yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иммануил Кант

Иммануил Кант (1724 сыл муус устар 22 – 1804 сыл олунньу 12) диэн ниэмэс филосова этэ. Көнинсберг куоракка төрөөбүтэ уонна ол куоракка өлбүтэ. Философияны куорат университетыгар үөрэппитэ уонна кэнники философия профессора буолбута.
Билигин ол куорат Россия сиригэр турар Калининград диэн аата уларыйбыта.

# Иммануил Кант
## Олоҕо

Иммануил Кант 1724 сыл муус устар 22 күнүгэр төрөөбүтэ. Кини 1732 сыллаахха Фредерик колледжыгар сылдьабр буолбута, ол колледж диреторынан Франц Альберт Шульц диэн Кант аймахтарын пастордара этэ. 1740 сыллахха Көнинсберг Альбертус университетыгар киирбитэ уонна Готтфред Лейбниц уонна кини үөрэнээччитин Кристиан Волф философиятын үөрэппитэ. 1746 сыллаахха аҕата өлөрүгэр дылы үөрэммитэ, ол кэнниттэн Көнинсбергтан барбыта. 1755 сыллахха лектор буолбута уонна 1770 сыллахха дылы үлэлээбитэ. Хоруол библиотекатын иккис библиотекрынан үлэлээбитэ. Ол кэнниттэн Көнинсберг университетын логика уонна метафизика декана буолбута. Кант Көнинсберг куораттан хаһан даҕаны ырааппатаҕа. 1804 сыл олунньу 12 күнүгэр "Сөп буолуо" диэн бүтэһик тыллардаах өлбүтэ.

# Иммануил Кант
## Олоҕо
### Университет бириэмэтэ

Университетка үөрэҕин бүтэрэн баран философия учуутала буолуон баҕарбыта да олус ыарахан буолбута. Кини чааһынай учуутал үлэтинэн уһуннук сылдьыан сөп этэ. Көнинсберг университетын поэзия учууталын дуоһунаһын биэриэн баҕарбыттара да, аккаастаабыта. 1770 сыллаахха Көнинсберг университетын философия профессора буолбута.
Эдэр Кант физиканы интириэһиргиирэ, ол курдук халлаан эттиктэри (сулустары уонна планеталары) уонна сири. Сорох чинчийиилэри суруйбута да, метафизикаҕа быдан интириэстээх буолбута. Киһи опытын үөрэтиэн баҕарар буолбута. Дьон хайдах тугу эмит билэрин уонна ол билии туохха олоҕурарын чиничийэрэ.

# Иммануил Кант
## Олоҕо
### Бастакы сабарҕалааһыннара

Лейбниц уонна Вольф үлэлэрин сабыдыалларыттан Кант тутаах боппуруостар эппиэттэрин сабарҕалыыр буолбута. Ол кэнниттэн Шотландия философын Давид Гумы аахпыта. Кини киһи уопутун хантан ыларын чопчуйа сатаабыта уонна скептицизм диэн олус күүстээх санааны булбута, онно ханнык баһар уопуту сабарҕалатыахха сөп этэ. Кант Гуму ааҕан баран олус соһуйбута, саҥа көстүүнү биллэрбитэ. Кини догматизмтан уонна скептицизмтан атын санаа баарын көрдүүтүн саҕалаабыта.
Атын философы Жан-Жак Руссоны аахпыта. Киһи туһунан санаалара, чопчулаан мораль туһунан, киһи көҥүлүн туһунан уонна үйэлээх эйэ туһунан санаалара Канты олох күүскэ сөхпүтэ.

# Иммануил Кант
## Атын сигэлэр

* Stephen Plaquist's Glossary of Kantian Terminology
* Kant's Ethical Theory Kantian ethics explained, applied and evaluated
* Халыып:Gutenberg author
* All works of Kant (German) Архыыптаммыт 2014, Сэтинньи 1 күнүгэр.
* Kant in the Classroom Архыыптаммыт 2009, Балаҕан ыйын 3 күнүгэр. (background information for Kant's lectures)
* Immanuel Kant's works: text, concordances and frequency list
# Сулҕаччы (Амма улууһа)

Сулҕаччы — Амма улууһун Сулҕаччы нэһилиэгин киинэ.

