yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# От үрэх

От үрэх — көҥкүһэ суох, дулҕа уонна от быыһынан уутун тарҕатан сүүрүгүрдэр тайҕа баһын үрэҕэ.
Сороҕор силээн дииллэр.

# От үрэх
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
# Орхус

Орхус (даан. Aarhus, урут Århus [1948–2011]) — Данияга иккис самаайан улахан куоратынан ааттанар. Ютландия (даан. Jylland, ааҥл. Jutland) полуостров илинни биэоэгэр Орхус-Бугт (даан. Aarhus Bugt, ааҥл. Bay of Aarhus эбэтэр Aarhus Bay) хомотугар турар.
Нэһилиэнньэ — 310 956 жителей (2011).
Орхус диэн Орхус университета салалтата.
# Полуян Ян Васильевич

Полуян Ян Васильевич (1891—1937) — Саха сиригэр Конфедералистар бастаанньаларын кэнниттэн репрессияны салайбыт киһи.
1891 сыл алтынньы 9 күнүгэр Кубааҥҥа Елизиветинская станицаҕа төрөөбүт.
Хотугу Кавказка сэбиэскэй былааһы олохтоспут.
1922—1925 сыллардаахха Твердээҕи губисполком бэрэстээтэлэ,
1929—1930 сыллардаахха — Дальневосточнай крайисполком бэрэстээтэлэ. Казачествоны суох оҥорууга улахан «өҥөлөөх» киһиннэн биллэр.
Саха сиригэр конфедералиистар бастаанньара бүппүтүн кэннэ Москубаттан ВКП(Б) Киин кэмитиэтин аналлаах хамыыһыйата кэлбит. Бу хамыыһыйайа тойоно — Полуян. Бу кэнниттэн Москубаттан ОГПУ аналлаах бөлөҕө кэлэр. Бу бөлөх салайааччыта — ОГПУ коллегиятын чилиэнэ С. В. Пузицкай. Репрессия саҕаланар. «Ксенофонтовщина» дьыалатынан 272 киһи эмсэҕэлиир, олортон 128 киһитэ ытыллыбыт, 130 киһитэ — араас болдьоххо хаайыллыбыт.
1937 с. хаайыллыбыт, уонна шпионажка, диверсияҕа буруйданан бу сыл алтынньы 8 күнүгэр ытыллыбыт.
# МегаФон

ОАО «МегаФон» — арассыйатааҕы сибээс өҥөтүн оҥорор хампаанньа, GSM, UMTS уонна LTE (4G) стандарттарга сотовай сибээһинэн ону тэҥэ интернетынан хааччыйар. Хампааньа толору аата — Аһаҕас акционернай хампаанньа «МегаФон». Хампааньа штаб кварирата Москваҕа баар.

# МегаФон
## Үлэтэ

2010 сыл ыам ыйыгар Арассыыйа мобильнай сибээс оператордарыгар иккис буолбута. Абоненнарын ахсаана — 57 мөлүйүон киһи. Билигин Арассыыйа бары объектарыгар, ону тэҥэ Таджик сиригэр үлэлиир лицензиялардаах.

# МегаФон
## Конкуреннара

МТС, Ростелеком, Tele2, Билайн.

# МегаФон
## Рекламата

МегаФон 2014 сыллаахха Сочига буолбут Олимпиада официальнай мобильнай операторынан талыллыбыта.
# Югорёнок

Югоренок бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 589 киһи (2009 сыл).
Аэропорт.

# Югорёнок
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Билыкы

Билыкы (укр. Білики) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 207 (2013).
# Navistar International

Navistar, АХШ уонна Канаада биир массыына оҥорон таһаарар тэрилтэтэ. Аан Дойдуга биллэр оскуола автобустарын оҥорон таһаарар тэрилтэ.
# 1260-с

1260-с сыллар.

