yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Суслова Надежда Прокофьевна

Суслова Надежда — нуучча дьахталларыттан бастакыннан быраас буолбут киһи.
1843 сыллаахха балаҕан ыйын 1 (саҥа ааҕыынан 13) күнүгэр Алын Новгород уйуоһугар уруккута крепостной Прокофий Суслов иккис кыыһынан төрөөбүтэ. Эдьиийин киниттэн үс сыл аҕа Аполинарияны улуу суруйааччы Федор Достоевскай таптыы сылдьыбыта биллэр. Кини нөҥүө суруйааччы Надежданы эмиэ билэр уонна өйүн, дуоспуруннааҕын иһин ытыктыыр эбит.
Кини улаатарыгар Арассыыйаҕа быраас үлэтигэр дьахталлары чугаһаппаттар этэ. Ол эрээри быһаччы бобуу суох буолан сорох профессордар (И. М. Сеченов и С. П. Боткин) 1862 сыллаахха үс дьахтарга, Ол иһигэр Сусловаҕа, лиэксийэлэрин истэргэ көҥүллээбиттэрэ.
Суслова ордук физиологиянан үлүһүйбүтэ, 1862 сыллаахха «Медицинскай Вестник» кини «Изменение кожных ощущений под влиянием электрического раздражения» диэн ааттаах ыстатыйатын бэчээттээбитэ . 1863 с. университекка саҥа устаап киирбитэ, дьахталлар лиэксийэҕэ сылдьалларын боппута, Ол иһин 1864 сыллаахха Швейцарияҕа баран Цюрих университетыгар киирэр. Онтон И. Сеченов салайыытынан 1867 сыллаахха диссэртээссийэ көмүскээн нуучча дьахталларыттан бастакынан мэдиссиинэ, хирургия уонна родовспоможение дуоктарын сыбаанньатын ылар («Доклад о физиологии лимфы», «Beiträge zur Physiologie der Lymphherzen»).
Үөрэнэ сылдьан кэлин киэҥник биллибит гигиенист Ф. Эрисмаҥҥа кэргэн тахсар. Суслова уонна Эрисман Арассыыйаҕа 1868 сыллаахха кэлэллэр. Эрисмантан арахсан баран 1885 сыллаахха иккистээн эргэ гистолог Александр Голубевка кэргэн тахсар. Голубев Казааннааҕы университеты бүтэрэн баран Саха сиригэр Өлүөхүмэ уокуругар 8 сыл бырааһынан үлэлээбит киһи.
Суслова 1918 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр Алушта аттыгар бэйэтин имениетыгар (билигин Лазурное бөһүөлэк) өлбүтэ. Уҥуоҕа баар, судаарыстыба араҥыччылыыр эбийиэгэ.

# Суслова Надежда Прокофьевна
### Аатын үйэтитии

Алын Новгород Сэбиэскэй оройуонугар Надежда Суслова аатынан уулусса баар.
2012 сыл балаҕан ыйыгар Алушта киин балыыһатын тиэргэнигэр Н. Сусловаҕа мэҥэ туруорбуттара, балыыһа 120 сылын туолуутугар алтынньы 12 күнүгэр үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйбыттара.
# Мэндир

Мэндир - үрдүк сырыынньа сыыр, дабаан.
# Улуу күөллэр

Улуу күөллэр (ааҥллыы Great Lakes) диэн Хоту Америка илинигэр, Канада уонна АХШ кирбиhиилэригэр баар ньулуун уулаах күөллэр бөлөхтөрө. Биэс улахан күөл: Үөһээ, Мичиган, Һурон, Эри уонна Онтарио. Холбоhуктаах Штаттарга Улуу күөллэр регионнарын ардыгар Үһүс кытыл диэн ааттыыллар.
# Семёновка (Полтава уобалас)

Семёновка (укр. Семенівка) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 192 (2017).
# Үөдэй (Хаҥалас улууһа)

Үөдэй — Хаҥалас улууһун Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгин киинэ.

# Үөдэй (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Кэбээйи улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Кэбээйи улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Кэбээйи улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ

* 9 №-дээх Идэлээх училище (Сангаар).

# Кэбээйи улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Сангаар 1 №-дээх орто оскуолата
* Сангаар гимназията
* Сангаар 3 №-дээх орто оскуолата
* Куокуй орто оскуолата
* Мастаах орто оскуолата
* Нидьили орто оскуолата
* Сэбээн Күөл Степанов - Ламутскай П.А. аатынан орто оскуолата
* Сииттэ орто оскуолата
* Таҥара лицейа
* Мукучу гимназията
* Кэбээйи Эверстов Е.Е. аатынан орто оскуолата
* Сиэгэн Күөл орто оскуолата
* Арыктаах төрүт оскуолата
* Тыайа Дьяконов Н.Х. аатынан орто оскуолата
* Пpомышленнай төрүт оскуолата
* Аpыылаах алын оскуолата
* Батамай төрүт оскуолата
* Кальвица төрүт оскуолата
* Лүксүгүн төрүт оскуолата
* Баҕадьа төрүт оскуолата.

# Кэбээйи улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Лениҥҥэ өйдөбүнньүк (Дьокуускай)

Лениҥҥэ өйдөбүнньүк (Дьокуускай). 1967 сыллаахха алтынньы 25 күнүгэр туруоруллубут.
# II үйэ

1 -c тыһыынча сыл :
[[Алҕас: сыыһа кэм үйэ]] — I үйэ — II үйэ — III үйэ — IV үйэ :
Хронология таабыла :
II үйэ

# II үйэ
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Иккис үйэ ортото — Риим импиэрийэтэ алааннары кытта сэриилэһэргэ күһэллэр.
* Иккис үйэ ортото — Арҕаа кыраай сирдэрэ Кытайтан бүтэһиктээхтик арахсаллар
* II үйэ — Фуюйдар хаста да Ляодуҥҥа саба түһэллэр. Тиһэҕэр Таншихай үлтүрүтэр.
# Егоров Иннокентий Дмитриевич

Егоров Иннокентий Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Кугда сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Чурапчы педучилищетын бүтэрбит. 1940—42 сылларга Хайахсыт оскуолатыгар история учууталынан үлэлээбит.
Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйын 19 күнүгэр Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сылтан сэриилэспит. Арҕаа Белоруссия фронугар 44-с воинскай чааска сулууспалаабыт. Рядовой. Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт (18.07.1944).
1979 сыллаахха өлбүт.
# 1663

1663 сыл.

# 1663
## Туох буолбута

Атырдьах ыйын 22 — Алексей Михайлович ыраахтааҕы сымыйа манньыат кутааччылары ойохторун-оҕолорун кытта Сибииргэ төннүбэттии олохсута ыытар туһунан ыйаах таһаарбыт.
# Семенов Григорий Трофимович

Семенов Григорий Трофимович (27.02.1903—16.06.1970) — геолог, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

