yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Андросов Николай Егорович

Андросов Николай Егорович (27.02.1936, Уудьа с., Анаабыр улууһа — 2006) — Анаабыр улууһун баһылыга (1990—2002 сс.). Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001).

# Андросов Николай Егорович
## Олоҕун олуктара

1936 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр Саха АССР Анаабыр улууһун Уудьа с. көс олохтоох дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан эбэҥки. 1964 с. Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит. Учуутал уонна зоотехник идэлээх.

# Андросов Николай Егорович
## Олоҕун олуктара
#### Үлэлээбит сирдэрэ

* 1955—1958 сс. — учуутал, Анаабыр улуустааҕы хаһыатыгар эппиэттээх секретарь.
* 1958—1964 сс. — парткабинет сэбиэдиссэйэ, райпартком секретарын солбуйааччыта, освобожденный секретарь парткома совхоза «Анаабыр» совхоз парткомугар босхоломмут секретарь, Үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэнэр.
* 1965—1969 сс. — Уус-Маайа, ол кэннэ Булуҥ улуустарыгар партия райкомнарын салаатыгар сэбиэдиссэй.
* 1969—1981 сс. — ССКП Булуҥнааҕы райкомугар секретарь, иккис секретарь.
* 1981—1982 сс. — Орто Халыма райкомугар бастакы секретарь.
* 1983—1989 сс. — ПО «Якутзолото» «Якутцветметстрой» тэрилтэтигэр начальник солбуйааччыта, Бүлүү ГЭС-н тутар Салалта «Якутэнергопромстрой» тэрилтэтигэр дьаһайааччы солбуйааччыта.
* 1989—1990 сс. — «Анаабыр» совхоз директора, ону тэҥэ Анаабыр оройуонун норуодунай депутаттарын сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.
* 1990—2002 сс. — Анаабыр улууһун норуодунай депутаттарын мунньаҕын салайааччыта уонна улуус дьаһалтатын баһылыга.
* Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин XIV ыҥырыытын депутата.

# Андросов Николай Егорович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)
* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕатын харыстааһын туйгуна
* ССРС погранвойскаларын туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
# Григорьев Никита Спиридонович

Григорьев Никита Спиридонович (14.12.1906, Күүкэй нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 23.01.1989) — тыл билимнэрин кандидата

# Григорьев Никита Спиридонович
## Олоҕун олуктара

* 1906 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Саха уобалаһын Сунтаар оройуонугар Күүкэй нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1930 с. — Иркутскайдааҕы государственнай университеты бүтэрбит.
* 1924—1927 сс. — учууталлаабыт.
* 1927—1930 сс. — Иркутскайдааҕы государственнай университетка үөрэммит.
* 1930—1931 сс. — Дьокуускайдааҕы педагогическай техникум, преподаватель.
* 1931—1936 сс. — Якутснабторг тэрилтэ дьыалаҕа салайааччыта, Саха АССР наркомпросс национальнай библиотекатыгар учуонай секретарь.
* 1936—1937 сс. — Саха АССР СНК иһинэн тыл уонна культура Институтун секторын сэбиэдиссэйэ.
* 1937—1941 сс. — квалификация үрдэтиитин уонна курстарыгар уонна аспирантураҕа үөрэнэр.
* 1942—1943 сс. — Саха АССР үөрэҕириигэ Министерствотын оскуолаларга инспектора.
* 1946 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидатыгар «Имя прилагательное в якутском языке» тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбит.
* 1947 с. — саха тылын уонна литературатын кафедратын доцена.
* 1947—1980 сс. — Дьокуускайдааҕы педагогическай институт, преподаватель.

# Григорьев Никита Спиридонович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Книга для чтения для малограмотных» (Якутск, 1935).
* «Грамматика якутского языка для 5-6-х классов. Фонетика и морфология» (М., 1938).
* «Книга для чтения по русскому языку для 5-х классов якутских школ» (М., переиздавалась три раза; в соавт. с С. С. Филипповым).
* «Орфографический словарь якутского литературного языка» (Якутск, 1942; в соавт. И. Барашковым).
* «Книга для чтения в якутских школах для малограмотных» (Якутск, 1943, 1955).
# Сталинградтааҕы кыргыһыы

Сталинград кыргыһыыта — Иккис Аан дойду сэриитин бөдөҥ кыргыһыыта.
# Предпорожнай

Предпорожнай бөһүөлэк. Өймөкөөн улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 75 км. хоту диэкки Индигир үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 200 киһи (2007 сыл), 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 1271 киһи этэ.

