yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Фукусима (префектура)

Фукусима (префектура) Фукусима (дьоппуон тылыттан Фукусима-кэн) — Япония Тохоку регионун префектурата.
Иэнэ 11 636,28 км², нэһилиэнньэтэ 1 038 364 киьи(атырдьах ыйын 1 кунэ, 2014 сыл), нэһилиэнньэ чиҥэ 89,24 киьи./км². Административнай киинэ — Фукусима куорат. Губернатора — Юхей Сато.

# Фукусима (префектура)
## Географията

Фукусима префектурата 3 чааска хайаларынан арахсыбыт: Айдзу, Накадори уонна Хакадори. Айдзу өрөгүйүөнэ хайалаа5ынан биллэр, отнон Бандай (1819 м) диэн уоттаах хайа өссө да5аны эстиэх кутталлаах. Накадори бэйэтин тыа хаһаайыстыбатын ситиһиилэринэн биллэр, онтон Хамадори икки династия сир былдьаспыт сэриитинэн биллэр.

# Фукусима (префектура)
## Административнай территориальнай арахсыыта

Фукусима префектуратыгар 13 куорат уонна 13 уездтар киирэллэр(31 бөһүөлэк уонна 15 сэлиэнньэ)

# Фукусима (префектура)
## Административнай территориальнай арахсыыта
### Куораттара

o Айдзувакамацу; o Дате; o Иваки; o Китаката; o Корияма; o Минамисома; o Мотомия; o Нихоммацу; o Сиракава; o Сома; o Сукагава; o Тамура; o Фукусима.
Фукусима префектура биллиилээх куората Фукусима буолар (2011 сыл кулун тутарыгар буолут атомнай электростанция алдьархайын кэнниттэн). Онтон ураты 645 сыллаахха оҥоһуллубут Иваки куорат биллэр. Манна 350 тыһыынча киһи олорор, Япония дойдутугар иэнин ахсаанынан 10 миэстэзэ турар.
Айдувакамацу куорат эмиэ биллиилээх буолар. Манна 1868 сыллаахха сүдү суолталаах Босин сэрии охсуһуута буолбута -Айдзу кыттыспыт охсуһуута. 19 эдэр ыччаттар сэрии кэмигэр хотторон бараннар харакири(ритуальнай бэйэҕэ тиийиниини) оҥорбуттара. Айувакамацу киэҥник биллэр «ыаллыылаах»-Китаката куорат. Манна ас өттунэн киэҥ тутталлар -кытайдааҕы рамэн. Рамэн туһугар чугастыы турар префектуралартан, бөһүөлэктэртэн уонна арыылартан кэлэллэр.

# Фукусима (префектура)
## Устуоруйата

Кулун тутар 11 кунугэр, 2011 сыллаахха буолбут сир хамсааһына. Мияги префектура кытылыгар Токио куораттан хотугулуу-илиҥнии 383 килэмиэтиргэ саамай күүстээх сир хамсааһыныттан биирдэстэрэ буолбута- 89 магнитулалаах. Дьоппуоннар былаастара «Фукусима-1» уонна «Фукусима-2» оройуоннарга ыксабыллаах түбэлтэ эрэһиимин киллэрбиттэрэ. «Фукусима-1» бастакы реакторын хоьугар радиация таһыма биир тыһыынча төгүл элбэ5э. Былаас быһаарыытынан олохтоохтору тэрээһиннээхтик көһөрүү зуоната бастакы уонна иккис АЭС эноргоблогуттан 10 килэмиэтиртэн 30 диэри улаатыннарбыттар.

