yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Таас

Бу тыл хас да суолталаах
* Таас — сиртэн хостонор кытаанах эттик уопсай аата, минерал;
* Таас — өстүөкүлэ; холобур, түннүк тааһа, бытыылка тааһа;
* Таас — хайа, ханнык эмит таас хайаны олохтоохтор аатынан буолбакка «таас» диэн ааттыахтарын сөп.
Т.к.: тас (казах., хакас); таш (түүр., был. түүр.); тош (тадж.); даш (туркм., азерб., турок.; тыыв.) — таас.

# Таас
## Өссө маны көр

* Өҥнөөх таастар
* Таас Кыстаабыт
* Таас Үрэх
* Таастаах
* Таас үйэ
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Габышев Александр Алексеевич

Александр Алексеевич Габышев – Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Ньурба театрын төрүттээбит, Саха театрыгар дириэктэринэн үлэлээбит киһи.
# Николаев Айсен Сергеевич

Николаев Айсен Сергеевич — 2018 сыллаахтан Саха Сирин Ил Дархана. 2012-2018 сылларга Дьокуускай куорат баһылыга.

# Николаев Айсен Сергеевич
## Олоҕун олуктара

* 1972 сыллаахха тохсунньу 22 күнүгэр Ленинград куоракка устудьуон дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
* Үөһээ Бүлүү физмат оскуолатыгар үөрэммит.
* 1994 с. — Москубатааҕы государственнай университеты «физик» идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1994 с. — Норуот хаһаайыстыбатын Академиятын бүтэрэн «үбү-харчыны салайыы» (финансовый менеджмент) идэни баһылаабыт.
* 1994—1995 сс. — «САПИ-центр» генеральнай директора.
* 1995—1998 сс. — «Алмазэргиэнбанк» дьаһалтатын бэрэссэдээтэлэ, САПИ-фонд вице-президенэ.
* 1998—2004 сс. — «Алмазэргиэнбанк» дьаһалтатын бэрэссэдээтэлэ.
* 2004—2007 сс. — Саха Сирин үбүнэн хааччыйыы миниистирэ
* 2007 сыл олунньу 16 күнүгэр Саха Сирин президенын Ыйааҕынан Саха Сирин Президенын уонна Правительствотын дьаһалтатын тойонунан анаммыт.
* 1997—2002 сс. — Ил Түмэн депутата.
* 2002—2004 сс. — Ил Түмэн депутата.
* 2012 сыл кулун тутар 4 күнүн талыы түмүгүнэн Дьокуускай куорат баһылыга буолбута.

# Николаев Айсен Сергеевич
## Олоҕун олуктара
#### Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана

Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕынан 2018 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччуннан анаммыт.
2018 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр буолбут быыбарга быыбардааччы 71,40 % куолаһын ылан СӨ Ил Дархана буолбут.
2018 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын солотугар киирбит..
2019 сыл атырдьах ыйын 2 күнүттэн 2020 сыл тохсунньу 27 күнүгэр диэри — Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай сэбиэтини бөрөсүүдьүмүн чилиэнэ.
# Чаас

Чаас (бэлиэтэ h) диэн кэм биирдигэ. Чааска 60 мүнүүтэ эбэтэр 3,600 сөкүүндэ баар. күҥҥэ 24 чаас баар.
# Дягилев Андрей Алексеевич (1939 с.т.)

Дягилев Андрей Алексеевич — Саха Республикатын Үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
1939 с. Чиллэ Хоротугар төрөөбүтэ. 1960 с. Далыр орто оскуолатын бүтэрэн Бүлүүтээҕи педагогическай училищены, СГУ БГФ-н үөрэнэн бүтэрбитэ. Орто Халымаҕа Сылгы Ыытар, Сыбаатай, Үөһээ Бүлүүгэ Оҥхой, Хоро оскуолаларыгар уопсайа 48 сыл учууталлаабыта. Учууталлар династияларын салҕааччы, Саха Республикатын Үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
Нэһилиэк олоҕор актыыбынайдык кыттар: агитатор, пропагандист, түөлбэ начальнига, лектор, докладчик буоларын таһынан 40-ча сыл быыбар хамыыһыйатын чилиэнэ, бэрэссэдээтэлэ. Эдэр сааһыттан хоһоон суруйуунан дьарыктанар, улуус, республика хаһыаттарыгар бэчээттэммитэ, сэргэх хоһоонноро ырыа буолтара.
# Максимов Петр Семенович

Максимов Петр Семенович — философия билимнэрин кандидата, Россия суруйааччыларын Түмсүүтүн чилиэнэ (1995).

