yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хороох бэргэһэ

Хороох бэргэһэ - кэтэх сабыылаах, аатын курдук үрдүк, иннэ, сүүһэ буодьулаах бэргэһэ

# Хороох бэргэһэ
## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

* Чомпой бэргэһэ
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Хабах бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
# 1520

1520 сыл.

# 1520
## Туох буолбута

* От ыйын 7 — Отумба кыргыһыыта: 2 тыһ. кэриҥэ киһилээх Испания конкистадордарын уонна кыттыгастаах индеецтэрин сэриитэ 20 тыһ. киһилээх ацтек сэриитин кыайбыт. Ацтектар төһө да элбэхтэрин иһин, 23 эрэ аттаах, тимир куйахтаах рыцардарга кыайан утарыласпатахтар.
* Алтынньы 21 — Айанньыт Фернан Магеллан Атлантик уонна Чуумпу далайдар ыккардыларынан, кэлин кини аатынан ааттаммыт, силбэһиини арыйбыт.
* Сэтинньи 1 — Фернан Магеллаан Соҕуруу Америка соҕуруу өттүн уонна онно баар арыылар ыккардыларынан ааспыт. Бу устарга сэрэхтээх уонна синньигэс силбэһиини кини аатынан ааттаабыттара. Былыр (XIX үйэҕэ диэри) бу арыыларга уонна материк кытылыгар элбэх олохтоох омуктар олорбуттара, кэлин бары кэриэтэ европеецтар аҕалбыт ыарыыларыттан сылтаан суох буолбуттара.

# 1520
## Өлбүттэр

* Муус устар 6 — Рафаэл, Италия уруhуйдьута уонна архитектора
# Малгина Феврония Николаевна

Малгина Феврония Николаевна (1888—1978) — биэс уолун бэһиэннэрин Иккис аан дойду сэриитигэр сүтэрбит саха ийэтэ.

# Малгина Феврония Николаевна
## Олоҕун олуктара

1888 сыллаахха Таатта улууһугар Уус-Тааттаҕа дьадаҥы Ньукулай уонна Ульяна Бехтюевтар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
17 саастааҕар булчут Малгин Егор Петровичка кэргэн биэрбиттэр. Эдэр ыал, дьадаҥытык да буоллар, дьоллоохтук олорбуттар. Сүүрбэ оҕо төрөөбүтүттэн сэттэ эрэ оҕо улааппыт (биэс уол, икки кыыс).
30-с сылларга Малгиннар колхозка киирбиттэр, Феврония ынах ыаччынан, Егор булчутунан үлэлээбиттэр. Оҕолоро улаатан, хас биирдиилэрэ тус-туспа суолу талбыттар.
Үһүс уоллара, Алексей, 1917 сыллаах төрүөх, Томскайдааҕы медицинскай институт студена буолбут. 1940 сыл саас Малгин Алексей Егорович II, финскай сэриигэ баҕа өттүнэн баран, ылбыт бааһырыыларыттан өлбүтүн уонна Томскай куоракка көмүллүбүтүн туһунан биллэрик туппут.
Ол кэннэ, соторунан, кэргэнэ Дьөгүөр хомолтолоохтук өлбүт.
Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар, сэриигэ Ийэ дойдуларын көмүскүү 4 уола, 2 күтүөтэ барбыттар.
Ийэҕэ ыар күннэр саҕаламмыттар, Феврония Николаевна утуу-субуу кутурҕаннаах биллэриктэри туппут:
* 1941 сыллаахха ахсынньыга улахан уола Малгин Алексей Егорович I, 1914 сыллаахха төрөөбүт, колхоз бастыҥ булчута, сураҕа суох сүппүтүн туһунан.
* Бу биллэрик кэнниттэн иккис уола Малгин Петр Егорович, 1916 сыллаахха төрөөбүт, Кыһыл Аармыйа кавалериһа 1941 сыллаахха ахсынньыга сураҕа суох сүппүтүн туһунан ыар биллэрик кэлбит.
* Кыра уола Малгин Василий Егорович, 1919 сыллаахха төрөөбүт, Дьокуускайдааҕы фельдшер-акушер оскуолатын бүтэрбит, 1942 сыллаахха сэтинньигэ сураҕа суох сүппүт.
* Бэһис уола Малгин Спиридон Егорович, Дьокуускайдааҕы зоотехническай техникуму бүтэрэн зоотехник идэлээх этэ. Аармыйаҕа 1940 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Стрелковай дивизияҕа рота командирын солбуйааччытынан сэриилэспит. 1943 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр лейтенант Малгин С. Е. ыараханнык бааһыран Ленинградка госпитальга быстыбыт.
* Икки күтүөтэ сэрииттэн инбэлиит буолан төннүбүттэр, өр олорботохтор.
Сэрии ыар сылларыгар колхозтаах саха боростуой дьахтара улахан кыһалҕаны, эрэйи көрбүт. Икки кыыһын, 3—4 ыалы аччыктааһынтан быыһыыр кыһалҕаттан Феврония колхозка үлэлээбит, сайынын күөлгэ мундуга туулаабыт, күһүнүн куобахха туһахтаабыт, саас эрдэ куйуурдаабыт, кыһыҥҥы киэһэлэргэ фроҥҥа ыытаары ичигэс таҥаһы — үтүлүк, бэргэһэ — тикпит.
Хойут, оройуонун дьаһалтатын уонна республика көмөлөрүнэн, оҕолоро кыргыспыт сирдэригэр (Старая Русса, Новгород, Ильмень күөл, Ленинград) бара сылдьыбыт. Өлүөр диэри биир эмэ оҕом кэлиэ диэн эрэнэ кэтэһээхтээбит.
Феврония Николаевна Малгина 1978 сыллаахха күн сириттэн барбыт.
Суруйааччы, разведчица, Ленинскэй комсомол уонна Государственнай бириэмийэлэр лауреаттара Зоя Ивановна Воскресенская 1976 сыллаахха Феврония Малгинаҕа бэлэхтээбит «Сердце матери» кинигэтигэр суруйбут:

