yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Эмтээх валериана

Эмтээх валериана эбэтэр Үрүҥ эрбэһин (лат. Valeriana officinalis L.) (нууч. Валериана лекарственная) – элбэх сыллаах үүнээйи. Сибэккитин тас көстүүтэ суорат окко маарынныыр эрээри, арыый улахан буолар. Кытархайдыҥы маҥан өҥнөөх эбэтэр сырдыктыҥы фиолетовай сибэккилээх буолар, хойуу оттоох, модьу силистээх үүнээйи. Сэбирдэхтэрэ утарыта олороллор, куорсуннуу быһыылаахтар. Үүнээйи 70-90 см (135 см) тиийэ үрдүктээх. От ыйыттан саҕалаан сибэккилэнэр.

# Эмтээх валериана
## Үүнэр сирэ

Алаастарга, кырдалларга, үрэхтэргэ, сырдык сири талан үүнэр. Элбэхтик Лена уонна Бүлүү өрүстэр тардыыларынан уонна Лена өрүс соҕуруу төбөтүттэн хоту Күһүүр бөһүөлэгэр тиийэ үүнэр, тарҕанар.

# Эмтээх валериана
## Туттуллар уоргана

Силистэрдээх силиргэх

# Эмтээх валериана
## Хомуйуу кэмэ уонна ньымата

Эмкэ анаан, күһүн умнаһа хаппытын кэннэ силиргэҕи силистэрин кытта түөрэн ылаллар. Ыраастаан баран хас да суукка күн уотугар уураллар, онтон оһох үрдүгэр куурдуллар. Силистэрэ хатан хараҥа кугас өҥнөнөллөр.

# Эмтээх валериана
## Туттуллуута

Сурэх тымырдарын кэҥэтэр, хаан баттааһынын түһэрэр, ньиэрбэ күүрүүтүн уоскутар, утуйбат буолууну, салҕаны тохтотор. Итини таһынан саха эмчиттэрэ тартарар ыарыыга (эпилепсия), куртах-оһоҕос мөлтөөһүнүгэр, ис үллүүтүгэр (метеоризм) туһаналлар.

# Эмтээх валериана
## Көөнньөһүк рецебэ

Биир-икки чайнай ньуоска хатарыллыбыт силиһи биир ыстакаан итии ууга көөнньөрөн баран, күҥҥэ иккитэ-үстэ биирдии улахан ньуосканы иһэллэр. Оттон оҕолорго куҥҥэ иккитэ чайнай ньуосканан иһэрдэллэр.

# Эмтээх валериана
## Туһаныллыбыт сирдэр

К.П. Токумова “Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ”. Дьокуускай. Бичик. 1999.
Норуот таһаарыыта. “Эмп диэн ас, ас диэн эмп”. Дьокуускай. Бичик. 2007.
# Кёрлиҥ

Кёрлинг (ааҥл. curling, от гэльск. curr) — муустаах болуоссакка хамаандаттан турар оонньуу. Икки хамаанда кыттыылаахтара биирдиилээн гранит таастан оҥоһуллубут анал тэрили мууска ойууламмыт сыалга дылы ыытыһаллар. Хас биирдии хамаанда түөртүү оонньооччулаах.
# Экономист

Экономист биитэр экэнэмиис диэн экономиканан дьарыктанар анал үөрэхтээх, идэтийбит үлэһит.
Иккис дэгэт суолтата - экономика түөрүйэтин сайыннарар учуонай.
# Таба чыычааҕа

Таба чыычааҕа (нууч. каменка, лат. Oenanthe oenanthe).
# Питкэрн

Питкэрн эбэтэр Питкэрн арыыта (ааҥл. Pitcairn (Islands)) — аан дойдуга саамай соҕотох хаалбыт дойду буолар — колония буолар. Уонна бу дойду аан дойдуга саамай аҕыйах киһилээх буолар — 48 эрэ киһи олорор (9 ыал).

