yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Зашиверскай

Зашиверскай — Саха сиригэр Муома улууһун территориятыгар Индигир өрүс үрдүгэр үөскүү сылдьыбыт куорат.
Зашиверскай 1639 сыллаахха төрүттэммитэ, Саха сирин хотугулуу-илин өртүн административнай киинэ этэ. 1783 сылтан 1805 сылга диэри уезд куората.
1812 — 1856 сыллардааҕы хара оспа ыарыы эпидемиятын кэннэ дьоннор мантан барбыттара, XIX үйэ бүтэһигэр ким да хаалбатаҕа.
1971 сыллаахха хаалбыт таҥара дьиэтин Спасо-Зашиверская церковь Архыыптаммыт 2007, Кулун тутар 11 күнүгэр. көтүрэн Новосибирскай куоракка история уонна архитектура музейын территориятыгар туппуттара.

# Зашиверскай
## Ссылки

* Исчезнувший город
* Якутская Помпея Архыыптаммыт 2007, Алтынньы 12 күнүгэр.
* Спасо-Зашиверская церковь Архыыптаммыт 2007, Алтынньы 6 күнүгэр.
* Музей под открытым небом: путешествие на машине времени
* Герб Зашиверска
# Хатыыс

Хатыыс (лат. Acipenser baerii, нууч. Сибирский осётр) — бөдөҥ балык.
Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ үөскүүр, үксүн алын уонна орто сүүрүктэригэр, муора хомолоругар. Өлүөнэ өрүскэ дельтаттан Киренскай куоракка дылы көстөр. Дьааҥы өрүскэ дельтаттан Верхоянскайга дылы, Индигииргэ арыт Зашиверскай диэки тиийэр, Халымаҕа Шаманиха диэн салаатыгар дылы (муораҕа түһэр сириттэн 1069 км), Өлөөҥҥө Чемудах диэн салаатыгар дылы (1020 км), Анаабырга орто уонна алын сүүрүктэригэр.
Түгэх балык, үөрүнэн сылдьар буолар. Сүүрүктээх сири сөбүлүүр. Киэһэ уонна түүн кытыл уонна арыылар тумустарын таһыгар баар буолар.
Аһылыга өрүс түгэҕин үөннэрэ, кыра балыктар (күстэх, кыһыл харах) уонна балык искэҕэ.
Искэҕин 15-18 сааһын туоллаҕына ыыр.
Куут - хатыыс, кээчэрэ хабаҕа.
# Дьяконов Афанасий Лукич

Дьяконов Афанасий Лукич (02.12.1948, Кытаанах нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха АССР — 13.07.1990) — Саха сиригэр XVIII-XIX үйэлэргэ түүлээх бултааһынын уонна эргиэнин чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.

# Дьяконов Афанасий Лукич
## Олоҕун олуктара

* 1948 сыллаахха ахсынньы 2 күнүгэр Чурапчы улууһун Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1969—1971 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
* 1972 с. — Чурапчы оройуонун ис органнарын салаатыгар оҕо хоһун инспектора.
* 1972—1973 сс. — Чурапчыга коммунальнай тэрилтэлэр комбинаттарыгар рабочайынан үлэлээбит.
* 1976—1982 сс. — Ем. Ярославскай аатынан история уонна омуктар культураларын Музейын научнай үлэһитэ.
* 1977 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1982—1983 сс. — ССРС БА СС Дьокуускайдааҕы филиалын аспирана.
* 1983—1987 сс. — лаборант, старшай лаборант.
* 1987—1990 сс. — ТЛИ Институтун младшай научнай үлэһитэ.
* 1989 с. — история билимнэрин кандидатыгар «Пушной промысел в Якутии конца XVIII — середины XIX в.» тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбит.

# Дьяконов Афанасий Лукич
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Пушной промысел в Якутии конца XVIII — середины XIX в.» (Якутск, 1990), монография.
Ыстатыйалар
* «Анюйская ярмарка 1842 г.» (Бюл. НТИ ЯФ СО АН СССР: Вопросы истории, социологии и фольклора. — Якутск, 1983).
* «Огнестрельное охотничье оружие в Якутии в первой половине XIX в.» (Там же).
* «О торгово-ростовщической эксплуатации в пушном промысле Якутии второй половины XVIII — середины XIX в.» (Тез. конференции молодых учёных и специалистов. — Якутск, 1984).
* «Пользование промысловыми угодьями Якутии во второй половине XVIII — середине XIX в.» (Тез. докл. II конференции молодых обществоведов г. Якутска. — [О кн. Якутск, 1985).

# Дьяконов Афанасий Лукич
## А. Л. Дьяконов туһунан

* Слепцов П. А. Кэрэ киhи кэлэн бардаҕа // «Саха Сирэ». — 1998. — Ахсынньы 8 к.
* Дьяконов Афанасий Лукич (02.12.1948—13.07.1990) // Венок памяти. — Якутск, 2001. — С. 69—82.
# Халба

Халба (широконоска, Anas clypeata L.) — кэтит тумустаах орто кус.

# Халба
## Өссө маны көр

* Моонньоҕон
* Чардырҕас чөркөй
* Чөркөй
* Дьаҕыл уйус
* Тыйаах
* Уйус
* Мороду
* Көҕөн
* Хара көҕөн

# Халба
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# Оконосов Арсентий Семенович

Оконосов Арсентий Семенович – хапса±айга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Kate Ryan

Kate Ryan (улахан аата Katrien Verbeeck), 1980 сыллаахха бэс ыйын 22 төрөөбүт. Бельгия уонна АХШ норуоднай ырыаһыта. Бельгия дойдутугар аан-дойдутааҕы музыка лауреата. Кини 2001 сыллаахтан ыла ыллаабыта. Евровидение күрэҕэр 12 миэстэни ылбыта.
# Луконина Воля Анфимовна

Луконина Воля Анфимовна — Социалистическай Үлэ Геройа, геолог.

# Луконина Воля Анфимовна
## Олоҕун олуктара

* 1926 сыллаахха муус устар 3 күнүгэр Саратов уобалаһыгар Вольскай оройуон Куликовка с. учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт.
* 1943 сыллаахха, онус кылааһы бүтэрээт, Саратовка эвакуацияламмыт Ленинградтааҕы Государственнай университет геология салаатыгар үөрэнэ киирбит.
* 1943—1944 сс., үөрэнэр сылларыгар, госпитальга медсестраларга бааһырыылаах саллааттары көрөргө, сурук суруйалларыгар көмөлөспүт.
* 1944 с. университетын кытта Ленинградка көспүт, үөрэҕиттэн иллэҥ кэмигэр урусхалламмыт куораты чөлүгэр түһэрии үлэлэригэр кыттыбыт.
* 1948 сылтан — Үөрэҕин бүтэрэн, Алдан, Өлүөхүмэ, Саха Сирин Соҕурууҥу экспедицияларын геологическай партияларыгар начальнигынан, этэрээт старшай геологынан үлэлээбит.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл бэс ыйын 4 күнүнээҕи Ыйааҕынан Луконина Воля Анфимовнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
* 1987 сылтан, пенсияҕа тахсаат, дьиэ кэргэнин кытта Ленинград уобалаһыгар Всеволожскай оройуоҥҥа олорбут.

# Луконина Воля Анфимовна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1966)

# Луконина Воля Анфимовна
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Чопчута суох ахсаан аат (тыл)

Ахсааны чыыһылата суох үрдүттэн бөлөҕүнэн ылан ааҕар ахсаан тылы чопчута суох (чопчуламматах) ахсаан аат дэнэр. Холобур: элбэх, үгүс, сорох, аҕыйах, бары, төһө эмэ, хас даҕаны, о.д.а. Чопчуламматах ахсаан аат этиигэ быһаарыы, туһаан, кэпсиирэ буолар. Чопчута суох ахсаан ааттан –ТА, -ТЫК, -ТЫЫ сыһыарыыларынан сыһыат үөскүүр: элбэхтэ, элбэхтик, аҕыйахта, аҕыйахтык, о.д.а. Чопчута суох ахсааны бэлиэтиир тыллар бу бөлөхтөрө ахсаан аат буолаллара мөккүөрдээх. Сороҕо даҕааһын, сороҕо солбуйар аат, сороҕо сыһыар курдук ылыныллар.
# Хубилай

Хубилай Хаан — Моҕуол импиэрийэтин Улуу хаана (моҕуоллуу Сэцэн Хаан), Чыҥыс Хаан сиэнэ (Бөртөттөн кыра уолун Толуй уола). Бу хаан саҕана Моҕуол импиэрийэтэ муҥутуурдук улаата сылдьыбыта.
1260 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр буолбут Курултаайга Хубилай Моҕуол импиэрийэтин Улуу хаана буолар.
# Сальмонеллёз

Сальмонеллёз (ааҥл. Salmonellosis) диэн ыарахан сыстыганнаах ис ыарыытын аата. Salmonella typhimurium диэн бактерия үөскэтэр. Salmonella typhimurium киһи уонна кыыллар оһоҕосторугар үөскүүр.

# Сальмонеллёз
## Ыарыы биллиитэ

Киһи температурата үрдүүр, туруга мөлтүүр, төбөтө ыалдьар, сүрэҕэ өлөхсүйэр, хотуолуур, иһэ ыалдьар, сыптарыныыр. Ыарыы ыарахан туругар көстөр: киһи этэ-хаана куурааһына (обезвоживание), быар уонна таал улаатааһына.

# Сальмонеллёз
## Ыарыы сыстыыта

Сальмонеллёһынан сүһүрбүт сүөһү, көтөр бородууксуйатыттан ыалдьахха сөп. Ону тэҥэ оргутуллубатах ууну истэххэ.

# Сальмонеллёз
## Ыарыыны эмтээһин

Сальмонеллёһы антибактериальнай препарааттарынан уонна антибиотиктарынан эмтэниллэр. Антибиотиктары ыары чэпчэки түгэннэригэр туттуллуо суохтаах. Уонна сальмонеллёзнай бактериофагтары туттуохха сөп.

# Сальмонеллёз
## Диагностика

Сальмонеллёз диагноһа лабораторияҕа бактерологическай уонна серокопическай чинчийиигэ биллэр.

# Сальмонеллёз
## Сальмонеллёзтан харыстанар ньымалар

Сальмонеллёһынан ыалдьыбат туһугар ньымалар:
* Буспатах эти, сымыыты сиэмиэххэ наада.
* Бэйэ гигиенатын тутуһуу.
* Сиикэй ууну, үүтү иһиллиэ суохтаах.

# Сальмонеллёз
## Туттуллубут источниктар

* Сальмонеллёзы / В. И. Покровский, Н. Д. Ющук // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D1%91%D0%B7%D1%8B&stable=1
# Натуральнай чыыhылаҕа

Натуральнай чыыhыла — 1. мат. чыыһыла; дробтаах чыыһыла; бүтүн чыыһыла; 2. чыыһыла, күн; балаҕан ыйын бастакы күннэригэр; бүгүн ханнык чыыһыланый?; 3. ахсаан; элбэх ахсааннаах дьон; 4. ахсаана, иһэ; баар дьөн ахсааныгар; ол иһигэр; 5. грам. ахсаан; биир ахсаан; элбэх ахсаан; # ахса билли бэт элбэх, кэмэ суох.
тиистээх бэримтэ тиэрдэр чыыһылата (хамсатыллааччы уонна хамсатар көлөһөлер тиистэрин ахсааннарын сыһыана).
Дьиҥнээх; дьиҥнээх солко; 2. дьиҥнээх; дьиҥнээх кээмэйинэн мэтириэт; 3. эк. натуральнай; натуральнай хапаайыстыба.
# Киин Азия

Киин Азия (нууч. Центральная Азия) — Азия киинигэр баар оройуон. Киин Азия5а хас да дойду киирэр, холобур, Казахстаан уонна Монголия киирэллэр. Онно сүүнэ улахан хаптал-хайалар, нагорьелар холбоһолбу-солбу сыталлар, ыаллыы территорияларыттан баараҕай сис-хайаларынан араарыллаллар . Киин Азияны рельебинэн икки чааска үллэриэххэ сөп. Соҕурууҥу чааһын муора таһымыттан 4500 м үрдүктээх киэҥ Тибет нагорьета ылар. Сиргэ атын ханнык да нагорье итиччэ улахан үрдүгэ суох. Нагорьены бары өттүнэн итиннээҕэр өссө үрдук сис-хайалар тулалаан тураллар. Сис-хайалар нагорьены бэйэтин эмиэ быһа охсон ааһаллар. Күүстээх тыаллардаах, тымныылардаах кураан, хаҕыс климат хайалары түргэнник алдьатар. Кырыылаах бытархай таас, бөдөҥ, бытархай үлтүркэйдэр хайалар тэллэхтэригэр дьапталлаллар, сир ньуурун сыыйа дэхсилииллэр.
Киин Азия хоту өттүнэн намтыыр, ол эрээри онно да сир ньуура муора таһымыттан 1200 м үрдүк. Уобалас ити өттө Тибеттэн Куньлунь сис-хайатынан араарыллар. Онно Гоби кураацы куйаар сытар. Ити туойдаах, таастаах сүүнэ киэҥ куйаар сорох сирдэринэн кырыылаах бытархай, мүлүктэй тааһынан бүрүллэр.
Киин Азия климатын сүрүн уратыта – тосту континентальнай – уобалас географическай балаһыанньатыттан, рельебиттэн тутулуктаах. Уобалас кыһына тымныы, сайына куйаас. Температуралар сууккатааҕы халбаҥнааһыннара олус улахан. Күнүс температура 30℃ тиийэ үрдүүр, оттон түүн таастар, сэдэх үүнээйилэр кырыа булаллар. Салгын муҥутуур температураларын сыллааҕы амплитудалара өссө ордук улахан, күүстээх тымныыларга кыра өрүстэр түгэхтэригэр тиийэ дөйө тоҥоллор. Ол оннугар сайын 40℃ тиийэ кэриэтэ куйаас буолар. Үрдүк сис-хайалар Киин Азияҕа океаннартан сииктээх салгын маассата киириитин мэһэйдииллэр. Сис-хайалар эниэлэригэр аҕалыллар сөҥүү түһэр. Гобига сөҥүү итиннээҕэр арыый элбэх. Киин Азияҕа өрүстэр аҕыйахтар. Уобалас кытыыларынааҕы океан диэки хайыспыт сис-хайалар эниэлэригэр эрэ балачча элбэх сөҥүү түһэр, итилэртэн Азия бөдөҥ өрүстэрэ – Хуанхэ, Янцзы, Меконг – саҕаланаллар. Кыра өрүстэр кумахха иҥэн сүтэллэр эбэтэр сүүрүгүрбэт күөллэргэ түһэллэр. Күөллэртэн сорохторо сөҥүү түһүүтүттэнибиэрэктэрин линиятын уларыталлар. Онуоха холобурунан Лобнор күөл буолар.
Киин Азия улахан өттө уулаах бассейннарга киирсэр. Киин Азия – бу сүүнэ улахан кураайытыҥы, кураацы куйаардар киэлилэрэ. Итилэр дьадаҥы, сэдэх үүнээйилээхтэр, сүүһүнэн километры тайыыллар. Гоби сөҥүү арыый элбэхтик түһэр илин, хоту өттүлэригэр эрэ кураанах стептэр бааллар. Саамчай иччитэх, сылдьарга эрэйээх кураайы куйаар – Такла-Макан – үксүгэр кумах барханнар кирээдэлэрэ буолан сытар.
Киин Азияҕа монголлар, китаецтар олороллор. Сэдэх нэһилиэнньэ үксүн сүөһүнү – барааннары, сылгылары – иитиинэн дьарыктаналлар. Кыһын хаар аҕыйахтык түһэр буолан, сүөһүнү сыла быча мэччитэллэр. Оазистарга,өрүстэр хочолоругар эрэ сэлиэһинэйи, дьэһимиэни, араас оҕуруот астарын үүннэрэллэр.
# Соҕуруу Буг

Соҕуруу Буг (укр. Південний Буг; пол. Południowy Buh) — Украина соҕуруулуу илинигэр баар 806 км усталаах өрүс. Бассейна 63 700 км². Украина иһигэр бүттүүн киирэр соҕотох бөдөҥ өрүс.

# Соҕуруу Буг
## Аата

В. В. Лобода суруйарынан былыргы гириэктэр бу өрүһү Гипанис, Ипанис дииллэр эбит, оттон былыргы нуучча летопистарыгар — Богъ, Бъоугъ диэн ааттанар. Чопчу суолтата биллибэт. Польша тыл үөрэхтээҕэ Тадеуш Лер-Сплавинский балтика-славян Bog («сүүрүк») эбэтэр bougb («туора барыы, эриллии-буруллуу») диэн тылларыттан буолуон сөп диир. Франция гидрограба Элизе Реклю бог (таҥара) диэн тылынан быһаарар. Ян Розвадовский уонна Макс Фасмер былыргы ниэмэс Bach («үрэх») диэн тылыттан таһаараллар.

# Соҕуруу Буг
## Гидрографията уонна бассейна

Соҕуруу Буг Подольеттан саҕаланар, онтон илин диэки Винница нөҥүө ааһар, онтон чугас соҕуруулуу-илин эргийэр Буг лиманыгар түһэр, онтон Днепрдыын Днепр-Буг лимана буолан былыргы Ольвия куорат таһынан ааһар уонна Хара муораҕа түһэр. Үөһээ тардыытыгар бадарааннаах сиринэн устар, намыһах кытыллардаах; орто сүүрүгэр — дириҥ хочонон устар; харгыстардаах. Онтон Хара муоратааҕы хапталынан устар.
Уута баһыйар сорҕото хаар уута.
# Кыадаҥда (Бүлүү улууһа)

Кыадаҥда — Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Кыадаҥда (Бүлүү улууһа)
## Биллиилээх дьоно

* Чиряев Гавриил Иосифович

# Кыадаҥда (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Чочу нэһилиэгэ
# Дапсы (киһи)

Дапсы, Михаил Петрович Алексеев — биллиилээх саха лиҥкибииһэ, тыл үөрэҕин хандьыдаата, араадьыйа биэриитин ааптара.
Саха тыла ыраас, туруктаах буоларыгар элбэх сыратын биэрбит киһи, Саха араадьыйатыгар «Биһирэм тыл» диэн өрөбүл аайы тахсар биэриилээх.
1936 (1937) с. сэтинньи 6 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Боотулуутун Оноҕоччут сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1943 сыллаахха Бүлүү куораттааҕы оҕо дьиэтигэр ииттэрэ биэрбиттэр.
1945 с. Боотулуу 7 кыл. оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. 1954-57 сс. Үөһээ Бүлүү Ис. Барахов аатынан орто оскуолаҕа үөрэммитэ. 1957-62 сс. СГУ саха тылын салаатын маҥнайгы бүтзрээччи. 1962 сылтан Хоро 8 кыл., Далыыр, Үөһээ Бүлүү орто, киэһээҥҥи оскуолатын учуутала, хомсомуол кэмитиэтигэр оскуола салаатын сэбиэдиссэйэ. 1965 с. Тыл, литература, история институтугар үлэлиир. 2 сыл горисполкомҥа инженер дуоһунаһыгар олорбута. 2 сыл «Эдэр коммунист», 13 сыл «Кыым» хаһыакка үлэлээбитэ. 1982 с. ССРС Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ буолбута. 1989 с. «Түөлбэ тылын тылдьытыгар» кыттыгас үлэтин салҕыырга ТЛИИ кэлбитэ. Билигин CP НА ГЧИ-гэ наука аҕа үлэһитэ.
2000 с. «Саха тылын култуурата: тыл үйэлээх үгэһиттэн туорааһын» диэн тиэмэҕэ тыл үөрэҕин хандьытаата буолар диссэртээссийэтин көмүскээн, учуонай истиэпэнин ылбыта.
1992 сылтан Өрөспүүбүлүкэ араадьыйатыгар «Биһирэм тыл» диэн биэриини ыытар.
«Сүр тостубатын», «Уус — кыһатынан, суруйааччы — тылынан», «Дапсы биһирэм тыла» (А.С.Саввинов киирии тыла), «Биһирэм тыл» 500 биэриитэ» диэн кинигэ ааптара. Түөлбэ тылын икки тылдьытын оҥорорго кыттыбыта.
2006 с. «Саха тылын үйэлээх үгэһин тылдьыта» үлэтэ тахсыбыта.
«Кырастаньыын килбиэнэ», «Учууталлар учууталлара», «Үтүөнү билинии» диэн наҕараадалаах.

# Дапсы (киһи)
## Өссө маны көр

* Биобиблиографический справочник Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.
# Улуус (Бүрээтийэ)

Улуус — диэн Бүрээтийэҕэ бүрээттэр түөлбэлээн олорор тыа нэһилиэнньэлээх пууннарын ааттыыллар, Саха сирин нэһилиэктэрин курдук. Оттон оройуоннарын аймак биитэр аймаг диэн тылбаастыыллар, бу аймаг диэн тыл билигин нуучча тылыгар туттуллубат, бүрээттии эрэ докумуоннарга туттуллар.
# Энрико Ферми

Энрико Ферми (1901 сыл балаҕан ыйын 29 — 1954 сыл сэтинньи 28) диэн бастакы атомнай реакторга үлэлээбит уонна квантовай физикаҕа улахан сайдыыны оҥорбут Италия физига. Ону тэҥэ элементарнай частицалар физикатыгар уонна статистическай механикаҕа сүдү кылааты киллэрбитэ. 1938 сыллаахха индуцированнай радиацияҕа үлэтин иһин Нобель бириэмийэтин ылбыта. Аан дойдуга бастакы атомнай реакторы туппута. XX биир чаҕылхай учуонайынан ааҕыллар.

# Энрико Ферми
## Олоҕун олуктара

Ферми Римҥа төрөөбүтэ уонна онно баар грамматика оскуолатыгар үөрэммитэ. Математикаҕа уонна атын точнай наукаларга улахан ситиһиилэри көрдөрөрө, уонна ол иһин Пиза Scuola Normale Superiore диэн бирииһин ылбыта. Пиза университетыгар киирэн физиканы үөрэппитэ. 1923 сыллахха Италия барабыытылстыбатыттан стипендия ылан Гөттинборг университетыгар салҕыы үөрэххэ ыытыллыбыта. 1924 сыллаахха Лейдеҥҥа салҕыы үөрэнэргэ Рокфеллер стипендиятын ылбыта. 1924 сыл бүтүүтэ Италияҕа төннүбүтэ уонна Флоренция университетыгар Математика, Физика уонна Механика лектора буолбута.

# Энрико Ферми
## Италияҕа учуонай

1926 сыллаахха Ферми статистика сокуоннарын быһарбыта. Ону билигин Ферми статистиката диэн ааттыыллар. Ол сокуоннар элементарнай частицалар Паули принцибыттан атынын дакаастаабыта. 1927 сыллаахха Рим университетыгар Физика теориятыгар профессор буолбута. Кини электординамиканы үөрэтэр этэ уонна ол бириэмэҕэ атомнай ядроны үөрэтэрин саҕалаабыта. 1934 сыллаахха Волфганг Паули, Фредерик Жолио, Ирен Жолио-Кюри үлэлэригэр олохтонон ханнык баҕар элемены нейтроннарынан бомбалаатахха уларытылларын арыйбыта. Манан ситтэрэн бытаан нейтроннары, ядро хайыллыта уонна Периодическай таблицаҕа суох элеменнары айарга ньыма буолбута.

# Энрико Ферми
## АХШ олоҕун кэмэ

1939 сыллаахха Нобель бирииһин дьиэ кэргэнин кытары Стокгольмҥа ыла баран, Италияҕа төннүбэтэҕэ, тоҕо диэн онно дьэбэриэйдэр утары сокуон ылыллыбыта. Ол кэнниттэн АХШга эммиграциялаабыта уонна Колумбия университетыгар профессор буолбута.
1940 сыллаахха атом проегынан дьарыктанар. 1942 Чикаго университетын стадионын анныгар Аан дойдуга бастакы үлэлиир атом реакторын коллегаларыгар көрдөрөр. Кэлин реакторга "Чикаготааҕы мас саһаана" диэн ааты иҥэрбиттэр. 1943 "Манхеттен проекка" кыттыыны ылар. Атом буомбатын оҥоруутугар биир сүдү кылаатын киллэрбитэ. 1946 Чикаго куоракка төннөр, Ядернай чинчийии Институтугар профессорынан үлэлиир. Кэлин институкка кини аатын иҥэрбиттэрэ.

# Энрико Ферми
## Олоҕун тиһэх сыллара

50 сааһыгар ядернай физикаттан тэйэр уонна астрофизиканан уонна үрдүк күүрүүлээх частицалар физикатынан дьарыктанар. Манна кини арыйыылара ордук элбэх: космос сардаҥаналарын сайдыытын уонна кини иһигэр частицалар тоҕо түргэтииллэрин теориятын айар; мезоннар элбэхтик үөскүүр статистиката; изотопическай квадруплет арыйбыт, онтуката кэлин адроннай резонанс диэн теорияҕа кубулуйбут; протоннар уонна пи-мезоннар дьайыыларын үөрэппит. 1954 сыл сайынын Европаҕа атаарбыт, АХШ-ка төннөөт икки ый доруобуйатын көрдөрүммүт. 1954 Сэтинньи 28 утуйа сытан олохтон туораабыт.
# Ирак туркменнэрэ

Ирак туркменнэрэ, туркоманнар, туркманнар да дииллэр (азерб. İraq türkmanları) – хотугулуу илиҥҥи уонна киин Иракка олорор аҕыйах ахсааннаах түүр омуга. Ирак туркменнэрин өбүгэлэрэ ХI үйэҕэ Ирак сиригэр көспүт уонна кэлин Ак-Койунлу, Кара-Койунлу диэн дойдулары тэрийбит оҕус биистэрэ буолаллар. Сорох чинчийээччилэр Ирак туркменнэрин азербайдьаан омугун эбэтэр атын түүр тыллаах омук сорҕотун курдук саныыллар. Туркменнэр араабтар уонна курдтар кэннэ Ирак үһүс улахан омуга буолаллар.

# Ирак туркменнэрэ
## Тыллара

Ирак туркменнэрин тыла түүр тыллар оҕус бөлөҕөр киирэр. Чинчийээччилэр этэллэринэн туркменнэр тыллара туспа тыл буолбакка азербайдьаан тылын диалега буолар.
Хидайат Кэмаль Байатлы диэн ааттаах Ирак туркменнэриттэн төрүттээх Турция чинчийээччитэ этэринэн Ирак туркменнэрин гуобардара азербайдьаан тылын сороҕото буолар. Азербайдьаан тыла уонна кини диалектара Соҕуруу Кавказка, Илиҥҥи Анатолияҕа, Ираан Азербайдьааныгар, Иракка уонна Сирияҕа тарҕаммыт.
Супһи Саатчы диэн эмиэ Ирак туркменнэриттэн төрүттээх турок чинчийээччитэ бэлиэтээбитинэн Киркук туркменнэрин тыла азербайдьаан тылыгар чугас.
Кристиан Булут диэн тыл үөрэхтээҕэ сабаҕалыырынан Ирак туркменнэрин тыла туспа тыл буолар, ол эрээри турок уонна азербайдьаан тылларын дьайыыларыгар сылдьыбыт. Туркменнэр сурукка үгэс быһыытынан турок тылын стандартарын туһаналлар. Оттон кэпсэтэр тыллара буоллаҕына сурук тылыттан чыҥха атын, тоҕо диэтэр кэпсэтэр тылга арааб уонна курд тылларын дьайыыта күүстээх.
Туркменнэр үксүлэрэ арааб тылын билэр. Ону таһынан үгүс эдэр ыччат төрөөбүт тылын билбэт, ол аата араабтары кытта булкуһуу күүстээх диэн бэлиэтэммит.

# Ирак туркменнэрэ
## Ахсааннара уонна олорор сирдэрэ

Ирак туркменнэрин ахсаана чопчу биллибэт. Кинилэр ахсааннарын быһа холоон 500–800 тыһ. киһи иһинэн сыаналыыллар, ол эбэтэр Ирак дьонун 2–3 эрэ быраһыана. Ол эрээри Ирак туркменнэрэ бэйэлэрэ саныылларынан кинилэр ахсааннара быһа холоон 2–3 мөл. тэҥнээх, ол эбэтэр Ирак дьонун 7,5–11 быраһыана. Туркменнэр сүрүннээн Ирак хоту өттүгэр, Ираан кыраныыссатыттан ылата Сирия кыраныыссатыгар тиийэ олороллор. Үгүстэрэ куораттарга олохтоохтор, холобур, Талль-Афарга, Алтынкөпрүгэ, Эрбилгэ, Мосулга уонна Киркукка. Элбэх туркмен Ирак киин куоратыгар Багдадка бааллар.
Ирак туркменнэрэ араабтар курдук итэҕэллэриттэн сылтаан арахсаллар. Бары мусульманнар, ол эрээри улахан аҥара сунниттар, уоннааҕылара шииттэр. Ирак туркменнарын общината 30000 киһи, католическай христианство итэҕэлэ буолар. 2021 с. Туркмен Библия партнерствота Иракка саҥа кэс тылын тылбаастаан 2000 экземплярынан Иракка бэчээттэппитэ.

# Ирак туркменнэрэ
## Эбии көр

* Сирия туркменнэрэ
* Ирак
* Оҕустар
* Түүр омуктар
# Атах (география)

Атах - түөлбэ сир, түөлбэ уу намтыыр, синньиир, уутун таһаарынар өттө (толоон атаҕа, күөл атаҕа). Т.к.: адаг (монг., бур.) — бүтэр уһук, өрүс алын сүүрүгэ, өрүс төрдө; адаг (осет.) — оспут аппа, аппа, кураанах көҥкүс; адах (был. түүр.) — киһи атаҕа.

# Атах (география)
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Калиновка (Васильковскай оройуон)

Калиновка (укр. Калинівка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 100 (2024).
# Механика

Механика диэн физика салаата. Механика күүс, материя, хамсааһын эттиктэргэ дьайыыларын үөрэтэр. Атын быһаарыынан, механика кудай материята киниэхэ түөрт күүс дьайыытыттан хамсыырын үөрэтэр. Бу түөрт күүс - гравитация, күүстээх дьайсыы, мөлтөх дьайсыы, электромагнетизм.
Механика билимин олохтооччулара - Аристотель, Архимед, Галилео Галилей, Йоханнес Кеплер, Христиан Хүйгенс, Исаак Ньютон.

# Механика
## Дисциплиналара

* Биомеханика
* Олоҕурбут механика (Ньютон механиката)
** Динамика
** Кинематика
** Статика
** Хамилтон уонна Лагранж механикалара
* Теориялаах механика
* Кэлимсэ эйгэ механиката
** Хидромеханика
*** Хидростатика
*** Хидродинамика
** Аэродинамика
** Кытаанах эттик механиката
*** Тыыллыгас теорията
*** Эллэнимтиэ теорията
*** Үлтүрүйүү теорията
* Ууруллар механика
** Геомеханика
*** Хайа геомеханиката
*** Таастык механиката
*** Грунт механиката
** Материал утарыыта
** Тутул механиката
** Массыына уонна механизм теорията
** Халлаан механиката
* Квантаах механика
* Статистикалаах механика
* Релятивист механика
* Акустика
# 1408

1408 сыл.

# 1408
## Туох буолбута

* Ахсынньы 5 — Алтан Ордуу баһылыга Эдигу (Эдигэй, Үөдүгэй) эмиир сэриитэ Москубаҕа тиийбит. Бу киһи 1399 сыллаахха Тохмамыш уонна Литва тойоно Витовт холбоһуктаах сэриилэрин урусхаллаан Джучи улууһун баһылыга буолбута, Киевы ылбыта. 1408 сыллаахха элбэх сыл түһээн төлөөбөккө олорбут элбэх нуучча куоратын ылбыта, Москуба тулатын уоттабыта, ол эрээри куораты ылбакка төннүбүтэ. Икки сылынан былаастан туоратыллыбыта, 1419 сыллаахха Тохтамыш уолун илиититтэн өлбүтэ. Сыдьааннара Ногай Ордуутун баһылаан олорбуттара, онтон икки үйэ буолан баран Москуба ыраахтааҕытыгар көһөн кинээс титуллаах Урусовтар уонна Юсуповтар буолбуттара.
* Ахсынньы 20 — Үөдүгэй (нууч. Эдигэй, Едигу) хаан Москубаттан дьиэтигэр төннүүтүн саҕалаабыт. Бу монгуол-татаардар Руська бүтэһик бөдөҥ эспэдиссийэлэрэ этэ.
# Куурусса

?Куурусса :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Кылаас: | Кыыллар |
| Аймах: | Artiodactyla |
| Кэргэн: | Bovidae |
| Подсемейство: | Bovinae |
| Уус: | Gallus |
| Көрүҥ: | Gallus |
Латыынныы аата :
Gallus gallus domesticus :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Куурусса (Gallus gallus domesticus) диэн дьиэ көтөрө. Араас сирдэргэ этэ уонна сымыытта аска туттуллар.
Атыыр кууруссаны бөтүүк диэн ааттыыллар. Эдэр кууруссаны чоппууска диэн ааттыыллар. Атын көтөрдөр курдук куурусса сымыттыыр. Сымыыттан чоппууска тахсар.

# Куурусса
## Сымыыттара

Куурусса сымыытын дьон уруккуттан сиир. Үкcүгэр сарсыарда сииллэр. Сымыыт араас көрүҥнэринэн астаныан сөп.

# Куурусса
## Этэ

Сыаната чэпчэки буолан аан дойдуга ордук тарҕаммыт эт. Этиттэн Буффало крылышкаларын, баттер чикен, риистаах куурусса, уонна да атын аһы буһарыахха сөп.