yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Актиниум

Сүрүн ыстатыйа: актиниум изотоптара :
| 89 радиум ← актиниум → ториум La ↑ Ac ↓ Ute Актиниум in the periodic table of the elements Периодик табыл ||
| Бүтүн билиилэрэ ||
| Аата, бэлиэтэ, нүөмэрэ | актиниум, Ac, 89 |
| Элемент категорията | актиноид |
| Бөлөҕө, периода, блога | 3, 7, f |
| Өҥө | көмүстүҥү |
| Атом маассата | (227) g·mol⁻¹ |
| Электрон конфигурацията | [Rn] 6d¹ 7s² |
| Электрон хахха | 2, 8, 18, 32, 18, 9, 2 (Image) |
| Физик характеристикалара ||
| Фазата | solid |
| Чиҥэ | 10 g·cm⁻³ |
| Ууллуу кэрдииhэ | (circa) 1323 K (1050 °C, 1922 °F) |
| Оргуйуу кэрдииhэ | 3471 K (3198 °C, 5788 °F) |
| Ууллуу итиитэ | 14 kJ·mol⁻¹ |
| Уостуу итиитэ | 400 kJ·mol⁻¹ |
| Итиини иҥэримтиэтэ | (25 °C) 27.2 J·mol⁻¹·K⁻¹ |
| Атом характеристикалара ||
| Кристал тутула | face-centered cubic |
| Аhыйыы нүөмэрэ | 3 (neutral oxide) |
| Электромэлдьэhиитэ | 1.1 (Pauling scale) |
| Ионизация энергиялара | 1st: 499 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | 2nd: 1170 kJ·mol⁻¹ |
| Ковалент радиус | 215 pm |
| Атын билиилэрэ ||
| Магнетизма | no data |
| Итиини ыытыы | (300 K) 12 W·m⁻¹·K⁻¹ |
| CAS регистрация нүөмэрэ | 7440-34-8 |
| Ордук бигэ изотоптара ||
| Сүрүн ыстатыйа: актиниум изотоптара изо ИТ Аҥар үрэллиитэ РҮ ҮЭ (MeV) ҮО ²²⁵Ac syn 10 хонук α 5.935 ²²¹Fr ²²⁶Ac syn 29.37 чаас β⁻ 1.117 ²²⁶Th ε 0.640 ²²⁶Ra α 5.536 ²²²Fr ²²⁷Ac 100% 21.773 сыл β⁻ 0.045 ²²⁷Th α 5.042 ²²³Fr ||
| Халыып: Көрүү • Ырытыы • Уларыт ||
Актиниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Ac уонна атом нүөмэрэ 89. 1899 c. арыллыбыта.
# 1640

1640 сыл.

# 1640
## Туох буолбута

* Кулун тутар 6 (уруккуннан олунньу 25) — Стольниктар П.П. Головин уонна М.Б. Глебов уонна дьяк Е. Филатов Парфен Ходыревка Дьокуускай остуруогун атамаан Осип Галкиҥҥа биэрэр туһунан "память" (бирикээс) суруйбуттар. Бирикээскэ тэргэннэр, аманааттар, приход-ороскуот кинигэлэрэ, харчы уонна хаһаас, сулууспалаахтар испииһэктэрэ ахтыллар.
* Алтынньы 10 (уруккуннан балаҕан ыйын 30) — Өлүөнэ өрүс баһыгар, Кута диэн үрэх түһэр сиригэр ампаардары тутар туһунан бойобуода Бүөтүр Головин отписката суруллубут. Кута үрэххэ бояр уола Василий Власьевы, пятидесятник Пронка Важенкины уонна болуотунньуктары ыытар туһунан суруллубут. Бу Кута үрэҕин баһыгар Ангараа салаата Илим үрэхтэн буолак (соһор сир) баара. Бу буолагынан хаһаактар аалларын соһон, Ангараа салаатыттан Өлүөнэ салаатыгар тиийэллэрэ.
* Алтынньы 14 — Икки Саха сирин бойобуодалара Петр Головин уонна Матвей Глебов Москубаҕа ыыппыт суруктара Сибиир бирикээһигэр (Сибиир дьыалаларынан дьарыктанар тэрилтэ) тиийбит. Ол сурукка Илиим өрүс тардыытыгар киирэр сирдэргэ түһээн хомуйары көрдөспүттэр. Бу сири Енисей бойобуодата былдьаһар эбит.
* Сэтинньи 1 — Семен Дежнев Амма, Таатта сирдэригэр аттаммыт.

