# Метр системата

Метр системата диэн кээмэйдэр стандартара. Дьиҥ аата СИ - боронсустуу Système International d'unités.
СИ системата 7 кээмэйдээх: метр (уһун кээмэйэ), килограмм (ыйааһын кээмэйэ), секунда (бириэмэ кээмэйэ), ампер (электричество), Кельвин (температура), моль (атомнар уонна молекулалар ахсаана), уонна кандела (сырдык кээмэйэ). Бэйэ бэйэлэрин кытта булкуһан туттулуохтарын сөп. Оннук "СИттан тахсыбыт кээмэйдэр" тахсаллар, ол курдук кэриҥ кээмэйэ, энергия, давление уонна түргэн кээмэйдэрэ тахсаллар.
Бу система аан дойдуга туттуллар. Официальнайдык 3 дойду метрическай системаны туттубат: Мьянма, Либерия уонна АХШ. Ол гынан баран билимҥэ уонна медицинаҕа киэҥник туттуллар.

# Метр системата
## Историята уонна туттуута

Метр системата Францияҕа революция кэнниттэн айыллыбыта. Бастаан икки эрэ мээрэйдээх этэ. Метр системата учуонайдарга олус киэҥник тарҕаммыт.
1860 сыллаахха Джеймс Клерк Максуэлл уонна Вильям Томсон үс кээмэйинэн туттарга санааны киллэрбиттэр: уһуну, ыйааһын уонна бириэмэ. Атын кээмэйдэр мантан тахсар гына киллэрбиттэр.
Кэнники электричествоны уонна магнетизмы үөрэтии саҕаламмытын кэннэ ону быһаарар атын кээмэйдэр наада буолбуттар. ХХ үйэ ортотун диэки араас метрическай система версиялара баар буолбут, онно учуонайдар да булкуллар буолбуттар. Ол иһин 1954 сыллаахха тохсус Ыйааһын уонна Кээмэй конференциятыгар Аан дойдутааҕы Кээмэй систематын бастакы версиятын айбыттар. Онно метр (уһун кээмэйэ), килограмм (ыйааһын кээмэйэ), секунда (бириэмэ кээмэйэ), ампер (электричество), Кельвин (температура), уонна кандела (сырдык кээмэйэ) туттуллубут. Сэттис кээмэй - моль 1971 сыллаахха эбиллибит.
Билигин СИ системата аан дойду үрдүнэн туттуллар, ол гынан баран АХШга, Либерияҕа уонна Мьянмаҕа туттуллубат, онно имперскай система билигин даҕаны туттуллар. Атын дойдулар, үксүнэн урукку Британия Империятыгар баар дойдулар билигин урукку имперскай системаны уларыта сатыы сылдьаллар, эбэтэр икки системаны тутталлар.

# Метр системата
## Кээмэйдэр
### Төрүт кээмэйдэр

СИ "төрүт кээмэйдэрэ" диэн учуонайдар уонна көннөрү дьон туттар кээмэйдэрэ. Бары атын кээмэйдэр бу кээмэйдэри булкуйдахха тахсаллар. Атын кээмэйдэр "СИ кээмэйиттэн тахсыбыт кээмэйдэр" диэн ааттаналлар
СИ сүрүн кээмэйдэрэ :
| Кээмэй аата | Кээмэй символа | туох кээмэйдэнэрэ | хайдах суоттанара |
| миэтэрэ | m | Уста | Бастаан (1793): Хотугу Полюс уонна Экватор ыккардыгар Париж нөҥүө ааһар меридиан 1/10 000 000 устата Билиҥҥи (1983): Ваакумҥа сырдык сөкүүндэ 1/299 792 458 барар ырааҕа |
| киилэ | кг | ыйааһын | Бастаан (1793): тоҥмут муус биир кубическэй дециметрин ыйааһына Билиҥҥи (1889): Парижка баар аан дойдутааҕы ыйааһын бюротугар уурулла сылдьар палладий-иридиум холбоһугуттан оҥоһуллубут цилиндр килограмм прототибын ыйааһына |
| сөкүүндэ | сек | кэм | Бастаан (Medieval): күн 1/86400 чааһа Билиҥҥи (1967): цезий-133 атома электрона 9 192 631 770 циклы эргийэрэ |
| ампер | A | электрическай ток | Бастаан (1881): A tenth of the abampere, the unit of current used in the electromagnetic CGS. Билиҥҥи (1946): The current passing through two very long and thin wires placed 1 m apart that produces an attractive force equal to Халыып:Val newton per metre of length. |
| kelvin | K | temperature | Бастаан (1743): The centigrade scale is obtained by assigning 0° to the freezing point of water and 100° to the boiling point of water. Билиҥҥи (1967): The fraction Халыып:Sfrac of the thermodynamic temperature of the triple point of water. |
| mole | mol | amount of substance | Бастаан (1900): The molecular weight of a substance in mass grams. Билиҥҥи (1967): The same amount as the number of atoms in 0.012 kilogram of carbon-12. |
| candela | cd | luminous intensity | Бастаан (1946): Халыып:Sfrac of the brightness per square centimetre of a black body at the temperature where platinum freezes. Билиҥҥи (1979): The luminous intensity, in a given direction, of a source that emits monochromatic radiation of frequency Халыып:Val hertz and that has a radiant intensity in that direction of Халыып:Sfrac watt per steradian. |
| Notes ↑ When the mole is used, the substance being measured must be specified and may be atoms, molecules, ions, electrons, other particles, or specified groups of such particles. ||||

# Метр системата
## Кээмэйдэр
### Оҥоһуллубут кээмэйдэр

Derived units are created by combining the base units. The base units can be divided, multiplied, or raised to powers. Some derived units have special names. Usually these were created to make calculations simpler.
Named units derived from SI base units :
| Аата | Си-бэлиэтэ | Туох кээмэйдэнэрэ | Атын кээмэйинэн бэлиэтэниитэ | СИ төрүт кээмэйинэн көстүүтэ |
| radian | rad | plane angle | | − |
| steradian | sr | solid angle | | − |
| hertz | Hz | frequency | | s⁻¹ |
| newton | N | force, weight | | m∙kg∙s⁻² |
| pascal | Pa | pressure, stress | N/m² | m⁻¹∙kg∙s⁻² |
| joule | J | energy, work, heat | N∙m | m²∙kg∙s⁻² |
| watt | W | power, radiant flux | J/s | m²∙kg∙s⁻³ |
| coulomb | C | electric charge | | s∙A |
| volt | V | voltage, electrical potential difference, electromotive force | W/A& or J/C | m²∙kg∙s⁻³∙A⁻¹ |
| farad | F | electrical capacitance | C/V | m⁻²∙kg⁻¹∙s⁴∙A² |
| ohm | Ω | electrical resistance, impedance, reactance | V/A | m²∙kg∙s⁻³∙A⁻² |
| siemens | S | electrical conductance | 1/Ω | m⁻²∙kg⁻¹∙s³∙A² |
| weber | Wb | magnetic flux | J/A | m²∙kg∙s⁻²∙A⁻¹ |
| tesla | T | magnetic field strength | Wb/m² or V∙s/m² or N/A∙m | kg∙s⁻²∙A⁻¹ |
| henry | H | inductance | Wb/A or V∙s/A | m²∙kg∙s⁻²∙A⁻² |
| degree Celsius | °C | temperature relative to 273.15 K | T$_K$ − 273.15 | K |
| lumen | lm | luminous flux | cd∙sr | cd |
| lux | lx | illuminance | lm/m² | m⁻²∙cd |
| becquerel | Bq | radioactivity (decays per unit time) | | s⁻¹ |
| gray | Gy | absorbed dose (of ionizing radiation) | J/kg | m²∙s⁻² |
| sievert | Sv | equivalent dose (of ionizing radiation) | J/kg | m²∙s⁻² |
| katal | kat | catalytic activity | | s⁻¹∙mol |

# Метр системата
## Кээмэйдэр
### Prefixes

Very large or very small measurements can be written using prefixes. Prefixes are added to the beginning of the unit to make a new unit. For example, the prefix kilo- means "1000" times the original unit and the prefix milli- means "0.001" times the original unit. So one kilometre is 1000 metres and one milligram is a 1000th of a gram.
Standard prefixes for the SI units of measure :
| Multiples | Name | | deca- | hecto- | kilo- | mega- | giga- | tera- | peta- | exa- | zetta- | yotta- |
| Multiples | Prefix | | da | h | k | M | G | T | P | E | Z | Y |
| Multiples | Factor | 10⁰ | 10¹ | 10² | 10³ | 10⁶ | 10⁹ | 10¹² | 10¹⁵ | 10¹⁸ | 10²¹ | 10²⁴ |
| Fractions | Name | | deci- | centi- | milli- | micro- | nano- | pico- | femto- | atto- | zepto- | yocto- |
| Fractions | Prefix | | d | c | m | μ | n | p | f | a | z | y |
| Fractions | Factor | 10⁰ | 10⁻¹ | 10⁻² | 10⁻³ | 10⁻⁶ | 10⁻⁹ | 10⁻¹² | 10⁻¹⁵ | 10⁻¹⁸ | 10⁻²¹ | 10⁻²⁴ |