yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Балаҕан ыйын 22

Балаҕан ыйын 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 265-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 266-c күнэ). Сыл бүтүө 100 күн баар.

# Балаҕан ыйын 22
## Бэлиэ күннэр

* Аан дойдутааҕы слоннары харыстааһын күнэ.
* Аан дойдутааҕы массыыната суох сылдьыы күнэ.
* Латвия Латвия,Литва Литва — Балттар сомоҕолоһууларын күнэ.
* Эстония Эстония — Утарылаһан охсуһуу күнэ.
* Украина Украина — Партизан килбиэнин күнэ.
* Болгария Болгария — Тутулуга суох буолуу күнэ (1908, Осмаан импиэрийэтиттэн).
* Мали Мали — Тутулуга суох буолуу күнэ (1960, Францияттан).
* АХШ АХШ — Америка урбаанньыт дьахталларын күнэ.

# Балаҕан ыйын 22
## Түбэлтэлэр

* 1687 — Дьокуускайга бойобуоданан анаммыт стольник Пётр Петрович Зиновьев кэлбит.
* 1789 — Рымник кыргыһыыта: 25 000 киһилээх Александр Суворов салайар Австрия уонна Арассыыйа холбоһуктаах аармыйалара 100 000 киһилээх Осмаан импиэрийэтин аармыйатын үлтүрүппүт.
* 1792 — Францияҕа Өрөспүүбүлүкэ олохтоммут, бу күнтэн республиканскай халандаар ааҕыллан барбыт.
* 1862 — АХШ-га Гражданскай сэрии кэмигэр бэрэсидьиэн Авраам Линкольн дойду иһигэр баар кулуттары барыларын босхолуур прокламация таһаарбыт.
* 1869 — Австрияҕа аан дойдуга бастакы почта открыткаларын таһаарбыттар.
* 1957 — Гаити бэрэсидьиэнинэн Франсуа Дювалье талыллыбыт. Кини хааннаах диктатураны олохтоон 1971 сыллаахха өлүөр дылы дойдуну баһылаабыта.
* 1980 — Саддам Хусейн баһылыктаах Ирак Ираҥҥа саба түспүт. Аҕыс сыллаах сэрии саҕаламмыт.
* 1989 — Казахстан судаарыстыбаннай тылынан казах тыла биллэриллибит. Оттон нуучча тыла "норуоттар ардыларыгар бодоруһуу тыла" статустаммыт.

# Балаҕан ыйын 22
## Төрөөбүттэр

* 1694 — Лорд Честерфилд — Улуу Британия судаарыстыба дьайыксыта, дипломат уонна суруйааччы, «Уолбар суруктар» диэн педагогическай айымньы ааптара.
* 1791 — Майкл Фарадей — Англия химигэ уонна физигэ.
* 1927 — Борис Альперович — РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх бырааһа, хирург, профессор.

# Балаҕан ыйын 22
## Өлбүттэр

* 1960 — Архип Кудрин — Абаҕыыныскай — саха бэйиэтэ, тылбаасчыт.
* 2020 — Спиридон Иванов (1928.03.16 төр.) — саха түөлбэ тылын чинчийээччи, тыл үөрэҕин билимин дуоктара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх үлэһитэ.
# Малайзия

Малайзия диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Уон үс иллээх уонна үс федерал сирдээх федерация. Кураанах сирин иэнэ 330,803 км2. Олохтоохторун ахсаана 25 млн тахса. Дойду арҕаа уонна илин чааска арахсар. Кирбиилэhэр Тайлаанныын, Индонезиялыын, Сингапурдуун, Брунейдыын уонна Пилиппиннэрдиин.
# Догдо

Догдо сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илин өртүгэр сытар сис.
Дьааҥы тардаатагар устар Догдо өрүс хаҥас кытылын устун 100 км. усталаах уонна Чемалҕы сис хоту диэкки салҕыыта буолар.
Сорох литератураҕа ити икки сис биир Догдо - Чемалҕы сис диэн ааттанар.
Чыпчаала муора таһымыттан 2272 м. үрдүккэ тиийэр.

# Догдо
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Арассыыйа субъектарын баһылыктара
## Арассыыйа субъектарын баһылыктара

2014 сыл бэс ыйын 6 күнүнээҕи туругунан.