# Фукусима (префектура)
## Символиката

Алтынньы 23 күнүгэр, 1968 сыллаахха Фукусима префектура былаа5а уонна бэлиэтэ үлэҕэ киирбитэ. Бэлиэтэ уларытыллыбыт «фу» хирагана символа, префектура аатын бастакы сүһүө5э буолар. Былаа5а янтарнай өҥноох маҥан бэлиэ. Префектура сибэккитинэн 1955 сыллаахха кылгас астаах рододендрону талбыттара. Маһынан сиэрэй вяз (бала5ан ыйын 28 күнэ, 1966 сылга), көтөр кыылынан- дьоппуон сахсыр5а тутааччыта буолар.
# Токио

Токио (東京 Tōkyō), официаллык Токио Метрополиhа (東京都 Tōkyō-to) — Дьоппуон киин куората уонна 47 префектураларыттан биирдэстэрэ. Һоншу арыы илинигэр баар. Токиоҕа дойду дьаhалтата уонна император сарайа бааллар. Аан дойду биир ордук улахан куората, олохтоохторун ахсаана 33 млн киhи. Ордук улахан аан дойдуга мода сирэ уонна ордук электроннайдык сайдыбыт куорат.
# Пинигин Никифор Васильевич

Пинигин Никифор Васильевич (1922—2013/4) Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, сэрии бэтэрээнэ.

# Пинигин Никифор Васильевич
## Олоҕун олуктара

1922 сыллаахха балаҕан ыйын 8 кунугэр Чурапчы оройуонун Хоптоҕо нэһилиэгэр күн сирин көрбүт. 10 сааһыттан холхуоска үлэлээн саҕалаабыт. 1938 сыллаахха Дириҥ 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.
1943 сылтан 1947 сылга дылы Монголияҕа 20-с мотострелковай, зенитно-артилерийскай диэн полкаларга сулууспалаабыт. Япония сэриитигэр кыттыбыт. Онно сылдьан Большой Хинганы туорааһыҥҥа уонна уута суох Монгольскай истиэбинэн Маньжуриянан айаннарга ситиһиилээх сырыылар иһин Главнокомандующай махтал суругунан наҕараадаламмыт. Уонна Японияҕа кыайыы иһин мэтээллэммитэ. Кэлин аҕа дойду сэриитин II-с истиэпэннээх юбилейнай орденынан наҕараадаламмыта.
1950-53сс. Чурапчы педучилещатыгар үөрэнэн начаалынай оскуола учуутала буолан 1953 сылтан Мэҥэ-Хаҥаласка учууталынан, иитээччинэн үлэлээбитэ. Нэһилиэгэр агитационнай маассабай үлэҕэ агитатортан саҕалаан начальнигар тиийэ үлэлээн ааспыта. Маны таһынан совхоз чиэһин көмүскээн араас күрэхтэргэ кыттара. Мэдээллэрэ, грамоталара туоһу буолаллар.

# Пинигин Никифор Васильевич
## Дьиэ кэргэнэ

Кэргэнэ Елена Львовна эмиэ начаалынай оскуола учуутала, үлэ, тыыл бэтэрээнэ. 7 оҕолоохтор: 4 уол, 3 кыыс.
# Мүһэлгэ

Мүһэлгэ - дьахтарга төрүүр сааһа ааһар кэмэ, түөрт уон саас.
# Иванов Спиридон Алексеевич

Иванов Спиридон Алексеевич (1928.03.16-2020.09.22) — саха түөлбэ тылын чинчийээччи, тыл үөрэҕин билимин дуоктара, Арассыыйа наукатын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх үлэһитэ.

# Иванов Спиридон Алексеевич
## Олоҕун олуктара

* 1928 сыллаахха кулун тутар 16 күнүгэр Бүлүү улууһугар Иккис Күүлэт нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1948—1952 сс. — алын кылаастарга учууталлыыр, алын кылаас оскуолатыгар завуч.
* 1956 с. — Дьокуускайдааҕы педагогическай институту бүтэрбит.
* 1956—1969 сс. — саха тылын уонна литературатын учуутала, завуч, Бүлүү оройуоннааҕы хаһыатыгар редакторы солбуйааччы, Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатын редактора.
* 1969 с. — младшай научнай үлэһит.
* 1986 с. — тыл үөрэҕин билимин хандьыдаатыгар «Аканье и оканье в говорах якутского языка» тиэмэҕэ диссэртээссийэтин көмүскээбит.
* 1986—1989 сс. — научнай үлэһит.
* 1989—1993 сс. — старшай научнай үлэһит.
* 1995 с. — тыл үөрэҕин билимин дуоктарыгар «Центральная диалектная зона якутского языка: Фонетика и морфология (в ареально-историческом освещении)» тиэмэҕэ диссэртээссийэтин көмүскээбит.
* 1996—1999 сс. — ведущай научнай үлэһит.
* 2000—2008 сс. — сүрүн научнай үлэһит.
* 2008 сылтан — РНА СС гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт грамматикаҕа уонна диалектологияҕа салаатын старшай научнай үлэһитэ.
2020 сыл балаҕан ыйын 22 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ

# Иванов Спиридон Алексеевич
## Сүрүн үлэлэрэ

Саха тылын аакайдааһыныгар уонна оокойдооһунугар "төрүт түүрдүү уонна тас биричиинэлэр сабыдыаллаабыттар" диэн, урукку Арассыыйа, Сойуус бөдөҥ учуонайдара эппит санааларыттан ураты, саҥалыы, хорсун быһаарыыны биэрбитэ. Иккис диссэртээссийэтинэн саха тылын чахчыларын түҥ былыргыттан алтыһан кэлбит түүр, монгуол, тоҥус-манчжур тылларын кытта тэҥнээн ырыппыта уонна саха тылыгар историческай тэҥнээн чинчийии ньыматын бигэтик олохтообута. Бу үлэ бөдөҥ тюркологтар, олор истэригэр аан дойдуга биллэр компаративист А.В. Дыбо үрдүк сыанабылын ылбыта. Саха тылын үөрэҕэр лингвогеографияны төрүттээбитэ.
* Сводный диалектологический атлас якутского языка: фонетика.
* Аканье и оканье в говорах якутского языка. — Якутск: Кн. изд-во, 1980. — 183 с.
* Грамматика современного якутского литературного языка. Фонетика и морфология. — М.: Наука, 1982. — 495 с. (в соавторстве).
* Центральная группа говоров якутского языка: Фонетика. — Новосибирск: Наука, 1993. — 352 с.
* Диалектологический атлас якутского языка (сводные карты). Ч. I: Фонетика. — Якутск: изд-во ЯНЦ СО РАН, 2004. — 128 с.
* Диалектологический атлас якутского языка (сводные карты). Ч. II: Морфология и лексика. — Новосибирск: Наука, 2010. — 178 с.
* Изучение якутских говоров: итоги и задачи (90 сааһа туоларыгар тэриллибит төгүрүк остуол түмүгүнэн суруйбута).
# Түгүөнэ

Түгүөнэ өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 492 км., тардыытын иэнэ 8740 кв.км.
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир хотугулуу-илин өртүгэр баар. Сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталга баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: хаҥас өртүттэн Чүөлү (78 км.) уҥа өртүттэн Олом (71 км.) уонна Лампара (70 км.).

# Түгүөнэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Билгэ хаан

Билгэ хаан Богю (кытай. 毗伽可汗, пиньинь pijiakehan, палл. Пицзякэхань, тус аата Богю, былыргыта. Бигя-хан Могилянь; тус аата (саба5а быһыытанан) кыт. 阿史那默棘連, пиньинь ashinamojilian, палл. Ашина Моцзилянь) — 715 - 734 сыллардаахха Илин Түүр хаҕанатын хаҕана. Күл-Тэгин ставленнига. Билгэ хаан, Күл Тэгин уонна Тоньюкук салалтатынан хаҕанаат Тан импиэрийэтин кытта өр кэмнээх эйэлээх сыһыаны олохтообута.

# Билгэ хаан
## Биографията
### Төрдө ууһа

Эпитафияларга сурулларынан, Билгэ хаан 683 сыллаахха төрөөбүт. Кини Эльтериш хаҕан улахах уола этэ. Кини быраата Күл Тэгин хаҕанат улуу дьоруойа этэ, олус элбэх быһаарыылаах кыайыыны аҕалбыта, убайын мэлдьи хонтуруоллуу сылдьара. [[Файл:Kul_Tigin.jpg|мини|Күл-Тэгин баһын ойуута, 731 сыллаахха Билгэ хаан оҥорторбута]]

