yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Байды

Байды нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Налимскай.
Улуус кииниттэн 18 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 471 киһи (2007 сыл).

# Байды
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1937 сыл тохсунньу 6 күнүгэр төрөөбүтэ Роббек Василий Афанасьевич, филилогия доктора.
* 1947 сыл от ыйын 17 күнүгэр төрөбүтэ Ульяна Алексеевна Винокурова - Саха Сирин биллэр общественнай деятелэ,

# Байды
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Орто Бүлүү улууһа

Орто Бүлүү улууһа — Саха уобалаһыгар уонна Саха АССР-га баар буола сылдьыбыт Хампаҕа кииннээх улуус. Билигин нэһилиэктэрэ аныгы Бүлүү, Үөһээ Бүлүү уонна Кэбээйи улуустарын иһигэр киирсэллэр.
Ф. Г. Сафронов Бүлүү сүнньүгэр 1770 сылтан улуустар тэриллибиттэрэ диэн быһаарар. Орто Бүлүү, Үөһээ Бүлүү, Сунтаар улуустара тэриллибиттэрэ диир.
Орто Бүлүү улууһугар 1808 сыллаахха 12 нэһилиэк киирэрэ. Онтон 1858 сыллаахха 13 нэһилиэк буолбута: 4 Тоҕус нэһилиэгэ, Лүүчүн, Куокуй, Кэбээйи, Дьөккөн, Мукучу, Тыайа, Кырыкый, Кыргыдай, Өргүөт нэһилиэктэрэ. Улуус киинэ Хампаҕа этэ, туора урдустар быраабалара (нууч. инородная управа) онно баара.
Улуус бастакы салайааччыта (ол саҕана маамыктаах судьуйа диэн ааттанар) Максим Гоголев диэн киһи олорбут. Бу киһи Хаҥаласка 1682 сыллаахха хам баттаммыт бастаанньа кыттыылааҕа Лэҥкэ Боотур уола. Лэҥкэ Боотур Бүлүү Дьөккөнүн сиригэр биэс саастаах уолун сүгэн илдьэ кэлэн олохсуйбут. Ол аата, В. А. Кондаков ааҕарынан 1677 сыллаахха төрөөбүт буолан тахсар. Эмиэ кини этэринэн, 1710—1740 сыллардаахха улууһу (эбэтэр улуус буола илик буоллаҕына Орто Бүлүү буолаһын) салайа сылдьыбыт курдук. Үһүйээн этэринэн аҕыс уон сааһын ааһан иһэн өлбүт. Кини уола Ылдьаа Гоголев Дьөккөн нэһилиэгин кинээһэ диэн кэпсэнэр эбит. Ылдьаа 1776—1777 сс. докумуоннарга 70 эр киһилээх 23 олохтоох ыалы бас билэр диэн суруллар.
Үһүйээннэргэ этиллэринэн, Махсыым Гоголев кэнниттэн Орто Бүлүүнү саҥа маамыктаах судьуйа — Дыл судьуйа (судьуйата) — салайбыт. Бу кэннэ 40-50 сыл тухары кимнээх салайбыттара биллибэт.
1803—1832 сылларга Орто Бүлүү кулубатынан 1757 с.т. Александр Жирков-Элемтин хас да болдьоххо талыллан олорбут. Бу үһүйээҥҥэ ахтыллар Дагдаҕар Боотур кыыһын уола Быракаан үрэҕэр олорбут Элэмтэ Боотур сыдьаана буолуон сөп.
1926 сыллааҕы биэрэпискэ улууска киирэр нэһилиэктэр:
* Баппаҕаайы
* Бөкчөҥө (сэлиэнньэтэ Бөтүҥ)
* Бороҕон
* Дьөппөн
* Кэбээйи
* Куокуй
* 1 Лүүчүн
* 2 Лүүчүн
* Уотту? (Оттунский)
* Өргүөт
* Тыайа
* 1 Тоҕус
* 3 Тоҕус
* 2 Чочу
* Элэмтэ
* Мукучу

# Орто Бүлүү улууһа
## Эбии көр

* Арыылаах нэһилиэгэ
* Хампа
# Слепцов Михаил Федорович

Михаил Федорович Слепцов — 1894 сыллаахха Илин Хаҥалас улууһун Тараҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. Москваҕа Тыа хаЬаайыстыбатын Академиятын 1917 сыллаах сайын бүтэрэн, сахаттан иккис эбэтэр үһүс киһинэн үрдүк үөрэхтээх агроном буолбут. Кэлин өр сылларга Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр үөрэнэн ылбыт идэтинэн үлэлиир.

