yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Притузов Андрей Иванович

Притузов Андрей Иванович — гвардия генерал-майора, үс сэрии кыттыылааҕа, Хаҥалас оройуонун Ытык киһитэ.
1895 сыллаахха ахсынньы 30 күнүгэр Саха уобалаһын Покровскай сэлиэнньэтигэр дьаам сүүрдээччи кэргэнигэр төрөөбүтэ. Припузовтар Уулаах Аантан Үөһээ Бэстээххэ диэри дьаам сүүрдэллэрэ. Андрей Иванович эмиэ 4 сыл дьаам сүүрдүбүтэ. Төрөппүттэрэ сахалыы үчүгэйдик билэллэрэ, онон саха тыла киниэхэ иккис төрөөбүт тыла этэ.
Дьокуускайга педагогика кууруһун бүтэрэн баран 1913-15 сылларга Төҥүлүгэ икки кылаастаах норуодунай учуулуссатыгар учууталлаабыта. Икки сыллаах үрдүкү кылааһы ыыппыта. Кылааска 2 оҕолоох этэ. Бу сылларга гитараннан оонньуур эбит. 1915 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Бастаан урут аҕата сулууспалаабыт Дьокуускайдааҕы байыаннай хамаандаҕа сулууспалаабыта. Аан дойду бастакы сэриитигэр кыттыбыта. 1918 сыл саҕаланыытыгар Кыһыл аармыйаҕа бэйэтин баҕатынан киирбитэ, сулууспалаабыт чаасһа Деникины уонна поляктары утары сэриилэспитэ. Штаб сулууспатын Үрдүкү оскуолатыгар үөрэнэн баран Кавказ 3-с дивизиятын штаабыгар оперативнай чаас начаалынньыгын көмөлөһөөччүтүнэн анаммыта. Онтон Кавказ 9-с стрелковай полкатын (Кавказ 3-с дивизиятыгар киирэрэ) штаабын начаалынньыгынан анаммыта.
1931 сыллаахха Фрунзе аатынан Байыаннай академияҕа киирбитэ. 1934 сыллаахха бүтэрбитэ. 1935 сыллааххамайор буолбута. 1938 с. балаҕан ыйыгар үөрэммит академиятыгар преподавателинэн ылбыттара. Онно 1942 с. диэри сулууспалаан баран, от ыйыгар фроҥҥа ыытыллыбыта. 14-с стрелковай корпус штабыгар оперативнай отдел начальнигынан анаммыта. Сталинград кыргыһыытыгар кыттыбыта. Салайбыт 61-с дивизията Соҕуруу Украинаны, Молдавияны ааспыта, Румынияҕа, Болгарияҕа, Югославияҕа, Венгрияҕа, Австрияҕа сэриилэспитэ. 1945 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Фельдбах куорат анныгар өстөөх оборуонатын көҥү көппүтэ. Ол кэнниттэн Грац куораты ылбыта.
1945 с. ыам ыйын ортотугар 104 стрелковай дивизия хамандыырынан анаммыта. Саха сириттэн бастакыннан генерал-майор сыбаанньатын ылбыта.
Сэрии кэнниттэн Болгария Народнай Өрөспүүбүлүкэтигэр байыаннай советниктаабыта, Фрунзе аат. Байыаннай академияҕа куурус начаалынньыгынан сулууспалаабыта.
1977 сыллаахха өлбүтэ. Кэриэһин толорон Покровскайга көмүллүбүтэ.

# Притузов Андрей Иванович
## Аатын үйэтитии

Притузов А.И. аатынан Уулаах Аан оскуолата, Покровскай куорат уулуссата ааттаммыттара.

