yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Цитокин шторма

Цитокин шторма (ол эбэтэр ааҥл. cytokine storm syndrome (CSS)) - киһи эбэтэр кыыл организма бактерианы, вируһу эбэтэр искэни утары туох баарынан охсуһар процеһа, бэйэтин харыстаммакка. Ол түмүгэр 99% организм өлөр. Цитокин шторма диэн иммуннай система буккуллан мээнэ мээнэ буолан, функциатын ыһан кэбиһэр процеһа буолар. Билиҥҥи медицина этэринэн цитокин штормата киһи доруобуйатыгар кутталы үөскэтэр, ыараханнык уорганнар алдьаныытыгар тириэрдэр.
Цитокин штормата үксүн организмҥа туораттан куттал суоһаатаҕына автоматнай эппиэтэ буолар. Билигин үксүн COVID-19 итинник реакциаҕа тиэрдиэн сөп.
# Филиппов Аркадий Егорович

Филиппов Аркадий Егорович — Чурапчыга улуус таһымыгар сэбиэскэй, партийнай уорганнарга өр үлэлээбит салайааччы, Чурапчы улууһун Ытык киһитэ, тыыл, үлэ бэтэрээнэ.

# Филиппов Аркадий Егорович
## Олоҕун олуктара

1935 с. олунньу 2 күнүгэр Чурапчы улууһун Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускай куоракка 3 кылааһы бүтэрэн баран салҕыы Мэлдьэхсигэ (1947) 4 кылааһы онтон Дириҥҥэ, Чурапчыга үөрэнэн 10 кылааһы 1954 с. Бүтэрэр. 1954 с. аармыйаҕа ыҥырыллар Курильскай арыылар саамай улаханнарыгар Итуруп арыыга сулууспалаан 1956 с. күһүнүгэр сержант званиелаах кэлэр. 1956-57 үөрэх сылыгар Чурапчы орто оскуолатын интернатыгар счетоводунан, эбии оскуолаҕа худруктуур. 1957-59 сс. СГУ географическай факультетын студена.
1958 с. Клара Пантелеймоновна Слепцовалыын, Уус-Алдан биир бастыҥ спортсменкатынаан дьоллорун холбоон ыал буолбуттара. Үөрэҕэр үчүгэй буолан 1959 сыл күһүнүгэр союз престижнай вузугар көһөрөллөр МГУ географическай факультетын студена буолар. 1966 с. ахсынньытыгар нуучча тылын, география учууталынан үлэлии сырыттаҕына, оскуола директорынан аныыллар. Ити сыл СГУ географическай отделениетын кэтэхтэн үөрэнэн ситиһиилээхтик бүтэрэр. 1967-68 үөрэх сылыгар Сылан орто оскуолатыгар директорынан ананар. Общественноһы, төрөппүттэри кытта үлэ ситиһиилээхтик атаҕар турбута, оскуола түмэр-тэрийэр, үөрэтэр-иитэр үлэтэ биһирэммитэ. Сылан нэһилиэгэр үлэтэ үрдүктүк сыаналанан «Үлэҕэ килбиэнин иһин В.И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылын туолар юбилейнан» медалынан наҕараадаланар. Оройуон советын депутатынан талыллар.
1971-75 сс. РОНО сэбиэдиссэйинэн ананан салайар үлэҕэ 30 сыллаах марафонун саҕалаабыта.
1973 с. соцкуоталаһыы значогунан, 2006 с. Педагогическая энциклопедия 3 томугар киллэриллибитэ.
1975-80 сс. Райсовет исполкомун председатэлин солбуйааччытынан талыллар. САССР тэриллибитэ 50 туолар юбилейнай значогунан наҕараадаланар.
1980-90 сс. Народнай хонтуруол РК председатеоинан талыллан үлэлиир. РСФСР НХ Комитетын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаланар.
1990-91 сс. Райком тэрийэр отделын сэбиэдиссэйэ.
1991-2000 сс. Пенсионнай фонда улуустааҕы управлениятын улахан, сүрүн уполномоченнайынан үлэлиир. РСФСР ПФ правлениетын бочуотунай грамотатынан наҕараадаланар. Үлэтин үрдүк таһымнаахтык тэрийэн 1999 с. «Аҕа дойдуга үтүөлэрин иһин» 2 степеннээх орден медалынан наҕараадаланар.
Оройуон сэбиэскэй, партийнай органнарыгар 1971 сыллаахтан 17 сыл депутат, 18 сыл райком чилиэнэ, 1973-80 сс. Райисполком чилиэнэ, 1980-91 сс. Райком бюротун чилиэнэ. Ити сылларга оройуон социально-экономическай сайдыытын былааннарын торумнаспыт, быһаччы олоххо киллэрсибит дуоһунастаах дьоннортон биирдэстэрэ.Ити сылларга хаһаайыстыбаннай тутууларга болҕомто уураннар типовой механизированнай хотоннору, сайылыктары, кинилэри уотунан хааччыйар үрдүк күүрүүлээх уот линияларын, совхозтар аайы типовой киин тутууга, ходуһалары күөлсүтүүгэ, элбэх сыллаах оттору ыһыыга, механизированнай бурдук ыскылааттарын тутууга тэтимнээх үлэ барбыта.

# Филиппов Аркадий Егорович
## Дьиэ кэргэнэ

Аркадий Егорович Клара Пантелеймоновналыын 4 оҕону төрөтөн, иитэн ыал оҥортолоон 8 сиэннээхтэр 3 хос сиэннээхтэр.
# Арктика култууратын уонна искусствотын Ил института

Координаталара: 62°02′02″ с. ш. 129°44′25″ в. д.﻿ / ﻿62.03389° с. ш. 129.74028° в. д.﻿ / 62.03389; 129.74028 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Арктика култууратын уонна искусствотын Ил института (АГИКИ) — культура уонна искусство уобалаһыгар бэлэмниир үөрэх тэрилтэтэ.
АГИКИ — творческай кадрдары бэлэмниир биир биллэр лидера буолар.

# Арктика култууратын уонна искусствотын Ил института
## Ректортара

2000—2008 Андрей Саввич Борисов.
2008 сыллаахтан бу күҥҥэ дылы Саргылана Семеновна Игнатьева.

# Арктика култууратын уонна искусствотын Ил института
## Кафедралара

— норуот уус-уран культуратын кафедрата,
— искусствоведение кафедрата,
— музыка искусствотатын кафедрата,
— театр искусствотатын кафедрата,
— социальнай-культурнай үлэ уонна культура салайыытын кафедрата,
— живопись уонна графика кафедрата,
— кафедра библиотечно-информационной деятельности и гуманитарных дисциплин,
— кафедра дизайна и декоративно-прикладного искусства народов Арктики,
— кафедра информатики.
# 1830
## Туох буолбута

* Олунньу 3 — Арассыыйа, Британия, Франция бэрэстэбиитэллэрэ Лондонскай боротокуолга илии баттыыллар, бу дөкүмүөн Грецияны тутулуга суох конституционнай монархия оҥорор. Бу иннинэ хас да үйэ тухары Греция туурак султаанын бас билиитигэр этэ.
* Ыам ыйын 28 — Индеецтэри көһөрүү туһунан сокуоҥҥа АХШ бэрэсидьиэнэ Эндрю Джексон илии баттаабыт, бу сокуонунан төрүт олохтоохтору сирдэриттэн матарбыттара уонна күүс өттүнэн атын сирдэргэ көһөрбүттэрэ.
* Бэс ыйын 3 — Севастополь куоратыгар холера эпидемиятыттан сылтаан олохтоммут карантины утаран улахан буун буолбут, карантин көтүрүллүбүт. Ол эрээри 5 хонугунан бу куоракка аармыйа кэлэн бэрээдэги төттөрү олохтообут. Маннык бууннар Арассыыйа атын да куораттарыгар буолуталаабыттар.
* От ыйын 3 — Саха бастакы түмэнинэн (парламенынан) биллэр Истиэп Дуумата (Истиэпэннээх Дуума) бэйэтин бастакы бөдөҥ тэрээһинин «Сэттэ улуус мунньаҕын» тэрийбит. Бу мунньахха Санкт-Петербурга Николай I императоры кытта көрсүһүүгэ саха дьокутааттарын ыытыы, Саха сирин кыһалҕаларын туоруорсуу боппуруоһа көрүллүбүтэ. Санаттахха бу кэмҥэ декабристар бастаанньалара буолбутуттан 5 сыл ааспыта, А.С.Пушкин айар үлэтин үгэнигэр сылдьара, Саха сирин прогрессивнай көрүүлэрдээх Николай Мягков салайара, оттон Афанасий Убаарыскай С-Петербурга баран сахалыы "Ахтыыларын" суруйуо өссө да 10 сыл баара.
* От ыйын 15 (урукку ааҕыынан 3) — Сэттэ улуус мунньаҕа буолбут — сахалар бастакы бөдөҥ мунньахтара. Нэһилиэктэртэн талыллыбыт 482 киһи кыттыбыта. Мунньахха Ирдэбил (Свод требований) оҥоһуллубута. Импэрээтэр Николай I кытта көрсүһэр депутация таллылыбыта (Г. Старостин, Н. Рыкунов уонна тылбаасчытынан Киллэм нэһилиэгин ыстаарыһата Е. Татаринов).