# Сулҕаччы (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Сулҕаччы нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Уус Маайа улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Уус-Маайа улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Уус Маайа улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Орто анал үөрэх тэрилтэтэ

* Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа. Уус-Маайатааҕы филиал.

# Уус Маайа улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Элдьикээн орто оскуолата
* Звездочка орто оскуолата
* Бэлькичи төрүт оскуолата
* Күп орто оскуолата
* Тумул алын оскуолата
* Уус-Маайа орто оскуолата
* Уус-Мил төрүт оскуолата
* Эдьээн орто оскуолата
* Петропавловскай орто оскуолата
* Югоренок орто оскуолата
* Солнечнай орто оскуолата

# Уус Маайа улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Кейси Симпсон

Кейси Уэст Симпсон (6 апреля 2004 г., Лос-Анджелес) - американский актер, известный по роли Рики Харпера в ситкоме Nickelodeon «Ники, Рики, Дикки и Дон».
он известен тем, что играет забавных персонажей, но он также снимался в драматических телешоу. Он был актером с самого раннего детства.
# Holden

GM Holden Ltd диэн Аустралиа аутомобил оҥорооччута, салалтата Мельбурнҥа баар. Компания бастаан тутулуга суох этэ, ол гынан баран 1931 ыла General Motors (GM) салаата.
# Дмитриев Нустр Михайлович

Дмитриев Нустр Михайлович — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, хапсаҕайдаһан тустууга Саха АССР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх.
# Сирия

Сирия (араб. سورية‎ Sūriya) диэн Соҕуруулуу-арҕаа Азия дойдута. Кирбиилэhэр Либанныын уонна Сир ортотунааҕы байҕаллыын арҕаа, Исраиллыын соҕуруулуу-арҕаа, Иорданиялыын соҕуруу, Ирактыын илин уонна Түркийэлиин хоту. Сирия 1946 с. дылы Францияҕа бас билинэр этэ. Киин куората Дамаскус.
Сирия муус устар 1946 с. тутулуга суох буолбута. Республика. 1970 с. ыла илинэн Ассадтар дьиэ кэргэннэрэ салайар. Билиҥҥи президент Башар аль-Ассад, 1970-2000 сс. дойду баhылыгын, Хафез аль-Ассад уола.
# Бэйэтэ эмтиэкэ (Суорун Омоллоон)

«Бэйэтэ эмтиэкэ» — Суорун Омоллоон 1935 сыллаахха бэйэни эмтэниинини сиилээн суруйбут көрдөөх кэпсээнэ.

# Бэйэтэ эмтиэкэ (Суорун Омоллоон)
## Суолтата

Үөрэҕэ суох Макаар оҕонньор алааһыттан, дьиэтиттэн хаһан да ырааппатах киһи. Олох уларыйыыта көстөр.

# Бэйэтэ эмтиэкэ (Суорун Омоллоон)
## Айымньы кылгас ис хоһооно

Тыа олохтооҕо Макаар оҕонньор кыыһын бэйэтэ билэринэн эмтиир, бэйэтин эмтэнэр. Ол да буоллар ыарыыта бэргээн луохтуурга көрдөрө барарга күһэллэр. Көрүдьүөс түгэннэри суруйааччы ойуулаан көрдөрөр.
# Ньээньэ

Ньээньэ
* аҕас;
* кииринньэҥ ийэ.
# Муоста

Муоста диэн хос алын ньуура. Муоста буор, таас, мас, метал буолуон сөп. Аныгы дьиэлэргэ муостаны үксүн бетонтан оҥороллор. Муоста сабыылара - хаптаһын, линолеум, паркет, декинг, ламинат, кафель.
# Дашев

Дашев (укр. Дашів) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 943 (2013).
# Арааб-израиль иирсээннэрэ

