yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Игнатьев Виктор Георгиевич

Игнатьев Виктор Георгиевич - мэдиссиинэ билимин дуоктара, профессор, үрдүкү категориялаах хирург, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабылын туйгуна, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна Доллу нэһилиэгин Ытык киһитэ. Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, №2 Республиканскай балыыһа научнай консультана, "Victory Cliniс" медицинскай киин генеральнай директора, "Компас здоровья", "МЕДоВИК" сурунааллар кылаабынай редактора.
Виктор Георгиевич Игнатьев Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Төҥүлү сэлиэнньэтигэр от ыйын 10 күнүгэр 1957 сыллааха төрөөбүт. 1974 сыллаахха Төҥүлү орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1975-1977 сылларага Советскай Армия кэккэтигэр сулууспатын кэнниттэн Дьокуускайдаагы государственнай университет медицинскай лечебнай факультетыгар киирэн үөрэнэр уонна быраас идэтин ылан уерэгин 1985 сыл бутэрэр. Интернатуратын хирургия өттүнэн барбыт. Ол кэннэ Республиканскай клиническай балыыһа проктологическай, хирургическай отделенияларга хирурунан үлэлээбит. 1991 сыллаахха клиническай ординатураны бутэрбит, Республиканскай клиническай балыыһа суһал көмө хирургическай отделениятын салайбыт. 2001 сылтан 2004 сылга диэри Республиканскай суһал көмө киинигэр кылаабынай быраас солбуйааччытынан улэлээбит. 1993 сыллааха профессор Э. В. Луцевич салайааччылаах "Энтеральная детоксикация в комплексном лечении острой клинической непроходимости" диэн темага Н. А. Семашко аатынан ММСИ диссертационнай сэбиэтигэр медицинскай наука кандидатын диссертисациятын көмүскээбит. Онтон 1999 сыллаахха "Травмы живота мирного времени. Диагностика и хирургическая тактика" тиэмэнэн медицинскай наука докторын диссертациятын көмүскээн 2002 сылга профессор ученай званиетын ылбыт. Медицинскай институтка 1993 сылтан үлэлиир. Билиҥҥи кэмҥэ Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет уопсай хирургия, травматология, ортопедия уонна катастрофа медицинатын кафедратын салайааччыта.
Виктор Георгиевич Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет медицинскай институтун учуонай уонна диссертационнай сэбиэтин чилиэнэ. Уопсайа 125 научнай үлэ ааптара. Быһаччы кини салайыытынан 2 докторскай уонна 5 кандидатскай диссертация көмүскэммиттэрэ.
# АББА

АББА диэн 1972 c. Стокһольм к. (Швеция) тэриллибит Поп бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Agnetha Fältskog, Anni-Frid Lyngstad, Benny Andersson уонна Björn Ulvaeus.

# АББА
## Студия альбомнара

* Ring Ring (1973)
* Waterloo (1974)
* ABBA (1975)
* Arrival (1976)
* ABBA: The Album (1978)
* Voulez-Vous (1979)
* Super Trouper (1980)
* The Visitors (1981)
* Voyage (2021)
# Атеросклероз - тымыр ыарыыта

Атеросклероз (ааҥл. atherosclerosis)— Хаан сүүрэр тымырдара сыанан бүрүллэн кыарыыллар, ол түмүгэр киһи уорганыгар эттиктэр солбуйсуулара (липидовый обмен) кэһиллэр, тымыр ис бүрүөһүнүн күүскэ кэбирэтэр, "холестериновай бляшкалар" үөскүүллэр.

