yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аргунов Валерий Георгиевич

Аргунов Валерий Георгиевич — история билимнэрин кандидата.

# Аргунов Валерий Георгиевич
## Олоҕун олуктара

* 1952 сыллаахха атырдьах ыйын 24 күнүгэр Саха АССР Таатта оройуонун Ытык-Күөлүгэр төрөөбүтэ.
* 1975 с. — Саха государственнай университет историко-филологическай факультетын историческай салаатын бүтэрбитэ.
* 1975—1980 сс. — Саха АССР культууратын Министерствотын музейдары уонна өйдөбүнньүктэри харыстааһыҥҥа инспекторынан үлэлээбитэ.
* 1980—1985 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтугар старшай лаборанынан үлэлээбитэ.
* 1986—1990 сс. — младшай научнай үлэһит, научнай үлэһит.
* 1989 с. — историческай билим кандидатыгар «Каменный век Северо-Западной Якутии» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1991 с. — старшай научнай үлэһит.
* 1999 с. — Саха государственнай университетын археология уонна Саха историятын кафедратын доцена.
* 2003 сыллаахтан - Саха государственнай университет археология уонна Саха историятын кафедратыгар сэбиэдиссэй солбуйааччытынан үлэлиир.
В. Г. Аргунов Саха государственнай университет уонна гуманитарнай чинчийии Институт иһинэн тэриллэр үгүс археологическай экспедицияларга кыттыбыта. 1985 сылтан Өлүөнэтээҕи археология экспедициятыгар начальнигы солбуйааччы. 1991—1998 сс. — Өлүөнэтээҕи археология экспедицията Дириҥнээҕи этэрээтин начальнигынан сылдьыбыта.

# Аргунов Валерий Георгиевич
## Сүрүн үлэлэрэ

«Каменный век Северо-Западной Якутии» (Новосибирск, 1990), монография. «Археологические памятники Якутии. Бассейны Вилюя, Анабара и Оленека» (М., 1991; в соавт. с Ю. А. Мочановым, С. А. Федосеевой, И. В. Константиновым и Н. В. Антипиной), монография. «Сыалахская неолитическая культура на территории Северо-Западной Якутии» (Сб.: Археологические исследования в Якутии. — Новосибирск, 1992). «К вопросу о границах ареала сыалахской неолитической культуры» (Сб.: Археология Северной Пасифики. — Владивосток, 1994). «Ранний неолит Якутии: состояние изученности и проблемы» (Сб.: Культурные традиции народов Сибири и Америки: преемственность и экология (горизонты комплексного изучения). — Чита, 1994). «Проблемы происхождения и развития сыалахской ранненеолитической культуры Северо-Восточной Азии» (Сб.: Поздний палеолит - ранний неолит Восточной Азии и Северной Америки. — Владивосток, 1996). «К вопросу о границах сыалахской неолитической культуры» (Сб.: Археология Северо?Восточной Азии. Астроархеология. Палеометрология. — Новосибирск, 1999). «Основные этапы заселения человеком западного сектора Якутской Арктики» (Сб.: Международный Северный археологический конгресс. — Ханты-Мансийск, 2002). «Новые данные об археологических памятниках бассейна Анабара» (Сб.: Древние культуры Северо?Восточной Азии. - Астроархеология. Палеоинформатика. — Новосибирск, 2003).
# .tc

.tc диэн Төркс уонна Кэйкос үрдүк таhымнаах ил домена.
# Кыһыл Сулус уордьана

Кыһыл Сулус уордьан - Ленин уордьанын курдук муус устар 6 күнүгэр 1930 с. олохтоммута. Бу уордьан Аа дойду сэриитин сылларыгар 2900 тыһыынча кэриҥэ киһиэхэ туттарыллыбыта.
# Кырсалар уустара

Кырсалар уустара (лат. Alopex, нууч. Род Песцы) Бөрөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэллэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ баар — кырса.