# Максимов Петр Семенович
## Олоҕун олуктара

* 1943 сыллаахха от ыйын 18 күнүгэр Саха АССР Кэбээйи улууһугар Кэбээйи нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1961—1962 сс. — «Кэбээйи» совхоһугар үлэлээбит.
* 1962—1965 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
* 1969 с — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1969—1971 сс. — Саха государственнай университет философияҕа кафедратын ассистена.
* 1971—1974 сс. — Ломоносов аатынан Москватааҕы университет философияҕа факультетын аспирана.
* 1974—1983 сс. — философия кафедратыгар ассистент.
* 1981 с. — философия билимнэрин кандидатыгар «Единство, расцвет и сближение наций, народностей – объективная закономерность социализма» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1983—1988 сс. — Саха государственнай университетыгар старшай преподаватель.
* 1988—1989 сс. — Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумыгар старшай преподаватель.
* 1989—1991 сс. — тыл, литература уонна история Институтыгар старшай научнай үлэһит.
* 1991—1993 сс. — тыл, литература уонна история Институтугар право уонна социология салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1993 г. — Саха государственнай университетын Нерюнгритааҕы филиалыгар үөрэх уонна билим үлэтигэр директор солбуйааччыта, социально-гуманитарнай дисциплиналар кафедраларын сэбиэдиссэйэ, доцент.
П. С. Максимов — омуктар ыккардыларынааҕы сыһыаннары уонна омуктар государственнай тутулларын чинчийэр, 30-н тахса научнай уонна научно-популярнай үлэлэрдээх.

# Максимов Петр Семенович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Проблемы интернационализации общественной жизни республики» (Сб.: Интернационализация духовной жизни народов Якутской АССР. — Якутск, 1989).
* «О повышении статуса Якутской республики» (Сб.: Межнациональные отношения и национальная политика в СССР. — Омск, 1990).
* «Национальные отношения и тенденции их развития в республике» (Сб.: Межнациональные отношения в регионе (по материалам Якутской АССР). — Якутск, 1990).
* «Социальные аспекты национальных процессов в Якутской АССР» (Кн.: Социальное развитие национальных автономий в новых условиях (М., 1990).
* «Вилюй: знак беды?!» (Якутск, 1992); «Этносоциальное развитие молодежи Якутии» (Сб.: Социальное и этническое развитие народов Северо-Востока Российской Федерации. — Якутск, 1992).
* «Национальный вопрос в современных условиях» (Сб.: Национальные отношения в регионах страны: история и современность. — 4.1. — Якутск, 1992).
* «Экологический аспект национальных отношений» (Сб.: Человек и север: Исторический опыт, современное состояние, перспективы развития. – Ч.II.» — Якутск, 1992).
* «Суверенитет и конституционное развитие республики» (Сб.: Республики в составе Российской Федерации: государственность и политика. – Якутск, 1993).
* «Конституция и национально-государственная безопасность Республики Саха (Якутия)» (Кн.: Основы конституционного развития к Республике Саха (Якутия). — Якутск, 1993).
* «Толерантность в контексте истории народа саха» (Сб.: Толерантность. — Якутск, 1994).
# Саха өрөспүүбүлүкэтин олохтоох бырамыысыланнаһын министиэристибэтэ

