yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Киргизфильм

«Киргизфильм» («Кыргызфильм») — Кыргыстаан Өрөспүүбүлүкэтин Бишкек (уруккутунан Фрунзе куорат) куоратыгар баар уус уран, докумуоҥҥа олоҕурбут уонна анимация киинэлэрин устар киинэ устуудьуйата. "Киргизфильм" Сэбиэскэй кэмҥэ, 1942 сыллаахха, төрүттэммитэ.

# Киргизфильм
## Устуоруйата

"Киргизфильм" аан бастаан 1942 сыллаахха Узбекистаннааҕы судаарыстыбаннай хаартыска уонна киинэ треһин ("Узбек кино") кэрэспэдьиэнниир пуунун базатыгар тирэҕирэн арыллыбыта. Онон сибэстээн, бастаан утаа Фрунзе куораттааҕы киинэ хроникатын устуудьуйата диэн ааттаммыта. Ити кэнниттэн 1956 сыллаахха Фрунзетааҕы уус уран уонна хроникальнай документальнай киинэлэр устуудьуйалара диэн буолбута. Билиҥҥи аатын 1961 сыллаахха биирдэ эрэ ылыммыта.
Дойдуга төһө даҕаны сэрии кэннинээҕи кэмҥэ норуот хаһаайыстыбатын бары эйгэтигэр биэстии сыллаах былааннаах күүстээх үлэ саҕаланна, Кыргыстааннааҕы киинэ устуудьуйата бастакы сылларга кыайан үлэлээбэтэ
1960—1970-с сыллардаахха «Киргизфильм» Чингиз Айтматов хас даҕаны сэһэнин уонна айымньытын устан киинэ гынан таһаарбыта. Ол курдук, Айтматов айымньыларынан уһуллубут киинэлэргэ аан бастаан бэйэлэрин режиссер быһыытынан Лариса Шепитько («Зной»), Андрей Кончаловскай («Первый учитель») саҕалаабыттара. Онтон салгыы устуудьуйаҕа Кыргыстаан олохтоох режиссердара айымньылаахтык үлэлээбиттэр: Болотбек Шамшиев («Выстрел на перевале Караш», «Белый пароход», «Восхождение на Фудзияму») уонна Толомуш Океев («Красное яблоко», «Потомок белого барса»). 1972 сыллааха Болот Шамшиев «Алые маки Иссык-Куля» диэн — биир бастакы, холобур буолар мүччүргэннээх (истерн жанра) киинэни устубута. Альгимантас Видугирис «Мужчины без Женщин», «Катастрофу не разрешаю» диэбит курдук улахан таһымнаах уус уран, ону таүынан докумуонунан бигэргэтиллибит киинэлэри устубута. Ити биллиилээх киинэ режиссерын (Океев, Шамшиев, Видугирис) кытта "кыргыыс дьиктитэ" диэн феномены сибээстииллэр. Судургутук быһаардахха, ити кэмҥэ "Киргизфильм" бүтүн сойууска сураҕырбыта, киинэлэрэ тахсыбыта.
Күн бүгүн "Киргизфильм" киинэ устуудьуйата биллиилээх киинэ режиссера Толомуш Океев аатын сүгэр.

# Киргизфильм
## Анимация киинэтэ

Аан бастакы анимация киинэтэ, мультфильм, "Киргизфильмҥэ" 1977 сыллаахха уһуллубута. Оччолорго устуудьуйа иһинэн мультипликатордар айар бөлөхтөрө тэриллибитэ. Ону худуоһунньук Сагынбек Ишенов салайбыта.
# Котировка

Котировка (фр. coter — сыананы быһыы) —
1) фондовай биржаҕа сыаналаах кумааҕы (акция, облигация) кууруһун олохтооһун;
2) тас дойдулар валюталарын кууруһун олохтооһун (валютнай биржаҕа эбэтэр Киин Баан быспыт сыанатынан).
# Хуацяо

ХУАЦЯО, Кытай дойдутуттан атын дойдуларга олохсуйа барбын дьон. Холобура: Кытай - Саха Сирэ, Кытай - АХШ, Кытай - Канада. Хуацяо ахсаана 100 миллион.
# Оборчо

Оборчо — киһи-сүөһү, техника батыллан түһүөн, тимириэн сөптөөх туойдаах, бадарааннаах сир.