Халыып:Infobox Military conflict
Арааб-израиль иирсээннэрэ (араб. الصراع العربي الإسرائيلي‎ Aṣ-Ṣirāʿ al-ʿArabī al-'Isrā'īlī, ивр. הסכסוך הישראלי-ערבי‎ HaSikhsukh HaYisre'eli-Aravi) диэн тиэрмин Ближнэй Востокка баар арааптар уонна Израиль дойдутун дьэбэриэйдэрин икки ардыларыгар баар политическай күүрүүлээх туругун аатыылар. Иирсээн уһуна номнуо үйэттэн уһаата. Сорохтор иирсээн элбэх дьэбириэй Палестинаҕа кэлбититтэн саҕаламмыта дииллэр, чуолаан Сионисткай хамсааһын саҕаламмытын кэнниттэн. Иирсээн Израиль дойдута олохтоммутун кэнниттэн күүһүрбүтэ, ол сири дьэбириэйдэр бэйэлэрин уһуннук олорбут сир иһин дьиэнэн ааҕаллара, ол гынан баран Араабтар кинилэргэ бас билиниллиэхтээх дии саныыллар.
Бастаан политическай уонна националистическай конфликт курдук сааламмыта, онтон Осмаан империятын эстиитин кэнниттэн сир мөккүөрэ улааппыта. Сыллар ааспыттарын кэнниттэн Араабптар-Израиль иирсээниттэн Израиль-Палестина иирсээнигэр кубулуйбутун да иһин Арааб дойдулар син биир Израиль сир бас билиниитин ылымматтар. Бу иирсээнтэн араабтар уонна дьэбэриэйдэр өстөөх буола сылдьаллар.
# Өһөх

Өһөх — иһиккэ кутуллубут хаан (чочумча буолан баран, нөҥүө күнүгэр иҥин) хойдубута, бөлөхсүйбүтэ.
# Мокша тыла

Мокша тыла диэн Ураал кэргэнин фиин-угор тыллар бөлөхтөрүгэр киирэр тыл, бу тылынан мокша омуктар саҥараллар.
Мокша тылыгар чугас өлүктүйбүт мещера тыла уонна эрзя уонна мари тыллара буолаллар. Ол гынан баран бу тыллар дорҕооннорун тутула, лексикалара уонна грамматикалара улахан уратылаах буолан бэйэ бэйэлэрин өйдөспөттөр. Мордовия Өрөспүүбүлүкэтигэр мокша тыла официальнай стаатустаах (нуучча уонна эрзя тылларын кытары), ол эрээри делопроизводствоҕа туттуллуутун бигэргэтэр юридическэй нуормалар ылыныллыбатахтар, онон судаарыстыба таһымыгар улаханнык туттуллубат.

# Мокша тыла
## Мокша алпабыыта
### Кирилл алпабыыта

| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Л л | М м | Н н | О о |
| П п | Р р | С с | Т т | У у | Ф ф | Х х | Ц ц |
| Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю |
| Я я |
# 1545

1545 сыл.

# 1545
## Туох буолбута

* Ахсынньы 13 — Италия хоту өттүгэр Трент куоракка христианнар улахан мунньахтара — Собуор — буолбут, онно Реформацияны утары дьаһаллар ылыллыбыттара.
* Муус устар 1 — бөдөҥ үрүҥ көмүс хостонор сирэ арыллыбытын кэннэ билиҥҥи Боливияҕа Потоси куорат үөскээбит. Потоси билигин Соҕуруу Америка бөдөҥ куораттарыттан биирдэстэрэ.
# 1752

1752 сыл

# 1752
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 25 — Саха сирин бойобуодатынан 7 сыл олорбут Дьокуускай полкатын порутчига Иван Замощиков дуоһунаһыттан босхоломмут. 1754 сыллаахха атырдьах ыйын 19 күнүгэр Дьокуускайга силиэстийэ кэмигэр өлбүт.
* Бэс ыйын 15 — Америка учуонайа уонна дойдуну төрүттээчилэртэн биирдэстэрэ Бенджамин Франклин чаҕылҕан электричество буоларын дакаастаабыт.

