yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Эттик

Олоҕурбут механика этэринэн, эттик диэн үс кээмэйдээх куйаарга баар чэрчилээх материя барымтата. Эттик маассалаах, формалаах, сабардамнаах. Эттик тас куйаарга иһигэр баар сэгинэн чэрчилэнэр.
# Анды

Анды (нууч. турпан, лат. Melanitta fusca) — улахан кус. Хоту (Эуразияҕа уонна Америкаҕа) уйаланар. Соҕуруу кыстыыр. Арассыыйаҕа Хара уонна Каспийскай муораларга.
Өҥө ыас хара, кынатыгар уонна хараҕын кэннэ маҕаннаах. Тумса хохуоралаах, өҥө оранжевай.

# Анды
## Өссө маны көр

* Буор атах анды
* Америка буор атах андыта
# Наумов Дмитрий Федосеевич

Наумов Дмитрий Федосеевич — суруйааччы, Ил Түмэн дьокутаата, уруккута Амма улууһун кулубата, СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин солбуйааччы. Учуонай-зоотехник.
Билиҥҥи үлэтэ: Аграрнай политикаҕа уонна тыаҕа Ил Түмэн бастайааннай кэмитиэтин бэрэстээтэлэ. 32 № Амма-Маайа быыбардыыр уокуругуттан дьокутаат.
Өссө маннык кэмитиэттэргэ үлэлиир:
* Олохтоох салайыныы боппуруостарыгар - чилиэн
* Сир айылҕа ресурсаларын уонна экологияҕа кэмитиэт - бэрэстээтэли солбуйааччы.
2008 сыллаахха Саха театрыгар туруоруллубут "Оҕустар забастовкалара" диэн пьеса ааптара. Хас да бэчээккэ тахсыбыт кинигэлэрдээх.

# Наумов Дмитрий Федосеевич
## Олоҕун олуктара

1948 сыл алтынньы 6 күнүгэр Амма улууһун Сулҕаччы нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1977 сыллаахха СГУну бүтэрбитэ, идэтинэн зоотехник.
1971 — 1975 сыллардаахха Үөһээ Бүлүү "Сельхозтехника" тэрилтэҕэ оробуочайдыыр.
1975 — 1978 сыллардаахха Үөһээ Бүлүү Намыгар И. Барахов аатынан совхозка зоотехник;
1978 — 1979 сыллардаахха Нам орто оскуолатыгар (Үөһээ Бүлүү) учуутал;
1979 — 1983 сыллардаахха Нам сельсоветын исполкомун (Үөһээ Бүлүү) бэрэстээтэлэ;
1983 — 1990 сыллардаахха И. Барахов аатынан совхоз дириэктэрин солбуйааччыта - кормопроизводство сыаҕын начальнига;
1990 — 1992 сыллардаахха И. Барахов аатынан совхоз дириэктэрэ;
1995 — 2000 сыллардаахха Амма улууһун салалтатын баһылыга (кулубата);
2000 — 2003 сыллардаахха Саха сирин тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ;
2007 — 2008 сыллардаахха "Алмазы Анабара" генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта;
2008 сылтан Амма улууһуттан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэҥҥэ дьокутаатынан талыллыбыта, онно тыа уонна аграрнай политикаҕа бастайаанай хамыыһыйа бэрэстээтэлэ.
Саха сирин норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ. Амма улууһун Ытык олохтооҕо. Саха сирин Суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.

# Наумов Дмитрий Федосеевич
## Ылыллыбыт сирэ

Ил Түмэн саайта
# Саахар

Саахар эбэтэр саакыр - минньигэс амтаннаах химия субстанцияларыгар тарҕаныллыбыт аат. Ордук тарҕаныллыбыт саахар арааһа - сахароза, лактоза ол эбэтэр фруктоза. Саахар араас аска баар буолар, уонна араас аска минньгиэс буоларыгар угуллар. Cаахар тростнига эбэтэр саахар сүбүөкүлэ курдук саахардаах үүнэйилэртэн сүмэһиннэнэр.
Учуонайдар саахары углевод диэн аатыыллар, тоҕо диэн саахар чох уонна уу молекуларыттан тутулуктаах. Углеводтар судургу эбэтэр уустук буолаллар. Судургу углевод молекулата биир эбэтэр аҕыйах кыра саахар молекуларыттан тутулуктаах. Уустук углевод элбэх араас саахар молекуларыттан тутуллар.
Крахмал - диэн уустук углевод буолар. Килиэпкэ, бэчиэнньэҕэ, хортуоппуйга баар, элбэх глюкозаттан тутулуктаах. Киһи крахмаллаах аһы сиэтэҕинэ, искэ кыракый саахардарга бытарыллар.
Бразилия дойдута сир үрдүгэр ордук элбэх саахары оҥорор.
# Ермолаев Егор Федотович

