yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Максимова Мира

Мира Максимова (Ушканова) (англ. Mira Maximova (Ushkanova), 1981 с. муус устар 4 күнэ, Дьокуускай), Umira2 (ExUmira2) диэн аатынан эмиэ биллэр - поэтесса, тылбаасчыт, авторскай ырыалары фортепиано уонна акустик кавердар доҕуһуолларынан толорооччу.
Ус о5олоох ыал улахан кыыhа, бырааттаах уонна балтылаах.
Вегетарианскай олох майгытын тутуhар.
Мульткиинэ дьоруойдарын Чебурашка уонна Крокодил Гена ырыаларын үс тылынан (ааҥыл, кытай, саха) тылбаастаан уонна видео-роликтары ru:YouTube-ка уган биллибитэ.

# Максимова Мира
## "Человек Мира" ыстатыйаттан быһа тардыы Архыыптаммыт 2010, Ыам ыйын 20 күнүгэр.:

Во всемирной паутине популярность непредсказуема. Изо дня в день Интернет рождает разного рода сомнительных героев – плачущего в защиту Бритни Спирз мальчика, возмущенного клиента требующего от провайдера «кайфа без разрывов», чихающего детеныша панды… Но кроме таких «звезд» однодневок, бывают явления более значительные.
Например, якутянка, живущая в Китае, Мира Максимова, которая, уже несколько лет ведет свою веб-страничку в известном видеоблоге Youtube. В своих самодельных клипах она знакомит весь мир со своей родиной, с республикой Саха. Она одна из наиболее читаемых русскоязычных ютьюберов...

# Максимова Мира
## Ааптарскай ырыалара

http://www.realmusic.ru/miramaximova

# Максимова Мира
## Айымньылара

http://www.stihi.ru/avtor/umira2

# Максимова Мира
## Ырыа тылбаастара

http://www.realmusic.ru/umira2_translations_and_covers

# Максимова Мира
## Youtube-ка тус сирэйэ

http://www.youtube.com/ExUmira2

# Максимова Мира
## Чебурашка уонна Крокодил Гена ырыалара

* Чебурашка ырыата английскайдыы
* Чебурашка ырыата кытайдыы (大耳猴的歌)
* Крокодил Гена ырыата кытайдыы (生日歌)

# Максимова Мира
## Поэт быһыытынан

* 10 закономерностей жизни by Umira2
* Просто наслаждайся и живи
* "Молва" үгэ (кытайтан тылбаас)
# Үһүс Бордоҥ (Сунтаар улууһа)

Үһүс Бордоҥ — Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Үһүс Бордоҥ (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Элгээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# U.S. Cellular

U.S. Cellular — АХШ бэһис улахан сотовай оператора, 28 штат территориятыгар 4G/5G ситими тарҕатар.
Америкаҕа олорор сахалар сүрүннээн бу операторы тутталлар.
# HideMe VPN

HideMe VPN - VPN сервис, Арассыыйаҕа биир түргэнник популярноһа улаата турар тэрилтэ.
# Revolut

Revolut — Улуу Британия финтех тэрилтэтэ, биир түргэнник сайда турар.
# Альенде Сальвадор

Сальвадор Альенде (Allende Salvador) (1908—1973), эбэтэр Сальвадор Альенде Госсенс (Allende Gossens) — Чили президена.
Вальпараисо диэн сиргэ 1908 сыл от ыйын 26 төрөөбүт. 1932 с Чили университетын медицина салаатын бүтэрбит.
# Рональд Рейган

Ronald Wilson Reagan (атырдьах ыйын Олунньу 6, 1911 – Бэс ыйын 5, 2004) диэн АХШ 40-c президенэ. 1981 сылтан 1989 сылга дылы президенынан үлэлээбитэ. Президент буолуон иннинэ, Калифорния штатын губернатора уонна киинэ уонна араадьыйа актера этэ.
1988 сыллаахха Рональд Рейган ССРС-ка ыалдьыттыы сылдьыбыта.
# Каховка

Каховка (укр. Каховка) диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 36 599 (2017).
# .vn

.vn диэн Вьетнам үрдүк таhымнаах ил домена.
# 2006 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

