yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Республиканскай онкологическай диспансер

Коечный фонд «Якутского республиканского онкологического диспансера» составляет 120 круглосуточных коек, в т.ч. 85 онкологических и 35 радиологических, 17 коек дневного пребывания пациентов. В структуре диспансера 4 стационарных отделения, поликлиническое отделение на 144 посещений в смену, отделение лучевой диагностики, клинико-диагностическая лаборатория, цитологическая лаборатория, эндоскопический кабинет, организационно-методический отдел.

# Республиканскай онкологическай диспансер
## История
### 2017: Апробация метода радиочастотной абляции в лечении онкобольных

В Якутском республиканском онкологическом диспансере 18 октября 2017 года был опробован метод радиочастотной абляции в хирургическом лечении онкобольных. Апробация метода прошла с помощью аппарата Cool tip-E.
Врачи онкологического диспансера протестировали аппарат для радиочастотного лечения онкобольных
Мастер-класс
Мастер-класс для якутских хирургов-онкологов по применению метода радиочастотной абляции провел кандидат медицинских наук, старший специалист по клинической поддержке компании MedtronicВадим Вишневский (Москва). Во время хирургического вмешательства у больного раком толстой кишки были удалены метастазы в печени. На операционном столе пациенту с помощью радиочастотной абляции воздействовали на опухоль в печени.
Как рассказал Вадим Вишневский, радиочастотная абляция — довольно популярный метод лечения, применяемый в онкологии. Абляция с латинского переводится как удаление, но при использовании данного аппарата, который привезен на ознакомительный мастер-класс в Якутск, опухоль не удаляется, пояснил врач. С помощью специфических игольчатых инструментов ток вводится в очаг опухоли. При этом пораженные болезнью ткани нагреваются и выжигаются. Полученная мертвая ткань (коагулят) после организуется в рубец. Вмешательство производится через операционные раны, лапароскопически или через кожу.
Радиочастотная абляция
Радиочастотная абляция — метод лечения, относящийся к разряду интерстициальной термотерапии. От других методов отличается хорошей переносимостью, малым количеством осложнений, хорошей выживаемостью больных, которым не показано радикальное хирургическое лечение. Используется при опухолях печени, легких, почек, молочных желез, костей, надпочечников, щитовидной железы и др. Обеспечивает быстрое лечение опухолей до 5-7 см в диаметре.
Аппарат
Аппарат радиочастотной абляции — нестационарный, для его установки не нужно больших пространств, он несложен в установке и управлении. Что тоже немаловажно, не требует специального обучения хирургов.
Cool tip-E — аппарат для радиочастотного лечения онкобольных
По словам врачей, вполне возможно, что к 2019 году в Республиканском онкодиспансере появится свой РЧ-аппарат, и уже можно будет проводить высокотехнологичные радиочастотные операции.
# Бэлисипиэт

Бэлисипиэт диэн кыра, киһи эргиттэҕинэ айанныр икки көһүөлэлээх, икки педаллаах уонна тимир цепь нөҥүө холбонор биир киһиэхэ аналлаах айанныр тэрил. Рамата барытын бииргэ тутар, атын тэриллэрэ бары рамаҕа холбоно сылдьаллар.
Бэлисипиэти айанныр сорох дойдуларга айанныырга олус туһалаах буолар. Онтон сорох дьон сынньалаҥ уонна дьарык, спорт курдук тутталлар. Тэҥ ыраахха барарга ханнык баҕар киһи оҥорбут айанныыр тэриллэртэн аҕыйах энергияны барыыр.

# Бэлисипиэт
## Айыллыбыта

1817 сыллахха ниэмэс профессора Карл фон Дрейс бастакы икки көлүөһэлээх бэлисипиэти айбыта. Мастан оҥоһуллут уонна икки көлүөһэлээх эбит. Инники көлүөһэтэ руль көмөтүнэн эргийэр эбит. Ол гынан баран педаллара суох буолан айанныр киһи атаҕынан анньыныахтаах эбит.
1860-с сылларга француз айааччылара педаллары инники көлүөһэҕэ эппиттэр. Ол гынан баран педалы эргитэргэ олус элбэх күүһү бараатаххына биирдэ эрэ хамсыыр эбит. Ону чэпчэтээри инники көлүөһэтин улаатыннарбыттар уонна тимиртэн оҥоһуллар буолбут. Ол гынан баран ол бэлисипиэттэн наар киһи охтор эбит.
1885 сыллахха биһиги билэр бэлисипиэт айыллыбыт. Икки биир кээмэйдээх көлүөһэлээх уонна кыра эбит. Уонна педаллара кэнники көлүөһэни кытта холбоммут сыап нөҥүө. 1890-с сыллахха олус тарҕаммыт уонна сорох уларытыылар эбиллибиттэр, ол курдук көлүөһэлэрэ салгынынан үрдэрэллэр буолбуттар.

