yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кумаш Себахат

Себахат Кумаш (тур.Sebahat Kumaş, 1989 сыллаахха ыам ыйын 12 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Айдын куорат) — турок норуотун биир саамай биллэр артыыһа уонна модела. Турция биир саамай кэрэ дьахтара диэн аатырар. «Великолепный век» киинэ сэрийээлигэр Эсмы хатун оруолун оонньуоҕуттан Турцияҕа уонна аан дойдуга биллэр көстөр буолан барбыта.

# Кумаш Себахат
## Биографията

Себахат 1989 сыллаахха ыам ыйын 12 күнүгэр Турция Айдын диэн дьоҕус куоратыгар төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэнигэр иккис оҕо этэ. Кыыс арыый улаатыытын саҕана аҕата атын үлэҕэ көһөг, Себехат дьонун кытта Измир куоракка көһөн кэлбитэ. Саҥа сиргэ көһөн кэлэн баран оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан элбэхтик тыйаатыр туруорууларыгар кыттар буолбута, артыыс буолар ыра баҕа санааламмыта.
Себахат бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Стамбул куоракка көһөн тиийэн баран балтын бэйэтигэр ыҥырбытын кэннэ артыыс буолар баҕата өссө күүһүрбүтэ. Сотору буолан баран Себахат эдьиийин көмөтүнэн улахан сэрийээллэргэ тэттик оруолларга оонньоон саҕалааабыта, ону таһынан модель быһыытынан бастакы хардыыларын оҥорбута. Онно барытыгар эдьиийэ олус улаханнык көмөлөспүтэ. 2009 сыллаахха кыыс "Arka Sıradakiler" диэн киинэ сэрийээлин 13- с сиэрийэтигэр уһуллубута.
Эмиэ ити кэмҥэ эдэр артыыс кыыс Айла Алган тыйаатыр оскуолатыгар үөрэнэн саҕалаабыта. Себахат кыра сааһыттан үөрэҕэр соччо кыһаллыбат, дьыалайдаабат этэ. Ол гынан баран тыйаатыр оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, үлэтин хамнаһын саҥа саҕалаан иһэн үөрэх наадатын таба өйдөөн, Стамбул университетыгар хаартыскаҕа түһэриии уонна дизайн технологиятын факультетыгар туттарсан киирбитэ. Себахат кэлэр да өттүгэр үөрэҕин салгыан баҕарар. Кини кыраныысса таһыгар үөрэнэ барар былааннаах. 2012 сылтан Себахат турок биир саамай биллэр, 50 омук дойдутугар көстөр «Великолепный век» киинэ сэрийээлигэр Эсмы хатун оруолугар оонньуур. Кини дьоруойа Роксолана диэн хотун дьахтар, I Сулейман султаан ойоҕун кулут дьахтара. Ол гынан баран кини «Черный цветок» сэрийээлгэ уһуллар этии киирбитигэр аккаастаабыта.
Себахат Кумаш хаартыскаҕа түһэриинэн үлүһүйэ. Элбэхтик ас астыыр уонна бу соторутааҕыта фортепионоҕа оонньуур уруоктары ылан саҕалаабыта.

# Кумаш Себахат
## Интэриэһинэй чахчылар

* Себахат Турция саамай кыраһыабай дьахталларын ахсааныгар киирэр.
# Пролактин

Пролактин — гормон биир көрүҥэ, сүрүннээн дьахталларга уонна тыһы кыылларга үөскүүр элбэх ахсаанынан, ол эрэн эр дьоҥҥо уонна атыыр кыылларга кып кыратык эмиэ баар.
Пролактин эмиийгэ үүт үөскүүрүгэр көмөлөһөр.
Эр дьоҥҥо пролактин күүскэ үөскүөн сөп, если эр киһи пиибэ иһэр буоллаҕына, эбэтэр надролон туттар буоллаҕына. Нандролон эр киһини эр киһи оҥорор эрээри, ароматизация түмүгэр пролактин уонна эстроген үрдэтиэн сөп.
Холобура тренболон уонна станозолол ароматизация барбат (ол аата эстроген уонна пролактин күүһүппэт). Нандролон туттар дьон ол иһин параллельно тренболон туттуохтаах.
# Яндекс

