yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# General Motors

General Motors Corporation (GM) диэн 1908 тэриллибит аутомобил оҥорооччу корпорация. 2008 сыллааҕы глобал атыыларын түмүктэринэн, аан дойдуга Toyota кэнниттэн иккис улахан массыына оҥорооччу. GM 1931-2008 сс. глобал атыыларынан бастыҥ этэ. Массыыналары 34 дойдуларга оҥорор. Бас салалтата Детройт куоракка баар, GM корпорацияҕа аан дойду үрдүнэн 252,000 киhи үлэлиир, массыыналара 140 дойдуларга атыыланаллар. 2008, GM 8.35 млн массыыналара уонна тиэйээччилэрэ аан дойдуга бу бреннарынан атыыламмыттара: Buick, Cadillac, Chevrolet, GMC, GM Daewoo, Holden, Hummer, Opel, Pontiac, Saab, Saturn, Vauxhall уонна Wuling.
# Карел тыла

Карел тыла диэн кареллар тыллара. 2010 сыллааҕы биэрэпискэ Арассыыйаҕа 35 тыһ. киһи карел тылын билэрин туһунан эппит. Google иһитиннэриитинэн, тыл 2100 сылга диэри сүтүөн кыайар. Карел тылын оскуолаҕа үөрэтэллэр да, күннээҕи бодоруһууга туһамматтар.
Карел тылыгар үс диалект киирэр: дьиҥнээх карел диалекта, ливвик диалекта, людик диалекта. 1931 сыллаахха алпабыыт тэриллибитэ.
Карел тылыгар 15 түһүк.
# Слепцов Тимофей Михайлович

Слепцов Тимофей Михайлович (1894—1973 сс.) — 1947 сыллаахха Бочуот Знамята ордены ылбыт, колхоз председателя.
# Электросекс

Электросекс (ол эбэтэр электрика уотунан секс), специальнай тэрил, секискэ анаммыт стимулятор. Сүрүннээн күүстээх оргазм аҕалар. Дьахталлар даҕаны, эр да дьон туттуохтарын сөп.
# Крон

Крон (Кронос) (гир. Κρόνος) — былыргы гириэктэр үһүйээннэригэр сир оҥоруу таҥарата. Ураан уонна Гея оҕолоро 12 титаантан кыралара. Халлааны уонна сири араарбыт. Бэйэтин балтын уонна ойоҕун Реяны кытта Гестияны, Деметраны, Гераны, Аиды уонна Посейдону төрөппүт. Кинини бэйэтин уола солбуйуохтааҕыттан дьаахханан бу оҕолорун ыйыстан кэбиһэр. Рея бүтэһик оҕотун Зевси кистиир уонна Кроноска тааһы ыйыһыннарар. Кэлин Зевс Кронтан оҕолорун төннөрөргө күһэйэр уонна сэриигэ хотор.
Рим мифологиятыгар Кроҥҥа Сатурн сөп түбэһэр.
# Валерий Меладзе

Валерий Меладзе (дьиҥнээх аата — Вале́риан Шота́евич Мела́дзе; 23 бэс ыйа 1965(19650623), Батуми, Аджарскай АССР, Грузинскай ССР, ССРС) — Арассыыйа поп-ырыаһыта, Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх артыыһа (2006), Чэчиэн Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2008).
Валерий Шотаевич Меладзе бэс ыйын 23 күнүгэр 1965 сыллааха, Батуми куоракка (Грузинскай ССР) инженердар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Муусука оскуолатыгар фортепиано кылааһыгар үөрэммитэ.
1983—1987 сылларга Николаевскай хараабыл тутар институтугар үөрэммит.
1989 сыллаахха бииргэ төрөөбүт убайынаан «Диалог» диэн группаҕа 1993 сылга диэри ыллаабыттара.1993 сыллаахха Киевка «Роксолана» диэн фестивальга маҥнайгы сольнай дебюта буолбута. Онтон ыла Россия шоу бизнеһыгар биллибитэ.
# Дзэн

Дзэн (Санскрит: ध्यान; Дьоппуоннуу: 禅; Кытайдыы: 禪) диэн буддизм Маhайана салаатын оскуолата. Кытайтан төрүттээх. Дьоппуонҥа киэҥ тарҕаныылаах, онно Кытайтан XII үйэҕэ аҕалыллыбыта. Онтон ураты Вьетнамҥа уонна Кэриэйэҕэ тарҕаныылаах.
# Палау