# Атеросклероз - тымыр ыарыыта
## Киирии чааһа

Урукку кэмнэргэ кырдьаҕастар ыарыыларынан ааҕыллара. Билиҥҥи кэмҥэ эдэр дьон "моһуогуруулара" элбээн иһэр. Ситэ эмтэммэккэ баалатан кэбиһэннэр мэйии инсулугар, сүрэх инфарктыгар "тиэрдэллэр".
Атеросклероз үөскүүр төрүөтэ - "куһаҕан" холестерин таһымын үрдээһинэ, "үчүгэй" холестерин аччааһына. Хаан сүүрэр тымырдара сыанан бүрүллэн кыарыыллар, ол түмүгэр киһи уорганыгар эттиктэр солбуйсуулара (липидовый обмен) кэһиллэр, тымыр ис бүрүөһүнүн күүскэ кэбирэтэр, "холестериновай бляшкалар" үөскүүллэр.

# Атеросклероз - тымыр ыарыыта
## Ыарыыны көбүтэр дьайыылар

Атеросклероз сайдыытыгар көмөлөһөр буортулаах дьаллыктарынан ааҕыллаллар:
1.Уойуу, сыалаах-арыылаах аһынан үлүһүйүү
2.Гиподинамия - аҕыйахтык хамсаныы
3.Табаҕы тардыы
4.Стресс, депрессия
5.Сахарный диабет
6.Киһи сааһыттан
Балары таһынан, утумунан бэриллиэн эмиэ сөп.

# Атеросклероз - тымыр ыарыыта
## Ыарыыны сэрэтии

Ас киһиэхэ эниэргийэ биэрэр, өлбүт килиэккэлэриҥ оннугар саҥалар үөскүүллэригэр туһалыыр. Нуорманы тутуһан ас үгүс көрүҥүн аһааһын ирдэнэр. Ас нуормата эн сааскыттан быһа тутулуктааҕын умнума. Олус аһааһынтан ас буһарар уорганнар сыанан бүрүллэллэр, кээмэйдэрэ улаатар. Онон киһи аска сыһыана оттукка сыһыан курдук буолуохтаах. Төһө калорий аһы ороскуоттуургун ааҕынан аһыахтааххын. Калорийнай баланс тутуһуллуохтаах.
Уойуу элбэх эрэйи аҕаларын таһынан, доруобуйаҕын айгыратарын өйдөө. Ордук ыйааһыннаах, уойуулаах, улахан стресстээх дьон элбэхтик быччыҥ улэтинэн улэлээн, физическэй культуранан, хаамыынан дьарыктанан, араас тренажедрар көмөлөрүнэн үгүс эрчиллиилэри, хамсаныылары оҥорон түмүктэри ситиһэллэр.
Табахтааһын быраҕыллыахтаах. Никотин "тымыр дьаатынан" ааҕыллар. Никотин тымыр ис бүрүөһүнүн алдьатан холестерин тымырга өтөн киирэрин түргэтэтэр. Табахтаабахха сүрэх тэбиитэ 10-15 тэбиинэн элбиир, сүрэх инфарктанан үс төгүл элбэхтик ыалдьаллар. Стресс кэмигэр табахтаан баран инсуллаабыт киһи эмиэ элбэх. Никотин мэйии тымырын хам тутан, кыаратан, хаан сүүрүүтүн тохтуор диэри бытаардыан сөп.
Атахтарыгар атеросклерозтаах киһиэхэ никотин дьаата атахтарын ампутациялыырга тириэрдэр кыахтаах.
Хараҕы хаанынан хааччыйар тымыр кыараатаҕына киһи көрөрө мөлтүүр эбэтэр көрбөт буолар.
Никотин дьаата киһи бронхатын салыҥнаах бүрүөтүн куурдар, тыҥаны мөлтөтөр. Куртах бааһырыытынан табахтаабат дьоннооҕор 10 төгүл, хаан баттааһынын кэһиллиитэ 13 төгүл элбэхтик ыалдьаллар. Итилэргэ умнуган буолуу, толкуйдуур - өйдүүр дьоҕур мөлтөөһүнүн, утуйбат буолууну эбэн кэбис.
Атеросклероз ыарыылары эрдэттэн эмтээтэххэ бохсор кыах элбэх.
Доруобуйаҥ бэйэҥ илиигэр!
# Арассыыйа импиэрийэтэ

Арассыыйа империйэтэ (нууч. Российская империя уонна нууч. дороф. Россійская Имперія ) оттон эмиэ Бутун Арассыыйатааҕы империйэ) - 1721 сылтан олунньуга (пэбрээл) диэри турбут судаарыстыба, 1917 с. олунньуга (пэбрээл) диэри олорбута уонна ол сыл балаҕан (сэнтээп) ыйыгар өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбата биллэриллибитэ.

# Арассыыйа импиэрийэтэ
## Историйэтэ

Импиэрийэ аатын Арассыыйаҕа 1700—1721 сыллардааҕы Хотугу сэрии кэнниттэн Петр I иҥэрбитэ.
XIII үйэҕэ Петр Улуу (1682-1725) Сүөсийэ (Швеция) уһун сэриитин кэнниттэн Балтийскай муораҕа тахсар суолу ылбыта. Кини Санкт-Бүөтүрбөрг туппута, 1712 сылтан саҥа киин куораты туттарбыта, Европаҕа дойду аһыллыытын бэлиэтээбитэ. Оччолорго Уралга бастакы металлургическай промышленность күүстээх металлургическай промышленность Уралга тутуллубута уонна байыаннайдары өйүүргэ көҥүллээбитэ. Сэтинньи 2 күнүгэр 1721 сыллаахха Петр ыраахтааҕы үгэс буолбут титулун солбуйбут« Бүтүн Россиятааҕы Император » титулун ылыммыта. Сырдатыллыбыт самодержица Екатерина Россия (1762-1796) Осман империята уонна Крымскай ханство үрдүнэн Кыайыы кэнниттэн, Россия империятын кыраныыссатын туора анньан, Польша сирин- уотун арҕаа өттүгэр олохтообута. Билиҥҥи Украина уонна Үрүҥ нуучча (Беларусь) билигин Арассыыйа территориятыгар толору баар. Бу кэм устатыгар казактар Сибиир уонна 1640 сыллаахха Тиихэй акыйаан океаныгар тиийбиттэрэ. Иркутскай Күөл кытылыгар турар Иркутскай 1633 сыллаахха төрүттэммитэ, Беринг силбэһии уонна Аляска оройуоннара 1740- с сылларга чинчийиллибиттэрэ.
Аан бастаан импиэрийэ киин куоратынан Санкт-Петербург (1721—1728) буолбута, онтон Москуба (1728—1730), онтон эмиэ Санкт-Петербург (1730 буолбуттара (1914 сыллаахха Петроград диэн ааттаммыта).
Арассыыйа импиэрийэтэ урут үөскүү сылдьыбыт судаарыстыбалартан сирин иэнинэн үһүс миэстэҕэ турар: Британия уонна Монгуол импиэрийэлэрин кэнниттэн — Хотугу муустаах байҕалтан Хара муораҕа дылы, Баалтикаттан Чуумпу акыйааҥҥа дылы. Импиэрийэ баһылыга — бүтүн Арассыыйа императора 1905 сыллаахха дылы тугунан да хааччахтаммат былаастаах этэ.
1917 сыл балаҕан ыйын 1 (14) күнүгэр Арассыыйа Быстах бырабыыталыстыбата дойдуну өрөспүүбүлүкэ быһыытынан биллэрбитэ (де факто Арассыыйа эрдэ, Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн өрөспүүбүлүкэ буолбута). Ол да буоллар импиэрийэ сокуон салаатын былааһа — Государственнай Дуума алтынньы 6 (19) күнүгэр эрэ ыһыллыбыта.
# Дьаһах

Дьаһах диэн суруллубут төрүн. Дьаһаҕы ил дьаһахтыыр биилигэ суруйар. Ылыллыбыт дьаһах сиэр буолар. Дьаһах континентал төрүннээх дойдуларга төрүн төрдө буолар. Дьаһах ылыныытын сурума үгүс дойдуларга маннык: дьаһахтыыр инициатива — дьаһах оҥкулун ырытыы — дьаһаҕы ылынааһын — дьаһаҕы таһаарааһын.
# Саадах

Саадах - ох саа оноҕосторун хаалыырга аналлаах хаа. Үксүгэр "саа" диэн тылы кытта бииргэ туттуллар. Холобур: "Саатын-саадаҕын сүгэн бултуу таҕыста".
СТБУТ этэринэн саадах диэн тыл хас да өйдөбүллээх: былыргы саха ытар тэрилэ барыта (ох саата, саатын хаата, оноҕосторо, оноҕос хаата), иккис өйдөбүл - саа хаата, үһүс өйдөбүлэ - оноҕос хаата.
Сэһэн Боло этэринэн "саадах (кэһэх) диэн кураахтаах ох саа хаата. Кэһэх диэн охтор хаалара, мас түнэ буолар. Куоньньалык диэн саатын хаата, мас, түнэ буолара үһү".
Бу тылы кытта садалҕа диэн тыл дьүөрэлэһэр, садалҕа - саадаҕы ыйыыр көхө.
# Мунхалов Афанасий Петрович

Афанасий Петрович Мунхалов (10.01.1935, Болтоҥо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха АССР — 09.09.2014) — РСФСР норуодунай худуоһунньуга, искусстволар уонна культура Арктикатааҕы институттарын профессора, художестволар Арассыыйатааҕы Академияларын чилиэн-корреспондена.

# Мунхалов Афанасий Петрович
## Олоҕун олуктара

1935 с. тохсунньу 10 күнүгэр Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэр Күндэли алааска төрөөбүт.
Сэрии сылларыгар Мунхаалаптары биир дойдулаахтарын кытта күүс өттүнэн хоту көһөрбүттэр. Онно дьоно бары өлөннөр, уолу оҕо дьиэтигэр биэрбиттэр.
Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены 1957 сыллаахха, онтон 1963 с. Суриков аатынан Москубатааҕы судаарыстыбаннай уус-уран институт графикаҕа салаатын бүтэрбит (Е. А. Кибрик мастырыскыайа).
Афанасий Мунхалов 1960-с сылларга саха графикатын аан дойдуга таһаарбыт худуоһунньуктартан биирдэстэрэ буолар.
1964 сылтан — ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
А. П. Мунхалов ССРС Үрдүкү Сүбэтин VIII ыҥырыытын (1970), Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин IX ыҥырыытын (1975) депутаттарынан талылла сылдьыбыт.

# Мунхалов Афанасий Петрович
## Сүрүн үлэлэрэ
#### Линогравюралар

* «Күн барыларыгар тыгар» (1963)
* «Мин хоту дойдум» (1965)
* «Гражданская война в Якутии» (1967—1968)
* «Мин Сахам Сирэ» (1969)
* «Думы о времени» (1974—1978)
* «Ленин туһунан тойук» (1981)
* «Аргументы без фактов»
* «Түүҥҥү харабыл» (1994)
* «Прерванный полет» (1999)

# Мунхалов Афанасий Петрович
## Сүрүн үлэлэрэ
#### Литографиялар

* «Победа и мир» (1979)
* «Күндэли» (1980)
* «Күлүктэр» (1994)

# Мунхалов Афанасий Петрович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР норуодунай худуоһунньуга
* Российскай Федерация үтүөлээх худуоһунньуга
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин лауреата
* Художестволар Арассыыйатааҕы Академияларын чилиэн-корреспондена (2012)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин духуобунаһын Академиятын дьиҥнээх академига
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2010)
* Чурапчы улууһун ытык киһитэ (2000)
# Гуляев Михаил Дмитриевич

Гуляев Михаил Дмитриевич, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, өр кэмҥэ үрдүк таһаарыылаахтык СӨ спордун миниистиринэн үлэлээбитэ. РФ уонна СӨ физическай культуратын үтүөлээх үлэhитэ.