# Малгина Феврония Николаевна
## Аатын үйэтитии

Таатта улууһугар Баайаҕаҕа Феврония Малгинаҕа өйдөбүнньүк туруоруллубута.
# Хомус

Хомус — саха музыкальнай инструмена.
Икки сыҥаах тимир ыккардынан олордуллубут тылын охсон тыаһатыллар.
1990 сыллаахха Дьокуускайга аан дойду норуоттарын хомуһун түмэлэ аһыллыбыт. Бу түмэл аһыллыытыгар Алексеев Иван Егорович — Хомус Уйбаан сүҥкэн өҥөлөөх.
2011 сыллаахха бэс ыйыгар хомуска 1344 киһи тэҥҥэ оонньооннор Гиннесс рекорда олохтоммут.
Хомус көстөр дьүһүнүнэн судургу курдук эрээри, музыката баай, киэҥ, дириҥ. Кинини ытыска бигии, уоска-тиискэ даҕайа тутулуннаҕына, тардааччы тыыныттан тыын ыллаҕына, киһи ис айылгытын арыйар ураты иэйиилээх музыканы үөдүтэр. Атын музыкальнай тэриллэртэн хомус уратыта диэн киһилиин «кыттыһан», тыын киллэринэн, кинилиин тэҥҥэ иэйдэҕинэ эрэ дууһаны долгутардыы туойара-ыллыыра буолар.
Билиҥҥи кэмҥэ саха тыллаах оҕо уһуйааннарыгар, оскуолаларыгар хомус бу саха дьонун саамай күндү уонна киэҥник тарҕаммыт этигэн музыкальнай инструмена буоларын оҕо-аймахха сырдатар үлэни ыытыы, өйүн-санаатын сайыннарыыга сүүнэ суолталаах. Кэнчээри ыччат кэрэҕэ-үчүгэйгэ тардыһарыгар хомус «коҕулээччинэн» буоларын, төрөөбүт норуотун культуратын, искусствотын уһун кэмнээх сайдан кэлбит историятын биллэриигэ, киниэхэ интэриэһи үөскэтиигэ, ытыктыырга-убаастыырга үөрэтиигэ, хомус абылаҥын нөҥүө саха киһитин майгытын-сигилитин уратытыгар: киэҥ коҕүстээх, сайаҕас майгылаах, уйан дууһалаах, холку буоларга иитиигэ хомус сүрүн суолталаах.