# Билгэ хаан
## Биографията
### Салайыыта

Кини олбоххо олоруутугар Күл Чур, Таман таркан, Тоньюкук, Буюрук, Күл Эркин уонна да атыттар бэйэлэрин дьоннорун, сэриилэрин кытта бааллара. Ол күн тута сэттэ уон саастаах Тоньюкук хаҕан сүбэһитинэн анаммыта. Түүрдэр бары долгуйбуттара, Билгэ хааны истиэн баҕалаах киһи аҕыйах этэ. Ол иһин кини Тан импиэрийэтин сэриилээтэхпинэ норуоппун сомоҕолуом диэн санааны ылыммыта. Ону муударай Тоньюкук сүбэлээн, сэрии саҕаламматаҕа, күүспүт өссө ситэ хомулла илик эбит дэспиттэрэ. Ону таһынан Тоньюкук Билгэ хааҥҥа орда ыстаапкатыгар Кытай храмнарын уонна эркинин тутума диэн сүбэлээбитэ.
Хаҕанат тас бэлиитикэтин бүтүннүү Күл Тэгин салайара. Саҥа хаҕан токуз-огустары кытта сыһыана буорту буолбута. Олор сорохторо Тан импиэрийэтигэр холбоспуттара. Сорохторо Селенгэ өрүскэ кыдыллыбыттара.

# Билгэ хаан
## Өйдөбүл

Билгэ хаан 735 сыллаахха, Сибиинньэ сылыгар, 5 ый (сайын, от ыйа буолуон сөп) 27 күнүгэр алтан уҥуоҕа араҥастаммыта. Йоллыг-тегин Ижань-хан көмүү үлэтин хамнаһын барытын сүрүннээбитэ. Ити күн кутурҕаҥҥа ылларбыт түүрдэр баттахтарын кырыммыттара, кулгаахтарын уонна иэдэстэрин быһаҕынан хайа соттубуттара. Билгэ хаан аатын ааттаан туран сылгылары, ыттары, хара саарбалары, күөх тииҥнэри өлөрөн ытык ыспыттара.
Йоллыг-тегин Ижань-хан кытай уустарын кытта аатырбыт Орхон суругун туруорбута. Онно кини Билгэ хааны уонна түүр монархиятын арбаан сурук суордарбыта. Ол суркка сурулларынан, Йоллыг-тегин сымара таас суругун биир ый 4 хонук иһигэр суруйтаран бүтэрбит, "таба хайаҕа сүүрэрин саҕана", ол эбэтэр, быһа холоон, атырдьах ыйыгар. Халыып:Последовательность людей

# Билгэ хаан
## Өссө көр

* Күл-Тэгин
* Тоньюкук
* Памятник Бильге-кагану

# Билгэ хаан
## Литэрэтиирэ

* Сергей Ефимович Малов. Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. Издательство Академии Наук СССР, 1959. Страницы 11—25.
# Карамзин Владимир Семенович

Карамзин Владимир Семенович — саха графига.

# Карамзин Владимир Семенович
## Олоҕун олуктара

* 1930 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр Хатаска төрөөбүтэ.
* 1956 сыллаахха Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбитэ. Семен Александровка үөрэммитэ.
* 1967 с. — Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

# Карамзин Владимир Семенович
## Айымньылара

* Саха ырыалара (1967), линогравюралар сиэрийэлэрэ
* Тыа пейзааһа (1968)
* Саха олоҥхото (1969), офортар сиэрийэлэрэ
* От үлэтэ (1970), офортар сиэрийэлэрэ
* Сайын бырааһынньыга (1976), сиэрийэ
* Ыһыах (1968), сиэрийэ
* Кымыстаах чороон (1973), сиэрийэ

# Карамзин Владимир Семенович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1979)
* РСФСР үтүөлээх худуоһунньуга (1982)
# Буугунай

Буугунай (сыттык) (нуучч. бу́бны, бу́би, бубы) — хаарты кыһыл мааһа.

# Буугунай
## Атын хаартыларга атылыыта

* Ниэмэс холуодатыгар: хобо (ниэм. Schellen).
* Таро хаартытыгар: манньыаттар.