# Кырсалар уустара
## Өссө маны көр

* Бөрөлөр уустара
* Саһыллар уустара
# Эуро

Эуро (бэлиэтэ: €; кода: EUR) диэн Эуропа Униятын 27 кыттааччы иллэриттэн 20 билинэр валюталара.
1999 сыллаахха айыллыбыта, ол гынан баран 2002 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы электроннай валюта курдук үлэлиирэ. 2002 сыллаахха Европа Сойууһун 12 дойдута бэйэлэрин валюталарын тохтоппуттара уонна харчыларынан евроны эрэ ылынар буолбуттара. Икки ый устата урукку валюталары туттарыахха сөп этэ уонна маҕаһыыннарга төлүөххэ сөп этэ. Ол гынан баран олунньу 28 күнүттэн бааннарга эрэ уларытахха сөп.
2007, Словения 13-c дойду буолбута. 2008 сыллахха Мальта уонна Кипр холбоспуттара. 2009 сыллаахха Словакия 16-с дойду буолбута. 2011 Эстония 17-с дойду буолбута. 2014 Латвия 18-с дойду буолбута. 2015 Литва 19-с дойду буолбута.
Сэттэ араас банкнота баар, хас биирэ араас өҥнөөх, кээмэйдээх уонна сыаналаах: €5 (бороҥ), €10 (кыһыл), €20 (халлаан күөх), €50 (оранжевай), €100 (от күөх), €200 (араҕас), €500 (фиолетовай).
Манньыаталар араас сыаналаахтар: €0.01, €0.02, €0.05, €0.10, €0.20, €0.50, €1, €2. Хас банкнота аайы араас Европа тутуута уруһуйдаммыт. Бары еврозонаҕа банкноталар бары биирдэр, онтон манньыаталар араас араастар, биир өттө бары дойдуларга тэҥ, онтон атын өттүгэр хас дойду символа уруһуйдаммыт. Ол курдук билигин 12 дойду арааһа туттуллар. Манньыаталара араас да буоллар ханнык баҕар дойдуга туттуллуохтарын сөп. 2004 сыллаахха Европа Униятыгар уон дойду холбоспуттара уонна евроны ылынар былааннаахтар. Ол буолуон иннинэ сорох экономика услуобуйаларын көннөрүөхтээхтэр.

# Эуро
## Банкноталар

* 5 €
* 10 €
* 20 €
* 50 €
* 100 €
* 200 €
* 500 €

# Эуро
## Символа

Евро символынан икки кэрдиилээх грек эпсилон буукуба буолар: €. Сорох дьон ону Латыын улахан С буукубатын уонна тэҥнэһии бэлиэлээх (=) диэн ааттыылар. Оннук суруйуу табыллыбат буоллаҕына, судургутук евро диэн суруйуу эмиэ көҥүллэнэр.

# Эуро
## Тарҕаныыта

Эурозона кыттааччы иллэрэ:
* Австрия Австрия
* Бельгия Бельгия
* Германия Германия
* Греция Греция
* Ирландия Ирландия
* Испания Испания
* Италия Италия
* Кипр Кипр
* Латвия Латвия
* Литва Литва
* Люксембург Люксембург
* Мальта Мальта
* Нидерланд Нидерланд
* Португалия Португалия
* Словакия Словакия
* Словения Словения
* Финляндия Финляндия
* Франция Франция
* Эстония Эстония
* Хорватия Хорватия
Европа Юниятын чилиэнэ да буолбатар бу дойдулар евроны киэҥник тутталлар:
* Сан Марино
* Ватикан Ватикан
* Монако Монако
* Андорра Андорра
* Косово
* Черногория
Бу дойдулар Экономика уонна Үп Униятыгар (EMU) кытталлар.
Атын дойдулар харчылара билигин евроны кытта ситимнэһэ тураллар, ол аата евро 1% сыаната үрдээтэҕинэ, бу валюталар сыаната эмиэ 1% үрдүүр.
* Кабо Верде эскудота
* Комордар франката
* Орто Африка франката
* Арҕаа Африка франката
* Франция Чуумпу океан территорияларын франката
* Босния уонна Херцеговина уларытыллар марката
* Марокко драхмата
* Болгария левата
* Венгрия форина
* Дания кроната
# Коммунарка (өлөрөр сир)