Ермолаев Егор Федотович (1932 - 30.04.2020) — Cахалартан бастакы штурман-летчик, ССРС Аэрофлотун туйгуна, СР транспорын үтүөлээх үлэһитэ.

# Олоҕун олуктара

Ермолаев Егор Федотович 1932с. Чурапчы оройуонун Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ермолаев Е.Ф. ахтыытыттан: “Родители мои, якутские крестьяне-колхозники, умерли (Мама 1936 году, когда мне было четыре года, а отец сорок первом, накануне войны). Протолкался я лето сорок первого года в Якутске беспризорно, а осенью меня определилил в Якутский детский дом. Но так как я по русски не понимал ни бельмеса, то меня скоро перевели в Абагинский детский дом.7 классов окончил в Кытанахской школе Чурапчинского района. С восьмого класса стал жить и учиться в Якутске, в школе-интернате №2. Здесь закончил 10 классов…»1953с. Краснокутскайдааҕы летнай училищены бүтэрбитэ. ПО-2, АН-2, ЛИ-2, ИЛ-14, АН-12 самолеттарга штурманынан үлэлээбитэ, 18000 чаас көтүүнү оҥорбута. Аэрофлотка 1953 сылтан 2003 сылга диэри 50 сыл үлэлээбитэ, онтон 36 сылын наар көтүүгэ сылдьыбыта. Ермолаев Егор Федотович – штурман - авиатор, Тыыл ветерана, Хоту көһөрүлүү кыттыылааҕа, СР үтүөлээх штурмана, Саха республикатын транспортка үтүөлээх үлэһитэ, Саха республикатын бочуоттаах авиатора, Саха республикатын авиациятын ветерана, ССРС аэрофлотун туйгуна, сахалартан бастакы штурман-летчик.
# Стручков Николай Степанович

Стручков Николай Степанович — Аҕа дойду улуу сэриитигэр Япония утары сэриигэ кыттыылаах. Сэрии бэтэрээнэ.

# Стручков Николай Степанович
## Ылыллыбыт сирэ

В.И.Алексеев Солоҕоон: Солоҕон нэһилиэгин историятын, биллиилээх, үлэһит дьонун, спортсменнарын туһунан кэпсиир кинигэ. Дьокуускай: НИПК "Сахаполиграфинстант" 1998
# Геденштром хомото

Геденштром хомото — Бунге сирин уонна Фаддеев арыытын араарар хомо. 1821 - 1822 сыллардаахха Анжу П.Ф. салалталаах Уус Дьааҥы экспедиция арыйбыта. Саҥа Сибиир арыылары чинчийбит Геденштром М.М. аата иҥэриллибитэ.

# Геденштром хомото
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Costco

CostCo (КостКо), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ миэстэ атыытынан уонна харчы прибылинан, Fortuna 500 диэн 500 баай Аан Дойдуну салайар тэрилтэлэр клубтарыгар киирэр, 14 миэстэ. КостКо отделениялара билинни бириэмэ5э 140 судаарыстыбаларга баар.
Официал сайт
# Синет

Саха Интернет (кыччатан Синет) — Саха Сирин IT быһаарылары оҥорор уонна айар конгломерат тэрилтэтэ, конгломератка 30 тэрилтэ киирэр, олортон арыый биллэллэрэ Ykt, InDrive, Sinet Spark Foundation, Smart Sakha Education, Sakha Marathon.
2022 сыллаахха Украина Арассыыйа сэриитинэн сибээстээн үлэһиттэрин Казпхстаҥҥа, Сингапурга, Саҥа Зеландияҕа, АХШ, Канаада курдук дойдуларга күрэттэрэр, сыыйа толору Арассыыйаттан куотар сыаллаах соруктаах.
Синет Арсен Томский сыһыаннаах.
Саайта https://sinet.team/ru/ Архыыптаммыт 2022, Балаҕан ыйын 1 күнүгэр.

