыт омуктар икки ардыларынааҕы турнир кыайыылааҕа, Москва куорат хас да төгүллээх чемпиона. Билигин Дьокуускай куоракка 3 №-дээх оҕо спортивнай оскуолатын (ДЮСШ) тренерэ.

# Диодорова Анастасия Алексеевна
## Ситиһиилэрэ

* 2009 сыл сэтинньи 30 күнүгэр Бразилияҕа Рио де Жанейро куоракка 100 м көҕсүгэ устууга Аан Дойду рекордун олохтоото: 1 мүнүүтэ 28,73 сөкүүндэ.
* 2009 сыл ахсынньы 3 күнүгэр Бразилияҕа Рио де Жанейро куоракка 50 м баттерфляй ньыманан устууга Аан Дойду рекордун олохтоото: 38,86 сөкүүндэ.

# Диодорова Анастасия Алексеевна
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха халандаара, 2009, Диодорова-Лаврентьева С.В., "Бичик", 2008
# Поисеев Иннокентий Иннокентьевич

Поисеев Иннокентий Иннокентьевич — саха учуонайа, экономика билимнэрин доктора, М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай укниверситет профессора.

# Поисеев Иннокентий Иннокентьевич
## Олоҕун олуктара

1963 сыллаахха Москватааҕы сири олохтооһун инженердэрин институтун бүтэрбит.
* 1963—1965 сс. — «Госгипрозем», инженер.
* 1968—1971 сс. — СГУ аспирана.
* 1971 с. — экономика билимнэрин кандидата.
* 1971—1972 сс. — НИС СГУ салайааччыта.
* 1972—2002 сс. — научнай үлэһит, Хоту дойду региональнай экономикаларын институтун салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1999 с. — экономика билимнэрин доктора.
* 2002—2013 сс. — Дьокуускайдааҕы государственнай тыа хаһаайыстыбатын академиятын профессора.
* 2003 с. — профессор.
* 2013 сылтан — М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай укниверситет профессора.

# Поисеев Иннокентий Иннокентьевич
## Үлэлэрэ

* Экономическая оценка земли. — Якутск, 1976. — 112 с.
* Устойчивое развитие Севера. — Новосибирск, 1999. — 280 с.
* Экономика природопользования. — Якутск, 2006. — 270 с.
* Вопросы определения перспективного развития сельского хозяйства. Сб. Организация образовательного процесса в современных условиях. — Якутск: Изд. ЯГУ, 2009.
* Рациональное использование земельных ресурсов. Сб. Аграрная наука сельскохозяйственному производству Монголии, Сибири, Казахстана. — Улан—Баатар, 2010. (Соавтор Колосова Е. М.)
* Особенности землевладения и землеустройства. — Ж. Аграрная Россия. — № 5. — 2010. (Соавтор Е. М.)
* Одьулуун нэьилиэгэ: дьоно—сэргэтэ. — Якутск: «Сайдам», 2010.
* К вопросу обострения экологической ситуации. Модернизация и инновационное развитие экономики регионов Северо—востока России. — «Экономические и социальные проблемы». — Санкт—Петербург, 2012. — с. 274—278.
* Рациональное использование земли. Электронный научный журнал «Управление экономическими системами». — 2012. — 1 с. (Соавтор Стрекаловская М. И.)
* Биоцентризм – основа экологического сознания. Материалы международной научной конференции Природа и культура. — ч. 1. — Якутск, 2012. — с. 219—230.
* Рынок экологических услуг. Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований. — М., 2013. — № 8. — часть 1. — с. 73—74.
* Земельное законодательство и рациональное использование земли. Вестник Северо—Восточного Федерального университета им. М. К. Аммосова. — том 10. — № 1 — 2013.

# Поисеев Иннокентий Иннокентьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (2001)
* «За заслуги перед Отечеством» II ст. мэтээл уордьана (2011)
# Үөһээ Бүлүү (хаһыат)

Үөһээ Бүлүү — Үөһээ Бүлүү улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1943 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр «Үөһээ Бүлүү большевига» диэн ааттанан тахсыбыта. 1953 сыл тохсунньу 1 күнүттэн оройуон хаһыата «Коммунизм суолунан» диэн ааттанан тахсар буолбута. Онтон 1963 сыл кулун тутар 15 күнүттэн «Коммунизм сардаҥата» диэн ааттаммыта. 1991 сыллаахха атырдьах ыйын 27 күнүгэр хаһыат «Үөһээ Бүлүү» диэн саҥа аатынан тахсыбыта.
# Sony Interactive Entertainment

Sony Interactive Entertainment (дьоппуоннуу бэйэтин аата ソニー・インタラクティブエンタテインメント Сони: Интарактибу Энтатэймэнто), Дьоппуон тэрилтэтэ, планета (сир шаарын) үрдүнэн саамай бөдөҥ оонньуу, гейминг уонна стриминг индустриатын лидера, Аан Дойду 74% гейминг индустриатын бас билэр. Ол быыһыгар аатырбыт PlayStation бренын уонна приставкаларын кини бас билэр.
Салалтата — Токио.
Sony Interactive Entertainment бэйэтэ Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр уонна Sony империатыгар киирэр.
Sony Interactive Entertainment бас билиитигэр Дьоппуон, Америка, Канаада, Кытай, Арассыыйа, Европа оонньуу уонна программирования индустриалара киирэллэр, холобура арыый биллэллэрэ: