yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аргунов Иннокентий Корнилович

Аргунов Иннокентий Корнилович, (1911 с. алтынньы 2 күнэ Игидэй с., Таатта оройуона, Саха АССР – 1996 с.), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.

# Аргунов Иннокентий Корнилович
## Олоҕун олуктара

1911 сыллаахха Таатта оройуонугар төрөөбүтэ. Кыра кылаастарга үөрэнэ сырыттаҕына биир бириэмэҕэ суруйааччы Николай Денисович Неустроев кинини үөрэппит түгэннээх эбит. Чөркөөххө, 5 кылааска Суорун Омоллооҥҥо үөрэммит. Иннокентий Корнилович бэйэтэ ахтарынан , 1930 сыллаахха үөрэҕэ суохтары үөрэхтээһиҥҥэ ликбезкэ учууталлаабыт, 7 кылааһы бүтэрбит эдэр киһини 2 ыйдаах учуутал куурсугар ыытан үөрэттэрбиттэр, ол кэннэ Даркылаахха иккис кылааска 30 оҕону үөрэппит.
1937-1938 сс. -учууталлыыр үлэтин салҕыырын быыһыгар, учительскай институту үөрэнэн бүтэрбитэ.
!;ҥө сыл - Иннокентий Корнилович Сунтаар оройуонугар көһөн кэлбитэ, сити кэмтэн ыла пенсияҕа тахсыар диэри, 55 сыл устатыгар үүнэр көлүөнэни үөрэтиигэ-иитиигэ туох баар билиитин, сатабылын ууран үлэлээбит.
1946-1953 сылларга - Сунтаар орто оскуолатын завуһа.
1953 сыл - Сунтаардаа5ы районо сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1954-1957 сс. - Сунтаар бастакы нүөмэрдээх оскуолатын дириэктэринэн ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Бэ кэмҥэ оскуолаҕа сибэкки уонна оҕуруот аһын үүннэрэр учаастак олус үчүгэйдик үлэлээбитэ (учуутал Павлов Н.Е.). Кыраайы үөрэтэр музей үлэтэ саҕаламмыта. Музейга анаан сэдэх, сыаналаах экспонаттар хомуллубуттара, ол иһигэр сайыҥҥы ат толору көмүс сэбиргэлэ. Кини үлэлээн ааспытын туһунан бу оскуолаҕа харалла сытар музейнай матырыйааллар толорутук кэпсииллэр. Сунтаар 1 №-дээх оскуолаҕа үлэлээбит аҕа көлүөнэ педагогтар ортолоругар Аргунов И.К. уһулуччу уонна ураты миэстэни сокуоннайдык ылар
1958 с. - госинтернакка иитээччи.
1966-1987 сс - Сунтаардааҕы санаторно-лесной оскуолаҕа иитээччи.

# Аргунов Иннокентий Корнилович
## Наҕараадалара, ытык ааттара

- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
- «Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл
- Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо

# Аргунов Иннокентий Корнилович
## Кини туһунан

- Аргунова С., Кини олоҕо - Саха сиригэр үөрэҕирии сайдыытын кэрэһитэ. 100 сыллаах үбүлүөйүгэр. [СӨ үтүөлээх учуутала Аргунов Иннокентий Корнилович туһунан] - : , //Кыым. . - 2011. - Алтынньы 6 күнэ-С. 14;
- Бэлиэ Бичик, Саха саарыннарыттан кынаттанан. [өр сылларга үөрэх эйгэтигэр үлэлээбит Иннокентий Корнилович Аргунов туһунан, Сунтаар улууһа] - : , //Саха сирэ. . - 2020. - Тохсунньу 16 күнэ (N 2)-С. 42;
# Чулым (өрүс)

Чулым - Сибиир өрүһэ, Обь өрүс уҥа салаата. Уһуна 1799 км, бассейна иэнэ 134 тыс. км². Сыллааҕы стога: 785 м³/c, 24,8 км³/год.
Үрүҥ Июс уонна Хара Июс өрүстэр холбоспуттарыттан үөскүүр, Красноярскай кыраай уонна Томскай уобалас сирдэринэн ааһар.
Өрүс үрдүгэр Назарово, Ачинск, Асино куораттар тураллар.
Орто уонна алын өттүгэр чулым омуктар — аҕыйах ахсааннаах түүр омуктара — олороллор.