# Предпорожнай
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Төгүрүк чиэрбэ

Төгүрүк чиэрбэлэр эбэтэр нематодалар (ааҥл. roundworm, лат. Nematoda) Protostomia диэн таксоҥҥа киирэр харамайдар кэлимнэрэ (тииптэрэ).

# Дьиң төгүрүк чиэрбэ кылааһа (NEMATODA)

1) Аскарида
2) Анкилостома (Кривоголовка), Некатор
3) Острица
4) Власоглав
5) Трихинелла
6) Ришта
7) Микрофилярия
Төгурук чиэрбэ представителлэрэ ордук элбэх ахсаннаах кылааҺынан аа5ыллар, 500 тахса корунэ баара биллэр.

# Тас көрүҥүн характеристиката

Эттигэ сигимиэнэ суох, бэрэбинэ курдук формалаах, туора быһылыннаҕына төгүрүк формалаах. Бастаан төгүрүк чиэрбэҕэ ис көндөйө сайдыбыта биллэр (ол иннинээңңилэргэ суох этэ) ол иһигэр ис органнара баалллар.

# Ас буһарар систиэмэтэ

Айах, хабарҕа, куолай, ортоку уонна кэлин оһоҕоһо, эмэһэтэ.

# Таһаарар систиэмэтэ

Протонефридийэтин көрүңэ уларыйбыт: икки эбэтэр биир клеткаттан уонна икки канаалтан турар.

# Ууһатар орган систиэмэтэ

Төгүрүк чиэрбэни үксүн тыһы атыыр диэн араараллар.

# В.А Догель (1981с.) классификацията

1) Класс Nematoda (Нематоды)
2)Класс Gastrotricha (Брюхоресничные)
3)Класс Gordicea (Волосатики)
4)Класс Kinorinchi (Киноринхи)
5)Класс Rotatoria (Коловратки)
Төгүрүк чиэрбэҕэ баар буолбутугар маннык органнар сайдыылара охсор
Иһигэр уулаах бастакы ис көндөйө, гидроскелет оруолун толорор, паразит эттигэ уунарыгар көмөлөһөр. -бастаан кэлин оһоҕоһо сайдыбыт, ол баар буолан аһа биир направленияҕа барар буолбут. -тыһы атыыр төгүрүк чиэрбэлэргэ бастаан сайдыбыт.
Медициинэҕэ суолтата Nematoda кылааһа маннык төгүрүк чиэрбэлэргэ арахсар

# Геогельминты

Көрүңнэрэ, киһиэхэ уонна кыылга паразиттыыыллар, сымыыта эбэтэр личинката тас эйгэҕэ сайдар, личинка сайдарыгар температура, сиик, давления, салгын тийиитэ оруолу оонньуур. Чиэрбэ холобурунан аскариданы, власоглавы ааҕаллар.

# Биогельминты

Бу көрүңнэр личииңкэлэрэ со5отох эбэтэр хас да хаһаайыннаах буолаллар. Холобур, трихинелла, ришта. Сайдыыта хас бирдии стадия5а сайдарыгар 4 лииңкэлиир.(ол эбэтэр ха5ын быра5ан уларыйар ньымата) Личиинкэ хаһаайын иһигэр киирэн баран органтан органна көһө сылдьан паразитттыыр, ол гынан баран острица, власоглав көһүүтэ суох паразиттыахтарын соп.

# Көрүң ыарыылара

Ascaris lumbricoides(Аскарида человеческая)-аскаридоз
Toxocara canis (Аскарида собачья)-токсокароз
Enterobius vermicularis(Острица)-энтеробиоз
Trichocephalus trichiurus (Власоглав)-трихоцефалез
Trichinella spiralis(Трихинелла)-трихинеллез
Strongyloides stercoralis(Угрица кишечная)-стронгилоидоз
Ancylostoma duodenale(Кривоголовка)-анкилостоидоз
Necator americanus (Некатор)-некатороз
Dracunculus medinensis(Ришта)-дракункулез
Dirofilaria repens(Дирофилярия)-дирофиляриоз
Filaria(Филярии)-филяриозы
Wuchereria bancrofti(Вухерерия-вухерериоз)
Onchocercf volvulus (Онхоцерка)-онхоцеркоз
Brugia malayi (Бругия)-бругиоз
# Куруҥ

Куруҥ — тыаҕа өрт барбытыттан өлбүт, хаппыт, хоруорбут мастаах ойуур. Саха Сирин тыатыгар сайыҥҥы куйааска өрт сотору-сотору турар буолан куруҥ элбэх.

