yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тимофеева Кристина Владимировна

Кристина Владимировна Тимофеева (1993 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнэ, Бэрдьигэстээх, Горнай улууһа, Саха сирэ, Арассыыйа) — Арассыыйа спорстмена, охчут, 2012 с. ыытыллыбыт Олимпиада оонньууларыгар Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ.

# Тимофеева Кристина Владимировна
## Үөрэҕэ

Р.М. Дмитриев аатынан Олимпийскай эрэллэр училищеларыгар охчуттар салааларын бүтэрбитэ

# Тимофеева Кристина Владимировна
## Успуорка карьерата

2009 с. Огдеҥҥа ыытыллыбыт Аан дойду чөмпүйэнээтигэр "Кадеттар" категорияҕа хамаанданан киирсиигэ үрүҥ көмүс призер буолбута.
2012 с. Лас-Вегаска дьиэ иһигэр оҕунан ытыы аан дойдутааҕы чөмпүйэнээт буолбута. Онно Тимофеева юниордарга хамаанданан күрэххэ 2-с миэстэ буолбута. Эмиэ ол сыл Огдеҥҥа ыытыллыбыт Аан дойду кубогар биирдиилээн бастыыр иһин уонна хамаанданан киирсиигэ бастаабыта. Софияҕа ыытыллыбыт Дьобуруопа Гран-притыгар хамаанданан бастаабыта.

# Тимофеева Кристина Владимировна
## 2012 с. Олимпиада оонньуулара

Квалификация түһүмэҕэр биирдиилээн киирсиигэ 650 очукуону ылан 23 миэстэ буолбута. Финал бастакы түһүмэҕэр Улуу Британия дьахтара Наоми Фолкардтан 4:6 ахсаанына кыайтарбыта. Күрэхтэһии түмүгүнэн биирдиилээн киирсиигэ 33 миэстэ буолбата. Хамаанданан киирсиигэ Ксениея Перованы уонна Инна Степанованы кытары финал 8/1 215:208 ахсаанынан Улуу Британия сүүмэрдэммит хамаандатын кыайбыттара. Финал чиэппэригэр Тайбаан сүүмэрдэммит хамаандатын кытары киирсэн 216(28):216(26) кыайбыттара. Финал аҥаарыгар КНР хамаандатыгар кыайтарбыттара (207:208). Оттон үһүс миэстэни былдьаһыыга 2 очукуонан Дьоппуон хамаандатыгар сабырыйтарбыттара (207:209).

# Тимофеева Кристина Владимировна
## Тус олоҕо

2016 сыл атырдьах ыйыгар ыал буолбута

# Тимофеева Кристина Владимировна
## Наҕараадалара

* "Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр успуорт сайдыытыгар өҥөлөрүн иһин" бэлиэ
* Горнай улууһун Бочуоттаах олохтооҕо (2012)

# Тимофеева Кристина Владимировна
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Кристина Тимофеева: «Пусть весь мир узнает, что в Якутии сильная школа лучников» Архыыптаммыт 2012, Ахсынньы 4 күнүгэр.
* ↑ Сергей Сюльский: Стрельба из лука должна стать опорным видом спорта в Якутии Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 5 күнүгэр.
* ↑ Чествование участника ХХХ «Олимпийских игр» в г. Лондоне — Кристины Тимофеевой на родной земле. Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия) (19.09.2012). Тургутулунна 19 Кулун тутар 2014.
# Иванова Полина Николаевна

Иванова Полина Николаевна — саха дьахталларыттан бастакы композитор, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.

# Иванова Полина Николаевна
## Олоҕун олуктара

1951 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр Ньурба оройуонун Ньурба бөһүөлэгэр төрөөбүт. 1959-67 сыллардаахха Өрөспүүбүлүкэ музыкатын оскуола-интэринээтигэр фортепиано кылааһыгар үөрэммитэ. Уһуйааччыта СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ А.А. Попова. Ол кэнниттэн 1967-71 сс. Саха музыкальнай училищетыгар композитор Герман Комраковка уонна музыковедтар А.Ю. Лукинаҕа, Г.Г. Алексееваҕа үөрэммитэ.
Уфатааҕы Государственнай искусство Институтун бүтэрбит. Саха композитордарын Түмсүүтүн чилиэнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин музыка Үрдүкү оскуолатын преподавателэ.
2025 сыллаахха олунньу 25 күнүгэр уһун ыарахан ыарыыттан Дьокуускайга 73 сааһыгар өлбүтэ.

