yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Варламова Анастасия Николаевна

Варламова Анастасия Николаевна (23.03.1948—16.08.2006) — саха биллиилээх ырыаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.

# Варламова Анастасия Николаевна
## Олоҕун олуктара

* 1948 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Баатара нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1980 сылтан, үөрэҕин бүтэрээт, Попов аатынан совхозка комсомол-партия үлэтигэр сылдьыбыта.
* 2006 сыллаахха атырдьах ыйын 16 күнүгэр күн сириттэн барбыта.

# Варламова Анастасия Николаевна
## Айар үлэтэ

Бастакы Бэдьимэҕэ анаабыт ырыатын 1972 сыллаахха суруйбута. Айар үлэҕэ кынаттаабыт үтүө сүбэһиттэринэн уонна истээччилэринэн Валерий Ноев уонна Степан Сергучев буолбуттара. Анастасия Варламова 40-н тахса норуот сөбүлээн ыллыыр ырыаларын суруйбута.

# Варламова Анастасия Николаевна
## Айар үлэтэ
#### «Аҕам алааһа»

Биир бастыҥ ырыата. Ырыатын Петр Елисеевич Варламовка, абаҕатыгар (убайыгар?), уон оҕо аҕатыгар анаабыт. Лэбийэ — Петр Елисеевич оттуур алааһын аата эбит.
* Кыһыл көмүс күһүҥҥэ сайынныын арахсар
* Биир дьикти түгэҥҥэ айылҕам иһийэр.
* Оччоҕуна дууһабар туоххаһыйа, долгуйа
* Дойдубун ахтарым күннэтэ күүһүрэр.
* Мин аҕам алааһар, Лэбийэм күөлүгэр
* Аар хатыҥ күлүгүн көрүнэн эрдэҕэ.
* Алааһым кытаҕар хатыҥнаах чараҥар,
* Отуутун таһыгар, оллоонун аттыгар,
* Хотуурун таптайар, табаҕын уурунар
* Уонна, дьэ, оргууйдук бугулун бэрийэр.
* Хас биирдии бэйэбит улаатан бараммыт
* Тус-туспа дьылҕалаах дьон буолан сылдьабыт.
* Ол эрэн дууһабар, сүрэхпэр өрүү баар
* Умнубат өйдөбүл — аҕабыт алааһа.

# Варламова Анастасия Николаевна
## Ырыалара

* «Аҕам алааһа»
* «Амсат эрэ дьэдьэҥҥиттэн» (Н. Попов тыллара)
* «От сыта» (Иван Сысолятин тыллара)
* «Умнумаар, доҕоруом, эн миигин»
* «Ыһыах» (Макар Хара тыллара)

# Варламова Анастасия Николаевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо (1998)
# 1754

1754 сыл.

# 1754
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 28 — Коллежскай асессор Иван Лесли Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Кини бу солоҕо 1759 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы сулууспалаабыт.

# 1754
## Төрөөбүттэр

* Бэс ыйын 16 — Салават Юлаев (1800 өлб.), башкиир бэйиэтэ уонна дьоруойа, Емельян Пугачёв атаһа.
# Суэц ханаала

Суэц ханаала (Arabic: قناة السويس, Qanā al-Suways, French: Le Canal de Suez) Египет дойдутугар баар ханаал. Синай тумул арыытыттан арҕаа өттүгэр сытар. Ханаал уһуна 163 километр, уонна ордук кыараҕас сиригэр 300 миэтирэ кэтит. Средиземнай байҕалга баар Саид португар (Būr Sa'īd) саҕаланар уонна Кыһыл байҕалга баар Суэц (al-Suways) диэн сиргэ дылы барар. Франция хампаанньата 1859 сыллаахха тутуутун саҕалаабыта уонна 10 сыл буолан баран бүтэрбитэ.

# Суэц ханаала
## Туттуута

Ханаал нөҥүө Европаттан Азияҕа дылы хараабыллар бараллар, Африка континенын эргиччи барбат курдук. Египеттан Индия океаныгар дылы барар курдук тутуллубута.