# Слепцов Михаил Федорович
## Туһаныллыбыт литература

* Иннокентий Неустроев. «Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ». — «Кыым» хаһыат, 15.04.2007.
# Тыҥаны үрдэрии аппарат

Тыҥаны үрдэрии аппарат ол эбэтэр ТҮА (ааҥл. ventilator, нууч. Аппарат искусственной вентиляции лёгких, ол эбэтэр ИВЛ аппарат) диэн тыҥа тыыммат буолар функциатын сүтэрэр түгэнигэр тутталлар, киһи эбэтэр кыыл өлбөтүн курдук. Билиҥҥи үйэҕэ араас аныгы аппараттар бааллар, киһи эбэтэр кыыл тыҥатын солбуйар.
Билигин COVID-19 ыарыы тарҕанар кутталыгар маннык аппараттар медицинаҕа бастакы эрээткэ наадалаахтарынан тураллар, дьон олоҕун быыһыырга.
# 1956 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

VII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1956 сыллаахха Италия Кортина д’Ампеццо куоратыгар буолан ааспыттара.
# Талибан

Талибан (ааҥл. Taliban эбэтэр Pashto: طالبان‎ - ол эбэтэр пушту тылыттан медрес үөрэнээччилэрэ), 1994 сыллаахха үөскээбит Афганистан дойдутугар террористическай бөлөх, Пакистантан үбүлэнэр уонна идеологическай көмө сүбэ ылар.
Сүрүн идеологийата - ашаризм, ол эбэтэр радикальнай ислам биир көрүҥэ. Ол аата дьахталлары баттыыр, интернеты, ырыаны бобуу, былыргына төҥнүү модата. Утары барбыттары өлөрүү.
Талибаннар Атырдьах ыйын 15 күнүттэн, 2021 сыллаахтан Кабул куораты былдьаатылар, урукку демократия президена куоппута. Афганистан 16 чыыһылаттан Талибаннар былаастарыгар киирдэ.
# Катион

Катион — көнө иитиилээх ион. Төһө иитиилээҕинэн ойууланар: холобур, NH₄⁺ — биир иитиилээх аммоний катиона, Ca²⁺ — икки иитиилээх кальций катиона. электрическай хонууга катионнар төттөрү иитиилээх электродка — катодка — тардыһаллар.
Аата гириэктии «καθιών» аллара түһэр диэнтэн. Тиэрмини Майкл Фарадей 1834 сыллаахха киллэрбитэ.

# Катион
## Эбии көр

* Анион
* Ион
# Таарбаҕан

Таарбаҕан, чаамык (лат. Marmota camtschatica, нууч. Черношапочный сурок) — андаатыр братаана, сурок сиэннэрэ бу Таарбаҕаннар уустарыгар киирэр соҕотох көрүҥ.
Андаатарга майгынныыр түүлээх сир кыыла.
# .fr

.fr диэн Франция үрдүк таhымнаах ил домена.
# Квинарий

Квинарий (лат. quinarius — «биэс», биэс асс) — Былыргы Римнэ бытархай үрүҥ көмүс манньыат.

# Квинарий
## Манньыат үөскээһинэ

Биһиги эрабыт иннинэ 269 сылтан, III үйэ иннинэ оҥоһуллубута.
Биһиги эрабыт иннинэ 217 сылтан сыаната 5 асс (бу мантан кини аата уонна бэлиэтэ үөскээбитэ — римскай сыыппара V эбэтэр V), онтон — 8 асс. Үрүн көмүс квинарий кыһыл көмүс квинарийтан уратыта буолар — кыьыл кемус квинарий манньыата 200 асс сыаналаах.
Квинарий ыйааһына 1,5 грамм уонна мээрэйэ 15 мм. Манньыатаҕа сирэй еттутугэр (аверс) император ойоҕоһуттан көстүүтэ ойууламмыт, кэлин еттугэр (реверс) — Виктория таҥара ойуута баара. Легионердар хамнастарын квинарийынан ылаллара. Саллааттар укта сылдьалларыгар табыгастаах буоллун диэн кыра мээрэйдээх эбит. Боростуой дьонно квинарий улаханнык суога, дэнник кестере.

# Квинарий
## Өссө маны көр

* Денарий бэлиэтэ

# Квинарий
## Ылыллыбыт сирэ

* Мэттингли Г. Монеты Рима. — М.: Collector’s Book, 2005.
* «Квинарий». БСЭ, 3-е издание.
# Доможаков Николай Георгиевич

Николай Георгиевич Доможаков (1916–1976) — Хакаас учуонайа, суруйааччыта. Хакасияҕа Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа научнай-чинчийэр институтун тэрийсибитэ уонна 1944 сылтан 1955 сылга диэри салайбыта. Доможаков хакаас омук тылын, оскуолаҕа үөрэтэр кинигэлэрин, үөрэтии босуобуйаларын, атын элбэх үөрэх фундаментальнай үлэлэрин оҥорбут ааптар быһыытынан биллэр. "Ыраххы аалда" (Ыраах аалга) диэн хакаасты бастакы арамааны суруйбута.

# Доможаков Николай Георгиевич
## Олоҕун олуктара

1916 сыллаахха тохсунньу 20 күнүгэр Хакасия Хызыл - Хас улууһугар, билиҥҥинэн Усть-Абаканскай оройуонугар дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Николай Георгиевич Абаканскай педагогическай училищены үөрэнэн бүтэрэн баран, тыа оскуолатыгар учууталлаабыта. Салгыы Хакасияҕа Тыл, литература уонна история научнай-чинчийэр институтун тэрийсибитэ уонна 1944 сылтан 1955 сылга диэри салайбыта. Доможаков хакас омук тылын, оскуолаҕа үөрэтэр кинигэлэрин, үөрэтии босуобуйаларын, атын элбэх үөрэх фундаментальнай үлэлэрин оҥорбут ааптар быһыытынан биллэр.
Маны таһынан, биир санаалаахтарын кытта уобаласка аан маҥнай төрүттэнэр педагогика кабинетын тэрийсиигэ ылсыбыта. Бу оччолорго, биллэрин курдук, ханна да тэриллэ илик педагогическай муннук буолуон сөп. Бу кэмҥэ кини техникумҥа хакас тылын үөрэппит.
Николай Георгиевич үөрэппит оҕолоруттан В.Г.Карпов, Н.Н.Межекова, С.П. Ултургашев о.д.а үөрэнэн, Хакасияҕа биллэр-көстөр билим учуонайдара буолан тахсыбыттара.
Сэтинньи 16 күнүгэр 1976 сыллаахха өлбүтэ.
Степан Павлович Ултургашев – Хакасия учуонайа. Хакаас уокуругар Политов аулугар кулун тутар ый 1 күнүгэр 1930 сыллаахха төрөөбүт, кулун тутар ый 28 күнүгэр 2004 сылллаахха бу күн сириттэн барбыт. Кини Сэбиэскэй кэмҥэ Арассыыйаҕа биллэр историк, 1956 сылтан история билимин хандьытаата. 1989 сылтан история хаапыдыратын профессора, Абакааннааҕы Судаарыстыбаннай педагогическай институт 1977-1994 cc ректора, 1974 сылтан РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
С.П.Ултургашев үтүө сабыдыалынан, көмөтүнэн Хакасияҕа «Түүр омук суругун-бичигин, култууратын күннэрэ» диэн ылыныы сокуона олоххо киирэн, түүр тыллаах өрөспүүбүлүкэлэри кытта ыкса ситим олохтоммута. Профессор С.П.Ултургашев чинчийэр научнай үлэлэрэ Арассыыйа, Сибиир, Хакасия устуоруйаларын кытта ыкса ситимнээх. Кини бу айымньылаах 70 научнай үлэтэ, “Пирятинская Краснознаменная” монографията иккилиитэ-үстүүтэ бэчээттэнэн тахсыбыттара.
Туһаныллыбыт литература:
* Н.К.Антонов. Айан. Хотугу сулус.1977. № 2.
* Интернет ситимиттэн.
# Дьокуускай куорат уокуруга

Дьокуускай куорат уокуруга диэн Саха Республикатын муниципал тэрилэ.