# Иванова Полина Николаевна
## Олоҕун олуктара
### Айар үлэтэ

Оҕолорго аналлаах элбэх айымньылардаах, опера, камерно-инструментальнай уонна камерно-вокальнай жанрдарга үлэлиирэ.
Устудьуоннуу сылдьан "Предание" ﻿симф. поэманы (1985), фортепианоҕа сонатаны (1984), песни "Нежность" уонна "Осенний вечер" ырыалары айбыта.

# Иванова Полина Николаевна
## Олоҕун олуктара
### Айар үлэтэ
#### Сүрүн айымньылара:

* "Зеленое волшебство" опера (1986);
* "Ледовое море" Поэма-кантата (1983);
* Фортепианоҕа 12 дьоҕус пьеса (1987);
* Скрипкаҕа уонна фортепианоҕа 6 пьеса (1989);
* Соло скрипкҕа "Саная" фантазия (1992);
* Флейтаҕа "Раздумье" импровизация (1993);
* Инструментальнай ырыалар, пьесалар, романстар.

# Иванова Полина Николаевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
* Ньурба куоратын Ытык олохтооҕо

# Иванова Полина Николаевна
## Өссө маны көр

* Ньурба куоратын Ытык олохтоохторо
# Сынтай

Сынтай (нучч. Цинхай, кыт. 青海; пиньинь Qīnghǎi), Кукунор (монг. Хөх нуур — «күөх күөл») — Кытай хоту өттүгэр баар провинцията буолар, ол кынан баран кытай атын провинциятыттан нэһилиэнньэтэ аҕыйах — 6 млн курдук. Киин уонна саамай улахан куората — Синин.
# 1250

1250 сыл.

# 1250
## Туох буолбута

* Олунньу 8 — Сэттис кириэстээх бохуот: крестоносецтар Айюбидтар сэриилэрин кытта Аль-Мансур аттыгар кыргыспыттар.
* Муус устар 6 — Сэттис Кириэстээх бохуот: Эгиипэт айюбидтара Фарискур аттынааҕы тиһэх кыргыһыыга кыайаллар уонна Франция хоруолун Людовик IX билиэн ылаллар.
# Үөт мэкчиргэтэ

Үөт мэкчиргэтэ (нууч. Мохноногий сыч, лат. Aegolius funereus) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, үөт мэкчиргэтэлэрин уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр.
Атыыра кынатын далааһына — 172—188 мм, ыйааһына 108124 г. Тайҕа олохтооҕо, олохсуйар, көһө сылдьыан сөп. Кутуйахтарынан аһылыктанар, арыт чыычаахтыыр. Аһын мас көҥдөйүгэр хаһаанар.

# Үөт мэкчиргэтэ
## Өссө маны көр

* Лэкээрик мэкчиргэ
* Өллүргэлээх
* Түлүрбэх
* Тойон мэкчиргэ
* Тиит мэкчиргэтэ
* Хаар эбэ
# Senior Care

Senior Care — Нью Йорк локальнай кырдьаҕастары уонна ороҥҥо сытар ыарыһахтары көрөр медицинскай сервиһэ, Нью Йорк муниципалитетыттан үбүлэнэр.
Medicare кыттар дьоҥҥо босхо буолар.
Саайта https://seniorcareems.com/
# Олгуйдаах арыы

Олгуйдаах арыы (нуучч. Котельный) диэн Лаптевтар байҕалларыгар сытар Саҥа Сибиир арыыларыттан ордук улаханнара.
Иэнэ 11665 кв.км. Үгүс томтордоох. Ордук үрдүк чыпчаала Малакатын таас 374 м тиийэр. 10 км ордук уһуннаах 130 үрэх уонна үрүйэ баар.
Саамай уһуннара Балыктаах үрэх 205 км 1773 сыллаахха саха прмышленнига Уйбаан Ляхов арыйбыта.
1775 сыллаахха сири кээмэйдээччи С. И. Хвойнов арыыга У. Ляхов хаалларбыт алтан хочуолу булбута.
Ол кэнниттэн арыы Котельнай диэн ааттаммыта. Хотугу уһуга — Анисий тумус (76°12N, 139°E)

# Олгуйдаах арыы
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
# Кыһыҥҥы Олимпиада

Кыһыҥҥы олимпиада — Норуоттар икки ардыларынааҕы олимпийскай кэмитиэт салайар 4 сыл иһигэр биирдэ ыытыллар кыһыҥҥы оонньуу көрүҥнэригэр норуоттар икки ардыларынааҕы бөдөҥ оонньуу. Кыһыҥҥы Олимпиада оонньуулара 1924 сылтан сайыҥҥы Оонньууларга эбии курдук ыытыллыбыттара. Сорох кыһыҥҥы спорт көрүҥнэрэ сайыҥҥы Олимпийскай оонньууларга өссө эрдэ 1908 уонна 1920 сылларга киирбиттэрэ. 1924 сылтан 1992 сылга диэри кыһыҥҥы Олимпиада сайыҥҥы кэмҥэ ыытыллар күннэригэр курдук ыытыллыбыта. 1994 сылтан кыһыҥҥы Олимпиада сайыҥҥы Олимпиадаттан ураты 2 сылынан эрдэлиир.
# Улахан чычып-чаап

Улахан чычып-чаап (нууч. большая синица, лат. Parus major) — Саха сирин соҕуруу аҥаарыгар олохсуйар чыычаах. Чычып-чааптар уустарыгар киирэр.
Сэдэх көрүҥ. Саха сиригэр кыстыыр. Ол гынан баран кыһын сайын көһөр.

# Улахан чычып-чаап
## Өссө маны көр

* Чычып-чаап
* Тииҥ саҥыйахтаах чычып-чаап
* Үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап

# Улахан чычып-чаап
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-76-96-0956-7
# Хаар төбө (тэллэй)

Хаар төбө (лат. Lactarius resimus, нууч. Груздь настоящий, мокрый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Хатыҥ эбэтэр хатыҥ булкаастаах ойуурдарга Саха сиригэр барытыгар үүнэр.

# Хаар төбө (тэллэй)
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 20 см дылы. Түүлээх иһирдьэ иэиллибит иилээх. Сииктээх, салахайдаах, сороҕор кытархай бээтинэлэрдээх. Таҥалайдаах араҥата: Нисбегающие Этэ: Кытаанах гынан баран тостуркай. Убаҕаһа үрүҥ, салгыҥҥа саһарар, амтана аһыы, үчүгэй сыттаах. Атаҕа: Кытаанах. Сэлээппэтин курдук өҥнөөх.

# Хаар төбө (тэллэй)
## Туттуллуута

Хаачыстыбатынан бастакы категорияҕа киирэр тэллэй. Тууһанар.
# Ил Түмэн

Ил Түмэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин парлаамена. Биир палааталаах.

# Ил Түмэн
## Устуоруйата

Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы Арассыыйа империятыгар баар буола сылдьыбыт Степной Дууматыттан тардар. Онтон
Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс 1922 сыл ахсынньы 27 күнүттэн 1923 сыл тохсунньу 19 күнүгэр дылы буолбута.
1937 сыллаахха Саха АССР Конституцията уларыйбытын түмүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна 1938 сыл кулун тутар 26 күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта.
1992 сыл муус устар 27 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар.
1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.
2002 сыл ахсынньы 29 күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы).
2008 сыл кулун тутар 2 күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн.

# Ил Түмэн
## Омугунан

Ылыллыбыт сирэ
| Омуктара | I ыҥырыыта | I ыҥырыыта | II ыҥырыыта | II ыҥырыыта | III ыҥырыыта | III ыҥырыыта |
| Омуктара | ахсааннара | % | ахсааннара | % | ахсааннара | % |
| Сахалар | 31 | 60,7 | 49 | 73,2 | 38 | 55,0 |
| Нууччалар | 14 | 27,4 | 13 | 19,4 | 27 | 39,2 |
| Эбээннэр | 1 | 1,9 | 2 | 3,0 | 2 | 2,8 |
| Эбэҥкилэр | 1 | 1,9 | - | - | 1 | 1,4 |
| Украиналар | 3 | 5,8 | 3 | 4,5 | 1 | 1,4 |
| Ньиэмэстэр | 1 | 1,9 | - | - | - | - |
| Барыта | 51 | - | 67 | - | 69 | - |
# Майкл Фелпс

Майкл Фред Фелпс 1985 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр Мэрилэнд штат Балтимор куоратыгар төрөөбүт АХШ устууга спортсмена. Афинаҕа буолбут 2004 сыллааҕы Олимпия оонньууларыгар аҕыс мэтээли кыайбыта, онтон алтата кыһыл көмүс этэ. Александр Дитятин 1980 ылбыт рекордын кытта тэҥнэспитэ. 2008 сыллаахха Пекиҥҥа буолбут Олимпия оонньууларыгар аҕыс кыһыл көмүс мэтээли ылбыта..Уопсайынан билигин 28 Олимпия оонньууларын мэтээллэрдээх, ол рекорд буолар.
# Көспүт суолта

Көспүт суолта (нууч. переносное значение) - саҥа ирээтэ, тыл сүрүн суолтатыттан атын суолтаҕа туттуллуута.
# 1607

1607 сыл.

# 1607
## Туох буолбута

* Муус устар 26 — Генри тумулга (Вирджиния) Америкаҕа олохсуйа кэлбит бастакы аҥылычааннар түспүттэр.
* Ыам ыйын 14 — Ааҥгылыйаттан сылдьар дьон Амыарыкаҕа бастакы кириэппэстэрин билиҥҥи Вирджиния ыстаат сиригэр төрүттэбиттэр уонна Джеймс Форта (кириэппэһэ) диэн ааттаабыттар. Кэлин бу сэлиэнньэ Джеймстаун куорат буолбута.
* Ахсынньы 29 — Покахонтас диэн индеецтар принцессалара, Джон Смиты быыһыыр.
# Ларионов Кирилл Николаевич (Илин Хаҥалас улууһа)

Ларионов Кирилл Николаевич - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, Илин Хаҥалас улууһун кулубата.
Илин Хаҥалас улууһа.
# 1968 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XIX Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1968 сыллаахха Мексика Мехико куоратыгар буолан ааспыттара.
# Буолбат эбиискэ

Буолбат эбиискэ (нууч. отрицательная частица) — саҥа ирээтэ, буолбаты көрдөрөр эбиискэ.

# Буолбат эбиискэ
## Эбии маны көр

Буолбат форма
# Дезоксирибонуклеиннаах аһыыба

Дезоксирибонуклеиннаах аһыыба (кылгатыллыбыта ДНА) диэн тыынар тыыннаах генетикалаах куодун тутар молекулата. ДНА харамайдарга, үүнээйилэргэ, бактерияларга дылы баар.
ДНА эт хас сааныктарыгар барыларыгар баар, сүнньүнэн ол үрүҥэстэргэ сытар, уонна төрөтүллүбүт оҕоҕо төрөппүттэриттэн бэриллэр. Ол иһин оҕо төрөппүттэригэр маарынныыр буолар, ол курдук тириитэ, хараҕын, баттаҕын өҥө уонна да атын уратылара.
Эт ДНАтын чааһыгар сороҕо информацияны сүкпэт. Сорох ДНА чаастара туохха туттулларын туһунан чинчийии өссө да бара турар. Ол курдук, киһи 98% информацияны биллэрэрэ суох буолар.
Вирустар эккэ сысталларыгар ДНА уонна РНА информацияларын тутталлар.

# Дезоксирибонуклеиннаах аһыыба
## ДНА тутула

ДНА икки спиральга майгынныыр туруктаах, уонна хас туруута нуклеодит диэн ааттанар.