Саха өрөспүүбүлүкэтин олохтоох бырамыысыланнаһын министиэристибэтэ (1934 сыллаахтан комиссариат быһыытанан төрүттэммит, 1992 сыллаахха суох буолбут) — Саха АССР-га, Саха ССР-га, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоох оҥорон таһаарыыны сүрүннүүр салалта уоргана.
Саха АССР Совнаркомун 1934 с. балаҕан ыйын 1 күнүгэр тахсыбыт уурааҕынан Олохтоох бырамыысыланнас народнай комиссариата (нууч. Народный комиссариат местной промышленности) диэн аатынан олохтоммута.
1953 сыл бэс ыйын 9 күнүгэр САССР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан Саха АССР олохтоох бырамыысыланнаһын министиэристибэтэ уонна Олохтоох оттук бырамыысыланнаһын управлениета холбоһон САССР олохтоох уонна оттуккка бырамыысыланнаһын министиэристибэтэ буолбуттара. 1963 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан суох гыныллыбыт, онтон 1966 сыллаахха эмиэ кини уурааҕынан тохсунньу 19 күнүгэр хат тэриллибит. 1988 сыллаахха РСФСР Миниистирдэрин сэбиэтин уурааҕынан РСФСР министэристибэтин территориальнай производственнай холбоһуга буолбут (23 тэрилтэттэн турар). Онтон 1991 сыллаахха Саха ССр сокуонунан эмиэ Олохтоох бырамыысыланнас министиэристибэтэ буолбут.
# NASDAQ

NASDAQ (ол эбэтэр National Association of Securities Dealers Automated Quotation) — АХШ биир улахан биржата, 500 үрдүк технологияҕа сыһыаннаах тэрилтэлэр индекстарын учуоттуур уонна оонньотор индекс.
Fortuna 500 индекска сыһыана суох.
# Кубалар уустара

Кубалар уустара (лат. Cygnus, нууч. Род Лебеди) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 2 көрүҥ киирэр: Куба, Быытта куба.

# Кубалар уустара
## Өссө маны көр

* Хаастар уустара
* Хардырҕастар уустара
* Үрүҥ хаастар уустара
* Үрүҥ моойдоох хаастар уустара
* Сухоностар уустара
# Ляпис-Трубецкой

Ляпис-Трубецкой (белор. Ляпіс Трубяцкі) — Беларусь рок-группата (сорохтор панк-рок дииллэр). 1990 сыллаахха тэриллибит. Лидердара - Сергей Михалок. Элбэх ырыата Россия5а биллэ сылдьыбыта, холобура: "Ау", "Ты кинула", "Голуби", "Паренек под следствием", "Евпатория", "Весна" уо.д.а. Билигин (2011 с. алтынньыта) СМИ-лэргэ Александр Лукашенконы дьон истэригэр уэхсэн, холуобунай дьыала5а эриллибит диэн информация баар.
# Аанньал сирэйэ

Аанньал сирэйэ (порт. Carinha de Anjo) диэн Бразилияҕа (Sistema Brasileiro de Televisão) уһуллубут телесериал (теленовелла), 2016-2018. Бу римейк "Carita de ángel"диэн мексиканскай телевидение.
# Маатта (үрэх)

Маатта - Сиинэ салаата, Горнай улууһунан ааһар үрэх. Бу үрэх үрдүгэр Горнай улууһун киинэ Бэрдьигэстээх турар.

# Маатта (үрэх)
## Эбии көр

* Матта (үрэх)
* Матта (нэһилиэк)
# Көҥүс аппа

Көҥүс аппа (нууч. овраг) — туруору, кырыһа суох эниэлээх, төбөтүн диэки салааланар быстаах уу сүүрээнэ алдьаммыт хоруута. Сымнаҕас боруодаларга өрүстэр, үрэхтэр, сиппит аппалар, алаастар эниэлэригэр үөскүөн сөп. Туһалаах сирдэри улаханнык алдьатар буолан, кинини утары охсуһаллар.

# Көҥүс аппа
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# 150-с

150-c сыллар.

# 150-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Антонин Пий (138—161) — Рим импиэрийэтин ыраахтааҕыта.
* Аникет (Рим паапата) (155—166) — Рим паапата.
# Оттава

Оттава (Ottawa) диэн Канада киин куората. Дьонун ахсаана — 1 миллион.
# Теплодар

Теплодар (укр. Теплодар) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 228 (2014).
# Хоруона хамсыга

