yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Губарев Виктор Николаевич

Губарев Виктор Николаевич бэлиитик уонна баартыйа диэйэтэлэ.

# Губарев Виктор Николаевич
## Олоҕун олуктара

* 1949 сыл сэтинньи 6 күнүгэр Ростов уобалас Цимлянск оройуонун Соленовская станицаҕа төрөөбүтэ.
* 1974 сыллаахха Хабаровскойдааҕы Баартыйа Үрдүкү оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1989 сыллаахха Гражданскай Авиация Академиятын бүтэрбитэ.
* 1966 - 1996 сыллардаахха Таганрог куоракка "Красный Гидропресс" собуокка туокар, силиэсэр; авиаотряд хомсомуолун кэмитиэтин сэкирэтээрэ
* ЫБСЛКС Аллараа Халыма оройкумун бастакы сэкирэтээрэ
* ЯОСПС Аллараа Халыма улуустааҕы боломуочунайа.
* Черскэйгэ авиаотряд парткомын сэкирэтээрэ.
* ССКП Аллараа Халыматааҕы оройкуомун инструктора.
* "Северная Трасса" хаһыат кэрэспэдьиэнэ.
* 1995 - 1996 сыллардаахха РФ КП сэкирэтээрэ.
* 1995 - 2002 сыллардаахха Госдума дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ,
* 2004 сыллаахха Илюхин В.И. Госдума дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ.
* 2005 сылтан РФ КП рескомын бастакы сэкирэтээрэ.
* 2008 сыл кулун тутар 20 күнүттэн Ил Түмэн бастайаннай кэмитиэтин бэрэсэдээтэлэ.
* 2013 сылтан Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 2014 сыллаахха СӨ Ил Дарханын дуоhунаhыгар хандьыдаат (3-үс миэстэ).

# Губарев Виктор Николаевич
## Ылыллыбыт сирэ

* http://www.sakhanews.ru/78624.html
# Баҕаччах

Баҕаччах, Саха Сиригэр улахан киэҥ алаас баар, Мэнэ-Ханалас территориятыгар. Бэйэтигэр 45 алаас систематын холбуур. Кырасыабай айыха баар. Улахан ыһыах буолар сирэ. Кэнники кэмҥэ элбэх баһаар буолла, онон сибээстээн элбэх заповедниктар алдьаннылар!
# Иванова Анастасия РЯЛ-17

Тииттээх күѳл Тииттээх күѳл хоту баҺыгар билигин даƼаны аƼыйах тиит үүнэр, биҺиги оƼо эрдэхпитинэ үрдүк эмпэрэƼэ аарыма тиит баара, ол тиит эмпэрэтэ суураллан билигин суох. Күѳллэрбит ѳрүс хочотугар баар буоланнар, былыргыта бары хочо үрэхтэрин сорƼолоро, нууччалыы «старица» диэн. Ол былыргы кэм үрэхтэрэ быстаннар, дириҥ ѳттѳ күѳл буолан турдахтара. Yрэх сорƼото буолалларын кырдьаƼастар бэрткэ диэн туhаналлар эбит. АƼам Ой сэлиэнньэтигэр сэбиэт бэрэссэдээтэлэ буолан олорон, бу Тииттээх күѳл саас аайы халааҥҥа уутуйдун диэн анаан-минээн холлороон хастарбыт (ханаал) Бѳдѳҥкѳй диэн үрэхтэн (боротуоха дииллэр) сүүсчэкэ миэтэрэ хаспыттар бу 60-с сылларга. Бу холлороон билигин даƼаны туттуллар. Онтон улахан халааҥҥа уу Тииттээх күѳлү уҥуордаан ходуhаны күѳл сүтэр, Тѳҥүргэстээх, Тураахтаах күѳллэргэ оннооƼор бэйэтин соботуттан бэрсэр, Тииттээх күѳл дириҥ буолан «аарыма» улахан соболордоох, ону «урусхал собото» диэн ааттыыллар. Халаан кэнниттэн кып-кыра кѳлүччэттэн кыра муҥханан оннук соболору таhааран үѳрүү-кѳтүү үксээччи. Тииттээх күѳлү бэйэтин кыайан муҥхалаабаттар. Онтон былыр маннык эбит: «Биирдэ Эргис ойуун Ынах арыытыгар оттуу сылдьан Тииттээх күѳлү муҥхалаабыт. Онно тоƼус хоппо балык кэлбит. Ону кѳрѳн баран ойуун эппитэ үhү: «Оо, быйыл ѳлѳр дьылым буоллаƼа. Эбэм онньуубун биэрдэƼэ», диэбит. Кырдьык даƼаны Тииттээх балыга былыр даƼаны, аны даƼаны муҥхаƼа кэлбэт саҥнаах». Дьэ кырдьык Тииттээх күѳл баар суох күѳлбүт, иhэр уубутун онтон ылар этилэр, билигин даƼаны кыhын иhэр уубут мууhун онтон ылабыт, онтон ходуhаƼа баар күѳллэрбит соболорунан дьадьайдахтарына халаан уутун нѳҥүѳ Тииттээх күѳлбүт барахсан соболоруттан бэрсэн күѳллэрбит эмиэ собо балыгынан байан бараллар. Тииттээх күѳл Ытык күѳл. ОƼо сылдьан кѳрдѳххѳ Тииттээх күѳл эмпэрэтигэр хараҥаччы хото соƼустук уйаланар этэ, улаатан баран күѳл хоту баhыгар, чычаас ѳттүгэр тугунуок балык барахсаны баhан ылар кэмнэр бааллара. Биир кураанах тиит кѳҥдѳйүгэр 60-сс кугас кырбый уйаланар этэ. Ол тиит билигин даƼаны турар, сууллара чугаhаабыт, билигин даƼаны кырбый уйаланар эбит. Ону аныгы кэм буолан, хаартыскаƼа, киинэƼэ уhулан үѳрэтэн, 7-с кылаас үѳрэнээччитэ Борисов Тимофей дакылаат суруйан, орнитологиянан дьарыктанан республикаƼа I миэстэни ылбыта хайƼабыллаах. Бу Тииттээх күѳл үрдүгэр Ойуунуская Сардаана Платоновна дьиэ туттан олохсуйбута. Бу 90-с сыллар саƼаланыыларыгар. Аан бастаан кэлэн Нѳмүгү ытык сиригэр аал уот оттон алƼаабыта уонна эппитэ: «АƼам ѳбүгэлэрин дойдуларыгар Ытык сиргэ олохсуйарга сананным, Ытык сир туора кѳрүмэ!»
# Арбаҕас

Арбаҕас - түүтэ элэйбит, холто буолан эрэр эргэ саҕынньах. Уһун саҕынньах. Былыр арбаҕаһы кытта ойууттары ситимнииллэрэ, онтон сылтаан "арбаҕастаах да абыраабат" диэн өс номоҕо баар буолбут.

# Арбаҕас
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов "Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт", Дьокуусrай, "Бичик",2004 c.
# Чечебутов Дмитрий Павлович

Чечебутов Дмитрий Павлович - Хатылы орто оскуолатын "Көһөрүллүү" түмэлин салайааччыта, РФ үтүөлээх учуутала.
"Көһөрүллүү" түмэл Аҕа дойду сэриитин сылларыгар Чурапчы холкуостарын хоту күүс өттүнэн көһөрүүгэ аналлаах.
# Ван түмэлэ

Ван куорат түмэлэ - Туурсуйаҕа баар Ван куоракка археология түмэлэ. Бу түмэлгэ урарту киин куораттара буола сылдьыбыт Тушпа и Русахинили куораттары хаһыыттан булуллубут экспонаттар хараллан сыталлар. Урартуны кытта сибээстээх булумньулара аан дойдуга тэҥнээҕэ суох баай экспонаттарынан биллэр.
# Васильев Александр Васильевич — Көрдүгэн

Васильев Александр Васильевич (Көрдүгэн) — суруналыыс, «Кэскил» хаһыат солбуйааччы редактора.

# Васильев Александр Васильевич — Көрдүгэн
## Олоҕун олуктара

ССРС, РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.

# Васильев Александр Васильевич — Көрдүгэн
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Вячеслав Степанов аатынан бириэмийэ лауреата (2000)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын «Көмүс бөрүө» бириэмийэтин лауреата
* «Сахаада-спорт» ассоциация лауреата (1999)
* Сыл бастыҥ спортивнай комментатора (2005)
* Сунтаар улууһун Күндэйэ нэһилиэгин ытык киһитэ
# Наото Кан

Наото Кан (дьоп. 菅 直人, Алтынньы 10 1946(1946-10-10), Убэ, Ямагути) — Дьоппуон премьер миниистирэ.

# Наото Кан
## Олоҕун торума

Наото Кан Ямагути префектура Убэ куоратыгар төрөөбүт. Токиотааҕы технологическай университеты бүтэрбит. 1974 сыллаахха чааһынай патентнай бюро аспыт. Эмиэ ити кэмтэн дойдутун уопсастыбынай олоҕор кыттар, экологияны харыстыыр хамсааһыҥҥа үлэлиир. 1980 сыллаахха Дьоппуон Аллараа Балаататын дьокутаатынан талылар. Ол кэмтэн тиһигин быспакка бары быыбардарга дьокутаат буолар. 1996 сыллаахха аан бастаан Дьоппуон бырабыытылыстыбатыгар доруобуйа харыстабылын миниистиринэн буолар

# Наото Кан
## Дьоппуон бырабыытылыстыбата

2009 сыл Наото Кан премьер-миниистэр солбуйааччытывнан ананар, онтон 2010 сылтан — итини тэҥэ үп миниистэрэ буолар

# Наото Кан
## Дьоппуон премьер-миниистирэ

20040 сыл бэс ыйын 4 күнүттэн, премьер-миниистэр Юкио Хатоямы уурайбытын кэннэ Наото Кан премерь миниистэр буолар.
# CityMD

CityMD (Сити МД) — чааһынай Нью Йорк куоратка баар түргэн көмө оҥорор сетевой балыыһалар, уопсайа 165 точкалаах Нью Йорк куоратка уонна Нью Дьэрси штатыгар. Харчыга көмө оҥорор эрээри, Fidelis Care уонна MetroPlus программаҕа кыттар дьоҥҥо босхо көмө оҥорор.
# Баку-Тбилиси-Чэйхан ниэп турбата

Халыып:Infobox Pipeline
Баку-Тбилиси-Чайхан гаас трубаата диэн 1768 км уһун Азербайджаҥҥа баар Азери-Чираг-Гунэшли сиртэн Турция соҕуруулуу-арҕаа баар пуордуогар дылы ниэп турбата. Грузия киин куоратын Тбилиси нөҥүө ааһар. Урукку Сэбиэскэй Сойуус сиригэр иккис ордук уһун турба буолар (бастакыта Дружба). Ниэп 2005 сыллаахха Бакуттан ыытыллар Чейхаҥҥа 2006 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр тиийбитэ.
Socor, Vladimir (2005-05-31). "Baku–Tbilisi–Ceyhan pipeline Inaugurated". Eurasia Daily Monitor (The Jamestown Foundation). http://www.jamestown.org/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=30462. Retrieved on 2014-09-01.  </ref>
# Сатаҕай (Амма улууһа)

Сатаҕай — Амма улууһун Сатаҕай нэһилиэгин киинэ. Киһитин ахсаана 539 Архыыптаммыт 2021, Ыам ыйын 2 күнүгэр. (2021).

# Сатаҕай (Амма улууһа)
## Биллиилээх дьоно

Лукин Тимофей Спиридонович (1913—1980) - Биллиилээх сылгыһыт, Социалистическай Үлэ Героя.
Окороков Гаврил Гавриилович (1925 — 1990) - литература ырытааччыта, филологическай наука кандидаата, СГУ саха литературатын кафедратын доцена, «Хотугу сулус», «Полярная звезда» сурунаалларга критика отделын сэбиэдиссэйэ, ССРС уонна Саха сирин суруйааччыларын Сойуустарын чилиэнэ, саха литературатын учебниктарын суруйааччыта.

# Сатаҕай (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Сатаҕай нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Кытыы

Кытыы — географияҕа: сир, ойуур, уу, хонуу уо.д.а. уһук, ыраах өттө, эҥэрэ.

# Кытыы
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Сыромятников Георгий Савич

Сыромятников Георгий Саввич (05.05.1926 - 02.02.1991) - филологическай билим кандидата, суруналыыстар Түмсүүлэрин чилиэнэ, ССРС суруйааччыларын Түмсүүтүн чилиэнэ, ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх ветерана..

# Сыромятников Георгий Савич
## Олоҕун олуктара

* 1926 с. ыам ыйын 5 күнүгэр Саха АССР Томпо улууһугар Байаҕантай нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1944 с. - Дьокуускайдааҕы педагогическай институтка үөрэнэ сылдьан, баҕа өттүнэн Аҕа дойду Улуу сэриитигэр барар.
* 1957 с. - ССКП КК иһинэн Үрдүкү партийнай оскуоланы кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэр.
* 1957 с. - филологическай билим кандидата буолар.
* 1961 с. - ССКП КК иһинэн общественнай билим Академиятын литература уонна искусство теориятыгар кафедратын бүтэрэр.
* 1976 с. - ССРС суруйааччыларын Түмсүүтүн чилиэнэ.
* 16 сыл Дьокуускайдааҕы кинигэ издательствотыгар редактортан саҕалаан главнай редакторынан, онтон директорынан үлэлиир.
* 1963 -1991 сс. - ССРС НА СС СС ТЛИ Институтыгар алын научнай үлэһиттэн саҕалаан учуонай секретарынан, сектор сэбиэдиссэйинэн, хойукку кэмигэр - саха литературатын уонна искусствотын салаатын салайааччытынан үлэлиир.
* 1968 с. - филологическай билим кандидатыгар «Становление социалистического реализма в якутской прозе» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1991 с. олунньу 2 күнүгэр олохтон туораабыта.
Г.С. Сыромятников биллиилээх литературовед уонна критик.

# Сыромятников Георгий Савич
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Становление социалистического реализма в якутской прозе» (Якутск, 1967) - монография.
* «К некоторым вопросам якутской литературной критики» (Якутск, 1969) - монография.
* «Возвышенность дум и чувств» (Якутск, 1982).
* «Идейно-эстетические истоки якутской литературы» (Якутск, 1973).
* «Өй-сүрэх үрдүккэ дьулуhуута» (Якутск, 1982).
* «Литературно-художественная критика в Якутии (1939–1975 гг.): Историко-литературный очерк» (Якутск, 1990).
* «История якутской литературы (середина ХIХ - начала ХХ века)» (Якутск, 1993).
* «Становление и развитие якутского литературоведения» (Сб.: Проблемы современной тюркологии. - Алма-Ата, 1980).
* «К изучению истории якутской критики (1920-1960)» (Сб.: Вопросы филологии. - Якутск, 1970).
* «Отобразить современность» (Полярная звезда. - 1973. - №4).

# Сыромятников Георгий Савич
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Биобиблиографический справочник Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.
# Зилпа

Зилпа (ивр. זִלְפָּה‎‎) диэн Лиэйэ дьиэтээҕи нүһэйэ. Лиэйэ кинини Дьаакыпка ойох курдук биэрбитэ оҕо төрөттөрөөрү. Зилпа Гад уонна Ашер диэн уолаттары төрөппүтэ.
# Астана опера

Опера уонна балет судаарыстыбаннай тыйаатыра "Астана опера", Казахстаан Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ Нурсултан Назарбаев көҕүлээһининэн 2013 с. арыллыбыта.
"Астана опера" - Киин Азия улахан тыйаатырдарыттан биирдэстэрэ - аан дойдутааҕы дьиэ-уот тутуутун бастыҥ үгэстэригэр олоҕуран тутуллубут, ону кытта кини тас көстүүтүгэр казахскай национальнай истиил чорботон тутуһуллубут. Тыйаатыр тиэхиниичэскэй өттүнэн хааччыллыыта аан дойду таһымыгар сөп түбэһэр.
"Астана опера" репертуарыгар казах омук биллиилээх композитордарын айымньылара бааллар, ол курдук: "Биржан - Сара" М. Тулебаев, "Абай" А. Жубанов, Л. Хамиди, "Кыз Жибек" Е.Брусиловскай опералара, "Карагоз" Г.Жубанова муусукатыгар балет.
Аан дойдутааҕы классикаттан, опернай испэктээхтэр: "Аида", " Травиата", "Дон Карлос" Дж. Верди, "Богема", "Тоска", "Мадам Баттерфляй", "Турандот" Дж.Пуччини, "Кармен" Ж.Бизе, "Севильский цирюльник" уонна фарс-опера "Шелковая лестница" Дж.Россини, " Евгений Онегин" П. Чайковскай, "Ромео и Джульетта" С.Прокопьев, "Спартак" А. Хачатурян, "Бахчисарайский фонтан" Б.Асафьев, "Баядерка" уонна "Дон Кихот" Л. Минкус, "Корсар" уонна "Жизель" А. Адан, "Коппелия" Л.Делиб; "Шопениана" уонна "Шехерезада" М. Фокин, "Роден" Б.Эйфман, "Собор Парижской Богоматери" Р.Пети, "Манон" К. Макмиллан уо .д.а.постановкалара. Сүрүн дирижер - Алан Бурибаев, балетнай труппа уус-уран салайааччыта - Алтынай Асылмуратова. Ону кытта, испэктээхтэри тас дойдулар уонна Казахстан култууратын биллиилээх диэйэтэллэрэ туруораллар - Франко Дзеффирелли, Юрий Григорович, Борис Эйфман, Джанкарло дель Монако, А. Бурибаев уонна атыттар; сценограф Эцио Фриджерио уонна көстүүмнэри уруһуйдааччы Франки Скуарчапино кыттыылаах.
"Астана опера" сыанатыгар казахтар биллиилээх артыыстарын Бибигуль Тулегенованы, Алибек Днишевы, Айман Мусахаджаеваны, Нуржамал Усенбаеваны уонна атыттары кытта аан дойдутааҕы опера чаҕылхай сулустара Пласидо Доминго, Зубин Мета, Елена Образцова, Валерий Гергиев, Хосе Каррерас, Анна Нетребко, Марсело Альварес, Светлана Захарова, Ильдар Абдразаков бииргэ ыллаабыттара. "Астана операҕа" Милантан Ла Скала, Неаполь куораттан "Сан Карло" , Генуэттан "Карло Феличе" тыйаатырдар, Париж национальнай операта, Санкт-Петербуртан Мариинскай тыйаатыр гастроллаан ааспыттара.
ЭКСПО-2017 чэрчитинэн, "Опералия" Пласидо Доминго вокалистар Норуоттар икки ардыларынааҕы күрэхтэрэ ыытыллыбыта. 2014 с. "Астана опера" аан дойдутааҕы турнета буолбута. Балаҕан ыйыгар, "Астана опера" Россияҕа "Большой театрга" ыалдьыттыырга былааннанар. "Астана опера" тыйаатыр Казахстан өрөспүүбүлүкэтин литэрэтиирэҕэ уонна ускуустубаҕа судаарыстыбаннай бириэмийэтин икки төгүллээх лауреата. А.Жубанов уонна Л. Хамиди "Абай"(2018) операларын иһин уонна классическай ускуустуба эйгэтигэр "Театральная площадка года"(Москва, Большой театр" России, 2019) диэн түһүмэххэ Норуоттар икки ардыларынааҕы "ВraVo" бириэмийэтин иһин.
# Аарка (бөһүөлэк)

Аарка (бөһүөлэк) – Хабааровскай кыраай Охуоскай оройуонун сэлиэнньэтэ. Охуоскайтан 120 км сиргэ сытар.
Аан бастаан манна дьон олороллорун туһунан XVII үйэ бүтүүтүгэр нуучча хаһаахтарын салалтаҕа суруктарыгар баар. Олохтоохтор дьаарбаҥҥа мустар сирдэрэ. Дьокуускай - Охуоскай суола тэриллибитин кэннэ манна дьаам станцията баар буолбута. Аарка диэн аат сурукка 1830 сыллаахтан баар. 1926 сыллаахха тохсунньу 4 күнүгэр ВЦИК уурааҕынан Уһук Илин кыраай (ДВК) Охуоскай оройуонугар киирбитэ.
2008 сыл тохсунньу 1 күннээҕи туругунан 938 киһи олорор этэ. 2011 сыллахха — 699 киһи.
Былыр былыргыттан манна олохтоох тоҥустары кытта сахалар буккуһан олорбуттара. XX үйэ саҥатыгар олохтоохтор бары сахалыы саҥараллар этэ.
# Тэтчер Маргарет

Маргарет Хильда Тэтчер, Баронесса Тетчер LG OM PC FRS (төрүүрүгэр аата Маргарет Хильда Робертс; 13 алтынньы 1925 – 8 ыам ыйа 2013) Британияҕа бастакынан премьер-миниистир буолбут дьахтар. 1979 сыллаахтан 1990 сыллаахха дылы үлэлээбитэ Консерватордар баартыйаларын 1975 сыллаахтан 1990 сыллаахха дылы дьаһайбыта. Кинини үгүстүк "Тимир Дьахтар" (Железная Леди) диэн ааттыыллара, бу хос ааты ССРС суруналыыһа биэрбит эбит

# Тэтчер Маргарет
## Эрдэтээҥи олоҕо

1925 сыл алтынньы 13 күнүгэр Грэнтам диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата Альфред Робертс Нортхэмптонширтан төрүттээх, онтон ийэтэ Беатрис Эдель (кэргэн тахсыан иннинэ Стефенсон) Линкольнширтан төрүттээҕэ. Маргарет Оксфорд Сомервиль колледжыгар үөрэммитэ. 1959 сыллаахха Парламеҥҥа үлэтин саҕалаабыта. 1970 сыллахха Үөрэх сэкиритээрэ буолбута.

# Тэтчер Маргарет
## Премьер-Миниистирдиир кэмэ

Тэтчер Британия аармыйатын 1982 сыллаахха Аргентина Фолклэнд арыыларын төттөрү ыларга бирикээс биэрбитэ. Фолклэнд сэриитин бириэмиэтигэр Аргентина ол арыыны ыла сылдьыбыта. Тетчер Англия историятыгар иккис саамай уһуннук олорбут премьер-министр этэ. Денис Тетчерга кэргэн тахсыбыта уонна икки игирэлэммиттэрэ: Марк уонна Кэрол.
1984 сылларга 1985 Маргарет Тэтчер утары улахан хамсааһын баар буола сылдьыбыт, ол кэнниттэн чоҕу хостооччулар профсоюзтарыттан политическай күүстэрин былдьаабыт. Ол кэнниттэн Тэтчер киллэрэ сатаабыт биир кэлим нолуогу кэнниттэн эмиэ хамсааһын баар буола сылдьыбыт.Тэтчер премьер-министр эрдэҕинэ үлэтэ суох буолуу олус үрдээбит, 1982 сыллаахха үс мөл. киһи үлэтэ суох сылдьыбыттар. 80-c сыллар бүтүүтүн диэки эрэ аччаан барбыт. Маны Тэтчеры өйөөччүлэрэ экономика структуратын уонна үлэ ырыынагын уларыйбыта диэн ааттыыллар.
Англия үрдүнэн дьон кинини сөбүлээбэттэр, тоҕо диэн профсоюзтары сөбүлээбэт этэ. Профсоюзтар 1970-с сылларга элбэх күүстээх эбит буоллахтарына Тетчер кэлэн кинилэр күүстэрин барытын былдьаабыта уонна ол кэнниттэн Британия промышленноһыгар профсоюз сабыдыала олус кыччаабыт.
Тэтчер билиҥҥи бириэмэҕэ дылы Британия премьер-министрдарыттан уонна Консервативнай партия лидердарын быыстарыгар соҕотох дьахтар буолар.

# Тэтчер Маргарет
## Олоҕо

1949 сыл олунньутугар Дартфорд куоракка үлэлии сылдьан Денис Тэтчеры кытта билсибитэ. Кинилэр 1951 сыл ахсынньы 13 күнүгэр Лондоҥҥа Весли часовнятыгар бэргэһэлэммиттэрэ. Игирэ оҕоломмуттара 1953 сыллаахха, Кэрол уонна Марк.

# Тэтчер Маргарет
## Олоҕо
### Премьер-миниистирдээн бүтэн баран

Кэргэнэ Денис 2003 сыллаахха ноорун рагыттан ыалдьан олохтон туораабыта. Олоҕор кэлин өйө мөлтөөбүтэ уонна араас норуокка тахсыыны 2002 тохтоппута. Ол кэнниттэн церемонияларга иккитэ- 2004 сыл Рональд Рейган көмүүтүгэр тахса уонна 2006 сыллаахха Тэтчер Вашингтоҥҥа АХШ балаҕан ыйын 11 күнүн саба түһүүтүн мемориальнай церемониятыгар кыттыбыта. АХШ вице-президена Дик Чейни ыалдьытынан сылдьыбыта уонна ил секретарын кытта Кандолиза Райсы кытта кэпсэппитэ.

# Тэтчер Маргарет
## Өлүүтэ

Сүрэҕэ тохтоон 2013 сыл муус устар 8 күнүгэр олохтон туораабыта. Сибэтиэй Павел собуоругар көмүү церемониятыгар Британия королевата Элизавета II уонна Принц Филипп сылдьыбыттара. Премьер-миниистир көмүүтүгэр королева иккистээн кыттыбыта.
# Сэрии уонна сэбилэниилээх айдаан кэмигэр айылҕаны харыстааһын аан дойдутааҕы күнэ

Сэрии уонна сэбилэниилээх айдаан кэмигэр айылҕаны харыстааһын аан дойдутааҕы күнэ — 2001 сыл сэтинньи 5 күнүгэр ХНТ Генеральнай ассамблеята хас сыл аайы сэтинньи 6 бу күнү бэлиэтииргэ быһаарыныы ылыммыта (резолюция 56/4). Бу быһаарыныыны ылынарыгар ХНТ сэрии кэмигэр айылҕа ордук эмсэҕэлиирин, ол экосистиэмэлэр уһун кэмнэ айгырыылларыгар, уонна биир эрэ ил-дойдуну, билигин эрэ олорор көлүөнэлэри таарыйбатын бэлитээбитэ. Ону таһынан ХНТ Тыһыынча сыллааҕы Декларациятыгар сигэммитэ.
# Леонард Эйлер

Эйлер Леонард (1707, Базель - 1783, Санкт-Петербург) - Швейцария математига, улуу математиктартан биирдэстэрэ.
1733 с. Даниил Бернулли кэнниттэн Санкт-Петербуурдааҕы БА чилиэнинэн талыллыбыта. Онно тригонометрия уонна логарифм функцияларын түөрүйэтин чинчийбитэ уонна үрдүкү математикаҕа үлэлээбитэ. Фридрих II хоруол үбүлээһининэн элбэх сыл (1744-66) Берлин БА үлэлээбитэ, онно математика анаалыһыгар функция өйдөбүлүн киллэрбитэ. Олоҕун тухары чыыһылалар түөрүйэлэрин сэргээбитэ, үөрэппитэ. Математикаҕа уонна физикаҕа арифметика тиэрминнэрин киллэриитин таһынан элбэх бэлиэни туттууга киллэрбитэ (холобур суумма уонна пи бэлиэлэрин).
# .pro

.pro диэн идэлээх дьоҥҥо аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен. Урут бу домены туһанарга идэҕин, лиссиэнсийэҕин, лиссиэнсийэлээбит тэрилтэ саайтын ыйар ирдэнэрэ. Ол эрээри маннык хааччах баарыттан, домен күрэстэһэр кыаҕын сүтэрээри гыммытын иһин, 2015 сыл сэтинньи 16 күнүгэр квалификацияны бигэргэтэр докумуоннары ирдээбэт буолбуттара.
# Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтоохторо

Ньурба улууһун Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтоохторо.

# Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтоохторо
## Ытык аат иҥэриллиитин Балаһыанньата

Ытык аат Чаппаҥда нэһилиэгин сайдыытыгар, туругуруутугар улахан өҥө иһин иҥэриллэр. Ытык аат туһунан Балаһыанньа «Чаппаҥда нэһилиэгэ» олохтоох тэриллии 2010 сыл сэтинньи ХХ күнүнээҕи быһаарыытынан бигэргэтиллибит. Ытык аат Чаппаҥда нэһилиэгин олохтооҕор эбэтэр Чаппаҥда нэһилиэгиттэн төрүттээх киһиэхэ иҥэриллэр.
Ытык ааттаммыт киһиэхэ нэһилиэк баһылыга өрөгөйдөөх түгэҥҥэ «Ытык Киһи» Бэлиэ туттарар. Бэлиэни сэргэ «Өйдөбүнньүк лента», туоһу докумуон туттарыллар. Үрдүк аакка тиксибиттэр ааттара «Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтоохтоҕо» Кинигэҕэ суруллар.

# Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтоохторо
## Ытык олохтоохтор бырааптара

* Нэһилиэк дьаһалтата тэрийэр араас государственнай бырааһынньыктарыгар, нэһилиэккэ буолар суолталаах тэрээһиннэргэ ыҥырыллаллар.
* Нэһилиэк депутаттарын Сүбэтин үлэтигэр кыттыыны ылыахтарын сөп (сүбэ куоластаах быраабынан).

# Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтоохторо
## Ытык олохтоохтор тиһиктэрэ

* Васильев Илья Андреевич
* Егоров Карл Кириллович
* Прокопьев Юрий Николаевич
* Нюргусов Егор Алексеевич
* Прокопьев Гаврил Алексеевич
* Степанов Николай Тарасович
* Овчинникова Александра Яковлевна
# .gy

.gy диэн Гайана үрдүк таhымнаах ил домена.
# Курултай

Курултаай (монг. Хуралдай, Хурал) -- түҥ былыр монгуол уонна түүр кинээстэрин, улахан салайааччыларын мунньаҕа, монгуол (Монголия, Бурятия, Калмыкия) уонна сорох түүр норуоттарын (ногайдар, башкирдар, казахтар, киргизтэр, Крым татаардара, татар, тувинецтар, алтайдар) бэрэстэбиитэлистибэтэ, Дьобуруоба дойдуларын парламеннарын курдук, бас-көс дьон судаарыстыба улахан суолталаах боппуруостарын быһаарарга анаммыт мунньаҕа, түмсүүтэ (холобур, Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Курултаайа).

# Курултай
## Монгуол курултаайа

Курултаай диэн өйдөбүл норуот бүттүүн түмсүүтүн быһыытынан Чингисхан монгуол биис-уустарын биир омук гына түмпүтүн кэннэ, ХII-ХIII үйэлэртэн, туттуллар буолбута. Ити тыл аан бастаан "Сокровенное сказание монголов" суруйуу 282-с парагравар "Yeke Qurilta" диэн ахтыллар (аныгы монгуол тыл. их хуралдай; өйдөбүлэ: Улуу курултаай). Ясаҕа, ол эбэтэр Чингисхан ыйаахтарын кинигэтигэр, курултаайга олус улахан суолта ууруллар.
* 1206 — Онон өрүс төрдүнээҕи курултаай, онно Темучин Чингисхан буолбута, эмиэ онно Их Монгол Улс (Монгуол Улуу Судаарыстыбата) тэриллибитэ.
* 1229 — курултаай, манна Угэдэй ханынан талыллыбыта. Цзинь ипмпиэрийэни ситэри баһылыыр туһунан быһаарыы ылыныллыбыта.
* 1235 — судаарыстыба тас бэлиитикэтин быһаарарга ыҥырыллыбыт курултаай. Корёлары; булгардары, половцевтары уонна Руһу утары сэриигэ турар быһаарыллыбыта; Соҕуруу Кытайы утары (Сун); Аан Илиҥҥэ эбии сэриилэри ыытар туһунан.
* 1246 — Угэдэй өлбүтүн кэннэ, Гуюк хан буолуохтааҕа; ол эрээри кини биитэ Батый курултаайга барартан батыммыт, онон курултаай үс сыл буолбакка туран баран, кэлин Батыйа суох тэриллибит. Бу биир саамай баай-талым курултаай буолбут уонна биир саамай интэриэһинэйэ диэн, онно үгүс судаарыстыба салайааччытын ортотугар, нуучча улуу кинээһэ Ярослав Всеволодович уонна омук бэрэстэбиитэлэ Плано Карпини баара.
Курултаай диэн тыл өйдөбүлүн, ис хоһоонун Иран ильхана Ахмед Текудер (1282—1284) Египет султаана Сайф ад-дину Калаунуга маннык суруйбута баар: «Мы созвали у себя курултай, то есть собрание, в котором излагаются мнения всех братьев, детей, важных эмиров, военачальников и ленных офицеров» (эмир диэн манна кини судаарыстыба сололоохторун туһунан эппит).

# Курултай
## Түүр норуоттарын улахан курултаайа

* I — 2007 сыллаахха Казахстаҥҥа.
* II — 2008 сыллаахха Венгрияҕа.
* III — 2010 сыллаахха Венгрияҕа.
* IV — 2012 сыллаахха Венгрияҕа.
* V — 2014 сыллаахха Венгрияҕа.
* VI — 2018 сыллаахха Венгрияҕа.

# Курултай
## Өссө көр

* Народный Хурал Республики Бурятия
* Великий государственный хурал
* Народный Хурал Республики Калмыкия
* Курултай крымскотатарского народа
* Курултай Республики Башкортостан
* Всемирный курултай башкир
* Всемирный курултай казахов
* Йыйын
* Эл Курултай Республики Алтай

# Курултай
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Сокровенное сказание монголов - Перевод С.А.Козина Архыыптаммыт 2020, Олунньу 24 күнүгэр. Написано...во время происходившего там Великого сейма - Хурил.