yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Варламов Александр Николаевич

Варламов Александр Николаевич — эбэҥки уос номоҕун хомуйар учуонай, түмэт дьайыксыт, филология билимин кандидата.

# Варламов Александр Николаевич
## Олоҕун олуктара

* 1971 сыллаахха бэс ыйын 9 күнүгэр Амур уобалаһын Зея оройуонугар Мульмуга сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.
* 1995 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1993—1995 — Саха Сирин норуоттарын музыка уонна фольклор Музейын үлэһитэ.
* 1995—1996 сс. — Дьокуускай куорат салалтатын эдэр ыччакка, спортка уонна туризмҥа Управлениятын үлэһитэ.
* 1996—2003 сс. — «Бакалдын» этнография комплексын салайааччыта.
* 2002—2007 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 2006 с. — филология билимин кандидатыгар «Игра в эвенкийском фольклоре» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2007 сылтан — РНА СС гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр институт эбэҥки филологиятыгар секторын научнай үлэһитэ
А.Н. Варламов — эбэҥкилэр фольклордарын чинчийэр.

# Варламов Александр Николаевич
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Игра Архыыптаммыт 2019, От ыйын 24 күнүгэр. в эвенкийском фольклоре» (2007) - монография.
* «Исторические образы в эвенкийском фольклоре» (2009) - монография.
* «Сказания восточных эвенков» (2004) - сборник фольклоров.
* Учебное пособие «Больше, чем просто игра» (2006).
* Кумулятивная сказка как форма детской игры (Наука и образование, 2006).
* Звукоподражательные запевы в эвенкийском эпосе (Социальные и гуманитарные науки на Дальнем Востоке, 2009).
* Христианские мотивы в мировоззрении и фольклоре и фольклоре эвенков (Религиоведение, 2009).
* Об историзме фольклора: по материалам фольклора эвенков (Известия РГПУ им. А.И. Герцена, 2009).
* Исторические корни мотива путешествия одинокого героя: по материалам фольклора эвенков (Известия РГПУ им. А.И.Герцена, 2009).
* Образ медведя - предка в фольклоре и мировоззрении эвенков (Известия РГПУ им. А.И. Герцена, 2009).
* Женский образ прародительницы в фольклоре эвенков (Известия РГПУ им. А.И.Герцена, 2009).
* «Эпическая история» бесписьменных народов: по материалам фольклора эвенков (Вестник Поморского ун-та, 2009).
* «Летописная история» в исторических преданиях эвенков (Вестник Читинского государственного ун-та, 2009).
# Мигалкин Василий Васильевич

Мигалкин Василий Васильевич — саха учуонайа, техника билимин хандьыдаата. Хотугулуу Илин федеральнай университет Радиотехника уонна информационнай техника кафедратын доцена.
Диссертациятын саха тылын таба суруйуутун көмпүүтэр көмөтүнэн ойуулуурга уонна сахалыы тиэкистэри Windows эйгэтигэр таба суруллууларын тургутар бырагырааммалары оҥорууга анаабыта. Специальноһын шифра: 05.13.17 — Информатика түөрүйэтин олохторо. 2005 сыллаахха ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. Айбыт бырагырааммаларыгар ааптар туоһу суругун Роспатент нөҥүө 2001 сыллаахха ылбыта.
# Бастакы Камчатка экспедицията (1725 - 1730)

Бастакы Камчатка экспедицията (1725 - 1730). Бүөтүр I сорудаҕынан тэриллибит экспедиция. Салайааччыта Витус Беринг.

# Бастакы Камчатка экспедицията (1725 - 1730)
## Сорудаҕа

* Камчаткаҕэ эбэтэр атын сиргэ икки палубалаах бот тутарга.
* Ити боттарынан кытылл батыһан Хоту диэкки устарга, ити сир Америка сорҕото быһылаах.
* Америка уонна Азия холбоһор сиргэ тиийэн. Атын хараабыллары көрүстэхтэринэ, ити сир туһунан ыйытарга уонна төннөргө.

# Бастакы Камчатка экспедицията (1725 - 1730)
## Литератуураҕа баар интерпретациялар

* Америка уонна Азия икки ардынан силбэһии баарын суоҕун быһаарыы, Кытайга уонна Индияҕа эргиэн суолуу олохтооһун.
* Арассыыйа чэрчитин илин диэкки кэҥэтии, илин дойдулары кытта эргиэни олохтооһун, түүлээҕи бултуур сири кэҥэтии.
* Наука, экономика уонна политика интириэстэрин холбооһун.