Yandex (нууч. Я́ндекс) (NASDAQ: YNDX) Россия айти хампаанньата, Россия иһигэр баар саамай улахан көрдүүр ситимин тутар. Интернекка көрдөөбүттэртэн 64% дьоно Яндексы туттубуттар.) уонна ону тэҥэ атын интернет сервистары сайдатар. 2011 сыллаахха Яндекс сир үрдүгэр 5ис саамай улахан интернекка көрдүүр ситиминэн биллэр.
Яндекс страницата Россияҕа саамай популярная страницанан буолар.. Яндексынан 56 мөлүйүөнтэн тахса дьон туттар. Россияны тэҥэ атын ырыынактарга үлэлиир/: Беларусьга, Казахстаҥҥа, Украинаҕа уонна Турцияҕа

# Яндекс
## Историята

Хампааньа историята 1990 сыллаахха саҕаламмыта, Аркадий Волож уонна Аркадий Борковский "Аркадия" диэн хампаанньаны төрүттээбиитэр, онно МС-ДОС операционнай системаҕа патеннары уонна табаардары классификацияллыр программаны таһаарбыттар. Ол программалара нуучча тылын морфологиятан сатаан өйдүүр эбит. 1993 сыллаахха Комптек диэн ааттаах Волож арыйбыт хампаанньа подразделенията буолбут. 1993-1996 сылларга нучча тылыгар классическай литература уонна Библия иһинэн көрдүүрү салҕыы сэмэлээбиттэр.
1993 сыллахха Аркадий Волож уонна Илья Сегалович Яндекс диэн көрдүүргэ аналлаах саҥа тылы айбыттар. Бастаан "Yet Another iNDEXer". ааҥылыйскайтан тылбаастаатахха "Өссө да атын индекс оҥороччу".
Поисковик 1997 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр үлэтин саҕалаабыт. Ол сылга Яндекс Софтуул выставкаҕа кэпсэтиллэр.Бастаан интернет көрдүүр Комптек хампаанньа сэмэлэнэр эбит. 2000 сыллахха Аркадий Волож хампаанньалары холбообут.
Яндекс барыһа рекламаттан кэлэр. 1998 сыллахха конекстнай рекламаны көрдүүрүгэр көрдөрөр буолбут. 2001 сыллаахха реклама ситимин - Яндекс.Директ аһыллыбыт. 2004 сыллаахха реклаама атыыта 17 мөл. дуолларга дылы үүммүт.
2005 сыл балаҕан ыйыгар Яндекс үлэтин Украинаҕа саҕалаабыт.
2007 сыл кулуу тутарыгар МойКруг специализированнай социальнай ситими атыыласпыт.
2001 сыл ыам ыйыгар NASDAQ фондовай биржатыгар IPOнан тахсан $1.3 миллиарды барыстаабыт. 2004 сылга Google хампаанньа IPOга тахсыбытын кэннэ бу саамай элбэх харчыны барыстаабыт.
# Маршалл арыылара

Маршалл арыылара (ааҥл. Marshall Islands) диэн Чуумпу океан ортотугар баар арыы дойду.
# Mobil

Мобил (Mobil) — ниэби хостуур-таҥастыыр хампаанньа. 1882 сыллаахха «Стандард ойл» диэн Рокфеллердар трестарын сорҕотун быһыытынан тэриллибитэ. Ол саҕана аата «Стандард ойл оф Нью-Йорк» (Standard Oil Co. of New York, кылгастык Socony) этэ. 1911 сылтан — бэйэтин бас билинэр. Массыына бензиинин туттуллуута кэҥээһинэ Socony хампаанньаны Mobiloil диэн атыы мааркатын 1920 бэлиэтииргэ (регистрация) тиэрдибитэ. 1931 сыллаахха Socony уонна Vacuum Oil диэн Америкаҕа ниэби аан бастаан хостообут (1866 тэриллибит) хампаанньаны кытта холбоспута. Socony-Vacuum 1955 сыллаахха Socony Mobil Oil буолбута, онтон 1966 — көннөрү Mobil Oil. 1999 сыллаахха «Мобил» хампаанньа «Эксон» хампаанньаны кытта силбэһэн «Эксон-Мобил» буолбута. Хампаанньаны билигин да Рокфеллердар клааннара хонтуруоллуур.
Mobil 100% акциата ExxonMobil бас билэр.
# 1733

1733 сыл.