XX Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 2006 сыллаахха Италия Турин куоратыгар буолан ааспыттара.
# Филиппов Иван Иванович

Филиппов Иван Иванович — СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун Ытык олохтооҕо, Чурапчы улууһун Хайахсыт нэһилиэгин Ытык олохтооҕо.
Иван Иванович 1949 сыллаахха муус устар 9 күнүгэр Иван Кириллович уонна Дирия Прокопьевна Филипповтар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүт. Төрөппүттэрэ саастарын тухары колхуос үлэтигэр аҕата сайынын оттоон, кыһынын субан сүөһү көрүүтүгэр, ийэтэ доярканан үлэлээбиттэр. Уйбаан сэттэ оҕоттон алтыс оҕонон төрөөн баран соҕотоҕун тыыннаах хаалбыт. Атыттар тымныйыттан, куор ырыытыттан күн сириттэн арахпыттар. Хообоо диэн оҕо оргуйбут ууну тоҕо тардан, итиигэ буһан өлөөхтөөбүт. Онон Уйбаан элбэх оҕо сүтүктээх ыалга, төрөппүттэрин сылаас тапталларыгар угуттанан, мааныланан улааппыт оҕо буолар.
1996 — Эрилик-Эристиин аатынан колхоз Хайахсыттааҕы учаастагын биригэдьиирэ сылтан салайар үлэҕэ үктэммитэ.
1972 сыл күһүнүгэр Эрилик Эристиин аатынан холкуос салалтата эдэр, кэскиллээх үлэһити Дьокуускайдааҕы салайар кадрдары бэлэмниир техникумҥа үөрэххэ ыыппыта. Бу үөрэҕин 1975 сыллаахха атырдьах ыйыгар ситиһиилээхтик бүтэрэн төрөөбүт Хайахсытыгар биригэдьииринэн ананан үлэлии кэлбитэ
1976 кулун тутар ыйга Субуруускай аатынан совхоз Мырылатааҕы отделения тын управляющайа.
1979 сыллаахха кулун тутар ыйга партия райкомугар инструкторынан үлэҕэ анаабыттара уонна партия обкуомун направлениятын Хабаровскайдааҕы үрдүкү партийнай оскуолаҕа кэтэхтэн үөрэнэ киирбитэ.
1979 сыл күһүнүгэр тэриллибитэ сылтан эрэ ордубут «Чурапчы» совхозка партия райкомун бюротун рекомендациятынан рабочком бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта уонна бу дуоһунаска 1983 сылга диэри үлэлээбитэ.
1983 сыллаахха «Чурапчы» совхоз коммунистара Иван Иванович Филипповы биир санаанан партком секретарынан талбыттара.
1985 сылтан ССКП Чурапчытааҕы райкомун партийнай комиссиятын бэрэссэдээтэлинэн бигэргэммитэбыһыытынан чиэһинэйин, уопсай дьыалаҕа бэриниилээҕин дьэҥкэтик көрдөрбүтэ. Дьон сэргэ ортотугар тус бэйэтин аптарытыата улаатан испитэ.
1988 сыллаахха Карл маркс аатынан совхоз директорынан талыллар.
1991 сыллаахха Уйбаан Уйбаанабыс Новосибирскайга икки ыйдаах дириэктэрдэр курстарыгар баран үөрэнэн, баран саха сиригэр бастакынан 14 бааһынай хаһаайыстыбаны түмэр ассоциацияны тэрийэн, бэрэссэдээтэлинэн талыллар.
1997—2002 сс Хайахсыт нэһилиэгин баһылыгынан талыллар
2002—2005 сс Чурапчы улууһун баһылыгын тыа хаһаайыстыбатын боппуруостарыгар солбуйааччы, тыа хаһаайыстыбатын управлениятын начальнига.
2006—2010 сс Хайахсыт нэһилиэгин баһылыга. Уйбаан Уйбаанабыс Саха республикатын тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Хайахсыт нэһилиэгин уонна Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, «Үтүө дьыала хамсааһыныгар» үчүгэй үлэтин иһин знагынан, профсоюзнай хамсааһын 100 сылыгар юбилейнай мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Маннык дьоннор баалларын тухары биһиги нэһилиэктэрбит, улууспут эстиэ-быстыа суоҕа диэн эрэл санаалаахпын.
# Хомер