# 1830
## Төрөөбүттэр

* Михайлов Михаил Прокопьевич — Мэкчиргэ Уола Бэһэлэйдээх Мэхээлэ (1830 - 1915), улуу олоҥхоһут.
# Тииҥниҥилэр кэргэннэрэ

Тииҥниҥилэр кэргэннэрэ (лат. Sciuridae, нууч. Семейство Беличьи)
* Дьабарааскылар уустара
* Таарбаҕаннар уустара
* Тииҥнэр уустара
* Моҕотойдор уустара
# Войаджер программа

Войаджер программа (Voyager program), АХШ оҥорон ыытпыт сателлайтара, куйаары үөрэтэргэ улахан ууруу оҥорбут программа.
# Киин куорат

Киин куорат — дойду, провинция, регион эбэтэр штат бас суолталаах куората. Сороҕор киин куорат туспа административнай единица быһыытынан буолар, холобур Москва Арассыыйа киин куората буоларын таһынан бэйэтэ эмиэ туспа федерация субъега буолар. Аустрияҕа Вена куорат эмиэ туспа Сир (ниэм. Land) диэн стаатустаах.
# Степанов (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
* Степанов Владимир Николаевич
* Степанов Захар Константинович
* Степанов Иван Прокопьевич
* Степанов Николай Иванович
* Степанов Тимофей Андреевич
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# 1540

1540 сыл.

# 1540
## Туох буолбута

* От ыйын 28 — Англия хоруола Генрих VIII бэһистээн ойохтоммут, уонна ол күн бэйэтин бастыҥ көмөлөһөөччүтүн Томас Кромвель диэн канцлеры таҥнарыыга күтүрээн баһын быстарбыт. Кромвель Англияны сайыннарбыт уһулуччулаах ил дьайыксыта этэ, кэлин хоруол бу киһитин аһыйбыта, алҕас өлөттөрбүтүн билиммитэ.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-04

Муус устар 1—30 күннэрэ
* Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ буола сылдьыбыт Иван Крафт били историяттан биллэр Ленин көскө сылдьыбыт Шушенское сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Крафт аҕата эмиэ онно көскө олорбут поляк, дворянин эбит, арыгы лааппытыгар атыыһыттаабыт.
* 1997 сылтан «Анаабыр алмаастара» ААО сүрүннүүр дириэктэрэ Матвей Евсеев Өлүөхүмэ, Сунтаар, Анаабыр уонна Хаҥалас улуустарга бочуоттаах олохтоох аатын ылбыта.
* Нахот, Саха сирин соҕуруу өттүгэр Нүөрүҥгүрү улууһугар баар дьүүктэ температурата сайыннары—кыһыннары +34 °C.
* Орион сулустар бөлөхтөрүгэр баар сулус Бетельгейзе биһиги Күммүт оннугар турара буоллар кырыыта Марс орбитатыгар тиийиэ этэ.
* Аар саарга аатырбыт кудугу хаспыт Шергин Дьокуускайга кэлиэн иннинэ Өлүөнэ баһыгар баар Качуг диэн сэлиэнньэҕэ олоро сылдьыбыт. Онно кини ирбэт тоҥу курдары хаһан ууга тиийбит. Онно кудугун дьириҥэ 128 м эбит.
# Дедовщина