# 1733
## Туох буолбута

* Ахсынньы 28 — Хаһаах полковнига Борис Серединин Саха сирин бойобуодатын солотуттан уурайбыт. Кини оннугар лейб-гвардия капитана Алексей Заборовскай анаммыт.
* Кулун тутар 27 сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр (урукку ааҕыыннан кулун тутар 16) В. Беринг Иккис Камчааткатааҕы эспэдииссийэтин тэрийэргэ тахсыбыт ыйаахха Тобольскайтан Дьокуускайга диэри ыйга биирдэ почтаны таһар туһунан ыйыллыбыт. Мантан саҕалаан онно анаан суолу уонна дьаамнары тутуу саҕаламмыт.
* Бэс ыйын 11 — Ыраахтааҕы Анна Иоанновна Саха сиригэр ("в Якутском ведомстве") уонна Камчааткаҕа бойобуодалар уонна дьаһаах хомуйааччылар олохтоох дьахталлары уонна оҕолору атыылыылларын истибитин туһунан уонна ол дьону христианствоны ылымматах уонна сүрэхтэммэтэх түгэннэригэр урукку сирдэригэр-уоттарыгар төннөрөргө ыйаах таһаарбыт.

# 1733
## Өлбүттэр

* ↑ Вахрин С. Тайны якутских фамилий. — Якутск: Якутская республиканская типография им. Ю.А. Гагарина, 2024. — Т. 1. — С. 9. — 968 с.
# Кэрбэҥ

Кэрбэҥ – бэлиэ мас. Мантан антах туораама диэн тоһоҕо мас анньаллар, бэлиэтээн. Сыһыыны кэчигирэччи кэрбэҥнииллэр. От үүммүт сыһыытын кэрбэҥнииллэр.

# Кэрбэҥ
## Туһаныллыбыт сирдэр

Багдарыын Сүлбэ «Үһүйээннэр, номохтор 2-с чааһа» 85 стр. Дьокуускай к. Бичик, 2006 с.
# 1670

1670 сыл.

# 1670
## Туох буолбута

* Аҥылычаанар уонна боронсуустар ыккардыларыгар кистэлэҥ Дуврдааҕы ддуогабар түһэрсиллибит, боронсуус атыытыгар-эргиэнигэр туһалаах.
* 1670—1699 — Кристиан V Дания уонна Норвегия хоруола буолбут.
* Лангедок диэн сиргэ Антуан де Рур диэн киһи баһылыктаах бааһынайдар бастаанньалара буолбут. Бу өрө турууну Людовик уонна Лувуа диэн байыаннай миниистир улахан аармыйаны ыытан саба баттаабыттар, улахан хааны тохпуттар.
* 1670—1676 — Риимҥэ Климент X паапа бөрөстүөлугэр олорбут.
* Николай Спафарий баһылыктаах нуучча миссията Кытайга сылдьыбыт.

# 1670
## Төрөөбүттэр

* 12 мая — Күүстээх Август, Саксония курфюрста, Польша хоруола.
# Ракитин Иван

Ракитин Иван - ландрат, 1716 сыл балаҕан ыйыттан 1720 сыл кулун тутарыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Немтинов Петр Афанасьевич олорбут. Ууратыллыбыт. Кини кэнниттэн бойобуоданан дворяннар Лосев Никита уонна Вытин Василий анаммыттар.

# Ракитин Иван
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Мороду

Мороду (Anas formosa Georgi., клоктун) - кыра кус. Атыыра саас чаҕылхай өҥнөөх буолар.
XX үйэ 60-с сылларыгар дылы Саха сиригэр тарҕаммыт кус этэ. Соҕурууттан Саҥа Сибиир арыыларыгар тиийэ көстөр. 60-с сыллар ортотуттан ахсаана лаппа кыччаабыт. Өскө 1962 сааһыгар орто Өлүөнэҕэ ааһар кус 53% ылар буоллаҕына, 1966 сыллаахха 14,5% эрэ ылар буолбут. 70-с сыллар ортолоругар өрөспүүбүлүкэ кустарын 2-6% тахсыбат буолбут. Саха сирин таһыгар Енисей өрүс тардыытын илин өттүгэр, Таймыыр соҕуруу-илин өттүгэр, Анадырь өрүс тардыытыгар, Охотскай аннынан уонна Байкаал хоту кытылыгар уйаланар. Кыстыыр сирэ Орто Кытай уонна Япония.
Саха сирин киин улуустарыгар саас ыам ыйын ортотугар кэлэр. Ый бүтэһигэр бэc ыйын саҥатыгар уйатын туттар. Уйата ууттан чугас сиргэ буолар. 6-10 от күөхтүҥү сиэрэй сымыыттаах. Оҕолоро күөлгэ бэс ыйын бүтүүтүгэр киирэллэр. Атырдьах ыйын иккис аҥаарыгар балаҕан ыйыгар көтөллөр.