# Арассыыйа субъектарын баһылыктара
## Чахчылар

85 регион баһылыктарыттан:
* 72 «Единай Россия» чилиэнэ;
* 1 — ЛДПР:
       Алексей Островский (Смоленскай уобалас);
* 1 — КПРФ:
       Вадим Потомский (Орловскай уобалас);
* 11 партията суохтар:
       Сергей Аксёнов (Крым Республиката)
       Виктор Басаргин (Пермскай кыраай)
       Никита Белых (Кировскай уобалас)
       Андрей Бочаров (Волгоградскай уобалас)
       Сергей Ерощенко (Иркутскай уобалас)
       Константин Ильковский (Забайкальскай кыраай)
       Юрий Коков (Кабардино-Балкарскай Республика)
       Сергей Меняйло (Севастополь)
       Георгий Полтавченко (Санкт-Петербург)
       Сергей Ситников (Костромскай уобалас)
       Сергей Ястребов (Ярославскай уобалас)
Россия регионнарын баһылыктарыттан аҕа саастаахтара — Кемеровскай уобалас губернатора Аман Тулеев (1944 с. ыам ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт), сааһынан эдэрдэрэ — Чечня Республикатын баһылыга Рамзан Кадыров (1976 с. алтынньы 5 күнүгэр төрөөбүт). Белгородскай уобалас губернатора Евгений Савченко барыларыттан уһун кэмҥэ регион баһылыгынан үлэлээбит (1993 сыл алтынньы 11 күнүттэн).
# Аммосова Матрена Ивановна

Аммосова Матрена Ивановна — кыыл иитээччи, Социалистическай Үлэ Геройа.

# Аммосова Матрена Ивановна
## Олоҕун олуктара

1930 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр төрөөбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан Матрена Ивановна Аммосоваҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.

# Аммосова Матрена Ивановна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1966)
* Ленин уордьана (1966)
# Андромеда (сулустар бөлөхтөрө)

Андромеда (латыынныы Andromeda) — хотугу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Андромедаҕа 2 сулус улаханнаах үс сулус баар уонна спираль халыыптаах галактика, бу галактика X үйэттэн биллэр.
Бөлөх сүрүн объектарынан буолаллар спираль халыыптаах Андромеда Былыта диэн халыыптаах галактика (М31) уонна кини аргыстара — кыракый галактикалар М32 уонна NGC 205. Ыйа суох түүн үчүгэйдик көстөр.

# Андромеда (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объекттар

* Уларыйа сылдьар сулус (R And), сулус улахана уларыйара 9.
* сулустар мунньустубут сирдэрэ NGC 752.
* планеталар былыт курдук көстөр бөлөхтөрө NGC 7662.
* спираль халыыптаах галактика NGC 891.
* Андромеда υ-та, планеталардаах сулус. Билигин үс планеталааҕа биллэр
* WASP-1 − экзопланеталаах сулус.

# Андромеда (сулустар бөлөхтөрө)
## Аата

Киһи аймах былыргыттан билэр бөлөҕө. Клавдий Птолемей «Альмагест» диэн каталогар баар. Былыргы гириэктэр номохторунан Андромеда Эфиопия ыраахтааҕыта Кефей (Цефей) уонна кини кэргэнэ Кассиопея кыыһа. Аҕата байҕал үөнүгэр сиэртибэлэммитэ, ол гынан баран Персей кинини быыһыыр. Өлөн баран сулустар бөлөхтөрө буолбут
# Татаар тыла

Татаар тыла (татар теле) түүр тылларыттан биирдэстэрэ.

# Татаар тыла
## Географията

Татаардыы саҥарааччылар Арассыыйаҕа, Орто Азияҕа, Украинаҕа, Польшаҕа, Кытайга, Финляндияҕа уонна Түркийэҕэ бааллар.

# Татаар тыла
## Географията
### Ил статуhа

Татаар тыла Татарстан Республикатыгар ил статустаах.

# Татаар тыла
## Географията
### Диалектара

Татаар тыла үс сүрүн диалектаах:
* Арҕаа (Мишэр эбэтэр Мишар)
* Орто
* Илин (Сибиир)
Бу диалектар бары субдиалектарга арахсаллар.

# Татаар тыла
## Географията
### Арассыыйаҕа

Арассыыйаҕа татаар тылынан 5,300,000 киhи саҥарар. Татаар тыла хас да тыhыынча башкорттарга, мариларга уонна мордваларга (каратайдар) төрөөбүт тыллара буолар.

