yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Веласкес Диего

Веласкес Диего (1599 бэс ыйын 6 — 1660 атырдьах ыйын 6) — Испания уруһуйдьута, Филип IV хоруол суудун бастакы уруһуйдьута. Испания живопиһын кыһыл көмүс бириэмэтин биир улуу бэрэстэбиитэлэ.

# Веласкес Диего
## Олус биллэр үлэлэрэ
### Религия уонна мифологияҕа сыһыаннаах сюжеттар

* «Поклонение волхвов» (1619, Прадо, Мадрид).
* «Христос в доме Марфы и Марии» (1620, Национальная галерея, Лондон).
* «Изгнание мавров» (1627, Прадо, Мадрид).
* «Триумф Вакха или Пьяницы» (1628, Прадо, Мадрид).
* «Кузница Вулкана» (1630, Прадо, Мадрид).
* «Распятый Христос» (1632, Прадо, Мадрид).
* «Сдача Бреды (Лес Копий)» (1634, Прадо, Мадрид).

# Веласкес Диего
## Олус биллэр үлэлэрэ
### Мэтириэттэр

* «Портрет графа Оливареса» (ок.1638, Эрмитаж, Санкт-Петербург).
* «Конный портрет короля Филиппа IV» (1635, Прадо, Мадрид).
* «Портрет Филиппа IV в военном костюме, называемый Ла Фрага» (1644, Нью-Йорк, Галерея Фрик)
* «Портрет Филиппа IV» (1656, Прадо, Мадрид).
    (Всего было написано около полутора десятков портретов короля в течение 37 лет).
* «Портрет папы Иннокентия X» (1650, Рим).
* «Портрет инфанты Марии Терезы» (1651, собрание Леман, Нью-Йорк).
* «Портрет инфанты Маргариты» (1660, Прадо, Мадрид).
* «Менины (Фрейлины)» (1657, Прадо, Мадрид).
* «Портрет инфанты Маргариты» (Музей искусств им. Богдана и Варвары Ханенков, Киев — http://www.khanenkomuseum.kiev.ua/ua/exposition/collections/25/53.htm Архыыптаммыт 2011, Сэтинньи 26 күнүгэр.)
# Саха сиригэр ыытыллыбыт декабриистар

1826 сыл балаҕан ыйын 16 күнүгэр Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабриистар кэлбиттэрэ. Олортон 3 киһи куоракка хаалбыттара:
* Заикин Николай Федорович
* Андреев Андрей Николаевич
* Веденяпин Аполлон Васильевич
Верхоянскайга биир киһи ыытыллыбыта:
Бүлүүгэ эмиэ биир киһи:
Орто Халымаҕа икки киһи:
* Бобрищев-Пушкин Н.С.
* Назимов М.А.
Хойутуу 1827 сыл ахсынньытыгар Дьокуускайга Бестужев-Марлинскай А.А. аҕалыллыбыта. Бүтэһигинэн 1828 сыл бэс ыйыгар Чернышев Захар Григорьевич кэлбит.
# Көҥүл тустууга Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тириэньэрдэрэ

