yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Баатара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Баатара нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыымах.
Улуус кииниттэн 65 км. хоту диэкки Тиэрэ үрэххэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 519 киһи (2007 сыл).

# Баатара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата

1740 с. биллэр.

# Баатара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Бытык аҕа ууһа, Кэҥис аҕа ууһа, Дьооҕур аҕа ууһа, Малдьаҕар аҕа ууһа, Тиэрэ аҕа ууһа

# Баатара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

    Ходулов Дмитрий Федорович (04.08.1912—03.10.1976) — ССРС норуодунай артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
    Попов Фёдор Кузьмич (08.12.1921—13.10.1943) — сахалартан бастакы Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
    Сергучев Лазарь Лазаревич (04.01.1928—1993) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
    Колесов Гавриил Гаврилович (08.03.1932—1997) — саха суруйааччыта, Саха АССР норуодунай артыыһа
    Варламова Анастасия Николаевна (23.03.1948—16.08.2006) — саха биллиилээх ырыаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.

# Баатара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* Сыымахтан 3 км Өлөнчү диэн сиргэ былыргы саха киһитин уҥуоҕа XVII—XIX үйэ.
* Сыымахтан 6 км Тыттагытты диэн сиргэ былыргы саха киһитин уҥуоҕа XIX үйэ.
* Өргөннөөх диэн сиргэ 1832 сыллааҕы киһи уҥуоҕа.
* Куккуна диэн сиргэ икки мэндиэмэннээх мас ампаар. XIX үйэ.
* Дыбаныма диэн сиргэ XIX үйэтээҕи мэлиэһэ.
* Сыымахтан 7 км Сыҥаһалаах диэн сиргэ Попов Федор Константинович төрөөбүт балаҕана. Хомойуох иһин, 2009 сыл ыам ыйын 6 күнүгэр бу балаҕан уокка былдьаммыт.
* Сыымахтан 18 км Атыыр Тириитэ диэн сиргэ Попов Федор Константинович олорбут сайылыга.
* Попов Ф. К. пааматынньыга. 1968 сыл. Чугун, скульптор Захаров П. А.
# Никифоров Антон Григорьевич

Никифоров Антон Григорьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы пединституукка үөрэммит, бүтэрбэккэ 4-с куурустан барбыт. Аармыйаҕа 1942 с. атырдьах ыйыгар Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт.
Ефрейтор Никифоров 1943 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр өлбүт. Смоленскай уобаласка, Дорогобужскай оройуон Алексино дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.
# Коркин Дмитрий Петрович

Дмитрий Петрович Коркин (05.09.1928, Кытаанах нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха АССР — 22.02.1984) — Саха Сиригэр тустуу сайдыытыгар сүҥкэн өҥөнү киллэрбит киһи.

# Коркин Дмитрий Петрович
## Олоҕун олуктара

* 1928 сыл балаҕан ыйын 5 күнүгэр Чурапчы улууһун Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүт. Алта саастааҕар төгүрүк тулаайах хаалан, Лазаревтар диэн ырааҕынан аймах дьонугар иитиллибитэ. Сэрии сылларыгар Булуҥ оройуонугар көспүттэр. Сэттэ кылаастаах Бороҕон оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан спордунан үлүһүйэн дьарыктаммыт. Лазаревтар Дьокуускайга көспүттэригэр 2 №-дээх оскуолаҕа үөрэммитэ, гимнастика уонна бокс секцияларыгар дьарыктаммыт, многоборьеҕа куорат үөрэнээччилэрин ортолоругар үстэ чемпионнабыт.
* 1956 сыллаахха А. И. Герцен аатынан Ленинградтааҕы педагогическай институту нуучча тылын уонна литературатын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1956 сылтан Одьулуун аҕыс кылаастаах оскуолатыгар, Чурапчытааҕы оскуола-интернатка үлэлээбит.
* 1963 сыл күһүнүттэн — көҥүл тустууга тренер-педагогунан үлэлээбит.
Тыа сиригэр, спортивнай инвентарь, сөптөөх усулуобуйа, медицинскэй кэтээн көрүү суох бириэмэтигэр, кини үс олимпиеһы бэлэмнээн таһаарбыта (Р. Дмитриев, П. Пинигин, А. Иванов). Учуонай быһыытынан саҥа үөрэтэр-эрчийэр ньыманы баһылаабыта. Эрдэ нэдиэлэҕэ 3—4 эрчиллии ыытыллар эбит буоллаҕына, Коркин Д. П. үрдүк көрдөрүүнү ситиһээри күннэтэ 2—3 дьарыктыыра.
Бугүҥҥү күҥҥэ бу ньыманан олимпиецтары спорт бары көрүҥэр эрчийэллэр. Дмитрий Петрович научнай үлэһит быһыытынан хаста да Бүтүн Союзтааҕы физкультура институтун чинчийэр киинигэр «Үрдүк кылаастаах спортсменнары аныгы үйэҕэ хайдах бэлэмниэххэ сөбүй?» диэн темаҕа дакылаат ааҕа бара сылдьыбыт.
1984 сыллаахха олунньу 22 күнүгэр өлбүт.
Д. П. Коркин туһунан үгүс кинигэ, брошюра, ахтыы таҕыста, ол эрээри үөрэппит маастарыстыбатын туһунан дириҥ научнай ырытыы сурулла илик. 2003 с. бэс ыйын 11-с күнүгэр Президент В. А. Штыров физкультура, спорт эйгэтигэр Д. П. Коркин