# Хомус
## Хомуска сыһыан ирдэбилэ

Оҕолор тутар кэмнэригэр хомуска сэрэхтээхтик, харыстабыллаахтык, сыһыаннаһалларыгар эрдэттэн үөрэтэр наада. Хомуһу тутуу быраабылаларын үгэс курдук өрүүтүн тутуһуохтаахтар.
Хомуһу тутуу, харыстааһын ирдэбиллэрэ:
* хомус өрүүтүн анал хаалаах буоларыгар кыһаныахтааххын, сымнаҕас таҥас бүрүөһүннээх буолуохтаах;
* хомуһу оонньоон баран, өрүү кураанах гына сото сылдьыллыахтаах. Соппотоххо, дьэбиннэрэн хаалыан соп;
* хомуһу аҥардас тылыттан хаһан да тутуллубат. Тыла сүрдээх намчы, кэбирэх. Өрүүтүн тылыттан тута сырыттахха, тыла тостумтуо буолар, тургэнник туһатыттан тахсар;
* хомуһу оонньуур эрэ кэмҥэ илиигэ ылыллар. Оонньообот эрээри, өр илиигэ тутар көҥүллэммэт. Илиигэ өр илдьэ сырыттахха, хомус сиигирэр, тыла кэбириир.

# Хомус
## Хомус көрүҥнэрэ

* кулуhун хомус
* мас хомус
* уҥуох хомус
* тимир хомус

# Хомус
## Хомус историята

    Сүрүн ыстатыйа: Хомус историята
# Иһэх

Иһэх — ат туйаҕар чопчулана тоҥмут муус. Аналлаах өтүйэнэн тоһута охсоллор эбит — иһэхтииллэр.

# Иһэх
## Өссө маны көр

* Кырыаччы
# Новосибирскай уобалас

Новосибирскай уобалас :
| Новосибирскай уобалас Новосибирскай уобалас ||
| Киин куората | Новосибирскай |
| Иэнэ | 178 200 км² |
| Дьонун ахсаана | 2,650 мөл. (2006) |
| Федеральнай уокуруга | Сибирскай |
| Экономическай оройуона | Западно-Сибирскай |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Андрей Травников |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | Андрей Шимкив |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+3 |
Новосибирскай уобалас — Российскай Федерация субъега, Сибиирдээҕи Федерал уокуругар киирэр. Киинэ Новосибирскай куорат. 1937 с. Балаҕан ыйын 28 күнүгэр Алтаай кыраайын кытта арахсыы түмүгэр тэриллибитэ. Кэлин, 1943 с. Кемерово уобалаhа, онтон 1944 с. Томскай уобалас арахсаннар туспа субъект буолбуттар.
Сибиир соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сытар.

# Новосибирскай уобалас
## Дьоно-сэргэтэ
### Урбанизация

Олохоохтортон 64,26 % куоракка олороллор, оттон 35,74 %, тыаҕа. Улахан куораттара:

# Новосибирскай уобалас
## Экономика
### Промышленность

Промышленность сүрүн хайысхалара:
# Билээгэ

Билээгэ (нууччалыыттан фляга) — убаҕас веществону тутар иhит. Yксүн ньолбуһах уонна хаптаҕай буолар. Таhа тимир эбэтэр өстүөкүлэ тааhа буолар.
Чаастатык билээгэ бириhиэн, тирии эбэтэр боолдьох тастаах уонна тутар курдаах буолар.
Россияҕа (эрдэтээги Сэбиэт былааhыгар) билээгэ диэн үүт кутар бөтүөнү ааттыыллар эбит.

# Билээгэ
## Нуучча ыраахтааҕы аармыйатыгар

Нуучча ыраахтааҕы аармыйатыгар, буойуттар бэйэ билээгэлээх буолаллар эбит, тимиртэн эбэтэр өстүөкүлэ тааhыттан, бирикээс олохтообут ирдэбилин кытта сөп түбэhэр гына оҥоhуллубут буолар, 1802 сылга тимир уу тутар иhиттэр уу таhар билээгэ диэн ааттаналлар эбит уонна саллаат сүгүү суумкатыгар баайыллар эбит, онтон өстүөкүлэ тааhыттан оҥоhуллубут билээгэни хара арыылаах кыраасканан кырааскаланар эбит уонна уҥа сарынынан кэтиллибит курга баайыллан хаҥас ойоҕоско, өттүк кэннигэр ыйанан турар эбит (1862 сылтан).
1899 сылтан армияга биир кэлииминэн халыыптаммыт алюминиевай сукуоннай хаалаах уонна аhыллар-сабыллар бүөлээх билээгэ туттууга киирбит.