Көҥүл тустууга Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тириэньэрдэрин испииһэгэ
* Николай Николаевич Волков - Дьокуускай, 1964 c.
* Дмитрий Петрович Коркин Чурапчы, 1964 с.
* Иван Васильевич Морозов - Москва, 1964 с.
* Арташес Сагателович Карапетян - Москва, 1964 с.
* Иван Васильевич Павлов - Бэрдьигэстээх, 1969 с.
* Николай Кириллович Алексеев Дьокуускай, 1970 c.
* Сергей Андреевич Преображенскай Москва, 1972 c.
* Николай Михайлович Давыдов Амма, 1972 с.
* Николай Иванович Николаев Сунтаар, 1974 с.
* Николай Прокопьевич Иванов - Ньурба, 1974 с.
* Николай Петрович Неустроев Дьокуускай, 1975 c.
* Дзантемир Георгиевич Зангиев Хабаровскай, 1977 c.
* Георгий Анатольевич Бураков Киев, 1977 с.
* Николай Егорович Степанов Дьокуускай, 1979 c.
* Василий Петрович Уваров Майа, 1979 с.
* Николай Иванович Сафонов - Дьокуускай, 1981 с.
* Константин Сергеевич Постников Чурапчы, 1981 c.
* Семен Федорович Алексеев - Нам, 1981 с.
* Дмитрий Максимович Данилов Дьокуускай, 1981 c. -
* Николай Николаевич Рожин Бороҕон, 1983 с.
* Михаил Егорович Захаров Чурапчы, 1984 с.
* Михаил Степанович Скрябин - Дьокуускай, 1984 c.
* Юрий Аванесович Шахмурадов Москва.
* Иннокентий Андреевич Халдеев - Борогон.
* Валерий Фомич Уаров- Сунтаар.
* Михаил Гаврильевич Кожуров - Майа.
* Афанасий Афанасьевич Лугинов Нерюнгри.
* Василий Гаврильевич Румянцев - Дьокуускай.
* Калина Иванович Сидоров - Дьокуускай.
* Владимир Прокопьевич Корякин - Дьокуускай.
* Роман Васильевич Неустроев - Чурапчы.
* Николай Николаевич Константинов - Борогон.
* Петр Дмитриевич Неустроев Дьокуускай.
* Борис Герасимович Аргунов Душанбе.
* Николай Семенович Алексеев - Эдьигээн.
* Николай Иннокентьевич Винокуров - Анаабыр.
* Владимир Дмитриевич Попов - Дьокуускай.
* Олег Дмитриевич Лебедев - Покровскай.
* Анатолий Николаевич Константинов - Борогон.
* Александр Николаевич Иванов - Дьокуускай.
* Иван Николаевич Сивцев - Дьокуускай.
* Семен Гаврильевич Петров Мэнэ Хангалас
* Петр Васильевич Портнягин Дьааны.
* Степан Петрович Сивцев Дьокуускай.
* Михаил Михайлович Каженкин Дьокуускай.
* Валерий Николаевич Семенов - Дьокуускай.
* Борис Прокопьевич Федоров Дьокуускай
* Кирилл Николаевич Захаров - Чурапчы
* Владимир Николаевич Кириллин - Горнай
* Иннокентий Семенович Кочкин - Дьокуускай.
* Прокопий Семенович Иванов - Дьокуускай.
* Александр Степанович Куличкин - Мэҥэ Ханалас.
* Игнат Михайлович Сысолятин - Чурапчы.
* Иван Иванович Дмитриев - Томпо.
* Александр Анатольевич Софронов - Москва.

# Көҥүл тустууга Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
### Эбии көр

* Көҥүл тустууга Саха сириттэн төрүттээх ССРС, РСФСР уонна РФ үтүөлээх тириэньэрдэрэ
# Покровскай гербэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Хаҥалас улууһун "Покровскай куорат" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.

# Покровскай гербэтэ
## Дьүһүнэ

Герб халлаан күөх өҥнөөх долгуннуу уһуктаах классическай французскай щит көрүҥнээх. Щит икки аҥы арахсыбыт. Үөһээ үрүҥ өҥнөөх хонуу ортотугар сэттэ лабаалаах хаар кыырпаҕа ойууламмыт, аллараа — үс долгун. Долгуннаах хонуутун ойуута гербэ үрдүгүттэн 1/4 ылар. Щит, хаар кыырпаҕа уонна долгуннар кыһыл көмүс тулалааһыннаахтар.

# Покровскай гербэтэ
## Ытык бэлиэ олоҕо

* Халлаан күөҕэ өҥнөөх долгуннаах уһуга улуу Өлүөнэ эбэни кэрэһилиир.
* Өлүөнэ эбэ үрдүнэн сэттэ лабаалаах халлаан күөҕэ өҥнөөх хаар кыырпаҕа уруһуйдаммыт. Историяҕа олоҕуран, Покровскай куорат турар сирэ Эргис диэн үрүҥ ойуун дойдута эбит.
* Хаар кыырпаҕын лабааларын ахсаана сэттэ буолбута — сэттэ саха омугар ытык ахсаан буоларын туоһута.
* Сэттэ лабаалаах хаар кыырпаҕа Покровскай куорат историятын, кини Покров күн — маҥнайгы хаар түһүүтүнэ — төрүттэммитин көрдөрөр.