# 1260-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Монгуоллар сэриилэрэ Ближневосточный поход монгольской армии (1256—1260). Поражение монголов и их союзников от мамлюков при Айн-Джалуте (1260).
* Монгуол импиэрийэтигэр былааһы былдьаһыы:
** После смерти великого хана Мункэ война за престол Монгольской империи между Хубилаем и Ариг-бугой (1260—1264; Toluid Civil War). Продолжение военного конфликта между Монгольской империей и китайской империей Южная Сун.
** Тем временем усилились правитель Чагатайского улуса Алгуй и угэдэид Хайду. Последний, не признавая ханом Хубилая, начал против него борьбу (1267), которая продолжалась до начала XIV века.
** В результате ближневосточного похода Хулагу в Иране образовалось государство ильханов, которое на протяжении восьми десятилетий будет играть значительную роль в международной политике регионов Ближнего Востока и Средиземноморья.
** Войны Джучидов и Хулагуидов (1262—1358).
* ↑ Вернадский Г. В. Глава ІI. Монгольская империя // Монголы и Русь = The Mongols and Russia / Пер с англ. Е. П. Беренштейна, Б. Л. Губмана, О. В. Строгановой. — Тверь, М.: ЛЕАН, АГРАФ, 1997. — 480 с. — 7000 экз. — ISBN 5-85929-004-6
* ↑ Гумилёв Л. Н. Поиски вымышленного царства (Легенда о «государстве пресвитера Иоанна»). — М.: Айрис-пресс, 2002. — С. 432. — ISBN 5-8112-0021-8
# Sanofi

Sanofi (Санофи), Франция саамай улахан фармациа тэрилтэтэ, Аан Дойдуга сүрүн ультракаин оҥорооччу уонна саахар диабетын эмин оҥорооччу.
Салалтата - Париж
Сүрүн акционердара: Total (39%), L'Oreal (12%), Blackrock (3%). Ордубут акциалара көҥүл эргийэр.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-10

Алтынньы 1—31 күннэрэ
* Киһи аан бастакы аспыт үнтү тэбэр эттигэ хара буорах эбит.
* Түөрт Арассыыйаҕа тахсыбыт киинэҕэ уһуллубут саха артыыһа Михаил Скрябин биир да официальнай сыбаанньата суоҕа.
* АХШ-ка саамай улахан нуучча бибилитиэкэтин Дьокуускайтан төрүттээх киһи хомуйбута.
* Баҕа хаата баҕаҕа туох да сыһыанна суох.
* Бүлүү уокуругар 1858 сыллаахха 10243 балаҕан баар эбит.
* Элгээйи улуус киинэ буола сылдьыбыттаах.
* Аатырбыт быраас ‎Сергей Петрович Боткин чэйинэн эргинэр киһи уола эбит.
# Раздельная

Раздельная (укр. Роздільна) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 17 913 (2018).
# Ойоҕос (эт ас)

Ойоҕос
# 1638

1638 сыл.

# 1638
## Туох буолбута

* Олунньу 28 — Эдинбурга Шотландия наассыйатын сөбүлэҥэ (гэль тылынан: An Cùmhnant Nàiseanta) диэн докумуоҥҥа илии баттаммыт. Бу Карл I хоруол Шотландия сыаркабын уларыта тутар баҕатын утарыы этэ.
# Живой журнал

LiveJournal (кылгастык LJ), ол эбэтэр Живой Журнал ЖЖ (Тыыннаах сурунаал) диэн Интернеттааччылар блог ыытар виртуал түмсүүлэрэ. Брэд Фитцпатрик 1999 кулун тутарыгар айбыта.СУП Медиа диэн Россия хамаанньата бас билэр -
Политика туһунан кэпсэтэр, дьүүллэһэргэ туттуллар.
# Корнилов Федор Григорьевич

Корнилов Федор Григорьевич (1879 — 1939) — бастакы саха идэтийбит музыкааннарыттан биирдэстэрэ, самодеятельнай композитор, хормейстер, саха национальнай муусукатын култууратын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, саха норуотун музыкатын чинчийээччи, педагог.
1879 сыл олунньу 25 күнүгэр Өлүөхүмэҕэ Бастакы Ньөрүктээйи нэһилиэгэр Кудай диэн сиргэ төрөөбүтэ. Таҥара дьиэтин оскуолатыгар 4 сыл үөрэммитэ, онтон духуобунай училищены уонна семинарияны бүтэрбитэ. Балалайкаҕа уонна скрипкаҕа уһулуччу үчүгэйдик оонньуура. 1902 сыллаахха 23 сааһыгар Кыыллаахха көспүтэ, учууталлаабыта. Онно Александра Грязнухина диэн огдообо дьахтары ойох ылбыта.
1918 сыллаахха дьиэ кэргэнин кытта Дьокуускайга көһөр. Манна хуор тэрийиитинэн дьарыктанар, норуот матыыптарын хомуйар. Ол сылдьан бэйэтэ эмиэ ыраалары айар. "Чолбон" сурунаалга 1926-27 сс. хас да ыстатыйаны бэчээттэппитэ.
Кини хомуйбут матырыйаалларынан "Саха ырыатын ноталара" (1927), "Саха ырыаларын хомуура" (1936), "Саха бастакы ырыалара" (1969) нуоталаах ырыа хомуурнунньуктара бэчээттэнэн тахсыбыттара.
1934 сыллаахха Москубаҕа ыыталлар, онно Наркомпрос сорудаҕынан бэйэтэ хомуйбут ыраларын хомуурунньугун таһаартарар. Араас омуктар (татаардар, хакаастар, сахалар уо.д.а.) 239 мелодиялара киирбит хомуурунньуктара 1936 сыллаахха тахсыбыта.

# Корнилов Федор Григорьевич
### Айбыт ырыалара

* Ыллаа миэхэ, сиэстэрэм (Валерий Чиряев тыллара)
* Таба (Эллэй тыллара)
* Үөрүүм-көтүүм, үрдээ! (Эллэй тыллара)

# Корнилов Федор Григорьевич
### Дьиэ кэргэнэ

Кини кыыһа Феодора кэлин Венгрия бастакы салайааччыта буолбут Матьяш Ракоши кэргэнэ. Иккис кыыһа Любовь 1931 сыллаахха Дьокуускай педтехникумугар дошкольнай салааны олохтообута, Амма Аччыгыйын кэргэнэ. Федор Григорьевич сиэннэрэ: Ли Пахомов уһун сылларга Москубаҕа үлэлээбитэ, Плеханов аатынан норуот хаһаайыстыбатын иснтитуутун проректора этэ, Чаҕыл Мординов поэт этэ, эрдэ өлбүтэ, Муза Мординова биллиилээх учуонай, ХИФУ БГФ үлэлиир.
# Березовка (Одесса уобалаһа)

Березовка (укр. Березівка) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 9 300.
# Жохов арыыта

Жохов арыыта. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэн 58 кв.км. Үрдүгэ муора таһымыттан 123 м. тиийэр. 1914 "Вайгач" уонна "Таймыр" борохуоттарынан сылдьыбыт гидрографическай экспедиция арыйбыта. Экспедиция кыттыылааҕа Жохов А.Н. атынан ааттаммыта.

# Жохов арыыта
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Санников Василий Иванович

Санников Василий Иванович (1938—1981) — тыл үөрэхтээҕэ, мусукаан, мэлэдьиис, Марк Жирков аатынан түмэли тэрийбит киһи, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, РСФСР норуотун сырдатыы туйгуна, Бүлүү учуулуссатын уһуйааччыта.
1938 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Дүллүкү нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
# Батуев Жигжит Абидуевич

Батуев Жигжит Абидуевич, композитор, РСФСР уонна Бурят АССР норуот артыыһа, Саха АССР искусствотын Үтүөлээх диэйэтэлэ.

# Батуев Жигжит Абидуевич
## Олоҕун олуктара

* 1915 сыл атырдьах ыйын 12 күнүгэр Бурятия Хоро аймакка Шана улууска (билигин Кижигин оройуона);
* 1937 сыллаахха Улан-Удэ музыка училищетын бүтэрбитэ;
* 1939 сыллаахха М.П. Мусоргскай аатынан Урал консерваториятын Б. Д. Гибалин композиция клааһын бүтэрбитэ;
* 1939 — 1945 сыллардаахха Бурят ырыа уонна үҥкүү ансамблыгар дирижер уонна салайааччы;
* 1945 — 1947 сыллардаахха Бурят опера уонна балет театрын дирижера;
* 1947 — 1959 сыллардаахха Улан-Удэ куракка музыка оскуолатын директора;
* 1959 — 1962 сыллардаахха Бурят филармониятын художественнай салайааччы;
* 1960 — 1968 сыллардаахха Бурят АССР композитордарын холбоһуктарын эппиэттээх сэкрэтээрэ.

# Батуев Жигжит Абидуевич
## Айымньылара

* Намсараев, Галсанов, Жалсараев, Цыдынжапов тылларыгар ырыалар;
* «Колхозная сюита» (1949);
* «Симфонические эскизы» (1955);
* «Сюита» (1969);
* «Герои», поэма (1971);
* «Вечный свет Победы», оратория (1985);
* бурят норуот үнстүрүмүөннэр ансамбылыгар айымньылар;
* «Во имя любви», балет (Б. С. Майзеллиин 1957);
* «Золотая свеча», балет (1959);
* «Цветы жизни», бурят фольклорыгар олоҕурбут балет (1963);
* «Гэсэр», балет (1967);
* «Память сердца», балет (1975);
* «Вечный огонь», балет (1979);
* «Дружба», оҕолого аналлаах балет (1965);
* «Джангар», калмык матырыйаалыгар балет (1970);
* «Чурумчуку», саха остуоруйаларга олохтоох балет (М. Жорницкая уонна Эллэй либреттота 1964);
Бу балеты балетмейстер К.Д. Карпинская (г. Москва), дирижер Г.М. Кривошапко уонна худуоһунньук В. Антонов туруордулар. Сүрүн партиялары толордулар А. Ефремов (Чурумчуку), М. Местников (Боллур). Балет суруйаары Ж. А. Батуев Саха сиригэр кэлэ сылдьар. «Чурумчуку» балет мэлдьи ситиһиилээхтих туруоруллар.
* «Песни Якутии», симфония цикла (1969),
* «Якутия», өрөгөй марш уонна оркестрдаах флейтаҕа концерт пьесата (1969—1970).

# Батуев Жигжит Абидуевич
## Ылыллыбыт сирэ

Якутия — 2005, Календарь памятных дат
# 1173

1173 сыл.

# 1173
## Түбэлтэлэр

* Атырдьах ыйын 9 — Икки үйэ тухары салҕаммыт Пиза башнятын тутуута саҕаламмыт.
# 1716

1716 сыл.

# 1716
## Туох буолбута

* Кузьма Соколов казак Охотскайга аал тутан баран аан бастаан Камчаткаҕа тиийбит. Ол кэнниттэн Охотскай пуорт буолбут.
* Дьокуускайга балаҕан ыйын 24 күнүгэр Зарайскайга төрөөбүт Иван Ракитин воеводаннан анаммыт.
* Муус устар 11 — Петр I сатыы сэриилэр бастакы Устааптарын таһаарар.

# 1716
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутия, хроника, факты, события. 1632 - 1917. Якутск, 2002 г.
# Болугур нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Болугур нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Болугур.
Улуус кииниттэн 53 км соҕуруулуу-арҕаа диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 491 киһи (2007 сыл). Олохтоохтор дьарыктара бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии.
Нэһилиэк сиригэр үрдүк хаачыстыбалаах туой булуллубута, онтон олохтоохтор чорооннору уонна да атын туһалаах иһиттэри оҥороллор. Нэһилиэк сиригэр архитектура мэҥэ сирдэрэ (памятниктар) бааллар. Колбо диэн сиргэ XIX үйэҕэ тутуллубут Дьаакыбылап баай икки этээстээх башнята, чуолҕаннардаах икки ампаара, Кыталыктаах диэн сиргэ алта кырыылаах ампаар бааллар. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа Павлов Иев Павловичка өйдөбүнньүк баар (1983 с.), Аҕа дойду сэриитигэр өлбүт буойуннарга аналлаах памятник баар памятник землякам, павшим воинам ВОВ (1985 с.), Саха АССР 50 сааһыгар анаан тутуллубут обелиск (1972 с.), «Колбо» диэн сиргэ 1921 с. ытыллыбыт 7 хомуньуус уҥуоҕа баар.

# Болугур нэһилиэгэ (Амма улууһа)
## Нэһилиэк биллиилээх дьоно

* Константинов Роман Иннокентьевич (14.10.1896—1994) — Саха Сириттэн бастакы Социалистическай Үлэ Геройа.
* Дмитрий Иванович Дьячковскай (Сэһэн Боло) (08.11.1905—15.07.1948) — саха биллиилээх фольклору хомуйааччыта, кыраайы үөрэтээччитэ.
* Александров Василий Тимофеевич - Баһаатай — Амма улууһун Ытык киһитэ.
* 1974 сыл кулун тутар 8 — Григорьев Семен Егорович, реликтовай фаунаны чинчийбит биллэр саха учуонайа, Сэлии түмэлин дириэктэрэ.
# Sony Financial Holdings Group

Sony Financial Holdings Group — Sony конгломератка холбонор туспа харчы үп конгломерата. Конгломератка элбэх харысхабыл (страхования), бааннар уонна да атын тэрилтэлэр холбоноллор.
Sony Financial Holdings Group үлэлиир уонна өҥө оҥорор сирэ 174 омук сиригэр.
# March of the Volunteers

Ийуҥдзүнь Дзиньсиҥчү (кытайдыы 义勇军进行曲, пиньинь Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ, палл. Июнцзюнь цзиньсинцюй) — Кытай Дьон Республикатын өрөгөйүн ырыата.
Кытай-Дьоппуон сэриитин саҕана 1935 сыллаахха Кытай биллиилээх поэта Тянь Хань уонна Нэ Эр композитор суруйбуттара.

# March of the Volunteers
## Тыллара

| Кытайдыы | Пиньинь | Кириллица | Сахалыы тылбааһа |
| 起来！不愿做奴隶的人们！ 把我们的血肉，筑成我们新的长城！ 中华民族到了最危险的时候， 每个人被迫着发出最后的吼声。 起来！起来！起来！ 我们万众一心， 冒着敌人的炮火，前进！ 冒着敌人的炮火，前进！ 前进！前进！进！ | Qǐlái! Búyuàn zuò núlì de rénmen! Bǎ wǒmen de xuèròu, zhùchéng wǒmen xīn de chángchéng! Zhōnghuá mínzú dàoliǎo zuì wēixiǎn de shíhòu. Měi ge rén bèipòzhe fāchū zuìhòu de hǒushēng. Qǐlái! Qǐlái! Qǐlái! Wǒmen wànzhòngyìxīn, Màozhe dírén de pàohuǒ, qiánjìn! Màozhe dírén de pàohuǒ, qiánjìn! Qiánjìn! Qiánjìn! Jìn! | Чилай буйүэн дзуо нули дэ жэнмэн Ба уомэн дэ сүэжоу, джучэҥ уомэн син дэ чаҥчэҥ Джуҥхуа миндзу дао лэ дзуй уэйсэн дэ шихоу Мэй гэ жэн бэподжэ фачу дзуйхоу дэ хоушэҥ Чилай! чилай! чилай! Уомэн уанджоҥ и-син Маоджэ дижэн дэ паохуо, чьэндзинь! Маоджэ дижэн дэ паохуо, чьэндзинь! Чьэндзинь! чьэндзинь! дзинь! | Туруҥ, кулут буолоуҕун баҕарбат дьон! Кытай Улуу Эркин оҥостуохпут хааммытынан! Кытаанах кэмнэр дьэ кэллэ кытай дьоҥҥо Бары бүтэһик күүспүтүнэн өрө хаһытаан: Уруй! Уруй! Уруй! Биһи бары биирбит!Ох утары бардыбыт бииргэ Ох утары бардыбыт бииргэ! Бииргэ! Бииргэ! Кэл! |

# March of the Volunteers
## Тас сигэлэр

* КДР өрөгөйүн ырыата Архыыптаммыт 2008, Балаҕан ыйын 11 күнүгэр.
* «Марш добровольцев»
# Vivo

Vivo Communication Technology Co. Ltd — Кытай биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр телекоммуникационнай тэриллэри оҥорор тэрилтэ. Vivo 5G, роутер уонна смартфон бизнеһыгар биир лидер буолар Аан Дойду аренатыгар. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар холбонор.
Салалтата — Дунгуань.

# Vivo
## Флагманнар

* Vivo X70
* Vivo X80
* Vivo X Fold
* Vivo X90 Pro+
# Кэдьиҥэ таҥалай

Кэдьиҥэ таҥалай - баай ыал кыыһа сүктэригэр кэтэр соно. Бүтүннүү үрүҥ көмүс, оҕуруо симэхтээх, сиэх быһаҕас эбэтэр арыт, кэһиэччик курдук, сиэҕэ суох буолар

# Кэдьиҥэ таҥалай
## Өссө маны көр

* Хахыр сон
* Сарыы сон
* Халтаҥ хомуһуол сон
* Куобах истээх сон
* Халтаҥ сон
* Бииллээх сон
* Бүүрүктээх сон
* Оноолоох сон
* Таҥалай сон
* Бууктаах сон
* Хотойдоох сон
* Бөрө бөртөлөөх сон
* Кэһиэччик
* Сарыы кэһиэччик
* Сэлиэччик
* Арбаҕас
* Саҕынньах
# Сыгыннаах (Нам улууһа)

Сыгыннаах — Нам улууһун Арбын нэһилиэгин киинэ.

# Сыгыннаах (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Арбын нэһилиэгэ (Нам улууһа)
# Апросимов Ефрем Ильич

Апросимов Ефрем Ильич - ССРС бастакы байыаннай баллистистическай ракеталарын уонна куйаар аргыһын оҥорооччу инженер-конструктор.
http://archive.ysia.ru/obshhestvo/vklad-v-kosmonavtiku-yakutyanin-efrem-aprosimov-posvyatil-zhizn-zapusku-voennyh-raket-i-sputnikov/
# Сыалыйа

Сыалыйа, сыалдьа эбэтэр сыайа — кылгас бууттаах таҥас, арыт үс сиринэн алтан тиэрбэстэрдээх, арыт сарыы, тирбэҕэ быалардаах, сутуруону ыга тардан баанарга аналлаах.

# Сыалыйа
## Көрүҥнэрэ

* Ынах тириитэ сыалыйа - үксүн дьадаҥы, кыаммат дьон тиктэр таҥастара
* Истээх сыалыйа - кыһын тымныыга кэтиллэр, үксүгэр сарыы, сымнаҕас түүлээҕинэн тигиллэр истээх буолар
* Тииҥ өрөҕөтө, куобах түүтэ истээх сыалыйа
* Сири сыалыйа
* Сарыы сыалыйа
* Тураҕас түнэ сыалыйа - кылгас бууттаах, бөҕөҕө кэтиллэр
* Кураахтаах сыалыйа
* Түнэ тураҕас сыалыйа
* Түөрт мыанньарыктаах сыалыйа
* Кыабака симэхтээх сыалыйа
* Торбос, кулун тириитэ сыалыйа
* Бадыҥкыйдаах сыалыйа - сүүһүгэр сылдьар төрдө чопчуурдаах симэхтээх, боруок охсордоох
* Курдаах сыалыйа (бөҕөҕө кэтэр)
* Сыппа сыалыйа - кийиит таҥаһа, сарыы

# Сыалыйа
## Өссө маны көр

* Уллук сутуруо
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
# Федоров Афанасий Игнатьевич

Федоров Афанасий Игнатьевич (1926.07.30 – 1959.04.19) - саха прозаига.
Афанасий Игнатьевич Федоров 1926 сыл от ыйын 30 к. Үөһээ Бүлүү улууһугар Ороһу нэһилиэгэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1946 сыллаахха Бүлүүтээҕи Н.Г. Чернышевский аатынан педагогическай училищены бүтэрбитэ, ол кэннэ 1948 с. диэри Горнай улууһугар үөрэтээччинэн үлэлээбитэ. 1948-1949 сс. биир сыллаах үөрэтээччилэр квалификацияларын үрдэтэр курстарыгар үөрэммитэ. 1949 сылтан 1951 сылга диэри Горькай аатынан Литературнай институкка үөрэҕин салҕаабыта. 1951-1959 сс. Таатта улууһугар үөрэтээччинэн үлэлээбитэ. 1957 сылтан СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
А.И. Федоров кылгас, ол гынан баран чаҕылхай уонна таһаарыылаах олоҕу олорбута. 11 сыл иһигэр сүүстэн тахса кэпсээн, үс сэһэн, хас да дыраама уонна ситэриллэ илик роман суруйан хаалларбыт.
А. Федоров "Оҕуруотчут" диэн бастакы кэпсээнэ өрөспүүбүлүкэтээҕи саамай үчүгэй айымньы диэн күрэскэ үһүс бириэмийэни ылбыта уонна 1948 сыл кулун тутар 21 к. "Кыым" хаһыакка бэчээттэммитэ. 1949 сыл саҕаланыытыгар "Киһи" диэн кэпсээнэ "Кыым" хаһыат 25 сылыгар анаммыт күрэскэ иккис бириэмийэҕэ тиксибитэ.
А.М. Горькай аатынан Литературнай институкка үөрэммит кэмэ ордук таһаарыылаах этэ. Бу кэмҥэ кини 20 тахса кэпсээни, "Үс хатыҥ" пьесаны суруйар уонна "Таптал сулуһун" ситэрэр.
1952 сыллаахха А. Федоров Даланы кытта тэҥҥэ репрессияланар, ол гынан баран онтон толлубакка, тохтообокко суруйар үлэтин салҕыыр.
1957 сыллаахха А. Федоров "Айан аартыга" диэн кэпсээннэр хомуурунньуга кинигэ буолан тахсар. Бу кинигэни критиктар саха литературатыгар улахан түбэлтэ быһыытынан сыаналыыллар.
А. Федоров бастыҥ айымньылара саха литературатын саҥа художественнай арыйыыларынан, саҥа темаларынан уонна уобарастарынан байаппыттара. Суруйааччы уһулуччулаах талаанын кэпсээннэргэ уонна новеллаларга көрдөрбүтэ.
Афанасий Игнатьевич Федоров 1958 сыллаахха айар үлэтин үгэнигэр өлбүтэ.

# Федоров Афанасий Игнатьевич
## Сүрүн айымньылара

* Доҕоттор: Кэпсээннэр. – Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1982. – 94 с.
* Күөх кырыс: Кэпсээннэр, сэhэн. – Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1980. – 312 с.
* Yc хатын: Комедия. – Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1967. - 78 с.
* Талыллыбыт айымньылар: 2 томнаах. – Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1961-1962.
* Хагдарыйбат лабаалар: Сэhэн. – Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1959. – 124 с.
* Айан аартыга: Кэпсээннэр. – Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1957. - 227 с.
# Эрэл уоттара

Эрэл уоттара — ментальнай ыарыылаах инбэлииттэргэ үлэ биэрэр Брянск бырайыага. Бырайыагы Ольга Пискунова тэрийбит.
Мал склаадын быһыытынан Брянск администрацията "Инбээлит оҕолор ийэлэрин ассоциацияларыгар" бэлэхтээбит дьиэтин туттубуттара, ону таһынан икки атын Ольга Пискунова бырайыагар. Чүмэчилэри оҥорорго алюминиевай иһит туттуллубута.

# Эрэл уоттара
## Оҥоһуктар

2012 балаҕан ыйыгар бырайыак ууга олоҕурбут гелевай чүмэчилэри, ону таһынан киһиэхэ куһаҕаны оҥорбот мыылалары таһаарар этэ. Бырайыакка 19 киһи үлэлиир этэ, олортон 16та инбэлиит. Мыыланы биир эрэ киһи оҥорор этэ. Бырайыакка инбэлиит дьахталларра инбэлиит оҕолор ийэлэрэр үлэлииллэр, ону тэҥҥэ оҕолорор бу дьиэҕэ көмпүүтэри туттарга үөрэнэллэр. Ольга Пискунова этэринэн биир ый иһигэр бырайыак 15 солкуобайдаах 1000 чүмэчини оҥорор этэ.

# Эрэл уоттара
## Оҥоһуктары атыылыыр ньымалара

Оҥоһуктар араас эргиэнэ суох акцияларга тарҕанар этэ (СПИДтан уонна наркотиктан өлбүт дьон күнүгэр, Ыам ыйын 9 к., Афганистаҥҥа өлбүт дьон күнүгэр), ону таһынан Москва, Ростов уонна Волгоград тэрилтэлэригэр оптовай атыынан тарҕанар этэ. Өлөрбүт харчыларын аҥара "Түмэт оҕолор дьиэлэригэр" барар этэ.
Ольга Пискунова этэринэн оҥорор мыылалара «Гербалайф» уонна «ТианДе» хампаанньаларга барар этэ.

# Эрэл уоттара
## Наҕараадалар

Бырайыак "2012 сыллааҕа түмэт урбаанньыта" диэн күрэс лаурета буолбута. "Инники кэскилбит" пуондаттан 450 тых солк ылбыта.
# Геркулес (сулустар бөлөхтөрө)

Геркулес (лат. Hercules) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 1225,1 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 235 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыгар толору көстөр.

# Геркулес (сулустар бөлөхтөрө)
## Астеризмнар

* Лыах, Геркулес ε-та, δ-та, β-та (Корнефорос), π-та, η-та уонна ζ-та.
* Сүрүн таас Лыах "хотугу кыната", Геркулес ε-та, π-та, η-та уонна ζ-та. Аата Саҥа Кэс Тыл номоҕуттан..

# Геркулес (сулустар бөлөхтөрө)
## Атын объектар

Бу бөлөххө Күн систематын апекса баар, координаталар α = 270°, δ = 30°. Кини сөкүүндэҕэ 20 км түргэнник апекс диэккии баран иһэр.

# Геркулес (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.
# Ляшенко Людмила Александровна

Людмила Александровна Ляшенко (укр. Людмила Олександрівна Ляшенко, ыам ыйын 17, 1993) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона.

# Ляшенко Людмила Александровна
## Эбии маны көр

* Національний комітет спорту інвалідів України Архыыптаммыт 2019, Кулун тутар 27 күнүгэр. (укр.)
# Чоруут

Чоруут (лат. Limicola falcinellus, нууч. Грязовик) - Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрин Чорууттар уустарыгар киирэр сэдэхтик көстөр кыра көтөр. Саҥа Сибиир арыыларыгар, онон-манан туундараҕа, ойуурдаах туундараҕа уонна тайҕаҕа уйаланар. Саха сирин киин өттүгэр биирдэ эмит баар буолар.
# Ночлежка (тэрилтэ)

«Ночлежка» — государственнай буолбатах дьэллик дьоҥҥо уонна регистрацията суох сылдьар дьоҥҥо көмөлөһөр үтүөнү оҥорор тэрилтэ. Санкт-Петербург куоракка 1990 сыллаахтан үлэлиир. «Ночлежка» хас даҕаны бырайыак холбооһуна буолар, онно гуманитарнай, түмэт уонна быраап көмөтө киирэр. Тэрилтэ сүрүн сыалынан дьон төттөрү мэлдьи баар олоххо төнүннэрии.

# Ночлежка (тэрилтэ)
## Тэрилтэ олохтооһуна уонна сайдыыта

«Ночлежка» бастаан дьон холбоһуннарынан 1990 сыллаахха тэриллибитэ, ол бириэмэҕэ ас тиийбэтинэн сылтаан карточка системата үлэлиирэ. Дьэллик уонна прописката суох дьоннорго ас карточката бэриллибэт этэ, ону «Ночлежка» бастакы сылыгар администрацияттан дьэллик уонна регистрацията суох дьоҥҥо ас карточкатын биэрэри ситиспитэ.
1994 сыллаахтан 2004 сыллаахха ыдылы «Ночлежка» дьэллик дьоҥҥо анаан «На дне» хаһыат таһаарара (билигин Дьиэҕэ айан диэн ааттаах);

# Ночлежка (тэрилтэ)
## Бырайыактара
### Реабилитацияланар хорҕойор сир бырайыага

Санкт-Петербург куоратыгар дьэллик дьон ордук улахан реабилитацияланар хорҕойор сир. 52 киһи олорор(40 эр киһи, 12 дьахтар). Хорҕойор сир туспа турар дьиэҕэ баар, аадырыһа Боровой уул. 112 Б. Бу хорҕойор сиргэ киһи утуйуон, ас, уонна психолог волонтердартан көмө ылыаҕын сөп. Уонна социальнай үлэһит көмөтүнэн сүтэриллибит докумуоннары чөлүгэр түһэрии уонна үлэни буларга уонна да атын көмөнү ылыахха сөп.

# Ночлежка (тэрилтэ)
## Бырайыактара
### Сүбэ сулууспата

Ол хорҕойор дьиэ тутуутугар консультация сулууспата үлэлиир, онно ханнык баҕар киһи социальнай уонна быраап көмөтүн ылыан сөп..
Социальнай үлэһиттэр уонна юриистар балыыһаҕа барар полиһы ылыыга, үлэни булууга, пособиялары уонна пенсияны оҥорторуу, кырдьаҕас дьон дьиэлэригэр, инбэлииттэр дьиэлэригэр суруллутунгар, докумуоннары чөлүгэр түһэриитигэр көмө оҥороллор. Ону тэҥэ киһи быраабын быһыытын үөрэтэллэр, паспору оҥоруутугар аккаастары, балыыһа полистарын, пенсия уонна атын социальнай харысхал аккаастарын быһаараллар, уонна наада буоллаҕына суукка дылы көмөлөһүөхтэрин сөп.
«Ночлежка» «Дьэллик ыйынньыгын» бэчээттииллэр, онно уулуссаҕа хайдах тыыннаах хаалары суруйаллар, ханна аһыахха, утуйуохха, суунуохха сөбүн, хайдах балыыһаҕа барыахха уонна докумуоннары чөлүгэр түһэриитигэр уонна да атын. 2014 сыл кулун тутар ыйыгар 11 тахсыы тарҕанара..

# Ночлежка (тэрилтэ)
## Примечания

* ↑ С днём рождения, «Ночлежка»! Архыыптаммыт 2015, Олунньу 15 күнүгэр.
* ↑ Карточная система в СССР, России и США
* ↑ Особенности российской благотворительности. Журнал «Большой Город» № 10 (207s) Архыыптаммыт 2015, Муус устар 25 күнүгэр.
* ↑ Газета «На дне». Архыыптаммыт 2015, Олунньу 15 күнүгэр.
* ↑ Интервью на Радио Свобода
* ↑ «Если у вас нету дома…» Газета Невское время Архыыптаммыт 2015, Олунньу 15 күнүгэр..
* ↑ Справочник бездомного на сайте организации.
* ↑ Ночлежка в одиннадцатый раз издала Справочник бездомного.