# Синет
## Саха Сирин атын IT тэрилтэлэрэ

* MyTona
* Fntastic
# Григорьев Семен Егорович

Григорьев Семен Егорович — реликтовай фаунаны чинчийбит биллэр саха учуонайа, Сэлии түмэлин дириэктэрэ.

# Григорьев Семен Егорович
## Олоҕун олуктара

Амма оройуонун Болугур сэлиэнньэтигэр 1974 сыл кулун тутар 8 күнүгэр төрөөбүтэ. Усуйаана Казачье сэлиэнньэтигэр улааппыта, оскуолаҕа үөрэммитэ.
1990 сыллаахха СГУ биология-гегография факультетын биология салаатыгар киирбитэ.
СГУ-ну бүтэрэн баран 1995-96 сс. Хаһаачыйа орто оскуолатыгар учууталлаабыта.
1996 с. биология билимин дуоктара Мордосов И.И. ыҥырыытынан СГК аспирантууратыгар киирбитэ. Тэҥҥэ университет зоология түмэлин сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1998 с. – ассистент, 2005 с. – СГУ зоология хаапыдыратын старший преподавателэ.
2006 с. Хоту дойду прикладной экологиятын институтун прикладной зоологиятын уонна биоиндикациятын лабораториятыгар младшай научнай үлэһитинэн кииррбит, 2008 с. – онно научнай үлэһит буолбут.
2009 с. «Хоту дойду прикладной экологиятын института» ФГНУ Сэлии түмэлин үрдүкү научнай үлэһитэ буолбут. П. А. Лазарев ааытнан Сэлии түмэлин лабораториятын салайбыт.
2007 с. «Экология мелких млекопитающих бассейна нижнего течения р. Яны и прилежащих территорий в условиях антропогенного воздействия» диэн тиэмэҕэ хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбит. Бу үлэтигэр матырыйаалы уон сыл тухары хомуйбут, түмүктэрин хас да өрөспүүбүлүкэ, Арассыыйа уонна аан дойду таһымнаах кэмпириэнсийэлэргэ көрдөрбүт.
# 1637

1637 сыл.

# 1637
## Туох буолбута
### Чопчуланыахтаах

* 1636-1637 сс. Парфен Ходырев диэн сын боярский сололоох киһи бөтүҥнэр дьаһаах төлүүртэн батыммыттарын уонна "улуус дьоно" Сииттэ үрэххэ көһөн биэрбиттэрин туһунан отписка суруйбут. Онно карательнай эспэдииссийэ тэрийбитин уонна Сииттэ үрэҕи туоруур сиргэ бөтүҥнэр острожек туттубуттарын туһунан, кинилэри кытта сэриилэспитин, хас киһини сүтэрбитин суруйар.

# 1637
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 26 — Джон Мэйсон баһылыктаах аҥылычааннар уонна могикааннар холбоһуктаах сэриилэрэ Коннектикукка (билиҥҥи АХШ) пекоттар сэлиэнньэлэригэр саба түспүттэр, 500-чэ киһини өлөрбүттэр.

# 1637
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 17 — Дьоппуоҥҥа «Симабаратааҕы өрө туруу» саҕаламмыт. Христианскай итэҕэли бобууну, ону кытары ыарахан түһээннэри утарбыт бааһынайдар өрө турбуттар. Сотору кэминэн самурай сэриитэ кинилэри хам баттаабыт, христианство букатыннаахтык бобуллубут уонна дойду 200 сыллаах изоляцияҕа хатаммыт.