# Гуляев Михаил Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

* 1956 сыл тохсунньу 25 күнүгэр Чурапчы улууһун Мугудай нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1979 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика училищетын бүтэрбитэ. Идэтэ физкультура учуутала, чэпчэки атлетика тренерэ.
* 1985 сыллаахха Омскай куракка физкултуура Ил институтун бүтэрбитэ.
* 1997 сыллаахха Уһук Илин Ил сулууспа академиятын бүтэрбитэ.
* 1979—1980 сыллардаахха Мугудай орто оскуолатын учуутала.
* 1980—1981 сыллардаахха Хайахсыт орто оскуола иитээччитэ.
* 1985—1986 сыллардаахха Дириҥ орто оскуолатын кылааһы таһынан үлэҕэ иитээччитэ.
* 1986—1999 сыллардаахха Чурапчы өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күөн-күрэс орто оскуолатын директора, Чурапчытааҕы физкультура уонна спорт институтун директора, доцент.
* 2002—2003 сыллардаахха Чурапчы улууһун Мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ.
* 2003 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин физкультура уонна спорт Ил комитетын бэрэссэдээтэлэ.
* 2012 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин спортка министирэ.
* 2016 сылтан СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
# Озеров Данил Петрович

Озеров Данил Петрович - коллежскай асессор, 1778 сыллаахтан 1783 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Дьокуускайга өлбүт.
Кини иннинэ бойобуоданан Шатилов Степан Михайлович олорбут. Озеров кэнниттэн бойобуоданан Горохов Михаил Михайлович анаммыт.

# Озеров Данил Петрович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Ирина Никифорова

Ирина Афанасьевна Никифорова — Саха сирин үтүөлээх артыыската, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыската, тыйаатыр уонна киинэ артыыската.

# Ирина Никифорова
## $_{Олоҕунолуктара}$

Ирина Никифорова төрөөбүт көмүс биһигэ Амма улууһун кытыы алааһа Эмис диэн, сахаҕа үтүө үһүйээн буолбут ырыаһыт Катя Захарованы,
норуодунай бэйиэт Күннүк Уурастыырабы биэрбит ытык сир.
* 1996 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуура уонна ускуустуба кэллиэһин бүтэрбитэ (маастардара - Е.Н. Степанов, С.П. Федотов),
* 2007 сыллаахха Илиҥҥи Сибиирдээҕи култуура уонна ускуустуба судаарыстыбаннай акадьыамыйатын бүтэрбитэ.
* 1996 сыллаахтан Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырыгар үлэлиир.

# Ирина Никифорова
## Айар үлэтэ

Саха тыйаатырыгар айар үлэтин Шекспир "Илиир Хоруолугар" Кэридиэлийэни, Мустай Карим "Ый өлүүтүн түүнүгэр" Забуржат курдук уустук оруоллары оонньоон саҕалаабытыттан, бу күннэргэ дылы таһымын тутан сылдьар. Магдалена Ф. Гарсиа Лорка "Иччитэх дьиэтигэр", Ача Хотун Николай Лугинов "Чыҥыс Хаанын ыйааҕар", Алиман Чингиз Айтматов "Ийэ сиригэр", Анжелика Карл Гоцци "Таба хоруолугар", Антигуона Софокл "Антигуонатыгар". Ордук табыллан саха драматургиятыгар Алампа "Олох дьэбэритигэр" Маайаны, Тимофей Сметанин "Лоокуут уонна Ньургуһун" драматыгар Ньургуһуну, Ойуунускай "Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куотугар" Туйаарыманы, Иван Гоголев - Кындыл "Дыгын Дарханыгар" Аан Далбары уонна "Наара Суоҕар" Күндү Күлүүгү уо.д. атын оруоллары оонньуур.
# Чыамайыкы нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Чыамайыкы нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Даркылаах.
Майаттан 122 км соҕуруу диэки сытар.
Олохтоохторун ахсаана — 448 (2007 сыл).