# Буугунай
## Атын тылынан

* ааҥл. Diamonds — алмаастар, бриллиааннар, ромбалар
* ниэм. Karo — ромбалар
* фр. Carreau — квадрааттар, килиэккэлэр
* исп. Cuadrados — квадрааттар
* ит. Quadri — түөрт

# Буугунай
## Маас бэлиэтин куодтара

Unicode — U+2666 уонна U+2662
HTML — &#9830; (эбэтэр &diams;) уонна &#9826;

# Буугунай
## Култуураҕа суолтата

* Өрөбөлүүссүйэ иннинэ Арассыыйаҕа хаайыылаахтар таҥастарыгар кыһыл ромба ойуулаах этилэр, ону норуокка буугунай тууһа диэн ааттыыллар эбит. Ол иһин нуучча тылыгар забубённый диэн тыл баар буолбут.
# Йошкар-Ола

Йошкар-Ола (марийдыы Кыhыл куорат) диэн Марий Эл Республикатын киин куората.
# Елизабет Ператрович

Елизабет Ператрович, төрүүрүгэр Ḵaax̲gal.aat (тлинкииттии "бэйэтэ бэйэтин сууланар") (1911-1958) — АХШ-ка быраап иһин туруулаһаачччы, Аляска төрүт олохтоохторун аатыттан тэҥ быраап иһин охсуспута. Кини туруорсуутунан Аляскаҕа 1945 сыллаахха олунньу 16 күнүгэр Дискриминацияны утары охсуһуу сокуона ылыныллыбыта. 1988 сыллаахтан Аляскаҕа Елизабет Ператрович күнэ бэлиэтэнэр: бастаан Аляска оччотооҕу күбүрүнээтэрэ Стив Каупер бу күнү муус устар 21 күрүгэр бэлиэтииргэ диэн быһаарбыта, кэлин бэлиэтээһин сокуон ылыллыбыт күнүгэр көһөрүллүбүтэ.

# Елизабет Ператрович
## Олоҕун олуктара

Елизавета Ператрович 1911 сыллаахха от ыйын 4 күнүгэр Петербург диэн Аляска сиригэр тлинкит дьиэ кэргэнигэр Лукаакс̱.ади (Суор) аҕа ууһугар төрөөбүтэ. Төрүүрүгэр аата Ḵaax̲gal.aat («бэйэтэ бэйэтин сууланар").
Оҕо сылдьан тулаайах хаалбыта, Эндрю Ванамакер уонна кини кэргэнэ Джин Уильямс ииппиттэрэ, Элизабет Джин диэн ааты иҥэрбиттэрэ. Эндрю балыксыт уонна пресвитерианнар сыаркаптарын аҕабыыта этэ. Ванамакердар кыыстара кыра эрдэҕинэ Аляскаҕа Петербурга, Клавокка уонна Кетчикаҥҥа олоро сылдьыбыттара. Элизабет орто оскуоланы Кетчикаҥҥа бүтэрбитэ, онтон Шелдон Джексон кэллиэһигэр Ситкаҕа, онтон Арҕааҥҥы педагогика кэллиэһигэр Беллингемҥэ (Вашингтон штаат) (билигин бу кэллиэс Арҕаа Вашингтон университетын сорҕото).
1931 сыл ахсынньы 15 күнүгэр Элизабет кэнсиэрбэ собуотугар үлэлиир Рой Скотт Ператровичка (1908—1989) кэргэн тахсыбыта, кини тлинкит уонна серб төрүттээҕэ. Үс оҕолоохторо: кыыс Лоретта Монтгомери (1942 с.т.) уонна уолаттар Рой-балыс (1934 с. эргин) уонна Фрэнк (1938 с. эргин). Клавок диэн сиргэ олорбуттара, ыал аҕата онно түөрт болдьоххо баһылыгынан талыллан үлэлээбитэ.
Елизабет 1958 сыллаахха ахсынньы 1 күнүгэр 47 сааһыгар түөс араагыттан өлбүтэ.
# Словакия кроната

Словакия кроната (словак. slovenská koruna, SKK) диэн Словакия валютатын биирдигэ (1993-2008).

# Словакия кроната
## Манньыаттар

* 10 гэллэр10 гэллэр
* 20 гэллэр20 гэллэр
* 50 гэллэр (1993-1996)50 гэллэр (1993-1996)
* 50 гэллэр (1996-2008)50 гэллэр (1996-2008)
* 1 крона1 крона
* 2 крона2 крона
* 5 крона5 крона
* 10 крона10 крона
# Попов Гаврил Спиридонович

Попов Гаврил Спиридонович, (1989? с Хадан нэһилиэгэ Сунтаар оройуона Саха АССР- 1959 с.) , РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Бүлүүчээн нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.