# Билээгэ
## Сэбиэскэй уонна Российскай армияҕа

Сэбиэскэй армияҕа билээгэ былаас үбэ-мала буолбут. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр саллааттар үксүн өстүөкүлэ тааhынан оноhуллубут билээгэнэн тутталлар эбит, онтон, аллюминиевай биир кэлииминэн халыыптаммыт күөх билээгэ кэлбит. Бэс ыйын 21 күнүттэн 2011 сылга аҕа дойдуну көмускээhин министерстыбата № 888 Приказ таhаарбыт «Об утверждении Руководства по продовольственному обеспечению военнослужащих Вооружённых Сил Российской Федерации и некоторых других категорий лиц, а также обеспечению кормами (продуктами) и подстилочными материалами штатных животных воинских частей в мирное время» 1959 сылга котелок иhигэр киирэн хомук буолар билээгэни таhаарбыттар. 1989 сылга билээгэ таhын көрүҥэ эмиэ уларыйбыт. Хомуллубут былаhыанньатыгар кээмэйэ: 182 × 160 × 90 мм, таhа пищевой алюминийтан оҥоhуллар буолбут. Билээгэ киэҥэ 1 литрэ, ыйааhына 220 г.
Хомуллубутун кээмэйэ:
    иччитэх — 560 г.
    уунан туолбут — 1,560 г.
    таhын кытта уута суох — 640 г.
# Гыным

Гыным өрүс - Учур өрүс хаҥас салаата. Уһуна 297 км., тардыытын иэнэ 15100 км².
Алдан үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 100 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: Хаҥас Муус Өнньүө (88 км.), Илии (104 км.); уҥа Сиэйимдьэ (75 км.)

# Гыным
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Mars

Mars, Incorporated (Маарс диэн ааҕыыллар) — АХШ-тааҕы аһы оҥоро хампаанньа. Штаб-квартирата — Виргиния штатын Маклин куоратыгар баар.

# Mars
## Историята

1911 с. Франклин Клеренс Марсынан (1884—1934) төрүттэммитэ, ол сылга кэргэнин кытары бастаан чөчөгөйдөөх карамелы атыылырын саҕалаабыт. 1920 сыллаахха бу хампаанньа бастакы биллэр сакалаатын — «Милки Уэй» cакалааты толкуйдаабыта, 1923 сыллаахха «Марс» сакалааты.

# Mars
## Тугу оҥороро

Үс сүрүн подразделениялаах:
* аһыыр ас (рис уонна соус Uncle Ben’s, «Гурмания» миин уо.д.а.)
* минньигэс ас M&M’s, Snickers, Mars, Dove, Milky Way, Skittles, Twix, Bounty уо.д.а..
* Дьиэ харамайдарын аһа (ыт уонна куоска аһа): Pedigree, Whiskas, Kitekat, Chappi уо.д.а..
Ону тэҥэ группа манныгы таһаарар:
* атыылыыр автоматтары (Mars Electronics International)
* утахтары (Four Square).

# Mars
## Mars Арассыыйаҕа

Арассыыйаҕа үлэтин 1991 сыллаахха саҕалаабыта. 1993 сыл бүтүүтэ бастакы регионнааҕы представительствотын Владивосток куоракка арыйбыта, 1994 сыллаахха филиалларын ситимин хаҥаппыта.
Бастакы производственнай площадкатын Ступино куоракка 1995 сыллаахха арыйбыта, в 1996 сыллаахха төбө офиһын Москва куораттан Ступино куоракка көһөрбүтэ. Ол кэнниттэн Москва таһыгар баар куораттарга Лужники, Луховицы, ону тэҥэ Новосибирск куоракка производстваны арыйбыта.
2007 сыл балаҕан ыйыгар Mars Ульяновскай уобаласка икки саҥа фабриканы арыйарын туһунан биллэрбитэ. Бастакы уочаратын сыаната 2008 сыл олунньутугар инвестиция сумматын 4,6 млрд солк дылы икки төгүл улаатыыннарарын туһунан билиннэрбитэ.
Россияҕа 2006 сыллаахха оборуота 24,63 млрд солк., ыраас барыһа — 3,68 млрд солк. Россияҕа 1993 сыллаахтан инвестициятын сууммата — $ 1 млрд кэриэтэ.
# Нед Тозун

Нед Тозун (ааҥл. Ned Tozun, Nedjip Tozun; төр. от ыйын 28 күнэ 1978 сыл) — Эмиэрикэ түмэт урбаанньыта уоннаи менеджерэ, D.light Design (CEO, 2011) хампаанньа тэрийээччилэриттэн биирдэстэр уонна хампаанньа салайааччыта. Хампаанньа соруга - аан дойду дьадаҥы араҥата күн энергиятынан туһаналларыгар кыах биэрии.

