yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Эриэн Көтөр (сулустар бөлөхтөрө)

Эриэн Көтөр (латыынныы Apus), Соҕуруу полюс аттынааҕы сулустар бөлөхтөрө. Иэнэ — 206 квадрат кыраадыс, 20 көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

# Эриэн Көтөр (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар

* Аатын холоотоххо туох да интириэһиргэтэрэ суох. Ол гынан баран S Aps диэн сулус 113 күн периодтаах көстөр улахана 100 төгүл уларыйар. Астрономнар итини быһаара иликтэр.
* δ Aps — икки сулустаах система, биирэ кыһыл иккиһэ оранж өҥнөөх гиганнар.

# Эриэн Көтөр (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
Кытайдар былыргыттан Кыра Аптаах Көтөр диэн ааттыыллара.
Ону таһынан латыыннныы аата (Apus) билиҥҥи систематизация быһыытынан хайа хараҥаччыта.

# Эриэн Көтөр (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр факттар

Бөлөх биир сулуһа Алиса диэн ааттаах. Кир Булычёв фантастика кэпсээннэрин Алиса Селезнева диэн ааттаах геройун аатынан ааттаммыт..
# Ляхов кыра арыыта

Кыра Ляхов арыыта. Ляхов арыыларыттан биирдэстэрэ.
Уһуна 45 км. Үрдүгэ муора таһымыттан 43 м. тиийэр. Иэнэ 1325 кв.км. 44 км уһуннаах Кубалаах Үрэх баар.
1712 сыллаахха казак Меркурий Вагин арыйбыта. 1780 сыллаахха Этэрикээн арыыта диэн ааттаабыттара, ол гынан баран Екатерина II ыраахтааҕы уурааҕынан ити арыы Кыра Ляхов арыыта диэн ааттаммыта.

# Ляхов кыра арыыта
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Майыар

Майыар национальнай нэһилиэк. Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэбэргэнэ.
Улуус кииниттэн 170 км. соҕуруу диэкки Индигир үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 553 киһи (2007 сыл).

# Майыар
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1925 сыл ыам ыйын 13 күнүгэр төрөөбүтэ Слепцов Николай Васильевич (Николай Абыйчанин) — суруйааччы,

# Майыар
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Благовещенскай силбэһии

Благовещенскай силбэһии. Саҥа Сибиир уонна Фаддеев (Саҥа Сибиир арыылара) арыыларын икки ардыларыгар сытар силбэһии. Кэтитэ 48 км. тиийэр. 1809 - 1811 сыллардаахха Геденштром М.М. экспедицията арыйбыта уонна таҥара бырааһынньыгын аата (Благовещение, муус устар 7 күнэ) иҥэриллибитэ.

# Благовещенскай силбэһии
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# .lb

.lb диэн Либан үрдүк таhымнаах ил домена.
# Бүтэйдээх (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Бүтэйдээх — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бүтэйдээх нэһилиэгин киинэ.

# Бүтэйдээх (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Бүтэйдээх нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Майаак

Майаак — улахан ууга (муораҕа, бөдөҥ күөлгэ) навигацияны чэпчэтэр тутуу. Кытылга үксүн үрдүк баасына быһыылаах туталлар. Өссө устар майаак диэн баар буолар, порка киириигэ дьаакырдаммыт хараабылга тутуллуон сөп.
* Фотогалерея
* Бюссе майаага.
* Арыыга тутуллубут майаак. Kjeungskjær, Норвегия.
* Устар майаак «Noord Hinder».
* Устар майаак «Breeveertien».
* Дьиэ сарайыгар турар майаак Актау. Каспийтан көстүү.
# Б.э.и. 1457 сыл
## Туох буолбута

* Муус устар 26 — Мегиддо аттынааҕы кыргыһыы. Фараон Тутмос III сэриитэ Хотугу Сиирийэ уонна Палестина ыраахтааҕыларын холбоһуктаах аармыйалын үлтүрүппүт.
# Иэйэ

Иэйэ — сир булууһун мууһа ирэн, ол хайысхатынан сир ньууругар уу хонон, саҥардыы үөскээн ситимнэһэн эрэр чоҥолох уулардаах хотойбут сир.
Тыа иһигэр үөскээбит, дулҕатын быыһыгар уулаах (сороҕор сииктээх эрэ), тулатыгар талахтаах, ыарҕалаах ырааһыйа