# 1640
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 4 — Петер Паул Рубенс, уруhуйдьут
* ↑ РГАДА. Фонд 117. Якутская приказная изба. Стб.115?
* ↑ РГАДА. Фонд 117. Якутская приказная изба. Стб.148, Л.5
# Xpeng

Xpeng эбэтэр Xiaopeng Motors - Кытай биир улахан электромобиллары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан буолар.
Салалтата - Пекин (Кытай), Маунтин Вью (АХШ).
# Ньаадьы

Ньаадьы - ыалга иитиллибит оҕо төрөппүт уонна ииппит дьонноро бэйэ-бэйэлэригэр..
# .fo

.fo диэн Фарер арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
# Улуус дьонноро

Улуус дьонноро, (нууччалыы: Улусные люди). Нууччалар XVII үйэтинээҕи докумуоннарыгар маннык сахалар босхо дьоннорун (баайдартан, тойоннортон уонна кулуттартан ураты) ааттыыр этилэр.
Улуус дьонноруттан кыахтаахтары «лутчие люди» эбэтэр «лутчие мужики» диэн ааттыыр этилэр, онтон дьадаҥылары «худые людишки» диэн ааттыыллара.

# Улуус дьонноро
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Паатам үрдэлэ

Паатам үрдэлэ — Иркутскай уобалас хоту өртүгэр Өлүөнэ уонна Витим уонна Чаара өрүстэр билирдэригэр сытар орто хайалар система.
Чыпчааллара 1924 м тиийэллэр. Геология өртүнэн кристаллаах сланецтар, известняктар уонна кварциттар.
Устата уонна кэтитэ 300 км кэриҥэ. Ирбэт тоҥ киэҥник тарҕаммыт.
1100 м диэри тиит уонна бэс ойуура, онтон үрдүк таас туундара уонна болбукта.

# Паатам үрдэлэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# 1784

1784 сыл.

# 1784
## Туох буолбута

* Тохсунньу 14 — АХШ тутулуга суох буолуутун иһин сэрии: АХШ кэнгириэһэ Улуу Британияны кытта түһэрсиллибит Парижтааҕы сөбүлэҥи бигэргэппит. Бу күн билигин АХШ-ка Ратификация күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр.
* Олунньу 21 — Екатерина II ыйааҕынан Кырыымҥа Ахтияр буухтатыгар (татаардыы: үрүҥ сыыр) турар кириэппэс Севастополь диэн ааттаммыт (гириэк тылларыттан: себастос — «ытыктанар», полис — «куорат»).

# 1784
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 14 сыл кулун тутар 14 күнүттэн Ыраахтааҕы 1783 сыллаах кулун тутар 6 күнүнээҕи уурааҕынан Иркутскай наместничество иһинэн урукку Дьокуускай провинцияттан Саха уобалаһа (Якутская область) тэриллибит. Хамыһаарыстыбалар оннуларыгар биэс уезд тэриллибит:
** Эдьигээн (Жиганский) (киинэ — Эдьигээн куорат)
** Зашиверскай (киинэ — Зашиверскай куорат)
** Оленскай (Бүлүү) (киинэ — Оленскай куорат)
** Өлүөхүмэ (киинэ — Өлүөхүмэ куорат)
** Дьокуускай (киинэ — Дьокуускай куорат)

# 1784
## Өлбүттэр

* От ыйын 31 — француз суруйааччыта, бөлүһүөк, сырдатааччы Дени Дидро.
# Килэҥки (Чурапчы улууһа)

Килэҥки — Чурапчы улууһун Кытаанах нэһилиэгин киинэ.

# Килэҥки (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# 1302

1302 сыл.

# 1302
## Туох буолбута

* Тохсунньу 27 — Данте Алигьерини сууттаабыттар уонна Флоренцияттан үүрбүттэр.
* От ыйын 11 — Фламандия үлэһит дьонун хомуур сэриитэ Франция аармыйатын кыайбыт.
# Илларионов Афанасий Петрович

Илларионов Афанасий Петрович (1942-1997) государственнай диэйэтэл, юрист, бэйиэт, тылбаасчыт.
СӨ Ил Түмэн государственнай мунньаҕын представителлэрин палататын бастакы бэрэссэдээтэлэ.