# Попов Гаврил Спиридонович
## Олоҕун олуктара

Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1937 сылтан олоҕун тиһэх күнүгэр диэри Бүлүүчээн оскуолатыгар учууталынан, завуһунан, дириэктэринэн үлэлээбитэ. Үрдүк квалификациялаах, уһулуччу талааннаах учуутал нэһилиэнньэҕэ, үөрэнээччилэр ортолоругар үрдүк ытыктабылынан туһанара. Үлэтэ, ирдэбилэ эмиэ биир оннуга. Сэрии суостаах сылларыгар Гаврил Спиридонович тиийиммэт ыаллар оҕолорун интернакка олордууну мэлдьи сааһылыыра, быстар олохтоох ыалларга нэһилиэнньэ көмөтүн тэрийсэрэ. Тус бэйэтинэн нэһилиэнньэ уопсай мунньахтарын тэрийэн, күннээҕи кыһалҕалары дьүүллэһэрэ. Оскуолаҕа үлэ уруога киллэриллэн, оҕолор пришкольнай учаастакка, тыыннаах муннукка үлэлииллэрэ, үүнээйи олордоллоро, үүннэрбиттэрин кыһын интэринээт оҕолоругар бэриллэрэ. Гаврил Спиридонович оҕолору кытары сайын аайы төрөөбүт кыраай устун айаннаан, олорор дойдубут былыргытын, үүнээйитин, хамныыр харамайы үөрэтэллэрэ. Оскуолаҕа үөрэнээччилэр сайыҥҥы производственнай биригээдэлэрин аан бастаан Бүлүүчээҥҥэ тэрийбит үтүөлээх. Онон оҕолор сайыҥҥы өттүгэр дьарыга суох сылдьыылара суох оҥоһуллубута.
Оскуола завуһунан олорон, ССРС киин уобаластарын учууталларын бастыҥ опыттарын тустарынан методическай холбоһуктарга дакылаат оҥороро.

# Попов Гаврил Спиридонович
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР үтүөлээх учуутала.
* Бүлүүчээн нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
# 1592

1592 сыл.

# 1592
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 23 — Венецияҕа инквизиция бөлүһүөк Джордано Бруноны таҥара үөрэҕин утарда диэн хаайбыт.

# 1592
## Төрөөбүттэр

* Кулун тутар 28 — Ян Амос Коменскай (1670 өлб.), чиэх гуманист-педагога, суруйааччы, түмэт дьайыксыт.
# Аарка

Аарка диэн көҥдөйдөөх үөһээтинэн тоҕойдуҥу быһыылаах архитектура оҥоһуута. Аарка ордук тарҕаммыт көрүҥнэрэ төгүрүк аарка уонна чоп аарка. Ааркалаах дьиэлэр үксүлэрэ элбэх кыра таастан эбэтэр кирпиичэттэн тутуллубут буолаллар. Аарка үрдүн ортотугар баар кинини тутар таас тутаах таас дэнэр. Аарка аан, аартык, түннүк үрдүнэн туруон сөп. Күргэ биир көрүҥэ аарка күргэ. Хас да кэккэлэһэр аарка аркада дэнэр. Айылҕаҕа таас, муус, мас барымталара аарка быһыыланыахтарын сөп.
* Төгүрүк аарка
* Чоп аарка
* Айылҕа аарката
* Былыргы таас күргэ. Керава, Финляндия
# Бурнашев Гавриил Васильевич