# Куруҥ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2 Уот сиэбит ото-маhа, сирэ.
# Аттар

Аттар (лат. Equus) диэн Бүтэй туйахтаахтар аймахтарын Аттыҥылар кэргэннэригэр (Equidae) киирэр соҕотох тыыннаах уус. 4-4,5 млн сыллааҕыта үөскээбитэ.

# Аттар
## Көрүҥнэрэ

* Хаҥыл ат (Equus ferus)
* Дьиэтээҕи ат (Equus caballus)
* Кианг (Equus kiang)
* Кулан (Equus hemionus)
* Хаҥыл эһэх (Equus africanus)
* Дьиэтээҕи эһэх (Equus asinus)
* Зебра (Hippotigris)
** Хайа зебрата (Equus zebra)
** Греви зебрата (Equus grevyi)
** Сыһыы зебрата (Equus quagga)
* † Арҕаа ат (Equus occidentalis)
* † Өлүөнэ ата (Equus lenensis) — Саха Сиригэр плейстоцен саҕана үөскүү сылдьыбыт ат.
* † Стенон ата (Equus stenonis)
* † Equus neogeus
* † Equus oldowayensis
# DVD

DVD (ди-ви-ди́, ааҥл. Digital Versatile Disc — цифровой элбэххэ туттуллар диискэ; өссө ааҥл. Digital Video Disc — цифровой видеодиск) — билии тута сылдьар (носитель информации) диискэ формалаах, тас көрүҥүнэн компакт-диискэҕэ маарынныыр тэрил. Комакт-диискэттэн уратыта — кинитээҕэр кылгас лаазер сардаҥатын туттар буолан элбэх билиини суруйан илдьэ сылдьар кыахтаах.
DVD-привод — анал диискэлэри ааҕар уонна суруйар тэрил.
# 762 сыл

1 -c тыһыынча сыл :
VI үйэ — VII үйэ — VIII үйэ — IX үйэ — X үйэ :
Хронология таабыла :
762 сыл — VIII үйэ сыла

# 762 сыл
## Туох буолбута

* От ыйын 30 — Араб халифатын саҥа киин куората, Багдад, олохтоммут. Куорат сотору кэминэн түргэнник улаатан үөрэх уонна атыы-эргиэн киинэ буолбут, нэһилиэнньэтин ахсаана 1,2-2 мөлүйөҥҥэ тиийэ сылдьыбыт.
* Сэтинньи 20 — Лушань өрө туруутун кэмигэр Тан династия ыраахтааҕытын сэриилэрэ Уйгуур Каганаатын көмөтүнэн Лоян куораты өрө турааччылартан төттөрү былдьаабыттар. Бу куорат ол саҕана аан дойдуга улаханынан иккис этэ.
# Сивцев Федор Гаврильевич

Федор Гаврильевич Сивцев быһа холуйан 1878 сыл диэки Тааттаҕа 2-с Дьохсоҕон нэһилиэгэр төрөөбүт. Кини маннай Дьсжууокай-га духовнай семйнариямы бутэрэн Казаннааҕы духовнай Академия миссионерскай отделениетыи 1899 сыл диэки бутэрбит. Ити сыл кини Дьокуускайдааҕы танҥара дьиэтипр дьякон Чыыннаах тылбаастыыр комиссия чилиэнинэн ылыллыбыт. Ити, мин санаабар, Академия уерэхтзэх кипиэхэ солуута суох кыра улэни биэрбиттэр. Дьиҥэр, Федор Ганрильевич бэйэтин кэмин сайдыылаах, прогрессивнай өйдөөх-санаалаах киһитэ эбит. Кини Лаамы кытыытын байҕалга тахсар портарын Айааны, Охотскайы Саха сиригэр холбуур боппуруоЬу туруорсубут. Ол уһу кини «буруйа». Онон 1927 с., «Советскай былааһы суулларар сыаллаах контрреволюционнай саагыбарга кытынна» диэн туос сымыйанаи балыйан хаайаллар. Онтон 10 сылга болдьохтоон Соловецкай лааҕырга ыыталлар. Саха биир сырдык өйдөөх ыччата репрессия миэлинсэтигэр эрийтэрэн ити курдук өлөн турар.