# Семенов Григорий Трофимович
## Олоҕун олуктара

1903 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр Сунтаар оройуонун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүт. Элгээйи икки кылаастаах оскуолатын бүтэрэээт, 1916 сыллаахха Үрдүкү начальнай училищеҕа үөрэммит. 1922 сыллаахха Бүлүүгэ II ст. оскуоланы бүтэрбит. 1923—1924 сс. Бүлүүгэ I ст. учууталлаабыт, оскуола сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1924 с. партия Саха Сиринээҕи обкома туһаайыытынан, Томскай университетыгар геология салаатыгар үөрэммит.
Университеты 1930 сыллаахха бүтэрэн Саха сиригэр кэлэн Хаҥаласка (Туймаада хочотун Хотугу Ытык хайатыгар турар бөһүөлэк) геологтар баартыйаларын начаалынньыгынан анаммыт. Кини салалтатынан геологтар таас чох ссаппааһын аахпыттар уонна хостуурга сүбэлэри биэрбиттэр. 1931—1932 сыллаахха Буотама-Тиит Арыы геологтар баартыйаларын начаалынньыгынан үлэлии сылдьан Буотама үрэххэ тимир уруудатын разведкалаабыт.
1932 сыллаахха Дьокуускай оруйуонун геологоразведочнай управлениетын начаалынньыгынан анаабыттар. 1933 сыллаахха Саха сирин геоологоразведочнай треһин начаалынньыга буолбут. Онтон 1934 сыллаахха "Союзникельоловоразведка" Саха сиринээҕи салаатын управляющайынан анаммыт.
1935 сыллаахха САССР Госпланын бэрэстээтэлин солбуйааччытынан анаммыт. 1936 с. ЯЦИК Бөрөсүүдьүмүн чилиэнинэн талыллыбы, онтон 1936 с. САССР Үрдүкү Сэбиэтин бастакы ыҥырыытыгар дьокутаакка хандьыдаат буолбут.
1938 сыллаахха РСФСР Холуобунай кодексын 58-с ыстатыйатынан хаайыллыбыт, суута 1941 сыллаахха буолбут, 8 сыл көннөрөр-күһэлэҥ лааҕырга уурахтаммыт. 1948 с. босхолонон баран хос тутуллубут уонна Красноярскай кыраайга суутунан көскө ыытыллыбыт, онно геологоразведка баартыйалараыгар үлэлээбит. 1949—1956 сс. Норильскай ГОК геологоуправлениетын ГРП-тыгар үлэлээлээбит. 1955 с. реабилитацияламмыт уонна бырааба барыта чөлүгэр түһэриллибит.
1957—1969 сс. Саха срин геологиятын упраылениетын кылаабынай геологунан үлэлээбит. Бу кэмҥэ Саха сиригэр бөдөҥ геология арыйыылара буолбуттара: Айхал уонна Удачнай кимберлдит туруупкалара, Үөһээ Дьааҥыга көмүс сытар сирдэрэ, ртуть, хорҕолдьун, гаас сытар сирдэрэ. Ону таһынан Семенов олохтоох геологтары бэлэмниир үлэҕэ сүҥкэн өҥөлөөх, СГУ-га петрографияҕа уонна экономическай геологияҕа лиэксийэ ааҕара.
1970 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр өлбүтэ.

# Семенов Григорий Трофимович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1966.07.04)

# Семенов Григорий Трофимович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Ахметели Рамаз Отарович

Рамаз Отарович Ахметели – (бэс ыйын 27 күнүгэр 1959 сыллаахха Грузияҕа төрөөбүт) – түмэт урбаанньыт, “Мир старшего поколения” диэн аҕам саастаах уонна кырдьаҕас-кыаммат дьоҥҥо аналлаан кэмиэрчэскэйэ суох холбоһук бырабылыанньатын чилиэнэ, “Желтый Крест” хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыбай генеральнай дириэктэрэ (www.yellowcross.ru).
Рамаз Отарович Ахметели Тбилиситээҕи судаарыстыбаннай үнүбэрсиэт Инженернэй-экэнэмиичэскэй факультетын “Экэнэмиичэскэй кибернетикэ” испэсээлинэһин бүтэрбитэ. Экэнэмиичэскэй наука хандьыдаата.
Рамаз Ахметели 2005 сыллаахтан ыла “Желтый Крест” диэн кырдьаҕас дьону көрүүнэн-харайыынан уонна медико-социальнай стационарынан хааччыйар итиэннэ дьиэттэн кыайан тахсыбат кырдьаҕас дьоҥҥо мэдэссиинискэй өҥөнү оҥорор тэрилтэни салайар.
Рамаз Ахметели экэниэмикэ эйгэтигэр сыһыаннаах хас даҕаны монография уонна ыстатыйа ааптара.
Арассыыйа Москуба куораттааҕы Кыһыл Кириэһин Бүрүсүдьүүмүн чилиэнэ.
Кырдьаҕас дьону уһун кэмнээн көрүүнэн-харайыынан хааччыйар дириэктэрдэр уонна провайдердар Дьобуруопатааҕы ассоциацияларын чилиэнэ.
Хас да төгүллээх Арассыыйа Кыһыл Кириэһин, Москуба куорат бырабыыталыстыбатын, ЮВАО Москуба куораттааҕы префектуратын кырааматаларынан уонна махтал суруктарынан наҕараадаламмыта.
Рамаз Ахметели “Меценаты столетия” норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда “Честь и Польза” уонна Арассыыйа Кыһыл Кириэһин мэтээллэрин хаһаайына.
# Дарах

