yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Таһаҕасчыт

Таһаҕасчыт диэн таһаҕаһы таһар уонна тиэйэр киһи. Таһаҕасчыт аан дойду биир былыргы уонна тарҕаммыт идэтэ буолар. Таһаҕасчыт үлэтэ араас таһымнаах. Үөрэҕэ суох таһаҕасчыттар таһаҕаһы бэйэ күүстэринэн (илиилэринэн көҕүстэринэн) таһаллар, бу "хара үлэ" буолар. Оттон таһаҕаһы тиэйэр көтөҕөр техникаҕа үлэлииргэ анал үөрэх ирдэнэр.
Порт таһаҕасчыта докер дэнэр. Былыргы Индия уонна Кытай таһаҕасчыттара кулилар.
# Иккис аан дойду сэриитин кэминээҕи ленд-лиз сөбүлэҥэ
## Сөбүлэҥ төрүттэрэ

Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр Германия 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр ССРС-ка саба түспүтүн кэннэ икки хонон баран АХШ бэрэсидьиэнэ Ф. Рузвельт Сэбиэскэй Сойууһу өйүүрүн туһунан тыл эппитэ.
Аҕа дойду сэриитэ саҕаланарыгар сирдэрин былдьаппыт Сэбиэскэй Сойуус сэриилэһэр техникаҕа, сэрии сэбигэр, аска уонна стратегическэй матырыйаалларга наадыйара. Онон 1941 с. күһүнүгэр АХШ уонна Великобритания ССРС-ка алтынньыттан көмө оҥорор туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттара улахан суолталаах буолбута.
1942 сыл бэс ыйын 11 күнүгэр ССРС уонна АХШ Ленд-лииһинэн бэйэ-бэйэни хааччыйыы сөбүлэҥэр илии баттаабыттара. Сэрии сылларыгар маннык сөбүлэҥнэри АХШ 42 дойдуну кытта түһэрсибитэ.

# Иккис аан дойду сэриитин кэминээҕи ленд-лиз сөбүлэҥэ
## Сөбүлэҥи түһэрсии сүрүн усулуобуйалара

* Уларсыллыбыт матырыйааллар сэрии кэмигэр сүппүт эбэтэр туһаныллыбыт буоллахтарына сэрии кэнниттэн ханнык да төлөбүр көрүллүбэт.
* Сэрии кэнниттэн эйэлээх олоххо туһаныллыан сөптөөх матырыйаал хаалбыт буоллаҕына ол матырыйаал сыаната бүүс-бүтүннүү эбэтэр сорҕото төлөнүөхтээх (тута эбэтэр уһун болдьохтоох кирэдьиит көмөтүнэн).
* Байыаннай матырыйааллары АХШ төттөрү көрдөөн ылар бырааптаах.

# Иккис аан дойду сэриитин кэминээҕи ленд-лиз сөбүлэҥэ
## Ленд-лиз суоллара

ССРС-ка ленд-лиз иһинэн хааччыйыы хас да суолунан барбыта. Биирэ Америка илин кытылларыттан Мурманскайга уонна Архангельскайга дылы муораннан этэ. Бу суол элбэх сүтүктэрдээх буолан биир кэмник туһаныллыбатаҕа. Чуумпу байҕал нөҥүө Уһук Илин портарыгар барар суол наһаа уһун буолан биэрбитэ. Онон сүрүн суолунан Индия байҕалынан Персия хомотугар баар Ираак Басра пордунан, онтон Ираанынан сэбиэскэй кыраныыссаҕа барар суол буолбута.
Бу суолларга ордук сөмүлүөттэр эмсэҕэлииллэрэ. Онон өссө 1941 сыл алтынньыгар ССРС Оборуонаҕа госкомитета сөмүлүөттэри салгынынан аҕалар туһунан быһаарыныы ылыммыта. «Аляска-Сибиир» тыраасса
# Joom

Joom — Латвия интэриниэт маркетплейса буолар, сүрүннээн Кытайтан, Индияттан уонна Турцияттан табаар таһар 75 омук сиригэр.
# Моркуока

Моркуока өрүс - Марха өрүс уҥа салаата. Уһуна 841 км., тардыытын иэнэ 32400 км².
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар Быйыттах күөлгэ баар. Үөһэ олус өҕүллэҕэс.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салааларынан буолаллар: Таҥхай (131 км.) уонна Моркуока Мархарата (179 км.)

# Моркуока
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Балаҕан ыйын 3

Балаҕан ыйын 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 246-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 247-c күнэ). Сыл бүтүө 119 күн баар.

# Балаҕан ыйын 3
## Бэлиэ күннэр

* Австралия Австралия — Былаах күнэ
* Саҥа Зеландия Саҥа Зеландия — Токехега күнэ (Саҥа Зеландия уонна АХШ ыккардыларыгар баар мөккүөрү быһаарар 1983 с. сөбүлэҥ түһэрсиллибит күнүгэр бэлиэтэнэр, Токелау арыыларын түҥэттибиттэр)
* Замбия Замбия — Леви Мнавас күнэ
* Ираан Ираан — Англия саба түһүүтүн утары охсуһуу күнэ
* Канаада Канаада — Эргиэн флотун күнэ
* Катар Катар — Тутулуга суох буолуу күнэ (1971 с. Британияттан иккистээн тутулуга суох буолбут)
* Кытай Кытай — Японияны кыайыы күнэ
* Арассыыйа Арассыыйа — Японияны кыайыы күнэ, Терроризмы утарыыга сомоҕолоһуу күнэ
* Сан-Марино Сан-Марино — Өрөспүүбүлүкэ олохтоммут күнэ (301 сыллаахха манаахтар тутулуга суох общиналара төрүттэммитэ)
* Тунис Тунис — Тутулуга суох буолуу хамсааһынын күнэ
* Улуу Британия Улуу Британия — Эргиэн флотун күнэ

# Балаҕан ыйын 3
## Түбэлтэлэр

* 301 — Сан-Марино олохтоммут — Европа саамай кырдьаҕас судаарыстыбата уонна аан дойду саамай кырдьаҕас өрөспүүбүлүкэтэ. Сан-Марино нэһилиэнньэтин ахсаана 33 422 (2019 сылга) киһи, сирин иэнэ 61 км² (аан дойдуга бүтэһиктэн төрдүс).
* 1260 — Эгиипэккэ сулууспалыыр сэрииһит кулуттар, мамлюктар, Палестинаҕа Айн-Джалут кыргыһыытыгар монгол аармыйатын кыайбыттар. Бу эргин монголлары аһаҕас хонууга да кыайыахха сөп эбит диэн өйдөбүл үөскээбит.
* 1904 — Ляоян (Хотугу Кытай) таһыгар дьоппуон сэриитэ нуучча сэриитин үлтү сынньыыта түмүктэммит.
* 1915 —Б. А. Вилькицкэй салалталаах бастакы гидрографическай экспедиция бүппүт — Хотугу муора суолунан икки хараабыл барбыттар («Таймыр» уонна «Вайгач»).
* 1917 — Ньиэмэс сэриитэ Рииганы ылбыт, Петрограадка суоһаабыт.
* 1918 — Ленини өлөрө сатаабыт Ройтблат (Каплан) Фанни ытыллыбыт.
* 1928 — ВЦИК Президиума Лаамы байҕал кытылын Саха АССР-га сыһыарыы туһунан ходатайствоҕа аккаас биэрбит.
* 1941 — Повольжье ньиэмэстэрин өрөспүүбүлүкэлэрэ ыһыллыбыт, олохтоохторун көһөрбүттэр.
* 1945 — ССРС-ка Японияны урусхаллааһын күнэ биллэриллибит.
* 1953 — Никита Хрущев ССКП КК бастакы сэкиритээринэн талыллыбыт.
* 1967 — Швеция суол уҥа өттүнэн сырыыга көспүт.
* 2015 — "Мечел" хампаанньа тимири уһаарар дьоппуон JFE Steel корпорациятын кытта Нүөрүҥгүрү уонна Элгэ чоҕун атыылыырга бөдөҥ сөбүлэҥ түһэрсибит: 1 мөл. туонна кокстанар чох концентратын үс сыл иһигэр тиэйэн таһаарарга болдьоспут.

# Балаҕан ыйын 3
## Төрөөбүттэр

* 1916 — Вера Чиряева — Саха АССР үтүөлээх учуутала, Yөhээ Бүлүү улууhун ытык олохтооҕо.
* 1960 — Роман Готовцев — норуот маастара, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах хомус ууһа.
* 1960 — Наталья Охлопкова — СӨ үтүөлээх экэнэмииһэ, СӨ НА акадьыамыга, РАЕН акадьыамыга, экэниэмикэ билимин дуоктара.
* 1971 — Александр Николаев — саха устуоруйатыгар сыаркап дьайыытын чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.

# Балаҕан ыйын 3
## Өлбүттэр

* 1976 — Исай Никифоров (01.05.1915 төр.) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
* ↑ День движения независимости в Тунисе — 3 сентября. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010
# Киншаса

Киншаса (Kinshasa) диэн Конго Демократ Республикатын киин уонна ордук улахан куората. Конго өрүскэ турар. Олохтоохторун ахсаана 8 млн (2007). Киншаса Африка континеҥҥа Каир уонна Лагос кэннилэриттэн үһүс улахан куорат.
# Маалыкайдааҕы оҕо-ыччат успуордун оскуолата

Маалыкайдааҕы оҕо-ыччат успуордун оскуолата (толору аата нууч. Муниципальное бюджетное учреждение дополнительного образования "Детско-юношеская спортивная школа" село Малыкай Нюрбинского района РС(Я)) — Ньурба улууһун Маалыкай сэлиэнньэтигэр баар эбии үөрэхтээһин кыһата.
2014 олунньу сылтан биһиги нэҺилиэкпитигэр 20 үлэһиттээх үлэтин саҕалаан барбыта.
Дириэктэрдэр:
* Саввинов Афанасий Михайлович — 02.2014 с. — 09.2016 с.
* Степанов Прокопий Юрьевич — 10.2016 г.
Статистика көрдөрүүтүнэн 2014—2016 с.с. оҕо дьарыктаныыта:
* 2014—256 оҕо, 60 оҕо юношескай разряд толордо
* 2015 −259 оҕо, 84 оҕо юношескай разряд толордо
* 2016 — 264 оҕо, 32 оҕо юношескай разряд толордо
Сэттэ көрүҥҥэ уҺуйааччылар үлэлэрин ситиҺиилээхтик саҕалаан барбыттара.

# Маалыкайдааҕы оҕо-ыччат успуордун оскуолата
### Уһуйааччылар уонна оҕолор ситиһиилэрэ

Бокса көрүҥэр уһуйааччылар:
* Тыасытов Василий Афанасьевич — 2014 сылтан билиңңи диэри улэлии сылдьар. «СӨ үтүөлээх тириэньэрэ»
* Павлов Николай Васильевич — 2014—2015
* Слепцов Мичил Геннадьевич — 2015—2016
* Яковлев Яков Владимирович — 2016 сылтан үлэтин саҕалаата
2014—2016 с.с.ситиһиилэр Россия — 1 оҕо — 3 миэстэ,1оҕо — 5 миэстэ ДВФО — 2 оҕо бастакы, 4 оҕо призер РосСовет — 1оҕо бастакы РС(Я) −6 оҕо бастакы, 9 оҕо призер.
Көҥүл тустууга уhуйааччылар:
* Григорьев Иннокентий Николаевич — 2014—2016 с.с
* Иванов Мичил Васильевич — 2014 с. сылтан билиңңи диэри улэлии сылдьар
2014—2016 с.с. ситиһиилэр РС (Я) — 1 о5о чемпион, 5 о5о кыттааччы
Саахымат көрүҥүн уҺуйааччыта
* Иванова Акулина Иннокентьевна — 2014 сылтан билиңңи диэри улэлии сылдьар
РС (Я) — 8оҕо призер, 10 оҕо кыттааччы
ХайыҺар көрүҥэр уҺуйааччылар:
* Павлова Екатерина Юрьевна — 2014—2015 с.с.
* Алексеева Олеся Степановна — 2015—2016 с.с.
* Степанов Семен Юрьевич — 2016 сылтан үлэтин саҕалаата
2014—2016 с.с. ситиһиилэр ДВФО — 1 оҕо участник РС (Я) — 1 оҕо 3 миэстэ, 8 оҕо кыттааччы
Остуол тенниһин көрүҥэр уҺуйааччылар
* Андреев Валерий Кузьмич — 2014—2016 с.с.
* Ушканов Григорий Витальевич — 2015 с. сылтан билиҥҥи диэри улэлии сылдьар.
2014—2016 сс. ситиһиилэр Бүлүү бөлөх оройуоннарын икки ардынаа5ы күрэхтэҺиилэргэ — 4 оҕо призер, 9 оҕо кыттааччы
# Тукулаан