# Притузов Андрей Иванович
## Наҕараадалара

* Ленин уордьана
* Үс Кыһыл Знамя уордьана
* Богдан Хмельницкай уордьанын 2-с истиэпэнэ
* Аҕа дойду сэриитин уордьаннарын I уонна II истиэпэннэрэ
* Кыһыл Сулус уордьана
# Тербиум

Тербиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Tb уонна атом нүөмэрэ 65.
# ZAZ Auto

ZAZ Auto (Zaz Automobile Company), Украина саамай улахан бөдөҥ массыына уонна автобус оҥорон таһаарар тэрилтэтэ.
# Кыыл

?Кыыллар :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Подтип: | Тоноҕостоохтор |
| Надкласс: | Tetrapoda |
| (unranked) | Amniota |
| Кылаас: | Mammalia |
Латыынныы аата :
Mammalia :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Харамайдар алпаабытынан]]
Кыыллар (лат. Mammalia) диэн тоноҕостоох харамайдар кылаастара. Уратылара диэн үүт былчархайдардаахтар, оҕолоро үүт эмэллэр. Өссө уратылара: көлөһүн былчархайдара, баттах, истиигэ туттуллар орто кулгаахха баар үс умуох уонна мэйии neocortex диэн өттө.
# Эркээйи сирдэр

Эркээйи сирдэр (нууч. ресурсные резерваты), Саха Сиригэр Ытык кэрэ сирдэр тиһиктэригэр киирэр 78 араҥаччыланар сирдэр (территориялар).
| Аата | Улуус | Иэнэ (км²) |
| Одьуогун күөл | Абый уонна Аллайыаха | 2412 |
| Сайылык | Абый | 246 |
| Сутуруоха | Абый | 5000 |
| Шангин өрүс тардыыта | Абый | 2000 |
| Бадьаариха өрүс тардыыта | Абый | 3000 |
| Үөһээ Амма | Алдан | 5880 |
| Суннаҕын-Силигир | Алдан | 4829 |
| Кыталык | Аллайыаха | 25986 |
| Амма | Амма | 7354 |
| Тэрпэй Тумус | Анабыр | 11120 |
| Өлүөнэ Дельтата | Булуҥ | 59320 |
| Туобуйа | Үөһээ Бүлүү | 5497 |
| Сылгы Ыытар | Орто Халыма | 188 |
| Дьаһаах өрүс тардыыта | Үөһээ Халыма | 8573 |
| Одьуогун өрүс тардыыта | Үөһээ Халыма | 7487 |
| Туостаах | Үөһээ Дьааҥы | 5000 |
| Олдьо | Үөһээ Дьааҥы | 6000 |
| Тимирдикээн | Бүлүү | 5200 |
| Харыйалаах | Бүлүү | 5707 |
| Улахан Токко | Нүөрүҥгүрү | 2658 |
| Унгра | Нүөрүҥгүрү | 2800 |
| Кэҥкэмэ | Дьокуускай | 936 |
| Бэс Күөл | Горнай | 1080 |
| Муна | Эдьигээн | 22353 |
| Үндүлүҥ | Эдьигээн | 7156 |
| Лииндэ | Эдьигээн | 18803 |
| Кэлэ | Кэбээйи | 4500 |
| Белянка | Кэбээйи | 2624 |
| Пилька | Ленскэй | 2160 |
| Эргэ Дьиэ | Ленскэй | 2101 |
| Хамра | Ленскэй | 2703 |
| Тамма | Мэҥэ-Хаҥалас | 1772 |
| Дьуҥкун | Мирнэй | 2000 |
| Бүлүү | Мирнэй | 3933 |
| Чуона | Мирнэй | 7626 |
| Эһэлээх | Муома | 24020 |
| Үрүҥ Күөл | Нам | 636 |
| Харбайы | Нам | 326 |
| Чайгургино | Аллараа Халыма | 20756 |
| Эһэлээх арыылар | Аллараа Халыма | 153 |
| Халыма-Корен | Аллараа Халыма | 1500 |
| Курдигино-Крестовая | Аллараа Халыма | 10671 |
| Түкээн | Ньурба | 5365 |
| Сүгдьээр | Ньурба | 4000 |
| Ээдьээн | Ньурба | 2714 |
| Үөһээ Индигир | Өймөкөөн | 7000 |
| Хайалаах | Өймөкөөн | 6961 |
| WWW-Саха (Чоруода) | Өлүөхүмэ | 13720 |
| Бүүрүк | Өлүөхүмэ | 4150 |
| Кэйиктэ | Өлүөхүмэ | 4320 |
| Бэкэ | Өлөөн | 16000 |
| Алакит | Өлөөн | 15000 |
| Буур | Өлөөн | 22000 |
| Жирково | Орто Халыма | 110 |
| Сэдэдэмэ | Орто Халыма | 650 |
| Троицкай | Орто Халыма | 51 |
| Бордоон | Сунтаар | 525 |
| Кэмпэндээйи | Сунтаар | 5212 |
| Очума | Сунтаар | 7868 |
| Эргэ Дьиэ | Сунтаар | 2138 |
| Куолума-Чаппанда | Таатта | 5801 |
| Барайы | Таатта | 1229 |
| Сунтаар Хайата | Томпо | 631 |
| Томпорук | Томпо | 2856 |
| Тукулан | Томпо | 7286 |
| Хоту | Томпо | 28687 |
| Алдан кытыла | Уус-Алдан | 4764 |
| Чабда | Уус-Маайа | 8537 |
| Күп | Уус-Маайа | 17614 |
| Ааллаах Үүн | Уус-Маайа | 2211 |
| Дьааҥы Дельтата | Усуйаана | 3209 |
| Омолой | Усуйаана | 3325 |
| Ыгыанньа | Усуйаана | 1856 |
| Томмот | Усуйаана | 2528 |
| Дьороно | Хаҥалас | 615 |
| Куолума | Чурапчы | 2515 |
| Орулҕан Сис | Эбээн-Бытантай | 11839 |

# Эркээйи сирдэр
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха Сирин Айылҕа харыстабылын министерствота
# Соломов Николай Иванович

Соломов Николай Иванович (төр. 1941, Мугурдаах нэһилиэгэ, Абый оройуона) — биллиилээх политик.

# Соломов Николай Иванович
## Олоҕун олуктара

* 1941 сыллаахха ахсынньы 29 күнүгэр Абый оройуонун Мугурдаах нэһилиэгэр элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт.
* 1960 с. — Дружина орто оскуолатын бүтэрбит.
* 1969 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1979 с. — Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит.
* ЫБСЛКС чилиэнэ (1955), ССКП чилиэнэ (1962).
* 1960—1962 сс. — ЫБСЛКС Абыйдааҕы райкома, секретарь.
* 1962—1964 сс. — ЫБСЛКС обкомун инструктора; ЫБСЛКС Индигирскэй производственнай совхоһун управлениетын комитета (секретарь солбуйааччыта).
* 1964—1966 сс. — ЫБСЛКС Томпотооҕу райкома, бастакы секретарь.
* 1966 атырдьах ыйа — 1972 кулун тутар — ЫБСЛКС Саха Сиринээҕи обкома, бастакы секретарь.
* 1972—1973 сс. — ССКП Уус-Маайатааҕы райкома, бастакы секретарь.
* 1973—1975 сс. — ССКП Дьокуускайдааҕы горкома, бастакы секретарь.
* 1975 сыл ахсынньытыттан — Магадан уобалаһын норуодунай депутаттар Ягодинскай оройуонунааҕы Сүбэтэ, исполком бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 1982—1995 сс. — Депутатскайдааҕы хайа-байытар комбинат директорын солбуйааччыта, «Востоктехмонтаж» генеральнай директорын бастакы солбуйааччыта.
* 1995 с., кулун тутар — Абый улууһун баһылыгынан талыллыбыт.
* 1996 с., ахсынньы — Ил Түмэн депутатынан талыллыбыт.
* 1997 с., ахсынньы — Ил Түмэн депутатынан иккистээн талыллыбыт.
* 1998 с., тохсунньуттан — Ил Түмэн Бэрэстэбиитэллэрин Палататын Бэрэссэдээтэлэ.
* 1998 с., кулун тутар — Российскай Федерация Федеральнай Мунньаҕын Сүбэтигэр Саха Сириттэн чилиэнинэн талыллыбыт.
* 2003 с., тохсунньу 23 — 2005 с., ыам ыйа 19 — Ил Түмэн үһүс ыҥырыытын Бэрэссэдээтэлэ, Россия сокуон таһаарааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Уһук Илин федеральнай уокурукка Российскай Федерация субъектарын сокуону таһаарар органнарын салайааччыларын Сүбэтин чилиэнэ.
2016 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

# Соломов Николай Иванович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* «Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (2001)
* М. К. Аммосов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата (2002)
* А. П. Илларионов аатынан Ил Түмэн суруналыыстарга бириэмийэтин лауреата
* Дьокуускай ытык киһитэ (24.01.2001)
* Абый улууһун ытык киһитэ
* Орто Халыма улууһун ытык киһитэ
* Өймөкөөн улууһун ытык киһитэ
# .jm

.jm диэн Дьамайка үрдүк таhымнаах ил домена.
# Хорватия куната

Хорватия куната (хорв. Кuna, HRK) диэн Хорватия валютатын биирдигэ.
# Осло

Осло (норв. Oslo (info), [↓ʊʂˈlʊ]) 1624 с. 1877 с. дылы Христиания (норв. Christiania), 1877 с. 1924 с. дылы Kристиания (норв. Kristiania) диэн Норвегия киин уонна ордук улахан куората.
# 1500

1500 сыл.

# 1500
## Туох буолбута

* Тохсунньу 26 — Испания байҕалынан айанньыта Висенте Яньес Пинсон Европа дьонуттан бастакынан билиҥҥи Бразилия буоругар үктэммит.
* Муус устар 22 — Португалия эскадрата кэлин Бразилия кытыла буолбут сиргэ аан бастаан тиксибит.
* Атырдьах ыйын 10 — Португалия байҕалынан устааччыта Диогу Диаш Ииндийэҕэ бара сатыы сылдьан Мадагаскар арыыны арыйбыт.

# 1500
## Төрөөбүттэр

* Олунньу 24 — Карл V — Ытык Рим импиэрийэтин импэрээтэрэ (1530—1558), Испания хоруола (1516-1556). Кини бас билэр дойдуларыгар "күн хаһан да киирбэт" дииллэрэ.
# Сииттэ (өрүс)

Сииттэ өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 431 км., тардыытын иэнэ 8250 кв.км. Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир кытыытынан уонна Саха сирин ортоку намталынан сүүрэр.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн Дьүктүөнэ (108 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.

# Сииттэ (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Борнео сэлиитэ

Борнео сэлиитэ (ааҥл. Elephas maximus borneensis) диэн Азия сэлиитин биир алын көрүҥэ. Борнео арыытыгар баар. 1986 сылтан ыла эстэр кутталга сылдьар. Араас ахсаанынан Борнеоҕа 1184–3652 сэлии баар.
# Сльуудянка

Сльуудянка (нууч. Слюдянка) — куорат, Иркутскай уобалас Сльуудянскай оройуонун киинэ. Куорат статуһа 1936 сыллаахха иҥэриллибитэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 18,6 тыһ. киһи (2010 сыл).
Куорат Байгаал өрүскэ Сльуудянка өрүс түһэр сиригэр арыыга төрүттэммитэ, Иркутскайтан 126 км. Сльуудянка-I диэн тимир суол станцията.
Сльуудянскай куоратын кулубата — Шульц Алексей Гербертович.
# Чочу нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Чочу нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыдыбыл.
Улуус кииниттэн 22 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 953 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сыдыбыл — 708, Кыадаҥда — 245.

# Чочу нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Сивцев Гавриил Федотович (1909—1975) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
    Чиряев Гавриил Иосифович (1925—1982) — партия уонна ил үлэһитэ, 1965—1982 сс. ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрэ.
    Чиряев Константин Спиридонович (1927—1997) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, Ороһутааҕы норуодунай педагогика түмэлин олохтооччута.
    Томскай Иннокентий Егорович (1934—2001) — экономика билимнэрин доктора, профессор.

# Чочу нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Историяттан

2003 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр оскуолаҕа баһаар буолан 22 оҕо суорума суолламмыттара.
* Чочу нэһилиэгин киинэ Сыдыбыл куйаартан көстүүтэ
# Биллингс

Биллингс — АХШ, Монтана штатыгар баар кыракый саамай улахан куорат.
# Сивцев Николай Афанасьевич

Николай Афанасьевич Сивцев - саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ.
Таатта улууһун II-с Дьохсоҕон нэһилиэгиттэн төрүттээх, 1878 сыллаахха уезднай учуутал званиелааҕа. Ханна эрэ, арааһа Иркутскайга, университеты бүтэрэн, онно кэргэннэнэн учууталлыы олорон ыалдьан өлбүт.

