yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иванов Петр Николаевич

Иванов Петр Николаевич (1942 с., муус устар 23 күнэ, Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1999 с. от ыйын 20 күнэ), дуобакка ССРС спордун маастара, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.

# Иванов Петр Николаевич
## Олоҕун олуктара

1942 с. муус устар 23 күнүгэр Сунтаар оройуонун II Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1959 с. Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэнэ киирэр
1968-1972 сс. Магаданнааҕы пединституту кэтэхтэн үөрэнэн начальнай кылаас учууталын идэтин ылбыта.
Күндэйэ оскуолатыгар, Сунтаар начальнай оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ.
1984 с. пионердар дьиэлэрин дуобакка тренеринэн анаммыта уонна олоҕун тиһэх күннэригэр диэри үлэлээбитэ.

# Иванов Петр Николаевич
## Аатын үйэтитии

* Сунтаар нэһилиэгэр 1999 с. алтынньы 28 күнүгэр П.Н.Иванов аатынан уулусса баар буолбута.
* 1999 сылтан дьиэ кэргэнэ П.Н.Иванов бирииһигэр улууска биирдиилээн бастыыр иһин дуобакка күрэх ыыталлар.

# Иванов Петр Николаевич
## Кини туһунан

Петр Николаевич Иванов, Үтүө аатын умнуллубатын! / Доброе имя не забудется /[cост. Иванов И.Н.] - Якутск : изд-во “Бичик” . - 2003

# Иванов Петр Николаевич
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Дуобакка ССРС спордун маастара,
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Сунтаар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо
* “Саха-Азия” пуонда стипендиата.
# 1712

1712 сыл.

# 1712
## Туох буолбута

* Тохсунньу 16 — Бүөтүр I Арассыыйаҕа бастакы основывает байыанай инженердэр оскуолаларын арыйар туһунан ыйаах тааһаарбыт. Билигин ол оскуола А. Ф. Можайскай аатынан Байыннай-космическай академия.
* Олунньу 10 — Уилличе омуктар Чилоэ арыыларга (Чиили атта) испанецтары утары өрө турбуттар. Ол саҕана Испания энкомьенде диэн ааттанар сокуонунан бигэргэтиллибит үгэстээҕэ: биирдиилээн дьон сэриилээн ылбыт омуктарын (христианнартан уратылары) үлэлэтэн байар-тайар бырааптаахтара, кулуттааһын биир көрүҥэ этэ. Кулуту бас билээччилэр энкомендерос диэн ааттаналлара.
* Ыам ыйын 21 — Бүөтүр I Арассыыйа киин куоратын Москубаттан Санкт-Петербурга көһөрбүт.

# 1712
## Төрөөбүттэр

* Бэс ыйын 28 — Жан Жак Руссо төрөөбүт, французскай философ уонна публицист
# Аллыҥа (Сунтаар улууһа)

Аллыҥа — Сунтаар улууһун Аллыҥа нэһилиэгин киинэ.

# Аллыҥа (Сунтаар улууһа)
## Климата

Оhуобай

# Аллыҥа (Сунтаар улууһа)
## Олохтоох дьоно

YчYгэй санаалаах

# Аллыҥа (Сунтаар улууһа)
## Историята

Уhун

# Аллыҥа (Сунтаар улууһа)
## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

Элбэх

# Аллыҥа (Сунтаар улууһа)
## Биллиилээх дьоно

Тихонов Тимур¹ - чушпан

# Аллыҥа (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Аллыҥа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Промилле

Проми́лле (лат. pro mille — тыһыынчаҕа) — тыһыынча гыммыт биирэ, бырыһыан 1/10. (‰) бэлиэнэн бэлиэтэнэр. Туох эрэ тыһыынча гыммыт өлүүскэлэрин ааҕарга туттуллар. Бэлиэтэ судургу дробунан суруйууттан тахсыбыт: 27/1000 → 27‰; нуулун ахсаана (3 нуул) 1000 чыыһылаҕа баар нууллар ахсааннарыгар сөп түбэһэр. Windows систиэмэтигэр бэлиэни маннык суруйуохха сөп Alt-0137: NumLock холбонон турдаҕына хаҥас Alt тимэҕи баттаан туран клавиатуура аттарыытын сыыппара блогар 0137 сыыппаралары суруйуллар.
* 1 ‰ = 1⁄1000 = 0,001 = 0,1 %
* 10 ‰ = 1 %
* 0 ‰ = 0
* 0,07 ‰ = 0,00007
* 30 ‰ = 0,03
* 45,1 ‰ = 0,0451
* 1000 ‰ = 1
* 2000 ‰ = 2
* 10 ‰ = 0,01
Киилэнэн ааҕыллыбыт маасса промилета граамынан ааҕыллыбыкка тэҥнэһэр. Оттон тоннанан ааҕыллыбыт маасса — киилэнэн буолар.

# Промилле
## Туттуллуута

Үгэс курдук промилленан бэлиэтэнэр кээмэйдэр бааллар.
Холобур, уу тууһа (11 ‰ туустаах диэн буоллаҕына, уу маассатыттан 0,011 туус буолар, ол эбэтэр 1 кг ууга 11 г туус).
Киһи хааныгар алкоголь концентрацията (итирбитин кээмэйэ) эмиэ үксүн промилленан суруллар.
# Адырҕан

Адырҕан — киһини бэрт эрэйинэн аһарар адаар-быдаар көһөҥө таастаах хайа суолун ньуура.

# Адырҕан
## Өссө маны көр

* Адырҕай

# Адырҕан
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Tor

Tor (ол эбэтэр The Onion Router), программа араас операционнай системаларга ананар, биир саамай улахан анонимайзер буолар.

# Tor
## Официал сирэйэ

https://www.torproject.org/
# Попов Гаврил Петрович

Попов Гаврил Петрович - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрииттэн ыстаарсай лейтенант сыбаанньалаах эргиллибит, разведчиктар взводтарын хамандыыра.
Нам I Хомустаах нэһилиэгин киинэ Кыһыл Сыыртан 4 килэмиэтирдээх Арыы Тииккэ олохтоох Күрбэлэр диэн ааттаах ыал улахан уоллара. Сэрии иннинэ "Үүнэр салаа" колхуос суотчутунан үлэлээбит. Бырааттара Роман сылгыһыт, оттон Никита тутууга үлэлиир эбит. Гаврил сэриигэ бастакы хомуурга барбыт. Бырааттара 1942 с. күһүнүгэр борохуотунан Граф Биэрэгиттэн фроҥҥа барар 400-кэ аты арыаллаан айаннаабыттар. Ол иннинэ сэриигэ барыахтаах аттары бэлэмнээһиҥҥэ сылдьыбыттар.
Гаврил 1943 сыллаахха Днепр таһынааҕы госпитальга аатырбыт Дьоруой Поповтуун көрсөн хаартыскаҕа түспүттэрэ баар эбит.
Роман 1943 с., оттон Никита 1942 с. өлбүттэрин туһунан биллэрии кэлбит. 1945 сыл сайыныгар Гаврил төннөн кэлэригэр төрөппүттэрэ суох буолбуттар. Гаврил Дьокуускайга милиисийэлээбит, биллэр Гаврил Десяткинныын бииргэ үлэлээбит.
# Яковлев Семен Илларионович

Яковлев Семен Илларионович (1967) 2008—2013 сс. Чурапчы улууhун баhылыга.

# Яковлев Семен Илларионович
## Олоҕун олуктара

1967 с. алтынньы 28 кунугэр Чурапчы улууhун Одьулуун нэhилиэгэр төрөөбүтэ.
1984—1985 сс. Мындаҕаайы сопхуоhун рабочайа.
1985—1987 сс. Сэбиэскэй аармыйаҕа сулууспалаабыт.
1988—1990 сс. Мындаҕаайытаа5ы сопхуос көҥүллэммит сэкрэтээрэ.
1990—1992 сс. Москубатааҕы землеустройство институтун устудьуона.
1992—1993 сс. Спецгруппа 1-кы категориялаах специалиһа.
1993—1993 сс. Өлүөхөмэ куоратын дьаhалтатын специалиһа.
1993—1994 сс. Спецгруппа 1-кы категориялаах специалиһа.
1994—1995 сс. Сир реформатын комитетын сүрүн специалиhа.
1995—1997 сс. Муома улууhун сир хамытыатын салайааччыта.
1997—1999 сс. Дьокуускай спецкомземын сүрүннүүр специалиһа.
1999 с. Москубатааҕы землеустройство институтун бутэрбитэ.
1999—2000 сс. Дьокуускай куорат землеустройствоҕа отделын салайааччыта.
2001—2004 сс. Дьокуускай куорат землеустройствоҕа отделын сүрүннүүр специалиһа.
2004—2006 сс. «Земельная служба» муниципальнай унитарнай тэрилтэ директора.
2006—2007 сс. Ростехинвентаризация Саха Сиринээҕи салаатын дириэктэрин 1-кы солбуйааччыта.
2007—2008 сс. Ростехинвентаризация Саха Сиринээҕи салаатын дириэктэрэ.
2008—2013 сс. Чурапчы улууhун баhылыга.
2013 сылтан айылҕа харыстабылын миниистирин 1-кы солбуйааччыта.

# Яковлев Семен Илларионович
## Наҕараадалара

- СР норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (2017).
- СР бочуоттаах сир туруорааччыта.
- СР экономикаҕа уонна промышленнай сайдыыга министерствотын туйгуна.
- Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.
- СР Президенин бочуотунай грамотата.

# Яковлев Семен Илларионович
## Ылыллыбыт сирэ

http://old.sakha.gov.ru/node/192830 Архыыптаммыт 2016, Сэтинньи 1 күнүгэр.
# Бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар

Бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу 1912 сыллаахха бэс ыйын 5 күнүттэн 27 күнүгэр дылы Стокгольм куоракка (Швеция) ыытыллыбыт. Барыта 2407 кыттааччы 28 дойдуттан күрэхтэспиттэр. 109 кэмпилиэк мэтээл оонньоммут. Маҥнайгынан электроннай чаһы уонна фотофиниш туттуллубут.
# Култуура үлэһитин күнэ

Култуура үлэһитин күнэ — Арассыыйаҕа 2007 сылтан кулун тутар 25 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Атырдьах ыйын 27 күнүгэр 2007 сыллаахха бу туһунан 1111 нүөмэрдээх ыйаахха Арассыыйа оччотооҕу бэрэсидьиэнэ Владимир Путин илии баттаабыта.
Маннык идэ бырааһынньыгын оҥоруу туһунан 2007 сыл сааһыгар култуура миниистирэ Александр Соколов эппиттээх. Оччотооҕуга миниистир кулун тутары тоҕо талбыттарын маннык быһаарбыт: элбэх регион бу кэмҥэ маннык күнү бэлиэтииллэр уонна атын идэнэн бырааһынньыктары кытта туһунан буолуохтааҕын учуоттаан (Музейдар күннэрэ, Арассыыйа бэчээтин күнэ, Арассыыйа киинэтин күнэ, Арассыыйа бибилитиэкэлэрин күнэ).
# Эволюция

Биологияҕа, эволюция диэн организмнар бөлөхтөрө көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иhэр чинчилэрэ уларыйыылара. Бу уларыйыылар сүрүн үс процесс дьүөрэлэһиилэриттэн буолаллар: арахсыы, ууhуу уонна талыы. Организм удьуоругар бэриллибит геннар ылыллыбыт чинчилэри оҥороллор, ол эволюция төрүтэ буолар. Бу чинчилэр араас бөлөхтөргө тус-туспа сайдаллар, кэлэн иhэр көлүөнэлэргэ уларыйыы улаатар. Организм ууhаабытын кэннэ, удьуордара саҥа эбэтэр уларыйбыт чинчилэниэхтэрин сөп. Бу саҥа чинчилэр икки сүрүн суолунан үөскүүллэр: геннар мутацияларыттан эбэтэр геннар араас бөлөхтөр/көрүҥнэр икки ардыларыгар биэрсиилэриттэн.
# SVEN

SVEN — Дания саамай улахан электротехническай корпорацията, аан-дойдуга биир саамай улахан компьютер перифериятын онорон таһаарар тэрилтэ буолар. Ол курдук колонкалар, көмпүүтэр кутуйахтара, клавиатура, монитордар уонна сабвуфердар. Салалтата — Копенгаген куоракка баар.
СВЕН сүрүн сирэйэ Архыыптаммыт 2009, Балаҕан ыйын 14 күнүгэр.
# Duolingo

