yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хааһах

Хааһах — тирииттэн тигиллэр дьиэҕэ-уокка, айаҥҥа мал хаалыыр.

# Хааһах
## Көрүҥнэрэ

* Бэрэмэдэй — ыҥыырга, ындыыга саха киһитин арахсыспат аргыһа.
* Матаҕа хааһах арааһа.

# Хааһах
## Өссө маны көр

* Хаппар
* Сири иһит
# Реформация

Реформация (ниэм. (die) Reformation, ааҥл. (the) Reformation) — протестааннар XVI үйэҕэ туспа таҥара дьиэтэ (сыаркап) төрүттээн католицизмтан арахсыылара.
1517 с. Мартин Лютер 95 тезиһын Виттенберг таҥаратын дьиэтин ааныгар ыйаабытыттан саҕаланар диэн ааҕыллар. Сотору кэминэн Хотугу Европаҕа протестантизм баһыйар итэҕэл буолбута. Испания уонна Италия эрэ католик дойдуларынан хаалбыттара.
# Арассыыйа географтарын түмсүүтэ

Арассыыйа географтарын түмсүүтэ (Русское географическое общество), Арассыыйаҕа бастакынан үөскээбит уопсастыбаннай тэрилтэ буолар. Тэрилтэ 1956 сылтан ыла IGU салаата уонна кыттааччыта. Бу тэрилтэ тэрийиитинэн уонна көмөтүнэн араас экспедициялар буолбуттара. Билигин Арктиканы күүскэ үөрэтии бара турар.
Штаб-квартира - Москуба. Түмсүү бэрэстээтэлэ 2009 сыллаахтан Шойгу Сергей Кужугетович.

# Арассыыйа географтарын түмсүүтэ
## Устуоруйата

1845 сыллаахха атырдьах ыйын 6 (18) күнүгэр Николай I ыраахтааҕы ыйааҕынан Санкт-Петербуурга Нуучча Географтарын Түмсүүтүн тэрийэр туһунан Ис дьыала миниистирин Перовскай көрдөһүүтэ бигэргэтиллибитэ. Бу санааны адмирал, кэлин Билим Академиятын салайааччыта буолбут, Литке Федор Петрович иитийэхтээн олоххо киллэттэрбитэ.

# Арассыыйа географтарын түмсүүтэ
## Көмүскүүр иитэр совет

* 2009 сылтан ыла сүбэ бэрэстээтэлэ В. Путин.
* Официал сирэй интэриниэккэ http://www.rgo.ru/
# Кюри Мария

Мария Саломеа Кюри (Склодовская) (фр. Marie Curie, пол. Maria Salomea Skłodowska-Curie) (1867, сэтинньи 7, Варшава - 1934, от ыйын 4, Салланш таһа, Франция) — Польшаттан төрүттээх Франция физига, химига. Сорбоннаҕа үөрэммитэ (1891 сылтан). Радиоактивноһы А. Беккерель урааҥҥа арыйбытын кэннэ торийга булбута. 1895 с. физик Пьер Кюрига кэргэн тахсыбыта. Иккиэн бииргэ полонийы уонна раадийы арыйбыттара, альфа-, бета- уонна гамма-сардаҥалары арыйбыттара. Радиоактивноһы (Мария Кюри тиэрминэ) арыйыы иһин кэргэннии Кюрилар Беккерели кытта 1903 с. физикаҕа Нобель бириэмийэтин ылбыттара. 1911 с. Мария Кюри полонийы арыйбытын улнна ыраас раадийы ылбытын иһин 1911 с. аны химияҕа Нобель бириэмийэтин ылбыта.
Мария Кюри 1934 с. лейкемияттан өлбүтэ.
Дьахталлартан бастакынан бэйэтин өҥөтүн иһин Парижка Пантеоҥҥа көмүллүбүтэ.
* Почта мааркалара
* ССРС почтатын маарката, 1987
* Молдова почтатын маарката, 1996

# Кюри Мария
## Оҕолоро

* Ирен Жолио-Кюри (1897—1956)— химияҕа Нобель лауреата 1935.
* Ева Кюри (1904—2007)— суруналыыс, ийэтин туһунан кинигэ ааптара.
# Нежин

Нежин (укр. Ніжин) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 72 422 (2015).
# Чычып-чааптар уустара

Чычып-чааптар уустара (нууч. Род Синицы, лат. Parus) — Чычып-чааптыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу уус 4 бэрэстэбиитэллэрэ баар: Чычып-чаап, Тииҥ саҥыйахтаах чычып-чаап, үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап, улахан чычып-чаап.

# Чычып-чааптар уустара
## Өссө маны көр

* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
# Литературнай тыл

Литературнай тыл — диэн дьон саҥарар тылын тыл суруллубут быраабылалардаарынан таҥастаналлыбыт уонна культура көрүҥэ буолар аҥаарын ааттыллар.

# Литературнай тыл
## Быһаарыыта

Литературнай тыл — нуормалаах, кодификациялаах, функциональностаах, стилистическай араастаах чиэртэлэрдээх диалекттар үрдүнэн сытар систиэмэ буолар. Туттар дьон үрдүк социальнай престижтаах буолар. Суруллубут уонна саҥарыллар араастаах. Суруйааччылар тыллара сүнньүнэн литературнай тылыгар сөп түбэһэр буолар. Сорох-сорох бириэмэҕэ литературнай тыл уонна художественнай литература тыла тэҥ буолбатах буолааччы.
Литературнай тыл — ханнык эмит омук тылын суруллуутун бүттүүнэ буолар — официально-деловой, оскуола үөрэҕэ, олох-дьаһах тыла, наука, публицистика, художественнай литература, культура араас көстүүтэ уонна да атын буолар.
Литературнай тыл — уопсастыба билинэр уонна тутуһар кодификациялаах, ол гынан баран биир сиргэ турбат систиэмэтэ буолар. үөрэх уонна наука уобалаһыгар — научнай стиль; уопсастыба уонна политика уобалаһыгар — публицистика стилэ; деловой сыһыаннаһыыга — официально-деловой стиль.

# Литературнай тыл
## Литература уонна норуот тылын сыһыаннаһыыта

Феодализм бириэмэтигэр сорох норуттар суруллар тылларыгар атын тыллары тутталлара: Иран уонна түүр норуттарыгар — арааб тылын; дьоппуон уонна кэриэй норуоттарыгар — классическай кытай тыла; германскай уонна арҕаа славян норуоттарыгар — латыын тыла; Прибалтикаҕа уонна Чехияҕа — ниэмэс тыла тутталлара.
# Алексеев Роман Петрович

Алексеев Роман Петрович — Бөҕө Арамаана (1900—1977) — олоҥхоһут, ырыаһыт. Дүпсүн улуус Тэбик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ көскө олорбут каракозовец Странден Н. П. кыыһа. Учуутала Назар Петухов аатырбыт Дүпсүн олоҥхоһута этэ.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр колхуостаах, рабочай, промкомбинат плотнига.
Ырыалара хаһыаттарга, сурунаалларга, хомуурунньуктарга бэчээттэммиттэр. Кырдьар сааһыгар «Алаатыыр Алаа Туйгун» олоҥхону суруттарбыт. Текста ЯНЦ архивыгар сытар.

# Алексеев Роман Петрович
## Айымньыта

* Якутские народные песни. Песни о природе. — Якутск, 1976.

# Алексеев Роман Петрович
## Литература

* Березкин И.Г. Өбүгэлэрбит уонна үөллээннээхтэрбит суолларынан. — Дьокуускай, 1981.
* Илларионов В. В. Искусство якутских олонхосутов. — Якутск, 1982.
# Евдокимов Иван Евдокимович

Евдокимов Иван Евдокимович, 1904 с. төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1947 с. кэлбит, Кемеровскай уобаласка сулууспалаабыт, чааһа биллибэт.
# 1500-с

1500-с сыллар.

# 1500-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Туурсуйа-Венеция сэриитэ (1499—1503). Битва при Лепанто (1500).
* Иккис итальянскай сэрии (1499—1504). Битва при Чериньоле (1503), отмечена историками как первое сражение в мире, выигранное с помощью порохового стрелкового оружия.
* Нуучча-Литва сэриилэрэ: 1500—1503 уонна 1507—1508.
* Бразилия аһыллыбыт уонна Португалияҕа холбоммут (1500; Педру Алвариш Кабрал).
* Бухара ханствота (1500—1785). Сефевидтэр судаарыстыбалара (1501—1736; Исмаил I).
* Португалия-Эгиипэт сэриитэ (1505—1517). Битва при Диу (1509) между Португалией и Османской империей за господство в Индийском океане.
* Португалия-Эгиипэт сэриитэ (1507—1622). Захват Ормуза (1507).
* ↑ Джон Норвич «История Венецианской республики», — Москва, АСТ, 2009. ISBN 978-5-17-057153-6
* ↑ Кэролайн Финкель «История Османской империи. Видение Османа», — Москва, АСТ, 2010. ISBN 978-5-17-043651-4
* ↑ Советская историческая энциклопедия. Том 3. Венециано-турецкие войны, — М.: Государственное научное издательство «Советская энциклопедия», 1963.
* ↑ John E. Dotson: Foundations of Venetian Naval Strategy from Pietro II Orseoto to the Battle of Zoncho, 1000-1500 (2001)
* ↑ Salvatore Bono: "Corsari nel Mediterraneo" (Corsairs in the Mediterranean), Oscar Storia Mondadori (Perugia, 1993)
# Elementary OS

Elementary OS (Элементари ОС), Linux системнай программаларыттан биирдэстэрэ. Кэнники кэмҥэ ордук биллэр, дьиэҕэ да, корпоративнай да секторга, офиснай да секторга (LibreOffice диэн офистаах).
# Фарадей Майкл

Фарадей Майкл (Ньюиҥтон Баттс, Суррей, 1791 балаҕан ыйын 22 – Хэмптон Корт, Суррей,1867атырдьах ыйын 25) англия химига уонна физига.
Оскуолаҕа кыракыйдык үөрэммит да буоллар чинчийээччилэртэн биир ордук ытыктынар учуонай буолар. Бэйэтэ бэйэтин үөрэтэр этэ. Фарадей уон тохсус үйэ биир улахан экспериментальнай физика буолбута.
Кини олорор бириэмэтигэр Фарадей курдук дьоннору айылҕа философтара диэн ааттыыллара. Ол бириэмэҕэ электричество туһунан улаханнык биллибэт этэ. Майкл Фарадей уот туһунан элбэҕи арыйбыта, ол курдук уот провод нөҥүө ааһан иһэн магнит курдук үлэлиирин (билигин электромагнетизм диэн ааттанар). Ону тэҥэ химическай эттик нөҥүө аастаҕына уларыйарын арыйбыта (электрохимия).
Магнетизм сырдык сардаҥатын уларытыан сөбүн уонна ити икки феномен икки ардыгар сибээс баарын көрдөрбүтэ. Кини чинчийиилэрэ электрическай двигателлары оҥорорго биир улахан төрүтү олохтообуттара. Кини бастакы электрическай мотуору оҥорбута.
Химик быһыытынан Майкл Фарадей бензолу арыйбыта, Бунзен уматыгын иннинэ арыллыбыт, уонна араас технологиялары, ол курдук анод, катод, электрод уона ион, тарҕаппыта. Кини бастакы Великобритания Королева Институтугар Фуллер химияҕа профессора буолбута.
Альберт Эйнштейн Фарадей хаартыскатын Ньютон уонна Максвелл хаартыскаларын кытта илдьэ сылдьара. .
# Бронницы

Координаталара: 55°25′ с. ш. 38°18′ в. д.﻿ / ﻿55.417° с. ш. 38.300° в. д.﻿ / 55.417; 38.300
Бронницы (нууч. Бронницы) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 52 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 120 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 18 704 киһи этэ, иэнэ — 22 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 850,18 киһи.
Олохтоммут сыла — 1453, 1781 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Валерий Егоров.
Почтатын индэксэ — 140170, төлөппүөнүн куода — +7 49496, ОКАТО куода — 46 405.

# Бронницы
## Эбии сибидиэнньэлэр

Бронницаны Петр I саҕана Александр Меншиковка биэрбиттэрэ. 1964 с. норуот хамсааһына буолан олохтоох КПЗ-ны алдьаппыттара, кэлин хам баттанан 8 киһи хаайыыга барбыта (хамсааһын төрүөтэ - хаайыыга киирбит киһи өлбүт). Бу куоракка улуу нуучча поэта Александр Пушкин табаарыһа Иван Пущин көмүллэ сытар.

# Бронницы
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
# Бамбук

Бамбук (лат. Bambusa spp.) — Кытайга үүнэр мас көрүҥэ.
# Самыров Афанасий Васильевич

Самыров Афанасий Васильевич (14.03.1935—16.09.2001) — идэлээх сойуустар диэйэтэллэрэ.

# Самыров Афанасий Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1935 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Алексеевскай оройуон (билиҥҥитэ — Таатта улууһа) Чымнаайы сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.
* 1954—1957 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр (Приморьеҕа, Кытайга, Туркменияҕа) сулууспалаабыта.
* 1958 с. — «Коммунизм» колхозка суоппардыыр. Комсомол комитетын секретарынан талыллан көхтөөхтүк үлэлээбитэ.
* 1965 с. — Дьокуускайга көспүт. ЯПАП-1 тэрилтэҕэ 5 маршрут №-дээх автобуска үлэлээбитэ.
* Бастакы кылаастаах водитель-инструктор профсоюз үлэтин күөнүгэр сылдьыбыта. Өрөспүүбүлүкэ профсоюһун комитетын чилиэнэ, норуот дружинатын чилиэнэ, общественнай автоинспектор. Күргүөмнээх, таһаарыылаах үлэтин иһин Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Ытык грамоталарынан наҕараадаламмыта.
* 2001 сыллаахха балаҕан ыйын 16 күнүгэр хомолтолоохтук өлөн олохтон туораабыта.

# Самыров Афанасий Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* «Октябрьскай Революция» уордьан
* «Бочуот Знага» уордьан
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Ытык грамотата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Ытык грамотата
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1997)

# Самыров Афанасий Васильевич
## Аатын үйэтитии

Олорбут дьиэтин эркинигэр, Дьокуускай куорат Октябрьскай уулуссатын 18 №-гэр, мемориальнай доска туруоруллубут (2002)
# Конфуций

Конфуций (кыт. 孔子 Куҥ-Сүө, ардыгар кыт. 孔夫子 Куҥ Фу-Цы Kǒng Fūzǐ — "Коҥ уус"; Балаҕан ыйын 28, б.э.и. 551 с.— б.э.и. 479 с.) диэн былыргы Кытай бөлөһүөгэ. Кини үөрэтиилэрэ уонна философията Кытай, Кэриэйэ, Дьоппуон уонна Вьетнам дьонун майгыларыгар уонна олохторугар-дьаhахтарыгар улаханнык дьайбыта, конфуцианство төрдө буолбута.
# Эр кuhu түнэ уонна сарыы үтүлүгэ

Эр кuhu түнэ уонна сарыы үтүлүгэ. Түнэ чараас өттүттэн тигиллибит үтүлүгү истииллэр, ол улэлииргэ ньымса, бөҕө буолар. Сарыы үтүлүгү кыһын кэтэргэ анаан түүлээх истииллэрэ. Маннык үтүлүк ханнык да киэргэлгэ наадыйбат.

# Эр кuhu түнэ уонна сарыы үтүлүгэ
## Эбии маны көр

Үтүлүк көрүҥнэрэ
# Изяслав III

Изяслав III Давидович Черниговскай - үстэ улуу кинээс буола сылдьыбыт. 1154-1155 сс. Киевка күүһүнэн киирээри гыммытыттан толлон Киев олохтоохторо бэйэлэринэн ыҥырбыттар. Онтон Юрий Долгоруукайы кытта сэриилэһимээри бөрөстүөлүн туран биэрбит. 1157-1158 сс. Юрий Долгоруукай өлбүтүн кэннэ Киевкэ төттөрү киирбит, онтон владмимр-волынь уонна галиция кинээстэрэ үүрэн кэбиспиттэр. Үһүстээн 1150 сыллаахха Киевы сэриилээн ылар. 1161 сыллаахха кыргыһыыга бааһыран өлөр.
Кини кэнниттэн Киевы Ростислав Мстиславич Смоленскай ылар.
# Хамелеон (сулустар бөлөхтөрө)

Хамелеон (лат. Chamaeleon, Cha) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 131,6 квадрат кыраадыс иэннээх, 31 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +8° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.

# Хамелеон (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
# Турантай

Турантай (лат. Filipéndula spp., нууч. Лаба́зник, нууч. Таволга) — элбэх сыллаах от үүнээйилэр уустара, лат. Rosaceae кэргэҥҥэ киирэр. Ууска 10—13 көрүҥ киирэр, Хотугу полушарие умереннай зантыгар үүнэллэр.
# Гвинея-Биссау

Гвинея-Биссау Өрөспүүбүлүкэтэ (República da Guiné-Bissau) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Сенегаллыын хоту уонна Гвинеялыын соҕуруу уонна илин. Атлантик океан кытылыгар турар. Иэнэ 37,000 км², олохтоохторун ахсаана 1,600,000. Киин куората Биссау.
Португалия полицията 1959 сыл атырдьах ыйын 3 күнүгэр хамнастарын үрдэттэрээри забастовкалаабыт куруусчуттары ытыалаабытын түмүгэр 25 киһи өлбүт. Бу кэнниттэн Гвинея-Бисауга төрүт олохтоохтор колонизатордары утары сэбилэниилээх утарсыыны оҥорбуттара, тиһэҕэр дойду Португалияттан босхоломмута. Бу күнү билигин судаарыстыба Пиджигитигэ дьону кыргыы күнэ диэн ааттаан бэлиэтиир.
# Уисконсин

Уисконсин ааҥл. Wisconsin
# Хаҥалас улууһун өрөгөйүн ырыата

«Хаҥалас улууһун өрөгөйүн ырыата» — Хаҥалас улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.
# Мэрэкэ

Мэрэкэ - тирииттэн оҥоһуллубут тыы.
# Гепатиты утары охсуһуу күнэ

Гепатиты утары охсуһуу күнэ — сылын ахсын от ыйын 28 күнүгэр бэлиэтэнэр, сыстыганнаах гепатит (A, B, C, D уонна E) туһунан дьон билэллэригэр, харыстаналларыгар туһуланар. Аан дойдуга мөлүйүөнүнэн киһи ыалдьар, сыл аайы сыстыганнаах гепатиттартан сылтаан 1,34 мөлүйүөн киһи өлөр. Гепатит диэн быар ыарыыта. Сорох дойдуларга гепатит B быар цирроһун саамай элбэх төрүөтүнэн буолар, ону таһынан бу ыарыттан сылтаан киһи быар раагынан (гепатокарцинома) ыалдьыан сөп.
Гепатиты утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ аан дойдуга ВОЗ көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр 11 күнтэн биирдэстэрэ: Чөл турук аан дойдутааҕы күнэ, Шагас ыарыытын аан дойдутааҕы күнэ, Хаан дуонарын күнэ, Кумахыны утары охсуһуу күнэ, Иммунизация аан дойдутааҕы нэдиэлэтэ, Сэллиги утары охсуһуу күнэ, Табаҕа суох күн, Пациеннар куттала суох буолууларын аан дойдутааҕы күнэ, Микробтары утары эмтэр тустарынан билии нэдиэлэтэ уонна СПИД-ы кытта охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ.
# Энергия

Энергия (был.-гириэк. ἐνέργεια, «үлэ») — физикаҕа уонна атын үөрэхтэргэ айылҕа эттиктэрин майгыларын скалярнай физик кэриҥэ. Энергия үлэ дьоҕурун быhаарар.
Энергия көрүҥнэрэ:
* Кинетик энергия
* Кыах энергията
* Итии энергията
* Ыарырҕатыы энергията
* Тыас энергията
* Уот энергията
* Тыыллымтыа энергията
* Электромагнетик радиация
* Химия энергията
* Киин энергията
* Туруу энергията

# Энергия
## Өссө маны көр

* Энергиа утаҕа
# Домен (биология)

Доме́н (ааҥл. domain, лат. regio, нууччалыы сороҕор надцарство) — биологической систематике организмнары бөлөхтөөһүн саамай үрдүкү таһыма (ранг), иһигэр хас да саарыстыба киирэр царств.
Тиэрмини 1990 с. Карлом Вёзе, айбыт, тыынар тыыннааҕы үс домеҥҥа араарбыт:
* археи (Archaea);
* бактерии (Bacteria), эбэтэр эубактериялар;
* эукариоты (Eukaryota).
Бу иннинээҕи классификациялартан ордук уратыта бактериялары (прокариоты) икки туспа таксоҥҥа араарбытыгар таксона (архейдар уонна эубактериялар) уонна эукариоттарга тэҥнээбитигэр сытар.
Сороҕор бу үс домены, ону тэҥэ вирусы (рангата суох бөлөҕү) Биота (Biota) диэн өссө үрдүк таксоҥҥа киллэрэрллэр , ону «наддомен» дииллэр.
Киэҥ билиниини ылбыт Вёзе тиһигиттэн ураты атын үрдүкү таксоннары (ранга) араараллар , холобур:
* Туох баар тыыннааҕы икки импиэрийэҕэ араараллар: эукариот (Eukaryota) уонна прокариот (Prokaryota), иккис импиэрийэҕэ Вёзе тиһигин архейдара уонна эубактериялара сөп түбэһэллэр.
* Биэс саарыстыбалаах тиһик: прокариоты (Prokaryota, или Monera), протисты (Protista), грибы (Fungi), растения (Plantae) уонна животные (Animalia), түөрт бүтэһик бөлөх империи (домену) эукариоттар импиэрийэлэригэр (доменнарыгар) сөп түбэһэр.