# Покровскай гербэтэ
## Гербэ ааптара

* Келин Анатолий Романович — Саха Сирин худуоһунньуктарын айар Түмсүүлэрин чилиэнэ.
# Хакаас тыла

Хакаас тыла — Хакаастар тыллара, түрк омуктар тылларыгар киирсэр, өссө биир аата тадар тыла.
Үксүнэн Хакасия өрөспүүбүлүкэтыгар туттуллар уонна Красноярскай кыраай Шарыповскай улууһугар, кыралаан Тыва өрөспүүбүлүкэтыгар.
Хакас тылынан саҥарааччы ахсаана 42 604 киһи (ити 2010 сыллаах перепись түмүгүнэн). Хакас тыла түөрт диалекка арахсар:
* саҕай;
* качинскай;
* кызыл;
* шор.
Литератураҕа үксүн саҕай уонна качинскай диалектар тутуллаллар.
1924 сыллаахха кириллицаннан сурукка-бичиккэ туттуллар буолбут, 1929 сыллаахха латиницаҕа уларыйа сыдлдьыбыта биллэр. Төттөрү 1939 сыллаахтан кириллицаҕа көспүт, эбии 6 буукуба киирэн биэрбит ÿ, ӧ, ң, ғ, і, ӌ.
Хакас тылынан Хабар диэн хаһыат тахсар.
Саха тылыгар сүрдээх маарынныыр тыл буолар. Холобура, сон үрдүнэн курга (хак. хур) кыыннаах быһах туттараллар эбит ( хак. пычах кыны). Сон саҕатын мойдрык диэн ааттыыллар эбит, сахалар моойторук диэннэригэр маарынныыр.
Саа сэбиргэлин ырытан көрдөххө, эмиэ элбэх тэҥ баара биллэр. Холобура, сахалыы кустук, хакастыы хосто диэн ааттыыллар эбит. Сахалыы оноҕос, хакастыы соган. Ухчааннан туталлар эбит (ох саа - сахалыы); чаачах - хакастыы, чаачар саа - сахалыы. Кирис, саадах диэн тыллар биирдэр эбит. Хуннар курдук сахалар да, хакастар да оноҕосторугар хотой эбэтэр боруллуо куорсунун тутталлар эбит. Саха кылыһа хакас омук хылыс «сабля», «мечь» диэннэрин кытары чугас.
Биир дьикти саха уонна хакас омугар баар тылынан барахсан диэн тыл буолар. Хакастыы ити тыл парасхан диэн буолар. Өйдөнүүтэ биир бедняжечка диэн. Ол гынан баран хакас тылын саҕай диалегар парахсан диэн туттуллар эбит.
Хакас тыла биир сүрүн атынынан б буукуба оннугар п туттуллара буолар.
# Харыйалаах (Өлөөн улууһа)

Харыйалаах — Өлөөн улууһун Кирбэй нэһилиэгин киинэ.

# Харыйалаах (Өлөөн улууһа)
## Өссө маны көр

Өлөөн улууһа
# Таасчыт

Таасчыт диэн таас үлэтинэн дьарыктанар киһи. Таасчыттар кирпииччэ уонна бетон блоктарын бииргэ холбууллар. Таасчыт биир былыргы идэ буолар.
# Баатаҕай нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Баатаҕай нэһилиэк. Уус Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хомустаах.
Улуус кииниттэн 65 км хотугулуу-арҕаа сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 607 киһи (2007 сыл).

# Баатаҕай нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Петров Дмитрий Дмитриевич (08.11.1921—04.01.1994) — история билимнэрин кандидата.
    Белолюбскай Иван Прокопьевич (1977 с. бэс ыйын 22 к.төр.) — мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара.
# Дьулуур

Дьулуур диэн киһи туруоруммут дьаныгын ситиһэргэ күүһүн өйүн санаатын ууруута. Дьанык ситиһиитигэр баар мэһэйдэри туорааһын, ыарахаттары тулуйуу, тохтообокко дьаныһыы бу барыта дьулуур буолар.
# Хондурас

Хондурас (Honduras) диэн Орто Америка дойдута. Ил тутулунан демократ республика. Кинилиин кирбиилэhэллэр Гуатемала арҕаа, Эль Салвадор соҕуруулуу арҕаа, Никарагуа соҕуруулуу илин, Чуумпу океан соҕуруу уонна Кариб байҕалыгар киирсэр Хондурас хомото хоту. Иэнэ 110,000 км², олохтоохторун ахсаана 7,500,000. Киин куората Тегусигалпа. Дойду дьонун 80% элбэҕэ дьадаҥы.
# Дьардьаан (сис)

Дьардьаан сис. Верхоянскай сис систематын арҕааҥҥы эниэтигэр сытар сис.
Хотуттан соҕуруу диэкки устата 200 км. Чыпчааллара муора таһымыттан 1000 - 1925 м. үрдүктээхтэр.
Өлүөнэ өрус уҥа салаалара быһа охсоллор. Геология өртүнэн сүрүннээн таас чох уонна пермь дьапталҕалара.
Тиит ойуур буккаастаах туундара уонна хайа туундарата ландшафтаах.