# Дьокуускай куорат уокуруга
## Административ уокуруктара

Дьокуускай куорат уокуругугар киирэллэр:

# Дьокуускай куорат уокуруга
## Куорат уокуруктара

* Автодорожнай
* Гагаринскай
* Губинскай
* Октябрьскай
* Промышленнай
* Сайсары
* Строительнай
* Киин

# Дьокуускай куорат уокуруга
## Куорат таһынааҕы микрорайоннар, бөһүөлэк уонна нэһилиэктэр (тыа сирин уокуруктара)

| Куораттар, бөһүөлэктэр уонна нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Кыра сэлиэнньэлэр | Дьокуускайтан, км | Нэһилиэнньэ ахсаана (2007 сыл) |
| Дьокуускай | киин куорат | | 0 | 217 711 |
| Марха микрорайон | | Намсыыр | 10 | 12 041 |
| Хаҥалас микрорайон | | | 45 | 1 779 |
| Жатай бөһүөлэк | | | 19 | 8 900 |
| Табаҕа | | | 30 | 2 134 |
| Маҕан | | | 24 | 1 768 |
| Эргэ Табаҕа | | | 34 | 796 |
| Хатас | Хатас | Владимировка, Пригороднай | 15 | 5 951 |
| Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ | Тулагы | Капитоновка, Киллэм, Сыырдаах | 26 | 3 320 |
| Барыта | | | | 254 400 |
# .kg

.kg диэн Кыргызстан үрдүк таhымнаах ил домена.
# Кыырт

Кыырт диэн Саха Сирин араас муннуктарын олохтоохторо тыҥырахтаах көтөрдөр араас көрүҥнэрин ааттыыллар.
Холобур, Көҕүллээх кыырт осоедтар биистэрин уустарыгар киирэр, кусчут кыырт — лунь бииһин ууһа, улар кыырда — кыырдар биистэрин ууһа, тыытыкыны (нуучч. чеглок) эмиэ кыырт диэн ааттыыллар диэн «Птицы Якутии» кинигэ ааптара Воробьев суруйар.
Кыырдар биистэрин-уустарыгар (нуучч. Род Ястребы) киирэллэр Саха Сиригэр баар үс көрүҥ:
* Улар кыырда
* Чыычаахсыт
* Кыра чыычаахсыт

# Кыырт
## Тыл туттуллуута
#### Тыл номохторо

Ыытар кыырт, тэбэр мохсоҕол

# Кыырт
## Өссө маны көр

Мохсоҕоллуҥулар
# Готовцев Михаил Николаевич

Гото́вцев Михаи́л Никола́евич (төр. 02.01.1946, Байаҕантай нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа) — «Удьуор» бааһынай хаһаайыстыба баһылыга. Российскай Федерация Үлэтин Геройа (2014). Үлэ Албан аатын уордьанын толору кавалера. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Готовцев Михаил Николаевич
## Олоҕун олуктара

1946 сыл тохсунньу 2 күнүгэр Уус-Алдан улууһун Байаҕантай нэһилиэгэр Ыарҕа диэн сайылыкка төрөөбүт. Танда орто оскуолатын бүтэрэн баран, комсомол ыҥырыытынан Герой Егоров аатынан совхоз «Мечта» диэн ферматыгар ыанньыксыттаабыт. Фермаҕа биэс сыл үлэлээн баран, Ленинградтааҕы ветеринарнай институтка үөрэнэ киирбит. Институтка 3 эрэ сыл үөрэммит, ыалдьан үөрэҕин салҕаабатах. Ол кэннэ дойдутугар кэлэн салгыы ыанньыксыттаабыт.
1984 сылтан саҕалаан республикаҕа ыытыллар тыа хаһаайыстыбатын быыстапкаларыгар кыттар, кини ииппит сүөһүлэрэ хас да төгүл үрдүк наҕараадалары ылбыттар. 200-н тахса төбө боруода сүөһүнү республика атын улуустарыгар анаан ииппит.
1984 сыллаахха биир ынахтан 5305 кг үүтү ыабыт. Үлэҕэ үрдүк көрдөрүүлэрин иһин «Үлэ Албан аата» уордьан үс степеннэринэн наҕараадаланан, бу уордьан толору кавалера буолбут.
1994 сыллаахха аймахтарын кытта «Удьуор» бааһынай хаһаайыстыбаны тэрийэн үлэлиир. Хаһаайыстыба 3 үлэһиттээх, 132 гектар сирдээх, биир МТЗ‑82 трактордаах.
Россия Президенин 2014 сыл муус устар 20 күнүнээҕи Ыйааҕынан, өр сыллаах сыралаах үлэтэ үрдүктүк сыаналанан, Россия Федерациятын Үлэтин Геройун аата иҥэриллибит.