Дедовщина (байыаннай флокка годковщина) - болдьохтоох аармыйаҕа (ол аата идэтийбэтэх, дьон/эр дьон бары сулууспалыыр аармыйаларыгар) саллаат төһө өр сулууспалаабытыттан тутулуктаах иерархия сыһыана. Бу сыһыаны болдьохтоох байыаннай сулууспаҕа сылдьар дьон (рядовойдар, сержааннар) бэйэлэрэ тутуһаллар, ханнык да нуормалыыр аактаҕа суруллубат. Дедовщина сиэрин-туомун баһыйар күүс көмөтүнэн өттөйөн тутуһуннарар буолан, криминаал аҥардаах.
# Хос аат

Хос аат киһиэхэ сүрүн кумаахыга суруллар араспаанньатыттан ыҥырыллар аатыттан туспа иккис аат курдук дьонтон бэриллэр (нууч. прозвище). Хос аат араастаан киһиэхэ үөскүөн сөп. Хайдах туттарыттан хаптарыттан саҥарарыттан, биитэр тугу эмэ гыммытыттан дьон ону таба көрөн киһиэхэ хос аат иҥэрэн кэбиһиэхтэрин сөп.
Хос аат биир көрүҥүнэн ыыс аат буолар.
# Азаров Михаил Дмитриевич

Азаров Михаил Дмитриевич (1877- биллибэт) - ВЯОНУ чилиэнэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, учуутал.
М.Д. Азаров 1877 с. Нам улууһун 2 Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускай куорат икки кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. 1901 сылтан учуутал стажтааҕа.
М.Д. Азаров 1904 с. Мэҥэ улууһун «Соло» диэн сиргэ Ф.Г. Сивцев – Сүөдэр Аҕабыты уонна кини кэргэнин А.И. Сивцеваны кытта бииргэ учууталлаабыттарын туһунан «Школьный листок за 1904 год» диэн отчуот-докумуоҥҥа үчүгэйдик ахтыллар.
М.Д. Азаров Мэҥэ улууһун 1907 с. тэриллибит Төҥүлү оскуолатын саамай маҥнайгы учуутала. Кини элбэх сыл араас оскуолаларга учууталлаабыт. Элбэх бэлиэ, үчүгэй дьону иитэн-үөрэтэн таһаарбыт үтүөлээх-өҥөлөөх. М.Д. Азаров 1921-22 сылларга повстанчествоҕа салайар үлэҕэ активнай кыттыыны ылбыта. ВЯОНУ чилиэнинэн буолбута. Ол аата повстанчество правительствотыгар – саамай үрдүкү салалтаҕа үлэлээбитэ. Кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.
# Пионер галстуктаах сайын

Пионер галстуктаах сайын (нууч. Лето в пионерском галстуке) — роман, кинигэ, 2016–2017 сыллардаахха айыллыбыт айымньы. Кинигэ +18 диэн категорияҕа киирэр.
# Коронавирус

Коронавирус (лат. Coronaviridae) - вирус кэргэннэрэ, 2020 сыл тохсунньутугар 40 көрүҥ — рнк-холбоһуктаах вирустар кэргэннэрэ[2], бу икки ыалга холбонор. Аата вирус корона хатыытыгар санаталлар. Киһиэхэ, чуолаан, охсор дьоҥҥо сыһыаннаахтар:
* вирус Hcов-229ӨӨ;
* вирус Hcов-НЛ63;
* вирус Hcvов-OК43;
* вирус Hcvов- HKU1;
* вирус СААРС- Cов, атипичнай пневмония көҕүлээччитэ, бастакы ыарыыта 2002 с. регистрацияламмыта.;
* вирус MERS- CoV, 2015 сыллахха Ближнэй востокка тарҕана сылдьыбыта;
* вирус SARS-CoV-2, 2020 с.саҥа тииптээх пневмония эппиэттиир.