# Бастакы Камчатка экспедицията (1725 - 1730)
## Экспедиция маршрута

Петербург - Вологда - Улуу Устюг - Тобольскай - Енисейскай - Илимскай - Усть-Кут - Дьокуускай - Охотскай - Большерецкай - Камчатка өрүс төрдө - байҕалга (67°18‘ дылы) - төттөрү.
Силбэһии баара суоҕа быһаарыллыбатаҕа, ол гынан баран Азия хотугулуу-илин кытыла чинчиллибитэ.

# Бастакы Камчатка экспедицията (1725 - 1730)
## Экспедиция матарыйааллара

* В. Беринг "Донесения"
* "Журнал бытности в камчатской экспедиции мичмана Петра Чаплина"
* В. Беринг этиилэрэ: О задачах экономического освоения Северо-Востока (Якутия, Камчатка) уонна Общий план второй экспедиции.

# Бастакы Камчатка экспедицията (1725 - 1730)
## Өссө маны көр

* Вахтин В. Русские труженики моря. Первая морская экспедиция В. Беринга. СПб, 1890.
* Ширина Д.А. Летопись экспедиций Академии наук на Северо-Восток Азии в дореволюционный период. Новосибирск, 1983.

# Бастакы Камчатка экспедицията (1725 - 1730)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Юлий Цезарь

Гай Юлий Цезарь (лат. Gaius Julius Caesar) (биһиги эрабыт иннинэ 100 сыл от ыйыгар – биһиги эрабыт иннинэ 44 сыл кулун тутар 15) диэн Рим республикатын байыаннай хамандыыр, политик уонна суруйааччы.

# Юлий Цезарь
## Олоҕун саҕаланыыта

Юлий Цезарь быһа холоон биһиги эрабыт иннинэ 100 сылыгар от ыйын 16 күнүгэр төрөөбүтэ. Дьиҥ төрөөбүт күнэ биллибэт.
# Чечельник

Чечельник (укр. Чечельник) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 187 (2011).
# Хам баттааһын бааһа

Хам баттааһын бааһа — киһи эбэтэр кыыл нэдиэлэттэн ордук тэллэххэ хамсаабакка сыттаҕына тымырдара кыараан эт сиинэ сытыйан бааһыран барар процеһын ааттыыллар.
Үксүн комаҕа уонна кырдьаҕастар (ииктэрин саахтарын туппат) ити ыарыыга ыллараллар.
# Быковка

Быковка (укр. Биківка) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 788 (2011).
# Степанова (Ефимова) Марфа Афанасьевна
## Олоҕун олуктара