# Татаар тыла
## Суруга-бичигэ

Татаар тыла устуоруйатын тухары араас алпабыыттарынан суруктаммыта. Олор ахсааннарыгар:
* Орхон бичигэ
* Араб алпабыыта
* Латыын алпабыыта
* Кирилл алпабыыта
| А а | Ә ә | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | Җ җ | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м |
| Н н | Ң ң | О о | Ө ө | П п | Р р | С с | Т т |
| У у | Ү ү | Ф ф | Х х | Һ һ | Ц ц | Ч ч | Ш ш |
| Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я | |
# Риверсайд

Риверсайд (ааҥл. Riverside):
* Риверсайд — Вайоминг штаат куората, АХШ.
* Риверсайд — Калифорния штаат куората, АХШ.
* Риверсайд (уокурук) — Калифорния штаат уокуруга, АХШ.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Ыҥырыа

тиигэй — сибэкки сүмэтин хомуйан мүөт мунньар тигээйитээҕэр улахан кынаттаах көйүүр. ыҥырыа мунньяр мүөт тиигэй тиигэй!!! сүдэх баҕай ат чаҕыл уваровскиий мүөт оҥорор

# Ыҥырыа
## Тыл туттуллуута
#### Тыл номохторо

Ыҥырыа уйатын тоҕо таппыт курдук буолла (тугунан эмэ мээнэ айдааны, күүгээни тарт, ким эмэ айдааран турарыгар сылтахта биэр, сылтах буол).
# Баҕарах (иһит)

Баҕарах (иһит) — киэҥ айахтаах намыһах күөс. Үксүгэр үүт үрүмэлииргэ туттуллар.

# Баҕарах (иһит)
## Өссө маны көр

Баҕарчах

# Баҕарах (иһит)
## Туһаныллыбыт сирдэр

И. К. Попов. «Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт». — Дьокуускай: «Бичик», 2004.
# Гектаар

Гектаар (гекто-, ар), эбэтэр Га (ГА) — иэн единицата, 100 м өрүттээх квадраат иэнигэр тэҥнэһэр: 1 га = 10 000 м² = 100 ар = 100 сотка = 0,01 км².
Арассыыйаҕа гектаар сир иэнин кээмэйдииргэ сүрүн единиицэ.
# Кыра турукаан

Кыра турукаан (сибирская гага, Polysticta stelleri Pall.) — орто кус.

# Кыра турукаан
## Өссө маны көр

* Турукаан
* Сыа муруннаах турукаан
* Улахан турукаан

# Кыра турукаан
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# Жизнь замечательных людей (кинигэ сиэрийэтэ)

Дьоһуннаах дьон олоҕо (нууч. Жизнь замечательных людей) — Арассыыйа импиэрийэтигэр, Сэбиэскэй Сойууска тахсыбыт, билигин Арассыыйа Федерациятыгар тахса турар дьон олоҕун ойуулуур кинигэлэр сиэрийэлэрэ.
Сиэрийэҕэ тахсыбыт сахаларга сыһыаннаах кинигэлэр испииһэктэрэ:
* Сэмэн Данилов
* Исидор Барахов
# IPhone 14 Pro

iPhone 14 Pro (Айфон 14 Про) — Apple тэрилтэ 2022 сыллаах флагман төлөпүөннэрэ, Балаҕан ыйын 7-8 күннэригэр 2022 күн сирин көрдөрдө. Улахан размердаах вариана - iPhone 14 Pro Max.
iPhone 14 Pro саҥа Apple A16 чиптаах уонна саҥа iOS 16 үлэлиир операционнай системалаах буолар.
Саха Сиригэр уонна Арассыыйаҕа санкцияларынан сибээстээн атыыга тахсыбат, ол эрэн дьон сим биир Казахстан нөҥүө эбэтэр "челноктар" нөҥүө атыылаһаллар.
Бу iPhone 14 Pro саха тылын поддержкалыыр буолар, iOS систематыттан.
# Аргон