# Коронавирус
## Эпидимиологията

Киһи бэйэтэ бастаан ОРВИ ыарыһахтарыттан 1965 сыллаахха анаммыта. Кэлиҥҥи кэмҥэ Кытайга 2002-2003 сылларга атипичнай пневмонияны, эбэтэр ыарахан сытыы тыҥа пневмониятын аҕалар синдром тарҕаныар дылы чинчийээччилэр болҕомтолорун тардыбатахтарын кэриэтэ. Ол ыарыы SARS-CoV вируһунан көҕүлэнэ быһаарыммыта. Ол түмүгэр ыарыы атын дойдуларга тарҕанан, барыта 8273 киһи ыалдьан, 775 киһи өлбүтэ (9,6% өлбүтэ).
Вирус MERS- Covов-Ближнэй восток тыын синдромун көҕүлээччитэ (MERS), бастакы түгэннэрэ 2012 сыллаахха регистрацияламмыттара. 2015 с.Соҕуруу Кореяҕа 183 киһи ыалдьыбыта, олор истэригэр 33 киһи өлбүтэ.
2019 сыл ахсынньытыгар Кытайга 2019 с.саҥа вирус быһыытынан ыҥырыллыбыт пневмония үрдээһинэ саҕаламмыта. Сотору буолан кини атын дойдуларга тарҕаммыта. Ыарыһах, харамай буолар кыахтаах. Биэрии кыаллар механизмнара: салгынынан, контактнай. Ыалдьыы кыһын уонна эрдэ саас үүнэр. ОРВИ-нан ыалдьыбыт дьон ахсааннатарыттан коронавируһунан ыалдьыбыт дьон ахсаана ортотунан 12% буолар. Быраабыла курдук үтүөрбүт киһи иммунитета уһун буолбатах. Коронавирдар киэҥ нэлэмэн сирдэрин туһунан дьон 80 %- на булуллубут анал антителлара туоһулууллар.
# Аҕа дойду

Аҕа дойду — киһи төрөөбүт дойдута, дойдулаах судаарыстыбата. Холобур, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии бэтэрээнэ.
# Соҕуруу Георгия уонна Соҕуруу Сэндуич арыылара

Соҕуруу Георгия уонна Соҕуруу Сэндуич арыылара (ааҥллыы South Georgia and the South Sandwich Islands) диэн Атлантик океан соҕуруу өттүгэр баар Британ байҕал уҥуордааҕы сирэ. Бүтүн иэнэ 3,903 км2.
Төрүт олохтоохтор суохтар.
# Садын оройуона

Садын оройуона.
1931 - 1947 сыллардааха үөскүү сылдьыбыт оройуон. Саха сирин арҕаа уһугар баара. Киинэ Туой Хайа.
Иэнэ 181 тыһыынча км², нэһилиэнньэтин ахсаана 1167 киһи. Үс нэһилиэктээх этэ.
Оройуон 250 хаһаайыстыбаларыгар барыта 829 төбө сүөһү, 450 сылгы, 984 таба. Ону таһынан 196 га бааһына уонна 4822 мэччирэҥ сирдээх этэ.
1947 сыллаахха ликвидацияламмытын кэннэ Садын уонна Чуона нэһилиэктэр Сунтаар оройуонугар тиксибиттэрэ, онтон Ботуобуйа нэһилиэгэ Ленскэй оройуонугар.
Билигин бу нэһилиэктэр Мирнэй улууһугар киирэллэр.
Оройуон киинэ Туой Хайа сэлиэнньэ билигин Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир түгэҕэр турар.

# Садын оройуона
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутия, хроника, факты, события, Якутск, "Бичик", 2004 г.
# Хотугу Корона (сулустар бөлөхтөрө)

Хотугу Корона (лат. Corona Borealis, CrB) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Арабтар аль-Факка диэн ааттыллар, ол аата силбиспэтэх төгүрүк. Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыгар ордук көстөр.

# Хотугу Корона (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулус

Ордук чаҕылхай сулус Гемма, эбэтэр Альфекка, CrB α-та.

# Хотугу Корона (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Аан бастаан Соҕуруу Корона бөлөх араарылла илигинэн көннөрү Корона эбэтэр Венец диэн ааттанара. Гириэктэр номохторугар Корона — Гефест оҥорбут Ариадна короната. Ариадна Крит арыыга Тесей лабиринтан тахсарыгар көмөлөспүтэ.
Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.
# Капитализм

Капитализм диэн экономика системата. Капитализмҥа капитал чааhынай бас билиигэ баар. Үлэ, маллар уонна капитал баhаарга көҥүл атыыланаллар уонна атыылаhыллаллар (көҥүл эргиэн).