2019 сыллаахха ахсынньы бүтүүтүгэр Кытай норуодунай өрөспүүбүлүкэтин Хубэй провинциятын Ухань куоратыттан саҕаламмыт COVID-19 диэн короновирус инпиэнксийэтин биир көрүҥүн хамсыга, дьаҥа. 2020 сыл кулун тутар 20 күнүээҕи туругунан, аан дойду үрдүнэн хоруона хамсыгыттан барыта 9982 киһи өлбүтэ, 241000 киһи хамсыкка хаптарбыта. Онтон 86000 киһитэ үтүөрбүтэ. 2020 сыл кулун тутар 19 күнүнээҕи туругунан, Саха өрөспүүлүкэтигэр хоруона хамсыгар 1 киһи — ЯТЭК хампаанньа генеральнай дириэктэрэ Андрей Коробов хаптарбыта.
# Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ

Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ (нууч. Семейство Овсянковые, лат. Emberizidae) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр чыычаахтар бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 3 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Татыйыктар уустара, Быртакыыстар уустара, Туллуктар уустара.

# Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Далланыҥылар кэргэннэрэ
* Чаччыгыныардыҥылар кэргэннэрэ
* Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
# Осака

Осака (дьоп. 大阪市) диэн Япония улахан куората.
# Комплекс ахсаан

Комплекс ахсааннар диэн реальнай ахсааннар кэҥэтиилэрэ. Албын биирдээҕи, i, эбииттэн тахсар. Бу курдук:
    $i^{2}=-1.\,$
# Түүртэн төрүттээх устудьуоннар университеттара. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)

Түүртэн төрүттээх устудьуоннар университеттара. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Профессор Кулбек Сарсенович кэпсииринэн, Ахмед Яссави аатынан Туркестан куораттааҕы Норуоттар икки ардыларынааҕы Казах уонна турок университетыгар 18000 устудьуон үөрэнэр эбит. Кинилэр 32 араас түүр төрүттээх норуоттартан сүүмэрдэнэн кэлэн үөрэнэллэр. Турция түүр оҕолоро үөрэнэллэригэр анаан хас сыл аайы 200 миэстэни арыйар. Оҕолору университет үлэһиттэрэ бэйэлэрэ түүр түөлбэлэрин кэрийэ сылдьан хомуйаллар эбит. Холобура, 2013 с Саха сирин оҕолоругар 15 миэстэни анаан үөрэххэ ылбыттар. Саамай киһи сэргиирэ оҕолор үөрэххэ туттарсыыларын, барыы-кэлии төлөбүрүн университет бэйэтэ уйунар. Өссө оҕо устудьуон буоллаҕына, 150 доллар истипиэндьийэлэнэр. Бу биһиги харчыбытынан 9-10 тыһыынча буолар. Үчүгэйдик үөрэнэр буоллаҕына эбии 75 дуоллары ылар. Устудьуон бастакы сылыгар дьону кытары болоруһарыгар ыарырҕаппатын диэн, холобур, Саха сириттэн сылдьар оҕолору сахалыы билэр үөрэтээччигэ сыһыараллар эбит.
Бу университекка үөрэнэр оҕолор араас идэни барытын баһылыахтарын сөп. Ол курдук тюрколог идэтиттэн саҕалаан, экэнэмиискэ тиийэ үөрэниэхтэрин сөп эбит.
Мин, түгэн көстүбүччэ, бу университеты бүтэрэн «Гостиничное хозяство, туризм» идэтинэн «Риксос Хадиша Шымкент» диэн 5 сулустаах бизнес-отельга үлэлии сылдьар Игорь Янков диэн эдэр киһи туһунан сырдатыахпын баҕарабын. Игорь оскуолаҕа үөрэнэр кэмиттэн төрөөбүт норуотун историятын интэриэһиргээн араас научнай кэмпириэнсийэлэргэ кыттан улааппыт. Кини суруйааччы А.Г.Кудрин-Абаҕыыныскай аатынан Абаҕа оскуолатын бүтэрбит. Билигин Казахстаҥҥа олорор. Игорь омук сиригэр сылдьан киһи төрөөбүт тылын, култууратын, историятын суолтатын өссө үрдүктүк тутарын уонна үөрэппит учууталларыгар махтанарын биллэрэр. Бу оскуолаҕа үлэлиир учууталлар үөрэтэр оҕолорун инники дьылҕатыгар, идэтин таба тайанарыгар үтүө сабыдыаллаахтара, билиҥҥи оскуоланы бүтэрээри сылдьар оҕолорго, учууталларга, уһуйааччыларга үтүө холобур буолар. Биһиги оҕолорбут уруулуу түүр омуктары үөрэтэр кыһаҕа үөрэнэн идэ ылаллара, киһи быһыытынан сайдаллара олус кэрэхсэбиллээх, суолталаах, олоххо умнуллубат түгэн буолар.
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Туһаныллыбыт литература:
1. Бүөтүр Бөтүрүөп. Биир силистээх-мутуктаах дьоммут. «Кыым» хаһыат. 2013. от ыйа.
2. Игоь Янков. Казахстантан махтал Кэскил. 2019. Ыам ыйа.
# Фразеология