# Питкэрн
## Источнига

* http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9F%D0%B8%D1%82%D0%BA%D1%8D%D1%80%D0%BD
# Бразилианнар

Халыып:Ethnic group
Бразилианнар (Braziliannar, Brazilians), омук, Бразилия төрүт олохтоохторо, ол эрэн араас омук холбоһуутуттан эмиэ тарҕаммыт үөскээбит омук буолар. Бразилиан омук үөскүүрүгэр 700 тахса араас омук кыттыбыт, сахалар эмиэ. Ол иһин билиҥҥи Бразилия олохтоохторо ынырык гетерогеннай хааннаахтар. Официал тыллара - Португал тыла.
# OnePlus 9 Pro

OnePlus 9 Pro — 2021 сыллаах тахсыбыт OnePlus флагмана.

# OnePlus 9 Pro
## Өссө маны көр

* OnePlus 10 Pro
# Кривеньке

Кривеньке (укр. Кривеньке) диэн Украина Тернопиль уобалаһын Чортковскай оройуонун сэлиэнньэтэ. Дьонун ахсаана 529 (2001).
# Бурнашев Иван Иванович

Иван Иванович Бурнашев — Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар Государственнай бириэмийэ лауреата.
1992 сыллаахха «Быйаҥ» бааһынай хаһаайыстыбаны төрүттээбитэ. Бу хаһаайыстыба 2000 сыллаахха президенскэй тирэх хаһаайыстыба буолбута. 2003 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр тыа хаһаайыстыбатыгар үрдүк ситиһиилэрин, фермерскэй хамсааһыҥҥа тус кылаатын киллэрбитин иһин Саха Республикатын Президенин 1257 №-дээх ыйааҕынан Государственнай бириэмийэни анаабыттара.
Кини 1953 сыллаахха Лөгөй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Лөгөй орто оскуолатын бүтэрбит. Партизан Заболоцкай аатынан сопхуос Хомустаахтааҕы отделениетыгар үлэлээбитэ.
Халыып:Лөгөй нэһилиэгин биллиилээх дьоно
# Coca Cola Corporation

The Coca-Cola Company эбэтэр Coca Cola Corporation (эбэтэр Кока Кола бөлөх), Америка биир саамай улахан тэрилтэтэ, улахан конгломерат уонна бөлөх буолах, сир шаарын үрдүнэн биир топовай биллэр тэрилтэ, элбэх барыстаах, элбэх барыһы генерируйдуур тэрилтэлэртэн биирдэстэрэ. Улахан конгломерат буоларын быһыытынан глобальнай компонеҥҥа киирэр Fortuna 500.
Coca Cola тэрилтэни сүрүннээн икки тэрилтэ салайар:

# Coca Cola Corporation
## Өссө маны көр

* Coca-Cola
* Кола
# Тэйэр Хайа

Тэйэр Хайа (былыргы сахалыы аата Tejer khaia) - Таатта улууһа сиригэр баар хас даҕаны хайалар, Амма үрэх аттыгар уонна Даайа Аммата диэн сиргэ баар. Улахан айылҕа сирэ буолар.
# Билибин Юрий Александрович

Билибин Юрий Александрович (1901-52), геолог, ССРС Наукаларын Академиятын чилиэн-корреспондена (1946). Металлогенияҕа уонна көмүс үөскээһинигэр үлэлэрдээх. ССРС хотугулуу-илин өттүгэр (Халыма тардыытыгар) көмүстээх сирдэри булуу кыттыылааҕа. ССРС Илин бириэмийэтин 1946 ылбыта.
1927-1928 сс. кыһыныгар Билибин Халымаҕа экспедиция ыытар туһунан элбэх үлэни ыытар. 1928 с. сайыныгар балтараа сыллаах экспедицияны "Союззолото" үбүлээһининэн уонна геология кэмитиэтин сүрүннээһиниэн саҕалыыр. Владивосток куораттан "Дайбоши-мару" диэн эргэ дьоппуон парохуодунан айаннаан билиҥҥи Магадантан 35 км сиргэ Ола диэн балыксыттар бөһүөлэктэригэр бэс ыйын 4 күнүгэр түһэллэр.
Санкт-Петербурга Васильевскай Арыы Большой проспегар, 56 нүөмэрдээх дьиэҕэ 1984 с. өйдөбүнньүк гранит дуоска ыйаабыттара. Онно суруллубут: «Бу дьиэҕэ 1925 сылтан 1949 сыллаахха дылы уһулуччалаах сэбиэскэй геолог, Ил бириэмийэтин лауреаата, ССРС Академияларын чилиэн-корреспондена Юрий Александрович Билибин олорбута»

# Билибин Юрий Александрович
## Билибин туһунан

* Первая Колымская экспедиция под руководством Ю.А.Билибина (1928)

# Билибин Юрий Александрович
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Санкт-Петербург энциклопедията
# Быртакыыстар уустара

Быртакыыстар уустара (лат. Calcarius, нууч. Род Подорожники) — татыйыктыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаахтар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр биир көрүҥ — быртакыыс үөскүүр.

# Быртакыыстар уустара
## Өссө маны көр

* Татыйыктар уустара
* Туллуктар уустара
# Барык түөлбэ

Барык түөлбэ (ааҥл. The Twilight Zone) диэн АХШ телесериала. Айааччыта Род Серлинг. Антология тутуллаах, ол эбэтэр эпизодтара бэйэ бэйэлэрин кытта быһа ситимнэрэ суох, тус туспа ис хоһоонноохтор уонна персонажтардаахтар. CBS ханаалга 1959-1964 сылларга 5 сезоннаах көрдөрүллүбүтэ. Хас биирдии эпизодка геройдар өйдөммөт дьикти долгутуулаах түбэлтэлэри кытта алтыһаллар. Үксүгэр соһуччу түмүктээх уонна сигилилээх буолар. Бу "Барык түөлбэҕэ киирии" диэн ааттанар. Сериал жанра сүрүннээн билим ыра эрээри, фэнтези уонна хоррор өрүттэрэ эмиэ бааллар. Барык түөлбэ бары кэмнэрдээҕи биир улуу телесериал быһыытынан киинэ критиктарыттан уонна көрөөччүлэртэн киэҥ билиниилээх. Америкаҕа уонна атын дойдуларга телевидение-киинэ эйгэтин сайдыытыгар улахан сабыдыаллаах.
Барык түөлбэ сериалга уһуллубут актердар ортолоругар ол кэмнээҕи ситиһиилээх киинэ сулустара да, кэлэр сылларга биллибит эдэр актердар да бааллара. Род Серлинг сериал оҥорооһунугар хас да тутаах оруннааҕа - толорооччу продюсер (executive producer), сүрүн сценарист, шоу ыытааччыта уонна кэпсээнньит. Кэпсээнньит быһыытынан хас эпизод саҥатыгар уонна бүтүүтүгэр тыл этэр. Манна кини эпизодка буолбут түбэлтэлэр ис хоһооннорун түмүктүүр уонна бас герой (геройдар) тоҕо Барык түөлбэҕэ киирэн хаалбыттарын быһаарар.
TV Guide сурунаал 1997 сылга "100 Greatest Episodes of All Time" тиһилигэр "To Serve Man" (режиссера Ричард Л. Бейр) уонна "It's a Good Life" (режиссера Джеймс Шелдон) эпизодтары 11 уонна 31 оруннаабыта. Род Серлинг бэйэтэ "The Invaders" (режиссера Дуглас Хейз) уонна "Time Enough at Last" (режиссера Джон Брам) эпизодтар ордук сөбүлүүллэрим диэбитэ.

# Барык түөлбэ
## Эпизодтара

| Сезон | Сезон | Серия ахсаана | Көрдөрүллүбүт кэмэ | Көрдөрүллүбүт кэмэ |
| Сезон | Сезон | Серия ахсаана | Саҕаламмыт күнэ | Түмүктэммит күнэ |
| | 1 | 36 | Алтынньы 2, 1959 (1959-10-02) | От ыйын 1, 1960 (1960-07-01) |
| | 2 | 29 | Балаҕан ыйын 30, 1960 (1960-09-30) | Бэс ыйын 2, 1961 (1961-06-02) |
| | 3 | 37 | Балаҕан ыйын 15, 1961 (1961-09-15) | Бэс ыйын 1, 1962 (1962-06-01) |
| | 4 | 18 | Тохсунньу 3, 1963 (1963-01-03) | Ыам ыйын 23, 1963 (1963-05-23) |
| | 5 | 36 | Балаҕан ыйын 27, 1963 (1963-09-27) | Бэс ыйын 19, 1964 (1964-06-19) |

# Барык түөлбэ
## Салҕааһына

Барык түөлбэ үс саҥа хатылааһыннаах:
* Барык түөлбэ (1985)
* Барык түөлбэ (2002)
* Барык түөлбэ (2019)
1983 сылга Барык түөлбэ: Киинэ тахсыбыта.

