yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Афанасьев Алексей Никифорович

Афанасьев Алексей Никифорович, ахсынньы 29 күнүгэр, 1945 сыллаахха, Сунтаар улууһун, Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

# Афанасьев Алексей Никифорович
## Олоҕун олуктара

Оҕо сааһа сэрии кэннинээҕы ыарахан кэмҥэ ааспыта. Бордон, Сунтаар, Бүлүү куорат тулаайах оҕолору иитэр дьиэлэригэр, кэлин Дьаархан, Сиэйэ интернаттарыгар олорон оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ.
1967-1971 сс. Түбэй-Дьаархан оскуолатын физкультура учууталынан педагогическай үлэтин саҕалаабыта.
1969 с. ырыа учууталынан үлэлээбитэ.
1977 сыллаахха Абаканнааҕы педагогическай институту үөрэнэн бүтэрэн биология уонна химия учууталын идэтин ылбыта.
1977-1984 сс. Сиэйэ оскуолатын химия учууталынан үлэлээбитэ.
Тыа учуутала буоларын быһыытынан сүрүн уруогун биэрэрин таһынан эбии физика, география, ырыа, уруһуй, черчение, история, үлэ уонна физкультура уруоктарын биэрэрэ. Интернат уонна күнүскү эбии дьарык иитээччитинэн, спортивнай уонна предметинэн куруһуоктар салайааччытынан үлэлээбитэ.
Алексей Никифорович нэһилиэккэ, улууска уонна республикаҕа спорт сайдарыгар улахан өҥөлөөх. Ол курдук боксаҕа общественнай тренер быһыытынан хас да республика чемпионнарын уонна призердарын бэлэмнээбитэ. Ону таһынан хамаанданан оонньуу көрүҥнэригэр, туризмҥа, «Зарница» байыаннай-патриотическай оонньууга улууска элбэхтик бастаан тураллар. Кини үөрэппит оҕолорун ортолоругар физкультура учууталлара, спорт араас көрүҥнэригэр тренердэр, маастардарга кандидаттар, Саха сирин уонна Россия үөрэҕириитин туйгуннара бааллар.
Алексей Никифорович баяҥҥа эдэр эрдэҕиттэн оонньуур, ылыыр, ону таһынан ырыа айар мелодист. Билиҥҥи туругунан отучча ырыа айан норуот биһирэбилигэр таһаарда.
Киинэ устарынан дьарыгырар буолан 2013 с. Саха сирин культуураҕа уонна духуобунаска министерствотын дипломунан наҕараадаламмыта уонна XII «Кинолетопись Якутии» өрөспүүбүлүкэтээҕи конкурс лаурета буолбута.
Таһаарыылаах общественнай үлэтин иһин хас да грамотанан уонна дипломнарынан наҕараадаламмыта. Саха сиригэр спорт сайдыытын 70 сылыгар Саха сирин үөрэҕириитин министерствотын физкультура уонна спорт Комитетын грамотатынан наҕараадаламмыта. Саха сирин профсоюзтарын 75 сылыгар республика профсоюзтарын Комитетын грамотатынан наҕараадаламмыта.
1998 сыллаахха Саха сирин үөрэҕириитин туйгуна аат иҥэриллибитэ.
2003 сыллаахха РФ үөрэҕириитин министерствотын грамотатын ылбыта.
Ону таһынан «50 лет Победы», «Дети войны» мэтээллэр хаһаайыннара. Түбэй-Дьаархан нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
Өр сыллаах таһаарыылаах үлэтин иһин РФ иитиигэ уонна үөрэҕириигэ Бочуоттаах үлэһитэ уонна Саха сирин үөрэҕириитин систематын Бочуоттаах бэтэрээнэ диэн ааттар иҥэриллибиттэрэ.

# Афанасьев Алексей Никифорович
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РФ иитиигэ уонна үөрэҕириигэ Бочуоттаах үлэһитэ
* Саха сирин үөрэҕириитин туйгуна,
* Саха сирин үөрэҕириитин систематын Бочуоттаах бэтэрээнэ,
* РФ үөрэҕириитин Бочуотунай грамотата.
* Үлэ бэтэрээнэ.
* Түбэй-Дьаархан нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
# Остяков Иван Яковлевич

Остяков Иван Яковлевич - майор, 1742 сыл бэс ыйын 28 күнүттэн 1743 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Бэрик ыларын иһин ууратыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Павлуцкай Дмитрий Иванович олорбут. Остяков кэнниттэн бойобуоданан статскай советник Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович) анаммыт.

