yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Maxtor

Maxtor, АХШ уонна Сингапур дойдутун холбоспут тэрилтэтэ буолар. Бу тэрилтэ улахан финансово-экономическай значениялаах тэрилтэ буолар. 1988 сыллаахтан ыла Сингапур дойдута Америкаҕа атыылыыр, онон 1981 сыллаахтан ыла Эмиэрикэ тэрилтэтэ буолар. Билигин аан-дойду биир улахан Hard оборудованиялалары онорор тэрилтэ буолар.
Maxtor-ры — Seagate тэрилтэтэ 2006 сыллаахха ылар.
# Велижанина Александра Степановна

Велижанина Александра Степановна — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, «Хотугу Сулус» уордьан кавалера.

# Велижанина Александра Степановна
## Олоҕун олуктара

1916 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр төрөөбүт.

# Велижанина Александра Степановна
## Наҕараадалара

* «Хотугу Сулус» уордьан кавалера (2005)
* Үлэ бэтэрээнэ

# Велижанина Александра Степановна
## Өссө маны көр

"Хотугу сулус" уордьан кавалердара
# G-Mobile

G-Mobile — Монголия 4 улахан сотовай оператора (уопсайа дойдуга 5 баар). Сүрүннээн тыа сиригэр уонна Гоби пустыняҕа хабар, CDMA технологиянан үлэлиир.
# Россияҕа түмэт туризма

Россияҕа түмэт туризма — үлэ биэрээччилэр уонна государственный пуондалар үбүлээһиннэринэн тэриллэр туризм.

# Россияҕа түмэт туризма
## Остуоруйата

Россияҕа түмэт туризма (быһаарыытын холбоон) «Об основах туристской деятельности в Российской Федерации» диэн Россия федеральнай сокуонунан салайтарар. Сокуонунан түмэт туризма «дойду бастатан туран салайар туризм көрүҥэ», ол эрээри, 2012 сыллаах көрдөрүүлэринэн түмэт туризмыгар сыһыаннаах биир да сокуон ылыллыбатах. РФ сорох субъектара, холобур, Краснодар кыраайа уонна Санкт-Петербург, түмэт туризма сайдарын туһугар бэйэлэрэ сокуоннары ылына сатаабыттара.
Европа дойдуларыгар (Россияттан диэн уратыта) дойду түмэт туризмын үбүлээбэт уонна анал тэрилтэ таһаарар отпуск чектарын систематыгар олоҕурар. Бу чектар үлэ биэрээччилэргэ уонна түмэт тэрилтэлэригэр тарҕанар. Россияҕа дойду сүрүн оруола сөптөөх эйгэни оҥорууга буолбакка, үбүлээһиҥҥэ эрэ..
Россияҕа түмэт туризма санаторно-курортнай эмтээһини кытта ыкса ситимнээх. Бу санаторно-курортнай тэрилтэлэр туристическай тэрилтэ ахсааныгар киирбэттэр. Ол иһин туһанааччы уонна ыытааччы икки ардыгар договор сыһыана үөскээбэт, онтон сылтаан турист бырааба суох буолан хаалар. Сүрүннээн түмэт туризмы үбүлээһин бюджет харчытыгар олоҕурар. Ону таһынан бу туризмы үлэни биэрээччилэр үбүлүүллэр.

# Россияҕа түмэт туризма
## Түмэт туризмыгар урбаан

Дойдуттан уонна пуондалартан ааһан түмэт урбаанньыттара улахан көмө оҥороллор.
Түмэт туризмыгар түмэт урбаанын тэрийии биир холобура "Росомаха" диэн Камчаткатааҕы эдэр ыччат туризмын киинэ буолар. Бу киин сүрүн уратыта диэн туристар аҥардара көннөру туристар, иккис аҥардара түмэт туристара.
# Шота Руставели

Шота Руставели (груз. შოთა რუსთაველი, 1172–1216 сыллар эргин) — Грузияҕа XII үйэҕэ олоро сылдьбыт поэт, Грузия литературатын классига, судаарыстыбаннай диэйэтэл.
Ордук биллэр үлэтэ — Баабыр таҥастаах бухатыыр (Сэмэн Руфов тылбааһыгар «Тиигир таҥастаах бухатыыр»), Грузия национальнай поэмата.

