yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Төхтүр (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Төхтүр диэн Мэҥэ-Хаҥалас улууhугар баар дэриэбинэ. Олохтоох ахсаана 2 тыһ. киһи.
Улуус кииниттэн 25 км хоту сытар - Аллараа Бэстээхтэн, Томтортон 5 км, 4 км Мукулук алааһыттан.
Бөдьөлөк уонна Долоон сирдэрэ Төхтүр бас билиитигэр киирэр.
Төхтүр атын тарҕаммыт аата Дьанхаады сирэ.

# Төхтүр (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Дьоно сэргэтэ

2022 сыллаахха 2108 киһи олорор.
Нэһилиэнньэ 38 %- на пенсионердар.
* 48% - эр дьон
* 52% - дьахтар
* сахалар - 1998 киһи
* бааһынайдар - 82 киһи
* нууччалар, украиннар, эбэҥкилэр, эбээннэр, узбектар - 88 киһи
2016 сылтан кырдьаҕастар ахсааннара элбиир.

# Төхтүр (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Сибээс

1993 сылтан Сахателеком уонна Горизонт РТ үлэлиир.
2002 сылтан үлэлиир Ростелеком.
2012 сылтан Beeline 2G режимигэр үлэлиир, онтон 2020 сылтан 4G режимигэр үлэлиир.
2019 сылтан эмиэ үлэлиир МТС 4G ситимҥэ үлэлиир.
Ону тэҥэ олохтоох провайдеры үлэлэтэр Ситим Экспресс уонна ВОЛС режимигэр 2020 сылтан.
Мегафон уонна Yota сибээс ситимэ хаппат.

# Төхтүр (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Инфраструктура

Паарка Дылбаахы муниципальнай суолтата, ону сэргэ республика айылҕатын харыстыыр сирэ Сууллар Мыраан. 125 миэстэлээх оскуола, 69 миэстэлээх оҕо саада. 2021 сылтан тыа кулууба суох. Газ суох, ититиллэр дьиэлэр эмиэ бааллар.

# Төхтүр (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Экэниэмикэ уонна ВВП

2014 сылтан киһи дохуота түһэр уонна орто дохуоттара ортотунан 22000 солк. эбэтэр 390$ буолар.
Олунньу 24 күнүттэн 2022 сылга дьиэ кэргэн дохуота мөлтөөһүнэ түргэтээтэ.
Билэ:Төхтүргэ ыһыах.jpg
Билэ:Кыайыы күнэ.jpg
# Comcast

Comcast (Комкаст Корпорейшн), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ медия империя (Walt Disney уонна WarnerMedia кэннилэриттэн) уонна саамай улахан кабельнай интернет уонна TV холбооччу Америкаҕа, Канаадаҕа, Мексикаҕа, Бразилияҕа уонна Англияҕа.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Сүрүн тутааччылар (бас билээччилэр) Комкаст тэрилтэни:
Салалтата — Филадельфия (АХШ).
# Курдаах ыаҕайа

Курдаах ыаҕайа — орто туос иһит, икки-үс сиринэн бөҕөргөтөр аналлаах туос курдаах, хараҥа кугас эбэтэр хара өҥнөөх буолар.
# XII үйэ

2 -c тыһыынча сыл :
X үйэ — XI үйэ — XII үйэ — XIII үйэ — XIV үйэ :
Хронология таабыла :

# XII үйэ
## Сүрүн түбэлтэлэр

* 1107 — Волга булгаардара Суздаль куораты ылбыттар.
* 1109 — Поляктар уонна гермааннар сэриилэрэ (Генрих V).
* 1113 — Владимир Мономах кинээс буолбут (1113—1125 сс.).
* 1122 — Византия императора Иоанн II Комнин печенегтары кыайбыт.
# Расанан көрөн туоратыыны-атаҕастааһыны суох гынар иһин охсуһуу күнэ

Раасанан көрөн туоратыыны-атаҕастааһыны суох гынар иһин охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ (ХНТ тылларынан: араб. اليوم الدولي للقضاء على التمييز العنصري, ‎исп. Día Internacional de la Eliminación de la Discriminación Racial, нууч. Международный день борьбы за ликвидацию расовой дискриминации, фр. la Journée internationale pour l'élimination de la discrimination raciale) — сылын ахсын кулун тутар 21 күнүгэр бэлиэтэнэр. 1966 сыллаахха ХНТ Сүрүн Ассамблеята бэлиэтиир туһунан быһаарыы ылыммыта (резолюция № 2142 (XXI)). Бэлиэтииргэ ЮАР-га буолбут дьалхаан күнүн талбыттара: бу күн 1960 сыллаахха эйэлээх демонстрацияҕа тахсыбыт 69 киһини полициялар өлөрбүттэрэВ связи с этими событиями в ЮАР 21 марта отмечают День прав человека, который в большинстве стран проводится 10 декабря.</ref>. Бу күн, сөп түбэһэн хаалбытынан, 1981 сыллаахха АХШ-ка афроамериканеһы Линч "суутунан" өлөрбүттэрэ.
ХНТ генеральнай сэкиритээрэ 2006 с. бу күҥҥэ анаммыт тылыгар раасанан туоратыыны утары охсуһуу ситиһиитэ көннөрү дьонтон тутулуктааҕын эппитэ: кинилэр көннөрү олоххо көстөр расизмы төһө утарсалларыттан.
# The Carpenters

The Carpenters диэн 1968 c. Дауни к. (Америка Холбоһуктаах Штааттара) тэриллибит поп бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Richard Carpenter (ырыаhыт) уонна Karen Carpenter (дарбыйа, ырыаhыт).

# The Carpenters
## Студия альбомнара

* Ticket to Ride (1969)
* Close to You (1970)
* Carpenters (1971)
* A Song for You (1972)
* Now and Then (1973)
* Horizon (1975)
* A Kind of Hush (1976)
* Passage (1977)
* Christmas Portrait (1978)
* Made in America (1981)
* Voice of the Heart (1983)
* An Old-Fashioned Christmas (1984)
* Lovelines (1989)
* As Time Goes By (2001)
# Антибиотик

Антибиотик диэн бактерияны өлөрөр эбэтэр бактерия чыыһылата улаатыытын тохтотор эмп буолар. Пеницилин диэн биир ордук тарҕаммыт антибиотик буолар. Бастаан антибиотиктар 1939 сылтан атыыланар буолбуттар. Антибиотик вируһу тохтотор кыаҕа суох.
Билигин учуонайдар бактериялар антибиотикка ылымтыата суох буолуо уонна өссө күүстээх буолуо диэн куттаналлар. Ол аата антибиотигы утарылаһыыта улаатар диэн ааттанар. Антибиотигы бэрээдэгэ суох тутуннахха билигин даҕаны оннук буолуон сөп. Ол аата бактерия ол антибиотиктарга тутулумтуо уолар уонна өлбөт. Өссө даҕаны тарҕанар уонна оннук же антибиотик сатаан ылбат.

# Антибиотик
## Историята

Антибиотик диэн аат бастаан 1942 сыллаахха туттуллубут
Билигин медицина химията сайдыытынан урукку антибиотиктар уларытыллыбыт сайдыбыт буолаллар.

# Антибиотик
## Туттуута

Сорох бактериялар сорох эрэ антибиотиктарга өлөллөр. Ыарыһахтар ханнык антибиотигы ылаллара төрүтүттэн тутулуктаах. Ол иһин антибиотигы туттарга бырааһы кытта кэпсэтэн баран туттар наада. Быраас ону тэҥэ побочнай эффектарын эмиэ көрүөн сөп уонна туох эмит таҕыстаҕына ыарыҕах эмтэнэр былаанын уларытыан сөп.
Антибиотик вирустары өлөрбөт, ол иһин вирус ыарыыны эмтииргэ көмөтө суох. Ыарыһах вирус дуу бактерия дуу төрүттээх ыарыытын быһаарыахха наада - ол аата син биир бырааска бара сылдьыахха наада.
# Афанасьев Георгий (Егор) Васильевич (Суон Кинээс Сиэнэ)

Афанасьев Георгий (Егор) Васильевич – Суон Кинээс Сиэнэ (1899-1928) — Саха Сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥ бастаанньыт.
Г.В. Афанасьев Арҕаа Хаҥалас дуу, Илин Хаҥалас дуу киһитэ. Баай ыалтан төрүттээҕэ аатыттан да биллэр. Кини туһунан билигин Покровскай музейын архивыгар баар Н. Гордеев ахтыыта бэрт кылгастык бэлиэтээн аһарар.
Г.В. Афанасьев үрүҥ повстанчествоҕа холбоспут төрүөтүнэн 1922 с. кулун тутар саҥатыгар Покровскайтан П.М. Крылов диэн хамандыыр II Дьөппөн нэһилиэгэр баран 20-чэ туох да буруйа суох дьону кыргыбыта буолбута. «Образцовай карательнай рейдэ» кэмигэр Крылов этэрээтин дьоно мас эрбии турар дьону, ойбоҥҥо сүөһү уулата турар оҕонньору, оскуола учууталын, таҥара дьиэтигэр үлэлиир аҕабыты, офицер уолун кытары уо.д.а. барыта 20-чэ буруйа суох дьону кыргыбыттара. Нөҥүө күнүгэр бу ынырык дьулаан быһыы улууһу биир гына тарҕаммыт, иһиллибит. Бэрт түргэнник олохтоох нэһилиэнньэттэн үрүҥ этэрээттэрэ тэриллэн киирэн бараллар. Ол курдук, үрүҥ этэрээттэрин хамандыырдарынан Н.ф. Дмитриев – Кэлэҕэй Дмитриев, С.И. Михайлов – Кырсаан Уола, Е.Е. Старостин – Урдус кулуба Уола, И.Г. Кириллов (16 саастааҕар), С.А. Широких, Г.В. Афанасьев – Суон Кинээс Сиэнэ. Бу туһунан Н. Гордеев ахтыытыгар суруллубут.
Г.В. Афанасьев этэрээтэ үрүҥнэр Соҕурууҥҥу бөлөхтөрүгэр сылдьыбыт. Н.Ф. Дмитриевы – Кэлэҕэй Дмитриевы бэйэтин саллааттара өлөрбүттэрин кэнниттэн кини этэрээтин Г.В. Афанасьев салайбыт. Устунан тупсууга киирэн амнистияламмыттар. Г.В. Афанасьев олоҕо, охсуһуута билигин чуолкай биллибэт, чинчиллэр кэриҥнээх.
П.В. Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыбыт. Ол кэнниттэн суорума суолламмыт.
1999 сыллаахха реабилитацияланан үтүө аата тиллэн норуотугар төннүбүтэ.
# Хайааһын-турук туохтуурдара (тыл)

Хайааһын-турук туохтуурдара — туохтуур саамай улахан уона сүрүн арааһа буолаллар (Л. Н. Харитонов ааҕыытынан, 1576 аҥаардас төрүт олох баар).
Балар туохтуур биллэрэр сүрүн кыаҕын, бары кырамаатыкалыы бэлиэлэрин илдьэ сылдьаллар. Ис хоһооннорунан хас да бөлөххө хайдаллар: хайааһын туохтуурдара, хамсааһын туохтуурдара, турук туохтуурдара уонна иэйии туохтуурдара (чувство).
Хайааһын туохтуурдара хайааччы (субъект) атын барамайга дьайарын көрдөрөллөр: (быаны) быс, (тиити) кэрт, (ынаҕы) ыа. Хамсааһын туохтуурддара хайааччы биир миэстэттэн атыҥҥа сыҕарыйыытын бэлиэтииллэр: кэл, уһун, түс, дойдулаа. Оттон турук уонна иэйии туохтуурдара хайааччы ис-тас туругун (физиологическай, психичэскэй, физическэй уларыйыыларын), иэйиитин биэрэллэр: мөлтөө, түөһэй, улаат, синньээ, хоргут, симитин, таптаа, сир.
# United Airlines

United Airlines — Аан Дойдуга биир улахан уонна сүрүн авиахампаанньа. Чикаго куоратка базаланар.
# Палеоген

Палеоген периода. Геология периода, геохронология шкалатыгар кайнозой кэннитэн бастакы. 66 мөлүйүөн сыл нөҥүө саҕаламмыта, 23,03 мөлүөн сыл нөҥүө бүппүтэ. 42,97 мөлүйүөн сыл салҕаммыта.
Палеоген иккис аҥарыгар сир климата билиҥҥигэ маарыҥныыр буолбута, полюстарга ирбэт муус баар буолбута.
Бу периодка рептилиялар олохтон туораабыттарын кэннэ үүтүнэн иитээччилэр күүскэ сайдыбыттара. Сымыыттааччылар уонна плаценталаахтар киэҥник тарҕаммыттара.
Салгыҥҥа улахан кутуруктаах тииһэ суох көтөрдөр тарҕаналлар. Сүүрэр көтөрдөр үөскээбиттэрэ. Сибэккилиир үүнээйилэр уонна үөннэр-көйүүрдэр эгэлгэлэрэ элбиир.
Байҕалга уҥуохтаах балыктар сайдаллар. Судургу кииттэр үөскүүллэр.
Палеоген үс эпохаҕа бытарыйар:
    Палеоцен 10,1 мөлүйүөн сыл салҕаммыта
    Эоцен 16,9 мөлүйүөн сыл салҕаммыта
    Олигоцен 13,4 мөлүйүөн сыл салҕаммыта
# Узбек тыла

Узбек тыла (Oʻzbek tili эбэтэр Oʻzbekcha официальнай Латыын бичигэнэн; Ўзбек тили эбэтэр Ўзбекча Кириллицанан ; أۇزبېك تیلی Арааб бичигинэн) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Узбекистан ил тыла. Төрүөҕүттэн саҥарааччы ахсаан 40 мөл. Узбектар тылынан саҥараллар.

# Узбек тыла
## Бичигэ

1928 сыл диэри узбек тыла арааб бичигин туттара. 1928 сыллаахтан 1940 сыл диэри латыын алпабыыта туттуллар буолбута. Онтон 1940 сыллаахтан 1992 сыл диэри кириллицанан суруллара. 1992 сыллаахха Узбекистаҥҥа латыын алпабыытыгар төннүллүбүтэ, ол гынан баран билигин икки бичик туттуллар - латыынны уонна кириллица. 1928 сыллаах латыын бичигиттэн олус атын, диакретическай знактар туттуллубаттар. Киргизияҕа уонна Таджикистаҥҥа олорор узбектар кириллицанан тутталлар, онтон Афганистааҥҥа баар узбектар - арааб бичигинэн.

# Узбек тыла
## Араас алпабыыттары тэҥнээһин

Аллараа араас бириэмэҕэ баар буола сылдьыбыт бичиктэри тэҥнээһин.
* Кириллицаттан киирбит Ё ё, Ю ю, Я я буукубалар аныгы латыын алпабыытыгар маннык суруллаллар Yo yo, Yu yu, Ya ya.
* Кириллицаттан киирбит Ц ц маннык суруллар: Ts ts эбэтэр S s.
# Таҥара итэҕэлэ

Таҥара итэҕэлэ (атын ааттара Тэҥриизм, Тэҥрианизм, Тэҥридьилик) диэн былыргы түүрдэр уонна монголлар итэҕэллэрэ. Күөх халлааҥҥа үҥүү. Сахалыы тыл-Таҥара (Бог), бу тыл атын омуктуу Тенгри диэн өйдөбүллээх эбэтэр түүрдүү Tenri диэн тылтан олохсуйбут. Бу тыл сүрдээх дирин ис хоhоонноох сүдү тыл, учуонайдар этэллэринэн бу үөрэххэ оло5уран элбэх атын тус туспа уөрэхтэр уөскээбиттэр дииллэр. Ол курдук былыр үйэ анараа оттүтүтэр Кытай дойдутугар Ар5аанны Чжоу диэн динаастийа эмиэ бу үөрэххэ сүрдээх майгынныыр таҥара үөрэ5э баар эбит. Аата 天理（Tianli) диэн (халлаан ыйаа5а). Эмиэ тенгриизмҥа майгынныырдыы тү8рт хайысханы этэр туспа бэлиэлэрдээх.Ол курдук: Халлаан күөх дракон(Илин),үрүн тигр(Ар5аа), кыhыл феникс (Со5уруу),хара мо5ой -черепаха (Хоту), бу курдук түөрт бэлиэ тенгриизмна эмиэ хайысханы быhаарар өйдөбүллээхтэр. Тенгриизма икки cүрүн бэлиэлэр бааллар, ол курдук: тү8рт хайысханы быhаарар бэлиэлэр ол таhынан биир сүрдээх сүрүн бэлиэ Аал Луук Мас буолар. Yгүс киhи сыыhа өйдөбүлүнэн Күҥҥэ үнүү итэ5эл буотах дииллэр, кун эмиэ анардас тенгриизм биир туспа бэлиэтэ диэн өйдууллэр,ол сыыhа Кун буолла5ына сурдээх сүдү күүстээх буолла5а,сахалар баарбыт тухары күннэ үнэн кэллэхпит. Онон Tengri диэн тыл өйдөбүлэ анардас күөх халлаанна үнүү буолбатах, ити тыл өйдөбүлэ халлаан диэн, ол да буоллар, халлаан диэн тылынан кинилэр күөх халлааны быhаарбатахтар бу тыл сүрүн өйдөбүлэ КYН буолар.
Таҥара итэҕэлэ диэн сахалар үөрэхтэрэ ааттанар. Таҥ, таҥар диэн сахалыы хомуй диэн суолталаах. Саҥа үгэстэри үөскэтинии таҥара диэн ааттанар. Саҥа үгэстэри үөскэтиннэххэ сайдыы кэлэн иһэрин биллэрэр.
# Никаноров Виктор Иванович

