yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Комраков Герман Никандрович

Комраков Герман Никандрович, композитор, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.

# Комраков Герман Никандрович
## Олоҕун олуктара

* 1937 сыл бэс ыйын 29 күнүгэр Горькай (билигин Нижнэй Новгород) куоракка төрөөбүтэ.
* 1960 сыллаахха Москва куоракка консерваторияны бүтэобитэ, Л. А. Мазель клааһыгар.
* 1967 сыллаахха Горькай куорат консерваторияны бүтэрбитэ, А. А. Нестеров композиция клааһын.
* 1960 — 1968 Дьокуускайга музыка училищеҕа учуутал.
* 1969 сылтан Горькай куорат консерваториятыгар учуутал.

# Комраков Герман Никандрович
## Айымньылара

* "Песнь о Манчары", опера (Э. Алексеевтыын, Дьокуускай, 1967);
* "Орлы летят на север", балет (оҕолорго, Дьокуускай, 1971),
* "Подвиг", балет (Дьокуускай, 1976);
* "Счастье якута", оратория (тыла С. Дадаскинов, 1971),
* "Северная легенда", оратория (тыла С. Дадаскинов, 1976),
* "Здравствуй, светлое будущее", кантата (тыла И. Алексеев, 1963);
* "Пять интервью", хорга уонна симфония оркестрыгар (оҕолорго, тыла М. Садовскай, 1973),
* "Мы — чкаловцы", (оҕолорго, тыла А. Чеботарев, 1974);
* "Северная", сюита (1964);
* "Симфония", сюита (1967);
* Фортепьяноҕа уонна симфония оркестрыгар концерттар: I (1970), II (1972);
* Норуот үнстүрүмүөннэрин оркестрыгар "Увертюра на якут. нар. темы" (1962), Северная сюита (1963);
* Духовой үнстүрүмүөннэр оркестрыгар "Квартет" (1970);
* Скрипкаҕа уонна вилолнчельга "Трио" (1961), Икки пьеса (1964);
* Флейтаҕа уонна фортепьяноҕа "Соната" (1973);
* Гобойга уонна фортепьяноҕа "Сюита" (1975);
* Фортепьяноҕа сонатиналар: I (1961), II (1967),
* 12 прелюдия миниатюралар (1962),
* 6 пьеса (1966),
* кларнетка "Интермеццо" (1961);
* Баяҥҥа "Лирическая сюита" (1976);
* Куоласка уонна фортепьяноҕа П. Черных-Якутскай тылыгар цикллар (1961), С. Маршак тылыгар (1965), "Под одним небом" (тала С. Кирсанов, 1968),
* Элегиялар (тыла А. Чеботарев, 1975), "Снежность" (тыла Э. Бочкова, 1977);
* Хорга кантата "Чтоб никогда войне не повториться" (оҕолорго, тыла М. Садовскай, 1974),
* Цикллар "Признания" (тыла А. Прокофьев, 1962), "Холод и апрель" (оҕолорго, тыла С. Кирсанов, 1967),
* Сюита "Времена года" (оҕолорго, тыллара эрмээн поэттара, 1969),
* Веселые нар. песенки (оҕолорго, тыллара С. Маршак, 1974),
* "Пять песен" тыла Д. Хармс (оҕолорго, 1976);
* 200 кэриҥэ ырыа;
* Драма спектакльларга музыка "Звезды Абаги" (Л. Габышев 1965), "Забыть Герострата" (Г. Горин 1973), "Мера за меру" (В. Шекспир 1975).