Фразеология (гир. φράσις — этии гир. λογος — өйдөбүл, үөрэх) — ситим тыллары үөрэтэр лингвистика салаата, ханнык эмит омук тылын ситим тылларын бөлөҕө эмиэ фразеология диэн ааттанар.
Биирдии тылы эбэтэр омук тылын тылын-өһүн баайын үөрэтэр лексикологияттан уратыта кини хас да тыллаах конструкциялары үөрэтиитэ буолар: коллокациялары, сомоҕо домохтору, өс домохторун, өс хоһооннорун уо.д.а.
# 1242

1242 сыл.

# 1242
## Туох буолбута

* Муус устар 5 — Мууска кыдыйсыы (Чудь күөлүгэр кыргыһыы). Александр Невскэй баһылыктаах Новгород уонна Владимир куораттар сэриилэрэ Ливон уордьанын рыцардарын кыайбыттар.

# 1242
## Өлбүттэр

* От ыйын 1 — Чаҕатай хаан, монгол баһылыга (1183 төр.). Чыҥыс Хаан уонна Бөртө иккис уоллара. Орто Азия билиҥҥи 5 судаарыстыбатын сирдэрин салайбыта.
# Сэтиэнэх

Сэтиэнэх — былырыыҥны, хаппыт, охсуллубатах от.

# Сэтиэнэх
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Муравьев-Апостол Матвей Иванович

Муравьев-Апостол Матвей Иванович — декабрист, "Союз спасения" төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, "Союз Благоденствия" олохтоох быраабатын уонна соҕурууҥҥу декабристар түмсүүлэрин чилиэнэ.

# Муравьев-Апостол Матвей Иванович
## Олоҕун олуктара

* Матвей Иванович Муравьёв-Апостол муус устар 25 күнүгэр (ыам ыйын 6 күнүгэр) 1793 сыллаахха Санкт-Петербурга суруйааччы Иван Матвеевич Муравьев-Аппостол (1768-1851) дворянскай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
* 1802 сыллаахха диэри кыраныысса таһыгар Парижка олорбута. Санкт-Петербурга төннөн кэлэн 1809 сыллаахха инженердар Корпустарыгар суол үөрэҕэр үөрэммитэ.
* 1811 сыллаахха М. И. Муравьёв-Апостол Лейб-гвардия Семеновскай полкаҕа подпрапорщигынан сулууспалыы киирбитэ. Аҕа дойду 1812 сыллаах улуу сэриитигэр уонна полк састаабыгар кыргыһыыларга кыттыбыта: Витебскэйга, Бородиноҕа уонна Малоярославецка. 1812 сыл ахсынньытыгар прапорщик званиетын ылбыта. 1813-1814 сс. нуучча аармыйатын кытта кыраныысса таһынааҕы походтарга сылдьан сэриилэспитэ: Люцеҥа, Бауцеҥа, Кульмҥа.
* 1816 сыллаахха М. И. Муравьёв-Апостол подпоручик званиятыгар таһаарыллыбыта, 1817 с. поручик буолбута, Полтаваҕа малороссийскай кинээскэ Н. Г. Репнин-Волконскайга адъютаанынан сулууспалаабыта. 1819 сылтан штабс-капитан буолан Егерскэй полкаҕа көһөрүллүбүтэ. 1822 сыллаахха майор чыыныгар Полтавскай пехотнай полкаҕа көһөрүллүбүтэ, 1823 сыллаахха подполковник званиятынан отставкаҕа тахсыбыта.
* 1825 сыл ахсынньытыгар М. И. Муравьёв-Апостол хаайыллыбыта уонна 1826 сыл тохсунньутугар Санкт-Петербурга илдьибиттэрэ. Петропавловскай кириэппэс хаайыытыгар олорбута.
* 1826 сыл от ыйыгар бастакы разрядынан буруйдаммыта уонна 20 сылга хаайыллыбыта, ол сыл атырдьах ыйыгар болдьоҕо 15 сылга диэри сарбыллыбыта, саамай үрдүк ыйааҕынан Сибииргэ ыытыллыбыта. Иркутскайга, Дьокуускайга, Бүлүүгэ, Омскайга, Бухтарминскай кириэппэскэ, Ялуторовкаҕа олохсуйбута.
* 1856 сыллаахха амнистияҕа түбэһэн М. И. Муравьёв-Апостол быраабын төнүннэрбитэ. Сибииртэн төннөн кэлээт, 1857 сыл тохсунньутугар Московскай уездыгар Зыков дэриэбинэтигэр олохсуйбута, ол сыл муус устар ыйыгар Тверь куоракка көспүтэ.
* 1858 сыл атырдьах ыйыттан М. И. Муравьёв-Апостол Москваҕа, 1863 сыл муус устар ыйтан Санкт-Петербурга олороро көҥүллэммитэ. 1883 сыллаахха Лейб-гвардия Семеновскай полката 200 сылын туолуутугар М. И. Муравьёв-Апостолга байыаннай орден уратыытын бэлиэтэ төннөрүллүбүтэ.

