yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Радлов Василий Васильевич

Василий Васильевич (Фридрих Вильгельм) Радлов (ниэм. Friedrich Wilhelm Radloff) — востоковед-тюрколог, академик, аан дойду түүр тылын чинчийиитигэр саҥа хайысханы арыйан төрүттээччи. РАН Азиатскай музейын салайаачыта (1894-1948). 1837 сыллаахха тохсунньу 17 (тохсунньу 5) күнүгэр Берлиҥҥэ төрөөбүт (өлбүт сыла 1918).
1858 с. Берлиннээҕи университеты бүтэрэн, Санкт-Петербурга кэлэн олохсуйбута. 60 сыл устата Россияҕа олорон түүр тылын чинчийиинэн дьарыктаммыта.
Л.Я.Штернберг бэлиэтииринэн, түүр тылын чинчийиигэ, Арҕааҥҥы Сибиир, Алтай уонна Орто Азия омуктарын олохторун-дьаһахтарын үөрэтиигэ саҥа көрүүлэри киллэрбит киһинэн буолар.
Радлов көҕүлээһининэн Орто уонна Илин Азияны үөрэтэр Нуучча кэмитиэтэ тэриллибитэ. 10 сыл радлов Сибииргэ алтаайга уонна Туркестааҥҥа экспедициялары тэрийэн илдьэ сылдьыбыта. 1891 сыллаахха Монголияҕа Орхон экспедициятны тэрийэн илдьэ сылдьыбыта, 1898 сыллаахха - Тураан экспедицията диэн ааттаммыт айаҥҥа сылдьыбыта (Арҕаа Кытайга). «Образцы народной литературы тюркских племен» диэн ааттаах сүдү хомуурунньук ааптара.
Түүр тылларын тэҥнээн, историяларын ырытан үөрэтиини саҕалааччылартан биирдэстэрэ. В. Томсены кытта былыргы түүр суругун - Орхон бичиктэрин аахпыта. Саха тылын үөрэтэн, нал үлэни суруйбута. Ол үлэтигэр 1748 тыл төрдүн көрдөрбүтэ, ол тыллартан 1/3 түүр омук гиэнэ диэбитэ, 1/3 - монгуол тылларыгар дьүөрэлээбитэ, 1/3 чааһын кыайан быһаарбатаҕа.
Үөрэммитим тухары Төһө-эмэ сөбүлүүрүм Үгүс ахан Сүтэн-охтон биэрбэт Үчүгэйкээн бэйэлээх Сөптөөх бэлиэтэ буоллун Үлэлэргиттэн диэн, Үлүһүйбүт курдук Сүрүннээн туран, Өйбөр түһэрээри Түүйэ да көрөргө, Үөрэппэхтии түһэн баран, Сөҕө да саныырга Түс-бас санаа салааларын, Төрдүттэн түктэри Түмүк түмүктэрин Төрүт илэм сыыһын Сүрэхпинэ-быарбынан бэлэхтиибин.
С.А.Новгородов
Кини суруйбут үгүс үлэлэриттэн: "Фонетика северных тюркских языков", "Образцы народной литературы тюрских племен", "Опыт словаря тюрских наречий" о.д.а. чуолаан бэлиэтииллэр.
О.Н.Бетлингк үлэтигэр тирэҕирэн немец тылынан "Якутский язык в его отношениях к другим тюркским языкам" диэн саха тылын бастакы историческай грамматикатын суруйбута.
С.А.Новгородов ситимнэммит алфавита "Радловскай түмсүүгэ" үрдүк биһирэбили, өйөбүлү ылбыта.
# Сыһыат дьөһүөл

Сыһыат дьөһүөл (нууч. наречный послелог) — дьөһүөл көрүҥэ.

# Сыһыат дьөһүөл
## Эбии маны көр

* Сыһыат сыһыан тыл
* Сыһыат сыһыан холбоһук
* Сыһыат холбоһук
* Сыһыат туохтуур
# Хонгор-Биэ нэhилиэгэ

Хонгор-Биэ (Салбаҥ) нэһилиэгэ — Арассыыйыскай Бэдэрээссийэ Саха сирин Нам улууhугар турар дэриэбинэ.