# Оборчо
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
# Огонёк

Огонёк бөһүөлэк, Уус-Маайа улууһун территориятыгар үөскүү сылдьыбыт көмүс хостооччулар бөһүөлэктэрэ.
1941 сыллаахха Жар диэн ааттаах тэриллибитэ. Бөһүөлэк сүрүн тэрилтэтэ "Юдома" бириискэ. Нэһилиэнньэтин ахсаанан 3 тыһыынчыҕа тиийэ сылдьыбыта.
1968 сыллаахха көмүһү хостоон бүтэрбиттэрин кэннэ учуоттан сотуллубута. Юдома өрүс үрдүгэр Югоренок бөһүөлэктэн 50 км. өрө Жар диэн үрүйэ төрдүгэр баара.

# Огонёк
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Кузнецов Григорий Дмитриевич

Кузнецов Григорий Дмитриевич (18.06.1911, Шевелёво д. — 06.1953) Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).

# Кузнецов Григорий Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

1911 сыллаахха бэс ыйын 5 (бэс ыйын 18) күнүгэр Шевелёво дэриэбинэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча.
Оскуоланы бүтэрээт, Саха Сиригэр кэлбит. Незаметный бүһүөлэккэ көмүс хостуур рудникка үлэлээбит. 1937 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Сулууспа кэннэ Алдаҥҥа төннүбүт.
1942 сыллаахха Алдан оройуонун военкоматынан иккиһин Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл балаҕан ыйыттан Сталинградскай, Соҕуруулуу-Арҕаа, 3-с Украинскай фроннарга сэриилэспит.
Бастакы бойобуой сүрэхтэниини Сталинград аннынааҕы кыргыһыыга ылбыт. Бааһырыы ылбыт, «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
1943 сыллаахха, сайыҥҥы кимэн киирээһин кэмигэр, Кузнецов дьоһун өстөөҕү туппутун иһин иккис «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Украинаны босхолооһун кыргыһыыларыгар хорсуна быһыыта бэлиэтэммит. 1944 сыл кулун тутар 3 күнүгэр взвод хамандыыра гвардия старшай сержана Григорий Кузнецов Ингулец өрүс туорааһынын Зелёное бөһүөлэк аттынан (Днепропетровскай уобалас, Криворожскай оройуон) табыгастаахтык тэрийбит. Разведчиктар биэрэккэ өстөөх тирэх пууннарыгар кимэн киирэн, өстөөх пулемётун, гранатомётун, 16 саллаатын кыдыйбыттар. Кузнецов тус бэйэтэ пулемёт расчётун эспит. Салгыы тимир суолга өстөөх эшелоннарын сырыытыгар, өстөөх бөҕөргөтүүлэригэр мэһэйдэри оҥорбуттар. Өстөөх уотун бэйэлэригэр сээбэҥнэтэн, кыһыллар роталара Зелёное диэн бөһүөлэги ылалларыгар толук буолбуттар. Кузнецов сатабыллаахтык маневрдаан ниэмэстэр иккис тирэх пууннарыгар кимэн киирбит, өстөөх 20 саллаатын уонна офицерын суох гыммыт, 6 ниэмэһи билиэн ылбыт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл бэс ыйын 3 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия старшай сержаныгар Кузнецов Григорий Дмитриевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Герой, салгыы сэриилэһэн, Белоруссия, Польша босхолооһуннарыгар кыттыбыт. Кыайыы Күнүн Берлиҥҥа көрсүбүт.
Сэрии бүтэн, 1945 сыллаахха дойдутугар Ивановскай уобаласка төннүбүт. 1951 сыллаахха Донбасска көһөн, шахтаҕа үлэлээбит. 1953 сыллаахха бэс ыйыгар шахтаҕа, оһолго түбэһэн, өлбүт.

