yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# BASK

BASK (Байдарочно-строительная компания , кыччатан БАСК), Арассыыйа үрдүк хаачыстыбалаах таҥаһы уонна кыһыҥҥы сону тигэн таһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр тэрилтэ буолар.
Салалтата — Москуба, Дьокуускай.
Сүрүннээн Bask Taimyr уонна Bask Yamal диэн кыһыҥҥы соннорунан биллибитэ, эр дьон Арктикаҕа кыстыырыгар, легендарнай соннорунан. Ону таһынан , Bask милитаристскай стииллээх соннору армияҕа анаан эмиэ тигэр.
Сүрүн сирэй https://baskcompany.ru/
Иккис сүрүн сирэйэ https://bask.ru/
# Дмитрий Максимович Пермяков – Ырыа Миитэ
## Олоҕун олуктара

Дмитрий Максимович Пермяков (1864-1944) былыргылартан иккис көлүөнэ олоҥхоһутунан буолар. Кини олоҕун кэпсээнин уола П.Д.Пермяков 1980 с. оҥорбута. «Эдэр сааһыгар Дьокуускайынан, Намынан, Бодойбо тайҕатынан тэлэһийэн сылдьыбыт. Тайҕаттан дойдутугар олоҥхоһут буолан эргиллибит. Ыһыахтарга, урууларга ыҥырыллан олоҥхолуура үһү».
Ырыа Миитэ былыргы олоҥхоһуттартан Ырыа Холуодьа кэнниттэн үүммүт иккис көлүөнэҕэ киирсиэн сөп. Кини төрөөбүт алааһа Липпэли. Онно олорон Уһун Сыһыыттан баай Мэхээттэ кыыһын Мотуруонаны кэргэн ылбыт. Колхозтар тэриллиилэрин саҕана кэргэниниин номнуо сааһырбыт дьон эбиттэр. Элбэх оҕоттон түөрт уол ордон, этэҥҥэ улаатан, ыал-дьон буолан барбыттар. Улахан уоллара Петр Дмитриевич пермяков «Дьэҥкэрэ» колхоһу тэрийсэн председателлии сылдьыбыт. Иккис уоллара Гаврил Намҥа көһөн олохсуйбут. Оҕонньордоох эмээхсин кинини батыһан, икки аччыгыйдарынаан, Намҥа киирбиттэр. Сэрии саҕана кырдьаҕастар өлбүттэр.

# Дмитрий Максимович Пермяков – Ырыа Миитэ
## Айар үлэтэ

Ордук сөбүлээн «Дьулуруйар Ньургун Боотуру», «Икки ахсааны билбэт Баһымньы Баатыр уонна кини быраата Эрбэхтэй Бэргэни», «Тойон Дьаҕарыманы» толортуур эбит. Олоҥхотун геройдарын тус-туспа куолаһын уларытан ыллыыра.
Дмитрий Максимович олоҥхону атыттары кытта кыттыһан толорорун сөбүлүүрэ. Ордук биир дойдулааҕа Балыгыастыын, Терютина Пелагея Михайловналыын, кыттыһан толороро. Олоҥхолуулларын таһынан, норуот ырыаларын хардарыта ыллаһаллара.
Ырыа Миитэ үксүн Бороҕон улууһун нэһилиэктэриэгэ олоҥхолоон кэлэрэ. Бороҕон улууһугар «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» ааптара Д.М.Говоровтыын-Ырыа Миитэрэйдиин табаарыстаспыта. Көрүстэллэр эрэ иккиэн түүнү быһа, хардарыта олоҥхолорун толороллоро. Ырыа Миитэ норуот ырыаларын элбэҕи билэрэ. Холобур, «Бөх чабычаҕа», «Тойон кыыл». Дахталлар тустарынан туойарын сөбүлүүр үгэстээҕэ. «Тойон кыыл» диэн ырыата кыра чараас кинигэ быһыытынан бэчээттэммит. Ити 1927-1928 сс. эбитэ буолуо. Ыраахтааҕы былааһын саҕана Мугудай баайдара дьадаҥылары көлөһөннүүллэрин үгэргээн ырыа оҥорбут, онон өскө-сааска киирэ сылдьыбыт. Дьокуускайда сылдьан Өлүөнэ өрүскэ көмүөл мууһа устуутун көрөн туран туойбутугар тула дьон бөҕө мустубут.
# Иркутскай уобалаһа

