yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дэнбэй

Дэнбэй Татэкава (Денбэй, эбэтэр Дембей, дьоппуоннуу 伝兵衛), Осака олохтооҕо Денсей атыыһыт уола.
Осака куораттан кини саахары уонна кумааҕыны тиэнэн бараннар Эдо диэн куракка устубут.
Аара суолга күүстээх тыал түһэн хараабыллара сэттэ ыйы быһа муораҕа устар.
1697 сыллаахха кини хараабыла Камчаатка кытылыттан чугас сааххаламмыта, хамаандата барыта олохтоох камчадаалларга пленҥа түбэһэр.
Сотору буолан баран табаарыстара өлөллөр, онтон кини 1699 эбэтэр 1700 сыллаахха Владимир Атласов экспедицията камчадааллартан босхолуур.
Дэнбэйгэ искусство туһунан кинигэлээх уонна икки кыһыл көмүс монеталаах этэ. Сайын Атласов Дэнбэйи Дьокуускайга ылар. Дьокуускайтан Бүөтүр I кинини Москваҕа ыҥыран ылар.
1702 сыл тохсунньу 8 күнүгэр Дэнбэйи Бүөтүр I аудиенциялыыр. Ол кэнниттэн Артиллерия прикаһыгар дьоппуон тылы биэрэр. Дэнбэй кэпсээнин истэн баран Бүөтүр I Дьоппуну кытта эргиэни көрдүүр уонна Камчаатканы уонна Курил арыыларын чинчийии күүскэ салҕанар.
1707 сылтга сүрэхтэнэр уонна Гавриил Богданов диэн ааты ылар. Кини тэрийбит тылбаасчыттар оскуолалара 1739 сылга диэри үлэлиир.

# Дэнбэй
## Интириэһиргэтэр фаактар

* Дэнбэйгэ Москваҕа икки дьоппуон уола көмөлөһөөччүлээх этэ - Сондзо (Дамиан Поморцев) уонна Гондзо (Козьма Шульц). Маҥнайгы Нууччалыы - дьоппуонну тылдьыты кинилэр таһаарбыттара.
* Осака куоракка Бүөтүр I Дэнбэйи аудиенциялаабыта 300 сыла туолбутугар Дьоппуоҥҥа "Дэнбэй уобсастыбата" (Дэнбэй-но кай) тэриллибитэ. Уобсастыба энтузиасттара быһаарбыттар: Дэнбэй Осака куоракка Танимати кварталга олорбут үһү.
* Арассыыйа устуоруктара Дэнбэй икки уол оҕолооҕун быһаарбыттара. Билигин кини удьуордарын көрдүүллэр.

# Дэнбэй
## Өссө маны көр

* Северин Н. Денбеева "скаска". — Неделя, № 21, 1966.
* Сафронов Ф.Г. Тихоокеанские окна России. Хабаровск, 1988.