# Чулым (өрүс)
## Литература

* Евсеева Н. С. География Томской области. (Природные условия и ресурсы). — Томск, 2001, 223 с. ISBN 5-7511-1930-X
# Семенова Валентина Григорьевна

Семенова Валентина Григорьевна — саха литэрэтиирэтин устуоруйатын, Алампа айар үлэтин, саха дырааматын уонна тыйаатырын чинчийэр учуонай.
1963 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүтэ. 1980 с. Чернышевскай орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1980-1982 сс. Степан Аржаков аатынан сопхуоска үлэлээбитэ. 1982-87 сс. СГУ саха салаатыгар үөрэммитэ. Үөһээ Бүлүү уонна Бүлүү оскуолаларыгар учууталлаабыта. 1993 сыллаахтан СГУ-га (кэлин ХИФУ) үлэлиир. 1999 с. «Анемподист Софронов бэйиэсийэтин эйгэтэ» хандбыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбитэ. Университекка саха литэрэтиирэтин устуоруйатын уонна түөрүйэтин куурустарын ааҕар. 2009 сылтан саха литэрэтиирэтин хаапыдыратын сэбиэдиссэйинэн талыллыбыта. 2019 сыллаахха "А.И. Софронов-Алампаны саха литэрэтиирэтэ үөскүүрүн уонна атаҕар туруутун өттүттэн көрүү" диэн тиэмэҕэ дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
Наҕараадалара:
СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ (2011), СӨ култууратын туйгуна. СӨ вице-бэрэсидьиэнин, СӨ наукатын уонна идэлээх үөрэхтээһинин министиэристибэтин, Дьокуускай куорат дьаһалтатын бочуоттаах кырааматаларынан наҕараадаламмыта.
# Хотугу Хапхаас норуоттара

Хотугу Хапхааска 18 мөлүйүөн кэриҥэ киһи олорор. Ити Арассыыйа нэһилиэнньэтин 12% ылар. Краснодарскай кыраайга уонна Ростов уобалаһыгар нэһилиэнньэ 3/5 олорор. 50-ҥа тиийэ араас омук олохсуйан олорор. Предкавказье хочотугар сүрүннээн нууччалар олороллор. Бастаан хаһаахтар көһөн кэлэн Доҥҥа, Тереккэ, ону тэҥэ Кубааҥҥа олохсуйбуттара. Хаһаахтар төрүт дьарыктарынан булт, балыктааһын, тойон ыҥырыаны иитии буолара. Кэлин сүөһү иитиитэ, сир оҥоруута баар буолбута. Кубаан, Терек хаһаахтарын удьуордара билигин да Предкавказье нэһилиэнньэтин балачча өттүн ылаллар. Хайаҕа нэһилиэнньэ үгүс өттө - хапхаас тыллаах норуоттар олохсуйан олороллор. Арҕаа өттүгэр - абхаас-адыг бөлөҕөр киирсэр норуоттар - адыгтар, черкестэр, кабардинецтар, ону тэҥэ абазиннар, илин өттүгэр - нахскай-дагестанскай бөлөх норуоттара бааллар. Нахскай хос бөлөххө чеченнэр, ингуштар; дагестанскай бөлөххө авардар, даргиннар, лезгиннэр, лактар о.д.а. кыра ахсааннаах норуоттар киирэллэр. Адыгейскай норуоттартан соҕуруу диэки Хапхаас хайатын эниэтигэр манна хойутуу көһөн кэлбит түүрк тыллаах омуктары кытта булкуспут норуоттар олороллор. Кинилэргэ карачаевецтар, балкардар уонна ногаецтар (Куматтан соҕуруу диэки кураайы истиэпкэ олороллор) киирсэллэр. Хотугу Хапхаас хайалаах оройуоннарын киин оттүгэр иранскай бөлөххө киирсэр норуот - осетиннар бааллар. Осетиннар сорохторо Хапхаас сис хайатын кэтэҕэр Грузияҕа киирэр Соҕуруу Осетия автономнай уобалаһыгар олороллор. Хотугу Хапхаастааҕы хайа норуоттара европеоиднай араас хапхаастыы тиибигэр киирсэллэр. Ити норуоттарга барыларыгар мусульманскай итэҕэл баһыйар, арай осетиннар православнай итэҕэллээхтэр.