# Комраков Герман Никандрович
## Ылыллыбыт сирэ

Биография.ру
# Мустафа Кемал Ататүрк

Мустафа Кемал Ататүрк (туур. 'Mustafa Kemal Atatürk') (Ыам ыйын 19 1881 — Сэтинньи 10 1938) диэн Түркийэ Республикатын төрүттээччитэ уонна бастакы президенэ. Идэтинэн сэрииhит.
1881 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр Салоники куоракка төрөөбүтэ. Төрүүрүгэр Мустафа диэн ааты биэрбиттэрэ. Кемал («уһулуччу») диэн ааты байыаннай училищаҕа математикаҕа дьоҕурун иһин биэрбиттэрэ.
Аармыйаҕа коррупцияны утары хас да кистэлэҥ уопсастыбалары тэрийбитэ, онтон 1908 с. өрөбөлүүссүйэ кэмигэр Энвер Бейдыын сатаспакка политкаттан туораабыта. Италияны кытта 1911—1912 сыллардааҕы сэриигэ уонна Иккис Балкаан сэриитигэр 1913 с. кыттыбыта. Бастакы аан дойду сэриитигэр дьоҕурдаах армия офицера быhыытынан биллибитэ. Дарданелланы Антанта күүстэриттэн көмүскүүр сэриилэри салайбыта.
Аан бастаан түрк омугун салайааччытын быһыытынан 1917 с. Германия Түркийэ ис дьыалатыгар орооһоору гыммытын утаран бэйэтин биллэрбитэ. Осман Империята сэриигэ хотторон эстиитин кэнниттэн саҕаламмыт тутулуга суох буолуу сэриитигэр, Ататүрк түрк дьонун басхана. 1919 с. гириэк сэриилэрэ Измир куоракка киирбиттэрин кэннэ Мустафа Кемал Анатолияҕа утарсыыны тэрийбитэ. Быстах кэмнээх дьаhалтаны Анкараҕа тэрийбитэ. Анатолия бу кэмҥэ Стамбууллааҕы султаан бырабыыталыстыбатын кытта сыһыаны быспыта. 1920 с. Анкарааҕа кинини Омук улуу мунньаҕын (түмэнин) бэрэстээтэлинэн талбыттара. Гириэктэри Кыра Аазияттан үүрбүтэ, Антанта судаарыстыбаларын Түркийэҕэ арыый табыгастаах дуогабарга илии баттыылларыгар күһэйбитэ, дойдуну босхолообута.
Урукку султанааты уонна халифааты суох гыммыта уонна Түркийэ Өрөспүүбүлүкэтин тэрийбитэ. 1923 с. бастакы президент буолбута, онтон 1927, 1931 уонна 1935 сс. хос талыллан үлэлээбитэ. Ататүрк президеннааhынын кэмигэр политика, экономика уонна култуура эйгэлэригэр элбэх уларыта тутууну ыыппыта. Ол курдук Түркийэ аныгылыы, демократ уонна таҥара дьиэтиттэн тутулуга суох тэриллиилээх ил буолбут. Түркийэ тас политиката дойду толору тутулуга суох буолуутугар туһаайыллыбыта. Түркийэ Нациялар Лиигаларыгар киирбитэ уонна ыалыы судаарыстыбалары кытта, бастатан туран Грецияны уонна Сэбиэскэй Сойууһу кытта доҕордуу сыһыаннары олохтообута. Ататүрк реформаларын бириинсиптэрэ Кемализм дэнэллэр.
Морис Перно диэн француз суруналыыһыгар М. Кемал былааска чиҥник олорон баран эппит:
* Биһиги политикабыт, биһиги үгэстэрбит, биһиги туруулаһыыбыт барыта Түркийэ Эуропа дойдута буоларыгар туһаайыллыахтара, эбэтэр чуолкайдаатахха, Арҕаа дойдулары кытта тэҥнэһэр дойду буолуоҕа..
Ататүрк — «Аҕа түрк» — диэн ааты Түркийэ Улуу национальнай мунньаҕа (Түмэнэ) 1934 с. иҥэрбитэ.
Ататүрк Стамбуулга 1938 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр 57 саастааҕар ыалдьан өлбүтэ.
# 1960 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

VIII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1960 сыллаахха АХШ Скуо Вэлли куоратыгар буолан ааспыттара.
# Санаайа

Попова Галина Семеновна - Санаайа (1949) - этнопедагог, педагогика билимин кандидата, ХИФУ дассыана, ХИФУ культурология5а кафедратын профессора, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, I Тыыллыма нэһилиэгин, Муома улууһун Ытык киһитэ.