Тукулаан - тыал көтүтэ турар, арыт мас үүнэн олохсуйбут субурҕа арҕас, чөмөх, эбэтэр томтор буола мунньуллубут, олор икки ардыларыгар иинэҕэс сэдэх, эриллэ хаппыт бэс, сэппэрээк уонна лабыкта үүнээйилээх кумах сис. Саха сирин Кэбээйи, Бүлүү уонна Үөһээ Бүлүү улуустарыгар баар.
Тукулаан ойуура суох учаастактара 15 км усталаах буолуохтарын сөп.
Чинчийээччилэр Өлүөнэ уонна Бүлүү өрүстэр былыргы үөстэрэ дииллэр, ол иһин өрүс кумаҕа мунньуллубут.
Т.к.: тука (эбээн.) — кумах; тукалан (эбэҥк.) — уу кумаҕы типпитэ; кумах үктэллээх дьара сир; тохала (нанай.) — сир, кырыс сир.

# Тукулаан
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Поисеев Руслан

Поисеев Руслан — тхэквондоҕа спорт маастара, Россия чемпиона (Санкт-Петербург) уонна Россия Кубогын үрүҥ көмус призера (Москва). Тренерэ — Яков Васильевич Гаврильев.
# Оһох (сулустар бөлөхтөрө)

Оһох (латыынныы Fornax) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа иэнэ 397,5 квадрат кыраадыс, 57 көстөр сулустардаах.

# Оһох (сулустар бөлөхтөрө)
## Көстөр кэмэ

Арассыыйа 50° кэтирээһинтэн соҕуруу өттүгэр көстөр. Сэтинньи ыйга ордук көстөр.

# Оһох (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Оһох диэн ааты Лакайль Антуан Лавуазьены кириэстиир киллэрбитэ. Аата суох эрдэҕинэ 1754 сыллаахха каталогка киирбитэ, онтон 1756 сыллаахха Лакайль ааты киллэрбитэ. Бастакы аата «Химия Оһоҕо». Иоганн Боде «Уранография» диэн каталогар бу сиргэ «Химия Аппараата» (Apparatus Chemicus) диэн бөлөх баар, ол гынан баран ити аат олоххо киирбэтэҕэ уонна туһаныллыбатаҕа.
# Балыктаах (суолталара)

Балыктаах хас да суолталаах тыл.
* Балыктаах — Уус-Алдан улууһун Найахы нэһилиэгин киинэ.
* Балыктаах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мэҥэ нэһилиэгин киинэ.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Көҕүллээх кыырт

Көҕүллээх кыырт (нууч. хохлатый осоед, лат. Pernis ptilorhynchus) — Өлүөхүмэ уонна Чаара өрүстэр тардыыларыгар олохсуйар кыырт. Аһылыга сүнньүнэн үөннэр: тигээйилэр, ыҥырыалар уонна кинилэр личинкалара.
# 1086

1086 сыл — XI үйэ сыла.

# 1086
## Түбэлтэлэр
### От ыйа

* От ыйын 10 — Дания хоруолун Кнуд IV өрө турбут бааһынайдар өлөрбүттэр.
# Дэниел Роббинс

Дэниел Роббинс (ааҥл. Daniel Robbins) — Канаадаканадскай уонна американскай программист, Gentoo Linux олохтооччу, билиҥҥитэ Funtoo айар уонна сайыннарар.
# Бельков арыыта

Бельков арыыта. Лаптевтар байҕалларыгар Анжу арыылартан биирдэстэрэ.
Иэнэ 500 кв.км кэриҥэ. Уһуна 58 км., кэтитэ 18 км. Үрдүгэ муора таһымыттан 127 м. тиийэр. Кытыллара очуостардаах.
Көтөр харамай сайылыыр уонна төрүүр сирэ. 1808 сыллаахха саха түүлээҕинэн эргинэр промышленнига Бельков Н.С. арыйбыта уонна кини аатынан ааттаммыта.