# 1637
## Өлбүттэр

* ↑ РГАДА. Фонд 1177, Якутская приказная изба. Оп. 3, д.2, л. 1-6
# Репрессияламмыт суруйааччылар
## Репрессияҕа түбэспит саха суруйааччылара

1. Баишев Гавриил Васильевич-Алтан Сарын (1898-22.06.1931).
2. Борисов Георгий Иванович (04.03.1918-31.12.2000).
3. Винокуров Илья Дорофеевич-Чаҕылҕан (31.07.1914-09.09.1952).
4. Винокуров Федор Григорьевич-Даадар (19.02.1911-12.06.1949).
5. Габышев Лев Львович (10.11.1920-11.11.1994).
6. Гаврилов Кузьма Осипович (01.12.1890-15.09.1938).
7. Доҕордуурап Михаил Федосеевич (25.09.1906-06.06.1961).
8. Емельянов Дмитрий Дмитриевич (1902-?).
9. Заболоцкай Николай Максимович-Чысхаан (21.11.1908-01.04.1987).
10. Иванов Петр ?
11. Леонтьев Василий Никанорович (05.03.1895-22.01.1932).
12. Никифоров Василий Васильевич-Күлүмнүүр (18.05.1866-15.09.1928).
13. Ойуунускай Платон Алексеевич (11.11.1893-31.10.1939).
14. Оросин Петр Иванович-Хайыкы (19.11.1895-1954).
15. Павлов Николай Николаевич-Тыаһыт (11.06.1904-07.04.1974).
16. Петров Николай Герасимович (1882-?).
17. Поскачин Григорий Илларионович (02.03.1914-10.02.1943).
18. Саввин Степан Афанасьевич-Күн Дьирибинэ (24.12.1903-22.04.1970).
19. Сивцев Дмитрий Кононович-Суорун Омоллоон (14.09.1906-25.06.2005).
20. Сивцев Ефрем Степанович-Таллан Бүрэ (25.01.1909-01.03.1984).
21. Слепцов Иван Егорович-Арбита (29.12.1913-13.07.1943).
22. Соловьев Василий Сергеевич-Болот Боотур (15.04.1915-24.05.1993).
23. Софронов Анемподист Иванович-Алампа (14.11.1886-24.10.1935).
24. Спиридонов Николай Иванович-Тэки Одулок (22.05.1906-14.04.1938).
25. Тарабукин Николай Саввич (24.10.1910-14.12.1950).
26. Тарскай Григорий Семенович (30.01.1908-08.09.1982).
27. Федоров Афанасий Игнатьевич (30.07.1926-19.04.1959).
28. Федосеев Иван Егорович-Доосо (20.12.1927-03.11.2003).
29. Чепалов Илья Ильич (1882-?).
30. Чиряев Валерий Георгиевич (19.12.1911-01.02.1989).
31. Яковлев Василий Семенович-Далан (01.04.1928-27.11.1996).

# Репрессияламмыт суруйааччылар
## Литэрэтиирэ

1. Николай Уус. Толук ууруллубут олох, Дьокуускай, 2010.
2. Протодьяконов В.Н. Тоҕус этиҥ тойуга, Дьокуускай, 1998.
3. Никифоров В.В.-Күлүмнүүр. Альбом, Якутск, Бичик, 2006.
4. Слепцова Е.В.-Куорсуннаах. Биэрэ Дабыыдап, Бүөтүр Оруоһун-Хайыкы. Ахтыылар, ыстатыйалар, очеркалар, хоһооннор, кэпсээннэр, Дьокуускай, 2011.
5. Писатели Земли Олонхо. Якутск, Бичик, 2000.
# Enel

Enel, Италиа энергетическай тэрилтэтэ, 18 омук дойдуларыгар Siemens филиаллаах, олор ахсааннарыгар Арассыыйаҕа Enel Russia тэрилтэни бас билэр.
# Карпат хайалара

Карпат хайалара (өссө тарҕаммыт аата Харпаат хайалара), хайа буолар, улахан хайа хас да учуостаах, Украина Арҕаа өттүн, Чехия, Румыния, Венгрия, Польша, Словакия, кыратык Аустрия уонна Сербия сирдэригэр баар. Аан Дойдуга биир улахан хайа системата буолар. Ынырык айылҕалаах сир буолар.
# 1854

1854 сыл.