Палау (ааҥл. Palau) диэн Чуумпу океанҥа баар арыы дойду. Киин куората диэн Нгерулмуд.
# Bratz

Bratz — оҕо оонньуур куукулалара (үрдүктэрэ 25,4 см), 2001 сыллаахтан MGA Entertainment хампаанньа оҥорон таһаарар.
Бастаан сиэрийэҕэ түөрт куукула баара — Ясмин (ааҥл. Yasmin), Джейд (ааҥл. Jade), Хлоя (ааҥл. Cloe), Саша (ааҥл. Sasha), кэлин атын персонажтар эбиллибиттэрэ. Б куукулалар орто саатаах кыргыттары ойуулууллар этэ. Уратылара: бөдөҥ төбө, хатыҥыр эт-сиин, ону таһынан макияжтаммыт ыйаастыгас харах, толору уос.
АХШ уонна Дьоппуон тэрилтэтэ буолар. "Барби" (ааҥл. Barbie) куклоҕа улахан конкурен. Салалтата - Чикаго (АХШ) уонна Осака (Дьоппуон).
# Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр

Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэ - саһыл, бэдэр, бөрө сирэйдээх бэргэһэ. Бастакытынан, хайа аҕа ууһуттан төрүттээҕи көрдөрөллөр, иккиһинэн, бу кинилэри араҥаччылыыр ийэ кыыл мөссүөнэ.

# Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

* Хороох бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Хабах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ

# Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
## Өссө маны көр

Торҕо күөх
# Харахалпах

* Харахалпахтар
* Харахалпах тыла
* Харахалпахстан
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Суордаах

Суордаах нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Суордаах.
Улуус кииниттэн 402 км. соҕуруу диэкки Дулҕалаах өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 368 киһи (2007 сыл).

# Суордаах
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Дмитриев Михаил Саввич

Дмитриев Михаил Саввич — «Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл кавалера.
1928 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
Кыра сааһыттан төрөппүттэрин кытары Тырканданан, Томмотунан бултууллара, шахталарга мас тийэллэрэ, таһаҕас таһаллара.
1945—1966 сс. көмүстээх Алдаҥҥа эргиэн систематыгар биригэдьииртэн саҕалаан Холбоско (Уус-Маайа) салайааччынан, 1966—1991 сс. Мэҥэ-Хаҥалс оройуонугар Аллараа Бэстээх сельпотугар бэрэссэдээтэлинэн, эргиэҥҥэ барыта 47 сыл үлэлээбитэ.
1970 с. «Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
1998 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун «Бочуотун кинигэтигэр» киллэриллибитэ.
«ССРС Потребкооперациятын туйгуна» знагынан бэлиэтэммитэ.
# Яковлев Семен Семенович

Семен Семенович Яковлев 1910с. от ыйын 26 күнүгэр Сунтаар улууһун Сиэйэ Муоһаанытыгар төрөөбүтэ. Атырдьах ыйыгар сир-дойду силигилээн турдаҕына күн сирин көрбүтэ. Биллиилээх иннэһит С.С.Яковлев доруобуйа харыстабылыгар эҥкилэ суох барыта 65с үлэлээбитэ, аптаах иннэтинэн элбэх киһини эмтээн үтүөрдүбүтэ, ыарыыларын чэпчэппитэ. Кини биэс оҕону төрөтөн, эһээ буолар дьолу билбитэ. Сиргэ кэлбит аналын барытын толорон күн сириттэн барбыта. Ыарахан ыарыыттан араас ньыманан эмтэнэн бэйэтэ 82 сааһыгар диэри олорбута.

# Яковлев Семен Семенович
## Оҕо сааһа

Оҕо эрдэҕиттэн барыны бары сэргээн көрө, мындырдык толкуйдуу, айа улааппыта. 1930с. сэттис кылааһы бүтэрэн баран салгыы Дьокуускайдааҕы фельдшерскэй-акушерскай оскуолаҕа үөрэнэ киирэр уонна 1932с. ситиһиилээхтик бүтэрэр. Оскуолаҕа талбыт идэтин сөбүлээн, интэриэһиргээн үөрэммитэ. Диагноз туруорарыгар оскуолаттан ылбыт билиитэ, онтон кэлин саҥа тахсар периодиканы ааҕан, тус бэйэтин опытынан мындырдык толкуйдаан айымньылаахтык үлэлиирэ.