Никаноров Виктор Иванович — саха мелодиһа, дыраама артыыһа.
1934 сыллаахха төрөөбүт. Ийэтэ үс саастааҕар, аҕата сэриигэ өлөннөр аҕатн бииргэ төрөөбүт убайыгар Антон Павлович Никаноровка иитиллибитэ. Наахара сэттэ кылаастыаах оскуолатын бүтэрэн баран Майаҕа орто оскуоланы бүтэрбитэ. 1957 сыллаахха Дьокуускайга музыка-дыраама тыйаатырыгар бастаан хуор онтон дыраама артыыһынан үлэлээбитэ.
1958 с. М. Ефимов "Табалаах" диэн хоһоонугар бастакы ырыатын айбыта. Б. Тобуруокап "Морус оҕонньор" диэн остуоруйатыгар хас да хоробуот, кыыллар-көтөрдөр ыраларын мелодияларын суруйбута. 1977 с. көрбөттөр уопсастыбалырын Култууратын дьиэтигэр дириэктэрдээбитэ. 1989 с. биэнсийэҕэ барбыта.
5 ырыата "Мелодия" фирма таһаарар грампластинкаларыгар тахсыбыттара. Дьокуускайдааҕы телерадио пуондатыгар үгүс ырыалара суруллубуттара.
1994 сыллаахха 60 сааһын туолуутугар "Аргыстарым — айар ырыаларым" диэн дьоҕус ырыанньыга 3 тыһ. экз. тахсыбыта.
# .fj

.fj диэн Фидьи үрдүк таhымнаах ил домена.
# Партизан орто оскуолата

Нэһилиэккэ оскуола диэн суоҕа. Аан бастаан 1930 сыллаахха 1 кылаас аһаллыбыта. Оскуола “Хаҥас уола” диэн киһи саха балаҕаннаах нууччатын дьиэтэ этэ. Ыксатыгар эмиэ саҥа тэриллибит “Чомоорко” коммуна чилиэннэрэ, Сэкиирэп баай улахан саха балаҕаннаах нууччатын дьиэтигэр бэрт элбэх дьукаах буолан, ыга симсэн олороллоро.
Бастакы учуутал Василий Авксентьев этэ, кинини кулаак уола диэн ууратан кэбиспиттэр. “Хара былыт” диэн сиргэ олороллоро. 1931-32 үөрэх дьылыгар оҕолору Лазарь учуутал үөрэппитэ, кини кэнниттэн Сивцев И.Н. учууталлыы кэлбит. 1932-33 үөрэх дьылыгар 3 кылааска учууталынан Анна Яковлевна Туласынова кэлбит, бу кэмҥэ саҥа улахан оскуола тутуута саҕаламмыт.
# Кирсанова Клавдия Ивановна