# Дьардьаан (сис)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Алаһыай (хаптал хайалаах сир)

Алаһыай хаптал хайалаах сир. Индигир, Халыма, Алаһыай уонна Одьуогун өрүстэр билирдэрэ буолар.
Уһуна 300 км., орто үрдүгэ муора таһымыттан 350 м тиийэр. Ордук үрдүк чыпчаала 954 м.
Төрдүгэр протерозойга үөскээбит гнейстар, сорох сиринэн гранитынан быһа охсуллубут девон уонна юра дьапталҕалара.
450 м дылы тиит мас уонна ыарҕа үүнэр. Хочолорго тэтиҥ, 600 м дылы болбукта, онтон үрдүк туундара.

# Алаһыай (хаптал хайалаах сир)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Нидьили (нэһилиэк)

Нидьили нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чагда.
Улуус кииниттэн 180 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 526 киһи (2007 сыл).

# Нидьили (нэһилиэк)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1940 сыл атырдьах ыйын 3 күнүгэр төрөөбүтэ Эверстов Степан Ильич - историческай билим кандидата, историк, археолог.
* 1951 сыл сэтинньи 28 күнүгэр төрөөбүтэ Борисов Андрей Саввич, ил уонна култуура диэйэтэлэ, режиссер.

# Нидьили (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# 1148

1148 сыл — XII үйэ сыла.

# 1148
## Туох буолбута

* От ыйын 29 — Крестоносецтар Дамаскай куораты ыла сатаан баран хоттороллор. Манан Иккис Кириэстээх бохуот түмүктэнэр.
# Үөһээ Бүлүү улууһун былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Үөһээ Бүлүү улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Былаах Үөһээ Бүлүү улууһун Сүбэтин 2006 сыл муус устар 26 күнүнээҕи 28—11 №-дээх «Об утверждении флага муниципального района „Верхневилюйский улус (район)“» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

# Үөһээ Бүлүү улууһун былааҕа
## Дьүһүнэ

Былаах — көнө муннуктардаах иэн, хонуутун өҥө халлаан күөх.
Былаах ортотугар сахалыы оһуор «көҕүөр ойуута» турбут. Бу ойуу улуус дьаралыгар эмиэ баар эбит. Киэргэл ойуу (орнамент) ынах, икки төбөлөөх сылгы уонна оноҕос көстүүлээх туос оһуор буолар. Былаах угун кыйа (туруору, үөһэттэн аллараа) сэттэ саха аламай таастара (муннуктарыгар туруоруллубут түөрт тэҥ өрүттээх эттиктэр, хас биирдии эттик алта өлүүгэ араарыллыбыт: кириэстии уонна икки бэйэ-бэйэлэригэр тиксэр туһааннар) ууруллубуттар.

# Үөһээ Бүлүү улууһун былааҕа
## Ытык бэлиэ олоҕо

* Муостаах ынах—сүөһү киэргэл ойуута — Үөһээ Бүлүү ынах—сүөһү иитиитинэн, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыгырар улуус буоларын туоһулуур.
* Икки төбөлөөх сылгы киэргэл ойуута — былаас икки салаата (быыбарданар уонна ситэриилээх былаастар) тэҥ бырааптаахтарын көрдөрөр.
* Оноҕос ойуута — былаастар биир сорукка дьулуруйуулара.
* Сылгылар сиэллэрэ — туораахтаах үүнээйилэр культураларын ыһыы бэлиэтэ.
* Иһинээҕи киэргэл ойуу — бу улуус сырдык кэскилэ — үүнэн иһэр кэнчээри ыччата буолар.
* Сэттэ аламай таастар Саха Сирин гербэтигэр баар аламай таастарга дьүөрэлии ууруллубуттара, Үөһээ Бүлүү улууһун сирэ-уота Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр киирэрин көрдөрөр.
# Клестар уустара

Клёстар уустара (нууч. Род Клесты, лат. Loxia) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар: Харыйа ымыыта, Тиит ымыыта.

