yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Халыым

Халыым - ыал олох баайын дьахтар аймахха тиксэрэр сүрүн майгы. Эр киһи ойох ыларыгар дьахтар төрөппүттэригэр анаммыт баайы-дуолу кутан биэриэхтээх. Халыым кутулларыгар бас билии уларыйар. Биир киһиттэн биир киһиэхэ көһөр. Кийиит дьоно кутуллубут халыымтан итэҕэһэ суох баайы-дуолу оннун-туойун булларан баран кыыстарыгар энньэ баай диэн ааттаан сүктэн барарыгар биэрэллэр.

# Халыым
## Өссө маны көр

* Энньэ
* Энньэ уонна халыым
* Сулуу
# Таксономия

Таксоно́мия (был.-гириэк. τάξις — тутул, наарданыы уонна νόμος — сокуон) — уустук оҥоһуулаах, бэйэ-бэйэтин кытта иерархиялаах сыһыаннаах тугу эрэ наардыыр, тиһикккэ киллэрэр, ол сокуоннарын чинчийэр үөрэх. Таксономия тосхоллоро билии элбэх салаатыгар туһаныллаллар, холобур, географияҕа, геологияҕа, тылы чинчийиигэ, этнографияҕа уонна биологияҕа.
«Таксономия» диэн тиэрмини аан бастаан 1813 году үүнээйи наардааһынан дьарыктанар учуонай Огюстен Декандоль туһаммыта. Аан бастаан биологияҕа эрэ туттуллара. Кэлин билии атын салааларыгар туттуллар буолбута.
# Баhылык

«Баһылык» маннык суолталардаах:
* Баһылык — туох эрэ үрдүкү дуоһунаһа, куорат, улуус уо.д.а.
** Муниципальнай тэрилии баһылыга
** Дьаһалта баһылыга
** Дойду баһылыга
* Баһылык — дьон, биис-ууһун бас-көс киһитэ
* Глава Лукаш (1984 төр) — Чиэхийэ трамплинтан ыстанааччыта.

# Баhылык
## Эбии көр

* Ил Дархан
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Божедонова Татьяна Федоровна

Божедонова Татьяна Федоровна, олунньу 26 күнүгэр, 1946 сыллаахха, Саха АССР, Үөһээ Дьааҥы улууһугар Томтор нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

# Божедонова Татьяна Федоровна
## Олоҕун олуктара

1968 сыллаахха А.И.Герцен аатынан Ленинградскай педагогическай инстиут географическай салалтатын бүтэрбитэ.
1970 сыллаахтан Сунтаар нэһилиэгэр олорор уонна үлэлиир. "Горизонт" кыраайы үөрэтэр куруһуогу ситиһиилээзтик салайбыта. 1997-2001 сс. педагогическай кылаас программатын оҥорон , Сунтаар 1№-дээх оскуолатыгар педагогическай кылааһы салайбыта. Педагогическай кылааск программатыгар олоҕуран 2002 уолаттар педагогическай гимназиялара арыллыбыта. 2002-2007 сс. уолаттар педагогическай гимназияларын директорынан үлэлээбитэ. "Биир Ньыгыл Россия" партия Сунтаардааҕы олохтоох отделениятын исполкомун салайааччыта.

# Божедонова Татьяна Федоровна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕэриитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэрии үлэһэттэрин 10 съеһин делегата
* “Хрустальный глобус” Саха Өрөспүүбүлүкэтин географ идэлээх учууталларын анал бирииһин хаһаайына
* Бастакы улуустааҕы “Учитель года-91” күрэх лауреата
* “За увлеченность в работе” лиэнтэннэн наҕараадаламмыта
* Сунтаар сэлиэнньэтин Бочуоттаах олохтооҕо
# Тирии этэрбэс

Тирии этэрбэс - сайын, күһүн-саас кэтиллэр халтаҥ (түүтэ суох), ханнык баҕарар тирииттэн тигиллэр этэрбэс.
# Негенбля Иван Ефимович