# 1752
## Өлбүттэр

* Тохсунньу 4 — Габриэль Крамер — Швейцария математига, Иоганн Бернулли үөрэнээччитэ уонна доҕоро, "линейнай алгебра" төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.
# Трапп

Трапп (← нууч. траппы ← швед. trappa «кирилиэс») — сир хаҕа хайдыбытынан дириҥтэн ууллубут убаҕас базальт, диабаз, порфирит уо. д. а. породалар лава ыҕыллан тахсан, сөҥүү бүрүөһүн иһигэр иҥэн эбэтэр таһыгар кутуллан сир ньуурун сабардаабыта

# Трапп
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Хаҥалас Ас

Хаҥалас Ас (толору аата СХПК Ханалас Ас), тэрилтэ, 2010 сылтан ыла үлэлиир, 2016 сылтан ыла кыра Бизнес кэккэлэригэр үлэлиир (НАЛОГ төлөбүрүн дааннайынан). Салалтата — Покровскай, һобуоттар — Мохсоҕоллооххо.
# Дьахтар саары этэрбэһэ

Дьахтар саары этэрбэһэ — хап-хара дьүһүннээх этэрбэс. Тумса, умнаhа кыһыл сукуна кыбытыылаах. Үc тус-туһунан өҥнөөх таҥаһынан аттарыллыбыт билэлээх. Этэрбэс быата уп-уһун. Ол быаны былыргы дьахталлар сотолорун батыһыннара үрдүк гына эрийэн бааналлар. Ол туһугар эмиэ кэрэ көстүүлээх туспа киэргэл буолара. Бу этэрбэһи кэтэ сылдьыбыт дьахтар кээнчэтэ эмиэ оһуордаах, ойуулаах умнастаах, билэлээх.
Саары этэрбэһи cүөһү тириитин хараҥа гына кырааскалаан, мааныга кэтэргэ анаан тиктэллэрэ. Онтукалара киэҥ остоох, тумса, умнаһа кыһыл сукуна кыбытыылаах, билэтэ кэтит кыһыл сукуна хаймыылаах. Ол ортотугар үс муннуктуу, төгүрүк быһыылаах симэхтэрдээх. Оҕуруонан киэргэтиллибит. Быата суох

# Дьахтар саары этэрбэһэ
## Эбии маны көр

* Атах таҥаһа
# Ямал-Ненец автономиялаах уокуруга

Ямал-Ненец автономиялаах уокуруга :
| Ямал-Ненец автономиялаах уокурук былааҕа Ямал-Ненец автономиялаах уокурук гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Салехард |
| Иэнэ | 769 250 км² км² |
| Дьонун ахсаана | ▼539 671 (2014) |
| Федеральнай уокуруга | Урал |
| Экономическай оройуона | Арҕаа Сибииир |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Дмитрий Николаевич Кобылкин |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+2 |
Ямал-Ненец автономиялаах уокуруга — Арассыыйа уһук илин өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Арҕаа Сибиир федеральнай уокурукка киирэр.
Республикалар: Адыгея | Алтай | Башкортостан | Бүрээтийэ | Дагестан | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачай-Черкесия | Карелия | Коми | Марий Эл | Мордовия | Саха Сирэ | Татарстан | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Хотугу Осетия | Чечня | Чувашия |
Кыраайдар: Алтай | Забайкалье | Камчаатка | Краснодар | Красноярскай | Пермь | Приморье | Ставрополь | Хабаровскай
Уобаластар: Амур | Архангельскай | Астрахан | Белгород | Брянскай | Владимир | Волгоград | Вологда | Воронеж | Иваново | Иркутскай | Калининград | Калууга | Кемерово | Кировскай | Кострома | Курган | Курскай | Ленинград | Липецкай | Магадаан | Москва | Мурманскай | Нижнэй Новгород | Новгород | Новосибирскай | Омскай | Оренбург | Орел | Пенза | Псков | Ростов | Рязань | Самаара | Саратов | Сахалиин | Свердловскай | Смоленскай | Тамбов | Тверь | Томскай | Туула | Тюмень | Ульяновскай | Челябинскай | Ярославскай
Федеральнай суолталаах куораттар: Москва | Санкт-Петербург
Автономиялаах уобалас: Дьэбириэй
Автономиялаах уокуруктар: Ненецтэр | Ханты-Манси — Югра | Чукотка | Ямал-Ненец
# .vi

.vi диэн АХШ Виргин арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
# Узбекистаан