Коммунарка — XX үйэ 30-40-с сылларыгар ССРС НКВД-тын уорганнара үрдүкү миэрэҕэ бириигибэрдэммит дьону өлөрөр сирдэрэ, аныгы Москуба куорат Саҥа Москуба уокуругун Сосенское сэлиэнньэтигэр баар. Манна политбюро чилиэннэрэ Н. Бухарин, А. Рыков, Ленини харабылын начаалынньыга А. Беленькай, Джержинскэй солбуйааччыта Я. Петерс, суруйааччы Б. Пильняк, суруналыыс С. Эфрон (Марина Цветаева кэргэнэ), элбэх байыаннайдар, аҕабыыттар ытыллыбыттара, олор истэригэр, ааттара туоһуламмытынан 8 Саха сиригэр төрөөбүт дьон бааллара: салайааччылар Аммосов М.К., Барахов И.Н., Гаврилов К.О., Донской-II С.Н., Шараборин Х.П., учуонай Ксенофонтов Г. В., Бокий-Москвина С. А., Терновская Е.П. Эмиэ манна Германия, Латвия, Румыния, Франция, Турция, Финляндия уо.д.а. 11 дойду хомуньуустара ытыллыбыттара, 1941 сыллаахха Монголия бырабыыталыстыбата бүттүүнүн кэриэтэ ытыллыбыта.
1937 сыллаахха диэри бу сир ОГПУ (кэлин НКВД) бэрэстээтэлэ Генрих Ягода даачата (сайылыга) этэ. 1937 сыл балаҕан ыйын 2 күнүттэн ытан өлөрөр полигоҥҥа кубулуйбута. 1993 с. Куттал суох буолуутун министиэристибэтэ бэчээттээбитинэн бу полигоҥҥа 10-тан 11,4 тыһыынчаҕа диэри киһи ытыллыбыта уонна көмүллүбүтэ.
Билигин бу анал эбийиэк мемориальнай кылабыыһа буолан турар. 2002 сыллаахха балаҕан ыйын 27 күнүгэр СӨ бэрэсидьиэнин уурааҕынан Саха сирин аатыттан мэҥэ бэлиэ туруоруллубута.
# Туман

Туман — сир үрдүгэр, ордук хотооллорго, салгын тымныйдаҕына, уу паара таммах эбэтэр муус кристаала буола улаатан, киһи хараҕар буруо курдук көстөн кэлиитэ.
Тэҥнээ: туман, думан (түүр.) — эмиэ итинник.
Туман араастаах буолар, ол курдук: паар буолбут ууттан, адвекция тумана, радиация тумана уонна үөһээ тахсар туман. Туман хойуута араас мэктиэлэртэн тутулуктаах: атмосфернай баттааһынтан, температураттан, күн-дьыл тутулугуттан уонна ханна баарыттан.
* Борук-сорукка мас быыһыгар туман
* Сарсыардааҥҥы туман
* Сир үрдүгэр сытар туман (Моордорф миэстэҕэ)
* Туманнаах халлаан сырдыыта.

# Туман
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Попов Михаил Прокопьевич

Попов Михаил Прокопьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Сэриигэ сапердаабыт. Икки Кыһыл Сулус уордьанынан, Аҕа дойду сэриитин II степеннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.
# Шеннон Лето

Шеннон Лето 1970 сыллаахха Кулун тутар 9 кунугэр Луизианаҕа, Босьер Сити диэн куоратка төрөөбут. Джаред Лето бииргэ төрөөбүт улахан убайа. Кыра быраатыныын иккиэн 1998 сыллаахха "30 Seconds to Mars" диэн рок-бөлөҕү айбыттара.
[[Категория:Дьоннор алпаабытынан]]
# Горохов Семен Васильевич

Горохов Семен Васильевич — саха чулуу кырсаһыта, Социалистическай Үлэ Геройа.

# Горохов Семен Васильевич
## Олоҕун олуктара

    1930 сыллаахха балаҕан ыйын 14 күнүгэр Усуйаана улууһугар төрөөбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин 1985 сыл от ыйын 9 күнүнээҕи Ыйааҕынан Семен Васильевич Гороховка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.

# Горохов Семен Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Ленин уордьана
* Үлэ Ҕыһыл Знамятын уордьана
* Бочуот Знага уордьан
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ
* Усуйаана улууһун Ытык олохтооҕо

# Горохов Семен Васильевич
## Аатын үйэтитии

* Герой аата 2006 сыллаахха Усуйаана орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ
# 622
## Туох буолбута

* От ыйын 16 күнэ — Ислаам халандаарын саҕаланыыта. Хиджра (араабтыы "көһүү") сылыттан саҕаланар. Бу күн эргин Мухаммед бастакы мусульмааннары кытта Меккаттан Мединаҕа көһүүтүн саҕалаабыт, кэлин иккис халиф саҕана халандаардарын уларыталларыгар ый халандаарынан ол сыл бастакы ыйын бастакы күнүн саҥа халандаар бастакы күнүнэн талбыттар.
# Каннын

Каннын (Ханнын), Соҕуруу Кэриэйэҕэ баар куорат, улахан порт уонна курорт куорат, Дьоппуон муората баар сирэ. Улахан 90 км ыраас кумах пляжтардаах, онон сөтүөлүүргэ 10 бастыҥ курортарга киирэр. Дьонун ахсаана 300 тыһ курдук. Элбэх сахалар диаспоралара баар.
# Куторалар уустара

Куторалар уустара (лат. Neomys, нууч. Род Куторы) — Күүдээхтэр кэргэннэригэр киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар кырачаан кыыллар.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ баар: уу күүдээҕэ.

# Куторалар уустара
## Өссө маны көр

Бурозубкалар уустара
# Ultra Mobile

Ultra Mobile — АХШ тохсус улахан сотовай оператора, сүрүннээн Калифорния штатыгар вышкалардаах. Атын штаттарга сүрүннээн Sprint вышкаларын туттар.

# Ultra Mobile
## Туһаныллыбыт сир

* Профиль
# Чокуур

Чокуур – хататынан саҕан уот ыларга аналлаах, неолит үйэтигэр киэҥник туттулла сылдьыбыт дьэҥкирдиҥи кытаанах таас (SiO2).
Таас үйэтинээҕи дьон чокууртан оноҕос төбөлөрүн, таас быһах биитин, кыһыах оҥостоллоро. Чокуурунан хататы кыһарыйан оҕустахха, киһи хараҕар көстөр-көстүбэт тимир кыырпахтара кыһыллан, умайан тахсаллар. Кыым – итинник үөскүүр.
Чокуур таас бэйэтэ кылабачыйан көстөр дьэҥкирдиҥи таас буолар. Ол иһин кырдьаҕастар бу тааһы сорох ардыгар сыа таас дииллэр. Хатакка туттуллар сыа таас аҥаардас чокуур эрэ дэнэр. Оттон сааҕа туттуллара – эстэриик эбэтэр эстэриик таас буолар.
# Гуляев Василий Васильевич

Гуляев Василий Васильевич (1968) — учуутал, салайааччы.

# Гуляев Василий Васильевич
## Олоҕун олуктара

1968 с. Чурапчы оройуонун Чурапчы нэhилиэгэр төрөөбүтэ.
1986 с. столяр үөрэнээччитэ.
1986—1988 сс. Сэбиэскэй аармыйаҕа сулууспалаабыт.
1988—1989 сс. Чурапчытааҕы РТП рабочайа.
1990—1995 сс. СГУ историческай факультетын устудьуона.
1995—1999 сс. С. А. Новгородов аатынан Чурапчы орто оскуолатын историяҕа учуутала.
1999—2004 сс. Чурачы улуустааҕы гимназиятын историяҕа учуутала.
2004—2008 сс. Чурапчы улуустаа5ы гимназиятын директора, тэнинэн улуус мунньаҕын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
2008—2014 сс. Чурапчы улууhун депутаттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
2014—2016 сс. СӨ үөрэҕин миниистирин солбуйааччыта.
2016 сылтан СӨ Ил Дарханын уонна правительствотын администрациятын ис политикаҕа департаменын салайааччыта.

# Гуляев Василий Васильевич
## На5араадалара

— СӨ үөрэҕэриитин туйгуна

# Гуляев Василий Васильевич
## Ылыллыбыт сирэ

https://sakhapress.ru/mobile/archives/192676
# 1572

1572 сыл.

# 1572
## Туох буолбута

Атырдьах ыйын 24-һэ буолар түүнэ - Варфоломей түүнэ - Париижка католиктар гугеноттары өлөрүүлэрэ.
# Бэдьээлэ

Ядрихинскай Прокопий Прокопьевич — Бэдьээлэ (31.03.1901—04.02.1979) — ырыаһыт уонна олоҥхоһут, Саха АССР култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

# Бэдьээлэ
## Олоҕун олуктара

1901 сыл кулун тутар 31 күнүгэр Нам улууһун Көбөкөн нэһилиэгэр төрөөбүт. Аймахтара дьиҥнээх араспаанньата Пестерев буолуо дииллэр эбит.
Көбөкөөн нэһилиэгэ өҥ буордаах, бурдук үчүгэйдик үүнэр сирдэрдээх буолан кураан сылларга өрүс уҥуортан иҥин элбэх киһи кэлэн барар эбит, олор истэригэр уос номоҕун билэр уус тыллаахтар эмиэ бааллара. Холобура, уонча саастааҕар Өксөкүлээх кэлэн хас да хонон ааспытын ахтара. Онон уол кыра эрдэҕиттэн олоҥхону истэн улааппыта.
Аҕата бэйэтин кыанар, үчүгэй охсооччу эбитэ үһү да, хараҕа суох буолан хаалан, ыарытыйан эрдэ өлбүтэ. Уол ийэтинээн Бүөтүр Потапов-Хараарбах диэн ырааҕынан аймахтарын илиитигэр киирбитэ. Ол Хараарбах уос номоҕун үрдүктүк тутара, куруук тойуксуттары, остуоруйаһыттары, олоҥхоһуттары мунньар буолара. Ол кэмҥэ уол бастакы "Баай-тойон" олоҥхотун долоҕойугар хатаан кэбиһэр.
Уон алта сааһыттан олоҥхолуур буолбут.
1931 сылтан холхуостаах. Завхоз, кассир, биригэдьиир.
1946—1948 сылларга бэрэссэдээтэл. Кэнники сылларга совхозка оробуочай.
Кини олоҥхолоро 1938 сылтан бэчээттэнэр этилэр.
«Күн Дьөһүөлдьүт» уонна «Дьырыбына Дьыраылыата» олоҥхолоро магнитофоҥҥа сурулланнар НВК «Саха» фондатыгар бааллар.
1979 сыл олунньу 4 күнүгэр өлбүт.

# Бэдьээлэ
## Айымньылара

* Ходуһа уһуктуута. — Дь., 1964.
* Олоххо айхал. — Дь., 1971.
* Дьырыбына Дьырыалыата Кыыс Бухатыыр. Олонхо. Запись и послесловие П. Н. Дмитриева. — Якутск, 1981.
# Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Оҕо хамсааһынын күнэ

Оҕо хамсааһынын күнэ — сылын ахсын Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр ахсынньы 5 күнүгэр бэлиэтэнэр.
1991 сыллаахха СӨ Оҕо уопсастыбаннай холбоһуктарын сойууһа тэриллибитин бэлиэтээн СӨ бэрэсидьиэнин 2014 сыл кулун тутар 6 күнүгэр тахсыбыт №2526 ыйааҕынан бэлиэтэнэр буолбута. Соруга оҕо көхтөөх буолуутун өйөөһүн, эдэр гражданнар инициативалаах буолалларын ситиһии.
# Бүлүү улууһун гербэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Бүлүү улууһа" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Гербэ Бүлүү улууһун Мунньаҕын 2005 сыл олунньу 16 күнүнээҕи 184 №-дээх Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
РФ Геральдическай регистрыгар 1834 нүөмэринэн киирбит.

# Бүлүү улууһун гербэтэ
## Дьүһүнэ

Герб төгүрүк быһыылаах щит. Щит олдьу сэбирдэхтии икки өҥүнэн араарыллыбыт: хаҥас өттө —көмүс, уҥа өттө — халлаан күөҕэ. Уҥа, халлаан күөҕэ өҥнөөх лабаата, төлөнүнэн түмүктэммит; хаҥаһа — бэс лабаатынан. Герб баһыгар (үөһээ өттүнэн) сэттэ күөхтүҥү өҥнөөх саха аламай таастара (муннуктарыгар туруоруллубут түөрт тэҥ өрүттээх эттиктэр, хас биирдии эттик алта өлүүгэ араарыллыбыт: кириэстии уонна икки бэйэ-бэйэлэригэр тиксэр туһааннар) кустуктуу иэҕиллэн ууруллубуттар.

# Бүлүү улууһун гербэтэ
## Ытык бэлиэ олоҕо

Герб иэнэ өҥүнэн икки аҥы арахсар — халлаан күөх уонна көмүс.
* Халлаан күөх өҥ Саха Сирин арҕаа эҥэрин аһатан-сиэтэн олорор, аламай таас, нефть уонна айылҕа гааһынан баай Бүлүү өрүс сүрэ буолар. Бүлүү улууһа Саха Сирин Бүлүү эҥэр уонна киин улуустарын айылҕа гааһынан уонна уотунан хааччыйан олорор соҕотох улуус буолар. Итиини уонна сырдыгы тэҥинэн үллэрэр. Халлаан күөҕэ өҥнөөх төлөн ону туоһулуур.
* Герб көмүс өҥнөөх өттө уонна бэс лабаата Бүлүү сирэ айылҕатын уратытынан "ыллыыр" кумахтааҕын уонна бэс мас хойуутук үүнэрин көрдөрөр. Бэс лабаата уонна күөх төлөн үстүү салаалаахтара сахалыы "Үс үөстээх Бүлүү" диэни кытары ситимнээх. Саха дьонун өйдөбүлүгэр «үс» — ытык ахсаан.
Сэттэ аламай таастар Саха Сирин гербэтигэр баар аламай таастарга дьүөрэлии ууруллубуттара, Бүлүү улууһун сирэ-уота Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр киирэрин көрдөрөр.

# Бүлүү улууһун гербэтэ
## Герб ааптара

* Матвеев Артур Матвеевич
* Бүлүү улууһун олохтоох тэриллиилэрин дьаралыктара
* Бүлүү
# 1204

1204 сыл.

# 1204
## Туох буолбута

* Муус устар 12 — Төрдүс Кириэстээх бохуот кэмигэр Иерусалимы "босхолуу" баран испит сэрииһиттэр христианнар олорор куораттарын Константинополу сэриилээн ылан халаабыттар. Мантан сылтаан Византия импиэрийэтэ икки аҥыы хайдыбыта.
# TV Brasil

TV Brasil — Бразилия телекомпанията, салалтата — Рио де Жанейро.
# Петров Прокопий Устинович

Петров Прокопий Устинович (24.02.1913—04.07.1964) — Саха сиригэр көскө ыытыыны чинчийбит саха устуорук учуонайа.

# Петров Прокопий Устинович
## Олоҕун олуктара

* 1913 сыллаахха олунньу 24 күнүгэр Арҕаа-Хаҥалас улуус Нөмүгү нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Аҕата 1917 с., ийэтэ 1925 с., икки эдьиийдэрэ 30-с сыллар саҕаланыыларыгар өлбүттэр.
* Тулаайах хаалан, интернатка иитиллибит. Өктөм сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, комсомол кэккэтигэр киирбит. Улуус комсомолун ячейкатын секретарынан талыллан үлэлээбит.
* 1930 сыллаахха, оскуоланы бүтэрээт, Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа киирбит.
* 1931 с. сайыныгар ВКП(б) кэккэтигэр киирбит, 3 ый ЫБСЛКС Дьокуускай куораттааҕы комитетын секретарын солбуйбут.
* 1931 сыл алтынньы ыйга Иркутскайдааҕы пединститутка үөрэххэ ыыппыттар.
* 1934 с. — Иркутскайдааҕы пединститут историческай факультетын бүтэрэн, Дьокуускай педтехникумугар преподаватель буолар.
* 1934 с., сэтинньи — ВКП(б) Саха Сиринээҕи обкомун кульпрос салаатын иһинэн партийнай сырдатыы дьиэтин сэбиэдисэйинэн анаммыт.
* 1935 с., ыам ыйа — комсомол үлэтигэр көһөрүллүбүт, ЫБСЛКС Дьокуускайдааҕы обкомун бюротун чилиэнинэн, обком салаатын сэбиэдиссэйинэн талыллан, 1937 сыл ахсынньытыгар дылы үлэлээбит.
* 1938—1943 сс. — Дьокуускайдааҕы пединститка преподаватель.
* 1943 с., бэс ыйыттан — партийнай үлэҕэ сылдьыбыт.
* 1947 с. — ВКП(б) КК Үрдүкү партийнай оскуолатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбит.
* 1948 сылтан — Дьокуускайдааҕы пединститутка преподаватель.
* 1950 с. — история билимнэрин кандидатыгар «Революционная деятельность большевиков в якутской ссылке» диссертациятын ситиһилээхтик көмүскээбит.
* 1950 с. — ВКП(б) Саха Сиринээҕи обкомун партийнай оскуолатын марксизм-ленинизм кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 1958—1964 сс. — Саха государственнай университет ССКП историятыгар кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 1964 с. ыам ыйыттан — кафедра доцена.
* П. У. Петров олоҕо 1964 сыл от ыйын 4 күнүгэр хомолтолоохтук быстыбыт.
# Фаддеев арыыта

Фаддеев арыыта диэн Саҥа Сибиир арыыларыттан биирдэстэрэ.
Иэнэ 5,3 тыһ. кв.км. Үрдүгэ 61 м. тиийэр. Дьиҥинэн Олгуйдаах арыы тумул арыыта. Намыһах Бунге сиринэн Олгуйдаах арыыны кытары холбоһор.
Бунге сирэ кыһын тоҥ муораттан туох да атына суох. Муора буолбатаҕа Бунге экспедицията чинчийбитиэ кэннигэр биллибитэ.
Термокарст күөл уонна үрүйэ үгүс. Туундара үүнээйитэ үүнэр. 1805 сыллаахха Дьаакып Санников арыйбыта.
Арыыга кыстаабыт Фаддеев диэн саха промышленнигын аатынан ааттаммыта.

# Фаддеев арыыта
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Быстар дьадайыыны утар охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ

Быстар дьадайыыны утар охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ — сыл аайы алтынньы 17 күнүгэр быстар дьадайыыга дьон болҕомтотун тардаары аан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр күн.

