yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Талакаан ньиэп үөскээбит сирэ

Талакаан ньиэп үөскээбит сирэ — Ленскэй улуус территориятыгар баар бөдөҥ ньиэп үөскээбит сирэ. Хостуур лицензия
"Сургутнефтегаз" хампаанньаҕа баар..
Үөскээбит сир үс блоктаах: Киин, Илин уонна Таран. Ньиэп саппааһа C1 категориянан 105 449 мөл. тонна, С2 категориянан — 18 132 мөл. тонна, Гаас С1 категориянан — 43 533 млрд. м³, С2 категориянан — 19 634 млрд. м³, конденсат саппааһа — 375 тыһ. тонна.
Ньиэптээх хапталҕаннар сир анныгар 1000 — 1200 м. дьириҥ сыталлар. Атын үөскээбит сирдэртэн уратыта диэн Талакааҥҥа мел хапталҕаҥҥа баар.
1990-с сылларга хостооһун саҕаламмыта, 1994 сыллаахха Витим бөһүөлэккэ диэри болдьохтоох ньиэп ситимэ тутуллубута. 2006 - 2008 сылларга "Сургутнефтегаз" проект сайдыытыгар 65 млрд солкуобай киллэрбитэ, 48 иин хаһыллыбыта.
2008 сыл алтынньы 4 күнүгэр Илин ньиэп ситимин Тайшетка диэри төттөрү үлэлэппиттэрэ, Ангарскай куоракка ньиэп уонна химия комбинатыгар тиийбитэ. 2008 сыл күһүнүн туругунан ыйдааҕы ньиэп хостооһуна 120 тыһ. тонна..
# Федотов Симон Петрович

Федотов Симон Петрович (01.04.1939—14.05.2004) — Саха тыйаатырын артыыһа, Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх артыыһа.

# Федотов Симон Петрович
## Олоҕун олуктара

1939 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхой с. Орто сир диэн түбэҕэ төрөөбүт. 1945 сыллаахха Оҥхой начальнай оскуолатыгар 6 саастааҕар маҥнайгы кылааска үөрэнэ киирбит. 1958 сыллаахха Исидор Барахов аатынан орто оскуоланы бүтэрэн баран, комсомол путевкатынан М. Горькай аатынан колхуоска босхоломмут комсомол секретарынан, онтон баҕа өттүнэн тылланан, ньирэй көрөөччүнэн үлэлии барбыт. 1960 сыллаахха Дьокуускайдааҕы кульпросвет училищеҕа үөрэнэ сылдьан, Щепкин аатынан Москватааҕы театральнай училищеҕа актерскай факультекка, саха студиятыгар үөрэнэ барбыта. 1966 сыллаахха бүтэрэн баран Ньурбатааҕы драмтеатрга бүтүн студиянан үлэлии барбыттара. Ньурба театрыгар 1977 с. дылы үлэлээбитэ.
П. А. Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын артыыһа.

# Федотов Симон Петрович
## Айар үлэтэ

Айар үлэтин М. Шолохов «Тиэриллибит кырыһыгар» дед Щукарь оруолуттан саҕалаабыта.

# Федотов Симон Петрович
## Айар үлэтэ
### Тыйаатырга оонньообут оруоллара

* Полоний («Гамлет», У. Шекспир)
* Бэрт Хара («Утро Лены», И. Гоголев, Ф. Потапов туруоруута)
* Орган («Хаарыан хампа күөх кытылым», Ч. Айтматов)
* Куриль («Ханидуо уонна Халерхаа», Семен Курилов)
* Поэт («Мной оставленные песни», А. Борисов, В. Протодьяконов)
* Глостер («Король Лир»)

# Федотов Симон Петрович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата (1983)

# Федотов Симон Петрович
## Аатын үйэтитии

С. П. Федотов аата Оҥхой оскуолатыгар иҥэриллибит (2007)
# Наполеондор

Наполеондор (фр. Napoléon d'or, кыһыл көмүс Наполеон) — 20 франк тэҥнээх Франция 900 пробалаах кыһыл көмүстэн быһыллыбыт маньыата. Ыйааһына - 6,4516 г., кыһыл көмүһүн ыйааһына 5,801 г. Францияҕа 1803 с. саҕалаан 1914 с. дылы таһаара сылдьыбыттар. Харчы стандартын Наполеон I киллэрбит, луидор хаамыытын тохтотоот — 1 франк 0,2903 г. кыһыл көмүскэ тэҥнээбит («франк жерминаль»). Харчы аата Наполеон Бонапарт сирэйин быһыыта (профиль) баарын иһин ааттаммыт.
Наполеондортан ураты икки хос наполеондор (40 франк, эбэтэр Италияҕа 40 лир, ол саҕанааҕы Италия Наполеон империятыгар киирэрин саҕана), наполеондор аҥаара (10 франк) уонна 1/4 наполеондор (5 франк). Ону таһынан Францияҕа 50 франктаах (2,5 наполеондор) уонна 100 франктаах (5 наполеондор) толору көмүс стандартка эппиэттиир харчылар быһылла сылдьыбыттар. Наполеон Бонапарт сирэйдээх манньыат ахсаана быһа холоон 21 мөлүйүөн, бүтүн тираж ахсаана 500 мөл. манньыат, улахан аҥаара иккис империя уонна үһүс республика саҕана быһыллыбыттар.
Наполеон сэриилэрин кэнниттэн, наполеондор стандарта Европаҕа олус киэҥник тарҕаммыт. Франция кэнниттэн, XIX—XX үйэлэргэ, толору кинилэр стандартарыгар эппиэттиир маньыаттары быспыттар: Россия империята (импэрийээл аҥаара = 7,5 солк., ону таһынан Россия Финляндияҕа анаан 20 маркалаах маньыат быспыт), Бельгия (20 франк), Италия (20 лир), Австро-Венгрия (20 франк, ити дойду 20 кронатын кытта буккуйуман), Швейцария (20 франк, Аан дойдуга "швецария вренеля" диэн биллэр (en:Vreneli)), Люксембург (20 франк), Болгария (20 лев), Румыния (20 лей), Греция (20 драхм), Албания, Турция оннооҕор Китай. Ону таһынан ити маньыаты Франция Хоту Африкаҕа баар бэйэтин бас билэр сирдэригэр (Тунис уонна Алжир) анаан быспыт. Ол харчы уратыта арааб тыла уонна үүнэйилээх орнамент эбит.

# Наполеондор
## Өссө маны көр

* Дублон
* Луидор
* Импэрийээл
* Франк
# Конфронтация

Конфронтация эбэтэр Конфли́кт (лат. conflictus — харсыспыт) — дьон холбоһон дьайыыларыгар ханнык эмит интириэскэ, көрүүгэ араастары быһаарыы ордук сытыы ньымата буолар. Үксүгэр ордук негативнай эмоциялар тутуллааччылар.. Конфликттары конфликтология билимэ үөрэтэр.

# Конфронтация
## Общее определение

Конфликт— икки өрүттэр аннараа өрүтүгэр тапсыспат позициялаах буолаллар. Конфликт деструктивнай эбэтэр конструктивнай функциялаах буолар. Өрүттэр дьон, кыыллар эбэтэр техническай системалар буолааччылар.
# Jelly Belly

Jelly Belly — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ кэмпиэттэри оҥорор тэрилтэ, 180 омук сиригэр үлэлиир.
# Кобан

Кобан (дьоп. 小判) — японскай ньолбоҕор кыһыл көмүс манньыат Эдо эпохатын саҕанааҕы, обан диэн манньыат уон гыммыт бииригэр тэҥнэһэр.
Аан бастаан Кэйтё эра кыһыл көмүс кобана биир рё кыһыл көмүстээх этэ, ол иһин кобан номинала 1 рё.

# Кобан
## Тас дойдулары кытта эргиэн

Япония экономиката XIX уйэ ортотугар дылы ристэн тутулуктаа5а. Рис стандартнай кээмэйэ коку этэ, коку биир киьи сылы быьа сиир кээмэйигэр тэннэьэрэ. Нолуогу рииьинэн телууллэрэ. 1550-с сыллардаахха Япония5а кэлбит португалецтор рис оннугар кыьыл кемуьунэн телеьеллерун ордороллоро, онон ол кэмнэ 3 кокуга тэннэьэр кобан Япония тас атыыларын сүрүн харчытынан буолбута.
Сорох даймёлар тус бэйэлэрин кобаннарын онорбуттара, кыьыл кемускэ атын металлары эбэр буоланнар сыаната кыра эбит.
Мэйдзи реставрациятын кэннэ 1868 сыллаахха Япония5а сана харчы реформата киирбитэ, урукку харчылар обан, кобан, итибубан уонна да атыттар оборуоттан тахсыбыттара..