Аргон диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ Ar, атом нүөмэрэ 18. Мааны гаастар бөлөхтөрүгэр киирэр. Сыта уонна амтана суох гаас. Сир атмосфератыгар үһүс дэлэй гаас. Джон Уиллиамс Стретт уонна Уиллиам Рэмзи 1894 сыллаахха аргону аан бастаан салгынтан араарбыттара.
Аргон Сиргэ баар сүрүн изотоптара: ⁴⁰Ar (99.6%), ³⁶Ar (0.34%) уонна ³⁸Ar (0.06%). Атын планеталарга аргон атын изотоптара бааллара биллэр.
# Гижига

Гижига. (былыр Ижигинск, Гижигинск). Магадаан уобалас Хотугу Эвенскай оройуоҥҥа баар сэлиэнньэ.
Турар сирэ - Гижига үрэх Лаамы байҕал Гижига хомотугар түһэр сиртэн 25 биэрэстэ.

# Гижига
## Экономика

«Расцвет Севера» диэн эбээнэр национальнай совхозтара.

# Гижига
## Остуорйаттан

* 1752 сыллаахха кириэппэс курдук төрүттэммитэ;
* 1783 сыллаахха куорат статуһа бэриллибитэ;
* 1926 сыллаахха куорат статуһа көтүрүллүбүтэ.
# Элгэ

Элгэ — туруору, эмпэрэ кытыллаах дириҥ үрэх, үрүйэ.
Тыыбалар тылларыгар "эл" диэн эмпэрэ диэн суолталааҕын ыйаллар.
# Этии ойоҕос чилиэнэ

Этии ойоҕос чилиэнэ — этиигэ сүрүн санааны ситэрэн-толорон, чопчулаан биэрэр тыллар, туһаантан уонна кэпсиирэттэн ураты тыллар.
Үс бөлөххө хайдаллар: быһаарыы, толоруу, сиһилии.

# Этии ойоҕос чилиэнэ
### Быһаарыы

Быһаарыы — быһаарар, сырдатар суолталаах ойоҕос чилиэн. Иккис ааты биэрэн сырдатар быһаарыы даҕаамыр дэнэр.
Ханнык? Хайдах? диэн ыйытыыларга эппиэттиир

# Этии ойоҕос чилиэнэ
### Толоруу

Толоруу — хайааһыҥҥа кыттыктаах тэрили көрдөрөр ойоҕос чилиэн.

# Этии ойоҕос чилиэнэ
### Сиһилии

Сиһилии — хайааһын сүрүн бэлиэтин көрдөрөр ойоҕос чилиэн.

# Этии ойоҕос чилиэнэ
## киэһээҥҥи

Этии тутаах чилиэнэ
# Азербайдьаан тыла

Азербайдьаан тыла, эбэтэр атыннык Азери диэн ааттанар Азербайдьааҥҥа уонна хоту Ирааҥҥа саҥарыллар түүр төрүттээх тыл. Тыл ону тэҥэ Арассыыйаҕа (Дагестааҥҥа), Грузия хоту уонна илин өттүгэр, хотугулуу илин Турцияҕа уонна Украинаҕа тарҕаммыт.