# Барык түөлбэ
## Литэрэтиирэ

* DeVoe, Bill. (2008). Trivia from The Twilight Zone. Albany, GA: Bear Manor Media.
* Grams, Martin. (2008). The Twilight Zone: Unlocking the Door to a Television Classic. Churchville, MD: OTR Publishing.
* Presnell, Don and Marty McGee. (2008). A Critical History of Television's The Twilight Zone, 1959–1964. Jefferson, NC: McFarland.
* Sander, Gordon F. Serling: The Rise and Twilight of Television's Last Angry Man. New York: Penguin Books, 1992.
* Stanyard, Stewart T. Dimensions Behind The Twilight Zone. ECW Press, 2007.
* Zicree, Marc Scott. The Twilight Zone Companion. Sillman-James Press, 1982 (second edition).
# Барбадос

Барбадос (ааҥл. Barbados) диэн Кариб байҕалын илин өттүгэр баар дойду.
# Бариум

Паар баттааhына :
| 56 сезиум ← бариум → лантан Sr ↑ Ba ↓ Ra Бариум in the periodic table of the elements Периодик табыл ||
| Бүтүн билиилэрэ ||
| Аата, бэлиэтэ, нүөмэрэ | бариум, Ba, 56 |
| Элемент категорията | алкалин сир метал |
| Бөлөҕө, периода, блога | 2, 6, s |
| Өҥө | көмүстүҥү үрүҥ |
| Атом маассата | 137.33 g·mol⁻¹ |
| Электрон конфигурацията | [Xe] 6s² |
| Электрон хахха | 2, 8, 18, 18, 8, 2 (Image) |
| Физик характеристикалара ||
| Фазата | solid |
| Чиҥэ | 3.51 g·cm⁻³ |
| Убаҕас чиҥэ уулларыгар | 3.338 g·cm⁻³ |
| Ууллуу кэрдииhэ | 1000 K (727 °C, 1341 °F) |
| Оргуйуу кэрдииhэ | 2170 K (1897 °C, 3447 °F) |
| Ууллуу итиитэ | 7.12 kJ·mol⁻¹ |
| Уостуу итиитэ | 140.3 kJ·mol⁻¹ |
| Итиини иҥэримтиэтэ | (25 °C) 28.07 J·mol⁻¹·K⁻¹ |
| Паар баттааhына P/Pa1101001 k10 k100 k at T/K91110381185138816862170 ||
| Атом характеристикалара ||
| Кристал тутула | cubic body centered |
| Аhыйыы нүөмэрэ | 2 (strongly basic oxide) |
| Электромэлдьэhиитэ | 0.89 (Pauling scale) |
| Ионизация энергиялара | 1st: 502.9 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | 2nd: 965.2 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | 3rd: 3600 kJ·mol⁻¹ |
| Атом радиуhа | 215 pm |
| Атом радиуhа (calc.) | 253 pm |
| Ковалент радиус | 198 pm |
| Атын билиилэрэ ||
| Магнетизма | paramagnetic |
| Электрик утарыы | (20 °C) 332 nΩ·m |
| Итиини ыытыы | (300 K) 18.4 W·m⁻¹·K⁻¹ |
| Итии кэҥээhинэ | (25 °C) 20.6 µm·m⁻¹·K⁻¹ |
| Тыас түргэнэ (thin rod) | (20 °C) 1620 m/s |
| Юҥ модула | 13 GPa |
| Кытаанах модула | 4.9 GPa |
| Сабардам модула | 9.6 GPa |
| Мос скалата | 1.25 |
| CAS регистрация нүөмэрэ | 7440-39-3 |
| Ордук бигэ изотоптара ||
| Сүрүн ыстатыйа: бариум изотоптара изо ИТ Аҥар үрэллиитэ РҮ ҮЭ (MeV) ҮО ¹³⁰Ba 0.106% ¹³⁰Ba is stable with 74 neutrons ¹³²Ba 0.101% ¹³²Ba is stable with 76 neutrons ¹³³Ba syn 10.51 y ε 0.517 ¹³³Cs ¹³⁴Ba 2.417% ¹³⁴Ba is stable with 78 neutrons ¹³⁵Ba 6.592% ¹³⁵Ba is stable with 79 neutrons ¹³⁶Ba 7.854% ¹³⁶Ba is stable with 80 neutrons ¹³⁷Ba 11.23% ¹³⁷Ba is stable with 81 neutron ¹³⁸Ba 71.7% ¹³⁸Ba is stable with 82 neutrons ||
| Халыып: Көрүү • Ырытыы • Уларыт ||
Бариум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Ba уонна атом нүөмэрэ 56.
# Турукааннар уустара

Турукааннар уустара (лат. Somateria, нууч. Род Гаги) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 3 көрүҥ киирэр: Улахан турукаан, Сыа муруннаах турукаан, Турукаан.