# Остяков Иван Яковлевич
## Өссө маны көр

* Бойобуода
# Симеон

Симеон (ивр. שִׁמְעוֹן‎‎) диэн Дьаакып уонна Лиэйэ иккис уоллара. Симеон бииһин төрүттээччитэ. Алта уоллааҕа - Дьөмүөл, Дьамин, Охад, Дьахин, Зохар, Шаул. Ойоҕун аата Бона (Сихем дьахтара). Сорох суруйуулар Симеон бииргэ төрөөбүт балтын Динаны ойох ылбыта дииллэр.
# Эр дьон сирэ

Эр дьон сирэ — Арассыыйа эр дьонун хамсааһына, сүрүннээн дьахталлары баттааһыҥҥа ананар, ону таһынан гейдэри уонна лесбиянкалары утары барар. Сороҕор азиаттары утары үлэлиир, сүрүннээн миграннары утары.
Эр дьон хамсааһынын — Владислав Поздняков төрүттээбитэ.
Билиҥҥитэ экстремисткэй курдук ааҕыллар, һокуон этэринэн гейдэр, лесбилэр уонна дьахталлар бырааптарын кэһэр диэн. Ол иһин Владимир Поздняков хаайыыга барымаары Балаҕан ыйын 3 күнүгэр 2021 сыллаахха Арассыыйаттан куоппута.
# Иудинов Семен Аввакумович

Иудинов Семен Аввакумович (1918— ) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыттан төрүттээх. Аҕа дойду сэриитигэр Харьков хайысхатыгар 1941 сыл ахсынньы ыйыттан саҕалаан сэриилэспит.
Кыайыы 40 сылыгар 1985 сыллаахха Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.
# Ушницкай Платон Афанасьевич

Ушницкай Платон Афанасьевич (1881—1940) — саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, учуутал.
Дүпсүн улууһун I Өспөх нэһилиэгэр Андылаах Тамаҕа диэн кыракый алааска дьалаҥы балыксыт кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1896 с. Дүпсүннээҕи Маслов аатынан оскуоланы бүтэрэр. 1901 с. Дьокуускайдааҕы духовнай семинарияны бүтэрэр. Бороҕон улууһугар учууталлыыр. 1902 с. Дүпсүҥҥэ көһөрүллэр. Онтон Казааннааҕы учуутал семинариятыгар үөрэнэр.
Кэргэнэ Анна Павловна Өлүөхүмэ бааһынайа, 8 оҕолоохтор эбит. Сиэннэриттэн биирдэстэрэ — Саргы Куо — Саргылаана Гольдерова суруйааччы.
# Никола Тесла