Duolingo — (/ˌdjuːoʊˈlɪŋɡoʊ/) диэн АХШ үөрэх технологическай хампаанньата. Сиэп төлөппүөннэргэ тыллары үөрэтэргэ сыһыарыктары уонна тылы билии сертификациятын оҥорор.
Үөрэх платформата Луис фон Анынан уонна Северин Хакерынан 2011 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта уонна билигин тыллары үөрэтэргэ биир ордук тарҕаммыт сыһыарык буолар.
Билигин Дуолингоҕа 40 тылы үөрэтиэххэ сөп, английскай уонна испаан курдук тарҕаммыт тыллартан вельскай, ирландскай уонна суаһили курдук тыллары эмиэ үөрэтиэххэ сөп. Ону тэҥэ Дуолинго английскай тылы билиитин дьоннорго сертификация ыытар.
Хампааньа сыһыарыгы босхо тарҕатар, билигин 500 мөл тахса дьон бэлиэтэммит. Дуолинго премиальнай өҥөтүнэн харчы өлөрөр, онно реклама суох буолар уонна тылы үөрэтэргэ атын көмө буолар опциялар баар буолаллар.
# 5G

5G (fifth generation - бэһис көлүөнэ), аныгы үйэтээҕи ситим, 2016 сылтан ыла Америкаҕа, Соҕуруу Кореяҕа уонна Европаҕа тарҕана турар сотовай сибээс. Билиҥҥи 4G ситимнээҕэр 10 төгүл түргэн скороһу көрдөрүөхтээх.
Саха Сиригэр 2027 сыллаахха биирдэ былааннанар.
# Романова Агния Васильевна

Романова Агния Васильевна (15.07.1912—07.06.1985) — эбэҥки дьахталларыттан бастакы учуонай, эбэҥки түөлбэ тылларын чинчийбит учуонай, педагогика билимин хандьыдаата.

# Романова Агния Васильевна
## Олоҕун олуктара

* 1912 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр Амур уобалаһын Верхнебуреинскай оройуонун Тырма сэлиэннэтигэр төрөөбүтэ
* 1948 с. — Москватааҕы библиотечнай институты бүтэрбитэ.
* 1948—1950 сс. — Красноярскай кыраайга культурнай-сырдатар үлэ округтааҕы салаатын сэбиэдиссэйэ
* 1950—1954 сс. — РСФСР ПНА национальнай оскуолалар научнай чинчийиигэ Институттын аспирана.
* 1954 с. — педагогическай билим кандидатыгар «Методика преподавания родного языка, подготовительном классе эвенкийской школы» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1954—1958 сс. — Хабаровскайдааҕы педагогическай институтка старшай преподаватель.
* 1956 с. — нууча тылын кафедратын доцена.
* 1958—1965 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын младшай научнай үлэһитэ.
* 1965—1970 сс. — старшай научнай үлэһит.
* 1970 с. — старшай научнай үлэһит.
* 1970—1972 сс. — ТЛИ Институтын Хоту омуктан филологияларын секторын сэбиэдиссэйэ.
* 1985 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр олохтон туораабыта.

# Романова Агния Васильевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Учебник по эвенкийскому языку для подготовительного класса» (М.; Л., 1953; в соавт. с А.Ф. Бойцовой).
* «Очерки говоров токкинских и томмотских эвенков» (М., 1962; в соавт. с А.Н.Мыреевой).
* «Некоторые фонетические особенности майского и токкинского говора аяно-майских эвенков» (Труды ИЯЛИ. - Якутск, 1963; в соавт. с А.Н.Мыреевой).
* «Очерки говоров учурских, майских, токкинских эвенков» (Новосибирск, 1964).
* «Диалектологический словарь эвенкийского языка: По материалам говоров эвенков Якутии» (Новосибирск, 1968; в соавт. с А.Н. Мыреевой).
* «Фольклор эвенков Якутии» (Новосибирск, 1971).
* «Взаимовлияние эвенкийского и якутского языков (Новосибирск, 1975; в соавт. с А.Н.Мыреевой и П.П. Барашковым).
* «Г.М. Василевич - крупный советский тунгусовед» (Якутск, 1965).