# Клестар уустара
## Өссө маны көр

* Чиижтар уустара,
* Чооруостар уустара,
* Зябликтар уустара,
* Тыллаах чыычаахтар уустара,
* Тойон ымыылар уустара,
* Таас чыычаахтарын ууһа,
* Ымыылар уустара,
* Суон тумустар уустара
# .hu

.hu диэн Мадьаар Сирэ үрдүк таhымнаах ил домена.
# Черневцы

Черневцы (укр. Чернівці) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 483 (2022).
# MyTona

MYTONA (МайТона) — сиэп гааддьыттарыгар аналлаах free-to-play ооньуулары оҥорон таһаарар тэрилтэ, 2012 сыллаахха олохтоммута. Сүрүн хонтуората Дьокуускайга олохтоммут. Үлэһиттэрин ахсаана бэйэлэрин ситим-сирдэригэр суруйалларынан 2020 сылга 1000-тан тахса улэсит баар.
Төрүттээччилэр уонна салайаачылар: бырааттыы Алексей уонна Афанасий Ушницкайдар.
App Annie версиятынан хампааньыйа 30 бастыҥ EMEA регионын издательарын испииhэгэр киирэр. Уонна AppMagic быhыытынан хампааньыйа Россия бастыҥ кассовай мобильнай издателя буолар.
Сыл аайы MYTONA тэрилтэ иһинээҕи MYTONACON диэн конференция тэрийэр. Конференцияҕа атын куоракка баар офис улэһиттэрэ бары бииргэ түмсэн опыт атастаһаллар, уонна компания инники былаанын дьүүллэһии буолар.
2017 сылтан саҕалаан компания хас сыл аайы өрөспүүблүкэ таһымнаах сыыппара 2D уонна 3D графикаҕа аналлаах MYTONA CG eXPo диэн конференция тэрийэр. Конференция сүрүн сыала сыыппара искусствотын киэҥник тарҕатыы, уонна бүтүн өрөспүүблүкэ худуоһунньуктаран бииргэ түмүү буолар.

# MyTona
## Компания туһунан

2005 сылтан саҕалаан компания төрүттээччилэрэ Алексей уонна Афанасий Ушницкайдар компьютернай оонньуулары онорон таһаарыннан дьарыктаммыттара.
Бырааттыылар аҕаларыттан иэскэ киирэн туран компьютер ылыммыттара. Икки ый иһигэр головоломкалаах Boxy Goxy бастакы казуальнай оонньууларын оҥорбуттара. Кинилэр sulusgames.com домены атыылаһан сайт оҥорон таһаарбыттара. Ол курдук, 2006 сылга Sulus Games хампаанньа баар буолбута.
2008 сыллаахха Freeze Tag хампаанньа сүбэтинэн Boxy Goxy оонньууну тупсаран Xango Tango оонньууну оҥорон биэрбиттэрэ.
2009 сыллаахха өссө биир казуальнай оонньуу тахсыбыта - Strange Cases диэн, детектвнэй сюжеттаах, дьоһуннаах миссиялаах агент ФБР туһунан. Афанасий, бу оонньууну Саҥа Дьылга оҥорон таһаарбыта. Ол курдук, хамаанда улаатан, компания саҥатан саҥа оонньуулары оҥорон барбыта.
2012 сыллаахха MyTona диэн саҥа хампаанньаны тэриммиттэрэ. Эмиэ ити сыл мобильнай тэриллэргэ аналлаах The Secret Society Архыыптаммыт 2018, От ыйын 23 күнүгэр. бастакы оонньууларын таһаарбыттара. Саамай кэнники тахсыбыт Seekers Notes Архыыптаммыт 2018, От ыйын 21 күнүгэр. оонньуулара Apple App Store iPadка аналлаах оонньуларга 10 ахсаан саамай атыыланар оонньууларга киирэр хас да дойдуга киирэр: США, Канада, уонна Европа дойдуларыгар.
2019 сылтан хампаанньыйа иhигэр бэйэни сайыннарар уонна сыалы ситиhэр MYTONA Heroes диэн үлэһиттэргэ куонкурус тэриллэр. Бу тэрээhин «Геймдев HR Awards 2019» диэн премия хаhаайына буолбута.
2020 сыллаахха кулун тутар ыйыгар тыын киллэрии аппараат (ИВЛ) атыылаһыытыгар MYTONA хампанньыйа уонна inDriver сервис, Арсен Томскай урбаанньыты кытта 45 миллион солкуобайы сиэртибэлээбитэ. MYTONA пандемия кэмигэр Россияттан бастакы бэйэ дойду медицинатыгар көмө оҥорбут оонньуу таhаарар тэрилтэтэ буолбута.