Негенбля Иван Ефимович — Саха култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ историческай ноуука кандидаата, публицист. 1938 сыллаахха атырдьах ыйын 17 күнүгэр Полтава уобалаһыгар төрөөбүт. 1961 с. Киевтааҕы гражданскай салгын флотун институутун бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы авиационнай техническай баазаҕа үлэлээбит. 1968 сылтан Маҕан АТБ-тын начаалныга, 1974 сылтан 17-с үөрэтэр эрчийэр этэрээккэ преподаватель, 1990 с. — «Северная трасса» хаһыат кэрэспэндиэнэ.
Арассыыйа суруналыыстарын Түмсүүтүгэр, Саха сирин суруйааччыларын Түмсүүтүгэр киирэр, В. И. Кузьмин аатынан бириэмийэ уонна Саха сирин суруналыыстарын түмсүүтүн Улуу Кыайыыга аналлаах куоҥкуруһун лауреаата.
Элбэх сыл тухары авиация устуоруйатынан дьарыктанар. Ыстатыйаларын уонна очеркаларын киин уонна өрөспүүбулүкэ бэчээтигэр куруук таһаара турар. Суруйааччы бастакы кинигэтэ «Формула подъемной силы» 1990 с. тахсыбыта. Ол кэнниттэн И. Негенбля уонча кинигэни суруйан таһаартарда («Небо и земля Валерия Кузьмина», «Аляска-Сибирь: трасса мужества» уо.д.а.).
# Мэриборо

Мэриборо (Maryborough), Аустралия дойдутугар баар куорат, Куинслэнд штата.
# Санта Фе

САНТА-ФЕ (Santa Fe), АХШ куората, Нью-Мексико штатын административнай киинэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 67.6 тыһ киһи (2004). Араас экономика сектордара сайдыбыт - атыы киинэ, тыа хаһаайстыбата, сиртэн хостонор туһалаах баайдар, туристтар кэлэр сирдэрэ
1609 сыллахха урукку индеецтар баар бөһүлүөк сиригэр олохтоммута. 1680 сыллаахха индеецтар умаппыттара, 1692 сыллаахха испанецтар төрүтүгэр түһэрбиттэрэ. Урукку испаннар аата -La Villa Real de Santa Fe de San Francisco de Asis («Королевский город святой веры Св. Франциска Ассизского»). Араас айылҕа кэрэхсэбиллээх сирдэр бааллар, «Белые Пески» национальнай паарката (1933 сыллаахха төрүттэммитэ 59 тыһ. га кэриҥэ сири ылар), Карлсбадс пещералара (Carlsbad Caverns) — Гуадулупе хайаларын аттыгар баар карстовай хайа хаспахтара, Карлсбад куорат аттыгар бааллар (309 м. дириҥ, 60 км. эрэ чинчийиллибит, 1930 сыллаахха национальнай парк буолбута).
Сан-Андреас уонна Сакраменто хайа систиэмэлэрин икки ардыгар турар Туларосскай дэхси сиригэр муус-маҥас гиипсэ кумаҕа уонна хап-хара вулкаан лааватыттан оҥоһуллубут ландшава ыйга майгынныыр сир баар.
Атын кэрэхсэбиллээх сирдэртэн өссө Сибиэтиэй Франциск собуора(1896-86), Губернатор дыбарыаһа (1609-10) Баррио-де-Аналко дьиэлэрэ, опера театра бааллар.
# Аанчык (Суорун Омоллоон)

Аанчык — Саха народнай суруйааччыта Суорун Омоллоон кыыс оҕо ыар дьылҕатын туһунан кэпсээнэ.

# Аанчык (Суорун Омоллоон)
### Айымньы ис хоһооно

Аанчык 16 саастаах эдэр кыыс. Ийэлээх аҕата кинини Мыычаар диэн 26 саастаах сиппит-хоппут уолга кэргэн биэрэллэр. Оччотооҕу олох хараҥа баламат быhыытынан, Мычаар ийэтин тылын быhа гыммакка ойоҕун кырбаан өлөрөн кэбиһэр. Бу быhыыта үйэ-саас тухары хара дьай буолан Мычаар кутун-сүрүн аймыыр.

# Аанчык (Суорун Омоллоон)
### Айымньы суолтата

Өрөбөлүүссүйэ иннинэ саха кыыһа сааһа ситэ илигинэ дьоно ойох биэрэн суорума суоллууллар. Манна кыыс оҕо бырааба суоҕа, бэйэтин кыайан көмүскэммэтэ көстөр. Кэпсээн иһигэр кэпсээн ньыматынан суруллубут айымньы. Кэпсээҥҥэ Мыычаар кырдьан олорон, олоҕун эдэр киһиэхэ кэпсиир.
# Үлэ уонна Саас бырааһынньыга

Үлэ уонна Саас күнэ — Арассыыйаҕа бэлиэтэнэр күн, урукку аата Үлэлээн иитиллээччилэр сомоҕолоһууларын күнэ.