# Яковлев Семен Семенович
## Олоҕун олуктара

* 1933-35сс - Орто Халымаҕа биэлсэринэн үлэлээбитэ.
* 1935-51сс - Элгээйитээҕи фельдшерскэй-акушерскай пууну уонна учаастактааҕы балыыһаны салайан улэлэппитэ.
* 1953с - ССКП кэккэтигэр чилиэнинэн киирбитэ. Элгээйитээҕи Совекка түөрт төгүл, Саха АССР Верховнай Советыгар үс төгүл депутатынан талыллан үлэлээбитэ.
* 1951-57сс - Элгээйитээҕи сэллиги эмтиир санаторий сэбиэдэссэйэ.
* 1957-59сс - Элгээйи балыыһатын сэбиэдэссэйэ.
* 1959-80сс - Элгээйитээҕи сэллиги эмтиир санаторий ординатора.
* 1980с - олоҕун тиһэх күнүгэр диэри Элгээйи иҥнэнэн эмтиир кабинетын сэбиэдэссэйинэн үлэлээбитэ.

# Яковлев Семен Семенович
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

Кэргэнэ Александра Спиридоновна Рупова(1917-79) - начальнай кылаастарга учууталынан үлэлээбитэ. Кинилэр биир кыыс, түөрт уол оҕоломмуттара. Улахан уоллара Кларус Семенович Яковлев - ювелир-маастар, кыыстара Клара Семеновна Саввина - терапевт уонна иглорефлексотерапевт быраас, Станислав Семенович Яковлев - ветеринарнай быраас, Валерий Семенович Яковлев - Элгээйигэ леснигинэн, Александр Семенович Слепцов - Элгээйи музейыгар таксидермиьынан, ииппит уоллара Антон Федорович Яковлев - Бүлүү куоратыгар киномеханигынан үлэлээбиттэрэ.

# Яковлев Семен Семенович
## Наҕараадалара

* Икки "Бочуот Знага" орден кавалера.
* "1941-45сс Аҕа дойду сэриитигэр үлэҕэ килбиэнин иһин".
* "1941-45сс Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 40 сыла".
* "В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылын туолуутугар. Үлэҕэ килбиэнин иһин".
* "Үлэ ветерана" мэтээллэрдээх.
* СССР доруобуйаҕа харыстабылын туйгуна, коммунистическай үлэ ударнига.
* Саха АССР Верховнай Советын Президиумун Бочуотунай грамотатынан түөрт төгүл наҕараадаламмыта.
* Сунтаар оройуонун бочуоттаах олохтооҕо.
* Союзнай суолталаах персональнай пенсионер.
# Иван Жданов

Иван Жданов (толору аата Иван Юрьевич Жданов), Атырдьах ыйын 17 күнүгэр 1988 сыллаахха Москуба куоратка төрөөбүтэ. ФБК үлэһитэ. Владимир Путин ыйааҕынан кинини былааһы утары барбытын иһин уголовнай дьыала тэриллибитэ, ол иһин омук сиригэр куоппута. Ол иһин силовиктар аҕатын өлөрүөхпүт диэн шантажтыыллар.
# Эбир түлүөн

Эбир түлүөн (лат. Phoca vitulina, нууч. Обыкновенный тюлень, ларга) - Эбир түлүөннэр уустарыгар киирэр орто улаханнаах түлүөн.
Атыыра тыһыта өҥнөрө майгыннаһаллар, ол гынан баран атыырдар арыый бөдөҥнөр.

# Эбир түлүөн
## Өссө маны көр

* Эриэн түлүөннэр уустара,
* Муора куобахтарын ууһа,
* Саадьаҕай түлүөннэр уустара,
* Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара,
* Ньиэрпэлэр уустара,
* Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.
# Мэрилэнд

Мэрилэнд ааҥл. Maryland
# Пестерев Семен Николаевич

Пестерев Семен Николаевич (1917—1983), худуоһунньук , муосчут, Саха АССР культуратын үтүөлээх диэйэтэлэ, РСФСР Репин аатынан Ил бириэмийэтин лауреата.