# Иэйэ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Палестина

* Палестина сирэ
* Палестина Илэ
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# СКС

Сүрүн кэтэбил салалтата , кыччатан СКС (Главное разведывательное управление СССР), ССРС дьону кэтиир тэрилтэтэ. Үспүйүөннэри иитэн таһааран тэрилтэ.
Билигин бу тэрилтэ СССР эстибитин кэннэ аатын уларытан ТДМС диэн буолбута.
# Лэкээрик мэкчиргэ

Лэкээрик мэкчиргэ (нууч. Воробьиный сыч, лат. Glaucidium passerinum) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, лэкээрик мэкчиргэлэр уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр. Мэкчиргэлэртэн саамай кыралара.
Атыыра кынатын далааһына — 94-102 мм, ыйааһына 50-70 г. Саха сирин соҕуруу өттүн олохтооҕо, ареаалын хотугу кыраныыссата 64 кэтирээһининэн ааһар. Илин кыраныыссата Алдан өрүс тардыытынан. Кыһын-сайын көһөр. Кутуйахтарынан аһылыктанар, арыт чыычаахтыыр. Аһын мас көҥдөйүгэр хаһаанар.
Сэдэх көтөр, Саха АССР Кыһыл кинигэтигэр киирбитэ (III хаттыгас).

# Лэкээрик мэкчиргэ
## Өссө маны көр

* Үөт мэкчиргэтэ
* Өллүргэлээх
* Түлүрбэх
* Тойон мэкчиргэ
* Тиит мэкчиргэтэ
* Хаар эбэ
# Дьабара отоно

Дьабара отоно (нууч. хвойник, лат. Éphedra) - үрэх кытылын саастарыгар, өрүс хочолоругар толооннорго, таас хайалар иэдэстэригэр үүнэр 15-25 үрдүктээх эмтээх талахтыҥы үүнээйи, болчуохтардаах умнаһа сир аннынан барар, онтуката хоччорхой сэбирдэхтэрдээх сүүмэҕинэн түмүктэнэр, кыһыл өҥнөөх төгүрүк отоннордоох буолар.

# Дьабара отоно
## Морфологията

Дьабара отоно намыһах , 15-20 см эрэ үрдүктээх тэлгэнэн үүнэр сэппэрээк , уһун түмүктэрдээх курдук силиргэхтээҕиттэн синньигэс элбэх салаа силистэр тахсаллар. Лабаалара саһархайдыҥы от күөхтэр , көнөлөр эбэтэр өҕүллэҕэстээхтэр , 10-50 буола -буола бөлөхтөөн үүнэллэр . Сымыйа астара отоннуҥулар , төгүрүктэр ,кыһыллар, 6-9мм уһуннаахтар, үксүн биир ,хаһан эмэ икки ,сиэмэлээхтэр. Сиэмэлэрэ ньолбуһахтар ,күрэҥ дьүһүннээхтэр.

# Дьабара отоно
## Үүнэр сирэ

Өрүс кытыыларын хайыр таастаах эниэлэрэ ,кураанах хочолоро ,мыраан тэллэҕинээҕи ойуур быыстаах истиэптэрэ.

# Дьабара отоно
## Тарҕанан үүнэр сирэ

Республика киин оройуоннара.

# Дьабара отоно
## Туттуллар органнара

Саҥа лабаалара .От күөх дьабара отонун лабаатын үөһээ өттүн быһан от ыйын бүтүүтүттэн балаҕан ыйын бастакы аҥарыгар диэри хомуйуллар .

# Дьабара отоно
## Химическэй састааба

Медицинаҕа өрдөөҥҥүттэн туттуллар эфедрин дьабара отонугар баар хас даҕаны изомернай алкалоидтардан саамай сыаналааҕынан ааҕыллар (Соколов ,1952). Алкалоидтар кини отонун күөх лабааларыгар эрэ мунньуллаллар эбит.Дьабара отонун алкалоидтара араас дойдуга тус-туһунан эбиттэр.
Саха сирин киин оройуоннарыгар баар дьабара отонун лабаалара эмиэ алкалоидтаахтаара быһаарыллыбыт.От ыйын ортотугар хомуллубут ити отон сэбирдэҕэр 1,06%алкалоидтаах ,атырдьах ыйын бүтэһигин диэки 0,78% диэри .Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр алкалоид аҕыйыыр эбит . Алкалоидтартан ураты дьабара отонугар дубильнай веществолар: күөх лабаатыгар -7,9 %,силистэригэр -0,38 %,аҕыйах флавоноидтар ,бэрт кыра сапониннар булуллубуттар . Эфирдээх арыылар көстүбэтэхтэр ( Макаров ,1970)

# Дьабара отоно
## Медицинаҕа туттуллуута

Дьабара отонун отун сырье курдук эфедрин алкалоиды ыларгатутталлар . Отонун отуттан ылыллыбыт эфедрины бронхиальнай астманы ,коклюһу эмтииргэ , бронхикка ,мурун тымныйан олус ытырдарга ,хаан баттааһына наһаа түһэригэр ,о. д. а. туттуллар.
Дьабара отонун отун көөнньөһүгэ аҥардастыы хаан баттааһына үрдүүр түбэлтэтигэр ,ньиэрбэлэрэ ыалдьар ,утуйбат буолбут ,сүрэх ыарыылаах дьоҥҥо сэрэхтээх .Эфедрини киин ньиэрбэ систематын (КНС) күүркэтэриниһин киэһэ иһэр көҥуллэммэт.
# Эллэйада

Эллэйада — саха уһулуччулаах устуорук учуонайа Гавриил Ксенофонтов Саха сирин кэрийэн саха омугун үһүйээннэрин уонна уос номоҕо буолбут устуоруйаларын хомуйан оҥорбут кинигэтэ. Кинигэҕэ саха төрүттэрэ, уустар уонна улуустар үөскээһиннэрэ кэпсэнэр.
Учуонай 1921-1926 сылларга Саха сирин кэрийбитэ. Ол саҕана саха урукку үгэһин ыһыктыбакка, өбүгэлэрэ олорбут олохторунан-дьаһахтарынан олорор кэмэ этэ, оччотооҕу кырдьаҕастар кыра эрдэхтэриттэн саха олоҥхолорун, үһүйээннэрин истэн улааппыт дьон этилэр.
Ааптар кинигэтин нууччалыы тылбаастаан бэчээккэ бэлэмнээбитэ, ол эрээри ол саҕанааҕы бэлиитикэҕэ сөп түбэспэт буолан, учуонай тыыннааҕар кинигэтэ бэчээккэ тахсыбатаҕа. Ксенофонтовы былааһы утарда диэн суутунан 1938 сыллаахха өлөрбүттэрин кэннэ рукопиһа сүппүтүнэн ааҕылла сылдьыбыта. 1965 сыллаахха ол рукопиһы Антирелигиознай издательство пуондаларыттан биллиилээх фольклорист Прокопий Ефремов булбута. Онтон эмиэ саха биир биллиилээх фольклориһын Николай Емельяновы кытта 1977 сыллаахха Москубаҕа "Наука" кинигэ кыһатыгар бэчээттэтэн таһаарбыта.
# Сибэтиэй сир

Сибэтиэй сир (ивр. אֶרֶץ הַקֹּדֶשׁ‎, Эрец ха-Кодеш; лат. Terra Sancta; был.-гириэк. Ἅγῐοι Τόποι; церк.-слав. Ст҃а́ѧ землѧ̀; араб. اَلْأَرْض اَلْمُقَدَّسَة‎, ’аль-’Ард̣ ’аль-Мук̣аддаса) — Средиземнэй байҕал уонна Иордан өрүс илин кытылын ыккардыларыгар сытар сир. Библияҕа ахтыллар Израиль сирин уонна Палестинаны кытта синонимнар. Аныгы дойдулары ылар буоллахха бу сиргэ Израиль, Палестина судаарыстыбатын сирдэрэ, Иордания арҕаа өттө уонна Ливан соҕуруу өттө уонна Сирия соҕуруулуу-арҕаа сирдэрэ киирэллэр. Иудейдар, христианнар уонна мусульмааннар бу сири сибэтиэй диэн ааҕаллар.
# Алексеева Анастасия Иннокентьевна

Алексеева Анастасия Иннокентьевна, (ахсынньы 26 күнэ, 1971 с, Тойбохой нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, РФ үөрэҕириитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ

# Алексеева Анастасия Иннокентьевна
## Олоҕун олуктара

· 1971 с ахсынньы 26 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1996 с. - Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрэн Мэҥэ-Хаҥалас Тыллыма орто оскуолатыгар үлэтин саҕалаабыта.
· 1997 с. - Дьокуускайдааҕы 16 нүөмэрдээх ГПТУ, иитээччи
· 1999-2018сс. – Сунтаар улууһун Уустуйа орто оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ,
· 2005 с. - Саха государственнай университетын «Культурология» салаатын бүтэрбитэ
· 2018 с. - дириэктэри үөрэтэр-иитэр үлэҕэ солбуйааччынан ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар
· 2022 с. Уустуйа нэһилиэгин Сэбиэтин дьокутаата

# Алексеева Анастасия Иннокентьевна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

· Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна,
· РФ үөрэҕириитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ.
· Үрдук категориялаах история уонна общество предметтэрин учуутала
# Linux Lite

Linux Lite (Линукс Лайт, Чэпчэки Линукс), Linux операционнай система, былыргы ноутбуктарга уонна компьютердарга ананар. Ubuntu LTS версиаларыгар олоҕурар пакеттара, саҥардыллыытын эмиэ онтон ылар.
Саайта https://www.linuxliteos.com/index.html
# Б.э.инн. 70
## Төрөөбүттэр

* Алтынньы 15 — Вергилиус — Рим классик бэйиэтэ. Ордук биллибит айымньылара: Буколика, Георгика уонна Энеида.
# Юлаев Салават

Салават Юлаев (башк. Салауат Юлай улы) - башкиир омугун дьоруойа, XVIII үйэ иккис аҥаарын политическэй диэйэтэлэ, салайааччыта.
1773 сыл сэтинньититтэн 1774 сыл сэтинньитигэр дылы Пугачев бастаанньаһыттарын истэригэр салайар үлэҕэ сылдьыбыта. Бастаан полковник, онтон бригадир чыыннаах сылдьан бастаанньаһыттар этэрээттэрин хомуйбута, бырабыыталыстыба сэбилэниилээх күүстэрин кытта сэриилэспитэ, кириэппэстэри осаадалаабыта уонна ылбыта, былдьаабыт сирдэригэр саҥа салайар тэрилтэлэри арыйталаабыта.

# Юлаев Салават
## Олоҕун олуктара

1754 сыллаахха Текеево диэн Оренбуург губерниятын Уфа провинциятын Шайтан-Кудей буолаһын дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ (билигин Башкортостаан өрөспүүбүлүкэтин Салават оройуона). Күнэ-дьыла чуолкай биллибэт буолан баран билигин бэс ыйын 16 күнүгэр бэлиэтэнэр. Аҕата Юлай Азналин сотник этэ, 1765 сыллаахха буолас старшинаата буолбута. 1771 -1773 сылларга Казахстааҥҥа уонна Польшаҕа буолбут сэриилэргэ кыттыбыта.
Салават үөрэхтээҕэ биллэр, ол эрэн ханна үөрэммитэ биллибэт.
1800 сыллаахха алтынньы 8 күнүгэр өлбүтэ.
# И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)

И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807).
Санкт-Петербург Наукаларын Академиялара 1805 сыллаахха Кытайга Ю.А. Головкин посольствотын кытта барсыахтаах учуонайдар этэрээттэрин тэрийэр.
Этэрээт састаабыгар киирдилэр: Ф.И. Шуберт — астроном, М.И. Адамс — натуралист, И.И. Редовскай - ботаник, уо.д.а.
Кытайдар Цин ыраахтааҕылара чэрчи туһунан кэпсэтиини уһатаары посольствоны туоратта.
От түмүгэр учуонайдар бэйэлэрэ сөбүлээбит сирдэригэр тус туһунан экспедициялары тэрийэн чинчийбиттэрэ.
Редовскай Өлүөнэ өрүһүнэн илин диэкки Лаамы байҕалга барбыта.

# И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)
## Экспедиция маршрута

Иркутскай - Өлүөнэ өрүһүнэн - Дьокуускай - Алдан өрүс - Лаамы байҕал - Охотскай - Гижига - Камчатка - Курил арыылар - Шантар арыылар - Үт - Дьокуускай - Петербург.

# И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)
## Сорудахтара

* Айылҕаны үөрэтии.
* Астрономия ньыматынан координаттары суоттааһын.
* Норуоттар олохторун, культураларын үөрэтии.
* Сэдэх үүнээйилэр сиэмэлэрин, геология матарыйаалларын хомуйуу.

# И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)
## Экспедиция матырыйааллара

* Верхоленскай, Киренскай, Өлүөхүмэ, Витим, Дьокуускай, Амма, Охотскай, Гижига диэн пууннарга суруллубут «Запискалар».
* "План города Якутска - 1806 год".
* "Вид Амгинской слободы в 1806 году".
* "Карта-схема маршрута экспедиции И.И. Редовского 1806 - 1807 гг."
1807 сыл олунньу 8 күнүгэр Редовскай Гижига диэн сиргэ өлбүт, ол иһин экспедиция үлэтин түмүктээбит.

# И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)
## Өссө маны көр

* М.И. Адамс экспедицията (1806 - 1807)
* Ширина Д.А. Летопись экспедиций Академии наук на Северо-Восток Азии в дореволюционный период. Новосибирск, 1983.
# Тоҥсоҕойдор кэргэннэрэ

Тоҥсоҕойдор кэргэннэрэ - тоҥсоҕойдуҥулар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ киирэр биэс уус бэрэстэбиитэллэрэ бааллар:
* Абааһы чыычаахтара
* Күөх тоҥсоҕойдор
* Киргиллэр
* Эриэн тоҥсоҕойдор
* Үс тарбахтаах тоҥсоҕойдор
# Ыһыраайыл

* Дьаакып, дьэбэриэй аҕа баһылыга, кэлин Ыһыраайыл диэн ааттаммыта
* Дьэбэриэйдэр
* Исраил, 1948 сылга тэриллибит дойду
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Лесото

Лесото диэн Соҕуруу Африка иhигэр баар дойду уонна анклав. Урукку аата Басутолэнд, Иллэр Доҕордоhууларын кыттааччыта.
# Платонова Кыдана Ивановна

Платонова Кыдана Ивановна — лингвист, нуучча лингвистикатын үөрэппит саха бастакы дьахталларыттан биирдэстэрэ.

# Платонова Кыдана Ивановна
## Олоҕун олуктара

1925 сыллаахха төрөөбүт. 1942 с. Учуутал институутгар киирбит. 1944 с. үөрэҕин бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы пединституут рабфагыгар нуучча тылын учууталынан хаалларыллыбыт. 4 сылынан уобаластааҕы баартыйа оскуолатын преподавателэ буолар. Бу сылларга нуучча тылын чинчийиитинэн дьарыктанарын саҕалыыр. 1957 с. история уонна филилогия факультетыгар нуучча тылын уонна уопсай тылы билии кафедратыгар ассистен буолар. Студеннарга "Уус-уран литератуура тыла" диэн научнай куруһуок ыытар. 1957 сылтан — М. К. Аммосов аатынан Саха государственнай университета, преподаватель. 1970 с. — тыл үөрэҕин кандидатыгар «Приёмы и средства лексической экспрессии в произведениях В. Г. Короленко» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.

# Платонова Кыдана Ивановна
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Кэргэнэ — Башарин Георгий Прокопьевич, саха биллиилээх учуонайа, история билимин доктора.
* Соҕотох уоллаах — Башарин Юрий Георгиевич (Георгий Прокопьевич төрөппүт уола буолбатах, ииппит уола), 1942 с.т., СГУ-га үлэлээбитэ.

# Платонова Кыдана Ивановна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «За доблестный труд в ВОВ 1941—1945 гг.» мэтээл
* «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В.И. Ленина» мэтээл
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
* «Тыыл бэтэрээнэ» ураты Бэлиэ
# Нууччалыы-сахалыы тылбаас устуоруйата

Саха сиригэр аан бастаан нууччалыы-сахалыы тылбаас сайдыбыта. И. Вениаминов диэн таҥара үлэһитэ 1705 с. "Отче наш" малыыппаны сахалыы тылбаастаабыта. Саха тылын үөрэхтээхтээҕэ акадьыамык П.А. Слепцов нууччалыы-сахалыы тылбаас устуоруйатын ырытан баран 4 кэрдиис кэмҥэ араарар:
1 кэрдиис. Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи таҥара кинигэтин тылбааһа: а) 1870-1900 сс. - сахалыы билбэт нуучча дьоно туруору тылбаас оҥороллоро. б) 1900-1912 сс. - сахалыы тыллаах дьон тылбаастыыр. г) 1912-1913 сс. - сахалыы хаһыаттар, сурунааллар тахсаллар. Уус-уран уонна мөрүөннүү-бэлиитикэлии айымньы тылбааһа тахсар. Этиини сүһэн ылыы быһыытынан тахсар.
2 кэрдиис. Өрөбөлүүссүйэ кэннинээҕи кэм. Мааркыс, Энгелс, Лиэнин.
3 кэрдиис. Сэрии кэннинээҕи кэм. 50-с сыллартан ыла: а) мөрүөн-бэлиитикэ болҕомтото улаатар, туруору тылбаас кириитикэлэнэр. б) чулуу тылбаастар тахсаллар.
4 кэрдиис. Тылбаас уус-уран буолар.
1932-33 сс. үөрэх кинигэтэ тылбаастаммыта. Саха суруйааччылара бары кэриэтэ тылбааска үлэлээбиттэрэ. Ордук идэтийбит: Дьуон Дьаҥылы, Сэмэн Руфов, Чаҕылҕан, Уйбаан Арбыыта, Былатыан Ойуунускай, Күннүк Уурастыырап. Кэнники сылларга таҥара кинигэтин тылбаастыырга үнүстүүт тэриллибитэ.
Саха сиригэр тылбааһы тэрийии устуоруйатын А.А. Васильева маннык быһаарар: "Саха сиригэр тылбааһы тэрийии дойду бэлиитикэтин, култууралаах олоҕун кытары ситимнээҕэ, 4 төгүл үрдүк таһымҥа тахса сылдьыбыт:
1) 1853 с. таҥара үөрэҕин кинигэлэрин тылбаастыыр анал Хамыыһыйа тэриллибит;
2)1920-30 сс. Наркомпроска Тылбаас кэмитиэтэ үлэлээбит;
3) 70-80 сс. "Литературалар доҕордоһуулара - норуоттар доҕордоһуулара" диэн бүтүн Сойуустааҕы хамсааһын;
4) 90-с сс. СӨ сүбэрэнитиэт биллэрэн, саха тыла суд. статуһу ылбыт, Национал оскуола кэнсиэпсийэтэ киирбит кэмэ."
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ:
1) Васильева А.А. "Сахалыы-нууччалыы тылбаас";
2) Петрова Т.И. "Типология перевода олонхо";
3) Петрова Т.И "Тылбаас уопсай теорията", Дьокуускай 2007.
# 1307

1307 сыл.

# 1307
## Туох буолбута

* Алтынньы 13 — Франция хоруола Кэрэ Филипп (Филипп IV) тамплиердар уордьаннарыгар киирэр рыцардары хаайбыт.
* Бэс ыйын 21 — Күлүк-хаан (монг. Хүлэг) (1281-1311) монгуоллар импиэрийэлэрин 7-с хаҕана буолбут. Кини Хубулай сиэнин Дармабала улахан уола этэ. Төһө да улуу хаан аатын сүктэр, дьиҥнээхтии импиэрийэ илин өттүн (сүнньүнэн Кытайы) эрэ салайбыта.
# Кэрискэ ахсаан аат

Кэрискэ ахсаан аат (нууч. порядковое числительное) - саҥа ирээтэ, ахсаан аат көрүҥэ.

# Кэрискэ ахсаан аат
## Өссө маны көр

* Тиһилик
# Элбэх ахсаан халыыбын сыыhа туттуу

Элбэх ахсаан халыыбын сыыhа туттуу — сахалыы уонна нууччалыы билэр икки тыллаах киһи тыллар уратыларын өйдөөбөккө, сахалыы саҥарарыгар эбэтэр суруйарыгар таһаарар алҕаһа.
Сахалыы аат тыл син биир нуучча тылын курдук элбэх ахсаан формалаах эрээри, ону тылга-өскө туттар үгэс биллэр-көстөр атыннаах.
Нуучча тылыгар элбэх ахсаан киэҥник туттуллар, онтон соро5о ис хоһоонугар сыһыана да суох буолар, холобур, сир-дойду аата (Намцы, Хатассы, Кобяйцы, Сангары). Ол иһигэр биир эрэ ахсааҥҥа туттуллар айылгыллаах аат тыл эмиэ баар (мясо, молоко, брусника, голубика, дружба, борьба, молодежь, смелость). Оттон саха тыла элбэх ахсаан форматын олус о5оргообот, ону тумнар арас ньымалаах тыл эбит.
Литературнай нуорманы харыстыыр, тылы ыраастык туттар туһугар нуучча тылын аҥар кырыытыттан үтүктэн испэккэ, саха төрүт тылыгар ахсаан формата маннык ураты айылгытын туспа чорботон этиэххэ наада:
1) биир ахсааҥҥа турар аат тыл предмет ахсаанын буолбакка, аатын бэлиэтиир: ма5аһыыҥҥа блокнот атыыланар, уол кинигэ аа5ар, кимиэхэ ыйытыы баарый? Манна предмет ахсаана суолтаны ылбат, атын предметтэр араарар. (9, 32 с.) Ол иһин предмет со5отох диэн чопчулуур туспа ньыма баар: дьиэ иһигэр биир остуол турар эбит; былыр биир киһи олорбута үһү; о5онньордоох эмээхсин со5отох кыыстаахтар эбит. Нуучча да тылыгар эмиэ итинник баар. У тебя есть книга? диэн биир кинигэлээххин дуо диэн буолбатах, кинигэлээххин дуу, суох дуу диэн өйдөнөр;
2) саха тылыгар элбэх ахсаан суолтата араастык бэриллэр:
* бастакыта, -лар сыһыарыынан: ынахтар, массыыналар;
* иккиһэ, тас көстөр бэлиэтэ суох, атын тыл көмөтүнэн: үс ынах, хас да ынах, уон массыына, элбэх массыына;
* үсүһэ, хомуур өйдөбүллээх тылынан: Саас буолан, ынах төрөөн эрэр. Биһиги дойдуга массыына кыайан сылдьыбат.
Ити курдук саха тылыгар элбэх ахсаан суолтатын маннык түбэлтэ5э биир ахсаан формата биэрэр кыахтаах:
Элбэх ахсаан суолталаах Холобур
* 1. Ахсаан ааты кытта: Биэс киһи, сүүс сыл
* 2. Предмет биир буолбата5ын ыйар тылы кытта: Хас да киһи, элбэх сыл, а5ыйах дьиэ, араас үлэ
* 3. Паараласпыт аат тыл: Суол-иис алдьанна
* 4. Паараласпыт ахсаан ааты кытта: 3-4 киһи, 5-6 сылга
* 5. Сыһыарыыта суох туохтуу падеж : Кинигэ аа5ар, алмаас кырыылыыр собуот
* 6. Айыл5аттан элбэх предмет: Хара харахтаах, бөдөҥ тиистээх
* 7. Айыл5а көстүүтэ: Тымныы түстэ, ардах ааспыт
* 8. Кэлимсэ предмет: Үүт аһыйбыт, эт сүттэ
* 9. Хомуур өйдөбүл: Кус кэлбит, от хагдарыйда
* 10. Абстрактнай өйдөбүл: Дьол тосхойдо, эрэй элбээтэ
* 11. Атын грамматическай форманан: Чуол5ан-чуол5ан түннүктээх, буомба түһүтэлээтэ
Элбэх ахсаан формата тус бэйэтэ улахан мэһэйэ суо5ун да иһин, этиигэ ситимнэһэр тыла барыта элбэх ахсаан -лар сыһыарыытын ылла5ына, этии хайдах уһуурун көрдүбүт. Билиҥҥи нууччалыы тутуллаах, үгүс аат тыллаах, тэнийбит этиигэ элбэх ахсаан форматын ордук-хоһу туттартан төһөлөөх тыл, этии туһата суох уһаан, ис хоһооно күлүктэнэн хааларын аа5ан ситэр кыах суох! Онтон саха тыла, биллэн турар, сыыһырар, тыл-өс культурата олус түһэр.
# Бөдьөкө

Бөдьөкө — хаһаактар Саха сиригэр кэлиилэригэр ахтыллар Хаҥалас киһитэ, хаҥаластар баһылыктара, кинээс. Тыгын уола, Маһары Бөдьөөкөп (Баһыыкап) аҕата.
1635 с. Откуурайдыын 57 кииһи, 30 киис өрөҕөтүн, 2 киис саҥыйаҕы дьаһаах хомуйааччыларга биэрбиттэрин туһунан суруллар. Осип Галкин олохтоохтору ааҕар бөлөҕөр саба түһүүнү тэрийбит, тус бэйэтэ атамааны үҥүүнэн түһэн өлөрбүтүн туһунан суруллар. 1642 сыллаахха нууччаларга утарыласпатын иһин бойобуода Иван Галкин дьаһалынан өлөрүллүбүт.
# Sumitomo Group

Sumitomo Group (Сумитомо Групп, Сумитомо бөлөх,住友商事 уонна 住友グループ), Дьоппуон биир бөдөҥ тэрилтэтэ, сир шаарын үрдүнэн биир улахан барыстаах, элбэх харчылаах конгломерат буолар. Уопсайа Сумитомо бөлөҕөр (кини бас билэр) сир шаарын үрдүнэн 396 тэрилтэ киирэр, 96 омук дойдутугар, олор ахсааныгар аатырбыт Mazda уонна NEC.
Салалтата - Осака.
Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Сумитомо бизнес империята 7 миэстэ Аан Дойдуга, бас билэр тэрилтэлэрин ахсаанынан уонна 4 миэстэ уопсай конгломератын (бизнес империятын) капитализациятынан.
396 тэрилтэлэртэн арыый конгломератка бастыҥнара:
частично:

# Sumitomo Group
## Өссө маны көр

* Кеирецу (系列, keiretsu)
# Била Крыныця (Житомир уобалас)

Била Крыныця (укр. Біла Криниця) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 945 (2011).
# Кыра чыычаахсыт

Кыра чыычаахсыт (лат. Accipiter gularis, нууч. малый перепелятник) — холууптан кыра тыҥырахтаах көтөр. Харахтара араҕас. Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохтоох.

# Кыра чыычаахсыт
## Өссө маны көр

* Мохсоҕоллуҥулар
* Кыырт
* Чыычаахсыт
* Улар кыырда
# Орландо

Орландо (ааҥл. Orlando) диэн Флорида куората.
# Франсуа Олланд

Франсуа Олланд (фр. François Hollande) — 2012 елның 15 маеннан 2017 елның 14 маена кадәр Франция Республикасы президенты.
# Карнозин

Карнозин — химическай эттик, молекулярнай тутула C₉H₁₄O₃N₄. Сүрүннээн эр киһини эр киһи оҥорорго көмөлөһөр гормональнай депиптид буолар, кыра дозаҕа быччыҥҥа баар уонна быччыҥы хамсатар.
Ол эрэн туораттан карнозины эбии истэххэ быччыҥ аһары үллүөн сөп (бодибилдинг) уонна бучча туруута аһары күүһүрүөн сөп, онон сүрэххэ кутталлаах буолуон сөп.
Карнозин сүрүннээн таблетка курдук аптекаҕа атыыланар эбэтэр C4 Energy утахха концентрированнай курдук холбонор.
# Бронкс

Бронкс — Нью Йорк биир улахан макроквартала уонна саамай дьадаҥы, депрессивнай сирэ буолар. 82% криминал уонна өлөрсүү, 97% охсуһуу Нью Йоркаҕа сүрүннээн Бронкска буолар.
# Чиэрбэ

Бу аат хас да суолталаах:
* Чиэрбэ (харамай)
* Чиэрбэ (хаарты мааһа)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# .hm

.hm диэн Херд арыыта уонна Макдоналд арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
# Чанша

Чанша (кыт. суд. 长沙, пиньинь: Chángshā) — Кытайга баар бөдөҥ куорат, Хунань провинция киинэ. Сянцзян өрүс үрдүгэр турар.

# Чанша
## Устуоруйатыттан

Чанша бөдөҥ киин быһыытынан өссө Чу уонна Цинь ыраахтааҕылар саҕаттан биллэр. Билиҥҥи археологтар бу куораты Мавандуй көмүүтүнэн билэллэр (Арҕаа Хань, б.э.инн. 209 — б.э. 9 сыллара).
Чаншаҕа Мао Цзэдун бэлиитик быһыытынан саҕалаабыта.