# Дэнбэй
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Сортоллор

Саха номоҕунан, Бүлүүгэ былыр элбэх ахсааннаах сортол диэн омук олорбута кэпсэнэр. Сортоллор Дьааҥы хайаларын аттынан олорбуттар. Былыргы быраҕыллыбыт өтөхтөр оннуларын бу сортоллору кытары сибээстииллэр эбит. Булдунан уонна балыгынан айахтарын ииттэллэрэ биллэр, ол иһин тайҕаҕа өрүстэр кытыыларынан олорбуттар. Сортоллор туматтар курдук олус сэрииһит дьон эбит. Туматтартан уратылара диэн, сирдьиттэрэ кылыс-хоһууннар үрүҥ кырса таҥастаахтар эбит, тобуктарыгар диэри түһэр уһун суһуохтаахтара кэпсэнэр. В.М. Никифоров кылыс диэн тыл төрүт түүр суолталааҕынан, сортоллор түүрдэр этэ диэн суруйан турар. Тоҥустар да, сахалар да сортоллору олох түҥ былыр олорбуттара диэн этэллэрэ биллэр. Сахалар сортоллору тоҥустар өбүгэлэрэ дииллэрин, тонустар өһүргэнэллэр эбит. Номохтор көрдөрөллөрүнэн сортоллор Тыгын кэмигэр диэри тиийбиттэр, Тыгын кинилэри утары сэриинэн бара сылдьыбыта биллэр. Тоҥустарга соҕурууҥҥу, аттаах тонустар ортолоругар сартаул диэн уус баара ыйыллар. Орто Бүлүүгэ XIX үйэҕэ Сортуол диэн кыра уус баар буола сылдьыбыта бэлиэтэммит.
Сортоллору номохтор аҥала аҥаардаах, бу дойдуга сөбө суох үгэстээх омук курдук көрдөрөллөрүн бэлиэтиэххэ наада. Ол курдук буруону хаһааҕынан таһаараллара диэн буолар. Аны туран биир уус дьоно бары ураһа иһигэр биир олбоххо хааланаллара диэн кэпсэнэр. Манна көс омуктар, холобур казахтар XIX үйэҕэ диэри, ураһа дьоно бары биир суорҕаҥҥа киирэр үгэстээхтэрин ыйыахха син. Бу сортоллору кэлин кэлбит табалаах тоҥустар кыргыбыт буолуохтарын эмиэ сөп. Наһаа сэрииһит биис, өстөөхтөрүн кыайан баран, биир сиргэ мунньан баран уматар үгэстээхтэр эбит.
Сартауллар диэн биис монголларга XVII үйэттэн ылата бааллара биллэр. Кинилэри сортоллор диэн суруйаллар, монгол хаана XVII үйэҕэ Туркестаҥҥа поход оҥорбут, онно билиэн түбэспит дьон удьуора эбит. Ол иһин буолуо, Рашид-ад-дин маннык ааттаах биис монголларга баарын туһунан олох ахтыбат. Арай XIX үйэҕэ булуллубут, XIII үйэтээҕи айымньы аатырар монгол «Ытык сэһэнигэр» сартауллары монгол төрүт бииһигэр киллэрэллэр. Кэлин XVIII үйэҕэ бу биис дьоно Бурятияга куотан кэлбиттэрэ, бурят омугар холбоспуттара. Бурятияҕа олорор сартауллар Бураев диэн ученай суруйарынан, билиҥҥэ диэри улахан, кыраһыабай муруннаах, атын буряттартан быдан хара, туспа быһыылаах-майгылаах, уһун ньолбоҕор сирэйдээх, сибиинньэ этин сиэбэт дьон буолар эбит. Бүлүүгэ сортоллор удьуордара дэнэр дьону саха омук биллиилээх ученайа Пантелеймон Петров эмиэ оннук көрүҥнээх дьон диэн суруйан, таһааран турар. Уонна бу Бүлүүттэн Тулагыга кэлэн олохсуйбут сортоллору орсуоллар диэн ааттыыллар эбит. Хайдах эрэ били иран тыллаах аатырар сарматтар аорсы (онно чугас осетин) диэн биис аатын санатар.
# Колониализм

Колониализм диэн биир ил суверенитета кини төрүт үөскээбит сириттэн таhынан баар атын сиргэ тарҕаныыта, атын сир баайдарын уонна олохтоохторун бас билиннэрии уонна үлэлэтии. Колонизациялыыр ил бас билиннэрбит сирин баайдарын, үлэhиттэрин уонна баhаардарын хонтуруоллуур. Уонна олохтоох дьон култуураларын, итэҕэллэрин уонна тылларын тутулларыгар дьайыыны оҥорун сөп. Колониализм сүрүн тутулунан буолар баhыйар дойду баттаммыт дойдуга политика, экономика уонна култуура баhылааhына. "Колониализм" тыл төрүкү империализм өйдөбүллүүн ситимнэнэрэ, кэлин кэмҥэ "колониализм" диэн биир дойду атын тутулуга суох дойдуну сэрии уонна экономика өттүлэринэн баhыйар сыhыанын ааттыыллар.
Колониализм этноцентризм итэҕэйиилэригэр олохтонор, ол аата колонизатор омук майгылара уонна суолтата колонизацияланар омук гиэннэринээҕэр үрдүк диэн санаа. Сорох көрөөччүлэр этиилэринэн бу санаа XVIII уонна XIX үйэлэрдээҕи үөрэх расизмыттан төрүттээх. Арҕаа дойдуларга, социал-дарвинизм быhаарыытынан, үрүҥ дьон харамайдар хоруоллуктарын баhылыктара буолалларын быhыытынан, Эуропаттан атын сирдэргэ олорор аборигеннары баhыйыылара айылҕаттан бэриллибит.
# Vivo X70