Кирсанова Клавдия Ивановна (1887—1947) — Саха сиригэр көскө олоро сылдьыбыт өрөбөлүссүйэниэр дьахтар, аан дойдуга хомуньуус хамсааһынын биллиилээх диэйэтэлэ.
Емельян Ярославскай иккис кэргэнэ.
1888 сыл кулун тутар 20 күнүгэр Нижегородскай күбүөрүнэҕэ собуот сулууспалааҕын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт (сорох сиргэ ыйылларынан 1887 сыл кулун тутар 16 күнүгэр).
Кирсанова хаайыыларга уонна хаатыргаҕа хас да сыл олорон баран Саха сиригэр 1913 с. "на вечное поселение" диэн көскө ыытыллыбыт. Бастаан Павловскайга олохсуппуттар, онтон 2014 с. Дьокуускайга көһөрбүттэр, онно типографиҕа үлэлии киирбит уонна Ярославскайдыын аан бастаан билсибит.
1917 сыллаахха Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн саас борохуотунан Дьокуускайтан барбыта. 1922 сыллаахтан Свердлов аатынан Хомуньуус университетин ректорын солбуйааччы. 1929 сыллаахха Аан дойдутааҕы Ленин оскуолатын тэрийбитэ уонна салайбыта.
Кэлин Саха сиригэр үстэ кэлэ сылдьыбыта биллэр. Онтон биирэ Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр хомуньуус баартыйа Киин кэмитиэтин лиэктэрин быһыытынан, уонна бүтэһигин 1947 с. өлүөн аҕай иннинэ Саха АССР үбүлүөйүгэр сылдьыбыта.
1947 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр 60 сааһыгар өлбүтэ.

# Кирсанова Клавдия Ивановна
### Сыдьааннара

* Кыыһа — Ярославская (Губельман) Марианна (1915—2003), скульптор; кинооператор Роман Кармен кэргэнэ, онтон ССРС Испанияҕа полпреда Марсель Розенберг (1896—1938) кэргэнэ буола сылдьыбыта.
** Сиэнэ — Роман Кармен (1933—2013), режиссёр, оператор.
* Уола — Ярославскай Владимир Емельянович (1922—1947), лётчик-истребитель, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа.
* Уола — Ярославскай Фрунзе Емельянович (1924—1983), лётчик-истребитель, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа. Авиация генерал-майора.
** Сиэнэ — Ярославскай Александр Фрунзевич (1949—1979), корреспондент.
1927 сыллаахтан Ярославскайдарга Болгария хомуньуустарын Карастояновтар оҕолоро иитиллибиттэрэ.

# Кирсанова Клавдия Ивановна
### Аатын үйэтитии

Кини аатын Дьокуускай куорат Оробуочай городокка баар уулуссата сүгэр. 1968 с. атырдьах ыйын 15 Дьокуускай куорат норуотун дьокутааттарын сэбиэтэ 465№ быһаарыытынан Севернай уулусса сорҕото кини аатынан ааттаммыта.
* ↑ Н.Н. Тихонова, А.Н. Зедгенидзева, М.Н. Иванова, Т.И. Купоросова и др. Имена на улицах Якутска. Выпуск 4. биобиблиографический справочник. — 4-е, переработанное. — Якутск: Офсет, 2022. — С. 179-181. — 697 с. — 69 экз.
# Тыймыыт

Тыймыыт (лат. Salamadrella keyserlingi, нууч. Сибирский углозуб) — Саха сиригэр барытыгар тарҕаммыт көрүҥ, хотугу байҕаллар эрэ кытылларыгар суох. Сэдэхтик көстөр.
Саха сиригэр 13 см дылы улаатар, ыйааһына 8,7 г тиийэр.

# Тыймыыт
## Өссө маны көр

* Күлгэри

# Тыймыыт
## Ылыллыбыт сирэ

Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б. И. Сидоров, М. М. Тяптиргянов. — Якутск: Бичик, 2004. — 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
# Two Paddocks

Two Paddocks диэн арыгы уонна пиибэ оҥорон таһаарар Саҥа Зеландия улахан монополист тэрилтэтэ буолар. Бу тэрилтэ Сэм Нилл 1993 сыллаахха арыйбыта. Бу тэрилтэ Юрскай Парк диэн киинэ5э улахан спонсор этэ.
# Багаама Холбоһуга

Багаама арыылара (Багаамалар, Баҕаама Холбоһуга, ааҥл. The Bahamas) диэн Кариб байҕалын хоту өттүгэр баар ааҥыллыы саҥалаах дойду. Иэнэ 14 000 км², олохтоохторун ахсаана 330 тыһыынча кэриҥэ.
# Сири холлоҕос

Сири холлоҕос — улахан сири иһит, туос да, мас да буолара үһү, билиҥҥитинэн уһаат диэххэ сөп. Былыр суораты, тары хаһаанарга туттуллара.