# Кобан
## Культураҕа

Дьоппуон ес хоьоонугар дьоп. 猫に小判 («нэко ни кобан», нууччалыы «червонец для кошки») библияттан «метать жемчуг (бисер) перед свиньями». Бу ес хоһооно покемоннар биир геройа Мяут имиджыгар кестер.
# Коммунизм

Коммунизм диэн кылаастара уонна тус бэйэ билиитэ суох дьон-сэргэ тэриллиитин ситиhэр политика идеологията. Карл Маркс санаатынан, коммунизм дьон-сэргэ сайдыытын тиhэх кэрдииhэ буолуохтаах, ол аата түмүгэр кэлэн бары кылаастар уонна ил суох буолуохтаахтар ("ыраас коммунизм").

# Коммунизм
## Терминологията

Политика үөрэҕигэр, "коммунизм" диэн сороҕор марксизм-ленинизм идеологиятын тутаах ылыммыт, биир партиялаах системанан салайыллар или ааттыыллар.

# Коммунизм
## Өссө маны көр

* "Коммунизм" колхоз (Марха улууhа)
# Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа, Кемерово куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

1955 с.сэтинньи 2 күнүгэр ССРС МС таһаарбыт 7585 нүөмэрдээх уурааҕынан Кемероватааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института диэн аатынан арыллыбыт. 1995 с. институт, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин уонна мэдиссиинэ промышленноһын Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата диэн ааттаах буолбут. 2016 сылга мэдиссиинэ университета буолбут.
Университетка 3342 устудьуон, 332 интерн, 268 клин.ординатор, 90 аспирант үөрэнэр. 519 преподаватель үөрэтэр, ол иһигэр, 17 - Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уопсастыбаннай акадьыамыйаларын акадьыамыктара уонна чилиэн-кэрэспэдьиэннэрэ, 107 - наука дуоктара уонна бэрэпиэссэр, 259 наука хандьыдаата уонна дассыана. Ректор Попонникова Татьяна Владимировна.
Университет сирэй уонна кэтэх салаалардаах. Сирэй салааҕа лечебнай, стоматологическай, педиатрическай, медико-профилактическай уонна фармацевтическай факультеттар устудьуоннара үөрэнэллэр. Оттон, фармацевтическай, сиэстэрэ үөрэҕин, экэниэмикэ уонна тэрилтэни салайыы факультеттарын устудьуоннара кэтэхтэн үөрэнии салаатыгар үөрэниэхтэрин сөп.

# Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Структурата

Университетка 48 кафедра 8 факультет баар. Факультеттар
1. Лечебное дело факультета 2. Стоматология факультета 3. Медико-профилактичеческое дело факультета 4. Педиатрия факультета 5. Фармация факультета 6. Сиэстэрэ үөрэҕин факультета 7. Квалификацияны үрдэтии, хос бэлэмнэнии факультета 8. Үөрэххэ киирэргэ бэлэмнэнии факультета 9. Экономика уонна тэрилтэни салайыы факультета
Научнай-чинчийэр киин лаборатория Научнай үөрэх киинэ "Прикладной биотехнология уонна нутрициология" научнай үөрэх киинэ "Инфекциялар уонна киһи" научнай үөрэх киинэ. Научнай бибилэтиэкэ "Фундаментальнай уонна клиническай мэдиссиинэ" сурунаал "Гуманитарнай уонна общественнай наукалар сонуннара" сурунаал

# Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

КемСМУ - Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 330-с миэстэлээх. Университет, Кемерово уобалаһыгар 5-с, Кемерово куоракка 3-с миэстэлэрдээх.

# Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Ссылкалара

http://www.lvkgmu.ru/kemgma.html https://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F Архыыптаммыт 2021, Кулун тутар 1 күнүгэр. https://kemsmu.ru/ https://kemsmu.ru/
# Некротомия

Циркулярнай дириҥ сиэтиигэ туттуллар эпирээссийэ.
# Cox Enterprises

Cox Enterprises (Кокс Энтерпрайс), АХШ 12 улахан тэрилтэтэ, улахан инновационнай двигательлары, ракеталары уонна ырыа, киинэ устааччы. Онон улахан промышленнай уонна медия империя буолар.
Салалтата — Атланта (АХШ).
# Егоров Гаврил Васильевич

Егоров Гаврил Васильевич, норуокка биллибит аата Бартыһаан Дьөгүөрэп (1879–1942) — гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
# .iq

.iq диэн Ирак үрдүк таhымнаах ил домена.
# Сан Хосе (Коста Рика)

Сан Хосе (San José) диэн Коста Рика киин уонна ордук улахан куората.
# Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата

Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Хотугулуу Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата(ХОСМА) - Арассыыйаҕа Владикавказ куоракка баар, Хотугу Осетия уонна Арассыыйа Бэдэрээссийэтин атын эрэгийиэннэригэр быраастары бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
## Устуоруйата

1939 с. от ыйын 10 күнүгэр мэдиссиинэ институтун быһыытынан төрүттэммит. 1942 с. Хотугулуу Осетияҕа байыаннай балаһыанньа тыҥаабытынан Ереваҥҥа эвакуируйдаммыт. Үгүс устудьуоннар уонна преподавателлэр Аҕа дойду сэриитигэр кыттыыны ылбыттар. 1975 с.үөрэх саҥа куорпуһа тутуллан үлэҕэ киирбит. 1981 с. Киин научнай-чинчийэр лаборатория арыллыбыт. 1984 с.тас дойдуттан киирэн үөрэнэр устудьуоннар салаалара арыллыбыт.
1995 с.институт, Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
Билиҥҥи кэмҥэ, акадьыамыйаҕа:
-6 факультет уонна 39 кафедра -научнай-чинчийэр киин лаборатория -научнай-чинчийэр сектор -практическай бэлэмнэнии сектора -ааҕар-суоттуур киин -аккредитация киинэ -клиническай балыыа -стоматологическай поликлиника -элэктириэннэй ааҕар саалалаах аныгылыы бибилэтиэкэ -21 көмпүүтэр кылааһа -психологическай-педагогическай сулууспа -практическай бэлэмнэнии уонна тиэстээһин киинэ бааллар.

# Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
## Факультеттара

1. Лечебнай факультет 2. Стоматологическай факультет 3. Педиатрическай факультет 4. Фармацевтическай факультет 5. Медико-профилактическай факультет.
Сыл аайы акадьыамыйаҕа 3000- тан тахса устудьуон, аспиран, интерн, ординатор уонна быраас Хотугулуу Осетияттан, Арассыыйа атын эрэгийиэннэриттэн, ону кытта Азербайджантан, Грузияттан, Таджикистантан, Индияттан, Сирияттан, Палестинаттан, Египеттан уо.д.а. дойдулартан үөрэнэллэр. Устудьуоннар араас научнай кэмпириэнсийэлэргэ уонна Бүттүүн Арассыыйатааҕы, ону кытта норуоттар ыккардыларынааҕы олимпиадаларга кытталлар.

# Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
## Рейтиннэрэ

2020 с. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 228-с миэстэ. Владикавказ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 4-с миэстэ.

# Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
## Ссылкалара

http://sogma.ru/sveden/common/ Архыыптаммыт 2020, Кулун тутар 19 күнүгэр. https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5 https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A1%D0%9E%D0%93%D0%9C%D0%90 https://eduscan.net/colleges/sogma Архыыптаммыт 2021, Тохсунньу 20 күнүгэр.
# Белолюбскай Иннокентий Лонгинович

Белолюбскай Иннокентий Лонгинович (1898-1928) - Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥ бастаанньыт.
Арҕаа Хаҥалас улууһун III Маалтааны нэһилиэгэр 1898 сыллаахха төрөөбүтэ. 1921-22 сылларга повстанчествоҕа сылдьыбыт.
1927-28 сс. П.В. Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыбыт. Ол иһин 1928 с. кулун тутар 27 күнүгэр ытыллыбыт.
Кини Ксенофонтов хамсааһынын иннинэ биир үчүгэйэ суох быһыыны оҥорбут: 1927 с. балаҕан ыйыгар Главсуут бэрэссэдээтэлэ Кузьмиҥҥа: «сэрэн, эйиэхэ дьон саба түһээри сылдьаллар – дьиэҕэр олор, ханна да барыма», - диэн. Ол кимнээх Кузьмиҥҥа саба түһээри сылдьалларын С.М. Михайлов – Чемаикинскай, Е.Е. Старостин – Урдус Кулуба Уола, К.А. Стручков – Илиитэ Суох Көстүүн уо.д.а. повстанчествоҕа урут сылдьыбыт дьоннору ааттаталаабыт.
Кузьмин барытын ОГПУ-га этэн биэрдэҕэ дии. Сорохторун хаайан кэбиспиттэр. Сорохторо куотан биэрбиттэр. Сыыйа П.В. Ксенофонтов хамсааһынын активнай кыттыылаахтарынан буолбуттар. И.Л. Белолюбскай эмиэ хамсааһын кыттыылааҕа буолбут. Баҕа өттүнэн барбыта да, сорудаҕынан барбыта да биллибэт. Кэлин тутан баран ыйыппыттарыгар: «Хантан Кузьмиҥҥа ити дьон саба түһэн өлөрөөрү гыммыттарын билбиккиний?» - диэҥҥэ И.Л. Белолюбскай: «арыгылыы сылдьан истибитим»,- диэбит. Бүттэҕэ ол. (М.С. Иванов – Багдарыын Сүлбэ. Олох долгуна. Бичик. Дьокууускай, 1992). Белолюбскай ол Кузьмины олус ытыктыыр, аһыйар киһитэ буолан харыстаан тыллаабыт буолуон сөп. Ол эрээри кини ити тыллааһына олус ыарахан содулланан тахсыбытт.
# 1860-с

1860-с cыллар — 1860 сылтан 1869 сылга дылы. Уларыта тутуулар: Арассыыйаҕа крепостной быраап суох оҕоһуллубут, АХШ-ка кулуттааһыны суох гыммыттар, гражданскай сэрии буолбут.
# Чередов Федор Васильевич

Чередов Федор Васильевич - титулярнай советник, 1761 сыл сэтинньи 30 күнүттэн 1764 сыл тохсунньу 29 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Дьаам сүүрдээччини өлөрбүтүн иһин ууратыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Лебедев Михаил Михайлович олорбут. Чередов кэнниттэн бойобуоданан прапорщик Дуреев Козьма анаммыт.

# Чередов Федор Васильевич
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Васильева Ангелина Николаевна

Васильева Ангелина Николаевна — поэт.
Сунтаар улууһун Уһун Күөлүттэн төрүттээх. СГУ суруналыыстыка салаатын бүтэрбитэ. «Саха Сирэ» хаһыат «Эдэр саас» ыччакка аналлаах сыһыарыытгар үлэлиир. 2003 с. РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.
Айар үлэнэн оҕо эрдэҕиттэн дьарыктанар. Хоһоонноро, кэпсээннэрэ «Үргэл» хомуурунньукка, «Хотугу сулус», «Далаһа» сурунаалларга, хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ.
«Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Оһуордаах хоһоон» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
# Полтава уобалаһа

Полтава уобалаһа (укр. Полтавська область) — Украина субъега. Киин куората — Полтава. Дьонун ахсаана 1 457 223 (2014).
# 640

640 сыл — VII үйэ сыла.

# 640
## Туох буолбута

* От ыйын 6 — Гелиополис аттынааҕы кыргыһыы: Араабтар Эгиипэккэ Византия сэриитин үлтүрүппүттэр.
# Тэллэйдэр

?Тэллэйдэр :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Тэллэйдэр |
Латыынныы аата :
Fungi :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Тэллэйдэр (лат. Fungi эбэтэр Mycetalia) диэн эукариот организмнар хоруоллуктара.
Барыта 100 тыһыынча кэриҥэ көрүҥ киирэр, сорох дааннайдарынан балтараа мөлүйүөнтэн тахса көрүҥ.
Тэллэйдэр органиканнан аһылыктаналлар, ол аата үүнээйилэр уонна харамайдар сэймэктэринэн эбэтэр ардыгар тыыннаах сааныктарынан (килиэккэлэринэн). Тэллэй этэ-сиинэ сип-синньигэс гиф диэн ааттанар саптартан турар. Грибница (тэллэй сир аннынан тарҕанар силиһэ) эмиэ гифтартан турар. Гифтар туох баар иэннэринэн иҥэмтэлээх эттиктэри иҥэринэллэр. Аһыыр ньымаларынан тэллэйдэр харамайдартан да, үүнээйилэртэн да атыннар.
Тэллэйдэр хоруоллуктара икки хоруоллук үөдүҥүттэн турар: Слизевиктар (Миксомицеталар) уонна Дьиҥнээх тэллэйдэр. Дьиҥнээх тэллэйдэр Алын уонна Үрдүкү тэллэйдэргэ арахсаллар.

# Тэллэйдэр
## Тэллэйдэр аныгы систематикалара

Арассыыйа микологтара үксүлэрэ тутуһар классификациялара маннык.
Хоруоллук аҕыс салааҕа арахсар:
* Миксомицеталар
* Плазмодиофоромицеталар
* Оомицеталар
* Хитридиемициеталар
* Зигомциеталар
* Аскомицеталар
* Базидиомицеталар — сиэнэр тэллэйдэр манна киирэллэр.
* Дейтеромицеталар

# Тэллэйдэр
## Аһыыр туһайыы
### Сиэнэр тэллэй

Холобур, сырощкалар, үрүҥ, түөстэр уо. д. А, убаҕас кэнниттэн аһылыкка туттуллар. Тэллэй аһылыгар тыа хаһаайыстыбатын култууратын курдук үүннэрэллэр эбэтэр айылҕа үүнэр сирдэригэр хомуйаллар. Тэллэйдэри мунньуу, эбэтэр» тэллэй бултааһын " элбэх дойдуга тарҕаммыт булт, көхтөөх сынньалаҥ эбэтэр хобби буолар.
Астыыр- таҥастыыр промышленноска араас микроскопическай тэллэйдэр туттуллаллар: арыгы, арыгы, арыгы, пиибэ, кымыс, кефир, ону таһынан килиэби астааһыҥҥа улахан суолталаах. Түүнүк культуралар иллэрээ сылтан сыру (рокфор, камамбер), ону сэргэ сорох арыгыны (херес) оҥорорго туттуллаллар.
Тэллэйдэргэ киитэрэй ис хоһооно улахан буолан, иҥэмтэлээх сыаннастара кыра уонна организмынан хааччыллаллара уустук. Ол гынан баран, ас-үөл сыаната итиччэ үрдүк амтаннаах уонна амтаннаах хаачыстыбалаахтар, онон припавкаҕа, заправкаҕа, тууһаммыт, туустаах, маринованнай тэллэйдэр, онтон да атын бороһуок курдук тэллэйдэр туттуллаллар.

# Тэллэйдэр
## Аһыыр туһайыы
### Дьааттаах тэллэй

Холобур, үгүс мухомордар, үгэс курдук, аһыыр- таҥастыыр сыалтан туттуллубаттар, ол эрээри сорох дьон анал көрүүнү (үксүн хас да төгүл таһаарыыны) туһаналлар. Ол гынан баран, итинник тупсарыы мэлдьи баҕалаах түмүгү аҕалбат, туох баар доза, характерын кээмэйиттэн, киһи маассатыттан уонна кини тус санаатын, сааһыттан (уопсайынан, улахан дьоҥҥо ордук кутталлаах) тутулуктаах.
# Эуромайдан

Эуромайдан, (укр. Євромайдан) — Киев куоракка Украина правительствота Евросоюһу кытта ассоциацияны оҥорор былааны тохтобул эппитин кэннэ 2013 сыл сэтинньи 21 күнүттэн саҕалаан хас да ыйдаах маассабай протест.
Евромайдан диэн 2004 сыллааҕы событияларга майгыннатан аатыыллара. Украинаҕа былаас уларыйбытын кэннэ Дуоһун революцията диэн аатыыр буолбуттара.

# Эуромайдан
## Саҕаланыыта

Нэһилиэнньэ, туоһулаан Украина Арҕаа өттө Эуропа чааһа буолуохтарын баҕараллара. Ол гынан баран ол бириэмэҕэ Украина бирисидьиэнэ Виктор Янукович Арассыыйаны кытта сибээһи хаалларыан бараҕарара. Ол иһин дьон кыыһыран уулуссаларга утара тахсыбыттара. Сэтинньи 30 күнүгэр полиция кинилэри тарҕатаары утрарыспыта. Ол түмүгэр өссө элбэх дьон уулууссаларга тахсыбыттара.
# Ричард Сандрак

Ричард Сандрак, американец украин төрүттээх, Муус устар 15 күнүгэр 1992 сыллаахха төрөөбүт Украинаҕа.
Төрүөҕүттэн миостатина үөскээбэт, ол иһин быччыҥа тохтообокко үллэр.
# 1928 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

IX Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1928 сыллаахха Недерланд Амстердам куоратыгар буолан ааспыттара.
# Мастаах (күөл)

Мастаах күөл. Саха сирин ортоку намталыгар Түҥ өрүс тардыытыгар сытар күөл.
Иэнэ 50 км², тардыытын иэнэ 105 км². Уһуна 10 км, кэтитэ 7 км. Түргэнник уолар.

# Мастаах (күөл)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Абааһы лыаҕа

Абааһы лыаҕа (нууч. бражник, лат. Sphingidae) диэн боруҥуйга көтөр болоорхой лыах.
# Гоминиид триадата

Гоминиид триадата диэн палеонтологияҕа гоминиидтэр кэргэннэригэр киирии 3 бэлиэтэ ааттанар:
* илиитин эрбэҕэ атын тарбахтарын утары;
* атахтарын (алын сарбахтарын) оҥоһуута көнөтүк туран хаамалларын туоһулуур;
* атын примааттартан быдан бөдөҥ мэйии (550 см³ ордук).
Бу бэлиэргэ бастакынан толору эппиэттиир харамай - австралопитек.
# Халарчы

Халарчы нэһилиэк. Аллараа Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Колымскай.
Улуус кииниттэн 110 км. арҕаа диэкки Халыма үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 809 киһи (2007 сыл).

# Халарчы
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М, 2000 г.
# Куркутов Георгий Сергеевич

Куркутов Георгий Сергеевич, саха политига.

# Куркутов Георгий Сергеевич
## Олоҕун олуктара

* 1981 сыл олунньу 11 күнүгэр Чита куоракка сахалар устудьуоннарын ыалларыгар төрөөбүтэ.
* Мэҥэ Хаҥаласка Төхтүр орто оскуолатын бүтэрбитэ,
* 2004 сыллаахха Саха Ил университетын филология факультетын бүтэрбитэ, идэтэ "нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала".
* 1999 — 2003 сылларга СГУ Студгородок сэбиэтин салайбыта, «Молодежное Единство» тэрилтэ регион салаатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, СӨ Устудьуоннарын Тутуу Этэрээттэрин Киин Штабын чилиэнэ.
* 2005 сыллаахха "Биир Ньыгыл Арассыыйа" Саха сиринээҕи салаатын общественнай приемнайын салайааччыта.
* 2006 сыллаахха "Молодая гвардия" диэн "Биир Ньыгыл Арассыыйа" ыччат салаатын салайааччыта,
* "Биир Ньыгыл Арассыыйа" регионнааҕы политсоветын салайааччытын солбуйааччыта.
* 2007 сыл олунньутуттан Дьокуускай куорат администрациятыгар Ыччат политикатыгар, физическай култуура, спорт уонна туризм салалтатын салайааччыта
* 2009 — 2011 сылларга СӨ Ыччат политикатыгар министр, министр бастакы солбуйаачыта.
* 2011 сыл атырдьах ыйын 29 күнүгэр СӨ Бирисидьиэнин уонна Барабыытылстыбатын администрациятын салайааччытын солбуйааччытынан анаммыта.
* 2012 сыллаахха СӨ Профессиональнай үөрэх министра.
* 2013 сыл муус устар 29 күнүгэр СӨ Бирисидьиэнин уурааҕынан министр доуһунастан босхолонно.

# Куркутов Георгий Сергеевич
## Ылыллыбыт сирэ

http://www.sakhanews.ru/77452.html
# Эдэр режиссер Юрий Макаров

Ньурба. - 1992. - Олунньу 25 кунэ
# Күпсүүр

Күпсүүр — саха былыргы музыкалыыр үстүрүмүөнэ, хас да сиринэн дьөлөҕөстөрдөөх, биэс-алта миэтэрэ уһуннаах көҥдөй дүлүҥү икки баһын үөл тириинэн саба тиирэн оҥороллоро.
Улахан күпсүүрү тииккэ ыйаан туран мас өтүйэнэн охсоллоро, кыра күпсүүрү быатыттан кэтэн туран илиинэн охсон оонньууллар.
# Балаҕаннаах (Уус-Алдан улууһа)

Балаҕаннаах — Уус-Алдан улууһун Курбуһах нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Балаҕаннаах (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Курбуһах нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Күрүлгэн

Күрүлгэн - үрдүк таас хайаттан, таас быһыттан, буомтан, харгыттан күүскэ кутуллан түһэр өрүс, үрэх уута.

# Күрүлгэн
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2