# Бельков арыыта
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# U2

U2 is an Ирландияттан сылдьар рок бөлөҕө. Бөлөххө 4 чилиэттээх- ырыаһыт Боно (дьиҥ аата Пол Дэвид Хьюсон), гитараҕа оонньооччута Эдж (дьиҥ аата Дэвид Хоуэл Эванс), Басс гитара ооонньооччута Адам Клэйтон, уонна барабаан оонньооччута Ларри Мюллен мл. U2 1980ус сыллартан сир үрдүнэн олус биллэр бөлөх. 170 мөл. тахса альбомнары атыылаабыттар, уонна 22 Грэмми наҕараадатын ылбыттар - ол аата ханнык баҕар рок группаттан элбэх буолар.
Дублин куоракка 1976 сыллаахха төрүттэммит. Ол бириэмэҕэ ким даҕаны музыкант буолбатах эбит.
Көстөрүн курдук, рок бөлөх кыттааччылары көрдүүр суругу оскуола дуоскатыгар киллэрбит Лари Маленаҕа эбээһинэстээх. Биллэриигэ Боно (вокал уонна гитара), Эдж (гитара, клавиша уонна вокал) уонна Адам Клейтон (бас- гитара) таҕыстылар. Онтон ыла бөлөх састааба уларыйа илик. 1980- с сыллар ортолоругар 4 альбому таһаарбыттара уонна фанаттар хамсааһыннарын таһаарбыттара, бастатан туран, Эдьигээн уонна вокал Боно гитарнай партияларын толорооччулара, ону сэргэ бэйэлэрин ырыаларын текстэригэр дириҥник өтөн киирбиттэрэ. У2һээ аан дойдуга биллэр бөлөх альбомун таһаарбытын кэннэ уопсай билинии уонна статуһун 1987 сыллаахха аан дойдуга биллэр альбомунан буолар Джошуа Джошуа буолбута.
1990- с сылларга революцияҕа, альтернативнай уонна үҥкүү музыкатыгар, кириитикэҕэ бэйэтин аадырыһыгар эппиэттээбиттэрэ уонна, кинилэр санаатынан музыкаҕа, Ахтунг оҕону уонна ТВ воопарк альбома буолбута. Ол кэмҥэ араас музыкальнай хайысханы чинчийэн- чинчийэн- үөрэтэн барбыттара.
ХХІ үйэ саҕаланыаҕыттан уонна у2уор музыкалара урукку айымньыларын туһанан, дьон- сэргэ, критиктэр ситиһиилэрин салгыы туһанан оонньууллар. 2004 сыллаахха бөлөх 22 миэстэни «всех времени» рейтиҥҥэ 100 миэстэттэн (всех времени) "Роллинг Стоун"сурунаал 100 саамай уһулуччулаах артыыстара ылла. 2005 сыллаахха «рок- н- рола албан аат саалатыгар»киллэрбиттэрэ.
Бөлөх чилиэннэрэ «международнай амнистияҕа» кыттыы, история алдьархайын, биир кампания, тыыннаах көмөнү оҥоруу, тыыннаахтарга 8, сведениелэр (долг, СПИД, Атыы- эргиэн Африкаҕа), бородууксуйаны батарыы Боно уонна Эдьигээн музыкалара үүнэллэр.
# Забавушка (түмэл)

«Забавушка» оҕолорго аналлаах норуот оонньуурдарын музейа — Москубаҕа баар норуот оонньуурдарын интерактивнай оҕолорго аналлаах музейа.
Музей пуондата оҕолорго уонна кинилэр тутталларыгар аналлаах. Оҕолор музей экспонааттарынан оонньууллара көҥүллэнэр. Музей соругунан Арассыыйа норуотун оонньуурдарын кытта билиһиннэрии уонна тарҕатыы буолар. Музейга дьарыктаныы төлөбүрдээх, онон ороскуоттара сабыллар. Музейга сылдьар сүрүн бөлөхтөр - үксүн оскуола иннинээҕи саастаах уонна оскуола алын кылаастарыгар үөрэнэр оҕолор.
Тэрилтэ судаарыстыба көмөтүн уонна бэрэсидьиэн граанын ылбатаҕа.

