yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Титаник

Титаник Англия пассажирдары таһар хараабыла. Белфаст куоракка Харланд энд Уолф хампанньа Уайт Стар Лайн хампаанньаҕа туппута.
Айанныан иннинэ дьоннор сатаан тимирбэт хараабыл диэн толкуйдуур этилэр.

# Титаник
## Тимириитэ

1912 сыл муус устар 14 күнүгэр киэһэ 11:40ҥҥа Титаник бастакы айанын ортортугар Атлантическай океаҥҥа айсберы кытта охсуспута. Айсберг хараабыл түгэҕин алдьаппыта, ол иһин Титаник икки чаас сүүрбэ мүнүүтэнэн тимирбитэ.
Тимирэн иһэн икки аҥы хайдыбыта. 1500 киһи өлбүтэ, 705 киһи тыыннаах хаалбыта. Сэрии буолбатах бириэмэтигэр тимирбит хараабыллартан биир улахан тимирии буолбут.
Тоҕо бачча элбэх киһи өлбүт диир буоллахха спасательнай шлюпкалар аҕыйах эбит. Бастаан шлюпкаларга оҕолору уонна дьахталлары олордубуттар, уонна бастакы класс пассажирдарын.
Атын биричиинэтэ диэн хараабыл радиота арахсыллан сылдбар эбиттэр, ол иһин ол миэстэ аттыгар баар атын хараабыллар тимирии туһунан истибэтэхтэр.

# Титаник
## Дьайыыта

"Титаник" тимириитэ араас хараабыл быраабылаларын уларыппыт. Оннук хайаан да барыларыгар тиийэр шлюпкаҕа миэстэ баар буолулуохтаах, уонна хайаан да хараабылларга радио аттытыгар киһи наар баар буолуохтаах.

# Титаник
## Булуу

Титаник тимирбит корпуһа 1985 сыллахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр франко-американскай хамаанда булбут. Ол хамаанданы Роберт Баллард уонна Жан-Луи Мишель дьаһайбыттар.

# Титаник
## Культураҕа дьайыыта

Титаник тимириитин туһунан устуройа араас киинэлэргэ кубулуйбут. Ордук биллэр киинэтэ - Кейт Уинслет уонна Леонардо ДиКаприо оруоллардаах 1997 сыллаах 11 Оскары ылбыт Джеймс Камерон уһулбут "Титаник" киинэтэ буолар.

# Титаник
## References

* ↑ http://www.snopes.com/history/titanic/unsinkable.asp
* ↑ http://www.nationalgeographic.com/media/world/9607/titanic.html
* ↑ Brett, Allan. Radio Story.
# Науру

Науру (Nauru) диэн Чуумпу океан биир арыыта буолар. Аан дойду ордук кыра дойдуларыттан биирдэстэрэ. 21 км туоралаах. 15 тыһ. киһи олохсуйан олорор. Дойду дьаhалтата Ярен оройуоҥҥа баар (де факто - дойду киинэ).

# Науру
## Экономиката

Науру биир ордук сайдыылаах дойду буолар, дьон орто хамнаһа 30 000 долларга тэҥнэһэр, онтон науру инвестицията АХШ курдук дойдуга улахан барыс аҕалар. Кэнники кэмҥэ тайфуннартан ынырык элбэх ночоот буолар, дойду бүддьүөтэ сытарыйар кыахтанна. Эбиитин кризис кэлэн дойду үрдүнэн үлэтэ суохтар ахсааннара 12% элбээтэ.

# Науру
## Дьоно

Науру элбэх омук олорор дойдута. Манна элбэх кытайдар, индонезиялар, аустралиялар олороллор. Төрүт олохтоох омук — наурулар буолаллар.
# Мэҥ

Мэҥ (темная родинка мед. - невус) — төрүөхтэн эбэтэр олорор бириэмэҕэ үөскээбит тириигэ пигменнаах үөскээһин. Араас өҥнөөх буолуон сөп: коричневай, хара, кыһыл, фиолетовай уонна да атын. Тирии таһымыгар эбэтэр тирии таһымыттан үрдэтиллибит буолуон сөп.
Мэҥ дьоҥҥо бары кэримиҥэр баар курдук. Медицина этэринэн сирэйгэ баар буолааччыта ордук тарҕаммыт.
Саҥа төрөөбүт оҕолорго суох буолааччы, ол гынан баран бастакы сыл устата үөскүүллэр. Быраастар ону чахчыта мэҥнэрэ олус кыра буоланнар көстүбэттэр дииллэр. Гормон үлэтин быһыытынан ордук половой сайдыы бириэмэтигэр тахсаллар. Көстөр-көстүбэт мэҥнэр хараараллар, кээмэйэ улааталлар. Мэҥнэр бэриэмэннэй дьахталларга тахсаллар, уонна урукку мэҥнэрэ улааталлар уонна өҥүн уларыталлар.

# Мэҥ
## Мэҥ үөскүүр биричиинэлэрэ

Тириигэ пигменнай клеткалар дерма уонна эпидермис икки ардытыгар үөскүүллэр. Биричиинэтэ араас буолуон сөп:
* Удьуордааһын. Киһи ДНКтыгар суруллубут буолуон сөп.
* Күн уота уонна ультрафиолетовай сыралыйыы. Күн аннытыгар наһаа уһуннук сырыттахха тириигэ меланин үөскүүр, онтон мэҥ тахсар.
* Гормон уларыйыылара. Гормоннар сыыһа бардахтарына (стресс, ыарыы, төрөөһүн уонна да атын) урукку мэҥ сүтүөн сөп, эбэтэр саҥа баар буолуон сөп.
* Радиация, рентген сыралыйыылара, вирустар эбэтэр араас бааһырыы. Барытыттан пигментированнай килиэккэлэр эпидермиска хамсыахтарын сөп.

# Мэҥ
## Мэҥ арааһа

Мэҥ икки улахан арааска бытарытыахха сөп:
1. Сосудистай мэҥнэр. Маннык уларыйыылар хаан каппилярдарын уларыйдахтарына тахсар.
2. Пигмент мэҥнэр. Меланин аһары элбэх буоллаҕына тахсар.
Ону тэҥэ мэҥи төрөүҕүттэн баарга уонна үөскээбит мэҥҥэ араарыахха сөп.

# Мэҥ
## Мэҥ куттала

Араас дьайыы кэнниттэн (ол курдук ультрафиолет, механическай бааһырыы уонна да атын) пигменнаах мэҥ меланомаҕа кубулуйуон сөп. Меланома - биир ордук ыарахан ыраак көрүҥэ буолар.
Наар травмаланыан сөптөөх сиргэ баар буоллаҕына (ол курдук, атах уллуҥар, талияҕа эбэтэр саҕахха) бырааһы кытта кэпсэтэн мэҥи суох оҥорор сүбэ баар.

# Мэҥ
## Мэҥи суох оҥоруу ньымалара

- лазер көмөтүнэн;
- убаҕас азот көмөтүнэн;
- электрическай туок көмөтүнэн;
- радиохирургия эбэтэр хирургия ньымаларынан.
Наадалаах ньыманы уопуттаах быраас мэҥи үөрэтэн баран быһаарыан сөп.

# Мэҥ
## Ссылки

* Многообразие невусов Фото и описания типов невусов в Буднях дерматолога
* Родимые пятна
# Борятинскай Иван Петрович

Борятинскай Иван Петрович - 1668 сылтан 1671 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Голенищев-Кутузов Иван Федорович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Волконскай Иван Петрович анаммыт.

# Борятинскай Иван Петрович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Эльгэ

Эльгэ бөһүөлэк. Өймөкөөн улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 90 км. арҕаа диэкки Эльгэ үрэххэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 400 киһи (2007 сыл), 1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 1495 киһи этэ.

# Эльгэ
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Бырыһыан

Бырыһыан (лат. «pro centum» - сүүскэ) — сүүс гыммыт биир өлүүскэтэ. (%) бэлиэнэн бэлиэтэнэр. Туох эрэ өлүүскэтин көрдөрөргө туттуллар. Холобур, 500 киилэттэн 17 % диэн 5 киилэлээх 17 өлүүскэтэ, ол аата 85 кг. Маннык эмиэ туттуохха сөп: 500 киилэ 200 бырыһыана 1000 кг тэҥнэһэр.
* 0 % = 0;
* 0,07 % = 0,0007;
* 45,1 % = 0,451;
* 100 % = 1;
* 200 % = 2.

# Бырыһыан
## Өссө маны көр

* Промилле
# Бэчимэ

Бэчимэ — аат. муҥханы, оҥочону тардар уһун, бөҕө быа.
# «Киев көмүскэлин иһин» мэтээл

«Киев көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. олохтоммут.
Быһа холоон 107540 киһи наҕараадаламмыт.
# Суфизм

Суфизм (арабтыы تصوّف‎-) диэн Ислам дьиктигэ итэҕэйиилээх сүүрээнэ. Үөрэх эбэтэр үгэс диэн быhаарыллар. Суфизмы тутуhааччы суфи эбэтэр дервиш дэнэр.
# Киһи сүрэҕэ

   Киһи сүрэҕэ-суптугур быһылаах,көҥдөй былчыҥ орган. Сүрэх көҥдөйө икки сүрэх ытарҕатыгар уонна икки кутуйатыгар арахсар. Сүрэх хаҥас ытарҕата уонна кутуйата холбуһуктара "артериальнай сүрэх" үөскэтэллэр. Сүрэх уҥа ытарҕата уонна кутуйата холбоһуктара "венознай сүрэх" үөскэтэллэр. Сүрэх тардыытын аата систола, босхо барааhынын аата-диастола.

# Киһи сүрэҕэ
### Киһи сүрэҕин быһыыта хас киһи аайы тус-туспа көрүҥнээх. Сурэх быһыыта киһи сааһыттан,     доруобуйутунан, этиттэт хааныттан тулуктаах. Улахан киһи сүрэҕин уһуна 10-15 см, кэтитэ 8-11 см уонна иннин, кэннин размера 5-8.5 см. Сүрэх ыйааһына эр дьоҥҥо 332 г. онтон дьахтарга 253 г.
#### Хаан биир эрэ хайсаннан барарыахтаах, эбэтэр сүрэх ыыппыт хаана төттөрү кэлэн сүрэҕи хаанынан толоруо этэ. Хаан биир хайысхаҕа барарыгар кылаапан диэн анал сэп баар, ол кылаапан хааны ыытар эбэтэр бүөлүүр. Хаҥас ытарҕа уонна кутуйа икки ардытыгар баар кылаапан аата двухстворчатай кылаапан диэн. Уҥа ытарҕа уонна кутуйа икки ардыгар баар кылаапан аата трехстворчатай кылаапан диэн, кини үс лепистоктан тутулуктаах. Сүрэххэ өссө артериальнай уонна тыҥа кылааппаннара баар.

Сүрэҕи харыстааһын. 1 – Табаҕы тардыма. 2 – Аскын көрүнэ сырыт. Кини араас буолуохтаах уонна минньигэс, сыалаах аһы сиэмиэххин наада. 3 – Наар артериальнай давленияҕын кэмнии сыарат. Давленияҥ дэлби тахсар, түһэр буоллаҕын кардиолог бырааска бара сырыт. т
4 – Хамсаныахтааххын. Күн аайы 3 км. Хамыахтааххын. 5 – Хааҥҥар холестириҥҥын көрүнэ сырыт.
Литература:
1 - википедия.
# .wf

.wf диэн Уоллис уонна Футуна үрдүк таhымнаах ил домена.
# Арыы үөһэ

Арыы үөһэ. Өлүөнэ дельтатын арҕааҥҥы үөстэриттэн биирдэстэрэ.
Уһуна 178 км. Төрдө Лаптевтар байҕалларын Өлөөн хомотугар. Аал сылдьыбат.

# Арыы үөһэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Степановка (Сумы уобалас)

Степановка (укр. Степанівка) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 543 (2016).

# Степановка (Сумы уобалас)
## Устуоруйата

* Сэлиэнньэ быһыытынан 1670 сыллаахха төрүттэммит.
* 1893 сыллаахха саахар собуота тутуллубут.
* Сэлиэнньэ иһигэр уонна хотугулуу-арҕаа уонна хотугулуу-илин өттүлэригэр кургааннар (көмүүлэр) булуллубуттара.
* 1968 сыл — Степановка куораттыҥы бөһүөлэк ыстаатыһын ылбыт.
# Сытыган эрбэһин

Сытыган эрбэһин — дороххой, уһун умнастаах, салбахтаах сэбирдэхтээх от.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-03

Кулун тутар 1—31күннэрэ
* Аатырбыт саха суруйааччыта эдэр сылдьан тырахтарыыстаабыта (хаартыскаҕа).
* Эбэҥки суруйааччыта суол тутааччыларын утары турбут булчут туһунан айымньыта бүтүн Арассыыйаҕа биллибитэ.
* Өксөкүлээх Өлөксөй Бүлүү куоратыгар төрөөбүт уоллаах этэ.
* Саха биллиилээх ырыаһыта СПТУ-13 бүтэрэн «баянист-хормейстер» идэтин ылбыта.
* Ирландияттан сылдьар рок бөлөх 170 мөл. тахса муусука альбомун атыылаабыт.
# Ахсынньы 25 күнүн бырааһынньыктара

Халыып:Уд-пусто
# Азия сэлиилэрэ

Азия сэлиилэрэ (лат. Elephas) диэн сэлиилэр кэргэннэригэр киирэр уус. Уус биир тыыннаах уонна сэттэ өлбүт көрүҥнээх.
* Elephas maximus
* † Elephas beyeri
* † Elephas celebensis
* † Elephas ekorensis
* † Elephas hysudricus
* † Elephas hysudrindicus
* † Elephas iolensis
* † Elephas platycephalus
# .mx

.mx диэн Мексика үрдүк таhымнаах ил домена.
# Кроттар кэргэннэрэ

Кроттар кэргэннэрэ (лат. Talpidae, нууч. Семейство Кротовые) — үөнү-көйүүрү сиэччилэр (аһылыктанааччылар) аймахтарыгар киирэр үүтүнэн иитиллээччи кыра кыыллар.
Саха сиригэр биир уус баар: Сир эһэтин ууһа.

# Кроттар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

Күүдээхтэр кэргэннэрэ
# Odyssey Dawn байыаннай эпэрээссийэ

Operation Odyssey Dawn («Одиссея саҕаланыыта» эбэтэр «Одиссей. Саҕаланыы») — АХШ сэбилэниилээх күүстэрэ Лиибийэҕэ тэрийэн ыыппыт байыаннай эпэрээссийэлэрэ. 1973 сыллааҕы ХНТ Совбеһын резолюциятыгар олоҕурбута. Ол резолюцияҕа эйэлээх олохтоохтору көмүскүүр миэрэлэри, ол иһигэр сэбилэниилээх күүстэри туһанан (оккупациялаабакка эрэ), ылар туһунан суруллар.
Ыытыллыбыт кэмэ — 2011 сыл кулун тутар 19 күнүттэн 31 күнүгэр диэри. Буолбут сирэ: Лиибийэ. Түмүгэ: НАТО сэриилэрэ толору кыайыыны ситиспиттэр. Лиибийэ ВВС уонна ПВО сэриилэрэ олоччу кэриэтэ суох оҥоһуллубуттар.

# Odyssey Dawn байыаннай эпэрээссийэ
## Сэрии

Сэрии кулун тутар 19 күнүгэр 2011 сыллаахха саҕаламмыта. Сэриини Франция саҕалаабыта. Лэбийэ байыаннайдара Французстар көтөр аалларын охторбуттара. Ону Французстары көмүскэһэн АХШ уонна Англия Лэбийэҕэ сэриини биллэрэллэр. АХШ үтүктэн Канаада Лэбийэҕэ сэриини биллэрэллэр. Кэнники Бельгия, Недерланд, Норвегия, Дания эмиэ Лэбийэҕэ сэриини биллэрэллэр. Италия уонна Германия Францияҕа көмө оҥороллор.
Кулун тутар 31 күнүгэр НАТО «Сойуустаах көмүскээччи» эпэрээссийэтэ саҕаламмытынан сибээстээн тохтообута.
# Махаров (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
* Махаров Александр Егорович
* Махаров Дмитрий Дмитриевич
* Махаров Егор Михайлович
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# 1398

1398 сыл.

# 1398
## Туох буолбута

* Ахсынньы 17 — Дели султанаатын аармыйатын Тимур аармыйата урусхаллаабыт. Ииндийэни ылбыт. Султан Насир-уд-Дин Махмуд Шах Туглук эмиэ Тимур бэйэтин курдук түүр төрүттээҕэ, Туглуктар династияларын тиһэх бэрэстэбиитэлэ, бэйэтин кэмигэр сүрдээх үөрэхтээх киһи этэ. Дели оччотооҕу аан дойду саамай баай куораттарыттан биирдэстэрэ буолара, онтон Тимур сэриилээбитин, куораттарын урусхаллаабытын, дьоннорун өлөртөөбүтүн кэннэ Ииндийэ биир үйэ тухары кыайан өрүттүбэтэҕэ.
# Оҕоҕо аналлаах сахалыы задачалар

Оҕоҕо аналлаах сахалыы задачалар - оҕо математикаҕа дьоҕурун уонна логикатын кэҥэтэр, саха тылыгар интириэһин уонна билиитин сайыннарар задачалар. Сорох задачалар көрдөөх математика разделыгар киирсиэхтэрин сөп.