# Нед Тозун
## Биографията

Нед Тозун көмпүүтэрдэр номуукаларыгар уонна систиэмэлэригэр бакалавр истиэпэнин ылбыта, онтон - Стэнфорд үнүбүрсүтүөтүгэр МВА истиэпэнин (2007).
2005 сыллаахха кулун тутарга Тозун Namewaves, Inc. хампаанньаны тэрийсибит уонна 2006 сыл ахсынньыга дылы онно кылаабынай техниическэй дириэктэринэн (СТО) үлэлээбит.
2003 сыл тохсунньуттан 2007 сыл тохсунньутугар дылы - оҕолорго аналлаах музыкаальнай албуомнары оҥорор уонна атыылыыр Made For You Music, Inc. хампаанньа тэрийсээччитэ уонна салайааччыта.
Стэнфордкэ үөрэнэр кэмигэр Нед Сэм Голдманы кытта чугастаспыт, Голдман Аафрика олоҕун туһунан бэйэтин кэтээн көрүүлэрин кэпсээбит уонна дьадаҥы дойдуларга нэһилиэнньэҕэ аналлаах сырдыгы биэрэр прибуордары оҥорор уонна тарҕатар былааннааҕын үллэстибит.
2007 сыллаахха Нед Тозун Сэм Голдманныын D.light Design хампаанньаны тэрийбит уонна бэрэсидьиэн буолбут. 2011 сыллаахха кулун тутарга хампаанньаны салайыыттан тэйэн, стратегиическэй менеджмэҥҥэ түмүллүбүт.

# Нед Тозун
## Наградалара уонна премиялара

2013 сыллаахха Нед Тозуну уонна Сэм Голдманы Forbes отут тутаах суолталаах түмэт урбаанньыттар ахсааннарыгар киллэрбитэ.
2014 сыллаахха Нед Тозун, Донн Тайс уонна Сэм Голдман, D.light Design үлэлэрин иһин, названы Шваб түмэт урбаанын пуондатынан сыл түмэт урбаанньыттарынан биллэриллибиттэрэ.
# Уус-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)

Уус Амма нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чымнаайы.
Улуус кииниттэн 60 км илин диэкки Амма өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 520 киһи (2007 сыл).

# Уус-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Кулаковскай Алексей Елисеевич — Өксөкүлээх Өлөксөй (04.03.1877—06.06.1926) — саха литературатын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.
    Самыров Афанасий Васильевич (14.03.1935—16.09.2001) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
    Клакинова Августина Федоровна (1942 с. балаҕан ыйын 9 к. төр.) — хореограф.
# Үрүҥ хаастар уустара

Үрүҥ хаастар уустара (лат. Chen, нууч. Род Белые гуси) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Үрүҥ хаас.

# Үрүҥ хаастар уустара
## Өссө маны көр

* Хаастар уустара
* Хардырҕастар уустара
# Кэриэй тыла

Кэриэй (Хангук) тыла — алтаай тылларыгар киирэр тыл. Кэриэй народнай демократическай республикатыгар, Соҕуруу Кэриэйэҕэ, Кытайга, Японияҕа, АХШ-ка, Арассыыйаҕа, Орто Азия дойдуларыгар тарҕаммыт тыл.
Бу тылынан 78 мөл кэриҥэ киһи саҥарар. КНДР уонна Соҕуруу Корея судаарыстыбаннай тыллара.

# Кэриэй тыла
## Историята уонна чинчийиилэр

Былыргы үс кэриэй саарыстыбаларын тыллара (Пэкче, Силла уонна Когурё) билиҥҥи кэриэй тылыгар туох сыһыаннаахтарын туһунан учуонайдар билигин даҕаны биир санааҕа кэлэ иликтэр. Үксүгэр чугас тылынан Силла тылын билинэллэр, оттон саамай тэйиччи турар тылынан Когурё тылын - дьоппуон тылыгар майгынныыр тылы - билинэллэр.

# Кэриэй тыла
## Тыл бэйэтин аата

1945 сылга дылы «чосонмаль» (조선말) ол эбэтэр «чосоно» (조선어) диэн ааттанар эбит, билигин Хоту Кэриэйэҕэ эрэ туттуллар. Соҕуруу Кэриэйэҕэ билигин тылы «хаҥгукмаль» (한국말) ол эбэтэр «хаҥгуго» (한국어); эбэтэр судургутук «куго» (국어 (ил тыл) дииллэр. Икки Кэриэйэлэргэ иккиэннэригэр маны таһынан «урималь» (우리말, «биһиги тылбыт») тиэрмин диэн туттуллар.

# Кэриэй тыла
## Тутаах фразалар

* 안녕하세요 (аннёҥ хасэё) — Дорообо!
* 네 (нэ) — Сөп
* 아니요 (аниё) — Суох.
* 실례합니다. (щиллэ һамнида) - Бырастыы гыныҥ (тугу эрэ ыйытаары гыннаххытына)
* 잘 지내셨어요? (чаль дьинэ щоссойо?) - Хайдаххытый?
* 네. 잘 지냈어요 (нэ, чаль дьинэ ссойо) - Ээ, үчүгэй.
* 안녕히 계세요 (аннёҥһи кесеё) — Көрсүөххэ диэри! (барар киһи этэр).
* 안녕히 가세요 (аннёҥһи касеё) — Көрсүөххэ диэри! (хаалар киһи этэр).
* 환영합니다 (хванйоҥ һамнида) - Нөрүөн нөргүй
* 오랜만이다 (орэн манида) - Көрсүбэтэх ыраатта
* 감사합니다! (камсаһамнида) - Махтал
* 아니에요 (ани-э-йо) - Баһаалыста
* 이름이 어떻게 되세요? (ирыми оттоккэ дwэсэйо?) - Аатыҥ ким диэний?
* 제 이름은 ... 입니다 (чэ ирымын ... имнида) - Аатым ... диэн.
* 만나서 반갑습니다 (маннасо пангапсымнида) - Билсиһиинэн
* 여보세요 (йобосэйо) - Алло?
* 이게 얼마예요? (игэ ольма э йо?) - Бу хастааҕый (сыаната)?
# Solaris

Solaris диэн Sun Microsystems корпорация оҥорбут операциялыыр системата. Solaris диэн ааты Sun аан бастаан 1990 с. Solaris тиhэх сервер версията Solaris 10.

# Solaris
## Версиялара

| Версията Solaris | Версията SunOS | Дата тапаарыы | Уратылара |
| Solaris 10 | SunOS 5.10 | сэтинньи 2006 | OpenSolaris |
| Solaris 10 | SunOS 5.10 | 31 тохсунньу 2005 |
| Solaris 9 | SunOS 5.9 | 22 ыам ыйа 2002 |
| Solaris 8 | SunOS 5.8 | олунньу 2000 |
| Solaris 7 | SunOS 5.7 | сэтинньи 1998 |
| Solaris 2.6 | SunOS 5.6 | от ыйа 1997 |
| Solaris 2.5.1 | SunOS 5.5.1 | ыам ыйа 1996 |
| Solaris 2.5 | SunOS 5.5 | сэтинньи 1995 |
| Solaris 2.4 | SunOS 5.4 | сэтинньи 1994 |
| Solaris 2.3 | SunOS 5.3 | сэтинньи 1993 |
| Solaris 2.2 | SunOS 5.2 | ыам ыйа 1993 |
| Solaris 2.1 | SunOS 5.1 | ахсынньы 1992 (SPARC) ыам ыйа 1993 (x86) |
| Solaris 2.0 | SunOS 5.0 | бэс ыйа 1992 |
# Дехтерев Егор Иванович

Дехтерев Егор Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ чуолкай биллибэт. Саха сирин архыыбыгар "Дойдум иннигэр" диэн хоһоонноох 1942 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр суруйбут суруга харалла сытар. Отделение хамандыыра, комсомолец, сержант диэн илии баттаабыт.
# Догдоон

Догдоон диэн үрдүк сирдэргэ үүнэр уһун умнастаах, үөһээ эрэ өттүгэр лабааланар ыраас тиит ойуур.

# Догдоон
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Бүлүү аэропорда

Бүлүү аэропорда (ICAO: UENW) Бүлүүттэн 3 км илин баар. Кыра транспорт көтөр ааллары ылар кыахтаах.
# Чаһыы (сулустар бөлөхтөрө)

Чаһыы (лат. Horologium, Hor) — соҕуруу халлаах барбах көстөр сулустар бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 248,9 квадрат кыраадыс иэннээх, 35 көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан толору көстүбэт. +23° кэтирээһинтэн соҕуруу сэтинньигэ ордук көстөр.