Үзбекистаан (узбек. O‘zbekiston), официаллык Үзбек Өрөспүүбүлүкэтэ (O‘zbekiston Respublikasi) диэн Орто Азия дойдута. Кирбиилэhэр Казахстаанныын арҕаа уонна хоту, Кыргыстаанныын уонна Тадьикистаанныын илин, Афганистаанныын уонна Түркменистаанныын соҕуруу.
Сүрүн тыла — узбек тыла. 12 уобаластан уонна Каракалпакстан Өрөспүүбүлүкэтиттэн турар. Узбекистааҥҥа 120 куорат, 115 улахан бөһүөлэк баар. Киһитин ахсаана 27,5 мөлүйүөнтэн тахса. Узбектар — 80 %, тадьиктар — 4,9 %, нууччалар — 3,8 %, казахтар — 3,6 %, каракалпактар — 2,2 %, атын араас омуктар — 2,1 %.

# Узбекистаан
## Сирэ

Сирин иэнэ — 447 тыһ. км². Хотуттан соҕуруу устата — 925 км, арҕааттан илин кэтитэ — 1400 км. Ол эрэн сирин үгүс өттүн улахан туһата суох кумах куйаар, дала уонна хайалаах сирдэр ылаллар. Дьоно сэргэтэ өрүс хочолорун бата олороллор.

# Узбекистаан
## Климата

Орто температурата тохсунньуга +4 кыраадыстан −8-ка дылы, от ыйыгар +22 кыраадыстан +42-гэ дылы.

# Узбекистаан
## Экономиката

Кыһыл көмүс хостонор. Ниэп уонна гаас хаhаастаах. Хлопок үүннэрэн аан дойдуга атыылыыр. Орто Азия үрдүнэн соҕотох көтөр аал тутар собуоттаах. "GM Узбекистан" диэн собуотугар Daewoo уонна Chevrolet мааркалаах массыыналары хомуйан атыыга таһаарар.

# Узбекистаан
## Тас политика

Узбекистан аан дойдутааҕы холбоһуктаах Нациялар тэрилтэлэрэ (ЮНЕСКО, ВОЗ, ИКАО уо. д. А), Содружество тутулуга суох государстволара (биир государствоттан-төрүт омуктар), бииргэ үлэлээһини тэрийиигэ, ислам бииргэ үлэлээһини тэрийиигэ, түүр судаарыстыбаларын тэрийиигэ, аан дойдутааҕы түүрк култууратын тэрилтэлэригэр, Евразийскай экономическай Союзка уонна аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтигэр кэтээн көрөөччү буолар.
1992-1999 уонна 2006-2012 сс. Узбекистан ОДЬКБ чилиэнинэн, 1999-2005 сс. ГУАМ (билигин ГУАМ) чилиэнинэн, оттон 2006-2008 сс. Евразия чилиэнэ буолбута.

# Узбекистаан
## Итэҕэлэ

88% — мусулмааннар, 9% — православнайдар, 3% — араас атын конфессиялар.

# Узбекистаан
## Устуоруйата

Былыр Узбекистан сиригэр уотугар Грек-Бактрия, Хорезм, Согд, Парфия, Кангюй, Тохар, Кушан, Саманид, Караханид, Тимурид уо.д.а. иллэр олохсуйа сыльдьыбыттара. Кэлин, Сэбиэскэй былаас олоҕуруор дылы Бухара эмирата, Хива уонна Коканд ханааттара былааһы ылан олорбуттара.

# Узбекистаан
## Туризм

Узбекистаҥҥа туризм эйгэтэ экономика сүрүн салааларыттан биирдэстэрэ быһаарылынна. 2019 сылга дойду 6 748 000 омук туристарыгар сырыттыбыт. Узбекистан Правительствота 86 дойду гражданнарыгар безвизовай режими 7, 30, 60- тан тахса хонукка киллэрбитэ.

# Узбекистаан
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Узбекистан саха хараҕынан. И. Гаврильев. "Хатан" сурунаал, 2009 с., 3(6)№
# Зыков Федор Михайлович

Зыков Федор Михайлович — устуоруйа билимин хандьыдаата, историк, этнограф, сахалар материальнай култуураларыгар идэлээх.