Vivo X70 уонна тупсарыллыбыт вариана Vivo X70 Pro — Vivo тэрилтэ 2021 сыллаахха таһаарбыт флагман төлөпүөннэрэ. Аан Бастакы — Zeiss линзалары туттубута камераларыгар.
2022 сыллаахха тупсарыллыбыта тахсыбыта - Vivo X80.
# Руанда

Руанда Республиката (Republic of Rwanda) диэн Орто Африка кыра дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Уганда, Бурунди, Конго Демократ Республиката уонна Танзания. Олохтоохторун ахсаана 10.1 мөл.
Руанда 1994 буолбут геноцидтан сылтаан аан дойдуга биллибитэ. Онно 800.000 — 1 мөл кэриэтэ дьон өлбүтэ.
# Палемон саллааскы

Палемон саллааскы (лат. Carterocephalus Palaemon Pall., нууч. Толстоголовка Палемон) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Голарктика көрүҥэ. Саха сиригэр соҕуруулуу-арҕаа, илин уонна киин улуустарга көстөр. Гусеницата туруупка курдук эриллибит сэбирдэххэ олорор, кыстыыр.
Бэс уонна от ыйдарыгар көтөр. Кынатын далааһына 26-32 см.

# Палемон саллааскы
## Өссө маны көр

* Таҥалай ойуулаах саллааскы
* Дьэдьэн саллааскыта
* Ойуур саллааскыта
* Дьураалаах саллааскы
* От саллааскыта
# Руслан Тараховскай
## Олоҕун олуктара

* 1980 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр Дьокуускай куоракка күн сирин көрбүтэ.
* 2002 сыллаахха М.С.Щепкин аатынан театральнай училищены бүтэрбитэ уонна Саха тыйаатырыгар артыыһынан үлэтин саҕалаабыта.
* 2006 сыллаахха Арктикатааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна искусство үнүстүүтүн бүтэрбитэ, режиссер идэтин ылбыта. Ити сылтан Саха тыйаатырыгар режиссер быһыытынан үлэтин саҕалаабыта.
* 2010 сылтан Саха тыйаатырын сүрүн режиссера.

# Руслан Тараховскай
## Айар үлэтэ

Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
* Наарыһынай – Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм»,
* Ромео – У.Шекспир «Биирдэ куоракка»,
* Тайчаар – Н.Лугинов «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан»,
* Уот Уһутаакы – П.Ойуунускай «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо» олоҥхо,
* Павел – В.Харысхал, «Көмүөл»,
* Афанасьев учуутал – В.Харысхал «Бастыҥ хатыыта»,
* Глумов – А.Островскай «Сатабыллаах саһыл саҕалаах»,
* Гаврил – И.Гоголев «Хара кыталык»,
* Благоев – В.Харысхал «Кэт Марсден. Үтүө санаа аанньала»,
* режиссер - В.Харысхал «Тэпсиллибэт үтүө аат»,
* Троцкай - Н.Лугинов «Максим» уо.д.а.
Туруорбут испэктээктэрэ: И.Гоголев «Кэрэ көмүскэлигэр», В.Харысхал «Бастыҥ хатыыта», К.Хиггинс «Ол сырдык саҕахха көрсүөхпүт», В.Короленко «Макаар түүлэ», А.Кулаковскай «Ойуун түүлэ», И.Избеков «Сыгый Кырынаастыыр», В.Харысхал «Учуутал», Д.Наумов «Бүгүн эбэтэр хаһан да…», П.Ламутскай «Сир иччитэ», В.Никифоров «Манчаары», Н.Якутскай «Төлкө», Д.Таас «Кыһыл көмүс хоруоп», П.Ойуунускай «Кээрэкээн», У.Шекспир «Фальстаф», А.Кулаковскай «Өй, сүрэх мөккүөрэ», Д.Наумов «Сандаарар сарыал саллааттара» уо.д.а.
Олоҥхо тыйаатырыгар туруоруулара: А.Кулаковскай «Өрүс бэлэхтэрэ», П.Охлопков «Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн».
Саха киинэтигэр оруоллара: Павел – «Лыах», режиссер В.Семенов («Окно в Европу» бирииһэ, «Бастыҥ эр киһи» бириэмийэтэ), Эрхан – «Кытыл», режиссер Р.Тараховскай.
Устубут киинэлэрэ: «Кытыл», «Саллаат сүрэҕэ», Г.Башарин туһунан «Завещание», Кэт Марсден туһунан «Сестра милосердия».
Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах киэҥ хабааннаах театральнай туруоруулара: «Азия оҕолоро» Бүтүн аан дойдутааҕы спортивнай оонньуулар, 2016 с. Үөһээ Дьааҥыга - Олоҥхо ыһыаҕа, 2017 с. Манчаары оонньуулара, 2018 с. «Триумф Ойунского» Өрөспүүбүлүкэ Былатыан Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сылын өрөгөйдөөх бэлиэтээһинэ, Алдаҥҥа – Олоҥхо ыһыаҕа, 2019 с. «Свет над Арктикой» Өрөспүүбүлүкэтээҕи бырааһыннык, «Пою мою республику, Якутию мою» Өрөспүүбүлүкэ күнүгэр аналлаах тэрээһин.
# Пицца

