yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Федотов Николай Алексеевич

Федотов Николай Алексеевич — Торбаза (1927—2008) — Саха АССР спордун маастара, Иккис Наахара нэһилиэгин бочуоттаах гражданина, «Хохочой — Дьокуускай — Майа» хаһыйарынан десант кыттыылааҕа.
Н. А. Федотов 1927 сыллаахха алтынньы 14 күнүгэр Тиэлигигэ Тамма үрэх тардыытыгар, дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Тулаайах хаалан, оҕо сааһыттан колхоз хара үлэтигэр улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлээн буспута-хаппыта. 1947 сыллаахха Наахара оскуолатын сэттис кылааһын бүтэрбитэ.
1950 сыллаахха саас Мэҥэ-Хаҥалас военкомата трахома ыарыылаах призывниктары Майаҕа ыҥыртаан киллэрэн эмтэппитэ. Онно Николай Алексеевич эмиэ баара. Военкомат призывниктары кытта үлэлэһэр офицера тренер Сивцев Егор Павловичка хайыһарга ГТО нуорматын тутарыгар дьаһайбыта. Онно Николай Федотов хайа да оҕоттон таһыччы үчүгэйдик сүүрэрин көрөн, Егор Павлович военкомат администрациятын хаһаайыстыбаннай отделын начальнигар, Петров Гаврил Гаврильевичка эппит. Кини дьаһалынан оройуоннааҕы күрэхтэһиигэ кыттар хамаанда тэриллибит. Онно Николай Федотовы чилиэнинэн ылбыттар.
Оччолорго Лазарь Сергучев, 1949 сыллаах республика хайыһарга күрэхтэһиитигэр 50 км сиргэ чемпион буолан, аатыра сылдьар кэмэ этэ. 1950 сыллаахха оройуон күрэхтэһиитэ икки күн буолбута. Маҥнайгы күн 10 км сиргэ Николай Федотов бу өрөспүүбүлүкэ чемпионун куотан кэлиитэ көрөөччүлэри соһуппута. Николай быанан бааллар, мас торуоскалаах мас хайыһардааҕа, ынах этэрбэстээҕэ. Оттон Сергучев буоллаҕына, тимир креплениелаах тупсаҕай хайыһардааҕа. Сарсыныгар 18 км сиргэ Федотов син биир бастаабыта.
Ити сыл 1950 сыллаахха республиканскай күрэхтэһиигэ кыттан 30 км сиргэ 2 миэстэ, 50 км сиргэ 1 миэстэ буолбута. Хайыһардьыт нууччалар даҕаны, көрөөччүлэр даҕаны сөҕүүлэрин-махтайыыларын биллэрэн: «Ай-да, торбаза!» — дэспиттэрэ. Онтон ыла Николай Федотовка ити Торбаза диэн аат иҥэн хаалбыта. Мэҥэ-Хаҥалас спордун историятыгар Николай Алексеевич Федотов — Торбаза курдук үрдүк ситиһиилээх хайыһардьыт суох. Кини Саха сирин чемпионатыгар көрдөрүүлэрэ:
* 1950 с. 30 км — 2 м. 50 км — 1 м.
* 1951 с. 30 км — 2 м. 50 км — 1 м.
* 1952 с. 30 км — 1 м. 50 км — 1 м.
* 1953 с. 30 км — 1 м. 50 км — 2 м.
Ити курдук, республика хайыһарга финальнай күрэхтэһиилэригэр тыа, үрэх баһын булчут уола Николай Федотов түөрт сыл устата иннин кимиэхэ даҕаны биэрбэтэҕэ, оччотооҕуга республикаҕа аатыра сылдьар хайыһардьыттары тулуталаабатаҕа. Н. А. Федотов 40-н тахса сыл ойуур хаһаайыстыбатыгар леснигынан үлэлээбитэ.
Эдэр эрдэҕиттэн отоһутунан, норуот эмчитинэн биллибитэ. Эмтээх оттору хомуйан, араас дьарҕа ыарыылары эмтээн, дьонун-сэргэтин махталын ылара. Ону таһынан айылҕа уларыйыыларын олоҕун тиһэх күннэригэр диэри кэтээн көрбүтэ.
2008 сыллаахха өлбүтэ.
# Тараҕайдар