Хомер (был.-гириэк. Ὅμηρος, Hómēros; VIII үйэ б.э.и.) диэн Илиада уонна Одиссея диэн грек эпостарын ааптардара. Былыргы бириэмэ литературатыттан харайыллыбыт лиетартураттан биирдэстэрэ. Былыргы баайдартан биирдэстэринэн ааҕыллар. Троя сэриитин туһунан кэпсииллэр, ол сэрии биһиги эрабыт иннинэ 1190 сыллаахха ааспыта. Гомер айамньылара кэнники буолан баран суруллубутунан ааҕыллар.

# Хомер
## Историята

Бу период историятын уустуга диэн Микеналар цивилизацията бу кэнниттэн хас да сүүс сыл эстии туругар сылдьыбыта, ол иһин аҕыйах матырыйаал хаалбыт. Бу период, Греция Хараҥа бириэмэтэ, быһа холоотоххо биһиги эрабыт иннинэ 800 сыллаахха тохтообут, ол бириэмэттэн саҥа греция алпабыытынан суруллуйбут матырыйаллар харайыыллыбыттара бааллар. Ол иһин Гомер бириэмэтигэр ол уструоруйалар дьонтон дьоҥҥо тылынан бэриллэрэ.
Гомер туһунан информация эмиэ аҕыйах. Сорохтор олох даҕаны олорботох киһи диэн быһаараллар, сорохтон дьахтар этэ диэн этэллэр Үһүйээн быһыытынан Ионияҕа олоро сылдьыбыт хараҕа суох буолар, ол гынан баран онно дакаастабыл суох.
Троя баарын туһунан археология чинчийиилэрэ быһаараллар. Троя турбут сирин булбуттара уонна хастаабыттара. Бу эпос Трояны хаххалыыр бириэмэтигэр уһун кэпсээн курдук айыллыбыта, ол кэнниттэн сиһилии эбиискэлэр баар буолбуттара диэн толйдууллар. Гомер хас хоһоонноро барыта саҥарарга чэпчэки буоларын курдук суруллубуттар диэн быһаараллар.

# Хомер
## Гомер олорбут бириэмэтэ уонна тылбаас

Гомер хаһан олоро сылдьыбыта биллибэт. Геродот этэринэн Гомер кини иннинэ 400 сыл олорбута, ол аата биһиги эрабыт иннинэ 850 сыл буолар; ол гынан баран атын источниктар Троя сэриитин кэнниттэн наһаа өр буолбаакка эрэ олоро сылдьыбыта диэн этэллэр. Троя сэриитэ биһиги эрабыт иннинэ 1194—1184 сыллахха ааспыта.
Билигин учуонайдар сөбүлэһиилэринэн «Гомер бириэмэтин» олорбутунан буолбакка хаһан хоһооннор тарҕаммытынан ааҕыллар. Ол аата ордук эрдэлээбитэ биһиги эрабыт иннинэ 800 сыллаахтан ордук чугаһа 600 сыллаахха быһаарыллар.
# Вероника Суһуоҕа (сулустар бөлөхтөрө)

Вероника Суһуоҕа (лат. Coma Berenices) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 386,5 квадрат кыраадыс иэннээх, 64 харахха көстөр сулустардаах, ол иһигэр 50 6ᵐ улахантар үрдүк. Бу бөлөххө Галактика хотугу полюһа баар.

# Вероника Суһуоҕа (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар

* ордук чаҕылхай β — 4,26ᵐ улаханнаах.
* иккис чаҕылхай Диадема (α) 4,32ᵐ улаханнаах. Ити икки хос сулус.

# Вероника Суһуоҕа (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объекттар

* Кыыс галактикалар мустуулара, биһигиттэн 42 мөл. сырдык сыла "эрэ". Бу мустууга 3000 тахса галактика баар.
* Coma диэн галактикалар мустуулара, биһигиттэн 370 мөл. сырдык сыла.
* сфера халыыптаах сулустар мустуулара М 53 уонна NGC 5053,
* Хара Харах М 64 былыт.
* Mel 111 (Мелотт 111) сулустар мустуулара. Халлааҥҥа 5° диаметрдаах, Вероника Суһуоҕун γ -тын аттыгар. 270 сырдык сыла ыраах.

# Вероника Суһуоҕа (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Номох быһыытынан (Каллимах, «Вероника Суһуоҕа») Береника II (Вероника) Птолемей III Египет ыраахтааҕытын ойоҕун (биһиги кэммит иннинээҕи III үйэ) аатынан ааттаммыт. Кини суһуоҕун быһан Афродита таҥаратын дьиэтигэр Ассирияны кыайбыттарыгар махтал быһыытынан хаалларбыт. Клавдий Птолемей Альмагест каталогка киллэрбитэ.
# Дракон чөмчүүгэ

Дракон чөмчүүгэ (ドラゴンボール, Дорагон бо:ру, Dragon Ball) — Торияма Акира айбыт мангата уонна аниме сериала. Shonen Jump диэн дьоппуон сурунаалыгар түһүмэхтэринэн 1984 сылтан 1995 сыллаахха диэри тахсыбыта, кэлин Shueisha кыһа 42 туомунан таһаарбыта. Арассыыйаҕа «Комикс-Арт» хампаанньа лиссиэнсийэлээх. Мангаҕа олоҕуран үс аниме-сериал, уон сэттэ анимация киинэтэ, элбэх видео оонньуу уонна коллекцияланар хаарты оонньуута тахсыбыттара. 2002 сыллаахха 20th Century Fox хампаанньа «Дракон чөмчүүгэ: Эволюция» диэн киинэни устан саҕалаабыта, онтуктара 2009 сыл муус устарыгар тахсыбыта. Кытайга 1989 сыллаахха «Дракон чөмчүүгэ: Хомуһун саҕаланар» диэн киинэ устубуттара.
«Дракон чөмчүүгэ» Японияҕа уонна АХШ-ка саамай биллэр айымньылартан биирдэстэрин быһыытынан ааҕыллар.
# Express Network

Express Network (Экспресс Сеть, Экспресс Нетуорк), Саха Сирин биир сүрүн интэриниэт провайдера уонна IPTV өҥөнү толорооччу.
Салалтата — Дьокуускай (Саха Сирэ).
Сүрүн сайта: http://exp-net.ru/
15.05.2020 ыла Ростелеком (Саха Телеком) бас билиитэ буолар.
Источник: https://sakhapress.ru/index.php/mobile/archives/258645
# Порядин Афанасий Семенович

Порядин Афанасий Семенович (1870—1956), саха фольклорын хомуйааччы.

# Порядин Афанасий Семенович
## Олоҕун олуктара

1870 сыллаахха Мэҥэ улууһун Моорук нэһилиэгэр (билигин Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) төрөөбүтэ.
Дьокуускайга миссионердар оскуолатыгар үөрэнэн испитэ. Нэһилиэгэр суруксуттаабыта. Мэҥэ салалтатыгар быыбардаммыт кулуба этэ.
Сэбиэскэй кэмҥэ колхуостаах. 1925 сылтан саха кэпсээннэрин, таабырыннарын, остуоруйаларын, олоҥхолорун суруйбута.
Сорох суруйбут матырыйааллара архивка сытар.

# Порядин Афанасий Семенович
## Айымньылара

* Порядин А. С., Токосов Д. П. Былыргы кэпсээннэр. — Дьокуускай, 1931.
* Якутские сказки. Т. II. — Якутск, 1967.
* Манчаары норуот номоҕор. — Дьокуускай, 1972.
# Толоон (Сунтаар улууһа)

Толоон — Сунтаар улууһун Толоон нэһилиэгин киинэ.

# Толоон (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Толоон нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Жанна Бадоева

Жанна Осиповна Бадоева — Украина, Арассыыйа, Литва трэвел журналиһа, YouTube блогера.
# Брусилов

Брусилов (укр. Брусилів) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 627 (2022).
# Сэдэх ыарыылар күннэрэ

Сэдэх ыарыылар күннэрэ (Орфан ыарыылар күннэрэ, ааҥл. Rare Disease Day) — оннук ыарыылар тустарынан билиини тарҕатаары бэлиэтэнэр. Сэдэх ыарыылары элбэх киһи билбэт буолан (ол иһигэр саҥа ыалдьыбыт ыарыһахтар бэйэлэрэ уонна быраастар), хойут биллэллэр, онон түргэнник эмтэниэх да ыарыыны баалатан кэбиһэллэр.