# Дезоксирибонуклеиннаах аһыыба
## ДНА чинчийии устуоруйата

ДНА-ны бастаан сааныктан Швейцарияҕа 1869 сыллаахха таһаарбыттара, Фредерих Мишер бактерияны үөрэтэ сылдьан саанык ортотугар баары булбут, уонна нуклеин диэн ааттаабыт.
1928 сыллаахха Фредерик Гриффит пневмоккок араастарын үөрэтэ сылдьан сорох чааһа атын пневмоккокка холбоспут. Ол система генетикалаах информацияны ДНА тутар диэн бастакы чуолкайа биллибит.
1943 сыллаахха Эйвери-МакЛед-МакКарти эксперимена ДНАны пневмоккок сааныга хайдах улаатарын быһаарбыт.
1952 сыллаахха Алфред Херши уонна Марта Чэйз ДНА удьуордааһыныныгар оруола бигэргэппит.
1950-с сыллаардаахха Эрвин Шаргафф тимин ахсаана урукку аденин ахсааныгар тэҥнэһэрин булбут, ону тэҥэ атын нуклеидтар - гуанин уонна цитозин ахсаана эмиэ тэҥ буоларын булбут.
# Алтан Сарын

Алтан Сарын, Баишев Гавриил Васильевич, (Алтан, Хахайдаах Хабырыылла) — саха суруйааччыта, саха тылыгар уларытыылары киллэрэргэ элбэхтик үлэлээбит XX үйэ саҕаланыытыгар биллибит киһи.

# Алтан Сарын
## Олоҕун олуктара

Сахалартан аан бастакынан терминология боппуруоһугар туруулаһан туран үлэлээбит. Бу боппуроска кини саха тылыгар тиэрмин тыл нуучча тылыттан буолбакка, бэйэбит сахабыт тылыттан киириэхтээх диэн санаалаах этэ. Кини тиэрмини үөскэтэр сүрүн бириинсиптэрэ:
* Былыргы, умнуллан хаалбыт тыллары сөргүтүү.
* Саҥа тыллары үөскэтии.
* Ол кыаллыбат буоллаҕына уруулуу түүр тылларыттан киллэриэххэ.
1898 сыллаахха Мэҥэ улууһугар Дьабыл нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүт.
1925—1928 сс. Ленинградка Илиҥҥи тыллар институттарыгар үөрэммит.
1929 сэтинньигэ өрөбөлүүссүйэни утары 1927—1928 сылларга бастаанньалаабыт дьону кытта билсэр уонна кинилэргэ көмөлөһөр этэ диэн хаайыллыбыт. Хаайыллыан иннинэ, дойдутугар тахса сылдьан, олоҕун тухары муспут, суруйбут үлэтин, биир оҕус тардар сыарҕатын ханна эрэ кистээбит эрээри, ол күн бүгүҥҥэ диэри көстө илик.
1930 сыллаахха муус устарга тройка суутунан 3 сылга болдьохтоон күлүүс хаайыытыгар, ол кэнниттэн Саха Сириттэн төһө кыалларынан ыраах, үлэнэн көннөрүллэр лааҕырга утаарыллыбыт.
Хаһан, ханна өлбүтэ чуолкай биллибэт. Кэлин Финляндияҕа олорбут үһү диэн сурах-садык тарҕана сылдьыбыта биллэр. Ол гынан баран ону улахан саарбахтааһын эмиэ баар.
1931 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр сырдык тыына быстыбыт.
# Жендринскай Степан Алексеевич

Жендринскай Степан Алексеевич — хапсаҕайдаһан тустууга, гиирэҕэ СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх. Балаҕаннаах оскуолатын дириэктэрэ.
# 1642

1642 сыл.