# Пестерев Семен Николаевич
## Олоҕун олуктара

1917 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Чурапчы улууһун Иккис Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1937 сыллаахха Дьокуускайдааҕы түүлээх техникумун бүтэрбитэ. Казань куоракка художественнай училищеҕа үөрэнэ сылдьыбыта. 1962 сылта ССРС худуоһунньуктар Союзтарын чилиэнэ.
С. Н. Пестерев Саха Сиригэр былыргы муосчуттар югэст Рэ сайдарыгар бэйэтин сыратын биэрбитэ. Юксюн анималистика5а юлэлээбитэ.
Эбии устуоруйа, фольклор сюжетам, сценам с изображением традиционного быта и исконных занятий жителей северного края. Для творческого почерка мастера характерны: мягко проработанный объем, уравновешенность и цельность композиционного решения, обобщенность формы, обработка поверхности широкими плоскостями, декоративная условность монолитных масс.
Косторез сохраняет красоту природного материала, используя легкую шлифовку бивня, стремясь эмоционально и лаконично передать созданные им образы.
На протяжении всей жизни С.Н. Пестерев проводил активную педагогическую деятельность. Работал методистом Дома народного творчества, школьным учителем, руководил кружком «Юный косторез» во Дворце пионеров г. Якутска. В 1960-1972 гг. преподавал резьбу по кости в Якутском художественном училище.
Об истории косторезного ремесла, истоках происхождения народных орнаментов, о практических методах по обработке и хранению бивня мамонта, об опыте педагогической работы с детьми мастер рассказывает в брошюрах «Советы молодым косторезам» (1968) и «Советы умельцам» (1972).
Награжден медалями и почетными грамотами. С 1952 г. экспонент республиканских, зональных, российских, всесоюзных, международных художественных выставок.
Произведения С.Н. Пестерева хранятся в Национальном художественном музее Республики Саха (Якутия), музеях Республики Саха (Якутия) и России, за рубежом.
# Доҕуур

Доҕуур — маска саайан оҥорбут кыра туһах, туллук туһаҕа.
# Эһэлэр уустара

Эһэлэр уустара (лат. Ursus, нууч. род Медведи) Эһэтиҥилэр кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр бу ууска киирэр икки көрүҥ баар.
* Эһэ
* Үрүҥ эһэ

# Эһэлэр уустара
## Өссө маны көр

* Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ
* Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ
* Куоскатыҥылар кэргэннэрэ
# 20th Century Studios

20th Century Studios (сахалыы: Сүүрбэһис үйэ Студио), АХШ киинэ уонна мультик устар тэрилтэтэ, Голливуд пропискалаах. Аан Дойдуга биир бөдөҥ.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Walt Disney тэрилтэ 96% акциятын бас билэр, 4% акциятын Sony.
# Ланьчжоу

Ланьчжоу (кыт. трад. 蘭州, судургу 兰州, пиньинь Lánzhōu) — Ынырык сайдыылаах Кытай куората буолар. Биир саамай түргэнник нэһилиэнньэтэ улаатар. Ганьсу провинциятын киин уонна саамай улахан куората буолар.
# Горбачёв Михаил Сергеевич

Горбачев Михаил Сергеевич (Кулун тутар 2 1931 — Атырдьах ыйын 30 2022) — Советскай Союз бастакы уонна бүтэһик президена.
1931 сыллаахха Привольное диэн Ставрополье сиригэр төрөөбүт. 1985 сыл кулун тутар 11 күнүгэр Черненко кэнниттэн дойдуну салайыыга киирбит. 1991 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр дойду салайааччытын быһыытынан үлэтэ тохтообут.
Былааска олорон Горбачев элбэх уларытыыны оҥорбута, хомуньуус баартыйа монополиятын суох гыммыта, Сэбиэскэй Сойуус кини олордоҕуна үрэллибитэ, социалистическай лааҕыр суох буолбута.
# Степанова Варвара Николаевна

Степанова Варвара Николаевна – көҥүл тустууга РФ спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Эриэн кынат

Эриэн кынат (лат. Fringilla coelebs, нууч. зяблик) — Зябликтар уустарыгар киирэр чыычаах. Саха сиригэр биирдэ эрэ Бүлүү өрүс төрдүгэр көрбүттэр.