# Хонгор-Биэ нэhилиэгэ
## Историята

1930 сыллаахха диэри Салбаҥҥа нэһилиэк суоҕа. Кини икки аҕатын ууһа Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэр киирэрэ. Ол нэһилиэк иһинэн оччотооҕу улуус ревкомун дьаһалынан 1920 сылтан 1930 сылга диэри Салбаҥҥа ревком тэриллэн улэлээбит. Председэтэлинэн Протопопов Семён Иванович, солбуйааччынан Протопопов Михаил Григорьевич, чилиэнинэн Савва Винокуров II улэлээбиттэр. Бастакы Сэбиэт иһинэн икки депутаты эрэ талбытттар, Онтон 1930 сыл олунньу ый уон күннээх СКСК ыйааҕынан Салбаҥ туспа нэһилиэк буолан, саҥа быыбар барыаҕыттан ыла Сэбиэт былааhа олохтоммута. Бастакы председателинэн Касьянов Егор Николаевич, кини кэнниттэн Колмогоров Иван Егорович, Мокрощупов Иван Петрович председателинэн, солбуйааччынан, эмиэ да суруксутунан үлэлии сылдьыбыттар. Кинилэр бастакы артыаллары тэрийиигэ, үөрэҕэ суох улахан дьону үөрэтиигэ, дьиэттэн хотону араарыыга, ис түһээннэри, араас нолуоктары хомуйууга, үрдүкү улуус, оройуон республика араас ис хоhоонноох дьаhалларын олоххо киллэриигэ, колхозтар хаhаайыстыбаннай үлэлэрин хаамыытын түмүгүн таhаарыыга, государственнай былааннар туолууларынхонтуруоллууллара.
# Барахова Ульяна Тимофеевна

Барахова Ульяна Тимофеевна - Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык киһитэ (2010), норуот үөрэҕириитин туйгуна, хайыһарга САССР спордун маастара (1978), ССРС спордун маастарыгар кандидат (1978), спортивнай гимнастикаҕа II разрядтаах (1959), оҕунан ытыыга II разрядтаах (1972).
Үөһээ Бүлүү оройуонун дьахталларыттан бастакынан анал физкультурнай үрдүк үөрэх дипломун ылбыта (1963). У.Т. Барахова өр сылларга Үөһээ Бүлүүтээҕи 8 кылаастаах оскуолаҕа физкультура учууталынан үлэлээбитэ, оройуоннааҕы үөрэх салаатыгар методистаабыта, билигин оҕо дьиэтигэр үлэлиир.
# Уһун (Бүлүү улууһа)

Уһун — Бүлүү улууһун Бастакы Күүлэт нэһилиэгин киинэ.

# Уһун (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Бастакы Күүлэт нэһилиэгэ
# Быһычча

Быһыйа эбэтэр быһычча — кыра быһах.
# Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ

Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ (нууч. Семейство Ласточковые, лат. Hirundinidae) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 3 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Уу хараҥаччыларын ууһа, Дэриэбинэ хараҥаччыларын ууһа, Куорат хараҥаччыларын ууһа.

# Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Далланыҥылар кэргэннэрэ
* Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
* Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
* Свиристелевые
* Оляпковые
* Крапивниковые
* Завирушковые
* Славковые
* Мухоловки
* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
* Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
* Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Чооруостуҥулар кэргэннэрэ
# Октант (сулустар бөлөхтөрө)

Октант (лат. Octans) — соҕуруу халлаан өлбөөркөй сулустарын бөлөхҕө, бу бөлөххө Соҕуруу полюс баар. Халлааҥҥа 291,0 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 56 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

# Октант (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объекттар

* Октант σ-та — полюс чугаһынааҕы харахха көстөр сулус, улахана 5,5. Өлбөөркөйүн иһин навигацияҕа туһаныллыбат.

# Октант (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха аата суох киллэрбитэ. 1756 ааттаммыта, 1763 сыллаахха латыынныы аатаммыта.
Октант — муннук кээмэйдиир навигацияҕа туһаныллар үнстүрүмүөн, секстант үнстүрүмүөҥҥэ маарыҥныыр ол гынан баран Лимб аҕыс чааска арахсар.
# Ойох

Ойох — эр киһини кытта кэргэннии олорор, ыал буолбут дьахтар.
Сорох түөлбэ тылларыгар ойоҕу көс диэн ааттыыллар эбит
# Өй

Өй диэн мэйии когнитив бырассыастарын холбуу ааттара. Киһи толкуйдуур, биричиинэтин быһаарар, истэр, сананар уонна өйдүүр өттө буолар. Сорох религиялар дьоннор толкуйдууллар киһи этиттэн атын уонна ону дууһа диэн аттыылар. Билим өттүттэн көрдөххө барыта киһи мэйиитин үлэлиттэн тутулуктаах буолар.

