yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Арыылаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Арыылаах нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уһун Күөл.
Улуус кииниттэн 54 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 793 киһи (2007 сыл). Мэлдьи сырыылаах суол.
# Энзим

Энзимнар (ферменнар) диэн химия реакцияларын катализтыыр биомолекулалар. Энзимнар үгүстэрэ протеиннар. Энзим реакцияларыгар кыттар молекулалар субстрат диэннэр, кинилэри энзим уустук молекулаларга кубулутар. Сааныкка буолар процесстар барылара кэриэтэ энзимнартан тутулуктаахтар.
# Мөҕүү-этии

Мөҕүү-этии - көннөрү тылынан этэри истибэт буоллаҕына, буруйдаан, чопчу буруйун ырытан, олуйан-моһуйан, мөҕөн үөрэтии.

# Мөҕүү-этии
## Туттуу холобура

Үөрэтэри-этэри истибэтин иһин мөҕөн-этэн иннин ылабын. Улааттаҕына, онно да иннин биэрбэтэ буолуо.
# Тымныы Хайа

Тымныы Хайа (нучч. Гора Морозная) - Елизово куорат биир улахан курортнай зоната буолар.
# Спиридонов Илья Константинович

Спиридонов Илья Константинович (10.08.1913—10.10.1975) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

# Спиридонов Илья Константинович
## Олоҕун олуктара

1913 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр төрөөбүтэ. Социалистыы Үлэ Дьоруойа. Дьоно Сындааскыттан төрүттээхтэр. Анаабыр оройуонун Ворошилов аатынан холкуоһугар таба биригэдьиирэ.Дьоно Сындааскыттан төрүттээхтэр. Анаабыр оройуонун Ворошилов аатынан холкуоһугар таба биригэдьиирэ.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1957 сыл алтынньы 1 күнүнээҕи Ыйааҕынан Спиридонов Илья Константиновичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Спиридонов Илья Константинович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1957)
* Анаабыр улууһун Ытык олохтооҕо (1993)

# Спиридонов Илья Константинович
## Аатын үйэтитии

* Үрүҥ Хайа сэлиэнньэтигэр бүүс туруоруллубута.
* Сыл аайы тыа хаһаайыстыбатын орто анал уонна үрдүк үөрэхтэр биэс бастыҥ студеннарыгар И. К. Спиридонов аатынан стипендия ананар.

# Спиридонов Илья Константинович
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Чэй

Чэй (кыт. 茶 chá) диэн Camellia sinensis (чэй ото) диэн үүнээйи сэбирдэхтэрин эбэтэр лабааларын итии ууга оргутан эбэтэр туруоран оҥоhуллар утах. Түөрт бас сортаах: хара, кыhыл (улоҥ), күөх уонна үрүҥ. "От чэйэ" диэн атын үүнээйи (Camellia sinensis буолбатах) утахтарын ааттыыллар.
Чэй, уу кэнниттэн, аан дойдуга саамай иhиллэр утах. Утаҕы бэрткэ ханнарар. Карбогидрата, сыата эбэтэр протеина суох. Чэй, сорох омуктар култуураларыгар, улахан суолталаах. Холобур, Кытайга уонна Дьоппуоҥҥа чэйи оргутуу уонна иhии туспа анал церемония. Нууччалар чэйи саахардаан иhэллэр, ааҥллар үүттээн, монголлар арыылаан уонна туустаан. Америка соҕуруу штаттарыгар тымныы муустаах чэйи ордороллор. Узбекистаҥҥа анал чэй иhэр дьиэ — чайхана — дьон саамай сылдьар сирэ.

# Чэй
## Өссө маны көр

* Шариктаах чэй
# Өлөксөй Навальнайы өйөөһүн протестара

Өлөксөй Навальнайы өйөөһүн протестара 2021 сылтан Тохсунньу 23 күнүттэн саҕаланнылар. Арассыыйа үрдүнэн 700 тыыһынча киһи кыттар, сүрүннээн Путины тохтоторго, Навальнайы босхолуурга. Улахан күүс миитиннэрэ Москваҕа уонна Питерга буолар, ол эрэн Дьокуускайга номнуо 50 киһи тутуллубут, олор ахсааннарыгар Сулустаана Мыраан уонна Ойуун Һааска. Ойуун Һаасканы Путин ыйааҕынан Котенкаҕа психыарыылаахтар балыыһаларыгар укпуттара, Сулустаана Мырааны 90 тыһ солкуобайга штрафтаабыттара.
Арассыыйа үрдүнэн 10000 киһини туттулар, олор ахсааннарыгар 100 блогер уонна журналистар. Өлөксөй Навальнай бэйэтигэр Путин ыйааҕынан дьыала тэриллэр хаайыыга барда, ол иннинэ ФХС үлэһиттэрэ "новичок" көмөтүнэн өлөрө сатаабыттара.
Полициалар уонна Росгвардиалар миитиҥнээччилэри үнтү кырбыы-кырбыы туталлар, сорохторго наркотик быраҕан сымыйа дьыала тэрийэллэр. Политическай репрессиалар саҕаланнылар Арассыыйаҕа.
# Орфоэпия

Орфоэпия (был.-гириэк. ὀρθός — «сөптөөх», гир. ἔπος — «саҥа») — сөпкө саҥарыыны үөрэтэр билим салаата.
Ханнык эмит тылынан саҥарар дьон бары биирдик саҥарбаттар. Сорохтор атыннык саҥараллар. Ол эрээри тылы билээччилэр холобур оҥостор эталоннаах буолаллар. Бу саҥарар дьоҕурдара сайдыбыт, үөрэхтээх, үрдүк култууралаах дьон саҥалара.
Нуорматтан туорааһын, атыннык саҥарыы үөскүүр төрүөтүнэн түөлбэ тыла, кыра үөрэхтээх дьон тыла буолуохтарын сөп. Сороҕор сыыһа саҥарыы суруктан сылтаан буолуон сөп.
# Лорен Буш

Лорен Буш (ааҥл. Lauren Bush; төр. бэс ыйын 25 күнэ 1984, Денвер, АХШ) — модель уонна и дизайнер. Лорен — «FEED Projects» тэрийсээччи, генераальнай уонна креативнай дириэктэрэ. АХШ урукку бэрэсидьиэнэ Джордж Буш-аҕа уонна АХШ экс-бэрэсидьиэнэ Джордж Буш балыс кыыһа.

# Лорен Буш
## Биографията

Лорен орто оскуоланы, эдьиийэ Эшли уонна быраата Пирс курдук, Техаска Хьюстон куоракка бүтэрбитэ. Парсон дизаайн оскуолатыгар уонна Сибэтиэй Мартин ускуустуба уонна дизаайн кэллиэһигэр муоданы уонна дизаайыны үөрэппитэ. 2006 сыллаахха Лорен Принстон үнүбүрсүтүөтүн бүтэрэн «антропология» идэтигэр бакалавр истиэпэнин ылбыта.
Лорен модель улэтин саҕалаабыта (үрдүгэ 168 см). «Vogue» уонна «Vanity Fair» сурунааллар тас хахтарыгар, ону кытта «Tommy Hilfiger» таҥаһын реклааматыгар көстүбүтэ. Буш «Abercrombie & Fitch» маарканы реклаамалаабыта, Гай Маттиоло уонна Айзек Мизрахи диэн дизайнердары кытта үлэлээбитэ. «Друзья» сериаалга эмиэ кыттыбыта. Итини таһынан, Лорен үтүөнү оҥоруунан дьарыктаммыта, устудьуоннуур сылларыгар ООН аан дойдутааҕы бородууксуйа бырагыраамматын чэрчитинэн Чаадка үтүө дьулуур биир илдьитэ буолбута.
2007 сыллаахха Лорен Буш Эллен Густафсоны кытта «FEED Projects» олохтооччутунан буолта. «FEED Projects» суумкалары оҥорор, атыыттан киирбит дохуота барыта ООН аан дойдутааҕы бородууксуйа бырагыраамматын пуондатыгар аһарыллыахтаах. FEED суумкалара 100%-наах органик, тупсаҕай матырыйаалтан оҥоүуллаллар. Бырайыак сылы быһа биир үөрэнээччини эбиэтинэн хааччыйар хайысхалаах. Лорен АХШ-ка үөрэнээччилэр аһылыктарын тупсарыыга «FEED USA» бырагыраамманы олохтообута.
2008 сыллаахха балаҕан ыйын 11 күнүгэр Буш «Lauren Pierce» диэн ааттаах бэйэтин таҥаһын атыылыыр ситим-мааркеттары арыйбыта.
# Паампа

Паампа (нууч. Пампа́сы) (исп. Pampa, элб. ахс. Pampas) — Соҕуруу Америка соҕуруулуу-арҕаа өттүн кэйээрэ (киллэмэ, истиэбэ), сүнньүнэн субтропик курдааһыныгар баар, Рио Плата өрүс алын тардыытыгар. Паампа арҕаа өттүттэн Анды хайалара, илин өттүттэн Атлантика далайа сыталлар. Хоту Гран-Чако саванната.
Паампа икки экорегионтан турар — илин өттүгэр Сииктээх паампа уонна арҕаа Кураайы паампа (исп. Pampa seca).
# Степанова Татьяна Николаевна

Степанова Татьяна Николаевна өр сылларга ырыаны олоҕун аргыһа оностон "Сыана бэтэрээнэ" аатын ылбыта. Кини "Герой Фёдор Кузьмич Попов" төрөөбүт, элбэх талааннаах ырыаһыттарынан биллибит Мэҥэ-Ханалас улууһун Сыымах нэһилиэгэр Санниковтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Татьяна Николаевна айылҕаттан бэриллибит чуор куоластааах, онон оҕо эрдэҕиттэн дьон сөбүлээн истэр ырыаһыта буолбута.
Ол курдук ордук табыллан, собүлээн ыллыыр ырыаларынан ааттыахха сөп: Иннокентий Сосин тылларыгар, Христофор Максимов мелодиятыгар "Биригэдьиир Марыына", Эллэй тылларыгар Ольга Иванова мелодиятыгар "Таптыа5ын ийэни", Роман Атласов тылларыгар, Христофор Максимов мелодиятыгар "Эйэ холууба", Иван Сысолятин тылларыгар, Валерий Ноев мелодиятыгар "Кыракый уолчааным", Валерий Ноев тылларыгар, мелодиятыгар "Кыракый кыысчааным" о.д.а.
Татьяна Николаевна кэргэнэ, Степанов Иннокентий Иннокентьевич "Аҕа дойду улуу сэриитин" кыттыылааҕа эмиэ олус үчүгэйдик үнкүүлүүрэ, мандалина5а оонньуура эбитэ үһү. Татьяна Николаевна быраата билигин Горнайна олорор, биллэр мелодист Данил Санников баар. Тастын балта эмиэ киэнник биллибит Саха Өрөспүүбүлүкэтин культууратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай артыыһа, самодеятельнай композитор Анастасия Николаевна Варламова "Эдьиий Настааны" ааттыахха сөп. Татьяна Николаевна улахан оҕото Иннокентий Иннокентьевич ийэтин удьуордаан, Өрөспүүбүлүкэ, Россия араас куораттарыгар, омук дойдуларыгар киэнник биллибит Мэнэ-Ханалас Тара5ай нэһилиэгин "Нэһилиэк культуурнай киинин" иһинэн тэриллибит "Төлөн" эр-дьон народнай вокальнай ансамбль ырыаһыта. Татьяна Николаевна сиэнэ Надя, Музыка урдуку оскуолатын бутэрэн Москвага консерваторияга уерэнэр, кларнет инструменна оонньуур. Кыра уола Николай 5 сааһыттан гармошкаҕа оонньоон сыанаттан туспэт эбит.Ол курдук оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар биир интэриэстээх оҕолору кытары ВИА тэриммиттэр.Онно кини солист, гитарист быьыытынан уонна ударнай инструменнарга оонньообут. Онтон оскуоланы бүтэрэн Дьокуускайдаагы 2-с нүөмэрдээх музыкальнай отделениетыгар үөрэнэн 1994 бутэрбитэ. Онтон музыка учууталынан Мэнэ-Ханалас спортивнай лицейыгар үлэлээбитэ.Кини билигин даганы ийэтин удьуордаан баянна, гитараҕа оонньуурун, ыллыырын себүлүүр. Бэйэтэ ырыа суруйар, мелодиятын айар.
# Видное

Координаталара: 55°33′02″ с. ш. 37°42′39″ в. д.﻿ / ﻿55.55056° с. ш. 37.71083° в. д.﻿ / 55.55056; 37.71083
Видное (нууч. Видное) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Ленинскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 23 км сиргэ. Битца өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 54615 киһи этэ, иэнэ — 10,2 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 5354,41 киһи.
Олохтоммут сыла — 1949, 1965 сыллаахтан — Расторгуево куорат тииптээх бөһүөлэк.
Куорат баһылыга — Сергей Троицкай.
Почтатын индэксэ — 142700, төлөппүөнүн куода — +7 495—54, +7 498—618, ОКАТО куода — 46 228 501 000.

# Видное
## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта Архыыптаммыт 2010, Олунньу 8 күнүгэр.
# Хатылаев Иннокентий Михайлович

Хатылаев Иннокентий Михайлович (1928—1981) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.

# Хатылаев Иннокентий Михайлович
## Олоҕун олуктара

1965—1981 сс. — Таатта улууһун Баайаҕа орто оскуолатын директора.

# Хатылаев Иннокентий Михайлович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна

# Хатылаев Иннокентий Михайлович
## Аатын үйэтитии

Таатта улууһун Баайаҕа орто оскуолатыгар И. М. Хатылаев аата иҥэриллибит (1995)
# Фетишизм

Фетишизм (өссө Фетиш диэн ааттыыллар), көҕүйүү биир көрүҥэ, сексуальнай баҕа санаалартан биирдэстэрэ. Сүрүннээн эр дьоҥҥо айылҕаттан сайдар, дьахтарга наһаа оннук буотах.
Фетишы көҕүтэр үксүн араас таҥастар, холобур араас халыҥ соннор (пуховиктар), берцы, араас байыаннай униформалар, араас дьахтар кэтэр таҥастара.
Эр дьон фетиштыыр таҥастарын ким да көрбөтүгэр мунньуон сөп, коллекция оҥоруон сөп, уонна онно оххунуу оҥоруон сөп.
Сүрүннээн биир санаалаах эр дьон фетиш тематыгар түмсэллэр, интернеткэ биир түмэл Recon диэн баар.

# Фетишизм
## Өссө маны көр

* Секс парафилиалара
# Абулхайр-хан (Узбек ханствота)

Абу-л Хайр-хан (1412−1468) — 1428–1468 сылларга Узбек улууһун хаана, Шибанид төрүттээх буолар, ону таһынан Дьүчи сыдьаана, Давлат-шейх-оҕлан уола.

# Абулхайр-хан (Узбек ханствота)
## Абу-л Хайр-хан төрдө

Чыҥыс Хаан — Дьүчи-хаан — Шибан — Байнал Бахадур — Есу-Бука — Джучи-Бука — Бадагул — Минг Тимур-хан — Пулад-султан — Ибрахим-султан — Даулат-шейх-султан — Абулхайр-хан.

# Абулхайр-хан (Узбек ханствота)
## Былааска кэлиитэ

Абулхайр 16 саастааҕар Узбек улууһун хаана буобута. Маҥан Ордуу (Ак Орда) ыһыллыбытын кэнниттэн араас дойдулар үөскээбиттэрэ, олор бары бэйэ-бэйэлэрин сирдэрин былдьаһан сэриилэспиттэрэ. Абулхаир ол кэмҥэ хаан буолан түөрт уон сыл устата, ол аата 1428 сылтан 1468 сылга диэри бэйэтин сирин тутан олорбута уонна өстөөхтөр сирдэрин баһылаабыта (билиҥҥи Казахстаан сирэ). Абулхаир сирэ Урал өрүстэн ылата Балхаш күөлгэ диэри уонна Сырдарья өрүскэ диэри тарҕаммыта.

# Абулхайр-хан (Узбек ханствота)
## Абулхайр салайар кэмэ

Абулхаир 1428 сыллаахха Тура киин куораттах Сибиир ханствотын сэриилээн ылбыт.
1430 сыллаахха кылгас кэмҥэ Хорезмы баһылаабыта.
1446 сыллаахха Сыгнак уонна Сузак куораттары сэриилээн ылбыта.
1446 сыллаахха Абулхайр-хан судаарыстыбатын киин куоратын Тура куораттан Сыгнакка көһөрбүтэ.

# Абулхайр-хан (Узбек ханствота)
## Оҕолоро

Абулхаир-хан уон биир уол оҕолоох этэ: Шах Будаг султан, Ходжа Мухаммед султан, Ахмед султан, Мухаммед султан, Шайх-Хайдар султан, Санджар султан, Ибрагим султан, Кучкунджи-хан, Суюнчходжа-хан, Ак бурун султан, Сайид Баба султан.

# Абулхайр-хан (Узбек ханствота)
## Өлүүтэ

Абулхаир 1468 сыллаахха ойраттары утары сэриигэ бараары сылдьан өлөн хаалбыта. Кини өлбүтүн кэнниттэн Узбек ханствота ыһыллыбыта.

# Абулхайр-хан (Узбек ханствота)
## Эбии көр

* Узбек ханствота
# Никифоров Дмитрий Иванович (Ырыа Миитэрэй)

Никифоров Дмитрий Иванович (Ырыа Миитэрэй) — Уус-Алдан биллиилээх ырыаһыта, хомус ууһа.
1913 сыллаахха Дүпсүн улууһугар төрөөбүт. Аҕата Иван Константинович аатырбыт Күлүмнүүр улахан убайын уола, ааҕар-суруйар эбит. Ийэтэ Марфа Гоголева.
Сэттэ кылаас үөрэхтээх, эбии учууталлар куурустарын бүтэрэн Найахыга учууталлаабыт. 1939 сыллаахха Сивцева Елена Яковлевналыын холбоспуттар, үс оҕоломмуттар.
1977 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр ыалдьан өлбүт.
# Калининград уобалаһа

Калининград уобалаhа :
| Калининград уобалаhын былааҕа Калининград уобалаhын гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Калининград |
| Иэнэ | 15 125 км² |
| Дьонун ахсаана | ▲954 773[1] (2013) (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы |
| Экономическай оройуона | Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Николай Николаевич Цуканов |
| Калининград уобалаһын Думатын бэрэсэдээтэлэ | Оргеева Марина Эдуардовна |
| Кэм зоната | Халыып:MSK-1 |
Калининград уобалаhа (нууч. Калининградская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Калининград.

# Калининград уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 954 773 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 63,13 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 77,5% (2013).

# Калининград уобалаһа
## Нэһилиэнньэтэ
### Национальнай састааба

2010 сыллаах биэрэпис түмүгүгэ:
* Нууччалар — 772 534 киһи (86,4 %)
* Украиннар —32 771 киһи (3,7 %)
* Белорустар — 32 497 киһи (3,6 %)
* Литовецтар — 9 769 киһи (1,1 %)
* Эрмээннэр — 9 226 киһи (1,0 %)
* Ниэмэстэр — 7 349 киһи (0,8 %)
* Татаардар — 4 534 киһи (0,5 %)
* Атын омуктар — 25172 киһи (2,8 %)

# Калининград уобалаһа
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 115 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 9,3% эбит, ол эбэтэр 49 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Калининград уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 71 миэстэни ылан олорбут.
# Николай Васильев(Харыйалаах Уол)

Николай Васильев Үөһээ Бүлүү улууһун Кэнтик нэһилиэгиттэн төрүттээх. 35 саастаах. Н.Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай колледж физкультура салаатын бүтэрбит. Оскуолаҕа үлэлиир, улахан кэтэх хаһаайыстыбалаах.
2015 сыллаахха «Хоhооннор», 2019 «Халлааҥҥа тыгар күн» диэн дьоҕус кинигэнэн тахсыбыттара, Айымньылара «Чолбон» сурунаалга, «Күрүлгэн» альманахха, «Кыым», «Үөhээ Бүлүү» хаһыаттарга? «Тапталтан тыллыбыт иэйиилэр», «Тобуруокап көмүс күhүнэ» (2016, 2017) хомуурунньуктарга, бэчээттэммиттэрэ.
Эдэр суруйааччылар ХХI өрөспүүбүлүкэтээҕи сүбэ мунньахтарын (2018) поэзия семинарын арыйыытынан ааттаммыта, ХХII өрөспүүбүлүкэтээҕи сүбэ мунньахтарын (2020) поэзия семинарын бастыҥ кыттааччыта. Литература маастарыстыбатын өрөспүүбүлүкэтээҕи семинарын (Суотту, 2019), «Москва-Владивосток» эдэр литератордар улахан онлайн сүбэ мунньахтарын (2020) кыттыылаахтара. Үгүс өрөспүүбүлүкэтээҕи айар күрэстэр кыайыылаахтара.
# Тыгыннар. А.П.Окладников төрүччүтэ

Страленберг суруйарынан, сахалары соҕурууттан Дэҥси тархан – тэгин диэн киһи баһылаан-көһүлээн аҕалбыт. Тыгын өбүгэлэрин быһыытынан араас номохторго, Күрсэн дархан, Мэнги дархан, Дэги дархан, Дэли дархан, Дэри дархан, уонна Бакгадасын дархан, Yөлэн дархан, Игидэй дархан, Мунньан дархан, Хомуйан дархан диэннэр ааттаналлар. Бу дарханнар түҥ былыр олорбут Хаҥалас аатырбыт тойоно Тыгын өбүгэлэринэн уонна аймахтарынан буолаллара. Кинилэр Тыгын курдук биис аҕа баһылыктарын курдук кэпсэнэллэр, аһара элбэх боотурдаахтара, хамначчыттаахтара, кулут дьонноохторо кэпсээҥҥэ киирбит. Н.Г.Золотарев Малдьаҕарга суруйбут үһүйээнинэн, Эллэйтэн Чыкын төрөөбүт, кини уола олус байан, соҕуруу, бүрээт омук сиригэр, Баргузиҥҥа уонна Томскайга бара сылдьыбыт. Кини бас билэр сирэ Бүлүү төрдүттэн Витим төрдүгэр диэри эбит. Ол иһин кини Дойдулаах Сирдээх Дойдууһа дархан диэн аатырбыт. Кини уола Хомуйан дархан аҕатыгар ханан да тиийбэт эбит, норуотун кыайан салайбатах. Бас билэр сирдэрэ арахсан хаалбыттар. Хомуйан дархан уола Таас Табылы буойун да, сэрии да баһылыга буолбатах эбит, ол иһин дархан диэн аат иҥэриллибэтэх. Кини уола Өнүйэ баай аҕатынааҕар быдан баай, өйдөөх уонна күүстээх баһылык эбит, ол эрээри сэрии сирдьитэ – дархан кыайан буолбатах. Кини уолун Уордаах Күннэй диэн ааттаабыттар. Бу киһиттэн Чыкын Хаҥалас уонна Чыкын Мурман төрөөбүттэр, киниэхэ норуот Тыгын диэн аат биэрбит! Кини Бүлүү сирин холбоон, Тыгын диэн аатыран киирэн барбыт. Бу Чыкын диэн аат интириэһинэй. Былыргы түүрдэргэ өссө чыкан диэн титул баар эбит, Кытайтан чиновник диэн өйдөбүллээх киирии тыл.
# Любовь Соболь

Любовь Соболь (Любовь Эдуардовна Соболь), Балаҕан ыйын 13 күнүгэр 1987 сыллаахха Москуба куоратка төрөөбүтэ, политическай активист дьахтар, Путин былааһын кириитикэлээччи, Лукашенко бвлааһын абааһы көрөөччү, Өлөксөй Навальнай доҕоро буолар. Госдума депутаттара харчы уоралларын билбит буолар. ФБК биир бастыҥ үлэһитэ.
Кинини Путин өлөрүөх буолбутун иһин, атырдьах ыйын 7 күнүгэр 2021 сыллаахха Арассыыйаттан куоппута.
# 1107

1107 сыл.

# 1107
## Туох буолбута

* Волга булгаардара Суздаль куораты ылбыттар.
# Мусулмаан

Мусулмаан (араб. مسلم‎‎ муслим) диэн ислам итэҕэллээх киһи.
# Ниуэ

Ниуэ — Чуумпу далай соҕуруу өттүгэр сытар арыы дойду, Саҥа Зеландияттан хотугулуу-илин 2400 килэмиэтирдээх сиргэ баар.
Сирин иэнэ 261 кв. км. 2017 с. ааҕыныы түмүгүнэн 1784 киһи олорор. Олохтоохторун 11 бырыһыана ааҥыллыы эрэ, 46% ниуэ эрэ тылынан саҥараллар, 30% — икки тылынан.
Ниуэ арыы норуота 1974 сыллаахха куоластаан, дойдуларын бэйэтин дьаһанар сир оҥорбуттар, алтынньы 19 күнүгэр дойду конституцията ылыныллыбыт. Бу кырачаан дойду Саҥа Зеландияҕа киирэр, онон баһылыгынан Британия королевата ааҕыллар, Саҥа Зеландия кини аатыттан аан дойдуга дипломааттыы сыһыаны олохтуур. Ол эрээри, Ниуэ иһигэр туспа сокуоннаахтар, хас үс сыл буола буола 16 муниципалитет дойду түмэнигэр бэрэстэбиитэллэрин талаллар, ХНТ-га чилиэн быһыытынан толору киирбэтэр да, дойду бэрэстэбиитэллэрэ ХНТ сорох тэрилтэлэригэр киирэллэр уонна мунньахтарыгар ыҥыраллаллар.
# Львовскай уобалас

Львовскай уобалас (укр. Львівська область) — Украина субъега. Киин куората — Львов. Дьонун ахсаана 2 537 806 (2014).

# Львовскай уобалас
## Экономика

Львовскай уобалас статистикатын кылаабынай управлениетын дааннайынан 2008 сыллаахха Украина уобаластарын ортотугар 8 миэстэҕэ сылдьара, онтон олор ахсааннарыгар 1 киһиэхэ 12 ый буолбута.
Массыына оҥорор, маһы таҥастыыр, химическэй промышленность, таас чоҕу (Львовскай- Волынскай чох бассейна), чэпчэки уонна аһылык промышленноһа. Валовой эбии сыана структуратыгар промышленность баһыйар (22,9 %), иккис миэстэҕэ транспорт уонна сибээс (15,2%), үһүс — тыа хаһаайыстыбата (11,6 %). Дьарыктаах буолуу ахсаана 15-75, 2008 сылга 1,1 мөл. киһи эбит, онуоха дьарыктаах буолуу таһыма 55-56% тэҥнэспит. Дьарыктаах буолуу ортотугар эргиэҥҥэ үлэлиир — хас бэһис, тыа хаһаайыстыбатыгар уонна промышленноска — хас биирдии алтыс.
Курортнай ресурсалар төрүттэрин минеральнай уу араас химическэй састаабынан оҥороллор. Уобалас сиригэр- уотугар 100- тэн тахса минеральнай источниктар бааллар. Киин өттүгэр, Улуу таптал бөһүөлэгин чугаһыгар сульфиднай сульфатнай- гидрокарбонат кальциевай уу баар, сүрүннээн бу курорка туһанар Улуу таптал. Уобалас соҕуруу өттүгэр, Прикарпатьеҕа, сульфат- магниево- магниево- кальцевой уу саппааһа баар, ону ааһан Моршин курорка ваннаны тутталлар. Г. Борисов, у. Барыллаан, гидрокарбонат уонна сьфатнай-гидрокарбонат кальцево- натрий ууларыгар таһаарыллыбыт, базатыгар бөдөҥ санаторий- курортнай комплекс (курортнай местница) тутуллар. Львовскай уобалас хотугулуу- арҕаа өттүгэр, Яворовскай р- Н суох, Сульфиднай сульфатно- гидрокарбонатнай кальцевой водтар бааллар, олор курорка немирдэр курортарыгар туттуллар. Манна минеральнай источниктар бааллар: гидрокарбонатнай уонна гидрокарбонатнай-сульфатнай сульфатнай-магниевай водтар (ол иһигэр Нафтуяс № 1 уонна № 2); сульфатно-гидрокарбонатнай кальцево-магниевай; сульфатнай-магниевай; сульфатнай-кальций; сульфатнай-хлориднай уонна хлориднай-сульфатнай; хлориднай хлоридно- Сульфатнай уу.
Яворовскайдааҕы р- га сульфат кальциевай водтар, ону тэҥэ углекислай гидрокарбонатнай натриево- кальциевай водтар баар буоланнар, бу уу курорка аһы- үөлү уонна ваннаны тутталлар. Львова кытыытыгар арыгыны эмтииргэ туттуллар сьфатнай- хлориднай уу эмиэ баар. Минеральнай уу сорох источниктарын минеральнай- остолобуойга («Олесь», «Трскавецкая») быһыытынан бытыылкаҕа илдьэллэр. Вод львовской уобалас водоверализации значительное мерализация: водоминерализованных (1 г/л) до рассольных (с. 35 г/л).
# Индеец (сулустар бөлөхтөрө)

Индеец(латыынныы Indus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 294 квадрат кыраадыс иэннээх, 38 харах көрөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

# Индеец (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар

Ордук биллэр Индеец ε-та, характер көрдөрүүлэринэн биһиги Күммүтүгэр маарыҥныыр. 15 уот сыл ыраах: Эридан ε-тын уонна Кит τ-тын кыттата биир кэккэҕэ турар.

# Индеец (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
# Сергеев Иван Матвеевич

Сергеев Иван Матвеевич - Солоҕон нэһилиэгиттэн төрүттээх Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, аатырбыт снайпер.

# Сергеев Иван Матвеевич
## Ылыллыбыт сирэ

Тарасов А.А. Солоҕон снайпердара./ Бэрдьигэстээх: "Үлэ күүһэ" хаһыат редакцията" АУ, бэчээккэ бэлэмнээтэ В.И.Алексеев, хомуйан оҥордо А.А.Тарасов/ Бэрдьигэстээх, 2015, 68стр.
# Репки

Репки (укр. Ріпки) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 458 (2011).
# Тиит ымыыта

Тиит ымыыта (нууч. клест белокрылый, лат. Loxia leucoptera) - ымыылар кэргэннэригэр киирэр чыычаах. 14 сантиметртан 16-ҕа дылы улаханнаах буолар. Тумса тиит туорааҕын хайытарга аналлаах. Тыһыта уонна атыыра атын-атыттар: тыһыта араҕас өҥнөөх буоллаҕына атыыра сырдык эбэтэр хараҥа кыһыл. Кынаттара хара. Сиппит-хоппут чыычаах кынатыгар икки үрүҥ дьураалаах буолар. Атыыра атыырҕыыр кэмигэр уһун-уһуннук синньигэстик иһиирэр үгэстээх.
# Муҥур

Муҥур — төбөтө суох, мултугур уһуктаах бүтэн хаалар сир ньуурун, сир түөлбэтин көрүҥэ.

# Муҥур
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Айсен чемезов

Чемезов Айсен Ильич (англ. Chemezov Aysen); род. 28 декабря 1987, Кобяй, Республика Саха (Якутия), Россия) — Туомускай куорат устудьуона. 2009с. В.В. Путин аатынан истипиэндьийэтин лоуреата. Сахалартан Туомускай куоракка маннайгынан бутылочнай пиибэни хара5ынан арыйар киhиннэн бутун Оройуонна биллэр киhи. Жасик эм.
# Итибубан

Итибубан (дьоп. 一分金) — Япония Токугава сёгунат эпохатын харчыта.

# Итибубан
## История

Итибубаны кыһыл эбэтэр үрүн көмүстэн оҥороллоро, сыаната кобан чиэппэрэ буолара.
Итибубана 1714 сыллаахха ыйааһына (佐渡一分判金) 4,5 грамм этэ, кыһыл көмүс 85,6 % уонна 14,2 % үрүн көмүс. Үрүн көмүс итибубан 1837—1854 сыллаахха (итибугин Тэмпо эпохата, 天保一分銀, эбэтэр нууччалыы «старый итибубан») 8,66 грамм этэ, кыһыл көмүс 0,21 % уонна 98,86 % үрүн көмүс.
2 итибубан манньыата (эбэтэр 1/2 кобан) нибубан дэнэрэ (二分判).

# Итибубан
## Манньыат көрүҥнэрэ

* Үрүҥ көмүс итибубан.
* Итибубан, Кэйтё эпохата
* Итибубан, Кёхо эпохата
* Итибубан, Гэмбун эпохата
* Итибубан, Бунсэй эпохата
* Итибубан, Тэмпо эпохата

# Итибубан
## Өссө маны көр

* Кобан
# Баттахов Петр Акимович

Баттахов Петр Акимович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыгар 1908 сыллаахха төрөөбүт. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Бу кыргыһыыларга сэттэ өстөөҕү өлөрбүтэ биллэр эбит. Балаҕан ыйыгар Куопроснай дэриэбинэ иһин кыргыһыыга бааһырбыт. Бу дэриэбинэ аттыгар Чаппандаттан сылдьар өссө Токусаров Петр Дмитриевич, Тартакынов Петр Федотович уонна Остосов Михаил Кириллович диэн дьон эмиэ бааһырбыттар эбит. Мантан чугас Орловка диэн сир хоту өттүгэр сэриилэспит эмиэ Чаппанда киһитэ Михайлов Николай Тимофеевич кыргыһыы хонуутугар охтубут.
«Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕаараадаламмыт (07.06.1943).