Иркутскай уобалас :
| Иркутскай уобалаһын былааҕа Иркутскай уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Иркутскай |
| Иэнэ | 774 846 км² |
| Дьонун ахсаана | ▼2 422 026 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Сибиир |
| Экономическай оройуона | Илин Сибиир |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Сергей Владимирович Ерощенко |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+5 |
Иркутск уобалаhа эбэтэр Иркутскай уобалас (Нууччалыы: Иркутская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Сибиир федеральнай уокуругар киирэр. 1936 сыл балаҕан ыйын 26 күнүгэр төрүттэммитэ. Киин куората - Иркутск, онтон арыый улахан куораттара - Братск, Усть-Илимск, Ангарск, Усолье Сибирское, Черемхово, Саянск, Киренск, Бодайбо, Нижнеудинск, Аян.

# Иркутскай уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 2 422 026 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 3,13 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 78,9% (2013).

# Иркутскай уобалаһа
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 539 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 8.6% эбит, ол эбэтэр 110.5 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саратов уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 64 миэстэни ылан олорбут Архыыптаммыт 2013, Балаҕан ыйын 19 күнүгэр..
# Queensland Alumina Limited

Queensland Alumina Limited — Аустралиа саамай улахан туой буорун бурҕатар уонна алүминий тимири уһаарар, ону таһынан араас үүнээйи удобренияларын оҥорор тэрилтэтэ. Аустралиа тэрилтэтин акциятын икки омук тэрилтэтэ бас билэр:
* Rio Tinto Alcan (Канаада) - 80%
* En+ Group (Арассыыйа) - 20%
# Кондратьева Мария Васильевна

Кондратьева Мария Васильевна (18.03.1955) - саха тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала, РФ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ учууталлар учууталлара
СГУ-ну бүтэрбитэ. Үрдүк квалификационнай категориялаах, «Мин уонна мин учууталым» диэн региоҥҥа ыытыллыбыт күрэс бастакы кыайыылааҕа. "Сунтаар улууһун бастыҥ учуутала" ааты ылбыта, «Бастыҥ кылаас салааччыта» күрэс лауреата. Сунтаардааҕы политехническэй лиссиэй-интэринээккэ үлэлиир.
# Сыбаакка

Сыбаакка (лат. Salvelinus alpinus, нууч. Арктический голец) — бөдөҥ балык.
Саха сиригэр бөдөҥ өрүстэргэ барыларыгар уонна туундара күөллэригэр үөскүүр. Өрүстэргэ сэдэхтик көстөр.

# Сыбаакка
## Аһылыга

Улааппыт балык кыра балыктарынан уонна моллюскаларынан аһылыктаналлар.
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр. 3-с категория.

# Сыбаакка
## Өссө маны көр

* Саха сирин балыктара
* Кырааска
* Куунса
# QuikTrip

QuikTrip (QT диэн кылгатыллар), АХШ төрдүс улахан АЗС тэрилтэтэ буолар. Дойду үрдүнэн 80000 тахса точкалаах бары штаттарга. Америкаҕа олорор сахалар сөбүлээн бензин куттар сирдэрэ.
2005 сылтан ыла QuikTrip тэрилтэ бензинэ Toyota, Honda, Ford, GM, Subaru, KIA уонна Mercedes массыына оҥорор тэрилтэлэртэн үрдүкү сыанабылы ылбыттара уонна "заправкаланарга рекомендациаланар" диэн этикетка ылбыта.
# Оҕо куйуурдуу турара (киинэ)

«Оҕо куйуурдуу турара» — 2003 сылга Ноговицын Прокопий туруоруутунан уһуллубут кылгас метражтаах киинэ. Киинэ Былатыан Ойуунускай айымньытыгар олоҕуран, суруйааччы 110 сааһыгар ананан уһуллубута.

# Оҕо куйуурдуу турара (киинэ)
## Ис хоһооно

20-с үйэ саҕалыныыта, хойукку күһүн. Талахтар быыстарынан куйуур көстөр. Куйууру, ону кытта күрдьэҕи, солууру уонна да атын тэриллэри, дьадаҥы таҥастаах уончалаах уол оҕо санныгар сүгэн иһэр. Уол сылайбыттыы аара эргэ сэргэҕэ сөрөнөн, сынньанан ааһар. Эбэ күөл ортотугар киирэн, уол хаары бэйэтин тула күрдьэр, ойбон дьөлөр.
Киинэҕэ, айымньыга курдук, түҥкүтэх сир дьадаҥы, ыарахан олоҕо кыаммат дьон оҕото оҕо саас диэни билбэккэ улаатара көстөр. Киинээҕэ метафора быһыытынан уол, ону кытта кини курдук көннөрү дьон, туруга көстөн ааһар: уол маҥнай туруук хайа анныгар туран, үөһэ ытта сатыыра, онтон ойбонтон төбөтө эрэ быган ууга турара. Куйуурдуу сылдьан өйүн сүтэрэн, түүлүгэр баай дьону көрөр: тойон баһылыктара илиитин уунан, уолу атыгар олордон илдьэ барар. Уһуктубута, күн киирэн эрэр, куйуура толору соболоох. Уол үөрэ-үөрэ балыгын хомуйар.
Киинэ Хаҥалас улууһугар уһуллубут, биир да саҥата суох туруоруллубут (тыас-уус уонна туругу биэрэр хос музыка эрэ туһаныллыбыт). Балык куйуурга түбэспитин эрэ кэннэ, былыргы оһуохай иһиллэр.
# Новые Санжары

Новые Санжары (укр. Нові Санжари) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 8 336 (2017).
# Тустуу

Тустуу — былыргы историялаах уонна араас көрүҥнэрдээх икки утарылаhааччы күрэҕэ. Атыннык күрэс дэнэр. Олимпия оонньууларын программаларыгар баар. Тустууктар туран, тобуктаан эбэтэр сытан эрэн тусталлар. Хапсаҕайга охтубут, тобуктаабыт, илиитинэн сири таарыйбыт кыаттарар.
Тустуу көрүҥнэрэ:
* Хапсаҕай
* Грек-рим тустуута
* Көҥүл тустуу
* Самбо
* Сумо (Дьоппуон тустуута)
* Хуреш (Тыва тустуута)
* Кураш (Узбек тустуута)
* Көрэш (Татар тустуута)
* Йаҕлы гүрэш (Түрк тустуута)
# Советскай уул. (Майа с.)

Советскай уулусса Майа сэлиэнньэтигэр баар уулусса, Майа уһун уулуссаларыттан биирдэстэрэ. Арҕаа уулусса балыыһнан бүтэр, илин өттүгэр Восточнай уулуссанан бүтэр. Уулусса Районнай Совет аатынан ааттаммыта.Билигин, райцентр Аллараа Бэстээххэ көhөн, Райсовет бу уулуссаҕа суох буолбута. Советскайга киин балыыһа, 2 этээстээх уопсай дьиэлэр кварталлара, типография, лицей, Майа администрацията уонна чааһынай дьиэлэр бааллар.
# Чад (күөл)

Чад күөлэ — чычаас, дириҥэ 4–7 м. Сөҥүүттэн, өрүс халаанныырыттан иэнэ улаханнык уларыйар, ардахтаах кэмҥэ арыт икки төгүл кэриҥэ улаатар. Биэрэгэ олус бадараанныйар.

# Чад (күөл)
## Литература

* Коринская В. А. География: Материктар, акыйааннар географиялара: Орто оскуола 7 кылааһын учебнига. — Дьокуускай: Бичик, 1997.
# 947

947 сыл

# 947
## Туох буолбута

* Тохсунньу 11 — Ляо династия ыраахтааҕыта Тай Цзун (Кидань импиэрийэтэ), Хойукку Цзинь судаарыстыбатыгар саба түспүт, түмүгэр бу дойду суох буолбута.