# Зыков Федор Михайлович
## Олоҕун олуктара

* 1939 с. балаҕан ыйын 26 күнүгэр Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Моорук нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1959—1962 сс. — Советскай Армия кэккэтигэр сулууспалыыр.
* 1962—1963 сс. — ССРС НА СС Саха Сиринээҕи филиал чертежтуур бюротыгар үлэлиир.
* 1969 с. Москватааҕы государственнай университеты бүтэрбитэ.
* 1983 с. — историческай билим кандидатыгар «Поселения, жилища и хозяйственные постройки якутов (XIX – нач. XX в.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1986 с. — младшай научнай үлэһит.
* 1986—1989 сс. — научнай үлэһит.
* 1989 с. — ССРС НА СС СС ТЛИИ старшай научнай үлэһитэ.
* 1994 сыллаахтан — Саха государственнай университетыгар үлэлиир.

# Зыков Федор Михайлович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Ювелирные изделия якутов» (Якутск, 1976) — монография.
* «Поселения, жилища и хозяйственные постройки якутов XIX — нач. XX в.» (Новосибирск, 1986).
* «Традиционные орудия труда якутов (XIX - начало XX века)» (Новосибирск, 1989).
* «Происхождение сэргэ» (Полярная звезда. — 1974. — № 5).
* «К вопросу о происхождении многоугольных построек якутов» (Сб.: Якутия и её соседи в древности // Тр. Приленской археологической экспедиции. — Якутск, 1975).
* «Материальная среда в олонхо» (Сб.: Этническое творчество народов Сибири и Дальнего Востока. - Якутск, 1978).
* «Эволюция ювелирных украшений якутов» (Сб.: Всесоюзная сессия по итогам полевых этнографических и антропологических исследований. — Уфа, 1980).
* «Социолого-этнографическое изучение общественного мнения населения вилюйской группы районов» (Сб.: Экология бассейна реки Вилюй: промышленное загрязнение. — Якутск, 1992).
* «Периодическая печать и некоторые вопросы межнациональных отношений в Якутии» (Сб.: Национальные отношения в регионах страны: история и современность. — Ч.2. — Якутск, 1992).
* «Якутское бэлэпчи и его этнографические параллели» (Сб.: Этническая история народов Южной Сибири и Центральной Азии. — Новосибирск, 1993).
* «Якутские женские украшения из цветных металлов» (Сб.: Хозяйство и материальная культура тюрко-монгольских народов. — Новосибирск, 1993).
# Корюковка

Корюковка (укр. Корюківка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 13 111 (2015).
# Березна

Березна (укр. Березна) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 902 (2011).
# Exo

Exo (кор. 엑소; EXO) — Соҕуруу Кэриэйэ уонна Кытай төрүттээх ыллыыр уолаттар 12 киһилээх бөлөхтөрө. 2012 сыллаахха Сеулга тэриллибитэ. Икки саб-группага үллэһиллибит: "ЭКСО-K уонна ЭКСО-М, кэриэй, кытай уонна дьоппуон тылларынан ыллыыллар. Кэлин альбомнара да ситиһиилээх буоланнар, Корея Forbes 2014 сылтан 2018 сылга диэри саамай сабыдыаллаах артыыстарынан буолбуттара. Кинилэри сэргэ "аан дойдуга саамай улахан бойбендинэн» диэн араас таһаарыылар, талааннаах автордар уонна продюсердар айбыт ырыаларын уонна талааннарын чочуйан суруйбут ырыалара этэ.
2014 сыл ыам ыйыгар Крис бөлөхтөн бараары, хампаанньаны утары көрдөспүтэ. Бу ирдэбил алтынньыга Лухан биэс ый хойутаан ыытта. 2015 сыл муус устар ыйыгар Тао үлэтин тохтоото уонна атырдьах ыйыгар агентствоны утары ирдэбили биэрдэ. Үс кыттааччы баран тоҕус киһи састааптарыгар салҕаабыттара. 2016 сыл от ыйыгар Крис уонна Лухан көрдөөһүн туһунан биллибит: кинилэр 2022 сылга диэри хантараактары атыылыыллар уонна С. М. Корея уонна Япония тас дойдуларыгар биэриэхтэрэ — кинилэр билиҥҥи Кытай агентстволарыгар — « кинилэр компанияларын кытта дохуот үллэстиэхтэрэ»
2014 сылтан бөлөх хас да тылынан музыканы салгыы онорор уонна толорор эрэ бөлөх курдук буолар. Урут бөлөх икки бөлөххө арахсыбыт уон икки кыттааччыны: ЭКСО-K уонна ЭКСО-М. ЭКСО-K уонна ЭКСО-M Корея уонна Кытай тылларыгар музыканы толорбуттара 2014 с. үһүс мини-альбомун тахсыар диэри. Крис, Лухан уонна Тао суут ирдиир фонугар 2014 уонна 2015 сылларга барбыттарын кэннэ, бөлөх хаалбыт тоҕус кыттааччыны кытары салгыы айаннаабыта. 2016 сыллаахха Чен, Сюмин уонна Бэкхен ЭКСО-CBX диэн подргруппаны тэрийбиттэрэ. Кыттааччылар бары араас уобаластарга музыка, киинэ уонна телевидение курдук сольнай карьеры өйүүллэр.
* ↑ [창간특집 Ⅳ 2015 KOREA POWER CELEBRITY 40 - 엑소, 한국 최고의 파워 셀러브리티]. Joins. Тургутулунна 26 От ыйын 2017.
* ↑ 1위 지킨 엑소, 단숨에 정상권 오른 유아인·혜리. Joins. Тургутулунна 26 От ыйын 2017.
* ↑ Meeting the K-Pop band who are bigger than One Direction. Dazed. Тургутулунна 26 От ыйын 2017.
# Чомпой бэргэһэ