# 1642
## Туох буолбута

* Иванов Курбат — Саха сирин бастакы картограбынан ааҕыллыан сөптөөх киһи — аан бастакынан Өлүөнэ өрүһү сүрүн салааларын кытта биир лиискэ ойуулаабыт. Бу сылга өссө Байкаал күөлгэ экспедицияҕа сылдьан улуу күөлү бастакынан ойуулаан бойобуода Головиҥҥа Дьокуускайга ыыппыт.
* Ыам ыйын 17 — Билиҥҥи Канаада сиригэр французтар түүлээх атыылаһар уонна католицизмы тарҕатар соруктаах Монреаль куораты олохтообуттар. Монреаль билигин аан дойду французтуу тыллаах 3 бөдөҥ куоратын ахсааныгар киирэр.
* Сэтинньи 24 — Голландец Абель Тасман Австралия соҕуруу өттүгэр бөдөҥ арыыны булбут уонна айанын үбүлээбит киһи аатынан Энтони ван Димен сирэ (Anthoonij van Diemenslandt) диэн ааттаабыт. Арыы кэлин Тасмания диэн ааттаммыта.
* Ахсынньы 13 — Голландия айанньыта Абель Тасман Саҥа Зеландияны арыйбыт.

# 1642
## Өлбүттэр

* Тохсунньу 8 — Галилео Галилей — аатырбыт Италия физигэ, математига, астронома уонна бөлүһүөгэ. Үөрэх өрөбөлүүссүйэтигэр сүрүн оруолу оонньообут киhи.
# Дьабарааскылар уустара

Дьабарааскылар уустара (лат. Citellus, нууч. Род Суслики) — бу Тииҥниҥилэр кэргэннэригэр киирэр уустан Саха сиригэр икки көрүҥ үөскүүр Өргө уонна Дьабарааскы.

# Дьабарааскылар уустара
## Өссө маны көр

* Таарбаҕаннар уустара
* Тииҥнэр уустара
* Моҕотойдор уустара
# Удмуртия

Удмуртия Өрөспүүбүлүкэтэ Удмурт Республика :
| Удмуртия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа Удмуртия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга ||
| Удмуртия Өрөспүүбүлүкэтэ Россия картатыгар ||
| Киинэ | Ижевскэй |
| Иэнэ | 42 100 км² |
| Дьонун ахсаана | 1 526 304 киhи (2010) |
| Федеральнай уокуруга | Волгатааҕы |
| Экономическай оройуона | Ураал |
| Ил тыла | нуучча, удмурт |
| Президент | Александр Волков |
| ??? | Юрий Питкевич |
| Кэм зоната | MSK-1 (UTC+2, сайын UTC+3) |
Удмуртия Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Киин куората — Ижевскэй.
Республикалар: Адыгея | Алтай | Башкортостан | Бүрээтийэ | Дагестан | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачай-Черкесия | Карелия | Коми | Марий Эл | Мордовия | Саха Сирэ | Татарстан | Тыва | Удмуртия | Хакасия | Хотугу Осетия | Чечня | Чувашия |
Кыраайдар: Алтай | Забайкалье | Камчаатка | Краснодар | Красноярскай | Пермь | Приморье | Ставрополь | Хабаровскай
Уобаластар: Амур | Архангельскай | Астрахан | Белгород | Брянскай | Владимир | Волгоград | Вологда | Воронеж | Иваново | Иркутскай | Калининград | Калууга | Кемерово | Кировскай | Кострома | Курган | Курскай | Ленинград | Липецкай | Магадаан | Москва | Мурманскай | Нижнэй Новгород | Новгород | Новосибирскай | Омскай | Оренбург | Орел | Пенза | Псков | Ростов | Рязань | Самаара | Саратов | Сахалиин | Свердловскай | Смоленскай | Тамбов | Тверь | Томскай | Туула | Тюмень | Ульяновскай | Челябинскай | Ярославскай
Федеральнай суолталаах куораттар: Москва | Санкт-Петербург
Автономиялаах уобалас: Дьэбириэй
Автономиялаах уокуруктар: Ненецтэр | Ханты-Манси — Югра | Чукотка | Ямал-Ненец
# Пудова Ирина Аркадьевна

Ирина Аркадьевна Пудова — саха балерината.
1959 сыл тохсунньу 30 күнүгэр Покровскай нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
# Chrysler