# Өй
## Өссө маны көр

* Өй уонна санаа
* Санаа
# Амфибия

?Амфибиялар :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Подтип: | Тоноҕостоохтор |
| Надкласс: | Tetrapoda |
| Кылаас: | Amphibia |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Харамайдар алпаабытынан]]
Амфибиялар (Amphibia) диэн тымныы хааннаах харамайдар. Ууга да кураанах сиргэ да бааллар.
# Иэрэс

Иэрэс (был.-гириэк. αἵρεσις, нууч. ересь) - таҥара дьиэтин догмааттарын утарар санаа, доктрина. Христианствоҕа иэрэстэр II үйэттэн саҕалаан элбээбиттэрэ. Эрдэтээҥи иэрэстэргэ арианство, монофизитство, пелагианство уонна донатизм киирэллэр. XII-XIII үйэлэргэ иэрэһи кытта инквизиция охсуһар буолбута. XVI үйэҕэ протестааннар Реформациялара Арҕаа христианствоны араарбытын кэннэ иэрэс суолтата түспүтэ.
Иэрэс иудаизмҥа, буддизмҥа, индуизмҥа уонна ислаамҥа эмиэ баар.
# Үрүҥ тэллэй

Үрүҥ тэллэй (лат. Boletinus edulis Bull., нууч. Белый гриб, боровик) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сирин элбэх улуустарыгар үүнэр. Булкаас сэбирдэхтээх уонна бэс ойуурдарга көстөр.

# Үрүҥ тэллэй
## Морфологията

Сэлээппэтэ томтоҕор, кылааккай саҥардыы быгарын саҕана кубархай араҕас буолар, онтон улааттаҕына, ордук бэстээх сиргэ үүннэҕинэ, кыһыллаҥы бороҥ өҥнөнөр.
Сэлээппэтин алын өттө капроновай губка курдук. Тэллэй кыра эрдэҕинэ үп-үрүҥ, сиппитин кэннэ көҕөрүмтүйэн көстөр араҕас өҥнөнөр.
Хайа туттахха иһэ маҥан, өҥө уларыйбат. Олус үчүгэй-тэллэй сыта сыттаах.
Атаҕа суон, төкүнүк, үрүҥ өҥнөөх, сэлээппэтиттэн дөбөҥнүк туллар. Үрүҥ, бөлтөйө сылдьар сетка ойуулаах.
Споратын өҥө күрэҥ эбэтэр араҕастыҥы күрэҥ.

# Үрүҥ тэллэй
## Үүнэр кэмэ

От ыйыттан хаһыҥ түһүөр диэри баар буолар. Ардах кэнниттэн итии бэриэмэҕэ үчүгэйдик үүнэр.

# Үрүҥ тэллэй
## Үүнэр сирэ

Мутукчалаах ойуур, булкаастаах бэс мас тыата. Тэтиҥ, харыйа, хатыҥ төрдүгэр тыа саҕатыгар, киһи үгүстүк сылдьыбат буолбут суолун кытыытынан, үүнэр. Күөх муохтаах, сэппэрээктээх, уулах отон уктаах сииктээх сири сөбүлүүр. Аҥардас тиит ойуурга үүммэт. Саха сиригэр Арктикаҕа тиийэ баар, ол гынан баран, сүнньүнэн хойуутук Ленскэй, Өлүөхүмэ, Алдан оройуоннарыгар үүнэр. Якусткай, Орджоникидзевскай, Мэҥэ-Хаҥалас уо. д. а. Саха сирин киин оруйуоннарыгар, Бүлүүгэ даҕаны арыый сэдэх.

# Үрүҥ тэллэй
## Химическэй састааба

Саха сирин киин оруйуоннарыгар үүнэр үрүҥ тэллэй сиэнэр чааһыга 3,75% белоктаах, 0,48% арыылаах, 0,76% минеральнай веществолардаах.

# Үрүҥ тэллэй
## Аска туттуу

Бу тэллэйи амтана үчүгэйинэн атын бары тэллэйдэртэн ордороллор. Ханнык баҕарар бүлүүдэни бэлэмнииргэ барар: миин оҥоруохха, соркуойдуохха, тууһуохха, хатарыахха, маринуйдуохха сөп.
Соҕутуопкаҕа сибиэһэйдии эбэтэр хатаран баран туттараллар.
Атын маарыннаһар дьааттаах тэллэйэ суох. Дэҥҥэ, сиэммэт үөстээх тэллэйи кытта бутуйаллар. Үөстээх тэллэй үрүҥ тэллэйтэн уратыта - хайа туттахха иһэ тэтэркэй өҥнөөх буолар.
# Эр сулуута

Эр сулуута - кыргыһыыга кыайтарбыт өрүт (боотур, уус эбэтэр омук) кыайыылаахха төлүүр соболоҥо. Киһинэн (кулутунан), сүөһүнэн төлөнөр эбит.
Эр сулуутун кутуу атах соболоҥун кутууну кытта ситимнээх".
# Сатурн

Сатурн диэн Күнтэн алтыс уонна Күн систематыгар иккис (Юпитер кэнниттэн) планета. Гаас планеталар ахсааннарыгар киирэр.
* ↑ Yeomans, Donald K. HORIZONS System. NASA JPL (13 От ыйын 2006). Тургутулунна 8 Атырдьах ыйын 2007. — At the site, go to the "web interface" then select "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Saturn Barycenter" and "Center: Sun".
* ↑ Orbital elements refer to the barycenter of the Saturn system, and are the instantaneous osculating values at the precise J2000 epoch. Barycenter quantities are given because, in contrast to the planetary centre, they do not experience appreciable changes on a day-to-day basis from to the motion of the moons.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Williams, Dr. David R. Saturn Fact Sheet. NASA (September 7, 2006). Тургутулунна 31 От ыйын 2007.
* 1 2 3 4 Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et.al. (2007). «Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006». Celestial Mech. Dyn. Astr. 90: 155–180. DOI:10.1007/s10569-007-9072-y.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 Refers to the level of 1 bar atmospheric pressure
* ↑ NASA: Solar System Exploration: Planets: Saturn: Facts & Figures
* ↑ Than, Ker Length of Saturn's Day Revised. Space.com (September 6, 2007). Тургутулунна 6 Балаҕан ыйын 2007.
* ↑ Schmude, Richard W Junior Wideband photoelectric magnitude measurements of Saturn in 2000. Georgia Journal of Science (2001). Тургутулунна 14 Алтынньы 2007.
# Бильярд

Бильярд (биллиард, ааҥл. billiards) диэн анал остуолга шаардары анал маһынан охсон бэйэ-бэйэлэриттэн тэйитэн луузаҕа киллэрэр оонньуу.

# Бильярд
## Бильярд Саха Сиригэр

1998 с. Дьокуускайга бильярд спордун сөбүлээччилэр ассоциациялара үөскээбитэ. Түмсүүнү энтузиаст оонньооччулар бу спорт көрүҥүн киэҥ эйгэҕэ таһаарар сыалтан көҕүлээбиттэрэ. Ассоциация тэриллиэҕиттэн биирдиилээн бастыыр иһин курэх, эбии дьа-рык секцията тэриллибитэ. 2000 с. бу түмсүү күүһүнэн СР Бильярка Федерацията спор-тивнай общественнай тэрилтэ быһыытынан регистрацияламмыта, Россия Спордун Бильярд Национальнай Федерациятын састаабыгар киирбитэ. Бүгүҥҥү күҥҥэ федерация 85 актыыбынай чилиэннээх, 12 анал бильярд кулууба, Алдаҥҥа уонна Нерюнгрига феде-рация филиаллара үлэлииллэр. Энтузиастар, бильярды таптааччылар күүстэринэн республика улуустарыгар түмсүүлэр тэриллэллэр. Бу көрүҥүнэн 10 саастаах оҕоттон саҕалаан 70 саастарыгар тиийбит дьон дьарыктаналлар. Федерация инники сыалынан-соругунан бары улууска филиаллары, ирдэбилгэ эппиэттиир спортивнай саалалары тэрийии, үрдүкү категориялаах судьуйалары, тренердэри, спортсменнары бэлэмнээһин, Россия, Аан дойду таһымнаах күрэхтэһиилэргэ кыттыы.
# Green day