# Эриэн кынат
## Өссө маны көр

Харыйа чыычааҕа
# Кыракый хорсун тостер

Халыып:Infobox film
Кыракый хорсун тостер (ааҥл. The Brave Little Toaster) — АХШ биир биллэр мультига, 1987 сыллаахха тахсыбыта. Элбэх оҕолорго үөрүүнү аҕалбыта.

# Кыракый хорсун тостер
## Ис хоһооно

Биир кыра уол баар Роби диэн ааттаах (сорох серияларыгар Боби дииллэр). Кини тыа саҕатыгар хайа быыһыгар төрөппүттэрин кытта олорбут. Улаатан баран Нью Йорк куоратка олохсуйа барар, колледжын бүтэрэн барар. Арай доҕоор, барбытын кэнниттэн пылесос уонна суорҕан тиллэн кэлэллэр, кэнники радио, лаампа тиллэр. Бары сээкэйдэр хаһаайыннарын көрдүү бараллар, онно тыаҕа мунан хаалаллар. Ынырык иэдээн буолар. Онтон биир киһи тутан ылар уонна кыра куоратка илдьэ барар (билиҥҥитэ Питтсбург куорат). Онно айдаан буолар. Кэнники Нью Йорк куоратка тиийэллэр, онно эмиэ айдаан бөҕөтө буолар.
# Нуораҕана (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Нуораҕана — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дьабыыл нэһилиэгин киинэ.

# Нуораҕана (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Соҕуруу Кэриэйэ воната

Соҕуруу Кэриэйэ воната (кор. 원, KPW) диэн Соҕуруу Кэриэйэ валютатын биирдигэ. Биир вона 100 чоҥҥа арахсар, ол гынан баран билигин туттуллубат. Вона Соҕуруу Кэриэйэ киин куоратыгар Сеулга бэчээттэнэр. Өссө атын вона — Хоту Кэриэйэ воната баар.

# Соҕуруу Кэриэйэ воната
## Аатын устуоруйата

Урукку вона диэн тыл Кытай юаньын уонна Дьоппуон иенатыгар сыстыганнаах. Хандьаҕа баар иенаттан 元 (원), бэйэтэ кытай тылыгар баар иероглифтан тахсыбыт. төкүнүк формалаах диэн тылбаастанара. Билиҥҥи вонаны кэриэйэ буукубалаларынан эрэ суруллааччылар. Bank of Korea. 화폐 < 홍보교육자료 < 우리나라 화폐단위 변경 | 한국은행 홈페이지. #1 (Korean). — «한글로만 표기" → Translation: "Spelling in hangul only» Тургутулунна 24 Сэтинньи 2012.</ref>
Эргиигэ 1962 сыл бэс ыйын 9 күнүгэр тахсыбыта. Онно биир вонаны уон Соҕуруу Кэриэйэ хваныгар уларыталлара. 1975 сыл кулун тутар 22 күнүгэ хваннаах харчы бүппүтүн кэннэ соҕотох төлөбүр ньымата буолбута. ISO 4217 куодугар KRW диэн буукубалаах куод биэриллибитэ.1962 сыллаахха сэрии буолар бириэмэтигэр вона АХШ дуолларыгар баайыллыбыта.
1980 сыл олунньу 27 күнүттэн бэйэтин курсугар тахсарыгар хардыылар оҥоһуллубуттара. Толору бэйэтин курсугар 1997 сыл ахсынньы 24 күнүгэр Аан дойду үп пуондатын кытта сөбүлэһии илии баттаммытын кэннэ тахсыбыта. Сотору буолан баран Азия үп кризиһын түмүгэр икки төгүл чэпчээбитэ.
# Прокопьев Прокопий Яковлевич

Прокопьев Прокопий Яковлевич (Чуукаар) — саха суруйааччыта, тылбаасчыт.

# Прокопьев Прокопий Яковлевич
## Олоҕун олуктара

1941 сыллаахха Ньурба улууһугар төрөөбүт.
1975 сыллаахха А. М. Горьскай аатынан Литературнай институту бүтэрбит.
1991 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

# Прокопьев Прокопий Яковлевич
## Олоҕун олуктара
##### Үлэлээбит сирдэрэ:

    Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһата, редактор;
    «Эдэр коммунист» хаһыат редакцията, литературнай сотрудник;
    «Сахаада» хаһыат редакцията, эппиэттиир секретарь.