# Үлэ уонна Саас бырааһынньыга
## Устуоруйаттан

Бу бырааһынньык XIX үйэ ортотугар оробуочайдар 8 чаастаах үлэ күнүн ирдээн түмсүүлэриттэн саҕаламмыт. Аан бастаан Австралияҕа 1856 с. муус устар 21 күнүгэр оробуочайдар уулуссаҕа тахсыбыттар. Онтон сылын ахсын тахсар буолбуттар. Маны үтүктэн 1886 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр АХШ уонна Канаада анархистара миитиннэри уонна хаамыылары тэрийбиттэр. Ыам ыйын 4 күнүгэр оннук хаамыыны былаастар ыһыыларын кэмигэр Чикаго куоракка алта демонстрант өлбүт. Сарсыныгар утарсыы кэмигэр 8 полицейскайы өлөрбүттэр, 50-ча бааһырбыт. Ол кэнниттэн ытыалаһыыга түөрт оробуочай бааһырбыт (сорох дааннайынан 50-ча оробуочай өлбүт уонна бааһырбыт).
Биир сыл буолан баран II Интернационал Парижтааҕы конгреһыгар бу түбэлтэни кэриэстээн хас сыл аайы демонстрация оҥорорго уураах ылыммыт. Аан дойду үлэлээн иитиллэччилэрин сомоҕолоһуутун бырааһынньыга диэн ааттанан бастаан 1890 сыллаахха Австро-Венгрияҕа, Бельгияҕа, Германияҕа, Данияҕа, Испанияҕа, Италияҕа, АХШка, Норвегияҕа, Францияҕа, Швецияҕа уонна да атын дойдуларга бэлиэтэммит.
Арассыыйаҕа аан бастаан 1891 с. Санкт-Петербурга Михаил Иванович Бруснев салалтатынан бэлиэтэбиттэр диэн буолар. Кэлин Бруснев Верхоянскайга көскө ыытыллыбыта. Онон Саха сиригэр бастакыннан 1899 с. сыылынайдары хомуйан бэлиэтээһини эмиэ кини тэрийбит. Дьааҥы өрүс кытылыгар мустан бэлиэтээбиттэр.

# Үлэ уонна Саас бырааһынньыга
## Бырааһынньык билиҥҥитэ

Өр кэмҥэ Первомай революция, кылаассабай охсуһуу бэлиэтинэн буолар этэ. Билигин бу бырааһынньык 66 дойдуга бэлиэтэнэр.
Ыам ыйын 1
# Кычкин Николай Николаевич

Кычкин Николай Николаевич — дуобатчыт, тренер, СӨ уонна РФ үтүөлээх тренерэ, Таатта улууһун Ытык киһитэ.
1940 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр Дойдунуускайга төрөөбүтэ.
1948 с. Куеллэрини, Матта оскуолатыгар үөрэнэн, 1960 с Төҥүлү орто оскуолатын бутэрбитэ.
1960 с. ереспуубулукэ чемпионаатыгар 3-5 миэстэни уллэстэн бастакы разряды толорбута.1966 с. Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бутэрбитэ. 1966-1973 сс. Мэҥэ-Ханаласка, 1973-1977 сс. Таатта оройуонугар математика учууталынан үлэлээбитэ.
Ити кэмнэргэ оскуолага математика кабинетын тэрийбитэ. Дуобакка общественнай тренерынан улэлээн, угустук улуус, ереспуубулукэ чиэьин кемускээн курэхтэьэрим. 1977 сыллаахтан Ытык Куелгэ о5о спордун оскуолатыгар дуобат тренеринэн 1992 сыллаахха диэри таьаарыылаахтык үлэлээбитэ, оскуола хамаандата ереспуубулукэ5э, Россияҕа бастаан Сойууска 4, СНГ 1992 с. 2-с миэстэ буолбута.
5 спорт мастера, 168 урдук разрядтаахтар уескээн тахсыбыттара. 1992-2004 сс. Чурапчы интэринээт-оскуолатыгар 51 аан дойду, 36 Европа, 204 Россия чемпионнара, призердара, 1 грассмейстер, 1 норуоттар икки ардыларынаагы спорт маастара, 8 спорт маастара ты5ыстылар.
1997 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин, 2000 с. РФ утуелээх тренера буолбута.2004 с. Таатта опойуонун бочуоттаах гражданина. 20 уйэ спордун уонна Д.П.Коркин аатынан государственнай бририэмийэ лауреатын аатын сукпутэ.2003с. "гражданская килбиэн" бэлиэни туппута. С8 дуобакка федерациятын чилиэнэ, дуобакка элбэх методическай кинигэлэри суруйбута.
# Саха норуодунай бэйиэттэрин тиһигэ