# Чыамайыкы нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

Урут Илин Хаҥалас улууһугар киирэрэ. XXI үйэ ортотугар дылы Амма улууһугар киирэр этэ.

# Чыамайыкы нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Бааччах аҕа ууһа, Салба аҕа ууһа, Самарыын аҕа ууһа

# Чыамайыкы нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Дьячковскай Петр Прокопьевич (1912—1983) — Кыайыы парадын кыттыылааҕа.
# Муома сиһэ

Муома сиһэ. Черскэй хайаларын ордук улахан хайа системата.
Индигир орто сүүрүгүттэн соҕуруулуу-илин диэкки 500 км. усталаах.
Индигир уонна Халыма өрүстэр кирбиилэрэ буолар. Муора таһымыттан үрдүгэ 1 600 - 2 300 м. тиийэр.
Хайа боруодатын састааба үксүнэн песчаниктар уонна алевролиттар. Эниэлэрин үрэхтэр быһа охсоллор. 9 улахан тарыҥнаах.
Тиит мас 900 м. тиийэр, онтон үрдүк сирдэргэ болбукта, иирэ. 1 500 м. ыла хайа туундарата.

# Муома сиһэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Хотун Бөтүн

Хотун Бөтүн — кыракый хочо баар, Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар. Ортотун диэки баар.

# Хотун Бөтүн
## Өссө маны көр

* Бэргэн Бэрдэ
# Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет

Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет
Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет - Арассыыйаҕа Омскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Омскай куоракка тэриллиэҕиттэн университет статустаах бастакы үөрэх тэрилтэтэ.

# Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет
## Устуоруйата

1973 с. ССРС Миниистирдэрин сэбиэтэ Омскай куоракка судаарыстыбаннай университеты олохтуур туһунан уураах таһаарбыт. 1974 с.саҥа үрдүк үөрэх тэрилтэтэ ОмСУ арыллыбыт. ОмСУ бакалавриакка 60, специалитетка уонна магистратураҕа 30-тан тахса хайысханан каадырдар профессиональнай бэлэмнэрин ыытар. Университекка 12 факультет, 2 институт, 6 үөрэх киинэ, университет профессиональнай кэллиэһэ, Ф. М. Достоевскай айар үлэтинүөрэтэр киин, Лингвистика киинэ, выпусниктар ассоциациялара, археология уонна этнография түмэлэ, 70-тан тахса кафедра, 20 учебнай лаборатория, научнай библиотека бааллар. Сыл аайы 2000 испэссээлииһи бэлэмнэюн таһаарар. 100 кэриҥэ бэрэпиэссэр, наука дуоктара, 300-тэн тахса наука хандьыдаата үөрэтэллэр.

# Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет
## Структурата

1. Математика уонна информ.технология института
2. Физическай факультет
3. Химическай факультет
4. Историческай факультет
5. Филология уонна медиакоммуникация факультета
6. Экэниэмикэ факультета.
7. Юридическай факультет
8. Култуура уонна ускуустуба факультета
9. Психология факультета
10. Теология, философия уонна аан дойду култууратын факультета
11. Көмпүүтэр наукатын факультета
12. Омук тылын факультета
13. Физическэй култуура, реабилитация уонна успуорт факультета
14. Орто профессиональнай үөрэх уонна үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета.
6 үөрэнэр киин:
-квалификацияны үрдэтэр факультет
-дыалабыай үөрэх киинэ
-тас дойдуттан кэлэр устудьуоннары бэлэмниир киин
-профориентация уонна үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии киинэ
-"Секрет-Информ" квалификацияны үрдэтэр киин
-эргиччи уонна аһаҕас үөрэх киинэ.

# Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет
## Рейтиннэрэ

Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет
1. Омскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ
2. Омскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ
3. Арассыыйа бары үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 140-с миэстэ

# Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет
## Ссылкалара

https://omsu.ru/ https://vuzopedia.ru/vuz/2231 https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%9E%D0%BC%D0%93%D0%A3
# Болот Бейшеналиев

Болот Бейшеналиев (1937 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Кеминскай оройуон Восточнайыгар төрөөбүт -- 2002 сыл сэтинньи 18 күнүгүр Бишкеккэ өлбүт) — сэбиэскэй кэмнээҕи кинемотографист, киинэ уонна тыйаатыр уонна киинэ биллиилээх артыыһа. Кыргыстаан норуодунай артыыһа. Азиз Бейшеналиев диэн эмиэ кыргыыс артыыһын төрөппүт аҕата.

# Болот Бейшеналиев
## Биографията

Болотбек Бейшеналиев 1937 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Кыргыстаан Кеминскэй оройуонун Торт-Куль сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Кыргыстааҥҥа опера уонна балет тыйаатырын иһинэн үлэлээбит устуудьуйаны (1957) уонна Ташкеннааҕы театральнай-художественнай институту үөрэнэн бүтэрбит (1963). "Киргизфильм" киинэ устуудьуйатыгар көмөлөһөөччүнэн уонна режиссер ассистенынан үлэлээбитэ. Ону кытта тэҥҥэ киһи хараҕар быраҕыллар ураты дьүһүннээх буолан, 1960 - 1980 -с сыллардаахха араас сэбиэскэй киинэлэргэ уһуллубута. Ол гынане баран, сүрүннээн, иккис былааҥҥа. Үксүгэр "илиҥҥилии дьүһүннээх" киһи наада буолан, куһаҕан дьону, бандьыыттары, басмачтары, Орто Азия өрөспүүбүлүкэлэрин чуньуобунньуктарын, "азиат" оҕонньотторун, о. д. а. оонньуура.
Болотбек Бейшеналиев Кыргыстаан норуодунай артыыһа.
2002 сыллаахха сэтинньи 18 күнүгэр Бишкек куоракка өлбүтэ.
Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата "Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа Болот Бейшеналиев аатын үйэтитэр туһунан" уурааҕы таһаарбыта. Ол уураах быөыытынан, Чудааҕы уобалас Кеминскэй оройуонун Кемин куораттыы тииптээх бөһүөлэгин "Спутник" киинэ тыйаатырыгар кини аата иҥэриллиэхтээх, киинэ тыйаатырын дьиэтин иннингэр норуот артыыһын бүүһэ туруохтаах.
1976 сыллаахха «Транссибирский экспресс» диэн мүччүргэннээх киинэҕэ Исидо диэн дьоппуон детектиибин оруолугар холоммута

# Болот Бейшеналиев
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Болот Бейшеналиев биография(нууч.). ТопАктер. Тургутулунна 18 Сэтинньи 2017.
* ↑ Бейшеналиев Болот(нууч.). Open.kg. Тургутулунна 1 Ыам ыйын 2020.
* ↑ Ли Олег Сафронович. el.kz. Тургутулунна 2 Муус устар 2016.
# Мүлүүн

Мүлүүн эбэтэр мулуккэй диэн уу эбэтэр күн орто сылааһын температурата, холобур мүлүүн уу, күүлэйдииргэ мүлүүн күн.
# Ээйик (Өлөөн улууһа)

Ээйик — Өлөөн улууһун Солоҕоон нэһилиэгин киинэ.

# Ээйик (Өлөөн улууһа)
## Өссө маны көр

Өлөөн улууһа
# Башкир судаарыстыбаннай медицинскэй университета

Башкир судаарыстыбаннай медицинскэй университета (БСМУ)
БСМУ - Уфа куоракка баар Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Башкир медицинскэй института 1932 с. төрүттэммитэ.