# Азербайдьаан тыла
## Бичигэ

1929 сыл иннинэ, Азербайдьаан тыла Перс тылынан суруллар. 1929-1938 сылларга латыын алпабыыта туттуллар буолбута. 1938 сыллаахтан 1991 сыллаахха дылы кириллица туттуллубута, ол кэнниттэн 1991 сыллаахха латыын алпабыытыгар төннүбүтэ. Сорох сирдэргэ, ол курдук Дагестаҥҥа, билиҥҥигэ дылы кириллица туттуллар.
| Урукку латыын бичигэ (1929-1938 версията; билигин туттуллубат; 1991 сыллааҕынан уларытыллыбыта) | Ил латыын бичигэ (1991 сыллаахтан) | Кириллица (1958 сыл версията, Дагестаҥҥа билигин да туттуллар) | Перс-арааб бичигэ (Iran; 1922 сыллаахха диэри) | IPA |
| Aa | Аа | Аа | آ / ـا | /ɑ/ |
| Ää | Əə | Әә | ا / َ / ە | /æ/ |
| Bb | Bb | Бб | ﺏ | /b/ |
| Cc | Cc | Ҹҹ | ﺝ | /dʒ/ |
| Čč | Çç | Чч | چ | /tʃ/ |
| Dd | Dd | Дд | ﺩ | /d/ |
| Ee | Ee | Ее | ئ | /e/ |
| Ff | Ff | Фф | ﻑ | /f/ |
| Gg | Gg | Ҝҝ | گ | /ɟ/ |
| Ǧǧ | Ğğ | Ғғ | ﻍ | /ɣ/ |
| Hh | Hh | Һһ | ﺡ / ﻩ | /h/ |
| Ii | İi | Ии | ی | /i/ |
| Jj | Yy | Јј | ی | /j/ |
| Kk | Kk | Кк | ک | /k/ |
| Ll | Ll | Лл | ﻝ | /l/ |
| Mm | Mm | Мм | ﻡ | /m/ |
| Nn | Nn | Нн | ﻥ | /n/ |
| Ŋŋ | | Ңң | ݣ / نگ | /ŋ/ |
| Oo | Oo | Оо | وْ | /o/ |
| Öö | Öö | Өө | ؤ | /œ/ |
| Pp | Pp | Пп | پ | /p/ |
| Qq | Qq | Гг | ﻕ | /g/ |
| Rr | Rr | Рр | ﺭ | /r/ |
| Ss | Ss | Сс | ﺙ / ﺱ / ﺹ | /s/ |
| Šš | Şş | Шш | ﺵ | /ʃ/ |
| Tt | Tt | Тт | ﺕ / ﻁ | /t/ |
| Uu | Uu | Уу | ۇ | /u/ |
| Üü | Üü | Үү | ۆ | /y/ |
| Vv | Vv | Вв | ﻭ | /v/ |
| Xx | Xx | Хх | خ | /x/ |
| Yy | Iı | Ыы | ی | /ɯ/ |
| Zz | Zz | Зз | ﺫ / ﺯ / ﺽ / ﻅ | /z/ |
| Žž | Jj | Жж | ژ | /ʒ/ |
| ʼ | ʼ | Ьь | ع | /ʔ/ |
# HDD

HDD (ааҥл. Hard Disc Drive), кытаанах сиэркилэ курдук төгүрүк тимиртэн турар көмпүүтэр мэйиитэ. Билигин аныгылыыта SSD дэнэр.
# Тверь уобалаһа

Тверь уобалаhа :
| Тверь уобалаһын былааҕа Тверь уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Тверь |
| Иэнэ | 84 201 км² |
| Дьонун ахсаана | ▼1 334 061 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Киин |
| Экономическай оройуона | Киин |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Сергей Анатольевич Дудукин |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Тверь уобалаhа эбэтэр Тверьской уобалас (Нууччалыы: Тверская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Киин федеральнай уокуругар киирэр. 1935 сыл тохсунньу 29 күнүгэр төрүттэммитэ.

# Тверь уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 334 061 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 15,84 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74.85% (2013).

# Тверь уобалаһа
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 264,3 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 5,7% эбит, ол эбэтэр 40,8 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Тверь уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 75 миэстэни ылан олорбут Архыыптаммыт 2013, Балаҕан ыйын 19 күнүгэр..
# Билл уонна Мелинда Гейтстар фондалара

Билл уонна Мелинда Гейтстар фондалара (Bill & Melinda Gates Foundation), АХШ саамай бөдөҥ чааһынай фондата, Microsoft сыллааҕы барыһын 30% отчислениятыттан үөскүүр. Аан Дойдуга биир саамай бөдөҥ фонда капитализациятынан - наличнай харчыта 50 миллиард доллар, салайар актива - 1 триллион доллар.

# Билл уонна Мелинда Гейтстар фондалара
## Өссө маны көр

* Билл Гейтс
# Чурапчы улууһун былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Чурапчы улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.

# Чурапчы улууһун былааҕа
## Дьүһүнэ

Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар. Хонуутун өҥө — халлаан күөх, ортотугар сытары араҕас өҥнөөх үс гыммыттан биирин полоскалаах, онно үс күөх өҥнөөх хатыҥ сэбирдэҕэ баар.