Саха норуодунай бэйиэттэрин тиһилигэ

# Саха норуодунай бэйиэттэрин тиһигэ
## Эбии маны көр

* Саха норуодунай суруйааччыларын тиһилигэ
# Алтынньы

Алтынньы - 10 ый.

# Алтынньы
## Түөлбэ тылыгар

бокуруоп ыйа; күн түһэр ыйа; кыыл атыыра сүүлэр ыйа; мара ыйа; ыанньык ынаҕы аһатар ый.
# 1697

1697 сыл.

# 1697
## Туох буолбута

* Олунньу 11 — Ыраахтааҕы Бүөтүр I табаҕы атыылыыры көҥүллээбит.

# 1697
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 13 — Нойпетен диэн майя омук тиһэх тутулуга суох судаарыстыбатын киин куоратын Испания конкистадордара сэриилээн ылбыттар, Гватемала Испания хоруонатын анныгар киирбит.
* Кулун тутар 19 — Бүөтүр I Дьобуруопаҕа айанын саҕалаабыт.
* Кулун тутар 26 — Сефевид сэриилэрэ Басраны ылбыттар.

# 1697
## Туох буолбута
### Сайын

* От ыйын 28 — Дьокуускайга төрөөбүт хаһаак пятидесятнига Владимир Атласов эспэдииссийэтэ Камчаатка үрэх төрдүгэр түспүт. Камчаатка тумул арыытын Арассыыйаҕа холбооһун саҕаламмыт.
# Кобыльня (өрүс)

Кобыльня (укр. Кобильня) — диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 24 км, тардыытын иэнэ 308 км². Десна түһэр (бассейна Соҕуруу Буурҕа).
Салаалар: Хомушня.

# Кобыльня (өрүс)
## Источниктар

* Гавриков Ю.С. Реєстр річок Вінницької області.(Довідковий посібник, 2-ге видання, доповнене) – Вінниця: Басейнове управління водних ресурсів річки Південний Буг, 2018 - 28 с.
* Словник гідронімів України — К.: Наукова думка, 1979. — С. 257 (Кобильня № 4)
# Босния уонна Герцеговина

Босния уонна Херцеговина диэн Балканнарга баар дойду. Иэнэ 51,129 км2. Кирбиилэhэр Хорватиялыын хоту, арҕаа уонна соҕуруу, Сербиялыын илин уонна Монтенегролыын соҕуруу.
Дойду икки дьаhалталаах: Босния уонна Герцеговина Федерацията уонна Серб Республиката.
# Хордоҕой (хонуу)

Хордоҕой — уһун ньолбуһах үрдүк хонуу сир.
# 7-Eleven

7-Eleven (сах. Сэттэ хардыы), Дьоппуоҥҥа, Америкаҕа, Канаадаҕа, Кытайга уонна өссө 70 омук сиригэр баар биир бренд политикатынан үлэлиир маҕаһыыннар, кафелар уонна АЗС буолар.
100% акциатын аатырбыт Seven & I Holdings тэрилтэ бас билэр.
Салалтата — Токио, Даллас.
# Лукина Роза Николаевна

Лукина Роза Николаевна (12.01.1946–18.02.2020).

# Лукина Роза Николаевна
## Эдэр сааһа

1946 сыллаахха тохсунньу 12 күнүгэр Сунтаарга төрөөбүтэ. Ийэтэ Татьяна Ивановна Лазарева тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ, ыанньыксыт этэ. Түөрт кыыс оҕо соҕотох ийэҕэ улааппыттара. 1953 сыллаахха Сунтаарга «О» кылааска үөрэнэ киирбит, аҕыс кылааһынан бүтэрэн баран, Уссурийскай куоракка үүт маастарын үөрэҕин бүтэрбит, 1964 сыллаахха Нөмүгү нэһилиэгэр үүт собуотугар маастарынан үлэтин саҕалаабыт.

# Лукина Роза Николаевна
## Дьиэ кэргэнэ

Кэргэнин - Эдуард Константинович Лукины, 1964 сыллаахха С.С.Шадрин туту биригээдэтигэр үлэлии сырыттаҕына көрсөр. Булгунньахтаах нэһилиэгиттэн Нөмүгүгэ көһөн кэлэллэр уонна 1965 сыллаахха ыал буолаллар. Алта оҕону төрөтөн, иитэн-такайан, атахтарыгар туруортаан дьон оҥорбуттара.

# Лукина Роза Николаевна
## Үлэтэ, дьарыга

ОПХ (опытно-производственное хозяйство) собуотугар 35 сыл үлэлээн «Үлэ бэтэрээнэ» буолбута. Бочуоттааз сынньаныытыгар баран элбэҕинэн дьарыгырбыта – урбаанньыт буолбута, элбэх оҕолоох ийэлэр кулуубтарыгар сылдьара, Нөмүгү тыйаатырыгар «Тирэх» диэн ансаамбылга киирэн сири-дойдуну кэрийбитэ.
Кини оҥорбут быырпаҕын испэтэх киһи диэн суоҕа буолуо, ыһыах саҕаланна да быырпахха элбэх сакаас киирээччи. Дьүөгэлэрэ «Ыалдьыттыы кэлэн баран эбии илии тутуурдаах, өттүк харалаах барар этибит» диэн ахтан саныыллар.

# Лукина Роза Николаевна
## Литература

Н.Н.Васильев Умнуллубат 25 сыл: Нөмүгү нэһилиэгин бэтэрээннэрин "Тирэх" ансаамбыла - Дьокуускай: Дани-Алмас, 2021, 212 с.
# Массыына (тэрил)

Массыына (лат. machina - тэрил) диэн ууһуктардаах (дэтээллэрдээх) уонна механизмнардаах тустаах үлэни оҥорор тэрил. Массыына араас эрчимнэринэн хамнанар: киһи уонна харамай күүстэрэ, тыал, уу, сылаас, чаҕылыма, химия. Массыына араас хамсатааччылаах буолуон сөп, холобур, чаан хамсатааччы уонна ис умайыылаах хамсатааччы.
Былыргы массыыналар хайаан да хамнанар ууһуктаахтара. Аныгы электроникалаах массыыналар хамсыыр ууһуктара суох буолуохтарын сөп. Массыына сүрүн соруга - киһи үлэтин чэпчэтии уонна үлэ оҥорумтуотун үрдэтии.

# Массыына (тэрил)
## Массыыналар

Массыына холобурдара:
* Көлөлөр
** Автомобиль
** Суксурҕа
** Тыы
** Тайаара
* Дьиэ техниката
** Көмпүүтэр
** Сууйар массыына
** Иһит сууйар
** Сойутар
** Кондиционер
* Уулуур тутумта
* Тыа хаһаайыстыбатын техниката
* Быһар тэрил
* Автоматизация
* Робот
# Кыымчаан Кучу

Кыымчаан Кучу, Ефремов Климент Спиридонович (сорох источниктарга аата Клемент диэн суруллар) — инженер-океанограф, география билимин хандьыдаата, Арассыыйа суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, саха экстремал-сүүрүүгэ, полиглот.

# Кыымчаан Кучу
## Олоҕун олуктара

* 1940 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Өлүөхүмэ оройуонун Иккис Нөөрүктээйитигэр төрөөбүт төрөөбүт. 1962-1967 сыллардаахха Ленинградтааҕы государственнай университет география факультетыгар үөрэммит. Үөрэх аалынан хас да океаническай эспэдииссийэлэргэ кыттыбыт, 3-с Атлантика эспэдииссийэтин кыттыылааҕа (Англия, Франция портарыгар киириилээх). Инженер-океанолог дипломнаах үөрэҕин бүтэрэн баран Хотугу флот гидрометеорологическай лабораториятыгар анаммыт. 1969-1971 сыллардаахха Ленинградтааҕы государственнай университет аспирантууратыгар үөрэммит. Хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскүүрүгэр минимум туттараары ааҥыл тылын үөрэтэ сылдьан тылларынан үлүһүйбүт. Кылгас кэм иһигэр польскайы, боронсуус, ньиэмэс, испаан, португаал, чех, словак, болгаар тылларын баһылаабыт (барыта 20-чэ омук тылын билэрэ). 1971 сыллаахха Потапова Вера Николаевнаны кэргэн ылбыт.
* 1972-73 сылларга Саха государственнай университетыгар преподавателинэн үлэлээбит. 1973 сыллаахха Геология институтугар көспүт. Бастаан Геоморфология уонна четвертичнай геология лабораториятыгар үлэлээбит (сал. Русанов Б.С.), онтон Россыпьтар генезистарын лаобраториятыгар (сал. Трушков Ю.Н.). Манна Лаптевтар байҕалларын кытылын наардааһынын оҥорбут, кытылга далай сабыдыалын чинчийбит, касситерит холобуругар байҕал түгэҕинээҕи уонна кытыл россыпьтара тарҕаныыларын көрдөрбүт, Лаптевтар уонна Илиҥҥи Сибиир байҕалларын таһыма голоцеҥҥа төттөрү-таары хамсаабыттарын быһаарбыт. 1980 сыллаахха Лаптевтар байҕалларын кытылын дьүһүн кубулуйуутугар хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит.
* 20-тэн тахса билим үлэтин бэчээттэппит. 1990 сыллаахха В. Армон "Саха култууратын чинчийбит поляктар" (нууч. Польские исследователи культуры Якутии, 243 с.) кинигэтин поляк тылыттан нуучча тылыгар тылбаастаабыт.
* «Алмаз» уонна «Дьулуур» спортивнай кулууптар чилиэннэрэ.
* Климент Спиридонович — арктическай географическай экспедициялар кыттыылаахтара, океанолог, 30-ча научнай үлэ ааптара.
* 60 сааһыгар 2000 сыллаахха Дьокуускай — Магадан — Уэлен маршрутунан соҕотоҕун сүүрүү кэмигэр Магадан уобалаһыгар Магадан — Уэлен ыккардыгар сураҕа суох сүппүтэ. Бүтэһик бэлиэтэммит сиринэн Омсукчан буолбут.

# Кыымчаан Кучу
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* кэргэнэ — Ефремова Вера Николаевна (1940);
* кыра уола (1977) — Ефремов Айтал Климентович, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бильярдка федерациятын толорооччу директора. 4 оҕолоох;
* ортоку уола (1975) — Ефремов Ньургун Климентович, юрист. Анадырь куоракка олорор;
* улахан кыыha(1972) — Ефремова Саргылана Климентовна, компьютернай дизайнер. Москва куоракка олорор. 1 оҕолоох.

# Кыымчаан Кучу
## Аатын үйэтитии

СГУ геолого-географическай уонна омук тылын факультеттарын устудьуоннарыгар кини аатынан стипендия анаммыта. Сыл аайы кини аатынан чэпчэки атлетикаҕа уонна саахымакка турнирдар ыытыллаллар.
# Чаччаа

Чаччаа — кыра-кыра лэппиэскэ курдук гына хатарыллыбыт үрүмэ.
# Бастакы канаал кубога (хоккей)

Первай канаал кубога — сыл аайы ыытыллар шайбалаах хоккейга аан дойдутааҕы турнир.
1967 сыллаахтан Москваҕа ыытыллар, Санкт-Петербургка 1992 сыллаахха ыытыллыбыта, уонна 2013 сыллаахха Сочига ыытыллыбыта. 1996 сыллаахтан Еврохоккейтур этаапынан буолар. Арассыыйа хоккей федерацията тэрийэн ыытар.

# Бастакы канаал кубога (хоккей)
## Турниир ааттара

* 1967 — Улуу Октябрь революциятын 50 сылын бэлиэтиир турнир
* 1968 — Аан дойдутааҕы турнир
* 1969—1996 — «Известия» хаһыат турниира
* 1997—2002 — Балтика кубога
* 2003 — Москва аан дойдутааҕы турниира
* 2004—2005 — «РОСНО» Кубога
* 2006 сыллаахтан — Бастакы канаал кубога

# Бастакы канаал кубога (хоккей)
## Ыытыллар миэстэтэ

2006 сыллаахтан турнир Москва куоракка Мегаспорт спорт дыбарыаһыгар ыытыллар. 2013 сыллаахха Сочи куоракка «Большой» муус аренатыгар ыытыллар.

# Бастакы канаал кубога (хоккей)
## Кыайыылаахтар

| Сыл | Кыайыылааҕа | Иккис миэстэ | Үһүс миэстэ |
| 2016 | Швеция Швеция | Арассыыйа Арассыыйа | Финляндия Финляндия |
| 2015 | Чехия Чехия | Швеция Швеция | Финляндия Финляндия |
| 2014 | Арассыыйа Арассыыйа | Финляндия Финляндия | Швеция Швеция |
| 2013 | Чехия Чехия | Финляндия Финляндия | Арассыыйа Арассыыйа |
| 2012 | Арассыыйа Арассыыйа | Швеция Швеция | Финляндия Финляндия |
| 2011 | Швеция Швеция | Чехия Чехия | Арассыыйа Арассыыйа |
| 2010 | Арассыыйа Арассыыйа | Чехия Чехия | Швеция Швеция |
| 2009 | Финляндия Финляндия | Арассыыйа Арассыыйа | Чехия Чехия |
| 2008 | Арассыыйа Арассыыйа | Чехия Чехия | Швеция Швеция |
| 2007 | Арассыыйа Арассыыйа | Чехия Чехия | Швеция Швеция |
| 2006 | Арассыыйа Арассыыйа | Финляндия Финляндия | Швеция Швеция |
# Тимир суол көлөтө

Тимир суол көлөтө диэн тимир суол рельсатынан сылдьар көлөлөр: локомотив, вагон, моторвагон көлө.
# Бетпак-Дала

Бетпак-Дала, (каз.Бетпакдала)Хотугу Аччык истиэп - Караганда, Соҕуруу Казахстан уонна Жамбыл диэн Казахстан уобаластарыгар баар кураанах сир. Сарысу өрүс аллараа өттүн, Чу өрүс, Балхаш күөл икки ардыларынан сытар. Координаттара (46°02'N 70°12'Е). Хотугу өттүгэр 46°30' параллель аттынан Казах мелкосопочнигын кытта кыраныыссалаһар. Иэнэ 75000 кв. км., уһуна, арҕааттан илин 500 килэмиэтир кэриҥэ, хотуттан соҕуруу 170 килэмиэтигэ диэри. Бетпак-Дала - хаптаҕай уонна сытыары долгуннардаах курдук көнө сир, орто үрдүгэ 300-350 м. Саамай үрдүк туочуката - Жамбыл хайа( муора таһымыттан 974 м.үрдүк). Бетпак-Дала илин өттө Казахскай мелкосопочник каледонскай структураларын салгыыта. Кини, аллараа сытар көнө сир, онно намыһах субурҕа хайалар элбэх хотооллору кытта солбуйсаллар. Арҕаа өттүгэр, палеозойскай породалар сытыары, мезозойскай уонна палеогеновай көпсөркөй араҥалар(кумах, кумах быыстаах, туойдаах, галечниктаах) анныларыгар тимирэн сырыынньа хаспахтардаах, хоруулардаах көнө сиргэ кубулуйар. Климата континентальнай, сайына кураан уонна итии, кыһына сымнаҕас, аҕыйах хаардаах(хаарын халыҥа 10-15 см. үрдээбэт) салгын орто сылааһа -12,-14°С, от ыйыгар 24-26°С. 30 м.диэри дириҥник сытар сир аннынааҕы уута дэлэгэй. Сылга 100-150 мм сөҥүү түһэр. Баһыйар үксэ буурай, биитэр, сиэрэйдээх буурай буккуспут өҥнөөх почвалаах кураанах сир. Намтыыр сирдэригэр такырдар уонна солончактар элбэхтэр. Сарысу уонна Чу өрүстэр аттыларынааҕы томтордуу уонна субурҕалыы сытар үрдэл кумахтары саксауллар уонна терескены, сиэрэй полыны, житиягы санатар үүнээйилэр баһылыыллар. Фауна бэрэстэбиитэллэрэ - архар уонна косуля, күөх оттоох налыыларга уонна хайалар тэллэхтэригэр сытар көнө сирдэргэ - сайгак, джейран; курупааскы, улар, дрофа эмиэ бааллар. Бетпак-Дала сирэ Караганда, Жамбыл, Шымкент, Кызылорин уобаластар хаһаайыстыбаларыгар сааскы уонна күһүҥҥү мэччирэҥ сирэ буолаллар. Саас сүөһүнү хоту, сайыҥҥы мэччирэҥҥэ Казахскай мелкосопочникка үүрэллэр, күһүн кыстыкка соҕуруу - Мойынкум кумаҕар уонна Чу өрүс налыытыгар илдьэллэр. Бетпак-Далаҕа, 25000 га иэннээх зоологическай заказник тэриллибитэ. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BA-%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0 https://geosfera.org/aziya/kazaxstan/1573-betpak-dala.html
# Кһумба

Кһумба (ааҥл. Khumba), Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ оҥорон таһаарбыт мультига, технология өттүнэн АХШ уонна Дьоппуон көмө буолбуттара. Мультик 2013 сыллаахха Африка дойдуларыгар тахсар, 2014 сыллаахха Аан Дойдуга барытыгар. 150 омук тылынан тылбаастанан Аан Дойду бары кинотеатрдарыгар толору 2014 сыллаахха тахсан, АХШ мультиктарын рейтининэн тэннэһэр.

# Кһумба
## Сүжет

Зебра туһунан, төрүүрүгэр кэннин полосалара суохтар, ол иһин ийэтэ Кhумба диэн ааттыыр.
# Егоров Семен Афанасьевич

Егоров Семен Афанасьевич — Дьокуускайга, Читааҕа үлэлээбит саха скульптора. Мраморга, граниикка, маска, бетоҥҥа, терракотаҕа үлэлээбитэ.
1931 сыллаахха кулун тутар 24 күнүгэр Хаҥалас Хачыкаатыгар төрөөбүт. 1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбит (учуутала Елена Посядо). Онтон Москубатааҕы Суриков аатынан уус-уран институукка үөрэммит (учууталлара Матвей Манизер уонна Дмитрий Шварц). Устудьуоннуур сылларыгар оҥорбут үлэлэлэрэ рецензияҕа тиксэллэрэ, кини туһунан хаһыаттарга, сурунаалларга суруйаллара. 1962 сыллаахха биллиилээх саха муосчутун Василий Попов мэтириэтин суруйбута 1963 сыллаахха буолбут Бүтүн сойуустааҕы худуоһунньуктар быыстапкаларыгар биһирэбили ылбыта. Дьокуускайга квартирата, мастарыскыайа суох буолан дьиэ кэргэнин кытта Читааҕа көспүтэ. Уобалас элбэх сирдэригэр гражданскай сэрии уонна Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылаахтарыгар аналлаах элбэх скульптураны оҥорбута биллэр. 1972 сыллаахха дойдутугар төннүбүт, ол эрээри ыалдьан толору үлэлиир кыаҕа суох буолар.
1974 сыллаахха атырдьах ыйын 11 өлбүт.
Кыттыбыт быыстапкалара: САССР ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустубатын быыстапката (Москуба, 1957), САССР ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустубатын быыстапката (Москуба, 1963), «Сэбиэскэй Уһук Илин» быыстапкалар (Владивосток, 1967, 1974; Улан-Удэ, 1969), Декоративнай-прикладной ускуустуба быыстапката (Ленинград, 1963), Ураал, Сибиир уонна Уһук Илин худуоһунньуктарын айымньылара (Москуба, 1971–1972), «Сэбиэскэй Россия» (1965, 1970), бүтүн сойуустааҕы быыстапка (Москуба, 1970). Персональнай быыстапкалар.
Үлэлэрэ СӨ Национальнай уус-уран түмэлигэр бааллар (2006 сыллаахха бииргэ төрөөбүтэ Нина Яковлева кини графическай үлэлэрин бэлэхтээбитэ).
# Токусаров Петр Дмитриевич

Токусаров Петр Дмитриевич (төр. 1901, Чаппанда нэһилиэгэ, Саха АССР) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыгар төрөөбүт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Балаҕан ыйыгар Купороснай дэриэбинэ иһин кыргыһыыга бааһырбыт. Бу дэриэбинэ аттыгар Чаппандаттан сылдьар өссө Тартакынов Петр Федотович, Баттахов Петр Акимович уонна Остосов Михаил Кириллович диэн дьон эмиэ бааһырбыттар эбит. Мантан чугас Орловка диэн сир хоту өттүгэр сэриилэспит эмиэ Чаппанда киһитэ Михайлов Николай Тимофеевич кыргыһыы хонуутугар охтубут.
Кыайыы 40 сылыгар (06.04.1985) Петр Токусаров Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.