# Быстар дьадайыыны утар охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ
## Күн устуоруйата

1987 сыл алтынньы 17 күнүгэр Парижка (Франция) Трокадеро болуоссатыгар 100 000 кэриҥэ киһи мустан аһара дьадайыы Киһи быраабын декларациятын кэһэрин туһунан туһаайыыны бырабыыталыстыбаларга ылынар туһунан быһаарбыттара. Онно киһи быраабын көмүскүүргэ уонна быстар дьадайыыны суох гынарга күүстээх үлэ барыахтааҕын модьуйбуттара. Бу мустуу туһунан мэҥэ таас Трокадеро болуоссатыгар бэйэтигэр уонна атын 50-тан тахса сиргэ баар.
Тааска "Төрдүс эйгэ" (фр. Quart monde) хамсааһын төрүттээччитэ Жозеф Вресински (Joseph Wresinski) тыллара суруллубут:
   Эр дьон уонна дьахталлар быстар дьадаҥытык олорор сирдэригэр киһи бырааба кэһиллэр. Бу быраабы хааччыйарга түмсүү — биһиги ытык иэспит.
1992 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр ХНТ Сүрүн ассамблеята бу күнү сылын ахсын бэлиэтиир туһунан A/RES/47/196 нүөмэрдээх быһаарыы (резолюция) ылбыта. ХНТ дойдулар баһылыктарыгар уонна бырабыыталыстыбаларыгар туһаайыытыгар быстар дьадайыыны суох гынарга бэйэлэрин дойдуларын уратытын учуоттуулларыгар ыҥырбыта. Бу туһаайыыга атын тэрилтэлэргэ уонна көннөрү дьоҥҥо эмиэ дьадайыыны утары охсуһарга көмөлөһөллөрүн туһунан ыҥырыы баар.

# Быстар дьадайыыны утар охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ
## Күнү бэлиэтээһин

Аан дойду үрдүнэн эгэлгэтик бэлиэтииллэр: дьадаҥыларга анаан аһымал аахсыйалары ыыталлар, харчы хомуйаары аукционнары тэрийэллэр, кэнсиэрдэри туруораллар. Сорох сиргэ дьадайыы дэгиэ тыҥыраҕыттан мүлчү көппүт дьон тугу гынан туруктарын тупсарбыттарын туһунан дьоҥҥо аһаҕастык кэпсииллэр.
# Deutsche Telekom

Deutsche Telekom (Дойче Телеком) — Германия саамай улахан телекоммуникационнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс улаханынан буолар абоненнарын ахсаанынан. Америкаҕа баар T-Mobile активы бас билэр.
Салалтата — Бонн.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор
# Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Бахсы нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Толоон.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 418 киһи. Улуус кииниттэн 110 км. арҕаа диэкки.
Олохтоохтор ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитинэн дьарыктаналлар.

# Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Устуоруйата

1898 с. диэри Иккис Мэлдьэхси диэнинэн биллэрэ. 1911 с. Дойдуунускайтан арахсыбыт. Мэҥэ улууһугар киирэр этэ.

# Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Устуоруйата
### Аҕа уустара

Улахан аҕа ууһа, Орто аҕа ууһа, Ханай аҕа ууһа, Танда аҕа ууһа

# Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Местников Тарас Павлович (22.02.1904—04.10.1957) — саха норуодунай артыыһа.
    Протодьяконов Гавриил Дмитриевич (1910—1974), Иккис Аан Дойду сэриитин кыттыылааҕа.
    Слепцов Николай Дмитриевич (Туобулаахап) (07.09.1912—16.12.1964) — суруйааччы, драматург.
    Слепцов Марк Дмитриевич (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.
    Решетников Петр Михайлович (11.06.1915—09.09.1960), Саха театрын артыыһа, киинэ артыыһа, РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа.
    Слепцов Спартак Иванович — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.

# Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Дүөлү

Бу эмтээх уулаах күөл туһунан «Вокруг света» сурунаал суруйа сылдьыбыттаах.

# Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Бэлиэ сирдэр

* Яковлев С. С. — Эрилик Эристиин бүүһэ.

# Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Историяттан

Нэһилиэк 1992 сыл муус устар 23 күнээҕи уурааҕынан сөргүтүллүбүтэ.
# Американ Эрлайнс

«Американ Эрлайнс» (American Airlines), АХШ авиакомпанията, аан дойдуга улаханнартан биирдэстэрэ. Канадаҕа, Мексикаҕа, Японияҕа уонна европа дойдуларыгар көтөр. 1934 сыллаахха олохтоммут.