Тараҕайдар бу тыл хас да суолталаах.
* Тараҕай ууһуттан (нэһилиэгиттэн) төрүттээхтэр, эбэтэр нэһилиэк олохтоохторо.
* Тараҕайдар (омугумсуйуу) - скинхедтар (тиирии төбөлөр), омугумсуйар ыччаттар бөлөхтөрө.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Бегичев Улахан арыыта

Бегичев Улахан арыыта — Лаптевтар байҕалларыгар Хаатанга хомо төрдүгэр сытар. Саха сиригэр киирэр. Устата 61 км, кэтитэ 57 км, иэнэ 1800 км² кэриҥэ, үрдүгэ 201 м тиийэр. Үксүтэ Туундара үүнээйитэ. Кыыллартан кырса, таба, ууга муора кыыллара. Арыыны Бегичев Н. А. арыйбыта.

# Бегичев Улахан арыыта
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Атаахтатан этэр тыл

Атаахтатан этэр тыл (нууч. ласкательное слово)
Холобур:

# Атаахтатан этэр тыл
## Эбии маны көр

Атаахтатар-аччатар форма
# En+ Group

En+ Group — Арассыыйа саамай улахан металлургия тэрилтэлэрин акцияларын тутар уонна салайар инвестиционнай бөлөх. Сүрүн активтара ММК (30%), НЛМК (23%), Русал (80%), Queensland Alumina Limited (20%), Северсталь (5%) у.д.а.
Салалтата — Москуба.
# Десяткин Тарас Гаврилович

Десяткин Тарас Гаврилович — геолог идэлээх, «Якутзолото» Өрөспүүбүлүкэ бөдөҥ тэрилтэтин өр сылларга салайбыт киһи, Социалистическай Үлэ Дьоруойа.

# Десяткин Тарас Гаврилович
## Олоҕун олуктара

* 1928 сыллаахха муус устар 26 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Төҥүлүгэ төрөөбүтэ.
* Магадааннааҕы горнай техникуму уонна Ленинградтааҕы горнай институту бүтэрбитэ.
* 1954 сыл тохсунньутуттан — начальник көмөлөһөөччүтэ.
* 1955 сыл олунньутуттан — «Кизелуголь» трест (Пермскай уобалас) «Капитальная» шахтаҕа сир аннынааҕы учаастак начальнига.
* 1969 сыл атырдьах ыйыттан — «Якуталмаз» генеральнай дириэктэрин солбуйааччытынан туруорбуттара.
* 1972 сыл тохсунньутуттан — «Якутзолото» начальнига.
* 1976 сылтан — «Якутзолото» генеральнай дириэктэрэ.
* 1991 с. — «Золото Якутии» АК генеральнай дириэктэринэн анаммыта.
2013 сыллаахха, Социалистическай Үлэ Дьоруойа Тарас Десяткин 85 сааһын туоларыгар, кини аата 66,36 карааттаах алмаас тааска иҥэриллибит. Ол туһунан туоһу протоколу АЛРОСА АК президенэ Федор Андреев баттаабыт. Бу ювелирнай хаачыстыбалаах алмаас «Удачная» трубкаттан (12 №-дээх Удачнай алмааһы хостуур фабрикатыгар) булуллубут.
2018 сыл олунньу 14 күнүгэр олохтон туораабыта.

# Десяткин Тарас Гаврилович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан (1969)
* Ленин уордьана (1971)
* Саха АССР үтүөлээх горняга (1974)
* Социалистическай Үлэ Геройа (1976 сыл, кулун тутар 10 күнэ)
* Ленин уордьана (1976)
* Октябрьскай революция уордьана (1983)
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан (1981)
* «Серп и Молот» кыһыл көмүс мэтээл
* «Шахтёрская слава» үс степеннэрин кавалера
* ССРС бириэмийэтин лауреата (алмаастаах «Мир трубканы» оҥоруутун иһин)
* РСФСР үтүөлээх металлурга (1988)
* Алдан улууһун Ытык олохтооҕо
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо (1998)
* «Ювелирная Россия» мэтээл (2010)
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (2013)
# Габышев Павел Петрович

Габышев Павел Петрович (1901, Саха уобалаһа — 1970) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, байыаннай быраас, медицина сулууспатын гвардия майора, Саха АССР кылаабынай хируура.

# Габышев Павел Петрович
## Олоҕун олуктара

1901 сыллаахха төрөөбүт. Саха.
1941 сыллаахха от ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1941 сыл сэтинньи ыйыттан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт (Волховскай фронт). 1941-1945 сылларга 54-с медсанбат ведущай хируура. 1946-1949 сылларга –Архангельскайдааҕы уокурук №191 байыаннай госпиталын хирургия отделениетын начальнига. Ленинграды босхолооһун кыттыылааҕа, сэрии кэмигэр Норвегияҕа, Польшаҕа, Германияҕа сулууспалаабыта. Саха сиригэр төннөн баран Саха АССР кылаабынай хируурунан үлэлээбитэ.

# Габышев Павел Петрович
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (24.11.1944)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (1944)
* Икки Кыһыл Сулус уордьана (30.07.1942; 16.05.1945)
* «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл (1942)
# 1380-с

1380-с сыллар.

# 1380-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Куликово кыргыһыыта (1380; Дмитрий Донской; Мамаай).
# Колодезников Сергей Константинович

Колодезников Сергей Константинович — история билимин хандьыдаата.

# Колодезников Сергей Константинович
## Олоҕун олуктара

1962 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр Уус Алдан улууһун Танда сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
1988 сыллаахха Саха государственнай университетын историяҕа салаатын бүтэрбит.
1979—1981 сс. — Герой Егоров аатынан совхоз үлэһитэ.
1981—1983 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
1988—1991 сс. — ССРС НА Хотугу Салаатын Саха Сиринээҕи Билимин Киинин историяҕа, тылга, литератураҕа институтун старшай лаборана.
1991—1994 сс. — Институт аспирана.
1994 с. — СГУ уһуйааччыта.
1996 сыллаахха «Картина мира в традиционном мировоззрении якутов» диэн тиэмэҕэ история билимнэрин кандидатыгар диссертациятын көмүскээбит.
Этнограф быһыытынан маннык ыстатыйалардаах:
* Категории времени, пространства и движения в традиционной религии якутов (Всесоюз. конфер. "Традиционные культуры народов Прибайкалья и сопредельных территорий" — Улан-Удэ, 2000);
* К охотничьей обрядности якутов // Илин. — 1990. — № 1.
* Категории традиционной обрядности якутов: пространство, время, движение (по материалам фольклора) (Якутск, 1991);
* Жизненный круг у якутов // Илин. — 1992. — № 2—3. (в соавторстве с Е. Н. Романовой, П. А. Слепцовым);
К соотношению терминов шаманизм и шаманство (на якутском материале) (2-ой Международный конгресс "Шаманизм": Генезис. Реконструкция. Мировоззрение. — Якутск, 1992);
* К проблеме традиционного мировоззрения якутов (Язык. Миф. Культура. — Якутск, 1993. — Вып. 3);
* Проблема духовного поиска в современности (региональный аспект) (2-я Межрегиональная конференция "Логос. Культура. Цивилизация". — Якутск, 1995);
* Жизнь и смерть в традиционном мировоззрении якутов (2-я Межрегиональная конференция "Логос. Культура. Цивилизация". — Якутск, 1995).
# Днестр

Днестр (/ˈniːstər/ NEES-tər; молд. Nistru, укр. Дністе́р translit. Dnister; нууч. Днестр) диэн Илин Европа өрүһэ. Украина уонна Молдова дойдуларын нөҥүө ааһар. Молдоваҕа Преднистровьены кытта кыраныыссанан ааҕыллар. Хара байҕалга түһэр.
# Гульназ Губайдуллина

Гульназ Радиковна Губайдуллина (1992 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр төрөөбүт) — Арассыыйа пятибориһа.