# Чаһыы (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха аата суох киллэрбитэ. 1756 сыллаахха маятник чаһыыны айааччы Гюйгенс аатынан ааттаммыта. Латыынныы аата 1763 сыллаахха бэриллибитэ. Сороҕор Гороскоп диэн ааттанар этэ.
# Джеймс Кук

Капитан Джеймс Кук, (1728 сыл алтынньы 27 күнэ – 1779 сыл олунньу 14 күнэ) Британия чинчийээччи, муоранан устааччы и картограф этэ. Кини Чуумпу океанҥҥа үс айаны оҥорбут, Европа дойдуларын хаарталарыгар арыылары уонна биэрэктэр линияларын хаарталаабыта. Ол курдук биир улахан ситиһиитинэн Британецтар Австралия илин кытылы арыйбыттарын уонна Гавай арыылар, Ньюфаундленд уонна Саҥа Зеландия бастакы хаартыны оҥорбут.
Кини олоҕун устатыгар сир тулар икки төгүл айаҥҥа туруммута. Хотугу Америкаҕа уонна Чуумпу Океан соҕуруу өттүгэр саҥа арыылары, ландшафтары арыйбыта. Айанныыр кэмигэр элбэх бириэмэни научнай эксперименнэргэ уонна саҥа уобалас карталарын оҥорууга ороскуоттаабыта. Ону тэҥэ кини булбутун туһунан элбэх кинигэни суруйбута.

# Джеймс Кук
## Олоҕо

Кук 1728 сыл алтынньы 27 күнүгэр Мартоҥҥа, Йоркшир графствотыгар, Англияҕа төрөөбүтэ. Кини фермер уола этэ. Кини Грейт-Эйтон оскуолатыгар үөрэммитэ, онтон 17 сааһыгар Стейтс маҕаһыыныгар үлэлии барбыта. 18 сааһыгар моряк буолбут уонна Уитбек Джон Уокер үөрэнээччитэ буолбут. Ол курдук, чоҕу тиэйиитигэр үлэлиирэ. Онно Кук киниттэн математиканы уонна навигацияны үөрэппитэ. Кини хайдах сатыырынан, навигацияҕа уонна наукаҕа үөрэппитэ. Кинини аан дойду үрдүнэн "Индевор" хараабылга үс экспедицияҕа сылдьыбыта.
Кини бу миссияларга сыаллаах- соруктаах этэ:
* соҕурууҥҥу континент (terra australis incognita) булуу.
* Астрономия ньымаларынан Венера планетатын кээмэйин быһаарыы
* саҥа сирдэри картаҕа киллэрии
* Джордж II хоруолга саҥа сирдэри булуу
* саҥа байыаннай базаларга сөптөөх миэстэлэри көрдөөн булуу
* Чуумпу уонна Атлантик Океаннарын икки ардыларыгар саҥа маршруттары булуу
* Таитига обсерваторияны олохтооһун
Хапытаан Кук Гаваига уоруллубут оҥочо туһунан мөккүөргэ охтубута.

# Джеймс Кук
## Дьиэ кэргэнэ

Кини түөрт уоллаах, биир кыыстаах. Элизабет Кук, Хью Кук, Джордж Кук, Натани кук уонна Джозе Кук. Кинини Джеймс Кук диэн ааттыыллар. Кини 3 эдьиийдээх, 2 бырааттаах этэ. Мэрия Кук, Маргарет Кук, Уильям Кук, Джейн Кук уонна Джон Кук.
* ↑ Cook, James (1728-1779) Biographical Entry (English). Australian Dictionary of Biography On Line Edition. Australian National University (1966). Тургутулунна 28 Ыам ыйын 2010.
# Даркы (тыл)

Даркы аат. 1. Уу аҕалан муспут маһа (өрүс, күөл кытыытыгар). 2. Мээнэ, ыһыллаҕастык быраҕыллыбыт бөх-сах.
# Асенат

Асенат (ивр. אָסְנַת‎‎) диэн Дьуоһуп ойоҕо. Манасия уонна Эфраим ийэлэрэ. Потифера диэн Хелиополис аҕабыытын кыыһа. Асенат аат "Нейт киэнэ" эбэтэр "Нейтка бэриниилээх" диэн тылбаастанар. Нейт диэн Былыргы Египет биир дьахтар таҥарата. Католик таҥара дьиэтэ Асенаты ытык киһи диэн билинэр. Асенат күнүн ахсынньы 13 бэлиэтииллэр.
# Бурнашева Ульяна Ивановна - Уйана

Бурнашева Ульяна Ивановна - Уйана — Россия журналистарын союһун чилиэнэ, Саха Республикатын культуратын туйгуна. 1960 сыллаахха Чурапчы улууһугар төрөөбүтэ. Илин Сибиирдээҕи государственнай култуура институтун театральнай, режиссура салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
# Спорт суруналыыһын аан дойдутааҕы күнэ

Спорт суруналыыһын аан дойдутааҕы күнэ — сыл ахсын от ыйын 2 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Бу күн 1924 сыллаахха Парижка Спорт суруналыыстарын аан дойдутааҕы ассоциацията (нууч. Международная ассоциация спортивной прессы, ааҥл. International Sports Press Association, AIPS) олохтоммут.