# Коркин Дмитрий Петрович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* ССРС үтүөлээх тренерэ
* РСФСР үтүөлээх тренерэ
* Саха АССР үтүөлээх тренерэ
* Октябрьскай Революция уордьанын кавалера
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан кавалера
* «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл
* «Ыччат сүбэһитэ» ытык аат (1977)
* Чурапчы улууһун ытык киһитэ (1972)
* Кытаанах нэһилиэгин ытык киһитэ

# Коркин Дмитрий Петрович
## Аатын үйэтитии

* Чурапчытааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар Д. П. Коркин аата сүктэриллибит (1991).
* Олоро сылдьыбыт дьиэтигэр түмэл тэриллибит (1988).
* Д. П. Коркин аатынан физкультураҕа уонна спортка Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтэ олохтоммут (2003).
* 2003 сыллаахха Д. П. Коркин аатынан спортка албан аат Түмэлэ аһыллыбыт.
* 2007 сылтан Дьокуускайга көҥүл тустууга норуоттар ыккардыларынааҕы куотаталаһыы ыытыллар.
# Universal Pictures

Universal Pictures (Үниверсал Пикчерс) эбэтэр Universal Studios, АХШ биир сүрүн киинэ уонна мультик оҥорор тэрилтэтэ, саамай былыргы студия Голливуд сиригэр. 2004 сылтан ыла NBCUniversal аатырбыт медиаконгломератка бас бэринэр.
# Сиань

Сиань, Шэньси провинциятын киин куората. Кытайга биир улахан куоратынан биллэр. Дьонун ахсаана 7 млн, пригороднай зонанан аахтахха - 33 млн.
# Михаил Прохоров

Михаил Дмитриевич Прохоров (Москваҕа 1965 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр төрөөбүт. бизнесмен, миллиардер, ОНЭКСИМ бөлөх президена, Россия биатлонистарын союһун президена, 2011 сыллахтан политикаҕа кыттар. 2011 сыл от ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри "Правое дело" партия бирисидээтэлэ. 2012 сыл президент быыбарыгар кандидат.
# Материя

Материя (лат. māteria) диэн физика биир бүтүн өйдөбүлэ. Куйаарга баар маассалаах уонна сабардамнаах бары сэктэр материя буолаллар. Сэктэр атомнартан уонна атом алын өлүүскэлэртэн тураллар. Материя сүрүн туруктара - кытаанах, убаҕас, гаас, плазма. Материя атын туруктара бааллара эмиэ сабаҕаланар.
# 1499

1499 сыл.

# 1499
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 27 — Флоренция айанньыта Америго Веспуччи саҥа сири арыйбыт — билиҥҥи Бразилия Амапа штаата.
# Самассеку Адама

Адама Самассеку (Adama Samassékou, 1946 — 2024 сыллаахха бэс ыйын 23 күнэ) — Мали бэлиитигэ. 1993 сылтан 2000 сылга диэри Малига үөрэх миниистирэ этэ. Самасеку өссө Информационнай уопсастыба туһунан Аан дойдутааҕы саммит бастакы бэлэмнэнии түһүмэҕин бэрэсидьиэнинэн үлэлээбитэ.