# Сивцев Федор Гаврильевич
## Туһаныллыбыт литература

* "Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ", Иннокентий Неустроев
# Константинова Анна Дмитриевна

Константинова Анна Дмитриевна (1956 с., сэтинньи 16 күнэ, Сардаҥа нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха АССР), РФ үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Константинова Анна Дмитриевна
## Олоҕун олуктара

1956 с. сэтинньи 16 күнүгэр Сунтаар улууһун Сардаҥа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Сунтаар улууһун үөрэҕин тиһигэр 1982 с. Саха государственнай университетын биолого- географическай факультетын бүтэриэҕиттэн үлэлиир. Анна Дмитриевна Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар биология уонна химия учууталынан, А.П.Павлов аатынан Сунтаар1 №- дээх орто оскуолатыгар научнай- методическай үлэҕэ директоры солбуйааччынан, Сунтаардааҕы уолаттар педагогическай гимназияларыгар завуһунан үлэлээбитэ.
Билигин Сунтаар гимназиятыгар химия учууталынан үлэлиир. Анна Дмитриевна педагогическай уопутун улуустааҕы уонна республика таһымнаах семинардарга, курстарга тарҕатар, эдэр коллегаларга аһаҕас уруоктары биэрэр.

# Константинова Анна Дмитриевна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

- РФ үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ.
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
- РФ үөрэҕин уонна наукатын министерствотыттан бочуоттаах грамота.
- Учууталлар династияларын бэрэстэбиитэлэ.
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ.
# Кинематограф

Кинематограф (Гректыы: kinesis κινησις (хамсааhын) уонна grapho γραφω (суруйуу)) — хамсыыр ойуулары анал техниканан (сырдатыы уонна камера) суруйан киинэ оҥоруу. XIX ү. айыллыбыта уонна XX ү. улаханнык тарҕаммыта. Киинэ уhулуу искусство уонна экономика туспа салаалара буолбута.
# .mil

.mil диэн АХШ армиятыгар аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
# Рифей

Рифей (Урал хайаларын латыынныы аатыттан) — геохронология периода 1650 мөлүйүөн сыл нөҥүө - 650 мөлүйүөн сыл нөҥүө.
Билиҥҥи кэмҥэ геохронология шкалатын сыҥардыы буола турар, ол иһин бу терминтан тэйэн эрэллэр. Период сорҕото мезопротерозойга киллэрилиннэ, сорҕото неопротерозойга.
# Бэрдибэк

Муһаммад Бэрдибэк-хаан (быһа холоон 1310 — 1359) — Чыҥыс Хаан сыдьаана, Алтан Ордуу ахсыс хаана (1357–1359), Дьанибэк хаан уола.
Итэҕэлинэн мусульманин (мусульманныы аата Муһаммад диэн этэ). Дьанибэк салайыытынан 1356 сыллаахха Азербайдьааҥҥа сэриинэн барбыта. Сэрии бүппүтүгэр Дьанибэк Ордууга төннүбүтэ, Бэрдибэк буоллаҕына Табриз куораты салайа хаалбыта. Ол эрээри сотору буолан баран Дьанибэк ыалдьыбытын билэн эмиэ Алтан Ордууга төннүбүтэ. Дьанибэк өлбүтүгэр былаас былдьаһыытыгар кыттыбыта.
Бэрдибэк 1357 сыл сайыныгар эбэтэр күһүнүгэр хаан буолбута. Перс уонна татаар источниктарыгар суруллубутунан Дьанибэк күүскэ ыалдьан баран өлбүт, ол эрээри нуучча источниктарыгар киирбитинэн Бэрдибэк хаан буолаары ыалдьыбыт аҕатын өлөттөрбүт үһү.
Бэрдибэк хаан буолан баран тута хаан буолуон баҕалаах Бату хаан сыдьааннарын барыларын өлөттөрбүтэ. Ол буолан уосайа 12 Бэрдибэк аймаҕа өлбүтэ, ол иһигэр аҕыс ыйдаах быраата (ол туһунан арааб тыллаах историга Муин ад-Дин Натанзи суруйан хаалларбыт).
Бэрдибэк нуучча митрополитыгар Алексийгэ Церковь төлөбүртэн босхолонорун туоһулуур дьаралык биэрбитэ. 1358 сыллаахха Дьованни Квирини уонна Франческо Бону диэн Венеция урбаанньыттара хаантан Азовка уонна Провато куораттарга атыы-эргиэнинэн дьарыктанарга дьаралык ылбыттара.
Ибн Халдун диэн ааттаах арааб тыллаах суруйааччыта этэринэн Бэрдибэк кэмигэр Мамай бэклэрбэк, ол аата хаан кэнниттэн иккис улахан тойон буолбута.
Бэрдибэк 1359 сыл сайыныгар эбэтэр күһүнүгэр диэри баһылыктаабыта уонна политическэй интирга түмүгэр өлбүтэ. Кинини өлөрөөччу Кульпа саҥа хаан буола сатаабыта.
Бэрдибэк өлбүтүттэн ылата Алтан Ордууга Улуу Кэхтии (нууч.: Великая Замятня) кэмэ саҕаламмыта, ол аата былаас былдьаһыыта, ыһыллыы-тоҕуллуу, тохтоло суох сэриилэр кэмэ.

# Бэрдибэк
## Эбии көр

* Алтан Ордуу
* Дьанибэк
* Тайдула
* Мамай
# Уус-Кут

Ууc-Кут. (Нууччалыы: Усть-Кут). Куорат, Иркутскай уобалас Уус-Кут оройуонун киинэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 45,3 тыһ. киһи (2008 сыл).
Куорат Өлүөнэ өрүскэ Иркутскайтан 610 км. ыраах турар.
Уус-Кут муниципальнай тэрилтэ кулубата — Сенин Владимир Петрович.

# Уус-Кут
## Экономика

* "Верхне-Ленское" өрүс пароходствота
* Судоверфь.

# Уус-Кут
## Транспорт

* Лена диэн тимир суол станцията;
* Осетрово диэн өрүс порда;
* Уус-Кут аэропорт.

# Уус-Кут
## Остуоруйаттан

* 1900 сыл күһүнүгэр оччотооҕу Уус-Кут сэлиэнньэҕэ Лев Давидович Троцкий ссылкаҕа олорбута;
* 1954 сыллаахха куорат статуһа бэриллибитэ.
# Конвертируйданар марка

Конвертированая марка (KM, босн. Konvertibilna marka, BAM) диэн Босния уонна Херцеговина валютатын биирдигэ.
1 Германия марката = 1 KM
1 Эуро ≈ 2 KM
# Яковлев Иван Яковлевич

Яковлев Иван Яковлевич — (1848 сыл, муус устар 25, Кошки-Новотимбаево, Буинскай уйуос, Симбирскай күбүөрүнэ — 1930 сыл, алтынньы 23 Москуба) — сырдатааччы, педагог, православие миссионера, норуот оскуолаларын төрүттээччи. Казаан үөрэҕин уокуругун чувааш оскуолаларын иниспиэктэрэ (салайааччыта) (1875-1903) уонна Симбиирскэйдээҕи чувааш учууталларын оскуолатын төрүттээччитэ уонна салайааччыта (1868-1919), аныгы чувааш суругун-бичигин оҥорооччу (1870-с сылларга) уонна чувааш оҕолоругар аналлаах чувааш итиэннэ нуучча тылларын учуобунньуктарын ааптара, суруйааччы, тылбаасчыт, фольклорист. Действительнай статскай советник (1904).
1848 сыллаахха муус устар 25 (уруккуннан 13) Кошки-Новотимбаево диэн чувааш дэриэбинэтигэр төрөөбүт (Симбирскай күбүөрүнэ Буинскай уйуоһа). Ийэтэ — Настасья Васильевна Макарова, кинини төрөөрү өлбүт, аҕата биллибэт, онон бииргэ төрөөбүттэриттэн туһунан атын ыалга иитиллибит. Сэттэ сааһыгар 1856 сылтан Эргэ Бурундуктар диэн сэлиэнньэҕэ оскуолаҕа үөрэммит. Онно нуучча бааһынайын ыалыгар Мушкеевтарга олорбут. 1860 сыллаахха бастыҥ үөрэнээччи буолан Симбирскэйгэ уйуос учуулуссатыгар үөрэнэ киирбит.
Онно үөрэнэн иһэн сыл бүтэһигэр 1 кылаас үөрэнээччилэрин бөлөҕүн кытта саҥа аһыллыбыт Сибрискэй эр дьон гимназиятыгар көһөрүллүбүт. Онно землемерно-таксаторскай кылааска түбэспит, уонна 1863 сыллаахха диэри үөэммит. Бүтэрэн баран Симбирскэй удельнай хонтуоратыгар ыытыллыбыт, онно кээмэйдьит (мерщик) быһыытынан 4 сыл кэриҥэ үлэлээбит.
Бу кэмҥэ Иван Яковлев элбэхтик Симбирскэй, Казанскай уонна Самарскай күбүөрүнэлэринэн айаннаабыт, ол сылдьан нуучча, татаар, чувааш, эрзя омуктар хайдах олороллорун кэтээн көрбүт. XIX үйэ 60-с сылларыгар тарҕаммыт либеральнай өйүктэр сабыдыалларынан чувааш омугун олоҕун үөрэхтээһин көмөтүнэн чэпчэтэр туһунан толкуйдуур буолбут. Бу сылдьан чувааш култууратын сөргүтэр үлэни ыытар былааннаммыт. Бу былааннарын олоххо киллэрээри салгыы үөрэнэр туһунан санаталыыр буолбут.
# Лохвыця

