yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Марк Шагал

Марк Заха́рович (Моисе́й Ха́цкелевич) Шага́л (идиш מאַרק שאַגאַל фр. Marc Chagall, 1887, от ыйын 6 эбэтэр 7, Лиозно, Витебскай күбүөрүнэ, Арассыыйа импиэрийэтэ — 1985, кулун тутар 28, Сен-Поль-де-Ванс, Прованс, Франция) — Арассыыйа, Беларусь, уонна Франция худуоһунньуга, омугунан дьэбириэй. графиканнан уонна живопиһинэн дьарыктанарын сэргэ сценографтыыр, идиш тылынан хоһоон суруйар этэ. XX үйэ авангардизмын биир саамай биллэр бэрэстэбиитэлэ..
Кыра эрдэҕинэ былыргы дьэбириэй үгэһинэн дьиэтигэр үөрэммит, былыргы дьэбириэй тылын, Тораны уонна Талмуду үөрэппит. 1898 сылтан 1905 сыфллаахха диэри Шагал 1-кы Витебскэй түөрт кылаастаах училищетыгар үөрэммит. 1906 сыллаахха Витебскэйгэ Юдель Пэн диэн живописец оскуолатыгар үөрэммит, онтон Петербурга барбыт.
Петербурга Шагал икки сезон Н. К. Рерих салайар Рисовальнай оскуолатыгар үөрэммит (эксээмэнэ суох үһүс кууруска ылбыттар). 1909—1911 сылларга Званцева чааһынай уруһуйдуур оскуолатыгар Лев Бакст диэн худуоһунньукка салгыы үөрэммит.. Өссө Витебскэйтэн доҕордоһор Виктор Меклер диэн уолун уонна эмиэ Петербурга үөрэнэ сылдтар Тея Брахман диэн Витебскэй бырааһын кыыһын өҥөлөрүнэн ускуустубанан уонна поэзиянан үлүһүйэр эдэр интеллигенция эргимтэтигэр киирбит.
1911 сыл ыам ыйыгар Максим Винавертан ылбыт истипиэндьийэтинэн Шагал Парижка барбыт, онно авангардист худуоһунньуктары уонна бэйиэттэри кытта билсибит (кэргэннии Соня уонна Робер Делонердар, А. Лот, Г. Аполлинер, М. Жакоб, Р. Канудо уо.д.а.). Манна бэйэтин аан бастаан Марк диэн ааттаммыт. Бу кэмҥэ нууччалыы билэр бэйиэт Блезом Сандрары кытта доҕордоспут (хойут худуоһунньуктан ордук суолталаах олоҕун түгэннэрин ааттыырыгар көрдөспүттэригэр кини маннык хоруйдаабыта: «Сандрардыын көрсүһүүм уонна нуучча өрөбөлүүссүйэтэ»).
# Сэттэ үтүө

Сэттэ үтүө диэн түөрт тутаах үтүө уонна үс христиан үтүөтүн холбоммут тиһилигэ.
* 1. Өтөмтө (Prudentia)
* 2. Намылык (Temperantia)
* 3. Хорсун (Fortitudo)
* 4. Кырдьыктабыл (Justitia)
* 5. Итэҕэйии (Fides)
* 6. Эрэл (Spes)
* 7. Таптал / Аһымал (Caritas)
Кэлин атын сэттэ үтүө тиһилигин эбии толкуйдаабыттара. Кинилэр сэттэ өлүүлээх аньыыларга утары тураллар.
* 1. Ырааһык (Castitas)
* 2. Намылык (Temperantia)
* 3. Таптал (Caritas)
* 4. Кыһамньы (Industria)
* 5. Тулуур (Patientia)
* 6. Эйэҕэс (Humanitas)
* 7. Көрсүө (Humilitas)
# Оҥхой нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Оҥхой нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Оҥхой.
Улуус кииниттэн 50 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 553 киһи (2007 сыл).
географияҕа: 1) ирбэт тоҥноох сир мууһа ууллан ньуура дьөлө сиҥнэн түспүтэ; 2) сир ньуура, буора суураллан, дьөллөн түспүтэ. Синоним: оҥкучах (атын эбии суолтата: хаһаайыстыбаҕа анаан хаһыллыбыт иин). Т.к.: онгкучах (эбэҥк.) — итинник суолталаах саха тылыттан киирии.

# Оҥхой нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Федотов Симон Петрович (01.04.1939—2004) — Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа.
# Xbox One

Xbox One (Икс Бокс Уон, Икс Бокс Биир, Бастыҥ Икс Бокс), Microsoft тэрилтэ саамай бүтэһик оонньуу приставката буолар (15 олунньу 2015 кэмҥэ). Атыыга Сэтинньи 22 күнүгэр 2013 сыллаахха АХШ, Канаада, Еврозона (28 дойду), Саха Сирэ, Дьоппуон, Аустралиа курдук судаарыстыбаларга уонна регионарга тахсыбыта, аатырбыт Аан Дойдутааҕы премьератыгар. Бастакы күнүттэн саҕалаан Аан Дойду үрдүнэн миллионунар экземпляр атыыга барар. Икс Бокс Уон атын Xbox 360 быдан күүстээх буолар. Сүрүн конкурена аатырбыт Дьоппуон оонньуу приставката PlayStation 4 буолар.
# Тыллар суолталарынан тигиллэрэ

Суолталарынан көрөн тыллары тус-туҺунан бөлөхтөтөлүөххэ сөп. Оннук бөлөхтөөҺүнү үгэс курдук икки суол бэлиэнэн оңоруллар:
а) суолталарынан ис хоҺоонун уопсай майгытынан,
б) төҺө элбэх суолталаахтарынан.
Суолталарынан ис хоҺоонунан тыллары конкретнай уонна абстрактнай суолталаахтарга араарыллар.
Конкретнай суолталаах тыллар барымтаны уонна көстүүлэри бэлиэтииллэр. Оттон барымтаны уонна көстүүлэри киҺи билгэтинэн (хараҕынан көрөн, истэн, этигэр биллэринэн, сытынан, амтанынан) быҺаччы билэр, а.э. барымта, көстүү киҺибилгэтигэр биллэр. Конкретнай суолталаах тыллар суолталарынан ис хоҺоонун уратыыта итиниэхэ. Бу бөлөххө, холобур, маннык тыллар киирэллэр: мас, уу, салгын, киҺи, дьиэ, ас (пища), тимир (железо), хайа, түннүк, кинигэ, кумах, таңас, түү, суол (барымта өйдөбүллэрэ), тымныы, тыал, сырдык, сыт (запах), уот, аҺыы (кислый), кыҺыл, инчэҕэй (көстүү өйдөбүллэрэ).
Абстрактнай суолталаах тыллар киҺи өйүҺэн эрэ билэр өйдөбүллэрин бэлиэтииллэр. Оннук абстрактнай өйдөбүллэри киҺи тыл эрэ көмөтүнэн ылынар, барымта эбэтэр көстүү курдук бэйэтэ быҺаччы көрөн, билгэлээн билэр кыаҕа суох. Саха тылыгар, холобур, маннык тыллар абстрактнай суолталаахтар: олох (жизнь), үөрэх, туҺа, суолта, күүс, кыах, сана, таптал, үлэ, көмө, улахан, үчүгэй, ыраас, дириң, ыраах, үлэлээ, кыай, тулуй, тубус.
ТөҺө элбэх суолталаахтарынан тыллар эмиэ икки бөлөххө арахсаллар – соҕотох уонна элбэх суолталаахтарга.
Соҕотох суолталаах тыл биир эрэ өйдөбүллээх, ол аата биир эрэ өйдөбүлү бэлиэтиир. Оннук тыллар тыл словарнай састаабыгар оччо элбэҕэ суох буолаллар. Саха билиңңи тылыгар, холобур, маннык тыллары соҕотох суолталаах курдук көрүөххэ сөп: сыыр, күл (зола), саа, хотон, чүмэчи, тыы, күкүр, сэмэ, кунах, игии, паас, мутук, туу, ойуур, араҕас, маңан.
Элбэх суолталаах тыллар икки эбэтэр онтон үгүс өйдөбүлү бэлиэтииллэр. Тылга тыл үксэ элбэх суолталаахбуолар. Саха тылыгар омос көрөргө кыараҕас да өйдөбүллээх тыллар, холобур: дьиэ, уу, ый, түннүк, тыңырах, күлүүс, муоста, кэлгиэ, күл (смеяться) иккилии эбэтэр хастыы да суолталаахтар. Ордук үгүс суолталаах тыллар холобурдарынан элбэхтик туттар тыл диэн тылбыт буолуон сөп.

# Тыллар суолталарынан тигиллэрэ
## Туhаныллыбыт литэрэтиирэ

Антонов Н.К. «Саха тылын лексиката», якутск 1984с.
Афанасьев П.С. «Саха тыла. Лексикология»
Васильев Г.М. «Нууччалыы сахалыы поэтическай тылдьыт» 1976с. Дьокуускай
Харитонов Л.Н. «Нууччалыы-сахалыы тылдьыт», якутск 1968-1970с..
# Мусин, Гумер Мусич

Гумер Мусин (татаардыы: Гомәр Муса улы Мусин; 1854 сыллаахха төрөөбүт — өлбүт сыла биллибэт) – татаар муллата, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Казан губерниятыттан дьокутаата (1907 сыл).

# Мусин, Гумер Мусич
## Олоҕо

Омугунан татаар, итэҕэлинэн мусульманин, Казан губерниятыгар Тетюшскай уезд Болын-Балыкчы дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ (билиҥҥитэ Татарстаан Булым-Булыхчи диэн дэриэбинэтэ). Тыа мэдрэсэтин бүтэрэн, мусульман үөрэҕин ылбыта. Армияҕа сулууспалаабыта, фельдфебель буолан демобилизацияламмыта. Мулла буолан бэйэтин дэриэбинэтигэр сулууспалаабыта, үгүс сылларга старшинанан сылдьыбыта. Тоҕус сыл устата волостной суут чилиэнэ этэ, олортон үс сыл бэрэссэдээтэллээбитэ. Сири бас билээччи, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаммыта. Дуумаҕа быыбар кэмигэр баартыйата суох хаалбыта.
1907 сыл Олунньу 6 күнүгэр Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Казан губерниятыттан дьокутаатынан талыллыбыта. Мусульманнар бөлөхтөрүгэр (фракцияларыгар) киирбитэ. Духуобунай комиссия чилиэнэ буолбута.
Судаарыстыбаннай Дуума ыһыллыбытын кэнниттэн дойдутугар төннүбүт. Гумер Мусин 1909 сыллаахха Столыпин реформатын кэмигэр общинаттан тахсыбыта, ол иһин наделын бэйэтигэр суруттараары заявление суруйбут. Мусин наделын быһаарыытыгар общинаны кытта утарсыбыт. Түмүгэр Гумер Мусин сириттэн аккаастаммыта.
1912 сыл күһүнүгэр Төрдүс ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дуумаҕа быыбарга Мусин аата мунньах кыттыылаахтарын санааларын утары баллотировка лииһигэр киирбитэ, ол эрээри наадалаах куолас хомуллубатаҕа
Ол кэнниттэн дьылҕата уонна өлбүт күнэ биллибэт.

# Мусин, Гумер Мусич
## Литература

* Боиович М. М. Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1907. С. 113.
* Усманова Д. М. МУСИН Гумер Мусич. // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. C. 384.
* Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с.
* Усманова Д. М. Мусульманские представители в Российском парламенте, 1906-1917. Казань, 2005.
# Егоров Василий Михайлович

Егоров Василий Михайлович (16.09.1993) — Саха сирриттэн сылдьар боксаҕа чэпчэки ыйааһыҥҥа ( 49 кг дылы) Европа икки төгүллээх каыйылааҕа (2015, 2017) уонна Аан Дойду иккис миэстэлээҕэ.

# Егоров Василий Михайлович
## Олоҕун олуктара

Василий Михайлович Егоров 1993 сыллаахха балаҕан ыйын 16 кунугэр Мэҥэ-Хаҥалас Хара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Боксанан эдэр сааһыттан дьарыктыммыта.
2016 сыл муус устарга Арассыыйа үтүөлээх спорт маастарын аатын сүкпүтэ.
Хотугу-илиҥҥи федеральнай университет юридичэскэй факультет устудьуона.

# Егоров Василий Михайлович
## Бастыҥ көрдөөрүүлэрэ

* 2013 - Россия чемпионаатын бастакы чэпикки ыйааһыҥҥа иккис миэстэлээҕэ(49 кг дылы).
* 2014 - Россия чемпионаатын бастакы чэпикки ыйааһыҥҥа кыайылааҕа(49 кг дылы).
* 2015 - Аан дойдутааҕы WSB серия Чемпионаатын кыттылааҕа (49 кг дылы).
* 2015 - Европа чемпионаатын бастакы чэпикки ыйааһыҥҥа кыайылааҕа(49 кг дылы).
* 2015 - Аан дойду чемпионаатын бастакы чэпикки ыйааһыҥҥа иккис миэстэлээҕэ(49 кг дылы).
* 2016 - XXXI Олимпия оонньууларыгар кыттыбыта.
* 2016 - Россия чемпионаатын бастакы чэпикки ыйааһыҥҥа кыайылааҕа(49 кг дылы).
* 2017 - Европа чемпионаатын бастакы чэпикки ыйааһыҥҥа кыайылааҕа(49 кг дылы).
* 2017 - Аан дойду чемпионатыгар кыттыбыта.
* 2018 - Россия чемпионаатын бастакы чэпикки ыйааһыҥҥа кыайылааҕа(49 кг дылы).
# Ааллаах Үүн (бөһүөлэк)

Ааллаах Үүн бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 174 киһи (2009 сыл).

# Ааллаах Үүн (бөһүөлэк)
## Бөһүөлэктэн төрүттээхтэр

* 1942 сыл от ыйын 17 күнүгэр төрөөбүтэ Томтосов Алексей Александрович, история кандидата, 1993 - 1995 сыллардаахха Дьокуускай мэра.
* 1950 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр төрөөбүтэ Николай Егорович Оконешников, саха бизнесмена.

# Ааллаах Үүн (бөһүөлэк)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Тыл этигэнэ

Тыл этигэнэ (Выразительность речи) — ойуулуур-дьүһүннүүр ньыманы туттан, ураннык, тиийимтиэтик этэн таһаарыы. Уус тыллаах дьон, тыл ууһа буолбут суруйааччылар этэн-суруйан кэбиспиттэрэ урана, тиийимтиэтэ бэрт буолан, өй үрдүгүн, тыл үтүөтүн, иэйии кэрэтин көрдөрөр бэлиэ курдук өйдөнөр.
Ойуулааһын, сиэллээн-кутуруктаан быһаарыы, тэҥнээһин, үлүннэрии, кыччатыы-кыратытыы, барамай маарынынан, ураты бэлиэтинэн көһөрөн-ханарытан ааттааһын тылы этигэн оҥорор. Хол., Түөллэр солко түһүлгэбит Төлөһүйэ төрүттэннин. (Оһуокай.).
# Хоолдьуга

Хоолдьуганы үс-түөрт буолан ат түөрт атаҕын чиккэччи кэлгийэн охтороллоро, онтон биир мындырдара түөһун анньыынан дьөлө түһэн үөс тымырын быьара. Ити былыргы үгэс “садаҕа быһыы” диэн ааттанар. Ити Киин Азия көс биистэригэр киэҥник тэнийбит туҥ былыргы үгэс. (Күн Дьөһөгөй оҕото, Дьокуускай, 2011 сыл, 156 стр.)
# Колорадо (өрүс)

Колораадо (ааҥл. Colorado River, исп. Río Colorado) — АХШ соҕуруулуу-арҕаа, Миэксикэ хотугулуу-арҕаа өттүлэригэр устар өрүс. Уһуна — 2330 км кэриҥэ, Скалистай хайалар арҕаа эниэлэригэр саҕаланар. Калифорния хомотугар түһэр гынан баран тыа хаһаайыстыбатыгар туттуу түмүгэр муораҕа дылы билигин тиийбэт.
Колорадо тардыытын иэнэ — 629 100 км².
1907 сыллаахха өрүскэ бастакы быһыт тутуллубута, Пауэлл водохранилищета үөскээбитэ. 1933 сыллаахха Гувер быһыта тутуллубута, Мид водохранилище үөскээбитэ.
# Кэм иннинээҕи сир

Кэм иннинээҕи сир (ааҥл. The Land Before Time), АХШ, Англия уонна Дьоппуон тэҥҥэ оҥорбут мультига, 1988 сыллаах. Арассыыйаҕа 1998 сыллаахха биирдэ кэлбитэ, Саха Сиригэр 1999 сыллаахха биирдэ. VHS нөҥүө Саха Сиригэр тарҕаммыта.

# Кэм иннинээҕи сир
## Сүжет

о пмрпиотьлтроп рррпппп

# Кэм иннинээҕи сир
## Персонажтар

* Литтлфуд - кыракый динозавр, мультиг сүрүн геройа.
* Сара (Сэра) - Литтлфуд доҕоро, боевой характердаах.
* Дакки - кыракый уҥуохтаах динозавр, Сара уонна Литтлфуд уопсай доҕордоро
* Питри - көтөр динозавр, уопсай доҕор
* Спайк - утуйан тахсар динозавр, улахан оруолу мультикка оонньообот
* Чампер (Чанпер) - кэнники сериаларга көстөр герой
уонна да атыттан, уопсайа 87 герой баар

# Кэм иннинээҕи сир
## Төрөппүт динозаврдар

* Һелен Шнайдер - Литтлфуд ийэтэ
* Билл Эрвин - эһээтэ (Литтфуд)
* Пит (Питер) - сири хаһааччы
* Бөрк Бөрнс - Сара аҕата
* Фрэнк - биир герой төрөппүтэ
# Аччыгый Ыт (сулустар бөлөхтөрө)

Аччыгый Ыт (латыынныы Canis Minor, CMi) — экватор халлаанын кыра ол гынан баран эффекттаах бөлөх, Игирэлэр, Единорог, Гидра уонна Араак бөлөхтөрү кытары чэрчилээх. Арассыыйа территориятыттан көстөр, тохсунньу уонна олунньу ыйдарга ордук көстөр.

# Аччыгый Ыт (сулустар бөлөхтөрө)
## Чаҕылхай сулустар:

* Процион (CMi α-та), көстөр улахана 0,38m, халлаан ахсыс улахан сулуһа.
* Гомейза (CMi β-та), көстөр улахана 2,89m.

# Аччыгый Ыт (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар «Процион» диэн ааттаах.
Улахан уонна Аччыгый Ыт Орион булчут аргыстара.
# Teach For All

Teach For All — бэйэлэрин дойдуларыгар үөрэхтээһин хаачыстыбатын үрдэтиигэ интэриэстээх тутулуга суох түмэт тэрилтэлэрин глобаальнай ситимэ. Бу тэрилтэлэр кыра кыахтаах дьиэ кэргэннэр оҕолорун икки сыл үөрэтэргэ үлэҕэ кэллиэстэр уонна үнүбүрсүтүөттэр ситиһиилээх бүтэрээччилэрин ылаллар. Тэрилтэни 2007 сыллаахха Венди Копп («Teach For America» генераальный дириэктэрэ) уонна Бретт Уигдорц («Teach First» генераальнай дириэктэрэ) тэрийбиттэрэ.

# Teach For All
## Остуоруйата

«Teach For All» 2007 сыллаахха «Teach For America» (кэммиэрсийэтэ суох үөрэх тэрилтэтэ, АХШ) уонна «Teach First» (кэммиэрсийэтэ суох үөрэх тэрилтэтэ, Улуу Британия) бииргэ үлэлэһиилэрин чэрчитинэн тэриллибитэ. «Teach For All» бастаан «Teach For America» бырайыагын быһыытынан тэриллибитэ, билигин туспа үптээх уонна маллаах тэрилтэ. Тэрилтэ штаб-квартирата Нью-Йорка баар. Тэрилтэ сыллааҕы бүддьүөтэ $14.8 мөлүйүөн, глобаальный пуондалартан, корпорациялартан уонна чааһынай дьонтон киирбит үп.
«Teach For All» билигин аан дойду 34 тэрилтэлэрин кытта үлэлэһэр. Бэйэтин ситимн иһигэр «Teach For All» 800 000 кэриҥэ устудьуоннары үөрэтэр 11 000-н тахса учууталлары өйүүр . 80 дойдуттан «Teach For All» ситимигэр киирэр туһунан түмэт урбааннартан этии киирбит.
«Teach For All» глобаальнай пуондалартан уонна корпорациялартан баһаам элбэх грааннары уонна сиртибэлэри ылбыта. Бастакы партнерунан, Чиилигэ экспериментаалынай тэрилтэни тэрийэргэ көмөлөспүт, «McKinsey & Company» буолбута.
2009 сыллаахха «Teach For All» Сколл Пуондатыттан түмэт урбаан уонна үс сыл гараантиялаах 765,000$ кээмэйдээх сыллааҕы сиэртибэлэрин иһин бириэмийэ ылбыта.
2010 сыллаахха «Teach For All» Oracle корпорацияттан граан ылбыта. Грант көмөтүнэн атын дойдулары хабан үлэтэ кэҥиэхтээх. Ол сыл [Deutsche Post DHL уонна «Teach For All» глобаальнай партнерстволарын туһунан биллэрбиттэрэ. Партнерство ситими үбүнэн өйөөн хааччыйахтаах, сүрүн соруга - Аргентинаҕа, Чимлигэ, Перуга уонна Индияҕа тэрилтэлэрин кэҥэтии. Ону таһынан партнерство Испанияҕа уонна Бразилияҕа баар тэрилтэлэри сайыннарарга көмөлөһүөхтээх.
# Дьында (ыарыы)

Дьында — сылгы ис уорганын кууллуйбут ыарыыта. Сааскы ат дьындата ирдэҕинэ өлөр.
# Хотон

Хотон — сүөһү кыһын баайыллан турарыгар, кыстыырыгар анаан оҥоһуллар тутуу. Былыргы сахалар балаҕаны кытта бииргэ туталлар эбит.
Тэҥнии көр: хотон (монг.) — хас да хаһаайыстыба сүөһүлэрин кыттыһан маныырга анаан холбоһуулара; кутан, гутан (азерб.) — аҕыйах ыаллаах дьон ойдом туспа олоҕо (хутор); кутон (узб.) — сүөһү дьиэтэ; кат (индоевр., фин-угор., түүр., монг.) — олорорго аналлаах тутуу, дьиэ, бөһүөлэк, куорат, кириэппэс, сүөһү дьиэтэ, сарай; атын көрүҥнэрэ: ката (былыргы иран.) — онкучах, хаарбах дьиэ; хата (укр., слав.) — олорор сир, дьиэ; котта (санскр.) — куорат; котан (айн.) — сэлиэнньэ, дьон баар, олорор сирэ.

# Хотон
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Васильев Николай Васильевич

Васильев Николай Васильевич (05.11.1938—11.04.1990) — эбээн уонна эбэҥки омуктар үөрэххэ, идэҕэ сыһыаннарын чинчийбит социолог учуонай, бөлүһүөпүйэ билимин хандьыдаата.

# Васильев Николай Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1938 сыллаахха сэтинньи 5 күнүгэр Саха АССР Эдьигээн улууһун Конаратыгар төрөөбүт.
* 1963 с. — Иркутскайдааҕы омук тылларын государственнай институтун бүтэрбит.
* 1963—1968 сс. — Эдьигээн улууһун оскуолатыгар английскай тыл учуутала.
* 1968—1973 сс. — партийнай, комсомольскай үлэ.
* 1973—1976 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын аспирана.
* 1977—1985 сс. — ССРС БА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтугар социологическай чинчийии секторыгар старшай лаборант, младшай научнай үлэһит.
* 1978 с. — философия билимнэрин кандидатыгар «Социально-профессиональные перспективы эвенов и эвенков Якутской АССР в условиях развитого социализма» тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбит.
* 1986—1990 сс. — Норуот үөрэҕириитин Эдьигээннээҕи салаатыгар методист, инспектор.
Н. В. Васильев — социолог, Саха Сирин норуоттарын социальнай сайдыыларын чинчийбит.

# Васильев Николай Васильевич
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Социально-профессиональная мобильность эвенков и эвенов Якутии» (Новосибирск, 1981), монография.
* «Жизненные планы эвенков и эвенов - выпускников сельских школ и их реализация» (Сб.: Изменения в составе и культурно-техническом уровне рабочего класса и крестьянства Сибири. — Новосибирск, 1974).
* «Жизненные планы выпускников сельских школ и их реализация» (В кн.: Современный детерменизм и социальное предвидение. — Новосибирск, 1974).
* «Характер и тенденции социально-профессиональных перемещений эвенской и эвенкийской молодежи» (Кн.: Сельская молодежь Якутии. — Якутск, 1976).
* «Опыт изучения удовлетворенности трудом у эвенов и эвенков» (Сб.: Опыт социологических исследований труда, образования и воспитания молодежи Сибири. — Новосибирск, 1977).
# Төрүттэр ыҥырыктара

Төрүттэр ыҥырыктара (Былыргы төрүт тардыыта, ааҥл. The Call of the Wild), 2020 сыллаахха тахсыбыт американскай киинэ, 1903 сыллаах Дьэк Лондон новеллаларын айымньыларыгар олоҕуран уус уран айымньы буодар. Twentieth Century Pictures тэрилтэ көмөтүнэн тахсар, прокатка эмиэ.

# Төрүттэр ыҥырыктара
## Сүжет

Биир Калифорния сиригэр баай киһи ытын уоруйахтар уоран ылаллар, уонна Аляскаҕа атыылыыллар. Онно ыт тиийэн күрээн, Канаада территорийатыгар куотар. Онно саҥа хаһаайына телеграфка үлэлэтэр. Онтон хаһаайына соҕуруу Алабама сиригэр чугас аймаҕа өлөн барар, ыт соҕотох хаалар. Ол кэмҥэ ыты куһаҕан дьоннор булаллар, кыһыл көмүс көрдөөччүлэр. Ол эрэн ыт биир киһини кытта доҕордоһор, кинини өлөртөн быыһыыр. Ол сылдьан ыт урукку хаана уһуктан бөрөлөргө барар...
# Итэҕэс

Итэҕэс диэн биир сүрүн экономика проблемата буолар: дьон наадыйыылара уонна баҕалара муҥура суохтар, онтон ону толорор ресурстар буоллаҕына кэмчилэр.

# Итэҕэс
## Өссө маны көр

* Баай уонна дьадаҥы
* Дубук
# Королев

Координаталара: 55°55′ с. ш. 37°49′ в. д.﻿ / ﻿55.917° с. ш. 37.817° в. д.﻿ / 55.917; 37.817
Королев (нууч. Королёв) — Арассыыйа Москвауобалаһыгар баар куорат, наукоград.
Уобалас кииниттэн (Москва) 19 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 175 360 киһи этэ, иэнэ — 51,95 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 3375,55 киһи.
Олохтоммут сыла — 1938, 1996 сыллаахха диэри — Калининград куорат.
Куорат баһылыга — Александр Морозенко (1996 сылтан).
Почтатын индэксэ — 141070 , 141080, төлөппүөнүн куода — +7 495, ОКАТО куода — 46 434.

# Королев
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
# Куома Чааскын

Куома Бөтүрүөбүс Чааскын төрөөбүт-үөскээбит дойдута Таатта Уолбата (былыргынан IV Байаҕантай нэһилиэгэ). Кини 19-20-с үйэлэр алтыһыыларыгар олорон, үлэлээн ааспыт сорсуннаах булчут, айылҕаттан айдарыылаах эмчит, отоһут, көрбүөччү, олоҥхоһут, ойуун.
Аатын дьон сэрэнэн ааттыыллар
Төһө да оччотооҕу сэбиэскэй былаас норуот эмчиттэрин утарбытын, сабыта баттаабытын, боппутун-хаайбытын иһин, ытык кырдьаҕаска кистии-саба эмтэнэ кэлээччи син биир элбэх эбит. Оннооҕор оччолорго, сибээс мөлтөх, айан-сырыы сэдэх кэмигэр, соҕуруу куораттартан кытары истиһэн, кыһалҕалаахтар анаан-минээн кэлэллэрин туһунан кэпсииллэр.
Кырдьаҕас эмтиирэ, дьиҥэр, олус элбэх. Олортон сороҕун эрэ ааттаатахха, сүрэх-тымыр, ис-үөс, быар, оһоҕос, куртах, сүһүөх ыарыыларын, ньиэрбэ ыарыһахтары эмтиирин, хаампат дьону хаамтарарын туһунан, о.д.а. элбэхтэ суруллан турар. Курдары оборон, бохсуруйан, туос эмэгэттэри сыһыаран, түөннээн, хааннаан, илбийэн эмтиир, оту алҕаан биэрэр эбит.
Оҕонньор бу ураты айдарыытын, эмтиир кистэлэҥин туһунан кимиэхэ да кэпсии-ипсии сылдьыбатах. Арай ону, киниэхэ эмтэммит махталлаах дьон сэһэргээн, суруйан испиттэрэ үөрүүлээх.
# Халдьаайы

Халдьаайы - өрүс, үрэх, алаас хочотун соҕуруу күн көрөрүн диэки иҥнэриилээх хотугу эниэтэ, тардыыта.

# Халдьаайы
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Charity Shop

Charity Shop — Арассыыйа үтүөнү оҥорор маҕаһыына, биллэр брендар туттуллубут таҥастарын кыра сыанаҕа атыылыыр. Маҕаһыын түмэт урбаан тэрилтэтэ буолар, дохуота «Вверх» киин түмэт бырагырааммаларын толоруутугар аһардыллар. Үтүөнүт оҥоруутун таһынан, маҕаһыын биир соруга - ретейл эйгэтигэр оҕо дьиэлэригэр иитиллэн тахсааччы оҕолорго уонна сервис идэтигэр кэллиэстэри бүтэрээччилэргэ трениннэри ыытыы.

# Charity Shop
## Кэнсиэпсийэтэ

Маҕаһыын үтүөнү оҥорор маҕаһыыннар ааҥл. charity shop схемаларынан үлэлиир, ол аата түмэт урбаан технологиятынан (атыыттан киирбит харчы үтүөнү оҥорор тэрилтэлэргэ аһардыллар уонна түмэт бырагырааммаларыгар туһаныллар) үлэлиир. Маннык маҕаһыыннар Улуу Британияҕа уонна Эмиэрикэ Холбоһуктаах Ыстааттарыгар киэҥник тарҕаммыт. Улуу Британия маҕаһыынара үлэлиир схемаларыттан уратыта, эмиэрикэ маҕаһыыннара ону таһынан социализациянан уонна олоххо көмүскэлэ суох нэһилиэнньэ кыһалҕалаах араҥаларыгар көмө оҥороллор, холобур, Хотугу Эмиэрикэҕэ үлэлиир Goodwill бырайыак. Charity Shop маҕаһыыҥҥа бу модель төрүт буолбут.
* Мы надеемся, что этот социальный бизнес поможет решить сразу две задачи: трудоустроить выпускников детских домов, которые учатся сейчас в Центре, и помочь привлечь дополнительные средства на программы организации. К тому же это очень доступный способ помочь — достаточно просто перебрать вещи и отобрать то, что тебе давно уже не нужноДарья Алексеева, Charity Shop тэрийээччитэ
Табаар атыытыттан киирбит дохуот маҕаһыын арендатын уонна үлэһиттэр хамнастарын төлүүргэ барар, ордубут үп үтүө дьыаланы оҥорууга аһардыллар.
Маҕаһыын биллэр ыарахан сыаналаах брендар туттуллубут таҥастарын атыылааһыҥҥа идэтийэр, холобур Karen Millen, Pinko, D&G, Ralph Lauren, Laurel уо.д.а.. Маҕаһыын таҥастан ураты химиотерапияны ааспыт дьахталларга аналлаах «Голова»диэн бырайыак баска кэтэр таҥаһын атыылыыр. Ону кытта тулаайах кыыс оҕолор оҥорбут араас киэргэллэрэ атыыланар, киэргэлтэн киирбит харчы (комиссията суох) оҕолорго төннөр.

# Charity Shop
## Өссө маны көр

* Үөрүү лааппыта
* Махтал!
# Муҥур (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Муҥур (кыыл)
* Муҥур (балык)
* Муҥур (анатомия)
* Муҥур (даҕааһын аат)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Ж

Ж - Саха алпабыытын буукубата. Саха тылыгар киирии тыллар олохторугар эрэ туттуллар.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Соҕуруо

Соҕуруо эбэтэр соҥуруо - балык атыырын сиэмэтэ.
# Глебов Матвей Богданович

Глебов Матвей Богданович - 1640 сылтан 1646 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Ол саҕана икки бойобуоданы аныыллар эбит, онон кинини кытта Головин Петр Петрович сулууспалаабыт. Сулууспалара бүтэн Москубаҕа төннүбүтттэр.
Кинилэр кэннилэриттэн эмиэ икки бойобуода Пушкин Василий Никитич уонна Супонев Кирилл Осипович сулууспалаабыттар.

# Глебов Матвей Богданович
## Өссө маны көр

Бойобуода
# Чомпой

Чомпой бэргэһэ. Чанчыгынан биир күрүс кулгаахтаах, xopoҕop төбөлөөх эр киһи бэргэһэтэ. Чомпойу сарыынан уонна суппуунунан тигэллэрэ. Сукуна эбэтэр бэйбириэт буодьулууллара. Кыһыҥҥы чомпой түүлээх истээх буолара. Чомпой, дьабака курдук быһыылаах буолан баран, чоп-чуура, туоһахтата, араас ойуута-oһyopa суох судургу оноһуулааҕа.саха таҥаһа
# Кыһыл Знамя уордьана

Кыһыл Знамя уордьан — 1924 с. олохтоммута.
Уордьанынан Аҕа дойду сэриитин сылларыгар сүүһүнэн тыһыынча дьоруойдуу быһыыны оҥорбут буойун, көннөрү киһи (гражданские лица), бартыһаан наҕараадаламмыта.