# Самассеку Адама
## Олоҕо уонна үлэтэ

Самассеку 1946 сыллаахха төрөөбүтэ. Москуба уонна Париж үнүбэрсиэттэригэр филологияны уонна тыл үөрэҕин үөрэппитэ. He was Malian Minister of Education from 1993 to 2000. Кини 1993 сылтан 2000 сылга диэри Мали үөрэҕириитин миниистирэ этэ. Кини премьер-миниистир Ибрагим Бубакар Кейта саҕана үлэлээбитэ. Самассеку 1997 сылтан 2000 сылга диэри Мали бырабыыталыстыбатын пресс-сэкирэтээрэ этэ. Самасеку 2002 сыллаахха олунньуттан 2003 сыллаахха ахсынньыга диэри Аан дойдутааҕы Информационнай Уопсастыба Саммитын (World Summit on the Information Society, WSIS) Женева түһүмэҕин PrepCom бэрэсидьиэнинэн үлэлээбитэ. 2003 сыллаахха ахсынньыга саҥа кэпсэтии тиэкис этии киллэрбитэ.
Биир кэмҥэ, кырата 2002 уонна 2006 сылларга, Африка Тыллар Академияларын бэрэсидьиэнинэн үлэлээбитэ. Африка үөрэҕириитин миниистирдэрин иннигэр көрсүһүүгэ кини оскуолаларга олохтоох тыллары туһаныы суолтатын бэлиэтээбитэ, ону Мали оҕолорун оскуолаларын түмүктэрин дакаастабылларынан бигэргэппиттэ. 2003 сылтан кини Франкофония үрдүкү сэбиэтин чилиэнэ этэ.
Нэһилиэнньэ олоҕор көхтөөх оруолу оонньоон, Самасеку PDHRE-ны кытта бииргэ Мали уонна бүтүннүү Африка Киһи быраабыгар үөрэтии норуоттарын хамсааһынын төрүттээччи бэрэсидьиэнэ, уонна 2005 сыллаахха тохсунньу 21 күнүттэн Аан дойдутааҕы федерация бэрэсидьиэнэ этэ ICВолонтердар. Политика эйгэтигэр кини ADEMA-France тэрийээччи бэрэссэдээтэлэ этэ.
Самасеку Мали гуманитарнай наукаларын институтун тыл салаатын салайааччыта, онтон Мали национальнай бибилэтиэкэтин дириэктэрэ уонна култуураҕа эппиэттиир миниистир сүбэһитэ этэ. Кэлин тыл араас көрүҥүн MAAYA аан дойдутааҕы ситимин бэрэсидьиэнэ этэ.[citation needed]
Самассеку 2008 сыллаахха Философия уонна гуманитарнай чинчийиилэр аан дойдутааҕы сэбиэттэрин бэрэсидьиэнэ буолбута. Кини 2020 сылга диэри тэрилтэҕэ уопсайа уон икки сыл үлэлээбитэ. 2010 сыллаахха Самассеку Цифровой сайдыыга киэҥ полосалаах хамыыһыйа биир хамыыһыйатынан үлэлээбитэ.
Самассеку 2010 сыллаахха тахсыбыт «Ийэ дойду» диэн документальнай киинэҕэ уһуллубута.
Самассеку бамананкан (англ. Bambara), сонгхай, фулфулде (англ. Fula; француз. Peul), француз, нуучча уонна английскай тылынан саҥарар этэ. Кини 2024 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр 78 сааһыгар өлбүтэ.
# Мандар

Мандар — ойуу-бичик, туох эмэ сиэдэрэй ойуута, силигэ.
# Хоро салаҥ

Хоро салаҥ диэн тугу да кыайан оҥорбот, туппат, үлэни сатаабат киһи ааттанар.
Омук сайдыытыгар, үйэтэ уһууругар үлэни-хамнаһы кыайара бастакы оруолу ыларын саха тыла биллэрэр.
Салаҥ диэн тугу да үчүгэйдик оҥорбот, туппат, оҥорбута табыллыбат, сатаммат киһи ааттанар.
Хоро салаҥ диэн букатын тугу да сатаан оҥорбот, туппат киһи буолар.
Сахалар хоролордуун уһун үйэлэргэ бииргэ олорбут омуктар. Хоролор биир төрүппүтүнэн ааҕыллаллар. (1,35).
Ааспыт үйэлэргэ, нууччалар кэлиэхтэрин быдан иннинэ хоролор эстэн, симэлийэн сахаларга холбоспуттар, саха буолбуттар. Кинилэр эстэн, мөлтөөн истэхтэринэ үлэни-хамнаһы кыайбат, кыайан оҥорбот буолууларын «хоро салаҥ» диэн сирэн ааттаабыттара быһаарар.
Омук эстиитигэр, симэлийиитигэр үлэни-хамнаһы кыайбат буолуута, сайдан, уларыйан иһэр олохтон хаалан хаалыыта тириэрдэр.
Билигин хоролор тыал буолбут омуктарга киирсэллэр.
Ырыа-тойук буолбакка омугу кыайыылаах үлэ эрэ сайыннарар, уһун үйэлиир.

# Хоро салаҥ
## Туһаныллыбыт литература

1. Боло С. И. Прошлое якутов до прихода русских на Лену. — Якутск: Нац.кн. изд-во «Бичик», 1994. — 352 с.
# Бахсы (түүр өйдөбүлэ)

Бахсы - сахаларга айааччы, араҥаччылааччы, аптаах уус диэн өйдөбүллээх. Казахтарга бахсы – былыргы таҥаралара, бахсы этиитигэр сүгүрүйэллэр, истэллэр. Казахтар бахсыларыгар саамай биллэринэн “баганал” аҕа ууһуттан төрүттээх Койлубай буолар. Койлубай бахсылар баһылыктара. Киниэхэ Кокаман уонна Ер Шойлан дуухтара бас бэринэллэр.
Бахсы диэн киһи аатыттан үөскээбит тыл диэн суруйаллар. Холобур, Кудай бахсы, Баай Бахсыгыр, Бахсы эмээхсин, Бахсы бухатыыр.
Кудай Бахсы - сахаларга тимир уустар таҥаралара. Түүр омуктар: алтайдарга, казахтарга, киргизтэргэ, хакаастартарга, татардарга уо.д.а. фольклордарыгар сурулларынан, Кудай (Худай) Эрлик диэн быраатын кытта кураанах сири, үүнээйини, хайалары, муоралары, маһы-оту үөскэтэн таһаараллара. Кудай туойтан киһини тыыннаан таһаарбыта, Эрлик онно дууһаны укпута. Кудай ыты айбыта, Эрлик тириилээбитэ. Кудай (Худай) бастакы кыылы төрүттээбитэ – сылгыны, ынаҕы, Эрлик – эһэни, күтэри.
Баай Бахсыгыр. Үһүйээн быһыытынан, Танда үрэҕин устун аата-ахсаана суох хороҕор муостааҕы холботолообут, сыспай сиэллээҕи сылгылаабыт Баай Бахсыгыр диэн улуу баай киһи олоро сылдьыбыт. Киниттэн сэдиптээн бу тыл олоҕурбута мөккүөрэ суох.
Бахсы эмээхсин – тылдьыкка киирбитинэн, дьиэ хаһаайката.
Бахсы бухатыыр - уус, баай киһи олоро сылдьыбыта эмиэ кэпсэнэр. Онон киһи аатыттан үөскээбитэ дьэҥкэ.
Бахсы өйдөбүлэ:
Үөһээ, аллараа дойдуга араас бахсылар бааллар. Кинилэр Үрүҥ даҕаны, Хара даҕаны Айыы буолбатахтар, бэйэлэрэ бэйэлэригэр сылдьаллар, дьоҥҥо куһаҕаны даҕаны, үчүгэйи даҕаны оҥоруохтарын син.
Бахсылар истэригэр Хобулай бахсы диэн баар. Бу Бахсылартан абааһылар куттаналлар эбит. Абааһылар олус наһаалаары гыннахтарына Хобулай бахсыны ыҥыраллар. Ол гынан баран бу бахсы дьоҥҥо көмөлөһөр санаата суох. Кини сир аннынааҕы уоту, ууну, ньаҥараны, алтан уонна үрүҥ көмүһү, атын тимирдэри уонна таастары абааһылар аһары ыспатыннарн диэн көрө-бэрийэ сылдьар.
# Бааттаах (2015 киинэ)

Бааттаах (ааҥл. The Revenant) диэн 2015 сыллаах Америка киинэтэ.
Режиссер Алехандро Дь. Инньариту. Суруйааччылар Алехандро Дь. Инньариту уонна Марк Л. Смитһ. Майкл Панки кэпсээнинэн The Revenant: A Novel of Revenge суруллубут.
Киинэ 1823 сыллаахха Монтана уонна Соҕуруу Дакота штаттарга, Хью Глэс диэн саҥа сири олохтооччу уонна түүлээҕи атыылыыр киһини кытта дьиҥнээхтии буолбут түбэлтэннэн уһуллубут. Сүрүн оруолу толорооччулар Леонардо ДиКаприо уонна Том Харди.
# Кутан

Кутан (нууч. серая цапля, лат. Ardea cinerea) — уһун атахтаах, уһун моойдоох бадараан көтөрө.
Түүтүн үөһээ өттө бороҥ, алын өттө үрүҥ, хара эбирдээх. Уһун сытыы тумустаах. Кээмэйэ син бөдөҥ, улахан көтөр ыйааһына 2 киилэҕэ тиийиэн сөп. Тыһыта атыырынааҕар кыра, ол гынан баран тас көстүүтүнэн улахан уратыта суох.
Сүрдээх киэҥник тарҕаммыт көтөр, ареала Евразия уонна Африка үгүс өттүлэрин сабар. Уу аттыгар олохсуйар.
# Көмнөх

Көмнөх — мас лабаатыгар күһүн түһэн баран сааскы күүстээх тыалга диэри бүрүйэн турар өлгөм хаар.

# Көмнөх
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Булуҥ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Булуҥ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Булуҥ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Алын анал үөрэх тэрилтэлэрэ

* 33 №-дээх Идэлээх училище (Тиксии).

# Булуҥ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Арктика элбэх профиллээх гимназията (Тиксии);
* Тиксии 1№-дээх орто оскуолата;
* Тиксии 2№-дээх орто оскуолата;
* Күһүүр орто оскуолата;
* Таймылыыр орто оскуолата;
* Боpоҕон орто оскуолата;
* Хара Уулаах орто оскуолата;
* Быковскай орто оскуолата;
* Сииктээх алын оскуолата.

# Булуҥ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Хотой (сулустар бөлөхтөрө)

Хотой
# .kh

.kh диэн Камбодьа үрдүк таhымнаах ил домена.
# Отор балаҕан

Отор балаҕан — күһүн отор саҕана быстах кэмҥэ олорор балаҕан.
# Сиеста

Сиеста (исп. siesta, «алтыс чаас») — күнүскү түүл, итии климаттаах дойдулар үгэстэрэ (Греция, Испания, Италия). Эдуардо Эстивиль (исп. (Dr.) Eduard Estivill) диэн быраас этэринэн, сиеста кыра оҕоҕо эбэһээт наада, онтон улахан киһиэхэ 30 мүнүүтэлээх буолуохтаах. Маннык кылгас түүл киһи доруобуйатын чэрдигирдэр, сылайыыны, күһэйиини аһарар.
# Федосеева Светлана Александровна

Федосеева Светлана Александровна — археолог, РАЕН бочуоттаах академига, СӨ Академиятын чилиэнэ, устуоруйа билимин дуоктара.

# Федосеева Светлана Александровна
## Олоҕун олуктара

* 1936 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр Владивосток куоракка төрөөбүтэ.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукаларын академиятын Арктика археологиятын уонна киһи палеоэкологиятын Киинин дириэктэрэ.
Үлэлиир хайысхалара:
* Малы-салы чинчийэр археология
* Хонуу археологията
* Реконструкциялыыр археология
Кэргэнэ — Дириҥ Үрэххэ былыргы киһи олорбут сирин булбут аатырбыт археолог Мочанов Юрий Алексеевич.
2017 сыллаахха от ыйын 30 күнүгэр Киевкэ өлбүт.

# Федосеева Светлана Александровна
## Бэргэн этиитэ

«Много говорим о сохранении культуры, языка, традиций. Действительно, многие народы растворяются в общей цивилизации. Но так и должно быть. Мы пережили биологическую адаптацию, наш организм приспособился к климатическим условиям. Затем — культурную адаптацию. Это целая система, которая вырабатывалась веками».

# Федосеева Светлана Александровна
## Айымньылара

* "Древние культуры Верхнего Вилюя". — М., Наука, 1968.
* "Ымыйахтахская культура Северо-восточной Азии". — Новосибирск, Наука, 1980.
* "Археологические памятники Якутии. Бассейны Алдана и Олекмы". — Новосибирск, Наука, 1983, соавтор.
* "Археологические памятники Якутии. Бассейны Вилюя, Анабара, Оленька". — Новосибирск, Наука, 1991, соавтор.

# Федосеева Светлана Александровна
## Наҕараадалара уонна ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина (2006)
# Уопсай регион бородууктата

Экономикаҕа, Уопсай регион бородууктата (ВРП) — туох баар эбиллибит сыанатын ааҕар көрдөрүүтэ. Барыта таһаарыллыбыт бородууксуйа сыанатыттан ыккардынатааҕы туттуллубут табаар сыанатын көҕүрэтиллиннэҕинэ суоттанан таһаарыллар.
# Алгыс (Чычымах, дьарык бөлөҕө)

Алгыс - Таатта улууһун Амма нэһилиэгин (Чычымах сэлиэнньэтэ) дьарык кулууба. Бу кулууп иһинэн "Алаас хотуттара" үҥкүү-хомус түмсүүтэ уонна "Алгыс" иис түмсүүтэ үлэлииллэр. "Талбаана" түмсүү кыттыылаахтара эмиэ бу кулууптан тэриллибиттэрэ.
2001 сыллаахха аан бастаан тэриллибитэ. Элбэх өрөспүүбүлүкэтээҕи, улуустааҕы куонкурустар, көрүүлэр кыттыылаахтара, лауреаттара, дипломааннара, быыстапкалар кыттыылаахтара.
Салайааччы Ефимова Татьяна Васильевна.
# Диплом

Диплом (ол эбэтэр дьупулуом, (франц. diplôme, был.-гириэк. δίπλωμα — икки гына бүк тутуллубут лиис эбэтэр докумуон) — Арассыыйаҕа киһи орто уонна үрдүк үөрэх кыһатын түмүктээбитин, анал идэни баһылаабытын туоһулуур докумуон; учуонай истиэпэни эбэтэр бириэмийэни ылыы туһунан докумуон.
Устудьуон эбэтэр үөрэнээччи үөрэҕин бүтэрдэҕинэ ылар. Диплом французскай үгэс быhыытынан 2 халыҥ хахтаах буолар.
# Алексеев Иван Николаевич

Алексеев Иван Николаевич — экэнэмиис, бэлиитикэ диэйэтэлэ, САССР үбүн миниистирэ (1974-88), САССР Үрдүкү Сэбиэтин алта ыҥырыытын дьокутаата, РСФСР үтүөлээх экэнэмииһэ, Дьокуускай уонна Гринвель (Миссисипи штаат, АХШ) куораттар ытык олохтоохторо.
1920 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһун I Дьөккөн нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата эрдэ өлөн, ийэтэ соҕотоҕун 9 оҕону туруорбут.
1938 с. Дьокуускайдааҕы финансовай-кредитнай техникумҥа киирбит.
1941 с. Нам райисполкомун райфинотделыгар нолуок иниспиэктэринэн үлэтин саҕалаабыт. 1942 с. атырдьах ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Харьков анныгар төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэ сылдьыбыт, Донбаһы, Орелу, Белгороды босхолооһуҥҥа кыттыбыт, Карелия моойугар кыргыспыт, Выборг куораты ылсыбыт, сэрии бүтэригэр Прибалтикаҕа, Илиҥҥи Пруссияҕа, хотугу Поль­шаҕа сэриилэспит. Сэриини Кенигсберга бүтэрбит. Хаста да ыараханнык бааһыра сылдьыбыт.
Сэриитэн төннөн баран наркомфин ревизорунан, Верхоянскайга райфинотдел сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1954 с. Ленинградка Үрдүкү финансовай оскуоланы бүтэрбит.
1999 с. өлбүт.
# 1795

1795 сыл.

# 1795
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 23 — Нидерланды кытылын таһыгар сэдэх түбэлтэ буолбут — кавалерия уонна флот кыргыһыыта. Франция гусардара мууска хам тоҥон турар 14 Нидерланды хараабылыгар саба түспүттэр уонна абордажтаан ылбыттар.
* Кулун тутар 28 — Речь Посполита хотугу өттө Курляндия уонна Земгалия герцогствота Арассыыйа импиэрийэтин сорҕотунан буолбут.

# 1795
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 26 — Арассыыйа Курляндияны бэйэтигэр холбообут.

# 1795
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 31 — Франция өрөбөлүүссүйэтэ: Трибуналы суох гыммыттар.

# 1795
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 22 — Францияҕа конвент III сыллаах Конституция диэни бигэргэппит, бу докумуон киһи барыта быыбарга кыттар быраабын аан бастаан кэрэһилээбит.

# 1795
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 24 — Польша уонна Литва холбоһуктарын, Речь Посполитаяны, үсүһүн букатыннаахтык Арассыыйа, Пруссия уонна Австрия үллэстибиттэр.

# 1795
## Өлбүттэр

* ↑ Dyer, Thomas (10 April 2018). Age of Napoleon. Ozymandias Press. p. 137. ISBN 978-1-5312-8449-7.
# XIII үйэ

2 -c тыһыынча сыл :
XI үйэ — XII үйэ — XIII үйэ — XIV үйэ — XV үйэ :
Хронология таабыла :
# .ee

.ee диэн Эстония үрдүк таhымнаах ил домена.
# .ni

.ni диэн Никарагуа үрдүк таhымнаах ил домена.
# Окай, Мерал

Мера́л Ока́й (туур. Meral Okay) (1959 сыл балаҕан ыйын 20 -- 2012 сыл муус устар 9 күннүгэр төрөөбүтэ) — турок артыыһа, сценариһа уонна ырыа айааччыта.

# Окай, Мерал
## Биографията

1959 сыллаахха балаҕан ыйын 20 күнүгэр Турция Анкара куоратыгар Тюркан уонна Ата Каты дьиэ кэргэннэригэр күн сирин көрбүтэ. Мерал Окай Аныттепе лиссиэйин үөрэнэн бүтэрбитэ.
Мерал Окай кэргэнэ, эрэ өлбүтүн кэннэ Анкараттан Стамбул куоракка көһөн тиийбитэ уонна "Доброе утро" хаһыакка үлэҕэ киирбитэ. Сүрүн үлэтин таһынан, Мерал Сезен Аксу диэн туурок биллиилээх ырыаһыта дьахтар ырыаларын хоһоонун суруйара. Мерал аан бастаан суруйбут сэрийээлин аата "Вторая весна" диэн ааттааҕа. Бу сэрийээл киинэ уһуллуутугар кини бэйэтин аан бастаан продюссер быһыытынан холоон көрбүтэ. Олоҕун тиһэх күннэригэр, өлүөн иннинэ саамай бүтэһигин аан дойдуга киэҥник көстүбүт уонна тылбаастанан тарҕаммыт, Осман импиэрийэтин төрүттээбит I Үтүөкэн Сулейман олоҕун уонна кини олорбут кэмин сэһэргиир "Великолепный век" киинэ сынаарыйын суруйбута. Кини өлбүтүн кэннэ киинэ сэрийээлигэр үлэтин-хамнаһын Йылмаз Шахин диэн сценарист салҕаабыта.
Олоҕун тухарын муспут баайын дуолун, нэһилиэстибэтин Мерал өлөрүн саҕана бүүс бүтүннү аһымал пуондатыгар бэлэхтээбитэ.

# Окай, Мерал
## Биографията
### Тус олоҕо

Мерал Окай 1984 сыллаахха Яман Окай диэн Турцияҕа эмиэ биллэр тыйаатыр уонна киинэ артыыһыгар ойох тахсыбыта. Ол эрээри эрэ 1993 сыллаахха рак, искэн ыарыыттан олоҕо быстыбыта.

# Окай, Мерал
## Биографията
### Өлүүтэ

Мерал Окай 2012 сыллаахха дьиэтигэр сытан тыҥа искэнин ыарахан ыарыытыттан өлбүтэ. Кинини Зинджирликуйу диэн ааттаах кылабыыһаҕа эрин таһыгар кистээбиттэрэ, тиһэх суолугар атаарбыттара.

# Окай, Мерал
## Биографията
### Кини туһунан өйдөбүл

Мерал Окай өлбүтүн кэннэ «Великолепный век» киинэ сэрийээлин бары сиэрийэлэрэ «Мерал Окайга ананаллар…» диэн суруктаах көстөр буолбуттара. Ону таһынан «В чем вина Фатмагюль» диэн киинэ сэрийэлин 70-с сиэрийэтиттэн саҕалаан эмиэ «Мерай Окайга ананар. Эн ырыаларыҥ биһигини кытта мэлдьи хаалыахтара» диэн сурук тахсар буолбута.

# Окай, Мерал
## Фильмографията
### Сценарист

Сценарист :
| Сыл | Нууччалыы аата | Төрүт аата |
| 2002 | Особняк с виноградными лозами | Asmalı Konak |
| 2003 | Особняк с виноградными лозами 2 | «Asmalı Konak: Hayat» |
| 2007 | Телохранитель | «Fedai» |
| 2009 | Если бы я стал облаком | Bir Bulut Olsam |
| 2011 — 2012 | Великолепный век | Muhteşem Yüzyıl |

# Окай, Мерал
## Наҕараадалара

Награды :
| Сыл | Наҕараадата | Категорията | Киинэтэ |
| 2007 | 14. Altın Koza Film Festivali | Иккис былаан батсыҥ оруола | Beynelmilel |
| 2002 | 35. Sinema Yazarları Derneği Ödülleri | Иккис былан бастыҥ оруола | Hiçbiryerde |
# Аччыгый күүдээх

Аччыгый күүдээх (лат. Sorex minutus, нууч. Малая бурозубка) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах кыра күүдээх. Кыракый күүдээхтэн арыый уһун муннунан, уһун кутуругунан уонна тииһин оҥоһуутунан уратылаах уонна арыый бөдөҥ. Атын күүдээхтэртэн кыра.
Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр, Витим өрүс уонна Алдан үөһээ тардыыларыгар олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Сууккаҕа аһыыр аһылыгын ыйааһына бэйэтин ыйааһынын 2-4 төгүл куоһарар.
Саха АССР Кыһыл кинигэтигэр киллэриллибитэ. 3-с хаттыгас.

# Аччыгый күүдээх
## Өссө маны көр

* Орто күүдээх,
* Бөдөҥ тиистээх күүдээх,
* Тэҥ тиистээх күүдээх,
* Кыракый күүдээх,
* Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх,
* Уһун тумус
* Куторалар уустара
# Хайкоу

ХАЙКОУ - Кытай биир саамай улахан курортнай, күүлэй, харчы, шопинг куората буолар. Өссө куорат Хайнань арыы провинциятын киин куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 900 тыһ киһи (2009). Манна элбэх саха олорор.
# Элэһин (Уус-Алдан улууһа)

Элэһин — Уус-Алдан улууһун Бороҕон нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Элэһин (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Бороҕон нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Тирэх

Тирэх (лат. Populus, нууч. Род Тополь) — бу үөттүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр мас ууһа. Аан дойдуга 30-ча көрүҥ баара биллэр. Онтон Саха сиригэр 2 көрүҥ баар: Сыттаах тирэх уонна тэтиҥ. Тирэхтэр уһуннара 30-35 м тиийэр, сороҕор 60 м буолуон сөп, умнастарын диаметра 0,6-1,5, ардыгар 3 м тиийэ. Силистэрэ үөһээҥи уонна элбэх салбахтардаах.

# Тирэх
## Өссө маны көр

* Уулаайы
* Үөт