Чомпой бэргэһэ - былыргы боотур тимир чомпойун санатар үрдүк, хороҕор, кылгас кулгаахтаах бэргэһэ. Түүтэ суох тирииттэн тигиллэр

# Чомпой бэргэһэ
## Саха бэргээтин көрүҥнэрэ

* Хороох бэргэһэ
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Хабах бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ

# Чомпой бэргэһэ
## Өссө маны көр

* Үтүлүк
* Моойторук
* Бэлэпчи
* Бааччы
* Түһүлүк
# Слобожанин Николай Николаевич

Слобожанин Николай Николаевич — Социалистическай Үлэ Геройа.

# Слобожанин Николай Николаевич
## Олоҕун олуктара

1933 сыллаахха сэтинньи 14 күнүгэр төрөөбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1986 сыл олунньу 6 күнүнээҕи Ыйааҕынан Слобожанин Николай Николаевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Слобожанин Николай Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1986)
* Ленин уордьана (1986)

# Слобожанин Николай Николаевич
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Белоруус тыла

Белоруус тыла (белор. беларуская мова) — үс илин славян тылларыттан биирдэстэрэ, белоруустар национальнай тыллара, сүнньүнэн Беларусь Өрөспүүбүлүкэтигэр тарҕаммыт. Беларусь судаарыстыбаннай тыла (нуучча тылын кытта тэҥҥэ). Бу тылынан барыллаан 7 мөлүйүөн кэриҥэ киһи саҥарар.

# Белоруус тыла
## Сурук-бичик

Суруйарга кириллица туттуллар. Сүнньүнэн дойду таһыгар туттуллар өссө биир алпаабыт - белоруус латыын алпаабыта (лацінка) баар. Беларуська олорор татаардар белоруустуу арааб алпабыытынан суруйа сылдьыбыттара.
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | (Дж дж) | (Дз дз) | Е е | |
| Ё ё | Ж ж | З з | І і | Й й | К к | Л л | М м | Н н |
| О о | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ў ў | Ф ф | |
| Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
# Фридрих Людвиг Готлоб Фреге үс муннуга

Фридрих Людвиг Готлоб Фреге (ниэм. Friedrich Ludwig Gottlob Frege) үс муннуга.
Семиотикаҕа, лингвистикаҕа уонна коммуникация теориятыгар бэлиэлэр сыһыаннарын чинчийиигэ «Фреге үс муннуга» диэн өйдөбүлүнэн туһаналлар.
Бэлиэ туһунан ниэмэстии ахсаан логикатын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, ниэмэс учуонайа Фреге суруйбута: «Биһиги бэлиэни туһанан бэлиэ бэйэтин туһунан буолбакка, сүрүн быраабыла быһыытынан, кини суолтатын туһунан этиэхпитин баҕарабыт». Тэрил көрүҥүн, предметы, билигин буолар түгэни бэлиэ денотатынан ааттыыллар. Чопчу биир тэрил бэлиэ референдума диэн суолталаах. Киһи араас тэриллэри бэйэтин ис өйдөбүлүнэн ылынан өйдүүрүттэн сиэттэрэн бу үс муннук оройугар, бэлиэ сигнификата диэн өйдөбүлү туруораллар.
Бу өйдөбүлү өссө атыннык бэлиэ кэнсиэбэ уонна десигната дииллэр.
# Сүбэ холбуката

Урут антибиотик суох эрдэҕинэ бүөр уонна хабах ыарыыларыгар клюква отонунан эмтиир эбиттэр. Чахчы даҕаны, эмчиттэр этэллэринэн клюква уута инфекцияны өлөрөр танин диэн веществолаах эбит. Итиэннэ клюква клетка бөҕөргүүрүгэр туһалаах. Онон сайыҥҥы кэмҥэ клюкваны хомуйан иммунитеккытын бөҕөргөтүҥ! ￼Харах сылайдаҕына сибиэһэй чэйгэ кэмпириэстэ оҥоһун. Календула уонна чистотел уутуттан оҥоһуллубут кэмпириэс сылааны суох оҥоруо.
Муннун хаана чаастатык кэлэр буоллаҕына 15 күн устата, аһыаҥ иннинэ 2 см. уһуннаах алоэ сэбирдэҕин сиэҥ. Бу от иммунитеты тупсарарга туһата олус улахан. Бааһы оһорорго алоэ суон сэбирдэҕин ортотунан быс уонна хойуу уутун бааскар уурун. Өскөтүн тымныйан муннун уута сүүрдэҕинэ үстүү хааппыланы куттуохха сөп.
Сүбүөкүлэ уута элбэх микроэлеменнэрдээҕинэн хаан баттааһына үрдээтэҕинэ иһиллэр. Үөһү, быары,бүөрү ыраастыыр уонна хаан клеткаларын бөҕөргүүрүгэр туһалыыр. Күҥҥэ үстэ 50-100-түү мл. иһэҕин.
Моркуоп уутун А,В,С,Д,Е,К,Р битэмииннэрэ кураанах тириигэ, тирии ыарыыларыгар туһалаахтар. Оҕо кэтэһэр ийэ уонна эмтэрэр кэмҥэ иһэрэ наада. Киһиэхэ аһыыр аппетиты аҕалар. Ас буһарыытыгар, тиискэ туһалаах,харах, тыынар орган, ньиэрбэ ыарыыларыттан харыстыыр.
Хаппыыста уутугар баар сера, хлор,йод оһоҕос,искэн,тирии ыарыыларыттан туһалыыр. Тахсан киириини чэпчэтэр. Куртах уонна оһоҕос органнарын ыраастыыр,ыйааһыны түһэрэр.
Хортуоппуй уута калий,сера,фосфор,хлор курдук веществолара ас буһарар организмҥа туһалаах.Бу ууну моркуоп, сельдерей уутун кытта булкуйан иһэр ордук.
Петрушка уутун эмиэ моркуоп суогун кытта булкуйан иһиллэр. Эмтээх уу хабахха, бүөргэ таас үөскүүрүттэн уонна харах ыарыытыттан харыстыыр. Бу согу моркуоп, сүбүөкүлэ,оҕурсуу уутун кытта истэххэ ыйдааҕы,,ыарыылаахтык"кэлэрин чэпчэтэр
# Тииҥ саҥыйахтаах чычып-чаап

Тииҥ саҥыйахтаах чычып-чаап (нууч. сероголовая гаичка, лат. Parus cinctus) — Саха сирин барытыгар, туундараттан ураты олохсуйар чыычаах. Чычып-чааптар уустарыгар киирэр.
Саха сиригэр кыстыыр. Аһылыгын хаһаанар үгэстээх.

# Тииҥ саҥыйахтаах чычып-чаап
## Өссө маны көр

* Чычып-чаап
* Улахан чычып-чаап
* Үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап

# Тииҥ саҥыйахтаах чычып-чаап
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-76-96-0956-7