yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Kugelpanzer

Көрөр киһи (наблюдатель) массыыната «Kugelpanzer» (ниэм. Kugelpanzer, сах. шар-тааҥка) — 1930-с сс. (1940-с.?) Үһүс Рейхэҕэ оҥоһуллубут чэпчэки бронеавтомобиль. Кубинкаҕа баар бронетанковай музей үлэһиттэрин этэллэринэн, массыына артиллерия уотун көннөрөргө аналлаах, ону кэтээн көрөр киһигэ хамсыыр бронированнай пууҥ быһыытынан оҥоһуллубута.
Билигиҥҥигэ бу массыына олох сөп анала биллибэт.
Сведениэлэр :
| Эписиэльнэй бэлиэтээһин: | Kugelpanzer |
| Атын бэлиэтээһин: | суох |
| Бастакы прототип оноһуллубут сыла: | сөпкө биллибэт |
| Үлэ түмүктэрин стадията: | прототип таһымыгар хаалбыт |

# Kugelpanzer
## Остуоруйата уонна ойуулаһына

Сэрии бүтүүтүгэр РККК араас трофейнай коллекцията биир саамай уһулуччулаах бронемассыыната эбиллибитэ. Кыһыл Аармыйа байыастара "Maus" тааҥкаттан уонна да атын интэриэһинэй тиэхиникэни кытта Куммерсдорфскэй полигоҥҥа булуллубута. Ону "Kugelpanzer" диэн ааттаах эбит (нууччаллы "шаротанк" диэн бөрөбүөттэнэр). Бу массыынанан туох да докумуон суох эбит. Баҕар даҕына, көҕүлээһин бэрээдэгинэн тутуллубута буолуо диэн санаа этиллибитэ. Тас омуктарга саамай көстүүлээх разработчик быһыытынан "Krupp" фирма ыйыллар.
Бронемассыына 5 мм халыҥнаах, ойоҕоһунан кыра буорта наклоннаах икки бытархай буортулаах сфера аҥаралара бааллар, массыынаны хамсаматарга аналлаах сири хабар зацептар бааллар. Иһигэр суоппарга уонна прибордарга миэстэ баар. Корпус инники өттүн хараҕынан көрүү-истии эрэ таһымынан оҥоһуллубута. Кэлин өттүгэр 25 л.с. кыамталаах мотоцикллаах двигатель баар. Тас ньууругар кыра диаметрдаах тимир кутуруктаах кронштейн монтажтаммыт, үрдүнэн олордуу люк баар. Бу Kugelpanzer сэбилээһин уонна кэтээн көрөр оборудование суох эрээри, ардыгар биир пехотнай бүлэмиэти MG 34 эбэтэр MG 42 тиэйиэхтэрин сөп диэниллибитэ. Массыына маассата 1800 кг буолла, саамай түргэнэ — 8 км диэри.
Үөһэ этиллибит суруктартан сиэттэрэн, Kugelpanzer полигоннарга бронированнай кэтээн көрөр пуун быһыытынан эрэ туһаныллыан сөп диэн түмүк тахсар. Маннык массыынаны фроҥҥа ыытарга улаханнык табыллыбат этэ — мөлтөх бронялааһын оннооҕор бинтиэпкэлээх калибрдаах буулдьалар ыталлар. Баҕар, тааҥкалары эбэтэр бронемассыыналары кинилэр огневой боруобаланалларыгар батыспыта буолуо.
Аны сэрии бүтүүтүгэр Японияҕа ыытыллыбыт диэччилэр, уонна онно Манчжурияҕа сэбиэскэй саллааттарынан саллаттарынан былдьаммыта. Итинник экспериментальнай массыына туттуута ис хоһооно суох буоларын даҕына. Билигин хайа баҕарар түбэлтэҕэ бу массыына Москватааҕы Кубинкаҕа БТСТ (броневой уонна тааҥкавай сэбиилээһин уонна тиэхиникэ) музейын экспозициятыгар туруоруллан турар.

# Kugelpanzer
## Источниктар

* А.Ардашев «Броня крепка и танки наши круглы» — Популярная механика, 2008, №10 — 149 с.
# Харгы

Харгы - өрүскэ, үрэххэ таас быһыт үөскээн туора түһэн сытара. Тэҥнии көр: карга (был. түүр.) — көһөҥө таас, элбэх көһөҥө таас өрөһөлөммүтэ; харга (тыыв., монг.) — таас (таастаах) үрэх; харги (маньч.) — түргэн сүүрүктээх сир; карги (эбэҥк.) — эмиэ итинник.

# Харгы
## Өссө маны көр

Уораан

# Харгы
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Степанов Карл Николаевич

Степанов Карл Николаевич, (1941 с. ыам ыйын 7 күнэ, Бордоҥ нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Степанов Карл Николаевич
## Олоҕун олуктара

1941 с. ыам ыйын 7 күнүгэр Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 38 сыл Бордоҥ орто оскуолатыгар физика учууталынан үлэлээбитэ.

# Степанов Карл Николаевич
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
* Методист- учуутал.
# Стафилококктар

Стафилококктар (лат. Staphylococcus) — бактериялар биистэрин ууһа. Бу биис ууһугар билигин 27 көрүҥ баара биллэр. Онтон 14 көрүҥэ эрэ киһиэхэ булуллубут. Ол 14 көрүҥтэн үһэ киһини ыарытыннарар кыахтаах.
Аата kokkos ол аата «туораах» уонна staphylos ол аата «гроздь» диэн былыргы гириэк тылларыттан тахсар. Микробиологияҕа Staphylococcus диэн тиэрмин 1881 сыллаахха киллэриллибит. Микроскобунан көрдөххө стрептококтар кырдьык үүнэн турар виноград курдук мустубут буолаллар.
Стафилококктар ыарыыны көбүтэр кыаҕа, ханнык баҕарар бактерия гиэнин курдук «патоген фактордартан» тутулуктаах. Ол аата микроб бэйэтэ буолбакка, кини иһигэр киирэр эбэтэр кини оҥорон таһаарар веществолара куһаҕаны онороллор.
Стафилокок микрокапсулата (тас бүрүөтэ) фагоцииттар атаакаларыттан көмүскүүр уонна бактерия организм иһигэр киирэрин хааччыйар. Саанык истиэнкэтэ воспаление уонна аллергия реакцияларын үөскэтэр, иммуноглобулиннар дьайыыларын тохтотор, фагоциттары хамсаабат оҥорор. Элбэх ферменнара саанык структуураларын алдьаталлар, антибиотиктары «үлэлээбэт» оҥороллор.
Гемолизин диэн эттик хаан сааныктарын (эритроцииттары, лейкоцииттары уонна да атын сааныктары) алдьатар. Гемолизин 4 көрүҥнээх. Эбии стаафилокок иһигэр токсииннар — дьааттар — баар буолаллар. Балар уонтан тахса көрүҥнээхтэр.
Бу араас патоген фактордардаах буолан стафилококктар хас да көрүҥнээх ыарыылары дьоҥҥо уонна кыылларга аҕалаыахтарын сөп — холобур, тирии ириҥэрэн бааһырыыта, менингит, тыҥа ыарыыта, сиэпсис, ис ыарыыта.
Үс патогеннай стафилококк көрүҥнэрэ
Көмүстүҥү стафилококк (лат. staphylococcus aureus; эбэтэр кылгатан S. aureus), эпидермис стафилокуога (S. epidermidis) уонна сапрофит стафилококк (S. saprophyticus).
Сапрофит стафилококк — саамай «мөлтөхтөрө», биирдэ эмэ оҕолору ыарытыннарар, уонна дьахталлар хабахтарын (арыт бүөрдэрин) воспалениетын төрүөтэ буолар. Олохсуйар сирэ - ахта тириитэ уонна иик тахсар ханаалын слизистайа.
Эпидермис стафилокуага ханна баҕарар олохсуйуон сөп — ханнык баҕарар слизистай бүрүөлэргэ, тирии хайа баҕарар учаастагар. S. epidermidis ыарыыны саҕар кыаҕа кыра — ханнык баҕарар чэгиэн киһи (оннооҕор саҥа төрөөбүт оҕо) организма кинини чэпчикитик уодьуганныыр. Тириигэ олорор эрээри хаһан да тирии бааһын төрүөтэ буолбат. Мөлтөөбүт эрэ дьону буулуур: эпэрээсийэ кэнниттэн, реанимацияҕа сытар дьону иҥин. Иһирдьэ киирдэҕинэ (катетер, баас нөҥүө) сиэпсис эбэтэр эндокардит буолуон сөп. Оҥоһуу протезтарга (сүрэх клаапаннарыгар, тымырдарга, сүһүөхтэргэ) бу стафилокок үксүн көстөр.
Саамай биллэр уонна күүстээх стафилококк — көмүстүҥү. Бу эрэ стафилококк толору патоген фактордардаах. Сүүсчэкэ киһи ыарыытын төрүөтэ буолар. 150 °С итиини 10 мүнүүтэ тулуйар. Тыыннаах испииргэ өлбөт. Водород перекиһиттэн өлбөт — каталаза диэн фермент таһаарар, онтуката переиһи алдьатар.
Натрий хлоридын суурадаһыныгар өлбөт. Ол аата киһи көлөһүннүттэн куттаммат. Липааза диэн фермена сыаны алдьатар, онон баттах мөһөөччүгүн сыа бүрүөтүн нөҥүө ккирэн кэлтэһэ, кутургуйа төрүөттэрэ буолар.
Ол гынан баран сорох красителлэргэ хамаҕатык бэринэр, холобур зеленкаҕа.
# Кыспа бэс

Кыспа бэс — кыра лоскуй курдук сулуйан ылан, хааһахха симэн, аһылыкка анаан хаһааныллыбыт бэс сутуката.
# Makita

Makita Corporation — Дьоппуон электроинструменнары уонна тутууга туттар тэриллэри оҥорон таһаарар тэрилтэ, Аан Дойдуга иккис миэстэ улаханынан (Bosch кэнниттэн). Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. 50% акцията көҥүл эргийэр, 40% акцията Mitsui Group харчы империята тутар, 10% акцията BlackRock бас билэр.
Салалтата - Токиоҕа баар.
# Наргыча

Наргыча — эһэ быйылгы оҕото.
# WeChat

WeChat (ВиЧат), Кытай айбыт приложенията, эмиэ WhatsApp курдук босхо суруктары, хаартыскалары уонна видеолары ыытар. Вичатка ону таhынан босхо кэпсэтии баар, эмиэ Viber курдук. Билинни бириэмэ5э WeChat 180 дойдуга скачиваниятынан биир бастын миэстэ5э баар, 18 омук тылынан улэлиир.
# 1889

1889 сыл.

# 1889
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 15 — АХШ Атланта куоратыгар Coca-Cola хампаанньа бэлиэтэммит(регистрацияламмыт), ол саҕанааҕы аата Пембертон мэдиссиинэ хампаанньата диэн эбит.

# 1889
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 31 — Эйфель башнятын тутуута түмүктэммит.

# 1889
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 1 — Чикаго куоракка оробуочайдар 8 чаастаах үлэ күнүн туруорсан забастовкалаабыттар уонна демонстрацияҕа тахсыбыттар. Полицейскайдар бөлөхтөрүгэр ким эрэ буомба бырахпыт, онтон сылтаан полиция демонстраннары ытыалаабыт.
* Ыам ыйын 1 — атыыга аан бастаан аспирин тахсыбыт.
* Ыам ыйын 6 — Парижка Аан дойдутааҕы быыстапка аһыллыбыт. Манна анаан Эйфель башня туппута, быыстапка кэнниттэн суох гынар былааннаахтара.

# 1889
## Туох буолбута
### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 30 — Парижтааҕы эйэ кэмпириэнсийэтигэр Түмэннэр (парламеннар) сойуустара олохтоммут. Бу тэрилтэ билигин да үлэлиир.

# 1889
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 12 — Александр III ыраахтааҕы земскэй начаалынньыктар тустарынан ыйаахха илии баттыыр.

# 1889
## Туох буолбута
### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 6 — Бэрчээккитэ суох бүтэһик буоксаҕа матч буолбут.

# 1889
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 11 — Дьоппуон импиэрийэтин көнөстүүссүйэтэ ылыллыбыт. Дьоппуон көнөстүүссүйэлээх монархия буолбут.

# 1889
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 1 күнүгэр Чикаго куоракка рабочайдар 8 чаастаах үлэ күнүн туруорсан забастовкалаабыттар уонна демонстрацияҕа тахсыбыттар. Полицейскайдар бөлөхтөрүгэр ким эрэ бомба бырахпыт, онтон сылтаан полиция демонстраннары ытыалаабыт.

# 1889
## Төрөөбүттэр

* Пестун Ефим Григорьевич, 1923 - 1925 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ
* Харитонов Иона Матвеевич — Саахардаах (1889 - 1972), олҥхоһут.
* Муус устар 16 — Чарли Чаплин, аатырбыт киинэ артыыһа, режиссера
* Муус устар 20 — Адольф Хитлер
* Бэс ыйын 23 — Анна Андреевна Ахматова (Горенко), нуучча поэтессата төрөөбүт.
* Сэтинньи 14 — Джавахарлал Неру — Ииндийэ босхолонуутун иһин хамсааһынын басхана, Ииндийэ бастакы премьер-миниистирэ (1947-1964). Кини кыыһа Индира Ганди (1966-1977, 1980-1984) уонна сиэнэ Раджив Ганди (1984-1989) эмиэ премьер-миниистир буолан өр сылларга дойдуну салайбыттара.
* Сэтинньи 27 — Желобцов Н.Е. (1889 — 1921), техничесдэй хайысхаҕа саха бастакы инженера.

# 1889
## Өлбүттэр

* От ыйын 29 — Ибрай Алтынсарин — хаһаах уопсастыбаннай диэйэтэлэ, сырдатааччыта, Казахстааҥҥа элбэх оскуоланы арыйбыта.
* Алтынньы 29 — Николай Чернышевскай — Бүлүү куоракка олорбут нуучча уһулуччулаах революционер демократа, сырдатааччы-энциклопедист, суруйааччы, литэрэтиирэ кириитигэ.
# Дьахтар талаҕа

Дьахтар талаҕа (нууч. краснотал, И́ва остроли́стная, лат. Sálix acutifólia) — намыһах сииктээх сиргэ үүнэр обургу кыһыл талах.

# Дьахтар талаҕа
## Эбии көр

* Кыһыл талах
# Акция

Акция (нидерл. aktie, ниэм. Aktie — өлүү чаас, өлүүскэ).
1) Атыыга анаан акционернай общество таһаарбыт сыаналаах кумааҕыта. Акцияны бас билээччи акционернай общество үлэтигэр-хамнаһыгар быһаччы кыттар бырааптанар, акционернай общество барыһыттан дивиденд аахсан ылан бырааптанар.
2) полит. (лат. actio — дьайыы). Хамсааһын, туох эмэ дьайыы, тэрээһин.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Грэмми

«Грэмми» (ааҥл. Grammy) — Америка звукозапиһын академиятын музыкаҕа бириэмийэтэ. 1957 сыллаахтан баар. Билиҥҥи аан дойду музыкатын индустриятыгар саамай сыаналанар бириэмийэлэртэн биирдэстэрэ. Киинэҕэ Оскар бириэмийэни кытта тэҥниэххэ сөп.

# Грэмми
## Бастыҥ түөрт

Бастыҥ түөрт (ааҥл. The Big Four) — Грэмми саамай сыаналанар наҕараадалара:
* Сыл суруттарыыта / Record of the Year
* Сыл альбома / Album of the Year
* Сыл ырыата / Song of the Year
* Уһулуччулаах саҥа артыыс (или музыкальный коллектив) / Best New Artist
# Антарктика

Антарктика
| Иинэ (уопсайынан) (мууhа суох сирэ) (муустаах сирэ) | 14 000 000 km² (5 405 430,2 sq mi) 280 000 km² (108 108,6 sq mi) 13 720 000 km² (5 297 321,6 sq mi) |
| Дьонун ахсаана (олохтоох) (кэлии) | 7th ≈0 ≈1,000 |
| Дьаhалта | governed by the Antarctic Treaty System |
| Territorial claims | 7 Argentina Australia Chile France New Zealand Norway United Kingdom |
| Reserved the right to make claims | 2 Russia United States |
| Кэм зоналара | None UTC-3 (Graham Land only) |
| Internet TLD | .aq |
| Телефон кода | Dependent on the parent country of each base |
Антарктика (гир. ἀνταρκτικός — Арктика утары) диэн Сир ордук соҕуруу континена. Соҕуруу полюстуун турар сирэ сөп түбэhэр. Антарктика тула Соҕуруу океан баар.
Ийэ сиригэр — уотугар материканы, сир баайын, электрическэй уонна рельеальнай тутуулары үөрэтиигэ араас станциялар тураллар. Чуолаан, манна Арассыыйа станциялара элбэхтэр, олортон саамай биллэр — Белинсгаузен. Ол эрээри Саха станцията онно суох.
# Ареал

Ареал - ханнык эрэ көрүҥ үөскүүр сирэ, географияҕа сыһыарыллыбыт кыраныыссата.
# Майкоп

Майко́п (адыг. Мыекъуапэ (мые — дьаабылыка, къуапэ — хочо, туруору тылбааһа — дьаабылыкалаах хочо)) — Адыгея Өрөспүүбүлүкэтин киин куората.

# Майкоп
## Географията уонна килиимэтэ

Белая өрүскэ (Кубань өрүс салаата) уҥа кытылыгар турар. Сымнаҕас килиимэттээх. 2010 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр термометр кыһыҥҥы ыйдарга абсолютнай максимуму көрдөрбүт — плюс 23,4 °С.

# Майкоп
## Устуоруйата

Билиҥҥи Майкоп 1857 ыам ыйын 25 күнүгэр нуучча байыаннай кириэппэһин быһыытынан абадзехтэр (арҕаа чэркиэстэр) сирдэригэр олохтоммут. Олохтообут киһинэн генерал Козловскай ааҕыллар.
1870-71 сс. бөҕөргөтүллүбүт штаб-квартира уезднай куорат буолар — Кубань уобалаһын Майкоп уеһын киинэ. 1909 сыл балаҕан ыйыгар Майкоп аттыгар ньиэби булбуттар.
1922 сыл от ыйын 27 күнүгэр ВЦИК президиумун уурааҕынан Краснодаарга кииннээх Чэркиэс (Адыгея) автономиялаах уобалаһа баар буолбута. 1936 сыллаахха Адыгея автономиялаах уобалаһын киининэн Майкоп буолбута.
1938 сыллаахха майкоп ньиэбин Туапсе куоракка хачайдыыр буолбуттара (онно ньиэби таҥастыыр собуот уонна муора порда бааллар).
# Виктор Бут

Виктор Анатольевич Бут — Арассыыйа өлөрүөхсүтэ, сэрии сэбинэн эргиммит киһи, Колумбияҕа террористары өрө туппут киһи, Америкаҕа 2008-2022 дылы хаайыыга олорбута. Бриттни Грайнер диэн киһини кытта Арассыыйа атастаспыта. ЛДПР паартыйаҕа киирбитэ.
# Пайксвилл

Пайксвилл (ааҥл. Pikesville) — Мэриленд штатыгар баар кыракый куорат, 3 км тэйиччи Балтимор куораттан сытар. Элбэх еврейдэр, сахалар, украиннар, узбектар олохсуйан олорор сирдэрэ.
# Тыллаах чыычаах

Тыллаах чыычаах (нуучч. чечевица)
# 1199

1199 сыл.

# 1199
## Түбэлтэлэр
### Кулун тутар

* Кулун тутар 24 — Англия хоруола Ричард I Францияҕа баар сирдэригэр өрө турууну хам баттыы сырыттаҕына чаачар саанан ытан биир уол оҕо бааһырдыбыт. Бааһа кыра эбит, ол эрээри онтон сылтаан гангрена үөскээн муус устар 6 күнүгэр өлбүт. Өлөөрү сытан бааһырдыбыт оҕону аҕалтарбыт, аҕатын иэстэспитин билэн баран харчы биэрэн көҥүл ыытарга дьаһайбыт. Ол эрээри хоруол өлөөтүн кытта уолу тыыннаахтыы тириитин сүлэн муҥнаан өлөрбүттэр.

# 1199
## Түбэлтэлэр
### Муус устар

* Муус устар 6 — Францияны кытта сэриигэ Ричард Хахай Сүрэх өлбүт, Англия хоруола.

# 1199
## Түбэлтэлэр
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 27 — «Сирэ суох» диэн хос ааттаммыт Иоанн (1167—1216) убайа «Хахай сүрэх» Ричард өлбүтүн кэннэ Англия хоруола буолар. Кини ыраахтааҕылаан олордоҕуна өрө турбут бароннар 1215 сыллаахха Көҥүл улуу хаартыйатыгар илии баттаппыттар, бу түбэлтэ Иоанны устуоруйаҕа киллэрбитэ.
# 1871

1871 сыл.

# 1871
## Туох буолбута
### Тохсунньу

* Тохсунньу 28 — Франция-Пруссия сэриитигэр Париж осадата тупсуунан түмүктэммит. Сэриини Пруссия уонна кини ньиэмэс кыттыгастыылара быһаарыылаахтык кыайбыттар.

# 1871
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 18 — Парижтааҕы коммуна (кулун тутар 18 — ыам ыйын 28 кк.). Бу күн коммуна олохтонуутун туһунан прокламация бэчээттэммит.
* Кулун тутар 21 — Отто фон Бисмарк Германия импиэрийэтин бастакы рейхсканцлера буолбут.
* Кулун тутар 26 — Париж коммунатын сэбиэтигэр быыбар буолбут.

# 1871
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 21 — Франция сэбилэниилээх күүстэрэ Париж коммунатыгар кимэн киирбиттэр. Биир нэдиэлэ тухары буолбут кыргыһыыга 20 000 кэриҥэ коммунар өлбүтэ, 38 000 хаайыллыбыта.
* Ыам ыйын 28 — нэдиэлэ тухары барбыт кырыктаах кыргыыһылар түмүктэригэр Париж коммуната урусхалламмыт. 25 тыһ. коммунар өлбүт, 40 тыһ. кэриҥэ киһи хаайыыга угуллубут уонна Саҥа Каледонияҕа уонна Алжирга хаатыргаҕа ыытыллыбыт.

# 1871
## Төрөөбүттэр

* От ыйын 10 — боронсуус суруйааччыта Марсель Пруст

# 1871
## Өлбүттэр

* Олунньу 16 — Шамиль Имам (1797 төр.), Хапхаас олохтоох омуктарын баһылыга, Хотугу Хапхаас имамаатын салайааччыта.
# Энциклопедия

Энциклопедия — билии бары эбэтэр сорох араҥаларын туhунан сиhилии суруллубут хомуурунньук. Энциклопедия ыстатыйалартан турар. Хас биирдии ыстатыйа биир тиэмэни ырытар. Энциклопедияларга ыстатыйалар алпабыытынан наарданаллар.
Бикипиэдьийэ диэн көҥүл, элбэх тыллаах энциклопедия.
# Тува ураанхайдара

Тувинецтар сайн-урянхаецтар диэн 13 үйэҕэ тыатааҕы омуктар ортолоругар бэлиэтэммит биис удьуордара буолаллар. Рашид-ад-дин туоhулуурунан, бу сайн-урянхилар тыалаах хайаҕа эрэ олорор буоланнар ураанхайдар диэн аатырбыттар, ол эрээри дьиннээх ураанхайдар буолбатахтар. Рубрук суруйуутугар оренгаи диэн Баргу хонуутугар олорор, туу хайыhарынан муус устун олус түргэнник сүүрэр булчут омук баарын бэлиэтиир. Манна Барãа, Баргузин диэн Байкал хоту-илин өртүгэр баар киэҥ хочо ааттанарын бэлиэтиэххэ син. Манна кырдьык Ураанхайдар истиэптэрэ диэн сир баар. Онон сайн-урянкаецтар тувинецтар өбүгэлэрэ 13 үйэҕэ олох да Байкал таhыгар олорбуттара буолаарай диэн ыйытыы үөскүөн сөп? Дьиикэй, тыатааҕы омук диэн өйдөбүллээх. Монголияҕа дархаттар биитэр урянкаецтар диэн бааллара биллэр, дьиҥэр кинилэр тувалар буолаллар. Кинилэр бэйэлэрин уйгуурдар дэнэллэр эбит. Дархаттар диэни көҥүл, босхоломмут дьон диэн өйдүөххэ син. Кинилэр өбүгэлэрэ монголларга унаган-боҕол ол аата кулут эбиттэр. Онтон Удачи диэн кинилэртэн полководец киhиэхэ биир тыhыынча ураанхай буойуннаах Чингисхан уонна кини удьуордарын көмүллүбүт сирдэрин харабыллыыр ытык эбээhинэс сүктэриллибит. Маны таhынан Арҕаа Монголияҕа Кобдо аймаҕар бэрт аҕыйах киhилээх урянх норуота баарын бэлиэтиэххэ син, кинилэр ойууннарын илдьэ сылдьаллар эбит, дархаттартан туhунан омук, кимтэн төрүттээхтэрэ өссө ситэ биллэ илик.
Манна тувинецтар Субудай урянкит бииhин киhитэ буоларынан өбүгэбит дии сатыылларын ырытыахха сөп. Өссө кини уола эмиэ аатырбыт полководец Урянхатай, Чыҥыс Хаан түөрт күлүгүттэн биирдэрэ Джэльмэ эмиэ бу биистэн төрүттээхтэрин ыйыахха син. Ол эрээри бу урянкит бииhэ тувинецтар өбүгэлэрэ буолар сайн-урянхайдартан олох атын, төрүт былыр монгол састаабыгар киирбит. «Ытык сэhэн» саҕаланыыта монгол өбүгэтэ Добун-Мэргэн табаны сүгэн иhэр ураанхай киhитин көрсөн таба үссэнэн аhаабыта сэhэргэнэр. Монгол төрдө буолбут Бодоньчар бэйэтин бырааттарын кытары ыаллыы ураанхайдары кулут-чаҕар дьон оҥостубута кэпсэнэр. Онтон ылата урянкиттар Чингисхан ууhугар борджигиннарга хамначчыт дьон буолбуттар, ол сиэринэн Субудай Чингисханы кыргыһыы кэмигэр харабыллыыр чаҕар киhинэн өр кэм олоро сылдьыбыт.
# Түмүк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Түмүк нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маар.
Улуус кииниттэн 48 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 034 киһи (2010 сыл).
«Алаһа» культура киинэ

# Түмүк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1963 сыл алтынньы 12 күнүгэр төрөөбүтэ Спиридонова Инна Егоровна — социологическай билим кандидата.
Лукина Анна Никитична 1923 сылаахха Маар Одьолунугар төрөөбүтэ, үлэ, тыыл ветерана 2012 өлбүтэ.

# Түмүк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* Ефимов К. Г (Бучукаар), ревком чилиэнэ 1922 сыл бэс ыйыгар үрүҥнэр өлөрбүт бэлиэ сирэ. Маар сэлиэнньэтиттэн 500 м «Липпэ» диэн сир.
# Кыыс

Кыыс
* кыыс оҕо — быһа барыллаан 15-16 сааһыгар дылы дьахтар аймах
* ким эрэ кыыс оҕото (сааһыттан тутулуга суох)
* эдэр дьахтар
* урут кэргэннэнэ сылдьыбатах кэргэнэ суох дьахтар
* эр киһини кытта сылдьыһа илик дьахтар
* сорох түөлбэ тылыгар - кэргэн, ойох.
# Лукин Дмитрий Афанасьевич

Лукин Дмитрий Афанасьевич - Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр аармыйаҕа иккитэ ыҥырыллыбыт саха киһитэ.
Лукин Дмитрий Афанасьевич 1913 сыллаахха Илин Хаҥалас улууhун 2-с Тыыллыма нэhилиэгэр уон о5олоох Балааҕыйа уонна Охонооһой Лууукуннар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. О5о сааhа өрөбөлүүссүйэ уонна кырасдааныскай сэрии ыарахан сылларыгар түбэспитэ. Кини 1932 сыллаахха, 19 саастаа5ар "Холбос"потребсойуус Майатааҕы лааппытыгар атыылааччынан үлэтин са5алаабыта. Сотору биэкэр буолбута. Биэкэр үлэтэ уустугун, мындырын ааhан олус ыарахан этэ. Тиэстэни илиинэн мэhийии, 70-уу киилэлээх кууллаах бурдугу күн аайы отуччалыыны-биэс уоннууну сүгүү-көтөҕүү, уhун күнү быhа итии оһох суоhугар сыраныы – бу сыанан а5аабат үлэ. 1938 сыллаахха Аана диэн дьахтардыын ыал буолбута.
1941 сыллаахха атырдьах ыйын 15 кунугэр 48-с нүөмэрдээх бирикээhинэн сэриигэ ыҥырыллар. Бэбиэскэни сарсыарда биэс чааска туттараллар, а5ыс чааска хомуллан бараллар. 584-с саппаас строевой батальоҥҥа стрелок буолар. 1941с. бала5ан ыйыттан 110-с туспа оробуочай батальоҥҥа киирбит. Бүрээт-Моҥгуолуйа5а үлэ боруонугар сылдьан 1942 сыллаахха эчэйэн дойдутугар төннөн кэлэр.
1943 сыллаахха аармыйаҕа иккиhин, бэйэтэ тылланан барар. Бу сырыыга Уус-Кяхта байыаннай чааhыгар сулууспалыыр. 1943 с. Ыам ыйын 31 кунуттэн 20-с Конпедо5а биэкэринэн киирэр. 1943с. от ыйыттан 1946с. ыам ыйын 16 күнүгэр дылы Монгольскай Народнай Өрөспүүлүкэ кыраныыссатын пуунугар биэкэринэн сылдьар. Сотору Моҥгуолуйаҕа- Сухэ-Батор куоракка, Сэбиэскэй Аармыйа турар чаастарыгар көhөрөллөр. Бэриниилээх, туйгун сулууспатын иhин полка хамандыырыттан элбэх хай5алы, махталы ылар. 1946 сыллаахха дойдутугар «Бойобуой үтүөлэрин иһин», "Германияны кыайыы иһин» уонна «Японияны кыайыы иһин» мэтээллэрдээх демобилизацияланан кэлэр.
Дьиэ кэргэнигэр биэс оҕоттон бииргэ төрөөбүтэ Лукин Константин Афанасьевич (1914-1979) 1943 с. ынырыллан баран, 2-с Украинскай фронт 7 армиятын 21-с капкаас полкатыгар сэриилэһэн, Карпааттан Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспит. Аҕа дойду улуу сэриитин 2-с истиэпэ уордьаннаах, «Германияны кыайыы иһин», «Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар килбиэннээх үлэтин иhин» мэтээллэрдээх. 1945 сыллаахха бааhыран төннөн кэлбит.
Дмитрий Афанасьевич кэлээт да ,биэкэринэн үлэлээн барар. 1950-1956 сылларга Ороссолуода бөhүөлэгэр бэкээринэ сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. 1956 сыллаахха Майатыгар төннөн кэлэн биэкэринэн, кэнники сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Дмитрий Афанасьевич барыта 55 сыл бэкээринэҕэ үлэлээбитэ. Үлэлиирин тухары кэлэктиипкэ холобурга сылдьар биир бастыҥ улэhит, эдэрдэргэ солбуллубат настаабынньык. Элбэх эдэр дьону бэйэтин идэтигэр ииппитэ-уhуйбута. Ити курдук үлэлээн сааhынан биэнсийэҕэ тахсан да баран, салгыы бэкээринэҕэ сэбиэдиссэйинэн 1987 сыллаахха дылы үлэлээбитэ. Үтүө суобастаах үлэтин иһин «Бочуот бэлиэтэ» уордьанынан наҕараадаламмыта.
2001 сыллаахха, 88 сааһыгар, ыалдьан өлбүтэ.
«Ленинский знаменосец» хаьыаттан.
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ

Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ ытык сыбаанньа Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадаларыттан биирдэстэрэ.
Бу ытык сыбаанньа идэлэрин үрдүк таһымнаахтык баһылаабыт оскуола иннинээҕи оҕону иитэр тэрилтэлэрин, оскуола таһынааҕы үөрэхтээһин тэрилтэлэрин, оҕо дьиэлэрин, бастакы уонна орто сүһүөх идэ биэрэр кыһаларын уонна үрдүкү үөрэх кыһаларын үлэһиттэригэр педагогикаҕа уонна ыччаты итиигэ өҥөлөрүн иһин, 15 сылтан ордук үлэлээбит буоллахтарына, бэриллэр.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ
## Өссө маны көр

* CӨ үтүөлээх учуутала
# Тутулуга суох иллэр сомоҕолоһуулара

Тутулуга Суох Государстволар Түмсүүлэрэ, кылгас аата СНГ (нууч. Содружество Независимых Государств). Сэбиэт Холбоhугун урукку сорох өрөспүүбүкэлэрин түмэр омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэ. 1991 c. ахсынньы 8 тэриллибитэ.
Кыттааччылара:
* Азербайдьан
* Арассыыйа
* Беларусь
* Казахстан
* Кыргызстан
* Молдова
* Узбекистан
* Тадьикистан
* Түркменистан
* Эрмээн Сирэ
# Баҕа батаһа

Баҕа батаһа — Саха сиригэр маннык ааттаах үс уруулуу көрүҥ үүнэр: Iris sanguinea, Iris laevigata, Iris setosa.
Сииктээх сири сөбүлүүр элбэх сыллаах от.
Ботаника классификациятыгар Сибиир ииристэрэ (Сибиир баҕа батастара) — Iris ser. Sibiricae (Diels, 1953) — диэн эрээккэ киирэллэр.
Iris sanguinea (нууч. Касатик кроваво-красный) сэдэх үүнээйи, СӨ Кыһыл кинигэтигэр киирэр, Алдан орто сүүрүгэр көстөр.
Iris laevigata (нууч. Касатик сглаженный) — популяцията кыччаан иһэр көрүҥ, Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр. Өлүөнэ хочотугар Алдан төрдүгэр диэри, Бүлүү уонна Алдан хочолоругар көстөр.
Iris setosa (нууч. Касатик щетинистый) — Саха сиригэр бүтүннүүтүгэр туундараттан ураты көстөр. Бэс ыйын ортотуттан 18-20 күн сибэккилиир.