# Чурапчы улууһун былааҕа
## Ытык бэлиэ олоҕо

Чурапчы улууһа өрүстэр икки өрдүлэригэр турарын көрдөрөр, уонна ырыаҕа ылламмыт хатыҥ чараҥнары туһаайар.
# Апартеид

Апартеид (Африкаанс тылыгар «туспа») — Соҕуруу Африкаҕа политическай уонна социальнай система, онно маҥан дьон аҕыйах да эрээри, дойдуну барытын салайан олороллоро. 1948 сыллаахтан 1994 сылга дылы туттуллара Апартеид систематыгар Соҕуруу Африка дьоно бары тус-туспа арахсан олороллоро. Расалары булкуйдаспат курдук сокуоннар тахсаллар этэ. Апартеид Соҕуруу Африкаҕа 1994 сыллаахха бобуллубута. Апартеид бириэмэтигэр бүтэһик президен Фредерик Вильям де Клерк этэ.. Ол кэнниттэн Нельсон Мандела бастакы хара президент буолбута.. Иккиэн Нобель эйэ бирииһинэн наҕараадаламмыттара.. Билигин апартеид диэн майгынныыр системалар тустарынан этиллиэн сөп.

# Апартеид
## Хайдах үлэлиирэ

Апартеид бииэмэтигэр сокуон быһыытынан дьоннор бары расовай группаларынан арахсаллара. Ол системанан маҥан буолбатах дьон бырааптара быһыллара. Ол сокуонунан харалары сорох сирдэргэ киллэриллибэт курдук этэ. Хара дьон үлэлиир буоллахтарына специальнай пропусктаах сылдьыахтаах этилэр. Булкаастаах сирдэри дьонун атын сиргэ көһөрөллөрө. Сорох сокуон быһыытынан атын расалаах киһини кытта кэргэн буолбат этэ, хара дьон маҥан дьон олорор сирдэрин атыылаһар кыахтар суоҕа.
Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэтэ Соҕуруу Африка правительствота оҥорбут апартеид политикатын кытта сөбүлэспэтэҕэ.. Соҕуруу Африкаҕа, араас сирдэригэр утарыһыы хамсаныылара баар буолбутттара, ол курдук Шаревиль куоракка 1960 сыллаахха. уонна Совето куоракка 1976 сыллаххат. Совето утарылыһыыта оскуолаҕа Африкаанс тылынан сорох предметтары биэрэр буолбуттар. Хара дьон үксэ ол тылы сөбүлээбэттэрэ, тоҕо диэн ол тыл правительсвто тыла этэ.
Ол курдук араас утарсыы кэнниттэн Соҕуруу Африка правительствота апартеид политикатын 1994 сыллахха тохтоппута. Хара уонна маҥан дьон бырааптара тэҥнэспитин кэнниттэн быыбар буолбута, уонна онно Нельсон Мандела президент буолбута. Биир быраабы биэрбитин да иһин билигин дьадаҥы дьон 90% хара буолаллар, уонна проблема син биир баар.

# Апартеид
## Сыала-соруга

Апартеид сыала диэн дьоннорун тус-туспа олордон кыра норуот курдук олордоро. Ол гынан баран правительство онно харчы барыаҕын баҕарбатаҕа уонна Соҕуруу Африка улахан өттүн баай өттүн маҥан дьоҥҥо хаалларыан баҕарара. Онно хара дьону үлэлэтиэн баҕарара, ол гынан баран аттыгар хара дьону олордуон баҕарбата.
# Авксентьева Сардаана Владимировна

Сардаана Владимировна Авксентьева (02.07.1970) – Дьокуускай куорат баһылыга, Арассыыйа политига, түмсүү уонна судаарыстыба үлэһитэ.
Сардаана Владимировна Авксентьева Саха сиригэр Чурапчы улууһугар от ыйын 2 күнүгэр 1970 сыллаахха төрөөбүтэ. Историяны уонна юриспруденцияны тэҥинэн үөрэтэр хайысхалаах Саха судаарыстыбаннай университетыгар «История учуутала» идэҕэ үөрэнэн 1993 сыллаахха бүтэрбитэ. 1998 сыллаахха судаарыстыбаннай сулууспа Дальневосточнай академиятын «Судаарыстыбанан салайыы» салаатын бүтэрбитэ..