FCA US LLC диэн 1925 тэриллибит Америка аутомобил оҥорооччута.
# Ренессанс

Ренессанс эбэтэр Барҕарыы диэн Европаҕа барыллаан 1400 сыллаахтан саҕаламмыт уонна Орто үйэлэргэ дылы буолан ааспыт кэм кэрчигин ааттыыллар.
"Ренессанс " диэн француз тылыттан "иккистээн төрөөһүн" диэн тылбаастанар. Ити кэмҥэ былыргы устуоруйаны, ол курдук Былыргы Грецияны уонна Былыргы Римы үөрэтии тэнийбитэ. Ол иһин "иккистээн төрөөһүн" диэн буолбута. Сорох чинчийээччилэр Ренессансы аныгы бириэмэ саҕаланыытынан ааҕаллар.
Ренессанс бириэмэтигэр биллэр худуоһунньуктар, суруйааччылар уонна элбэх бөлүһүөктэр баар буола сылдьыбыттара. Математиканы уонна атын билими үөрэтии тарҕаммыта.
Бастаан Ренессанс Италияҕа саҕаламмыта уонна Европа бары муннуктарыгар тиийбитэ. Италияҕа үс кэрдиискэ арахсар:
* Эрдэтээҥҥи Ренессанс .
* Ренессанс бириэмэтэ
* Кэлиҥҥи Ренессанс.
Ренессанс бүппүтүн кэннэ Барокко кэмэ саҕаламмыта, быһа холооон 1600 сыллаахха. Италия таһыгар баар сирдэргэ Ренессанс хаһан бүппүтэ, хаһан Барокко саҕаламмытын этэр уустук буолар.
# Жан-Жак Дессалин

Жан-Жак Дессалин (гаит. креол Janjak Desalin, фр. Jean-Jacques Dessalines, балаҕан ыйын 20, 1758 — алтынньы 17, 1806) — Гаити тутулуга суох судаарыстыбатын олохтооччу, дойду бастакы салайааччыта, наассыйа дьоруойа. Гаитини хара тириилээхтэр дойдуларынан биллэрбитэ.
Кулуттар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт, Жак диэн аатынан сүрэхтэммит, бастаан иччитин аатынан Дюкло диэн араспаанньалаах эбит, кэлин Дессалин диэн креол атыыласпытын кэннэ кини араспаанньатын ылбыт.
Гаити өрөбөлүүссүйэтин иннинэ Киин Америкаҕа баар арыы Сан-Доминго (Сен Доменг) диэн ааттаах Франция холуонньата этэ. Өрөбөлүүссүйэ 1791 атырдьах ыйын 22 күнүгэр саҕаламмыта, 1804 сыллаахха ситиһиилээхтик түмүктэммитэ — былааһы ылбыттара. Бу түбэлтэ устуоруйаҕа кулуттар соҕотох ситиһиилээх өрө турууларынан буолбута, уонна Атлантика эйгэтин да, аан дойдуну да уларыппыта — бу иннинэ хара тириилээхтэр дойдуну баһыылыыр кыахтара суох диэн санаа баһыйара.
1804 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Гонаиве куоракка Дессалин Сан Доминго холуонньа тутулуга суох дойду буоларын уонна Гаити диэн урукку аатын ыларын туһунан биллэрбитэ. Олохтоох таино омуктар тылларыгар Гаити диэн тыл «Хайа дойдута» диэн суолталаах.
Сыл ахсын алтынньы 17 күнүгэр Гаитига Дессалин күнэ бэлиэтэнэр.
# Ньурбачаан нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Ньурбачаан нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ньурбачаан. Почта индэксэ — 678475
Улуус кииниттэн 12 км арҕаа диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 630 киһи (2010 сыл).
1976 с. манна көскө олорор диссидент А. Н. Твердохлебовка аатырбыт академик, «водороднай буомба аҕата» диэн ааттаммыт Андрей Сахаров кэргэнинээн Елена Боннэрдыын кэлэ сылдьыбыттара.