# Мороду
## Аһылыга

Мороду аһылыгар үөн-көйүүр элбэх. Саас кумаар личинкатын сиир. Сайын уонна күһүн кыра моллюскалары, ракообразнайдары, чиэрбэлэри уонна личинкалары сөбүлээн сиир. Үүнээйиттэн уу отторун сиэмэтин сиир.
Саха сирин кыһыл кинигэтигэр киирбит сэдэх, харабылланар көрүҥ. Саха сиригэр барытыгар мородуну бултуур бобуллар.

# Мороду
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# Мэйик нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Мэйик нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сайылык.
Улуус кииниттэн 85 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 680 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Сайылык — 617 уонна Маай — 63.

# Мэйик нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1906 сыллаахха «Чымырдаат» диэн күөл алааһыгар Алексей Петрович Васильев (Мордьоноохоп) сахаҕа биллибит күүстээх киһи төрөөбүтэ.
# МГУ

Москубатааҕы государственнай университет (МГУ):= немецкофашистских жидовских америкосовских подстилок недобитков сходняк на жидовских холмиках. Здания взорвать, опрыскать тиофосом двуногих выблядков. Вохрушек, полицаев повесить с семьями.. + ракетно бомбовые удары по территориям и артеллирийско танковым добиванием хохлочичевской мразоты. Abschießen. Los..
Михаил Васильевич Ломоносов аатын сугэр, Россия биир былыргы, улахан, классическай университеттарыттан биирдэстэрэ, Москубаҕа бэйэ дойдутун наукатын уонна култууратын киинэ буолар.
Университекка 15 научнай чинчийэр институт, 43 факультет, 300-тэн тахса кафедра уонна 6 филиал баар.
1992 сылтан университет салайааччытынан академик Виктор Антонович Садовничай буолар.
# Омоформа

Омоформа — биир тыл иккки араас атын-атын суолталаах өйдөбүлгэ туттуллар. Холобур: баран иһэбин, уу иһэбин (иһэбин).
# Төһө ахсаан аат (тыл)

Төһө ахсаан аат (ааҥл. quantifier, quantitative determiner) барамай (өйдөбүл) чопчу ахсаанын эбэтэр чыыһыланы бэлиэтиир уонна ТӨ¤Ө? ХАС? Диэн ыйытыыга хоруйдуур: биэс, алта, уон, сүүс, мөлүйүөн, алта уон, алта уон ордуга икки.
Төһө ахсаан аат тулунан уонна суолтатынан ахсаан аат бары араастарыгар төрүт олох буолар.
Саха тылын төһө ахсаан аата атын түүр омуктар төһө ахсаан ааттарын кытта, сүнньүнэн, сөп түбэһэр.
Төһө ахсаан ааттан ахсаан аат атын араастара үөскүүллэр.
# Одьолуун

1) хос ойох, көрсүү; 2) кииринньэҥ ийэ, маачаха; 3) кииринньэҥ аҕа.
Диалектологический словарь якутского языка. 1976
# Староватово (Бүлүү улууһа)

Староватово — Бүлүү улууһун Халбаакы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Староватово (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Халбаакы нэһилиэгэ
# .az

.az диэн Азербайдьан үрдүк таhымнаах ил домена.
# .mu

.mu диэн Мауритиус үрдүк таhымнаах ил домена.
# Харлампьев Василий Пудович

Харла́мпьев Васи́лий Пу́дович — Хара Лааҥкы (04.03.1947-18.01.2022) — поэт. Саха сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

# Харлампьев Василий Пудович
## Олоҕун олуктара

Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгэр 1947 сыллаахха кулун тутар 4 күнүгэр күн сирин көрбүтэ.

