# Валюта

Валюта (эргииргэ сылдьар харчы) диэн банкноталартан, кумааҕы харчыттан уонна манньыаттартан турар дойду үбүн сорҕото. Эргинии биирдигэ, мал-сал уонна өҥө эргиэннэрин судургу оҥорор. Харчы көрүҥэ. Валюта сүрүн көрүҥнэрэ манньыат уонна кумааҕы харчы.
Үгүс дойду киин баана олохтоох валютаны хааччыйыыга уонна оҥорууга монополиялаах. Араас валюта зоналарын икки ардыларыгар буолар эргиэни судургутатар гына валюта курса баар, онон хас биирдии валюта атын валютаҕа тэҥнэммит сыаната билиллэр. Валюталар устааччыларга уонна хатаммыттарга арахсаллар, ол эргинсии күөнүн режимыттан тутулуктаах.
Хас биирдии валюта үксүн сүрүн валюта биирдиктээх (холобур, АХШ доллара эбэтэр Эуро) уонна хос валюталаах, үксүн сүрүн валютаҕа 1⁄100 сыhыаннаах.
Цифровой (электроннай) валютата (электроннай) харчыта валютата, эбии валютата диэн туһанар. Кинилэр сыаналара үксүн национальнай валютаҕа сыһыаммыт, ол гынан баран, атастаһарга атын базалар эмиэ бааллар. Баайыы күндү металларга (E- gold, Westmone Gold — WALD) сөп, ону тэҥэ уста сылдьар валютнай курска (bitcing) эмиэ сөп. Бэйэлэрин национальнай цифровой валюталарын таһаарарга былааннарын туһунан Кытай, Япония, Брикадор, Нидерланд, Казахстан, Россия правительстволара иһитиннэрдилэр.
Виртуальнай экономикаҕа валюталартан уратыларга (холобур онлайн- оонньууларга), сыыппара валютата дьиҥнээх табаары, өҥөнү атыылаһарга туһаныллар. Ити да буоллар, сыыппара валютата эмиэ виртуальнай валютаны ааттыахха сөп, бу этиини синоним быһыытынан туһанабыт. Цифровой валюта көмөтүнэн ханнык баҕарар цифровой (материальнай) формаҕа хайдах сыһыаннааҕын өйдүүр: баан счеттарыгар суруйуу, электроннай харчы уонна электроннай валюта (электроннай харчыттан уратылаахтар, электроннай валютаттан уратылаахтар). Онон, аан дойду официальнай докумуоннарыгар «виртуальнай валютата» диэн термин уопсай уонна соҕотох суолтатын быһыытынан туһаналлар.
Эбэһээт-цифровой валюта көрүҥэ, ис расчетнай единица кииннэммит төлөбүр систиэмэтин (тас көрүҥүн эбэтэр кини аналиһа суох) хааччыйар, толору автоматическай режиминэн үлэлиир. Бэйэм туспунан ханнык да анал материальнай эбэтэр электроннай формалаах суох-бу суоттуур единица ахсааныгар сурулла сылдьар, бу боротокуол суруллар уонна үксүгэр суруллар уонна система аадырыстарын туһунан иһитиннэриилэр тиһик аадырыстарыгар суруллубаттар. Онуоха гриптографическай ньымаларга генерал аадырыһын уонна эпэрээссийэлиир боломуочуйалары бэрэбиэркэлээһин механизмнара олоҕурбуттар (аһаҕас күлүүс систиэмэтигэр олоҕуран цифровой илии баттааһын, ону тэҥэ туһааннаах аадырыска сыһыаннаах пакеттары оҥоруу, ону тэҥэ атын пакеттары кытта сибээстэһии (силиэстийэлээһин). Онуоха аадырыстары бас билээччилэр эбэтэр аадырыстары тэрийэр фактика туһунан ханнык да информация суох (аадырыһы толору автономнайдык генерациялыахха сөп), бэл, ситимҥэ холбоспокко да, кэнэҕэски ситимнэргэ туох да ситимэ суох) — ол эбэтэр туһанааччы аадырыһа дьиҥнээхтик баарын эбэтэр киниэхэ киирэрин механизма суох. Хаһаайын туһунан информация суоҕа сүрүн тирэх буолар (ол гынан баран кыттааччылар анонимостара эрэ муҥурдаммат). Экономика усулуобуйатынан уонна содулунан төлөбүрдэри төлөбүрдэргэ ордук маарынныыр, араас варианнарга төлөнөр эрээри, син биир кыттыспат дистанционнай атыылаһааччыларга (холобур, Интернет нөҥүө).