yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чанниҥ Татум

Чанниҥ Мэттью Татум диэн 1980 сыл муус устар 26 күнүгэр Алабама штат Кулмэн куоратыгар төрөөбүт АХШ актера. Ордук биллэр киинэлэрэ - "Дорогой Джон", "21 Джамп уулуссата", уонна араас комедия киинэлэрэ.
2006 сыллаахха Дженна Дьюуан диэн актрисаны көрсүбүтэ уонна 2009 сыл от ыйыгар кэргэн ылбыта. 2013 сыллахха кыыс оҕоломмута.Уонна кини баще курутой кыраhапчик😍.
# Васильев Милентий Аввакумович

Васильев Милентий (Мелентий) Аввакумович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Тойбохой нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүт. Саха Сирин республиканскай политико-просветительскай оскуолатыгар үөрэммит, 3 ыйдаах юрист куурсун бүтэрбит. Аармыйаҕа ыҥырыллыар дылы Дьокуускайга прокурор көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит.
Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. 1943 сыл тохсунньутуттан сэриилэспит.
Фроҥҥа старшай лейтенант солотун ылбыт. Кыһыл Сулус уордьанынан, «Сталинграды көмүскээһин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт. «Сталинград көмүскээччитэ» таанка холуонната тутуллуутугар 2000 солкуобайы биэрдим диэн олунньу 23 күнүгэр 1943 с. дьонугар суруйбута баар.

# Васильев Милентий Аввакумович
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Кыһыл Сулус уордьан (17.02.1943)
* «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл
# Тескей-Ала-Тоо

Теске́й-Ала́-То́о, ону тэҥэ Терскей-Алатау, Терске́й-Ала́-То́о (кырг. Тескей Ала-Тоо, каз. Теріске́й Алата́у) — Киргизия уонна Казахстан сирдэринэн тайаан сытар сис хайа.

# Тескей-Ала-Тоо
## Усторуйата уонна этимологията

Кыргыыс ССР саҕанааҕы каарталарга сис хайаны «Терскей Алатау» эбэтэр «Терскей Ала-Тау» диэн бэлиэтииллэрэ.
кырг. Ала-Тоо диэн кыргыыс тылыттан "хаардаах хайа" эбэтэр "мэҥэ хаардаах хайа" диэн тылбаастанар. «Терскей» диэн тыл суолтата -- «күнэ суох (күлүк) өттө» — хайа хотугу сирэйэ.

# Тескей-Ала-Тоо
## Географията

Терскей-Ала-Тоо сис хайа Киргизия хотугулуу-илиҥҥи өттүттэн саҕаланар уонна соҕуруу Иссык-Кулунан бүтэр. 375 килэмиэтир усталах, Каракол (урукку Пржевальск) туһаайыытынан үрдүгэ 5281 км тиийэ (Караколь чыпчаала). Хайа орто үрдүгэ быһа холоон 4500 м.
Терскей-Ала-Тоо хайах Тянь-Шань хайа ситимин иккис үрдүк сирэ, Победа чыпчаалын уонна Хан-Тенгри кэннэ (кирг. Хан-Теңири); манна барыта 1081 км² иэннээх 1100 мууһуруу баар .
Терскей-Ала-Тоо хайа мууһуруутун улахан аҥаара Иссук-Куль диэки хайыһан турар хотугу сирэйдэригэр баар.
Терскей-Ала-Тоо хайа ол элбэх кэрэ, кырасыабай сирдэрдээх: Алтын-Арашан, Барскоон, Джеты-Огуз, Каракол. Ол курдук, биир күн иһигэр кумах хайалары, тыытыллыбатах ойуурдары, хаардаах чыпчааллары көрүөхх сөп. Хас биирдии хайа хапчаана бэйэтэ туспа уратылаах, хатыммат кэрэлээх.

# Тескей-Ала-Тоо
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Рукавишников Б. И. Озеро Иссык-Куль и хребет Терскей-Алатау. — М.: Физкультура и спорт, 1970. — 120 с. — (По родным просторам). — 25 000 экз.
* ↑ Перевод слово «ала» с Кыргызского на Русский язык в словаре - «Киргизско-Русский словарь Юдахина (kg-ru)» в - «Эл-Сөздүк». tamgasoft.kg. Тургутулунна 23 Олунньу 2018.
* ↑ Перевод слова "тоо" из словаря Юдахин Кыргызско⇒Русский словарь. tili.kg. Тургутулунна 23 Олунньу 2018.
* ↑ Кыргызско-русский словарь - Буква Тт. www.presskg.com. Тургутулунна 23 Олунньу 2018.