# Забавушка (түмэл)
## Остуоруйата

Бастаан 1998 сыллаахха музей «Традиция» диэн ааттаах норуот ускуустубатын таптааччылар уопсастыбаларын быһыытынан тэриллибитэ, уопсастыбаны тэрийээччинэн уонна салайааччынан Алексей Санкин буолбута. 2002 сыллаахха балаҕан ыйын 5 күнүгэр уопсастыба «Норуот оонньуурдарын төннүүтэ» диэн ааттаах үтүө санаа аакциятын ыыппыта. 2002 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр өссө биир быыстапка үлэтин саҕалаабыта, ол быыстапкаҕа Арассыыйа 15 эрэгийиэниттэн 20 промысел кыттыбыта.. 27 июня 2002 года выставка уже официально работала.
1990-с сыллар бүтүүлэригэр тэрилтэ оҕолорго эрэ аналлаах быыстапкалары тэрийиинэн уонна семинаардарынан дьарыктаммыта, музейга араас спонсордар көмөлөспүттэрэ (ол иһигэр Сорос пуондата)ю Ол кэннэ музей дьиэ арендалаабыта уонна ороскуотун бэйэтэ толунар буолбута.
2008 сыллаахха балаҕан ыйын 16-18 күннэригэр музей «Кремль — оҕолорго» диэн ааттаах фестиваальга кыттыбыта.
2012 сыллаахха балаҕан ыйын 3 күнүгэр музей «Возрождение традиций» диэн быыстапканы ыыппыта, быыстапкаҕа хас биирдии экспонаатын тутан-хабан көрүөххэ сөп этэ, оҕолорго биирдии кырааскаламматах оонньууру туттарбыттара, ол оонньууру музей дьиэтигэр кырааскалыахха сөбө.
# Өкүндү (Бүлүү улууһа)

Өкүндү — Бүлүү улууһун Өкүндү нэһилиэгин киинэ.

# Өкүндү (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Өкүндү нэһилиэгэ
# Слепцовтар (Бүтэйдээх, Мэҥэ-Хаҥалас)

Слепцовтар - Бүтэйдээх нэһилиэгин ыаллара.
Аҕаларынан алтаннар, ийэлэринэн алаастар. Үөһээ Алтаҥҥа Улахан сыһыы диэн сиргэ олорбут аҕалара Бүөтүккэ Слепцов уонна ийэлэрэ эрдэ өлөннөр оҕолор тус-туһунан иитиллибиттэр. Хонооһой ийэтин аймахтарыгар Нотуукка Сэмэннээххэ сыстыбыт. Сааба эргэ тахсыбыт эдьиийин эҥээрдэһэн Бөтүҥҥэ олорбут, үөрэммит. Савва Петрович Слепцов-Таппарыйа армияҕа барыан иннинэ нуучча кэргэннэнэ сылдьыбыт. Сэриигэ штаб начальнигын ординареһынан сылдьыбыт. Ленинграды, Прибалтиканы босхолоспут. Үс бойобуой ол иһигэр, "Хорсунун иһин" мэтээллээх эргиллибит. Бөтүҥҥэ колхуоска үлэлээбит, бултаабыт. Холгуматтан Кууһума кыыһын Попова Александраны кэргэн ылан 3 оҕоломмут. 1963 с. Бүтэйдээххэ көһөн кэлбиттэрэ. Ийэлэрэ 1972 с. өлбүт. Сааба уһаммыт, бултаабыт. Кэлин Алтантан Попова Елена Гаврильевнаны кэргэн ылан кырдьар саастарыгар бииргэ олорбутгара. Сэрии бэтэрээнэ 1993 с. 73 сааһыгар өлбүтэ.
Убайа Хонооһой Слепцов нэһилиэккэ биллэр мас ууһа этэ. Ини-биилэр иккиэн да улахан уустар. Хонооһой алаас Түмэппий Стручков кыыһа Марыыналыын элбэх оҕоломмуттара. Хонооһойу Бүтэйдээххэ элбэх ыччаттара, тутуспут дьиэлэрэ, элбэх дьон махтала санаталлар.
Төрүччүнү оҥорууга А.С.Шишигин көмөлөспүтэ
# Христофоров Иннокентий Дмитриевич

Христофоров Иннокентий Дмитриевич — саха бастакы балетмейстера, артыыс, саха балетын төрүттээччи.