Пицца (pizza) диэн Италияттан төрүттээх аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт аhылык. Оhох иhигэр буhарыллар, хаптаҕай, төгүрүк бурдук ас, томатынан эбэтэр томат соуhунан уонна моццарелла сыырынан бүрүллэр. Атын эбии бүрүөлэрэ (топпинг) регионтан, үгэстэн уонна тус баҕа санааттан тутулуктаахтар.
Сүрүннээн пиццаны астыыр уонна атыылыыр маҕаhыын эбэтэр ресторан "пиццерия" дэнэр.

# Пицца
## Пицца көрүҥнэрэ

Италия пиццалара:
* Pizza aglio e olio
* Pizza aglio, olio e pomodoro
* Pizza alla marinara
* Pizza con le cozze
* Pizza alle vongole
* Pizza Margherita
* Pizza Napolitana
* Pizza Regina
* Pizza capricciosa
* Pizza ai quattro formaggi
* Pizza quattro stagioni
* Pizza ai funghi e salsicce
* Pizza Diabola
* Pizza al tonno
* Pizza ai frutti di mare
АХШ пиццалара:
* New York-style pizza
* New Haven-style pizza
* Greece-style pizza
* Chicago-style pizza
* Chicago-style thin-crust pizza
* St. Louis-style pizza
* California-style pizza
* Hawaiian pizza
* Canadian-style pizza
* Taco pizza
* Grilled pizza
* English muffin
* Nic-o-boli
* Pizza strips
* Vermont pizza
# 1780-с

1780-с сыллар.
* Нуучча саарыстыбата Кырыым ханствотын аннексията (1783). Грузияны протектат быһыытынан ылыы (1783; Георгиевскай трактат). Жалованная грамота дворянству и городам (1785).
* Нуучча-туурак сэриитэ (1787—1792). Австрия-турак сэриитэ (1787—1791). Очаковы ылыы (1788).
* Нуучча-швед сэриитэ (1788—1790).
* Австралияҕа бастакы европеецтар олохсуйуулара (1788; Сидней).
* Улуу француз өрөбөлүүссүйэтэ (1789—1794/1799). Бастилияны ылыы (1789).
# Олег Орлов

Олег Орлов (нууч. Оле́г Петро́вич Орло́в), Муус устар 4 күнүгэр 1953 сыллаахха Москуба куоратка күн сирин көрбүтэ. Арассыыйа биллэр киһи көҥүлүн туһугар охсуһааччыта, биолог, Мемориал тэриллиини биир сүрүн олохтооччута, Рамзан Кадыров өстөөҕө.
# Юннань хайата

Юннань хайата — Кытайга баар улахан иэннээх хайа хаптала, Юннань-Гуйчжоу хайатын арҕаа, ордук үрдүк өттө. Хоту сыыйа Сина-Тибиэт хайата буолар. Гималай хайатын систиэмэтигэр киирэр. Элбэх тыалаах. Аан дойду кэрэ көстүүлээх сирдэриттэн биирдэстэрэ.
# Майкл Джексон

Майкл Джозеф Джексон (ааҥл. Michael Joseph Jackson; 1958–2009) — аан дойду аатырбыт ырыаһыттарыттан биирдэстэрэ, АХШ артыыһа. Аан дойду поп музыкатыгар элбэх саҥа хайысхалары киллэрбит киһиннэн биллэр. Thriller диэн альбома 13 төгүлүн лауреат аатын ылбыт уонна Гиннес рекортарын кинигэтигэр киирэр.

# Майкл Джексон
## Кылгас биографията

Атырдьах ыйын 29 1958 сыллаахха төрөөбүт (АХШ, Индиана, Гэри), өлбүт күнэ бэс ыйын 25 күнэ 2009 сылга (Лос-Анджелес, АХШ). Сэттис оҕонон төрөөбүт. Аан бастаан ырыаһыт быһыытынан 11 сааһыгар биллибит.

# Майкл Джексон
## Эмискэ өлүүтэ

2009 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Лос-Анджелес куораттан (АХШ) Майкл Джексон өлбүт диэн сонун кэлэр. Ити сонун аан дойдуга баара суоҕа 2 чаас иһинэн тарҕанар. Сүрэҕэ тохтообут диэн биллэрэллэр. Барбитураттартан өлбүтэ.

# Майкл Джексон
## Дискографията

* Got to Be There (1972)
* Ben (1972)
* Music & Me (1973)
* Forever, Michael (1975)
* Off the Wall (1979)
* Thriller (1982)
* Bad (1987)
* Dangerous (1991)
* HIStory (1995)
* Invincible (2001)
# Аттыҥылар

Аттыҥылар (Equidae) диэн Бүтэй туйахтаахтарга киирэр биир кэргэн. Билигин соҕотох тыыннаах Equus диэн уустаах. Бу ууска сылгылар, эһэхтэр, зебралар киирэллэр.
# Иммиграция

Иммиграция (ааҥл. immigration — атын дойдуга олохсуйа барыы), ханнык эмит дойду дьонноро эбэтэр омуктара, бэйэлэрин дойдуларыттан араас биричиинэттэн атын дойдуга олохсуйа барыахтарын сөп. Холобур:
* Дискриминация
* Национализм
* Экономика
* Үлэ
Ити уонна 10000 араас биричиинэттэн дьоннор атын дойдуга олохсуйа бараллар. Араас аан-дойду омуктара сайдыыта суох дойдуттан арыый сайдыылаах уонна баай дойдуларга олохсуйа бараллар:
* Арассыыйа → Аустралия
* Арассыыйа → АХШ
* Арассыыйа → Германия
* Арассыыйа → Дьоппуон
Дьоннор арыый баай эбэтэр олох баай дойдуга олохсуйа бараллар, үчүгэй олоҕу була

# Иммиграция
## Иммиграннар бу дойдуларга

* АХШ — Саамай баай дойду, үрдүк хамнас, демократия баар
* Канаада — Саамай биир баай дойду, үрдүк хамнас, демократия баар
* Аустралия — Саҥа сир, баай дойду, демократия, кэнники кэмҥэ омуктарга популярнай
* Эуропа — баай дойдулар, демократия, стабильность
* Дьоппуон — Баай дойду, демократия, комфорт, технологически продвинутай
Ити дойдуларга сыл аайы 20 миллион араас омуктар (Үксэ Кытайдар) ити дойдуларга олохсуйа бараллар уонна Permanent Resident буолаллар.

# Иммиграция
## Green Card

Бу сылын ахсын аайы АХШ правительствотынан ыытыллар лотерея оонньуу, сыл аайы дойду 1 миллион иммиграннары олордо ылар.

# Иммиграция
## Green Card
### Дьон сэргэ олороругар саамай табыгастаах дойдулар

Freedom House этэринэн дьон олороругар табыгастаах дойдулар 14-тэр. Олор бары Арҕааҥҥы дойдуларга киирэллэр.

# Иммиграция
## Аустралиаҕа иммиграциа

Аустралиа - аан дойду биир саамай динамично сайда турар дойдута, айылҕата баайынан уонна араастарынан, экономиката сайдыылааҕынан, криминал суоҕунан, дьон иитиитэ ордугунан биллэр дойду буолан - Аан Дойду эдэр ыччата барыта онно тардыһар буолла.
* Аустралиа сахалара
Аустралиа - эн инники дьолун Архыыптаммыт 2010, Кулун тутар 25 күнүгэр.

# Иммиграция
## Өссө маны көр

* VISA
* PR VISA
* J1
* Permanent Resident
* Work & Travel USA
* Australian immigration visas
* Sponsored immigration
* Canada Travel & Immigration
* Alienceau - аныгы иммиграциянан дьарыгырар тэрилтэ
# Фрунзе нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Фрунзе нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Фрунзе.
Улуус кииниттэн 42 км хотугулуу-илин диэкки Өлүөнэ өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 147 киһи (2007 сыл).
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-05

Ыам ыйын 1—31 күннэрэ
* Малгин Петр Егорович — Февронья Николаевна Малгина 5 сэриигэ баран өлбүт уолаттарыттан үһүстэрэ. 1943 сыллаахха сураҕа суох сүппүтэ.
* Чурапчы Хайахсытыттан төрүттээх Кондратьев Алексей Семенович убайын Сэмэни кытта сэриигэ сырыттахтарына дьоннорун күүс өттүнэн көһөрөн Эдьигээн улууһугар балыктата ыыппыттара.
* Чурапчы киһитэ Афанасий Михайлович Илларионов 11 уоллааҕыттан 7 сэриигэ кыттыбыта.
* Захаров Петр Иванович кэргэнигэр Марусяҕа нууччалыы суруйбут суруктарыгар аҕам суругун туппатым, сахалыы суруйбутун цензура тохтоппут быһыылаах, ону ирдэһэн була сатаа диэбит.
* Ньурбаттан төрүттээх Донской Феодосий Семенович авиация сибээһигэр сулууспалаабыта. Берлиҥҥа рейхстаг эркинигэр сурук хаалларбыта киэҥник биллэр.
# Тайпэй 101

Тайпэй 101 (кыт. трад. 臺北101, судургу 台北101, пиньинь Táiběi Yīlíngyī) — Тайбаан киинигэр Тайпэйга баар халлаан кирбээччи. Халлаан кирбээччи 101 мэндиэмэннээх, үрдүгэ — 509,2 м (шпилын кытта). Аллараа мэндиэмэннэргэ атыы-эргиэн кииннэрэ, онтон үөһээ офистар бааллар. Үрдүгүнэн аан дойдуга уон биирис миэстэни ылар.
Халлаан кирбээччини тутуу 1999 сылга саҕаламмыта. Официальнай арыллыыта 2003 сыл сэтинньи 17 күнэ, онтон 2003 ахсынньы 31 күнүгэр үлэтин тэтимнээхтик саҕалаан барбыта. Халлаан кирбээччини тутуу сыаната 1,7 млрд дуоллар.
Бу халлаан кирбээччигэ аан дойдуга саамай түргэн лифт баар — түргэнэ 63 км/ч. Маҥнайгы мэндиэмэнтэн одуулуур мэндиэмэҥҥэ, ол эбэтэр 89-с этээскэ дылы, 39 сөкүүндэнэн тахсыахха сөп.
Бу тутууга өстүөкүлэни, ыстаалы уонна алюминийы 380 бетон өйөбүл өйүүр, олортон хас биирдиитэ сиргэ 80 м батары түһэ сытар. Тутуу буурҕаттан эбэтэр сир хамсааһыныттан самныбатын гына, үөһээ 87 уонна 91 мэндиэмэннэр икки ардыларыгар 660-тонналаах биэтэҥнэс одон турар. Инженердар этэллэринэн, бу тала күүстээх хамнааһыны 2500 сыл устата тулуйар кыахтаах.
Бу тутууну Taipei Financial Center Corp. бас билэр.
Билиҥҥи кэмҥэ, бу тутуу Тайпэй, Тайбаан эрэ киэҥ туттуута буолбатах, Азия континена бүтүннүүтэ сөҕөр-махтайар символа буолар. Сир үрдүгэр 101 мэндиэмэннээх уонна сир анныгар 5 мэндиэмэннээх. Архитектурнай истиилэ аныгы уонна кытай архитектуратын холботтоон оҥорбуттар.

# Тайпэй 101
## Галерея

* Түүҥҥү сырдатааһына
* Түүнүн
* Саҥа дьыллааҕы сырдатааһын
* Саҥа дьыллааҕы фейерверк, 2008
# Саванна сэлиитэ

Саванна сэлиитэ (лат. Loxodonta africana) диэн Африка сэлиилэрин икки көрүҥүттэн биирэ. Билигин кур сир ордук улахан харамайа буолар. Африка 37 дойдутугар тарҕанан олорор. Хонууларга, хочолорго, ойуурдарга, бадарааннаах сирдэргэ мэччийэр. 2021 сылтан ыла эстэр кутталга сылдьар.
# Потапов Александр Георгиевич

Александр Георгиевич Потапов — сахалартан маҥнайгы идэтийбит быраастартан биирдэстэрэ. 1891 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Үөдүгэйигэр төрөөбүтэ. Бастаан Дьокуускайдааҕы реальнай училищаны үөрэнэн бүтэрбит. 1917 сыллаах сайын Казаннаа5ы университет медицинскэй факультетын бутэрбитэ. Онон Александр Георгиевич сахалартан Г.Н. Слепцов, П.Н. Сокольников, Д.И. Филиппов кэннилэритгэн төрдус киһинэн быраас идэтин ылбыт быһыылаах.

# Потапов Александр Георгиевич
## Туһаныллыбыт литература

* "Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ", Иннокентий Неустроев
# Бүтэйдээх нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Бүтэйдээх нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бүтэйдээх.
Улуус кииниттэн 72 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 910 киһи (2007 сыл).

# Бүтэйдээх нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Устуоруйаттан

XIX үйэ бүтүүтүгэр көскө кэлэн олорбут народоволец Подбельскай Папий Павлович (1859—1889) оскуола арыйан үлэлэппит.
Аатырбыт Мытыйыкы уус Бүтэйдээх таҥаратын дьиэтин ис-бараанын ойуулаабыт.

# Бүтэйдээх нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Гаврилов Кузьма Осипович (01.12.1890—1938) — 1920-с сылларга «Саха омук» уонна «Саха кэскилэ» түмсүүлэри төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
* Скрябин Сольскай Васильевич (1934 с. бэс ыйын 11 к. төр.) — сибээс ветерана.
* Стручкова Ольга Аполлоновна (1961 с. ахсынньы 7 к. төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна.
# Дьана

Дьана — культурнай үүнээйи астаммат туһата суох хос лабаата. Бу салаалары ылҕааһыны, быһыыны дьаналааһын диэн ааттыыллар.
# Кулут

Кулут — баайдарга хамнаһа суох үлэлиир ханнык да бырааба суох киһи. Нэктэл кулут диэн куһаҕан үлэни толорор кулут (эргэ сүктэр кыыска дьоно биэрэн ыытар кулуттара).
Кулуту атыыга, энньэҕэ, эр сулуутугар, төлөбүр суолугар сүөһү курдук биэрэн ыыталлаллара-ылаллара. Сэһэн Боло энньэ, сэтии, нэктэл кулуттар баар этилэр диир. Кини суруйарынан кулуттар өссө үктэл, тэбилик, аан аһааччы-сабааччы, таҥас сыгынньахтааччы, кэлини сотооччу, масчыт, отчут, ыҥыырдьыт буолаллара.
Ардыгар кулуту тойонун кытта тэһиин тутааччы диэн ааттаан көмөллөрө.
# 1496

1496 сыл.

# 1496
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 10 — Эспаньола диэн ааттаабыт Кариб байҕалын арыытыгар Санто-Доминго куораты олохтоон баран Христофор Колумб Испанияҕа төннүбүт, баһылыгынан быраатын хаалларбыт.

# 1496
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 5 — Португалия хоруола Мануэль I дьэбириэй «еретиктары» дойдуттан үүрэр туһунан ыйаах таһаарбыт.
# Депутатскай

Депутатскай. Бөһүөлэк, Усуйаана улууһун киинэ.
Силээннээх сиһин кытыытыгар турар. Дьокуускайтан салгынынан 1025 км.
Иккис Аан Дойду сэриитин кэнниттэн хорҕолдьуну хостуур сиргэ төрүттэмитэ.
1958 сыллаахха рабочай бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. 1989 сыллаҕы биэрэпэһинэн нэһилиэнньэтэ 13481 киһи этэ. Билигин 3103 киһи (2009 с.) олорор.Омугунан 40%-сахалар,30%-нууччалар,10%-эбээннэр,10%-украинецтар,атыттара молдованнар,дагестанецтар,осетиннар,кыргыыстар,татаардар.
Хорҕолдьуну уонна көмүһү хостуур тэрилтэлэр.
Орто уонна оҕо музыкальнай оскуолалара бааллар. Кулууп, балыыһа баар. Аэропорт. Нэдиэлэҕэ үстэ Ан-24 көтөр аал сылдьар. Баһылык Михай Анатолий Григорьевич-РФ физкультураҕа туйгуна, көҥүл тустууга ССРС маастара, солбуйааччы Таразанова Галина Николаевна.

# Депутатскай
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Алдан | Аллараа Бэстээх | Амма | Баатаҕай | Баатаҕай Алыыта | Белая Гора | Бороҕон | Бүлүү | Бэрдьигэстээх | Депутатскай | Зырянка | Ленскэй | Мирнэй | Нам | Нүөрүҥгүрү | Ньурба | Орто Халыма | Өлөөн | Өлүөхүмэ | Сааскылаах | Сангаар | Сунтаар | Тиксии | Уус Маайа | Уус Ньара | Үөһээ Бүлүү | Хаандыга | Черскэй | Чокуурдаах | Чурапчы | Ытык Күөл | Эдьигээн
# Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Төлөй нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дириҥ.
Улуус кииниттэн 20 км арҕаа диэкки сытар. Нэһилиэнньэ ахсаана 447 киһи (2007 сыл).

# Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1939 сыллаахха төрөөбүтэ Пинигин Андрей Андреевич, биллиилээх авиатор.

# Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
# Оксид

Оксид диэн абалыгы кытта химия ууһуктарын холбоhуулара. Оксиды эбэтэр аhыылар диэн ааттыыллар.
Эттик абалыкка умайар, абалык «умайарга эбиискэлэhэр» диэн этэбит. Ол гынан баран умайыы диэн туhааннаах эттик абалыгы кытта холбоhорун саҕана, абалык соччо ол эттиги кытта холбоhорун аата буолар. Кинилэр хардары-таары холбоhоллор. Холобура, абалык уулукка умайара син эмиэ уулук абалыкка умайарын курдук буолар. Оксид маннык үөскүөн сөп: Ca + O²=CaO (кальций оксида) C + O²= CO² (харыалык диоксида) Mg + O²= MgO (магний оксида). Оксид ууну кытта холбоhон олохтууллары үөскэтиэн сөп: CaO + H²O=Ca(OH)² (кальций гидроксида); аһыылыгы кытта ууну үөскэтэр : CaO + H²SO4= CaSO4 + H²O.

# Оксид
## Өссө маны көр

* Олохтуур оксид
# Өрөбөлүүссүйэ күнэ (Миэксикэ)

Өрөбөлүүссүйэ күнэ Миэксикэҕэ сэтинньи 20 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Бу күн 1910 сыллаахха генераал Порфирио Диас былааһын утары Франсиско Мадеро көҕүлээччилээх бастаанньа саҕаламмыт. Бу кэмтэн ыла 1917 сыллаахха дылы дойдуга быыстала суох былаас былдьаһыыта салҕанан барбыт.
# Байрон Бэй

Байрон Бэй (эбэтэр Байрон-Бей), Byron Bay диэн Аустралия дойдутугар баар, кыракый уонна ынырык комфортнай эйгэлээх куорат буолар. Бу куорат Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар куорат буолар. Чуумпу океан кытылыгар сытар. Дьонун ахсаана 6 тыс.
Билэ:160px-Byron Lighthouse looking south 2004-28-12.JPG
Билэ:160px-Byron lighthouse.jpg
# Уус Бүлүү

Уус Бүлүү нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Промышленнай.
Улуус кииниттэн 90 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 109 киһи (2007 сыл).

# Уус Бүлүү
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Марийдар

Халыып:Омук Мари́йдар (урут: нууч. черемисы, түүр. чирмыш) — финн-угор омуктарыгар киирэр Арассыыйаҕа, сүрүннээн Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтигэр олорор омуктар. Марий Элга марийдар аҥардарын кэринэ киһи олорор, 604 тыһ. киһи. (2002). Атын марийдар Поволжье уонна Ураал регионнарыгар тарҕанан олороллор. Билиҥҥи бэйэлэрин ааттанар ааттара — мари — бастаан дьон диэн суолталаах эбит.
* Финн-угор омуктар
* Волгатааҕы: буртастар | мари | меря | мещера | мокша | эрзя | мурома
* Пермские: бесермяннар | коми-зыряннар | коми-пермяктар | коми-язьвинцы | удмуртар
* Прибалтикатааҕы: вепстар (о.и. весь) | водь | ижора | кареллар (о.и. корела | ливвики | людики | тверь кареллара) | лиивтар | фииннар (о.и. сумь | емь) | чудь | эстоннар (о.и. сету) | нарова
* Саамнар: Норвегия | Арассыыйа | Финляндия | Швеция
* Угры: венгрдар | мансилар | хантылар
* Өссө көр. {{Финн-угор тыллара}}