# Хотугу Хапхаас норуоттара
## Олохторо-дьаһахтара

Ааспыт кэмҥэ олохтоох дьон дьарыга үкугэр айылга усулуобуйатыттан тутулуктаах буолара. Хайа иннинээҕи оройуоҥҥа, намыһах хапталга олорбут норуоттар (холбур, адыгтар) сир оноһуутунан дьарыктаналлара - сэлиэһинэй, кукуруза ыһаллара, саад үүннэрэллэрэ. Хайалаах оройуон олохтоохторо хорутуллар сирдэрэ тиийбэт этэ, хайа эниэтигэр кыракый бааһына оҥостоллоро, сороҕор онно буору атын сиртэн аҕвлвн куталлара. Күүстээх ардахтан үүнээйи өлүөн, бааһына буора бүтүннүү суураллан хаалыан сөптөөҕө. Хайа үгүс олохтооҕун сүрүн дьарыга сүөһү иитиитэ буолара. Сүрүннээн барааны, козаны иитэллэрэ, олор хайаҕа мэччийэн аһыыллара. Тыа сирин сэлиэнньэтэ - аул - дэхси сирдээх учаастакка ордук хойуу. Онно улахан симии буор эбэтэр саман (соломолоох туойтан оҥоһуллубут сиикэй кирпииччэ) дьиэлэр бааллар. Хайа олохтоохторун дьиэлэрин үксэ - сакля - таас истиэнэлээх, хаптаҕай сарайдаах тутуу буолар. Сороҕор итинник сарайы кыра олбуор курдук туһаналлара. Хапхаас норуоттара былыр-былыргыттан маһы, тааһы кыһан, тимири эллээн оҥорор, тириини таҥастыыр, көбүөр өрөр, оһуордуур дьарыктаахтар.
# Орто Наахара

Орто Наахара нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Орто Наахара.
Улуус кииниттэн 67 км. арҕаа диэкки Ньүүйэ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 633 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Орто Наахара - 330, Чамча - 303 киһи.

# Орто Наахара
### Устуоруйата

Нэһилиэк урукку аата Мейик-Татакаан. Сирэ билиҥҥитинээҕэр улахан этэ, Ньүүйэ өрүс тардыытын барытын ылара.

# Орто Наахара
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1958 сыл сэтинньи 3 күнүгэр төрөөбүтэ Васильева Маргарита Владимировна, Опера уонна балет театрын солбуйааччы дириэктэрэ.
олохтоох дьон санаатын утаран Өрөспүүбүлүкэ баһылыга Ил Түмэн уурааҕар вето баттаан турар. == Ылыллыбыт сирэ Билигин Чайандаҕа гаһы неби булбуттарынан сибээстээн Нэһилиэк сирин куччатар туһунан ==Онон билигин Орто Наахара сирин быһаарарга саҥа граница (межевание
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Craigslist

Craigslist (Крейг каталога), АХШ уонна Арҕааҥҥы дойдуларга киэнник биллэр биллэрии сайта буолар. Аан Дойдуга биир саамай посещаемай сайт буолар.

# Craigslist
## Официал сирэйэ

* www.craigslist.org
# Владо Горески

Владо Горески (Владо Ѓорески, Битола, Югославия,1958), Югослав рәссам. Эстуду на Академия де Белас Артес һәм Любляна, Словения һәм Факультада Гистория да Арте һәм Скопье, Македония Республиката.. Директор - Халыкара график манифест - Битола. Ул 100 дән артык төркем сәнгать күргәзмәләрендә катнашкан һәм дөньяның күп илләрендә һәм сәнгать үзәкләрендә егерме шәхси күргәзмә авторы.,... Ул сәнгать казанышлары өчен егермедән артык премия яулады.

# Владо Горески
## Галерея

* Билэ:„Левијатан“, литографија, 2017.jpg

# Владо Горески
## Әдәбият

* Vlado Goreski, Nocturne, variationer, Galerie Van Gis, 2018.
* Vlado Goreski, -Shamans, 2019
# Ньиэрпэлэр уустара

Ньиэрпэлэр уустара (лат. Pusa, нууч. Род Нерпы) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Ньиэрпэ.

# Ньиэрпэлэр уустара
## Өссө маны көр

* Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара,
* Муора куобахтарын ууһа,
* Саадьаҕай түлүөннэр уустара,
* Эбир түлүөннэр уустара,
* Эриэн түлүөннэр уустара,
* Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.
# Нууччалар

Нууччалар (нууч. русские) диэн илин славян омуга, сүрүннээн Арассыыйаҕа уонна кини аттынааҕы дойдуларга олороллор. 2002 с. сурутуутунан нууччалар Арассыыйа олохтоохторуттан 80 % буолаллар. Европа ордук элбэх ахсааннаах омуга буолар. Атын дойдуларга, ол курдук Украинаҕа, Казахстаҥҥа, АХШга уонна Белоруссияҕа эмиэ улахан диаспоралаахтар. Аан дойду үрдүнэн 133 мөл. киһи нуучча буолар. Сүнньүнэн православияны итэҕэйллэр, ол гынан баран элбэх киһи ханнык даҕаны итэҕэли билиммэт. Тыллара - нуучча тыла.

# Нууччалар
## Ахсааннара

Нууччалар бары ахсааннара билигин 133 мөл киһи буолар (сорох дьон — 127 мөл киһиттэн 150 мөл киһиэхэ дылы ааҕаллар), ол иһигэр Россияҕа — 111 мөл (2010 сыл) ол эбэтэр дойду олохтоохторуттан 77,8 % (2002сыллаахха — 116 мөл. ол эбэтэр дойду 79,8 % этэ).
Арассыыйа Федерациятын улахан аҥарын ылаллар уонна урукку ССРС республикаларыгар бөдөҥ группа буолаллар.

# Нууччалар
## Нууччалар Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр нууччалар ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 30 200 | 147 419 | 215 328 | 314 308 | 429 588 | 550 263 | 390 671 |
# Мауритиус

Мауритиус (ааҥл. Mauritius) диэн Индия океаныгар баар арыы дойду. Мадагаскартан 900 км илин. Республикаҕа Мауритиус арыыттан ураты киирэллэр Каргадос Карахос, Родригес уонна Агалега диэн арыылар. Мауритиус арыы додо диэн көппөт көтөрдөр олорор сирдэрэ этэ.
# XXI үйэ

3 -c тыһыынча сыл :
XIX үйэ — XX үйэ — XXI үйэ — XXII үйэ — XXIII үйэ :
Хронология таабыла :
XXI (21-с) үйэ диэн Григориан халандаарынан билиҥҥи үйэ. 2001 сыл тохсунньу 1 күнүгэр саҕаламмыта, 2100 ахсынньы 31 күнүгэр бутэр.

# XXI үйэ
## Буолбут түбэлтэлэрэ

* 11 сентября 2001 — крупнейший террористический акт в США. Уничтожен Всемирный Торговый Центр, погибло около трёх тысяч человек.
* 2002 — Восточный Тимор получил независимость от Индонезии
* 20 марта 2003 — начало войны в Ираке
* 2003 — начал работу Международный криминальный суд
* 2003—2005 — серия бескровных революций, названных «цветными», привела к смене власти в Грузии, Украине, Киргизии и Ливане
* 2004 — расширение Европейского Союза, включение десяти новых стран
* 2006 — Черногория получила независимость на референдуме и стала 192-м членом ООН
* 2006 — Плутон лишён статуса планеты.

# XXI үйэ
## Буолуохтаах түбэлтэлэр
### 2010-с

Көр. 2010-с сыллар.
В 2010 году 9 апреля — население Земли может достичь 7 миллиардов человек.
В 2011 году закончатся свободные IPv4 адреса
В 2012 году 21 декабря — последний день в календаре майя и ацтеков.
В 2018 году Ереван отмечает 2800 летний юбилей.
2019–2020 – COVID-19 пандемията.

# XXI үйэ
## Буолуохтаах түбэлтэлэр
### 2020-с

Көр. 2020-с сыллар.
В январе 2021 года будет испытан первый московский газированный автомобиль.
В 2024 году исполняется 2800 лет первым олимпийским играм в Греции.
В 2025 году Интернет перейдет на протокол IPv6.
В 2029 году в пятницу, 13 апреля астероид Апофис 99942 пройдет на расстоянии 30000 километров от Земли.

# XXI үйэ
## Буолуохтаах түбэлтэлэр
### 2030-с

Көр. 2030-с сыллар.
В 3 часа 14 минут 18 секунд 19 января 2038 года все компьютеры, отсчитывающие время в стандарте POSIX, начнут показывать его с отрицательным значением

# XXI үйэ
## Буолуохтаах түбэлтэлэр
### 2040-с

Согласно легенде 21 апреля 2047 года исполняется 2800 лет со дня основания Рима

# XXI үйэ
## Буолуохтаах түбэлтэлэр
### 2045-с

Россия и весь мир будет отмечать 100 летие окончание войны

# XXI үйэ
## Буолуохтаах түбэлтэлэр
### 2050-с

В 2050 году население Земли может достичь численности в 9 миллиардов человек.