Лохвыця (укр. Лохвиця) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 965 (2011).
# Саҥыйахтаах

Саныйахтаах нэһилиэгэ. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ. Улуус кииниттэн илин диэкки Өлүөнэ устун 184 - 277 км. сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1043 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Саныйахтаах — 716, Марха — 189, Маалыкаан — 138 уонна Алексеевка — 15, үксэ бааһынайдар, ону таһынан сахалар, эбэҥкилэр олороллор.
Илин өртүнэн Хаҥалас улууһун кытары чэрчилээх. Олохтоохтор сүрүн дьарыктара оҕуруот аһын үүннэрии. Мэччирэҥнэрэ уонна оттуур сир кэмчи буолан ынах-сүөһү иитиитэ соччо тарҕамматах.
Алексеевка сэлиэнньэ олохтоохторо таба иитиитинэн дьарыктаналлар.

# Саҥыйахтаах
## Устуоруйаттан

* 1937 сыллаахха Томмот оройуонуттан улахан территориялаах Буотама үрэх тардыыта холбоммута.
* 1980 сыллаахха Саныйахтаах совхоз Мархатааҕы отделениетигэр хортуоппуй рекорд үүнүүнү ылбыттара гектартан 305 центнер.

# Саҥыйахтаах
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1940 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр Алексеевка сиригэр Буотама үрэх кытыытыгар Дьикимдэ сэлиэнньэттэн чугас сиргэ көс олохтоох булчут-табаһыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ Калитин Николай Романович — эбэҥки поэта, прозаик, литератураны ырытааччы, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ

# Саҥыйахтаах
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
# 1856

1856 сыл.

# 1856
## Туох буолбута

* Олунньу 9 — Саха уобалаһын салайааччытынан бырабылыанньа үрдүкү сүбэһит хабалыара Николай Скрябин буолбут. Кини уобалаһы 1857 сыл кулун тутар 2 күнүгэр диэри салайбыта.
* Олунньу 11 — Британия Ост Ииндийэ хампаанньата Авад хоруолун бөрүстүөлтэн түҥнэрбит уонна Авад хоруоллугу бэйэтин сирдэригэр холбообут.
* Кулун тутар 30
** Парижка эйэ сөбүлэҥэ түһэрсиллибит, Кырыым сэриитэ түмүктэммит. Туурсуйа Севастополь уонна союзниктарга бэриллибит атын Кырыым куораттарын оннугар Карс куораты ылбыт, Молдавия — Соҕуруу Бессарабия сорҕотун Дунаай өрүс алын тардыытын ылбыт.
** Александр II ыраахтааҕы Москуба дворяннарыгар крепостной быраабы "үөһэттэн" суох гынар санаалааҕын эппит.
* Ыам ыйын 22 — Москубаҕа Третьяковскай галерея тэриллибит.
* Бэс ыйын 2 — Амыр уонна Зея өрүстэрин силбэһиилэригэр Амыр уобалаһын киинэ Благовещенскай куората олохтоммут.