# Башкир судаарыстыбаннай медицинскэй университета
## Устуоруйата

Бастаан, институт рабфагы кытта Фрунзе уулуссатыгар баар 47 нүөмэрдээх ФЗО оскуолатын дьиэтигэр баара. Кэлин, дьиэни бүтүннүү институтка биэрбиттэрэ. Онтон саҥа корпус тутуллубута.
1933 с. институтка быраас В. М. Романкевич, учууталлар В. А. Словохотов, Р. И. Сафаров салайан үлэлэппит гистология кафедрата омук тылларын уонна байыаннай дьыала кабинеттара арыллыбыттара.
1933 с. институтка "имени ХV-летия ВЛКСМ" диэн сыбаанньа иҥэриллибитэ.
1934 с. нормальнай физиология(проф. Н. С. Спасскай), микробиология(проф. С. А. Белявцев), патологическай физиология(быраас В. А. Самцов), оперативнай хирургия(быраас В. М. Романкевич), фармокология(доцент И. А. Лерман) кафедралара,
клиническай кафедралар - пропедевтика внутр.болезней(проф. Д. И. Татаринов), общай хирургия(доцент И. Д. Аникин) арыллыбыттара.
1938 с. институтка 9 пофессор, 23 доцент салайар 32 кафедра баар этэ.
1937 с. бастакы устудьуоннар үөрэнэн бүтэн быраас буолан тахсыбыттара.
1038 с.институт теоретическай уонна клиническай кафедраларын научнай чинчийиилэрин түмпүт бастакы хомуурунньуга тахсыбыт.
1941 с. институт базатыгар, Уфаҕа эвакуацияламмыт Москва 1 медицинскэй института, туох баар устудьуоннарын уонна профессорскай-преподавательскай кэллэктиибин кытта олохсуйбута. Быраастар үөрэхтэрин уһуна 4 сылга диэри кылгатыллыбыта.
1965 с. институтка 22 дуоктар, 102 наука кандидата бааллара, онтон 1970 с. институт элбэх профиллаах үрдүк үөрэх тэрилтэтигэр кубулуйбута.
2012 сылтан "Вестник БГМУ" сурунаал тахсар.
Билиҥҥи кэмҥэ, университетка хирурдар, терапевтар, онкологтар, неврологтар, инфекционистар, дерматологтар, биохимиктар, морфологтар научнай оскуолалара бааллар. Университетка
220 дуоктар уонна 515 наука кандидаттара үлэлииллэр. Үөрэх нууччалыы тылынан барар, тас дойдуттан кэлбит устудьуоннар, сороҕор, английскай тылы тутталлар.

# Башкир судаарыстыбаннай медицинскэй университета
## Факультеттар

1. Лечебнай(күнүскү уонна сирэй-кэтэх салаалар)
2. Педиатрическай, фармацевтическай (күнүскү, киэһээҥҥи салаалар)
3. Стоматологическай
4. Медико-профилактическай
5. Микробиологическай
6. Социальнай үлэ
7. Международнай
8. Ону кытта, университетка диплом кэнниттэн үөрэх института врыллан үлэлиир.
9. 2013 сылга Уфатааҕы медкэллиэс холбоспута уонна БСМУ медкэллиэһэ буолбута.
[[Категория:Университеттар алпаабытынан]]
[[Категория:Үөрэх]]
[[Категория:Башкортостан үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ]]
[[Категория:Арассыыйаҕа үрдүк медицинскэй үөрэх тэрилтэлэрэ]]

# Башкир судаарыстыбаннай медицинскэй университета
## Сигэлэрэ

https://bashgmu.ru/
http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/16824
http://vatandash.ru/index.php?article=1139 Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.
https://web.archive.org/web/20140419013821/http://bsmy.ru/2780
# Лядова (өрүс)

Лядова (укр. Лядова) диэн Украина (Хмельницкэй уонна Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 93 км, тардыытын иэнэ 748 км². Днестр түһэр.
# XVI үйэ

2 -c тыһыынча сыл :
XIV үйэ — XV үйэ — XVI үйэ — XVII үйэ — XVIII үйэ :
Хронология таабыла :