# Авксентьева Сардаана Владимировна
## Олоҕун олуктара

Маҥнайгы үлэтин Дьокуускайдааҕы ВЛКСМ Өктөөп оройуоннай кэмитиэтигэр саҕалаабыта..
1993-1996 сылларга эдэр ыччат, спорт, эт-хаан сайдыытын, физическэй култуура дьыалаларыгар Дьокуускайдааҕы дьаһалта тэрилтэтигэр специалиһинэн үлэлээбитэ. 1996 сыллаахха эдэр ыччат, туризм, Саха сиринээҕи спорт, эт-хаан сайдыытын, физическэй култуура Республика норуотун хаһаайыстыбатын тустаах салаатын үрдүкү учреждениетыгар сүрүн специалиһинэн, начальнигынан үлэлииргэ көспүтэ. 1998 сылтан саҕалаан 2000 сылга диэри «Саха» Национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэ хампаанньаҕа каадарабай түмсүү начальнигынан үлэлээбитэ.
2000 сылга Сардаана Владимировна Арассыыйа Судаарыстыбаннай Думатын депутатын Виталий Николаевич Басыгысов көмөлөһөөччүтүнэн ылыллыбыта. 2004-2007 сылларга ОАО «Туймаада Даймонд» компанияҕа генеральнай директор солбуйааччытынан, онтон 2007-2012 сылларга Дьокуускай куорат баһылыгын солбуйааччытынан үлэлээбитэ. 2012 сылга Дьокуускайдааҕы аэропорт «Аэроторгсервис» оҥорон таһаарар коммерческай комплекс директора буолбута..
2018 сыллаахха балаҕан ыйыгар Дьокуускай куорат баһылыгын талыы быыбарыгар элбэх куолаһы ылан кыайбыта. Сардаана Владимировна хайа даҕаны партийнай түмсүүгэ киирбэт. Быыбарга «Единай Россия» партия претендентын (31,70%), 39,98% куолаһы ылан кыайыылаах тахсыбыта..
Баһылык үлэтин саҕалаан бастакы ыйдарга Сардаана Владимировна судаарыстыба бюджетын харчытын сиэбит сыаналаах джип массыыналары атыыга туруорбута, уулуссаларга олбуору көрөр, ыраастыыр үлэһиттэри баар оҥорбута, суолу оҥоруу мөлтөх үлэни туппатаҕа уо.д.а. Билигин Дьокуускай куорат баһылыгынан ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар.
# 1606

1606 сыл.

# 1606
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 11 — Василий Шуйскай ыраахтааҕыга бэргэһэлэммит.
* Ахсынньы 19 — Susan Constant, Godspeed уонна Discovery диэн хараабылларынан Англияттан Америкаҕа дьон олохсуйар соруктаах арахпыттар, бу дьон Джеймстаун куораты олохтообуттара (билиҥҥи Вирджиния штаат), онон кэлин АХШ буолбут 13 холуонньалартан бастакылара олохтоммута.

# 1606
## Төрөөбүттэр

* От ыйын 15 — Рембрандт, Недерланд уруhуйдьута
# 1558

1558 сыл.

# 1558
## Туох буолбута

* Тохсунньу 7 — Герцог Гиз баһылыктаах Франция сэриилэрэ Кале куораты ылбыттар, бу Англия континеҥҥа тиһэх бас билиитэ этэ.
* Кулун тутар 5 — Испания хоруола Филипп II быраас Франсиско Фернандеһы Миэксикэҕэ биллибэт үүнээйилэри уонна аһы-үөлү чинчийэр соруктаах ыыппыт. Бу күнү Европаҕа табах тарҕаммыт күнүнэн ааҕаллар.
# Инвалидность

Инбэлииккэ тахсыы, инбэлиит буолуу.
Инвалид диэн доруобуйата толору хааччааҕа суох киьи.

# Инвалидность
## Инвалидность киритиэрийдэрэ:

* эт-хаан пуунсуйатын ыһыллыыта
* олоҕо-үлэтэ хааччахтаах буолуута
* реабилитацияҕа уонна социальнай кемеҕе наада буолуута

# Инвалидность
## Биричиинэлэрэ:

* уопсай ыарыыттан
* оҕо эрдэҕиттэн инбэлиит буолууттан
* профессиональнай ыарыыттан
* үлэҕэ оһоллонууттан
* байыаннай оһоллонууттан
* радиацияттан

# Инвалидность
## Уустугуруута:

* ыарыы иккистээн кэһэллиитэ
* эрдэ кырдьыы
* олоҕу кылгастык олоруу

# Инвалидность
## Инвалидность белехтере:

* 1 бөлөх - толору үлэлиир кыаҕын сүтэрии
* 2 бөлөх - үлэлиир кыаҕын быстах сүтэрии
* 3 бөлөх - үлэлиир кыахтаах, ол гынан баран щадящай условиялаах үлэни үлэлиир буолуу