# Сэдэх ыарыылар күннэрэ
## Бэлиэтээһин соруга

Сэдэх ыарыылаах олорор хайдаҕар дьон болҕомтотун тардар соруктаах, ону таһынан оннук ыарыылаах дьон диагностикаҕа, эмтэниигэ уонна көрүүгэ-истиигэ тэҥ бырааптаахтарын туһунан дьоҥҥо этээри. Тэрээһиннэр нэһилиэнньэҕэ барытыгар эрэ туһуламматтар, былаас уорганнарыгар, эми оҥорооччуларга, учуонайдарга, миэдиктэргэ эмиэ туһуланаллар.

# Сэдэх ыарыылар күннэрэ
## Бэлиэтээһин устуоруйата

EURORDIS диэн сэдэх ыарыылары үөрэтэр Европа дойдуларын тэрилтэтэ сыл саамай сэдэх күнүгэр олунньу 29 күнүгэр 2008 сыллаахтан бэлиэтиир буолбута. 29-һа суох сыл 28-ска бэлиэтэнэр. Бастаан Европаҕа эрэ бэлиэтэнэр курдук тэриллибитэ эрээри, эһиилигэр 2009 сыллаахха АХШ-ка бэлиэтээбиттэрэ, оттон 2019 сыллаахха бу күҥҥэ аналлаах тэрээһиннэри сүүстэн тахса дойду ыыппыта.

# Сэдэх ыарыылар күннэрэ
## Ыарыылар тустарынан статистика

Аан дойдуга алта тыһыынчаттан тахса сэдэх ыарыы баара биллэр, Сир олохтоохторун 3,5 - 5,9% бу ыарыыларынан ыалдьаллар. Сэдэх ыарыы 72% – генетика төрүөттээх, атыттара инфекция (бактери эбэтэр вирус), аллергия, тас эйгэ дьайыыта эбэтэр раак сэдэх көрүҥнэрэ буоллалар. Генетика ыарыыларыттан 70% оҕо саастан саҕаланналлар.

# Сэдэх ыарыылар күннэрэ
## Сэдэх ыарыылар Арассыыйаҕа

Арассыыйа "Об основах охраны здоровья граждан Российской Федерации" диэн 2012 сылаахха тохсунньу 1 күнүгэр үлэҕэ киирбит сокуонунан, 100 тыһ. киһиэхэ 10 киһиттэн аҕыйах киһиэхэ көстөр ыарыылар сэдэх ыарыыларга киирсэллэр. 2021 сыл олунньутугар сэдэх ыарыылар испииһэктэригэр 265 ыарыы киирэр. Олор быыстарыгар зигомикоз, уос раага, носоглотка рага, күөмэй раага, куолай раага, тирии меланомата, ганглионейробластома, уҥуох уонна өҥүргэс саркомалара, лимфосаркома, Гийен-Барре синдрома, Хантер синдрома, Гунтер синдрома, Ретт синдрома, былчыҥ дистрофията, көрөр ньиэрбэ атрофията (Лебер ыарыыта), желудочковай тахикардия уо.д.а. Сыанбыл быһыытынан, Арассыыйаҕа олохтоох ахсааныттан 1,5% ыалдьар, ол аата икки мөлүйүөн кэриҥэ киһи.
* ↑ РИА Новости Международный день редких заболеваний
# Монотеизм

Монотеизм (гир. μόνος "соҕотох, биир эрэ" уонна θεός "таҥара") диэн биир эрэ Таҥара баарыгар итэҕэл. Сүрүн монотеист итэҕэллэринэн буолаллар иудаизм, ислам уонна христианизм. Монотеизм политеизм уонна пантеизм утарылара.
# Хахханнар уустара

Хахханнар уустара (лат. Strix, нууч. Род Неясыти) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска икки көрүҥ үөскүүр: үрүҥ хаххан уонна хаххан.
# Крашенинников Степан Петрович

Крашенинников Степан Петрович (1711 - 1755), нуучча чинчийээччитэ, ботаник, этнограф, айанньыт, нуучча бастакы академиктарыттан биирдэстэрэ, Санкт-Петербурдааҕы университет ректора, Ботаническай саадын төрүттээччитэ, «Описание земли Камчатки» кинигэ ааптара (1755). Өссө устудьуон сылдьан аан бастакыннан Кэмпэндээйи туустаах сирин билим таһымынан чинчийбитэ, ойуулаабыта.

