yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# TELE2

Tele2 — Швеция телекоммуникационнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Швецияҕа, Эстонияҕа, Латвияҕа, Литваҕа, Норвегияҕа, Арассыыйаҕа (Tele2 Россия курдук), Финляндияҕа, Германияҕа, Кытайга биир сүрүн 4G тарҕатааччы буолар. Арассыыйаҕа ВТБ уонна Ростелеком тэрилтэлэри кытта совместнай өлүүлээх.
# 1552

1552 сыл.

# 1552
## Туох буолбута

* Алтынньы 2 — Нуучча ыраахтааҕыта Уордаах Уйбаан сэриилэрэ Казан куораты ылбыттар, Казан ханлыга Арассыыйаҕа холбоммут.
# Топурия Кети

Кетеван "Кети" Топурия (груз. ქეთევან "ქეთი" თოფურია 1986 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр төр) үксүгэр Кета Топурия (груз. ქეთა თოფურია) диэн аатын суруйааччы диэн Грузия ырыаһыта, А-Студио диэн Казаах группатыгар ырыаһыт. Билигин Арассыыйаҕа олорор.

# Топурия Кети
## Олоҕун олуктара

Андре Топурия диэн аҕата Грузияҕа биллэр криминал авторитета этэ, онтон ийэтэ - Наталья Топурия химик.
Кыра эрдэҕиттэн муусуканан дьарыктанара. 1988 сыллаахха Тбилисига баар Гоги Судрадзе музыкальнай оскуолатын вокал кылааһын бүтэрбитэ. 2003 сыллаахха Грузия ил универистетыгар киирбитэ, гынан баран А-Студио группа ырыаһыта буоларын билэн 2005 сыллахха бырахпыта.
# Айылҕа мэҥэлэрэ

Айылҕа мэҥэлэрэ (нууч. памятники природы) - Саха Cиригэр Ытык кэрэ сирдэр тиһиктэригэр киирэр араҥаччыланар сирдэр (территориялар).
* наукаҕа, устуоруйаҕа уонна култуураҕа уһулуччу суолталаах айылҕа сэдэх эбийиэктэрэ;
* иэнэ кыра буолуохтаах;
* туспа көҥүллээх дьон араҥаччылыыллар.

# Айылҕа мэҥэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха Сирин Айылҕа харыстабылын министерствота
# Стивен Хокинг

Стивен Уильям Хокинг (ааҥл. Stephen William Hawking), CH, CBE, FRS (1942 сыл тохсунньу 8 күнүгэр төрөөбүт - 2018 сыл кулун тутар 14 күнүгэр өлбүт) Англия физига уонна математига. Аан дойду биир басхан теория чинчийээччитэ. Анал үөрэҕэ суох дьоҥҥо физиканы быһаарар элбэх ыстатыйалары уонна кинигэлэри суруйбута.
Кэмбридж университетыгар математика профессора этэ. 2009 сыл алтынньы 1 күнүгэр пенсияҕа тахсыбыта.
Хамсатар нейроннар ыарыыларынан (латеральнай амиотрофиялыыр склероз, Шарко ыарыыта, Лю Гериг ыарыыта) 1960-с сыллартан ыалдьар, ол иһин хамсыыр уонна саҥарар кыаҕа улам мөлтөөн испит. 1985 сыллаахха эппэрээһийэ кэнниттэн отой саҥарбат буолбут. Онтон ыла саҥа таһаарар синтезаторынан туттар. Ыарыыта кэнники күүһүрэн босхоҥ буолбут. Хамсыырыгар колясканан туттар.
Бэйэтэ этэринэн, математика профессора буоларын үрдүнэн, орто оскуоланы бүтэриэҕиттэн математикаҕа ханна да анаан үөрэммэтэх эбит. Университекка учууталлыыр бастакы сылыгар математика учебнигын тиэмэни үөрэтиэн икки нэдиэлэ иннинэ ааҕар эбит.
# 1778

1778 сыл.

# 1778
## Туох буолбута

* Тохсунньу 18 — Англия байҕалынан айанньыта Джеймс Кук Чуумпу далайга Гавайи арыыларын арыйбыт уонна Сандвич арыылара диэн ааттаабыт.
* От ыйын 3 — АХШ тутулуга суох буолуутун иһин сэрии кэмигэр Британия диэки сэриилэспит ирокезтар Вайоминг өрүскэ 360 колонииһы өлөрбүттэр.
* Атырдьах ыйын 3 — Италия Милан куоратыгар аатырбыт Ла Скала опера тыйаатыра аһыллыбыт.

# 1778
## Өлбүттэр

* Тохсунньу 10 — Карл Линней — швед ботанига, эмчитэ уонна зоолога, үүнээйилэр уонна хамсыыр харамайдар систематикаларын айбыт киһи.
* От ыйын 2 — Жан-Жак Руссо, франция уонна швейцария бөлөһүөгэ.
# Банепа

Банепа (непаал. भोंत) — Непалга баар куораттааҕы муниципальнай тэриллии, Катманду хочотугар Катмандуттан 26 биэрэстэ илин диэки бардахха сытар, Бхактапураттан ырааҕа суох. 1991 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Банепаҕа барыта 1956 дьиэҕэ 12537 киһи олорор
Куорат Чандешвори таҥара дьиэтинэн аатырар. Чандешвори таҥара дьиэтэ куораттан хотугулуу-илин 16 биэрэстэлээх сиргэ сытар. Оттон 16 биэрэстэ соҕуруу диэки бардахха, аатырар Дханешвор таҥара дьиэтэ турар. Куорат бэйэтин иһигэр Ганеши, Нараяна, Бхимшена таҥара дьиэлэрэ уонна аҕыс күөл баар. Куоракка араас бырааһынньык тэриллэр. Олортон ордук биллэллэрэ - Чандешвори-джатра, канья-пуджа (кыргыттарга анаан ыытыллар сиэр-туом), Навадурга-джатра (балыксыт бырааһынньыга), Ганеш-джатра, Бхимшен-джатра.
Банепа, Дхуликель уонна Панаути муниципальнай тэриллиилэр быысаһар сирдэригэр Информационнай Технологиялар Пааркалара тутуллубута.
Былыр Банепа Тибеткэ тахсар атыы-эргиэн аартыгар тутуллубута. Онон билигин Банепа Кытай уонна Непал икки ардынааҕы "доҕордоһуу далаһата" ааһар сиригэр сытар.

# Банепа
## Устуоруйата

Шандешвара өйөбүлүнэн уонна ыйыытынан кэрдиитинэн Анандадева Малла хоруол сэттэ куоратыы олохтообут: - Банепа
- Дханешвор
- Панаути, Праяга Тиртха аттыгар - Нала
- Dhulikhel, Нараяна аттыгар - Chaukot
- Санга.
Анандедева Малла бытанан олорор дэрриэбинэлэри холбоон аныгы Банепаныыы олохтообут, куорат 8 ааннаах, хас аанын аттыгар Ганеша таҥараны олордубут (б.э. инн. 1153 с. эргин). Ону тэҥэ Шандешвори хыраамы туттарбыт уонна киниэхэ сиэртибэ хомуйууну төрүттээбит.
Банепа урукку сорох ааттара: Баныпур, Банияпур, Банипур. Тибиэти кытта быылыр былыргыыттан эргинэр буолан Банепа эбии «Бхонт», «Бхонта», «Бхон дей» (भोंदेय्) ааттарынан эмиэ биллибит. Банепа - икки тыыл холбоһуута, «Бэйн» диэн урбаан оттон «Па» сир диэн. Онон «Банепа» диэн үлэлиир сир диэн суолталаах.

# Банепа
## Эргэ куорат

Эргэ куорат Newa: куорат киинигэр баар. Кини тула 8 ганешка анаммыт хыраамнар тутуллубуттар, 8 хаһыы күөллээхтэр, уонна Phalchaa (फल्चा). Ганеш хыраамнаррын аата:
    Тукампо Ганеш (Tukampwo (तुकम्प्वो) Ganesh)at South
    Temple of Tukampwo Ganesh was established first of all other Ganesh Temple by King Anandadeva Malla after forming new Kingdom of Banepa. It is also the major temple of Banepa.
    Коба Ганеш (Kobha (कोभः) Ganesh) at Southeast
    Ваку Ганеш (Waku (वकु) Ganesh) at East
    Сатху Ганеш (Thachhu (थाछु) Ganesh) at North
    Канту Ганеш (Kanthu (कांथु) Ganesh) at Northeast
    Ку-онла Ганеш (Kwonla (क्वोंला) Ganesh) at Southwest
    Талапуху Ганеш (Talapukhu (तलाःपुखु) Ganesh) at West
    Дьасанани Ганеш (Jyasanani (ज्यासःननी) Ganesh) at Northwest
Бу Ганеш хыраамнара эргэ Банепа кыыраныыссата буолаллар. Ганешка Банепаҕа элбэх хыыраам анаммыт да буоллар сүрүннэрэ Чандсвори. Данашвора хыраам Шиваҕа сүгүрүйээччилэр сүрүн хыраамнара (Махадева). маны таһынан Ананда Дев Малла хоруол кудуктары (холуудьастары) туттарбыта.

# Банепа
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Nepal Census 2001. Nepal's Village Development Committees. Digital Himalaya. Тургутулунна 1 Балаҕан ыйын 2008. Төрүт сириттэн архыыптанна 4 Балаҕан ыйын 2012.
* ↑ बनेपा स्तवन - ज्ञानकाजी मानन्धर
# Дьааҥы (тыл)

Дьааҥы - аат тыл суолтатыгар ото-маһа суох, сыгынньах дьаргыл таас хайа, оннук сис үрдэ. Даҕааһын аат суолтатыгар ото-маһа суох сыгынньах, дьаргыл таас. Холобур, бу суолтаҕа Күннүк Уурастыырап ырыа буолбут хоһоонугар көрөбүт:
Туруук дьааҥы дурдалаах,
Кырса саһыл кыбыныылаах
Холкуос кыыһа Долгунча.
# Куйга томтороот

Куйга томтороот. Черскэй хайаларын систаматын биир кыра сиһэ.
Дьааҥы уҥа кытылын өртүгэр баар. Дьааҥы салаата Куйга уонна Чондоон өрүстэр билирдэрэ буолар.
Устата 100 км. кэриҥэ. Чыпчаала муора таһымыттан 927 м. үрдүккэ тиийэр.

# Куйга томтороот
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Чыычаахсыт

Чыычаахсыт (нууч. перепелятник, лат. accipiter nisus) — тыҥырахтаах көтөр. Бу аатынан Воробьев «Птицы Якутии» диэн кинигэтигэр кугас кырбыйы (нуучч. пустельга) сыыһа ааттаабыт.

# Чыычаахсыт
## Өссө маны көр

* Мохсоҕоллуҥулар
* Кыырт
* Кыра чыычаахсыт
* Улар кыырда
# Мена (куорат)

Мена (укр. Мена) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 525 (2012).
# Черемкин Петр Николаевич

Черемкин Петр Николаевич — 2008- 2017 сыллардаахха Муома улууһун баһылыга.
Муус устар 1 күнүгэр 1961 сыллаахха Саха АССР Муома оройуонун Соболоох нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Үрдүк үөрэхтээх. 1985 с. СГУ биология салаатын бүтэрбитэ. Уһук-илин кадровай Киинин салайар институтун экономист-менеджер салаатын бүтэрбитэ.
* 1978—1980 гг. — «Муома» совхоз рабочайа.
* 1980—1985 гг. — СГУ устудьуона
* 1985—1986 гг. — Саха АССР Өлүөхүмэ оройуонун Токкотооҕу орто интэрнээт-оскуолатын учуутала
* 1986—1987 гг. — ВЛКСМ Өлүөхүмэтээҕи РКтын I сэкирэтээрэ
* 1987—1989 гг. — ВЛКСМ Муоматааҕы Рк-тын I сэкирэтээрэ
* 1989—1990 гг. — «Муома» совхоз профсоюзтаахтар комитетын бэрэссэдэтэлэ
* 1990—1993 гг. — Муоматааҕы норуодунай депутаттар Сэбиэттэин оройуоннааҕы комитетын бэрэссэдээтэлэ.
* 1993—1994 гг. — Муома улууһун баһылыгын бастакы солбуйааччыта
* 1994—1995 гг. — «Мома Таас» акционернай хампаанньа генеральнай дириэктэрэ
* 1995—1995 гг. —Муома улууһун баһылыгын солбуйааччы
* 1995—1998 гг. — СӨ-тин Ил Түмэн I ыҥырыытын депутата, Ил Түмэн Хонтуруоллуур Комитетын салаатынн начаалынньыга.
* 1998—2001 гг. — «Сахакнига»торговай фирма генеральнай директора, «Якутский книжный дом» ХЭТ дириэктэрэ
* 2001—2008 гг. . — Дьокуускай куорат «Строительный» уокуругун баһылыга
* 2 марта 2008 г. —Муома улууһун баһылыгынан талыллыбыта.
# Chase

Chase (ааҥл. Chase Bank), АХШ биир улахан баана.
# Гонадотропин

Гонадотропин (медицинскай толору аата Хорионик гонадотропин, ааҥл. Human chorionic gonadotropin), гормон, эр киһиэхэ даҕаны баар, дьахталларга даҕаны.
Быччахай сүмэһинэ эр киһиэхэ үөскүүрүгэр уонна дьахтарга оҕо үөскэтэригэр туһалаах гормон.
Синтетическай көрүҥэ эмиэ баар. Ол иһин тренболон туттааччыларга эбии туттуллуохтаах, эр киһи буччата хайа ыстамматын курдук уонна тестостерон балансын тутарга.
# Куор

Куор диэн вирустаах сыстыганнаах ыарыы. Киһи ыалдьар киһиттэн эрэ ыалдьыан сөп. Салгынынан тарҕатыллар. Ыалдьыбыт киһи күөмэйэ ыалдьар, киһи этиитэ итийэр, сөтөллөр, хараҕа кыһыл буолар уонна тумууланар. Киһи этигэр кыһыйар ымынахтар тахсаллар.
Куор сыстыганыыта олус улахан, ыарыһах аттыгар сылдьар киһи ыалдьара 100% кэриҥэ буолар. Ону тохтоторго вакцинация тарҕаммыта. Арассыыйаҕа вакцинация оҕолорго ыытыллар - 6 уонна 12 ыйдаахтарыгар. Оҕо 3 ыйыгар дылы ийэтиттэн куор утары иммунитеттаах төрүүр.
Ыалдьыбыт киһиэһэ эмп суох. Дьону сибикилэринэн эмтииллэр уонна сынньаныахтаах дииллэр.
# Samasource

Samasource — Аан Дойду саамай дьадыҥы дойдулар олохтоохторугар информационнай технологияларга сыһыаннаах үлэни биэрэр Эмиэрикэ эргиэнэ суох тэрилтэтэ.

# Samasource
## Тэрилтэ

Samasource эргиэнэ суох тэрилтэни Лейла Джана 2008 сыл бэс ыйын 1 к. тэрийбитэ. Samasource тэрийэргэ бастакы хапытаалын (20 000 евроны) Лейла Нидерландыга буолбут Аан Дойдутааҕы бизнес-планнар күрэхтэһиилэригэр кыайбыта.
Джана Samasource уларыйбат салайааччыта буолбута.
Тэрилтэ аата «сама» - "тэҥ" суолталаах санскрит сыһыарыытыттан уонна «source» - "төрүт" диэн суолталаах английскай тылтан үөскээбит. Лейла баҕа санаатынан бу аат дьон тэҥ кыахтааҕын көрдөрүөхтээх этэ.
Samasource киинэ Сан-Франциско куоракка (АХШ) баар.
2013 сыл туругунан Samasource офистара Найробига (Кения), Гаитига, Индияҕа уонна Угандаҕа бааллар этэ.
2015 сыл туругунан Samasource Лейла тэрийбит үс тэрилтэлээх Sama Group диэн хампаанньаҕа киирэр (иккис тэрилтэ Samahope уонна үһүс - Samaschool ).

# Samasource
## Бизнес-модель

Samasource бизнес-модела IT-индустрия бастыҥ тэрилтэлэриттэн сакаас ылыыга уонна бу сакааһы дьадаҥы дойдуларга баар микроүлэ кииннэригэр тарҕатыыга олоҕурар.
«Микроүлэ» (ааҥл. microwork) диэн өйдөбүлү Лейла Джана Брюсселга буолбут TED кэнпириэнсийэтигэр кииллэрбитэ. Samasource тэрийээччитин санаатынан микрокредит харчы кыһалҕатын суох оҥорорун курдук «микроүлэ» үлэ кыһалҕатын суох оҥоруохтаах.
Samasource биэрэр үлэтэ олус судургу уонна ону оҥорорго туох да үөрэх наадата суох, ол эрээри автомат кыайан оҥорбот. Холобур, администрирование уонна интернет-ресурстарын модерация.

# Samasource
## Үлэ көрдөрүүлэрэ

Samasource бастакы килийиэнэ Benetech диэн эргиэнэ суох түмэт тэрилтэтэ буолбута.
2013 сыллаахха Samasource 2 700 дьадаҥы дьахтарга уонна эдэр ыччакка 2 мөл доллары төлөөбүт. Уопсайа 10 тыһ тахса Африка, Соҕурууҥҥу Аасыйа уонна Карибтар олохтоохторун өйөөбүт.
2014 сыллаахха тэрилтэ 5 500 үлэ сирин биэрбитэ.
2015 сыл туругунан Samasource кытта eBay, gettyimages, Google, tripadvisor, Walmart, Microsoft, LinkedIn улахан хампаанньалар үлэлииллэр.

# Samasource
## Сыанабыал

Samasource үлэтин Google Foundation, Cisco Foundation, MasterCard и eBay Foundation өйөөбүттэрэ.
Samasource Рокфеллер уонна Мулаго пуондаларын (ааҥл. Mulago Foundation) стипендиата.
2012 сыллаахха АХШ госсэкэрэтээрэ Хиллари Клинтон тэрилтэҕэ$500 тыһ. премияны биэрбитэ.
# 1870-с

1870-с cыллар — 1870 сылтан 1879 сылга диэри
# Santander banka Podgorica

Nikšićka banka by Santander Group, Хара Хайа коммеческай баана.
# Дьэбдьэриэс

1) - саморез (нуччалыы) арааһа, кудрявай тоһоҕо
# Кэдаиньай

Кэдаиньай (лит. Kėdainiai) диэн Литван куората, Кэдаиньай районун киинэ. Нэвэжис өрүс үрдүгэр турар. Олохтоохторун ахсаана 30 979 к. (2008).
# Иккис Лүүчүн

Иккис Лүччүн нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мастаах.
Улуус кииниттэн 285 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 714 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Мастаах - 663, Иккис Мастаах - 48 уонна Быранаатталаах -3 киһи.
Муус устар 1 күнүгэр 2021 сыллаахха Кэбээйи улууһун, Иккис Лүүчүн нэһилиэгин эр дьонноро НВК САХА канаалга "НВК Кубога" диэн күрэхтэһиигэ бастакы миэстэни ылан ситиспиттэрэ. Бирииһэ 300 тыһыынча солкуобай уонна улахан көмүс кубок.

# Иккис Лүүчүн
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1934 сыл кулун тутар 14 күнүгэр төрөөбүтэ Федора Петровна Егорова (1934 - 2004) — Саха сирин бастакы идэтийбит дьахтар-суруналыыһа, "Кыым" хаһыат тутаах эрэдээктэрэ,

# Иккис Лүүчүн
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Добдурҕа

Добдурҕа - күһүҥҥү дьыбартан суол бадараана, оборчото тоҥон, мииниллэр уонна таһаҕасчыт аттар батыллыбакка айанныыр буолбут кэмнэрэ.

# Добдурҕа
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Джон Мокли

Джон Уильям Моучли(англ. John William Mauchly, нуучча тылыгар араспаанньата өссө тылбаастанар "Моучли")(Атырдьах ыйын 30 күнүгэр 1907 сыллаахха, Цинциннати, Огайо күн сирин көрбүтэ - Тохсунньу 8 күнүгэр 1980 сыллаахха, Эмблер, Пенсильвания). Американскай физик уонна инженер, ENIAC электроннай көмпүүтэр оҥорооччулартан биирдэстэрэ.

# Джон Мокли
## Олоҕун олуктара

Учууталынан улэллэбитэ Пенсильванскай университетыгар (Институт Мура) Филадельфия куоратка (США). Джон Преспер Экертыын 1943 сыллаахтан 1945 сыллаахха дылы маҥнайгы ЭНИАК көмпүүтэри оҥорорго үлэлэспиттэрэ, өссө быдаҥ сайдыылаах EDVAC көмпүүтэр оҥоруутугар үлэлэспитэ.
ЭНИАК көмпүүтэр оҥоро сылдьан Мокли уонна Экерт быдаҥ сайдыылаах көмпүүтэр туһунан толкуйдаабыттара. Киннэр толкуйдарын фон Нейман сайыннаран биэрбитэ, Балаҕан ыйын 1944 сыллаахха ЭНИАК бырайыакка холбоспута, онтон 1945 сыл кулун тутар ыйыттан бэс ыйыгар диэри киннэр толкуйдарын олоххо таһаарбыта. Фон Нейман улуу учуонай курдук биллибитэ, кини биллэригэр Мокли уонна Экерт кылааттара баар.
1946 сыл Олунньу ыйыгар бырайыак туттаран баран Инситут Мураттан барбыта уонна Экертыын 1946 сыллаахха Electronic Control Company компанияны оҥорбуттара, кэнники аата Eckert-Mаuchly Computer Corporation диэҥҥэ уларыйбыта. 1949 сыллаахха компания BINAC бастакы суоттуур массыынаны айбыттара, ити массыына иһитиннэриини киллэрэригэр перфокартаны, буолбакка маҥнайгы магнитнай лентаны туттубута. 1950 сыллаахха киннэр компаниялара финансовай ыарахаттары көрсөн, атыыланмыта. Remington Rand компания атыыласпыта уонна уларыйбыта "UNIVAC" диэнҥэ.
1951 сыллаахха, кинилэр оччолорго Remington Rand үлэлиир этилэр, Мокли уонна Экерт бэйэлэрин бастакы коммерческай маассабай UNIVAC I көмпүүтэрдэрин бүтэрбиттэрэ, ол көмпүүтэрдэрэ бүтүн көмпүүтэр сиэрийэлэрин саҕалаабыта, 80 сылларга дылы тахсыбыттара.
Кэнники Мокли сыалай бырайыактар уонна компаниялар салайааччытынан үлэлээбитэ:
* 1959—1965 — Mauchly Associates, Inc. баһылыга
* 1965—1969 — Mauchly Associates, Inc. бырабалыанньа председательа
* 1968—1980 — Dynatrend Inc. баһылыга
* 1970—1980 — Marketrend Inc. баһылыга

# Джон Мокли
## Наҕараадалара

Көмпүүтэр салаатынан элбэх ситиһииллэммитэ ол быыһыгар
* Медаль Говарда Поттса (1949),
* Медаль Джона Скотта (1961),
* Мемориальная премия Гарри Гуда (1966),
* Премия Гарольда Пендера (1973),
* Премия Эмануэля Пиора (1978).

# Джон Мокли
## Дьиэ кэргэнэ

* маҥнайгы кэргэнэ (1930 сыллаахтан) - Мэри Мокли (Mary Mauchly) - балаҕан ыйын 8 күнүгэр 1946 сыллаахха түүн кэргэнин кытта сөтүөлүү сылдьан тимирбитэ
** оҕолоро: кыыс уонна уол
* иккис кэргэнэ - Кэтлин Макналти (Kathleen McNulty) - бэйэтин бириэмэтигэр ENIAC программиһынан үлэлээбитэ.

# Джон Мокли
## Туттулубут литература

* Scott McCartney. ENIAC: The Triumphs and Tragedies of the World's First Computer. — Berkley Books, 2001. — 262 p. — ISBN 9780425176443(ааҥл.)

# Джон Мокли
## Ссылкалар

* Виртуальная выставка Пенсильванского университета, посвященная Мокли и разработке компьютера ЭНИАК
Халыып:Библиоинформация
# Акалай Бирдже

Бирдже́ Акала́й (тур. Birce Akalay; 1984 сыллаахха бэс ыйын 19 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция, Стамбул) — турок омугун биллиилээх артыыһа уонна сыанаттан түспэт, биир саамай элбэх хамнастаах модель. 2004 сыллаахха ыытыллыбыт Мисс Турция - 2004 куонкуруска 3 миэстэ буолбута.

# Акалай Бирдже
## Биографията

Бирдже Акалай 1984 сыллаахха бэс ыйын 19 күнүгэр Стамбул куоракка Ясемин уонна Серджана Акалай дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүттэрэ суох, кини соҕотох оҕо. Бирдже үс сааһыттан балетынан утумнаахтык дьарыктанан саҕалаабыта. Онно анаан балек куруһуогар сылдьара. 2004 сыллаахха Бирдже Стамбуллааҕы тыйаатыр университетыгар драма ускуустубатын уонна тыйаатыр кириитикэтин факультетыгар туттарсан үөрэххэ киирбитэ. Ол үөрэнэр сылларыгар 2004 сыллаахха Бирдже «Мисс Турция» куонкуруска 3 миэстэ буолары ситиспитэ. 2004 сылтан 2007 сыллаахха диэри кыыс тэлэбиидэнньэҕэ эфир ыытаачытынан үлэлээбитэ. Онтон 2006 сыллаахха «Судьба» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ аан бастакы оруолун ылбыта. Ол гынан баран кини "Между небом и землёй» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ Хавва оруолун оонньоон дьэ дьиҥнээхтик аатырбыта, бар дьон, норуот сэҥээриитин уонна тапталын ылбыта.

# Акалай Бирдже
## Тус олоҕо

2001 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Бирдже Мурат Юналмыш диэн киинэ артыыһыгар ойох тахсыбыта, кинилэр иккиэн «Между небом и землёй» диэн киинэ сэрийээлигэр бииргэ оонньообуттара. Ол гынан баран ыаллыылар 2012 сыллаахха сэтинньигэ арахсыбыттара. 2014 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр Бирдже иккиһин Сарп Левендоглу диэн артыыска эргэ тахсыбыта. Ол гынан баран, ыаллар бииргэ буолар олохторо уһаабатаҕа. 2017 сыллаахха тохсунньу ыйга арахсыбыттара. Бирдже ханнык даҕаны олоҕор оҕоломмотоҕо, биирдэ да төрөөбөтөҕө.
# Тагалог тыла

Тагалог тыла (Tagalog, /təˈɡɑːlɒɡ/; Тагааллыы саҥаҕа:) диэн Австронезия тылларыттан биирдэрэ. Филиппиҥҥа ордук тарҕаммыт тыл буолар.
Атын Филиппин тылларын кытта сибээстээх, ол курдук Биколь, Локаон, Висая, Пангасинан тылларын кытта, уонна ырааҕынан атын Австронезия тылларын кытта сибээстээх, Формоза, Индонезия ууонна малай тылларын кытта, Гаваи уонна Маори олохтоохторун тылын кытта эмиэ сыһыаннаах.

# Тагалог тыла
### Аһаҕас дорҕооннор

Тагалог тылыгар уона судургу аһаҕас дорҕоон, биэс кылгас уонна биэс уһун:
* /a/ сахалыы а дорҕооҥҥо майгынныыр.
* /ɛ/ сахалыы э дорҕооҥҥо майгынныыр.
* /i/ сахалыы и дорҕооҥҥо майгынныыр.
* /o/ сахалыы о дорҕооҥҥо майгынныыр.
* /u/ сахалыы ү дорҕооҥҥо майгынныыр.
Түөрт дифтонг баар /aj/, /uj/, /aw/, уонна /iw/.
# Кыһыл көмүс гитара

Кыһыл көмүс гитара (ааҥл. the Golden Guitar) диэн Аустралия дойдутугар буолар улахан фестиваль, буолар сирэ Саҥа Соҕуруу Уэльс штата, Тэмуортч куоратыгар. Уопсайынан бу куокурус 1988 сыллаахтан ыла ыытыллар. Араас омук дойдулартан мөллүйүөнүнэн ыалдьыттар (туристар) ыалдьыттаан ааһаллар.

# Кыһыл көмүс гитара
## Кыһыл көмүс гитара дизайына

Кыһыл көмүс гитара — Longyard диэн отель иннигэр тутуллубута, Сидней суолугар. Кини 12 миэтэр үрдүктээх (40 фут), ыйааһына 500 килограмм (1000 фут). Мастан оҥоһуллубут.

# Кыһыл көмүс гитара
## Өссө маны көр

* Слим Дасти
# Коуну Коала Парк

КОУНУ КОАЛА ПАРК (Cohuna Koala Park) диэн Арҕаа Аустралия сиригэр баар улахан заповедник буолар. Манна элбэх кыыллар бааллар! Ону таһынан манна коала диэн ааттаах эндемик кыыл баар. Бу кыылы оҕолор тыытан көрүөхтэрин сөп. Манна элбэх Саха туристара сылдьаллар.
Cohuna Koala Park Cүрүн сирэйэ Архыыптаммыт 2009, Муус устар 2 күнүгэр.
# Петров Спиридон Васильевич

Петров Спиридон Васильевич (07.03.1894—30.12.1965) — олоҥхоһут.
1894 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Марха улууһун (билигин Ньурба улууһа) Бастакы Хаҥалас нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1927—1957 сыллардаахха нэһилиэк сэбиэтин чилиэнэ уонна бэрэссэдээтэлэ.
Ити сылларга олоҥхоһут, ыһыах тэрийээччи быһыытынан киэҥник биллибитэ.
Нэһилиэк кулуубар «Оҕо Дьулаахы» диэн бэйэтин олоҥхотун туруорбута.
1965 сыл ахсынньы 30 күнүгэр өлбүтэ.
# Хахсык

Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ Арҕаа Хаҥалас, билиҥҥинэн Хаҥалас улууһугар баар буола сылдьыбыт бөһүөлэк. Билигин Хаҥалас улууһун Төхтүр бөһүөлэгэр "Хаксык" диэн тыа хаһаайыстыбатын переработкалыыр кэпэрэтиибэ баар.
# Үөрэ ото

Үөрэ ото эбэтэр Кыа уга (лат. Artemísia) (нууч. полынь, чернобыльник) - түүлээх кубаҕай сарадахтыҥы сэбирдэхтээх, кыһыллыҥы сибэккилээх кураайы сиргэ (үксүн бааһына кытыытыгар, өтөххө) үүнэр эрбэһиннини от үүнээйи.
Былыр-былыргыттан билиҥҥээҥҥэ диэри, үөрэ ото саха дьонун ас оҥостон аһыыр, олус сөбүлүүр отторунан буолар. Ол курдук, улаханнык ыалдьан мөлтөөбүт дьон, бу отунан уһуннук эмтэннэҕинэ, үөрэни ас оҥостон иһэ сырыттаҕына, үтүөрүөн сөп. Ордук киһи утуйарыгар, уоскуйарыгар, аһы буһарар уорган үлэтэ тупсарыгар, сэниэ киллэринэргэ, чэбдигирэргэ туһалаах.
Үөрэ отун үгүс норуот эмчитэ ньиэрбэ ыарыытыгар, тартарарга, аменореяҕа, дисменореяҕа, төрүүр дьахтар талыытын күүһүрдэргэ туттар уонна ыалдьар миэстэҕэ түөн уурар, ону тэҥэ дьиэни ыраастыырга туһанар.
Дьарҕаҕа, куртах, оһоҕос ыарыытыгар, сахарнай диабекка, бронхиальнай астмаҕа, хойуу хаайтарыытыгар биир улахан ньуоска оту биир ыстакаан оргуйбут ууга көөнньөрөн, сиидэлээн, чэй курдук иһиллэр. С.Р.Попов, А.С.Попова суруйалларынан, үөрэ отун атахха баанан сылааны таһаарыналлар эбит.
Ыалдьар сүһүөххэ үөрэ отун суоракка булкуйан, лэппиэскэ оҥорон уурунан хоноллор. Оттон тирии ыарыыларын (псориаз, нейродермит) эмтииргэ улахан иһиккэ көөнньөрөн, ванна уутугар кутан сытаҕын. Туран баран, баастаах миэстэни соттубаккын. Хаста да хатылаатахха тирии ырааһырар, кыһыйара ааһар.
Арыгы дьаатыттан айгыраабыт дьон туруга тупсарыгар, дьүһүнэ, кыаҕа чөллөнөрүгэр көмө буолар от — үөрэ ото. Бу отунан аһылык оҥостон аһаатахха итиэннэ кыра ньуоска бытарытыллыбыт оту оргуйбут ууга көөнньөрөн, сиидэлээн аһыах иннинэ истэххэ, сүрэх ыалдьара, күүскэ тэбэрэ, утуйбат буолуу, аныы, куртах, оһоҕос ыалдьара ааһар.
Сэбирдэҕэ кыа оҥосторго туттуллар эбит