Никола Тесла (ааҥл. Nikola Tesla) (1856 — 1943) диэн электротехника уонна радиотехника эйгэлэригэр үлэлээбит уһулуччулаах айааччы.
Никола Тесла, омугунан серб, 1856 с. от ыйын 10 күнүгэр Смилян диэн сиргэ (урут Австро-Венгрия, билигин Хорватия) төрдүс оҕоннон төрөөбүт. Аҕата аҕабыыт.
1878 с. Грац куоракка үрдүкү техника училищетын бүтэрбит.
1875—1880 сылларга Прага университетыгар үөрэммит. Будапешка телефон тэрилтэтигэр 1882 с. дылы инженердаабыт. Онтон Парижка Эдисон хампаанньатыгар үлэлээбит.
1884 с. Америкаҕа эмиграциялаабыт. Эдисоҥҥа уонна Вестингаузка үлэлээбит. Нью Йорка, Никола Тесла Ист-Хьюстон уулусса 48-гар олорон лаборатория тэрийбит уонна сотору кэминэн икки фаазалаах уларыйар сүүрээн генераторын айбыт. Онтон хас да фазалаах генератордар, электромотордар уонна трансформатордар оҥоһууларын оҥорбут, уонна элбэх фазалаах сүүрээннэри аһарар уонна тарҕатар систиэмэлэри айбыт. Икки фазалаах систиэмэтин туһанан АХШ-ка хас да индустрия энерготэриллэр оҥоһуллубуттар, ол иһигэр Ниагаратааҕы ГЭС (1895) — ол сылларга аан дойдуга ордук улахан. 1888 сыллаахха Тесла (Г. Ферраристан туспа уонна эрдэ) эргийэр магнит хонуутун арыйар уонна онтун сиһилии ойуулуур. Ол билиитин туһанан үрдүк уонна нааһаа үрдүк түргэннээх электрогенератордары тутар. Ол сылга айыыга сүрүн патеннарын ылар.
1889 с. Тесла үрдүк түргэннээх уонна күүрүүлээх сүүрээннэри үөрэтиитин саҕалыыр. Үрдүк түргэннээх электромеханик генератордары оҥорор (ол иһигэр индуктордаах). 1891 с. резонанснай трансформаторы айар (Тесла трансформатора диэн биллэр), бу тэрил күүрүүтэ 106 В хамсааһыннарын оҥорор кыахтаах эбит. Сигналлары уонна энергияны салгынынан ыраахха биэриини үөрэтэр, 1899 с. бороуобата суох үрдүк түргэҥҥэ үлэлиир лаампалары уонна мотордары элбэх киһиэхэ көрдөрөр.
Тесла буруобата суох сигналлары биэриигэ 1896—1904 сс. үлэлэрэ радиотехника сайдыытыгар улахан оруоллаахтар. Бу сылларга Тесла бэйэтэ телеавтомат диэн ааттаабыт хас да ыраахтан салайыллар механизмнары айар (ол иһигэр хараабыл моделын, 1898). 1900 с. кэнниттэн техника араас эйгэлэригэр элбэх патеннары ылар (электрик ааҕааччы, түргэни кээмэйдээччи, радиоаппаратураны, паар турбиналарын тупсарыылар уо.д.а.). 1917 с. Никола Тесла сумбариналары радио көмөтүнэн булар тэрил оноһуутун көрдөрөр.
Лоҥ Айленд диэн сиргэ радиоантенна тутар. Тесла аатынан магнит сүүрүк чиҥин кээмэйэ ааттанар (магнит индукция). Учуонай наҕараадалара — Э.Крессиан, Дь. Скотт, Т.Эдисон мэтээллэрэ.
Тесла таайыллыбатах дьиктилэрин туһунан элбэх үһүйээннэр бааллар.
Нью Йорка тохсунньу 7, 1943 с. өлбүтэ.

# Никола Тесла
## Туһаныллыбыт сир

* Всё о Николе Тесла (нуучч.)
* NikolaTesla.fr - More than 1,000 documents on Tesla
* Tesla's Wardenclyffe Science Center Plaque

# Никола Тесла
## Өссө маны көр

* Tesla Motors
# 1660

1660 сыл.

# 1660
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 21 — биэс хонуктаах Лонг-Солт аттынааҕы кыргыһыыга ирокезтар француз холуонньатын ополчениетын (уонна кинилэр диэкки сэриилэспит гуроннары уонна алгонкиннары) кыайбыттар.
* Сэтинньи 4 — Боярин Василий Шереметев аармыйата Чуднов анныгар поляктарга бэриммит. Онон Русь Украина Уҥа кытылын сэриилиир кыаҕын сүтэрбитэ.

# 1660
## Өлбүттэр

* Атырдьах ыйын 6 — Диего Веласкес (1599 — 1660) өлбүт, улуу испанскай художник, Филипп IV хоруол придворнай художнига.
# Бүүрүк

Бүүрүк өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 267 км., тардыытын иэнэ 9700 км².
Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар.
Тардыытыгар 700 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата Миэличээн (206 км.)

# Бүүрүк
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Мэкчиргэтиҥилэр аймахтара

Мэкчиргэтиҥилэр аймахтара (лат. Strigiformes нууч. отряд Совообразные) - көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу аймахха биир кэргэн (Мэкчиргэлэр), 7 уус, 9 көрүҥ бааллар.
# Сергучев Лазарь Лазаревич

Сергучев Лазарь Лазаревич (04.01.1928—1993) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.