# Тескей-Ала-Тоо
## Литэрэтиирэ

* Рукавишников Б. И. Озеро Иссык-Куль и хребет Терскей-Алатау. — М.: Физкультура и спорт, 1970. — 120 с. — (По родным просторам). — 25 000 экз.
# .et

.et диэн Этиопия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Андрей Таас

Андрей Таас томтороот. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.
Индигир уонна Силээннээх өрүстэр икки ардыларыгар 120 км. усталаах сис. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1426 м. үрдуктээх.

# Андрей Таас
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# AMD

AMD (Advanced Micro Devices , ол эбэтэр сахалыы тылбааска "Аныгы тэтимнээх тэрил"), Америка тэрилтэтэ, планета үрдүнэн биир сүрүн процессор оҥорооччу уонна графика түргэтээччи.
Сүрүн конкуреннара Intel уонна Nvidia.
# Быар цирроһа

Быар цирроһа — быар бытааннык өлөр процеһа, араас биричиинэттэн буолуон сөп.
# Балта (уһанар сэп-сэбиргэл)

Балта
Тимири эллииргэ, таптайарга туттуллар улахан өтүйэ.
# Комышня

Комышня (укр. Комишня) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 175 (2017).
# Вигри

Вигри — 1980 сыллааҕы Олимпия сайыҥҥы XХII оонньууларын чэрчитинэн Таллин куоракка ыытыллыбыт Баарыстаах спорт күрэхтэһиитин ымыыта. Олимпия оонньууларын иһинэн туспа көрүҥҥэ бастакы ымыы.

# Вигри
## Дьүһүнэ-бодото

Вигри бэйэтин көрүҥүнэн - икки кэлин атаҕар турар муора түлүөнэ.

# Вигри
## Хайдах баар буолбута

1977 сыллаахха Эстонскай ССР Атыыга-эргиэҥҥэ балаатата Баарыстаах спорт күрэхтэһиитин ымыытыгар биллэрбит. Конкурс кыттааччылара үгүс киһи хоптону оҥорон киллэрбиттэр, ол эрэн манна Таллинтан худуоһунньук Сайма Сымер оҥорбут муора икки түлүөнэ - турар уонна сытар быһыылаах ымыы кыайбыт.
Ымыыга аат биэрии - бу туспа конкурс. Манна Вигри диэн ааты Таллин куорат оскуолатын үөрэнээччитэ биэрэн, кыайбыт.

# Вигри
## Биһирэниитэ

1979 сыл сайыныгар таллиннааҕы "Полимер" собуот эрэһиинэ күүгэнтэн хас эмэ уонунан тыһыынча оонньуур түлүөнү оҥорон таһаарбыт. Маны таһынан элбэх ойуу значокка, пакекка, суумкаҕа, плакакка, о.д.а. сиргэ туһаныллыбыт.
Вигри аатынан кэлин эдэрдэр яхталарын кылааһа, оҕо саада, ырыа бөлөхтөрө, футбол хамаандата уонна бэчиэнньэ суорда ааттаммыттар.

# Вигри
## Маны эбии көр:

* Олимпия сайыҥҥы XХII оонньууларын ымыыта - Миша

# Вигри
## Сигэ

Кац Й. Его звали Вигри. stolitsa.ee (05.07.2010).
# Гейдельберг

Гейдельберг (ниэм. Heidelberg) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 145 тыс. Манна Эуропа сиригэр саамай эргэ университет баар. Онно 11 Саха Устудьуона үөрэнэр, 1 Саха олохсуйан олорор.
# Г.В.Егоров-Дьоруой Дьөгүөрэп

ЕГОРОВ ГАВРИЛ ВАСИЛЬЕВИЧ (1879–1942) — Гражданскай сэрии геройа, Культармеец, “Кыһыл Знамя” орден кавалера, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.

# Г.В.Егоров-Дьоруой Дьөгүөрэп
## Олоҕун олуктара

Г. В. Егоров 1879 сыллаахха Уус-Алдан оройуонугар Тандаҕа дьадаҥы кэргэҥггэ төреебүтэ. Улуу Окятябрьскай социалистнческай революция иннинэ кини баайдарга хамначчыттаабыта. 1918 с. Якутскайы үрүҥ гвардеецтартан босхолообут А. С. Рыдзинскай этөрээтигэр доброволеһынан киирбитэ,Советскай былааһы көмүскүүргэ саа-саадах туппута. Кини саҥа былааһы көмүскээн үрүҥнэри утары элбэх кыргыһыыларга кыттыыгы ылбыта. 1923 с- саас Г. В. Егоров национальнай рота байыаһа буолан, К. К. Байкалов этэрээтигэр киирсэн, генерал Пепеляев баандатын утары сэриигэ барбыта. Онно кулун тутар 2 күнүгэр Амма сэлиэнньэтин пепеляевецтартан босхолуур иһин кыргыһыыга геройдуу быһыыны көрдөрбүтүн иһин Кыһыл Знамя орденынан наҕараадаламмыта.Эйэлзэх олох саҕаламмытыгар сир түҥэтигин ыытыспыта, бастакы колхозтары тэрпйсибитэ, кулааҕы кылаас быһыытыгаи эһиспитэ. Республикаҕа культуриай революцияны ыытыыга Г. В. Егороз талааннаах салайааччы быһыытынап биллибнтэ. 1929—34 с.с. Саха АССР Киин ситэриилээх комиттэри н чилиэнинэн талыллап үлэлээбнтэ.Гавриил Васильевич саха норуотун сайдыытытыгар үөрэх оскуола наадатын, туһатын, бэйэтэ оскуола диэҥҥэ үөрэммэтэҕин да иһин, олус сытыытык, сөпкө өйдөөбүтэ.
# Романова Галина Петровна

Романова Галина Петровна (1945 с. ахсынньы 25 күнэ, Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.

# Романова Галина Петровна
## Олоҕун олуктара

1945 с. ахсынньы 25 күнүгэр Сунтаар оройуонун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1970 с. Магаданнааҕы государственнай педагогическай институту бүтэрэн "нуучча тылын уонна литературатын учуутала" идэни ылбыта.
1986 сылтан Сунтаар 2 №-дээх орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ. Кини нуучча тылын уонна литературатын үөрэтии методикатыгар, үөрэтии, идэҕэ уһуйуу, уус-уран тылы уонна суругу-бичиги сайыннарыыга үлэлээбитэ.

# Романова Галина Петровна
## Наҕараадалара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин министиэристибэтин грамотата.
# Федоров Михаил Михайлович

Федоров Михаил Михайлович — юридическай билим доктора, профессор.

# Федоров Михаил Михайлович
## Олоҕун олуктара

* 1920 с. сэтинньи 21 күнүгэр Саха уобалаһын Таатта улууһугар Бастакы Дьохсоҕон нэһилиэккэ төрөөбүтэ.
* 1940—1942 сс. — оройуон прокурорын көмөлөһөөччүтэ.
* 1942—1946 сс. — Армияҕа сулууспалыыр, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыыны ылар.
* 1947—1958 сс. — прокуратура органнарыгар үлэлиир.
* 1954 с. — Бүтүн Союзтааҕы юридическай институты кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэр.
* 1958—1961 сс. — партийнай үлэҕэ сылдьар.
* 1961 с. — ССКП КК иһинэн Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрэр.
* 1961—1969 сс. — Саха АССР прокурора.
* 1968 с. — юридическай билим кандидатыгар «Развитие Советской государственности в Якутии (1918—1937 гг.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1969—1975 сс. — ССРС НА СС СС ТЛИ Институтун старшай научнай үлэһитэ, история салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1975 сылтан — Саха государственнай университетын доцена, профессора.
* 1980 с. — докторскай диссертациятын «Правовые положения народов Восточной Сибири (XVII — нач. XIX вв.)» тиэмэҕэ ситиһиилээхтик көмүскүүр.
1963, 1971 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талыллан үлэлээбитэ.

# Федоров Михаил Михайлович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Развитие государственности якутского народа» (Якутск, 1964) — монография.
* «Развитие советской государственности в Якутии» (Якутск, 1968) — монография.
* «Правовое положение народов Восточной Сибири (XVII — начало XIX в.)» (Якутск, 1978).
* «История правового положения народов Восточной Сибири в составе России» (Иркутск, 1991).
* «Олох аартыгар (Путёвка в жизнь)» (Якутск, 1995).