Дарах - ыт көлөнү хаҥас диэки салайар тыл.
# Кеплер Иоганн

Иоганн Кеплер (1571, Вайль-дер-Штадт, Вюртемберг — 1630, Регенсбург) — ниэмэс астронома, астромия сайдыытыгар улахан сабыдыалы оҥорбут халлаан эттиктэрин хамсааһынын сокуоннарын ааптара.
Дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ 1571 с. ахсынньы 27 күнүгэр төрөөбүт. Тюбинген университетыгар стипендия ылбыт. 1594 с. магистр степенын ылбыт, Австрияҕа математика преподавателэ буолбут. Дания аатырбыт астрономугар Тихо Брагега ыстатыйатын ыыппыт. Браге бэйэтин бөлөҕөр ыҥыран үлэлэппит. Бу сылдьан харах иһигэр сырдык хайдах тарҕанарын, ачыкы көрөрү хайдах тупсарарын, телескоп тоҕо чугаһатарын чуолкайдык быһаарбыт. 1609 с. Марс арбиитата төгүрүк буолбакка ньолбуһаҕын туһунан ыстатыйа бэчээттээбит. Бу чахчы Кеплер үс сокуоннарыттан бастакытын олоҕо буолбут. Күн таһынааҕы планеталар түргэнник хамсыылларын быһаарбыт (иккис сокуон), 1619 с. планеталар периодтара уонна кинилэр Күнтэн ыраахтара судургу математика формулатынан быһаарылларын эппит (үһүс сокуон).
1620 с. ийэтин колдовствоҕа үлүһүйүүгэ буруйдаабыттарын көмүскээбит, онон бэйэтин репутациятын эмиэ быыһаабыт.
# Rede Bandeirantes

Rede Bandeirantes — Бразилия телекомпанията, салалтата — Сан Паулу.
# Тростянец (Сумы уобалас)

Тростянец (укр. Тростянець) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 21 368 (2013).
# Кааба

Кааба — Миэккэ куоракка баар граниттан тутуллубут куб көрүҥнээх ытык тутуу.
# Стивен Сегал

Стивен Фредерик Сегал (ааҥл. Steven Frederic Seagal, 1952) — Америка биир саамай үрдүк сыаналаах актера, режиссер, продюсер, сценарий суруйааччы.
# Аманатова Анна Иннокентьевна

Аманатова Анна Иннокентьевна (28.10.1938 с.) 1982 сылтан Герой Ийэ. Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин олохтооҕо. Кэргэннинээн Аманатов Юрий Гаврильевичтыын 10 оҕолоохтор.
# Юра Кэм Саҕана: Баһылааһын

Юра Кэм Саҕана: Баһылааһын (ааҥл. Jurassic World Dominion) — Недерланд, АХШ, Кытай бииргэ түмсэн 2022 сыллаахха уһулбут киинэтэ, бастакы Юрскай Парк киинэтин түмүктүүр франшизата буолар. Стивен Спилберг туруоруутунан. Universal Puctures тэрилтэ лицензиятын бас билэр уонна тарҕанар.
Киинэ Кытай, АХШ (Гавайи), Мексика, Италия, Мальта национальнай пааркаларыгар уһуллар, Universal Pictures үбүлээһинэн, Недерланд, Кытай, Италия былаастара гран көрөннөр үбүлээһиҥҥэ кыттыспытта.

# Юра Кэм Саҕана: Баһылааһын
## Сүжета

Biosyn Genetics диэн Италия тэрилтэтэ баар, онно дьоппуон учуонайа генетически мутированнай аһыҥалара тарҕанан планетарнай кризис тардар, экологическай кризис. Biosyn тэрилтэ динозаврдары бас билэр буолан проблема дириҥиир. Киинэҕэ сүрүн геройдар Аан Дойдуну быыһыыллар.
# Кубалаҥ чаччыгыныар

Кубалаҥ чаччыгыныар (нууч. Оливковый дрозд, лат. Turdus obscurus) — Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр чыычаах.
Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр үөскүүр. Сэдэх көрүҥ.

# Кубалаҥ чаччыгыныар
## Өссө маны көр

* Сир чаччыгыныардарын ууһа
** Хара чаччыгыныар
** Эриэн чаччыгыныар
* Чаччыгыныардар уустара
** Чаччыгыныар
** Бороҥ чаччыгыныар
** Кугас моойдоох чаччыгыныар
** Кугас чаччыгыныар
** Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
** Өрүөстээх чаччыгыныар
** Ырыаһыт чаччыгыныар
* Кыра чаччыгыныардар уустара
** Кыра чачччыгыныар
# Чапаево (Хаҥалас улууһа)

Чапаево — Хаҥалас улууһун Өктөм нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Чапаево (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Өктөм нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Баайаҕа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)

Баайаҕа нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор. Баайаҕа үрэҕэр турар.
Улуус киинттэн 60 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 044 киһи (2007 сыл).

# Баайаҕа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

    Андросов Георгий Михайлович (1913—1972) — сахаттан бастакы байыаннай академияна бүтэрбит разведчик.
    Христофоров Иннокентий Дмитриевич (1919 с. сэтинньи 12 к. төр.) — саха бастакы балетмейстера, артыыс, саха балетын төрүттээччи.
    Чарин Иосиф Иосифович (1921—1983) — педагогика билимнэрин кандидата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, «Бочуот Знага» орден кавалера.
    Хатылаев Иннокентий Михайлович (1928 — 1981) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, «XX үйэ чулуу киһитэ».
    Хатылаев Михаил Михайлович (1937 с. төр.) — история билимнэрин доктора, профессор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх деятелэ.
    Луковцев Константин Константинович (1945 с. төр.) — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара.
    Неустроев Борис Федорович – Мандар Уус (1945 с. төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун маастара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ, хомусчут.
    Винокуров Николай Егорович (Урсун) (1945 с. төр.) — поэт, литератураны ырытааччы, тылбаасчыт.
    Мандарова Анна Васильевна (1957 с. кулун тутар 25 к. төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун маастара.
    Романов Роман Романович (1974 с. төр.) — мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара, ХХ үйэ бастыҥ мадьыныта, Баайа5а нэһилиэгин баһылыга.
    Луковцев Иннокентий Егорович (1976 с. төр.) — Саха театрын артыыһа, Россия государственнай бириэмийэтин лауреата.
    Андросов Гаврил Гаврильевич (1985 с. төр.) — поэт.
    Андросов Семен Федотович — «300-летие Российского флота» мэтээл кавалера.
    Максимова Ирина Михайловна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
    Неустроев Петр Борисович — мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара.
    Хатылаев Герман Васильевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, ырыаһыт.
    Христофоров Иннокентий Дмитриевич, саха аар көмүс битииһитэ, саха бастакы балетмейстера, артыыс, саха балетын төрүттээччи. Баайаҕа оҕо музыкальнай оскуолата кини аатын сүгэр.
    Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна — Саха драматическай театрын артыыһа.
    Шамаев Роман Дмитриевич — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара.
# .sv

.sv диэн Эль Салвадор үрдүк таhымнаах ил домена.
# Ширяево

Ширяево (укр. Ширяєве) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 13 455 (2011).
# 140-с

140-c сыллар.

# 140-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* 140-с сс. — Римҥэ Антонин Пий ыраахтааҕылаан олорор (138—161).
* 140-с сс. саҕаланыыта — билиҥҥи Шотландия соҕуруу өттүн Рим аармыйата баһылаабыт, Антонин эркинин тутуу саҕаламмыт.
* ↑ Timothy Darvill Concise Oxford Dictionary of Archaeology. — Oxford University Press, 2008. — 560 p. — ISBN 9780191579042
* ↑ B.A.Knightsa, Camilla A.Dicksona, J.H.Dicksona, D.J.Breeze. Evidence concerning the roman military diet at Bearsden, Scotland, in the 2nd Century AD (en) // Journal of Archaeological Science. — 1983. — Vol. 10, iss. 2. — P. 139—152. — ISSN 0305-4403. — DOI:10.1016/0305-4403(83)90048-1.
# Халыев Дмитрий Григорьевич

Халыев Дмитрий Григорьевич - сыырка артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, СӨ култууратын туйгуна.
Марфа уонна Сергей Расторгуевтар ааттарынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай сыыркатыгар үлэлиир.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа ааты 2019 сыл алтынньы 3 күнүгэр иҥэриллибитэ
# Эгиипэт

Эгиипэт (араб. مصر‎‎, Miṣr эбэтэр Máṣ) диэн улахан өттө Хоту Африкаҕа уонна кыра өттө Арҕаа Азияҕа (Синай тумул арыыта) баар дойду. Иэнэ 1,010,000 км2. Эгипеттан хоту Сир ортотунааҕы байҕал уонна илин Кыhыл байҕал бааллар. Кирбиилэhэр: Газа Балаhата уонна Исраил хотугулуу-илин, Судан соҕуруу уонна Лиибийэ арҕаа.
Эгиипэт Африка уонна Орто Илин ордук элбэх дьонноох дойдуларыттан биирдэстэрэ. Дойду дьонун ахсаана 82 млн., олор улахан өттүлэрэ Нил өрүс кытылларыгар олороллор. Онтон Саhаара кумах куйаар киэҥ сирдэрэ олус дэҥ дьонноохтор. Эгипет ордук улахан куораттара Каир уонна Александрия.
Былыргы Эгиипэт аан дойду ордук былыргы уонна биллиилээх цивилизацияларыттан биирдэстэрэ. Биллиилээх история күндүлэринэн буолаллар Гиза пирамидалара, Улахан Сфинкс, Луксор куорат, Карнак Таҥара дьиэтэ уонна Хоруоллар хонуулара.
# Сибойл

СибОйл (Сибойл эбэтэр Сибоил, сороҕор SibOil), ниэп тэрилтэтэ, Дьокуускай куоратка 1998 сыллаахха тэриллибитэ. Билиҥҥи туругунан биир улахан АЗС сетьтэрин бас билэр Саха Сиригэр.
Салалтата — Дьокуускай.
Саайта https://xn--90anbmnp.xn--p1ai/
# Новгородова Екатерина Иннокентьевна

Новгородова Екатерина Иннокентьевна (төр. 1929, Кытаанах, Чурапчы улууһа, Саха АССР) — Социалистическай Үлэ Геройа (1973), РФ үтүөлээх агронома, Саха Сирин ытык киһитэ (1999).

# Новгородова Екатерина Иннокентьевна
## Олоҕун олуктара

* 1929 сыллаахха муус устар 13 күнүгэр Чурапчы улууһун Кытаанах сэлиэнньэтигэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо сааһыттан колхозка үлэлээбит.
* 1948 сыллаахха Кытаанах нэһилиэгин Сүбэтин секретарынан анаммыта, ол кэннэ — Чурапчы райсоветын инструкторынан.
* 1955 сыллаахха салайар кадрдар Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын оскуолаларын бүтэрэн, агроном идэлэммитэ. Чурапчы оройуонугар комплекснай биригээдэ биригэдьииринэн үлэлээбит.
* 1957 сылтан — Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Ленин аатынан колхуоһун младшай агронома.
* 30 сыл оҕуруот аһын үүннэрэр биригээдэни салайбыт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1973 сыл ахсынньы 11 күнүнээҕи Ыйааҕынан оҕуруот аһын үүннэриигэ үрдүк көрдөрүүлэрин иһин Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Ленин аатынан совхоз оҕуруот аһын үүннэрэр биригээдэ биригэдьииригэр Новгородова Екатерина Иннокентьевнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун үрдүк аата иҥэриллибитэ.
* ССРС Үрдүкү Сүбэтин VIII, IX, X, XI ыҥырыыларын депутата

# Новгородова Екатерина Иннокентьевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана (1966)
* Социалистическай Үлэ Геройа (1973)
* Октябрьскай революция уордьана (1982)
* Российскай Федерация үтүөлээх агронома
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (1999)
* Чурапчы улууһун ытык киһитэ

# Новгородова Екатерина Иннокентьевна
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# 1796

1796 сыл.

# 1796
## Туох буолбута

* Ахсынньы 12 — Арассыыйаҕа «О новом разделении государства на губернии» диэн Ыраахтааҕы уурааҕа тахсыбыт. Ол уурааҕынан 1797 сыл кулун тутарыгар Иркутскай наместничество күбүөрүнэ буолбут, уобаластар, ол иһигэр Саха уобалаһа, — уезд буолбуттар, уездтар комиссарство буолбуттар.
* Ыам ыйын 10 — Бастакы коалиция сэриитэ: Наполеон Италияҕа Австрия сэриилэрин Лоди күргэтин аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Австриялар 2000 кэриҥэ киһилэрин сүтэрбиттэр.
* Ыам ыйын 14 — Британия эмчитэ Эдуард Дженнер аан бастакынан хара уоспа утары быһыы оҥорбут. Бастакы быһыы ынах уоспатыттан оҥоһуллубута, онон эмп аата латыынныы variola vaccinia диэн ааттаммыта (vacсa — латыынныы ынах), ол ынах тириитэ билигин да түмэлгэ көрдөрүүгэ турар.

# 1796
## Төрөөбүттэр

* Олунньу 15 — Петр Анжу (1869 өлб.) — Арассыыйа флотун адмирала, Арктиканы чинчийээччи. Саҥа Сибиир арыыларын хотугу бөлөҕө кини аатынан ааттаммыта.
* От ыйын 6 — Николай I — Арассыыйа ыраахтааҕыта. 30 сыл ыраахтааҕылаабыта. Бу киһи бүрүстүөлгэ олоруута дьалхаантан саҕаламмыта: 1825 сыллаахха декабристар өрө турбуттара, былааһы былдьыы сатаабыттара.
* От ыйын 17 — француз худуоһунньуга Жан Батист Камиль Коро.
# Сырдык сыла

Сырдык сыла (light year, ly) — сырдык биир сыл иһигэр бырар ырааҕа, ол аата 10¹³ километр кэриҥэ.
Аан Дойду астрономия холбоһук (МАС) ааҕарынан, сырдык ваакуумҥа, гравитация сабыдыала суох биир юлиан сыл иһигэр барар ырааҕа.

# Сырдык сыла
## Чыыһылата

Сырдык сыла:
* 9 460 730 472 580,8 км.
* эбэтэр 63 241.1 астроном кээмэйэ (а.к.)
* эбэтэр 0.306 601 парсек
Сырдык түргэнэ биллэр: сөкүүндэҕэ 299 792 458 метр. Сылга төһө сөкүүндэ баар эмиэ биллэр. Төгүллээтэххэ сырдык сыла тахсар.
Астроном кээмэйэ 49 597 870.610 км. Мантан астроном кээмэйин уонна парсегы сырдык сылларынан кээмэйдиэххэ сөп.