# 947
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 10 — Лю Чжиюань Хойукку Хань династиятын олохтообут. Бэйэтин ыраахтааҕынан биллэрбит.
# Никольскай (Нам улууһа)

Никольскай — Нам улууһун Никольскай нэһилиэгин киинэ.

# Никольскай (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Никольскай нэһилиэгэ (Нам улууһа)
# Баштау

Халыып:Хребет Баштау — Соҕуруу Ураалга баар хайа сиһэ. Башкортостан Белорет оройуонугар баар.
Меридиан хайысхатын батыһа Улахан Авзян уонна Агидель өрүстэр ыккардыларынан Караташ диэн хайаҕа диэри тайаан сытар.
Устата 40 км, кэтитэ — 10 км кэриҥэ, үрдүгэ 1271 м (Оло Шатак хайа).
Сис соҕуруу, киин уонна хоту эҥэрдэргэ арахсар.
Соҕуруу эҥэрэ — Оччугуй Авзян үрэх таһымыттан 180 м үрдүктээх хайалар, чыпчааллара 1043 м (Катушка чыпчаал) уонна 950 м. Бу хайалартан Оччугуй Авзян уонна Кухтур үрэхтэр (Агидель өрүс салаалара) саҕаланаллар.
Киин эҥэрэ ордук үрдүк, Оло Шатак уонна Капкаташ (1099 м) диэн чыпчааллардаах. Арҕаа эниэтэ туруору, илин эниэтэ сырыынньа, көһөҥө таастардаах. Кухтур үрэх салаалара мантан саҕаланаллар.
Хотугу эҥэрэ үрдүгэ суох, 900 м тиийэр, илин эниэтигэр таас хайалара быгар.

# Баштау
## Тутула

Сис кварцит-песчаниктан, конгломераттартан, аргиллитартан, орто рифей машак свитатын эффузивтарыттан турар.
Ландшааба үрдүгүттэн тутулуктаах. 500 м диэри бэс булккаастаах хатыҥ, тэтиҥ ойуурдар, 500-тэн 900 м диэри — тиит булкаастаах хатыҥ, бэс ойуурдар, 900 м үөһэ — 600 саастаах мастардаах тиит ойуурдар.

# Баштау
## Топонимика

Башкиир тылыттан Баштау — бас хайа.
# ССРС хайдыыта

ССРС Хайдыыта эбэтэр ССРС ыһыллыыта (өссө биллэринэн нууч. Распад СССР), ССРС биир дойду буолан бүтэн 18 туспа туспа дойдуларга арахсар, хайдыытын процеһын ааттыыллар.
ССРС хайдыытын сүрүн биричиинэтинэн буолаллар:
Ити биричиинэлэр бары түбүллэн ССРС эстэр процеһын салҕаабыттара.
ССРС кэнниттэн сыыйа ыһыллыы салҕааһына баран испитин Чечня сэриитэ тохтоппута. Саха Сирэ эмиэ туспа дойду буолан бара сыспыта.
# Рахил

Рахил (ивр. רָחֵל‎) диэн Дьаакып биир ойоҕо, Лабан кыра кыыһа, Лиэйэ балта, Дьуоһуп уонна Биньямин ийэлэрэ. Биньямины төрөтөн баран өлбүтэ. Бэтлэһэм хото чугаһыгар көмүллүбүтэ. Рахил уонна Лиэйэ дьэбэриэй омугун төрүттээччи ийэлэрэ быһыытынан ытыктаналлар.
# Черноморское (Одесса уобалаһа)

Черноморское (укр. Чорноморське) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 730.
# Swire Group

Swire Group — Улуу Британия уонна Кытай конгломерат тэрилтэтэ, Кытайга, Улуу Британияҕа, Америкаҕа үрдүк капиталлаах активтары бас билэр. Кини бас билиитигэр — Гонконг бастыҥ авиахампаанньата Cathay Pacific.
# Олооччу

Олооччу - хотоҥҥо, мара үлэҕэ кэтиллэр ынах этэрбэс, түүтэ иһирдьэ. Тирии олооччу эмиэ баар буолар.