# Шота Руставели
## Олоҕо

Олоҕун туһунан сибидиэнньэлэр аҕыйахтар. «Руставели» диэн хос ааты төрөөбүт сириттэн ылбыт - Рустави. Ол саҕана Рустави диэн ааттаах сир хас даҕаны эбит. Сорох төрүттэр этэллэринэн биллэр аҕа ууһун сыдьаана эбит, Рустави майораатын бас билэрэ.
Поэматыгар киириигэ айымньы Тамаара сарыыссаны хайҕаан айыллыбытын туһунан суруллар. Поэма тиһэх устуруокаларыгар ааптар бэйэтин месх дэнэр. Грецияҕа үөрэммит, зол кэннэ Тамаара сарыысса хааһынатын харайааччы буолбут (1190 сыллааҕы аактаҕа илии батаааһына баар). Ол саҕана Грузия күүстээх дойду этэ, эдэр сарыысса поэзияны көҕүлүүрэ.

# Шота Руставели
## Үлэлэрэ

«Баабыр таҥастаах бухатыыр» поэма араас тылларга тылбаастаммыта. Бастаан 1712 сыллаахха Тбилиси куоракка бэчээттэммитэ.
# Бааһынай хаһаайыстыбата

Бааһынай хаһаайыстыбата (фермерскэй) — дьарыктаах буолуу биир көрүҥэ. Тыа хаһаайыстыбатын салааларыгар араас бородууксуйаны оҥорон таһаарарга анаммыт тэриллии. Бааһынай хаһаайыстыба Баһылыга чааһынай урбаанньыт быһыытынан регистрацияны ааһар. Уопсай баай-дуол хаһаайыстыба чилиэннэрин уопсай бас билиилэрэ буолар. 74-ФЗ №-дээх Федеральнай сокуон 19-с ыстатыйатын 1 пуунугар бааһынай хаһаайыстыбалар ханнык көрүҥүнэн дьарыктаныахтаахтара быһаччы ыйыллар: тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыы уонна батарыы, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын астааһын-үөллээһин, тиэйии, харайыы.

# Бааһынай хаһаайыстыбата
## Интэриэһинэй

Борис Листов АПК опорнай баанын экосистемата биэс сүрүн төлөбүрдээх: б2б цифровой площадка для ведения агробизнеса«. Фермер бородууксуйатын улахан маркетлейһа «Фермерство. Төрөөбүт төрүт», «агротуризм өҥөтө сайдарыгар туһуламмыт. Куорат таһыгар» онлайн- платформа тыа сиригэр хамсаабат баайы- дуолу атыылаһан үөрэх өҥөтүн уонна АПК- ҕа специалистары сүүмэрдиир инструменнары уонна «мин Агро- ҕа» тутарга.
# 1362

1362 сыл.

# 1362
## Туох буолбута

* Муус устар 17 — Тевтон уордьана биир ый төгүрүктээһин кэнниттэн Каунас заамагын ылбыт.
# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ

I-VI — улахан өрүстэр 1, 3, 5... — хаҥас салаалар 2, 4, 6... — уҥа салаалар А-м — кыра өрүстэр

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## I. Анаабыр

1. Суолама;
2. Үөлэ;
4. Удьаа;
3. Улахан Куонамка;
6. Кыра Куонамка;

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## II. Өлөөн

1. Буолкалах;
2. Силигир;
3. Буур;
4. Бейенчиме;
5. Куойка;
6. Билэктэ;
7. Арҕаа Салаа;

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## III. Өлүөнэ

1. Эйэкит;
2. Бөөһүкэ;
3. Муолада;
4. Дьардьаан;
5. Муна;
6. Мэҥкэрэ;
7. Хоруоҥка;
8. Соболоох Майаан;
9. Лииндэ;
10. Үндүлүҥ;
11. Тымпылыкаан;
12. Дээнискэ;
13. Бүлүү;
14. Лээпискэ;
15. Луҥха;
16. Белянка;
17. Түгүөнэ;
18. Алдан;
19. Сииттэ;
20. Буотама;
21. Кэҥкэмэ;
22. Туолба;
23. Сиинэ;
24. Өлүөхүмэ;
25. Марха;
26. Витим;
27. Намана;
29. Бүүрүк;
31. Дьэрбэ;
33. Ньүүйэ;
34. Суола.
35. Пеледуй

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## 13. Бүлүү

1. Түҥ;
2. Таҥнары;
3. Түүкээн;
4. Чыбыыда;
5. Марха;
6. Тоҥуо;
7. Ыгыатта;
8. Ботомоойу;
9. Ахтаранда;
10. Күндэйэ;
12. Кэмпэндээйи;
14. Оччугуй Ботуобуйа;
16. Улахан Ботуобуйа;
18. Чуона.

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## 5. Марха

1. Моркуока.

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## 18. Алдан

1. Танда;
2. Тумара;
3. Таатта;
4. Кэлэ;
5. Амма;
6. Тукулан;
7. Куолума;
8. Барайы;
9. Нуотара;
10. Томпо;
11. Үнгүөлэ;
12. Илин Хандыга;
13. Чуга;
14. Тырыы;
15. Амедичи;
16. Ханда;
18. Аллаах Үүн;
20. Хамна;
22. Маайа;
24. Учур;
26. Төмтөөн.

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## 24. Учур

1. Гыным
2. Гуонаам

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## 2. Гуонаам

1. Сутам
2. Алгама

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## 24. Өлүөхүмэ

1. Чаара

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## IV. Дьааҥы

1. Бытантай;
2. Чондоон;
3. Дулҕалаах;
6. Аадыча;
8. Сартаҥ.

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## 6. Аадыча

1. Туостаах
2. Нэльгэһэ
3. Дэрбэкэ
4. Боруулаах
5. Чаркы.

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## V. Индигир

1. Бөрөлөөх;
2. Шангин;
3. Аллайыаха;
4. Бадьаариха;
5. Уйаандьы;
6. Муома;
6. Силээннээх;
7. Ньара;
8. Чыбаҕалаах;
9. Эльгэ;
10. Күөнтэ;
17. Куйдуһун.

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## VI.Халыма

1. Сэдэдэмэ;
2. Өньүүй;
3. Одьуогун;
5. Зырянка;
6. Омолоон;
8. Березовка.
7. Дьаһаак

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## 7. Дьаһаак

1. Рассоха

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## а. Чаара

1. Молбо;
2. Токко.

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## Байҕалга түһэр кыра өрүстэр

а. Хара Уулаах;
6. Омолой
в. Сиэллээх;
г. Балыктаах;
д. Саҥа үрэх;
ж. Хоромой;
з. Хаастаах;
к. Алаhыай
л. Большая Куропаточья;
м. Большая Чукочья.

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## ж. Хоромой

а. Үрүҥ Уулаах

# Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
## Туһаныллыбыт литература

* География Якутии. И.И.Жирков соавт.кыт., "Бичик" кинигэ кыһата, 2004, ISBN 5-7696-1049-2
# Андропов Юрий Владимирович

Юрий Владимирович Андропов (1914-1984) - ССРС КГБ-тын бэрэстээтэлэ (1967-82), ССКП КК 1982-84 сылларга Генеральнай сэкирэтээрэ, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэстээтэлэ (1983-84).
1914 сыллаахха бэс ыйын (2 (15) күнүгэр Ставропольскай губерния Нагутская диэн ыстаансыйатыгар төрөөбүт. Аҕата Владимир Константинович Андропов тимир суол үлэһитэ. Ийэтэ музыка учуутала Евгения Карловна Флекенштейн.
Евгения Карловна уола төрөөбүтүн кэннэ кэргэниттэн араҕанТверь уобалаһыгар олохсуйбут, онтон Моздокка 1921 сыллаахха иккистээн ойох тахсыбыт. 1927 сыллаахха өлбүт.
Юрий Андропов ийэтинээн Моздокка 1932 сыллаахха диэри олорбут, сэттэ кылааһы бүтэрбит, онтон 1930 сыллаахха бастаан телеграфка оробуочайынан, онтон 1932 сыл муус устарыгар диэри тимир суол үлэһиттэрин кулуубугар киномеханик көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит. 1932 сыллаахха Рыбинскайдааҕы өрүс техникумар киирбит, 1936 сыллаахха бүтэрбит. Онтон Рыбинскайга судоверфька үлэлээбит.
# Быйаҥныыр

Быйаҥныыр нэһилиэк. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Нычалаах.
Улуус кииниттэн 190 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 129 киһи (2007 сыл).

# Быйаҥныыр
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1962 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр төрөөбүтэ Аржаков Никита Иннокентьевич - СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.

# Быйаҥныыр
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Кременчук

Кременчук (укр. Кременчук) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 222 325 (2017).
# Banana Republic

Banana Republic — GAP бас билэр брендовай таҥас тигэр тэрилтэтэ сафари стиллээх.
# Коллизия

Коллизия, хабырыhыы — уус-уран литератураҕа дьон утарыта турар интэриэстэрэ, дьулуурдара хабырыыhытын, охсуhуутун көрдөрүү.
# Лубны

Лубны (укр. Лубни) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 47 827 (2012).
# Песо

Пе́со (исп. peso — чопчу тылбааһа «ыйааһын», лат. pensum пенсум — «ыйааһыннаммыт») — Испания уонна кини колонияларын орто үйэтинээҕи үрүҥ көмүс манньыата, ону таһынан — кэккэ дойдулар (Испания урукку колонияларын) харчылара: Аргентина, Доминикан Республиката, Колумбия, Куба, Мексика, Филиппины, Чили, Уругвай. Ааспыт кэмнэр харчылара: Боливия (1963—1987), Гватемала (1925 cыл иннинээҕи), Гвинея-Бисау (1997 сыл иннинээҕи), Гондурас (1926 сыл иннинээҕи), Коста-Рика (1897 сыл иннинээҕи), Никарагуа (1912 сыл иннинээҕи), Парагвай (1943 сыл иннинээҕи), Сальвадор (1925 сыл иннинээҕи).
Үксүн 1 песо = 100 сентавоҕа тэҥнэһэр, Уругвайга уонна Чилигэ 100 сентесимо, Филиппиныга (1967 сылтан) — 100 сентимо. Итини кытта мараведи диэн бытархай манньыат баара, 1/700 песоҕа (эбэтэр кастельяноҕа) тэҥнэһэр.

# Песо
## История

Песо — үрүҥ көмүс манньыат, бастаан 1497 сыллаахха быһыллыбыта, талеры батыһан уонна кини иннинээҕи кастельяно оннугар. XIX үйэҕэ дылы Латинскай Америкаҕа 8 реалга тэҥнэһэрэ. XVI үйэҕэ песоны балысханнык 11 манньыат оҥорор сирдэргэ Америка рудниктарыттан хостонор үрүҥ көмүһүнэн таптайбыттар. 1537—1888 сылларга 3 млрд ордук мексиканскай песоны оҥорбуттар, онтон сорҕото Европа манньыат оҥорор сирдэригэр матырыйаал буолбут. Песо бүттүүн Америкаҕа сүрүн харчы буолбута, Хоту Америкаҕа — испанскай (мексиканскай) доллар уонна Америка долларын холуйуу быһыытынан, Бразилияҕа — патакан быһыытынан. 1868 сыллаахха Испанияҕа песо песетанан солбуллубута.
Патака Макао, бэлиэтэ (圓) — португал тыллаах Макао харчыта, песоны кытта тэҥ суолталаах.

# Песо
## Песоны туһанар дойдулар
#### Билиҥҥи кэмҥэ туһанар дойдулар

| Дойдулар | Валюта | ISO 4217 код |
| Аргентина Аргентина | Аргентина песота | ARS |
| Чиили Чиили | Чили песота | CLP |
| Колумбия Колумбия | Колумбия песота | COP |
| Кууба (дойду) Кууба (дойду) | Куба песота | CUP |
| Доминикан Республиката | Доминикан песота | DOP |
| Миэксикэ Миэксикэ | Мексика песота | MXN |
| Филиппины | Филиппины песота | PHP |
| Уругвай | Уругвай песота | UYU |

# Песо
## Песоны туһанар дойдулар
#### Урукку кэмҥэ туһаммыт дойдулар

| Дойду | Солбуллуута | Солбуллубут сыла |
| Боливия Боливия | Боливиано | 1864 |
| Коста Рика Коста Рика | Коста-Рика коло́на | 1896 |
| Эквадор | Эквадор сукрета | 1884 |
| Экваториальнай Гвинея | Эквеле, Экваториальнай Гвинея | 1975 |
| Эл Салвадор Эл Салвадор | Сальвадор коло́на | 1892 |
| Гватемала | Кетсал, Гватемала | 1925 |
| Гвинея-Бисау | West African CFA franc | 1997 |
| Гондурас | Гондурас лемпи́рата | 1931 |
| Никарагуа Никарагуа | Никарагуа ко́рдобата | 1912 |
| Парагвай | Парагвай гуаранита | 1943 |
| Перу Перу | Соль, Перу | 1863 |
| Венесуэла Венесуэла | Venezuelan venezolano | 1872 |
| Испания Испания | Euro | 2002 |
# Ближнэй Восток

Ближнэй Восток - соҕурулуу арҕаа Азияҕа уонна Хоту Африкаҕа баар дойдулар бөлөхтөрүн ааттыыллар. Сир ортотунааҕы байҕал илин баалларын иһин уонна орто Азияттан арҕаа сыталларын иһин "Чугас Илин" диэн ааттанар.
Бу дойдулар Ближнэй Восток тиһигэр киирэллэр:
* Бахрейн
* Иран
* Ирак
* Израиль
* Иордан
* Кувейт
* Ливия
* Оман
* Палестина
* Катар
* Саудовскай Аравия
* Сирия
* Холбоһуктаах Араб Эмираттара
* Йемен
Сороҕор ону тэҥэ дьон Улахан Ближнэй Восток дойдуларынан маннык дойдулары ааҕаллар:Африка хотутуттан: Алжир, Марокко уонна Тунис, Орто Азия дойдулара: Пакистан, Афганистан Казахстан, Кыргызстан, Таджикистан, Туркменистан, уонна Узбекистан.
Билиҥҥи бириэмэҕэ Ближнэй Восток суолтата улаатан турар, тоҕо диэн Ближнэй востокка элбэх ниэп хостонор. Ближнэй востокка элбэх мөккүөр буола турар, ол курдук сунниттар-шиитар конфликтара, Израиль-Палестина иирсээнэ уонна Сирия гражданскай сэриитэ.

# Ближнэй Восток
## Атын сигэлэр

* Орто Азия
* Илин Азия
* Соҕуруу Азия
* Соҕурулуу Илин Азия
# Тыаһыт

Тыаһыт, Николай Николаевич Павлов (11.06.1904—07.04.1974) — репрессияҕа түбэһэн өр сылларга умнууга хаалбыт сэбиэскэй кэмҥээҕи саха суруйааччыта, кэпсээнньит, тылбаасчыт, литератураны ырытааччы.

# Тыаһыт
## Олоҕун олуктара

1904 сыллаахха бэс ыйын 11 күнүгэр уруккута Арҕаа Хаҥалас улууһугар Бастакы Малтааны нэһилиэгэр үөрэҕэ суох отчут-масчыт тыа ыалыгар, төрдүс оҕонон төрөөбүт. Аҕата Васильев Николай Павлович, ону нэһилиэгин дьоно Николай Павлов диэн ааттыыллар эбит, онтон буккуллан аҕабыт саҥа төрөөбүт оҕону сүрэхтииригэр фамилиятын «Павлов» диэн сыыһа суруйан кэбиспит.
Оҕо кыра эрдэҕинэ эбэтин сабыдыалыгар улааппыт. Эбэтэ киэһэ таҥалайынан, хабарҕатынан ыллыыр, Мэник Мэнигийээн, Холуобунньук (Салтаан Саар биир сахалыы вариана), Охонокоон Чуохаан тустарынан остуоруйалыыр, Манчаарыны киһини өлөрбөтөх барахсан диир эбит.
Ньукулай үөрэниэн олус баҕарарын иһин, төрөппүттэрэ билэр киһилэрин көрдөһөн, дьиэлэригэр үөрэттэрбиттэр. Ити кэнниттэн уоннааҕар Өктөмнөөҕү икки кылаастаах инородческай оскуолаҕа киирэр. 1919 с. Учуутал семинариятын бэлэмнэнии куурсугар үөрэххэ киирбит. Онтон өрөбөлүүссүйэ аргыарыгар ситэ үөрэммэккэ, төрөөбүт нэһилиэгэр тахсан ревкомҥа суруксуттуур. 1920 с. күһүнүгэр аҕата куоратттан чугас Хоро нэһилиэгэр көһөн киирбит. НЭП саҕана хаһаайыстыбатын бөҕөргөппүт, ол иһин 1929 сыллаахха кулаак оҥорбуттар.
1921 с. күһүн куоракка педагогическай кууруска киирэр. Ол кэмҥэ Саха Сиригэр В. Коробейников баһылыктаах үрүҥ эпписиэрдэр өрө туруулара буолбут. Илин эҥэр барыта бастаанньаһыттар илиилэригэр киирэр. ЧОН этэрээтэ тэриллибитигэр 17-лээх уол онно хабыллар. Аҕата ону быыһаан ылар, эбэтигэр тыаҕа ыытар, онно кооперативка бирикээсчиктии сырыттаҕына, үрүҥнэр кэлэн, хомсомуолгун диэн ыта сыһаллар. Онтон 1922 сыллаахха Саха уобалаһа Сэбиэскэй автономнай өрөспүүбүлүкэҕэ кубулуйуутугар, куораттан төннөн иһэн, эмиэ үрүҥнэргэ түбэһэн ытылла сыһар, хата аймаҕа этэрээккэ баар буолан быыһыыр. Онтон үрүҥнэртэн күрээн куоракка киирэн педтехникумҥа ылаллар. Техникум ячейкатын бюротун чилиэнинэн талыллар.
Ситэтэ суох үрдүк үөрэхтээх. Республика комсомолун хаһыатыгар литературнай сотруднигынан, Тылы, литератураны чинчийэр, научнай Институкка научнай сотруднигынан, Пушкин аатынан республиканскай библиотекаҕа библиографынан, нуучча тылын, литературатын учууталынан үлэлээбитэ.

# Тыаһыт
## Айар үлэтэ

Тыаһыт 1924—1925 сыллардаахха кэпсээн, хоһоон, очерк, фельетон, саха суруйааччыларын айымньыларын туһунан ыстатыйалары суруйан, ааптар, ырытааччы быһыытынан саха литературатыгар киирбитэ. Л. Толстой, Н. Островскай, М. Горькай, В. Гюго, М. Зощенко, А. Дейч айымньыларын тылбаастаабыта.
Н. Павлов икки томнаах нууччалыы-сахалыы тылдьыт ааптара.
Суруйааччы революция иннинээҕи Саха Сирин олоҕун көрдөрөр сэһэннэрдээх. Айымньы геройдара батталы, атаҕастабылы туорааннар, Өктөөп былааһа кыайан, саҥа олоххо актыыбынайдык кыттыбыттарын ойуулаабыта.

# Тыаһыт
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Саха АССР оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ.
# 1772

1772 сыл.

# 1772
## Туох буолбута

* Кулун тутар 22 — Англияҕа кулуттааһыны боппуттар.
* От ыйын 13 — Англия айанньыта Джеймс Кук устуоруйаҕа аан бастакы сири арҕааттан илин эргийэр айанын саҕалаабыт.
* Атырдьах ыйын 5 — Арассыыйа, Пруссия уонна Австрия Речь Посполита сирдэрин аан бастаан түҥэттибиттэр.
* Сэтинньи 6 — Арассыыйа уонна Осмаан импиэрийэлэрин флоттара Патрас аттынааҕы кыргыһыылара саҕаламмыт.

# 1772
## Төрөөбүттэр

* Муус устар 19 — Давид Рикардо, Британия экономиhа
* Ыам ыйын 4 — Фридрих Арнольд Брокгауз (1823 өлб.), ньиэмэс урбаанньыта, энциклопедия таһаарар кинигэ кыһатын тэрийбит киһи.
# Бэс сутуката

Бэс сутуката — бэс мас хатырыгын анныгар баар субата. Былыр сахалар бэс сутукатын хатаран, мэлийэн, үөрэҕэ, хааһыга булкуйан сииллэрэ.
Бэс сутукатыгар элбэх туһалаах флавоноидтар бааллар. Кинилэр тымыры бөҕөргөтөллөр, холестерины намтаталлар. Хаан баттааһыныгар да туһалаах. Ону тэҥэ элбэх битэмииннээх, туһалаах эттиктээх (тимир, цинк, марганец, о.д.а.). Бэс сутукатын сиир киһи сыынга ыарыынан ыалдьыбат.

# Бэс сутуката
## Хомуйуу

Бэс ыйын саҥатыгар, от-мас тыллан, ууну оборон, сымнаан турар, үүнэр-уһуур кэмигэр хомуллара ордук туһалаах. Бэс хатырыгын хастаатахха, сырдык өҥнөөх, сымнаҕас суба баар буолар. Ол – сутука. Хатырыгын хастаан баран, ону быһаҕынан сэрэнэн хастаан ылыллар. Маһын бааһырдыллыбат.
Сутуканы сиикэйдии да ылан ыас курдук ыстыахха сөп. Оттон буһардахха, үллэн тахсар, сымныыр, ону сиэххэ сөп. Маннык буспут сутуканы хатаран, мэлийэн баран, бурдук оҥорон, лэппиэскэ оҥоруохха, хааһыга да кутуохха сөп. Килиэп оҥорорго атын бурдугу (сэлиэһинэй, оруос, уо.д.а) кытта булкуйар ордуга буолуо.

# Бэс сутуката
## Хомуйуу
### Бэс сутукатыттан миин

Саҥардыы хастаммыт сутука – 300 гр., уу – 2 л, үүт – 1 ыстакаан.
Сутуканы ууга уган, буһарабыт. Оргуйбутун кэннэ, уута хараҥа өҥнөнөр, ону тоҕобут. Сутуканы ыраас уунан сууйабыт, кырбыыбыт уонна иккиһин оргута уурабыт. Оргуйбутун кэннэ үүт кутан баран, тэптэрэ түһэбит.
Маннык миин ордук саас – киһи мөлтүүр, битэмииннэрэ тиийбэт кэмигэр олус туһалаах.

# Бэс сутуката
## Хомуйуу
### Сутукалаах лэппиэскэ

Бэс сутукатын маннык бэлэмнииллэр: хастаан баран, оһоххо (аныгы кэмэҥэ духуопкаҕа) хатараллар. Ол кэнниттэн мөлтөх уокка арыыга ыһаарылыыллар, хатаран, илдьиритэн, бурдук оҥороллор (блендергэ, кофемолкаҕа). Олус күүскэ ыһаарылаатахха, аһыы амтаннанар. Ити хатарар, ыһаарылыыр кэмҥэ сымалата, аһыы амтана тахсар, онон кэлин аска туттарга быдан ньулуун, минньигэс амтаннанар.
Килиэп оҥорорго 1 ыстакаан сутукаттан бурдугу, 1 ыстакаан сэлиэһинэй эбэтэр оруос бурдугун (тэҥ тэҥҥэ) ылан, лэппиэскэни буһарар курдук, буһарабыт. Ол эбэтэр суоракка туус, сымыыт, суода, саахар кутан баран, бурдугу кутан, мэһийэбит. Килиэп оҥорор буоллахха, доруоһалаан оҥоруохха сөп. Бэс сутукатын бурдугун чааһын (үс гыммыт биирэ) кыччатыахха эмиэ сөп, ким хайдах сөбүлүүрүнэн.
# Гюзей Гюлистан

Гюлистан Гюзей (туур. Gülistan Güzey, төрөөбүтүгэр бэриллибит аата Гюлистан Джемали Дениз туур. Gülistan Cemali Deniz, 1927 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр төрөөбүт — 1987 сыллахха кулун тутар 6 күнүгэр өлбүт, Турция) — турок омугун биллиилээх артыыһа

# Гюзей Гюлистан
## Биографията

1927 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Стамбул куоракка төрөөбүт.
1942 сылтаахтан Стамбуллааөы куорат тыйаатырыгар оонньоон саҕалаабыта. Быһа холоон ити сыллартан кини киинэ артыыһын быһыытынан карьерата саҕаламмыта. Ол гынан баран, сүрүннээн, кэтэк уонна тэттик оруолларга уһуллара.
1944 сыллаахха «Hürriyet Apartmanı» диэн ааттаах киинэҕэ аан бастакытын сүрүн оруолу оонньообута. Кини саамай албан аатырар, сураҕар кэмэ 1950 - 1960 сыллардаахха кэлэн ааспыта. Ити сылларга Гюзей тыйаатырга даҕаны, киинэҕэ даҕаны тэҥинэн оонньуура. Ити кэмнэргэ кини оруолларын улахан аҥаара дьиэ кэргэн драмаларыгар анаммыта. Кини сүрүн дьоруойдары оонньуура. Гюзей тыйаатыр сыанатыгар «Тимон Афинский» уонна «Король Лир» пьесаларга сүрүн дьахтар оруолларын оонньообута.
Гюзей саамай улахан уонна биллэр оруолун «Во имя закона» (туур. Kanun Namına) киинэҕэ оонньообута. Онно кини партнера, бииргэ уһуллубут киһитэ Айхан Ышик буолбута.
Гюзей 1987 сыллаахха кулун тутар 6 күнүгэр өлбүтэ. Ол кэмҥэ оруобуна улахан ардахтар түһэннэр, кулун тутар 14 күнүгэр эрэ көмпүттэрэ.

# Гюзей Гюлистан
## Биографията
### Тус олоҕо

Үс төгүл ыал буола сылдьыбыта. Гюзей Мюфит диэн төрөппүт уоллаах.
# 1600

1600 сыл.

# 1600
## Туох буолбута

* Олунньу 17 — бөлүһүөк Джордано Бруноны умата илдьэн иһэн саҥарбатын диэн тылын мас ытарчанан кыбыппыттар.
* Олунньу 19 — Перуга Уайнапутина стратовулкан эстибит. Соҕуруу Америка устуоруйатыгар саамай күүстээх эстии этэ.
* Ахсынньы 31 — Британия Ост-Ииндийэтээҕи хампаанньата олохтоммут. Бу хампаанньа Ииндийэни сэриилээн ылбытынан биллэр.

# 1600
## Өлбүттэр

Олунньу 17 - Джордано Бруно (Giordano Bruno), Италия филособа (дьон көрүүтүттэн атын көрүүлэрин иһин уматыллыбыт) (т. 1548)
# Мас тардыһыыта

Мас тардыһыыта диэн саха былыргыттан күрэхтэһэр оонньуута. Кэлин масреслиҥ диэн аатынан Арассыыйаҕа тарҕанан эрэр.
1990 с. бэттэх мас тардыһыыта дьон болҕомтотун тардар гына олус сайынна, тубуста. Ыһыылаах-хаһыылаах, көрүөхтэн эриэккэс, киһи кэтэһэр спордун көрүҥэ буолла. Хары баттаһааччы, пауэрлифтиҥ диэн штанганан дьарыктанар нуучча, Хапхаас бухатыырдара улаханнык сэҥээрдилэр. Киин регионнар, уобаластар, кыраайдар бу көрүҥэр күрэхтэһии ыытар буоллулар.
Мас тардыһыыта Россия таһымыгар таҕыста. 2003 с. Россиятааҕы Федерация талыллыбыта, президенинэн А.К. Акимов анаммыта. Бу сылларга 4 төгүл Россия чемпионата (Москваҕа, 2 төгүл Красноярскайга уонна Санкт Петербурга ыытылынна). 2007 с. тохсунньу ыйга Москва куоракка СР Президенэ В.А. Штыров Кубога ыытыллыбыта. Бу күрэхтэһиини 350 тыһыынча киһи көрбүтэ бэлиэтэнэр. Кыайыылааҕынан Саха сириттэн Н.Колодко ааттаммыта.

# Мас тардыһыыта
## Мас тардыһыытыгар бобуулаах албастар

Мас тардыһыытыгар бобуллар: а) өттүгэстии охтуу; б) тэбилик хаптаһынтан атаҕы араарыы; в) тардыһар маһы туппут сиргиттэн илиини сыҕарытыы; г) эмискэ-эмискэ дьигиҥнэтэн тардыһыы; д) тардыһар маһы иҥнэри тутан, тэбилик хаптаһыҥҥа эбэтэр сиргэ тирээн тардыһыы; е) тардыһар маһы эмискэ ыһыктан кэбиһии; ж) хамаанда бэриллиэн иннинэ тардыы; з) тардыһыы кэмигэр кэпсэтии, судьуйаны кытта мөккүһүү уо.д.а. Бобуулаах албастары тутуннахха, быраабыланы кэстэххэ кыттааччыга сэрэтии бэриллэр. Иккис сэрэтии кэнниттэн күрэхтэһииттэн уһуллар.

# Мас тардыһыыта
## Мас Мэхээлэ бирииһэ

Саха омук төрүт оонньуутун биир көрүҥүнэн мас тардыһыыта буолар. Ол курдук, сылтан сыл ахсын сайдан, саҥаттан саҥа ааттары таһааран, иэмэх иҥиирдээх, быыппастыгас быччыггнаах, күүстээх боотурдарынан, ыһыылаах-хаһыылаах сүгүрүйээччилэринэн байан иһэр.
Уус-Алдан улууһун биир биллэр күүстээҕэ Мас Мэхээлэ аатын үйэтитэр инниттэн уонна мас тардыһыытын салгыы сайынна-рар соруктаах, аан бастаан Кэптэнигэ, Лөгөй нэһилиэгин дьаһалтатын уонна физкултуура дьиэтин директора А.В.Олесов көҕүлээһиннэринэн 1995—96 сс. үрдүк таһымнаах күрэхтэһиилэр ыытыллыбыттара. Күрэхтэһээччилэр уонна көрөөччүлэр үчүгэй тэрээһинтэн улаханнык астынан тарҕаспыттара. Ити кэмтэн ыла Мас Мэхээлэ бирииһигэр сылын аайы күрэхтэһии ыытыллар.

# Мас тардыһыыта
## XX үйэ 10 чулуу мас тардыһааччылара

«Сахаада-спорт» ассоциация талыытынан:
Гавриил Десяткин
Петр Каратаев
Дмитрий Шарин
Степан Алексеев
Евгений Сивцев
Анатолий Баишев
Андрей Винокуров
Николай Колодко
Николай Барашков
Роман Романов

# Мас тардыһыыта
## Тарҕаныыта

Спорт көрүҥүҥ быһыытынан Арассыыйатааҕы Спорт көрүҥнэрин тиһилигэр 2003 сыллаахха киллэриллибитэ уонна ол сыллаахха Аан Дойдутааҕы Мас тардыһын федерацията олохтоммута.
Күүстээх Эр Киһи Федерацията 2011 сыллаахха мас тардыһыытын Күүстээх киһи күрэһин программатыгар киллэрбитэ. Оннук программалаах күрэс бастакытын 2013 сыл бэс ыйыгар АХШга ыытыллыбыта.