# Турукааннар уустара
## Өссө маны көр

* Хаастар уустара
* Хардырҕастар уустара
* Үрүҥ хаастар уустара
* Үрүҥ моойдоох хаастар уустара
* Сухоностар уустара
* Кубалар уустара
* Кыһыл кустар уустара
* Өрүс кустарын ууһа
* Умсаахтар уустара
* Уораныкылар уустара
* Ээбиллэлэр уустара
* Орулуостар уустара
# ССРС республикаларын тиһигэ

ССРС сойуустаах республикаларын тиһигэ.

# ССРС республикаларын тиһигэ
## Конституционнай бэрээдэгинэн

1977 сыллааҕы ССРС Конституциятыгар (гл. 8, ыст. 71) олоҕуран, Сэбиэскэй Сойуус республикаларын бэрээдэгэ:
* РСФСР
* Украинскай ССР
* Белорусскай ССР
* Узбекскай ССР
* Казахскай ССР
* Грузинскай ССР
* Азербайджанскай ССР
* Литовскай ССР
* Молдавскай ССР
* Латвийскай ССР
* Киргизскай ССР
* Таджикскай ССР
* Армянскай ССР
* Туркменскай ССР
* Эстонскай ССР

# ССРС республикаларын тиһигэ
## Нэһилиэнньэтин ахсаанынан

1989 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн, тыһ. киһи.

# ССРС республикаларын тиһигэ
## Алпабыыт бэрээдэгинэн

Бэрээдэгэ алпабыытынан, картаҕа нүөмэрдэммитигэр сөп түбэһэр:
* Азербайджанскай ССР
* Армянскай ССР
* Белорусскай ССР
* Грузинскай ССР
* Казахскай ССР
* Киргизскай ССР
* Латвийскай ССР
* Литовскай ССР
* Молдавскай ССР
* РСФСР
* Таджикскай ССР
* Туркменскай ССР
* Узбекскай ССР
* Украинскай ССР
* Эстонскай ССР

# ССРС республикаларын тиһигэ
## Почта маркаларыгар

* ССРС почтовай маркалара, 1947 сыл
* Азербайджанскай ССР
* Армянскай ССР
* Белорусскай ССР
* Грузинскай ССР
* Казахскай ССР
* Карело-Финскай ССР
* Киргизскай ССР
* Латвийскай ССР
* Литовскай ССР
* Молдавскай ССР
* РСФСР
* Таджикскай ССР
* Туркменскай ССР
* Узбекскай ССР
* Украинскай ССР
* Эстонскай ССР

# ССРС республикаларын тиһигэ
## Өссө маны көр

* ССРС
# Уу ханаала

Уу ханаала диэн дьон оҥорбут уунан барар суол. 1800-с уонна 1900-с сыллаахха ыарахан маллары таһарга тутуллубуттара. Үксүгэр уу ханааллара күөллэри, өрүстэри эбэтэр океаннары холбууллар. Сорох ханааллар уунан хааччыйыыга туттуллар. Ол курдук, Панаама ханаала Атлантическай океаны Чуумпу океаны кытта холбуур.
# Ростов уобалаһа

Ростов уобалаhа :
| Ростов уобалаһын былааҕа Ростов уобалаһын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Ростов на Дону |
| Иэнэ | 100 967[ км² км² |
| Дьонун ахсаана | 4 254 613 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Соҕуруу |
| Экономическай оройуона | Хоту Хапхаас |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Василий Голубев |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Ростов уобалаhа эбэтэр Ростовскай уобалас — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1937 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр төрүттэммитэ. Илин өттүттэн Волгоград уобалаһын, хоту өттүттэн Воронеж уобалаһын, соҕуруу өттүттэн Ставрополь уонна Краснодаар кыраайдарын кытта уонна арҕаа өттүттэн Украинаны кытта кыраныыссалардаах. Административнай центра - Ростов на Дону.