# MyTona
## “Sulus Games” oҥорбут оонньуулара 2003-2011:

* Уолан Боотур
* Boxy Goxy
* Xango Tango
* Gems Quest
* "Ювелирмания"
* Burger Bustle
* Strange Cases

# MyTona
## “MyTona” oҥорбут оонньуулара:

* Seekers Notes
* Cooking Diary
* OutFire
# Уопсастыбаҕа сиэрдээх сыһыан аан дойдутааҕы күнэ

Уопсастыбаҕа сиэрдээх сыһыан аан дойдутааҕы күнэ (ХНТ тылларынан: араб. اليوم العالمي للعدالة الاجتماعية, ‎исп. Día Mundial de la Justicia Social, нууч. Всемирный день социальной справедливости, фр. Journée mondiale de la justice sociale) ХНТ Генеральнай Ассамблета № A/RES/62/10 нүөмэрдээх 2007 сыл ахсынньы 18 тахсыбыт резолюциятынан бэлиэтэнэр. Сыл ахсын олунньу 20 күнүгэр 2009 сылтан ыла бэлиэтэнэр.
Резолюцияҕа аан дойду бүттүүнэ быстар дьадаҥы буолууну суох гыныыга, дьон үлэлээх буолууларын ситиһиигэ, дьахтар уонна эр киһи тэҥ буолуутун ситиһиигэ, уопсастыба баай-тот буолуутун уонна сиэрдээх буолуутун ситиһиигэ салгыы күүскэ үлэлиэхтээҕин туһунан этиллэр.
Аан бастаан маннык күнү олохтуур туһунан Кыргыстаан бэрэсидьиэнэ Курманбек Бакиев эппитэ. Кэлин бу этиини Кыргыстаан тас дьыалаҕа миниистирэ Эднан Карабаев Генеральнай Ассамблея 62-с сиэссийэтигэр көтөхпүтэ.

# Уопсастыбаҕа сиэрдээх сыһыан аан дойдутааҕы күнэ
## Күн тиэмэлэрэ

* 2018 сыл — «Үлэһиттэр уопсастыба сиэрдээх буоларын туһугар»
* 2017 сыл — «Үчүгэй үлэ иирсээни суох гыныыга уонна эйэни олохтуурга туһалыыр»
* 2016 сыл — «Сиэрдээх уларытыылар — экэниэмиэкэ уонна түмэт экология өттүнэн тирэхтээх буолуутугар»

# Уопсастыбаҕа сиэрдээх сыһыан аан дойдутааҕы күнэ
## Маны эбии көр

* Дьон биир санааланыытын аан дойдутааҕы күнэ
* Быстар дьадайыыны утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ
# Хаарыйар от

Хаарыйар от (нууч. крапива двудомная, лат. Urtíca dioica) — өр сыл үүнэр үүнээйи, күүстээх модьу силистээх. 60-200 устаҕа дылы улаатар. Үүнээйи аһытар баттахтарынан бүрүллүбүт.
Ыам ыйыттан хара күһүнҥэ дылы үүнэр.

# Хаарыйар от
## Үүнэр сирэ

Сөбүлээн дьиэ таһыгар кыбыыга сыыс от курдук үүнэр.

# Хаарыйар от
## Эмтэнэргэ туттуллуута

Хаарыйар от сэбирдэхтэрин, умнастарын хаан аҕыйааһыныгар (анемияҕа) ону элбэтэргэ, уопсай мөлтөөһүҥҥэ аска эбэн туттар олус туһалааҕа былыргыттан биллэр.
Киьи Кутун-Сүрүн күүһүрдэр, хотторбот аналлыыр, хорсун санаалыыр. Мөлтөөбүтү сэниэлиир. Дьон куһаҕан дьайыытын, иэдээннэри тохтотор, уйулҕа хамсаабытын ууратар, тыыны кэҥэтэр. Аһы-үөлү буларга, толкуйу тобуларга көмөлөһөр.
Үүнээйи силиһин оргутан истэххэ элбэхтик убаҕастатар, сөтөллүүттэн, киһи оһоҕоһуттан илиистиги таһаарарга туһаныллар.
Саха эмчиттэрэ хаарыйар от сэбирдэҕин сүмэһининэн хаан барыытыттан, бааһырыыттан, киһи этэ ириҥэриититтэн эмтэнэргэ сүбэлииллэр.
Крапивницаны, кыһыйар баастары, аллергия араас көрүҥнэрин эмтээһиҥҥэ туттуллар.
Итини таһынан баттах түһэрин тохтоторго, бөгөргөтөргө хаарыйар оту оргутан сууналлар.
Хаарыйар оту ууга туруоран эбэтэр оргутан атеросклерозка, быар, үөс ыарыыларыгар уу үөскээһинигэр, хойуу хаайтарыытыгар (запор), тымныйыыга, геморройга, сүһүөх ыарыыларыгар, бүөр уонна хабах тымныйыыларыгар, кыра уокка сиэтиигэ көмөлөһөр.
Хаарыйар оту ууга туруоран бэлэмнэниллибит эмэ төбүрүөн, хатаал, кутургуйа буллаҕына хааны ыраастаан эмтиир.

# Хаарыйар от
## Ырысыаба

1 кымаах оту 1 курууска ууга оргутан биирдии омурдуунан күҥҥэ үстэ иһиллэр.
# Олейников Борис Васильевич

Олейников Борис Васильевич, геология уонна минералогия доктора, Геология наукаларын Институтун дириэктэрэ.
1932 сыл алтынньы 14 күнүгэр төрөөбүтэ.

# Олейников Борис Васильевич
## Сүрүн айымньылара

* Геохимия и рудогенез платформенных базитов (1979);
* Петрология и геохимия позднедокембрийских интрузивных базитов Сибирской платформы (1983);
* Самородное металлообразование в магматическом процессе (1995);
* Цикл журнальных статей по геохимии благородных металлов в земном самородном железе и железных метеоритах (1995 – 1999).

# Олейников Борис Васильевич
## Ылыллыбыт сирэ

* СӨ НА саайта Архыыптаммыт 2001, Кулун тутар 6 күнүгэр.
# Эбэ (түөлбэ тыл)

Эбэ - аҕа саастаах дьахтар, эдьиий.

# Эбэ (түөлбэ тыл)
## Быһаараллар

* ↑ Диалектологический словарь якутского языка. 1976
# Литва

Литва (лит. Lietuva), официаллык Литва Өрөспүүбүлүкэтэ (Lietuvos Respublika), диэн Илин Эуропа дойдута. Балтик байҕал соҕурулуу-илин кытылыгар баар, кирбиилэhэр Латвиялыын хоту, Беларусьтуун соҕуруулуу-илин, Польшалыын уонна Калининград уобалаhыныын (Арассыыйа эксклава) соҕуруулуу-арҕаа. NATO уонна ЭУ кыттааччылара. Олохтоох ахсаана 3.4 млн киhи. Киин куората Вильнюс.
Литва Эуропа Униятын биир ордук түргэнник үүнэр экономиката. Ахсынньы 21 2007 с. Шенген Сөбүлэhиитигэр кыттыспыта.
# .ch

.ch диэн Швейцария үрдүк таhымнаах ил домена.
# Кононов Николай Иннокентьевич

Кононов Николай Иннокентьевич — Тардыысыйа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1904 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонугар Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүт.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1943 сыллаахха бэс ыйыгар ыҥырыллан барбыт. Бастаан Читаҕа, онтон 3-с Украинскай фроҥҥа 42-с стрелковай полкаҕа сулууспалаабыт. Николай Иннокентьевич өстөөҕү үүрсэн Румынияны, Венгрияны, Чехословакияны чиэрэстээн ыам ыйын 2 күнүгэр 1945 сыллаахха Берлиҥҥэ тиийбитэ. Атаакаҕа киирэн иһэн саннын тосту ыттарбыта. Кыайыы күнүн госпитальга сытан көрсүбүт. Хара муора таһынааҕы 4153 нүөмэрдээх эвагоспитальга сытан эмтэнэн 2-с группалаах инбэлиит буолан дойдутугар эргиллибит.
1994 сыллаахха төрөөбүт-үөскээбит Оҥхойугар олорон өлбүтэ.