# Харлампьев Василий Пудович
## Айар үлэтэ

Айар үлэҕэ оҕо сааһыттан тардыспыта. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьар кэмнэригэр 5-с кылаастан саҕалаан хоһоон суруйарга холонон көрөр, корреспондент курдук интэриэһинэй дьарыгынан дьарыктаммыта. Бастакы хоһооно 1964 с. ыам ыйыгар «Коммунизм суола» хаһыакка бэчээттэммитэ. 70-с сыллартан айар идэнэн дьарыктанар.
Ол түмүгэр күҥҥэ көрбүт үс кинигэлээх:
* «Дууһам саһарҕатын көрүстүм» (1993),
* «Таптыам, өссө таптыам» (1998),
* «Күнү бүгүн биллим, күнү бүгүн ситтим» (2001).
Василий Харлампьев айар үлэтигэр Хара Лааҥкы диэн биир дьикти псевдонимынан киирбитэ. Кини хоһоон суруйарын таһынан айылҕаҕа баар араас көстүүнү: силиһи-мутугу көрөн араас уус-уран фигуралары, көстүүлэри оҥорон таһаарар, лааҥкыны кытта өрө тустар. Бу сэдэх дьарыктан сиэттэрэн айар үлэҕэ сыһыаран Харлампьев олоҕун Хараны ылан, Лааҥкыны эбэн Хара Лааҥкы диэн ураты ааты иҥэриммитэ.

# Харлампьев Василий Пудович
## Айар үлэтэ
#### Хара Лааҥкы айар үлэтин туһунан

   «Василий Харлампьев — Хара Лааҥкы хоһооннорун аахпытым ыраатта, маҥнайгы холонууларыттан ыла диэхпин сөп. Кини хоһоонноро бука бары бэрт кылгастар, чопчу образтаахтар, чөмчөтүллүбүт, нарыламмыт санаалар. Биир да хоһоон страницаттан орпот! Оттон бу үлэттэн, поэзияҕа ураты санаалаахтан тахсар. Кини ойуур маһын одуулаан, туохха эрэ маарынныыр мутуктары, эбэтэр түөрүллэ сытар чөҥөчөк дьикти силистэрин булан, кыылы-сүөлү, көтөрү-сүүрэри бэркэ кыһан кэбиһэр маастарын кэриэтэ туох эмэ сонуну булбутун чопчу тутан чочуйан, сып-сап кыра хоһоон оҥорон кэбиһэр, олох сонун кырыыларын айар» диэбитэ саха народнай поэта, Хара Лааҥкы такайааччыта, айар үлэҕэ умсугуппут учуутала П. Н. Тобуруокап.
   «Кырдьык да тропическай Шри-Ланкаттан төрүттээх курдук сирэйдээх Хара Лааҥкы хоһооннорун үгүс ааҕааччылар сөбүлүүллэр — кини поэзията Арктика хаарын курдук сырдык, ыраас сыдьаайдаах. Онно, бука, төрөөбүт-үөскээбит, иитиллибит эйгэтэ улаханнык сабыдыаллаабыта, олоҕо-силэҕэ, үлэтэ-дьарыга да сөп түбэспитэ буолуо дии саныыбын» — диэн эппиттээх суруйааччы Сэмэн Руфов.
# Сахалин

Сахалин (нууч. Сахалин), арыы, Арассыыйа саамай улахан арыыта буолар. Сахалин уобалаһа буолар, федерациа биир сүрүн субьега.

# Сахалин
## Өссө маны көр

* Сахалин сахалара
* Сахалин кэриэйдэрэ
* Сахалин дьоно сэргэтэ
* Сахалин уобалаһа
* Илиҥҥи Саха Сирэ
# Бойдар

Бойдар (Boii) — кельт биис-уустара. Сорохторо б.э. инн. V - VI үйэлэргэ лингонноары кытта холбоһон Галлияҕа сэриинэн киирбиттэрэ, Аппенин хайаларын тэллэҕэр баар хаптал сири (Пьяченцаттан Романьяҕа дылы) этрускалартан уонна умбрдартан былдьаабыттара, этрускалар урукку куораттарын Фельсинаны Бонония (билигин Болонья) диэн ааттаабыттара.
Бойдар риимнэри кытта б.э. инн. 283—282 сылларга этрускалар өттүлэригэр, онтон 238—224 сылларга — кельтар өттүлэригэр сэриилэспиттэрэ. Хотторон баран Цезарь көҥүллээһининэн эдуйдар сирдэригэр (билиҥҥи Бургонь уонна Ниверна) олохсуйбуттара. Богемияҕа (билигин Чехия, (Boiohaemum — «бойдар ийэ сирдэрэ») хаалбыт бойдар сирдэрин Тис өрүскэ дылы кэҥэппиттэрэ, ол эрэн кэлин даактартан хотторон Дунаай уҥа кытылыгар көспүттэрэ. Онно Паннонияҕа, билиҥҥи арҕаа Венгрияҕа, илин Австрияҕа уонна сорҕолоро Словенияҕа, Сербияҕа олохсуйбуттара.
Бойдар тустарынан суруйуулар риим источниктарыгар Чехияҕа маркомааннар I үйэ бүтүүтүгэр олохсуйбуттарын кэннэ сүтэллэр.
# Мальта протектораата

Мальта протектораата (ит. Protettorato di Malta, мальт. Protettorat ta' Malta) — Мальта устуоруйатыгар Сицилия Хоруоллугун чааһа буола сылдьыбыт, Холбоһуктаах Хоруоллук протектораатын анныгар сылдьар периодын аттыыллар. 1800 сыллаахха боронсуус сэрииһиттэрин капитуляциялыытыттан 1813 сыллаахха колония оҥоһуллуон дылы баара.

# Мальта протектораата
## Иннинээҕи устуоруйата

Франция оккупациятын утары өрө турууга Мальта норуота национальнай түмсүүнү сорох бириэмэҕэ правительство диэн тэриййбитэ. Сицилияҕа баар британскай флотка посланниктары ыыппыттара, ол иһин 1798 сыл балаҕан ыйын бүтүүтэ 13 хараабыллаах английскай конвой кэлбитэ. Он Джеймс Сумарес салайара. Алтынньы ыйыгар Александр Болл Мальтаҕа кэлбитэ, уонна биир сылынан арыы гражданскай комиссарынан анаммыта.
Генерал Вобуа салайыылаах Франция гарнизона Мальта осадатыгар 1800 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Валетта куоракка билиэҥҥэ бэриллибитэ. Ол кэнниттэн Мальта арыыта Британия протектората буолбута. 1801 сыл атырдьах ыйыгар гражданскай комиссар Чарльз Камерон Гоцо арыы губернаторынан Эммануэле Виталены анаабыта. Ол аата Гоцо арыыта тутулуга суох буолуута тохтообута
1802 сыллаахха илии баттаныллыбыт Амьен сөбүлэниитин этэринэн Мальтаттан Улуу Британия сэриилэрин таһаарыахтаах этэ да, ол быһыыны оҥорботоҕо, ол Франция уонна Британия икки ардыларыгар сэрии буоларыгар биир сылтах буолбута.
# 987
## Туох буолбута

* От ыйын 3 — Гуго Капет Франция ыраахтааҕыта буолбут. Кини олохтообут Капетинг династията уонна ити династия алын линиялара — Валуа уонна Бурбон — Францияны 1848 сыллаахха диэри баһылаабыттара.
# Саҥа Соҕуруу Уэльс

Координаталара: 32°00′ ю. ш. 147°00′ в. д.﻿ / ﻿32.000° ю. ш. 147.000° в. д.﻿ / -32.000; 147.000  Халыып:Australia state or territory
Саҥа Соҕуруу Уэльс, (Новый Южный Уэльс, New South Wales, NSW) диэн Аустралия биир экономически-сайдыбыт штата буолар. Дойдуга саамай элбэх нэһилиэнньэлээх щтат буолар - 7 млн. (2009).
Саамай улахан уонна киин куората - Сидней. Оттон арыый улахан куораттара - Ньюкасл, Уоллонгонг, Уагга-Уагга, Олбури уонна Тамуорт.
# .lv

.lv диэн Латвия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Кузьмин Вадим Романович

Кузьмин Вадим Романович (11.10.1948—01.11.2008) — техника билимин дуоктара, профессор, СӨ НА академига.