# Ростов уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 4 254 613 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 42,14 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 67,65 % (2013).
# Анаабыр (өрүс)

Анаабыр өрүс. Лаптевтар байҕаллараын Анаабыр хомотугар түһэр өрүс.
Уһуна 939 км., тардыытын иэнэ 100000 кв.км. Баһа Анаабыр хаптал хайалаах сиргэ сытар. Онно өрүс дьириҥ хочоннон устар.
Хотугу Сибииир намтал сиригэр тахсан баран хочото кэҥиир. Байҕалгэ түһэр сиргэ чычаас тамах үөскүүр.
Кыра Куонамка түһэр сиригэр диэри Улахан Куонамка диэн ааттаах.
Анаабыр тырдыытыгар 12 тыһ. үрэх уонна 22 тыһ. күөл баар. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ, сорох сиригэй түгэҕэр дылы тоҥор.
Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн Кыра Куонамка (457 км.), Удьаа (455 км.), хаҥас өртүттэн Суолама (262 км.) уонна Харабыл (139 км.).
Сорох сылга аал сырыыта Кыра Куонамканнан Дьилиндэ сэльэнньэҕэ дылы буолааччы.

# Анаабыр (өрүс)
## Остуоруйаттан

* Анаабыр өрүскэ маҥнайгы сырыыны 1643 сыллаахха десятник Василий Сычев оҥорбута.
* Анаабыр өрүс төрдүн 1648 сыллаахха Дьаакып Семенов арыйбыта.

# Анаабыр (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Лэшань

Лэшань, Кытайга баар биир улахан хайа. Сычуань улууһугар баар. Элбэх тыалар.Кыыллар. Паанда баар.
# Рудница

Рудница (укр. Рудниця) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 175 (2011).
# Таллан кэрэ

Таллан кэрэ (лат. Lanius excubitor, нууч. серый сорокопут) — Саха сирин улахан өттүгэр онон-манан көстөр чыычаах. Ареаалын хотугу кирбиитэ 71 параллельга тиийэр. Өрөспүүбүлүкэ киинигэр ааһан иһэн көстөр.
Аһаҕас сиргэ үүммүт талахтарга уонна тыа саҕатыгар уйаланар. Муус устар саҥатыгар кэлэр, балаҕан ыйын иккис аҥарыгар кыстыыр сирдэригэр көтөр. Көһөрүгэр соҕотоҕун эбэтэр пааранан барар.
Кутуйахтыҥыларынан аһылыктанар. Сайын бөдөҥ үөннэри сиир.
Уйатын мас лабааларыгар туттар. 5-6 маҥанныҥы кытархай эбириэннээх сымыыттаах. Сымыытын улахана 28х20 мм, ыйааһына 4-6 г. Сымыыты тыһыта баттыыр. Оҕолорун иккиэн аһаталлар.

# Таллан кэрэ
## Өссө маны көр

Хардаҥ чыычаах
# Саха суруналыыстарын испииһэгэ

Манна сахалыы суруйар, кэпсиир, көрдөрөр суруналыыстар көстөллөр. Итэҕэһи буллаххытына, эбэн биэриҥ.
"Эдэр коммунист" суруналыыстара:
* Эллэй (Кулачиков Серафим Романович) - "Эдэр коммунист" хаһыат бастакы тутаах эрэдээктэрэ.
* Аввакумов Петр Денисович (1934-2005)
* Прокопий Чуукаар,
* Гаврил Егоров-Дьуурантай,
* Афанасий Чой,
* Уйбаан Ушницкай,
* Вера Попова –Аал
* Иван Николаев-Уххан
* Феодосий Донской,
* Иван Аргунов,
* Прокопий Егоров,
* Иван Спиридонов,
* Степан Охлопков,
* Дмитрий Пухов,
* Александр Егоров,
* Савва Тарасов,
* Николай Герасимов-Айталын,
* Наталья Харлампьева,
* Федор Стручков,
* Валерий Васильев,
* Гаврил Стручков
* Анастасия Сыромятникова,
* Василий Титов,
* Георгий Борисов,
* Варвара Угарова,
* Анатолий Гоголев,
* Василий Платонов,
* Николай Егоров,
* Александр Жирков
* Маргарита Сон
* Ариан Егоров
* Гаврил Егоров
* Татьяна Маркова
* Владимир Степанов
* Галина Нельбисова
* Айталина Никифорова
# 1724

1724 сыл.