# Крашенинников Степан Петрович
## Олоҕун олуктара

* 1711 сыл алтынньы 18 (29) күнүгэр Москуба куоракка төрөөбүтэ. Аҕата Преображенскай лейб-гвардия саллаата этэ.
* 1724 - 1732 сыллардаахха Славян-Гириэк-Латыын Академиятыгар үөрэммитэ. Оччотооҕу билим тылларын - гириэк уонна латыын тылларын - баһылаабыта.
* 1732 - 1733 сыллардаахха Петербург университетыгар үөрэммитэ.
* 1733 - 1743 сыллардаахха Иккис Камчааткатааҕы экспедицияҕа Миллер Г.Ф. уонна Гмелин И.Г. көмөлөһөөчүтүнэн кыттар.
* 1737 - 1741 сыллардаахха бэйэтэ Камчаатканы чинчийэр.
* 1745 сыллаахха адъюнкт.
* 1750 сыллаахха Наукалар Академиятын профессора.
* 1750 сыллаахха Академия университетын ректора.
* 1751 сыллаахха "Описание земли Камчатки" диэн фундаменнаах үлэтин суруйар. Манна Камчаатка олохтоохторун олохторун чинчийэр. Бу үлэ элбэх Эуропа тылларыгар тылбаастаммыта.
* 1755 сыл олунньу 12 (23) күнүгэр өлбүтэ.

# Крашенинников Степан Петрович
## Айымньыылара

* Описание земли Камчатки. М.-Л., 1949.
* Неопубликованные материалы. М.-Л., 1966.

# Крашенинников Степан Петрович
## Өссө маны көр

* Советский Север, №2 — Сборник статей, посвященных памяти С.П. Крашенинникова. Л., 1939.
* Андреев А.И. Очерки по источниковедению Сибири. 18 век. М.-Л., 1965.
* Иванов В.Ф. Историко-этнографическое изучение Якутии. 17 - 18 вв. М., 1974.
* Иванов В.Н. Русские ученые о народах Северо-Востока Азии. (XVII - начало XX века). Якутск, 1978.

# Крашенинников Степан Петрович
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. 2000.
# Михайлов Владимир Африканович

Влади́мир Африка́нович Миха́йлов (төр. алтынньы 8 1953, Марба, Сунтаар улууһа) — Сунтаар улууһун «Кириэстээх» тыа хаһаайыстыбатын кооперативын ыанньыксыта. Үлэ Албан аатын уордьанын толору кавалера. Бочуот уордьанын кавалера.

# Михайлов Владимир Африканович
## Олоҕун олуктара

Владимир Африканович 1953 сыл алтынньы 8 күнүгэр Марба с. (билиҥҥитэ Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгин Бордоҥ с.) төрөөбүт. Бордоҥ орто оскуолатын бүтэрээт, Бордоҥ совхозка ыанньыксытттабыт.
1979 сылтан — «Маяк» ферма ыанньыксыта.
IX (1971—1975), X (1976—1980) уонна XI (1981—1985) пятилеткалар түмүктэринэн Владимир Африканович үүт ыамыгар улууһугар уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэҕэ үрдүк көрдөрүүлэммит, биир ыанар ынахтан 4250 кг үүт ыанарын ситиспит.
ССРС Үрдүк Сүбэтин Президиумун уураахтарынан 1976, 1983 уонна 1990 сыллардаахха үүт ыамыгар бигэлээх көрдөрүүлэрин уонна өр сыллаах туһалаах үлэтин иһин Үлэ Албан аатын уордьанын үс степеннэринэн наҕараадаланан, бу уордьан толору кавалера буолбут.
2000 сылтан «Кириэстээх» кооперативка үлэлиир.
Владимир Африканович тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр 40-н тахса сыл үтүө суобастаахтык, күргүөмнээхтик үлэлиир, кооператив бастыҥ үлэһитэ, эдэр ыанньыксыттары үөрэтэр.
2013 сыллаахха тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга улахан өҥөтүн, үлэҕэ үрдүк ситиһиилэрин уонна өр сыллаах кыһамньылаах үлэтин иһин Российскай Федерация Президенын Ыйааҕынан Бочуот уордьанынан наҕараадаламмыта..
Сунтаар улууһугар олорор.

