yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Алдан улууһа

Алдан улууһа Алданский улус :
| Гиэрбэтэ | Былааҕа |
| Дойду | Россия |
| Регион | Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |
| Улуус киинэ | Алдан |
| Улуус баһылыга | Поздняков Северин Николаевич |
| Иэнэ | 156 800 км² |
| Климата | резко-конт |
| Официальнай ситим-сир ||
Алдан улууhа диэн Саха Республикатын улууhа. Улуус киинэ Алдан куорат.

# Алдан улууһа
## Демография

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 47831 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1905 киһи (3,86%), нууччалар — 38868 киһи (78,77%), украйыыннар — 2712 киһи (5,50%), эбэҥкилэр - 2028 киһи (4,11%), татаардар — 635 киһи (1,29%) уонна атын омуктар — 3198 киһи (6,47%).

# Алдан улууһа
## Администрацияларынан араарыы

Улуус иһинээҕитэ :
| # | Куораттар, бөһүөлэктэр уонна нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Кыра сэлиэнньэлэр | Улуус кииниттэн, км | Почта индекса | Нэһилиэнньэ ахсаана (2007 сыл) |
| 1 | Алдан куорат | улуус киинэ | Улахан Ньымныыр, Иккис Орочоон | 0 | 678901 | 24 302 |
| 2 | Томмот куорат | | Ыллымах, Улуу, Үөһээ Амма | 75 | 678953 | 9 464 |
| 3 | Аллараа Кураанах бөһүөлэк | | Үөһээ Кураанах, Якокит | 30 | 678940 | 7 636 |
| 4 | Ленинскай бөһүөлэк | | Якокут | 6 | 678944 | 2 244 |
| 5 | Лебединай бөһүөлэк | | Бастакы Орочоон | 26 | 678946 | 1 232 |
| 6 | Безымяннай бөһүөлэк | | | 112 | | 100 |
| 7 | Бэллэт | Хатыыстыыр | Угайаан | 60 | | 1 833 |
| 8 | Анамы | Кутана | | 580 | 678916 | 653 |
| 9 | Чагда | Чагда | | 30 | | 367 |
| | Барыта | | | | | 47 831 |

# Алдан улууһа
## Үөрэҕирии

    Сүрүн ыстатыйа: Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

# Алдан улууһа
## Айылҕата

Улуус сиригэр Суннаҕын-Силигир уонна Үөһээ Амма диэн ааттаах харыстанар эркээйи сирдэр бааллар.
Куораттааҕы уокуруктар: Дьокуускай | Жатай
Улуустар: Абый улууһа | Алдан улууһа | Аллайыаха улууһа | Аллараа Халыма улууһа | Амма улууһа | Анаабыр улууһа | Булуҥ улууһа | Бүлүү улууһа | Горнай улууһа | Кэбээйи улууһа | Ленскэй улууһа | Мирнэй улууһа | Муома улууһа | Мэҥэ-Хаҥалас улууһа | Нам улууһа | Нүөрүҥгүрү улууһа | Ньурба улууһа | Орто Халыма улууһа | Өймөкөөн улууһа | Өлөөн улууһа | Өлүөхүмэ улууһа | Сунтаар улууһа | Таатта улууһа | Томпо улууһа | Усуйаана улууһа | Уус-Алдан улууһа | Уус-Маайа улууһа | Үөһээ Бүлүү улууһа | Үөһээ Дьааҥы улууһа | Үөһээ Халыма улууһа | Хаҥалас улууһа | Чурапчы улууһа | Эбээн-Бытантай улууһа| Эдьигээн улууһа
# 1604

1604 сыл.

# 1604
## Туох буолбута

* Кулун тутар 25 — ыраахтааҕы Борис Годунов Сургууттан уонна Тобольскайтан татаар сиригэр Томь өрүскэ туорааһыны көмүскэтэр соруктаах дьону ыыппыт. Бу күн Томскай куорат төрүттэммитинэн ааҕыллар.
* Алтынньы 7 — Сибииргэ Томь өрүс үрдүгэр остуруок тутан бүтэрбиттэр. Бу күнү Томскай куорат төрүттэммит күнүнэн ааҕаллар.
* Алтынньы 9 — Халлааҥҥа Үүт Суола галактикаҕа үөскээбит сверхновай сулус тыкпыт. Үс нэдиэлэ тухары күнүһүн даҕаны көстөр халлаан саамай чаҕылхай сулуһа буолан турбут.
# Догордуров Егор Дмитриевич

Догордуров Егор Дмитриевич (1916, Чурапчы улууһа, Саха уобалаһа — 28.09.1942, Синявино, Ленинград уобалаһа) — ССРС—Финляндия (1939—1940), Аҕа дойду Улуу сэриилэрин кыттыылааҕа, лейтенант.

# Догордуров Егор Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

1916 сыллаахха төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1938 сылтан сулууспалаабыт. ССРС—Финляндия сэриитигэр (1939—1940) кыттыбыт.
1942 сыл балаҕан ыйын 7 күнүгэр Синявино (Ленинград уобалаһа) таһыгар кыргыһыыларга рота хамандыыра лейтенант Догордуров хорсуннук сэриилэспитин иһин Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт (өлбүтүн кэннэ).
1942 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр 369-с туспа разведка ротатын хамандыыра лейтенант Догордуров сэрии толоонугар өлбүт. Синявино таһыгар көмүллүбүт.
# 999 (ахсаан)

999 (тоҕус сүүс тоҕус уон тоҕус) — дьиҥ ахсаан, 998 уонна 1000 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# 999 (ахсаан)
## Билимҥэ
#### Математикаҕа

* Бу ахсаан сыыппараларын эбии: 9 + 9 + 9 = 27.
* 999² = 998 001.
* 999³ = 997 002 999.
* 999 — үс сыыппараттан турар ахсааннартан муҥур улаханнара.
* 999 — палиндром-ахсаан.

# 999 (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* 1999 сыл
* 999 кв. миль — Люксембург сирин иэнэ.

# 999 (ахсаан)
## Саха фольклоругар

   «Чоочо Солобочукуоп диэн Илин Хаҥалас кулубата, Манчаары абаҕата олорбута эбитэ үһү. Кини сэттэ уоллааҕа эбитэ үһү. Тоҕус сүүс тоҕус уон тоҕус сүөһүнү ииппитэ эбитэ үһү. Тыһыынчатын биир сүөһү кыайбатах. Кини бэрт улахан санааҕа ылларбыта эбитэ үһү: «Тоҕо бу мин сүөһүм тыһыынчаҕа туолара биир сүөһү тиийбэтий», — диэн. Кини, биир сүөһүнү туора дьонтон булан аҕаллаҕына, бэйэтин сүөһүтүттэн отут-сүүрбэ сүөһү өлөр, итэҕэстэнэн хаалара үһү».
   — Багдарыын Сүлбэ
# Викрам Кумар

Викрам Шил Кумар (ааҥл. Vikram Sheel Kumar; төр. барыллаан 1976 сыл, Джеймстаун, Нью-Йорк, АХШ) — эмиэрикэ бырааһа, саҥаны айааччы, түмэт урбаанньыт уонна менеджер, Dimagi хампаанньаны тэрийээччи уонна салайааччы , о.д.а. технология уонна медицина хампаанньаларын.

# Викрам Кумар
## Биографията

Викрам Кумар АХШ-ка Джеймстауҥҥа (штат Нью-Йорк) индийскэй-эмэрикээнскэй дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Аҕата - нейрохирург, АХШ-ка үчүгэй практикаттан аккаастанан Индияҕа балыыһа тутаары төннүбүт.
Уон сааһыгар Индияҕа төннөн баран, Викрим Нью-Дели аныгылыы оскуолатыгар үөрэммит. Индия технология институутун бүтэрэн, инженер идэтин ылбыта, бырагырааммалары суруйарга үөрэммитэ.
1995 сыллаахха, АХШ-ка төннөн, Колумбия үнүбүрсүтүөтүгэр үөрэнэ киирбитэ, 1999 сыллаахха бакалавр истиэпэнин ылбыта.
Ол кэннэ Гаарвард үнүбүрсүтүөтүн уонна Массачусетс технология институутун холбоһун подразделенияларыгар медицина науукаларын уонна технологияларын уобалаһыгар үөрэммитэ.
2002 сыллаахха MIT Media Lab үөрэнэ сылдьан Вишванат Анантраманы (ааҥл. Vishwanath Anantraman) уонна Тарьей Миккельсены (ааҥл. Tarjei Mikkelsen) кытта Dimagi бырайыагы тэрийбит.
2004 сылга DiaBetNet диэн туттарга табыгастаах прибуору оҥорбут, бу прибуор оонньуу фуорматынан саахар диабетынан ыалдьар оҕолору хааннарыгар баар саахардарын таһымын кэмнэнэллэригэр көмөлөһөр (сөпкө таайбыт таһым иһин глюкоза нагараадалаах).
2007 сыллаахха ординатуураны бүтэрбит уонна салгыы Brigham and Women’s Hospital-гэ үлэлиир, бэйэтин бырайыактарынан дьарыктанар.

# Викрам Кумар
## Тус олоҕо

Бостоҥҥа (Массачусетст, АХШ) олорор. 2004 сылга кыбартыыратын аймахтарын кытта түҥэттэн олорбут, куорат устун билисипиэтинэн эбэтэр 20-чэ сыллааҕы Mercedes-н айанныыр.

# Викрам Кумар
## Награадалар уонна премиялар

2004 сыллаахха Массачусет технология институутун 100 эдэр инноватордарын туоптарыгар киирбитэ.
2005 сыллаахха «Ten Outstanding Young Americans (TOYA)» бириэмийэни ылбыта.
2012 сыллаахха Dimagi тэрийсээччитин Джонатан Джексоны кытта [[Шваб түмэт урбаанын пуондата|Шваб түмэт урбаанын пуондатынан]] сыл түмэт урбаанньыттарынан биллэриллибиттэрэ.
# Туруору тылбаас

Туруору тылбаас - атын тылтан биир тылга судургутук,тылбаастанар тыл үөрүйэҕин тутуспакка,этии тутулун уонна халыыптарын көнөтүнэн тылбаастааһын. Туруору тылбаастаммыт тиэкис тылбаасчыт намыһах бэлэмнээҕин, тылы мөлтөхтук билэрин көрдөрөр.Туруору тылбаас куһаҕан да,үчүгэй да өрүттээх. Буукубаттан буукубаҕа уонна тылыттан тылга тылбаас диэн арахсар. Тылыттан тылга тылбаас диэн атын тыллаах тиэкиһи кытта тылбаастанар тиэкис өйдөбүлэ муҥутуур улаханнык чугас, ол эрээри тыдбаастанар тиэкис уус-уран уратытытын тиэрдибэт, үөрүйэҕин тутуспат. Тылыттан тылга тылбааска үксүгэр тылбаастанар тиэкис рифматын, тэтимин, истиилин сүтэриэххэ сөп. Ол эрээри буукубаттан буукубаҕа тылбаастан ураты, тылыттан тылга тылбаас ис хоһоонун тириэрдэ уонна төһө кыалларынан тылбаастанар тиэкис тылыгар муҥутуур улаханнык чугаһата сатыыр. Ону тэҥэ сомоҕо домох тылбааһыгар тылыттан тылбаас итэҕэс буолар. Тылбаас оригиналын кытта сөбүгэр тэҥ тылбаас суох буолар, быһааран тылы эбии солбуга суох буолуохтаах. Тылбаас сайдан истэҕин ахсын көрүгэ (концепция) эмиэ уларыйар: тылыттан тылыгар, туруору тылбаас - библия, марк.-лен. литература, билигин Президент этиитин тылбааһа, СИА матырыйаала буолар. Буукубаттан буукубаҕа тылбаас үксүгэр итэҕэс тылбаас дэнэр. Тыл үөрүйэҕин тутуспат, ис хоһоонун бутуйар, атын омук тылыгар тириэрдибэт. Тыл систиэмэтин кэһэр: предлог (учусь в универе); Тыл литературнай нуорматын кэһэр: хомуска тардар; Тыл үөрүйэҕин (узуһун) кэһэр: сыалаах үүт; Тылбаасчыт тылы сүһэн ылар, тылы көҕүрэтиэн, эбиэн куттанар. Ол эрээри буукубаттан буукубаҕа тылбаас термиҥҥэ (интернет), омук уратытын көрдөрөр тылга (сэргэ), анал аакка, хос аакка, сир-дойду аатыгар (Харыйалаах) итэҕэс буолбат, тоҕо диэтэххэ бу тыллар тылбааһа суохтар.
# Тутулугар суох уларыйааччы

Переменная — мат. термин.
# Данилов Софрон Матвеевич

Данилов Софрон Матвеевич (төр. 23.08.1914, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха уобалаһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.

# Данилов Софрон Матвеевич
## Олоҕун олуктара

1914 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр Сунтаар улууһун Бүлүүчээн нэһилиэгэр Сэтиэнэх диэн сиргэ төрөөбүт.
1935 сыллаахха биригэдьиирдэр куурустарын бүтэрбит. Колхозка, совхозка биригэдьииринэн үлэлээбит.
1943 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллан Илиҥҥи фроҥҥа сулууспалаабыт.
Сэрии кэннэ 1947 сыллаахха дойдутугар төннүбүт.
Ойоҕо — Петрова Мария Петровна, 9 оҕолоох.

# Данилов Софрон Матвеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (06.04.1985)
* Сунтаар улууһун ытык киһитэ (2010)
* «Үйэ саас» ытык бэлиэ (18.08.2014)
# Хос эһэ

Хос эһэ - эбэ эбэтэр эһэ аҕата.
Сорох сиргэ хат эһэ дииллэр эбит.
# Контоев Александр Степанович

Александр Степанович Контоев (12.12.1981), төрөөбүт сирэ Маҕарас, Горнай улууһа, Саха АССР) — Белоруссия уонна Россия тустууга, Аан дойду түһүлгэтин үһүс миэстэлээх призёра (2001), Европа чемпионаттарын призера (2002, 2005, 2013), Россия чемпиона (2002).
2006 сыллаахха диэри Россия аатыттан кыттыбыт. Иван Сивцевкэ дьарыктаммыта.

# Контоев Александр Степанович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* А.Е.Кулаковскай аатынан СӨ Государственнай бириэмийэтин лауреата (2001).
* Горнай улууһун Ытык олохтооҕо.
# Geely

Geely (Geely Motors), Кытай уонна Аан Дойду биир (Тойота курдук) улахан массыына онорор тэрилтэтэ.
# БлагоБутик

«БлагоБутик» — москватааҕы түмэт маҕаһыын, атыыттан киирбит харчыта «Олоҕу бэлэхтээ» уонна «Вера» түмэт тэрилтэлэргэ ыарыһах уонна эмтэммэт ыарыылаах оҕолорго көмө курдук ыытыллар. Маҕаһыыҥҥа бэйэлэрин таҥастарын биллэр артыыстар, музыканнар уонна дизайнердар бэлэхтииллэр.

# БлагоБутик
## Уратылара

2012 с. биллибэт урбаанньыт «Олоҕу бэлэхтээ» уонна «Вера» пуоннарга көмөлөһөр түмэт маҕаһыын арыйбыт. Россия үрдүнэн инник маҕаһыыннар олох кэлин аһыллар буолбуттар, омук сиригэр аһыллыбыттара ырааппыт. Инник маҕаһыыннар биллэр секонд-хенд маҕаһыыннарга майгыннаабаттар, тоҕо диэтэр түмэт инвестиция моделын тутталлар. Атыыттан киирбит харчынан дьаһаныы ороскуотун сабанар уоннааҕыта барыта түмэт тэрилтэлэргэ тарҕанар. «БлагоБутик» салайааччыта Елена Таланина этэринэн пуоннарга киирбит харчы кырата 50% ыытыллар.
Маҕаһыын сүрүннээн биллэр таҥас оҥорор фирмалар (бренд) табаардарын атыыга ылар. Маҕаһыыҥҥа биллэр дьон чаастатык таҥастарын бэлэхтииллэр, ол быыһыгар: Чулпан Хаматова, Дина Корзун, Ингеборга Дапкунайте, Геннадий Хазанов Лия Ахеджакова, Алёна Бабенко, Татьяна Арно, Софико Шеварнадзе, Тина Канделаки, Максим Рапопорт, Даша Гаузер, Лада Калинина, Макс Черницов, Елена Железнякова уо.д.а.
# Сутам

Сутам өрүс - Гуонаам өрүс уҥа салаата. Уһуна 351 км., тардыытын иэнэ 14300 км².
Баһа Становой сискэ хотугу эниэтигэр баар. Тардыытыгар 200 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаата уҥа өртүттэн Нуйаам (186 км.)

# Сутам
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Попов Михаил Трофимович

Михаил Трофимонич Попов (Бүлүү) 1915 сыллаахха Петербурдааҕы университеты бутэрэн адвокаатынан үлэлээбит. Кэлин Бүлүүтээҕи педучилищеҕа нуучча тылын үөрэппит.

# Попов Михаил Трофимович
## Туһаныллыбыт литература

* "Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ", Иннокентий Неустроев
# Парасимпатическай ниэрбинэй систиэмэ

Парасимпатическай ниэрбинэй систиэмэ — автономнай ниэрбинэй систиэмэ сороҕо, симпатическай ниэрбинэй систиэмэни кытар сибэстээх уонна утары пуунсуйалаах, гомеостаһы өйүүр.
# Шиллинг

Шиллинг (schilling, scilling, scylling, shilling) — Арҕаа Европа сорох дойдуларын манньыаттарын уопсай аата; XX үйэҕэ кэккэ дойдулар харчылара. Бу тылтан былыргы нуучча манньыаттарын ааттара («шелег» уонна «склязь») үөскээбиттэр.
Солид ниэмэс тылыгар чугаһытыллыбыт аата. Бастаан 12 денарийга тэҥнэһэр харчы этэ. Манньыат быһыытынан Германияҕа XIV үйэттэн, Данияҕа уонна Нидерландыга — XV, Англияҕа — XVI үйэлэртэн саҕалаан быһыллыбыта.
XIV үйэҕэ Германияҕа быһыллыбыт 1 шиллинг манньыат 1,39 г үрүҥ көмүс ыйааһыннаах этэ.
Вюртемберга шиллины быһыы 13 сыллаах сэрии кэннэ тохтотуллубута, Вюрцбурга — 1803 сыллаахха, Любекка — 1789, Гамбурга — 1855.
XVII—XIX үйэлэргэ кратнай шиллинг быһыллара: 32, 16, 12, 8 уонна 4 шиллинг.
1559—1810 сыллардаахха 2 уонна 1/2 кыра пробалаах үрүҥ көмүс бранденбургско-прусскай манньыаттар быһыллыбыттара, ол кэннэ биллонтан уонна 1790 сылтан — алтантан.
Англияҕа аан бастаан шиллинг манньыаттарын Генрих VII король 1502 сыллаахха быстарбыта, ол кэмҥэ манньыат тестон диэн ааттанара. Манньыат бэйэтин бүтэһик аатын Эдуард VI ыраахтааҕылыыр кэмигэр ылбыта.
Шиллинг Англия харчытын эргииригэр 1971 сылга дылы баар этэ. Ону кытары 2 шиллинг манньыаттар быһыллар этилэр: бастаан үрүҥ көмүстэн, 1947 сылтан — алтан-никель буккаастаах (2 шиллинг манньыаты флорин диэн ааттыы сылдьыбыттара).
XX үйэҕэ шиллинг кэккэ дойдулар харчылара буолар: Австрия (2002 с. евро киириэр дылы), Британскай Илин Африка (1921 сылтан) уонна хойут тутулуга суох буолбут дойдулар Кения, Сомали, Сомалиленд, Танзания уонна Уганда.

# Шиллинг
## Өссө маны көр

* Валюта
* Валюта бэлиэтэ
# Таастааһын

Таастааһын диэн тутуу үлэтин биир көрүҥэ. Кирпииччэлэри эбэтэр таастары таастыйарынан бииргэ холбоон дьиэ туталлар. Таастааһын үлэһитэ таасчыт дэнэр.
Таастааһын материаллара:
* кирпииччэ
* мыраамар
* гранит
* оппуос таас
* бетон блок
* өстүөкүлэ блок
* адоба
# Робокоп 2014

Робокоп (Робот полицескай), 2014 сыллаахха тахсыбыт киинэ, аатырбыт культовай киинэ Робокоп 1987 салҕыыта буолар ремейк буккаастаах. Урукку курдук буолбакка, блү рэй форматка тахсар. Онтон урукку VHS форматка.
# Сидорова Валентина Ионовна

Сидорова Валентина Ионовна, (1945 с., Бордоҥ нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала.

# Сидорова Валентина Ионовна
## Олоҕун олуктара

Сунтаар оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр 1945 с.төрөөбүтэ. СГУ историко-филологическай факультетын нуучча тылыгар уонна литературатыгар салаатын бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин Илимниир алын сүһүөх оскуолатыгар учууталынан саҕалаабыта. Салгыы кэккэ сылларга үлэлиир ыччат киэһээҥи оскуолатыгар учууталынан, завуһунан, онтон дириэктэринэн таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Валентина Ионовна бу оскуоланы салайар сылларыгар очнай-заочнай систиэмэнэн кэтэхтэн үөрэтиини киллэрбитэ. Оҕо ахсаана тосту элбээбитэ, үөрэтии хаачыстыбата тупсубута. Үлэлиир ыччат ортотугар үөрэххэ тардаһыы биллэ улааппыта. Валентина Ионовна районо систиэмэтигэр үлэлиир сылларыгар үлэ харыстабылын буппуруостарынан анаан дьарыктаммыта.
Дириҥ билиилээх, сатабыллаах салайааччыны Валентина Ионовнаны Сунтаар политехническэй лицейыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан туруораллар. Валентина Ионовна лицейгэ нууччалыы тыллаах оҕолору саха тылыгар үөрэтиии анал программатын ырытан оҥорон, үөрэтии процеһыгар киллэрэн, бу эксперимент сөптөөҕө дакаастаммыта, Эльконин, Давыдов ньымаларынан үөрэтиини 1999 сылтан киллэрбиттэрэ. Сидорова В.И. саамай опыттаах педагог быһыытынан эдэр учууталларга мастер-кылаастары, аһаҕас уруоктары биэртэлиир, методическай холбоһуктарга дакылааттары ааҕар. Учууталлары аттестациялааһын комиссиятын бастайааннай чилиэнэ, лицейгэ нуучча тылын кафедратын сэбиэдиссэйэ.
Сидорова В.И. –учууталлар учууталлара, олохтоох Сэбиэт элбэх төгүллээх дьокутаата, лектор, пропагандист уонна агитатор

# Сидорова Валентина Ионовна
## Кини туһунан

* Сосин О. К., Настоящий профессионал. [о заслуженном учителе РС (Я), учителе русского языка и литературы Сунтарского политехнического лицея Сидоровой Валентине Ионовне] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2005. - Бэс ыйын 9 күнэ-С. 3;
# Моорук нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Моорук нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Суола.
Маайаттан 50 км хотугулуу-илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 506 киһи (2007 сыл).

# Моорук нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Ойуун аҕа ууһа, Алаас аҕа ууһа, Дьэбини аҕа ууһа, Чалҕаа аҕа ууһа, Дааркы аҕа ууһа, Лаамы аҕа ууһа

# Моорук нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Порядин Прокопий Филиппович (1838—1883) — маҥнайгы сахалыы-нууччалыы тылдьыт автора.
    Порядин Афанасий Семенович (1870—1956) — саха фольклорун хомуйааччыта, үөрэтээччитэ.
    Зыков Федор Михайлович (1939 с. балаҕан ыйын 2 к. төр.) — история билимнэрин кандидата, этнограф.
    Сосин Анатолий Алексеевич (1929 с. бэс ыйын 14 к. төр.) — история билимнэрин кандидата.
    Васильева Нина Дмитриевна (1960 с. тоъсунньу 26 к. төр.) — история билимнэрин кандидата.
    Монастырев Владимир Дмитриевич (1960 с. олунньу 25 к. төр.) — филология билимнэрин кандидата.
# U.S. Bancorp

U.S. Bancorp (АХШ Баан корпорациата), АХШ 5 улахан баана, Америка сахалара хамнас ылалларынан иккис миэстэҕэ турар.
Салалтата — Миннеаполис (Миннесота, АХШ).
# Червоное (Житомир уобалас)

Червоное (укр. Червоне) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 880 (2012).
# Scandinavian Airlines System

Scandinavian Airlines System (Скандинавиа мультинациональнай авиакомпаниялар ситимнэрэ), (SAS) диэн Швеция, Норвегия уонна Дания тутаах авиахампаанньата. Хампааньа 1964 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр олоъхтоммута. Бастакы сырыытын 1946 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр оҥорбута.
# Көтөрдөр

?Көтөрдөр :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Подтип: | Тоноҕостоохтор |
| Кылаас: | Aves |
Латыынныы аата :
Aves :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Көтөрдөр (лат. Aves) диэн куорсуннаах итии хааннаах сымыыттыыр харамайдар. 10 000 тахса көрүҥ баар.
Көтөрдөрү атыннык хотоҕойдоохтор дэнэр. Ол курдук кинилэр кураанах, чараас хотоҕой түүнэн бүрүллүбүт тириилээхтэр. Хотоҕой түү көтөрдөрү бары атын хамсыыр харамайдартан араарар тустаах тас бэлиэ буолар. Көтөрдөр көтөллөрүгэр кынаттарын уонна кутуруктарын бөдөҥ хотоҕойдоро — куорсуннара — улахан суолталаахтар. Көтөр түүтэ итиини үчүгэйдик тутар. Көтөрдөр олус кыраҕылар. Холобур, сыһыы үрдүнэн кый үрдүккэ элиэтии сылдьар хотой от быыһынан сүүрэн эрэр кутуйаҕы тэһэ көрөр. Көтөрдөр үгүстэрэ олус киэҥ сири хабан, тулаларын эргиччи кэриэтэ көрөллөр. Ол иһин иннилэригэр буолбакка, ойоҕосторугар уонна кэннилэригэр туох баарын эндэппэттэр.
Саха сиригэр көтөр 291 арааһа баара биллэр. Төрөөбүт дойдубут сирэ төһө да тымныы тыйыс кыһыннаах буоллар, көтөрдөр манна кыстыыллар. Сүрүннээн туундара уонна ойуур көтөрдөрө кыстыы хаалаллар.
# Тутум

Тутум — эр киһи сутуругун кэтитэ (10 см кэриҥэ). Туох эмэ уһунун эбэтэр халыҥын кээмэйэ.
# Тун пайрам

Тун пайрам (нууч. бастакы айран бырааһынньыга) — хакаас омугун сайыҥҥы, сүөһү мэччирэҥин кэминээҕи, төрүт бырааһынньыга.
Официальнай ыстаатыһы 1980 сыллаахха ылбыта.

# Тун пайрам
## Устуоруйата

Былыр Хакасия истиэптээх түөлбэлэригэр ыытыллара. Ыам ыйын бүүтүүтэ, бэс ыйын саҥатыгар сүөһү кыстыктан сайылыкка тахсыбытын кэннэ, бастакы айран бырааһынньыга тэриллэрэ. Кыһыны этэҥҥэ туораабыт сүөһү күөххэ үктэнэн, бастакы үүт ас баар буолара. Тун пайрам (туруору тылбаастаатахха — «бастакы, бастакы төрүөх бырааһынньыга») сүөһүнү, сүөһүгэ сүгүрүйүүнү кытта ыкса ситимнээх -- төрүт буолбут олох, үгэс быһыытынан.
Тун Пайрамҥа анаан эрдэттэн үрүҥ аһы астыыллара, бастакы айраны иитэллэрэ, саҥа таҥа сап тигэллэрэ. Айрантан бастакы арыгыны (арака) сүүрдэллэрэ. Уонна биир болдьоммут күн чугастыы сытар хас даҕаны аалтан истиэпкэ эбэтэр хайа үрдүгэр мусталлара. Онно чэчир анньаллара, ытык сылгытыгар (хакаастыы -- изых) сэргэ туруораллара уонна уот оттоллоро. Онтон биир эмэ ытык кырдьаҕастара кэлбит дьону күнү бата тоҕус төгүл (кунгер) эргийэ эргийэ, уоту, чэчирдэри, сылгыны айранынан айах тутара, күнтэн, сиртэн уйгуну быйаҥы, төрүөҕү көрдөһөрө. Бастакы айран уонна бастакы арака эмтээх диэн ааттыыллара. Кинини иһэ туран сиргэ тоҕор аньыырҕанара. Үгэс быһыытынан, аан бастаан оҥоһуллубут үрүҥ ас барыта сиэниллиэхтээҕэ, сарсыҥҥыга ордуо суохтааҕа.
Сиэр туом толоруллан бүттэҕинэ, күрэхтэһии арааөа тэриллэрэ -- ат сүүрдүүтэ, оҕунан ытыы, төрүт тустуу (курес).

# Тун пайрам
## Сөргүтүллүү

Сэбиэскэй былаас атаҕар туруутун саҕана бу бырааһынньыгы былыргы олох хаалынньаҥа, религиознай бырааһынньык диэн былаастар боппуттара. Тун Пайрам 1980 сыллаахха, Хакаас автономнай өрөспүүбүлүкэтин тэриллиитин 50 сылыгар, биирдэ сөргүррүттэрэ. Көҕүлээччилэр суруналыыс Юрий Забелин, историк Виктор Бутанаев, этнограф Виктор Кривоногов, худуоһунньук Александр Котожеков, тыйаатыр диэйэтэлэ Эльза Кокова, Хакасиятааҕы баартыйа судаарыстыба диэйэтэллэрэ (Владимир Штыгашев, Владислав Торосов, Елена Филатова) уо. д. а. Аан бастакы Тун Пайрам 1980 сыллаахха бэс ыйын 21 күнүгэр Аскиз оройуонугар Базин сыһыытыгар ыытыллыбыта. Кэлиҥҥи сылларга Тун Пайрам Хакасия Өрөспүүбүлүкэтин күнүгэр анаан, от ыйыгар, Саҕай сыһыытыгар ыытыллар.

# Тун пайрам
## Литэрэтиирэ

* Бутанаев, В. Я. Традиционная культура и быт хакасов: Пособие для учителей. — Абакан: Хакасское книжное издательство, 1996.
* Алексей Анненко, Юрий Забелин. Тун пайраму — 25! И века… История возрождения праздника. — Абакан: Хакасское книжное издательство, 2005.
# Кочегар (киинэ)

Кочегар (Хачыгаар) — Арассыыйа биллиилээх режиссера Балабанов уһулбут киинэтэ, сүрүн оруолу Саха тыйаатырын артыыһа Михаил Скрябин оонньообута.
# Йиэмэн

Йиэмэн (араб. اليَمَن al-Yaman) диэн Араб тумул арыытын соҕуруу өттүгэр баар араб дойдута. Олохтоохторун ахсаана 23 млн к. Кирбиилэhэр Сауд Арабиятыныын хоту уонна Оманныын илин. Иэнэ 530,000 км2 уонна 200 тахса арыылардаах, олортон ордук улаханнара Сокотра, Сомали кытылын аттыгар баар. Йиэмэн Араб тумул арыытын дойдуларыттан соҕотох республика.
* 1 2 CIA World Factbook. CIA. Тургутулунна 26 Алтынньы 2008.
* 1 2 3 4 Yemen. International Monetary Fund. Тургутулунна 9 Алтынньы 2008.