# XXI үйэ
## Буолуохтаах түбэлтэлэр
### 2060-с
#### 2061 сыл

* 28 июля — возвращение кометы Галлея

# XXI үйэ
## Буолуохтаах түбэлтэлэр
### 2070-с
#### 2079 сыл

* 1 мая — полное солнечное затмение
* 24 октября — кольцеобразное солнечное затмение

# XXI үйэ
## Буолуохтаах түбэлтэлэр
### 2090-с
#### 2100 сыл

* 13 марта 2100 года разница между юлианским календарём («по старому стилю») и григорианским календарём («по новому стилю») станет равна 14 дням
# Карпов Вячеслав Павлович

Карпов Вячеслав Павлович — саха биллииллээх тустууга, успуорт үлэтин тэрийээччи, Дмитрий Коркин аатынан Государственнай бириэмиэйэ лауреата, Чурапчы улууһун ытык киһитэ.
1947 сыллаахха муус устар 6 күнүгэр Чурапчы Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүт. Чурапчы сэттэ кылаастаах оскуола-интэринээтин 1961 сыллаахха, Чурапчы орто оскуолатын 1965 сыллаахха бүтэрбит. Хабаровскайга физкультура институтугар үөрэммит. Уон саастааҕыттан тириэньэр Дмитрий Коркиҥҥа тустуунан дьарыктаммыт.
1964 с. Саха АССР ыччакка первенствотыгар иккис буолбут. Ол сыл Улан-Удэҕэ буолбут Уһук Илин уонна Сибиир чөмпүйэнээтигэр уолаттарга иккис буолбут. Онтон Оренбурга буолбут РСФСР чөмпүйэнээтигэр уолаттарга иккис буолбут.
1965 с. Чурапчыга ыытыллыбыт күрэхтэһиигэ 52 киилэҕэ Саха АССР уолаттарга чөмпүйүөнэ буолбут. Онтон Дьокуускайга улахаттарга эмиэ 52 киилэҕэ Саха АССР чөмпүйүөнэ буолбут.
Ярославль куоракка ыытыллыбыт РСФСР сүүмэрдиир күрэхтэһиитигэр улахаттарга иккис миэстэ буолбут (52 кг), бастыҥ техника иһин бириис туппут. Черкесскэйгэ ЦС «Урожай» чөмпүйүөнэ буолбут (уолаттар, 55).
Онтон Махачкала куоракка ыытыллыбыт чөмпүйэнээккэ уолаттарга 52 киилэҕэ ССРС чөмпүйүөнүн аатын ылбыт.
ЦС «Урожай» чөмпүйүөнэ (улахаттар, 57), Нальчик.
Дьокуускай чөмпүйүөнэ (улахаттар, 57).
1966 с. аан дойду турнирыгар 3 миэстэ (Тбилиси, 52).
Чемпион ВЦСПС (57), Таллин, приз за лучшую технику.
Серебряный призер чемпионата ЯАССР, Якутск (57).
Чемпион зоны Дальнего Востока и Сибири, Чита (57).
Чемпион зоны Дальнего Востока и Сибири (молодежь, 57), Хабаровск.
2021 сыллаахха атырдьах ыйын 30 күнүгэр Дьокуускайга 74 сааһыгар ыалдьан өлбүт.
# NortonLifeLock

NortonLifeLock (урукку аата Symantec) — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр кибер харыстабыл эйгэҕэ үлэлиир тэрилтэ. Салалтата — Купертино.
# Лукойл

«Лукойл», Арассыыйа иикис улахан ниэп тэрилтэтэ (Роснефть кэнниттэн). Хампаанньа аата ниэби хостуур куораттарын аатыттан тахсыбыт (Лангепас, Урай, Когалым) уонна ойл - ааҥылыйа тылыттан ниэп диэн.
«Эксперт» сурунаал ааҕыытынан 2020 сыллахха Арассыыйа ниэп хостууруттан иккис этэ. 2007 сыллахха Арассыыйа ордук элбэх кэриҥ ниэпи хостуур этэ, Роснефть ЮКОС хампаанньатын атыыласпытын кэннэ бастаабыта.
Төбө офиһа Москва куоракка быыр.
# Чандала

Чандала — сири хаһан баран, ол үрдүнэн туруоруллубут түннүгэ суох, үөһэннэн үөлэстээх ураһа.
# Евразия