# 1856
## Төрөөбүттэр

* тохсунньу 5 — Егор Дмитриевич Николаев (Улахан Дьөгүөрдээн), XIX үйэ иккис аҥаарыгар биллибит киһи (өлбүт сыла1888) — сахалар бэйэлэрин бэйэлэрэ салайыныыларын туруорсубут, Степной Думаны сөргүтэ сатаабыт, земство институутун Саха Сиригэр киллэриини туруорсубут, Саха сиригэр холуобунай көскө ыытыы суох буоларыгар кылаатын киллэрбит киһи. Боотур Уус улууһун кулубата. Саха уһулуччулаах киһитэ Күлүмнүүр учууталынан билинэр киһитэ
* Тохсунньу 25 — Монастырев Василий Григорьевич — Үөһээ Бүлүү оскуолатыгар XX үйэ саҕатыгар үлэлээбит учуутал.
* Кулун тутар 17 — Михаил Врубель, нуучча аатырбыт худуоһунньуга (1910 өлб.).
* Ыам ыйын 6 — Зигмунд Фрейд төрөөбүт.
* От ыйын 10 — физик Никола Тесла

# 1856
## Өлбүттэр

* Олунньу 12 — Николай Лобачевскай — нуучча математига, неевклидовай геометрия айааччыларыттан биирдэстэрэ, университет үөрэҕириитин уонна дьону сырдатыы диэйэтэлэ.
# Бэлкэчи

Бэлкэчи нэһилиэк (нууч. Белькачи). Уус-Маайа улууһун уһук арҕаа сытар нэһилиэгэ, киинэ Бэлкэчи.
Арҕаа уонна соҕуруу өттүттэн Алдан улууһун кытта быысаһар, хоту өттүттэн — Амма улууһун кытта.
Улуус кииниттэн 251 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 174 киһи (2007 сыл).

# Бэлкэчи
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1948 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр төрөөбүтэ Ехануров Юрий Иванович, 2005 - 2006 сылларга Украина премьер-министра, 2007 - 2009 сылларга Украина оборуонатын миниистирэ.

# Бэлкэчи
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Louis de Funès

Louis de Funès (* 1914 – † 1983)
# Кыhыл оҕону көрүү
## Киирии

Күн сирин саңа кɵрбут кыһыл оҔо доруобай туруктаах улаатарын туһугар кэмин тутуһан аһатыы, таңаһын-сабын, туттуллар малы-салы ыраастык тутуу улахан суолталаах.

# Кыhыл оҕону көрүү
## Оҕону көрүү-харайыы

Ийэ о5отунаан төруур дьиэттэн тахсарыгар дьиэ сууйуллубут, салгылатыллыбыт буолуохтаах. ОҔо сытар ороно ыраас салгыннаах сырдык хоско туруохтаах. Манна элбэх мал-сал, тээбирин туруо суохтаах. Таңас-сап сууйар-сахсыйар, табах тардар, элбэх дьону мунньар сатаммат. Хоһу куңңэ хаста да салгылатар ордук. Саңа төрөөбут оҔо таңаһа: 15-20 чараас, 5-6 халын суу, 15 чараас уонна халың ырбаахы, чараас уонна истээх суорҔан, бырастыына. Таңаһы туттуох иннинэ сууйан өтүүктэниллиэхтээх. Бастакы күнүттэн ыла илиитин босхо сырытыннарар үчүгэй, оччоҔо кини илиитин хамсатан аралдьыйар. ОҔо ороно оһох, батарея, түннүк аттыгар туруо суохтаах. Орон икки өртүнэн аһа5ас буолара ордук. ОччоҔо ыраас салгын, сырдык оҔоҔо киирэр. ОҔо киинин бааһа бастакы икки нэдиэлэ устата оһор. Бу кэмңэ оҔону сууннарбаккын. Киинэ оһо илик оҔо таңаһа ыраас, өтүүктээх буолуохтаах. Бааһы дириңник хаһан ыраастыыр, хаҔылыыр сатаммат. Инфекция киириэн сөп. Өскөтүн сиигирэр, симэһиннирэр буоллаҔына булгуччу бырааска көрдөрүөхтээххин. ОҔо тэллэҔэ кытаанах, сыттыга чараас буолуохтаах. Бу уңуо5а көнөтук, сөпкө улаатарыгар туһалаах. ОҔо илиитин мыыланан сууйаллар, тыңыра5ын сотору-сотору кырыйар ордук. Итии дьиэҔэ оҔоҔо бэргэһэ кэтэрдиллибэт, дьиэ 20 кыраадыстан тымныы буоллаҔына эрэ кэтэрдиэххэ сөп. ОҔо сөптөөхтук сайдарыгар оонньуур улахан суолталаах. Тутарыгар-хабарыгар чэпчэки, тупсаҔай дьүһүннээх оонньуур ордук. ОҔо күлэрэ-үөрэрэ кини үчүгэйдик аһыырыгар, ыарыыга утарылаһарыгар улахан тирэх буолар. ОҔо кыратыттан тыаһы, улахан саңаны истэр. Улаатан истэ5ин аайы саңаны араран билэр буолар. Ол иһин, бастаан нарын куолаһынанкэпсэтэр ордук. ОҔо күлэрэ - үөрэрэ кини үчүгэйдик аһыырыгар, ыарыыга утарылаһарыгар улахан тирэх буолар. Иккис ыйыттан саҔалаан оонньууру илиитинэн таарыйар курдук намыһах сиргэ ыйыныллар. ОччоҔо ороңңо сытан охсуолаан, хамсатан аралдьыйар. Төһөнөн эрдэ илиитинэн-атаҔынан үчүгэйдик хамсанар да, оччонон кини түргэнник оонньууру тутар буолар.

# Кыhыл оҕону көрүү
## Түмүк

Онон оҔону бастакы күннүттэн саҔалаан кэми тутуһан аһатыы, сөптөөх имэрийии, гимнастика оңоруу, гигиена ирдэбилин тутуһуу кини чөл туруктаах, чэгиэн доруобуйалаах буоларыгар туһалаах.

# Кыhыл оҕону көрүү
## Өссө маны көр

* Кыра оҕону иитии, үөрэтии халыйыыта
* Кыра оҕону көрүү-истии ситимэ быстыыта
* Төрөппүт - оҕо таҥарата
# Пудов Николай Ипполитович (Арҕаа Хаҥалас улууһа)

Пудов Николай Ипполитович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, эргиэмсик.
Арҕаа Хаҥалас улууһа.
# .jobs

.jobs диэн үлэ булар сайтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
# Бабушкин

Бабушкин - Бүрээтийэ Өрөспүүбүлүэктин Кабанскай оруйуонугар баар кыра куорат. 1892 сыллаахха дэриэбинэ быһыытынан тутуллубута. 1942 сылтан ыла куорат буолар. Куорат Байкал күөл кытылыгар кэрэ көстүүлээх тумул арыыга турар. Улахан портовай куорат. Дьонун ахсаана ол да буоллар кыра - баара суоҕа 4542 киһи (2017).
Бүрээтийэ 5 былыргы куораттарыттан биирдэстэрэ. Куоракка Мысовая диэн тимир суол ыстаансыйата (Транссибирскэй магистраль) баар.

# Бабушкин
## Омуга

Бүрээттэр - 5%,Нууччалар - 93%%, онтон ордубута Монголлар, Эрмээннэр, Сахалар, Украиннар, Кытайдар уонна сэрии кэмигэр хаалан хаалбыт ниэмэстэр бааллар.
Урукку аата Мысовскай. 18 января 1941 сыл тохсунньу 18 күнүгэр РСФСР Үрдүкү сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан хат куорат ыстаатыһын сүкпүт уонна Бабушкин диэн ааттаммыт. Мысовая ыстаансыйаҕа 1906 сыллаахха ытан өлөрүллүбүт идэтийбит өрөбүлүссүйэниэр И. В. Бабушкин аатын биэрбиттэр.
# Пропаганда

Пропаганда диэн дьон санаата туох эмэ түбэлтэҕэ эбэтэр көстүүгэ сыhыаныгар анаан дьайыы. Пропаганда информацияны уонна чахчылары талан эбэтэр токурутан биэрэр, кинилэр сымыйа да буолуохтарын син. Пропагандаҕа этиилэр, ыҥырыы тыллар, дьүһүннэр, монуменнар, музыка уо.д.а. туттуллар.
# Бэчимэ от

Кыл сэбирдэх эбэтэр бэчимэ от (нууч. роголистник, лат. Ceratophýllum) — сүүрүгэ суох дириҥ ууга үүнэр үөһээ өттүнэн хойуу лабааланар синньигэс умнастаах, умнаһын тула хас да сиринэн бөлөхтүү үүнэр атырдьахтыы салаалаах хатыылаах кылгас сэбирдэхтээх үүнээйи.