# Федоров Михаил Михайлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР билимин үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина (2000)
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1995)
# Кырса кутуйахтара

Кырса кутуйахтара (лат. Lemmus, нууч. Род Лемминги) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр икки көрүҥ - Амур чыҥырыкаана уонна Сибиир кырса кутуйаҕа киирэр.

# Кырса кутуйахтара
## Өссө маны көр

* Күтэрдэр
* Тыа бытаһыттара
* Туйахтаах кутуйахтар
* Таас бытаһыттар
* Бытаһыттар
* Чыҥырыкааннар
* Андаатардар
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
# Киллэм (Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ)

Киллэм — Тулагы-Киллэм нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Туймаада хочотугар Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар, Дьокуускай кииниттэн хоту 31 км сиргэ, Тулаҕы сэлиэнньэтиттэн 5 км сиргэ баар.

# Киллэм (Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ)
### Устуоруйаҕа

1883 с. Киллэм сэлиэнньэтин быһыытынан Дьокуускайтан от биэрэстэлээх сиргэ Киллэм үрэх уонна Нидьили күөл кытылларыгар олохтоммута. Олохтоохторо сахалар этэ. Сүөһү иитэллэрэ, булдунан дьарыктаналлара. Кэлин Нам улууһуттан Таастаахтан көспүт нуучча скопецтара олохсубуттара.
19 үйэҕэ Мардьай диэн сиргэ бурдук ыһыытынан дьарыктанар нуучча бааһынайдара олохсубуттара.
1922 сыллаахха ыам ыйын 21 күнүгэр кыһыллар уонна үрүҥнэр ыккардыларыгар Киллэмнээҕи кыргыһыы буолбут, үрүҥнэр кыайтарбыттар.

# Киллэм (Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ)
### Тэрилтэлэрэ

Оскуола 1913 сыллаахха аһыллбыт. Кумахтаахха сыаркап баара.
Билигин олохтоохторо үгүстэрэ ынах сүөһү, сылгы иитэллэр, оҕоруот ыһаллар, хортуоска үүннэрэллэр.
Кулууп, балыыһа уонна маҕаһыыннар бааллар.

# Киллэм (Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ)
### Суола-ииһэ

Сэлиэнньэ сиринэн Дьокуускай — Нам массыына суола ааһар (а/д «Нам», 98 ОП РЗ 98К-005).
Дьокуускайтан «Автовокзал — Киллэм» № 105 оптуобуһунан куорат автовокзаалыттан айанныахха сөп. Оптуобус 1 чаас 20 мүнүүтэ кэриҥэ айанныыр.

# Киллэм (Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ)
## Өссө маны көр

* Дьокуускай
* Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ
# Бороҕон улууһа

Бороҕон улууһа. Билиҥҥи Уус-Алдан улууһун сорҕото. 1926 сыллаахха 14 нэһилиэктээх этэ:
Икки Хоро, икки Лөгөй, Курбуһах, Өлтөх, Бэрт Ууһа, Бороҕон, Суотту, Бээрийэ, Мүрү.

# Бороҕон улууһа
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Багдарыын Сүлбэ, Топонимика, Дьокуускай, 2004.
# Сидней (Монтана)

Сидней эбэтэр Сиднэй (ааҥл. Sidney) диэн АХШ Монтана штатыгар баар кыракый куорат, илин өттүгэр баар. Дьонун ахсаана 4997 киһи. Бу кыракый дэриэбинэ курдук куоракка биир саха ыала олохсуйан олорор.

# Сидней (Монтана)
## Өссө маны көр

* {{салааҕа источниктара суох}}
# Дэйтон

Дэйтон (Дейтон)(Dayton), АХШ хотугулуу-илин өтүгэр Огайо штаакка баар куората. Олохтоохторун ахсаана 161,2 тыһ. киһи (2004), Спрингфилд куораты кытта уонна пригородтарын аахтахха 999 тыһ. киһи (2004). Дойдулар ыккардыларынааҕы аэропорт. Машиностроение (ол иһигэр автостроение, аан дойдуга кассовай аппарааттары оҥорор саамай улахан тэрилтэ). Былыргыттан сөмүлүөттэри тутар, кумааҕы оҥорор уонна химическэй промышленностаах. Университеттардаах. Уус-уран түмэл, айылҕа устуоруйатын түмэлэ, бырааттыы Раайтар музейдара.
# Үрүҥ Күөл (Чурапчы улууһа)

Үрүҥ Күөл — Чурапчы улууһун Хадаар нэһилиэгин киинэ.

# Үрүҥ Күөл (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Huawei

Huawei Technologies Co. Ltd. (Кытайдыы 華為技術有限公司|华为技术有限公司 Huáwèi Jìshù Yǒuxiàn Gōngsī Хуавэй цзишу юсянь гунсы) Кытай биир мультинациональнай корпорацията, телекоммуникация уонна ситим тэриллэрин уонна өҥөлөрүн оҥорор. Төбө офиһа Шенжень куоракка баар. 2012 сыллаахха телекоммуникация тэрилин оҥорооччулартан бастакы буолбута.
1987 сыллаахха тэриллибитэ. Бастаан төлөпүөннэри холбуур тэриллэри оҥорор этэ, онтон кэлин тэнийбитэ. Huawei хампаанньаҕа билигин 140,000 тахса киһи үлэлиир, онтон 46% саҥа тэриллэри былаанныырга уонна айарга үлэлиир. 21 Чинчийэр кииннэрэ араас дойдуларга баар: Кытайга, АХШ-га, Канаадаҕа, Холбоһуктаах Хоруоллукка, Пакистаҥҥа, Францияҕа, Германияҕа, Колумбияҕа, Швецияҕа, Ирландияҕа, Индияҕа, Россияҕа уонна Турцияҕа. уонна 2013 сыллаахха чинчийиигэ 5 млрд АХШ долларын укпута.
2010 сыллаахха барыһа 23.8 млрд Кытай юаня этэ (3.7 млрд АХШ доллара). Таһаарар оҥоһуктара 140 дойдуга тарҕатыллаан үлэлии сылдьар уонна Аан дойду ордук улахан 50 сотовай хампаанньалартан 45-һэ тутталлар.

# Huawei
## Оҥоһуктара

Huawei хампанньа оҥоһуктара:
* Провода суох ситимнэр тэриллэрэ (LTE/HSDPA/W-CDMA/EDGE/GPRS/GSM, CDMA2000 1xEV-DO/CDMA2000 1X, TD-SCDMA стандарттарга)
* Тутаах ситим тэриллэрэ (IMS, Mobile Softswitch, NGN)
* ситим тэриллэрэ (FTTx, xDSL, оптическай тэриллэр, маршрутизатордар, ситим коммутатордара)
* программалара уонна аппаратнай обеспечениялара (IN, сиэп төлөпүөнүн даннайданарын биэрэр өҥөлөрө, BOSS)
* (UMTS/CDMA) стандарттаах терминаллар
# Хапчаҕай

Хапчаҕай — хайа өрүһүн хочото таас хайалар икки өттүттэн ыга анньан киирбиттэриттэн синньиир сирэ; синонимнар: хапчаан, кыбычыын, ыпсылҕа.
Өссө көр: Дойду (нэһилиэк)

# Хапчаҕай
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# 1395

1395 сыл.

# 1395
## Туох буолбута

* Муус устар 15 — Тимур Терек өрүс үрдүгэр Тохтамыш сэриитин кыайбыт. Бу кэнниттэн Алтан Ордуу киин куоратын Сарайы суох гыммыта, бөрүстүөлгэ бэйэтин киһитин олордубута.
# 1721

1721 сыл.

# 1721
## Туох буолбута

* Сэтинньи 2 — Швецияны утары сэриини кыайыылаахтык түмүктээн баран ыраахтааҕы Бүөтүр I император титулун ылбыт. Арассыыйа импиэрийэ буолбут. Бу саҕана Арассыыйа нэһилиэнньэтин ахсаана 15 мөлүйүөн киһи эбит, Европаҕа Францияттан эрэ аҕыйах.
# Протодьяконов Василий Никитич