# Кузьмин Вадим Романович
## Олоҕун олуктара

* 1948 сыл алтынньы 11 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1966 сыллаахха Дьокуускай 26 №-дээх оскуолатын кыһыл көмүс мэтээллээх бүтэрбитэ.
* 1972 сыллаахха Харьков куоракка авиация институтун, ол кэнниттэн аспирантураны бүтэрэр.
* 1978 сыллаахха кандидат диссертацияны көмүскүүр, темата: «Напряженно-деформированное состояние в зонах концентрации напряжений при однократном и циклическом нагружениях».
* 1990 сыллаахха доктор диссертацияны көмүскүүр, темата: «Прогнозирование хладостойкости элементов конструкций».
* 1978 сыллаахха Хотугу сир физика уонна техника проблемаларын институтугар стажердуур, ол кэнниттэн алын наука сотрудниктыыр.
* 1979—1992 ссс. Саха Ил универститетыгар матырыйаал утарыытын кафедратын сэбиэдиссэйэ, университетка наукаҕа проректор.
* 1992 сыллаахха кини туруорсуутун түмүгэр Үрдүк оскуолаҕа, наукаҕа уонна техника политкатыгар Ил комитета тэриллэр (кэнники Наукаҕа, үрдүк уонна орто анал үөрэх комитета Ил комитета), уонна кини бэрэссэдээтэлинэн ананар.
* 1998—2001 сс. Саха сиринээҕи Наука киинин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 2001—2002 сс. Наукаҕа, үрдүк уонна орто анал үөрэх комитета Ил комитетын бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччу.
* 2002—2007 сс. СӨ вице-президенын наукаҕа советник.
* 2007 сыл муус устар 13 күнүгэр Наукаҕа, үрдүк уонна орто анал үөрэх комитета Ил комитетын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччытанан ананар.
* 1993 сыллаахха СӨ НА академигынан талыллар
* 2008 сыл сэтинньи 1 күнүгэр өлбүтэ.

# Кузьмин Вадим Романович
## Үлэлэрэ

Сүрүн темалар техника тымныыны тулуйуу, металлар бөҕөлөрө.
* 100 тахса наука үлэлэрин ааптара уонна хос ааптара
* 4 монография
* 6 үөрэх пособиелара.

# Кузьмин Вадим Романович
## Ылыллыбыт сирэ

* СӨ НА саайта Архыыптаммыт 2001, Кулун тутар 6 күнүгэр.
# Араарыы түһүк

Араарыы түһүк (нууч. частный падеж) — саха тылыгар баар 8 түһүктэн биирдэстэрэ.
# Оҕо литэрэтиирэтин тылбааһа

Оҕо айымньыта араас литэрэтиирэ көрүҥүн, оскуолаҕа киириэн иннинээҕи уонна улаатан эрэр оҕолор кинигэлэрин холбуур. Оҕо литэрэтиирэтэ ускуустуба буолар. Уус-уран айымньы уонна ускуустуба (кинигэ, хартыына, муусука) оҕо майгыта-сигилитэ сайдарыгар улахан оруоллаахтар. Кинилэр оҕоҕо араас иэйиини уһугуннараллар, тулалыыр эйгэҕэ сыһыаны олохтууллар.
Оҕоҕо аналлаах айымньы уус-уран сиһилиир ньыматын арааһа улаатан эрэр оҕо иитиитигэр сүдү суолталаах. Оҕо литэрэтиирэтэ улахан тыл маастардарынан айыллыбыт. Ол эрэн, оҕолор уопсай литэрэтиирэттэн ааҕалларын эмиэ сөбүлүүллэр. Холобура, А.С.Пушкин остуоруйаларын, И.А.Крылов үгэлэрин, А.В.Кольцов ырыаларын уо.д.а. А.М.Горький этэринэн “...оҕо литэрэтиирэтигэр айылҕа күүһэ, доруобуйа, уһун олох, эйэлээх буолуу, сайдыы ” – барыта баар буолуохтаах диэн этэр.
Омук дойдуларын оҕоҕо аналлаах айымньыларын биһиги К.И.Чуковскай, С.Я.Маршак о.д.а. суруйааччыларбыт көмөлөрүнэн билэбит. Маршак оҕо литэрэтиирэтигэр оруола улахан, кинини ордук оҕо суруйааччытынан ааҕаллар. Маршак тылбаастарын көмөтүнэн элбэх аангылыйа, шотландия айымньыларын билэбит.
Оҕо айымньытын тылбааһыгар улахан болҕомтону уурбут швед тылын үөрэхтээҕэ Гете Клингберг буолар. Учуонайдар этэллэринэн, оҕо оскуолаҕа киириэн иннинэ уус-уран айымньыны сырдык кырааскаларынан эрэ буолбакка, ис хоһоонунан эмиэ ордук интэриэһиргиир кэмэ буолар.
Ханнык баҕарар уус-уран айымньыны тылбаастыырга, ааҕааччылар өйдүүллэрин курдук, ааптар иэйиитин, ис санаатын тиэрдэ сатыыллар. Оҕо кинигэтигэр идиэйэни сүрүн дьоруой илдьэ сылдьар. Ааптар иэйиитин сүрүн дьоруой нөҥүө тиэрдэллэр. Биллэрин курдук, оҕоҕо айымньы дьоруойдара, иэйиилэрэ, туттуулара-хаптыылара улахан суолталаах. Дьоруойга сыһыаны оҕо ааптар кинини хайдах уобарастаабытыттан көрөн билэр. Ол иһин уобараһы сөптөөхтүк уонна өйдөнүмтүө гына биэриэххэ наада.
Тылбаасчыт оҕо айымньытын тылбаастыырыгар оҕо бу айымньыны хайдах ылынарын саныахтаах. Оҕо айымньытын тылбаастыырга хайдах иһиллэрэ ордук улахан оруоллаах. Үксүгэр кыра оҕолорго улахан киһи ааҕан биэрэр. Оҕо айымньытыгар тылбаастаммыт тиэкис уруһуйа оригиналыттан атын буолуон сөп. Оҕо литэрэтиирэтин тылбаастыырга, тылбаасчыт төһө кыалларынан оригиналыгар сөп түбэһиннэрэ сатыыр.
Оҕо айымньытын тылбааһыгар сүнньүнэн маннык ирдэбиллээх: 1) Оҕо айымньытын тылбаастыырга уобараһы хаалларыы. Оригиналга баар уобараһы хаалларыыга хас да ньыма баар. Уобараһы хаалларыы бүтүн айымньы тылбааһыттан тутулуктаах. Айымньы истиилэ тылбааһыгар уларыйар буоллаҕына уобарас эмиэ уларыйар. 2) Оҕо айымньытын тылбаастыырга истиил уратыта. Уус-уран айымньыга суругунан да, тылынан да элбэх саҥарыы туттуллар. Оҕо айымньытын идеятын, дьоруойдары чуолкайдык ойуулуохха, этиэххэ наада. Оҕолор аһаҕастык ылыналлар уонна санаарҕыыллар. 3) Оҕо литэрэтиирэтин тылбаастыырга эмоцияны сөпкө тириэрдии. Эмоцияҕа – үөрүү, хомойуу, кыыһырыы, долгуйуу, соһуйуу, оттон иэйиигэ – таптал, абааһы көрүү, убаастабыл о.д.а. киирсэр. Айымньыга ханнык эмэ киһи саҥата эмоцияны, иэйиини аҕалар. Ол иһин тылбаастыырга оригиналга баар иэйиини тылбасчыт тиэрдэ сатыахтаах. Онон, толору сөптөөх тылбааһы ыларга, айымньы ис хоһоонун үчүгэйдик өйдүөххэ, дьоҥҥо тиэрдиэххэ наада.
# Исаков Василий Николаевич