Green Day диэн 1987 сыллахха тэриллибит Америка рок группата, Группа чилиэттэрэ Billie Joe Armstrong (ырыаһыт, гитара), Mike Dirnt (басс гитара, иккис ырыаһыт), уонна Tré Cool (барабан, перкуссия), Jason White (гитара/ырыаһыт) уонна Jason Freese (клавишнай инструмент).
# Уйар

Уйар (нууч. Уяр, ааҥл. Uyar), Красноярскай кыраайга баар кыра куорат. Былыр сахалар ааттаабыттара, олоро сылдьыбыттара. Үрэх баар Уйар диэн ааттаах.
2022 сыл сааһыгар куорат 30% дьиэтэ умайан хаалбыта баһаарга, 8 киһи умайан өлбүтэ.
# Рабиндранат Тагор

Рабиндранат Тагор (бенг. রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর) (Ыам ыйын 9, 1861 – Атырдьах ыйын 7, 1941) диэн Бенгали полимата. Поэт, ойуулааччы, драматург, суруйааччы, үөрэҕирии үлэhитэ, социал реформатор, омугумсук, эргиэн салайааччы уонна композитор этэ. Кини үлэлэрэ Бенгали литературатын уонна музыкатын XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX үйэ саҥатыгар сайыннарбыттара. Азия бастакы Нобель лауреата буолар, 1913 с. Нобель литература бирииhин кыайыылааҕа.
Тагор бастакы поэмаларын аҕыс саастааҕар суруйбута. Уон алта саастааҕар, Bhanushingho ("Күн хахайа") диэн псевдоним ылыммыта, бастакы кэпсээннэрин уонна драмаларын 1877 с. суруйбута. Кэлин олоҕор Тагор Британия салалтатын булгуччу утарбыта уонна Индия тутулуга суох буолуу хамсааhынын өйөөбүтэ.
Тагор политика уонна тус олох темаларыгар романнары, кэпсээннэри, ырыалары, үҥкүү драмаларын уонна эсселары суруйбута. Ордук биллиилээх үлэлэринэн буолаллар Gitanjali, Gora уонна Ghare-Baire. Кини хоhоонноро, кэпсээннэрэ уонна романнара ритм лиризмнаахтар, кэпсэтии тыллаахтар, санааҕа ылларбыт натурализмнаахтар уонна философия сорунуулаахтар, аан дойдутааҕы уруйдааhыннаахтар. Тагор онтон ураты Бенгали дьоҕурун классик Индия быhыыларыттан тэйитэн сайыннарбыт култуура реформатора буолар. Кини икки ырыата Баҥладеш уонна Индия ил өрөгөй ырыалара буолбуттара: Amar Shonar Bangla уонна Jana Gana Mana.
# Геометрия

Геометрия (был.-гириэк. γεωμετρία; γεω/гео = сир, μετρία/метрия = кээмэй) диэн кээмэй, быhыы, фигуралар холоонноох турууларын уонна куйаар майгыларын үөрэтэр математика салаата.
Былыргыттан сайдыбыт Эклид классическай элементарнай геометрията "кэрчик" уонна "эргимтэ" диэн сүрүн өйдөбүллэргэ (объектарга) олоҕурар. Кэрчиктэртэн тураллар "үс муннуктар", "параллелограммнар", "трапециялар" уонна да атын геометрия үөрэтэр объектара. Кинилэр уонна төгүрүктэр тустарынан саҥаттан саҥа теоремалары математиктар 2500 сыл устата арыйдылар уонна кинилэр дьиҥнэрин аксиомаларга уонна быhаарыыларга олоҕуран көрдөрдүлэр.
Соторутааҕыта бу классическай геометрияны байытан, кэрчиктэртэн эбэтэр эргимтэлэртэн турар "траекториялардаах" эккирэтии процестарын үөрэтии саҕаланна. Бу Эклид классическай элементарнай геометриятыгар эрэ олоҕурар саҥа Эккирэтии элементарнай геометриятын cайдыытыгар саха математиктара элбэхтик үлэлэhэллэр (Г.В.Томский, Элементарная геoметрия преследования. - Paris, Editions du JIPTO, 2005).

# Геометрия
## Геометрия предмета

Геометрия бэйэ- бэйэлэрин кытта сыһыаран, сыһыаран, сыһыаран " ортоку«,» иһигэр «уонна онтон салгыы; тел. тэҥнээһин туһунан өйдөбүллэр, ону таһынан тел. геометрическай эт- хаан уларыппат,» линия киэҥ«,» туох эрэ уһуна суох буолар «дии санаабыттар. Муҥур уһуга суох, эстракцияны, муҥура суох кээмэйин кытары муҥура суох сыһыаны олохтуур. Геометрическай фигуралары туруоруу, кээмэйдэрэ уонна уларыта тутуу киэҥ сыһыанынан быһаарыллар.
Дьиҥнээх предметтэри, геометриялары чинчийэн баран, атын предметтэри аралдьытан, ыйааһын, сибэкки курдук, хардарыта туруулаһан көрөр. Ити олохтоох объектар икки ардыларыгар баараҕай объектар уонна биир уустаах объектар дьүүлгэ тахсалларыгар, киэҥ сирдээх- уоттаах объектар икки ардыларыгар киэҥ сыһыаннаһыылартан туоруурга кыаҕы биэрэр. Чуолаан, геометрия икки ардыларынан ырааҕы ырыта көрөр.
# Диабет

Диабет (был.-гириэк. διαβαίνω — быһа охсобун, быһа көтөбүн) — иик элбэхтик тахсар, атыннык эттэххэ полиуриялаах ыарыылар уопсай ааттара. Үксүгэр хааҥҥа глюкоза үрдүүрүнэн биллэр сахарнай диабеты этэллэр.
Сахарнай диабет диэн киһи хааныгар инсулин аҕыйах, эбэтэр киһи этэ инсулины сатаан туттубат буолан хааллаҕына үөскүүр турук буолар.
Глюкоза диэн киһи этэ энергияны ылар углевод арааһа буолар. Глюкоза таһыма киһи этигэр хас даҕаны гормон хонтуруоллуур. Инсулин диэн ноор оҥорор гормона буолар. Киһи аһаатаҕына ноор инсулины оҥорор атын клеткаларга ыытар. Инсулин баар буоллаҕына клеткалар хаантан глюкозаны ылаллар уонна энергияҕа кубулуталлар. Глюкоза элбэх буоллаҕына гликоген быһыытынан харайыллар, уонна ас суох буоллаҕына ол гликогены энергияҕа кубулутар.

# Диабет
## Саахардаах диабет

    Сүрүн ыстатыйа: Саахар диабетын үөскүүр төрүөттэрэ
Ыарыыта иигэ уонна микроиспускнигынан (иикэй) уонна микроиспускницанан(микро- сотору- сотору уонна элбэхтик иһиллэр убаҕас ахсааныттан тутулуга суох лиипсиянан (утахтанан) дьарыктанар. АДГ, вазпрессина) антидиулетическай гормон (АДГ, вазпрессина) абсолютнай эбэтэр сыһыана суох буолан сайдар.

# Диабет
## Почечнай диабет

Ыарыы бүөр каналларыгар гюкозтары кэһии түмүгэр, глюкозтар хаан тохтуутун нуорманан күүһүрдүллэллэр. Канальцев аппаратыгар ыйыллыбыт дефект (первичная тубулопатия) араас ыарыыларга букатын туспа көрүүөн сөп[3] (синдром де Тони- Фанкони, глюкозо- фосфат- аминовом диабет уо. Д.А.).
# Айыылар уратылара