# Бэлисипиэт
## Араастара

* Дьахтар уонна эр киһи бэлисипиэттэрин уратыта раматыгар. Раматын аллараа оҥордоххуна урукку курдук кылгас юбка наадата суох буолар. Уонна уһун да былаачыйалаах бэлисипиэти тэбиэххэ сөп.
* Тандем диэн икки киһиэхэ анаммыт бэлисипиэт. Икки паара педаллардаах буолар.
* Икки гына хомуллар бэлисипиэт' чэпчэкитик ханна эмит хараныан сөп ол эбэтэр самолетка уонна араас транспортка ууруллар.
* ↑ Science of Cycling: Human Power 1. www.exploratorium.edu. Тургутулунна 11 Атырдьах ыйын 2007.
# Банкомаат

Банкомаат диэн баан счетуттан харчыны ылар тэрил.
Сорох банкомааттар харчыны биэрэр эрэ буолбатахтар. Харчынын счетка угуохха сөп уонна төлөпүөнү уонна атын коммунальнай өҥөлөрү төлүөххэ сөп.
Үксүнэн банкоматтар баан аттыгар, маҕаһыыннарга, торговай центрдарга уонна аһыыр сирдэргэ баар буолааччылар.
Туттарга баан биэрбит дебетовай эбэтэр кредитнай карточка баар буолуохтаах. ПИН нүөмэрин киллэрэн баран счеткуттан харчыны уһулуоххун сөп.
# Бахчесарай

Бахчесарай (туур. Bahçesaray) — куорат уонна билиҥҥи Турция Мокс өрүһүн үрдүгэр турар Ван провинция оройуона.

# Бахчесарай
## Этимологията

Мокс — куорат уонна оройуон былыргы, устуоруйаҕа киирбит аата. Мокс эбэтэр Могк диэн тыллар арҕааҥҥы эрмээннэр диалектарыгар "аптаах-алыптаах сир" диэн тылбаастанар. Тоҕа аптаах диир буоллахха, куорат билиҥҥи турар сириттэн чугас соҕус хайа үрдүгэр Сурб Аменапркич (Сибэтиэй Быыһааччы) диэн эрмээн манастыыра баара. Онно, номох быһыытынан, Гаспар диэн араас дьиктини оҥорбут, аптаах-алыптаах киһи олорон ааспыта диэн буолар. Норуот фольклоругар кинини мэлдьи абы-алыбы, магияны кытта сибээстииллэр. Ол гынан баран, урарта кэминэ саҕана, Мокси провинция "Хубушкия" диэн ааттана сылдьыбыта эмиэ биллэр. Онно прото-эрмээннэр биис-уустара Москсеннар олорбуттар.
1915-1923 сыллардааҕы эрмээннэр геноцидтарын кэннэ Москсы Мюкюс (эрмээн тылын туркотыы таттаран саҥарыы), ол кэннэ Бахчесарай ("Саат дыбарыаһа", куораты саат тулалыыр эбит) диэн уларытан ааттаабыттар.

# Бахчесарай
## Устуоруйата

Мокс куорат кэлин Персия уонна Византия аҥаардаһыахтарыгар диэри, былыргы Армения эмиэ ити курдук ааттаах провинциятын киинэ эбит. Мокс Моск провинциятын Могк-Арандзняк диэн гаварын саамай киинигэр, хабыллар хаба ортотугар баара. Мокс куорат эмрээн нахарардарын резиденцията буола сылдьыбыта. 9 үйэттэн 11 үйэҕэ диэри Арцруни диэн эрмээннэр Васпураканскай княжестволарын састаабыгар киирсэ сылдьыбыта. Ол гынан баран, кэлиҥҥи сылларга куорат кэрэ көстүүтүн сүтэрэн, алдьанан кээһэнэн, эргэрэн, ону ким даҕаны өрө тардыбакка, бэрт мөлтөх көстүүлээх бөһүөлэккэ кубулуйбут.
1880 сыллааххха Мокска барыта холбоон 18 575 эрмээн олоро сылдьыбыта биллрэ (олохтоон нэһилиэнньэ 86 %-на буолар).
Бу эрмээннэр уутуйан олохсуйбут, төрүт түөлбэлэрэ, эрэгийиэннэрэ этэ. Онон 1915 сыллаахха буолбут улахан геноцидка диэри этнографическай састааба улаханнык халбаҥнаабакка, уларыйбакка турбута. 1915 сыллаахха буолбут геноцид кэмигэр туроктар эрмээн дьонун 95 %-нарын (дьиэлэригэр, Сирия кумах куйаарыгар айаннаан иһэн) кыдыйбыттара.
# Ираак

Ираак Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Арҕаа Азияҕа баар дойду.
Загрос хайаларын хотугулуу-арҕаа, Сирия кумах куйаарын илин уонна Араб кумах куйаарын хоту өттүлэригэр баар. Кирбиилэhэр Кувейтыын уонна Сауд Арабиятыныын соҕуруу, Иорданиялыын арҕаа, Сириялыын хотугулуу-арҕаа, Түркийэлиин хоту уонна Иранныын илин. Перс хомотугар 58 км уhуннаах кытыл линиялаах. Икки сүрүн өрүстэр Тигрис уонна Эуфрат.
Ираак киин куората, Багдад, дойду ортокулуу-илин өттүгэр баар. Ираак баай историята былыргы Месопотамияттан саҕаланар. Тигрис уонна Эуфрат икки ардыларынааҕы регион цивилизация уонна сурук-бичик үөскээбит сирдэрэ буолар. Уhун историятын тухары, Ираак Аккад, Ассирия, Бабилон уонна Аббасид империяларын киинэ уонна Ахеменид, Македония, Ром, Сасанид, Расидин, Умаййад, Монгол, Осман уонна британия империяларын чаастара буола сылдьыбыта.
# Арбыйа

Арбыйа — дүлүҥү хаһан, тыыны, атыйаҕы оҥорорго саха былыргы туттар сэбэ. Улахана сүгэ саҕа, уга эмиэ сүгэ киэнин курдук, тимирин биитэ угар туора хайысхалаах.

# Арбыйа
## Туһаныллыбыт сирдэр

"Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт". Попов И. К. — Дьокуускай: Бичик, 2004 — с. 9.
# Назаров Василий Михайлович

Назаров Василий Михайлович — СӨ Бочуоттаах землеустроителэ (2002 с.), Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. Үлэ, комсомол ветерана.
1936 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
Дьокуускайга педучилищены бүтэрбит, учуутал идэлээх. Идэтинэн Булуҥ, Нам, Мэҥэ-Хаҥалас оройуоннарыгар үлэлээбитэ.
1967 с. төрөөбүт нэһилиэгэр биригэдьииринэн, управляющайынан, землеустроителинэн үлэлээбитэ. СӨ Бочуоттаах землеустроителэ (2002 с.), Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. Үлэ, комсомол ветерана.
# Ньурба улууһун гербэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Ньурба улууһа" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Герб «Ньурба улууһа» олохтоох тэриллии улуустааҕы Мунньах 2004 сыл сэтинньи 18 күнүнээҕи РУС 16—7 №-дээх Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

# Ньурба улууһун гербэтэ
## Дьүһүнэ

Герб төгүрүк быһыылаах щит, халлаан күөх хонуутун ортотугар кынаттарын даллаччы туттубут мохсоҕол ойууламмыт. Мохсоҕол икки от күөҕэ өҥнөөх хахыйах чэчирдэригэр тирэхтэнэн олорор, түөһүгэр төгүрүк кыһыл өҥнөөх күн эргийиитинэн туһаайыллыбыт сурааһыннардаах толонноох. Чэчирдэр сэбирдэхтэрин ахсаана — 19. Герб баһыгар (үөһээ өттүнэн) сэттэ саха аламай таастара (муннуктарыгар туруоруллубут түөрт тэҥ өрүттээх эттиктэр, хас биирдии эттик алта өлүүгэ араарыллыбыт: кириэстии уонна икки бэйэ-бэйэлэригэр тиксэр туһааннар) кустуктуу иэҕиллэн ууруллубуттар.

# Ньурба улууһун гербэтэ
## Ытык бэлиэ олоҕо

Ньурба дьонун төрүтүнэн Ньырбачаан буолар. Ньырбачаан күүһэ, өйө уонна кыаҕа ийэ кыылынан — мохсоҕолунан араҥаччыланар. Мохсоҕол олорор чэчирдэрэ 19 сэбирдэхтээх, чэчирдэр сэбирдэхтэрин ахсаана Ньурба улууһун олохтоох тэриллиилэрин ахсааныгар тэҥнэһэр. Мохсоҕол түөһүгэр ойууламмыт күҥҥэ майгынныыр толон, бу үйэлэр тухары баар, халбаҥнаабат, бигэлээх олох им бэлиэтэ буолар. Сэттэ аламай таастар Саха Сирин гербэтигэр баар аламай таастарга дьүөрэлии ууруллубуттара, Ньурба улууһун сирэ-уота Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр киирэрин көрдөрөр.

# Ньурба улууһун гербэтэ
## Герб ааптардара

* Саввинов Дмитрий Иванович (Дьокуускай)
* Матвеев Артур Матвеевич (Дьокуускай) — компьютернай дизайн
# Маамык

Маамык - былыр сахаларга кинээс (князец) диэн тиэрмин киирэ илигинэ салайааччы аата.
# Иванов Курбат

Иванов Курбат — Саха сирин бастакы картограбынан ааҕыллыан сөп.
1642 сыллаахха аан бастакынан Өлүөнэ өрүһү сүрүн салааларын кытта биир лиискэ ойуулаабыт. Ол сылга Байкаал күөлгэ экспедицияҕа сылдьан улуу күөлү бастакынан ойуулаан бойобуода Головиҥҥа Дьокуускайга ыыппыт. «Анаадыр чертеһа» диэн өссө биир үлэлээх.

# Иванов Курбат
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутия: рекорды, самое первое, самое-самое / Ред. газ. «Якутия». — Дьокуускай: Бичик, 2004. Р 36 — 256 с., ISBN 5-7696-2013-3

# Иванов Курбат
## Өссө маны көр

* Палицын Андрей
# Ньурба

Ньурба — саха куората. Ньурба улууhун киинэ. Бүлүү өрүскэ турар. 1930 с. тэриллибитэ. Олохтоохторун ахсаана 10 156 киhи (2010). Ньурба куорат өссө от күөх куорат диэн биллэр.

# Ньурба
## Ньурба биллиилээх дьоно

    Иванов Михаил Спиридонович — Багдарыын Сүлбэ (1928 с. сэтинньи 8 к. төрөөбүт) — топонимист, биллиилээх кыраайы үөрэтээччи.
    Прокопьев Юрий Николаевич (14.07.1932—22.12.2003) — сэбиэт уонна партия үлэһитэ, филология кандидата.

# Ньурба
## Өссө маны көр

* Ньурба улууһа
* Ньурба куоратын Ытык олохтоохторо
# Троицкай (Москва)

Координаталара: 55°28′ с. ш. 37°18′ в. д.﻿ / ﻿55.467° с. ш. 37.300° в. д.﻿ / 55.467; 37.300
Троицкай (нууч. Троицк) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, наукоград.
Уобалас кииниттэн (Москва) 37 км сиргэ. Десна өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 175 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 36 762 киһи этэ, иэнэ — 15 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2450,8 киһи.
Олохтоммут сыла — 1627, 1928 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 1977 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Виктор Сиднев (2003 сылтан).
Почтатын индэксэ — 142190, төлөппүөнүн куода — +7 49675, ОКАТО куода — 46 475.

# Троицкай (Москва)
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта Архыыптаммыт 2012, Ахсынньы 21 күнүгэр.
# Харитонов Василий Федорович

Харитонов Василий Федорович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Нам улууһун I Атамай (1931 сылтан Горнай улууһугар киирэр) нэһилиэгиттэн төрүттээх.
Харытыанаптар уһаайбалара Улуу Сыһыы диэн сиргэ баара. Кини аҕата нэһилиэгин оҕолоро үөрэнэллэригэр элбэх сыратынбиэрбит, өр сыл сүүрэн-көтөн Атамайга маҥнайгы сыаркап приходун оскуолатын арыттарбыта. Ол оскуолаҕа маҥнайгы көрөөччү (почетный попечитель) буолбут.
Василий аҕата арыттарбыт оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайга реальнай училищеҕа үөрэнэр. Икки-үс сыл үөрэммитин кэннэ нэһилиэгин дьоно үөрэҕин бүтэттэрбэккэ ыҥыран ылан суруксут оҥороллор.
Гражданскай сэрии сылларыгар кыһыллар диэки буолан, Байкалов боломуочунайынан Бүлүү уокуругар ананар.
1929 сыллаахха кулаактааһыҥҥа түбэһэр.
В.Ф. Харитонов география дуоктара Гаврильева М.К. абаҕата.
# Айан

Айан, аат. 1. Ханна эрэ ыраах сылдьыы, ыраах барыы (үксүгэр улахан соруктаах, тэриниилээх). 2. Сырыыга, суолга сыҕарыйыы тэтимэ.
Айан кустар (хаастар, көтөрдөр) - соҕурууттан кэлэр уонна барар көтөрдөр.
# Күлгэри

Күлгэри (лат. Lacerta vivipara, нууч. Живородящая ящерица) — Саха сирин улахан аҥаарыгар үөскүүр, ол эрээри Өлүөнэ тардыытын соҕуруу өттүгэр эрэ элбэхтик көстөр. Омолой уонна Индигиир өрүстэргэ сэдэхтик көстөр.
Дьиҥнээх күлгэрилэр уустарыгар киирэр. Саха сиригэр үөскүүр икки рептилиялартан биирдэстэрэ (иккис эриэн үөн).
Саха сиригэр 16 см дылы улаатар, ыйааһына 2 — 7 г буолар. Бытааннык хамсанар уонна куһаҕаннык көтөр үөннэриэн аһылыктанар. Икки сааһыгар ууһуур кыахтанар.

# Күлгэри
## Өссө маны көр

* Тыймыыт

# Күлгэри
## Ылыллыбыт сирэ

Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б. И. Сидоров, М. М. Тяптиргянов. — Якутск: Бичик, 2004. — 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
# Корсика

Ко́рсика (фр. Corse [kɔʁs], Халыып:Lang-co, ит. Corsica) — Средиземном улаханынан төрдүс арыы. Это один из 27 регионов Франция 27 эрэгийиэниттэн биирдэстэрэ. Ол гынан баран атын эрэгийиэннэртэн туспа стаатустаах — Корсика Сирин Түмэтэ (фр. Collectivité Territoriale de Corse). Киин куората — Аяччо. Олохтоохторун ахсаана — 314 486 (2011) киһи (Францияҕа 25-с), сүнньүнэн корсиканецтар.

# Корсика
## Географията

Сирин иэнэ 8680 км². Корсика эрэгийиэҥҥэ Соҕуруу Корсика уонна Үөһээ Корсика дэпэртээмэннэр киирсэллэр.
Арыы ортотугар 3000 миэтэрэ үрдүктээх хайалар бааллар. Өрүстэрэ, хайа үрэхтэрэ буолан аал сылдьыбат: Гравона, Рестоника, Тараво, Тавиньяно, Риццанезе уо.д.а. Ордук бөдөҥ өрүһэ — Голо (90 км).

# Корсика
## Биллэр дьоно

Корсикаҕа (Аяччо) Наполеон Бонапарт, Аббатуччи диэн байыаннайдар дьиэ кэргэттэрэ төрөөбүттэрэ. Сорох сабаҕалааһынынан Корсикаҕа Христофор Колумб төрөөбүт буолуон сөп.

# Корсика
## Эбии көр

* Фронт национального освобождения Корсики
* Озеро Ротондо

# Корсика
## Литература

* Корсика // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
# Букочаан

Букочаан томтороот диэн Өлөөн уонна Арҕаа Салаа өрүстэр билирдэригэр сытар намыһах сис.
Муора таһымыттан орто үрдүгэ 400 - 500 м., ордук үрдүк чыпчаала 725 м. үрдүккэ тиийэр.

# Букочаан
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Максим Галкин

Максим Александрович Галкин - Арассыыйа үмориһа, эстрада артыыһа, пародист, шоумен, стендап-комик, актер, Бастакы ханаал ыытааччыта (2000—2008, 2015—2022), «Россия-1» (2008—2015). Алла Пугачёва оҕонньоро. 2022 сыллаахха Путин өлөрөөрү кыммытыттан куоппуттара Израильга. Сэриини утарарынан биллэр.
# TIENS Group

TIENS Group (Tiens, Тяньши), Кытай тэрилтэтэ, планета үрдүнэн биэс бастыҥ корпорациаларга киирсэр, Аан Дойду үрдүнэн 300 тыыһынча туспа тэрилтэлэри бас билэр, ынырык сытыйа байбыт тэрилтэ буолар. Саха Сиригэр 2007 сыллаахтан ыла үлэлиир уонна Саха Сиригэр 7 тэрилтэни бас билэр, олор ахсааннарыгар Молочный дождик.
Аан Дойду үрдүнэн 140-кэ араас омук дойдуларыгар үлэлиир, бары континеннарга. Аан Дойду үрдүнэн 2 мөллүйүөн үлэһиттэрдээх.
# Сүүс сыллаах сэрии

Сүүс сыллаах сэрии (ааҥл. The Hundred Years' War, фр. La guerre de Cent Ans) диэн Франция уонна Англия ыккардыгар Орто сылларга буола сылдьыбыт сэриини ааттыыллар. 1337 сыллаахтан 1453 сыллаахха дылы 116 сыл устата буолан ааспыта. Сэрии 1328 сыллаахха Франция Хоруола Карл IV оҕото суох сылдьан өлбүтэ. Англия Хоруола Эдвард III ийэтинэн бырааптанан саҥа Франция хоруола буолар бырааптааҕа диэн саныыра.
Франция дьоно атын дойдуттан кэлбит хоруолланыахтарын баҕарбаттара, ол кэнниттэн Филип VI Хоруол буоларын туһунан иһитиннэрбитэ, тоҕо диэн ол бириэмэ сокуоннарынан дьахталлар былаастара суоҕа, уонна ийэ атын киһиэхэ былааһы биэрэрэ көҥүллэммэтэ.
Сэрии саҕана Франция быдан күүстээх этэ. Ол бириэмэҕэ Францияҕа 17 мөл. кэриҥэ киһи олороро, онтон Англияҕа 4 мөл. курдук киһи баара. Франция Шотландияны кытта холбоһон альянс олохтообуттара. Ол бириэмэҕэ Англия атын дойдулары кытта (Бельгия, Голландия, Люксембург) кытта холбоһуу олохтоно сатаабыта. Слейс аттыгар муораҕа улахан кыргыһыыга кыайбыта, ол кэнниттэн Франция Англияны саба түһэр былаанын тохтоппута. Ол кыргыһыы кэнниттэн сэриилэр Франция сиригэр ааспыттара. 1346 сыллаахха Креси куорат аттыгар кыргыһыга Англия Францияны хоппута, ол кыргыһыы сэриини түмүктээбитэ.
1348 сыллаахтан 1356 сыллаахха дылы чумаа ыарыыттан сибээстээн кыргыһыылар аччаабыттара.
# Дорофеев Иван Андрианович

Дорофеев Иван Андрианович — Саха АССР НКВД-тын наркома, кини ис дьыала уорганнарын салайан олорбут кэмигэр Саха сиригэр репрессия чыпчаала буола сылдьыбыта.
1895 сыллаахха тохсунньу 18 күнүгэр оробуочай дьиэ кэргэнигэр Нижегородскай күбүөрүнэҕэ Кулебяки куоракка төрөөбүтэ. 1915 сылтан Хара байҕал флотугар мотуруоһунан сулууспалаабыта, онно сэриини утары аҕытаассыйаны ыыппытын иһин икки ый хаайыыга сыппыта, онтон миннай оскуоланы бүтэрэн "Счастливый" диэн миноносецка слууспалаабыта. 1917 сыл бэс ыйыгар хараабыл кэмитиэтин бэрэстээтэлинэн уонна Севастополь реввоенсоветын чилиэнинэн талыллыбыт. Бу кэмҥэ бассабыык тар баартыйаларыгар киирбит. Гражданскай сэрии кэмигэр румыннары уонна Щербаков генерал сэриилэрин утары сэриилэспит кыһыл чаастарга сулууспалаабыта. Одесса куоратын өрөпкүөмүн чилиэнэ буола сылдьыбыт. Наарва анныгар кыргыһыыларга батальону хамаандалаабыт. 1919 сыллаахха төрөөбүт куоратыгар Кулебякига ыытыллыбыт, онно полка тэрийэн хамыһаар буолбут. Колчак утары сэриилэспит. 1920 сыллаахха Тургай истиэптэригэр ыытыллыбыт, онно өстөөх тыылыгар бартыһааннар этэрээтэрин баһылыгынан сэриилэспит.
1921 сыллаахтан ис дьыала уорганнарыгар үлэлээбит. 1922 сыл сэтинньитигэр Орто Азия ОГПУ-тун политотделын начаалынньыгынан анаммыт. Ибрагим-бек этэрээттэрин урусхаллааһыҥҥа кыттыбыт, 1928 сыллаахха Туркмен ССР Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанынан, онтон 1930 сыллаахха Узбек ССР Кыһыл Знамятын уордьанынан наҕараадаламмыт.
1933 сыллаахха эмискэ үлэтиттэн ууратыллан Алдаҥҥа ыытыллыбыт. Ол төрүөтүнэн кини эппиэттиир кыраныыссатын учаастагынан Сталин көмөлөһөөччүтэ Н. Бажанов кыраныысса таһыгар күрээбитэ буолбут. Алдаҥҥа оперативнай сектор начаалынньыга буолбут, кэлин 1937 с. НКВД управлениета Саха АССР НКВД-та (ис дьыала наркомаата) буолбутугар онно нарком Андрей Коростин бастакы солбуйааччытынан анаммыт.
# Көөчүк

Көөчүк диэн оҕоҕо ымсыырдыыны туһанан баҕа санааны үөскэтии ааттанар.
Сахаларга олус дириҥ суолталаах көөчүк диэн тыл баар. Бу тыл дьайыыта туолбут ыйтан тутулуктаах уонна ый туолбут кэмигэр олус күүһүрэр. Ону маннык былыргы үгэс баара бигэргэтэр.
Киһи сирэйигэр, илиитигэр үөн тахсара олус куһаҕан. Илиигэ таҕыстаҕына хайыта баран, хаанныран эрэйдиир. Бу үөнү туолбут ыйга көөчүктээн көрдөрөн баран «Көөчүк, көөчүк, эйиэхэ маннык суох» диэн эттэххэ, төһө эмэ кэминэн үөн суох буолан хаалар.
Улаатан эрэр оҕо дьоно арыгыны үрүүмкэҕэ кутта-кутта охсуһуннаран тыаһата-тыаһата истэхтэринэ, үөрдэхтэринэ-көттөхтөрүнэ оҕо онно ымсыырар, арыгы исиһиэн баҕара саныыр, хаһан улаатарын кэтэһэрэ күүһүрэр. Оҕо көөчүк дьайыытыттан ордук түргэнник куһаҕан, арыгыны иһэр үгэскэ үөрэнэ охсон хаалыан сөп. Көөчүк диэн киһини, оҕону ымсыырдыы, үтүгүннэрии майгына буолар.
«Көөчүк, көөчүк» диэн баран тугу эмэ билбэтин, көрбөтөҕүн, саҥаны көрдөрдөххө оҕо ымсыырар, оннук эмиэ киниэхэ баар буолуон баҕарар, ону булар-талар баҕа санааны үөскэтинэр. Бу көөчүк үчүгэйгэ, тупсууга ыҥырар буоллаҕына, үчүгэй быһыы буолар, үчүгэйгэ тардыһыннарар, ону ситиһэр баҕа санааны үөскэтиэн сөп. Оҕо көрөрүгэр арыгы иһиитэ, үөрүүтэ-көтүүтэ, хурустаал таас үрүүмкэлэри охсуһуннарыы лыҥкынас тыаһа куһаҕаны, арыгы иһэр үгэһи көөчүктээн үөскэтии буолар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн арыгы иһэргэ баҕа санааланан хааллаҕына улаатан баран элбэхтик арыгы иһэн арыгыһыт буолан хаалыан сөбүн төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ.
Оҕоҕо арыгынан көөчүктээн, арыгы иһэр баҕа санааны үөскэтэн кэбиһиини билигин биһиги төрөппүттэрбит куруук оҥороллор. Кыра оҕо өйдөөбөт диэн арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр этэллэрэ сымыйа. Дьиэлэригэр эрэ арыгыны иһэр төрөппүттэр кыра оҕолоро кинилэри көрөн, үтүктэн арыгы иһэр үгэһи үөскэтинэн кэбиһэллэригэр, эдэр арыгыһыттар элбээн иһэллэригэр тириэрдэллэр.
Оҕо ымсыыран, арыгы иһэр баҕа санааны үөскэтинэн кэбиһэрин киниэхэ анаан кыратык бэрсэр буолуу суох оҥорор. Арыгы амтана куһаҕаныттан оҕо амсайа да барбат, «Бу ас куһаҕан эбит» диэн өйө-санаата олохсуйан ымсыырар санаатын баһыйар. Былыргы сахалар оҕолоругар арыгы кутан бэрсэн, санаатын дуйдаан биэрэн, улааттаҕына арыгы иһэргэ үгэһэ суох буоларын үөскэтэллэр этэ. Билигин арыгыһыттары төрөппүттэрэ дьиэлэригэр арыгылаан, онон көөчүктээн иитэн, үөрэтэн улаатыннаран баран, хантан кэлэн эдэрдэр арыгыһыт буолан хаалаллар диэн мунаахсыйаллар. (1,16).
Көөчүк "Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттээх дьайыылаах:
1. Үчүгэйи, саҥаны, туһалааҕы оҥорууну үтүктүүгэ, батыһыыга тириэртэҕинэ үчүгэй диэн ааттанар.
2. Олоххо туһата суоҕу, буортулааҕы, куһаҕаны үтүктүүгэ, тарҕатыыга туттуллара туоратыллар.
Оҕо өйө-санаата сайдан иһэринэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанарга үөрэнэрэ эрэйиллэр. Бу үөрэх сахалыы "Үрүҥү, хараны араарыы диэн ааттанар уонна "Тоҕус айыыны оҥорума" диэн сахалыы таҥара үөрэҕэр киирсэр. (2,47).

# Көөчүк
## Туһаныллыбыт литература

1. "Туймаада" хаһыат. №252. 7.05.2015.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.

# Көөчүк
## Өссө маны көр

* Көөчүктээһин
# Лепта

Ле́пта (был.-гириэк. λεπτόν, гир. λεπτό) — Былыргы Греция харчыта, билиҥҥи кэм харчыта. Аат был.-гириэк. λεπτός төрүттээх, «кыра», «чараас».
2002 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Греция официальнай валютатынан драхманы солбуйбут евро буолбута, онтон лепта евроцентынан солбуллубута..
Лепта бэлиэтэ грек бичигэ «лямбда» — Λ.
Нуучча тылыгар баар «внести свою лепту» диэн этии евангелиеттан төрүттээх; тылыттан тылыгар түһэрдэххэ нууччалыы «внести свои пять копеек» диэн.
# Ришикеш

Ришикеш — Үүндүйэ куораттарыттан бииррдэстэрэ. Индуизм ытык куората.
# Букуба

Букуба — Чурапчы Мугудайын алааhа. Сылаҥ диэки өртүгэр баар. Элбэх өтөхтөөх, былыргыта улахан хотонноох.
# Томмот улууһа

Томмот улууһа. Билиҥҥи Алдан уонна Өлүөхүмэ улуустар ткрриторияларыгар баара. Биэс нэһилиэктээх этэ: Токко, Киндигир, Бэллэт,, Буйаҕа, Нурмаҕан. Ону таһынан улуус киинэ Томмот куорат.

# Томмот улууһа
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуускай, 2004.
# Сири ыаҕас

Сири ыаҕас — биэ ыырга, уу баһарга дэгиттэр туттуллар сири иһит.

# Сири ыаҕас
## Өссө маны көр

* Симэхтээх симиир
* Симэхтээх сири көҕүөр иһит
* Таһыар-көҕүөр
* Симиир
* Сири чабычах
* Сири холлоҕос
* Кылырҕастаах сири холлоҕос
* Симиирчэх
# Хонуу (суолталара)

Хас да суолталаах аат
* Муома (нэһилиэк)
* Хонуу (бөһүөлэк)
* Хонуу - географияҕа сыһыаннаах тиэрмин
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.