# Прокопьев Прокопий Яковлевич
## Кинигэлэрэ

* Сүрэх сүрэхтиин кэпсэтэр: Кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1974. — 112 с.
* Күһүҥҥү ньургуһун: Кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1981. — 128 с.
* Уол oҕo уон уhуктааҕа. — Дь.: «Бичик», 2004. — 160 с.
# Мал

Мал диэн эргиэҥҥэ кыттар (атыыланар-атыылаһыллар) барамай, атыыга анаан оҥоруллубут табаар аата.
# Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Хатылы нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маҥнайгы Харбала.
Улуус кииниттэн 9 км илин диэкки «Халыма» суолунан.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 749 киһи (2007 сыл).
Нэhилиэк дьаhалтатын баhылыга - Атласова Ульяна Николаевна

# Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Субурусскай Николай Дмитриевич (1896—1950) - гражданскай сэрии кыттыылааҕа, сэбиэт үлэһитэ.
    Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур (15.04.1915—24.05.1993) - Саха норуодунай суруйааччыта, П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата, поэт, прозаик, публицист.
    Кривошапкин Семен Николаевич - дояр, Ленин уордьанын кавалера.
    Илларионова Татьяна Васильевна (1926-2009) - Үлэ Кыhыл Знамята уордьан кавалера

# Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* Субурусскай Николай Дмитриевичка өйдөбүнньүк.
* Субурусскай Н. Д. уҥуоҕа.
# Манньыаттаах Баһылай

Никифоров Василий Сергеевич - Манньыаттаах Баһылай (1848-1915) - аатырбыт саха баайа, меценаат.
Туокай Сэргэй диэн Мэҥэ баайын үс уолаттарыттан биирдэстэрэ. Бу уолаттар XIX үйэ 70 — 80 сылларыгар бастаан сүөһү иититинэн, онтон сыыйа түүлээҕинэн эргинэн барбыттара. 2-с гильдиялаах атыыһытттар буолбуттара: Атыыһыт Байбал, Харчы Бүөтүр. 20-30-ча сыл тухары эргиэн-урбаан (бизнес) эйгэтиттэн тэйбэтэхтэр.
Хаччы Бүөтүр өлөрүгэр баайын, малын уонна банк билиэттэрин кэргэнигэр уонна ини-биилэригэр барыларыгар тэҥник үллэрбитэ үһү.
Манньыаттаах Баһылай нэһилиэгэр кинээстээбит, нэһилиэк дьаһааҕын (нолуогун) бэйэтэ төлүү олорбут, кэлин уола I гильдиялаах атыыһыт Г.В.Никифоров-Манньыаттаах уола төлүүр эбит. Онон Тыыллымалар дьаһаах кыһарҕанын билбэккэ нус-хас олорбуттар. Оҕонньор сүөһү иитэрэ, II-с гильдия быраабынан эргинэрэ. "Н.А.Авренскай уонна К" дьиэтигэр 30 тыыһынча солкуобай уган ол барыыһыттан туһанара.
Баһылай—Манньыаттаах бэйэтэ 1915 с. тумуулаан өлбүтэ. Уолугар, сиэннэринэр 70 тыыһынча солкуобай харчы, малы хаалларбыт. Мэҥэ Хаҥаласка билигин Аһыкай алааһа диэн сиргэ Манньыаттаах уҥуоҕа баар диэн буолар. Бу алаас Манньыаттаах сайылыга үһү.
В.С. Никифоров-Манньыаттаах 1858 с. балаҕан ыйыгар толоруллубут "Ревизкэй сказка" суруллубутунан 10 саастаах, аҕата Сергей Никифоров-Түөкэй Сэргэй 56 саастаах, убайдара Николай - 32, Петр - 28, Павел - 22, Николай -12 саастаахтар, ону таһынан 2 кыыс, онон Түөкэй Сэргэй 7 оҕолоох эбит. 1872с. кини 5 тыыһынча солкуобайы уобалас казнатыгар уган, нэһилиэк нолуогун төлөөбүт, 1913 Г.В. Никифоров 2 тыыһынча солкуобайы эбэн биэрбит.
Кини уола Гавриил 1-кы гильдиялаах атыыһыт буолбута, Коммерция Ытык туора урдуһун (инородец) аатын ылбыта, Император дворун сүбэһитэ ааттааҕа, эмиэ аҕатын курдук меценаат, саха чаҕылхай интеллигеннэриттэн биирдэстэрэ этэ.
# Лесбиянка