# Сырдык сыла
## Сырдык сылынан кээмэйдэммит ыраахтар

Бу кээмэй араас астроном ыраахтары кээмэйдииргэ сөптөөх:
| Масштаб | Кээмэйэ | Быһаарыыта |
| Сөкүүндэлэр | 40.4×10⁻⁹ сырдык сыла. | Ый 376 300 км. кэриҥэ ыраах, ол аата Сиртэн барбыт лазер сырдыга 1.2-1.3 сөкүүндэнэн Ыйга тиийэр. |
| Мүнүүтэлэр | 15.8×10⁻⁶ сырдык сыла. | Биир астроном кээмэйэ 150 мөл. километрга тэҥнээх. Ол аата Күнтэн тахсыбыт сырдык 500 сөкүүндэнэн эбэтэр 8 мүнүүтэнэн Сиргэ тиийэр. |
| Чаастар | 3.2×10⁻³ сырдак сыла. | АХШ Пионер уонна Вояджер аппарааттар Күн систематыттан тахсан эрэллэр, ол аата билигин кинилэртэн сигнал 14 чааһынан Сиргэ кэлэр. Бу ырааҕы кинилэр 30 сылынан бардылар. |
| Сыллар | 1.6сырдык сыла. | Сэрэйии быһыытынан Оорт былыта Күнтэн 50 000 а.к. ыраах. Ол аата сырдык икки сылынан тиийэр. |
| Сыллар | 2.0сырдык сыла. | Күн гравитациятын сабыдыала бүтэр (Хилл сферата) — 125 000 а.к. кэриҥэ. |
| Сыллар | 4.22сырдык сыла. | Күнтэн ураты ордук чугас сулус Кентавр Проксимата биһигиттэн 1.3 пк, эбэтэр 4,22 сырдык сыла. |
| Тыһыынча сыл | 26×10³ сырдык сыла. | Биһиги Галактикабыт киинэ биһигиттэн ~10 кпк ыраах, эбэтэр ~30 000 сырдык сыла. |
| Тыһыынча сыл | 100×10³ сырдык сыла. | Халлаан Сиигин диаметра - 30 кпк эбэтэр 100 000 сырдык сыла. |
| Мөлүйүөн сыл. | 2.5×10⁶ сырдык сыла. | Ордук чугас спираль халыыптаах Андромеда галактиката биһигиттэн 772 кпк эбэтэр 2,5 мөл. сырдык сыла. |
| Мөлүйүөн сыл. | 3.14×10⁶ сырдык сыла. | Үс Муннук M33 галактиката биһигиттэн 3,14 мөл. сырдык сыл ыраах. Бу объект көннөрү харахха көстөр ордук ыраах объект. |
| Мөлүйүөн сыл. | 59×10⁶ сырдык сыла. | Ордук чугас галактикалар мустуулара, Кыыс мустуута биһигиттэн 59 мөл. сырдык сыл ыраах. |
| Мөлүйүөн сыл. | 150×10⁶ - 250×10⁶ сырдык сыла. | Улуу аттрактор диэн гравитация аномалията биһигиттэн 150—250 мөл. сырдык сыла ыраах. |
| Миллиард сыл | 1.2×10⁹ сырдык сыла. | Слоун Улуу Эркинэ - куйаарга ордук улахан халыып, кээмэйэ 350 Мпк. Сырдык миллиард сыл кырдары ааһар. |
| Миллиард сыл | 13.6×10⁹ сырдык сыла. | Куйаар кээмээйэ. |

# Сырдык сыла
## Интириэһиргэтэр факттар

* Астроном кээмэйэ 500 сырдык сөкүүндэтигэр тэҥ, ол аата Күнтэн Сиргэ диэри сырдык 500 сөкүүндэ айанныыр.

# Сырдык сыла
## Өссө маны көр

* Парсек
* Астроном кээмэйэ
# JVC

JVC — Дьоппуон бастыҥ видео систематын оҥорор тэрилтэтэ, ону таһынан грузовиктарга Америкаҕа аудиосистема туруорааччы. Аан Дойдуга VHS формат айбытынан биллэр, бастакы телевизордары уонна видиктэри (видик) оҥорооччу.
Салалтата — Иокогама.
Fortuna 500 холбонор.
Mitsui Group эйгэтигэр холбонор