Евразия - сир саарын улуукан материга. Иэнэ - 54,759 мөл км². Ити Африканы уонна Хотугу Американы холбуу ылбыкка тэҥнэһэр, кураанах сир бүтүннүүтүн 1/3 ылар. Аан дойду нэһилиэнньэтин 70% тахса киһи олорор, нэһилиэнньэтин ахсаана 5 млрд тахса.
Евразияҕа сир саарын саамай үрдүк хайата Джомолунгма (Эверест), саамай улахан күөл Каспийскай муора, саамай дириҥ күөл - Байкаал, саамай улахан иэннээх Тибет хайата, саамай улахан Аравия тумул арыыта, саамай улахан географическай уобалас - Сибиир, кураанах сир саамай намыһах туочуката - Өлбүт муора намтала. Евразияҕа сир саарын саамай тымныы полюһа - Өймөкөөн бааллар.

# Евразия
## Географическай балаһыанньата

Евразияны свет икки чааһа - Европа уонна Азия үөскэтэр. Итилэр кыраныыссаларын барыллаан Ураал хайатын илин тэллэҕин кыйа, Эмба өрүһүнэн, Каспийскай муора хоту биэрэгинэн уонна Кума-Манычскай хаспаҕынан ыытар үгэстээхтэр. Муоратааҕы кыраныыссалара Азовскай, Хара муоранан, ону тэҥэ Средиземнэй муораны холбуур силбэһиинэн ааһар.
Атлантическай акыйаан, Скандинавскай тумул арыыны туспа арааран, кураанах сиргэ ыраахха диэри үтэн киирэр. Материк соҕуруу өттүгэр Аравия уонна Индостан тумул арыыта ойуччу улаханнар. Итилэри Индийскэй акыйаан тулалыыр. Евразия соҕуруу биэрэгин ыксатыгар арыы аҕыйах, саамай бөдөҥнөрө - Шри-Ланка.
Чуумпу акыйаантан тумул арыылар (Хамчаакы) уонна арыы субурҕалара кытыы муоралары араараллар. Евразияны хотуттан тулалыыр Хотугу Муустаах акыйаан кураанах сиргэ кыратык үтэн кииртэлиир. Арассыыйа сиригэр-уотугар киирэр ордук бөдөҥ тумул арыылар - Кольскай, Таймыыр, Чукотскай. Биэрэктэн тэйиччи соҕус Саҥа Сир, Саҥа Сибиир уо.д.а. арыылар бааллар.
Евразия - сир саарын түөрт акыйаана тулалыыр соҕотох материга.
# Ага (киинэ)

Ага (болг. Ága) — Германия, Франция, Болгария кыттыылаах устуллубут сахалыы киинэ.
Режиссер Милко Лазаров (Болгария). Продюсердар (сопродюсердар): Веселка Кирякова, Эйке Горечка, Кристоф Кукула, Гийом де Сей, Любовь Борисова (II), Сардана Саввина
Саха сиригэр 2017 сыллаахха устубуттара. Биэс артыыс оонньуур, бары сахалар: Михаил Апросимов, Сергей Егоров, Феодосия Иванова («Костер на ветру» киинэҕэ дебюттаабыт артыыс) уонна Галина Тихонова.
Киинэ саха тылынан саҥарар. Премьерата 2018 сыл олунньу 23 күнүгэр Берлиҥҥэ (Германия) уонна 2018 сыл сэтинньи 21 Каирга (Египет) бэстибээллэргэ буолбут. Берлиннээҕи киинэ бэстибээлигэр киинэ уһулааччылар, ол иһигэр сүрүн оруолу толорооччу Михаил Апросимов кыһыл дорожканан хаампыппыттар. Бүгүҥҥү күҥҥэ араас аан дойду киинэ бэстибээллэригэр 10 бирииһи ылла.
Саха сиригэр, Арассыйаҕа көстө илик. Арассыыйа атыыластаҕына көстүөхтээх. Францияҕа, Германияҕа, Болгарияҕа прокаакка көстө турар. Ону таһынан Канаада, Япония, Финдляндия уонна АХШ Аляска штаата көрдөрөөрү дуогабар түһэрсибиттэр. көдөрүүгэ.

# Ага (киинэ)
## Сүдьүөтэ

Хоту олорор ыал туһунан. Булчут Нанук уонна кини ойоҕо Седна туундараҕа олороллор. Седна өлөр охтуутугар сытар уонна барбыта ырааппыт кыыһын тиһэҕин көрүөн баҕарар. Кыыстара Аага дьонун быраҕан алмааһы хостуур сиргэ үлэлии барбыта быданнаабыт. Нанук буоллаҕына кыыһыгар өһүрбүтэ ааспакка кини туһунан биир да тылы быктарбат.