Лесбиянка — дьахтар дьахтары умсугуйуута.
лесбянка дьахталлар

# Лесбиянка
## Өссө маны көр

* LGBT
# Виктория, Аустралия

ВИКТОРИЯ, Аустралия саамай кыра штата буолар. Дьонун ахсаана 5 миллион. Киин куората - Мельбурн. Оттон арыый улахан куората - Джелонг
# Шоуду Аирпорт

Шоуду Аирпорт (кыт. 北京首都国际机场, ааҥл. Beijing Capital International Airport) — Пекин аэропорда, сир шаарын үрдүнэн иккис улахан аэропорт буолар дьону таһарынан. Схипхол курдук глобальнай аирпортар бөлөхтөрүгэр холбонор.
# National Geographic (ТВ канал)

National Geographic (Национальнай география), АХШ биллэр телеканала, 185 омук сиригэр 53 омук тылынан үлэлиир телеканал, 754 провайдер нөҥүө тарҕанар. Аатырбыт Walt Disney медиа империатыгар киирэр уонна ити структура нөҥүө Mitsui Group бизнес эйгэҕэ сыһыаннаах, Америка билимньи (наука) эйгэтин кытта быһа үлэлэһэр.
Конкурена Discovery Channel буолар.
# Сыыр

Сыыр — намыһах сискэ, томторго, кырдалга, өрүс хочотун кэрдиис үктэлигэр (террасаларга), алаас оҥхойугар уо.д.а. тахсар-түһэр сырыынньа эниэ. Т.к.: сурт (был. түүр.) — үрдэл; сирт (узб., турок.) — субурҕа хайа, үрдүкү ньуур; сырт (азерб., кумык.) — арҕас кирбиитэ, хаптал хайа, хаптаҕай арҕас; сырт (казах., кирг.) — тас өттө, көҕүс (уларытан атыннык этии); сырт (туркм., татар., башк., балкар.), сыр (хакас, осет.), сэр (монг.) — боллороот, томтор, намыһах хайа, субурҕа үрдээһин, субурҕа хайа, үрдэл.

# Сыыр
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Бүтэһиктээх көрүҥ формата

Бүтэһиктээх көрүҥ формата (нууч. форма законченности действия) — саҥаҕа туох эрэ хамсааһын түмүктэммитин көрдөрөр.
Холобур, быраҕан кэбис, сүтэн хаал, ситэн ыл, аһаран биэр.

# Бүтэһиктээх көрүҥ формата
## Эбии көр

* Бытааран көстүү формата
# United Artists

United Artists Corporation (эргиэн аата United Artists Digital Studios) диэн АХШ киинэ компанията. Салалтата Беверли Хиллс, Калифорния. Компанияны 1919 сыл олунньу 5 күнүгэр Дэвид Уорк Гриффит, Чарли Чаплин, Мэри Пикфорд уонна Дуглас Фэрбенкс олохтообуттара. Кинилэр баай киинэ магнаттара актердары аһары дьаһайалларын сөбүлээбэккэлэр, бэйэлэрэ баҕарбыттарынан көҥүллүк киинэ оҥорон атыылыыр студияланаары United Artists тэрийэргэ санаммыттара. 1930-с сылларга United Artists нөҥүө Уолт Дисней уонна Орсон Уэллс режиссердар, Дэвид Селзник, Сэмюэл Голдвин, Александр Корда, Вальтер Вангер продюсердар бэйэлэрин киинэлэрин таһаараллара. 1961 сылга Уэст Сайд остуоруйата диэн United Artists бастыҥ ситиһиилээх хайҕабыллаах киинэтэ тахсыбыта. Кини 11 Оскар уонна 3 Көмүс глобус бириэмийэлэрин ылбыта. United Artists таһаарбыт биллиилээх киинэ сериялара: Бондиана, Кытархай Пантера, Сердьо Леоне спагетти вестернара, Рокки. 1967 сылга Transamerica инвестициялыыр компания United Artists акцияларын 98% ылбыта. 1980 сылтан United Artists MGM бас билиитигэр баар.
# Аанҕа (Байкаалга түһэр өрүс)

Аанҕа (Анга́) — Арассыыйа Иркутскай уобалаһыгар сүүрүгүрэр, Байкал күөлгэ арҕаа өттүттэн түһэр өрүс (үрэх).

# Аанҕа (Байкаалга түһэр өрүс)
## Сүнньүнэн

Ольхон оройуонун сиринэн устар. эбэҥки уонна бүрээт тылларыттан «кыыл айаҕа», «айах», көспүт суолтаҕа — «хапчаан», «аппа», «аҥхай». Приморскай систэн саҕаланар, алын сүүргэр сиһи быһа түһэр.
Устата — 99 км, тардыытын иэнэ — 1010 км². 1960 сылтан 1999 сылга диэри кээмэйдээһин көрдөрбүтүнэн төрдүттэн 14 км сиргэ сылга ортотунан 2,64 м³/с ууну ороскуоттуур. Төрдүгэр кэтитэ — 27 миэтэрэ, дириҥэ — 1,4 миэтэрэ, сүүрүгүн түргэнэ — 1 м/с. Байкаал Уус-Аанҕа диэн хомотугар түһэр. Өрүс үрдүгэр Куреть уонна Хурай-Нур дэриэбинэлэр, Ялга-Узур диэн өтөх (заимка) уонна оройуон киинэ — Еланцы диэн сэлиэнньэ тураллар.

# Аанҕа (Байкаалга түһэр өрүс)
## Уу реестрын дааннайдара

Арассыыйа судаарыстыбаннай уу реестра уонна РФ уу хайһаайыстыбатын оройуоннааһынын геоинформационнай систиэмэтин дааннайынан:
* Тардыытын уокуруга — Ангара-Байкааллаҕы
* Өрүс тардыыта — Байкаал күөл орто уонна хотугу өттүн үрэхтэрэ.
* Уу хаһаайыстыбатын учаастага — Ангара өрүс тардыытын илиҥҥи кирбиититтэн Баарҕыдьын өрүс тардыытын хотугулуу-арҕаа кирбиитигэр диэри, Байкаал орто уонна хотугу өттө.
# История

История — дьон уруккутун чинчийэр үөрэх. Историктар суруктары, археология материалларын, сэhэннэри уонна традициялары үөрэтэллэр.

# История
## Өссө маны көр

* Остуоруйа
* Остуоруйа дуу, устуоруйа дуу
# Шарджа куорат

Шарджа (араб. لشارقة ‎) — ХАЭ дойдутугар баар куорат, 3-үс миэстэ улаханынан, нэһилиэнньэтэ 600 тыһ. киһи (2009). Улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар. Улахан наадалаах дойдуга хабба аэропорт, улахан транспортнай узел. Аныгылыы аутобаннар. 2006 сыллаахтан ыла аныгы үрдүк этээстээх дьиэлэри туталлар, бары 90 тахса этээстээхтэр. Дубай куораты кытта аныгы фривейдэринэн уонна аутобаннарынан сибээстэһэр.
# Бэньси

Бэньси (кытай. 本溪, пиньинь Běnxī) Кытай биир индустриаллык сайдыылаах куората. Ляонин улууһугар баар. XI үйэҕэ төрүттэммит куорат. Оттон 1905 сылтан ыла ыбылы куорат быһыытынан сайдан барар. Бу куоракка Нуучча-Дьоппуон 1904-05 сэриитэ барар. Иккис аан дойду сэриитигэр Дьоппуон авиа көтөр аалларынан ыбылы алдьаммыта уонна хааламмыта. Оттон 1931-45 сс Дьоппуон оккупациятыгар ыбылы сайдар, сэрии өттүнэн. Дьонун ахсаана - 4 мөл. (2009)
Билигин Бэньси - Кытай биир улахан массыына онорон таһаарар куората, ону таһынан манна аан дойдуга биллэр телевизордары, көтөр ааллары, видеомагнитофоннары, көмпүүтэрдэри онороллор.