# Сергучев Лазарь Лазаревич
## Олоҕун олуктара

* 1928 сыллаахха тохсунньу 4 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Сыымахха төрөөбүтэ.
* 1948 с. — хайыһарга республика чемпиона.
* 1952 с. — Москва студеннарын универсиадаларыгар кыттан, үрдүк үөрэх студеннарын истэригэр чемпионнаабыт. Ол кэннэ ССРС сүүмэрдэммит командатыгар киллэрбиттэр.
* 1953 с. — ССРС командатыгар киирэн, Хельсинки (Финляндия) куоракка норуоттар ыккардыларынааҕы күрэхтэһиигэ кыттан, үһүс миэстэни ылбыта. Хайыһарга спорт маастарын нуорматын толорбута.

# Сергучев Лазарь Лазаревич
## Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара

Уола — Сергучев Карл Лазаревич (18.09.1959)

# Сергучев Лазарь Лазаревич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх артыыһа
* «За доблестный труд» мэтээл

# Сергучев Лазарь Лазаревич
## Аатын үйэтитии

Л. Л. Сергучев аата Сыымах спортивнай комплекска иҥэриллибит (2005)
# Николаевск на амуре

НИКОЛАЕВСК НА АМУРЕ (Сороҕор маннык суруллар Николаевск-на-амуре), Хабаровскай кыраай сиригэр баар кыракый куорат. Дьонун ахсаана 28 тыһ.
# Һанна (ТВ сериал)

Һанна (ааҥл. Hanna), сериал, Amazon уонна HD Videobox платформаларга көстөр сериал, драма уонна триллер көстүүлээх. Лицензиата Prime Video диэн Amazon төрүкү төрүт платформатыгар көстөр.

# Һанна (ТВ сериал)
## Сүжета

Польша хоту өттүгэр тыаҕа Эрик диэн ааттаах өлөрүөхсүт уонна солдат Һанна диэн кыыһы 16 сыл иитэр, охсуһарга, өлөрөргө , тыыннаах хааларга үөрэтэр. Киннэри CIA Европатааҕы салаатын хотуна Марисса Веглер диэн дьахтар өлөрөөрү эккирэтэр. Урут Румыния сиригэр Марисса Веглер ыйааҕынан 18 оҕону биологическай лабораторияҕа араас кэтээн көрөөһүн ыытан өлөрөллөр, ону Эрик онно үлэлии сылдьан Һанна диэн оҕону быыһыыр.

# Һанна (ТВ сериал)
## Критика

CIA авторитетын түһэрэр диэн CIA Amazon тэрилтэҕэ бобор туһунан сурук ыыппыт этэ, ол эрэн АХШ демократия буолан сим биир 2019 сыллаахха Аан Дойду экраннарыгар таҕыста.
# Густав Фехнер

Густав Теодор Фехнер (1801-1887) — тургутар (эспэримиэнниир) психология уонна психофизика төрүттээччитэ, психологияны билим быһыытынан киэҥник билиниигэ олук уурбут учуонай.
1801 сыллаахха Германияҕа Пруссияҕа Гросс-Зерхен диэн кыра куоракка төрөөбүтэ (билигин Польша Жарки-Вельке куората). Аҕата аҕабыыт (пастор) этэ. Сорау уонна Дрезден куораттарга үөрэммитэ, Лейпциг университетын бүтэрбитэ, онно физиология лиэксийэлэрин Эрнст Генрих Вебер, математиканы Карл Брандан Моллвейде ааҕаллара. Лейпцигкэ олохсуйбута.
1834 сыллаахха физика профессора буолбута, 1839 сыллаахха Күн сардаҥалара көрүүгэ дьайыыларын чинчийэ сылдьан көрбөт буолан хаалбыта, онон үлэтиттэн уурайбыта. Кэлин үтүөрбүтэ, көрөр буолбута. Ыалдьа сыппыт кэмигэр эт-сиин уонна уйулҕа бэйэ-бэйэлэригэр дьайыыларын туһунан элбэхтик толкуйдаабыта. Бу кэмэҥэ оҥорбут арыйыыларын үлэлэригэр туһаммыта, аһаҕас лиэксийэлэри ааҕар этэ, онто психология сайдыытыгар улахан сайдыыны аҕалбыта.
Психофизика элэмиэннэрэ (Elemente der Psychophysik) диэн 1860 сыллаахха тахсыбыт кинигэтигэр эт-сиин уонна өй-санаа бэйэ-бэйэлэриттэн туспа да турдаллар, биир чахчы икки көрүҥэ буолалларын эппитэ, ыккардыларыгар чопчу математика ситимэ баарын дакаастыы сатаабыта. Билигин ордук биллибит санаата Вебер-Фехнер сокуона диэн ааттанар, маннык этиэххэ сөп:
«Чтобы интенсивность ощущения могла увеличиваться в арифметической прогрессии, стимул должен увеличиваться в геометрической прогрессии».
1985 сыллаахтан алтынньы 22 күнүгэр Аан дойдутааҕы психофизика уопсастыбата психофизиканы төрүттэбит учуонайы кэриэстээн, Фехнер күнүн бэлиэтиир уонна блим кэмпириэнсийэтин тэрийэр.
# Туллуктар уустара