# Суэц ханаала
## Историята

1859 сыллаахха Universal Suez Ship Canal Company Суэц ханаалын тутуутун саҕалаабыта уонна 10 сылынан бүтэрбитэ. Бастакы хараабыл 1867 сыл Олуннньу 17 күнүгэр ааспыта. Арыллыытын церемониятыгар анаан Джузеппе Верди Аида оператын айбыта.
Ханаал баар буолан табаардары аан дойдуга тарҕатар сөп буолбута. Ону тэҥэ Европа дойдулара Илин Африка дойдуларыгар барар табыллар буолбута, ол иһин сотору буолан баран Европа дойдулара былаастарын олохтообуттара.
Суэц ханаалын ситиһиилээҕин иһин Франция хампаанньата Панаама ханаалын тутарга санаммыта да, бүтэрбэтэҕэ. Панаама ханаалын кэнники толорбуттара.
1967 сыллаах алта күннээх сэрии буолар бириэмэтигэр ханаал 1975 сыл бэс ыйын 5 күнүгэр дылы сабылла сылдьыбыта. Ол иһин ХНТ эйэ харабылын күүһэ туруоруллубута, онно сэрии буолбатын диэн.
15 тыһ хараабыл кэриҥэ сыл аайы ханаал нөҥүө ааһаллар, ол аата аан дойду хараабылларыттан 14%. Биир хараабыл ааһарыгар 16 чаас наада .
# 1603

1603 сыл.

# 1603
## Туох буолбута

* Кулун тутар 24 — Токугава Иэясу Япония импэрээтэриттэн сёгун титулун ылбыт. Эдо куоракка Токугава сегунаата үөскээбит.
# Готовцев Юрий Александрович

Готовцев Юрий Александрович. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин X, XI, XII ыҥырыылаах Норуот депутата, Ил Түмэн III ыҥырыылаах Норуот депутата.

# Готовцев Юрий Александрович
## Олоҕун олуктара

* 1939 сыл алтынньы 7 күнүгэр Өймөкөөн оройуонун Бастакы Бороҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ;
* 1958 сыллаахха Дьокуускадааҕы Кооперация техникумун бүтэрбитэ.
* 1966 сыллаахха Москватааҕы Плеханов аатынан Норуот хаһаайыстыба институтун бүтэрбитэ;
* Хаҥалас улууһугар тыа сирин кооперациятыгар, Аллараа Халыма улууһугар Ил эргиэнигэр үлэлээбитэ;
* 1974 - 1978 сылларга Саха АССР Госснаб начальнигын солбуйааччыта;
* 1978 - 1981 сылларга Якутгорпромторг дириэктэрэ;
* 1981 - 1989 сылларга Саха АССР Эргиэн миниистирэ;
* 1989 - 1992 сылларга ССРС уонна РСФСР Тас эргиэн миниистирин Саха сиринээҕи бэрэстэбиитэл;
* 1992 - 1997 сылларга СӨ Үлэ уонна социал көмүскэбил миниистирин солбуйааччыта, Пенсия департаменын дириэктэрин солбуйааччыта;
* 1997 - 2002 сылларга Ил Түмэн Норуот депутата, Үлэ уонна социал политика кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ.

# Готовцев Юрий Александрович
## Ылыллыбыт сирэ

* Ил Түмэн саайта Архыыптаммыт 2007, Балаҕан ыйын 13 күнүгэр.
# Хабаров Ерофей Павлович

Хабаров Ерофей Павлович — Дьокуускай хаһааҕа, нуучча айанньыта уонна урбаанньыта. Амуур өрүскэ баар сирдэри арыйбыт киһиннэн биллэр.
Баһылай Поярков дьыалатын салҕаабыт киһи. Амуурга остуруок туттарбыта, олохтоохторго суостаах-суодаллаах тойонунан биллэр этэ.
1632 сыллаахтан Өлүөнэ үөһээ тардыытыгар олохсуйан олорон түүлээҕинэн эргинэр этэ. 1939 сыллаахха Кута өрүскэ туустаах уу тахсар сирин булан туус эргиэнин олохтообута. Билигин ол сиргэ Иркутскай уобаласка киирэр Усть-Кут диэн бөһүөлэк турар.
1641 сыллаахха Киренга өрүскэ миэлиҥсэ туттарбыта. Сотору кэминэн Дьокуускай бойобуодата Головин Петр Хабаровы сойуолаһан буруйдаан баран баайын-дуолун былдьаан Дьокуускайга хаайыыга бырахпыта. Хаайыыттан 1645 сыллаахха эрэ тахсыбыта.
1648 сыллаахха Головины Дмитрий Андреевич Францбеков солбуйбута. Хабаров киниэхэ көрдөһүүлээх киирэр - даурдар сирдэригэр сэриинэн барарын көҥүллүүргэ. Францбеков сөбүлэһэр уонна экспедиция тэрийэр.
1649—1653 сс. Хабаров этэрээтин илдьэ Дьокуускайтан Амуурга Урка дылы сылдьар.
# 639

639 сыл.

# 639
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 19 — Илин Түүр каганаатын бас-көс дьонуттан биирдэстэрэ Ашина Цзешешуай Тан импиэрийэ баһылыгын Тайцзун ыраахтааҕыны өлөрө сатаабыта табыллыбатах. Илин Түүр каганаата бу түбэлтэ буолуон 9 сыл иннинэ 630 сыллаахха Тан импиэрийэтин сабыдыалыгар киирэргэ күһэллибитэ.
# Өргөстөөх үүс бэргэһэ

Өргөстөөх үүс бэргэһэ, эбэтэр муостаах бэргэһэ — бэдэр тириитэ бэргэһэ.
# Зырянка (өрүс)

Зырянка өрүс. Халыма хаҥас салаата. Уһуна 299 км., тардыытын иэнэ 7310 км². Гарымчаан сискэ бастаах.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥаттан Сибик.

# Зырянка (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Дрейтон Билл

Билл Дрейтон (1943 сыллаахха АХШ Нью-Йорк куоратыгар төрөөбµт) – түмэт урбаанныта уонна менеджер, “Ашока: уопсастыбаҕа инновацияны” диэн аан дойду үрдүнэн түмэт урбаанынан дьарыктанар кэмиэрчэскэйэ суох пуонда төрүттээччитэ уонна бэрэссэдээтэлэ. Итини таһынан Дрейтор “Күөхтэр уопсастыбалара” (аанг. Community Greens) уонна “Ашока: Ыччат уопсастыбатыгар инновацияны” (аанг. Ashoka: Innovators for the Public Youth Venture) тэрилтэлэр бэрэссэдээтэллэрэ.
2005 сыллаахха Дрейтоны U.S. News & World Report сурунаал “Эмиэрикэ 25 бастыҥ лиидэрэ” диэн испииһэккэ киллэрэн турар. Кини үгүс элбэх наҕыраада, бочуоттаах аат хаһаайына.
Билл Дрейтон аан дойдуга түмэт урбаана диэн тиэрмини аан бастакынан киллэрбит уонна ол аат тарҕаныытыгар улахан кылааты киллэрбит киһи быһыытынан сыаналанар.
Дрейтон түмэт урбаан туһунан маннык диир: “Түмэт урбаанньыттар дьоҥҥо аҥаардас балыгы биэрэн уонна хайдах балыктыырга үөрэтэн баран уоскуйан, сүтэн-симэлийэн хаалбаттар. Кинилэр балык бырамыысыланнаһыгар улахан өрөбөлүүссµйэни оҥорон эрэ баран биирдэ уоскуйуохтара”.
Биография Уильям Дрейтон 1943 сыллаахха Нью-Йорк куоракка төрөөбүт. Кини ийэтэ Австралияттан кэлбит эмигрант дьахтар, оттон аҕата – АХШ төрүт олохтооҕо этэ.
Дрейтон Андовердааҕы Филлипс акадьыамыйатыгар үөрэммитэ. Ол кэннэ Гарвардка үөрэххэ киирэн, 1965 сыллаахха, бакалавр истиэпэнин ылбыта. 1967 сыллаахха кини Оксфорд Баллиол-колледжыгар магистр истиэпэнин ылбыта. Ол кэннэ 1970 сыллаахха Йель быраапка оскуолатыгар билим дуоктарын аатын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
Ити курдук үөрэҕин бүтэрэн баран Билл Дрейтон McKinsey & Company диэн норуоттар икки ардыларынааҕы консалтинг тэрилтэтигэр киирэн уонча сыл үлэлээбитэ.
Картер бэрэсидьиэнни олордоҕуна (1977-1981 сс.) Дрейтон АХШ тулалыыр эйгэни харыстааһыҥҥа ааҕыныстыбатыгар дьаһабыл көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбитэ. Онно сылдьан кини тулалыыр эйгэҕэ быраҕыллар “куһаҕан эттиктэри кээмэйдээн атыылыырга” диэн этиини көҕүлээн киллэртэбитэ.
Итини таһынан Билл Дрейтон ыҥырыынан тиийэн Гарвард уонна Стэнфорд үнүбэрсиэттэригэр үлэлээбитэ.
Онтон бэс ыйын 3 кµнµгэр 1980 сыллаахха Дрейтон “Ашока: Уопсастыбаҕа инновацияны” (аанг. Ashoka: Innovators for the Public) диэн кэмиэрчэскэйэ суох пуонданы тэрийбитэ уонна биир бастакынан түмэт урбаанньыттарыгар үбүнэн-аһынан көмөлөһөн киирэн барбыта.
# Формула

Көлөһө формулата (хаамар чааһын усулуобунай харак-теристиката. Холобур, ЗИЛ-130 — 4x2, ГАЗ-66 — 4x4, ЗИЛ-131 — 6x6. Баларга инники турар 4,4,6 чыыһылалар — көлөһө уопсай ахсаана, иккис турар 2,4,6 сыыппаралар хаамтарар көлүөһэ ахсаанын көрдөрөллөр.)
формула (1. ханнык эмэ уопсай балаһыанньаны кылгастык, чуолкайдык быһаарар этии; 2. кэриҥи, сыһыаны уо. д. а. усулуобунай бэлиэлэринэн көрдөрүү).
# Расизм уонна полициа наһаалааһынын утары Америкаҕа протестар

2020 с. ыам ыйын 25 күнүттэн расизмы утарар дьон протестара уонна полицияны кытта утарыһыылара буолбут. Миннеаполис куоракка Джордж Флойд (ааҥл. George Floyd) диэн афро-американеһы полицейскай (американец) тутарыгар алхас өлөрөн кэбиспиттэн саҕаламмыт. Ол кэнниттэн Америкаҕа 180 куоракка хас да күннээх миитиннэр уонна протестар буолбуттар.
АХШ бэлиитиктэрэ этэллэринэн, ити протестары Арассыыйа тэрийэр диэн ааттаабыт. Онтон Арассыыйа бэлиитиктэрэ, Дональд Джон Трамп утарылаһар политиктар, политтехнологтар үлэлэрэ - диэн сабаҕалаабыттар.
2020 с. бэс ыйын 2 күнүгэр протест өссө улаатан, Лос Андьелес уонна Нью Йорк куораттарга киһи өлүүлээх күргүөмнээх охсуһуулар тахсыталаабыттар.

# Расизм уонна полициа наһаалааһынын утары Америкаҕа протестар
## Өссө маны көр

* Расизм
# IX үйэ

1 -c тыһыынча сыл :
VII үйэ — VIII үйэ — IX үйэ — X үйэ — XI үйэ :
Хронология таабыла :
IX үйэ
# Флорешты

Флорешты (молд. Floreşti) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 15 400 (2013).
# Энергиа утаҕа

Энергиа утаҕа эбэтэр Энергия утаҕа (өссө биллэринэн Күүс уох утаҕа, Энердьи Дриҥ, ааҥл. energy drink), норуотка өссө боростуойдук энергетик дэнэр — аныгы кэмнээҕи утах, сүрүннээн кофеин, таурин, саахар уонна араас тонизируюшай эмтэртэн турар утах буолар. Маннык буккаас киһиэхэ түрнэнник күүс уонна уох биэрэр, ол эрэн түргэнник сахарнай диабетка тиэрдээн сөп, тоҕо диэтэххэ элбэх саахардаах буолан уонна таурина инсулин оҥорор органы үлэтин мөлтөтөр уонна баттыыр. Онон наһаа чаастатык иһэр көҥүллэммэт.
Билиҥҥи кэмҥэ саамай элбэх энергетиктары оҥорор тэрилтэ Red Bull буолар. Кини же энергетиктара Саха Сиригэр сүрүннээн атыыга барар.
# Gentleman

GENTLEMAN (신사), PSY биир ырыата. 13 апрельга 2013 сыллаахха тахсыбыта. Тахсаат сразу Саха Сирин уонна Аан Дойду интернетын тоҕо тэптэрдэ, 2 күн иһигэр 45 миллион көрүү ылла YouTube международнай видео хостинна.
# Эукариот

?Эукариоттар :
Билим классификацията :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Эукариот диэн сааныктара иччилээх организмнар. Харамайдар, үүнээйилэр, тэллэйдэр уонна протистар.
# Туҥуй ыһыах

Туҥуй ыһыах (Былыргы Саха халандаарынан ыытыллар Саҥа Дьыл), ыам ыйын 1 күнүгэр былыр Саха Сиригэр ыытыллар ыһыах, сүрүннээн Мэҥэ Хаҥалас, Уус Алдан улуустарыгар ыыталлар эбит. Бүтэһик Туҥуй ыһыах Мэҥэҕэ Матта сиригэр бэлиэтэммит.
# Иргит

Иргит, иркит (хак. іpгіт, монг. эрхүд, эрхид, бүр. ирхид) – хакас омук саҕай бииһин биир аҕа ууһа (сөөк). Иргит диэн биис алтайдарга, тываларга, дархаттарга, бүрээттэргэ уонна сойотторго эмиэ баар.

# Иргит
## Aат туһунан

Сорох чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан "иркыт" эбэтэр "эрхүд" диэн аат былыргы түүрдүү ирки уонна -д сыһыарыы холбоһуутуттан үөскээбит. Ирки(н) былыргы түүр тылыгар "дьон, омук" диэн суолталааҕа. Моҕол тылыгар бу тыл "иргэн" диэн уонна эмиэ "дьон, омук" суолталаах. Ону таһынан "иргэн" тыл тоҥус төрүттээҕин туһунан сабаҕалааһын баар.

# Иргит
## Төрдө

Хакастар саныылларынан иргиттэр Енисей кыргыстарыттан үөскээбиттэр уонна Маҥан Ийүс, Уйбат өрүстэринэн олорбуттар. Б.З. Нанзатов сабаҕалыырынан иркиттэр Сайаан самадьыларыттан төрүттээхтэр. А. Очир этэринэн иркиттэр өбүгэлэрэ тэлэ биистэрэ буолаллар. А.С. Шабалов сабаҕалыырынан тэлэ биистэрэ моҕол тыллаах этилэр.

# Иргит
## История

Былыр-былыргыттан Танну-ула уонна Сайаан хайаларыгар иркит (иргид) диэн биистэр олорор этилэр. А. Очир этэринэн иркиттэр VIII–XIII үйэлэргэ тэлэ биистэриттэн биирдэстэрэ этилэр уонна олору кытта Уйгуур хаҕанатын сүрүн омуга буолбуттара. Кинилэр уруккуттан түүрдэри, Сайаан самадьыларын уонна моҕоллору кытта ыкса сыһыаннаах этилэр. Моҕоллор кинилэри эрхид эбэтэр эрхүд диэн ааттыыллара. Иркиттэр Моҕол сириттэн ураты Россияҕа бүрээттэр, алтайдар, тывалар уонна хакастар быыстарыгар бааллар. "Иркит" диэн аат киэҥник тарҕаммыта бу биис былыр улахан уонна күүстээх буоларын туоһулуур.

# Иргит
## Бүрээт иркиттэрэ

Б.З. Нанзатов саныырынан иркиттэр уонна бүрээт ирхидэйдэрэ (эрхидэй) биир төрүттээх буолуохтарын сөп. Ол эрээри ирхидэйдэр булаҕат бииһигэр курыканнар кэмнэригэр холбоспут буолуохтаахтар, оттон иркиттэр бүрээттэргэ XVIII—XIX үйэҕэ сыстыбыттар. Иркит аҕа ууһа сойотторго, Тунка уонна Ока бүрээттэригэр баар; булаҕат ирхидэй аҕа ууһа идин бүрээттэргэ бааллар.

# Иргит
## Моҕол уонна Кытай иркиттэрэ

Моҕол сиригэр иркит биистэрэ манныктар: эрхид (иргит) дархаттар быыстарыгар; эрхит (иркид), хасахан иркид Алтаай урааҥхайдарын быыстарыгар. Иркиттэр сорҕолоро Хубсугул урааҥхайдара үөскүүллэригэр кыттыбыттар. Хубсугул хаасут улууһугар (хошуунугар) ирхыт (иркит) аҕа ууһа баар.
Кытайга эмиэ иркиттэр бааллар. Маннааҕы иркиттэр икки улахан бөлөххө арахсаллар: улуг иргит уонна бичии иргит.

# Иргит
## Эбии көр

* Хакастар
* Саҕайдар

# Иргит
## Литература

* Энциклопедия Республики Хакасия : [в 2 т.] / Правительство Респ. Хакасия; [науч.-ред. совет.: В. А. Кузьмин (пред.) и др.]. — Абакан : Поликор, 2007. Т. 1 : [А – Н]. — 2007. — 430, [2] с. : ил., портр. — Библиогр. в конце слов. ст. – С. 243.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-09

Балаҕан ыйын 1—30 күннэрэ
* Кэриэйдэр бэйэ-бэйэлэрин кытта сэриилэһиилэригэр 2 мөлүйүөнтэн тахса киһи өлбүтэ.
* Балаакканы дьиэ диэбэттэр эбит.
* Бу кыыллар көрүҥнэрэ 2800-кэ тиийэр эбит. Бары сиэмэхтэр.
# Данилов Иннокентий Федорович

Данилов Иннокентий Федорович - 1943 сыл ыам ыйын маҥнайгы күнүгэр Бордоҥ нэһилиэгэр Тойон Уйалаахха колхозтаах кэргэнигэр терөөбүтэ.
1970 сыллаахха Дьокуускайдааҕы государственнай университеты бүтэрэн физик учуутал идэтин ылбыта. Кини бастаан Маалыкай орто оскуолатын 1961 сыллаахха бүтэрэн баран, Иркутскайдааҕы педагогическай институкка киирбитэ, онтон бастакы курсу бүтэрээтин кытта армияҕа ынырыллыбыта, сулууспатын кэнниттэн үөрэҕин Дьокуускайга салҕаабыта.
1970—1974 сылларга Хатыы аҕыс кылаастаах оскуолатыгар бастаан завуһунан, онтон директорынан үлэлээбитэ. 1974—1978 сылларга ЫБСЛКС Ньурба оройуоннааҕы комитетын бастакы секретарынан талыллан үлэлээбитэ. Ити сылларга комсомол тэрилтэтэ тэрээһин-политическай өттүнэн салгыы бөҕергөөбүтэ, авторитета үрдээбитэ, комсомол чилиэннэрин докумуоннарын саҥаҕа уларытыы тэрээһиннээхтик ыытыллыбыта. 168 бастын комсомолецтар уонна 207 эдэр пионердар ССКП XXV съеһигэр рапорка илии баттыыр чиэскэ тиксибиттэрэ, 1200 орто оскуоланы бүтэрбиттэр комсомол путевкатынан совхозтарга производствоҕа барбыттара, бу сылларга комсомол оройуоннааҕы тэрилтэтэ ЫБСЛКС Киин Комитетын көһө сылдьар Кыһыл Знамятынан наҕараадаламмыта.
1979—1991 сылларга Иннокентий Федорович партия Ньурба оройуонунааҕы комитетын пропагандаҕа, агитацияҕа отделын сэбиэдиссэйинэн, райком секретарынан, райком партийнай комиссиятын председателинэн үлэлээбитэ.
1991—1995 сылларга Сүлэ оскуолатын директорынан үлэлээбтэ уонна бу оскуола 1992 сыллаахха республикаҕа бастакынан сири оҥоруунан дьарыктанар, экономическай хайысхалаах статустаах буоларын ситиспитэ. Кэнники сылларга Иннокентий Федорович бу оскуолатыгар социальнай педагог уонна Сүлэ нэһилиэгин администрациятыгар специалист быһыытынан тахсыылаахтык үлэлээтэ.
И. Ф. Данилов «Үлэҕэ килбиэнин иһин» медалынан, Эйэ Советскай фондатын Бочуотунай медалынан наҕараадаламмыта, «Комсомолга активнай үлэтин иһин», «РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна» знакторынан, ССКП уобаластааҕы комитетын, Комсомол Киин уонна уобатастааҕы комитеттарын, республика үөрэҕин министерствотын, республика Киин быыбардыыр комиссиятын бочуотунай грамотатарынан бэлиэтэммитэ.
Данилов И. Ф. партия уонна комсомол райкомнарын бюротун чилиэнинэн, олохтоох Советыгар уонна Ньурба поссоветын, Ньурба улууһун райсоветын депутатынан, ЫБСЛКС обкомун чилиэнинэн талылла сылдьыбыта.
Кини Ньурба улууһун уонна Сүлэ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
# Аммосова Людмила Саввична

Аммосова Людмила Саввична, (1961 с. тохсунньу ый 21 күнэ).

# Аммосова Людмила Саввична
## Олоҕун олуктара

· 1961 с. тохсунньу ый 21 күнүгэр төрөөбүтэ
· Магаданнааҕы педагогическай институту үөрэнэн бүтэрэн 1985 сыллаахтан Кириэстээх орто оскуолатыгар үлэтин саҕалыыр
- Сунтаардааҕы алын сүһүөх оскуолатын учуутала
# Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Түбэй нэһилиэгэ — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Түбэй.
Улуус кииниттэн 103 км хоту диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 274 киһи (2007 сыл).

# Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола (1891—1973) — аатырбыт ырыаһыт, олоҥхоһут.
* Анисимов Михаил Николаевич (1893—1976) — үтүөлээх учуутал.
* Михалёва Наталья Владимировна — Сайа (1964 төр.) — поэтесса.
* Евсеев Матвей Николаевич — «Анаабыр алмаастара» алмаас хостуур тэрилтэ салайааччыта.

# Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
# Дөлүһүөн
## Дөлүһүөн

Дөлүһүөн (шиповник) — инньэнэн бүрүллүбүт умнастаах дьиикэй үүнэр сэппэрээк. Хотугулуу эҥэлэй (полушарие) сирдэригэр тарҕанан үүнэр. Арассыыйаҕа барыллаан 60 көрүҥэ ааҕыллар. Онтун иһигэр эмиэ тус-туспа арахсыан сөп. Дөлүһүөн эмтээх уонна киэргэл үүнээйи. Киэргэл дөлүһүөнтэн роза сибэккини таһаарбыттар. Гиппократ саҕаттан дөлүһүөн эмтээх отунан ааҕыллара. Былыргы грек омуктара дөлүһүөнүнэн ыкка ытыттаррыы бааһын эмтииргэ туһаналлара, ол иһин «ыт розата» диэн ааттыыллара. 16-17 үйэлэргэ нуучча сирдэригэр дөлүһүөн отоно көмустээҕэр сыаналанара, улахан тойотторго тус көҥүлүнэн эрэ бэриллэрэ. Дөлүһүөн отонун күндү танаска, күндү түүлээххэ атастаhаллара. Тыа олохтоохторо хайаан да дөлүһүөн хомуйан туттарыахтаахтара.

# Дөлүһүөн
## Эмтээх свойствата

Дөлүһүөн үс отоно киhи «витамин С» наадыйар сууккатааҕы нуорматын хааччыйар. Отон састаабыгар баар аскорбиновай кислота киhи организмыгар киирэн эттиктэр эргиэннэрин туругурдар, организм инфекцияны кытта охсуhарыгар көмө буолар. Киhи сэниэтин көтөҕөр. Атын үтүө дьайыгынан буолар киhи хаанын тупсарыы. Дөлүһүөнтэн оҥоhуллар эмтэр дьайыылара: гемостатическай, бааhы оhордор, организмы чөлүгэр түhэрэр, үөс сүүрдэр, иик сүүрдэр, ис ыарыытын тохтотор, сэллик уонна тымныйыы утары охсуhар, тирии бааhын оhурдар, аппетит таhаарар, ыарыы күүhүн аччатар уонна уоскутар у.д.а.

# Дөлүһүөн
## Үүнэр сирэ

Дөлүһүөн суруннээн өрус - үрэх кытыыларыгар уонна хочолоругар кумахтаах,таастаах сиргэ үүнэр. Атын оту маhы кытта буккуhан баар буолуон сөп. «Шиповник иглистый» диэн дөлүһүөн Саха сирин бары муннугар көссүөххэ сөп, онтон «шиповник якутский» диэн киин уонна соҕуруу улуустарга эрэ үүнэр. Хоту үүммэт.

# Дөлүһүөн
## Хомуйар кэмэ уонна ньымата

Дөлүһүөн аhын ситэ буhа илигинэ хомуйар табыгастаах. Хойутаан хааллахха хатарын кэтэhиэххэ наада. Ол гынан баран хаhын түhүөн иннинэ хомуллар. Тоҥмут дөлүһүөн аhа битэмиинин барытын сутэрэр. Отону хомуйаат да ыраастаан баран куурдан — хатаран кэбиhиллиэхтээх. Күҥҥэ эбэтэр оhоххо 80-90 кыраадыска хатарыахха сөп Хаппытын кэннэ сахсыйан сибэккитин атаҕын ыраастыыгын.

# Дөлүһүөн
## Химичэскэй састааба

С, В2, Р, К, битэминнэр, провитамин А, уонна глюкозидтар, саахар (18% дылы), пектиннэр, органическай кислоталар (лимон, яблоко гиэннэрэ), ликопин, рубиксантин; дубильнай эттиктэр.

# Дөлүһүөн
## Литература

Саха Сирин от үүнээйилэрэ. Лопатина Г.В.
Саха Сирин эмтээх үүнээйилэрэ. Басыгысова А. П.
# Харыйа кубачыына

Харыйа кубачыына (лат. Lactarius deterrimus, нууч. Рыжик еловый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Харыйа эбэтэр харыйа булкаастаах ойуурдарга үүнэр.

# Харыйа кубачыына
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Бастаан хаптаҕай, онтон боруонка курдук. Араҕастыҥы кыһыл, чээл күөхтүҥү оттеноктаах. Таҥалайдаах араҥата: Араҕастыҥы кыһыл. Баттаатахха көҕөрөр. Этэ: араҕастыҥы-кытархай, көпсөркөй, кэлин чээл күөх. Убаҕаһа аһыы амтаннаах, кытархайдыҥы араҕас, дабаххай сыттаах. Атаҕа: 2-3 см. Көҥдөй. Сэлээппэтин курдук өҥнөөх.

# Харыйа кубачыына
## Туттуллуута

Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Хаачыстыбатынан бастакы категорияҕа киирэр тэллэй. Тууһанар, маринуйданар, эбэтэр тута буһаран сиэнэр.
# Эстония кроната

Эстония кроната (эст. kroon, EEK) диэн Эстония валютатын биирдигэ (1992-2010).

# Эстония кроната
## Банкноталар

* 1 крона
* 1 крона
* 2 крона
* 2 крона
* 5 крона
* 5 крона
* 10 крона
* 10 крона
* 25 крона
* 25 крона
* 50 крона
* 50 крона
* 100 крона
* 100 крона
* 500 крона
* 500 крона
# Мас тардыһыытын аан дойдутааҕы федерацията

Мас тардыһыытын аан дойдутааҕы федерацията — судаарыстыбаттан тутулуга суох тэрилтэ.
Сыала-соруга:
1. Мас тардыһыытын аан дойдуга тарҕатыы уонна сайыннарыы;
2. Атын дойду федерацияларын кытта ситим олохтооһун;
3. Мас тардыһыы быраабылатын аан дойдуга тарҕатыы;
# Оросин Константин Григорьевич

Оросин Константин Григорьевич (1853—1903), олоҥхоһут.
Боотур Уус улууһун Бастакы Игидэй нэһилиэгэр 1853 сыллаахха баай ыалга төрөөбүтэ.
Төрөппүттэрэ аатырбыт олоҥхоһуттары ыҥыраллара, ол иһин эдэр сааһыттан ыллыыр-туойар буолбута.
Кэргэннэнэн баран «Наммара» үрэххэ олохсуйбута. Кини дьиэтигэр ырыаһыттар мэлдьи мунньусталлара.
Кини доҕотторунан биллэр дьоннор этилэр: протоиерей Д. Д. Попов, көскө олорооччулар Э. К. Пекарскай, В. М. Ионов, Н. А. Виташевскай, В. Ф. Трощанскай.
Ити дьоннор сабыдыалларынан үөрэхтэммит, фольклору хомуйааччы буолбут.
Э. К. Пекарскай бэлэхтээбит тэтэрээтигэр «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону суруйбута.

# Оросин Константин Григорьевич
## Айымньылара

* Образцы народной дитературы якутов, собранные Э. К. Пекарским. — СПб, 1907.
* Ньургун Боотур Стремительный. Текст К. Г. Оросина. Вводная статья, перевод и комментарии Г. У. Эргиса. — Якутск, 1947.
* Саха фольклора. Хрестоматия. — Якутск, 1970.
# Сутуруо оһох

Сутуруо оһох — буорунан (кумах булкаастаах туойунан) симэн оҥоһуллубут оһох, саха оһоҕо.
# Иккис Күүлэт нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Иккис Күүлэт нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күүлэкээн.
Улуус кииниттэн 185 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 427 киһи (2007 сыл).
Кыһыҥҥы суол.

# Иккис Күүлэт нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Иванов Спиридон Алексеевич (1928.03.16-2020.09.22) — саха түөлбэ тылын чинчийээччи, тыл үөрэҕин билимин дуоктара, Арассыыйа наукатын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх үлэһитэ.
* Маисов Семен Семенович (1973 төр.) — прозаик, бэйиэт.
# Кылыс хараҥаччыта

Кылыс хараҥаччыта (нууч. Деревенская ласточка, лат. Hirundo rustica) — Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр кылыс хараҥаччылар уустарын соҕотох көрүҥэ. Куолаҕар уонна түөһүгэр туора харатыҥы дьураалаах буолар.

# Кылыс хараҥаччыта
## Өссө маны көр

* Уу хараҥаччыларын ууһа
* Куорат хараҥаччыларын ууһа
# Ф

Ф - Саха алпабыытын 29-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я