# Спорт суруналыыһын аан дойдутааҕы күнэ
## Саха сиригэр спорду сырдатар суруналыыстар

* Степанов Вячеслав
* Павлов Петр
* Рахлеев Федор
* Коротов Владислав Петрович
# Sumitomo Corporation

Sumitomo Corporation — Дьоппуон саамай улахан бизнес араас эйгэтин салайар тэрилтэтэ, улахан бөдөҥ конгломерат, 426 тэрилтэ иһигэр 132 омук сиригэр холбонор, оҕуруоттан саҕалаан промышленнай табаарга тиийэ.
Онтон кини бэйэтэ Sumitomo Group иһигэр киирэр.
Fortuna 500 иһигэр холбонор.
# IP аадырыс

IP аадырыс (айпи-аадырыс, ааҥл. Internet Protocol Address диэн кылгатыллыбыта) — IP боротокуолугар көмпүүтэр ситимин түмүгүн аадырыһа.
# Саҥа Зеландия сахалара

Саҥа Зеландия сахалара - сахалар биир чаастара
СЗ Сахалара
# Ытарҕа

Ытарҕа — кулгаах эминньэҕэр иилиллэр киэргэл.

# Ытарҕа
## Оҕуруо ытарҕа

Оҕуруо ытарҕа — саамай тарҕаммыт былыргы киэргэл. Былыргы гириэктэргэ эр дьоҥҥо кулут бэлиэтэ этэ. Орто үйэҕэ Арҕаа Европаҕа үрдүкү сословие дьоно эрэ кэтэрэ.
XVIII үйэ бүтүөр диэри сахаларга оҕуруо ытарҕа ыйытыы бэлиэтин курдук дьүһүннээҕэ. Былыргы көмүүлэргэ барытыгар кэриэтэ дьахтарыттан эр киһититтэн тутулуга суох көстөр. Аллараа ыйана сылдьар чаҥ биитэр үрүҥ көмүс үөскэ төгүрүк биитэр хаптаҕайдыҥы дьүһүннээх фарфор оҕуруолар олордуллубут буолаллар, ардыгар муостан биитэр тирииттэн оҥоһуллубут оҕуруо көстөр. Былыргы көмүүлэргэ үс эрэ өҥ туттуллар: халлаан күөҕэ, үрүҥ уонна хара. Орто үйэ айанньыттара суруйалларынан «сахалар үрүҥ, халлаан күөх уонна хара оҕуруону көрдүүллэр, бүрээттэр — кыһылы, тоҥустар — от күөҕү». Бу арааһа туох эрэ суолталааҕа буолуо диэн сабаҕалыыллар. Сахалар сүөһү иитэллэрин быһыытынан үрүҥ өҥү былыргы саха үүт аһы — үрүҥ аһы — кытта дьүөрэлиир. Сүөһү иитээччилэр култуураларыгар үүт Үөһээ дойду си-бэлиэтин быһыытынан ааҕыллар. Үрүҥ өҥ — дьиҥи, кэрэни, ытык ырааһы бэлиэтиир өҥ. Онон баай-тот олоҕу, дьолу-соргуну, ырааһы, ытык төрүт ууһу, үтүө санааны кытта дьүөрэлэһэр.
Оҕуруо өҥө тус-туспатык наардаммыт буолар эрээри, үксүн үрүҥ оҕуруо хара оҕуруолар ыккардыларыгар угуллар. Оҕуруо ахсаана эмиэ куруук биир буолар: биир оҕуруоҕа 7 эбэтэр 9, ардыгар 3 эбэтэр 5.
# Сивцев Степан Ефимович

Сивцев Степан Ефимович - Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Нам улууһа, Хатыҥ Арыы.
# 7 б. э. инн. тыһыынча сыл

б. э. инн. 10 тыһыынча сыл — б. э. инн. 9 тыһыынча сыл — б. э. инн. 8 тыһыынча сыл — б. э. инн. 7 тыһыынча сыл — б. э. инн. 6 тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
7 б. э. инн. тыһыынча сыл
# Санкт-Петербург

Бөтөрбүрүк, Бөтөрбүүр, Санкт-Петербург, Арассыыйа федерал суолталаах куората, хотугулуу-арҕаа федерал уокурук киинэ, Ленинград уобалаhын киинэ. 18-20 үйэлэргэ Арассыыйа империятын киин куората.
Саха Ереспуубулукэтин бэрэстэбиитэлистибэтэ баар.