Туллуктар уустара (лат. Plectrophenax, нууч. Род Пуночки) — татыйыктыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаахтар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр биир көрүҥ — туллук үөскүүр.
# Ван Кириэппэс

Ван кириэппэс (эрм. Վանի Բերդ, туур. Van KalesiVan Kalesi, курд. Kela Wanê), ону сэргэ Ван Цитадель диэн аатынан биллэр — б.э.и. 9-7 үйэлэргэ баар буола сылдьыбыт Урарту диэн былыргы саарыстыба саҕана тутуллубут көмүскэнэргэ аналлаах таас тутуу.
Кириэппэс 1800 миэтэрэ усталаах, 120 миэтэрэ үрдүктээх, 80 миэтэрэ туоралаах
Кириэппэс түннүгүттэн б.э.и. 9 үйэҕэ былыргы Урарту киин куората буола сылдьыбыт Тушпа куорат сэмнэҕин көрүөххэ сөп. 9 века. Маныаха ханыылыы бөҕөргөтүнүүлэр Урарту былааһын саҕана тутуллубуттара. Оннук тутуулар, быраабыла быһыытынан, билиҥҥи Эрмээн Сирэ, Түркийэ уонна Ираан хайаларын сирэйдэригэр бааллар. Кириэппэһи араас кэмнэргэ ахеменидтар, эрмээннэр, парфяннар, римляннар, сасанидтар, перстар, византиецтар, арабтар, селльджуктар, туурактар уонна нууччалар баһылыы сылдьыбыттар. Былыргы Ван кириэппэс Турция Ван провинциятын Ван куоратыттан арҕаа бардахха, Ван күөл илин өттүгэр турар.
Ван кириэппэс эркинин алын өттө базальтан оҥоһуллубут. Атына -- сырцовой кирпииччэттэн.
Маннык кириэппэстэри атын омук аармыйаларыттан буолбатах, олохтоох бырабыыталлартан көмүскэнэргэ анаан туталлара. Бу кириэппэс сэмнэҕэ аныгы Ван куорат уулуссаларыгар баар
Кириэппэс таһыгар баар сымара таас сирэйигэр үс тылынан оҥо хаһан суруллубут Персия ыраахтааҕыта Улуу Ксеркс суруга баар. Сурук б.э.и. 5 үйэҕэ ойууламмыт. Сурук билигин даҕаны олус үчүгэй туруктаах. Кини 27-лии устуруокалаах үс колонкаттан турар. Сурук тиэкиһэ хаҥастан уҥа үс тылынан -- былыргы перстии, вавилоннуу уонна Ээам тылынан суруллубут. Бу Иран судаарыстыбатын таһыттан көстүбүт Ахеменидтар соҕотох суруктара. Атын ханна даҕаны суох.
Бу суругу 1836 сыллаахха бэчээккэ аан бастаан илиҥҥи тыллары чинчийэр бороснуус учуонайа Эжен Бурнуф таһаарбыта. Бу үс тыллаах тиэкис көмөтүнэн кэлин былыргы перс клинопистарын аахпыттара.

# Ван Кириэппэс
## Галерея

* Руины крепости города Тушпа.
* Крепость Ван
* Стены крепости (фото русского археологического общества, 1916).
* Летопись Сардури (1915).
* Лестница в крепости.

# Ван Кириэппэс
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Van Kalesi
* ↑ The Seventy Wonders of the Ancient World
* ↑ Burnouf, Mémoire sur deux inscriptions cunéiformes trouvées près d’Hamadan et qui font partie des papiers du Dr Schulz, Paris, 1836; Schulz, an orientalist from Hesse, had been sent out by the French foreign ministry to copy inscriptions but had been murdered in 1829; see Arthur John Booth, The Discovery and Decipherment of the Trilingual Cuneiform Inscriptions 1902, esp. pp 95ff, 206.
* ↑ Another photograph of the inscription.

# Ван Кириэппэс
## Сыылкалар

* Клинописные надписи Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 3 күнүгэр.
* Район Кале и старый город
# Певек

Певек. (чукчалыы: Пээкин, нууччалыы: Певек). Куорат (1967 сылтан) Чукотка автономиялаах уокурук Чаун оройуонун киинэ.
Нэһилиэнньэ ахсаана 4,4 тыһ. киһи (2008 сыл). 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 12,9 тыһ. тиийэ сылдьыбыта.
Илин Сибиирдээҕи байҕал Чаун тамах кытылыгар Анадыртан 640 км. турар.

# Певек
## Экономика

* Эт-үүт комбината.
* Көмүс хостуур тэрилтэлэр.
* Суолу тутар уонна өрөмүөннүүр салалта.
* Геологтар тэрилтэлэрэ.
* "Врангель арыыта" заповедник салалтата.
* Апапельгино аэропорт, куораттан 18 км.
* Муора порда.

# Певек
## Остуоруйаттан

1949 сылтан 1957 сылга диэри манна Дальстрой систематыгар киирэр Чаунлаг и Чаунчукотлаг хаайыылар салалталара баар этэ.
# Степанов Константин Прокопьевич

Степанов Константин Прокопьевич
1907 с. төрөөбүт.
1929-1930 сс. нэһилиэк сэбиэтин депутатын быһыытынан киэҥ өрүттээх элбэх үлэни ыыппыта.
1932 с. Молотов аатынан холкуоһу тэрийсибитэ уонна бырабылыанньа чилиэнинэн, ферма биригэдьииринэн үлэлээбитэ. Колхоз бырабылыанньатын солбуйааччы председателинэн 1934-1938 сс. үлэлээбитэ. Кини үлэлиир сылларыгар Молотов аатынан колхоз тэрилтэ-хаһаайыстыба быһыытынан бөҕөргөөн оройуоҥҥа, республикаҕ биир бастыҥ үлээх колхоз буолбута.
1934 с. үлэ бастыҥнарын оройуоннааҕы уонна III республикатааҕы слеттарыгар кыттар чиэстэммитэ. Республикаҕа үчүгэй үлэллэх сала!ааччы буолан иистэнэр массыынанан бириэмийэлэммитэ.
1940 с. өлбүт.
# Вапнярка

Вапнярка (укр. Вапнярка) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 891 (2011).
# Прибылых Евдокия Иннокентьевна

Прибылых Евдокия Иннокентьевна — өрөспүүбүлүкэ биллиилээх ыанньыксыта, коммунистическай үлэ ударнига.
Евдокия Иннокентьевна Прибылых Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Төҥүлү нэһилиэгэр 1925 сыллаахха дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Толорута суох орто үөрэхтээх. Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии саҕаланар сылыгар саҥардыы хороччу улаатан эрэр кыыс фермаҕа сүөһү көрөөччүнэн анаммыта. Оччотооҕу көлүөнэ дьон аас-туор олоҕу тус бэйэлэринэн билбиттэрэ.
Евдокия Иннокентьевна 1948 сыллаахха ыанньыксытынан анаммыта, онтон ыла үйэ чиэппэрин устатыгар биир да сыл тохтобула суох үлэлээбитэ. Кини ыанньыксыт үлэтин хара маннайгыттан сөбүлээбитэ, ол иһин колхоһун, оройуонун бастыҥ ыанньыксыттарын опытын сэргэҕэлээн үөрэппитэ уонна үлэтигэр туһаммыта. Билиитэ кэҥээн, опыта байан истэҕин аайы үлэтин көрдөрүүтэ улам үрдээн испитэ. 1955 сыллаахха сүөһү үлэһиттэрин соц. Куоталаһыытыгар бастаан, Бүтүн Союзтааҕы тыа хааһаайыстыбатын быыстапкатыгар кыттан кыһыл көмүс медалынан уонна Саха АССР Советын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. Бу Евдокия Иннокентьевна бастакы улахан ситииһиитэ уонна үөрүүтэ этэ. Семилетка сылларыгар кини улаханнык өрө көтөҕүллэн үлэлээбитэ. Ыанньыксты дьулуурдаах үлэтин партия, правительство үрдүктүк сыаналаабыта. ССРС Верховнай Советын Президиумун 1966 сыллаахха кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан Прибылых Евдокия Иннокентьевна сүөһү иитиитигэр ситиспит кыайыыларын иһин Үлэ Кыһыл Знамята орденынан наҕараадаламмыта.
1971 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун үлэлээн иитиллээччилэрэ бастыҥ ыанньыксыттарын Саха АССР Верховнай Советын депутатынан быыбардаабыттара.
Бүтүн Союзтааҕы соц. Куоталаһыыга үрдүк көрдөрүүнү ситиспитин иһин ССРС Верховнай Советын Президиумун 1973 сыллаахха балаҕан ыйын 6 күнүнээҕи ыйааҕынан Евдокия Иннокентьевна Ленинын орденынан наҕараадаламмыта.
Евдокия Иннокентьевна – туйгун ыанньыксыт, активнай общественник, аҕыс оҕолоох амарах ийэ этэ.
Евдокия Иннокентьевна 1997 сыллааха 72 сааһыгар күн сириттэн барбыта.
# Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата

Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата (нууч. Главное управление Северного морского пути, кылгатан Главсевморпуть, ГУСМП) — ССРС-ка 1932 сыллаахха тэриллибит судаарыстыба тэрилтэтэ. Сүрүн сыала Арктиканы туһаҕа таһаараары уонна Хотугу байҕал суолунан хараабыллар сылдьалларын хааччыйыы.
1953 сылга дылы - Совнарком иһинэн сүрүн дьаһалта, 1953 сылтан 1964 сылга дылы — ССРС Муора транспорын министерствотын иһинэн сүрүн дьаһалта. Билиҥҥи кэмҥэ — Муора уонна өрүс транспорын федеральнай агентство иһинэн Хотугу Муораннан сылдьыы администрацията.
Дьокуускайга ГУСМП треһэ баар этэ. 1934 сылтан 1936 сыл сэтинньитигэр диэри трест начааланньыгынан Сунтаартан төрүттээх инженер-гидролог Иванов Семен Георгиевич үлэлээбитэ.

# Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата
## Устуоруйаттан

1932 сыл сайынын уонна күһүнүн О. Ю. Шмидт экспедицията «Сибиряков» диэн ледоколунан Архангельскайтан Беринг байҕалыгар диэри биир навигация иһинэн сырытта.

# Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата
## Сигэнии

* Путеводитель по Российскому государственному архиву экономики Архыыптаммыт 2015, Муус устар 13 күнүгэр.
# Акаси-Кайкүө күргэтэ

Координаталара: 34°37′08″ с. ш. 135°01′16″ в. д.﻿ / ﻿34.61889° с. ш. 135.02111° в. д.﻿ / 34.61889; 135.02111
Акаси-Кайкүө (明石海峡大橋) диэн Дьоппуон дойдутугар баар олох аныгы технологиянан оҥоһуллубут ыйаныы күргэ, 2009 сылтан ыла ордук улахан күргэ буолар. Тутуута 5 миллиард доллар буолбута уонна 20 сыл курдук барбыта, улахан инвестициялааhын сирэ. Күргэ оройуонугар технопааркалар бааллар. Кобе куораты Авадзи арыытын кытта ситимниир.

# Акаси-Кайкүө күргэтэ
## Галерея

* Түүн
* Аэроплантан көстүүтэ
* Баҕахтан көстүүтэ
* Күргэ суола
* Акаси-Кайкүө күргэтэ
* Окура кытылыттан көстүүтэ
# Национальнай нэһилиэк