# Христофоров Иннокентий Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

* 1919 сыллаахха сэтинньи 12 күнүгэр Таатта улууһугар Баайаҕа с. төрөөбүт. Ийэтэ үс саастааҕар өлөн, ыал улахан уола буолан, кыра бырааттарын көрбүт. Онон сэттэ кылааһы 19 саастааҕар бүтэрбит.
* Оскуоланы бүтэрэн, аттестатын ылан, кооперативнай техникумҥа туттарсыбытыгар доруобуйата мөлтөх диэн ылбатахтар. Ол оннугар Дьокуускайдааҕы музыкально-вокальнай коллектив хореография салаатыгар ылбыттар. Бастакы учуутала — балетмейстер Иван Каренин, Москва оскуолатын барбыт. Улахан театрга, Ленинград консерваториятыгар, биллиилээх Ваганова, Бочаров, Вечеслова, Люк курдук маастардары кытта үлэлээбит киһи.
* Үөрэҕин бүтэрэн, музыкальнай театр-студияҕа үлэлээбит.
* 1954 сылтан, доруобуйата мөлтөөн, балеттан уурайан, төрөөбүт дойдутугар киномеханигынан үлэлээбит.

# Христофоров Иннокентий Дмитриевич
## Айар үлэтэ
#### Балетка үҥкүүлээбит партиялара

* Сүрүн оруол, «Сир симэҕэ» (1947)
* Гирей («Бахчисарайский фонтан», Владимиров-Климов туруоруута)

# Христофоров Иннокентий Дмитриевич
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Кыыһа — Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна (1960 с. муус устар 23 к. төр.), П. А. Ойуунускай аатынан Саха театр артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна.
* Кыыһа — Христофорова Наталья Иннокентьевна, балерина, Российскай Федерация уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, П. Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреата.

# Христофоров Иннокентий Дмитриевич
## Аатын үйэтитии

* Баайаҕа оҕо музыкальнай оскуолатыгар И. Д. Христофоров аата иҥэриллибит.
# Хара-Алдан (Таатта улууһа)

Хара-Алдан — Таатта улууһун Хара-Алдан нэһилиэгин киинэ.

# Хара-Алдан (Таатта улууһа)
## Өссө маны көр

* Таатта улууһа
* Хара-Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
# Үөһээ Бытантай

Үөһээ Бытантай нэһилиэк. Эбээн-Бытантай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьарҕаалаах.
Улуус кииниттэн 75 км. соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 280 киһи (2007 сыл).

# Үөһээ Бытантай
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Потенциализм

Потенциализм диэн-үөрүйэх буолбут, боростуой олоххуттан аккаастанан өрө көтоҕүллэн, күүстээхтик бэйэҕин сайыннарар толкуйдааһын ньымата буолар. Потенцилизм сөбүлүүр дьарыккын, бэйэн сөбүлүүр үлэҕин кытта сыһыаннаах буолуон сөп. Потенциаллаах киһи ис иһиттэн талааннаах, баайы, үксүнэн бизнес өттүнэн таһаарыылаахтык үлэлиэн сөп. Потенциал үчүгэйгэ, үрдүккэ, талаһыыга тирэхтээх буолар. Потенциаллаах киһи потенциалын сайыннарыан, дьиннээх олоххо көрдөрүн, таһаарыан наада. Личнэй потенциалга киирэр: психика (өй-санаа, ис-турук), ис дууһа, сөбүлүүр дьарык, өйдүүр кыах (интеллект). Потенциала суох киһи тугу да олоҕор ситиһимиэн сөп кутталлаах, онтон потенциалын арыбыт киьһи байыан, тэтимнээх олохтоох буолуон сөп.Хас биирдии киһиэхэ потенциала атын атыннык сайдыбыт, кимиэнэ эрэ потенциала үрдүк, кимиэнэ эрэ намыһах.
# Курдигино-Крестовая (эркээйи сир)

Курдигино-Крестовая (эркээйи сир), Аллараа Халыма улууһугар баар ресурс резервата, уонна 500000 га иэннэх. 2002 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 108 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ. Улуус хоту өттугэр сытар. Уопсай иэнэ 1 067 100 га.

# Курдигино-Крестовая (эркээйи сир)
## Сыала-соруга

* биология ресурсаларын арыаллааһын уонна элбэтии;
* олохтоохтор олорор сирдэрин, кинилэр култуураларын уонна удьуор дьарыктарын оннунан хаалларыы;
* экология өттүнэн мониторинг уонна наука чинчийии;
* айылҕаны харыстааһыны пропагандалааһын.
* наука уонна мониторинг чинчийии.