Исаков Василий Николаевич — Россия үтүөлээх рационализатора, РСФСР тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна, улуус бочуоттаах гражданина. Ахсынньы 27 күнүгэр 1927 сыллаахха Жерхэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 7 кылааһы бүтэрбитин кэннэ 1949 с. Дьокуускайдааҕы музыкальнай- драматическай театрга балет студиятыгар үөрэммитэ. Студияны сабыы кэнниттэн оройуон киинигэр Покровскай к. культура дьиэтигэр художественнай салайааччынан үлэлээбитэ. 50- с сыллар саҕаланыаҕыттан Октябрьскай МТС тракториһа. Ол кэмтэн ыла олоҕум тыа хаһаайыстыбатын кытта ситимнээх. Республикаҕа Социалистическай күрэхтэһии кыайыылааҕа хаста да бэлиэтэммитэ. Кини айбыт агрегаттара республикаҕа сүөһү иитиитин сайыннарыыга улахан кылааты киллэрбиттэрэ, билигин да киэҥник туһаныллар.
Автор РСФСР үтүөлээх рационализатора Исаков Василий Николаевич. Дата создания -1960 г. Назначение – внесение механизации в технологии сенокоса. Агрегат кээмэйэ: уһуна-4,15 м, кэтитэ-4.45 м, үрдүгэ-3 м. республика окко былаанын болдьоҕун биллэрдик кыччатар, бэлэмнэммит от хаачыстыбатын үрдэтэргэ көҥүллэнэр. Көрдүүр үлэ түмүгэр, ветеран- механизатор Н. С. Адамова наводканан, 2010 с. Октем с. Ороһу утары соҕотуопкаламмыт арыыга, муус устарга предприниматель Е. В. олорбут музейыгар тириэрдибиттэрэ. Исаков (Василий Николаевич уола) хаалларда. 2011 с. маннык көрүҥҥэ оттооһун технологиятыгар техническэй революцияны оҥорор агрегат 60-80 сс.