# 1854
## Туох буолбута

* Ахсынньы 8 — Иисус Христос ийэтэ Мария оҕотун эрэ аньыыта-харата суох үөскэппит буолбакка, бэйэтэ эмиэ оннук үөскээбитин туһунан догманы папа Пий IX эппит.
* Ахсынньы 25 — Ричард Маак эспэдииссийэтин икки бөлөҕүттэн сүрүннэрэ, Өлөөн сиригэр Хуриҥда күөлгэ тиийэ сылдьан баран уһун унньуктаах айан кэнниттэн төннөн иһэн, Чуона өрүс төрдүгэр тиийбит. Бу кэнниттэн тохсунньуга Павловскай учуутал салалталаах бөлөҕү кытта Сунтаарга холбоспут.
* Олунньу 16 — Казахстаҥҥа Жетысу (каз. Сэттэ уу, Семиречье) сиригэр Верный диэн кириэппэс олохтоммут. Билигин — Алматы.
* Кулун тутар 27 — Кырыым сэриитэ саҕаламмыт. Англия уонна Франция Арассыыйаҕа сэриини биллэрбиттэр.
* Кулун тутар 28 — Кырыым сэриитэ: Франция уонна Британия Арассыыйаҕа сэриини биллэрбиттэр.
* Кулун тутар 31 — Коммодор Мэтью Перри Токугава сёгунаатын кытта Канагава конвенциятыгар илии баттаан Симода уонна Хакодате пуортарыгар эмиэрикэ атыыһыттарыгар арыйары ситиспит.
* Атырдьах ыйын 31 — Кырыым сэриитин кэмигэр Лондон Сохо диэн түөлбэтигэр холера эпидемията саҕаламмыт. Маны Джон Сноу диэн холера тарҕаныытын чинчийэр быраас үөрэтэн көрөн баран Темзаттан кирдээх ууну ылан тарҕатар уу колонкатыттан сылтаан ыарыы турбутун дакаастаабыт. Бу түгэни эһиилигэр биэс сыл ынаара өттүгэр таһаарбыт кинигэтин иккис таһаарыытыгар эбии киллэрэн биэрбит. Онон бу дакаастаммыт түгэн эпидемиология диэн билим саҕаланыытыгар биир сүрүн түбэлтэ быһыытынан көрүллэр.
# Табах

Табах диэн саамай куһаҕан дьаллык. Табах буруотугар 3000-тан тахса араас эттик баар.
# Туманов Иосиф Михайлович

Иосиф Михайлович Туманов (дьиҥнээх араспаанньата — Туманишви́ли; 1909—1981) — сэбиэскэй артыыс, тыйаатыр уонна маассабай туруоруу биллиилээх режиссера, уһуйааччы. ССРС народнай артыыһа (1964). Сталин аатынан иккис истиэпэннээх бириэмийэ лауреата (1950). 1980 сыллаахха Москваҕа ыытыллыбыт олимпия сайыҥҥы оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын уонна сабыллыытын сүрүн туруорааччыта.

# Туманов Иосиф Михайлович
## Олоҕо уонна айар үлэтэ

И. М. Туманов 1909 сыллаахха тохсунньу 2 (15) күнүгэр Тифлис (билиҥҥитэ Тбилиси) куоракка төрөөбүтэ.
Сыанаҕа 1923 сыллаахтан оонньоон барбыта. Ю. А. Завадской салайар драматическай куруһуогун ситиһиилээхтик бүтэрбитэ (1929). Завадской Театр-студиятын артыыһынан үлэлии сылдьан (1925—1932) хас да сүрүн оруолга оонньообута. 1933—1934 сыллардаахха — үлэһит дьон Москватааҕы уус-уран театрын сүрүн режиссёра; 1934—1936 сыллардаахха — Саҥа театр режиссера.
1936 сылтан режиссуранан дьарыктанар, 1938—1946 сыллардаахха — К. С. Станиславскай аатынан Опера тыйаатырын сүрүн режиссера (1941 сылтан — К. С. Станиславскай уонна Вл. И. Немирович-Данченко ааттарынан музыка Москватааҕы академическай тыйаатыра). 1946—1953 сыллардаахха — оперетта Москватааҕы тыйаатырын салайааччыта.
1953—1961 сыллардаахха — А. С. Пушкин аатынан драма Москватааҕы академическай театрын сүрүн режиссера. 1961 сылтан сийиэс Кириэмиллээҕи дыбарыаһын сүрүн режиссера, ону сэргэ 1964—1970 сыллардаахха — Улахан театр сүрүн режиссера.
1951 сыллаахтан ГИТИСка уһуйааччынан үлэлээбитэ. 1965 сыллаахтан профессор. 1970 сыллаахтан — ГИТИС режиссура хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ.
И. М. Туманов 1981 сыллаахха от ыйын 8 күнүгэр өлбүтэ. Москваҕа Ваганьковскай кылабыыһаҕа көмүллэ сытар.