# Инвалидность
## Сааска арахсыыта:

* дети - инвалиды
* взрослые - инвалиды

# Инвалидность
## Инвалидность киһи төһө хамсыыр кыахтааҕыттан арахсыыта:

* хамсыыр кыахтаах
* кыраны хамнанар кыахтаах
* хамнаммат

# Инвалидность
## Туттуллубут литература:

* https://yandex.ru/turbo?text=https%3A%2F%2Fwww.tiensmed.ru%2Fnews%2Finvalidnosti-ab1.html
# .fm

.fm диэн Микронезия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Сенегал

Сенегал (le Sénégal) диэн Арҕаа Африка дойдута. Сенегалтан Атлантик океан арҕаа баар, Мауритания хоту, Мали илин, Гуинея уонна Гуинея-Биссау соҕуруу. Арҕаа өттүгэр Гамбия диэн кыра дойду баар. Сенегал иэнэ 197000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 11700000. Киин куората Дакар.
# Хас Банк

ХасБанк — Монголия 2001 сыллаахха төрүттэммит чааһынай баана, дойду 30% дьоно туттар.
Салалтата — Улан Батор.
# 2010-с

2010-с сыллар — 2010 сылтан 2019 сыл бүтүөр диэри.
Саҥа утарыта туруу: АХШ уонна кини союзниктара Кытайы уонна Арассыыйаны кытта атааннаһыылара
# Молотков Егор Михайлович

Молотков Егор Михайлович (1855 - 1926) саха бөлүһүөгэ. 1855 сыллаахха Ньүүйэ улууһун Татакаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1907 - 1913 сыллардаахха Хочо улууһун кулубата этэ.

# Молотков Егор Михайлович
## Ылыллыбыт сирэ

Макаров Д.С. "О якутском философе Молоткове Егоре Михайловиче". Дьокуускай "Сайдам" 2009.
# Google Play

Google Play (урукку аата Google Market уонна Android Market), Android операциялыыр системалаах телефоннарга, смартфоннарга, фаблеттарга уонна планшетарга баар сигэ (приложения). 2013 сыл түмүгүнэн Аан Дойдуга саамай популярнай сигэ буолар (кинини кытта популярноhынан тэҥнэhэр WhatsApp, WeChat уонна Instagram), ол эбэтэр 2013 сыллаахха 980 миллион дьон туттубут сигэни, 191 судаарыстыбаҕа.
Google Play диэн араас сигэлэри атыылыыр маҕаhыын буолар. Онно босхо сигэлэр эмиэ бааллар.
# Polaris Office

Polaris Office (Поларис Офис), биир киэнник биллэр офиснай программа буолар. Элбэх функциятынан Microsoft Office солбуйуон сөп.
# Аҕас

Аҕас — эдьиий, бииргэ төрөөбүттэртэн аҕа саастаах кыыс. Бу тыл чопчу суолтата, эдьиий диэн тыл бииргэ эрэ төрөөбүттэргэ туттуллубат, аҕа саастаах дьахтар аймаҕы барытын эдьиий диэххэ сөп.
# Микки-Маус

Микки-Маус (ааҥл. Mickey Mouse) 1928. Walt Disney Company. Минни-Маус (ааҥл. Minnie Mouse). Вигглс (ааҥл. The Wiggles). Тополино (ааҥл. Topolino).

# Микки-Маус
### Mickey Mouse

* Mickey Mouse franchise
* The Wiggles Live at Disneyland
# Дьиэ кэргэн күнэ

Дьиэ кэргэн күнэ (ааҥл. International Day of Families) — ыам ыйын 15 күнүгэр ХНТ көҕүлээһининэн аан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр күн.
Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрин Генеральнай Ассамблеята 1993 сыллаахха олохтообута (47/237 резолюция). Бастаан ХНТ 1994 сылы Дьиэ кэргэн сылынан биллэрэ сылдьыбыта.
Сылын ахсын ханнык эрэ ыҥырыылаах буолар. 2023 сыллааҕы күн ыҥырыыта: Демография сайдар суола уонна дьиэ кэргэн («нууч. Демографические тенденции и семьи»)
# TV Azteca

TV Azteca диэн Мексика телекомпанията. 1993 сыллаахха Рикардо Салинас Пльего тэрийбитэ.