# Гульназ Губайдуллина
## Карьерата

Гульназ харбааһынынан алта сааһыттан Саҥа Уренгойго олорон дьарыктанан барбыта. 13 сааһыгар двоеборьеҕа көспүтэ уонна бастакы Куораттааҕы күрэхтэһиигэ тута бастаабыта, устунан многобрьеҕа ылсыбыта. Кэлин Дьобуруопа юниордарга уонна ыччаттарга биирдиилээн бастыыр иһин күрэҕэр түөрт төгүллээн кыайбыта, Аан дойду үрүҥ көмүс призера буолбута. 2010 сыллааҕы ыччаттар сайыҥҥы Олимпиадаларыгар пятиборье күрэҕэр үрүҥ көмүс призер буолбута.
Дьобуруопа 2015 сыллааҕы чөмпүйэнээтигэр төрдүс миэстэни ылан, 2016 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпиадаҕа кыттарга мэктиэлэммитэ.
2016 сыллааҕы Олимпиадаҕа пятиборье харбааһыныгар олимпиада рекордун олохтообута (200 миэтэрэни 2:07,94 мүнүүтэнэн кэлбитэ). Ол гынан баран уопсай түмүккэ 15-с миэстэ буолбута.

# Гульназ Губайдуллина
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Россиянка Губайдуллина завоевала лицензию ОИ-2016 в пятиборье
* ↑ "Губайдуллина установила олимпийский рекорд в плавании пятиборок". Sportbox.ru. 19 августа 2016. http://news.sportbox.ru/olympics/spbnews_NI655946_Gubajdullina_ustanovila_olimpijskij_rekord_v_plavanii_patiborok. Retrieved on 2016-09-12.
# Саһыл (сулустар бөлөхтөрө)

Саһыл (лат. Vulpecula, Vul) — хоту халлаан өлбөөркөй сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 268,2 квадрат кыраадыс иэннээх, 72 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан сайын толору көстөр.
Бу бөлөххө 1967 сыллаахха бастакы пульсардар көстүбүттэрэ.

# Саһыл (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объекттар

* кыһыллыҥы-күөх "Гантель" диэн планеталар мустуулара (M27).
* "Брокки мустуута", эбэтэр "Вешалка" диэн астеризм (Cr399).
* 6-й и 7-й улаханнаах алта сулус көнө линия курдук көстөллөр, өссө түөрт сулус күрүчүөк курдук, вешалка халыыбын ситэрэр.

# Саһыл (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха "Кыракый Саһыл уонна Хаас" («Vulpecula cum Ansere») диэн ааттаах киллэрбит. "Уранография" каталогка тииһигэр хааһы туппут саһыл уруһуйдаммыт.
# Гуляев Дмитрий Алексеевич

Гуляев Дмитрий Алексеевич (1917, Модут нэһилиэгэ, Бүлүү улууһа, Саха уобалаһа — 10.09.1943, Петрово, Смоленскай уобалас) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, саха бастакы аатырбыт бэргэн ытааччыта.

# Гуляев Дмитрий Алексеевич
## Олоҕун олуктара

1917 сыллаахха Модут нэһилиэгэр Бүлүү улууһугар төрөөбүт. 1935 с. Сталин аатынан колхуоска киирбит, бастаан утаа абаҕатыгар биригэдьиир Дьэлиһиэй оҕонньорго суруксуттаабыт, кэлин бэйэтэ биригэдьиир буолбут.
Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйын 2 күнүгэр Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Кылгас кэмнээх байыаннай үөрэххэ сылдьан баран 1942 сыл тохсунньутугар Арҕаа фронт 110-с стрелковай дивизиятын кэккэтигэр киирэн бастакы сэриитигэр кыттыбыт. Сыысхала суох ытарын көрөн кулун тутар 30 күнүгэр оптическай прицеллаах бинтиэпкэни туттарбыттар, снайпер буолбут. Сотору кэминэн бойобуой ахсаана 101 кыдыйыллыбыт өстөөххө тиийбит, уордьанынан, мэтээлинэн, «Туйгун снайпер» бэлиэнэн наҕараадаламмыт, командование көмүс чаһыы бэлэхтээбит. Гуляевы батыһан маассабай снайпердар хамсааһыннара саҕаламмыт.
Старшина Гуляев 1943 сыллаахха балаҕан ыйын 10 күнүгэр геройдуу өлбүт. Ити кэмҥэ снайпер бойобуой ахсаана 122 өстөөххө тиийбит. Смоленскай уобалас, Ярцевскай оройуон, Петрово дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.

# Гуляев Дмитрий Алексеевич
## Наҕараадалара

* Кыһыл Знамя уордьана (15.06.1942)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (22.05.1942)

# Гуляев Дмитрий Алексеевич
## Аатын үйэтитии

* Д. А. Гуляев аата Бүлүү улууһун Кыргыдай оскуолатыгар иҥэриллибит.
# Сэлгиэх

Сэлгиэх — балык сис лапчаана.
# ZTE

ZTE (ZTE Corporation), Кытай тэрилтэтэ, билиҥҥи туругунан 5 (биэс) саамай улахан смартфон уонна планшет оҥорон таhаарарынан биллэр Аан Дойдуга. Сүрүн ZTE рыноктара: Кытай, АХШ, Германия уонна Индия. 2013 сылтан ыла Франция уонна Арассыыйа рыноктарын атаакалаан киирэр.
# Леликов Алексей Емельянович

Леликов Алексей Емельянович, 1965 — 1966 сыллардаахха Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
1912 сыл олунньу 18 күнүгэр Москваҕа төрөөбүтэ. Москватааҕы Сталин аатынан транспорт инженердарын институтун уонна Ленинградтааҕы муора флотун Академиятын бүтэрбитэ.

# Леликов Алексей Емельянович
## Олоҕун олуктара

1936 - 1937 сыллардаахха — Москва куоракка Москва уонна Ока өрүстэр пароходствоҕа инженер;
1937 - 1940 сыллардаахха — Главсевморпуть Хотугу Саха сирин пароходствотын начальнигын солбуйааччыта;
1940 - 1943 сыллардаахха — "Дальстрой" Халыма өрүс пароходствотын начальнигын солбуйааччыта (Магадан куорат);
1945 - 1952 сыллардаахха — "Дальстрой" Халыма өрүс салалтатын начальнигын солбуйааччыта (Зырянка бөһүөлэк);
1952 - 1954 сыллардаахха — "Дальстрой" транспорт салалтатын начальнига (Магадан куорат);
1956 - 1957 сыллардаахха — Өҥнөөх металлургия министерствотын транспорт отделын начальнига (Москва куорат);
1957 - 1961 сыллардаахха — Саха сиринээҕи Совнархоз суол уонна транспорт хаһаайыстыбатын салалта начальнига (Дьокуускай);
1961 - 1962 сыллардаахха — ССКП Саха обкомын сэкрэтээрэ;
1962 - 1965 сыллардаахха — ССКП Саха обкомын иккис сэкретээрэ;
1965 сыл ахсынньы – 1966 сыл ахсынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
1990 сыллаахха Москваҕа ыалдьан өлбүтэ.

# Леликов Алексей Емельянович
## Ылыллыбыт сирэ

Саха Республикатын ил былаас официал сайта
# Харитонова Мария Федоровна

Харитонова Мария Федоровна (1893) — Хатырыкка ликбез арыйбыт дьахтар, Үлэһит дьахталлар Бүтүн Саха сиринээҕи маҥнайги сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Атамай нэһилиэгэр Улуу Сыһыыга бастакы оскуоланы арыттарбыт элбэх оҕолоох Харитонов Федор Иванович кыра кыыһа. Аҕата астрабыт оскуолатыгар үөрэммит. Улахан убайа Баһылай өр оҕоломмотох буолан, сааһырбыт төрөппүттэрэ кыыһы убайыгар ииттэрэ биэрбиттэр. Маарыйа "оҕо тардыбыт", онон Баһылайдаах кэлин хас да оҕоломмуттар.
19 сааһын туолбутугар Нам улууһун Хатырык нэһилиэгэр Охлопков Игнатий Игнатьевич диэн кэргэнэ өлбүт огдообо киһиэхэ кэргэн биэрбиттэрэ. Мария бастакы кэргэнэ Максим Аммосов ийэтинэн аймаҕа, бииргэ үөскээбит атаһа эбит. Игнатий 1919 сыллаахха өлбүтүн кэннэ Мария уопсастыбаннай олоххо көхтөөхтүк кыттан барбыта. Бэйэтин дьиэтигэр ликбез арыйбыта. Үрүҥнэр быстах кэмҥэ былааһы былдьыы сылдьыбыт кэмнэригэр хаайыыга сыппыта, бииргэ сыппыт эр дьонун ытан өлөрбүттэрэ, кинини олохтоох дьон мэктиэлээн тыыннаах хаалбыта.
Гражданскай сэрии бүппүтүн кэннэ Мария нэһилиэк, улуус өрөпкүөмнэригэр талыллыбыта. Бу сылларга быраас Стрелов Павел Дмитриевич көмөтүнэн сиэстэрэ идэтин баһылаабыта.
Иккистээн Гаврилов Кузьмаҕа ойох тахсыбыт. 1928 сыл ахсынньы 7 күнүгэр кыыстаммыттар. Бастакы кэргэниттэн уолун Федору оччотооҕу сиэр быһыытынан эһэлээх эбэтэ бэйэлэригэр ылан ииттибиттэрэ. Федор 1936 сыллаахха Хатырыкка олорон муҥура тэстэн өлбүтэ.
# Суотту нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Суотту нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Оҕуруоттаах.
Улуус кииниттэн 72 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 2 010 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Оҕуруоттаах — 1 123, Хоноҕор — 770 уонна Саһылыкаан — 117 киһи.
Уруккута билигин суох Бороҕон улууһугар киирэрэ.

# Суотту нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Наара Суох (1858-1942) - Саха сиригэр киэҥник биллибит олоҥхоһут, сэһэнньит.
* Васильев Сергей Степанович - Борогонский (25.09.1907—11.05.1975) — поэт, публицист, очеркист.
* Барашков Петр Петрович (27.07.1910—21.03.1990) — Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
* Васильев Артур Дмитриевич (1953 с. тохсунньу 5 к. төр.) — саха живописеһа.
* Парникова Анна Алексеевна (Сабарай Илгэ) (1959 с. муус устар 17 к. төр.) — суруйааччы.
* Жиркова Римма Романовна (1963 с. ыам ыйын 30 к. төр.) — саха түөлбэ тылларын үөрэппит диалектолог учуонай, филология билимин кандидата, хомусчут.
# Стрекаловскай Михаил Михайлович

Стрекаловскай Михаил Михайлович (04.02.1914, Бастакы Өспөх нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа — 29.06.1989) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (1996).

# Стрекаловскай Михаил Михайлович
## Олоҕун олуктара

1914 сыллаахха олунньу 4 күнүгэр Бастакы Өспөх нэһилиэгэр Уус-Алдан улууһугар төрөөбүт.
Аармыйаҕа 1942 с. ахсынньытыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. I Белоруссия Фронун 65-с аармыйатын 69-с стрелковай дивизиятын 120-с стрелковай полкатыгар сэриилэспит.
1944 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр сулууспалыыр чааһыгар Нарево өрүс арҕаа кытылыгар турар Варшава воеводствотын Пултус повятын Круче-Борен диэн ааттаах дэриэбинэтин таһыгар стратегическай суолталаах плацдаармы ыларга сорудах бэриллибитэ. Бу плацдарм 65-с аармыйа Илин Пруссия кыраныыссатыгар тахсыыны хааччыйыахтааҕа уонна ниэмэстэр илиҥҥи-пруссиятааҕы бөлөхтөрүн төгүрүйэр кыаҕы биэриэхтээҕэ.
М. Стрекаловскай өрүһү бастаан туораан, өстөөх күүстээх утарсыытын аахсыбакка соҕотоҕун 20 чаас устата сэриилэһэн 19 өстөөҕү суох оҥорбута. Ботуруона бүтэн өстөөхтөртөн былдьаабыт гранааталарынан сэриилэһэр. Бааһырдар да көмөҕө кэлбит байыастар санааларын өрө көтөҕөр. Өстөөх кимэн киириитин кэмигэр илиинэн хапсыһыыга иккистээн бааһырар, сэриилэһэр кыаҕын сһтэрдэр да табаарыстарын пулеметтарын диискэлэрин буулдьанан иитэ сытар.
Бу хорсун быһыытын иһин Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойугар түһэриллэр. Дөкүмүөн сүтэн, наҕараадатын ылбакка хаалар.
Сэрии кэнниттэн 1946 с. демобилизацияланар. Дойдутугар Уус-Алдаҥҥа нэһилиэк Сэбиэтин партийнай тэрилтэтин сэкиритээринэн талыллан уонтан тахса сыл үлэлиир. Сэбиэт алта ыҥырыытыгар дьокутаатынан талыллар. Нэһилиэккэ сэрии уонна үлэ бэтэрээннэрин кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
1989 сыллаахха бэс ыйын 29 күнүгэр өлбүт.
1996 сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр Арассыыйа Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.

# Стрекаловскай Михаил Михайлович
## Наҕараадалара

* Российскай Федерация Дьоруойа (27.03.1996)
* Кыһыл Знамя уордьана (28.09.1944; Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибит)
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
# Александр Дугин

Александр Гельевич Дугин, тохсунньу 7 күнүгэр 1962 сыллаахха Москуба куоратка төрөөбүт, Арассыыйа биллэр пропаганда тарҕатар киһитэ уонна Нуучча эйгэтэ диэн фашисткай идеология төрүттээччитэ, биллэр нуучча националиһа буолар, скинхедтары үбүлээһиҥҥэ кыттааччы.
Владимир Путин кини идеологийатын тутуһарынан биллэр.
Даша Дугина диэн кыыстаах этэ, онтукатын өлөрбүттэрэ, Украина сэриитин өйөөбүтүн иһин уонна аҕатын курдук пропагандист буолбутун иһин.
# Томскай губерния

Томскай губерния — Арассыыйа импиэрийэтин уонна РСФСР губернията. 1804 сыл олунньу 26 күнүттэн 1925 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр дылы баар буола сылдьыбыт. Киинэ — Томскай куорат.
Тобольскай губернияттан араарыллан оҥоһуллубут, билиҥҥи Алтаай кыраайын, Кемеровскай, Новосибирскай уонна Томскай уобаластар сирдэрин, Илин-Казахстаан уобалаһын (Казахстаан) уонна Красноярскай кыраай сорҕотун ылар эбит.
# Левит

* Левит битигэ
* Левиттар
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Астраханнааҕы судаарыстыбаннай консерватория

Координаталара: 46°20′57″ с. ш. 48°02′40″ в. д.﻿ / ﻿46.3491° с. ш. 48.0445° в. д.﻿ / 46.3491; 48.0445 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Астраханнааҕы судаарыстыбаннай консерватория, АСК — Арассыыйаҕа Астрахань куоракка баар судаарыстыбаннай муусукаалынай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Астраханнааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Устуоруйата

Астрахань консерваторията 1969 сыллаахха аһыллыбыт. Аһыллыытыгар улахан оруолу профессор М. А. Этингер, композитор А. Н. Холминов уоннаи М. П. Максакова оонньообуттар.
1969 с. тохсунньу ыйга ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтэ Астрахань куоракка консерватория арыйар туһунан уураах ылыммыт. Куорат кэмитиэтэ, консерваторияҕа үөрэх куорпуһа буоллун диэн, билигин архитектура пааматынньыга буолан турар эргэ дьиэни биэрбит.
1969-1970 сс.дьиэҕэ хаппытаалынай өрөмүөнү ыытаннар бөлөҕүнэн уонна биирдиилээн дьарыкка 60 кылааһы, 20-тэн тахса административнай уонна көмө хостордоох буолбут. 1970 с.муус устар ыйга В. И. Ленин төрөөбүт күнүгэр 400 миэстэлээх концертнай саалалаах сүрүн үөрэнэр куорпус үлэҕэ киирбит.
1971 с.консерваторияны В. С. Кузнецов салайбыт.
1974 с. бастакы устудьуоннар үөрэнэн тахсыбыттар. Консерватория 40 сыл үлэлээбитин тухары 3000 араас испэссээлинэстээх музыканы үөрэтэн таһаарбыт.
Консерватория выпусниктара бас Анатолий Бабыкин уонна тенор Олег Биктимиров Большой тыйаатыр солистара буолбуттар.
1975 с.консерваторияҕа Чехия фирмата "Ригер-Клос" оҥорор органа баар буолбут.
1998 с. аспирантура арыллыбыт.
Билиҥҥи кэмҥэ консерватория салайааччыта Арассыыйа бэдэрээссийэтин үтүөлээх артыыһа, бэрэпиэссэр А. В. Мостыканов.
Консерватория штатыгар - 4 искусствоведение дуоктара, 2 бэрэпиэссэр, 9 искусствоведение хандьыдаата үлэлииллэр. Норуоттар ыккардыларынааҕы биллиини ылбыттар -симфоническай оркестр, нуучча норуодунай үнүстүрүмүөннэрин оркестра, опернай студия, "Скиф", "Ната-бене трио"- устудьуоннар уонна педагогтар ансаамбыллара, скрипачтар уонна альтистар ансаамбыллара.

# Астраханнааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Үөрэх

Астраханнааҕы судаарыстыбаннай консерваторияҕа 10 кафедра баар:
1. Фортепиано
2. Камернай уонна концертмейстерскай бэлэмнэнии
3. Фортепиано, струннай уонна духовой норуодунай үнстүрүмүөннэр.
4. Сольнай ырыа уонна опернай бэлэмнэнии
5. Хоровой дирижирование
6. Муусука устуоруйата уонна түөрүйэтэ
7. Уопсай гуманитарнай биридимиэттэр.

# Астраханнааҕы судаарыстыбаннай консерватория
## Рейтиннэрэ

АСК - Астраханнааҕы судаарыстыбаннай консерватория Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 471-с миэстэ.
Астраханскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 4-с миэстэ.
Астрахань куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с миэстэ.
# Демократия

Демократия (грек. δημοκρατία — дьон дьаhалтата) диэн дьон көҥүл талыы систематын нөҥүө былааhы тутар дьаhалта көрүҥэ уонна политика философията. Демократия Былыргы Грецияҕа үөскээбитэ.
# Хочо

Хочо - 1) сүүрүктээх уу (өрүс, үрэх) хайа боруодаларын суурайарыттан үөскээбит устаты киэҥ хотоол; 2) ходуһа, мэччирэҥ буолуон сөптөөх өрүс, үрэх, күөл кытылын оттоох сирэ.

# Хочо
## Өссө маны көр

Иккис Наахара нэһилиэк

# Хочо
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2