Айыылар араастара киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕыттан тутулуктаах.
Ай диэн киһи саҥаны айа сатыыр санаатын быһаарар тылга "ыы" диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн айыы диэн киһи саҥаны айыыны оҥорорун биллэрэр тыл үөскүүр. Киһи оҥорор быһыылара икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан буолан тахсалларыттан айыы диэн тыл икки, утарыта өйдөбүллэнэр. Киһи өйө-санаата сайдыбытынан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэринэн айыы диэн тыл үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллэрин иҥэринэн сылдьар. Ол аата айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлэ хаһан да уларыйбат.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билии субу кэмигэр эрэ сөп түбэһэр уратылаах. Атын кэмҥэ субу үчүгэй уларыйан куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалар. Сэбиэскэй кэмҥэ дьадаҥы буолуу үчүгэй диэн ааттана, бары салайааччылар дьадаҥы төрүттэринэн киэн туттар эбит буоллахтарына, билигин, ырыынак кэмигэр аны баай буолуу үчүгэй аатыран сылдьар. Дьон бары байа сатыыллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ өй-санаа бу курдук эргийэн биэрэр уратылааҕын билбэттэр. Ол иһин "аньыы" диэн сахаларга суох тылы булан куһаҕаны туспа арааран ааттыы сатыыллар. Үлэһиттэр бу дьон албыннарыгар киирэн биэрбэттэр.
Сахалар дьон өйө-санаата тус-туспаларын, хаһан да маарыннаспаттарын, уратыларын былыр-былыргыттан билэн киһи өлөн өйө-санаата туспа бардаҕына, Үөһээ дойдуга тиийдэҕинэ айыы буолар диэн өйдөбүлү үөскэппиттэр. (1,71). Айыылар диэн инники олорон ааспыт көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара, билиилэрэ ааттаналлар. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн айыылар эмиэ икки аҥы арахсаллар:
Бастакытынан, үчүгэйи, туһалааҕы оҥорбут дьон өйдөрүн-санааларын ураты бэлиэтээн үрүҥ айыы диэн ааттанар уонна кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ анаан туттуллар.
Иккиһинэн, куһаҕаны, дьоҥҥо буортулааҕы оҥорбут дьон өйдөрө-санаалара хара айыы диэн ааттанан араарыллар уонна умнуллууга аналланар.
Өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын маннык икки аҥы араарыы Сиргэ, Орто дойдуга үчүгэй, туһалаах быһыылар элбииллэригэр, онтон куһаҕан, туһаны аҕалбат быһыылар аҕыйыылларыгар аналланар. (2,117).

# Айыылар уратылара
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУРИМЦ, 2006. - 88 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
# Шарль-Ксавье

Шарль Ксавье Томас де Кольмар (фр. Charles Xavier Thomas de Colmar, 1785, Кольмар, Эльзас — 1870, Париж) — французский предприниматель, создатель первого коммерческого арифмометра.
# Сьерра Леоне

Сьерра Леоне (ааҥл. Sierra Leone) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Гуинеялыын хотугулуу-илин, Либериялыын соҕуруулуу-илин уонна Атлантик океанныын соҕуруулуу-арҕаа. Иэнэ 71,740 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 6,296,803. Дойду тропик климаттаах, айылҕата диэн саванна уонна ардахтаах тыалар. Киин уонна ордук улахан куорат Фритаун. Иккис улахан куорат Бо. Атын сүрүн 100,000 тахса олохтоохтордоох куораттар Кенема, Койду уонна Макени.
# Бэлькичи I, былыргы дьон тохтуу сылдьыбыт сирэ

Бэлькичи, былыргы дьон тохтуу сылдьыбыт сирэ.
1964 сыллаахха Мочанов Ю.А. экспедицията булбута. Уус-Маайа улууһугар Бэлькичи сэлиэнньэҕэ баар.
Элбэх хапалҕаннаах, алта этаптаах: эрдэ тимир үйэтэ, буруонса эпохата, эрдэ, орто, хойукку неолит, палеолит.
Орто неолит эпохата Бэлькичи култуурата диэн ааттаммыта, тоҕо диэтэххэ стратиграфия уонна типология өттүнэн аан маҥнай манна бэлиэтэммитэ.

# Бэлькичи I, былыргы дьон тохтуу сылдьыбыт сирэ
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Библия уонна Эллайада

Г.В. Ксенофонтов «Сахаларга былыргы бостууктар Библиялара» диэн архыыпка сытар үлэтигэр Эллэйада матыыптара Библия сэhэннэрин кытары олус дьүөрэлэhэллэрин көрдөрбүтэ.
Ол курдук еврей Иакова Эллэй курдук кырдьаҕас уонна хараҕа суох аҕалаах. Онтон чугас аймахтарын кытта мөккүhэр, быраата Исав аҕата киниэхэ үчүгэй сыhыаннааҕын иhин өлөрөөрү гынар. Ол иhин Эллэй курдук Иаков дойдутуттан күрүүр. Син биир Эллэйгэ аҕата Татаар-тайма Омоҕойу ыйан ыыппытын курдук, Иаков ийэтэ-аҕата Лаван диэн баай киhини булаҕын дииллэр, ол киhи кыргыттарыттан кэргэнин таларын эмиэ этэллэр. Онтон Иаков Лаван олорор сиригэр кэлэр, онно кинини холуодьас аттыгар бу киhи кыргыттара көрсөллөр. Онтон Иаков Эллэй курдук баай Лаванҥа бостуук буолар. Лаван Омоҕой курдук икки кыыстаах, онтон биирэ Рахиль кырасаабысса, Лия мөкү соҕус уонна Омоҕой биир кыыhын курдук хараҕынан мөлтөх. Өссө Рахиль оҕолонор кыаҕа суох, онтон Лия төрүөҕэ элбэх, онон кинилэр Омоҕой кыргыттарын курдуктар. Омоҕой баай кэрэ кыыhа бэйэтигэр тиийинэр, кыраhыабай Рахиль эдэригэр Иаков дойдутугар төннүөн иннинэ өлбүтүн курдук. Иаков уонна Эллэй бэйэлэрин баай сурдьуларын сүөhүтүн, малын баhылаан дэлби байаллар. Бу тэҥнээhин түмүгэр, Г.В.Ксенофонтов Библия Иаков туhунан кэпсээнэ уонна Эллэй туhунан саха номоҕо биирдэр диэн санааҕа кэлэн турар.
# Тыымпы күөл

Тыымпы күөлэ — Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгэр киирэр күөл. Хороттон 9 км ыраах сытар. Бу улахан, киэҥ, хордоҕой сир, арҕаа уонна соҕуруу өттүн халыҥ тыа хаххалыыр. Харса Атах, Сырааннаах иигэ диэн ааттаах түөлбэлэрдээх. 1919 сыллаахха 3 кылаастаах оскуола манна аһыллыбыта. Бөдөҥсүйүү иннинэ элбэх ыал олохсуйан, оҕо-уруу төрөтөн ааспыт сирэ.

# Тыымпы күөл
## Тыымпыга олорбут ыаллар

* Чыырайдар
* Сүлүгэстэр
* Павлов В.В. (Баһыылаах уола)
* Чоноохтор
* Тобуукаптар
* Мэхээскэлэр
* Бэстииннэр
# Ала

Ала — этин-сиинин туора дьураалаах. Кыылы-сүөлү, сүөһүнү ойуулуурга туттуллар.

# Ала
## Өссө маны көр

* Саадьаҕай
# Түмэл аан дойдутааҕы күнэ

Түмэл аан дойдутааҕы күнэ — сылын ахсын ыам ыйын 5 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бэлиэтээһини Түмэл аан дойдутааҕы сүбэтэ (нууч. Международный совет музеев, ICOM) көҕүлүүр. Бу бэлиэ күн түмэл үлэһиттэрэ уопсастыбаннаһы кытта көрсөн түмэллэр кыһалҕаларын кэпсииллэр уонна уопсастыба сайдыытыгар түмэл суолтатын өссө төгүл быһааран биэрэллэр.Ону таһынан түмэлгэ идэтийэо дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта көрсөллөр, уопут атастаһаллар.

# Түмэл аан дойдутааҕы күнэ
## Тиэмэлэрэ

Сылын ахсын бу күн ханнык эрэ тиэмэҕэ ананар.
* 2024 сыл тиэмэтэ: Түмэл үөрэххэ уонна чинчийиигэ (ааҥл. Museums for Education and Research)
* 2023 сыл: Түмэллэр, бигэ сайдыы уонна туруктаах буолуу (ааҥл. Museums, Sustainability and Well-being)
* 2022 сыл: Түмэл кыаҕа (ааҥл. The Power of Museums)
* 2021 сыл: «Түмэл кэскилэ: барҕарыы уонна саҥа көрүү» (ааҥл. The Future of Museums – Recover and Reimagine), түмэллэри үлэҕэ саҥа уопуту атастаһалларыгар, аныгы кыһалҕалары быһаарарга көҕүйэр.
* 2020 сыл: "Түмэллэр тэҥнээх буолууга: эгэлгэ уонна дьүөрэлэһии" (ааҥл. Museums for Equality: Diversity and Inclusion).