* 1940 сыллаахха ахсынньы ыйын 10 күнүгэр элбэх оҕолоох дьиэ кэргэӊӊэ бэһис оҕонон күн сирин көрбүтэ. Кини төрөөбүт дойдута Усть-Майа оройуонун Усть-Миль бөһүөлэгэ буолар.
* 1968 сыллаахха Саха Государственнай университетыгар медицинскэй институту бүтэрэр уонна Сунтаар улууһугар Дьаархан нэһилиэгэр ананан улэлии барбыта.
* 1968 – 1990 сылларга Уһун-Күөл дэриэбинэтигэр участковай бырааһынан үлэлээбитэ. Оччоттооҕу кэмӊэ суол-иис куһаҕан буолан сатыы сылдьан үлэлиирэ.
* 1990 -2010 сылларга Дьаархаӊӊа дневной стационардаах балыыһа туттаран үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ.
* 42 сыл эмчитинэн үлэлээн хас эмэ сүүһүнэн киһи тыынын быыһаабыта , элбэх оҕону күн-сирин көрдөрбүтэ. Билигин кини 78 саастаах , бочуоттаах сынньалаӊӊа олорор , сиэннэрин харайсар, биьиги аймах үтүө-мааны сүбэһиппит
Ийэтэ Варвара Петровна , аҕата Афанасий Петрович колхуоска үлэлээбиттэрэ. Кинилэр төрдүлэрэ Мэӊэ-Хаӊалас этэ.
Аҕа дойду улуу сэриитэ ааӊнаабытыгар сут дьыл турбута. Ол дьыл аны курааннаан от да үүммэтэҕэ. Инньэ гынан эбэм ийэлээх аҕата оҕолорун кыбыммытынан ыраах Усть-Майа улууһугар көһөн барбыттара. Ити курдук эбэм ыарахан да буоллар дьоллоох оҕо сааһа элбэх балыктааҕынан аатырар Алдан өрүс кытылыгар ааспыта.
Бииргэ төрөөбүттэр сэттэлэр этэ. Икки улахан убайдара Афанасий уонна Николай эбэм ийэтин бастакы оҕонньоруттан этилэр. Эдьийэ Мария Афанасьевна нуучча тылын учуутала этэ. Иккис эдьийэ Татьяна Афанасьевна бухгалтер идэлээх этэ. Кини Петропавловскайга олорбута. Улахан быраата Петр Афанасьевич байыаннай үөрэхтээх киьи этэ. Кыра быраата Иван Афанасьевич Усть-Майаҕа олорор.
Оскуолаҕа 9 сааһыгар үөрэнэ киирбитэ. Усть –Майа интернатыгар олорон үөрэх киэӊ аартыгын атыллаан , билии эйгэтигэр умсугуйан туран үөрэммитэ. Үөрэҕэр кыһамньылаах, эппиэтинэстээх буолан куруук инники күөӊӊэ сылдьыбыта.
Интернакка олорон үөрэнэр кэмигэр нуучча дьахтара Валентина Михайловна повардыыра. Эбэм киниэхэ көмөлөһөр эбит уонна билигин наһаа истиӊник саныыр. Киниттэн ас арааһын астыырга үөрэммитэ.
Оскуолатын бүтэрэн баран оччотооҕу кэм ирдэбилинэн ытык иэһин толоро дойдутугар Петропавловскайга ыанньыксыттыы тахсар. Онно үлэлиир кэмнэригэр эмчит идэтин баһылыан баҕарар санаата күүһүттэн үөрэххэ туттарсаары түүннэри –күнүстэри бэлэмнэнэр. Ол кэннэ 1962 сыллаахха сайын дьоллоох Дьокуускай куоракка эмчит идэтигэр туттарса барар уонна Саха Государственнай университетыгар медицинскэй институтка «Лечебное дело» идэтигэр киирэр. Студенныыр сылларыгар сүрэҕин аӊарын, мин эһэбин, Степанов Виктор Семёновиһы көрсөн ыал буолаллар.

# Степанова (Ефимова) Марфа Афанасьевна
## Туһаммыт литература

Чугас дьон ахтыытыттан.
# Игнатьев Кирилл Афанасьевич

Игнатьев Кирилл Афанасьевич (1918—1983) — Өлөөн удьор табаhыта, үлэҕэ Албан аат III степеннээх орденын кавалера.
Игнатьев К. А. — бэрт кыра сааhыттан көс дьон ортотугар улааппыт буолан, таба иитиитин ымпыгын-чымпыгын билэр эдэр киhини, биригэдьииринэн аныыллар. Кини колхознай-совхознай тутуу саҕана таба иитиитигэр биир бастыҥ үлэлээх биригэдьииринэн буолар. Ол курдук кини 1961 сылтан, «Өлөөн» совхоз тэриллиэҕиттэн, Дьэлиҥдэ отделениетын 1-кы нүөмэрдээх табаны иитер ыстаада биригэдьииринэн пенсияҕа тахсыар диэри, бастыҥ үлэлээх коммунист биригэдьииринэн буолара.
Кирилл Афанасьевич биригээдэтэ IX пятилетка сылларыгар улахан табаны иитиини 96 %, тугуту тыыннаахтыы иитиини 83 % туһэрбэтэҕэ, государствоҕа эти 98-99 % орто уонна ортону үрдүнэн уойуулааҕа туттарара. Итинник таһаарыылаах үлэтин бэлиэтээн 1975 с. кини «Үлэҕэ Албан аат» III степеннээх орденынан наҕараадаламмыта, социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕынан хас да төгүл буолбута, БСТХБ хас да төгүл кыттыылааҕа, элбэх юбилейнай медалларынан, бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.
Төһө да тыаҕа-табаҕа улэлээбитин иһин, нэһилиэгэр биир бастыҥ активист-общественник быһыытынан биллэрэ, нэһилиэкэ, оройуоҥҥа депутатынан талыллара. Эдэр ыччаты иитиигэ, үлэҕэ угуйууга ахсаабат кыһамньытын уурара, элбэх оҕолоох амарах аҕа этэ.
Кини бииргэ үлэлээбит, угуйбут эдэр ыччаттара Спиридонов А. Х., Сергеев И. С. Николаев И. Н. Лганов В. Е., онтон да атыттар опыттаах табаһыт, биригэдьиир буолан оройуоҥҥа, республикаҕа тиийэ биллэр чемпион табаһыт аатын ылбыттара, орденнарынан, медалларынан, Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыттара.
Кирилл Афанасьевич кэлин пенсияҕа да тахсан баран, таба иитиитигэр наставник быһыытынан үлэлээбитэ, төһө да сааһырдар ырыган, ыарыһан, быраактаммыт табалары эбии аһатан, көрөн-харайан, уотан, таба ыйааһынын улаатыннарыыга, үрдүк хаачыстыбалаах эмис эти государствоҕа туттарыыга бастыҥ үлэлээх, уотуу ыстаадатынбиригэдьииринэн буолара. Кини олоҕун бүтэһик сылыгар диэри таба иитиитигэр доруобуйатын да харыстаммакка үлэлээбит оройуон биир бастыҥ үлэлээх табаһыта этэ.
В. А. Христофоров ыстатыйатыттан.
# Wooclap

Wooclap — Франция интернет платформа саайта, дьон анонимно ону маны куоластыыллар смартфон эбэтэр ноутбук нөҥүө.
2023 сыллаахха Саха Сиригэр үөрэх эйгэтигэр киэҥник туттуллар.
# Элгээйи (Сунтаар улууһа)

Элгээйи — Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгин киинэ.

# Элгээйи (Сунтаар улууһа)
## Олохтоох дьоно

Элгээйи нэһилиэгин социально-экономическай пааспарын 2016 сыл тохсунньу ый 1 күнүнээҕи көрдөрүүтүнэн 1948 киһи олорор.

# Элгээйи (Сунтаар улууһа)
## Историята

Элгээйи нэһилиэгэ 1771 сыллаахха төрүттэммитэ. Икки үйэ тухары нэһилиэк араас экономическай уонна социальнай уларыйыылары тулуйан, сайдыы суолун тутуһан билигин даҕаны Республика уонна Улуус сүдү суолталаах улахан нэһилиэгэ буолар.
Нэһилиэкпитигэр 30-ча араас көрүҥнээх, киһи олоҕун араас эйгэтин хааччыйар тэрилтэлэр бааллар. Олортон улахан суолталаах уонна элбэх нэһилиэнньэни хабар тэрилтэлэрбит: П.Х. Староватов аатынан орто оскуола, С.С. Яковлев аатынан Элгээйитээҕи участковай балыыһа, үс детсадтар: Чуораанчык, Елочка, Кэнчээри, Оҕо искусствотын оскуолата, “Оһуор” култуура киинэ, Олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбатын филиала уо.д.а.
Нэһилиэкпитигэр эрэ буолбакка, улууска уонна Республикаҕа, ааһа баран Республика тас өттүгэр да киэҥник биллибит Айылҕабыт түмэлэ баар. Ону таһынан “Туойдаах Алаас” историко-краеведческай, С.А.Зверев аатынан фольклор түмэллэрэ бааллар.

# Элгээйи (Сунтаар улууһа)
## Биллиилээх дьоно

Журавлев Семен Максимович
Староватов Петр Хрисанфович
Аввакумов Еремей Кузьмич
Андреев Борис Николаевич
Куприянова Татьяна Семеновна
Кривошапкина Юлиана Виссарионовна - Дьүрүйээнэ

# Элгээйи (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Элгээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Химия формулата

Химия формулата диэн химия холбоһугун иһилигин уонна тутулун суруйан көрдөрөр ньыма. Формуланы суруйарга химия ууһуктарын бэлиэлэрэ, сыыппаралар, хаам, тире тутталлар. Химия бэлиэтэ латыын бичиктэринэн суруллар. Бу бичик атом ханнык ууһук буоларын көрдөрөр. Субурҕа аннынааҕы кыракый сыыппара (алын индекс эбэтэр субскрипт) атом ахсаанын көрдөрөр. Химия формулатынан тэҥнэбилгэ химия хардатын көрдөрөллөр.
Холобурдар:
* Метан биир харыалык (С) атомнаах уонна түөрт уулук (Н) атомнаах, химия формулата маннык: CH₄
* Глюкоза алта харыалык (С) атомнаах, уон икки уулук (Н) атомнаах, алта абалык (О) атомнаах, химия формулата маннык: C₆H₁₂O₆

# Химия формулата
## Көрүҥнэрэ

Химия билимэ араас кэрэхсэбиллээх буолан араас формула типтэрэ бааллар. Кинилэр хас биирдиилэрэ уратылардаахтар уонна туһаныылаахтар.

# Химия формулата
## Көрүҥнэрэ
### Эмпирик формула

Эмпирик формула (судургу формула, дьиҥ формула, рационал формула) атом бэлиэтиттэн уонна индекстан турар. Бу холбоһук иһилигин көрдөрөр ордук судургу формула буолар. Атом бэлиэлэрин суруллуутун сурума холбоһук тибын критерийынан быһаарыллар. Критерийа суох буоллаҕына бэлиэлэр алпабыыт сурумунан суруллаллар. Туорааһын быһыытынан, харыалык холбоһуктарга бастакынан С бичик турар, иккиһинэн Н.
* BrClH₃N₂NaO₂Pt
* C₁₀H₁₀ClFe
* NO₂

# Химия формулата
## Көрүҥнэрэ
### Тутул формулата

Тутул формулата молекула атомнара куйаарга хайдах оруннаахтарын ойуулаан көрдөрөр. Атомнар бэйэ бэйэлэрин кытта ситимнэрэ сурааһыннарынан бэлиэтэнэллэр. Тутул формулалара икки (2D) уонна үс (3D) кээмэйдээхтэргэ арахсаллар.
Ацетон тутулун формулалара :
* икки кээмэйдээх хаптаҕай
* кылгатыллыбыт икки кээмэйдээх
* толору үс кээмэйдээх
* толорута суох дьардьама
* икки кээмэйдээх дьардьама
* үс кээмэйдээх мөкүчүктэрдээх
# Аустралиа Ааҥллара

Аустралиа Ааҥллара (English Australian) - Аустралия дойдутугар олорор англичаннар.
# Афанасьев Иван Алексеевич

Афанасьев Иван Алексеевич - Дүпсүн улууһуттан төрүттээх учуутал, Петр Афансьев (Бөтүрүүскэ кулуба) быраата.
Сыылынай Страндеҥҥа үөрэммит, дойдутугар учууталлаабыт. Онтон Москубаҕа университекка үөрэххэ киирбит. Доруобуйата мөлтөөн, үөрэҕин бүтэрбэтэх. Ити кэмҥэ эмиэ Москубаҕа үөрэммит М.Г. Слепцов бэйэтин ахтыыларыгар бу курдук суруйбут: "Саха студена И. Афанасьев Өктөөп революциятын кэнниттэн сэллигэ көбөн дойдулаары оҥосто сылдьан Москваҕа өлөөхтөөбүтэ".
# Шевелев Роман Николаевич

Шевелев Роман Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1913 сыллаахха Өктөм нэһилиэгэр Хаҥалас улууһугар төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха от ыйыгар Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сылтан сэриилэспит.
«Доҕорбор Груняҕа аныыбын» диэн фронтан ыыппыт сахалыы хоһооно «Саха Сирэ» хаһыат 1994 сыл сэтинньи 11 күнүнээҕи нүөмэригэр бэчээттэммит. 1945 сыллаахха алтынньыга өлбүт.
Өлбүт күнэ, сирэ биллибэт.

# Шевелев Роман Николаевич
## Наҕараадалара

* Кыһыл Сулус уордьана (19.08.1943 )
* Албан аат III ст. уордьана (10.12.1944)
# Аттаахтар цивилизациялара

Сибиир уонна Киин Азия тюрк уонна монгол омуктара «аттаахтар цивилизацияларын» айбыттара диэн диэн француз чинчийээччитэ, этнография доктора Кароль Ферре быhаарар.
Сахалар истиэптэргэ үөскээбит бу цивилизацияны хоту кэлэн баран, умнубакка, салгыы сайыннарбыттара "экологическай детерминизм" (ааҥл. environmental determinism) сыыhатын көрдөрөр. Саха сылгыта билигин уруккутааҕар хаалсыбат улахан оруоллаах, өрөспүүбүлүкэ символа уонна эмблемата буолла диэн суруйар Ферре (2006):
«Ис Азияны ат эйгэтин киинэ диэн олохтоохтук бигэтик этиэххэ сөп. Бу кыылы дьиэтитэн Сибиир уонна Киин Азия түүр-монгол омуктара аттаахтар цивилизацияларын айбыттара-төрүттээбиттэрэ, сайыннарбыттара диэххэ сөп.» (салгыыта нууччалыы тылынан Ырытыы сирэйигэр баар, тылбаастанан манна көһүөхтээх).
# Вин Дизел

Вин Дизел (англ. Vin Diesel, дьиҥнээх аата Марк Синклер — англ. Mark Sinclair; төр. 18 от ыйа 1967) — АХШ биллэр артыыһа.
# Алдан үрдэлэ

Алдан үрдэлэ. Саха сирин соҕуруу өртүгэр Өлүөхүмэ уонна Учур өрүстэр икки ардыларынан сытар хайалаах дойду.
Муора таһымыттан 1000 м., систэрин (Кэт-Кап, Алдан - Учур, Арҕааҥҥы Дьааҥы, Суннаҕын) үрдүктэрэ 2000 м. тиийэр.
Хайа боруодатынан буолаллар архей уонна протерозой гнейстара уонна кристаал буолбут сланецтар.
Өрүстэр дириҥ хочолоро быһа охсоллор (Амма, Алдан, Төмтөөн уо.д.а.).
1300 м үрдүккэ диэри бэстээх уонна тииттээх ойуурдар, онтон үрдүк болбукта уонна хайа туундарата. Тимир, таас чох, көмүс уонна араас метааллар үөскээбит сирэ.

# Алдан үрдэлэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Биляр түмэлэ

Биляр түмэлэ
Биляр устуоруйа уонна археология аһаҕас айылҕаҕа турар судаарыстыбаннай түмэлэ - Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин, Алексеевскай оройуонугар баар айылҕаҕа турар түмэл. Киниэхэ киирэллэр - Биляр устуоруйатын, археологиятын түмэлэ, Биляр, Балынгуз, Горкин, Никольско-Баранскай былыргы куораттар оннулара, Большетиганскай могильник, "Святой ключ" святилище уо.д.а. эбийиэктэр. Биляр(др.-рус. Билир, тат. Билэр, Bilar, чуваш. Пулер) - Волгатааҕы Булгария орто үйэтээҕи куората. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин норуоттарын култуурунай баайдарын бэдэрээлинэй суолталаах эбийиэгэ. Арассыыйа култуурунай баайын бэдэрээлинэй суолталаах эбийиэгэ. Арааб айанньыта ибн Фадлан суруктарыттан көстөрүнэн, куорат 922 с.булгар ыраахтааҕыта Алмуш баарын саҕана төрүттэммит. Биляр Волгаҕа түһэр Малый Черемшан өрүс хаҥас кытылыгар тутуллубут. Нуучча устуоруйатын тиһилигэр 1164 сыллаахтан Улуу куорат диэн аатынан ахтыллар(Лаврентьевская летопись). 1236 с.монгуоллар сэриилээн халаан баран умаппыттарын кэннэ, Улуу куорат туһунан ахтыы суох. Былыргы куорат онно, Биляр дэриэбинэ соҕуруулуу-илин өттүгэр баар. Куорат онно, Малый Черемшан өрүс диэки намтыыр көнө сиргэ турар. Кинини Билярка уонна Елшанка диэн үрэхтэр быһа охсон ааһаллар. Куорат онно түөрт муннуктуу моһуоннаах, муннуктара сир түөрт хайысхатын тутуспуттар уонна түөрт ис-иһигэр киирбит төгүрүмтэлэрдээх: куорат иһинээҕи кириэппэс, ис куорат, тас куорат, куорат аттынааҕы дэриэбинэ(посад). Ис кириэппэс буллубатах. Ис куорат түөрт муннуктуҥу моһуоннаах, бөҕөргөтүнүү оҥоһууларын кытта уопсай иэнэ 306000 кб.м. Бөҕөргөтүүлэрэ - икки линиянан сытар, үрдүгэр мас тутуулардаах бааллар уонна уулаах хоруулар. Бөҕөргөтүү уһуна 5400 м. Тас куорат үс линиянан сытар бааллардаах уонна хоруулардаах. Бастакы, иккис, үһүс бааллар - 9125, 9400, 10200 мм.уһуннардаахтар. Посад(дэриэбинэ) куораты тулалыы сытар, хотугулуу-арҕаа уонна соҕуруулуу-арҕаа өттүлэригэр кылабыыһанан арыттанар. Посады кытта холбуу, куорат иэнэ 8000000 кб.м.онон Биляр, орто үйэтээҕи улахан куораттар ахсааннарыгар киирэр. Куорат олохтооҕун ахсаана 100000 диэри буолуо диэн сабаҕалыыллар. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D1%80 https://xn--80abeiejgafejid0blpls8x.xn--p1ai/ Архыыптаммыт 2020, Балаҕан ыйын 25 күнүгэр.
# Окоемов Пётр Иванович

Окоемов Петр Иванович 1957 сыллаахха атырдьах ыйын 12 кунугэр Уус-Алдан Бэрт-Ууhун нэhилиэгэр Чирэпчигэ тɵрɵɵбʏт. Оскуоланы 1975 сыллаахха Мʏрʏ нэhилиэгэр бʏтэрбит. Оскуолаҕа ʏɵрэнэ сылдьан ʏчʏгэй тренердарга тʏбэhэн, кʏʏстээх базаны ылбыт,ол курдук Кэптэнигэ ʏɵрэнэр кэммэр Дьячковскай Григорий Константиновичкэ, Мʏрʏгэ ʏɵрэнэр кэмигэр Румянцев Василий Васильевичкэ, Слепцов Владимир Пантелеймоновичкэ эрчиллибит, кинилэр спорт эйгэтигэр угуйбуттара. Онтон сиэттэрэн 1979-1981 сылларга ЯПУ-га спорт ɵттʏнэн ʏɵрэммит, ол кэмнэ Бурляев Иван Алексеевичкэ республика старшай тренерыгар эрчиллибит. Улахан марафон (42 км 195 м) Саха сиригэр 1979 сылтан ыытылыбыта. Онно I-кы, II-с марафону убаастыыр убайа, чугас доҕоро Уус-Алдан Тандатын чулуу уола, Заболоцкай Анатолий Михайлович кыайбыта. 1980 сыллаахха II-с марафонна кыттан IV-с миэстэ буолбут. 1981 сыллаахха 30 км Республика сʏʏрʏʏгэ чемпионатыгар кыттан эмиэ IV-с буолбут. 1ч 41м 27с кɵдɵрʏʏлээх кэлэн. 1981 сыл кʏhʏн Улахан марафонна 2ч 31м 51с кɵрдɵрʏʏлээх кэлэн Чемпион ʏрдʏк аатын ылбыт. Ити сылларга Уус-Алдан хамаандата марафонна икки кубогы ылан, спорт эйгэтигэр букатыннаахтыы ɵйдɵбʏлгэ хаалбыта. Убаайдарыгар, доҕотторугар сʏʏрʏʏгэ угуйбут Улуу сʏʏрʏʏктэргэ Слепцов Владимир Пантелеймоновичкэ, Заболоцкай Анатолий Михайловичкэ махтала муңура суох. Ити сылларга Саха сирин сʏʏрʏʏтʏн сборнайыгар киирэн Улан-Удэ, Иркутскай, Омскай, Гагарино (Смолкенскай уобалас) куораттарыгар бэйэтин кыаҕынан кыттыбыт. Сʏʏрʏʏттэн менискэтин ɵлɵрɵн, операциялатан эрдэ тохтообут. Дуобакка сʏʏрэн бʏтэн баран дьарыктанан саҕалаабыт. Уус-Алдан аатыттан республика элбэх турнирдарыгар кыттан ʏрдʏк ситиhиилэри, кыайыылары аҕала сылдьыбыт. Улахан ситиhиитэ Красноярскай кыраай полуфиналын ааhан, Нижнэй - Новгородка Россия финалыгар 7-с миэстэ буолбутут, ити дьыл Волгоград куоракка I-е Всероссийские летние сельские спортивные игры кыттан I-ы миэстэ буолбут. 1996 сыллаахха Россия финалыгар 16 киhи иhигэр киирэн кыттыыны ылбыт. Финалга 8 былырыынны миэстэлэспит уонна 8 полуфиналлары ааспыт дуобаччыттар кытталлар этэ. Билигин даҕаны улууhун чиэhин наада буоллаҕына кɵмʏскʏʏ сылдьар Дуобакка ситиhиилэригэр улахан кылааттарын оройуон кʏʏстээх дуобаччыта Бурнашев Юрий Алексеевич, онтон кэлин республика старшай тренерэ Азаров Александр Гаврильевич киллэрбиттэрэ.
# Хаҥалас улууһа

Хаҥалас улууһа. Нэһилиэнньэтэ 34 876 киһи.
Хаҥалас улууһа :
| Гиэрбэтэ | Былааҕа |
| Дойду | Арассыыйа Арассыыйа |
| Регион | Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ |
| | Покровскай |
| Улуус баһылыга | Антонов Анатолий Петрович |
| Улуус буолуута | 1930 с. |
| Иэнэ | 24 680,47 км² |
| Климата | тосту-конт |
| Олохтоох дьонун ахсаана • Чиҥэ • Омуктара | ↗32 842 (2020) (3,38 %) киһи 1,33 киһ./км² саха, нуучча |
| Официальнай ситим-сир ||

# Хаҥалас улууһа
## Устуоруйата

Хаҥаластар ааттара 1632 сыллаахха хаһаактар кэлбиттэриттэн сурукка ахтыллар. 1860 сыллаахха Хаҥалас улууһа икки улууска арахсыбыта: Арҕаа Хаҥалас уонна Илин Хаҥалас. Билиҥҥи кыраныыссатынан 1930 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр үөскээбитэ, аата 1937 сыллаахха диэри Арҕаа Хаҥалас этэ, онтон манна көскө олорбут Серго Орджоникидзе аатын ылбыта. Урукку аата 1992 сыллаахха төннүбүтэ.

# Хаҥалас улууһа
## Демография

2007 сылга киһитин ахсаана улуус 34 876 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн киһитин ахсаана 35 201 киһи этэ, омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 20 955 киһи (59,53%), нууччалар — 11 745 киһи (33,37%), украиннар — 497 киһи (1,41%), эбэҥкилэр — 370 киһи (1,05%), эбээннэр — 234 киһи (0,66%) уонна атын омуктар — 1 400 киһи (3,98%).

# Хаҥалас улууһа
## Администрацияларынан араарыы

| # | Куорат, бөһүөлэк уонна нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Кыра сэлиэнньэлэр | Улуус кииниттэн, км | Нэһилиэнньэ ахсаана (2007) сыл) |
| 1 | Покровскай куорат | улуус киинэ | | 0 | 10 100 |
| 2 | Мохсоҕоллоох бөһүөлэк | | | 24 | 7 000 |
| 3 | Өктөм | Өктөм | Чапаево | 35 | 2 477 |
| 4 | Нөмүгү | Ой | | 7 | 2 448 |
| 5 | Бастакы Малдьаҕар | Булгунньахтаах | Тойон Арыы | 38 | 1 767 |
| 6 | Бэстээх | Бэстээх | Чараҥ | 30 | 1 695 |
| 7 | Хачыкаат | Хачыкаат | Кыһыл Үрүйэ | 27 | 1 310 |
| 8 | Иккис Малдьаҕар | Улахан-Аан | Еланка | 67 | 1 104 |
| 9 | Бастакы Дьөппөн | Тиит-Эбэ | Хоточчу | 10 | 1 067 |
| 10 | Сиинэ | Сиинэ | | 157 | 982 |
| 11 | Иккис Дьөппөн | Күөрдэм | Нуочаха | 7 | 944 |
| 12 | Дьэр | Уулаах-Аан | | 16 | 938 |
| 13 | Төхтүр | Төхтүр | Карапат | 47 | 795 |
| 14 | Тиит-Арыы | Тиит-Арыы | Харыйалаах, Чкалов | 105 | 771 |
| 15 | Бэһис Малдьаҕар | Кытыл-Дьура | | 216 | 514 |
| 16 | Иһит | Иһит | Нохорой | 256 | 370 |
| 17 | Төрдүс Малдьаҕар | Үөдэй | | 185 | 363 |
| 18 | Тумул | Тумул | | 117 | 231 |
| | Барыта | | | | 34 876 |

# Хаҥалас улууһа
## Үөрэҕирии

    Сүрүн ыстатыйа: Хаҥалас улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

# Хаҥалас улууһа
## Айылҕата

Улуус сиригэр харыстанар Дьороно диэн эркээйи сир баар.
Куораттааҕы уокуруктар: Дьокуускай | Жатай
Улуустар: Абый улууһа | Алдан улууһа | Аллайыаха улууһа | Аллараа Халыма улууһа | Амма улууһа | Анаабыр улууһа | Булуҥ улууһа | Бүлүү улууһа | Горнай улууһа | Кэбээйи улууһа | Ленскэй улууһа | Мирнэй улууһа | Муома улууһа | Мэҥэ-Хаҥалас улууһа | Нам улууһа | Нүөрүҥгүрү улууһа | Ньурба улууһа | Орто Халыма улууһа | Өймөкөөн улууһа | Өлөөн улууһа | Өлүөхүмэ улууһа | Сунтаар улууһа | Таатта улууһа | Томпо улууһа | Усуйаана улууһа | Уус-Алдан улууһа | Уус-Маайа улууһа | Үөһээ Бүлүү улууһа | Үөһээ Дьааҥы улууһа | Үөһээ Халыма улууһа | Хаҥалас улууһа | Чурапчы улууһа | Эбээн-Бытантай улууһа| Эдьигээн улууһа
# Сурук

Сурук диэн тылы бэлиэлэр нөҥүө тиэкис курдук көрдөрүү.
Үc сүрүн сурук тиһигэ (систиэмэтэ) баар:
* Логограмма
* Сүһүөх сурук
* Алпабыыт