# Оҕоҕо аналлаах сахалыы задачалар
## Задачалар холобурдара
#### Хас киһи үлэлээбитий?

Биригээдэ икки бааһынатыгар үүммүт хаппыыстатын хомуйуохтаах. Бастакы бааһына иккистээҕэр икки төгүл улахан. Биригээдэ дьоно бастакы бааһыналарыгар күн аҥара бары үлэлээбиттэр. Күн иккис аҥарыгар тэҥҥэ хайдыһыан икки бааһынаҕа үлэлээбиттэр уонна улахан бааһыналарын бүтэрбиттэр. Онтон иккис бааһынаҕа нөҥүө күн биир күнү тилэри үлэлээбит уонна бүтэрбит. Хаппыыста хомууругар барыта хас киһи үлэлээбитий? Биригээдэ хас киһилээх эбитий?
Эппиэтэ: Биригээдэ дьонун ахсаана иккигэ үллэһиллэр (четнай) чыыһыланан бэриллэр. Биригээдэ икки эрэ үлэһиттээҕэ буоллар, бааһына тэҥ диэн тахсыах этэ: 1)2+1=3 2)1+(1+1)=3 (3:3). Маннык ньыманан 4, 6, 8 киһилээх биригээдэ төһө сыһыаннаах сири хомуйбутун быһаарыахха сөп: 6:4, 9:5, 12:6. Сөбө: 12:6. Эбэтэр маннык сыһыаны оҥоруохха сөп x+1/2x=2(1/2x+2). Эппиэтэ 8.

# Оҕоҕо аналлаах сахалыы задачалар
## Задачалар холобурдара
#### Хайдах билэбитий?

Улахан үбүлүөйгэ үрүҥ көмүс значок сакаастаабыттар. Үлэни толорон, уон хааҕа тэҥ ахсааннаах гына хаалаан значоктары аҕалбыттар. Нөҥүө күнүгэр биир хааҕа баар значоктары уларытан, дьиҥнээх үрүҥ көмүстээҕэр 0,1 грамынан ыарахан металтан куппуттарын билбиттэр. Ханнык хааҕа баар значоктар уларытыллыбыттарын биирдэ ыйаан хайдах билиэххэ сөбүй?
Эппиэтэ: Хаалары биэстии гына ыйыыбыт, ол кэннэ ыйааһын икки өттүттэн тэҥҥэ биирдиини көҕүрэтэн ыарахан хааны булабыт.

# Оҕоҕо аналлаах сахалыы задачалар
## Задачалар холобурдара
#### Хас ботуруону?

Саас анды саҕана Күппээл Көстөкүүн өрүү икки саалаах бултуур: биирэ 12-с, иккиһэ 16-с калибрдаах. Кус кэлбитигэр ыксаан, 12-лээх ботуруоннарыгар 16-лаах хааны тоҕо тутан кэбиһэр. Саатар икки уостаах икки саата кураанах буолан биэрбиттэр. Күппээл Көстөкүүн ити булкуллубут ботуруонтан хаһы харбаатаҕына, биир саатын икки уоһун иитэн, түспүт кустары ытан кыахтаа5ый?
Эппиэтэ: Үс ботуруону ыллаҕына иккитэ эбэтэр үһүөн биир калибрдаах буолуохтара, онтон иккини эрэ ыллаҕына биирэ атын калибрдаах буолуон сөп.

# Оҕоҕо аналлаах сахалыы задачалар
## Задачалар холобурдара
#### Хас кус хаалбытый?

Күппээл Көстөкүүн сэһээккэтин иннинэн сэттэ кус түһүөхчэ түспэккэ ааһа көтөн эрдэҕинэ, туттуулаах муҥутаан, иккитэ ытан үһү түһэрбит. -Хайа, хас хаалла?- диэн, кирийэн олорор атаһыттан тиэтэл үлүгэрдик ыйыппыт. -Ээ, түөрт эрэ,- диэбит онуоха атаһа. Кырдьыга хас хаалбыта буолуой?
Эппиэтэ: Ууга 3 кус, тыыннаах 4 кус хаалбыт.
# EBay

eBay — АХШ биир улахан электроннай тэрилтэтэ буолар, бу тэрилтэ интернет нөҥүө табаардары, аһы барытын сир шаарын араас муннугар тиэрдэр! Бу тэрилтэ Саха Сиригэр уонна Арассыыйа5а ваабще популярноһын ылар ик! Бу баай уонна сайдыылаах дойдуларга супер популярнай, прежде всего АХШ, Канаада, Дьоппуон, Германия уонна Аустралиа. PayPal уонна Skype тэрилтэлэри бас билэр.
eBay тэрилтэтин сүрүн сирэйэ
# Рагозин Владимир Семенович

Рагозин Владимир Семенович — Социалистическай Үлэ Геройа.

# Рагозин Владимир Семенович
## Олоҕун олуктара

1937 сыллаахха алтынньы 28 күнүгэр төрөөбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1985 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан Рагозин Владимир Семеновичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Рагозин Владимир Семенович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1985)

# Рагозин Владимир Семенович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Уһук Илин федеральнай уокурук

Уһук Илин федеральнай уокуруга (нууч. Дальневосто́чный федера́льный о́круг) диэн ордук киэҥ, ол гынан нэһилиэнньэтин ахсаана ордук кыра Арассыыйа федеральнай уокуруга буолар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 6,293,129 (74.8% куораттарга олороллор). Федеральнай уокурук Арассыыйа илин өттүгэр сытар.

# Уһук Илин федеральнай уокурук
## Устуоруйата

Уһук Илин федеральнай уокуруга 2000 сыл ыам ыйын 18 күнүгэр Владимир Путин ыйааҕынан тэриллибитэ. Билиҥҥи бастайааннай бэрэстэбиитэлинэн Юрий Трутнев үлэлии сылдьар.

# Уһук Илин федеральнай уокурук
## Нэһилиэнньэтэ
### Федеральнай субъектар

Far Eastern Federal District :
| # | Федеральнай субъект аата | Иэнэ км² | Нэһилиэнньэтин ахсаана (2010 сыл биэрэпис түмүгүнэн) | Киин куората |
| 1 | Амур уобалаһа | 361,900 | 830,103 | Благовещенск |
| 2 | Бүрээтийэ | 351,334 | 983,286 | Улан-Удэ |
| 3 | Дьэбириэй автономиялаах уобалаһа | 36,300 | 176,558 | Биробиджан |
| 4 | Забайкальскай кыраай | 431,892 | 1,065,785 | Чита |
| 5 | Камчатка кыраайа | 464,300 | 322,079 | Петропавловск-Камчатскай |
| 6 | Магадаан уобалаһа | 462,500 | 156,996 | Магадаан |
| 7 | Приморскай кыраай | 164,700 | 1,956,497 | Владивосток |
| 8 | Саха Өрөспүүбүлүкэтэ | 3,083,500 | 958,528 | Дьокуускай |
| 9 | Сахалиин уобалаһа | 87,100 | 497,973 | Южно-Сахалинск |
| 10 | Хабаровскай кыраай | 787,600 | 1,343,869 | Хабаровск |
| 11 | Чукотка автономиялаах уокуруга | 721,500 | 50,526 | Анадырь |

# Уһук Илин федеральнай уокурук
## Нэһилиэнньэтэ
### Национальнай састааба

2010 сыллаахха ыытыллыбыт биэрэпис түмүгүнэн федеральнай уокурук маннык булар:: Уопсайа — 6 293 129 чел.
* Нууччалар — 4 964 107 (78,88 %)
* Сахалар — 469 897 (7,47 %)
* Украиннар — 154 954 (2,46 %)
* Кэриэйдэр — 56 973 (0,91 %)
* Татаардар — 40 003 (0,64 %)
* Эбэҥкилэр — 27 030 (0,43 %)
* Белоруустар — 24 502 (0,39 %)
* Эбээннэр (ламуты) — 22 172 (0,35 %)
* Узбектар — 19 561 (0,31 %)
* Эрмээннэр — 19 157 (0,30 %)
* Азербайдьаннар — 16 150 (0,26 %)
* Чукчалар — 15 396 (0,24 %)
* Нанайдар — 11 784 (0,19 %)
* Буряттар — 10 942 (0,17 %)
* Киргизтэр — 9562 (0,15 %)
* Кытайдар — 8788 (0,14 %)
* Мордва — 8618 (0,14 %)
* Ниэмэстэр — 8141 (0,13 %)
* Тадьиктар — 7891 (0,13 %)
* Кэрээктэр — 7723 (0,12 %)
* Чуваштар — 7402 (0,12 %)
* Башкирдар — 6784 (0,11 %)
* Молдаваннар — 6683 (0,11 %)
* Казахтар — 4687 (0,07 %)
* Дьэбириэйдэр — 4626 (0,07 %)
* Нивхи — 4544 (0,07 %)
* Ительменнар — 3092 (0,05 %)
* Марийдар — 2771 (0,04 %)
* Ульчи — 2700 (0,04 %)
* Омуктарын ыйбатах дьон — 295 359 (4,69 %)
# Адьырҕа 2

Адьырҕа 2 (ааҥл. Predator 2, нууч. Хищник 2) диэн 1990 сыллаахха тахсыбыт эмэрикээн билимнээх ыра, охсуһуулаах, абааһылаах киинэ. Адьырҕа салҕыыта буолар. Бу киинэни Истиибэн Оппус устубут, Дьим Туомас уонна Дьон Туомас ини-биилэр суруйбуттар. Сүрүн оруолу Дэнни Лүөбэр толорбут.
# Аллаах

Аллаах эбэтэр Аллааh (араб. الله‎, Allāh) диэн Таҥара арабтыы аата.
# Билэктэ

Билэктэ өрүс. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 315 км., тардыытын иэнэ 8600 кв.км.
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сир хотугулуу-илин уһугар баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн Омонос (140 км.), хаҥас өртүттэн Токур (114 км.), Салаа (75 км.).

# Билэктэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
# Буруйу оҥоруу

Буруйу оҥоруу (түүрк төрүнүгэр — Кылмыс) диэн төрүн кэһиитин гыныыта (аактата) буолар. Ханнык гыныы буруй буоларын араас дойдуларга (юрисдикцияларга) араастык быһаараллар. Киһини өлөрүү, күүһүлээһин, уоруу курдук ыар гыныылар бары дойдуларга буруй (кылмыс) быһыытынан билинэллэр уонна дьүүллэнэллэр.

# Буруйу оҥоруу
## Буруй көрүҥнэрэ

Киһи утары буруйдар:
* саба түһүү
* кырбааһын
* кыһарҕан
* шантаж
* найаан
* атаҕастабыл
* туһулугу уоруу
* киһини уоруу
* өлөрүү
* күүһүлээһин
* халабыр
* сиҥнэбил
* сиҥ атыыта
* сиҥ кулуттааһына
Баай утары буруйдар:
* уоттааһын
* уоруу
* сиэптээһин
* түөкүннээһин
* вандализм
* апчарыйыы
Ил утары буруйдар:
* үспүйүөннээһин
* ил таҥнарыы
* сецессия
* седиция
* куорҕал
Дьүүллэбил утары буруйдар:
* сымыйаны кэрэһиттээһин
* бэрик
# Тарас Шевченко

Тарас Григорьевич Шевченко (укр. Тарас Григорович Шевченко) — Украина аатырбыт поэта, уруһуйдьут.
1814 сыллаахха Киев губерниятын Моринцы сэлиэнньэтигэр крепостной бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
Дьоно эрдэ өлөннөр эрэйи-муҥу көрбүт, 16 саастааҕар хаһаайынын помещик Энгельгардт дьиэтигэр хамначчыт буолбут. Уол уруһуйга дьоҕурдааҕын көрөн Энгельгард Петербурга үөрэтэ ыыппыт. Онно аатырбыт нуучча худуоһунньуктара кинини сөбүлээннэр, помещигын кытта уһун кэпсэтии кэнниттэн көҥүлүн атыылаһан ылаллар.
1840—1847 сылларга Шевченко поэт быһыытынан тыллан тахсар. 1840 с. «Кобзарь» диэн ааттанан айымньыларын дьоҕус хомуурунньуга тахсар. 1842 с. «Гайдамактар» диэн саамай улахан айымньыта бэчээттэнэр. 1843 с. Шевченко көҥүл худуоһунньук степенин ылар.
1846 с. Киевка олорон Н.И. Костомаровтыын билсэр. Ол сыл Кирилл-Мефодий уопсастыбатын чилиэнэ буолар. Бу тэрээһин славян омуктара (ол иһигэр украиналар) сайдыыларынан үлүһүйэр эдэр дьону түмэр этэ. Куруһуок кыттыылаахтарын 10 киһини политика уопсастыбатын тэрийиигэ буруйдааннар тутан хаайаллар уонна араас сэмэҕэ тардыллаллар. Шевченко хоһооннорун иһин саамай ыардык сууттанар, Оренбург кыраайыгар саллаат быһыытынан ыытыллар, суруйар уонна уруһуйдуур бырааба быһыллар.
Өр кэмҥэ дойдутуттан ыраах, казарма олоҕор-дьаһаҕар олорор. 1857 с. Художестволар Академияларын вице-президена граф Ф.П. Толстой уонна кини кэргэнэ А.И. Толстая көрдөһүүлэринэн босхолонор. Көскө сылдьыы, арыгылааһын ыар содула суруйааччыны түргэнник айгыраппыттара. Ойох ыла сылдьыбыта туһалаабатаҕа (актриса Риунова, бааһынайдар Харита уонна Лукерья). 1859 с. Шевченко дойдутугар сылдьыбыта, Днепр үрдүгэр уһаайба ылар санааламмыта. Ол да буоллар манна олороро табыллыбатаҕа. Бу сылларга суруйарын да уруһуйдуурун да быраҕан, оччо күттүөннээҕи оҥорботоҕо. Өлүөн аҕай иннинэ украиннныы учебниктары оҥорууннан дьарыктанан испитэ. 1861 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр өлбүтэ.
Үгүс айымньыларын критиктар оччо күүстээҕинэн аахпаттар эбит, чыпчаалынан «Кобзарь» диэн бастакы кинигэтин билинэллэр. Тас көстүүтүнэн дьоҕуһун иһин, «Кобзарь» ис тутулунан уустук уонна баай дииллэр. Биир өттүнэн Украина бөлөһүөгэ Сковорода уонна норуот кобзаардарын дьайыыта биллэр, иккис өттүнэн — Мицкевич, Жуковскай, Пушкин уонна Лермонтов поэзияларын дьайыыта көстөр.

# Тарас Шевченко
## «Кэриэс»

* Өллөхпүнэ, көмүҥ миигин
* Таптыыр Украинам
* Унаар күөх киллэм истиэбин
* Үрдүк кургааныгар:
* Онтон мин көрө сытыаҕым
* Дойдум күөх быйаҥгын:
* Истиэм Днепр эҥсиллэр тыаһын.
* Бардам барылҕанын...
* Кини Украина устун
* Хаһан күөх муораҕа
* Өстөөх хаанын сүүрдэн устуо,—
* Мин тиллэн туруоҕум.
* Оччоҕо мин үҥүөх этим
* Таҥарабыт диэҥҥэ…
* Ол кэммит кэлиэр диэритин
* Айбыт диэн суох миэхэ.
* Миигин көмөөт, өпө туруҥ.
* Хандалыны хампарытыҥ,
* Өстөөх өһөх хаанын тоҕуҥ,—
* Көҥүл уота кыыстын!
* Саҥа улуу кэргэн үөскүө —
* Миигин умнумаарыҥ,
* Итии намыын тылгытынан
* Истиҥник ахтаарыҥ.
* Тарас Шевченко, «Кэриэс»
# Капитонов Спиридон Степанович

Капитонов Спиридон Степанович — II Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1943 сыл кулун тутар 23 күнүгэр Забайкальскай фронтан сурук суруйбута Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар. Онно 250 нүөмэрдээх пулеметнай батальон 4-с ротатыгар элбэх саха бэлэмнэниигэ бастакы миэстэҕэ сылдьалларын туһунан суруллубут.
# AARP

AARP (Америка пенсионердарын ассоциациата American Association of Retired Persons) — АХШ биир бастыҥ кырдьаҕастары уонна араас кыаммат араҥаларга көмө буолар фондата, Америкаҕа уонна Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациатынан.
2022 сыл түмүгүнэн дойду үрдүнэн 38 мөллүйүөн киһи хабыллар эбит AARP систематыгар.
AARP фонданы Goldman Sachs баана үбүлүүр, 76% капиталын босхо иэс буолбакка бэлэхтиир, ол эбэтэр 116 миллиард доллар.
AARP кыттыылаахтара 897 сетевой маҕаһыыннарга 90% скидкалаахтар, босхо харысхабыл ылаллар (үксүн медицина), босхо 2 көтөллөр көтөр аалынан дойду араас муннугар сылга.
AARP кыттыылаахтара сыллааҕы төлөбүрдэрэ 12$.
# Тыытыкы

Кыырт (нуучч. чеглок) — тыҥырахтаах көтөр

# Тыытыкы
## Өссө маны көр

* Мохсоҕол
* Чыычаахсыт
* Кырбый
* Кыра кыырт
* Элиэ
* Боруллуо
* Хара тойон
* Үрүҥ сар
* Умсан
# Көмө тыл

Көмө тыл (нууч. служебное слово) - саҥа ирээтэ.
# Соҕуруу полюс

Соҕуруу полюс диэн Сир соҕуруу өттүн киинэ. Антарктика ортотугар баар.
# Nickelodeon

Nickelodeon — АХШ улахан чааһынай канаала, государственнай статустаах. 6-15 саастарыгар дылы аналлаах о5олор канааллара. Билигин Nickelodeon тэрилтэтэ 150 араас омук дойдуларыгар ТВ вещания ыытар уонна 250 араас омук тылынан үлэлиир. Nickelodeon тэрилтэтэ хас да улахан филиаллаах, олортон MTV Networks, Viacom, Nickelodeon Australia уонна Nick UK. Элбэх мультиктары көрдөрөр, олор ахсааннарыгар Спанч боб.
Вещаниятын маннык цифровой форматынан ыытар - 480i, SDTV, 1080i уонна кэнники аныгы тугунан HDTV форматынан.