# Кононов Николай Иннокентьевич
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (1986)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (1945)
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* Атын мэтээллэр
# .cy

.cy диэн Кипр үрдүк таhымнаах ил домена.
# Испаннар

Испаннар (исп. los españoles), биир элбэх ахсааннаах омук, улуу омуктартан биирдэстэрэ, сыалай 3 континент сүрүн олохтоохторо (Хоту Америка 28%, Латыын Америка 89%, Евразия 8%) уонна 46 судаарыстыба сүрүн омуга. Уопсай ахсааннара - 300 мөллүйүөнтэн 600 мөллүйүөннэ дылы (ассимиляция барбыт омуктары аахтахха). Испанияттан төрүттээх омук, онтон Испанияттан атын дойдуларга уонна континеннарга олохсуйа баран атын омуктары үөскэппит омук буолар. Саҥарар тыллара - Испан тыла, аан дойдуга биир тарҕаммыт тыл, уопсайа 800 мөл киһи саҥарар, ол эбэтэр английскай уонна кытай тылын кэнниттэн 3 миэстэни ылар тыл.
# Өлөөннөөҕү историко-этнографическай музей

Өлөөннөөҕү историко-этнографическай музей - Өлөөн улууһун историятын көрдөрөр түмэл.
# Аҥырдыҥылар кэргэннэрэ

Аҥырдыҥылар кэргэннэрэ (лат. Ardeidae, нууч. Семейство цаплевые) - эһирдиҥилэр аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 2 уус киирэр: Аҥырдар уустара, Бороҥ кутаннар уустара.

# Аҥырдыҥылар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Иибистиҥилэр кэргэннэрэ
* Эһирдиҥилэр кэргэннэрэ
# Тааһаҕар нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Тааһаҕар нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тааһаҕар.
Улуус кииниттэн 57 км илин диэкки. Нэһилиэнньэтин ахсаана 583 киһи.

# Тааһаҕар нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

Каратаев Игнатий Иванович (1923-2014) — учуобунньуктар ааптардара, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Каратаев Николай Нифонтович (1932-1999)- Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин хас да ыҥырыытын дьокутаата.
* Тааһаҕар
# Турнин Лука Николаевич

Турнин Лука Николаевич (1917-1989) — аатырбыт хомусчут, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Үлэ кыһыл знамя уордьанын кавалера, мелодист, артыыс, үҥкүүһүт, саха төрүт култууратын пропагандиһа.
1948 сыллаахха Москубаҕа тиийэн аан маҥнайгынан хомустаабыта. Кини 27 киһилээх ансаамбыл тэрийбитэ. Тыаһатар хомустарын бэйэтэ оҥорор этэ. 1957 сыллаахха ансамбылынан тиийэн Москубаҕа Чайковскай аатынан саалаҕа хомустаабыттара. Ол Саха Сирэ Российскай государство састаабыгар киирбитэ 325 бэлиэтиир бырааһынньыга этэ.
# Сэттэ Дабаан, сис

Сэттэ Дабаан сис. Верхоянскай сис соҕуруу өттүгэр салҕыыр сис. Хотуттан соҕуруу диэкки Томпо өрүстэн Ааллаах Үүн өрүс улахан тоҕойугар диэри сытар. Уһуна 250 км. Үрдүгэ 1888 м тиийэр. Хайа боруодата үксүнэн известняк. Тиит мас ойуура, муора таһымыттан үрдээн истэҕин аайы болбукта уонна хайа туундарата. Өрүстэр хочолоругар тэтиҥ уонна иирэ.

# Сэттэ Дабаан, сис
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Наваахо тыла

Наваахо тыла — атабааскалар тылларын бөлөҕөр киирэр тыл. АХШ соҕуруулуу-илин өттүгэр Аризона штаакка олорор навахо омуктар тыллара.
2007 сыллаахха 170717 киһи наваахо тылын билэбин диэбит.
Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр АХШ аармыйатыгар наваахо радиистары туһана сылдьыбыттара биллэр.
# Туора Күөл (Чурапчы улууһа)

Туора Күөл — Чурапчы улууһун Хайахсыт нэһилиэгин киинэ.

# Туора Күөл (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Аҕас кылын

Аҕас кылын — "эр киһи ойоҕун аҕаһа" (Свояченница).
Туттуу холобура: Аҕас кынныҥ үтүө санаалаах барахсан этэ, Адаамнааҕы өйөөн-убаац, сүбэлээн-амалаан илдьэ олорбута.