# Ага (киинэ)
## Оруолларга

* Михаил Апросимов – Нанук
* Феодосия Иванова – Седна
* Сергей Егоров – Чена
* Галина Тихонова – Аага
* Афанасий Клаев – суоппар

# Ага (киинэ)
## Бириистэрэ

* 2018 - Гран-при, Fajr International Film Festival (Ираан, Тегеран) (2018).
* 2018 - Гран-при, Best Film Award (Сараево).
* 2018 - Гран-при, романтикалаах киинэлэр бэстибээллэрэ. Кабур, Франция.
* 2018 - «Көмүс суор» (Золотой ворон) Аан дойдутааҕы арктика бэстибээлин бирииһэ, Анаадыр, Чукотка.
* 2019 - "Уһулуччу оператор", «Восток — Запад. Золотая арка» киинэ бириэмийэтэ.
* 2019 - Уһулуччу киинэ, "Көмүс лиипа" (болг. Златната липа, ааҥл. The Golden Linden) аан дойдутааҕы киинэ бэстибээлэ (Стара Загора, Болгария)
* 2019 - Михаил Апросимов - уһулуччу оруол, The Golden Linden аан дойдутааҕы киинэ бэстибээлэ

# Ага (киинэ)
## Киинэ туһунан этиилэр

Михаил Апросимов:
   Бэйэбитигэр көстүбэтэ хомолтолоох. Үлэм иһин ботуччу төлөөбүттэрэ, киһи мыыммат. "Под ключ" даача туттубутум.
# Үйэ

Үйэ (сүүс сыл) диэн кэм кээмэйэ, 100 сылга тэҥнэһэр.
Григориан халандаарыгар 0 үйэ диэн суох. Бастакы үйэттэн саҕаланар, кини иннинээҕи үйэ — биһиги эрабыт иннинээҕи I үйэ диэн ааттанар.
# Сивцев Иван Степанович

Сивцев Иван Степанович— СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Бочуот Знага» уордьан, «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан» мэтээл кавалера, «Гражданскай килбиэн» знагынан, СР Президенин Грамотатынан на5араадаламмыта, Государственнай социальнай страховкалааһыҥҥа кылаатын иһин РФ Социальнай страховкалааһыҥҥа Фондатын анал знагынан уонна РФ Фондатын бэрэссэдээтэлин бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта, Чурапчы улууһун ытык олохтооҕо.
1944 с ахсынньы 28 күнүгэр Чурапчы оройуонун Бэрэ Сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ
1965-68 сс Советскай Армияҕа сулууспалаабыта
1968-70 сс Якутскай совхоз комсомольскай тэрилтэтин босхоломмут сэкиритээрэ.
1970-71 сс Якутскай сопхуос 2-с Сыырдаах отделениятын управляющайа
1971-72 сс Якутскай сопхуос рабочкомун бэрэссэдээтэлэ
1972-74 сс Якутскай сопхуос 2-с Сыырдаах отделениятын управляющайа
1974-79 сс Якутскай сопхуос парткомун сэкиритээрэ.
1979-82 сс ССКП Якутскайдааҕы горкомун тэрийэр отделын сэбиэдиссэйин солбуйааччы.
1985-86 сс Маҥан сопхуос дириэктэрэ.
1986-91 сс Саха АССР Госагропромун бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, бастакы солбуйааччы.
1991-92 сс Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы.
1992-96 сс Чурапчы улууһун дьаһалтатын баһылыга.
1996-98 сс СР тыатын хаһаайыстыбатын уонна аһын-үөлүн министрэ.
1998-99 сс СР сыанаҕа уонна монополияны утары политикатыгар комитетын бэрэссэдээтэлэ.
1999—2001 сс СР Президенин, онтон СР Президенин уонна Правительствотын Дьаһалтатын салайааччы.
2001—2014 сс РФ социальанй страхованияҕа фондатын Саха Республикатыгар салаатын управляющайа.
2014 сылтан РФ социальнай страхованияҕа фондатын Саха Республикатыгар салаатын управляющайын сүбэһитэ.
Саха АССР ХII-с ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин депутата.
# NISSAN

NISSAN (NISSAN Corp), Дьоппуон дойдутун биир улахан тэрилтэтэ, 20-н тахса араас промышленнай уонна научнай табаардары оҥорон таһаарар тэрилтэ, олор ортолоругар араас гражданскай көтөр ааллары уонна массыыналары. Nissan массыыналара 180 дойдуга атыыланаллар, 500-н тахса массыына көрүҥүн оҥорор.
Улахан салалтата — Токио, улахан хомуйар оҥорон таһаарар заводтара Кытайга, Кореяҕа, Америкаҕа, Россияҕа бааллар.
Nissan бэйэтин аннынан араас салаалардаах, ол курдук икки улахан салаалара: ru:Datsun уонна ru:Infiniti.
# 1770

1770 сыл.

# 1770
## Туох буолбута

* Муус устар 20 — Грузия ыраахтааҕыта Ираклий II төһө да союзнига нуучча генерала граф Тотлебен туораан биэрбитин үрдүнэн, Аспиндзе аттыгар туурак сабырыйар сэбилэниилээх күүстэригэр саба түспүт, уонна кыайыыны ситиспит.
* Муус устар 29 — Англия хапытаана Джеймс Кук аан бастаан Австралияҕа тиксибит.
* От ыйын 1 — Лексель кометата Сиргэ чугаһаан, Ыйдааҕар 6 эрэ төгүл ыраахха кэлбит (2,180,000 км). Комета комата (иитэ, саҕата) халлааҥҥа Ыйдааҕар 4 төгүл улахан буолан көстүбүт.
* От ыйын 5 — Чэшмиэ кыргыһыыта: Эгиэй байҕалын Чэшмиэ хомотугар (аныгы Туурсуйа уһук арҕаа өттө, Хара Бурун тумул эргин) Арассыыйа уонна Осмаан импиэрийэлэрин ыккардыгар байҕал кыргыһыыта саҕаламмыт.
* Атырдьах ыйын 1 — Кагул кыргыһыытыгар П. А. Румянцев салалталаах нуучча аармыйата Халиль-паша баһылыктаах туурактар аармыйаларын кыайбыт.

# 1770
## Төрөөбүттэр

* Ахсынньы 16 — Людвиг ван Бетховен — улуу ньиэмэс композитора, дирижер, пианист.
# Unix

Unix (UNIX) диэн көмпүүтэр операциялыыр системата. 1969 c. AT&T Bell Labs үлэhиттэрэ Кен Томпсон, Дэннис Ритчи, Дуглас Макллрой уонна Дьо Оссанна оҥорбуттара. Бүгүн Unix системалар AT&T, эргинэр уонна эргиммэт тэрилтэлэр оҥорон таhаарбыт араас салаалара бааллар.
2007 с. эргиэн мааркатын тутааччыта The Open Group диэн индустрия консорциума. Эргиэн мааркатынан кыайан туттубат оҥорооччулар системалара Unix-курдуктар дэнэллэр.
# 1662

1662 сыл.

# 1662
## Туох буолбута

* Олунньу 1 — Кытай пираата Чжэн Чэнгун Тайваҥҥа баар Нидерланды кириэппэһин Зеландияны тоҕус ыйдаах төгүрүктээһин кэнниттэн ылбыт. Инньэ гынан кытайдар Тайваны бэйэлэригэр төннөрбүттэр.
* Атырдьах ыйын 4 — Москубаҕа урукку ааҕыынан от ыйын 25 күнүгэр "Алтан өрө туруута" (Медный бунт) буолбут. Польшаны кытта 1654—1667 сс. сэрии кэмигэр Москуба судаарыстыбатын экэниэмикэтэ мөлтөөн кыһыл уонна үрүҥ көмүс тиийбэккэ манньыаты алтантан кутар буолбуттар. Элбэх сымыйа манньыат баар буолбут. Онтон сылтаан табаар сыаната аһара үрдээбит. Маны тулуйбакка куорат дьадаҥылара өрө турбуттар. Ыраахтааҕы олорор сирин төгүрүйбүттэр, буруйдаахтары өрө турааччыларга биэрэрин модьуйбуттар. Стрелецтэр кэлэн саата-саадаҕа суох дьону кыргыбыттар, сорохторун ол күн ыйаан, сорохторун өрүскэ тимирдэн өлөрбүттэр (тыһыынчаҕа тиийэр киһи өлбүт бадахтаах). Элбэх киһини кэлин силиэстийэлээн баран илиилэрин-атахтарын, тарбахтарын бысталаан Казааҥҥа, Астрахаҥҥа, Сибииргэ иҥин төннүбэттии ыыталаабыттар.