# Ньурбачаан нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Дмитриев Иннокентий Аксентьевич (Сиэн Чолбодук) (12.04.1931—16.05.2013) — суруйааччы, драматург, тылбаасчыт.
# Samsung Galaxy S22

Samsung Galaxy S22 - 2022 сыллааҕы Samsung тэрилтэ атыыга таһаарбыт флагманнара. 4 устуука, саамай крутойа Samsung Galaxy S22 Ultra дэнэр.
# Аммосов Терентий Васильевич

Аммосов Терентий Васильевич (02.04.1912—04.09.1988) — биллиилээх саха муосчута, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.

# Аммосов Терентий Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1912 сыллаахха муус устар 2 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар Курбуһах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1988 сыллаахха балаҕан ыйын 4 күнүгэр күн сириттэн барбыта.

# Аммосов Терентий Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР норуодунай худуоһунньуга (1952)
* РСФСР искусствотын үтүөлээх деятелэ (1958)
* РСФСР норуодунай худуоһунньуга (1962)
* И. Е. Репин аатынан РСФСР Государственнай бириэмийэтин лауреата (1976)
# Ө

Ө - Саха алпабыытын 21-с буукубата.

# Ө
## Ө буукуба атын тылларга

Саха тылыттан ураты атын россия кириллическай алпабыыттарга , ол курдук, татаар, башкиир, казаах, калмыык, бурят, монгоол, тува, тофалар, долгаан уонна кыргыыс тылларыгар туттуллар. Бу бары тылларга /œ/ курдук ааҕыллар. "О" уонна "е" буукуба холбоһуута курдук буолар.
Майгыннырын да буоллар грек алпабыытыгар баар Θ (тета)ҕа уонна кириллица Ѳ (фита) буукубатыгар туох да сыһыана суох.

# Ө
## Бу алпабыыттарга туттуллар

| Алпабыыта | турар № | МФА |
| казаах | 21 | œ~ø |
| татаар | 20 | œ~ø |
| башкиир | 21 | œ~ø |
| кыргыыс | 18 | œ~ø |
| саха | 21 | œ~ø |
| тува | 18 | œ~ø |
| тофалар | 22 | œ~ø |
| туркмен | 19 | œ~ø |
| Азербайдьан | 20 | œ~ø |
| каракалпаак | 21 | œ~ø |
| калмыык | 21 | œ~ø |
| монгоол | 17 | ɞ |
| бурят | 17 | ɞː |
| кет | 20 | o |
| эбэҥки | 18 | o~ʊ |

# Ө
## Компьютер системаларыгар кодировката

Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Нацизм

НАЦИЗМ, ол эбэтэр Нацизм идеологията, Нацыыстар. Нацыыстар - сиэрэ суох дьоннор! Билиҥҥи кэмнэ НАЦИЗМ бобуллар, ол да буоллар син элбэх дойдуларга бааллар. Холобура: Арассыыйа - ДПНИ, Германия - ННП, Австрия - АВстрийская национальная партия - белых, Дания - Улуу Даан омуктарын партията, АХШ - Наша Америка, Кытай - Мао Цзэдунская организация.

# Нацизм
## НАЦИЗМ САХА СИРИГЭР

Саха Сиригэр маннык нацизм тэриллиитэ - СНХ - Саха националистическай хамсааhына
# Былыык

Былыык - күөлгэ уу түгэҕэр мунньуллар сөҥүү, сапропель.

# Былыык
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Херсон уобалаһа

Херсон уобалас (укр. Херсонська область) — Украина субъега. Киин куората — Херсон. Дьонун ахсаана 1 072 500 (2014). Арассыыйа Херсон уобалаһын 58% территориатын оккупациалаан олорор 2024 сыл кэмигэр.
# Лаконизм

Лаконизм, кылгас – аҕыйах тылынан, кылгастык санааны этии; кэмчи уус-уран средствонан уобараhы, быhыыны-майгыны, олох хартыынатын ойуулааhын – «үгүс тыл сымсах, аҕыйах тыл минньигэс» диэн өс хоhооно этэринии.
# Тордох (суолталара)

Тордох хас да өйдөбүллээх тыл.
* Тордох (буруо) — буруо көмөрө
* Тордох (таҥас)
* Тордох (дьиэ)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.