# Туманов Иосиф Михайлович
## Литэрэтиирэ

* ↑ Туманов, Иосиф Михайлович — Улахан сэбиэскэй энциклопедияттан ыстатыйа сорҕотун тылбаастааһын.
# Россия 1

Россия 1 ВГТРК холдинг иһигэр киирэр федеральнай канал.Билигин бу канал нуучча сериалларын, мелодрамалары көрдөрөр. Вести диэн сонуннар биэриилэрин, "Утро России" диэн сарсыардааҥҥы биэриини бары билэбит уонна көрөбүт.
# Кузьмина Раиса Петровна

Кузьмина Раиса Петровна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.

# Кузьмина Раиса Петровна
## Олоҕун олуктара

* 1968 сыллаахха сэтинньи 6 күнүгэр Кэбээйи улууһугар Сиэгэн Күөл бөһүөлэккэ төрөөбүт.
* 1991—1994 сс. — Чокурдаах музыкаҕа оскуолатыгар тыл уонна фольклор учуутала.
* 2001—2003 сс. — Саха-Канадскай оскуола учуутала.
* 2001 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 2003—2004 — РНА СС ТЛИ Институтын аспирана, старшай чинчийээччи-лаборана.
* 2004—2009 — РНА СС ТЛИ Институтын младшай научнай үлэһитэ.
* 2008 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидатыгар «Ламунхинский говор эвенского языка» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 2009 сылтан — гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт научнай үлэһитэ.
Р. П. Кузьмина — эбээн тылын чинчийэр, төрөөбүт тылын кыһалҕаларыгар анаммыт 11 научнай ыстатыйалар ааптардара.

# Кузьмина Раиса Петровна
## Сүрүн үлэлэрэ

* "Некоторые фонетические особенности ламунхинского говора эвенского языка". (Сб.: Коренные малочисленные народы Севера и Дальнего Востока РФ в условиях модернизации общества. — Новосибирск, 2005).
* "Преподавание эвенского языка в диалектных условиях (у ламунхинских эвенов)" (Сб.: Образование и устойчивое развитие коренных народов Сибири. — Новосибирск, 2005).
* "Слова-архаизмы в языке кобяйских эвенов" (Сб.:Языки коренных малочисленных народов Севера в начале III тысячелетия. — Новосибирск, 2008).
* "Лексические диалектизмы в языке Кобяйских эвенов" ("Известия РГПУ. Аспирантские тетради" РГПУ им. А.И.Герцена г. — Санкт-Петербург, 2008).
* Фразеологизмы в ламунхинском говоре эвенского языка. (Cб.: Языки и фольклор народов Севера. — Новосибирск, 2008).
* Особенности языка ламунхинских эвенов // Материалы научно-практической конференции <Наследие А.М. Сибирякова в укреплении евразийского сотрудничества и утверждении общечеловеческих ценностей>. — СПб.: <ООО ПиФ.com.>, 2009.
# Тылбаас

Тылбаас диэн суругу эбэтэр саҥаны биир тылтан атын тылага кубулутуу.
Тылбааһы оҥорор дьон тылбаасчыттар диэн аатаналлар. Тылбаасчыт тылбааһы оҥороругар атын тылга тыл хайдах тылбаастанарын билээри араас тылдьыттары туттуон сөп.
Тылбаас сыала- соруга төрүт омуктар икки ардыларыгар тэҥнэһиини булуу [Пт] уонна тылбаасчыт тексин илдьэ сылдьар [ПТ], ол түмүгэр иккиэн текстэрэ бэйэлэрин тылларын- өстөрүн культурнай уонна уус- уран уратыларыттан сиэттэрэн биир ис хоһооннорун илдьэ сылдьаллар. Тылбаастааһыҥҥа сабыдыаллыыр сүрүн фактордар, сүрүн ярустар уонна грамматическай тутуллар, сурук- Бичик уонна уус- уран тыл үгэстэрэ, фразеологическай оборуоттар уо. д. А.