# Кузнецов Григорий Дмитриевич
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (№ 3448) (03.06.1944)
* Ленин уордьана (03.06.1944)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (14.08.1944)
* Кыһыл Сулус уордьана (25.05.1944)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (07.09.1943)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (07.07.1943)
* «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл

# Кузнецов Григорий Дмитриевич
## Аатын үйэтитии

* Герой аата Сокольское бөһүөлэккэ, Иваново куоракка өйдөбүнньүктэргэ суруллубута.
* Герой аатынан Алдан уулуссата ааттаммыт.
# Ярослав I Владимирович Рюрикович

Ярослав I Владимирович Рюрикович (хос аата: Мудрый (Мындыр), кириэстэммит аата Георгий) — Русь сэттис уонна онус салайааччыта, бастаан 1016—1018 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев, Новгород. Бииргэ төрөөбүтүн Святополку сэриилэһэн кыайбыт, Киевы былдьаабыт уонна ыраахтааҕы буолбут. Буг өрүскэ хотторон баран Новгородка күрээбит. Онтон Святополку кыайан кини өлбутүн кэннэ улуу кинээс тиитулун ылбыт. Иккис ыраахтааҕылааһына 1019—1054 сылларга түбэһэр. 1026 сыллаахха быраатын Мстиславы кытта эйэ дуогабара түһэрсэн дойдуну икки гына хайыталлар: Днепр илин өттүн кини, Днепр арҕаа өттүн Мстислав. Онтон Мстислав бултуу сылдьан өлбүтүн кэннэ сирдэри холбоон соҕотох ыраахтааҕы буолар.
Дойдуну кини иннинэ бастаан Святополк I Владимирович Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн — Польша кинээһэ Болеслав I Пяст, онтон иккис ыраахтааҕылааһыныгар кини иннинэ эмиэ Святополк I Владимирович Рюрикович, кэнниттэн Изяслав I Ярославич Рюрикович.
# Нептун

Нептун диэн Күнтэн ахсыс, ордук ыраах баар планета. Гаас планеталар ахсааннарыгар киирэр.
# Табалаах

Табалаах нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Улахан Күөл.
Улуус кииниттэн 116 км. илин диэкки сытар. Дьааҥы сиригэр бастыҥ сирдээх-уоттаах, хатыҥ чараҥнардаах тоҥолох алаастардаах дьикти-кэрэ айылҕалаах түөлбэ сир.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1018 киһи (2010 сыл), ол иһигэр 501 эр киһи, 517 дьахтар.

# Табалаах
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1943 сыллаахха төрөөбүтэ Потапова Мария Петровна — Таас Кыыһа
* 1925 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр Верхоянскай куоракка төрөөбүтэ Баишев Николай Николаевич, Дьааҥы улууһун бочуоттаах гражданина

# Табалаах
## Ылыллыбыт сирэ

* «Энциклопедия Якутии», М., 2000 г.
* ↑ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm
# Николя Саркози

Николя́ Поль Стефа́н Саркози́ (толору аата Николя́ Поль Стефа́н Саркози́), 1955 Тохсунньу 28, Парижка төрөөбүт. Жак Ширак кэннититтэн 2007-2012 сылларга Франция бэрэсидьиэнэ. Үлэтин 2007 сыл ыам ыйын 16 күнүгэр саҕалаабыта.
Норуот хамсааһынын сойуһа партия лидера этэ, уонна Франция республикатын президенынан 2007 сыл ыам ыйын16 күнүгэр Социалистическай партия чилиэнин Сэголэн Руяльы кыайан талыллыбыта.
Консервативнай сокуоннары ылар уонна Франция саҥа экономическай моделын иһин киэҥник биллэр. Ааҥылыйа уонна Америка чаҕалхай примерданын көрөн Франция экономикатын либерализациятыгар үлэлээбитэ. Президен буолуон иннинэ 2007 сыл кулун тутар 26 күнүгэр дылы Иһинээҕи дьыала министра этэ.
Аҕата мадьаар этэ.
Саркози иннинэ Жак Ширак президент этэ.
# EPL Diamond

EPL Diamond (ЭПЛ Даймонд), Саха Сирин элбэх профильна үлэлиир хамныыр тэрилтэтэ, Арассыыйаҕа саамай улахан ювелирнай киэргэллэри оҥорор, Аан Дойдуга биир саамай бөдөҥ.
Саайта: https://epldiamond.ru/company/
Салалтата — Дьокуускай.
# Сипович Александр Александрович

Сипович Александр Александрович - XIX үйэ бүтүүтүгэр ыраахтааҕы былааһын утарбытын иһин Саха Сиригэр көскө кэлэ сылдьыбыт быраас идэлээх народоволец, омугунан белорус.
Харьковтааҕы медицина институутугар үөрэммит. Ол сырыттаҕына "Народная воля" баартыйаҕа киирэрин иһин 1882 сыл тохсунньу 31 күнүгэр Харьков уокуругун байыаннай суута Сибииргэ көскө ыытарга уурбут. Саха сиригэр 1883 сыллаахха аҕалыллыбыт. Нам улууһугар олохсутуллубут. Бу кэмҥэ кинини кытта Никифоров-Күлүмнүүр өссө гимназист сылдьан билсэ сылдьыбыт. Ол туһунан ыстатыйа суруйбута биллэр.
Күлүмнүүр суруйарынан Сипович кэлэригэр отой оҕо курдук көрүҥнээҕэ үһү. Үрдүкү куурус устудьуона буолан медицинаны баһылаабыт киһи буоллаҕа, кэлээт дьон олоҕун-дьаһаҕын кытта билсэн баран ыарыһахтары эмтээбитинэн барар. Ойууннарга, аҕабыыттарга төлүү үөрэммит дьон өҥөтүн иһин харчы, ас биэрэ сатыылларын ылбат эбит. Бу кэмҥэ Күлүмнүүр бэйэтэ суруйарынан 80 биэрэстэлээх сиргэ да олордор элбэхтик алтыһар, ыарыһахтарга тылбаасчыт быһыытынан сылдьыһар эбит. Онтон Сипович хас да бэйэтин доҕотторуттан олохтоох "биэксэллэри" (Күлүмнүүр тыла) бэлэмнээн таһаарбыт. Холобур Дүпсүн улууһугар оннук "биэксэллэринэн" Күлүмнүүр, А.А. Афанасьев уонна В.П. Попов буолбуттар. В.В. Попов диэн саха киһитэ, сэниэ ыал, Сипович дьайыытынан медициинэҕэ наһаа убанан медициинискэй кинигэлэри эрэ буолбакка, аналлаах хаһыаттары ("Врач") кытта сурутан ааҕар буолбут. Дьиэтигэр улахан дьиэтээҕи аптека тэриммит уонна таһынааҕы ыаллары эминэн хааччыйар буолбут.
Сипович эмчит албан аата тарҕаммытын түмүгэр кинини оннооҕор Дьокуускайга ыҥыран ыарыһахтары көрдөрөр буолбуттар (куоракка хас да быраас баарын үрдүнэн).
# Ядреев Иван Николаевич

Ядреев Иван Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССР үтүөлээх зоотехнига.
1914 сыллаахха Бастакы Иэдэй нэһилиэгэр Нам улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 сыллаахха атырдьах ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыл олунньутуттан Хотугу-Арҕаа, Воронежскай, Бастакы Украинскай фроннарга сэрилэспит. Сэриигэ артиллерист-зенитчик, наводчик, батарея хамандыырын солбуйааччы. Ийэтигэр 1942 с. Читаттан, 1943 с. Полтавскай уобаластан Днепр кытылыттан, 1944 с. Польшаттан, 1945 с. Дрезден куораттан суруктара «Хотугу сулус» сурунаал 1985 сыл 5 №-гэр бэчээттэммиттэр.

# Ядреев Иван Николаевич
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (06.04.1985)
* Кыһыл Сулус уордьана (08.05.1945)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (05.11.1943)
# Домодедово

Координаталара: 55°26′ с. ш. 37°45′ в. д.﻿ / ﻿55.433° с. ш. 37.750° в. д.﻿ / 55.433; 37.750
Домодедово (нууч. Домодедово) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Домодедово куорат уокурук киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 37 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 88 194 киһи этэ, иэнэ — 113 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 780,48 киһи.
Олохтоммут сыла — 1900, 1947 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Леонид Ковалевскай.
Почтатын индэксэ — 142000, төлөппүөнүн куода — +7 49679, ОКАТО куода — 46 417.

# Домодедово
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
# Билайн

Била́йн (также: Beeline, 2005 сыллахха дылы Билайн GSM) — «Вымпел-Коммуникации» хампанньа торговай марката, ол торговай марканан GSM уонна UMTS стандарттарга мобильнай сибээһинэн хааччыйар, ону тэҥэ проводунан уонна провода суох интернетынан.
2009 сыллаахха Билайн - саамай сыаналаах брендынан талыллыбыта, уонна аан дойду үрдүнэн ааҥылыйа хаһыата "Financial Times" оҥорбут испиэһэгинэн 72-ис мэстэни ылбыта.

# Билайн
## Үлэтэ

Билайн мобильнай ситимэ GSM уонна UMTS стандарттарга үлэлиир, Билигин Арассыыйа бары регионыгар үлэлиир лицензиялардаах, ону тэҥэ СНГ (Киргиз сиригэр, Казахстаҥҥа, Украинаҕа, Таджикистаҥҥа, Узбекистаҥҥа, Арменияҕа), Грузияҕа, Камбоджаҕа уонна Вьетнамҥа. көҥүллээх.

# Билайн
## Историята

Вымпелком диэн хампаанньа 1992 сыллаахха олохтоммута уонна AMPS/D-AMPS стандарттарга Москваҕа үлэтин саҕалаабыта. 1996 сыллаахха Арассыыйа хампаанньаларыттан бастакынан Нью-Йорк акцияларын биржатыгар атыыланар буолбута.
1997 сыллаахха хампаанньа GSM стандартка көһүүтүн саҕалаабыта уонна 2001 сыллаахха Арассыыйа атын регионнарыгар GSM стандартка үлэтин кэҥэппитэ.
2004, Вымпелком Казахстан мобильнай операторын КаР-Тел хампаанньаны атыыласпыта, онон атын дойдуларга үлэтин саҕалаабыта. Онтон 2005 сыл сэтинньитигэр Вымпелком атын хампаанньаны - Украина РадиоСистемаларын толору атыыласпыта. Бу атыылаһыы мөккүрдээх соҕустук ааспыта, тоҕо диэн акцияларын икки улахан тутааччылара - Альфа Груп уонна Теленор (Норвегия телекоммуникация хампаанньата) Россияҕа конкуреннар этилэр.
Билигин хампаанньа Арассыыйа олорор 97% дьонун сотовай телефон өҥөтүн биэриэн сөп. Казахстан, Украина, Узбекистан, Таджикистан, Грузия, уонна Армения дойдуларыгар дьон 100% Билайн маркалаах Вымпелком өҥөтүн атыылаһыан сөп..

# Билайн
## Билайн Саха Сиригэр

Саха Сиригэр Билайн 2008 сыллахха үлэтин саҕалаабыта. Хампаанньа Саха сиригэр үлэтин тута 3G стандартка саҕалаабыта.
# Equifax

Equifax (Эквифакс), АХШ саамай улахан дьон төһө иэскэ киирбитин кэтээн көрөр тэрилтэтэ, сир шаарын үрдүнэн 800 мөллүйүөн киһиэхэ кредит скор оҥорор. Саха Сирин уонна Арассыыйа бааннара бары эмиэ ити системаҕа бааллар.
# Ыстаал

Ыстаал (нууч. сталь, ниэм. Stahl диэн тылыттан, сахалыы Болот) диэн тимир харыалыгы эбэтэр атын эттиктэри кытта холбуу уһаарыллыбыта. Ыстаал харыалыгын кээмэйэ 2,14%-тан намыһах буолар, өскө онтон элбэх харыалыктаах буоллаҕына чугуун диэн ааттанар. Харыалыгы эптэххэ тимир бөҕөргүүр уонна кытаатар, ол гынан баран уунар-тэнийэр дьоҕура кыччыыр.
Ыстаалга тимирэ 45%-тан ордук буолуохтаах, оччоҕо эрэ дьиҥнээх ыстаал быһыытынан билиниллэр. Легируйдааһын көмөтүнэн атын эттиктэри кытары уһаарыллыбыт ыстаал хас да бөлөххө арахсар (үрдүк уонна намыһыах легируйдааһыннаах).

# Ыстаал
## Ыстаалы уһаарыы

Чугуунтан ыстаалы уһаарыы диэн харыалыгын уонна фосфорун, күкэрин кыччатыы буолар. Харыалыгы суох гыныы ньыматынан көрөн хас да уһаарыы ньыматын араараллар: конвертордааһын, мартеннааһын уонна электротермическэй ньыма. Мартеннааһын кэнники кэмҥэ (2008 сыллаахха конкуренция күүһүрүөҕүттэн) улам аҕыйаан иһэр. Аан дойдуга конвертордааһын баһыйар.
# Логистика

Логистика диэн ресурс (материал, мал, табаар, баай) хамсааһынын уонна харалтатын салайар процесс.
Логистика хааччыйыы тиһилигэ тохтоло суох үлэлииринэн дьарыктанар.

# Логистика
## Сорудахтара

Логистика сорудахтарын холобурдара:
* көлө көрүҥүн талыы
* сырыыны быһаарыы
* табаары табыгастаахтык хаалааһын
* табаары кыстабылга табыгастаахтык кыстааһын
* табаары мааркалааһын
* хомуур үлэхтэри быһыылааһын

# Логистика
## Салаалара

* Урбаан логистиката
* Информация логистиката
* Сэрии логистиката
* Транспорт логистиката

# Логистика
## Эбии маны көр

* Хааччыйыы тиһилигин салалтата
# Нанаай тыла

Нанаай тыла (бэйэ аат: на̄ни хэсэни, хэдзэ хэсэни) — омук тыла Амур кытылыгар олорор омук тыла. Хабаровскай уонна Приморскай кыраайга тарҕаммыт тыл. Саҥарар дьон ахсааана 5,9 тыh.

# Нанаай тыла
## Алпаабыт

    Сүрүн ыстатыйа: Нанаай сурук-бичик
Билигиҥҥи нанай алпаабытын үлэлии сылдьар версията 1993 сыллаахха бигэргэммитэ. Аныгы нанай алфавит маннык көрүҥнээх:
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Л л | М м | Н н | Ӈ ӈ |
| О о | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ф ф | Х х |
| Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э |
| Ю ю | Я я | | | | | | |
Үөрэх литературатыгар өр аһаҕас дорҕооннору көрдөрөр диакритическай бэлиэлэр-макро буукубаларынан туһаныллаллар.
# Экономическай кризис Арассыыйаҕа 1998 сыллаахха

Экономическай кризис Арассыыйаҕа 1998 сыллаахха, урут Арассыыйаҕа буолбут экономическай кризис.
# Аан дойду сылыйыыта

Аан Дойду сылыйыыта (Глобальнай сылыйыы) — Сир уонна Сир байҕалын уутун сыллааҕы орто температууралара сылыйыылара. ХНТ экспердэрэ этиилэринэн Сир орто температуурата киһи-аймах балысханнык сайдыбытын кэннэ (XVIII үйэ иккис аҥаарыттан ыла) 0,7 °C тахсыбыт үһү. Онтон улахан аҥаара бүтэһик 50 сылга буолбут диэн бэлиэтииллэр. Бу төрүөтүнэн киһи айылҕаҕа эппиэтинэһэ суохтук сыһыаннаһан, бастатан туран бырамыысыланнас таһаарар гаастарын (углекислай гаас, метан) дьайыытынан быһаараллар.
Бу экспердар сыаналарынан XXI үйэҕэ Сир орто температуурата 1,1 кыраадыстан 6,4 °C дылы үрдүөн сөп. Ону тэҥэ сорох сирдэргэ температуура намтыан сөп. Сир байҕалын уутун таһыма тыһыынчанан сылларга үрдүу туруо диэн сабаҕалыыллар. Ол байҕал уута улахан теплоемкостааҕынан быһаарыллар.
Байҕал уутун таһыма үрдүүрүттэн ураты өссө сөҥүү түһүүтэ уларыйыан сөп. Онтон сылтаан айылҕа быһылааннара (халаанннааһын, курааннааһын, силлиэлэр уо.д.а.) элбиэхтэрин сөп, тыа хаһаайыстыбатын үүнүүтэ кыччыан сөп, сорох биология көрүҥнэрэ суох буолуохтарын сөп.
Ол гынан баран сорох чинчийээччилэр Аан дойду итийиитин сымыйа дииллэр, сорохтор сылыйыы баар гынан баран киһи сабыдыала манна кыра дииллэр.
# Хальмахера байҕала

Хальмахера байҕала. Халыып:Море
Море Хальмахера — межостровное море Тихого океана, между о-вами Хальмахера, Оби и п-овом Чендравасих (о. Новая Гвинея). Площадь 75 тыс. км², средняя глубина 747 м, наибольшая 2072 м. Температура поверхностных вод от 25,7 °С в августе до 28,6 °С в мае. Солёность 34-34,6 ‰. Главный порт Соронг (о. Новая Гвинея)
Халыып:Нет источников Халыып:Ocean-stub Араҕас|Беринг|Лаамы|Дьоппуон
# Быырпах

Быыппах (эбэтэр быырпах) — ынах үүтүттэн оҥоһуллубут кымыс. Сахаларга ынах үүтэ биэ үүтүнээҕэр дэлэгэй буолан бу утах ордук тарҕаммыт. Чинчийээччилэр суруйан хаалларбыттарыттан сылыктаатахха былыргы дьадаҥы сахалар бу көөнньүбүт утаҕы сайыҥҥы оттуур кэмҥэ сүрүн ас гыналлар эбит. Ол саҕана идэһэ суох кэмэ, үүнээйи аһа ситэ илик, булт-алт да күһүҥҥүгэ тэҥнээтэххэ кырыымчык соҕус.

# Быырпах
## Өссө маны көр

Ымдаан
# Аба

Аба диэн тыынаар тыыннаахтарга буортулаах өлөрөр кутталлаах сэк. Аба организмҥа дьайыыта сүһүрүү дэнэр. Сүһүрүү эмэ антидот. Абалары токсикология билимэ үөрэтэр.

# Аба
## Көрүҥнэрэ

Абалар араас төрүттээхтэр уонна туһаныылаахтар.
* Сүлүһүннэр (токсиннар) - айылҕаҕа үөскүүр абалар
* Пестицидтар - үөннэри өлөрөр абалар
* Сэриилиир абалар - сэриигэ туттуллар абалар (иприт, зарин уо.д.а.)
* Радиоактив изотоптар - айылҕаҕа үөскүүллэр уонна оҥоһуулар
# Чаҥкы

Чаҥкы (нууч. раковина моллюска, ракушка) — хаба хаата. Тас дьардьама, көмүскэнэр уонна тирэҕирэр аналлаах.
# 1797

1797 сыл.

# 1797
## Туох буолбута

* Муус устар 16 — Москубаҕа импэрээтэр Павел I коронацията буолбут.
* Ыам ыйын 12 — Венеция салалтата генерал Бонапарт ультиматумун ыларга күһэллибит — Венеция өрөспүүбүлүкэтэ суох буолбут.

# 1797
## Төрөөбүттэр

* Ахсынньы 13 — Генрих Гейне, ньиэмэс бэйиэтэ, суруналыыһа уонна кириитигэ (1856 өлб.)
# Пном Пэнь

Пном Пэнь диэн Камбодьа киин уонна ордук улахан куората.
* Пном Пэнь
# Rock-a-Doodle

Rock-a-Doodle (Рок Дудл), мультик, 1991 сыллаахха күн сирин көрбүт. Шантеклер диэн ырыаһыт бөтүүк туһунан. Саха Сиригэр VHS нөҥүө нелегально сахалыы уонна нууччалыы тылбаастанан тахсыбыта, кэнники НВК Саха уонна Первай (Бастакы канал) көстүбүтэ.
# Лиэксикэ биирдэмэ

Антонимия, антонимнар – утарыта өйдөбүллэри, тыллары тэҥнҥэ туруоран туттуу. Араас көстүү ис утарсыыларын арыйаары, холобур, үрүҥ-хара, аһыы-ньулуун, үтүө-мөкү курдук өйдөбүллэри утарыта туруоран тутталлар:
Ахсааннаах даҕаны сылга Аан ийэ дайдым Аһыытыны-ньулуунун, Айыылааҕын-алгыстааҕын,
Алдьархайдааҕын-абыраллааҕын Амсайбахтаан баран, Аан дайдыттан арахсбыппыт
Аҥарынан астылаҥнаах. (А. Кулаковскай «Өй, сүрэх икки мөккүөрэ»)
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ: 1. Васильев Г.М. Нууччалыы-сахалыы поэтическай тылдьыт. – Дьокуускай: Саха Сиринээҕи кинигэ издательствота, 1976. – 25 с.
# Папышев Иван Петрович

Папышев Иван Петрович (10.03.1915, Чинянино д., Омскай уобалаһа — 02.02.1999) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945).

# Папышев Иван Петрович
## Олоҕун олуктара

1915 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Омскай уобалас Муромцевскай оройуонугар Чинянино дэриэбинэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Сэттэ кылаас үөрэхтээх, колхозка, Иркутскай уобаласка Бодойбоҕо шахтаҕа үлэлээбит.
1936—1938 сылларга Кыһыл Аармыйаҕа сулууспалаабыт (Учур оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт).
1939—1941 сылларга Алдаҥҥа НКВД-га үлэлээбит.
1941 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл атырдьах ыйыттан Аҕа дойду Улуу сэриитин фронугар барбыт. 1944 сылтан ВКП(б)/ССКП чилиэнэ.
60-с гвардейскай кавалерийскай полк разведкаҕа взводун командира гвардия старшината Иван Папышев Польша Томашув куоратын иһин кыргыһыыга 1945 сыл тохсунньу 17—18 күнүгэр өстөөх туһунан сыаналаах сибидиэнньэни булбута, куораты ылыыга туһа буолбут. Варта өрүһү туорааһыҥҥа аттаах разведчиктар өстөөх тоҕус миномёттаах расчёттарын эспит. Вислаттан Одерга дылы кыргыһыыларга Папышев взвода 76 өстөөҕү билиэн ылбыт, 20-н тахса араас байыаннай ыскылааттары сэриилээн ылбыт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл олунньу 27 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия старшинатыгар Папышев Иван Петровичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
1945 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр Москва куорат М. В. Фрунзе аатынан Киин аэродромугар Берлинтан Кыайыы Знамятын аҕалбыттара. Кыайыы Знамятын үөрүүлээхтик Бочуот караулун, ССРС оборонатын Норуодунай Комиссариатын уо. д. а. кэккэлэрин аттынан тутан ааспыттара. Онно гвардия старшината Папышев И. П. сержант Маштаков П. С. кытта знамя тутааччы гвардия старшай сержаныгар Шкирёв Ф. А. ассистеннаабыттар.
Сэбиэскэй Сойуус Геройа гвардия старшината Папышев И. П. 1945 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр Москваҕа Кыһыл болуоссакка буолбут Кыайыы парадын кыттыылааҕа.
1946 сылтан хоһуун кавалерист-разведчик запаска тахсыбыт. Москваҕа олорбут. 1946—1989 сылларга Москватааҕы полиметаллар заводтарыгар үлэлээбит. 1989 сылтан үлэнэн ситиһиллибит сынньалаҥар олорбут.
1999 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр өлбүт. Москваҕа Котляковскай кылабыысаҕа көмүллүбүт.

# Папышев Иван Петрович
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (№ 5670) (27.02.1945)
* Ленин уордьана (27.02.1945)
* Кыһыл Знамя уордьана (08.06.1945)
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (23.02.1945)
* Кыһыл Сулус уордьана (28.07.1944)

# Папышев Иван Петрович
## Үйэлээх аата

Герой аата көмүс буукубанан 112-с Башкирскай (16-с гвардейскай Черниговскай) кавалерийскай дивизия 78 Сэбиэскэй Сойуус Геройдарын кытта өйдөбүнньүк доскаларга суруллубута Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай түмэлигэр уонна 112-с (16-с гвардейскай) Башкирскай кавалерийскай дивизия түмэлигэр (Уфа, Левитан уул., 27) туруоруллубуттар.
# Париж

Париж (фр. Paris) диэн Франция киин уонна ордук улахан куората.
# Реба Макинтайр

Реба Макинтайр (ааҥл. Reba McEntire, 1955–), Америка уонна Аан Дойду биир бастыҥ кантри ырыатын толорооччу, ырыаһыт, актриса, продюсер. Кулун тутар 28 күнүгэр 1955 сыллаахха Оклахома штатыгар Макалестар куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Аатырбыт Долли Партон тэҥэ "Королева Кантри" (ааҥл. the Queen of Country) статустаах.
# OnePlus

OnePlus — Кытай электрониканы оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ телевизор уонна смартфон оҥорооччу.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
OnePlus тэрилтэни бас билээччилэр:

# OnePlus
## Флагманнар

* OnePlus 9 Pro
* OnePlus 10 Pro