# Сивцев Николай Афанасьевич
## Туһаныллыбыт литература

* "Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ"
# Узин

Узин (укр. Узин) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 146 (2012).
# Шкода

Škoda Auto эбэтэр Шкода Моторс, улахан транснациональнай тэрилтэ, 80 судаарыстыба бастыҥ автомобильнай рыногын бас билэр тэрилтэ. Штаб-квартирата Чехияҕа баар, онно же 90% оҥорон таһаарар заводтара онно бааллар.
# Recon

Recon (Рекон), Германия социальной ситимэ, фетишистар мустан кэпсэтэр сирдэрэ. 2020 сыл түмүгүнэн Аан Дойду үрдүнэн 22 мөллүйүөн эр дьон регистрациаламмыт (олор истэригэр Арассыыйаттан 1 мөл, Саха Сириттэн 2 тыһ эр дьон). Рекон үксүн фетишизм уонна БДСМ тематыгар эр дьону түмэр.
Рекон сүрүн сирэйэ https://www.recon.com/
# Саввинов Илья Ильич

Саввинов Илья Ильич — "Хоро" ПО бырабылыанньатын Председателэ. «Үөһээ Бүлүү» совхозка биригэдьииринэн, отдел кадр, спорт инструктор, совхоз комсомольскай тэрилтэтин сэкэритээринэн, управляющайынан үлэлээбитэ. Кини салайар тэрилтэтин үгүс үлэһиттэрэ ССРС, РФ кооперациятын туйгуннара, о.д.а. үрдүк наҕараадалаах үлэһиттэр үгүстэр. Тэрилтэ экономическай күрэхтэһиигэ Россияҕа үгүстүк миэстэлэһэр, «Холбос» систематыгар бастыҥ көрдөрүүлээх. Ол курдук 2006 сыл түмүгүнэн Россияҕа II-с миэстэ, 2007 сыл аҥарын түмүгүнэн бастакы миэстэ буоларын ситиспитэ.
* 1988 сыл–«Хоро» рабкооп председателэ;
* 1993 сыл–«Советскай потребкооперация туйгуна»;
* 2003 сыл–Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо;
* 2005сыл–Үөһээ-Бүлүү улууһун Бочуоттаах Гражданина;
* 2006 сыл–«Россия потребительскай кооперациятын сайыннарыыга кылаатын иһин» уордьан кавалера;
* 1982 сыл–Салайар кадрдары бэлэмниир тыа хаһаайыстыбатын техникумун туйгун сыананан үөрэнэн бүтэрбитэ;
* 1989 сыл–Якутскайдааҕы кооперативнай техникуму «Плановик советской торговли» диэн идэни ылан бүтэрбитэ;
* 1993 сыл–Якутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун зоотехник идэлээх бүтэрбитэ;
* 2001-2005 сыллар–Үөһээ-Бүлүү улууһун потребобщество советын председателэ;
* 2004 сыл от ыйыгар–Челябинскай куоракка Россия кооператордарын съеһин делегата;
* 2005 сыл–Хабаровскай куоракка Сибирь, Дальнай Восток кооператордарын научнай-практическай конференцияларын кыттыылааҕа;
* 2006 сыл, ахсынньы ый 12 күнэ–Москва куоракка Россияҕа кооперация тэриллибитэ 175 сылыгар аналлаах юбилейнай мунньах кыттыылааҕа;
* 2007 сыл–Хоро нэһилиэгин мунньаҕын депутата, Советскай былаас кэмигэр Оҥхой, Хоро нэһилиэктэрин сельскэй советын араас ыҥырыыларга депутата;
* 2008 сыл - Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ;
* 2013 сыл – Улуус мунньаҕын депутата.
# Ыччат

Ыччат — эдэр көлүөнэ, төрүөх, кэлиҥҥи балыс дьон эбэтэр эдэр дьон бүүс бүтүннүүлэрэ.
Пекарскай тылдьытыгар «генерация, род, колено, потомство, семя, потомки, нисходящее поколение (ср. ытыт), роды родов, молодежь» диэн быһаарылла сылдьар.
Сорох түөлбэлэргэ ыччат диэн Сиэни ааттыыллар эбит.

# Ыччат
## Ытыт

Ытыт — Пекарскай тылдьытыгар ыччат диэн тыл биир өйдөбүлүн синонимын (нисходящее поколение) курдук бэриллибит, урдус диэни кытта тэҥнэниллибит.
# Оквил, Онтарио

Оквил (Oakville) - Канаада дойдутугар баар куорат, һалтон регионугар баар кыракый куорат, АХШ кырбыылаһар сиригэр баар куорат, Онтарио сиригэр баар. Нэһилиэнньэтэ 170 тыһ курдук (2009).
Оквил куорат Торонто эргинигэр киирэр, биир агломерация буолаллар.

# Оквил, Онтарио
## Демографията

Төрөөһүн өлөрдөөҕөр 12% баһыйар, онон куорат нэһилиэнньэтэ элбии турар. Ону таһынан куоратка элбэх иммиграция түмүгүнэн атын омук сириттэн олохсуйа кэлээччи элбэх. Куорат 80% үрүҥнэр, онтон 12% харалар, ордубут 8% араҥастар - ол эбэтэр азиаттар. Ол онно элбэх кытайдар киирэллэр. Манна син аҕыйах да буоллар, Сахалар бааллар. Бастакы сахалар бу куорат сиригэр өссө 18 үйэҕэ үктэммиттэрэ.

# Оквил, Онтарио
## Экономиката

Кыраныысса таһыгар баар куорат буолан атыы уонна эргиэн күүскэ сайдыбыт сирэ.

# Оквил, Онтарио
## Атын омук дойдуларын кытта сыһыана

Куорат традиционна АХШ-тан ураты, Саха Сирин кытта сибээһэ эмиэ күүскэ сайдыбыт, Марина Десяткина диэн Саха Сириттэн Канаадаҕа олохсуйан, официаллык посол буолан үлэлиир.
* ↑ Coat of Arms. Town of Oakville. Тургутулунна 30 Ахсынньы 2007.
* ↑ Statistics Canada. 2007. Oakville, Ontario (table). 2006 Community Profiles. 2006 Census. Statistics Canada Catalogue no. 92-591-XWE. Ottawa. Released March 13, 2007.
# 1641

1641 сыл.

# 1641
## Туох буолбута

* Бэс ыйын 9 (уруккуннан ыам ыйын 30) — Дьокуускай бойобуодата Петр Головин Өлүөнэ баһыгар Киренга үрэххэ пятидесятник Мартын Васильевы уонна хаһаак десятнигын Аксен Опилкиевы ыытар туһунан приговора (сорудаҕа) тахсыбыт. Онно тоҥустартан харанарга остуруок тутар туһунан, уонна кинилэргэ тэргэннэри, сааны-сэбиргэли уонна бэлэхтииргэ анаан табаар биэрэр туһунан суруллубут.
* От ыйын 20 (уруккуннан от ыйын 10) — Десятник Василий Юрьев Воин Евтифеевтан Өлүөхүмэ остуруогун туппут. Бу туһунан росписной испииһэккэ тутуулар, аманааттары олордор усулуобуйа, саа-сэбиргэлин уонна ас-үөл испииһэктэрэ киирбиттэр.

# 1641
## Өлбүттэр

* ↑ РГАДА. Фонд 117. Якутская приказная изба. Д. 79. Л. 341-346
* ↑ РГАДА. Фонд 117. Якутская приказная изба. Стб. 259. Л. 3
# Кыһыл Аармыйа

Кыһыл Аармыйа (офиц. аата Оробуочайдар уонна бааһынайдар Кыһыл Аармыйалара, РККА) - РСФСР 1918-1922 сылларга, Сэбиэскэй Сойуус 1922–1946 сылларга сэбилэниилээх күүстэрин сатыы уонна салгын сэриилэрин аата. Сэбилэниилээх күүстэргэ маны тэҥэ Оробуочайдар уонна бааһынайдар Кыһыл Флоттара уонна Ис дьыала сэриилэрэ киирэллэрэ.
Кыһыл Аармыйа тэриллибит күнүнэн 1918 сыл олунньу 23 күнүн ааҕаллар. Бу күн баҕалаахтары аармыйаҕа суруйуу саҕаламмыт. Аармыйаны тэрийэр туһунан В.И. Ленин Дэкириэтэ тохсунньу 15 (28) күнүгэр тахсыбыта.
Кыһыл Аармыйаны тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ Лев Троцкай этэ.
# .edu

.edu диэн үөрэҕирии тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
# Гренландия

Гренландия (даан. Grønland; Гренланныы Kalaallit Nunaat) диэн Дания Хоруоллугар киирсэр автономиялаах арыы дойду. Хоту уонна Атлантик океаннар икки ардыларыгар баар. Дания бас билиитигэр XVIII үйэттэн киирэр. Географиятынан Хоту Америкаҕа сыhыаннаах.
Гренландия аан дойду ордук улахан арыыта. Иэнэ 2 166 086 км². Олохтоохторун ахсаана 63 000 киhи (2009). 1979 с. ыла бэйэ салалталаах. 2008 с. референдумугар Гренландия дьоно олохтоох дьаhалта быдан киэҥ компетенцияланарын туhугар куоластаабыттара.
# Котлубайивка (өрүс)

Котлубайивка (укр. Котлубаївка) диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 18 км, тардыытын иэнэ 106 км². Днестр түһэр.

# Котлубайивка (өрүс)
## Источниктар

* Гавриков Ю.С. Реєстр річок Вінницької області.(Довідковий посібник, 2-ге видання, доповнене) – Вінниця: Басейнове управління водних ресурсів річки Південний Буг, 2018 - 28 с.
* Словник гідронімів України — К.: Наукова думка, 1979. — С. 71 (Бронниця), С. 277 (Котлубаївка)
* «Каталог річок України». — К. : Видавництво АН УРСР, 1957. — С. 49. — (№ 697).
# Үрдүкү тэллэйдэр

Үрдүкү тэллэйдэр (лат. Dikarya) — Тэллэйдэр диэн хоруоллук үөдүҥэр киирэр Аскомицеталар уонна Базидиомицеталар. Көннөрү олоххо тэллэй диэн үрдүкү тэллэйдэри ааттыыллар. Латыынныы аата ууһуулларыгар икки дьаадыралаах сааныктар (килиэккэлэр) - дикарионнар - үөскүүллэриттэн тахсыбыт$^{:54}$
# Уҕаалаах Уйбаан

Уҕаалаах Уйбаан-Терешкин Иван Кузьмич Ленскэй улууһугар Нөөрүктээйи нэһилиэгэр үөскээбит күүстээҕинэн биллибит киһи. Биир дойдулаахтара бу киһини Күүстээх Баанньа диэн ааттыыллар эбит. Кини уҥуоҕунан улаханын, көхсө кэтитин, илиитэ-атаҕа модьутун, моонньо суонун бэлиэтииллэр.
Биирдэ Күүстээх Баанньа сүүнэ улахан күрбэ тааһы биир күрэхтэһиигэ, күүһү мээрэйдэһиигэ, тобугар диэри көтөхпүт. Ол таас билигин да Витим өрүс бөһүөлэгэр үөһэ биэрэк үрдүгэр сытар, ыйааһына 3 центнертэн ордук буолуон сөп диэн олохтоохтор этэллэр эбит. Былыр Витим өрүһүн тыатыгар, таҥара дьиэтин тутуутугар 9-туу уонна 10-нуу хаамыылаах сүүһүнэн бэрэбинэлэри кэрдибиттэр. Модьу, тардыылаах оҕустарынан таспыттар. Онно Күүстээх Баанньа хайа да бэйэлээх суон, уһун бэрэбинэни кыһыл илиитинэн төрдүттэн ылан одус сыарҕатыгар лэп гына ууран иһэрэ диэн кэпсииллэр.

# Уҕаалаах Уйбаан
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха ыалын халандаара - 2009
# Бырдах

Бырдах (нууч. комар, лат. Culicidae gen. et spp.) — икки кынаттаахтар кэргэннэригэр киирэр киһи-сүөһү хаанын уулуур дыыгынас саҥалаах кынаттаах үөн, кумаар.
Сайын ортото элбиир. Тайҕа зонатыгар 5 мүнүүтэлээх ааҕыыга 1560 экземплярга тиийэ ааҕыллар, туундара зонатыгар - 5000 тиийэ ааҕыллар..

# Бырдах
## Тыл туттуллуута
#### Өс хоһоонноро

* Элийбити элиэ сиир, быралыйбыты бырдах сиир.
# Телеулар (казах ууһа)

Телеу (каз: Телеу) — казахтар Кыра жустарын састаабыгар киирэр сэттэ Жетырулар холбоһуктарын биир биис ууһа.
Телеу диэн этнонимы учуонайдар уонна чинчийээччилэр былыр олорон ааспыт теле аҕатын ууһун кытта ситимнииллэр. Оттон теле аҕатын ууһа VI үйэҕэ Түүр хаҕанатын састаабыгар киирсэрэ.
Казахтар телеуларын саамай чугас уруулара, аймахтара каракалпактар муйтен диэн ааттаах суоллаах биис уустара буолаллар (кинилэр, биллэринэн, 40 кыыс амазонка туһунан норуот тылынан уус уран айымньытын, эпоһын айбыттара). Кинилэр истэригэр эмиэ теле уонна самат диэн биис уустара киирэллэр.

# Телеулар (казах ууһа)
## Үөскээһиннэрэ

Телеулар былыр былыргыттан былыргы түүрдэр истэригэр киирэр телес бииһин ууһугар киирсэллэр диэн буолар (холобур, динлиннэр, гаогюйдар). Л. П. Потапов чинчийээччи этногенетическэ өттүнэн ити биис уустарын телеуттары, тэлэҥиттэри уонна төлөстөрү кытта уруулуу тутар. Онон телеулар телеуттары кытта ыкса ситимнээхтэр.
Ол гынан баран, телулар монголлары кытта ситимнээхтэрин этэр сабаҕа эмиэ баар. Н. Я. Бичурин учуонай этэринэн, динлиннэр (дилилэр) уонна гаогюй монгол төрүттээхтэрэ биллэр. Учуонай сабаҕалыырынан, гаогюйдар аан бастаан дили, онтон кэлин гаогюйдар динлилэрэ дэммитэр . А. С. Шабалов сылыктыырынан, телеулар уонна кинилэри ууһаппыт дилилэр уонна гаогюйдар аан бастаан монгуол тылын диалегар саҥараллара үһү.

# Телеулар (казах ууһа)
## Уустара

Телеулар састааптарыгар өссө түөрт туһунан биис ууһа киирэр: Ажиахмет, Ногай, Самат, Керейли.

# Телеулар (казах ууһа)
## Тарҕанан олоруулара

Телеу бииһин ууһун бэрэстэбиитэллэрэ билигин Казахстан Костанайскай, Актюбинскай уонна Кызылорлинскай уобаластарыгар олороллор.

# Телеулар (казах ууһа)
## Ахсааннара

20 үйэ саҕаланыытыгар телулар ахсааннара 20 тыһыынча кэриҥэ киһи этэ.

# Телеулар (казах ууһа)
## Быһаарыы

* ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения / Т. А. Жданко. — 2-е изд., доп. — Уфа: ДизайнПолиграфСервис, 2010. — С. 253. — 560 с. — ISBN 978-5-94423-212-0
* ↑ Советская этнография. — Изд-во Академии наук, 1971. — С. 175.
* ↑ Советская этнография. Выпуски 4—6. — Изд-во Академии наук СССР, 1991. — С. 80.
* ↑ Шабалов А. С. Происхождение уйгуров, ойратов (калмыков) и других телэских племен XVIII в. до н. э. — XIV в. н. э. — Иркутск: Издательство Иркутского государственного технического университета, 2014. — С. 8—22. — 248 с.
* ↑ Шабалов А. С. Происхождение уйгуров, ойратов (калмыков) и других телэских племен XVIII в. до н. э. — XIV в. н. э. — Иркутск: Издательство Иркутского государственного технического университета, 2014. — С. 228—235. — 248 с.