# Сири холлоҕос
## Өссө маны көр

* Симэхтээх симиир
* Симэхтээх сири көҕүөр иһит
* Таһыар-көҕүөр
* Сири ыаҕас
* Сири чабычах
* Симиир
* Кылырҕастаах сири холлоҕос
* Симиирчэх
# Скотти Дьо Уивер

Скотти Дьо Уивер (ааҥл. Scotty Joe Weaver), 18 саастаах оҕо, кулун тутар 22, 1986 төрүөх - 22 От ыйа, 2004 сыллаахха өлбүт, Бэй Минетт, Алабама, АХШ.
Гей буоларын билэннэр ыаллыы олорор дьон оҕолоро ыттыы өлөрбүттэрэ. Өлөрбүт ньымалара: хабарҕатын быһыы, 18 быһаҕынан анньыы, үрдүгэр бензин ыһан баран уоттааһын.
Өлөрбүттэр: 2 уол олохторун тухары хаайыыга, 1 кыыс 20 сыл хаайыыга (өлөрүөххэ диэн 2 уолга сүбэ биэрбит, ол эрэн өлөрөргө кыттыспатах).
Бу сидьиҥ быһыы буолбутунан сибээстээн Гей бар кыра куоратка диэн документальнай киинэ уһуллубута.
# Хаппар

Хаппар — араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах курга баана эбэтэр сүгэ сылдьыллар дьоҕус, кыра суумка.

# Хаппар
## Көрүҥнэрэ

* Сарыы хаппар — олус кэрэ ойуулаах-дьарҕаалаах буолар.
* Хабах хаппар — хабаҕы имитэн, таҥаһынан, сарыынан бүүрүктүүллэр, айахтыыллар.
* Балык тириитэ хаппар — сүлүллэр тириилээх өрүс улахан балыгын тириитин таҥастаан тигэллэр.
* Инньэлик
# Өктөм нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Өктөм нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өктөм.
Улуус кииниттэн 35 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 2 477 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Өктөм — 2 002, Чапаево — 475 киһи.

# Өктөм нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Попов Григорий Андреевич (1887—1942) — историк, краевед.
    Николаев Михаил Ефимович (1937 с. сэтинньи 13 к. төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы президенэ (1992—2002).
    Новиков Анатолий Георгиевич (1942 с. атырдьах ыйын 5 к. төр.) — философия билимнэрин доктора, профессор.
    Лиханов Владимир Иванович (27.07.1948—27.07.2003) — филология билимнэрин кандидата.
# Һеллоуин

Һеллоуин (Halloween) диэн Америка бырааhынньыга, алтынньы 31 ылыллар. Samhain диэн кельт бырааhынньыгыттан уонна христиан итэҕэлин Бары айыылар ытык күнэриттэн төрүттээх. Хоту Америкаҕа бу бырааhынньыгы ылыы үгэhин Ирландия иммиграннара XIX үйэ ортотугар аҕалбыттара.
Кэнники кэмҥэ Америка култуурата киинэ нөҥүө тарҕанан уонна Американы кытта доҕордоһор дойдуларга эмиэ тарҕаммыт бырааһынньык буолар, ол курдук Дьоппуон, Соҕуруу Кэриэйэ, Германияҕа, Францияҕа, Сингапурга, Аустралияҕа, Улуу Британияҕа, Скандинавияҕа, Украинаҕа, Эстонияҕа, Литваҕа, Монголияҕа, Малайзияҕа, Бразилияҕа, Чилига, Аргентинаҕа, Мексикаҕа, Испанияҕа ыытыллар.
Саха Сиригэр түүҥҥү кулууптарга масштабнай дискотекалар буолаллар.
Былыргы сахаларга Алтынньы 31 күнэ дьыл ыпсыыта диэн ааҕыллар, онно хара күүстэр күүһүрэллэр диэн буолар.
# Өнөр нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Эһэлээх.
Улуус кииниттэн 35 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 613 киһи (2007 сыл).

# Өнөр нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

    Копырин Николай Захарович (1923 с. ахсынньы 5 к. төр.) — филология билимин кандидата, литературовед, критик. Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
    Бубякин Иван Афанасьевич (1932 с. ыам ыйын 29 к. төр.) — саха биллиилээх мелодиһа.
    Захарова Агафья Еремеевна (1944 с. олунньу 9 к.) — филология билимин кандидата.
# Богемия

Богемия (чх Čechy, ниэм. Böhmen, лат. Boiohaemum, Bohemia, бойдар дойдулара) — Киин Эуропа былыргы уобалаһа, билиҥҥи Чехия сирэ.
Билигин Богемия Моравияны уонна Чех Силезиятын кытта Чехия састаабыгар киирэр.
# Карловы Вары

Карловы Вары эбэтэр Ка́рлови-Ва́ри (чх Karlovy Vary), эрдэтээҥи аата — Карлсбад (ниэм. Karlsbad — Чехия Республикатыгар баар курорт. Богемия арҕаа өттүгэр Огрже, Ролава уонна Тепла өрүстэр силлиһэр сирдэригэр турар куорат. Нэһилиэнньэтин ахсаана: 49 864 киһи (2014 сыл.) Карловы Вары эмтээх минеральнай ууларынан аатырбыт дьүүктэлэрдээх. Маны таһынан үгүс айанньыт сэргии көрөр тутуулардаах.

# Карловы Вары
## Былыргы тутуулара
### Гёте башнята

Гёте башнята 1889 сыллаахха тутуллубут Карловы Вары баар саамай былыргы башня. Башня үрдүттэн Карловы Вары куорат уонна тула сытар кэрэ көстүүлэри кэрэхсии көрүөххэ сөп.

# Карловы Вары
## Былыргы тутуулара
### Бечов-над-Теплой

Былыргы замок уонна куорат Чехия арҕаа өттүгэр сытар, Карловы Варыттан 25 биэрэстэ тэйиччи. Романтическай замок уонна былыргы кириэппэс - историческай пааматынньык быһыытынан сыаналанар.

# Карловы Вары
## Былыргы тутуулара
### Гейзернай колоннада

Карловы Вары саамай биллэр-көстөр дьүүктэтэ. 2 биэрэстэ дириҥтэн +72…+73°С итии эмтээх уу өрө тыган тахсар.

# Карловы Вары
## Былыргы тутуулара
### Дворжак садтара

Антонин Дворжак аатынан Дворжак садтара — дьоҕус гынан баран олус кэрэ парк Карловы Вары киинигэр баар.

# Карловы Вары
## Былыргы тутуулара
### Ян Бехер түмэлэ

«Бехеровка» диэн аатынан биллэр итирдэр утаҕы оҥорбут фармацевт аатынан түмэл.
# Маймаҕа (Нам улууһа)

Маймаҕа. Нам улууһугар Хатырык нэһилик иһинээҕи муниципальнай тэрил.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 157 киһи (2007 г.). Улуус кииниттэн 42 км. хоту диэкки сытар.

# Маймаҕа (Нам улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Остуос

Остуос (нууч. стос) - хаарты оонньуутун арааһа, сүүйүүлээх судургу оонньуу.
XIX үйэҕэ Арассыыйаҕа сүрдээхтик тарҕаммыт буолан классик-суруйааччылар айымньыларыгар киирбит: Пушкин "Пиковая даматыгар", Лермонтов "Маскарадыгар". Высоцкай биир ырыатыгар ахтыллар.
# Лукина Марианна Михайловна

Лукина Марианна Михайловна - саха живописеһа.
1961 с. олунньу 23 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт. 1981 с. Москубатааҕы 1905 сыл кэриэһин аатынан уус-уран училищены, 1991 с - Москубатааҕы Суриков аатынан уус-уран институут станковай живопиһын салаатын бүтэрбит.