# Капитализм
## Капитализм экономикатын элеменнара

Капитализм экономиката бу биэс пуун дьайсыыларыттан турар
* Табаар
* Харчы
* Үлэ күүһэ
* Оҥоруу ньымалара
* Оҥоруу
# Ысаап

Ысаап (ивр. עֵשָׂו‏‎‎) диэн Ысхаак уонна Ребекка улахан уола. Кини Үөскээһин битигэр, Абаадьыйа уонна Малахи көрбүөччүлэр битиктэригэр ахтыллар. Ысаап игирэ инитигэр Дьаакыпка бастаан төрөөһүн төрүнүн былдьаппыта.
# Партизан (Нам улууһа)

Партизан — Нам улууһун Партизан нэһилиэгин киинэ.

# Партизан (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Партизан нэһилиэгэ (Нам улууһа)
# Атеизм

Атеизм (грек. άθεος, Таҥарата суох) диэн Таҥара уо.д.а. аар көстүүлэр баалларыгар эрэммэт буолуу эбэтэр утарыы.
# Кулар

Кулар сис. Верхоянскай сис систематыттан хотугулуу-илин диэкки салааланар. Дьааҥы уонна Омолой өрүстэр билирдэрэ. Илиҥҥи өртүгэр Дьааҥы өрүс быһа охсор.
Устата 380 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1289 м. үрдүккэ тиийэр. Геология өртүнэн сланецтар уонна песчаник, гранит быһа охсуулурдаах.
Үнээйитэ туундара, хочолорго ойуур буккаастаах туундара. Кыһыл көмүс уонна хорҕолдьун үөскээбит сирэ.

# Кулар
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Тыа умайыыта

Тыа умайыыта (ааҥл. wildfire, өссө биллэринэн Тыа баһаара), тыа уотка былдьаныыта, сүрүннээн икки биричиинэттэн буолар:
1. Чаҕылхантан эбэтэр метеориттан. 2. Дьон буруйуттан эбэтэр соруйан уоттааһынтан.
Тыа баһаара биосфераҕа уонна атмосфераҕа улахан хоромньу оҥорор, үксүн хаһан да көммөт алдьатыыны оҥорор. Олохтоох экосистеманы алдьатыан сөп.

# Тыа умайыыта
## Өссө маны көр

* Саха Сиригэр 2021 сыллаахха тыа баһаардара
* Тыа баһаара (2022)
# Sumitomo Chemical

Sumitomo Chemical — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга иккис улахан химическай уонна фармацевтическай тэрилтэ, ону таһынан саамай улахан биотехнологическай компания. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Америкаҕа, Кытайга, Кореяҕа, Аргентинаҕа лидер.
Sumitomo Group империатыгар киирэр.
# 531

531 сыл.

# 531
## Туох буолбута

* Муус устар 19 — Каллиникум аттынааҕы кыргыһыы: Рааккаҕа (Хотугу Сиирийэ) Пиэрсийэ аармыйата Велисарий баһылыктаах Византия аармыйатын кыайбыт.
# Политичэскэй куотааһын

Политичэскэй куотааһын (ааҥл. political asylum, АХШ дойдутугар) — дьоннор, бэйэлэрин дойдуларыгар президени игин кириитикэлээбиттэрин иһин репрессия буолаары гыммытын иһин атын дойдуларга куотуу. Ол президен эрэ буотах! Уопсайа мөллүйүөн араас биричиинэ баар, олортор саамай сүрүннэрэ:
* Киһи омуга атын, ол иһин атын омуктар кинини атаҕастыыллар (Холобур Чэчиэннэри Арассыыйаҕа)
* Киһи итэҕэлэ атын (Мусульман киһи Арассыыйаҕа)
* Политиканы атыннык көрөр (диктатураны утарар игин буоллаҕына)
* Атын социальнай группаларга кыттар игин буоллаҕына
* Атын сексуальнай ориентациялаах буоллаҕына
* Атын дойду гражданина, ону атын дойдута эккирэтэр буоллаҕына
Ол кынан баран исключения эмиэ баар:
* Аармыйаҕа сулууспалыан баҕарбат киһини (олорор дойдута Аармыйата куһаҕан буоллаҕына, холобур Арассыыйаҕа)
* Банк бэйэтин иэстээҕин төлөттөрөөрү эккирэтэр буоллаҕына (только насильно буоллаҕына)
* Олорор төрүт дойдута социальнай өттүнэн олох мөлтөх буоллаҕына (Арассыыйа, Ираак, Сомалия)

# Политичэскэй куотааһын
## Политичэскэй куотааһын Аустралияҕа

Аустралия — политичэскэй куотуу дьоннору ыларынан биир бастыҥ дойду буолар, сыл аайы 200 тыһыынча Политичэскэй куотуу дьоннор Аустралияҕа олохсуйа кэлэллэр. Үксүлэрэ Кытайтан, Индияттан, Таиландтан. Кэнники кэмҥэ Путин былааска кэлбитигэр, элбэх Арассыыйа олохтоохторо эмиэ Аустралияҕа көмө көрдөөн куоталлар. Сахалар эмиэ бааллар. Аустралия маннык куотуу дьоннору ылар:
* Рааса
* Омук
* Сексуальнай ориентацията атын дьоннору
* Уонна да атыттар...
Итиннэ сөп түбэһэр буоллаҕына, Аустралия эйиэхэ виза (ааҥл. visa) биэрэр, 4 сыллаах. Ол улахан значенията суох, тоҕо диэтэххэ 4 сыл кэнниттэн Аустралияҕа ханнык баҕарар киһи гражданин статуһун ылар.
# SsangYong

SsangYong (СанЙонг, кор. 쌍용), Кэриэйэ биир бөдөҥ массыына оҥорон таһаарар тэрилтэтэ уонна 9 Аан Дойду массыына оҥорор транснационал тэрилтэтэ. Штаб квартирата — Сеул. Биир улахан заводтара АХШ уонна Арассыыйа дойдуларыгар баар.
# Козин

Козин (укр. Козин) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 229 (2012).
# Уткин Ксенофонт Дмитриевич

Уткин Ксенофонт Дмитриевич — Нүһүлгэн, Философия билимин дуоктара, профессор, бэйиэт уонна литэрэтиирэ кириитигэ. Арассыыйа журналистарын холбоһуктарын чилиэнэ.

# Уткин Ксенофонт Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

* 1935 сыл кулун тутар 1 күнүгэр Ньурба улууһун Таркаайы нэһилиэккэ Оргуллаах диэн сиргэ төрөөбүтэ.
* 1954 сылга Марха орто оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1954—1972 сыллардаахха библиотекарь, кулууп сэбиэдиссэйэ, сельсовет бэрэссэдээтэлэ, Ньурба райисполкомун культура салаатын сэбиэдиссэйэ, Ньурбатааҕы норуоттар доҕордоһууларын түмэлин дириэктэрэ.
* 1972 сыллаахха Ленинград куоракка Үрдүкү профсоюз оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1994 сылга кандидат диссертациятын көмүскүүр, доцент.
* 1997 сылтан СГУ культурология кафедратын профессора.
* 1999 сылга доктор диссертациятын көмүскүүр.
* 2000 сылтан Дьокуускайдааҕы Тыа Хаһаайыстыба Академиятын тыл уонна культура кафедратын сэбиэдиссэйэ. Аан дойду хомус түмэлин дириэктэрэ.
2016 сыл тохсунньу 1 күнүгэр өлбүтэ.

# Уткин Ксенофонт Дмитриевич
## Айымньылара уонна айар үлэтэ

* 40 наука үлэлээх
* 6 монграфиялаах история, этнография, фольклор, философия, искусство уонна литература тематыгар.
* "Кулуһун сөрүө", хоһооннор. 1991.
* "Дьылҕам ытыга", хоһооннор. 1993.
* "Уйан кутум", хоһооннор. 1994.
* "Родовой материк" (творческий портрет писателя Ивана Алексеева). 1994,
* "Победная высота поэта" (творческая лаборатория поэта, переводчика Семена Руфова). 1998.
* "Вестник Свободы, Пространства и Времени" (литературно-философское обозрение творчества писателя Рафаэля Багатайского). 2000.

# Уткин Ксенофонт Дмитриевич
## Наҕараадалара

* «Бочуот Знага» уордьан (1976)
* РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1984)
* Ньурба улууһун Ытык олохтооҕо (1998)

# Уткин Ксенофонт Дмитриевич
## Өссө маны көр

* Писатели Якутии
* Музей и Центр хомуса народов мира
* Якутский государственный литературный Музей имени П.А. Ойунского
* Философ Уткин благословил рекордные осуохайи в прямом эфире Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 5 күнүгэр.

# Уткин Ксенофонт Дмитриевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Ученые России
# Миэтэрэ

Миэтэрэ (кылгатан сахалыы уонна нууччалыы: м; атын дойдуларга: m; был.-гириэк. μέτρον — кээмэй) — уста кээмэйэ, СИ систиэмэтигэр киирэр. Сырдык вакуумҥа ${\frac {1}{299\,792\,458}}$ сөкүүндэ иһигэр барар суолугар тэҥ.
# Андросова-Ионова Мария Николаевна

Андросова-Ионова Мария Николаевна (14.10.1864—1941) — олоҥхоһут, ырыаһыт, саха былыргы номохторун уонна олоҕун-дьаһаҕын сэдэх билээччи.

# Андросова-Ионова Мария Николаевна
## Олоҕун олуктара

1864 сыл алтынньы 14 күнүгэр Боотур Уус улууһун Иккис Игидэй нэһилиэгэр Таастаах диэн сиргэ төрөөбүт. Тулаайах хаалан эһэтигэр иитиллибит.
1893 сыллаахха көскө олорор народоволец В. М. Ионовка кэргэн тахсар уонна кини болкулуор матырыйаалларын хомуйарыгар көмө буолбут.
Мария Николаевна «Күл-күл Бөҕө оҕонньор Силирикээн эмээхсин икки» диэн олоҥхо ааптара (1893—1894 сс.). Ити олоҥхо Э. К. Пекарскай кинигэтигэр бэчээттэммит.
Э. К. Пекарскай "Словарь якутского языка" диэн кинигэтигэр улахан көмөнү оҥорбут.
1899—1910 сылларга Дьокуускайга, 1910—1917 сылларга Петроградка, онтон 1917—1922 Киев куоракка олорбут.
1922—1930 сылларга ССРС Наукаларын Академиятын антропология уонна этнография музейыгар (Кунсткамера) үлэлээбит.
Наукалар Академиятын Саха АССӨ үөрэтэр хамыыһыйатын Бүлүүтээҕи этэрээтигэр киирэн Ньурба уонна Бүлүү оройуоннарынан экспедицияҕа кыттыбыт.
В. М. Ионовтуун түөрт оҕолуммуттарыттан иккитэ уол, кыра саастарыгар өлбүттэр, иккитэ кыыс. Улахан кыыһа Людмила Сталин репрессиятын сиэртибэтэ. 1937 сыллаахха «Сэбиэскэй былаас утары бастаанньа бэлэмнээһиҥҥэ» кыттыбыт диэн сымыйа балыырга түбэһэн суорума суолламмыта. Үтүө аата 1957 сыллаахха төннүбүтэ. Кыра кыыһа Ионова Ольга Всеволодовна сахаҕа бастакы учуонай-историк дьахтар.
М. Н. Андросова-Ионова кырдьар сааһыгар Москва куоракка олорбут. 1941 сыллаахха Ташкент куоракка эвакуацияҕа өлбүт.

# Андросова-Ионова Мария Николаевна
## Айымньылара

* Образцы народной литературы якутов, собранные Э. К. Пекарским. — СПб, 1909.
* Оҕуруот аһын үүннэриитэ. — М., 1925.
* Советский фольклор. Сборник статей и материалов. М. — Л., 1936.
* Дабаан. Альманах землячества в Москве. М. — Якутск, 1938.
* Саха норуотун айымньыта. Составители Г. М. Васильев и Х. И. Константинов. — Якутск, 1942.

# Андросова-Ионова Мария Николаевна
## Өссө маны көр

* Ионов Всеволод Михайлович
* Ионова Ольга Всеволодовна
# Дабаан (хаһыат)

Дабаан / Кобяйский вестник — Кэбээйи улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1944 сыллаахха ыам ыйын 16 күнүгэр тахсыбыт.