# 1724
## Туох буолбута

* Тохсунньу 16 — Ыраахтааҕы Бүөтүр I ыйааҕынан Арассыыйаҕа эдэрдэр бэйэлэрин сөбүлэҥнэрин ылбакка эрэ кэргэннии оҥорор бобуллубут. Бу ыйаах көҥүл да, крепостной да дьоҥҥо туһаайыллыбыт.
* Тохсунньу 22 — Бүөтүр I Арассыыйа импиэрийэтин тэрилтэлэрин сулууспалаахтара сокуону булгуччу билиэхтээхтэрин уонна билбэтинэн саптыбаттарын туһунан ыйаах таһаарбыт.
* Тохсунньу 28 — Санкт-Петербурга Арассыыйа Билимин акадьыамыйатын тэрийэр туһунан Бүөтүр I ыйаах таһаарбыт.
* Бэс ыйын 23 — Арассыйа импиэрийэтэ уонна Туурсуйа Константинопольга сөбүлэҥ түһэрсибиттэр, Арассыыйаҕа Каспий хаалбыт, оттон Туурсуйаҕа — Тифлис уонна Эривань.
* Ахсынньы 10 — Иркутскайдааҕы епископ III-үс Иннокентий Амма Солобуодатыгар умайбыт таҥара дьиэтин оннугар саҥаны тутарга уураах таһаарбыт.

# 1724
## Төрөөбүттэр

* Муус устар 22 — Иммануил Кант, ньиэмэс бөлүһүөгэ (1804 өлб.).
# Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот

Өй-санаа киһи оҥорор быһыыларын салайарын сахалар “Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот” диэн өс хоһоонноро биллэрэр. Ону-маны, буолары-буолбаты була сатаан оҥоро сатааһыны акаары киһи элбэхтик оҥорорун бу өс хоһооно бэлиэтиир. Ол оҥоро сатаабыта барыта кэриэтэ туохтара эрэ табыллыбаккалар куһаҕаҥҥа кубулуйаллара элбэҕиттэн оннук оҥоро сатыыр киһини акаары диэн ааттыыллар. (1,66).
Бары өйдөөхпүт диэн сананалларыттан акаары диэнтэн өһүргэнэллэр. Биирдэ эмэтэ сыыһа-халты туттунан эбэтэр тиэтэйэн, ыксаан киһи быһыытыгар тиийбэт, акаары киһи оҥорор быһыытын оҥоро охсон баран хомойоллор, санааргыыллар, “акаары да эбиппин” диэн этинэллэр, акаарыларын билинэллэр.
Сахалар өй-санаа үөрэхтэригэр этиллэр өйдөөх уонна акаары диэн тыллар киһи оҥорор быһыылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки аҥы арахсалларын быһаарар:
1. Өйдөөх киһи оҥорор быһыылара. Киһи оҥорбут быһыыта үчүгэй, киһи быһыылаах, сиэри кэспэт уонна туһалааҕы оҥорууга аналламмыт буоллаҕына өйдөөх киһи оҥорбут быһыыта диэн быһаарыллар.
Өйдөөх киһи оҥорор быһыылара сыыһа-халты буолан тахсаллара аҕыйах, олоҕу сайыннараллар, үлэни-хамнаһы тупсараллар, үчүгэйи, туһалааҕы элбэтэллэр. Дьон бары кэриэтэ үчүгэй быһыылары оҥорон өйдөөх аатырыахтарын баҕараллар.
2. Акаары киһи оҥорор быһыылара. Киһи оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар тиийбэт эбэтэр аһара барар, сиэри кэһэр уонна кэлин дьоҥҥо буортулаах буолан таҕыстахтарына акаары, өйө-санаата ситэ тиийбэт киһи оҥорбута арыллан тахсар.
Акаары киһи өйө-санаата ыраахха тиийбэтиттэн бу оҥорор быһыытыттан туох содул үөскээн тахсыан сөбүн дириҥник ырытан быһаарбатыттан элбэх араас саҥаны айыылары, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатыыр кыахтанар. Бу оҥоро сатаабыта сыыһа-халты буолара элбэҕиттэн куһаҕан быһыылары элбэтэр. Бу быһаарыыга элбэх сыыһалардаах, өйтөн булуллубут "айыы үөрэҕин" дьайыыта киирсэр. Бу сыыһа өй-санаа дьайыытыттан билигин эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара сыл аайы эбиллэн иһэр.
Бииртэн биир саҥаттан саҥаҕа, солунтан солуҥҥа көтүөккэлээн, солумсаҕыран иһии саҕаламмыт үлэни бүтэригэр, тиһэҕэр тириэрдибэтинэн киһилии быһыы буолбатах. Сахалар ити иһин акаарыттан сэрэнэллэр уонна “Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот” диэн өс хоһооно оҥорбуттар.
Бу өс хоһоонун дьайыыта тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар правительство салайааччылара оҥорор үлэлэриттэн биллэр. Соҕуруу дойдуга олохтоох страустары аҕалан иитэн көрөргө эбии перепель сымыытын элбэҕи сиэххэ баҕаран түргэнник олоххо киллэрэ сатааһын таах хаалбыта. Бу кэмҥэ кыыл сылдьар ыттары кытта охсуһа сатааһын ити өс хоһоонугар сөп түбэһэр.
Тыһыынчанан сылларга кытаанах айылҕаҕа, кырыымчык аһылыкка үөрэммит бэйэ төрүт ынахтарын умнан, быраҕан арҕаа дойдулар улахан ынахтарын ыарахан сыанаҕа атыылаһан аҕалан баран кыайан аһаппакка хоргуталлар уонна элбэх үүтү ыла сатааһын кыаллыбакка эрэй таах хаалар. Салайааччылар саҥаны айыыны оҥоро охсор санаалара элбэҕиттэн араас буолар-буолбат үлэлэргэ республика элбэх харчытын туһата суохха ыһан барыыллар.

# Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот
## Туһаныллыбыт литература

1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
# Самсонов Владимир Парфеньевич

Самсонов Владимир Парфеньевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, саха учуонайа.

# Самсонов Владимир Парфеньевич
## Олоҕун олуктара

1922 сыллаахха Александровское с. Ньурба улууһугар учууталлар Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт.
Дьокуускай 9 №-дээх орто оскуолатын бүтэрэн баран, 1940 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Забайкальскай байыаннай уокурукка суолууспалаабыт. 1942 с. кууруска үөрэнэн атырдьах ыйыгар младшай лейтенант сыбаанньатын ылбыт уонна Волховскай фроҥҥа ыытыллыбыт. Миномет отделениетын хамаандалаабыт. Ленинград блокадатын устууга кыттыбыт, Новгороды, Наарваны уонна Эстонияны босхолоспут. Хорсун быһыытын иһин Кыһыл Сулус уордьанынан уонна «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Сэрии кэнниттэн СГУ физика-математика факультетын бүтэрбит.
1956 сыллаахтан космоһы чинчийии уонна аэрономия институтугар космос сардаҥаларын лабораториятыгар үлэлээбит. 1971 с. кандидат аатын көмүскээбит. 40-н тахса дьүкээбил уотун уонна магнитосфераны чинчийэр научнай үлэлэрин бэчээттэппит.
1989 сыл атырдьах ыйын 26 күнүгэр өлбүт.

# Самсонов Владимир Парфеньевич
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Кыһыл Сулус уордьана (31.01.1944 )
* «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл (22.12.1942)
* «Үлэҕэ уһулуччутун иһин» мэтээл
* «Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
# Бекенев Михаил Алексеевич

Бекенев Михаил Алексеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ-туга чуолкай биллибэт. Зырянов Алексей Николаевич Саха бырабыыталыстыбатыгар Кыым хаһыаты уонна сахалыы литератуураны тутан чааһыгар баар сахалар ааттарыттан махтаммыт суругар ахтыллыбыт. Онно кини хаһыакка Өлүөхүмэ оройуонун Димитров аатынан колхуоска бурдук хомууругар ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар аҕатын Бекенев Алексей туһунан аахпыта суруллубут.
Сурук 1943 сыллаахха, алтынньы 6 күнүгэр суруллубут. Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар..