yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# По Эдгар

По Э́дгар А́ллан (ааҥл. Edgar Allan Poe; 1809 сыл тохсунньу 19 күнэ — 1849 сыл алтынньы 7 күнэ) — Эмиэрикэ суруйааччыта, поэта, литературнай критигэ уонна редактора. Саамай биллибит айымньылара — кутталлаах кэпсээннэр. Литератураҕа детектив-фанастика хайысхатын киллэрбит киhинэн буолар. Научнай фантастика, «Хоррор» хайысха төрүттээчилэртэн биирдэстэрэ.
# Ключевскай Василий Осипович

Ключе́вскай Василий Осипович (аныгыннан 16 (28) тохсунньу 1841 с., село Воскресеновка Пенза губернията — аныгыннан 12 (25) ыам ыйа 1911 с., Москуба) — нуучча историга, академик (1900), Петербургтааҕы наукалар Академияларын бочуоттаах академига (1908).
Үлэтигэр объективнай буола сатаабыт киһи. Масоннар Арассыыйаҕа туһаны аҕалбыттарын өйдөөн, кэлин масон буолбут киһи. Александр III саҕана улуу кинээс Георгий Александровичка история куурсун аахпыта. Ол саҕана Арассыыйаҕа буола турар бэлиитиичэскэй процестар туохха тиэрдиэхтэрин сөбүн чуолкай көрөрө.
# Анафора

Анафора диэн истиил бөгүүрэтэ уонна хоһоон суолтатын ордук бэлиэтиир ньыма.
Холобур, сырдык харахтаах, сырдык санаалаах, сырдык куоластаах, кэрэ-нарын саха кыыһа. (Айыы Кыһатын 7в кылааһын үөрэнээччилэрин үлэтиттэн) хара харахтаах, хара баттахтаах, хара таҥастаах уол оонньуур уонна аһыыр.
# Абыраам итэҕэллэрэ

Абыраам итэҕэллэрэ диэн Абыраам дьэбэриэй аҕа баһылыгын Таҥаратын билинэр итэҕэллэр, ол эбэтэр иудаизм, христианизм, ислам. Бу итэҕэллэр ытык суруйуулара (Тора, Биибилийэ, Коран) маны бигэргэтэллэр. Ыһыраайыл уон икки бииһэ Абыраамтан кини уолун Ысхаак уонна сиэнин Дьаакып нөҥүө төрүттээхтэр. Бу биистэр Ханаан сиригэр кэлэннэр дьэбэриэй омук үөскээбитэ.
# Барбра Стрейзанд

Барбра Джоан Стрейзанд (ааҥл. Barbra Joan Streisand) 1942 сыл төрүттээх Америка ырыаһыта, актрисата, киинэ оҥороччута, уонна киинэ режиссера. Иккитэ Оскар нахыраадатын ылбыта.
# Победа хайа

Кыайыы чыпчаала (нуучч. пик Победы). Саха сиригэр ордук үрдук хайа чыпчаала - 3004 м.
Улахан Чиистай сискэ баар. Икки улахан тарыҥнаах Обручев уонна Сумгин.

# Победа хайа
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Мыҥ

Мыҥ (тыһыынча) — дьиҥ ахсаан 1000, уон сүүс, 10³.

# Мыҥ
## Араас эйгэлэргэ

* 1000 сыл
* Тыһыынча солкуобай — РСФСР, ССРС, Россия, Белоруссия, Таджикистан харчыта
* Тыһыынча тенге — Казахстан харчыта
* Тыһыынча (оонньуу) — хаарты оонньуута
* Тыһыынча солкуобай, ССРС 1923
* Тыһыынча солкуобай, ССРС 1991

# Мыҥ
## Саха фольклоругар
#### Таабырыннар

* Биир маныыһыт тыһыынчанан ынаҕы маныыр үһү (ый уонна сулустар)
# Ыллык (үөрэтэр-чинчийэр лааҕыр)

«Ыллык» — үөрэтэр-чинчийэр лааҕыр.
Хоро орто оскуолатыгар «Ыллык» кыраайы үөрэтэр-чинчийэр лааҕыр 2007 сылтан тэриллэн үлэлиир. Начальнигынан Бестинова Мария Васильевна, история учуутала, иитээччилэринэн Бабаранова Евдокия Николаевна, Хобусаров Софрон Романович үлэлииллэр. Лааҕыр сүрүн сыалынан үөрэнээччилэри төрөөбүт дойдуларын ааспыт кэмин кытта билиһиннэрии. Ол курдук лааҕыр оҕолоро нэһилиэк эргин сытар алаастары кэрийэн ааттарын-суолларын, бу алаастарга кимнээх олоро сылдьыбыттарын, нэһилиэк историятын үөрэтэн билиилэрин хаҥаталлар.
"Улуу хоролор суолларынан" диэн Саха сирин улуустарыгар тарҕанан олохсуйбут Хоро оҕонньор удьуордарын кытта билсэр сыалтан бырайыак оҥорон Республика араас улуустарыгар баар Хоро нэһилиэктэригэр экспедиция тэринэн айаннаабыттара. Ол курдук:
* 2009 с. Уус-Алдан хоролоругар айан.
* 2009 с. Сунтаар улууһун хоролоругар айан.
* 2010 с. Өлүөхүмэ хоролоругар айан.
# Байкалов Карл Карлович

Ка́рл Ка́рлович Байка́лов (дьиҥнээх араспаанньата Некундэ) (1886 — 1950) — сэбиэттэр сэрии тойонноро. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
1886 сыллаахха Латвияҕа революционердар ыалларыгар төрөөбүтэ. 1906 сыллаахха өрөбөлүүссүйэ хамсааһыныгар кыттыбыта, ол түмүгэр Байкаал аттыгар көскө ыытыллыбыта. Гражданскай сэрии саҕаланыаҕыттан биэс быраатын кытта этэрээт тэрийбитэ. Ол кэнниттэн этэрээт элбээн барбыта, кыһыллар 5-с аармыйаларыгар холбоспута. 1921 сыл балаҕан ыйыгар Байкалов салалталаах 22-с этэрээт Монголияҕа ыытыллыбыта. Монголия арҕаа өртүгэр Толбо диэн манастыырга үрүҥнэр төгүрүктээһиннэригэр түбэспитэ. Кыһыллар кэлэн босхолообуттара.
1922 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Саха уобалаһын сэриилэрин хамандыыра Нестор Каландаришвили өлбүтүн кэннэ кини дуоһунаһыгар Байкалов ананар. Кини кандидатуратын кыһыллар 5-с аармыйаларын штаабыгар (хам. Уборевич) С.Ю.Широких-Полянскай Дьокуускайга олорон туруорбута биллэр. Полянскай Байкаловтыын 1921 с. Арҕаа Монголияҕа бииргэ сылдьыбыттара. Муус устар 24 күнүгэр Байкалов Дьокуускайга Кыһыл кириэс бырааһа буолан кубулунан кэлэр. Бу иннинэ былааска олорбут "триумвирааты" күүс өттүнэн туораталлар, Саха сирэ аптаныамыйалаах өрөспүүбүлүкэ буоларын туһунан быһаарыы ылаллар. Байкалов Полянскай өҥөтүнэн, кэлээт, олохтоох саха салайааччыларын Бараахабы, Ойуунускайы уо.д.а. кытта чугасаһар уонна, Саха сирин сэбилэниилээх күүстэрин хамандыыра буоларын быһыытытынан, Бараахап эйэлэһэр бэлиитикэтин (аныгы устуоруктар "миролюбивая политика Барахова" диэн сыаналаабыттара) өйүүр. Сэбиэскэй былаас олохтоохтор өрө турууларын утары хааннаах репрессияны уҕарытар, кэккэ эйэлээх миэрэлэри ылынар. Ол курдук, бастаанньыстарга амнистия биллэриллибитэ. Ол түмүгэр бастаанньыстар хамсааһыннара мөлтүүр, дьон сыыйа саатын-саадаҕын ууран, суута суох, буруйга тардыллыбакка эйэлээх олоххо көһөр.
Ол үрдүнэн, 1922 с. бэс ыйын 9-10 күннэригэр Арҕаа Хаҥалас Төхтүрүгэр буолбут Саха сирин кыһылларын-үрүҥнэрин генеральнай кыргыһыыларыгар кыһыллар чуут хотторо сыспыттара.
1923 сылга Анатолий Пепеляев генералы утары сэриини салайбыта.
1923 сылга Дьокуускайтан барбыта уонна 5-с армия Байыаннай трибуналыгар үлэлээбитэ. 1924 - 1925 сыларга Тоҥустар өрө турууларыгар кинилэри кыргар хамыыһыйа бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. Ол кэнниттэн ВЦИК иһинээҕи Хоту кэмитиэтигэр үлэлээбитэ, Саха сирин обкуомун сэкиритээрин эбээһинэһин толорбута, Конфедералистар хамсааһыннарын хам баттааһыҥҥа кыттыбыта, Байбал Ксенофонтовы туппута.
1937 сыл балаҕан ыйын 7 күнүгэр Байкаловы Троцкай тэрилтэтигэр кыттыылааххын диэн буруйдаан туппуттара, кылгас силиэстийэ кэнниттэн 10 сылга хаайыыга ыытыллыбыта. 1941 сылга болдьоҕун 5 сылга дылы кыччаппытара.
Байкалов 1950 сыл атырдьах ыйыгар Абалаахха өлбүтэ. 1956 сыллаахха реабилитацияламмыта.
# Строгова Екатерина Алексеевна

Строгова Екатерина Алексеевна — история билимнэрин кандидата.

# Строгова Екатерина Алексеевна
## Олоҕун олуктара

* 1969 сыллаахха ыам ыйын 3 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* 1992 с. — Саха государственнай университет историко-юридическай факультетын бүтэрбитэ.
* 1992—1993 сс. — история учууталынан үлэлиир.
* 1994—1995 сс. — Е. Ярославскай аатынан Хоту омуктар историяларын уонна культураларын музейын пропагандаҕа салаатын методиһа.
* 1995 с. — Саха республикатын НА гуманитарнай чинчийиилэрин Институтын младшай научнай үлэһитэ.
* 1996—2003 сс. — Саха республикатын НА аспирана.
* 2003—2007 сс. — Саха республикатын НА гуманитарнай чинчийиилэрин Институтын младшай научнай үлэһитэ.
* 2004 с. — историческай билим кандидатыгар «Русское население Якутии в XVIII в. (историко-демографическое исследование)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2008 сыллаахтан - РНА Сибиирдээҕи салаатын гуманитарнай чинчийиигэ уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт археологияҕа секторын научнай үлэһитэ.

# Строгова Екатерина Алексеевна
## Үлэтин хайысхалара:

* археология;
* этнография;
* историческай демография;
* Илин Сибиир нууччаларын революция иннинээҕи социальнай историялара;
* казачество историята.

# Строгова Екатерина Алексеевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Петр Бекетов: страницы биографии» (Якутск: история и современность. - Якутск, 2002).
* «Середина деревня (о семейном строе приленских крестьян конца XVIII в.)» (Сибирь на этапе становления индустриального общества в России (XIX - нач. XX в.).- Новосибирск, 2002).
* «Этнография и фольклор русских старожилов Аллаиховского улуса как пример сохранения сибирских традиций» (Проблемы сибирской идентичности; в соавт. О.И.Чарина. - СПб, 2003).
* «Структура и социальный состав семей русского населения Якутии во второй половине XVIII в.» (Наука и образование. - 2003. - № 2).
* «Изменения социального состава русского населения Якутии в первой половине XVIII в.» (Исследования молодых ученых: межвуз. Сб. ст. Вып.V. - Улан-Удэ, 2003).
* «Древности заполярной Колымы» (Нижнеколымский улус: история, культура, фольклор; в соавт. С.П.Кистенев. - Якутск, 2003).
# Тутуу материала

Тутуу материала диэн тутууга туттуллар материал. Тутуу материаллара айылҕа сэктэригэр уонна оҥоһук сэктэргэ арахсаллар.
Айылҕа сэктэрэ:
* лабаа
* муус
* хаар
* бадараан
* туой
* кумах
* таас
* саман
* мас этэ
Оҥоһук сэктэр:
* кирпииччэ
* сиэмэн
* бетон
* таҥас
* полистирол
* полиуретан
* өстүөкүлэ
* метал
* пластик
* керамика
# Якутский голос (хаһыат)

"Якутский голос" хаһыаты Трудовой союз федералистов Киин кэмитиэтэ 1917 сыл сэтинньиттэн 1919 сыллаахха дылы таһаарбыт.
Бастакы нүөмэрэ 1917 сыллаахха эргэ истиилинэн сэтинньи 7 күнүгэр (билиҥҥи истиилинэн сэтинньи 20 күнэ) тахсыбыт. Барыта 6 нүөмэр тахсыбыт: 1917 - 1, 1918 сыллаахха - 1-4 (сэтинньи 3 күнүттэн ахсынньы 22 күнүгэр дылы), уонна 1919 сыллааха - 1 нүөмэр. Бастакы эрэдээктэр Широких А.Д., иккис - 1918 сылтан - Шадрин М.И.)
# Флавий Аэций

Флавий Аэций, Аэций (390 сыл саҕаттан - 454 сыллаахха диэри олорбута) - Рим генерала, Галлия губернатора, Арҕааңңы Рим империятын салайааччыта, Аттила доҕоро.
Аэций олоҕун сүрүн түгэннэрэ:
403-404 сыллардаахха визиготтарга аманат.
405-409 сыллардаахха гуннарга аманат. Онно сылдьан Аттиланы кытта доҕордоһор.
409 Император Гонориус придворнайа буолар.
409-412 Аттила Римңа уонна Равеннаҕа үөрэнэ кэлэр.
423-425 Гонориус өлбүтүн кэннэ Аэциус доҕоро Жан император буолар. Кинини утары Гонориус балта Галла Пласидиа гражданскай сэрии саҕалыыр.
425 Галла Пласидиа кыайан кыра саастаах уола Валентиньен император буолар. Гуннартан куттанан Аэцийы тыыппат уонна Мталияттан тэйтитэн Галлия губернаторынан аныыр.
428 Аэций гуннар көмөлөрүнэн франктары кыайар.
432 Гуннар көмөлөрүнэн Галла Пласидианы Константинопольга үүрэр уонна кини оннугар Арҕааңңы Рим империятын салайааччыта (регент уонна патрис) буолар. Гуннары "Рим бастакы союзниктарынан" биллэрэр.
437 Гуннар көмөлөрүнэн визиготтары кыайар.
450 сыллаахха Аттила кинини таптаабыт уонна биһилэҕин ыыппыт Арҕааңңы Рим империятын августата, император Валентиньен эдьийэ принцесса Гонорияны кытта холбоһорго сөбүлэһэр. Онтон сылтаан Аэций кинилэргэ өстүйэр.
451 сыллаахха Аттила Галлияҕа (билиңңи Францияҕа) Орлеан куоракка диэри кимэн киирэр, Каталаун хонууларыгар Аэцийдыын кыргыһар.
452 сыллаахха Аттила Италияҕа кимэн киирэн римляннары кыайар, ол гынан баран Рим папатын Леону кытта кэпсэтии кэнниттэн дойдутугар төннөр.
453 сыллаах кулун тутар ыйыгар Аттила Илдиго (Илди-куо) принцессаны кэргэн ылар уонна сыбаайба түүнүгэр муннуттан кэлбит хааныгар чачайан өлөр.
454 Гуннар көмүскэллэрэ суох хаалбыт Аэцийы император Валентиньен өлөрөр.

# Флавий Аэций
## Сигэ

Пьеса Архыыптаммыт 2008, Кулун тутар 18 күнүгэр.
# Амударья

Амударья диэн Орто Азия ордук уулаах, уһунунан иккис өрүһэ. Былыргы ааттара Аму, Оксус, Балх, Дьайхун. Амударья Панж уонна Вахш өрүстэр силлиһиилэриттэн үөскүүр. Уһуна 1415 км, Панж баһыттан аахтахха 2540 км. Тардыытын иэнэ 309,000 км². Амударья төрдө Хиндукуш сиһин хоту өттүгэр баар. Сүрүн салаалара: Гунт, Бартанг, Язгулем, Ванч, Кызылсу, Кафирниган, Сурхандария, Кундуз, Шерабад. Амударья хайаттан түһэн баран кумахтаах Туран намтал сиринэн 1100 км устар. Арал байҕалыгар түһэр. Түһүүтүгэр киэҥ 7000 км² иэннээх дельталаах. Амударья Афганистан, Таджикистан, Туркменистан, Узбекистан, Харахалпахстан дойдуларынан устар.
# Уон бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Уон бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Хельсинки куоракка (Финляндия)1952 сыллаахха от ыйын 19 күнүттэн атырдьах ыйын 3 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 69 дойдуттан 4407 эбит. Барыта 149 кэмпилиэк мэтээл 17 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# 130-с

130-c сыллар — 130 сыл тохсунньу 1 күнүттэн 139 сыл ахсынньы 31 күнүгэр диэри уон сыл.

# 130-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Адриан ыраахтааҕы өлбүт (138).
# Мүһэ

Мүһэ — эт ас.
Сахаҕа мүһэ биир күндүтүк сыаналанар эт ас. Мүһэҕэ тас уонна ис силиилээх уҥуохтары ылыллар. Тас сото уҥуоҕун сүһүөҕүн эттээх гына араарыллар. Онтон ис силии уҥуоҕун тула өртүгэр этин эмиэ тэҥҥэ быһыллар. Мүһэни тымныы ууга сууйан баран оргуйа турар туустаах ууга буһарыллар. Сөпкө буспут мүһэ быһах төбөтүнэн астахха сырдык сүмэһин тахсыахтаах. Мүһэ күндүтэ этигэр буолбакка силиитигэр сытар.
# Бершадь

Бершадь (укр. Бершадь) диэн Украина Винница уобалаһын куората, Бершадскай оройуон киинэ. Дьонун ахсаана 11 742 (2024).

# Бершадь
## Историята

1966 сыллаахха куорат аатын ылбыт, ол иннинэ куорат тииптээх бөһүөлэк.

# Бершадь
## Географията

Дохна өрүскэ турар. Соҕуруу Буг тардыыта.
# Freedom Finance

Freedom Finance (сахалыы Фридом Файнэнс) — Казахстаан уонна АХШ инвестиционнай тэрилтэтэ. Сүрүннээн инвестиционнай географията АХШ, Арассыыйа, Казахстаан, Украина, Кыргызстан буолар.
# Нью Йорк киин паарката

Нью Йорк киин паарката (ааҥл. New York Central Park, кыччатыллан Central Park) — Нью Йорк куорат, Манхэттен макрокварталга баар Аан Дойдуга биир биллэр парк.
# Штутгарт

Штутгарт (ниэм. Stuttgart) диэн Германия диэн дойдуга баар, биир улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар. Штутгарт — Баден Вүртемберг диэн сирин киин куората буолар. Дьонун ахсаана 600 000.
# Социал үөрэхтэр

Социал үөрэхтэр диэн дьон-сэргэ эйгэлэрин чинчийэр үөрэхтэр. Кинилэр ахсааннарыгар киирэллэр: антропология, археология, филология, култуурология, демография, экономика, киhи географията, история, тыл үөрэҕэ, медиа үөрэхтэр, политика үөрэҕэ, психология, социал үлэ уонна социология.
# Беляев Прокопий Батай уола

Беляев Прокопий (Батай уола) - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр олоро сылдьыбыт күүстээх киһи. Батай уола Борокуоппай халыҥ, үскэн улахан киһи эбит.
250–300 кг нуучча буочукатын хайа баҕарар сиигиттэн тутан тэлиэгэтигэр уурара үһү. Кини аймаҕа Таҥаах Лэгэнтэй (Беляев) аһары күүстээх буолан бэргээтэҕинэ ким да кыайан туппат эбит. Ис ыга симиллибит мас уһааттарын тииһинэн көтөҕөн хаамар идэлээх эбит. Уола Ефим Беляев куорат Күөх хонуутун аатырбыт тустууларын кыттыылааҕа, кыайыылааҕа.
# Беркли

Бэркли (Berkeley) — АХШ арҕаа өттүгэр Калифорния штаакка баар куората, Сан Франциско аргыһа, Оклендтан хоту турар. Олохтоохторун ахсаана 101,4 тыһ. киһи (2004).
Машиностроение, химическэй, ас-үөл промышленноһа. Бөдөҥ билим киинэ. Калифорния университетын сүрүн уонна саамай бөдөҥ салаата баар. Чуумпу байҕаллааҕы итэҕэл оскуолата (1866). Армстронг Университета (1918).
# Федотов Александр Иванович

Федотов Александр Иванович (1967-2012) - уопсастыбаннай, политическай деятель.

# Федотов Александр Иванович
## Олоҕун кэрчиктэрэ

Чурапчы улууһун Одьулуун нэhилиэгэр 1967 с. олунньу 4 күнүгэр төрөөбүтэ.
1984 - 1992 сс. Москубатааҕы инженернай - строительнай институтка үөрэммитэ.
1985 - 1988 сс. Сэбиэскэй аармыйаҕа сулууспалаабыт.
1992 - 1993 сс. Чурапчытааҕы МПМК прораба.
1993 - 1995 сс. Чурапчытааҕы МПМК сүрүннүүр инженера.
1995 - 1997 сс. Чурапчы улууhун баhылыгын тутуу, ОДьКХ, промышленность боппуруостарыгар солбуйааччыта.
1997 - 1998 сс. Саха Сирин "Целевой фонд будущих поколений" сүрүннүүр специалиһа, управлениятын салайааччыта.
1998 - 2000 сс. СР экономикаҕа министерствотын управлениятын салайааччыта.
06.2000 - 04.2002 сс. СР правительствотын председателин солбуйааччытын управлениятын салайааччыта.
2002 - 2003 сс. СР экономикаҕа министерствотын департаменын салайааччыта.
2003 - 2007 сс. СР экономикага министирин солбуйааччыта.
2007 сылтан олоҕун тиhэх күнүгэр диэри Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай директора.
2005-2010 сс. Чурапчы улууhун боксаҕа федерациятын президенэ.
2010-2012 сс. СР боксаҕа федерациятын президенэ.
2012 с. ыарахан ыарыыттан күн сириттэн күрэммитэ.

# Федотов Александр Иванович
## Наҕараадалара

- СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ;
- РФ бочуоттаах тутааччыта;
- Чурапчы улууhун Ытык киһитэ

# Федотов Александр Иванович
## Аатын үйэтитии

Чурапчыга кини аатын сүгэр многофункциональнай спортивнай комплекс арыллыбыта;
Комплекс иннигэр памятник турбута;
Чурапчы нэhилиэгэр кини аатын сүгэр уулусса баар.

# Федотов Александр Иванович
## Ылыллыбыт сирэ

http://саханьюс.рф/55868.html
# Сыалаах мас саһархайа

Сыалаах мас саһархайа (лат. Suillus punctipes, нууч. Масленок кедровый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сыалаах мас үүнэр сирдэригэр, Өлүөхүмэҕэ, Алдаҥҥа үүнэр. Сорох киин улуустарга көстөр.

# Сыалаах мас саһархайа
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 10-12 см, көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө кытархайдыҥы хоҥор эбэтэр араҕастыҥы хоҥор. Туруупкалаах араҥата: мүөттүҥү араҕас, губка курдук Этэ: кытархайдыҥы хоҥор. Атаҕа: кытаанах, 6-8 см уһуннаах.

# Сыалаах мас саһархайа
## Хомуллар кэмэ

От ыйа – балаҕан ыйа.
# Сарыы сон

Сарыы сон - күһүн-саас, арыт сайын да кэтиллэр ойуулаах-дьарҕаалаах мааны сон.

# Сарыы сон
## Былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ

* Хахыр сон
* Халтаҥ хомуһуол сон
* Куобах истээх сон
* Сылгы тиириититтэн уһун сон
* Маҥан сылгы тириитэ сон
* Сэттэ таба тириитин уорҕатыттан сон
* Бэйбириэт бүүрүктээх, дьогдьуурдаах, сахалыы суккун сон
* Халтаҥ сон
* Бииллээх сон
* Бүүрүктээх сон
* Оноолоох сон
* Таҥалай сон
* Кэдьиҥэ таҥалай
* Бууктаах сон
* Хотойдоох сон
* Бөрө бөртөлөөх сон
* Кэһиэччик
* Сарыы кэһиэччик
* Сэлиэччик
* Арбаҕас

# Сарыы сон
## Өссө маны көр

* Саҕынньах
* Хаттык таҥас
# Мартин Лютер

Мартин Лютер (ниэм. Martin Luther, Сэтинньи 10 1483 Айслебен – Олунньу 18, 1546 Айслебен) диэн ниэмэс христианство манааҕа уонна теолога (таҥараны үөрэтээччи). Кинини Протестант Реформацияны саҕалаабытынан ааҕаллар. Ол түмүгэр Протестант сиэркэптэрэ Рим Католик сиэркэптэриттэн арахсабыттара. Кини Протестант бастакы сиэркэбин - Лютеран таҥара дьиэтин олохтообута,

# Мартин Лютер
## Олоҕун олуктара

Лютер Эрфурт университетыгар философияны үөрэппитэ. 1505 сыллаахха Августин уордьаныгар манаах быһыытынан киирбитэ. Лютер теологияны уонна былыргы тыллары үөрэппиттэрэ. 1512 сыллахха Виттенберг университетыгар теология дуохтара буолбута, уонна Псалм уонна Сибэтиэй Павел суруктарыгар олохтоммут лиэксийэлэри ааҕарын саҕалаабыта.
1517 сыл алтынньы ыйыгар 95 Тезиһын суруйбута. Онно сиэркэп араас олохтоммут идеяларын боппуруостаабыта, ол быыһыгар Папа Римскай былааһын, индульгенцияны уонна да атыттары. Ол бириэмэҕэ Католик таҥара дьиэтэ киһи өлбүтүн кэннэ чистилищеҕа барбат курдук, тута ыраайга барар "индульгенцияны" атыылыыр этэ. Ол сөп эбит буоллаҕына дьадаҥы дьон ыраайга сатаан барбат буолаллара, уонна таҥара дьиэтигэр үлэлиир аҕабыттар байаллара. Лютер ону сыыһа уонна Библияҕа утарар диэн толкуйдуура.
Павел Суруктарын үөрэтэн баран "сола фиде" диэн толкуйга кэлэр. Ол аата итэҕэл эрэ нөҥүө Таҥараттан быыһанаҕын. Оччоҕуна араас үгэс сыыһа буолар уонна тохтотуллуохтаах диэн санааҕа кэлэр.
Бастаан Лютер Рим Католик сиэркэбин уларытыахха сөп диэн толкуйдуура, ол гынан баран Папство кини толкуйун ересь диэн ааттаабыта уонна 1520 сыллаахха таҥара дьиэтиттэн араарбыта уона кинилэр Лютер ыраайга барар бырааба суох диэн сурук суруйбуттара. Кини ол сыл алтынньытыгар дьону хомуйан ол кумааҕыны умаппыта уонна Сиэркэп тылын истибэтин туһунан кэпсээбитэ.
1521 сыллаахха Карл V император Вормскай рейхстакка ыҥырбыта уонна истэн баран санаатын уларыппытын туһунан ыйыппыта. Ол гынан баран кини санаатын уларпыттараҕа.
# Куллурууттар уустара

Куллурууттар уустара (лат. Xenus, нууч. Род Мородунки) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 5 көрүҥ баар: Куллуруут.

# Куллурууттар уустара
## Өссө маны көр

* Чөкчөҥөөлөр уустара
* Уу ойууннарын ууһа
* Таас лоокууттарын ууһа
* Чырыттар уустара
* Бараахтар уустара
* Иһиирэмнэр уустара
* Чорууттар уустара
* Гаршнептар уустара
* Үгүрүөлэр уустара
* Обот үгүрүөлэр уустара
* Дьиэрэҥнэр уустара
* Кураҕаччылар уустара
* Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара
# Кылыс хараҥаччыларын ууһа

Кылыс хараҥаччыларын ууһа (нууч. Род Деревенские ласточки, лат. Hirundo) — Хараҥаччытыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыра көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Кылыс хараҥаччыта.

# Кылыс хараҥаччыларын ууһа
## Өссө маны көр

* Уу хараҥаччыларын ууһа
* Куорат хараҥаччыларын ууһа
# Авангард

Авангард (укр. Авангард) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 603 (2011).
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сүбэринитиэтин Декларацията

Саха Сэбиэскэй Социалистыы Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Сүбэринитиэтин Декларацията - Саха бастакы бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаев көҕүлээһининэн 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ Саха Сирэ туспа судаарыстыба буоларын туһунан таһаарбыт биллэриитэ.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сүбэринитиэтин Декларацията
## Декларация ылыныллыбыт кэмин туһунан

1990 сыллаахха ССРС экэниэмикэтэ 1985 сыллаахтан ыытыллыбыт реформа түмүгэр улаханнык айгыраабыт кэмэ этэ. Рыночнай экэниэмикэҕэ барыынан сирэйдэнэн киин былаас үбү ыыппат буолбута. Онтон сылтаан өрөспүүбүлүкэ бөдөҥ тэрилтэлэрэ («Якутуголь», «Якутлес», «Якутгазпром», «Якутскэнерго», «Якутзолото», барыта 38 тэрилтэ) уруккуларын курдук плановай экэниэмикэҕэ үлэлиир кыахтара суох буолбута, моҥкуруут барар кутталга киирбиттэрэ, уонунан тыһыынча киһи үлэтэ суох хаалар кутталлара суоһаабыта. Тыа хаһаайыстыбата эмиэ үп-харчы ылара тохтообута, бэйэтин бородууксуйатын судаарыстыбаттан атын сиргэ атыылыыр кыаҕа суоҕа. Дойдуга үп-харчы сыаната түһэн табаары атастаһыы (бартер) үөдүйбүтэ.
Маннык ыарахан кэмҥэ экэниэмикэни быыһыыр, дьон олоҕун бүтэһиктээхтик алдьанарыттан көмүскэнэр туһунан дьаһаллар ылыныллаллара ирдэммитэ.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сүбэринитиэтин Декларацията
## Декларация ис хоһооно

Декларация сүрүн ис хоһооно - өрөспүүбүлүкэ иһигэр кини бэйэтин сокуоннара баһыйалларын бигэргэтии.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сүбэринитиэтин Декларацията
## Декларация суолтата

Ханнык баҕарар бөдөҥ дөкүмүөн курдук Декларация суолтата киэҥ уонна дириҥ. Кини ол саҕанааҕы экэниэмикэ айгырааһыныттан Саха Сирин дьонун-сэргэтин быыһыыр эрэ суолтатынан муҥурдаммат.
# Хонуу (бөһүөлэк)

Хонуу — Муома улууһун киинэ.
# Куобах чочунааҕа

Куобах чочунааҕа (лат. Marasmius scorodonios (Fr.) Fr., нууч. Чесночник) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Үүнэр сирдэрэ: Элбэх түспүт хаппыт сэбирдэхтээх сирдэргэ элбэхтик көстөр, бэс хаппыт мутуктарыгар, инньэтигэр эмиэ үүнэр.

# Куобах чочунааҕа
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Көппөҕөр, ситтэҕинэ хаптайар. иаметра 1-3 см. Сырдык саһархай. Кураанах ньуурдаах, тиэрбэс ойуулардаах. Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ өҥнөөх. Этэ: Буурайдыҥы, кытаанах, аһыы чеснок сыттаах. Атаҕа: Синньигэс, кыһыллыҥы буурай, килбэчигэс..

# Куобах чочунааҕа
## Туттуллуута

От ыйа – атырдьах ыйа. Төрдүс категорияҕа сыһыараллар. Ыһаарылыыллар, ол эрэн аска тума быһыытынан туттар ордук.

# Куобах чочунааҕа
## Өссө маны көр

* Мас сыата