yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Күлүк киһи

Күлүк киһи, абааһы биир көрүҥэ, көстүбэт киһи биир чааһа буолар. Дьон түүлүгэр баттатар кэмигэр кэлэр. Киһи үрдүгэр олоруон сөп эбэтэр хабарҕалыан сөп. Күнүһүн легенда быһыытынан саһаллар, ол эрэн киһини кэтииллэр. Хараҕын кытыытынан күлүк курдук фантом буолаллар.
Түүлгэ баттатыы кэмигэр элбииллэр.
# Трофимов үөһэ

Трофимов үөһэ. Өлүөнэ дельтатын ордук улахан үөһэ. Уһуна 134 км. Өлүөнэ уутун 60 - 70% бу үөһүнэн устар.

# Трофимов үөһэ
## Ылылллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Менделеев Дмитрий Иванович

Менделеев Дмитрий Иванович (1834—1907) диэн нуучча улуу учуонайа, аатырбыт химия элеменнарын периодтаах таабылын оҥорбут химик.

# Менделеев Дмитрий Иванович
## Олоҕун олуктара

Менделеев Дмитрий Иванович тохсунньу 27 күнүгэр (олунньу 8) 1834 с. Тобольскай таһынааҕы Үөһээ Аремзяны дэриэбинэҕэ уон сэттис бүтэһик оҕоннон Тобольскай гимназиятын дириэктэрин Иван Павлович Менделеев дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Дмитрий аҕатынан эһэтэ Таҥара үлэһитэ этэ, араспаанньата Соколов диэн эбит; Менделеев диэн араспаанньаны Дмитрий аҕата духовнай учуулущаҕа үөрэнэ сылдьан иҥэриммит. Менделеев ийэтэ былыргы, ол гынан баран дьадайбыт Корнильев атыыһыттартан төрүттээҕэ.

# Менделеев Дмитрий Иванович
## Айыылара уонна арыйыылара

Менделеев — химияҕа, химия технологиятыгар, физикаҕа, метрологияҕа, салгын устуутугар, метеорологияҕа, тыа хаһаайыстыбатыгар, экономикаҕа, үөрэхтээһиҥҥэ уонна да атын эйгэлэргэ үлэлээбит дэгиттэр чинчийээччи эбит.
Сүрүн арыйыылара:
* спирт уонна уу табыгастаах булкааһынын быһаарыы;
* минераллар химия туруктарын уонна элеменнар араас дьайыыларын атом сабардамыттан ыкса тутулуктааҕын быһаарыы;
* элеменнар периодик табылын оҥоруу, ол кэмҥэ биллэр элеменнары бэрээдэктээһин, кэлин өссө хас да элемены суоттаан таһааран киллэрбит уонна сүрүн дьайыыларын бэлиэтээбит;
* убаҕас кытыы температуратын быһаары, "кытыы температура" диэн өйдөбүлү киллэрбит;
* эҥкилэ суох гаастар сүрүн туругун тэҥнэбилин быһаарыы (Клапейрон-Менделеев тэҥнэбилэ);
* ыйааһыннар таба теорияларын оҥорбут, кэмнииргэ аналлаах араас саҥа тэриллэри айбыт (арретир уонна пикрометр);
* буруота суох буораҕы арыйыбыт (Чельцову кытта);
* экономикаҕа олохтоох оҥорон таһаарар индустрияны уонна тыа хаһаайыстыбаны тас дьайыылартан харыстыырга киэҥ үлэни ыытар эбит;
* тыа хаһаайыстабаҕа минерал уоҕурдууну туттууну көҕүлүүр эбит;
# Бырдакаров Валерий Афанасьевич

Бырдакаров Валерий Афанасьевич — хапсаҕайга СР спордун маастара, ветерана. САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Үөһээ Бүлүү улууһун, Ороһу нэһилиэгин бочуоттаах гражданина, II-с ыҥырыылаах Улуус мунньаҕын депутата.
# 1460-с

1460-с сыллар.

# 1460-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Казах ханствота (1465—1822/1847). Сибиир ханствота (1468—1598).
* Испания холбоһуута (1469): Кастилия уонна Леон уонна Арагон баһылыктара ыал буолбуттар.
# Барнешлев Андрей Афанасьевич

Барнешлев Андрей Афанасьевич эбэтэр Вилим Барнешлев - 1675 сылтан 1678 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 1678 с. Дьокуускайтан Москубаҕа баран иһэн Кета өрүс таһыгар өлбүт.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Волконскай Иван Петрович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Бибиков Фома Иванович анаммыт.

# Барнешлев Андрей Афанасьевич
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Малдьаҕар (Өлүөхүмэ)

Малдьаҕар нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үҥкүр. Улуус кииниттэн 7 км.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1110 киһи (2007 сыл). Ол иһигэр Үҥкүр — 1068, Түбэ — 32, Кураанда — 10 киһи.
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ, бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии.
Кураандаҕа Өлүөхүмэ агрофирма консерваны оҥорор завода үлэлиир. Завод оҥоһуктара — тушенка, оҕуруот аһыттан салааттар.

# Малдьаҕар (Өлүөхүмэ)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
# Кыраныысса таһынааҕы Азия

Кыраныысса таһынааҕы Азия - Арассыыйа олохтоохторугар сыһыаннаах география өйдөбүлэ, Азия Арассыыйаттан ураты сирдэрэ. Манна уонунан бөдөҥ уонна кыра судаарыстыба баар. Хас биирдии судаарыстыба айылҕата, хаһаайыстыбата уратылаах. Айылҕа, хаһаайыстыба уратыларын көрөн Соҕуруулуу-Арҕаа, Соҕуруу, Киин, Илин уонна Соҕуруулуу-Илин Азияны араартыыллар.

# Кыраныысса таһынааҕы Азия
## Соҕуруулуу-Арҕаа Азия дойдулара

Бу бөлөххө Туурсуйа, Иран, Ирак, Афганистан, Саудовскай Аравия уонна Аравия тумул арыыга баар итилэрдээҕэр кыра судаарыстыбалар киирэллэр. Итини барытын ардыгар "Чугас Илин дойдулар" уонна "Орто Илин дойдулар" диэн холбуу ааттыыллар. Соҕуруулуу-Арҕаа Азия - аан дойду саамай былыргы култуурата үөскээбит сириттэн биирдэстэрэ. Биһиги эрабыт быдан иннинэ онно сири оҥоруу, сүөһүнү иитии, үгүс ремесло, сири нүөлсүтүү баара биллэр.

# Кыраныысса таһынааҕы Азия
## Киин Азия дойдулара

Евразия бу чааһыгар Монголия уонна Кытай улахан өттө киирэр.

# Кыраныысса таһынааҕы Азия
## Илин Азия дойдулара

Илин Азия ылар сирэ-уота балачча киэҥ. Чуумпу акыйаан биэрэгин кыйа тыһыынчанан биэрэстэни тайыыр. Материк ити чааһыгар Корея тумул арыытын судаарыстыбалара, Хотугулуу-Илин уонна Илин Кытай, арыыларга - Япония бааллар.

# Кыраныысса таһынааҕы Азия
## Соҕуруу Азия дойдулара

Азия бу чааһыгар сэттэ дойду киирэр. Ол дойдулар үгүстэрэ акыйааҥҥа тахсыылаах, арай Непал уонна Бутан акыйаантан ыраахтар. Соҕуруу Азия сүдү дойдута - Индия, саамай кыралара - Гималайга баар Бутан королевствота.

# Кыраныысса таһынааҕы Азия
## Соҕуруулуу-Илин Азия дойдулара

Соҕуруулуу-Илин Азияҕа Индокитай тумул арыытыгар уонна Малайскай архипелаг арыыларыгар баар дойдулар киирэллэр. Соҕуруулуу-Илин Азия дойдулара Евразия уонна Австралия икки ардыгар айылҕа "муостата" буолар курдук субуһан сыталлар. Материк бу чааһын бөдөҥ судаарыстыбалара - Индонезия, Лаос, Таиланд, Вьетнам,Филиппиннэр, кыракый судаарыстыба - Сингапур бааллар.
# Дьэрэкээн от

Дьэрэкээн от — үрдүк намчы умнастаах, дэлэгэй сэбирдэхтээх, күөх өҥнөөх бытархай сибэккилээх элбэх сыллаах от
# Драхма (Греция харчыта)

Дра́хма (гир. Ελληνική Δραχμή) — Греция харчыта.
Греция тутулуга суох буолуутуттан ыла «греческэй феникс» диэн ааттаах, 100 лептаҕа тэҥнэһэр тус харчытын олохтообута. 1 феникс = 1/6 куруш (пиастр) тэҥнэһэрэ эбэтэр 1 Франция франкатыгар.
Билиҥҥи Греция дойдутугар үрүҥ көмүс драхма Оттон король салайар кэмигэр 1833 сыл олунньу 8 күнүгэр киирбитэ, 1 финикс = 1 драхма. Бу иннинэ 1828 сыллаахха драхманы омук валютатын быһыытынан Иоанис Каподистрия киллэрэ сатаабыта.
Ниэмэс оккупациятын кэмигэр Грецияҕа гиперинфляция буолбута. Саҥа драхма 1944 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр киирбитэ. 1 саҥа драхма 50 миллиард эргэ драхмаҕа уларытыллара. Инфляция салгыы барбыта, 1954 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр саҥа уларытыы буолбута, 1 саҥатыллыбыт драхма 1000 эргэ драхмаҕа уларытыллыбыта.
2002 сыл тохсунньу 1 күнүгэр драхма евронан солбуллубута. Официальнай куурса 1 евро = 340,75 драхма этэ.

# Драхма (Греция харчыта)
## Драхма бэлиэтэ

«Драхма» диэн тыл хас биирдиитэ тус бэлиэлээх (Unicode стандартка киирбит):
* Былыргы Грецияҕа харчы ахсаанын кээмэйэ — ł;
* Былыргы Грецияҕа ыйааһын кээмэйэ — 𐅻 (<·);
* алхимияҕа уонна фармацевтикаҕа — ʒ;
* Греция национальнай валютата 1832—2002 сс. — ₯.

# Драхма (Греция харчыта)
## Манньыаттар

Билиҥҥи драхма манньыаттарын бастакы серията 1868 сыллаахха тахсыбыта:
* 1, 2, 5 уонна 10 лепталар алтантан оҥоһуллубуттара,
* 20 уонна 50 лепта — үрүҥ көмүстэн,
* 1, 2, 5, 10 уонна 20 драхма — кыһыл көмүстэн.
1894 сыллаахха 10 уонна 20 лепталар алтан-никель буккаастаах. 1 уонна 2 сыаналаах лепталар манньыаттарын таһаарыы тохтотуллубута. 1911 сылтан 1 уонна 2 драхмалар үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубуттара. 1926 сылтан манньыаттар саҥа сериялара тахсыбыта, 20 лептаттан саҕалаан 5 драхмаҕа дылы манньыаттар алтан-никель букккаастаах матырыйаалтаан быһыллыбыттара, 10 уонна 20 драхмалар үрүҥ көмүстэн.
Греция евроҕа көһүөн иннинэ эргииргэ баар манньыаттар:
* 1 драхма (€0,0029)
* 2 драхма (€0,0059)
* 5 драхма (€0,0147)
* 10 драхма (€0,0293)
* 20 драхма (€0,0587)
* 50 драхма (€0,147)
* 100 драхма (€0,293)
* 500 драхма (€1,47)

# Драхма (Греция харчыта)
## Өссө маны көр

* Валюта
* Валюта бэлиэтэ
# Николаева Наталья Васильевна

Николаева Наталья Васильевна - саха живописеһа, АГИКИ старшай преподавателэ.
1964 с. муус устар 9 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт. 1983 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1991 с - С-Петербурдааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура академическэй институутун бүтэрбит.
1992-1995 сс А.П. Левитин айар мастарыскыайыгар үлэлээбит.
# Соҕуруу Судаан

Соҕуруу Судаан (ааҥл. South Sudan, динка Paguot Thudän), официальнай аата — Соҕуруу Судаан Өрөспүүбүлүкэтэ (ааҥл. Republic of South Sudan), — Африка дойдута, Джуба диэн куоракка кииннээх (киин куораты дойду үөһүгэр — Рамсель куоракка көһөрөр былааннаахтар).
Илин өттүттэн Эфиопия, соҕуруу өттүттэн Кения, Уганда уонна Конго Демократтыы Өрөспүүбүлүкэтэ, арҕаа Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтэ уонна хоту Судаанныын кирбиилэһэр; кыраныыссатын устата 6018 км. Иэнэ — 644 329 км². Судаантан арахсан баран байҕалга тахсыбат буолбута. Соҕуруу Судаан тутулуга суох буолуута 2011 сыл от ыйын 9 күнүгэр Тутулуга суох буолуу декларацията тахсыбытыгар бигэргэммитэ. 2011 сыл от ыйын 14 күнүттэн ХНТ чилиэнэ.
# 538

538 сыл.

# 538
## Туох буолбута

* Кулун тутар 12 — Остготтар хоруоллара Витигес Римы төгүрүктээһинин тохтотон Равеннаҕа төннүбүт, куорат кыайыылаах полководец Велизарий илииитигэр хаалбыт.
# Бөх баана

Бөх баана (индон. Bank sampah) — Индонезияҕа үөскээбит кытаанах бөҕү хомуйуу уонна наардааһын бизнес-модела.

# Бөх баана
## Бизнес-модель

Бөх бааннара көрүҥнэринэн арахсыбыт бөхтөрү ылаллар уонна бөҕү аҕалбыт дьоҥҥо суот арыйаллар. Бу суокка бөҕү аҕалбыт киһи аатын, бөх ыйааһынын уонна көрүҥүн суруйаллар.
Кэлимник аҕалбыт бөхтөрү кубулутааччыларга эбэтэр талбыт сэҥээрэр дьоҥҥо (холобур, коллекционердарга, аныгы уруһуйдьуттарга уо.д.а.) атыылыыллар.. Бөх сыаната күн аайы уларыйа турар.
Бөх атыыламмытын кэннэ харчы бөҕү аҕалбыт киһи суотугар барар (харчы элбэҕэ-аҕыйаҕа бөх көрүҥүттэн, ыйааһыныттан уонна сыанатыттан тутулуктаах). Дохуот 85 %нын бөҕү аҕалааччы ылар, 15 % бааҥҥа тиксэр.
«Харчы» уурааччы (бөҕү аҕалбыт киһи) өлөрбүт харчытын 3 ый ааспытын кэннэ ылар кыахтаах.
Бу бааҥҥа соҕотох да, бөлөҕүнэн да кыттыахха сөп, холобур, дьиэ хаһаайыстыбатынан, оскуоланан уо.д.а.
Сорох бааннар аҥардас бөҕү ылыынан уонна атыынан эрэ дьарыктаммакка бэйэлэрэ бөҕү ол бу оҥоһуктарга кубулутууга үлэлииллэр.

# Бөх баана
## Үлэ көрдөрүүлэрэ

Bank Sampah Gemah Ripah диэн бастакы бөх баана 2012 сыллаахха ыйга 500-700 кг бөҕү ылар эбит.
Bank Sampah Cahaya Partha Jaya диэн бөх баана этэринэн, 2012 сыллаахха ый аайы 15 миллиона рупия (1 590 доллар) сыаналаах 5 тонна ол бу бөҕү ыла сылдьыбыт.
Баликпапанатааҕы бөх баана 2013 сыллаахха ыйга 2-3 тонна бөҕү хомуйар эбит. Бу баан көмөтүнэн биир дьиэ кэргэн ыйга 50 000 рупияны (быһа холоон 5 доллар) кэмчилиир эбит.
2012 сыллаахха бөх бааннара дойдуларыгар 30-40 % пластиковай бөҕү «хонтуруоллуур» эбиттэр.

# Бөх баана
## Остуоруйата

Бөх баанын бырайыагын 2008 сыллаахха, Ява арыыга Джокьярта куоракка (Индонезия) Bank Sampah Gemah Ripah/Bank Sampah Bantul диэн ааттаах бастакы бөх баанын арыйбыт, Бамбанг Суэрда (индон. Bambang Suwerda) диэн киһи оҥорбут. Бу бааны кини төрөөбүт дойдутун айылҕатын туһугар долгуйан тэрийбит.
Кэлин бөх баанын идеята түргэнник тарҕанан, Индонезияҕа хас да бэйэ бэйэлэриттэн тутулуга суох бааннар үөскээбиттэр.
2010-с сыллар саҕаланыыларыгар Бамбанг Суэрдаттан Таилаҥҥа бөх бааннарын тэрийэригэр көрдөспүттэр.
2012 сыл бэс ыйын бүтүүтүгэр Индонезияҕа уопсайа 31 миллиард эргийэ турар рупия харчылаах 782 бөх баана баар этэ.
2012 сыллааха Бамбанг Суэрда бөх баанын идеятын иһин Ашока пуондатынан бэлиэтэммитэ.
Индонезия салалтата Бамбанг Суэрда идеятын үрдүктүк сыаналаан бөх бааннары тэрийэргэ уонна өйүүргэ соруммута.
Куорат салалталара эбии бөх контейнердарын туруорар уонна сыл аайы хас биирдии бөх бааннарыгар харчынан көмөлөһөр буолбуттара.
# Хазар тыла

Хазар тыла — хазар төрөөбүт тыллара, сабаҕалааһын быһыытынан түүр тыллар булгар бөлөҕөр киирэр.
Хазардыы тиэкистэр көстө иликтэр. Хазардар бэйэлэрэ суруйбут үс тиэкис баар, барыта былыргы иврит тылынан суруллубуттар (холобур, Дьэбириэй хазар суруйсуута, Киев суруга). Хазардар рууна суруктаах этилэр, ону туоһулуур араас тааска суруктар бааллар, ол эрээри кинилэр суруктарын чинчийээччилэр кыайан ааҕа иликтэр.
Атын тыллаах былыргы кинигэлэртэн (бастатан туран арааб уонна Византия) 60-ча хазар тус аата уонна сир аата көстүбүт. Олортон сорохторо аат тыл буолаллара быһаарыллыбыт. Холобур, bulan — "таба", kel — "башня", čiček — "сибэкки"; даҕааһын ааттар: alp — "албан", өҥнөр: sār — "белый", sārïg — "саһархай" уо.д.а. Ааттар уонна сололор үксүлэрэ түүрдүүлэр.
Чинчийээччилэр хазар тыла түүр тыллар биир саамай былыргы салаатыгар, ол аата булгар бөлөҕөр киирэрин Саркэл диэн куорат аатын ырытаннар быһаарбыттар. Ону таһынан ал-Истахри уонна ибн-Хаукаль диэн арааб тыллаах айанньыттар хазар тыла булгар тылыгар майгынныырын уонна атын түүр тыллартан уратытын туһунан суруйан хаалларбыттар.
Билиҥҥи тыыннаах түүр тылларыттан хазар тылыгар ордук чугас чуваш тыла буолуон сөп. Хазар тылын сабыдыала атын түүр тылларыгар да баар, холобур, караим, кумык уонна азербайдьаан тылыгар.

# Хазар тыла
## Эбии көр

* Хазардар
* Түүр тыллара
# Kugelhandgranate 13

Kugelhandgranate 13 – Германия былыргы илии гранаатата. Вооруженияҕа 1913-үс сылга ылыммыт, крепостэрии көмүскүүр сэррии сэбин курдук.
Быһыыта төгүрүк. Куорпуһа чугуун, таһыгар дириҥ кэрдиистэрдээх, диаметра 8 сантиметр. Үрдүгэр тёрочнай запаал угуллар хайаҕастаах. Толоруута хара буорах, барий нитраата уонна калий перхлораата. Запаалын умайар тохтобула 5-7 сөкүүндэ.
# Тиһилик

Тиһилик эбэтэр испииһэк — туох эрэ бөлөҕө, кэрискэтэ.

# Тиһилик
## Өссө маны көр

* Кэрискэ ахсаан аат
* Категория:Тиһиликтэр
# Заменгоф Лазарь Маркович

Лазарь Маркович Заменгоф (пол. Ludwik Łazarz Zamenhof; идиш לײזער לוי זאַמענהאָף — Лейзер Лейви Заменгоф; пол. Ludwik Lejzer Zamenhof; эспер. Ludoviko Lazaro Zamenhof; 1859 сыл, ахсынньы 15 күнэ Белосток — 1917 сыллаахха, муус устар 14 күнүгэр Варшава) — Польша тыл үөрэхтээҕэ уонн окулииһа, эсперанто тылы айбыт киһи быһыытынан биллэр.
1859 сыллаахха ахсынньы ый 15 күнүгэр Белосток куоракка Польша сиригэр төрөөбүтэ. Еврей төрүттээх. Врач окулист уонна лингвист этэ. Кини эсперанто диэн тылы төрүттээбит киһи буолар. Псевдонима Дуоктар-Эсперанто диэн этэ, ити псевдонимынан 1887 сыллаахха Аан дойду тыла (Международный язык) диэн улахан кинигэтин бэчээттэппитэ. Өссө биир улахан кинигэтэ "Fundamento de Esperanto" (Эсперанто тутулуга) диэн грамматическай быраабылата уонна тылдьыта буолар.
# Үрдүк таhымнаах ил домен

Үрдүк таhымнаах ил домен (ааҥл. Country code top-level domain эбэтэр ccTLD) диэн дойду эбэтэр тутулуктаах территория үрдүк таhымнаах домена.
# 1819
## Туох буолбута

* Грузияҕа бастакы хаһыат тахсар буолбут («Сакартвелос газети»).
* Олунньу 1 — Улахан Ордуу кыргыыстара Арассыыйаҕа бас бэринэр буолбуттар.
* Олунньу 6 — Британия Ост-Ииндийэтээҕи хампаанньатын бэрэстэбиитэлэ сэр Томас Стэмфорд Раффлз Сингапуру олохтообут.
* Кулун тутар 19 — Арассыыйаҕа бастакы суһал көмө ыстаансыйата Бөтөрбүүргэ арыллыбыт.
* От ыйын 8 — Санкт-Петербурга Исаакий собуорун тутуута саҕаламмыт.
* От ыйын 16 — Антарктиданы эргийэр Беллинсгаузен уонна Лазарев хамаандалаах «Восток» уонна «Мирнэй» шлюптар эспэдииссийэрэ саҕаламмыт. 190 киһиэхэ анаан икки сыллааҕы астарын-үөллэрин илдьэ барбыттар, ол иһигэр, холобур, 20,5 туонна горох, 65,8 туонна сухарыы, 3926 л водка. Ону таһынан хас сылдьыбыт портарыгар астарын, арыгыларын толоруналлар эбит. Устуу кэмигэр үс мотуруос (биир ис тиибиттэн, икки - мачтаттан сууллан), биир аҕабыыт ("айаны тулуйбакка") өлбүттэр, кэлэн баран өссө биир эппиһиэр быстыбыт — устуу кэмигэр саҕаламмыт психическэй ыарыыттан.
* Ахсынньы 17 — Соҕуруу Америкаҕа Испания колонияларын босхолооччу Симон Боливар Улуу Колумбия тутулуга суоҕун биллэрбит.

# 1819
## Төрөөбүттэр

* Атырдьах ыйын 1 — аатырбыт "Моби Дик" диэн айымньыны суруйбут АХШ суруйааччыта Герман Мелвилл.
# HealthFirst

HealthFirst (ҺэлтФөрст, ол эбэтэр Доруобуйаҕа бастыҥ) — Саҥа Йорк куорат муниципальнай дьону босхо межицина өҥөтүнэн хааччыйар харысхал (инчуренс) пповайдер. Сүрүн үбүлээһинэ Саҥа Йорк куорат доруоьуйп харыстабылын департаменыттан.
Саайта https://healthfirst.org/

# HealthFirst
## Атын босхо медицина өҥөтүн дьоҥҥо тарҕатар харысхабыллар

* Fidelis Care - Саҥа Йорк муниципалитет үбүлүүр
* MetroPlus - Нью Йорк штатын босхо харысхабыла
* EmblemHealth - Medicaid үбүлүүр харысхабыла
* Medical - Калифорния штатын босхо медицинанан хааччыйар программата.
# Ураһа

Ураһа - чумчугур эркиннээх тутуу. Уһун ураҕастары туруортаан баран туоһунан, хатырыгынан, кырыс буорунан бүрүйэллэрэ. Үксүн күһүн-саас, сайын олороллор. Кырыһынан бүрүллүбүккэ кыһын да олоруохха сөп.
Ураһа киэҥиттэн тутулуктаах хаста көрүҥүн араараллар.
* Сайыҥҥы кыра ураһаны даллар ураһа дииллэр
* Ыалдьаттары көрсөргө улахан ураһаны моҕол ураһа дииллэр
Сахалар уон тоҕсус үйэ бүтүүтүгэр, ураһаны сайынны дьиэ быһыытынан оҥорон бүппүттэрэ. Билиҥни кэмнэ ураһаны Ыһыахха чэпчэтэҥ оҥороллор.

# Ураһа
## Өссө маны көр

* Балаҕан
* Бабаарына
# Үбүлээhин

Үбүлээhин диэн харчынан хааччыйыы.
Үбүлээhин төрүттэрэ:
* Харыстааhын
* Кредит
* Бэлэхтээhин
* Субсидия
* Грант
* Түһээн
# Ньымаат (сиэр-майгы)

Ньымаат — албыннаһар өҥө, албыннаһыы. Былыргы эргэрбит суолтаҕа уол (эбэтэр кини төрөппүттэрин) аатыттан кэргэн кэпсэтэр киһини, суорумньуну ааттыыллара.
# Айран

Айра́н — турахха эбэтэр катыкка оҥоһуллубут үрүҥ ас, түүр, хотугу кавказ, соҕуруу кавказ, балкан норуоттарыгар баар кефир бииһин ууһа.
Атын атын омуктарга уонна атын атын тылларга айран араастык, тус туспа ааттанар, оҥоһуутун тенхологията эмиэ кыратык араастаһар. Ол гынан баран, кинини, сүрүннээн, аһыйбыт үүт бактерияларыттан оҥороллор. Аны туран, биир сиргэ олорор, көһө сылдьыбат норуоттар айрана убаҕас, утаҕы ханнарар буоллаҕына, көс олохтоох омуктар киэнэ сүөгэйгэ майгынныыр хойуу буолар. Тоҕо диэтэххэ, хойуу аһылык айаҥҥа илдьэ сылдьарга быдан табыгастаах. Ол эрээри, көс олотхоох омуктар айраны сиэхтэрин иһиэхтэрин иннинэ уунан, үүтүнэн эбэтэр кымыһынан убаталлар (көс олотхоох омуктар убатыбыллыбыт айраны суусаб, чалап, шалап дииллэр). Сыатын састааба араас буолуон сөп.

# Айран
## Састааба уонна микробиологията

Айраны (төрүт, саамай былыргы көрүҥүн) ынах үүтүгэр ууну уонна тууһу эбэн оҥороллор. Ардыгар ынах үүтүн оннугар коза эбэтэр бараан (хой) үүтүн туһаналлар. "Болгар палочкатын" сакыбааскатыттан уонна Streptococcus thermophilus оҥоһуллар. Айан сүрүннээн 94 %-на уу, 1,2—1,5 %-на сыа, 1,7 % белок уонна 0,75 % үүт кислотата буолар. Болгар айрана ордук аһыы буолар, 1,16 %-ҥа тиийэ. Аан бастакы сакыбааска быһыытынан онно ньирэй сычугун туһаналлар. Ол инниттэн сычугу тууһууллар уонна хатараллар. Айраны оҥордоххо, ол тобоҕунан эмиэ бэлэм аһытыы оҥоруохха сөп буолар. Айран — аҕыйах колорийдаах утах, кини колорийнаһа 100 грамҥа 25-тэн 60 килокалорийга диэри халбаҥныыр, сыатыттан көрөн.

# Айран
## Олохтоох омуктар айраннара

Бу айран оҥоһуллуутун биир сүрүн уратыта диэн, катыгы кытта оргуйбут тымныы ууну эбэтэр муустаах (муус кыырпахтарын кытта) минирельнай ууну кытта буккуйаллар. Онтон саамай үчүгэйэ уута ¹/₃, оттон мууһа ¹/₁₀ арыый кыра буоллаҕына табыллар.

# Айран
## Көс омуктар айраннара

Айраны үүтү аһытан, ону аһытыыны кытта тирии бурдюкка уган акка мэҥэһиннэрэн оҥороллор. Аныгы кэмҥэ үүккэ аһытыыны кутан баран, сылаас сиргэ туруоран хоннороллор. Аччыктаабыты аһардарга хойуу айраны сииллэр. Оттон утаппыты аһардарга, айраны ууну, үүтү кытта холбуу убатан иһэллэр.

# Айран
## Бырамыысыланнай оҥоруу

Айраны аан бастаан бырамыысыланнай таүымнаахтык ааспыт үйэ 70-с сылларыгар Ставрополь кыраайыгар, Узбекистаҥҥа уонна Азербайджаҥҥа оҥорбуттара.

# Айран
## Эбии көр

* Агаран, ак-айран — туркмен куукунатын аһа
* Тан (утах)
* Кефир
* Шубат, чал
* Курт (ас)
* Чалоп, шалап
* Ласси (утах)
* Ирьян — казактар оҥорор барыйааннара
* Турах (чуваш. турӑх)

# Айран
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Айран: состав и польза, рецепт айрана(суох сигэ — история). Тургутулунна 26 Олунньу 2018. Төрүт сириттэн архыыптанна 26 Олунньу 2018.

# Айран
## Литэрэтиирэ

* Похлёбкин В.В. Айран // Кулинарный словарь. — М.: Э, 2015. — С. 14—15. — 456 с.
* Похлёбкин В.В. Айран // Национальные кухни наших народов. — М.: Лёгкая и пищевая промышленность, 1983. — С. 287—288. — 304 с.
# 1807

1807 сыл.

# 1807
## Туох буолбута

* Олунньу 7 — Наполеон сэриилэрэ: Беннигсен хамаандалаах нуучча сэриилэрэ Эйлау куоракка бөҕөргөтүммүттэрин Наполеон билбит уонна кырыктаах кыргыһыы түмүгэр сэриилээн ылбыт. Кыргыһыы сарсыныгар эмиэ салҕаммыт.
* Олунньу 8 — икки күннээх кыргыһыы кэнниттэн Беннигсен баһылыктаах нууччалар уонна Л'Эсток баһылыктаах пруссактар Наполеон баһылыктаах боронтуустарга Эйлау аттыгар хотторбуттар.
* Бэс ыйын 10 — Гейльсберг кыргыһыыта (фр. La bataille d'Heilsberg) — Илин Пруссия Гейльсберг куоратын аттыгар (билигин Польша Лидзбарк-Варминьски куората) Наполеон I хамаандалаах француз аармыйатын уонна Л. Л. Беннигсен хамаандалаах нуучча аармыйатын ыккардыгар буолбут кыргыһыы. Хайалара да кыайыыны ситиспэтэҕэ, французтар 12 600 саллааты сүтэрбиттэрэ (1398 өлбүтүнэн, 10 359 бааһырбытынан, 864 билиэн түбэспитинэн), нууччалар — 6000 кэриҥэ киһини (өлбүтүнэн 2000).
* Бэс ыйын 29 — Нуучча-туурак сэриитэ: адмирал Дмитрий Сенявин осмааннар флоттарын Афон аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт.
* От ыйын 7 — Арассыыйа уонна Франция ыккардыларыгар Тильзит эйэ сөбүлэҥэ түһэрсиллибит. Европа атын дойдулара уустук турукка киирбиттэрэ. Икки бөдөҥ аармыйалаах дойду бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөргө быһаарбыттара. Франция Арассыыйаҕа Осмаан Импиэрийэтин утары көмөлөһүөх буолбута. Оттон Арассыыйа Британияны утарар Европа коалициятыгар киириэх буолбута. Наполеон ону таһынан Александр ыраахтааҕыттан Англияны утары сэриини саҕалыырын уонна Финляндияҕа өрө турууну күөртээн Швецияны Европа колаициятыгар киирэргэ күһэйэригэр сөбүлэһиннэрбитэ. Ыраахтааҕы Валахияттан уонна Молдавияттан бэйэтин сэриилэрин таһаарыах буолбута (нуучча-туурак 1806-1812 сс. сэриитин кэмигэр былдьаабыт сирдэрин). Нуучча адмираллара Ушаков уонна Сенявин ылбыт Ионическай арыылара уонна Котор (Cattaro) Францияҕа бэриллиэхтээхтэрэ. Ол оннугар Наполеон Ольденбург Герцогствотыгар уонна атын ыраахтааҕы ньиэмэс аймахтара салайар кыра судаарыстыбаларыгар суверенитет гарантиялаабыта.
# Быычыкайкаан симэхситтэр

Быычыкайкаан симэхситтэр (лат. Lyonetidae, нууч. Крохотки-моли) — лыах бииһин ууһа. Кыра лыахтар. Илин кынаттара ланцет курдук, үрүҥ эбэтэр сиэрэй буолар. Гусеницалара олохторун тухары мина иһигэр улааталлар. Сир үрдүнэн барытынан тарҕаммыттар.
Саха сиригэр үөрэтиллэ иликтэр. Биир көрүҥэ баара биллэр: Долохуна симэхситэ.
# Тукулан (өрүc)

Тукулан өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 191 км., тардыытын иэнэ 2880 км².
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Сордоҕун сиһи быһа охсор. Тардыытыгар 200 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.

# Тукулан (өрүc)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Ох (сулустар бөлөхтөрө)

Ох (лат. Sagitta, Sge) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 79,9 квадрат кыраадыс, 28 харах көрөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан от ыйыгар ордук көстөр.

# Ох (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Бу ааты Чугас Илин дьонноро, былыргы гириэктэр уонна ромнар билэр этилэр.
Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Бу бөлөх үөскүүрүн туһунан элбэх номохтор баар.
# Чутовэ

Чутовэ (укр. Чутове) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 147 (2017).
# 55 Рака e

55 Рака e эбэтэр Янссен — Күн курдук 55 Рака A сулус планетата (экзопланета). 2004 сыллаахха АХШ астрофизиктара доплердаах спектроскопия ньыматынан арыйбытара.
2016 сыл олунньутугар «Хаббл» телескоп көмөтүнэн планета атмосфератыгар водород уонна гелий бааллара билиннэ диэн биллэрбиттэрэ.
Бу 55 Рака A сулус тула барыта 5 планета баара биллэр: (e) Янссен, (b) Галилео, (c) Браге, (f) Харриот уонна (d) Липперхей.