# Курдигино-Крестовая (эркээйи сир)
## Кыыллар

таба, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, куобах. Таба төрүүр сирэ уонна сайыҥҥы мэччирэҥэ. Байҕал кытылыгар морж, ньиэрпэ, бөлүүгэ, нарвал, үрүҥ эһэ.

# Курдигино-Крестовая (эркээйи сир)
## Көтөрдөр

куба, кыталык, канаада туруйата, розовай хопто, үрүҥ хаас, үрүҥ тумустаах куоҕас, турукаан уонна кыра турукаан, дыллык (кыра лыглыйа), хардырҕас, мороду, кыра куба, харылыыр, грязовик (Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрэ), хаар эбэ.

# Курдигино-Крестовая (эркээйи сир)
## Ылыллыбыт сирэ

* Айылҕа харыстабылын Министерство саайта
# Спрингфиелд

Спрингфиелд (Springfield), куорат, Иллинойс штатын киин куората. Куорат аттыгар улахан АЭС баар. АХШ биир улахан култууратын киинэ.
# Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института

Координаталара: 57°09′27″ с. ш. 65°31′57″ в. д.﻿ / ﻿57.1574° с. ш. 65.5324° в. д.﻿ / 57.1574; 65.5324
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института (Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура, ускуустуба уонна соц.технологиялар акадьыамыйалара) — Арассыыйаҕа Тюмень куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Толору аата: Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ " Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института"

# Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института
## Устуоруйата

1983 с. Челябинскайдааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба институтун үөрэтэр-консультациялыыр, 200 киһини үөрэххэ ылар филиала буолан төрүттэммит. 1986 с.саҥа төрүттэммит үөрэх тэрилтэтигэр үс кафедра арыллыбыт:
1. Култуурунай-сырдатар үлэ кафедрата
2. Общественнай наукалар кафедралара
3. Библиотековедение уонна библиография кафедрата
1991 с. тохсунньу 18 күнүгэр Челябинскайдааҕы институт филиалын базатыгар Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института тэриллибит. 2006 с. институт ректорынан Заболотнай Евгений Борисович буолбут. 2007 с. Тюменнааҕы култуура института акадьыамыйа статуһун ылбыт. 2008 с. үрдүк үөрэх тэрилтэтэ орто профессиональнай үөрэҕи анал программанан ыытарга лицензия ылбыт. Тюменнааҕы ускуустуба кэллиэһэ холбоспут. 2009 с. ахсынньы 9 күнүгэр акадьыамыйа аата уларыйан "Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура, ускуустуба уонна социальнай технология акадьыамыйата" диэн буолбут.
Заболотнай Евгений Борисович ректор эрдэҕинэ, акадьыамыйа структууратыгар сервис уонна социальнай-култуурунай коммуникациялар институттара; музыка, тыйаатыр уонна хореография института; изобразительнай ускуустуба уонна музейнай технологиялар институттара; архитектура, дизайн уонна визуальнай ускуустуба института; интеллектуальнай ресурсалар уонна информационнай технологиялар институттара; региональнай социум научнай-чинчийэр института; ускуустуба кэллиэһэ; оҕо ускуустуба оскуолата;
2015 с. Тюменнааҕы архитектура, дизайн уонна визуальнай ускуустуба институтун уонна музейнай технологиялар уонна изобразительнай ускуустуба институтун кытта холбоспут.
Архитектура, дизайн уонна визуальнай ускуустуба института 2010 с. Ураллааҕы судаарыстыбаннай архитектурнай-художественнай академия (1997 с.) Тюменнааҕы филиалыгар уонна Тюменнааҕы ускуустуба кэллиэһин дизайн салаатыгар олоҕуран төрүттэммит. Билигин - дизайн, визуальнай ускуустуба уонна архитектура факультета.
2015 с. хос тэриллии түмүгэр Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института диэн аат иҥэриллибит. Акадьыамыйа састаабыгар баар институттар факультеттар буолбуттар.

# Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института
## Факультеттара

1. Музыка, тыйаатыр уонна хореография факультета
2. Дизайн, визуальнай ускуустуба уонна архитектура факультета
3. Социально-култуурунай технологиялар факультеттара
4. Ускуустуба кэллиэһэ
5. Оҕо ускуустуба оскуолата

# Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института
## Рейтиннэрэ

Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института
1. Тюмень куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ
2. Тюменьскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 469-с миэстэ.