# Олооччу
## Өссө маны көр

* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
# VEON

VEON(урукку аата Вымпелком) - СНГ, Азия уонна Африка дойдуларыгар телекоммуникационнай активтары хонтуруоллуур холдинг хампаанньата.
Бөлөххө " Вымпел- коммуникация «диэн Арассыыйа суотабай оператора, Украина» Киевстар «[4], СНГ сотовай оператордара (Билайн бренд аннынан үлэлииллэр), Баҥкладешка Banglalink уонна Пакистаҥҥа Jazz диэн бреннарынан үлэлииллэр. 2018 сылга холдинг аан дойду үрдүнэн 210 мөлүйүөн клиеҥҥэ өҥөнү оҥорор. Саамай улахан акционера - " Альфа- групп».
Компания Бермуд арыыларыгар регистрацияламмыта, Штаб- квартирата Амстердамҥа баар.
* ↑ VimpelCom on the Forbes Global 2000 List.
* ↑ VEON on the Forbes Global 2000 List.
# Семенова Марфа Ивановна

Семенова Марфа Ивановна — 1897 с. II Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт.
Кэргэнэ Семенов Н.И. 1944 с. сэриигэ сураҕа суох сүппүт. 11 оҕолоох ийэ огдообо хаалан оҕолорун атахтарыгар туруорбут. 1965 с. диэри Социалистическай Үлэ Геройа Г.С.Самсонов салайар оҕуруот биригээдэтигэр үлэлээбит. 1946 с. оройуоҥҥа бастакынан Герой Ийэ чиэстээх аатын сүкпүтэ, сиэннэр, хос-хос сиэннэр бааллар.
# Дьокуускай остуруога

Дьокуускай остуруога - Москуба судаарыстыбата Саха сирин бэйэтигэр сыһыарарыгар Өлүөнэ кытылыгар оҥостубут остуруога, өйөнөр уйата.
Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар киин остуруок буолбута. Бу уеһы Петр Головин уонна Матвей Глебов Өлүөнэ разряда оҥорбуттара (ол аата байыаннай уокурук).
1680 сыллааҕы реформа кэмигэр остуруокка Приклонскай бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу от ыйын 24 күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 саһаан кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан Семен Иванович Епишев диэн киһи ананар.
Тохсунньу 10 күнүгэр 1696 сыллаахха Сибиирдээҕи бирикээс Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар тохсунньу 31 күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр.
# Чооруос

Чооруос (нууч. чечётка, лат. Acanthis flammea) — Саха сиригэр кытсытыыр бороҥ өҥнөөх төбөтүгэр кыһыллаах саха фольклоругар элбэхтик ахтыллар кыра чыычаах. Чооруостар уустарыгар киирэр. Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ үөскүүр, туундара сорох сирдэригэр эрэ көстүбэт. Олохтоох көтөр, ол аата кыстыкка соҕуруу барбат. Ол гынан баран сороҕор элбэх буолан көһөр түгэннэрэ көстөр. Сайын сүнньүнэн үөннэринэн, кыһын мас сыатынан аһылыктанар.

# Чооруос
## Өссө маны көр

Хаар чооруоһа
* Carduelis flammea flammea
* Carduelis flammea cabaret
# Лос-Аламос

Лос-Аламос - АХШ соҕуруулуу-арҕаатыгар Нью-Мексико штаакка баар куорат. Скалистай хайалар быыстарыгар муора таһымыттан 2200 м үрдүккэ турар. Олохтоохторун ахсаана 14 тыһыынча киһи (2008).
Атому чинчийии киинэ, атомнай сэрии сэби оҥорор сир. 1942 сыллаахха Манхэттэн бырайыагын иһинэн Лос-Аламостааҕы национальнай лаборатория олохтоммута. 1943 сыллаахха лаборатория куорат буолбута. Манна бастакы атомнай буомба оҥоһуллубута. Бастакы тургутан эһии 1945 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр ыытыллыбыта. 1943 сылтан 1957 сыллаахха дылы сабыылаах куорат этэ.
# Франк