# Романова Агния Васильевна
## Өссө маны көр

* Особая территория народов Севера
# Мигел де Сервантес

Мигел де Сервантес Сааведра (Miguel de Cervantes Saavedra; алтынньы 9, 1547 – муус устар 23, 1616) диэн Испания новелиhа, поэта уонна драмалааччыта. Кини magnum opus үлэтинэн буолар Дон Кихот, аан дойду биир бастыҥ новеллата уонна Арҕаа литература классиката. Сервантес испан тылыгар дьайыыта олус улахан буоларын быhыытынан, испан тылын субуллук Сервантес тыла (la lengua de Cervantes) дииллэр.
# Игирэлэр (сулустар бөлөхтөрө)

Игирэлэр (лат. Gemini) — Зодиак сулустарын бөлөҕө, Күн бу бөлөххө бэс ыйын 20 күнүгэр киирэр.
Арассыыйа территориятыттан ахсынньыга - тохсунньуга толору көстөр.

# Игирэлэр (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар

* Игирэлэр α-та, эбэтэр Поллукс, 1,16 улаханнаах;
* Игирэлэр β-та, эбэтэр Кастор, 1,59 улаханнаах. Поллукстан 4,5° визуал ыраах.

# Игирэлэр (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Аан маҥнай Игирэлэр диэн Кастор уонна Поллукс сулустары ааттыыллара. Гириэктэр Диоскура игирэлэрэ Кастор уонна Полидевк дииллэр этэ. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.
Астрономия устуоруйатыгар 1781 сыллаахха Уильям Гершель бу бөлөххө Пропус (Игирэлэр h-та) сулус таһыгар Уран планетаны арыйбыта, онтон 1930 сыллаахха Клайд Томбо Васат (Игирэлэр δ-та) сулус аттыгар открыл Плутон кыракый планетаны арыйбыта.

# Игирэлэр (сулустар бөлөхтөрө)
## Атын интириэһиргэтэр объектар

* Игирэлэр U-та, былыт.
* М 35 сулустар мустуулара уонна Эскимос диэн планеталар мустуулара.
# Муратов Владимир Алексеевич

Муратов Владимир Алексеевич, 1940 – 1943 сыллардаахха Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ. Сут дьылларга Саха сиригэр элбэх дьон сүтүгэ тахсыбытынан ситимнээн, баартыйа дойду үрдүнээҕи салалтатын быһаарыытынан үлэтиттэн уурайан Саха сириттэн барбыта.
1905 сыл от ыйын 15 күнүгэр Саратов уобалаһын Липовка сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Саратов куоракка Кыһыл профессураны бэлэмниир институту бүтэрбит.

# Муратов Владимир Алексеевич
## Олоҕун олуктара

1918 - 1921 сыллардаахха — Сталинград уобалаһын Камышин куоракка рассыльнайдыыр;
1921 – 1922 сыллардаахха — Саратов куотар военнай комендант курьера;
1922 - 1928 сыллардаахха — Саратов куоракка «Сотрудник Революции» завод фрезеровщига;
1928 - 1930 сыллардаахха — Саратов уокуруктааҕы исполкомын бэрэсэдээтэлэ;
1930 - 1931 сыллардаахха — Саратов уобалаһыгар Елизаветино сэлиэнньэҕэ 30 №-дээх совхоз парткомын сэкрэтээрэ;
1931 - 1933 сыллардаахха — Кыһыл профессураны бэлэмниир институтугар үөрэнэр;
1933 - 1935 сыллардаахха — Сталинград уобалаһыгар Булухта сэлиэнньэҕэ МТС Политотделын начальнигын солбуйааччы;
1935 - 1938 сыллардаахха — Москваҕа Экономика Кыһыл профессура институтугар үөрэнэр;
1938 - 1939 сыллардаахха — Украина ССР Полтава уобаластааҕы оргкомитет солбуйааччыта;
1939 сылга — Полтава куорат горсоветын бэрэсэдээтэлэ;
1939 сыл ахсынньы 19 күнүгэр Саха АССР — Совнаркомын бэрэсэдээтэлин солбуйааччытынан ананар;
1940 муус устар – 1943 бэс ыйа — Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ. 1940-1943 сс. сут дьыллар кэмнэригэр өрөспүүбүлүкэни сатаан салайбакка элбэх киһи сүтүгэ тахсыбытынан (баартыйа КК "Об ошибках в руководстве сельским хозяйством Якутского обкома ВКП(б) и общем состоянии сельского хозяйства Якутской республики" уурааҕа) Обком бастакы сэкиритээрэ И.Л. Степаненколыын үлэлэриттэн ууратыллан Москубаҕа ыҥырыллыбыттара.

# Муратов Владимир Алексеевич
## Ылыллыбыт сирэ

Саха Республикатын ил былаас официал сайта
# Бочаров Виктор Иванович

Бочаров Виктор Иванович — Социалистическай Үлэ Геройа (1985), техническай билимнэр кандидаттара, «Якутуглестрой» комбинат начальнига (1975—1986).

# Бочаров Виктор Иванович
## Олоҕун олуктара

* 1933 сыллаахха алтынньы 23 күнүгэр Томскай уобаласка байыаннай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
* 1956 сыллаахха Киров аатынан Томскайдааҕы политехническай институту бүтэрбит.
* 1957—1962 сс. — Анжерошахтострой трест СУ маастарынан, учаастак начальнигынан, начальнигынан үлэлээбит.
* 1962—1969 сс. — Кузбасс Березовскай куоратыгар чоҕу байытар фабрика тутуутугар начальнигынан үлэлээбит.
* 1969—1975 сс. — Кемеровошахтострой трест салайааччыта.
* 1975—1986 сс. — «Якутуглестрой» комбинат начальнига.
* 1986—1988 сс. — ССРС чох промышленноһыгар миниистирин солбуйааччыта.
* 1988—1997 сс. — «Кузбассшахтострой» комбинат начальнига.
* Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан үстэ талыллыбыт (1978—1988 сс.).
* 1990—1993 сс. — РСФСР Үрдүкү Сүбэтин депутата.

# Бочаров Виктор Иванович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1985)
* Ленин уордьана (1985)
* Икки Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана
* Нерюнгри оройуонун ытык киһитэ (1985)

# Бочаров Виктор Иванович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# TÖRYT SIR

TÖRYT SIR (ТӨРҮТ СИР) - Англия сиригэр баар эдэр сахалар түмсүүлэрэ.
Төрүт Сир Саха Диаспора
# Сыһыат туохтуур

Сыһыат туохтуур (нууч. деепричастие) — саҥа ирээтэ, сүрүн дьайыыны быһаарар хаттыгас дьайыы. Тугу гынаары? Хайаары? диэн ыйытыыга хоруйдуур.
Атын түүр тылларыгар сыһыат туохтуур букатын уларыйбат халыыбынан ааҕыллар буоллаҕына, саха тылыгар сыһыат туохтуур балачча уларыйар курдук өйдөнөр. Сорохторго кэпсиирэ сыһыарыытын холбонон, сирэй халыыптарынан уларыйаллар.
-ан сыһыат туохтуур сороҕор сирэй сыһыарыытын ылынар.Бу көстүүнү Е.И.Убрятова эбэҥки тылын сабыдыалынан үөскээбит диэн сабаҕалаабыт

# Сыһыат туохтуур
## Холобур

Кэлээри, суруйаары
# 1864

1864 сыл.

# 1864
## Туох буолбута

* Тохсунньу 31 — Москубаҕа «аһаҕас зоология саада» — зоопарка аһыллыбыт.
* Олунньу 12 — Москуба зоопарката аһыллыбыт.
* Ыам ыйын 21 — Арассыыйа Кавказ сэриитин бүппүтүнэн биллэрбит. Бу кэннэ элбэх чэркиэс (бэйэлэрин тылларынан адыыгтар) дойдуларыттан Осмаан Импиэрийэтигэр үүрүллүбүттэрэ.
* Атырдьах ыйын 22 — Бастакы Женева конвенцията түһэрсиллибит. Судаарыстыбалар сэриигэ бааһырбыт уонна ыалдьыбыт саллааттар уонна медиктэр көмүскэллээх буолуохтаахтарыгар сөбүлэспиттэр. Ону кытары Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый хамсааһыннара тэриллибит.

# 1864
## Төрөөбүттэр

* Алтынньы 14 — Ионова-Андросова Мария Николаевна (1864 — 1941), олоҥхоһут, ырыаһыт.
# Аччыгый Араҥас (сулустар бөлөхтөрө)

Аччыгый Араҥас (латыынныы Ursa Minor) — полюс чугаһынааҕы сулустар бөлөхтөрө. Халлааҥа иэнэ 255,9 квадрат градуһа уонна 40 сулус көстөр.
Аччыгый Араҥаска билигин сир Хотугу полюһун зенита баар. Кини Хотугу сулустар 1° ыраах сытар.

# Аччыгый Араҥас (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар

Ордук улаханнык көстөр сулустар:
* Хотугу сулус (α UMi). Сулус улахана 2,02m.
* Кохаб (β UMi). Сулус улахана 2,08m. Биһиги үйэбит нөҥүө 2000 — 500 сылларага Кохаб хотугу сулус этэ, ол иһин араабтыы аата Кохаб-эль-Шемали (Хотугу сулус).
* Феркад (γ UMi). сулус улахана 3,05m.
# Владимир Путин

Владимир Владимирович Путин (Алтынньы 7, 1952, Ленинград, Советскай Союз) — судаарыстыбаннай уонна политическай деятель, Арассыыйа 2012 сылтан 4-үс бэрэсидьиэнэ, 2008–2012 сылларга премьер-миниистирэ, 2000–2008 сылларга 2-ис бэрэсидьиэнэ уонна Биир ньыгыл Арассыыйа партия баhылыга.

# Владимир Путин
## Олоҕо

1983 сыл от ыйын 28 күнүгэр Путина Людмила Александровнаны кытта дьиэ кэргэн буолбуттар. Икки оҕолоох: Мария (1985 сыллахха төрөөбүт) уонна Катерина (1986 сыллаахха).
2013 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр Россия-24 каналга Владимир уонна Людмила Путиннар арахсалларын туһунан иһитиннэрбитэр. 2014 сыллаахха Путин пресс-секретара Дмитрий Песков этэринэн номнуо ситэриллибит

# Владимир Путин
## Өссө маны көр

* Путинизм
* Рашизм
# Locksmith Animation

Locksmith Animation — Улуу Британияҕа баар анимационнай студия, 2014 сыллаахха төрүттэммит. Билиҥҥи кэмҥэ биир динамично сайда турар тэрилтэ.
Салалтата — Лондон.

# Locksmith Animation
## Өссө маны көр

* Көммөт Рон (ааҥл. Ron's Gone Wrong)
# Siemens

Siemens — Германия биир сүрүн тэрилтэтэ, энергетическай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ техника уонна тутууга сыһыаннаах маллары оҥорор тэрилтэ. Siemens акциятын 75% бэйэтэ тутар, 25% акцията Robert Bosch GmbH харчы империата бас билэр, 4% акциятын Mitsui Group японскай харчы империята бас билэр финансово-индустриа конгломерата, сир шаарыгар биир бөдөҥ уонна биллэр тэрилтэ. Кини бизнес бөлөҕөр уонна сегменнара 1100 тэрилтэлэри холбуур, 854 бизнес эйгэҕэ үлэлиир. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр. 18 омук дойдуларыгар Siemens филиаллаах, олор ахсааннарыгар Enel тэрилтэни бас билэр.
Siemens Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Гален

Гале́н (был.-гириэк. Γαληνός; 129 эбэтэр 131 сыл — 200 эбэтэр 217 сыл, баҕар 215 сыл буолуо) — гириэк төрүттээх Былыргы Риим учуонайа, бырааһа, уонна бөлөһүөгэ.
Кыра Азияҕа (билигин Туурсуйа сиригэр баар) Пергам куоракка баай архитектор дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Бэйэтин кэмигэр уһулуччу үчүгэй үөрэхтэммит, элбэхтик айаннаан, элбэх эмтиир ньымалары баһылаабыт. Риим куоракка олохсуйбут, патрицийдары эмтииринэн дьарыктаммыт уонна кэлин Риим хас да императорын бырааһа буолбут.
# Васильева Анна Михайловна

Васильева Анна Михайловна (14.12.1916, Ураанай нэһилиэгэ, Амма улууһа, Саха уобалаһа — 1992) — Социалистическай Үлэ Геройа.

# Васильева Анна Михайловна
## Олоҕун олуктара

1916 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Амма оройуонугар Ураанай нэһилиэгэр төрөөбүт.
1945 сыллаахха Бөтүҥ сельсовет исполкомун бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. Ити дуоһунаһыгар 32 сыл үлэлээбит. ССКП обкомун чилиэнинэн иккитэ талыллан үлэлээбит. Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыта.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл муус устар 8 күнүнээҕи Ыйааҕынан Васильева Анна Михайловнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.

# Васильева Анна Михайловна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Герой (1971)
* Ленин уордьана (1971)
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл (1946)
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (1976)
* Амма улууһун ытык киһитэ

# Васильева Анна Михайловна
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Нагорнай

Нагорнай бөһүөлэк. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 100 км. соҕуруу диэкки турар. Тимир суол станцията.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 91 киһи (2009 сыл).

# Нагорнай
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Абаҕа (Өлүөхүмэ)

Абаҕэ нэһилиэгэ. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Абаҕа.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 577 киһи. Абаҕа киинэ диэн иккис сэлиэнньэлээх, нэһилиэнньэтин ахсаана 581 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэк уопсай нэһилиэнньэтэ 1 158 киһи. Улуус кииниттэн 30 км. арҕаа диэкки. Мэлдьи сырыылаах суол.
Олохтоохтор дьарыктара сүрүннээн ынах-сүөһү.

# Абаҕа (Өлүөхүмэ)
## Нэһилиэктэн төрүттээх дьоннор

* 1888 сыллаахха төрөөбүтэ Корнилов Михаил Федорович (Мээнчэ уола), Соловки хаайыыга сытан Финляндияҕа күрээбит киһи.
* 1906 сыл тохсунньу 25 күнүгэр төрөөбүтэ Нартахова Мария Дмитриевна (1906—1987), партия уонна сэбиэт үлэһитэ.
* 1907 сыл тохсунньу 20 күнүгэр төрөөбүтэ Кудрин Архип Георгиевич — Абаҕыыныскай (20.01.1907—22.09.1960) — саха поэта, тылбаасчыт.

# Абаҕа (Өлүөхүмэ)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000
# Хомуур ахсаан аат (тыл)

Хомуур ахсаан аат барамайдар холбуу ахсааннарын бэлиэтиир уонна ХАҺЫА? ХАҺЫАН? ыйытыыларга хоруйдуур.
Хомуур ахсаан аат –ЫА, -ЫАН, -ЫАЙАХ сыһыарыыларынан үөскүүр.
Атын түүрдүү тылларга хомуур ахсаан аат барыларыгар баар уонна –АУ, -ЭҮ сыһарыылаах. Былыргы түүр тылыгар –АБУ, -ГҮ көрүҥнээҕэ.
Хомуур ахсаан аат –ЫА сыһыарыытыгар аат тыл куччатар –ЙАХ сыһыарыыта эбиллэн, -ЫАЙАХ халыып үөскээбит быһыылаах.
# Ь

Ь - Саха алпабыытын 37-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Арсеньев Андрей Михайлович

Арсеньев Андрей Михайлович - стольник, аҕатын Арсеньев Михаил Афанасьевичтыын 1695 сылтан 1698 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу дьон иннинэ бойобуоданан Гагарин Иван Михайлович олорбут. Кинилэр кэннилэриттэн бойобуоданан Траурнихт Дорофей Афанасьевич анаммыт.

# Арсеньев Андрей Михайлович
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Abbott

Abbott Laboratories (Эбботт Лэбораториз), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан уонна биллэр фармакология уонна медицина эйгэтигэр баһылаан иһэр тэрилтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ рыночнай өлүүтүнэн. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Nasdaq үрдүкү индекска ааҕыллар.
Сүрүн акционердар, ол эбэтэр тэрилтэни туораттан салайааччылар: