yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Таможеннай голова

Таможеннай голова — диэн айан суолугар турар таможня дьиэтин тойоно ааттанара. Таможеннай голова "Айан грамотатын" биэрэрэ. Маннык Грамотаны ылбыт атыыһыт дойду хайа баҕарар муннугар тиийэн атыылыыр бырааптанара. Дьокуускай куоракка остуруок аттыгар таможня дьиэтэ баара. Сүрүн үлэтинэн кэлэр-барар атыыһыттар табаардарын ааҕыы, көрүү-истии, нолуогун хомуйуу буолара. Таможеннай голова көҥүллээх эрэ буоллаҕына атыыһыт табаарын киллэрэн баһаарга, ырыынакка, дьаарбаҥкаҕа атыылыыр кыахтанара. Таможеннай голова быыбарданар соло. Болдьоҕо биир эбэтэр икки сыл буолара.

# Таможеннай голова
## Ылыллыбыт сирэ

* Голова таможенный // Брокгауз уонна Ефрон Энциклопедическэй тылдьыта (нууч.)
# Албын тыла

Албын тыла минньигэс кырдьык тыла кырыылаах.
# Аллараа Бэстээх (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Аллараа Бэстээх диэн Саха Сиригэр баар бөһүөлэк, Мэҥэ Хаҥалас улууhун административнай киинэ. Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар, Дьокуускай куорат утары турар.
Дьонун ахсаана - 3513 (2010)
Аллараа Бэстээх икки федеральнай суолталаах суоллар ыпсыылара: М56 "Өлүөнэ" уонна "Халыма". Онтон таhынан республикатааҕы суолталаах "Амма". 2010 сылга тимир суол кэлэрэ күүтүллэр, ону таһынан икки этээстээх тимир уонна массыына суоллаах Өлүөнэ эбэни туоруур далаһа тутуллуохтаах.
# Большая Куропаточья

Большая Куропаточья өрүс. Уһуна 391 км., тардыытын иэнэ 6240 км². Халыма намталыгар бастаах, Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр. Төрдө эстуарийдаах.
Тардыытыгар 260 км² уопсай иэннээх 2300 күөл баар. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.

# Большая Куропаточья
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Миролюбов

Миролюбов (укр. Миролюбів) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 615 (2012).
# Сантаева Анна Федотовна

Сантаева Анна Федотовна, Ыам ыйын 31 күнүгэр 1935с. Сунтаар улууһун Күндэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Тохсунньу 27 күнүгэр 2017 с. өлбүтэ. Педагогическай үлэ, тыыл ветерана.

# Сантаева Анна Федотовна
## Олоҕун олуктара

* 1958 - 1960с.с. - Саха педагогическай институт саха тылын, литературатын салаатын бүтэрэн Күндэйэ оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учуутала.
* 1960 – 1963 с.с – Элгээйи орто оскуолатын старшай пионер баһаатайа.
* 1963 – 1965 с.с. - Күндэйэ 8 кылаастаах оскуолатын завуһа.
* 1965 – 1966 с.с. – Күндэйэ 8 кылаастаах оскуолатын директора.
* 1966 – 1987с.с. – Бордоҥ орто оскуолатын интернатын иитээччитэ.
* 1988 - 1990 с.с. - Бордоҥ орто оскуолатын саха тылын, литературатын учуутала

# Сантаева Анна Федотовна
## Наҕараадалара

* Педагогическай үлэ ветерана
* Тыыл ветерана
# Сис (география)

Сис диэн географияҕа сыһыаннаах өйдөбүлэ хас да суолталаах: 1) устаты сытар үрдүк сир; 2) ойуурдаах хайа арҕаһа; 3) үрдүк халыҥ ойуур (сис тыа).

# Сис (география)
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

# Сис (география)
## Өссө маны көр

* Сыыр
# Быковскай, хос үөс

Быковскай. Өлүөнэ төрдүгэр баар хос үөс. Лаптевтар байҕалларыгар түһэр. Устата 106 км. Өлүөнэ уутун 30% бу хос үөһүнэн устар. Аал сырыыта.

# Быковскай, хос үөс
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Дьааҥы хаптал хайалара

Дьааҥы хаптал хайалара. Аадыча уонна Дулҕалаах өрүстэр икки ардыларыгар сытар хайалаах сир.
Илин өртүгэр Черскэй хайаларыгар сыстар. Арҕааттан илин устата 200 км., соҕурууттан хоту диэкки 150км. кэтиттээх.
Муора таһымыттан орто үрдүгэ 200 м. 700 м диэри. Ол гынан баран ордук үрдүк чыпчаала 1726 м.

# Дьааҥы хаптал хайалара
## Өссө маны көр

* И.И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)

# Дьааҥы хаптал хайалара
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Дискотека

Дискотека — үҥкүү биир көрүҥэ, массовай культурнай тэриллии буолар. Дьон ырыаҕа уйдаран өйүттэн тахсан, транска киирэн сынньанар көрүҥнэрэ буолар. Дискотека көрүҥнэрэ арахсар: классическай, панк рок, транс дискотека, поп дискотека, ретро дискотека уонна да атын көрүҥнэр.
Дьон үксүн бастакы дискотекаларын оскуолаҕа көрөллөр. Оҕолорго сүрүннээн 5 кылаастан көҥүллэнэр.
Улахан дьон дискотекаларыгар арыгы иһии баар буолуон сөп. Онно оҕо сылдьара бобуллар.
Дискотекалар специально дискотекалар буолар сирдэригэр буолар, холобура түүҥҥү клубтарга, эбэтэр аһаҕас халлаан анныгар үрүҥ түүн тэриллии кэмигэр Ыһыахха.
Дискотекалар сороҕор бардарга буолар, дьон итирэ итирэ үҥкүлүүллэригэр.
# Туймаада (суолталара)

Туймаада хас да суолталаах:
* Туймаада хочото
* Туймаада — Дьокуускай куорат иккис аата
* Туймаада лизинг — Кытай тракторын Саха Сиригэр экспорт онорон тэрилтэ
* Туймаада нефть — Саха Сирин биир улахан нефтяной корпорацията
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Аватар: Уу Аартыга

Аватар 2 чааһа: Уу Аартыга (ааҥл. Avatar: The Way of Water) — АХШ киинэтэ, Ахсынньы 16 күнүгэр 2022 сыллаахха тахсыбыт, урукку Аватар киинэ салҕааһына буолар.
Украинаҕа буолар сэрииттэн сылтаан санкциаларынан сибээстээн Арассыыйаҕа көстүбэт, ол эрэн Туймаада киин киинэ театра көрдөрүөх буолбутун туһунан Telegram канаалга тахсыбыта!

# Аватар: Уу Аартыга
## Өссө маны көр

* Weta Digital
# Хамаҕатта нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Хамаҕатта нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кириэс-Кытыл.
Улуус киинтиттэн 5 км соҕуруу диэкки сытар
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 587 киһи (2007 сыл).

# Хамаҕатта нэһилиэгэ (Нам улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Бөтүгэт аҕа ууһа, Киһиргэс аҕа ууһа, Хаҥалҕан аҕа ууһа, Муҥур аҕа ууһа, Сыалыйа аҕа ууһа, Былакаан аҕа ууһа, Батамаайы аҕа ууһа
# Disneyland

Disneyland (Диснейлэнд эйгэтэ) — Аан Дойдуга биир саамай кырдьаҕас сынньалаҥ паарката, Walt Disney иккис улахан паарката уонна Аан Дойдуга саамай элбэх киһи сылдьар паарката. Уолт Дисней өлүөн иннинэ бэйэтин баҕа санаатынан проектаабыт паарката.
Баар сирэ — Анахайм, Калифорния (АХШ).
1955 сыллаахха, от ыйын 17 күнүгэр аһыллыбыт паарка буолар. Аһыллыаҕыттан 2018 сылга дылы уопсайа 690 мөллүйүөнтэн - 1,5 миллиард киһи сылдьыбыт буолуон сөп (25% планета дьоно). Диснейленд география посещений көрдөрөрүнэн уопсайа 9764 саха сылдьыбыт (киирии Ааҥҥа ыйанан турар).
Киирии билет сыаната - 100$ оҕолорго, улахан дьоҥҥо 200$.
# Ford Foundation

Ford Foundation — Ford тэрилтэ фондата, Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациятынан. Ford массыына оҥорон атыылыыр барыһыттан 15% отчислениятыттан үөөскүүр.
# 1599

1599 сыл.

# 1599
## Төрөөбүттэр

* Муус устар 25 - Оливер Кромвель (Oliver Cromwell), Англия Шотландия уонна Ирландия Лорд Протектора (ө. 1658)
* Бэс ыйын 6 — Диего Веласкес (1599 — 6.8.1660) төрөөбүт, улуу испанскай художник, Филипп IV хоруол придворнай художнига.
# Fntastic

Fntastic (ФнТастик, Эв Эн Тастик, сүрүннээн Фантастик), Саха Сирэ биир түргэнник сайда турар тэрилтэтэ, стартап, видео оонньуулары оҥорор тэрилтэ уонна араас программалары.
Салалтата — Дьокуускай.
Сүрүн бырайыактара - АХШ, Канаадаҕа, Арассыыйаҕа.
Төрүттэммит сыла 2015.

# Fntastic
## Туруга

Сүрүн сирэйэ https://www.fntastic.com/

# Fntastic
## the Day Before инцидена

The Day Before диэн оонньууга Fntastic тэрилтэ 85% харчытын барытын укпута, онтуката Ахсынньы ый 2023 сыллаахха тахсыытыгар Steam платформаҕа умса түһүү буолбута. Ол фонугар тэрилтэ улахан харчыта барыта умайбыта. Ситуацианы Mitsui Group уонна BlackRock курдук инвестиционнай гиганнар Fntastic тэрилтэни инники кэскилгэ акциаларын IPO кэнниттэн ылар былааннара тохтообута иһилиннэ.
Сурах хоту Ахсынньы 28 күнүттэн 2023 Fntastic официально банкротства туругун барар, ол эбэтэр эстэр уонна тэрилтэ быһыытынан сүтэр.
Биир сураҕынан Саха Сирин былааһа докапитализация оҥоруон сөп, Fntastic быыһанарын курдук.
# Medeli Electronics

MEDELI Electronics — Германия биир сүрүн электрогитаралы уонна электропианиналары оҥорор тэрилтэтэ. Кэнники кэмҥэ сабвуфердары уонна колонкалары оҥорор. Оҥоһуллубут табаардара Америкаҕа, Саха Сиригэр, Арассыыйаҕа, Канаадаҕа, Францияҕа атыыланар.
Билиҥҥи кэмҥэ Yamaha тэрилтэ Medeli Electronics 100% акциатын атыыласпыта, онон сибээстээн Дьоппуон тэрилтэтин курдук көрүөххэ сөп.
# Дьэлгэй

Дьэлгэй нэһилиэгэ. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьэлгэй.
Нэһилиэнньэ ахсаана 645 киһи, ол иһигэр Дьэлгэйгэ 539 уонна Иинээххэ 106 киһи (2007 сыл).
Улуус кииниттэн 125 км арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар турар.

# Дьэлгэй
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1920 сыллаахха төрөөбүтэ Захарова Вера Кирилловна, летчик, Иккис Аан Дойду сэриитин кыттыылааҕа.

# Дьэлгэй
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
# Найахы нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Найахы нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Балыктаах.
Улуус кииниттэн 73 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэттин ахсаана 1 018 киһи (2007 сыл).

# Найахы нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Парников Василий Степанович (1945 с. ыам ыйын 25 к. төр.) — культура үтүөлээх үлэһитэ.
    Сивцев Степан Петрович (1960 с. сэтинньи 30 к. төр.) — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ.
# Вергилиус

Публиус Вергилиус Маро (Publius Vergilius Maro) (Алтынньы 15, 70 б.э.и. – Балаҕан ыйын 21, 19 б.э.и.) диэн классик Рим поэта, бу үс үлэлэринэн ордук биллэр: Буколика, Георгика уонна Энеида—онтон ураты хас да кыра поэмалардаах. Вергилиус Ром ордук улуу поэта буолар.
# Perl

Perl диэн үрдүк таhымнаах, бүтүн соруктаах, интерпретер, динамик программалааhын тыла. Perl'ы 1987 с. NASA система администратора Ларри Уолл Unix бүтүн соруктаах скрипт тылын быhыытынан айбыта. Онтон ыла, кини элбэхтэ уларытыллыбыта уонна көннөрүллүбүтэ, уонна программалааччылар ортолоругар киэҥник тарҕаммыта. Тыл кэлэр версията Perl 6.
Perl атын программалааhын тылларын уратыларын иҥэрбитэ, олор ахсааннарыгар С, AWK уонна sed.
Perl-га судургу Hello world программа маннык суруллар:
# Сыттаах тирэх

Сыттаах тирэх (лат. Populus suaveolens Fisch., нууч. Тополь душистый) — Орто уонна Илин Сибиир, Уһук Илин, Монголия уонна Хотугу Кытай сирдэригэр тарҕаммыт Тирэхтэр уустарыгар киирэр мас көрүҥэ.
Саха сиригэр сыттаах тирэх Өлүөнэ хочотунан Хотугу эргимтэҕэ дылы тиийэр, Дьааҥынан Хотугу эргимтэни быдан ааһан Баатаҕайга тиийэр, Индигииринэн Сэлэннэээх үрэҕэр дылы, Халыманнан Черскэйгэ дылы тиийэр.

# Сыттаах тирэх
## Тас көстүүтэ, оҥоһуута

Саха сиригэр уһуна 17-28 м тиийэр. Умнаһын диаметра 25-35, ардыгар 60 см. Хатырыга көҕөрүмтүйэн көстөр, хайыта барбат.

# Сыттаах тирэх
## Экологията

Сырдыгы сөбүлүүр. Тымныыны тулуйумтуо. Сииктээх, тымныы тыаллартан улаханнык эмсэҕэлээбэт. Элбэх сииги сөбүлүүр, кунуска көрдөбүлэ орто.

# Сыттаах тирэх
## Өссө маны көр

* Тэтиҥ
* Уулаайы
# Толоон (Бахсы нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)

Толоон — Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгин киинэ.

# Толоон (Бахсы нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Эһирдиҥилэр аймахтара

Эһирдиҥилэр аймахтара (лат. Ciconiformes, нууч. Оттряд Аистообразные). Саха сиригэр 3 кэргэн, 4 уус, 5 көрүҥ киирэр.

# Эһирдиҥилэр аймахтара
## Өссө маны көр

* Аҥырдыҥылар кэргэннэрэ
* Иибистиҥилэр кэргэннэрэ
* Эһирдиҥилэр кэргэннэрэ
# Хараҥаччы ото
## Хараҥаччы ото, улахан хараҥаччы ото.

Хараҥаччы ото, улахан хараҥаччы ото. (нууч. Чистотел большой), (лат. Chelidonium majus L.). Мактыҥылар уруулуу уустар бөлөхтөрө.

# Хараҥаччы ото
## Кылгас морфологията.

Хараҥаччы ото кылгас силиргэхтээх, салаалаах сүрүн силистээх элбэх сыллаах от үүнээйи. Бары органнарыгар кытарымтыйар саһархай өҥнөөх үүтүҥү симэһиннээх. Умнаһа салаалаах, 30-60 см үрдүктээх, абына-табына түүдээх. Сэбирдэхтэрэ уочаратынан олороллор, бөдөҥнөр, эриллэҕэс салбахха маарынныырдыы хайытыллыбыттар. Сибэккитэ зонтиктыҥы. Хоруоната 8-16 мм уһуннаах чаҕылхай араҕас өҥнөөх түөрт эминьэхтээх. Аһа сручоктуҥу хоруопкачаан. Ыам ыйа бүтүүтүттэн күһүҥҥэ диэри сибэккилиир.
# Попов Дмитрий Михайлович

Попов Дмитрий Михайлович — стахановец, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Наахара нэһилиэгэр Ленскэй улууһугар төрөөбүтэ. Аармыйаҕа 1941 с. ыҥырыллыбыта. 1943 сыл тохсунньу ыйыгар дылы байыаннай үөрэххэ сылдьыбыта, сотору кэминэн уоттаах сэриигэ баран сураҕа суох сүппүтэ. Эдьиийигэр Татьянаҕа уонна күтүөтүгэр Николай Александровичка тохсунньу 1 күнүгэр суруйбут суругар оҕобун бэйэҕит ылан үөрэттэриҥ, киниэхэ кыһаныҥ диэбит.
# 378

378 сыл.

# 378
## Туох буолбута

* Тохсунньу 16 — Сиядж Как' диэн майя омук байыаннай баһылыга Тикаль куораты сэриилээн ылбыт, Теотиуакан хоруол сирин хаҥаппыт. Бу туһунан майя хроникаларыгар суруллар.
* Атырдьах ыйын 9 — Адрианополь кыргыһыытыгар вестготтар Рим аармыйатын кыайбыттар, император Валент аармыйатын улахан аҥаарын кытта кыргыһыыга охтубут. Мантан ыла Арҕаа Рим импиэрийэтин ыһыллыыта саҕаламмыт.
# Удьаа

Удьаа өрүс - Анаабыр уҥа салата. Уһуна 455 км, тардыытын иэнэ 15700 кв.км.
Баһа Хотугу Сибиир хаптал хайалаах сир илиҥҥи кытыытыгар баар.
Сүүрүгэ үксүнэн Хотугу Сибиир намталынан устар.
Балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ.
Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн Чөмпө Үрэҕэ (129 км.), Удьаакаан (104 км.), хаҥас өртүттэн Чымара (168 км.)

# Удьаа
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Planet Fitness

Planet Fitness (Планет Фитнесс) — АХШ тэрилтэтэ, франчайзиҥ нөҥүө үлэлиир. 1992 сыллаахха Хэмптон (ааҥл. Hampton) куоратка, Нью Һэмпшир штатка төрүттэммитэ. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга биир улахан түргэнниа сайда турар фитнесс зал сетевой тэрилтэтэ, Аустралияҕа, Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа, Соҕуруу Кореяҕа, Доминика Республикатыгар, Улуу Британияҕа үлэлиир.
# Тиит Арыы

Тиит Арыы
Өлүөнэ өрүс алын тардыытыгар баар арыы, хотугу кэтирээһинэ 72°. XX үйэ саҥатыгар А. Каяндер ботаник бу арыыга үүнэр тиитэри чинчийбитэ.
Тииттэр 4 м үрдүктээхтэр этэ уонна саастарынан 260 - 420 сыл этилэр. Хомойуох иһин сэрии кэмигэр тииттэр кэрдиллибиттэрэ, аҕыйах мас хаалбыта. Кэнчээри мастар 40 сылга 1 м үүнэллэр. Онон бу арыыга мастар аан дойдуга саамай хоту үүнэр сирдэринэн буолар.
Арыыга Тиит Арыы диэн бөһүөлэк баар буола сылдьыбыта. Сэрии кэмигэр уонна 60 - 70 сылларга диэри манна балыксыттар олорбуттара.

# Тиит Арыы
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутия, рекорды,Якутск, 2004.
# Ахмад ибн Асад

Ахмад ибн Асад — 819-864 сыллардаахха Фергана эмирэ, 842-864 сыллардаахха Самарканд эмирэ. 864 сыллаахха өлбүтэ. Кини Асад ибн Саман уола уонна Саман-худата династияны төрүттээччи сиэнэ этэ.

# Ахмад ибн Асад
## Биографията

Ахмад ибн Асад Фергананы Хоросан наместнига Гасан ибн Абадтан Рафи ибн Лейса өрө туруутугар өйөбүлүн иһин ылбыт. Ону халиф аль-Мамун алҕаабыт, сөбүлэспит. 842 сыллаахха быраата Нуха ибн Асад өлбүтүн кэннэ, Хоросан наместнига Абдалла Ахмад ибн Асады уонна кини быраата Яхью ибн Асады кыттыһан Самарканд куораты салайалларыгар анаабыт. Нуха өлбүтүн кэннэ Ахмад дьиэ кэргэн баһылыга буолбут.
Кэлин Ахмад ибн Асад быраата Яхья былааһын биллэ сарбыйбыт. Ол гынан баран, аатыгар эрэ, 855 сыллаахха хара өлүөр диэри, Самарканд куораты салайтарбыт. Яхья ибн Асад өлбүтүн кэннэ Шаш уобалас Амхад салайыытыгар уонна бас билиитигэр киирбит. Кэлин Ахмад Шаш уонна Устрашану уобаластары уола Якубка биэрбит..
Ахмад салайар кэмигэр судаарыстыба халифаттан уонна Тахиридтартан босхолонон, автономияны ситиспит. Өлүөҕэр диэри Ахмад Мавераннахра, Бухара и Хорез улахан аҥаардарын баһылаабыт. 864 сыллаахха Ахмад ибн Асад өлөр. Уола Наср I Самарканд уонна Фергана эмирэ буолар, оттон Якуб ибн Ахмад -- Чача.

# Ахмад ибн Асад
## Көмүлүүтэ

Ахмад ибн Асад Бухара куоракка Саманидтар түмэллэригэр көмүллэн сытар.

# Ахмад ибн Асад
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ САМАНИДЫ • Большая российская энциклопедия - электронная версия. bigenc.ru. Тургутулунна 21 Атырдьах ыйын 2019.
* ↑ Саманиды Мавераннахра (Константин Рыжов) / Проза.ру. www.proza.ru. Тургутулунна 21 Атырдьах ыйын 2019.
* ↑ Министерство иностранных дел Республики Узбекистан — ОБ Узбекистане. mfa.uz. Тургутулунна 21 Атырдьах ыйын 2019.
* ↑ Мавзолей Саманидов в Бухаре — подробная информация с фото. wikiway.com. Тургутулунна 21 Атырдьах ыйын 2019.
# 1325

1325 сыл.

# 1325
## Туох буолбута

* Иван Калита́ Москуба Улуу кинээһэ буолбут.
* Юрий Московский кинээһи Ордааҕа Дмитрий Уордаах Харах (Грозные Очи) өлөрбүт.
* Тохсунньу 7 — Альфонсо IV Португалия хоруола буолбут.
* Кулун тутар 18 — Теночтитлан олохтоммут, кэлин ацтектар импиэрийэлэрин киин куората буолбута.
* Бэс ыйын 13 — Магриб айанньыта Ибн Баттута бэйэтин отут сыллаах айанын саҕалаабыт, Танжерга баар дьиэтиттэн арахсан Меккаҕа аттаммыыт. Бу айаныгар кини Хотугу Африканы, Ближнэй Востогу, Илиҥҥи Африканы, Киин Азияны, Соҕуруу Азияны, Соҕуруулуу-Илин Азияны, Кытайы, Пиреней тумул арыытын уонна Арҕаа Африканы кэрийбитэ. Айанын бүтүүтүн саҕана «Рихла» диэн аатынан биллэр кинигэтин суруйбута.
# Котэльва

Котэльва (укр. Котельва) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 12 323 (2017).
# Лебедев Василий Дмитриевич

Лебедев Василий Дмитриевич (20.12.1934—21.02.1982) — эбээн поэта, эбээн тылын чинчийбит биллиилээх учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.

# Лебедев Василий Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

* 1934 сыл ахсынньы 20 күнүгэр Муома улууһугар Догдо-Чыбахалаах нэһилиэккэ төрөөбүт.
* 1954—1958 сыллардаахха Ленинград куоракка Герцен аатынан Педагогика институтугар үөрэммит.
* 1960 сыллаахха СГУ история уонна филология факультетын бүтэрбит.
* 1965 сылтан ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* 1970 сыллаахха Ленинград куоракка ССРС НА Тыллары үөрэтии Институтугар кандидат диссертациятын көмүскүүр.
* 1982 сыл олунньу 21 күнүгэр өлбүт.

# Лебедев Василий Дмитриевич
## Айар үлэтэ

Айар үлэтин 50-с сыллардар бүтүүтүгэр саҕалыыр. Кини бастакы айымньылара «На Севере Дальнем» диэн Магадаан куоракка тахса сылдьыбыт альманахха бэчээттэммиттэр.
«Хотугу сулус», «Полярная звезда», «Дальний Восток» уонна эбээн тылынан «Песни и стихи эвенов» диэн хомуурунньукка эмиэ тахсыбыт.

# Лебедев Василий Дмитриевич
## Айымньылара

* Снежные искры (сахалыы тылынан)
* Сказанье о счастье (нууччалыы тылынан)
* Омчэни. Хоһооннор. — 1963
* Икээ экин. — Дьокуускай, 1984
* Күнүм, сирим дьарҕаалара. — Дьокуускай, 1980
* Орон. Стихи и поэмы. Г. Фролов тылбааһа. — М., 1982
* Родная тундра. Стихи и поэмы. — М., 1985

# Лебедев Василий Дмитриевич
## Дьиэ кэргэнэ

Кэргэнэ учуонай Лебедева Жанна Карувна.
# Дьордь Уокер Буш

Дьордь Уокер Буш (ааҥл. George Walker Bush) диэн АХШ 43-с президенэ (2001-2009). Тохсунньу 20 к. 2001 с. президент буолуон иннинэ кини Техас штат түөрт уон алтыс губернатора этэ (1995 сылтан).
# Тумул (Уус-Алдан улууһа)

Тумул — Уус-Алдан улууһун Бороҕон нэһилиэгин киинэ.

# Тумул (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Бороҕон нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Иуда

* Иуда (Дьаакып уола)
* Иуда Искариот
* Иуда Фаддей
* Иуда (Исус ини-биитэ)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Чараҥ

Чараҥ — түөлбэлээн үүммүт ыраас хатыҥ ойуур.

# Чараҥ
## Өссө маны көр

* Чараҥ (Уус-Алдан улууһа)
* Чараҥ (Хаҥалас улууһа)
# Сиикэй

Сиикэй — географияҕа: өрүс, күөл турбутун кэннэ тоҥмокко сытар муус ортотунааҕы уу.

# Сиикэй
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Аскиз оройуона

Аски́зский райо́н (хак. Асхыс аймағы) — Арассыыйа Федерациятын Хакаас өрөспүүбүлүкэтин састаабыгар киирэр административнай территоряльнай биирдэм, муниципальнай тэриллии (муниципальнай оройуон).
Административнай киинэ — Аскиз сэлиэнньэтэ.

# Аскиз оройуона
## Географията

Хакаас Минусинскай намтал соҕуруулуу илин өттүгэр сытар. Хакасия Бейскам, Усть-Абаканскай, Таштыпскайоройуоннарын уонна Кемерово уобалаһын кытта быысаһар, кыраныыссалаһар.
Оройуон сирин уотун иэнэ 8201,14 км² тэҥнэһэр. Оройуон буор хайалартаах, үрдүк сирдэрдээх сыһыы сиргэ турар. Рельевин, сирин уотун уратытынан айылҕа икки зонатыгар киирсэр: Хакаас Минусинскай намтал уонна Кузнецкайдааҕы Алатау. Истиэптээх өттө Приабаканскай истиэп хочо уонна Приабаканскай намтал истиэр түөлбэтэ диэҥҥэ киирэр.
Оройуон Абакан өрүс быһа охсон ааһар. Кини кыраныыссата онон быһыллар. Абакан өрүс -- улахан өрүс, уута элбэх, сүүрүгэ т;ргэн. Оройуон сирин уотун иһинэн барыта холбоон 39 улахан кыра үрэхтэр үрүйэлэр усталлар. Олор уопсай уһуннара 1124 км тэҥнэһэр. Аскиз үрэх олортон саамай улаханнара. Устата 124 км буолар.

# Аскиз оройуона
## Устуоруйата

Аскиз оройуона 1924 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Аскизтааҕы уонна Усть Есинскайдааҕы буоластар сарбыллыбыттарын, суог гыныллыбыттарын уонна холбоспуттарын түмүгэр тэриллибитэ. Кини састаабыгар 10 сэлиэнньэтээҕи сэбиэт киирбитэ.

# Аскиз оройуона
## Нэһилиэнньэтэ

2019 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, Аскиз оройуонугар барыта 36 589 киһи олорор.

# Аскиз оройуона
## Административнай арахсыыта

Аскиз оройуона административнай территориадьнай биирдэм быһыытынан 3 куораттыы тииптээх бөһүөлэктээн уонна 11 сэлиэнньэ сэбиэттээх..
Эми оннук ааттаах муниципальнай оройуон иһигэр 14 мунициапальнай тэриллии киирэр.:

# Аскиз оройуона
## Административнай арахсыыта
### Нэһилиэнньэлээх пууннара

Аскиз оройуонугар барыта холбоон 64 нэүилиэнньэлээх пуун баар.

# Аскиз оройуона
## Өссө көр

* Хакасия
* Аскиз (сэлиэнньэ)
* Аскиз
# Дьааргы Доодуол

Дьааргы Доодуол диэн кыргыс үйэ киһитэ. Олус кытыгыраһа кэпсэнэр. Биирдэ Моорук сиригэр нууччаны көрсө биэрбит. Хаһааҕа сүгэнэн төбөтүн сиигинэн түһэрбитин аһаран биэрэн баран эккирэппит этэрээттэн тииттэн-тииккэ тииҥ курдук түһэн куотан хаалбыт.
# Опаал

Опаал — күндү таастарга киирэр минерал.
Аата латыынныы opalus уонна санскриттыы upala диэн «күндү таас» диэнтэн тахсыбыт. Химия өттүттэн көрдөххө опаал — кремний оксидын гидрогеля, атыннык эттэххэ 6-0 % уулаах кварц, химия формула SiO₂·nH₂O. Опааллар энин араас өҥнөөх буолаллар — кустук бары өҥүнэн; оннооҕор борон уонна хара опааллар бааллар. Сүүстэн тахса көрүҥнэрэ тимир, марганец, никель уонна да атын элэмиэннэр састаабыгар киирэллэриттэн тутулуктаахтар.
# Коньсковоля

Коньсковоля (пол. Końskowola, МФА : [kɔɲskɔ'vɔla]) — Польша дэриэбинэтэ, Люблинскай воеводствоҕа баар Коньсковоляcкай гмина киинэ. Курувка диэн өрүс үрдүгэр турар. Нэһилиэнньэтэ 2 188 кэриҥэ киһи (2004).
# Васильев Юрий Иванович

Васильев Юрий Иванович — Дьаргыстай — лингвист-учуонай, түмэт диэйэтэл, тыл үөрэҕин билимнэрин ханьыдаата, СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, РФ Суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, Турция Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

# Васильев Юрий Иванович
## Олоҕун олуктара

* 1952 сыллаахха атырдьах ыйын 27 күнүгэр Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
* 1969 с. Үөһээ Бүлүү Исидор Барахов аатынан оскуолатын бүтэрбит.
* 1974 с. — Горнай-Алтаай педагогикаҕа институтун бүтэрэн баран, икки сыл Тобелер орто оскуолатыгар (Кош-Агаач оройуона) нуучча тылын уонна литературатын биэрбитэ.
* 1976—1979 сс. Новосибирскайга ИИФФ СО АН СССР аспиратуратыгар үөрэммит.
* 1981 с. — Алма-Ататааҕы Тылы үөрэтии институтка «Способы выражения сравнения в якутском языке» диэн тиэмэҕэ хандьыдаат диссертациятын көмүскээбит.
* 1979—1989 сс. ТЛИНЧИ научнай үлэһитэ.
* 1989—1991 сс. — РСФСР Национальнай оскуолалар научнай-чинчийэр институтун Саха Сиринээҕи филиалын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
* 1991 с. — Саха судаарыстыбаннай университетын саха тылын кафедратын аҕа преподавателэ, доцент.
* 1997 с. — Аан дойдутааҕы Түүр академиятын академига.
* 1992—1994 сс. Турцияҕа Анкара университетыгар саха тылын туһунан лиэксийэлэри аахпыта.
* 2011 с. кулун тутар 2 к. Дьокуускайга ыалдьан өлбүтэ.

# Васильев Юрий Иванович
## Наҕараадалара уонна ааттара

* С. А. Новгородов аатынан бириэмийэ лауреата
* Үөһээ Бүлүү улууһун ытык киһитэ (2008)