Протодьяконов Василий Никитич — саха литэрэтиирэтин устуоруйатын чинчийбит литературовед учуонай, литэрэтиирэ кириитигэ, педагог, мэтэдиис, Таатта улууһун Ытык киһитэ, тыыл бэтэрээнэ. "Саха ырыата" (Алампа тылларыгар),"Ньургуһуннар" (Сиэн Чолбодук тылларыгар) диэн норуокка киэҥник биллибит ырыа ааптара.
1934 с. от ыйын 1 күнүгэр Тааттаҕа Чөркөөххө төрөөбүтэ. 1954 с. Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрэн начаалынай кылаас уонна пионер баһаатай идэтин ылбыта. Үс сыл аармыйаҕа сулууспалаан баран, 1957 с. СГУ усуторуйа-филилогия факультетын саха тылын уонна литэрэтиирэтин салаатыгар үөрэнэ киирбитэ. 1962 с. саха тылын уонна литературатын кафедратыгар ассистенынан үлэлии хаалбыта. 1965-1968 сс. университет аспирантуратыгар ситиһиилээхтик үөрэммитэ. 1968 с. кафедраҕа бастаан старшай преподавателинэн, онтон доценынан үлэлээбитэ. 1992 с. саҥа тэриллибит саха литэрэтиирэтин кафедратын сэбиэдиссэйинэн анаабыттара.
Университекка "Саха литературатын историята", "Саха литературнай критикатын историята", "Саха литературатын оскуолаҕа үөрэтии методиката" куурустары ааҕар, элбэх үөрэх кинигэтин, научнай ыстатыйалары бэчээттэттэ. Үлэтин сүрүн ис хоһооно - саха тылын күүһүн тилиннэрии, омук кырдьыгын, уратытын туруулаһыы.

# Протодьяконов Василий Никитич
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РФ норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ
* Таатта улууһун Ытык киһитэ
* Б. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата
* Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет бочуоттаах бэтэрээнэ.

# Протодьяконов Василий Никитич
## Туһаныллыбыт сирэ

* 70 лет со дня рождения В.Н. Протодьяконова Архыыптаммыт 2006, Ыам ыйын 17 күнүгэр.
# Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)

Дмитрий Михайлович Никифоров — Дабайааҥкы (30.10.1883—1965) — «Саха саҥата» сурунаал бастакы эрэдээктэрэ, сахалартан бастакы анал үөрэхтээх муосчут.

# Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)
## Олоҕун олуктара

Кини 1883 сыллаахха алтынньы 30 күнүгэр Бороҕон улууһун I Лөгөй нэһилиэгэр Михаил Семенович уонна Мария Софроновна Никифоровтар дьиэ кэргэҥҥэ Арыылаах алааска төрөөбүтэ. Аҕата уолун үчүгэй киһи тахсыыһы диэн сылыктыы көрөн 1896 сыллаахха Бээрийэҕэ сыаркап приходун оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрэр. Мүрү сыаркабын приходун оскуолатыгар эмиэ үөрэммит. 21 сааһыгар 1902 сыллаахха таайын Охлопков Николай Кузьмиһы батыһан Дьокуускайга барсар. Болуотунньуктаабыта. Миссионерскай оскуолаҕа оһох оттооччунан үлэлии сырыттаҕына нууччалыы ааҕарын билэннэр үөрэн диэннэр 1907 сыллаахха ол оскуолаҕа үөрэххэ киирбит.
1909 сыллаахха Саха уобалаһын губернатора Иван Иванович Крафт соҕуруу үс киһини муоска үөрэттэрэргэ миэстэ ылбытын истэн приемҥа сылдьан үөрэнэ барарга көҥүл ылбыт. Ол курдук үһүө буолан (Никифоров, А.И. Говоров, К.И.Неустроев) Москуба анныгар (Сергиев — Посад) үөрэнэ бараллар. 1909—1911 сылларга муос — мас ууһа И. С. Хрустачев (Хрусталев?) мастарыскыайыгар дьарыктаналлар. Ити сылларга 70 оҥоһугу муостан кыһан оҥорор, дойдутугар кэлэн Ем. Ярославскай аатынан уобаластааҕы музейга туттарбыт.
1912 сыллаахха Сахалар I сийиэстэригэр Бороҕон улууһуттан сөбүлэһэр куоластаах дэлэгээтинэн талыллар. Ити сыл 5 киһилээх уустар артыалларын тэрийэр. 1912-1914 сс. сэлии муоһуттан араас оҥоһуктары оҥорор бэйэтэ бас билэр мастарыскыайданар. Арассыыйаҕа муоһунан дьарык сайдыбатах дойдута эбит диэн Японияҕа үөрэтэ ыыталларыгар көрдөһөн сайабылыанньа суруйар. 1917 сыллаахха Дьоппуоҥҥа үөрэнэ барар. Өрөбөлүүссүйэ буолбутун иһин Токио куоракка биир ый сылдьан баран дойдутугар төннүбүтэ. Дьокуускайга «Муосчут» диэн артыал тэрийэр. Дойдутугар салгыы ситиһиилээхтик үлэлээн араас таһымнаах быыстапкаларга кыттар. 1921 с. «Кустпром» быыстапкатыгар бириэмийэлэнэр. 1925 сыллаахха артыал сабыллар, ол гынан баран кини салгыы муосчуттуур. 1932, 1937, 1941, 1944 сс. тэриллибит быыстапкаларга ситиһиилээхтик кыттар.
1930—1933 сыллардаахха Уус-Алдан толорута суох орто оскуолатыгар үлэ учуутала.
1938 сыллаахха дьоппуон үспүйүөнэ диэн уорбаланан хаайылла сылдьыбыта.
1939 с. — ССРС худуоһунньуктарын холбоһуктарыгар киирэр. 1940 сыллаахтан Дьокуускайга Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр музейга үлэлиир.
1965 сыллаахха өлбүтэ.

# Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)
## Айымньылара

* Кулаковскай А. Е. үбүлүөйүгэр 6 предметтаах суруксут прибора.
* 4 комплект орнаменнаах саха саахымата.
* «Саха АССР 10 сыла», «Саха АССР 15 сыла» үбүлүөйдээх быыстапкаларга кыттар.
* 1926 сыллаахха кини үлэлэрэ «200 лет Академии наук СССР» быыстапкаҕа кытталлар.

# Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)
## Ылыллыбыт сирэ

* СӨ былаас органнарын официал саайта
# Лөгөй Тойон

Номохтор Майаҕаттаны Лөгөй тойон иитиэх уола диэн ааттыылларын бэлиэтиэххэ син.
Тыгын кэмин туhунан саха кэлиҥҥи номохторугар, Лөгөй тойон курдук улахан историческай герой суоҕун дьиктиргиэххэ сөп.
Лөгөй Сыҥаах Абыйыкаан төрөппүт уола буолуон сөп эбит. Ол курдук, сорох докумуоннарга, «Логуя Сигакова» (Материалы по истории Якутии XVII века, ч.1. 1970, стр.13) диэн, Парфен Ходырев дьаhаах хомуйбут кинигэтигэр «князца Логуя Амуканова сына» диэн аатынан киллэриллибит.
Хоролору кыргыыларын кэмигэр, Сыҥаах Абыйыкаан биитэр Тарбыах Баай соҕотох ордубут уолугар Лөгөй тойон сылдьарын билиэххэ сөп.
Ол курдук Лөгөй оҕо сылдьан хоролору Тыгын уолаттара кыргар кэмнэригэр, улахан чааскы анныгар саспыта кэпсэнэр.
Дьиктитэ баар, Бэрт Хараны били соҕотох ордубут хоро уола тоhуйан, оҕунан ытан өлөрбүтэ диэн буолар. Ол аата, Лөгөй тойон бэйэтин-бэйэтэ өлөрбүт буолан тахсар!
Ол аата норуот өйдөбүлүнэн, Тыгын бастыҥ боотурун Бэрт Хараны урукку хоролору кыргыбыттарын иэстэhэн, Лөгөй тойон өлөрбүт, Тыгын уолаттарын утары барбыт буолан тахсар.
Лөгөй Тойон эдэр сылдьан Тыгыҥҥа хара (буойун) быhыытынан сылдьыбыта биллэр. Онно харанан сылдьан, тойонун этиитин толорон, тоҥус бөҕөлөрүн кытта ыhыахха эр былдьаhыыга да, кыргыска да элбэхтэ илин-кэлин түhүспут буолуон сөп.
Онтон арахсан, дойдутугар тахсан бэйэтэ туспа улуус баhылыга, тойон буолбут. Бороҕон улууhа Тыгыҥҥа саамай күүстээх утарсыы оҥорбута, онно өрө турбут дьон сирдьитинэн Лөгөй тойон буолбут буолуон эрэ сөп курдук.
Докумуонна көстөрүнэн, Лөгөй тойон олус хорсун, ким да буоллун, наар төрөөбүт омугун эрэ көмүскээн тахсыбыт киhи эбит! Ол курдук 1642 сыллаах өрө туруу кэмигэр, соҕотоҕун өрө турбут боотурдарга тиийэн, уҕарыта-уоскута сатаабыт.
Бөрө Бөтүҥнэр уонна Тыгын уолаттара обургулар, биhи диэки буолбатаххына, атынан тэбистэрэн кэбиhиэхпит дии дии, тула сүүрдэ сылдьыбыттарыгар да, улаханнык уолуйбатах.
Чаллаайы баҕа курдук тэпсэн аатын ылаары атынан сүүрдэн кэлбитин, аҥаар илиитинэн аттыын баҕастыын илгэн кэбиспитэ диэни кытта тэҥнии тутуохха сөп.
# Туурсуйа Конституционнай остуоруйата