# Санаайа
## Олоҕун олуктара

1949 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар II Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1974 с. Саха госуниверситетын физико-математическай факультетын бүтэрэн, физика учууталын идэтин ылбыта.
1974 сылтан 27 сыл устата Муома улууһугар үөрэх тэрилтэлэригэр үлэлээбитэ: физика, математика учуутала; улуустааҕы үөрэх салаатын методиһа; оскуола дириэктэрин наукаҕа солбуйааччыта, этнопедагогика кэбиниэтин сэбиэдиссэйэ; «Кыыс Куо», педагогика, оонньуу технологията предмет учуутала.
2001 - 02 сс. үөрэх дьылыттан ыла СГУ саха филологиятын уонна культууратын факультетыгар Культурология кафедратын доцена, 2007 с-н профессора.
1998 с. «Саха дьоно оҕотун дьиэҕэ иитэр үйэлээх үгэһэ (Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу улуустарыгар)» диэн тиэмэҕэ кандидаат диссертациятын көмүскээбитэ.
Бу тиэмэҕэ иҥэн-тоҥон киирэн, үөрэх программаларын суруйар, Муомаҕа, Абыйга, Мэҥэ-Хаҥалас икки нэһилиэгэр, о.д.а. сирдэргэ эксперименниир үлэни ыыппыта, «Хомуһун» диэн оҕо-ыччат уһуйаан-студиятын салайар, Дьокуускай куоракка «Айыы кыһата» диэн сахалыы үөрэтэр оскуоланы тэрийсэн, оҕолору үөрэппитэ.
Г.С.Попова-Санаайа аата республикаҕа киэҥник биллэр: Оскуола оҕотун олоҥхоҕо уһуйуу. Дьокуускай куоракка саха оҕотун төрөөбүт тылынан үөрэтии. Сахалыы хайысхалаах «Айыы кыһата» оскуола концепцията, Авторскай куурус, сэминээр. "Ийэ тыл" көҥүл түмсүү. Элбэх конференция, куонкурус - барытыгар кини көхтөөхтүк кыттар.
Элбэх кинигэ автора: «Воспитание детей у народа саха» (1998), «Айылҕа ситимэ» (2000), «Национальнай оскуола концепцията: культурологическай ырытыы» (2003), «Итэҕэл» (2003), «Төгүрүк сыл түһүлгэтэ» (2003), «Ис хоһоон» (2004), «Киһитийии сэһэнэ» (2006), "Айылгы" (2010), "Методы чтения текста олонхо=Олоҥхону ааҕар ньыма" (2010), "Мандар кыһатын культурологиялыы төрүттэрэ" (2018), "Борис Попов-Барылҕан" (2018) о.д.а.
Республикатааҕы араадьыйаҕа төрүт культуура, оҕону сахалыы иитии туһунан "Төрүт түһүлгэ" биэриини ыытар, өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар бэчээттэнэр.
1. Төрүт үгэс сайдар тосхоло. Мүрү. "Мюрюнская заря", 1997-44с 2. Национальнай оскуола концепцията: культурологическай ырытыы.Дьокуускай, 2003-38с 3. Төгүрүк сыл түһүлгэтэ. Дьокуускай: СГУ издательствота, 2003-83с 4. Ис хоһоон. Дьокуускай: СГУ издательствота, 2004-172с 5. Муҥха олоҥхото.Дьокуускай: Бичик, 2010-184с 6. Триединство в духовной культуре этноса (на примере саха) : монография /Г.С.Попова-Санаайа под научным редактированием Е.П.Борзовой/ СПб: Астерион, 2010-346с 7. Локальные традиции эпоса олоҥхо (на примере Мегинского улуса). Якутск: "ДаниАлмас", 2013. - 144 с.

# Санаайа
## Наҕараадалара

- СР үөрэҕириитин, профессиональнай үөрэхтээһинин, култууратын Туйгуна.
- Муома улууһун бочуоттаах гражданина.
- Лоомтука (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) нэhилиэгин бочуоттаах гражданина
# Алексеев Егор Сидорович

Алексеев Егор Сидорович - Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, учуутал, Баппаҕаайы кыраайы үөрэтээччитэ.
1925 сыллаахха төрөөбүтэ. 1944 сыллаахха бэс ыйын 17 күнүгэр ыҥырыллыбыта. Рядовой, Забайкальский фронт, 36 армия, наводчигынан сылдьыбыт. 292-с стр. дивизия, 892-с стр. полк. Манчжурияҕа Хайлар куораты ылыыга кыттыбыта. 1948 сыллаахха муус устар 7 кунугэр демобилизацияланан дойдутугар кэлбитэ. Аҕа дойду Улуу сэриитин ‖ степеннаах орденнаах, Хорсунун иһин, Японияны кыайыы иһин медалларынан наҕараадаламмыта. Оскуолаҕа саха тылын учууталынан үлэлээбитэ. Отличник народного просвещения, За услуги в развитии физической культуры и спорта ЯАССР знактаах. Егор Сидорович оҕо сааһыттан активнай общественнай олоххо кыттара, эдэр сааһыттан бэйэтин олоҕун комсомолу уонна партияны кытта сибээстээбитэ.
Оскуолаҕа киириэҕиттэн Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэриэр диэри колхозка оҕуһу сиэтэн, аты үүрэн, оту оттоон, маһы мастаан улааппыта. Оннооҕор сэрии ыар сылларыгар, училище иккис куурсун бүтэрэн баран, биир сайын Сталин аатынан колхозка биригэдьииринэн улэлээбитэ. Онтон 1944 сыллаахха училищены бүтэрбит эдэр учуутал Советскай Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыта уонна 1945 сыл сайыныгар диэри элбэх байыаннай уөрэҕи ааһан баран атардьах- балаҕан ыйдарыгар Японияны Утары кыттыбыта.
Ол кэнниттэн 1948 сылга диэри комендатураҕа сулууспалаабыта. Саппааска тахсыбыт старшай лейтенант Алексеев Егор Сидорович учуутал быһыытынан үүнэр көлүөнэни иитиигэ ылсыбыта. Кини улэлии сылдьан, кэтэхтэн үөрэнэн, учительскай институт литературнай факультетын бүтэрбитэ. Быыбарга талыллан 1960-62 сылларга Октябрь колхоз председателин солбуйааччытынан үлэлээбитэ. Эмиэ кэтэхтэн үөрэнэн 1967 сыллаахха Саха Государственнай университетын саха тылын уонна литературатын отделениетын бүтэрбитэ.
Егор Сидорович 1944 сыллаахха байыаннай сулууспаҕа сылдьан комсомолга киирбитэ. Уонна онно комсорунан үлэлээбитэ. ССКП кэккэтигэр 1952 сыллаахха киирбитэ. Ол күнтэн ыла Егор Сидорович маҥнайгы сүһүөх партийнай тэрилтэ секретарынан, секретары солбуйааччынан, бюро чэлиэнинэн,народнай хонтуруол, группатын председателинэн, пропагандиһынан өр сылларга үлэлээбитэ. 1949 сыллаахтан Эдэр Коммунист, Октябрь суола, Кыым хаһыакка общественнай корреспонденынан үлэлээбитэ. Баппаҕаайы нэһилиэгин, оскуолатын историяларын, колхоз тэриллиитин историятын,үлэ, сэрии ветераннарын ахтыыларын тус-туспа суруйталаабыта.
# Уон ыйыы-кэрдии (иудаизм, христианство)

Уон ыйыы-кэрдии (нууч. Десять заповедей) - иудаизмҥа, кэлин христианствоҕа таҥара биэрбит уон сокуона.
Бу уон ыйыыны-кэрдиини таҥара хайдах былыргы иудейдарга биэрбитэ Биэс кинигэҕэ уонна Библияҕа маннык суруллар: Бороруок Майыһыай Синаай хайаҕа тахсыбыт, хайа уотунан умайбыт, ыыс-быдаан буруо буолбут, этиҥ эппит, чаҕылҕан чаҕылыйбыт, бы тыаһы-кууһу куоһаран таҥара Майыһыайга туһаайан тыл эппит уонна икки суорба тааска 10 ыйыыны-кэрдиини суруйан биэрбит. 40 хонон баран Майыһыай хайаттан түспүтэ дьэбириэйдэр таҥараларын умнан көмүс оҕус тула үҥүкүүлүү сылдьаллар эбит, онтон кыыһырыан Майыһыай таастарын хампы бырахпыт. Дьэбириэйдэр буруйдарын билиммиттэрин кэннэ таҥара Майыһыайга икки саҥа тааһы суорарыгар эппит уонна хос суруйаары аҕалтарбыт.
1. Мин эн таҥараҥ буолабын; атын таҥараҥ суох буоллун.
2. Халлааҥҥа, сиргэ, ууга бааллары ойуулаан кумир оҥостума. Кинилэргэ үҥүмэ, өҥө оҥорума, тоҕо диэтэххэ, мин - эн тойонуҥ буолабын, дьон миигин утарбыт буруйдарын оҕолоруттан үс уонна түөрт көлүөнэ тухары иэстэһэр, оттон миигин таптыыр уонна ыйыыбын-кэрдиибин толорор дьоҥҥо тыһыынча ууска тиийэр үтүөнү оҥорор эн таҥараҥ буолабын.
3. Тойонуҥ, Таҥараҥ аатын мэнээк саҥарыма, тоҕо диэтэххэ тойон кини аатын таах саҥарар киһини буруйдуоҕа.
4. Субуота күнү умнума, бэлиэтээ. Алта күн үлэлээ, сэттис күн Тойон Таҥараҕар анаа: бэйэҥ да, уолуҥ да, кыыһыҥ да, кулуттарыҥ да, сүөһүҥ да, ыалдьытыҥ да үлэлээбэтиннэр. Тоҕо диэтэххэ Тойон Таҥара алта күн иһигэр аан дойдуну оҥорбута, сэттис күнүгэр сынньаммыта уонна субуотаны ытык күнүнэн биллэрбитэ.
5. Аҕаҕын уонна ийэҕин ытыктаа, оччоҕо Тойон таҥара биэрэр күннэрэ уһуохтара.
6. Өлөрүмэ.
7. Содурдаама.
8. Уорума.
9. Чугас киһигэр сымыйа андаҕары биэримэ.
10. Чугас киһиҥ дьиэтин баҕарыма; чугас киһиҥ ойоҕун да, кулутун да, оҕуһун да, өсүөлүн да, тугун да баҕарыма.
# Грешем дьаhааҕа

Грешем дьаhааҕа диэн экономика дьаhааҕа. Кини маннык диир: Куһаҕан харчы үчүгэйи ыган таhаарар. Томас Грешем (1519 – 1579) диэн ааҥл финансиhын аатынан ааттаммыт. Икки араас валюта сыhыаннарын туhунан.
Бу дьаhаах атын аата Коперник дьаhааҕа. Ньукулай Коперник Грешем иннинэ (40 сыл иннинэ) "куhаҕан харчы" туhунан суруйбута. Коперник иннинэ, бу феномены Николь Орем (14 үйэ) уонна Аристофан (б.э.и. 5 үйэ) эмиэ бэлиэтээбиттэрэ.

# Грешем дьаhааҕа
## Литература

* Armitage, Angus, The World of Copernicus, New York, Mentor Books, 1951.
* Bush, Vannevar, (1950) Science, the Endless Frontier, Report from the Director of the OSRD to President H. Truman
* Guidotti, P. E., & Rodriguez, C. A. (1992). Dollarization in Latin America - Gresham law in reverse. International Monetary Fund Staff Papers, 39, 518-544.
* Rolnick, A. J.; Weber, W. E. (1986). «Gresham's Law or Gresham's Fallacy». Journal of Political Economy 94 (1): 185–199. DOI:10.2307/1831965.
* Rothbard, M.N. (1980). What Has Government Done to Our Money? Gresham's Law and Coinage . Auburn AL, Ludwig von Mises Institute.
* Selgin, G., University of Georgia (2003). Gresham's Law.
* Spiegel, Henry William (1991). The growth of economic thought (3rd ed.). Duke University Press [Durham & London]. ISBN 0-8223-0965-3.
* Stokes, D.E., (1997) Pasteur's Quadrant: Basic Science and Technological Innovation, Brookings Institution Press, Washington D.C.
# Нууччалыы-сахалыы тылбааска толоруу дьүөрэлэһиитэ

1. Нуучча да, саха да тылыгар дополнение-толоруу падеж ыйытыытыгар хоруйдуур уонна кэпсиирэҕэ сыстар. Ханнык саҥа чааһа толоруу буолара эмиэ маарыннаһар:
1) ИС: Я взял (что?) книгу. Я взялся (за что?) за работу.
Аат тыл: Мин кинигэни ыллым (тугу». Мин (туохха?) туруннум
2) Местоимение: Не забывай (кого?) меня. Вспоминай (о ком?) обо мне.
Солбуйар аат: Эн миигин умнума (кими?). Мин туспунан санаа (ким туһунан?).
3) Имя числительное: Десять не делится (на что?) на три.
Ахсаан аат: Коля сэттиһи бутэрдэ (тугу?). Миэхэ иккитэ (туохта) аҕал
4) Неопред. форма глагола: Прошу (о чём?) помочь.
Аат туохтуур: Кемелеперге (тугу?) кердеобун.
5) Аат суолталаах наречие: Завтра не будет похоже (на что?) на сегодня.
Ааттыйбыт сыһыат: Сарсыҥҥы кун бүгүҥҥүттэн (туохтан?) атын буолуо.
6) Аат суолталаах прилагательнай: Не вспоминай (0 чём? О прошлом)
Аат туохтуур: Ааспыты (тугу?) ахтыма.
7) Словосочетание: Спроси (кого?) у отца с матерью.
Тыл ситимэ: Ийэлээх аҕабыттан (кимтэн?) ыйыт.
2. Ол эрээри нуучча тылыгар. дополнениены сахалыы тылбаастыырга араас уларыйыы тахсар:
1) Кэпсиирэ кэннигэр турар дополнение кэпсиирэ иннигэр кэлэр: Не забывай меня./ Миигин умнума.
2) Үксүгэр тыл падеһа сөп түбэспэт: смеётся надо мной/миигин элэктиир.
3) Тиэкис истиилиттэн көрөн толоруу араас сана чааһынан тылбаастанар:
а) сана туохтуурун кытта (сказал, сообщил, объявил): спросил о здоровье —
* КС аттарыы халыып+диэн (буол, наада) доруобуйата хайдаҕый диэн ыйытта:
* СС аттарыы халыыбынан: доруобуйата хайдаҕын ыйытта;
* ДЬС аат тылынан: доруобуйатын ыйытта:
* ДьСс дьөһүөл ситиминэн: доруобуйатын туһунан ыйытта;
ДЬС аттарыы халыып+дьөһүөл: доруобуйата хайдаҕын туһунан ыйытта;
6) предмет суолталаах толоруу: уделяет внимание проведению —
* КС атарыы халыып+диэн: хайдах ыытыахха диэн толкуйдуур; СС аттарыы халыып: хайдах ыытарга болҕомтотун уурар;
СС аттарыы халыып: хайдах ыытарга болҕомтотун уурар;
СС аат туохтуур: ыытарга болҕомтотун уурар;
* ДьС атынтан туһаайыыттан үөскээбит аат тыл: ыытыллыытыгар болҕомтотун уурар;
* Дьс, НС үөскээбит аат тыл: ыытыыга болҕомтотун уурар.
Билиҥҥи саха тылыгар нуучча тылын сабыдыалынан сыһыарыынан үөскүүр халыып оннугар дьөһүөл ситимнээх толоруу киэнник тарҕанар, онон этии истиилэ сурук-бичик, официальнай истиил курдук дэгэт суолталанар: Рассказал о своей поездке.- /Хайдах сылдьыбытын (тугу?) кэпсээтэ. Хайдах сылдьыбытын туһунан кэпсээтэ. Закупили семена для посева./ Ыһыыга анаан сиэмэ атыыластылар (ыһыы сиэмэтин онн.). Встретился с братом./Быраатын көрүстэ. Быраатын кытта көрүстэ. Очищает с помощью ножа./Быһах көмөтүнэн ыраастыыр.
# Нигер

Нигер (Niger) диэн Арҕаа Африка ордук улахан дойдута, Нигер өрүс аатынан ааттаммыт. Кирбиилэhэр Нигериялыын уонна Бенинныын соҕуруу, Буркина Фасолыын уонна Малилыын арҕаа, Алжирдыын уонна Лиибийэлиин хоту уонна Чадтыын илин. Иэнэ 1,270,000 км². Олохтоохторун ахсаана 13,300,000. Киин куората Ниамей. Нигер аан дойду ордук дьадаҥы уонна хаалынньаҥ дойдуларыттан биирдэстэрэ. Территориятын 80% Саhаара кумах куйаар ылар. Нигер экономикатын тутула агрикултуура уонна урудаа матырыйаалларын (сүрүннээн ураниум) экспортааhын.
# Салбык кургаана

Улахан Салбын кургаана — Енисей өрүс орто тардыытыгар баар улахан, сүдү таастары чөмөхтөөн, дьаарыстаан сааһылаан оҥоһуллубут саамай улахан кургаан. Тагарскай култуура биир биллэр көстөр пааматынньыга. Улахан Салбын кургаан пааматынньыгын судаарыстыба харыстыыр. Ол таһыгар аһаҕас халлаан анныгар «Древние курганы Салбыкской степи» диэн түмэл комплекса үлэлии.

# Салбык кургаана
## Ойуулааһына

Улахан Салбын кургаана Хакасия өрөспүүбүлүкэтигэр Уус Абакан оройуонугар, Абакан куораттан хотугулуу-арҕаа Батеневскай кряж диэки 60 килэмиэтири бардахха, Ыраахтааҕылар хочолоругар, Салбык түөлбэҕэ, баар.
Бу кургааны 1954 - 1956 сыллардаахха Матырыйаалынай култуура устуоруйатын түмэлэ уонна С.В. Кисилев салайааччылаах Хакасиятааҕы тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйан билим чинчийэр института аан бастаан хаһан үөрэппиттэрэ.
1992, 1994, 1996, 1998, 2008 уонна 2010 сыллардаахха Л.С. Марсадолова салайааччылаах Судаарыстыбанна Эрмитаж Сайаан - Алтаай археологияҕа эспэдииссийэтин тэрийбиттэрэ. Онно Улахан Салбык кургааҥҥа археология уонна астроархеология чинчийиилэрэ ыытыллыбыттара.
Кургаан буорун кутуутун үрдүгэ хаһыахтарын иннинэ — 11,5 м этэ, таас эркиннэрин устата — 71 м. Буор кутуута бастаан, урут быһа холоон 21 миэтэрэҕэ тиийэрэ.
Уопсайынан, Салбык истиэбэр 5 килэмиэтирдээх сиргэ барыта эргиччи 56 улахан кыра кургаан баар. Онтон Улахан Салбын кургааныттан 5 эрэ кургуун арыый улахан. Атыттара 4 - 6 миэтэрэҕэ тэҥнэһэллэр. Салбык кургааннарын биир саамай уратыта диэн, кинилэр буордара пирамидалыы быһыылаахтык кутуллубут буолар. Атыттарга холоотоххо. .

# Салбык кургаана
## Литэрэтиирэ

* Дэвлет М. А. Большой Салбыкский Курган — могила племенного вождя // Из истории Сибири. Вып. 21. Материалы совещания по проблеме «Экономика и социальная структура древнего населения Западной Сибири» (Томск, 17-22 марта 1975 г.). Томск: изд-во Томского ун-та, 1976. 270 с. — С. 146—154.
* Киселёв С. В. Исследование Большого Салбыкского кургана в 1954 и 1955 гг. // «Тезисы докладов на сессии Отд. Исторических наук и Пленуме ИИМК, посвященных итогам археологических исследований 1955 г.». M.-Л., 1956; его же. Отчет о раскопках в 1954 г. // Архив ИА, ф. 1, д. 975; его же. Краткий отчет о раскопках Большого Салбыкского кургана в 1955 г. // Архив ИА, ф.1, д. 1165.
* Марсадолов Л. С. Большой Салбыкский курган в Хакасии. Абакан, 2010.

# Салбык кургаана
## Галерея

* Восточная сторона изнутри
* Вид с юга. Вдали Батенёвский кряж
* Левый входной камень
* Вход в музей
* Правый входной камень
* Музей «Салбык»
* Западная стена изнутри
# Урааҥхай сирэ (Уриаҥхай кыраайа)

Урааҥхай сирэ, Уриаҥхай кыраайа (тыв.: Таңды Урянхай; былыргы кыт.: 唐努烏梁海, 唐努乌梁海, пиньинь: Tángnǔ Wūliánghǎi; нууч.: Урянхайский край) — 1914–1921 сылларга Тыва аата. Тыва 1912 сылга диэри Кытай сиригэр киирсэр уонна "Танну-Урянхай" дэнэр этэ.
"Урянх" диэн өйдөбүл моҕол төрүттээх. Нууччалар XVII–XX үйэҕэ тывалары урянхайцы, урянхи диэн ааттыыр этилэр.
Нууччалар Урааҥхай сиригэр 1870-с сыллартан олохсуйан саҕалыыллар уонна 1909 с. номнуо 9 тыһ. нуучча бааһынайа көһөн олорор этэ.
1912 с. Кытайга буолбут Синхай өрөбөлүүссүйэтин кэннэ тыва тойотторо (Комбу-Доржу, Чамзы Хамбы-лама диэн амбын-нойоннор, Даа-хошуун нойоно Буйан-Бадыргы уонна да атыттар) ыраахтааҕы салалтатыттан Тываны Арассыыйа импиэрийэтин харыстабылыгар (протекторат) ылалларын көрдөһөллөр.
Арассыыйа 1914 с. муус устар 4 (17) күнүгэр Урааҥхай сирин 5 улууһун (хошуунун) бэйэтин састаабыгар кииллэрэр. Саҥа киирбит сир Енисей губерниятыгар холбоспут, ол эрээри политическэй уонна дипломатическэй салалта Иркутскай генерал-губернаторга бэриллибитэ. Тас көрүҥүнэн уопсай салалтаны амбын-нойон тутан олорбут, ол эрээри дьиҥнээх былаас Урааҥхай сиригэр баар нуучча хамыһаарыгар уонна көс салалтатын үлэһитэгэр баар этилэр. Кинилэр олорор сирдэрэ 1914 с. тутуллубут Белоцарскай этэ. Ол саҕана Урааҥхай сирин олохтоохторун ахсаана 73 тыһ. киһи кэриҥэ этэ.
Урааҥхай сирэ 7 улууска (хошууҥҥа) арахсар: Бейсэ, Даа, Маады, Оюннар, Салчак, Тожу уонна Чооду.
1921 с. Урааҥхай сиригэр Танну-Тува Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллибитэ, онтон 1926 с. Тува Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ дэнэр буолбута.
1944 с. Тува Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ РСФСР иһигэр киирэр уонна автономнай уобаласка кубулуйар. 1961 сыл Тыва статуһа улаатан Тува АССР диэн буолар. 1992 с. Тува Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллэр уонна 1993 с. аата уларыйан Тыва Өрөспүүбүлүкэтэ дэнэр.

# Урааҥхай сирэ (Уриаҥхай кыраайа)
## Эбии көр

* Тыва Өрөспүүбүлүкэтэ
* Тывалар
# Сталиҥҥа өйдөбүнньүк (Дьокуускай)

Сталиҥҥа өйдөбүнньүк (Дьокуускай). Өйдөбүнньүгү үөрүүлээхтик аһыы 2013 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр буолбута. Өйдөбүнньүк «Анаабыр Алмаастара» ААО турар сиригэр туруоруллубут.

# Сталиҥҥа өйдөбүнньүк (Дьокуускай)
## Өйдөбүнньүк историята

Иосиф Сталиҥҥа Дьокуускайга өйдөбүнньүк туруоруу өйүгэ турбута син ырааппыт эбит. Хас да сыллааҕыта Саха Сирин коммунистара харчы хомуйан, өйдөбүнньүгү Хотугу Осетияҕа оҥотторбуттар. Барыллаан, сыаната 1 300 тыс. солк. буолбут. Ол эрэн Дьокуускай урукку салайааччыта Юрий Заболев өйдөбүнньүк турарыгар сир биэрбэтэх. Сэрии бэтэрээннэрин, коммунистары Матвей Евсеев өйөөн, өйдөбүнньүк «Алмазы Анабара» турар сиригэр олоҕун булбут.
Өйдөбүнньүгү арыйар ытык быраап Российскай Федерация Коммунистарын партиятын Киин комитетын секретарыгар Казбек Тайсаевка, «Анаабыр Алмаастара» ААО генеральнай директорыгар Матвей Евсеевка, сэрии бэтэрээнигэр, Кыһыл Сулус икки уордьанын кавалерыгар Георгий Ефимович Апросимовка, Саха Сирин коммунистарын салайааччытыгар Виктор Губаревка, сэрии бэтэрээнигэр Анисим Прокопьевка уонна Ыччат Ленинскэй коммунистическай сойууһун Саха Сиринээҕи комитетын бастакы секретарыгар Ньургун Даниловка бэриллибит.
Бу Саха Сиригэр Иосиф Сталиҥҥа туруоруллубут өйдөбүнньүктэртэн үһүс буолар. Икки өйдөбүнньүк Мирнэйгэ уонна Аммаҕа туруоруллубуттар.
# Black Star

Black Star Inc., Арассыыйа тэрилтэлэрин бөлөҕө, сүрүннээн киинэ, ырыа эйгэлэригэр продюсердыырынан дьарыктанар, ырыа суруттаран атыыыга таһаарар. Төрүттээччилэр Тимур Юнусов (Тимати), Павел Курьянов (Пашу) уонна Вальтер Леруссе (Walter). Генеральнай диририэктэр Павел Викторович Курьянов.

# Black Star
### Активтара

* Black Star Music муусука лейбла
* Black Star Wear брендэлээх таҥас маҕаһыыннарын ситимэ
* Black Star Burger эрэстэрээннэр ситимнэрэ
* Make it Music — муусуканы таһаарар уонна тарҕатар тэрилтэ
* Global Star Russia — артыыстары уонна спортсменнары кытта маркетинг эйгэтигэр үлэлиир ааҕыныстыба
* Black Star Car Wash автомойка
* Black Star Karting картинг
* Black Star Gaming Киберспорт кулууба
* Black Star Fitness фитнес-кулууп
* Black Star Sport Футбол ааҕыныстыбата
* 13 by Timati
* Black Market
# .bz

.bz диэн Белиз үрдүк таhымнаах ил домена.