# Илларионов Афанасий Петрович
## Олоҕун олуктара

Эдьигээн улууhун Наатара нэhилиэгэр 1942 сыл алтынньы 18 күнүгэр хоту көспүт Чурапчыларга төрөөбүтэ.
1962 - 1967 сс. Чурапчыга бухгалтер, дизелист, кулууп сэбиэдиссэйэ, учуутал, оройуон хаhыатын корректора.
1967 - 1971 сс. Свердловскайдааҕы юридическай институт устудьуона.
1971 - 1972 сс. Дьокуускай куоракка нотариус.
1972 - 1975 сс. Орджоникидзе оройуонун норуот судьуйата.
1975 - 1986 сс. Норуот судьуйата, Нерюнгри народнай суутун бэрэссэдээтэлэ.
1986 - 1988 сс. Нерюнгритааҕы дьиэ тутар комбинат кадр отделын салайааччыта.
1988 - 1990 сс. Дьокуускай исполкомун юридическай боппуруостарга сэбиэдиссэйэ.
1990 - 1992 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин верховнай советын сокуон онорор отделын сэбиэдиссэйэ.
1992 - 1993 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин сүбэhитэ.
1993 - 1997 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин палаататын бэрэссэдээтэлэ.
1997 с. ыарахан ыарыыттан соhуччу өлбутэ.
Үгүс хоhооннор, тылбаастар ааптардара. "Игорь полкатын туhунан кэс тыл" сахалыы тылбаастаабыта.

# Илларионов Афанасий Петрович
## Наҕараадалара

Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриhа.

# Илларионов Афанасий Петрович
## Ылыллыбыт сирэ

http://iltumen.ru/node/637 Архыыптаммыт 2017, Олунньу 5 күнүгэр.
http://old.sakha.gov.ru/node/287276 Архыыптаммыт 2017, Алтынньы 18 күнүгэр.
# Моонньоҕон, сэппэрээк

?Blackcurrant :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Plantae |
| Отдел: | Magnoliophyta |
| Кылаас: | Magnoliopsida |
| Аймах: | Saxifragales |
| Кэргэн: | Grossulariaceae |
| Уус: | Ribes |
| Көрүҥ: | R. nigrum |
Латыынныы аата :
Ribes nigrum :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Моонньоҕон (лат. Ribes nigrum) - сэппэрээк, харатыҥы кугас отонноох үүнээйи. Саха сиригэр "Хара кыталык" диэн киһи бэйэтэ үүннэрэн таһаарбыт көрүҥэ киэҥник биллэр. Европаҕа, Хотугу Америкаҕа уонна Азияҕа Сибииргэ тарҕаммыт көрүҥ.
Моонньоҕону күһүөрү, атырдьах ыйын иккис аҥарыттан саҕалаан, аhа сиппитин көрөн хомуйаллар. Отону сыыhыттан ыраастаан саамай бөдөҥнерүн уонна буспуттарын оhох үрдүгэр кылгас кэмҥэ хатараллар. Сотору-сотору сэрэнэн эргитэн биэрэллэр. Бүтүн, алдьамматах сэбирдэхтэрин күлүккэ, салгыннаах сиргэ куурдуллар. Отонугар араас элбэх витамин баара биллэр. Ученайдар этэллэринэн, киин улуустартан хоту диэки баран истэх аайы витаминын эгэлгэтэ элбээн иhэр диэн.
Моонньоҕон отонун витамин тиийбэтигэр, хаан аҕыйааhыныгар, аппетиты көбүтэргэ, ииктэтэргэ, сөтөлгө, тымныйан ыалдьыыга тутталлар. Отонун үксүн көөнньөрөн (үс улахан ньуоска отону ыстакаан ууга) ыстакаан аҥаардыытынан күҥҥэ үстэ иhэллэр. Онтон отон уутун куртах бааhын эмтэнэргэ туhаналлар. Сэбирдэҕэ эмиэ үгүс С уонна В витаминнардаах. Отону көөнньөрөн тиритиннэрэр, ииктэтэр наадаҕа, диатезка, ревматизмҥа, подаграҕа туттуллар. Боҕуруоскай окко холбоон чэбдигирдэр витаминнаах чэй оҥоруохха сөп. Сэбирдэҕин кытта үнүгэhин водкаҕа настойка оҥорон, 10-20 хааппыланы хойуу хаайтарыытыгар, солотуохаҕа, хаан аҕыйаатаҕына иhиллэр.
# Эр киһи

Эр киһи — киһи-аймах атыыр өттө (иккис өттө дьахтар дэнэр), улахан эр киһини уолтан арааран эмиэ эр киһи дииллэр.

# Эр киһи
## Эр киһини атыннык ааттааһын

13-15 сааһыгар дылы эр киһини уол диэн ааттыыллар. Сиппит-хоппут уолу уолан дииллэр, онтон улааттаҕына эр киһи буолар. Эр киһи ойох ыллаҕына ойоҕор эр (кэргэн) буолар. Эр киһи оҕолоругар аҕа, сиэннэригэр эһэ буолар. Кырдьыбыт эр киһини оҕонньор дииллэр.
# 1570

1570 сыл.

# 1570
## Туох буолбута

* Тохсунньу 2 — Уордаах Уйбаан опричниктара Новгород куоракка погрому саҕалаабыттар. Тыһыынчаннан киһи суорума суолламмыта.
* Тохсунньу 12 — Иоанн IV ыраахтааҕы (Уордаах Уйбаан) сэриилэрэ Новгород куоракка киирбиттэр, тыһыынчанан киһини, ол иһигэр оҕолору-дьахталлары, сордоон-муҥнаан өлөртөөбүттэр (сорох сыанабылынан 30 тыһыынча олохтоохтон аҥаарын, 15 тыһыынча киһини). Төрүөтэ — Московияттан арахсан Польшаҕа холбоһоору гыммыттар диэн сымыйа үҥсүү. Бу кэнниттэн куоракка ыарыы турбута, сут буолбута.
* Ыам ыйын 12 — Москуба саарыстыбатыгар Уордаах Уйбаан ыйааҕынан Доннааҕы казачество үөскээбит.
# Маарчах

Маарчах — кымыһы уонна арыыны туттарга аналлаах маһы хаһан оҥоһуллубут иһит.
# Лука Афанасьевич Дьяконов

| Олорбут сыллара | 1923-1991 | 1923-1991 | 1923-1991 |
| Төрөөбүт сирэ | Чурапчы Мугудайа | Чурапчы Мугудайа | Чурапчы Мугудайа |
Дьяконов Лука Афанасьевич 1923 сыллаахха Мугудай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1939 сыллаахха 7 кылааһы бүтэрбитэ, онтон 1942 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай училещены ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. 1956 с. Дьокуускайдааҕы учууталлар институттарын бүтэрэр.
1954 с. — ССКП чилиэнэ.

# Лука Афанасьевич Дьяконов
## Үлэтин сыллара

* 1942 с. бэс ыйыттан 1946 с. диэри Советскай Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта.
* 1946 сылтан 1974 сылга диэри Кытаанахха, Мугудайга уонна Чурапчы оскуола-интернатка математика учууталынан, ол иһигэр 12 сыл директорынан, 5 сыл завуһунан, ону таһынан үлэни тэрийээччинэн үлэлээбитэ.
* 1974 сылтан 1979 сылга диэри Карл Маркс аатынан совхозка Үлэ комитетын бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта, доруобуйатынан биэнсийэҕэ тахсыбыта.
* 1980 сылтан 1988 с. диэри Чурапчы ойуурун хаһаайыстыбатыгар леснигинэн үлэлээбитэ.

# Лука Афанасьевич Дьяконов
## Общественнай уонна партийнай үлэтэ

* 1951 сылтан Кытаанахтааҕы, Одьулууннааҕы, Мугудайдааҕы нэһилиэктээҕи Сэбиэттэргэ 25 сыл устата депутатынан, ол иһигэр 22 сыл Кытаанахтааҕы, Мугудайдааҕы нэһилиэктэр Сэбиэттэригэр исполком чилиэнинэн уонна 10 сыл бэрэссэдээтэли солбуйааччынан талыллан үлэлээбитэ.
* 15 сыл Кытаанахтааҕы, Мугадайдааҕы первичнэй партийнай тэрилтэ уонна Мугудай орто оскуолатын партийнай тэрилтэтин секретарынан талыллан үлэлээбитэ.
* XXII партийнай съезд, Калинин, Карл Маркс аатынан уонна Мугудай Совхозтарга 12 сыл устата партком чилиэнинэн, ол иһигэр 6 сыл Карл Маркс уонна Калинин аатынан колхозтарга парткому солбуйааччы секретарынан талыллан үлэлээбитэ.
* 36 сыл устата партийнай, комсомольскай, маассабай оскуолаларга уонна партийнай үөрэҕирии семинардарыгар пропагандиһынан үлэлээбитэ.
* 1951 сылтан 37 сыл устата "Билии" уопсастыба чилиэнэ. Мугудай нэһилиэктээҕи Сэбиэтин "Билии" уопсастыба чилиэнэ.

# Лука Афанасьевич Дьяконов
## Наҕараадалара

* 1965 с. Саха АССР Верховнай Советын Президиумун Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта.
* 9 мэтээлинэн, ол иһигэр "Германияны Кыайыы иһин", "В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах килбиэннээх үлэтин иһин", "Германияны Кыайыы 20, 30, 40 сс." үбүлүөйдэригэр аналлаах мэтээлинэн, Сэбэлэниилээх Күүстээх уонна үлэ бэтэрээнэ мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
* 1982 с. Саха АССР културатын үтүөлээх үлэһитин аата иҥэриллибитэ.
* РСФСР үөрэҕириитин министерствотын уонна научнай үлэһиттэр тэрилтэлэрин профсоюһун бочуотунай грамоталарынан 3-тэ, Саха АССР бочуотунай грамоталарынан 4-тэ наҕараадаламмыта.
* ССКП обкомун партийнай үөрэҕирии дьиэтин Бочуотун дуоскатыгар 3-тэ киллэриллибитэ.
* 3-тэ РСФСР "Билии" уопсастыбатын, 4-тэ Саха АССР уопсастыбатын бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.
* Саха АССР обкомун, Чурапчытааҕы ССКП райкомун уонна райисполкомун бочуотунай грамоталарынан элбэхтик наҕараадаламмыта.
# Илбэҥэ (Бүлүү улууһа)

Илбэҥэ — Бүлүү улууһун Баппаҕаайы нэһилиэгин киинэ.

# Илбэҥэ (Бүлүү улууһа)
## Историята

Нэһилиэк 1917 сылга төрүттэммитэ. Баппаҕаайы нэһлиэгин киининэн Илбэҥэ буолбута. Бу сылтан саҕалаан Сортуолтан, Арыылаахтан, Силээнтэн уонна да атын сирдэртэн дьоннор Илбэҥэҕэ олохсуйуулара саҕаланар.

# Илбэҥэ (Бүлүү улууһа)
## Биллиилэх дьоно

* Алексеев Михаил Андреевич (1917—1995) — ССРС норуодунай учуутала.
* Алексеев Трофим Кузьмич — спорт маастара, марафонец, тустуук.
* Юрий Протопопов — Мас тардыһыык. Арассыыйа, Аан дойду чемпиона.
* Кэрэчээнэ Николаева — Мас тардыһыык. Аан дойду хас да төгүллээх чемпиона.
* Герман Степанов — Саха эстрадатын ырыаһыта. Саха сирин культуратын туйгуна.

# Илбэҥэ (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Баппаҕаайы нэһилиэгэ
# Носовка

Носовка (укр. Носівка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 14 185 (2011).
# Лорд Честерфилд

Филип Дормер Стэнхоуп, 4-с граф Честерфилд (ааҥл. Philip Dormer Stanhope, 4th Earl of Chesterfield, балаҕан ыйын 22 1694, Лондон — кулун тутар 24 1773, эмиэ онно) — Улуу Британия судаарыстыба дьайыксыта, дипломат уонна суруйааччы, «Уолбар суруктар» ааптардара. Аҕата 1726 сыллаахха өлүөр диэри лорд Стэнхоуп (Lord Stanhope) диэн аатынан биллэрэ.

# Лорд Честерфилд
## «Уолбар суруктар»

Честерфилд Георг I туора кыыһын Мелюзина фон Шуленбург диэн дьахтары ойох ылбыта, ол эрээри киниттэн оҕото суоҕа. Филипп Стэнхоуп (иккис), кини тапталлаах ол эрээри туора дьахтартан төрөппүт уола кини өйөбүлүнэн туһанара, ол эрээри аристократия үөһээ араҥатыгар кыайан киирбэтэҕэ. Кырдьан баран Честерфилд биир уолу ииттэ ылбыта, онтуката үһүс Филипп Стэнхоуп диэн аатынан биллэрэ (1755—1815), кэлин баайын-дуолун барытын утумнаабыта.
Филипп Стэнхоуп (иккис) Юджиния Дорнвил диэн Ирландияттан төрүттээх дьахтартан икки уолламмыта, 36 сааһыгар өлбүтэ. Честерфилд сиэннэрэ баалларын туһунан уола өлбүтүн кэннэ эрэ билбитэ, кинилэргэ кыра нэһилиэстибэ хаалларбыта. Ол эрээри уолун ойоҕор тугу да хаалларбатаҕа. Онон Дорнвил Стэнхоуп уолугар суруйбут суруктарын издателлэргэ атыылыырга күһэллибитэ. Суруктар улахан айдааны таһаарбыттара, элбэх киһи аахпыта. Хаста да хос таһаарыллан, огдообо онтон байбыта.
Честерфилд суруктара Джон Локк педагогикаҕа идиэйэлэригэр майгынныыр элбэх сүбэлэрдээх. Иитии чопчу карьераҕа туһуланыытын Честерфилд элбэх үөлээннээхтэрэ сүөргүлээбиттэрэ. Ол эрээри «Суруктары» Вольтер үрдүктүк сыаналаабыта, XVIII үйэ эпистолярнай жанрын уһулуччу көстүүтүнэн уонна ис киирбэх, киһилии докумуон быһыытынан билиммитэ. Вольтер дю Деффан маркизаҕа 1774 сыл атырдьах ыйын 12 күнүгэр суруйбут суругар маннык эппитэ: «Кинигэ сүрдээх үөрэтэр суолталаах, уонна, арааһа, иитии туһунан баччааҥҥа диэри суруллубуттан саамай үчүгэйдэрэ».
# Тоньюкук

Тоньюкук (暾欲谷) (646—724) — Түүр икки хаҕанатын бэлитиичэскэй уонна байыаннай диэйэтэлэ.
Тоньюкук кытай култууратыгар сабыдыаллатан иитиллибит. Тан Чаньани импиэрийэтигэр үөрэҕи ылбыт.
Былыргы түүрдэр тутулуга суох буолууларын туруулаһар кэмнэргэ кэлин Эльтериш каҕан дэммит Кутлуг биир саамай чугас сүбэһитэ уонна үөлээннээҕэ.
Кэлин үүнэй сайдан Кутлуг Эльтериш каҕан уола Билгэ хаҕаны кытта дойду кыттыгас салайааччыта буолбут.
Орхон-енисей суругун тиэкистэригэр Тоньукук аатыгар, чиэһигэр тааска ойуо быһыллыбыт сурук баар
679 сыллаахха Бастакы түүр хаҕаната ыһыллыбытын кэннэ Тан империятын сиригэр уотугар бытанан олорорбут түүрдэр хаҕанаты саҥаттан сөргүтэр туһугар өрө тураллар. Өрө турууну Ашидэ ууһутан төрүттээх түүрдэр саҕалыыллар. Тоньюкук кинилэр сыдьааннара буолар.
Өрө турааччылары Пэй Син Цзян семиреченскэйдээҕи дивизията хам баттыыр. Фунань прицэ салайааччылаах икки өрө туруу эмиэ хам баттанар. Ол гынан баран, 682 сыллаахха муҥнанан өлөрүллүбүт Фунань үөлээннээҕэ, соротнига Кутлуг принц каҕанаты сөргүтэр. Үөрэхтээх Тоньюкук киниэхэ холбоһор уонна ол күнтэн түүр хаҕанатын биир тутаах Буюруга (Сүбэһитэ) буолар.
716 сыллаахха Капаган хаҕан басмылларга бохуот кмэигэр соһуччу өлбүтүн кэннэ, Тоньюкук "араҕас айахтаах түүрдэр" баартыйаларын өйүүр. Ол түмүгэр хаҕан олбоҕун кинилэр утарылаһааччылара Күл-Тэгин уонна Могилян былдьыыллар. "Араҕас айахтаах түүрдэри" барыларын өлөртүүллэр. Ол эрээри Тоньюкугу түүрдэр иннилэригэр улахан өҥөлөөҕүн, Могляины кытта уруулуу буоларын учуоттаан, тыыннаах хааллараллар.

# Тоньюкук
## Литература

* Сергей Ефимович Малов. Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. Издательство Академии Наук СССР, 1959. Страницы 11—25.

# Тоньюкук
## Ссылки

* Гумилёв. Древние тюрки.
* Бичурин. Собрание…
# Улан-Удэ

Улан-Удэ, (Бүрээттии - Улаан Үдэ). Бүрээтийэ сувереннай республикатын киин уонна саамай улахан куората. Дьонун ахсаана - 373 тыс. киһи. 1775 сыллаахтан куоратынан аа5ыллар. Улан-Удэ куорат сирин иэнэ 347,6 км.2 . Куорат а5а баһылыга - Айдаев Геннадий Архипович.

# Улан-Удэ
## Экономиката

Улан-Удэ - Бурээтийэ республикатын саамай сайдыылаах куората уонна Арассыыйа5а биир бастыннара. Манна 27% Илинни Сибиир промышленнаһа баар. Элбэх авиационнай заводтар.

# Улан-Удэ
## Дьоно сэргэтэ

Дьонун ахсаана 373-400 тыс. киһи. Олортон 170 тыс. Бүрээт омуга. Онтон ордубута - Нуучча, Кытай, Тывалар, Татаардар, Ниэмэстэр, Сахалар, Монголлар, Азербайджанецтар, Грузиннар, Эрмээннэр, Кэриэйдэр. Уопсайа 200 араас омук олорор куората. Ол кынан баран Бүрээт уонна Нуучча омуктара куорат олохтоохторуттан 70-75% ылаллар.

# Улан-Удэ
## Биллэр дьоно

* Галкин, Максим Александрович — Россия биир биллэр артыыhа уонна Шоу ыытааччыта
* Калашников, Исай Калистратович — СССР улуу суруйааччыта, "Чингиз" онорбута

# Улан-Удэ
## Суотабай сибээhэ

* Билайн - "Билайн-Бурятия" диэн программанан республика5а улэлиир
* МТС - "МТС-Улан-Удэ"
* МегаФон - "Бурятия Мега"
* Скайлинк - "Небесное Бурятия"
* Улан-Удэ сотовай сибээһэ - Республика бэйэтин киэнэ
* Горизонт-РТ - Саха Сирэ уонна Бурээтийэ

# Улан-Удэ
## Радио

* Нуучча радио
* Европа плюс
* Бурят радио
# Иванов Валерий Валерьевич

Иванов Валерий Валерьевич – хапсаҕайга СР спордун маастара.
# Terna

Terna Group — Италиа биир улахан тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн уонна 50 омук сиригэр элетричество остуолбаларын бас билээччи, уонна уоту оҥорооччу. Биир барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Аатырбыт элитнай Enel компоненыгар киирэр.
# Дьиэ чөкчөҥөтө

Дьиэ чөкчөҥөтө эбэтэр Кулакы ойууна (нууч. сверчок домовой) — дьиэҕэ үөскүүр көнө кынаттаах үөн-көйүүр арааһа. Тас дьүһүнэ, улахана даҕаны кугас таракааҥҥа майгынныыр, түүҥҥү сырыылаах. Атыыра кынатын төрдүгэр тыаһыыр органнаах, онтунан киэһэ уонна түүн таһыргыыр. Кэлин атаҕа аһыҥа атаҕар майгынныыр.
# NextEra Energy Resources

NextEra Energy Resources, АХШ биир саамай улахан энергетическай тэрилтэтэ, Флорида уонна Техас штаттарын сүрүн уотунан уонна сылааһынан хааччыйааччы. 32 штаттарга 10% уотунан хааччыйар, Канаадаҕа уонна Кытайга тыал энергиятын оҥорор станциялардаах.
# Абырҕал

Абырҕал — Хаппыт мас лабаата. Урут да, билигин да кулуһун уотун күөдьүтэргэ тутталлар.
# Доминик Торетто