Саха Сиригэр билигин 42 Национальнай нэһилиэк уонна 3 көһө сылдьар нэһилиэк баар. Онно хоту норуоттар олороллор: эбэҥкилэр, эбээннэр, юкагирдар, уонна да атыттар..
* Абый улууһа — Майыар
* Алдан улууһа — Анамы, Бөллөөт
* Аллайыаха улууһа — Ойотуҥ
* Анаабыр улууһа — Сааскылаах, Үрүҥ Хайа
* Булуҥ улууһа — Булуҥ (Булуҥ), Быковскай, Хара Уулаах, Түмэти
* Үөһээ Халыма улууһа — Нелемнэй, Утайа
* Эдьигээн улууһа — Эдьигээн нэһилиэгэ
* Кэбээйи улууһа — Киров (Кэбээйи) (с 2012 года), Ламыҥха
* Мирнэй улууһа — Садын
* Муома улууһа — Соболоох, Чыбагылаах, Индигиир (нэһилиэк), Муома (нэһилиэк), Төбүлэх, Улахан Чиистай
* Аллараа Халыма улууһа — Халарчы (с 2011 года), Сельское национальное юкагирское поселение «Өлүөрэ»
* Нүөрүҥгүрү улууһа — Иенгра
* Өлүөхүмэ улууһа — Дьаархан (Өлүөхүмэ), Киндигир, Тээнэ, Чаара (нэһилиэк)
* Өлөөн улууһа — Дьилиндэ нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа), Кирбэй нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа), Өлөөн нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа), Солоҕоон нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)
* Орто Халыма улууһа — Березовка
* Томпо улууһа — Томпо (нэһилиэк)
* Уус-Маайа улууһа — Күп, Петропавловскай (нэһилиэк), Эдьээн
* Усуйаана улууһа — Хаһаачыйа, Омолой, Силээннээх, Тумат (Усуйаана), Усуйаана, Уйаанддьы (нэһилиэк), Дьүкээгир (Усуйаана)
# VI үйэ

1 -c тыһыынча сыл :
IV үйэ — V үйэ — VI үйэ — VII үйэ — VIII үйэ :
Хронология таабыла :
VI үйэ
# Дэгиэ

Дэгиэ — улахан балыгы ууттан ороон таһаарар мас уктаах тимир тордуох. Атара көрүҥэ. Даҕааһын аат быһыытынан токур сытыы уһуктаах диэн суолтаҕа туттуллар. Холобур онтон көспүт харыс тыл - дэгиэ тыҥырахтаах - тыҥырахтаах (сиэмэх) көтөр.
Кэлин бу тылынан баҕанаҕа, туруору хайаҕа ыттарга аналлаах атахха кэтиллэр токур сытыы уһуктаах тордуохтуҥу тимир оҥоһугу эмиэ ааттыыр буолбуттара.
# Ярополк I Святославич Рюрикович

Ярополк I Святославович Рюрикович - Русь төрдүс салайааччыта, 972-978 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев, Новгород. Аҕатын печенегтар өлөрбүттэрин кэннэ ыраахтааҕы буолбут. Бииргэ төрөөбүтэ Владимир I Святославович дружинниктара өлөрбүттэр.
Дойдуну кини иннинэ аҕата Святослав I Игоревич Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн - Владимир I Святославич Рюрикович.
# Ельцин Борис Николаевич

Ельцин Борис Николаевич (олунньу 1 1931, Бутка сэлиэнньэ, Буткинскай оройуон, Ураал уобалаһа, РСФСР, ССРС — муус устар 23 2007, Москуба, Арассыыйа) — сэбиэскэй хомуньуус баартыйа уонна Арассыыйа бэлиитигэ уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, Арассыыйа Федерациятын бастакы бэрэсидьиэнэ.
Иккитэ бэрэсидьиэн дуоһунаһыгар талыллыбыта — 1991 бэс ыйын 12 күнүгэр уонна 1996 сыллаахха от ыйын 3 күнүгэр, бу дуоһунаска 1991 сыл от ыйын 10 күнүттэн 1999 ахсынньы 31 күнүгэр дылы.
Арассыыйаҕа бастакы норуот талбыт бэрэсидьиэнин, ГКЧП-ны утарыыны тэрийээччи, Арассыыйа экэниэмикэтин тосту уларытааччы быһыытынан Устуоруйаҕа киирбит киһи.
# Rio Tinto

Rio Tinto — Улуу Британия уонна Аустралия сүрүн тимир уһаарар бөлөҕө.
Салалтата — Мельбурн уонна Лондон.
# Тоҕус нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Тоҕус нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Балаҕаччы.
Улуус кииниттэн 110 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 645 киһи (2007 сыл). Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ, булт уонна балыктааһын.

# Тоҕус нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Афанасьев Петр Саввич (1928—2000) — саха лексиколог-учуонайа, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
    Филиппова Виктория Викторовна (1978 төр.) — история билимнэрин кандидата.
# .pt

.pt диэн Португалия үрдүк таhымнаах ил домена.