Франк (фр.т. franc) — XIV—XVII үйэлэрдээҕи Франция туттулла сылдьыбыт манньыат аата. Кэлин Франция, Бельгия, Швейцария онтон да атын дойдулар харчылара, национальнай валюталара буолбут. Франция баһылыыр-көһүлүүр эрдэҕинэ Франция бэйэтин валютатын холуонньалырыгар олохтообут. Ол курдук билигин да франканы тутталлар: Бурунди, Гвинея, Джибути, Конго Демократическай Республиката, Коморскай арыылар, Мадагаскар, Руанда. Африка сорох государстволарын валютата КФА франка диэн ааттанар. Маны таһынан француз Тиихэй Акыйааннааҕы франката эмиэ баар.
# 1340-с

1340-с сыллар.

# 1340-с
## Сүрүн түбэлтэлэрэ

* Хара сут. Европаҕа чума иккис пандемията (1346—1353).
* Үйэлээх сэрии (1337—1453).
* Чаҕатай улууһа икки аҥыы арахсыыта: Арҕаа Чаҕатай улууһа (1340-с — 1370) уонна илин (1347—1462).
* Война за галицко-волынское наследство (1340—1392).
* Византияҕа гражданскай сэрии (1341—1347).
* Война за бретонское наследство (1341—1364).
* Шведский крестовый поход (1348—1349; Шведско-новгородские войны).
# Доҕордуулар (сериал)

«Доҕордуулар» (ааҥл. Friends) диэн АХШга популярнай комедия сериала (ситком), алта доҕордор тустарынан көрдөрөр. Бу сериал 1990-с сыллар биир улахан бырайыагынан буолбут. Ону тэҥэ араас бэлэхтэри ылбыт, ол иһигэр «Эмми».
«Доҕордуулар» сериалы (бастакы аата «Биhиги курдук доҕордуулар», ааҥл. Friends Like Us) «Брайт/Кауффман/Крэйн продакшэнс» хампааньа (ааҥл. Bright/Kauffman/Crane Productions) уонна Warner Bros. Television студията кыттан бииргэ оҥорбуттар. Бастаан АХШ NBC телеканалынан 1994 сыл балаҕан ыйын 22 күнүттэн 2004 сыл ыам ыйын 6 күнүгэр дылы көрдөрүллүбүт. Тиhэх серията атын телесериаллар тиhэх серияларын кытта тэҥнээтэххэ рейтиҥынан төрдүс миэстэни ылбыт - быhа эфирга 52,5 мөлүйүон киһи көрбүт..
Сериал Нью Йорк Манхэттэн оройуонугар олорор алта доҕордор тустарынан көрдөрөр: "атаах" Рэйчел Грин (Дьэннифэр Энистон оонньуур), ырааһы көрөр асчыт - Моника Гэллер (Кортни Кокс оонньуур), комплекстыы сылдьар офис үлэһитэ - Чендлер Бинг (Мэтью Перри оонньуур), аһы уонна сексы таптыыр Дьо Триббиани (Мэтт Ле Блан оонньуур), арахсыспыт палеонтолог Росс Гэллер (Дэвид Швиммер оонньуур) уонна хиппи массажчыта Фиби Буффэ (Лиза Кудроу оонньуур).

# Доҕордуулар (сериал)
## Бэлэхтэрэ

Уон сыл устата сериал араас элбэх бэлэхтэри туппута::

# Доҕордуулар (сериал)
## Бэлэхтэрэ
### Эмми

* 2003 — Комедия сериалыгар бастыҥ ыҥырыллыбыт актриса — Кристина Эпплгейт
* 2002 — Бастыҥ комедия сериала
* 2002 — Комедия сериалын бастыҥ актрисата — Дьэннифэр Энистон
* 2000 — Комедия сериалыгар бастыҥ ыҥырыллыбыт актер — Брюс Уиллис
* 1998 — Комедия сериалыгар бастыҥ актрисата — Лиза Кудроу
* 1996 — Комедия сериалыгар бастыҥ режиссер үлэтэ — Михаэль Лембек («Суперкубок кэнниттэн» эпизодыгар)

# Доҕордуулар (сериал)
## Бэлэхтэрэ
### Алтан глобус

* 2003 — Сериалга, мюзиклга уонна комедияҕа бастыҥ актриса — Дьэннифэр Энистон

# Доҕордуулар (сериал)
## Быhаарыылар

* ↑ Программа «The 101 reasons the '90s ruled» (телеканал MTV)
* ↑ List of most-watched television episodes (ааҥл.)

# Доҕордуулар (сериал)
## Тас сигэлэр

* Сериал официал саайта(ааҥл.)
* [[IMDbTitle:0108778|«Халыып:Угуллубут хабыычыка»]](ааҥл.) Internet Movie Database ситим-сиргэ
* «Доҕордуулар» Архыыптаммыт 2009, Атырдьах ыйын 21 күнүгэр.(ааҥл.)
* «Доҕордуулар» Архыыптаммыт 2007, Балаҕан ыйын 27 күнүгэр.(ааҥл.)
# Эйр (күөл)

Эйр күөл (ааҥл. Lake Eyre — Австралия соҕуруу өттүгэр баар саамай улахан күөлэ. Күол уута ханна да түспэт, туустаах. Иэнэ сыл кэмиттэн улахан тутулуктаах, сайын ардахтар кэмнэригэр улаатар — 15 тыһ. км² кэриҥэ буолар, дириҥэ 20 м дылы; уолан хаалар.
# Daewoo

Daewoo ("Тэ" Кэриэй тыла: 대. Кэриэйдии "Улуу" уонна "У" Кэриэйдии: 우. Korean төрүттээччи аата. Ким Ву Чинг) эбэтэр Daewoo Group диэн Соҕуруу Кэриэйэҕэ биир улахан чэболь этэ.
1967 сыллаахха олохтоммута уонна 1999 сыллаахха бытарыллыбыта. Кэриэҕэ иккис улахан чэболь этэ, бастакы Хендай, Дэу кэннитттэн Эл Джи уонна Самсунг этэ. Группа иһигэр 20 салаалаах этилэр, билигин сорохторо тутулуга суохтук үлэлииллэр.

# Daewoo
## Өссө маны көр

* UzDaewooAuto
# Новгородов Афанасий Иннокентьевич

Новгородов Афанасий Иннокентьевич — устуоруйа билимин дуоктара, профессор, Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа институтун дириэктэрэ (1947-1950). Кэлин Москубаҕа олорон 1955 с. көмүскээбит диссэртээссийэтигэр Өксөкүлээҕи үрүҥнэргэ сулууспалаабыта диэбитин, Саха сирин устуоруктара ылымматахтара.
1902 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Верхоянскай куоракка улуус суруксутун Иннокентий Новогородов дьиэтигэр төрөөбүтэ. 1917 с. сайыныгар верхоянскайдааҕы икки кылаастаах оскуоланы бүтэрэн баран Иркутскайга барбыта. Онно Иркутскайдааҕы учуутал семинариятыгар киирбитэ, онтон ону саппыттарын кэннэ үөрэҕин тыа хаһаайыстыбатын училищетыгар салҕаабыта.
Бу сылдьан Илин Сибиир Кыһыл аармыйатын артиллерия хомуньуустуу биригээдэтигэр киирбитэ. Үрүҥнэри утары сэриилэһиигэ кыттыбыта, 1920 сыл кулун тутар 1 күнүгэр РКП(б) кэккэтигэр киирбитэ.
1921-1923 сс. А. И. Новгородов Народнай-революционнай аармыйа араас чаастарыгар инструктор-организатор быһыытынан сулууспалаабыта, онтон политрук буолбута, кыргыһыыларга кыттыбыта. 1922 с. ыараханнык бааһыран баран Иркутскайга төннүбүтэ, Иркутскайдааҕы РКП(б) Губкомугар тэрийэр салаа инструкторунан үлэлээбитэ.
Илиҥҥи омуктар үлэлээн иитиллээччилэрин хомуньуустуу университеттарын (Коммунистический университет трудящихся Востока) бүтэрэн баран А. И. Новгородов Саха сиринээҕи ВКП(б) обкуомугар ыытыллыбыта. Бу Москубаҕа үөрэнэр сылларыгар Саха сирин уонна Гражданскай сэрии туһунан бастакы ыстатыйалара тахсыбыттара.
1926 с. от ыйыгар Афанасий Иннокентьевич Дьокуускайга кэлбитэ, онтон ВКП(б) Верхоянскай уокуруктааҕы кэмитиэтин сэкиритээринэн буолбута. Тута Бастакы уокуруктааҕы ВКП(б) конференциятын тэрийэн барбыта, онтун 1926 с. сэтинньи 10-18 күннэригэр ыыппыта.
ВКП(б) обкуомун чилиэнинэн талыллыбыта. Биир сыл Верхоянскайга үлэлээн баран 1927 с. сэтинньи 29 күнүгэр Дьокуускайга обкуомҥа ыҥыран ылбыттара.
1928 с. бэс ыйыгар Алданнааҕы уокурук кэмитиэтин тэрийэр салаатын сэбиэдиссэйинэн ыыппыттара. 1928 с. сэтинньитигэр иккистээн обкуом чилиэнинэн талбыттара. 1929 тохсунньутугар Алдан уокуругун исполкомун бэрэстээтэлиэн талбыттара, онтон кулун тутарга 6-с Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэригэр ЦИК чилиэнинэн, ЦИК бэрэстээтэлин солбуйааччытынан уонна Бүтүн сойуустааҕы ВЦИК-ка Саха сириттэн бэрэстэбиитэл быһыытынан талбыттара (бу дуоһунаска 1930 сыл атырдьах ыйын 25 күнүттэн 1931 с. кулун тутар 22 күнүгэр дылы үлэлээбитэ).
1947 сыл бэс ыйын 19 күнүттэн 1950 сыл бэс ыйын 16 күнүгэр дылы Тыл, литератуура уонна устуоруйа институутун дириэктэрэ.
1983 атырдьах ыйын 19 күнүгэр өлбүт, уҥуоҕа Москубаҕа Ваганьково кылабыыһатыгар көмүллэ сытар.
# Дельфин (сулустар бөлөхтөрө)

Дельфин (латыынныы Delphinus) — хотугу халлаан кыракый сулустар бөлөхтөрө, үс сулуһа 3,7, 3,8 уонна 4,0 көстөр улаханнаахтар. Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри толору көстөр.

# Дельфин (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объект

Иов Хоруоба диэн түөрт α (Суалокин), β, δ уонна γ сулустардаах ромб (астеризм).

# Дельфин (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.
Гириэктэр номохторунан Амфитританы Посейдонҥа кэргэн тахсарыгар өҥөлөөх дельфин.
# Гоголева Анна Ивановна

Гоголева Анна Ивановна — сэһэнньит, тылбаасчыт.

# Гоголева Анна Ивановна
## Олоҕун туһунан

1994 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Дьокуускай куоракка 1957 с. алтынньы ый 25 күнүгэр төрөөбүт. М. Горькай аатынан литературнай иинституту үөрэнэн бүтэрбитэ. Филологическай наука кандидата. Саха литературатыгар фольклор матыыптарын чинчийэн үөрэтэр. Кылгас кээмэйдээх кэпсээннэри, новеллалары суруйар.Саха норуодунай суруйааччыта Кындыл-Иван Гоголев кыра кыыһа. Аҕатын айымньыларын «Үһүс хараҕы» ниэмэс тылыгар, «Хара Кыталыгы» — француз тылыгар тылбаастаабыта.

# Гоголева Анна Ивановна
## Айымньылара

* Три совета: Сказки для дошк. и мл. шк. возраста. - Якутск: Бичик, 1993.
* Гоголев И. Месть шамана: Последнее камлание: Романы/Пер.А. Ленская. - М.: Сов. писатель

# Гоголева Анна Ивановна
## Олоҕун, айар үлэтин туһунан

* Кириллин Д.В., Павлова В.Н., Шевков Д.С. Писатели земли Олонхо: Биобиблиографический справочник. - Якутск: Бичик.