Гавриил Васильевич Бурнашев — РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
Ахсынньы 27 күнүгэр 1933 с. Уус-Алдан Курбуһах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1940 с. төрөөбүт дойдутун оскуолатыгар киирбитэ. 1953 с. Мүрү орто оскуолатын ситиьиилээхтик үөрэнэн бутэрбитэ. Ол күһүнүгэр Дьокуускайдааҕы педагогическай институкка үөрэххэ киирэр.
Саха государственнай университетын бүтэрэн баран 1957-1958 сс. үөрэх дьылыгар Мүрү орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан анаммыта.
Гавриил Васильевич аҥардас уруогу биэрэринэн мунурдаммакка, кылаас тас өттүгэр ыытыллар үлэҕэ активнайдык кыттара. Кини кыра оҕо эрдэҕиттэн үҥкүүгэ талааннааҕа, спордунан дьарыктанара.
Гавриил Васильевич 1961 с. ыла Курбуһах орто-интернат оскуолатыгар нучча тылын уонна литературатын учууталынан, онтон 1973 с. үөрэх чааьын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
Курбуһах орто-интернаат оскуолатыгар үлэлиир кэминэр кини оҕолору чэпчэки атлетикаҕа дьарыктыыра, араас үҥкүүлэри туруоран үҥкүүллэппитэ.
РСФСР Верховнай Совет Президиумун 1977 с. олунньу 16 кунунээ5и уураа5ынан Курбуһах орто-интернат оскуолатын нуучча тылын учуутала Бурнашев Гавриил Васильевич норуот үөрэҕириитин салаатыгар үтүөлэрин иьин РСФСР оскуолатыгар үтүөлээх учууталын бочуоттаах аатын ылбыта.
# Томилова Раиса Ивановна

Томилова Раиса Ивановна — Социалистическай Үлэ Геройа, Ленин аатынан «Якуталмаз» холбоһук 3 №-дээх обогатительнай фабрикатын сепараторщиктарын биригэдьиирэ.

# Томилова Раиса Ивановна
## Олоҕун олуктара

1941 сыллаахха олунньу 17 күнүгэр төрөөбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1981 сыл кулун тутар 2 күнүнээҕи Ыйааҕынан Томилова Раиса Ивановнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Томилова Раиса Ивановна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1981)

# Томилова Раиса Ивановна
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Романова Мария Михайловна

Романова Мария Михайловна — РФ үөрэҕириитин туйгуна, I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык киһитэ.
1930 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
Орто оскуоланы Майаҕа бүтэрбитэ.
1950-52 сс. Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэрбитэ уонна география, биология учууталын идэтин ылбыта.
1953—1956 с. Аллараа Халыма оройуонун Халарча оскуолатыгар биолгия, география, химия учуутала.
1953 с. Аллараа Халыма нэһилиэгин сэбиэтигэр депутатынан талыллыбыта.
1956—1957 сс. Бүтэйдээх оскуолатыгар биолгия учуутала. 1957 с. төрөөбүт нэһилиэгэр маҥнай интернат баспытааталынан үлэлээбитэ. 1958-1962 сс. Тыыллыма оскуолатыгар алын кылаас учуутала
1962—1977 сс. Тыыллыма оскуолатыгар биология, география учуутала.
1961 с. КПСС чилиэнэ.
14 сыл Тыыллыма интернатын сэбиэдиссэйэ.
1970 с. «За доблестный труд в ознаменовании 100-летия со дня рождения В. И. Ленина» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
«Килбиннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
1990 с. РФ үөрэҕириитин туйгуна.
I Тыыллыма нэһилиэгин бочуоттаах гражданина.
2010 с. өлбүт.
# 1903

1903 сыл.

# 1903
## Туох буолбута
### Саас, сайын

* Ыам ыйын 29 — Петербурга Неваны туоруур Троицкай муоста (сэбиэскэй кэмҥэ Кировскай) аһыллыбыт.
* Бэс ыйын 7 — Берлиҥҥэ француз учуонайа Пьер Кюри саҥа химия элэмиэнин — полонийы — арыйбытын туһунан кэпсээбит.
* Бэс ыйын 16 — «Пепси-кола» диэн аат бэлиэтэммит, «The Ford Motor Company» олохтоммут, Руаль Амундсен Арктикаҕа бастакы эспэдииссийэтэ саҕаламмыт.
* От ыйын 1 — Бастакы Tour de France («Франция бэлисипиэт туура») саҕаламмыт. Бу аан дойдуга саамай ааттаах-суоллаах бэлисипиэт күрэһэ буолар.
* От ыйын 23 — Ford Motor Company бастакы массыынатын «модель А» атыылаабыт.

# 1903
## Туох буолбута
### Күһүн

* Сэтинньи 16 — Арассыыйа социал-демократическай оробуочай баартыйата (РСДРП) икки бөлөххө хайдыспыт: бассабыыктар (нууччалыы «большинство» - баһыйар элбэх диэн суолталаах тылтан) уонна меньшевиктар («меньшинство» диэнтэн).
* Ахсынньы 17 — АХШ-ка ини-бии Райттар аан бастакыннан салгыннааҕар ыарахан аалы көтүппүттэр. Көтүү ырааҕа — 37 м, көппүт кэмин уһуна — 12 сөкүүндэ.
* Ахсынньы 25 — Илин Сибииргэ көскө сылдьан «Искра» хаһыаты тарҕаппытын иһин өрөбөлүссүйэниэр Иван Бабушкины өссө ыраатыннаран Дьокуускайга аҕалбыттар. Салгыы Үөһээ Дьааҥы уокуругар утаарбыттар. Онно 1905 сыллаахха амньыыстыйа биллэриллиэр диэри олорбута. Кинини кытта Арассыыйаҕа марксизмы бастакы тарҕатааччылартан биирдэстэрин Виктор Курнатовскайы (1868—1912) аҕалбыттар.

# 1903
## Төрөөбүттэр

* Никулин Гавриил Федорович (1903—1967), олоҥхоһут.
* Тохсунньу 18 — Джон фон Нейман — дьэбириэй төрүттээх Венгрия-Америка математига, квантовай физикаҕа, квантовай логикаҕа, функциональнай анализка, теория множеств, информатикаҕа, экономияҕа уонна да атын үөрэххэ, улахан кылаан оҥорбут киһи.
* Тохсунньу 21 — Игорь Курчатов — физик-ядерщик, академик, сэбиэскэй атомнай бомба «аҕата».
* Олунньу 27 — Семенов Григорий Трофимович (1903—1970), геолог, Социалистическай Үлэ Геройа.
* Кулун тутар 3 — Анна Неустроева — саха дьахталларыттан ССРС суруйааччыларын Сойууһун бастакы чилиэнэ, оҕо суруйааччыта, фольклору хомуйааччы.
* Муус устар 22 — Туралысов Георгий Михайлович (1903—1970), саха тыйаатырын ойуулуур искусствотын төрүттээбит саха маҥнайгы үрдүк үөрэхтээх худуоһунньуга.
* Муус устар 25 — XX үйэ биир бөдөҥ математига, 60-с сс. Сэбиэскэй Сойууска математиканы үөрэтиини реформалаабыт киһи, оскуола учуобунньуктарын ааптара Колмогоров А. Н..
* Бэс ыйын 25 — Джордж Оруэлл (1950 өлб), Англия суруйааччыта уонна публициһа, аатырбыт «1984» арамаан ааптара.
* Атырдьах ыйын 2 — Борис Долин (1976 өлб.), сэбиэскэй кинорежиссёр, «Хочу все знать» киинэ сурунаалы олохтообут киһи.
* Ахсынньы 3 — Егоров Николай Васильевич, РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* Ахсынньы 24 — Саввин Степан Афанасьевич-Күн Дьирибинэ (22.04.1970 өлб.) — саха биллиилээх бэйиэтэ, үгэһитэ, тылбаасчыт. Эдэр сылдьан Гражданскай сэриигэ саа-саадах тутан көхтөөхтүк кыттан сэбиэскэй былааһы көмүскэспитэ. Тулагы_Киллэм, Амма кыргыһыыларын кыттыылааҕа.

# 1903
## Өлбүттэр

* Оросин Константин Григорьевич (1853—1903), олоҥхоһут.
* Ыам ыйын 8 — Поль Гоген (1848—1903), французскай живописец, постимпрессионизм биир сүрүн бэрэстэбиитэлэ.
# 1080

1080 сыл.

# 1080
## Түбэлтэлэр
### Муус устар

* Муус устар 17 — Дания хоруола Харальд III өлбүт, кини кэнниттэн Кнут IV олорбут, бу киһи Данияттан төрүттээх сыаркап бастакы сибэтиэйэ буолбута.