# Михайлов Владимир Африканович
## Наҕараадалара

* Бочуот уордьана (2013)
* Үлэ Албан аатын уордьана I, II уонна III ст. (1990, 1983, 1976)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* «Хотугу Сулус» уордьан (2011)
* Саха Сирин комсомолун лауреата
# Романов Иван Григорьевич

Романов Иван Григорьевич — история билимин кандидата.

# Романов Иван Григорьевич
## Олоҕун олуктара

* 1939 сыллаахха тохсунньу 9 күнүгэр Иркутскай уобалас Нижнеилимскай оройуонугар Мыс дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ.
* 1958—1961 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалыыр.
* 1966 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1969 с. — Томскайдааҕы государственнай университет аспирана.
* 1969—1973 сс. — Саха государственнай университетыгар ассистент, старшай преподаватель.
* 1970 с. - история билимин кандидатыгар «Деятельность Якутской областной партийной организации по развертыванию культурно-просветительной работы в республике (1920-1928 сс.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1973—1988 сс. — партийнай үлэһит.
* 1983 с. — ССКП историятын кафедратын доцена.
* 1988—1991 сс. — Дьокуускайдааҕы республиканскай учууталлары сайыннарыы Институтын общественнай наукаҕа кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 1991 сылтан — РНА СС ТЛИ Институтын старшай научнай үлэһитэ.

# Романов Иван Григорьевич
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Формирование русского населения Якутии (1917-1941 сс.)» - монография.
* «Историко-демографический очерк». (Якутск, 1998).
* «Антирелигиозная пропаганда и борьба с шаманизмом в Якутии в 1920-1925 сс.» (Матер, научной конф. молодых ученых вузов. Т. 2. - Томск, 1968).
* «Деятельность культпросветучреждений» (Сб.: Формирование социалистической культуры народов Якутии (1918-1937 сс.). - Якутск, 1982).
* «К вопросу о заселении и освоении русскими арктического побережья Якутии» (Тез. докладов междун. конфер. 17-21 июня 1993 г. «Языки, культура и будущее народов Арктики». - Ч. II. - Якутск, 1993).
# Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир

Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир. Ирбэт тоҥ тарҕаммыт сиргэ уонна тыйыс климаттаах сиргэ маҥнайгы улахан ууну хаайар сир.
70 м үрдүктээх Бүлүүтээҕи ГЭС быһыта тутуллубутун кэннэ 1963 - 1967 сылларга туолбута. Үксүнэн Бүлүү уонна кини салаата Чуона хочолоро туолбуттара.
Иэнэ 2200 км², сабардама 36 км³. Бүлүү өрүс устун уһуна 430 км., Чуона өрүс устун 250 км.
Кэтитэ 3 - 15 км., Орто дьириҥэ 17 м., ордук дьириҥэ 70 м тиийэр. Кытыла олус өҕүллэҕэс.
Бүлүү өрүс сыллааҕы таһымын хонтуруоллуур уонна уута энергетикаҕа туһаныллар. Балык хаһаайыстыбатыгар туһаныллар.
Уунан туолар кэмигэр Чуона өрүскэ турар Туой Хайа диэн сэлиэнньэ олохтоохторо Арыылаахха көһөрөллүбүттэрэ. Арыылаах билигин Чуона нэһилиэк киинэ.

# Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Дьүкээбил (Усуйаана)

Дьүкээгир национальнай көс олохтоох нэһилиэк. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьүкээгир.
Улуус кииниттэн 350 км. хоту диэкки Лаптевтар байҕалларын кытылыгар сытар.Уруккута "Усуйаана" сопхуос булчуттарын биригээдэтэ. Алын сүһүөх оскуола, култуура дьиэтэ, ФАП, ДЭС бааллар."Буустаах" улуус суолталаах эркээйи сир, ураты харыстанар күөл бааллар. Нэһилиэк баһылыга Горохов Фёдор Иванович. Нэһилиэнньэтин ахсаана 123 киһи (2007 сыл).Омугунан сахалар, сахатыйбыт дьүкззгирдэр,эбээннэр. Билигин сүрүн дьарыктара кырсаны бултааһын, сэлии муоһун хомуйуу,балыктааһын. Маны барытын аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох дьүкээгирдэр "Дьүкээгир" аҕа уустарын общината сүрүннүүр.Баһылыктара Горохов Василий Григорьевич,СР тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна.

# Дьүкээбил (Усуйаана)
## Бэлиэ сирдэр

Буустаах күөлэ- Саха сирин 2-с улахан күөлэ.

# Дьүкээбил (Усуйаана)
## Биллэр көстөр дьонноро

Ребров Иван Климентьевич- Ленин, Үлэ Кыһыл Знамята орденнар кавалера, булчут. Томскай Петр Петрович хомсомуол ____ сийиэһин делегата, "Саха сирэ" хаһыат корреспондена. Горохов Григорий ВасильевичОктябрьскай революция орден кавалера, булчут.
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Саввинов Афанасий Николаевич

Саввинов Афанасий Николаевич — Социалисты Үлэ Дьоруойа.

# Саввинов Афанасий Николаевич
## Олоҕун олуктара

   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1949 сыл бэс ыйын 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан Саввинов Афанасий Николаевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Саввинов Афанасий Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1949)

# Саввинов Афанасий Николаевич
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Сэһэргээһин

Сэһэргээһин — киһи тугу билбитин-көрбүтүн, санаатын-баҕатын этэрэ, кэпсиирэ сэһэргээһин диэн ааттанар.
Уус-уран айымньы арааһа: кэпсээн, сэһэн, остуоруйа, үгэ, поэма, номох — сэһэргээһин тиибигэр киирэр. Хаһыакка тахсар ыстатыйа, иһитиннэрии, репортаж, бэлиэтээһин, очерк, фельетон эмиэ сэһэргээһин тиибигэр сөп түбэһэр.
Сэһэргээһин үксүгэр маннык тутуллаах буолар:
* Түбэлтэ буолар сирин, кэмин туһунан этии.
* Айымньы cүрүн геройдарын билиһиннэрии.
* Туох түбэлтэ буолбутун, тугунан бүппүтүн сааһылаан кэпсээһин.
* Түмүк санаа.

# Сэһэргээһин
## Туһаныллыбыт сир

* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
# Олооһун

Олооһун - Саха сирин киин өттүгэр соҕуруулуу-илинтэн түһэр хас да хонуктаах күүстээх тыал (былыты, ардаҕы аҕалар).
# Федорова Галина Дмитриевна

Федорова Галина Дмитриевна — инженер, РФ тутуутун бочуоттаах үлэһитэ, СӨ тутуутун уонна үлэ бэтэрээнэ.
1951 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1973 с. В. В. Куйбышев аатынан Сибиирдээҕи автодорожнай институту бүтэрэн, муоста тутуутун инженера буолбута.
1973—1977 сс. Дьокуускай куоракка Гордормостстройга СМУ инженерынан үлэлээбитэ.
1977—1981 сс. «Якутколхозпроект» институт старшай инженера.
1981 сылтан ГУП «ЯкутПНИИС» институт Саха сиринээҕи филиалыгар лаборатория сэбиэдиссэйэ, тутуу матырыйаалларын сертификациялыыр эксперт-аудитор. СГУ ИТФ кафедратын доцена.
БСНХСБ икки төгүллээх үрүҥ көмүс медалиһа.
1993 с. техническай наука кандидата.
РФ тутуутун бочуоттаах үлэһитэ, СӨ тутуутун уонна үлэ бэтэрээнэ.
# Гомель

Гомель (белор. Гомель) диэн Беларусь куората. Гомель уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 520 007.