# Готовцев Михаил Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация Үлэтин Геройа
* Үлэ Албан аатын уордьанын толору кавалера
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Ю. Н. Прокопьев аатынан бириэмийэ лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2013)
* Уус-Алдан улууһун ытык киһитэ
# Муус Хайа

Муус Хайа - Сунтаар хайата сиһин саамай үрдүк хайата. Өлүөнэ уонна Индигир өрүстэр бассейнарын араарар. Үрдүгэ 2959 м. Саха сиригэр иккис үрдүк хайа. Мууһунан бүрүллэн сытар.

# Муус Хайа
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Pixar

Pixar (сах. Пиксар) — АХШ киинэ уонна мультик устар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан. NASDAQ индекска оонньонор үрдүк технологиянан туттарын иһин.
Walt Disney конгломератка киирэр 80% акцията, 20% көҥүл эргийэр.
# Televisa

Grupo Televisa, S.A.B. de C.V. диэн Мексика телекомпанията. 1973 сыллаахха Эмилио Аскарага Видаурета тэрийбитэ.
televisa.com, televisa.com/corporativo (Corporate)
# Мэҥкэрэ (өрүс)

Мэҥкэрэ өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 402 км, тардыытын иэнэ 15900 кв.км. Баһа Орулҕан сискэ баар.
Тардыытыгар 60 тарыҥ баар, уопсай иэннэрэ 100 кв.км. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара Нөлөн (179 км) уонна Дьүөдьэсиҥдэ (98 км).
Тардыытыгар Улахан диэн ааттанар күөл баар, иэнэ 265 кв.км.

# Мэҥкэрэ (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Бэһинньик

Бэһинньик (бээтинсэ) диэн чук биир хонуга. Төрдүнньүк уонна быыһык икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун бэһис күнэ. Христиан халандаарынан чук алтыс күнэ.
Былыргы аата Тимир хонуга. Дьэллэҥэ одону кытта ситимнээх.
# Ирактар

Ирактар, норуод, Ирак дойдутун сурун олохтооҕо — 91 %. Элбэх Ирак омуга — АХШ-ка (4 000 000), Канаада (1 000 000), Германия (994 000) олороллор. Россияҕа — 400 000 Ирак омуга 2003 сыллаахха Ирак сэриититтэн олохсуйа кэлбит. Уосай ахсааннара — 40 мөл.
# Саха аһа

Саха аһа. Сахалар сүөһү этин элбэхтик сииллэр. Ынах уонна сылгы эттэрин. Ынах этин ууга буһаран биитэр кыра гынан кырбастаан баран арыылаах хобордооххо ыһаарылаан хороотон ылаллар. Сылгы этин үксүн кыһын сэтинньи ый саҥатыттан саҕалаан кыһыны быһа тоҥнуу сииллэр.
Сүөһү ис буотараҕа эмиэ саха аһа буолар ону ис, үөрэ миинэ диэн ааттыыллар. Оһоҕосторун сууйан хааны куталлар ону ууга буһаран хаан диэн ааттаан сииллэр.
Туйахтарын, кутуругу, төбөнү эмиэ аска ыыталлар онтон халадьыас (нууч. студень) диэни оҥорон сииллэр.
Маны таһынан саха булт этин элбэхтик сиир. Кус арааһын, куруппааскы, улар, куобах, тайах, таба, ардыгар эһэ даҕаны эттэрин бултаан сииллэр.
Балык арааһын, кыра улахан күөллэргэ, үрүйэлэргэ, өрүстэргэ ууһуур балыктары ону таһынан хотугу байҕал биэрэр араас балыгын эмиэ балыктаан сииллэр.
Үрүҥ ас элбэхтик сиэнэр. Үүттэн арааһы оҥороллор: сүөгэй, арыы, суорат, чохоон, көбүөр, үрүмэттэн баахыла, саламаат уо.д.а.
# Сайдыы суола (хаһыат)

Сайдыы суола / Путь развития — Аллайыаха улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1954 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр тахсыбыта.
# Кейптаун