# Тылбаас
## Суругунан уонна тылынан тылбаас

Тылбаас үлэтэ икки аҥыы арахсар. Суругунан тылбаас (англ. traslation) тыл текстэрин сурукка эбэтэр электроннай носителарга сурук- бичик текстэрин нуормаларын уонна уратытын учуоттаан суруйуу тиэкистэрин тылбаастааһын буолар. Тылынан тылбаас (англ. internanan) тыл төрүт култууратын бэрэстэбиитэлин тылын- өһүн, тылын- өһүн учуоттаан, тус сыаллаах- соруктаах. (Синхроннай уонна утумнаах) тылбаастыыллар. Тылы тылбаас көрүҥэр сыһыана суох диэн бэлиэтиэххэ наада.
Профессиональнай утумнаах тылбаас саҕаланыыта 1919-1920 сс. Париж Мирнэй конференциятыгар ыытыллыбыта. "Синхроннай тылбаас" диэн бастакы суруйуута сэтинньи 20 күнүгэр 1945 — алтынньы 1 күнүгэр 1946 сыллаахха буолбута. Кэлин ХНТ тылга тылбаас сүрүн көрүҥүнэн буолбута.
Компьютеры арыйыы электроннай тылдьыты оҥорууга, кэлин автоматизированнай тылбаас программата биллибитэ. Кинилэр көмөлөрүнэн толоруллубут тылбаас тиэкиһи эмоциональнай өттүнэн сотору- сотору тылбаас киирбэт. Проблема итинник көмөлөөх инструменнар переводчик с самоучаемостью искусственнай интеллект. Ол да буоллар, маннык инструменнары тылбаас үлэтигэр, ордук улахан тылбаас агентстволарыгар ирдэниллэр. Ону сэргэ онлайн сервистэр сорох тыллары, этиилэри уонна этиилэри (Google Transle) курдук дьон туспа этиилэрин тылбаастааһын туһунан статистика иһитиннэриитигэр олоҕураллар.
Переводческай агентстволар өҥөлөрө аан дойду үгүс дойдуларыгар ирдэнэр, тоҕо диэтэххэ, киһи үлэтигэр наадыйыы элбэх эйгэлэригэр баар. Онон тылбаас техническэй, дьыалабыай, туристическай, күннээҕи уо. д. А уобалас буоларынан хааччыйар уонна дойду мэһэйдэрин туоратыыга көмөлөһөр.
# Довбыш

Довбыш (укр. Довбиш) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 496 (2012).
# Арассыыйа ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института

Арассыыйа ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института
Арассыыйа ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института - Арассыыйа Хабаровскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1921 с.от ыйын 21 күнүгэр ВЦИК дьаһалынан Чита куоракка РСФСР ИДьНК Милииссийэ бастакы инструкторскай куурустара төрүттэммит. 1924 с.сэтинньи 22 күнүгэр оскуола - рабочай-крестьянскай милииссийэ хамандыырдарын Киин оскуолата диэн ааттаммыт. 1928 с.алтынньы 1 күнүгэр, РСФСР наркома В. Н. Толмачев бирикээһинэн Уһук Илиннээҕи краевой милииссийэ администрациятын үлэһиттэрин оскуолата диэн буолбут. 1929 с. оскуола Благовещенскай куоракка көһөрүллүбүт. 1938 с. Благовещенскайдааҕы ССРС ИДьНК милииссийэ начальнай састаабын бэлэмниир кууруһа диэн буолбут. 1946 с. от ыйын 29 күнүгэр ССРС ИДьМ бирикээһинэн оскуола Хабаровскай куоракка көһөрүллүбүт. 1948-1950 сс. Куурустары 500-тэн тахса милииссийэ каадырдара үөрэнэн бүтэрбиттэр. 1998 с.тохсунньу 24 күнүгэр АБ Бырабыыталыстыбатын 80 нүөмэрдээх дьаһалынан ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института буолбут.