Доминик Торетто (ааҥл. Dominic Toretto) — толкуйдаммыт персонаж, сүрүннээн Форсаж киинэлэргэ сүрүн һерой буолар, Доминик Торетто оруолун толорор — Вин Дизел.
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ - ытык сыбаанньа, эмтиир-профилактикалыыр уонна санитарнай тэрилтэлэр, медиктэри бэлэмниир үөрэх кыһаларын, мэдиссиинэ билимин тэрилтэлэрин үлэһиттэригэр ураты көдьүүстээх үлэлэрин иһин, 15 сылтан итэҕэ суох үлэлээбит буоллахтарына, иҥэриллэр.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ
## Эбии көр

Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа
# Владимировка

Владимировка диэн Дьокуускай куорат муниципалитетын Хатас нэһилиэгэр баар сэлиэнньэ.
Куораттан 21 км. Покровскайдыыр суолунан. Олохтоохторо 191 киһи (2007 сыл).
Сэбиэскэй кэмҥэ Хатас совхоз салаата этэ. Билигин чааһынай тыа хаһаайыстыбалар.
Сүрүн дьарыктара - оҕуруот аһа уонна сүөһү.

# Владимировка
## Устуоруйаттан

1897 сыллаахха Енисей күбүөрүнэтин Минусинскай уеһыттан хас да ыал көһөн кэлэн манна олохсуйбуттара.
Кинилэри Саха уобалаһын оччотооҕу күбүрүнээтэрэ Скрипицын В.Н. ыҥырбыт.
Кинилэр хлыстар сектэлэрин дьоно эбиттэр. Олохсуйаат бурдук ыһыытынан уонна сүөһү иитиинэн дьарыктаммыттар. Мыраан анныгар тыал эргитэр мэлиэһэ туппуттар.
Дэриэбинэҕэ атын сирдэртэн нууччалар олохсуйа кэлэллэр, холобура Павловскайтан.

# Владимировка
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Дьааҥы аартыга

Вести Верхоянья / Дьааҥы аартыга Үөһээ Дьааҥы улууһун хаһыта.
Бастакы нүөмэрэ "Вести Верхоянья" диэн аатынан 1939 сыллаахха атырдьах ыйын 18 күнүгэр тахсыбыта, "Дьааҥы аартыга" 2003, сэтинньи 7.
# Konica Minolta

Konica Minolta (Коника Минолта), Дьоппуон элбэх профильга бастаан иһэр Аан Дойдуга биир бөдөҥ конгломерата, массыына фаратын, фотоаппаратура, принтер технологиятыгар, диодтарга уонна да элбэх технологияҕа бастаан иһэр Аан Дойдуга.
Икки дьоппуон аатырбыт тэрилтэлэр холбоспуттарыттан үөскээбит — Konica уонна Minolta.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Билиҥҥи кэмҥэ Америка, Германия, Франция, Япония, Корея, Кытай массыына оҥорор тэрилтэлэригэр диодтары поставкалааччы, диодтарга уонна фараларга монополис Аан Дойдуга.
Аудио уонна видео системаларга сүрүн детальларын оҥорооччу.
Mitsui Group интириэһигэр холбонор уонна кини самурайдар корпоративнай этикаларын тутуһар.
# Чукотка байҕала

Чукотка байҕала. Хоту океан кытыы байҕала. Чукотка тумул арыы уонна Аляска икки ардыларынан сытар. Арҕаа Лонг силбэһиитэ Илин Cибиирдээҕи байҕалы кытта холбуур, Илин Барроу тумул аттыгар Бофорт байҕалын кытта холбоһор, соҕуруу Беринг силбэһиитэ Чуумпу океан Беринг байҕалын кытта холбуур.
Иэнэ 595 000 км². 56 % түгэҕин иэнэ 50 м. чычаас. Ордук дьириҥэ 1256 м тиийэр байҕал хоту өртүгэр. Уу температурата сайын 4 - 12 °C, кыһын −1,6 −1,8 °C. Хомолор: Колючинскай тамах, Коцебу хомото. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри муустаах.
Байҕалга маннык арыылар бааллар: Врангель арыыта, Геральд арыыта, Колючин арыыта.
Бөдөҥ муора порттара — Уэлен (Арассыыйа), Барроу (АХШ).
# Дьааҥы (нэһилиэк)

Дьааҥы нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үүттээх.
Улуус кииниттэн 18 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 220 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Үүттээх - 218 уонна Чолбон - 2 киһи.

# Дьааҥы (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.