Кейптаун (ааҥл: Cape Town, африкаанс: Kaapstad, хоса: iKapa) диэн Соҕуруу Африка олохтоохторун ахсаанынан иккис улахан куората. Арҕаа Кейп улуус киинэ, дойду сокуон таhаарар былааhа Ил Парламент уонна элбэх дьаhалта офистара бааллар. Кейптаун пордунан, айылҕатынан биллэр, биллиилээх Остуол хайа уонна Cape Point бааллар. Соҕуруу Африка биир популяр туризм маршрута буолар.
Кейптауну Недерланд Илин Индия Компанията Илин Африкаҕа, Индияҕа уонна Ыраах Илиҥҥэ устар Недерланд аалларын хааччыйар станция быhыытынан туппута. Ян ван Рибек кэлэн муус устар 6 1652 Соҕуруу Африкаҕа бастакы олохтоох Эуропа дьонун олорор сирдэрин тэрийбитэ. Кейптаун түргэнник бастакы Эуропа региоҥҥа форпоста уонна Кейп колония экономика уонна култуура киинэ буолбута. Йоханнесбург тутуллуон иннинэ Соҕуруу Африка ордук улахан куората этэ.
2007 с. туругунан куорат олохтоохторун ахсаана 3.5 млн. Иэнэ 2,455 км2.
# .rw

.rw диэн Руанда үрдүк таhымнаах ил домена.
# Чоҕулҕан чырыт

Чоҕулҕан чырыт (лат. Phalaropus lobatus, нууч. Круглоносый плавунчик) — Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр дьоҕус бадараан көтөрдөрүн көрүҥэ. Саха сирин туундаратыгар барытыгар уйаланар.
Тыһыта атыырынааҕар бөдөҥ. Тыһытын көхсө харатыҥы, кытархай дьураалардаах. Төбөтө хараҥа бороҥ, моонньугар дьэбинниҥи кытархай чуоҕурдаах. Хабарҕата уонна өрөҕөтө үрүҥ. Кынатын уһуна — 107-117 мм, Этин-сиинин ыйааһына — 28-35 г. Тыһыта кынатын уһуна — 105-119 мм, ыйааһына — 30-40 г.
Саха сирин киин өттүгэр ардыгар ааһан иһэн көстөр. Туундараҕа көлүйэлэр кытылларыгар олохсуйар. Уйаланар сиригэр ыам ыйын эргэтигэр кэлэр. Атырдьах ыйын эргэтигэр кыстыгар барар.
* Museum specimen

# Чоҕулҕан чырыт
## Эбии маны көр

* Уу чырыта
* Америка чырыта
# Куорат

Куорат (сахалыы Хото) диэн элбэх дьон бииргэ мустан олохсуйбут түөлбэ сирэ. Куорат олохтоохторо үксүн тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктамматтар. Куоракка элбэх архитектура уонна инженерия тутуулара барымталара бааллар. Индустриализацияламмыт куорат сайдыылаах санитария, олохтоох алын тутул (сырдатыы, гаас, уу, канализация, телекоммуникация), сир, дьиэ, транспорт уо.д.а. тутумталардаах. Куорат тула сыста сытар олохтоох тула эйгэ үөскүүр (кыра куораттар, бөһүөлэктэр эбэтэр дэриэбинэлэр). Тула эйгэ куораты эбии хааччыйар (холобур, тыа хаhаайыстыбатын аhынан). Куорат табаар-мал оҥорооһунун, эргиэн, өҥө киинэ буолар. Киин куоракка дойду дьаһалтата уонна ил тэрилтэлэр бааллар. Аан-дойду историятын тухары куораттарга дьон кыра ахсаана олороро. Тиһэх икки үйэ устата күүстээх урбанизация хамнала баран билигин Сир дьонун улахан аҥара куораттарга олороллор. Аныгы куораттар тула хото түөлбэлэр үөскүүллэр. Хото түөлбэ олохтоохторо куорат киинигэр күн аайы үлэлии, үөрэнэ, дьаарбайа бараллар, онтон киэһэ дьиэлэригэр төннөллөр. Бу маннык быһыы "биэтэҥниир миграция" дэнэр. Куорат дьонун ахсаана тохтоло суох улаатыыта элбэх түмэт ыйытыктарын үөскэтэр - глобализация, климат сылыйыыта, киртийии, чэбдик моһоллоро, туруктаах сайдыы, ас-уу итэҕэстэрэ.
Хото диэн түүр-моҕол омуктар былыр хас да аймахтыы ыаллар түмсэн олорор сирдэрин ааттыыллара. Кэккэлии атын хотолор эмиэ үөскүүллэрэ, сыыйа хотолор бэйэ бэйэлэрин кытта холбоһон бу аат куорат диэн суолталаммыта. Саха Хотон уонна кытай Хутун өстөрүн кытта биир төрүттээх.
Хала диэн тула хахха эркиннээх куораты ааттыыллар. Билигин сорох түүр тылларыгар "хала" өс куорат курдук суолталаах туттуллар.
# Николаев Михаил Ефимович

Николаев Михаил Ефимович Саха Өрөспүүбүлүкэтинн иккис Бэрэсидьиэнэ (1991 сыл күнүттэн 2002 сыл күнүгэр диэри).

# Николаев Михаил Ефимович
## Олоҕун олуктара

Михаил Ефимович Николаев (1937, сэтинньи 13, Өктөм, Орджоникидзевскай оройуон, Саха АССР) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ (1992—2002). 2002 сылтан Арассыыйа Федерациятын Бэдэрээлинэй мунньаҕын Бэдэрээссийэ сүбэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта (2002—2010), АБ Судаарыстыбаннай Дууматын VI ыҥырыытын дьокутаата (2011-2016), СӨ Судаарыстыбаннай Сүбэһитэ (2016 сылтан).
1937 сыллаахха сэтинньи 13 күнүгэр Орджоникидзе оройуонун (билигин Хаҥалас улууһа) Өктөм нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

# Николаев Михаил Ефимович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* "Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иhин" Арассыыйа уордьанын II, III, IV истиэпэннэрин кавалера
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык олохтооҕо
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1997)
* «Хотугу сулус» уордьан (2007)
* Чурапчы улууhун ытык олохтооҕо
* Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо

# Николаев Михаил Ефимович
## Өссө маны көр

* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ
# Донской Семен Николаевич (иккис)

Донской Семен Николаевич (иккис) (1895—1938) — саха судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэлэ, доруобуйа харыстабылын бастакы наркома, сахалыы бастакы учебниктар ааптардара.

# Донской Семен Николаевич (иккис)
## Олоҕун олуктара

* 1895 сыллаахха Бүлүү уокуругун Ньурба улууһугар, Малдьаҕарга төрөөбүт.
* Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияны бүтэрбит. Петербурдааҕы психоневрологическэй институукка онтон Юрьев университетын медицинскай факультетка үөрэммит.
* 1916—1918 сс. Финляндияҕа эмтэммит.
* Дойдутугар 1918 с. алтынньыга төннүбүт, учууталлаабыт.
* 1919—1920 сс. — Бүлүүтээҕи уезд исполкомун норуот үөрэҕириитин инструктора, сэбиэдиссэйэ.
* 1920—1922 сс. — Бүлүү кыраайы үөрэтэр түмэл дириэктэрэ, уокуруктааҕы исполком пленумун чилиэнэ.
* 1922—1923 сс. — Саха АССР үөрэххэ уонна доруобуйа харыстабылыгар бастакы наркома.
* 1923—1924 сс. — ВЦИК-ка ЯЦИК бэрэстэбиитэлин солбуйааччы, Саха АССР Совнаркомун Президиумун уонна ЦИК чилиэнэ.
* 1924—1926 сс. ССРС норуоттарын Центриздатыгар Саха секциятын редколлегиятын бэрэссэдээтэлэ.
* 1925—1926 сс. — Н. К. Крупская аатынан коммунистическай иитии Академиятын студена.
* 1926—1927 сс. — Наркомпросздрав салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1927—1928 сс. — Үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын наркомун эбээһинэһин толорооччу.
* 1928—1931 сс. — үөрэх наркоматын отделларын салайбыта. Кини кыттыылаах өрөспүүбулүкэ үөрэҕириитин бырайыага оҥоһуллубута. Кини салалтатынан сахалыы бастакы учебниктар, босуобуйалар уонна үөрэх бырагырааммалара суруллубуттара уонна таһаарыллыбыттара, оскуолаларга үөрэнэр кылаастар, кабинеттар, мастарыскыайдар, библиотекалар аһыллыбыттара, улахан дьону үөрэтии киэҥник тарҕаммыта. Босуобуйалар уонна учебниктар бастакы тылбаасчыттартан биирдэстэрэ.
* 1931—1932 сс. — Саха АССР ВЦИК-ка бэрэстэбиитэлистибэтин консультана.
* 1932—1935 сс. — Москубаҕа Педагогика Киин чинчийэр институтун аспирана.
* 1935 с. Саха педагогическай институтун дириэктэрэ, норуот үөрэҕириитин уонна история секторын сэбиэдиссэйэ, онтон бастакы саха билимҥэ тэрилтэтин — Тыл уонна культура чинчийэр институтун — учуонай сэкиритээрэ.
* 1936 с. — Саха АССР Москубаҕа бастайааннай бэрэстэбиитэлэ.
* Саха Сирин Сэбиэттэрин I, V сийиэстэрин делегата, ЯЦИК I, II, IV, V ыҥырыыларын чилиэнэ, ЯЦИК Президиумун I уонна IV ыҥыыыларын чилиэнэ. РСФСР Сэбиэттэрин XI, XII сийиэстэрин делегата, ССРС Сэбиэттэрин II, III сийиэстэрин делегата, ССРС ситэриилээх киин кэмитиэтин Омугун Сүбэтин чилиэнэ. «Ыраас олох» уопсастыба бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ, үөрэхтээһин үлэһиттэрин сойууһун бырабылыанньатын чилиэнэ, «Саха омук» уопсастыба бырабылыанньатын чилиэнэ.
* 1938 с. сымыйанан буруйданан репрессияҕа түбэспитэ.
* 1957 с. реабилитацияламмыта.
# Кыһыл кустар уустара

Кыһыл кустар уустара (лат. Tadorna, нууч. Род Лебеди) — кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха Сиригэр 2 көрүҥ киирэр: Кугас кус, Эриэн кус.

# Кыһыл кустар уустара
## Өссө маны көр

* Хаастар уустара
* Хардырҕастар уустара
* Үрүҥ хаастар уустара
* Үрүҥ моойдоох хаастар уустара
* Сухоностар уустара
* Кубалар уустара
# Өлөөн (өрүс)

Өлөөн өрүс. Уһуна 2292 км. Тардыытын иэнэ 220000 кв.км. Баһа Красноярскай кыраайга сытар кыра күөлгэ баар.
Букочаан томтороот аттынан устар. Баһын диэкки кыараҕас хочолоох, элбэх таас харгылаах.
Ортоку сүүрүгэр хочото кэҥиир. Аллараа сүүрүгэр Кыстык хаптал хайалаах сири быһа охсон ааһар.
Хаҥас өртүттэн Буур өрүһү ылан баран Хотугу Сибиир намтал сиринэн Чекановскай томтороот аттынан сүүрэр.
Лаптевтар байҕалларыгар Өлөөн хомотугар түһэр. Дельтата 475 кв. км. иэннээх.
Хаар уута уонна сир аннынааҕы уу. Халаан уута бэс ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри салҕанар.
Төрдүн диэкки уу ороскуота сөкүүндэҕэ 1210 куб. м. тиийэр. Сорох сылларга өрүс түгэҕэр дылы тоҥор.
Тардыытыгар 25000 өрүс уонна үрэх баар, уопсай уһуннара 104800 км.
Сүрүн салаалара: хаҥас өртүттэн Буур, Биирэктэ, Арҕаа Салаа; уҥа өртүттэн Силигир.
Аал сырыыта төрдүттэн 920 км.
Элбэх балыктаах: уомул, муксуун, бил, тууччах.

# Өлөөн (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Габышева Ася Львовна

Габышева Ася Львовна — Саха национальнай уус-уран түмэлин генеральнай директора.

# Габышева Ася Львовна
## Олоҕун олуктара

    Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Майа с. төрөөбүт.
    Дьокуускай 17 №-дээх оскуолатыгар үөрэммит.

# Габышева Ася Львовна
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Аҕата — Габышев Лев Львович, суруйааччы-драматург, сахалартан бастакы киносценарист.

# Габышева Ася Львовна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация искусствотын үтүөлээх деятелэ (2007)
# Daihatsu

Daihatsu (Дайхатцу) (ダイハツ工業株式会社), Дьоппуон биир улахан массыына онорор тэрилтэтэ. Toyota бас билэр.