Туурсуйа Конституционнай остуоруйата — 1876 с. Осман импиэрийэтин бастакы сүрүн сокуонун ылыныытыттан саҕаламмыт туурок быраабын остуоруйатын кэмэ. Туурсуйа өрөспүүбүлүкэтин билиҥҥи Конституцията 1921 сыллаахха ратификацияламмыта, онтон 1924, 1961, 1982, 2010 сылларга хат көрүллүбүтэ. 2000 сылларга Туурсуйа Европа холбоһугар киирэр политическай критерийдэри тутуһары көҥүллүүр өссө биир Конституционнай реформа туһунан боппуруос хаттаан көтөҕүллүбүтэ. Ол түмүгэр 2010 сылга Конституционнай референдум саҥа уларытыылары киллэриинэн түмүктэнэн ыытыллыбыта.
2005 сылтан саҕалаан Сиэр уонна сайдыы баартыйата Туурсуйа парламентскай салайыы быһыытыттан президентскай өрөспүүбүлүкэҕэ көһөр хампаанньаны ыыппыта. 2017 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр Конституционнай референдума буолбута. Ол онно туурок быыбардааччылара президентскай өрөспүүбүлүкэни олохтуурга, премьер-министры дуоһунаһын суох гынарга, Парламентка дьокутааттар ахсааннарын элбэтэргэ, ону таһынан суудьуйалар уонна прокурордар үрдүкү сүбэлэрин реформатыгар куоластаабыттара.
# Быһаарыылаах солбуйар аат

Быһаарыылаах солбуйар аат (нууч. определительное местоимение) — саҥа ирээтэ, солбуйар аат көрүҥэ.
Холобур,

# Быһаарыылаах солбуйар аат
## Эбии маны көр

* Бэйэни солбуйар аат
* Быһаарыыта суох солбуйар аат
# Куулар Начын Сергеевич

Начын Сергеевич Куулар — 1995 сыллаахха бэс ыйын 9 күнүгэр Тыва Өрөспүүбүлүкэтигэр Кызыл куоракка төрөөбүтэ. Арассыыйа тустууга, Европа чөмпүйэнээттэрин призера.

# Куулар Начын Сергеевич
## Биографията

1995 сыллаахха Тываҕа Кылыз куоракка төрөөбүтэ. 2015 сыллаахха юниордарга Европа чөмпүйүөнэ буолбута.
2016, 2017 уонна 2018 сыллаахха байыаннай сулууспалаахтар ортолоругар аан дойду чөмпүйэнээтин кыайбыта. 2019 сыллаахха Европа чөмпүйэнээтигэр боруонса мэтээли ылбыта.
# Нгерулмуд

Нгерулмуд (ааҥл. Ngerulmud) диэн Палау киин куората. Мелекеок штатыгар баар.
# OpenSUSE

openSUSE (ОпенСүз диэн ааҕыллар), операционнай система, Slackware диэн линукс систематтан төрүттээх. Билиҥҥи бириэмэҕэ Германияҕа тарҕаммыт операционнай система. Туттар дьонун ахсаана аҕыйаан эстэр кутталга киирэр, ол эрэн сылга биирдэ улахан "обновления" барар.
Саайта https://ru.opensuse.org/
# Улахан-Аан (Хаҥалас улууһа)

Улахан-Аан — Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилиэгин киинэ.

# Улахан-Аан (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)