# Арассыыйа ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института
## Структурата

Үөрэх биэс сыллаах. Институтка 5 факультет, 17 кафедра, адъюнктура уонна Владивосток куоракка филиал бааллар.
Факультеттара
1. Юридическай факультет
2. Быраабы көмүскүүр дьайыылар факультеттара
3. Квалификацияны үрдэтии уонна хос идэҕэ бэлэмнэнии факультета
4. Профессиональнай бэлэмнэнии факультета
5. Заочнай үөрэх факультета
Владивостоктааҕы филиал. Филиалга икки факультет уонна 9 кафедра бааллар.

# Арассыыйа ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института
## Рейтиннэрэ

Арассыыйа ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института
1. Хабаровскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 13-с миэстэ
2. Хабаровскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 17-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1533-с миэстэ.

# Арассыыйа ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института
## Ссылкалара

https://xn--b1adn1g.xn--b1aew.xn--p1ai/ Архыыптаммыт 2021, Олунньу 26 күнүгэр. https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%94%D0%92%D0%AE%D0%98-%D0%9C%D0%92%D0%94-%D0%A0%D0%A4-%D0%94%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8 https://vuzopedia.ru/vuz/3269
# 1643 сыл

1643 сыл.

# 1643 сыл
## Түбэлтэлэр

* Ыам ыйын 19 — Отут сыллаах сэрии кэмигэр Франция уонна Испания армияларын быһаарыылаах күөн көрсүһүүлэрэ - Рокруа кыргыһыыта буолбут. Манна Франция кыайбытын түмүгэр Испания үйэлээх гегемонията бүппүт.

# 1643 сыл
## Төрөөбүттэр

Өссө маны көр: Категория:1643 сыллаахха төрөөбүттэр
* тохсунньу 4 — Исаак Ньютон, ааҥл учуонайа (физик уонна математик).

# 1643 сыл
## Өлбүттэр

Өссө маны көр: Категория:1643 сыллаахха өлбүттэр
* ыам ыйа 14 — Людовик XIII (Франция хоруола).
# Weta Digital

Weta Digital — Саҥа Зеландия киинэҕэ анаан эффектары оҥорор тэрилтэтэ. 2022 сыллаахха Аватар 2 киинэҕэ кыттан спецэффектары оҥорор биллибитэ.
# Гуатемала (куорат)

Гуатемала (толору аата, исп. La Nueva Guatemala de la Asunción; кылгастык Guatemala эбэтэр Guate) диэн Гуатемала Республикатын киин уонна ордук улахан куората. Гуатемала департаменын киин куората. Орто Америка уонна Кариб ордук улахан куората.
# Үтүлүк

Үтүлүк - илиини тымныыттан, сииктэн, киртэн-хахтан харыстыыр илиигэ кэтиллэр тигии таҥас.
Былыр үксүгэр имиллибит тирииттэн тигиллэр, иһинэн эбэтэр таһынан түүлээх буолара. Түөрт тарбах бииргэ уонна эрбэх туспа сылдьар гына тигиллэр. Уһуна араас буолар, үксүгэр бэгэччэги сабар, сороҕор хары сорҕотун сабар гына оҥоһуллар.

# Үтүлүк
## Үтүлүк көрүҥнэрэ

* Тыс үтүлүк
* Эр кuhu түнэ уонна сарыы үтүлүгэ
* Дьахтар сарыы үтүлүгэ
* Суккун уонна сукуна үтүлүк

# Үтүлүк
## Өссө маны көр

* Ыстаан көрүҥнэрэ
* Атах таҥаһа
* Ырбаахы
* Саха бэргэһэтэ
* Сон
# Черкассы

Черкассы (укр. Черкаси) диэн Украина куората. Черкассы уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 286 452 (2013).
# 1445

1445 сыл.

# 1445
## Туох буолбута

* От ыйын 7 — Улуу Мухаммед диэн Казань хаанын уолаттара Махмуд уонна Якуб Москуба улуу кинээһин Василий II Хараҥа (Темный) сэриитин Суздаль аттыгар үлтүрүппүттэр, бэйэтин билиэн ылбыттар. Улуу кинээс титула онон кини аймаҕар Дмитрий Шемяка диэн киһиэхэ быстах кэмҥэ көспүт.