# Домен (биология)
## См. также

* Геном
# Колорадо (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Колорадо (штаат)
* Колорадо (өрүс)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Tesla Motors

Tesla Motors диэн саҥа АХШ электромассыыналары оҥорор тэрилтэ буолар. 2003 сыллахха Мартин Эберхард (ааҥл. Martin Eberhard) уонна Илон Маск (ол иннинэ PayPal хампаанньаны олохтообута, уонна SpaceX космос аалларын оҥорор хампаанньа тойоно) төрүттээбит хампаанньата буолар. Эберхард хампаанньа салайыытыттан туораабыта. Билигин Элон Маск тойонноон олорор (CEO). Tesla Roadster диэн ааттаммыт бастакы массыынатын 2008 сыллаахха атыыга таһаарбыта.
Fortuna 500 холбонор 2021 сылтан ыла.
Тесла диэн хампаанньа аата чинчийээччи Никола Теслаттан тахсар.
# Хара Ус Нуур

Хара Ус Нуур (монг. Хар-Ус нуур, лит. «Хара Уу Күөлэ») — Монголия арҕаа өттүгэр сытар улахан күөл, дойдуга иккис улахан тууһа суох күөл уонна үһүс буолар улаханынан.
# Нерпалаах

Нерпалаах күөл. Аллараа Халыма улууһун территориятыгар Халыма намталыгар, Халыма өрүс төрдүн диэкки сытар күөл.
Иэнэ 237 км², тардыытын иэнэ 1320 км². Устата 32 км, кэтитэ 11 км тиийэр. Чукочье күөлү кытта холбуур үөстэрдээх.
Күөлтэн Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр Нерпичья үрэх тахсар. Балыга дэлэй.

# Нерпалаах
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник. Якутск, 1980.
# Путинизм

Путинизм (ааҥл. Putinism), Владимир Путин ыытар политикатын ааттыыллар, үксүн ол политиканы сөбүлээбэт араҥалар туттар тиэрминнэрэ. Бу тиэрмини ордук киэҥник арҕаа дойдуларга тутталлар. Сүнньүнэн Путины кириитикэлээһин 2000–2008 сыллардаахха кини улахан уларыылары онорбото диэҥҥэ олоҕурар. Бу кэмҥэ Арассыыйа 1989 сыллааҕы көрдөрүүлэртэн кэнники тэбилиннэ, национализм идеологията тэнийдэ (холобур, ДПНИ курдуктар баар буоллулар) диэн сыанабыл баар.
Арассыыйа кэнники кэмҥэ аһары тоталитарнай (тоталитаризм), диктатура уонна ауторитарнай систиэмэҕэ баран эрэрин көрдөрөр. Кэнники кэмҥэ национализм идеологийата күөдьүйдэ. Репрессия сайдан эрэр, урукку СССР саҕанааҕы былаас системата кэлэн эрэр.
# Бөтүҥ нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Бөтүҥ нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бөтүҥ.
Улуус кииниттэн 9 км хоту диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 1 195 киһи (2007 сыл), Уорай сэлиэнньэҕэ биир да киһи хаалбата.
Олохтоохтор оҕуруот аһын үүннэрэллэр уонна ынах-сүөһү иитэллэр.
Бөрө Бөтүҥнэр туһунан номоххо, кэпсээннэргэ киирбит үһүйээннэр бааллар.

# Бөтүҥ нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

* Артемьев Михаил Константинович (1888—1928) — Федералист хамсааһын салайааччылартан биирдэстэрэ.
* Васильева Анна Михайловна (14.12.1916—1992) — Социалистическай Үлэ Геройа.
* Ефремов Николай Николаевич (1951 с. кулун тутар 21 к. төр.) — филология билимин доктора.
# Калитин Николай Романович

Калитин Николай Романович — сахалыы суруйар эбэҥки бэйиэтэ, прозаига, литератураны ырытааччы, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1994).

# Калитин Николай Романович
## Олоҕун олуктара

1940 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр Хаҥалас улууһугар Буотама үрэх кытыытыгар Дьикимдэ сэлиэнньэттэн чугас сиргэ көс олохтоох булчут-табаһыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо сааһыгар идэтийбит булчут буолар ыра санаалааҕа. Ол оннугар, А. М. Горькай аатынан Литературнай институту бүтэрэн, суруйааччы буолар. Тыа сирин Сэбиэтиттэн Өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтигэр тиийэ үлэлээбит. Билиҥҥи кэмҥэ — Саха Сирин хоту омуктарын Ассоциацияларын вице-президенэ.

# Калитин Николай Романович
## Айар үлэтэ

Бастакы хоһоонноро 1958 сыллаахха оройуон «Сэбиэттэр знамялара» хаһыатыгар бэчээттэммиттэр. Бастакы кинигэтэ «Эркээйи» 1978 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Айымньылара өрөспүүбүлүкэ уонна киин сирдэр сурунаалларыгар, хомуурунньуктарыгар, «Литературнай хаһыакка», нэдиэлэ аайы тахсар «Литературная Россия» хаһыакка о. д. а. таһаарыыларга бэчээттэммитэрэ. Бастыҥ айымньылара нуучча, казах уонна английскай тылларга тылбаастаммыттара. Ону таһынан, суруйааччылар айымньыларын ырытан, ыстатыйалары суруйар. известной повести «Томмоо»: «Образ главного героя создавался в течение нескольких лет, это собирательный образ одного из представителей малочисленных народов севера – эвенков. Он сын тайги, тайга – это его кров и родной дом. Но в этот дом приходит беда. Об этом и о том, как преодолевает трудности герой повести, рассказывается в книге».

# Калитин Николай Романович
## Айар үлэтэ
#### «Тоомоо», сэһэн

Биир биллибит, сүҥкэн айымньыта. 2011 сыллаахха Россия Улахан литературнай бириэмийэтинэн бэлиэтэммитэ. Сэһэн нуучча, француз, эбээн уонна эбэҥки тылларыгар тылбаастаныахтаах эбит. Сэһэн сүрүн геройун обраһа хас да сыл чочуйуллубут, кини хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктартан — эбэҥкилэртэн — төрүттээх тайҕа уола.

# Калитин Николай Романович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Россия Улахан литературнай бириэмийэтин лауреата (2011) — «Тоомоо» кинигэтин иһин.

# Калитин Николай Романович
## Библиография

* Эркээйи: хоһооннор — Дь.: Кинигэ кыһата, 1978. — 64 с.
* Булчут: рассказы — кэпсээннэр — Якутск: Полиграфист, 1991. — 60 с.
* Байанайым ымыытын ыллатан: хоһооннор, кэпсээннэр — Дь.: Бичик, 2004. — 76 с.
* Слушай, моя тайга: стихи / худож. А. Герасимов. — Якутск: Кн. изд-во, 1982. — 24 с.
* Бултамни: рассказы на эвенк., рус. яз. /худож. Е. Бельмач. — Красноярск: Кн. изд-во, 1998. — 51 с.
# Кувейт

Кувейт Илэ (араб. دولة الكويت) диэн Перс хомотун кытылыгар, Сауд Арабиятын уонна Ирак икки ардыларыгар баар тутулуга суох эмират. Олохтоохторун ахсаана 3.1 млн уонна иэнэ 17,818 км². Кувейт парламент системалаах конституция монархията.
Кувейт аан дойду үрдүнэн улаханынан бэhис нефть хаhаастардаах уонна per capita (тус сирэй) баайынан тохсус. Кувейт нефтээх сирдэрэ 1930 сс. булуллубуттара. Билигин нефть уонна нефть бородуукталарын атыылааhын дойду экспорт туhатын 95% уонна дойду бүтүн туhатын 80%.
1961 с. Кувейт Улуу Британияттан тутулуга суох буолбута.
1990 с. Ирак Кувейтка саба түспүтэ. Сэттэ ыйдаах Ирак оккупациятын АХШ сэбилэниилээх күүстэрэ тохтоппуттара. Ирак сэриилэрэ куотан иhэн 750 нефть хостуур халанчалары уоттаабыттара. Онтон сылтаан Кувейт айылҕата уонна экономиката улаханнык эмсэҕэлээбиттэрэ.