# Муравьев-Апостол Матвей Иванович
## Наҕараадалара

* Байыаннай орден уратыытын бэлиэтэ;
* Сибэтиэй Анна 3-с степеннээх орден;
* Прусскай Кульмскай Кириэс.

# Муравьев-Апостол Матвей Иванович
## Дьиэ кэргэн

* Ийэтэ - Анна Семеновна Муравьева-Апостол, нуучча суруйааччыта;
* Аҕата - Иван Матвеевич Муравьев-Апостол, суруйааччыта уонна дипломаата;
* Кэргэнэ (1832 сыллаахха кэргэннэммит) - Мария Константиновна Константинова (1810 — 1883), аҕабыт кыыһа;
* Итиэх кыргыттара - Августа Павловна Созонович уонна Анна Бородинская;
* Бырааттара - Сергей Муравьев-Апостол уонна Ипполит Муравьев-Апостол.
# Тумул (Нам улууһа)

Тумул — Нам улууһун Модут нэһилиэгин киинэ.

# Тумул (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Модут нэһилиэгэ (Нам улууһа)
# Молдова

Молдова (молд. Moldova), официаллык Молдова Республиката (Republica Moldova) диэн Илин Эуропа дойдута. Украина уонна Румыния икки ардыларыгар баар.
# Харбалаах (Таатта улууһа)

Харбалаах — Таатта улууһун Орто-Амма нэһилиэгин киинэ.

# Харбалаах (Таатта улууһа)
## Өссө маны көр

* Таатта улууһа
* Орто-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
# Сыыппара

Сыыппара диэн ахсааны суруйар бэлиэ.
# Куду

Куду (эбэҥк. кудук) - 1) сыркы, дьүүктэ, уолба күөл (сэдэхтик үрэх, үрүйэ) туустаах уута; 2) тураҥ буор, туустаах буор, элбэх микроэлеменнардаах туой.

# Куду
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Билгинэх

Билгинэх эбэтэр биргинэх, булчут, судьу (нууч. луток, лат. Mergus albellus L.) — кыра үөл кус. Улуннар уустарыгар киирэр.
Атыыра саас үрүҥ. Саха сиригэр ойуурдаах зонаҕа барытыгар кэриэтэ үөскүүр. Ойуур күөллэригэр уонна үрэхтэргэ уйаланарын ордорор. Уйатын үксүн мас көҥдөйүгэр туттар. Уу үөннэринэн уонна кыра балыгынан аһылыктанар.

# Билгинэх
## Өссө маны көр

* Улун
* Үрүҥ улун

# Билгинэх
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# Емильчино

Емильчино (укр. Ємільчине) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 000 (2023).
# Үспүйүөннээһин

Үспүйүөннээһин эбэтэр шпионаж (ааҥл. espionage) диэн дьону кэтээһин манааһын. Шпионаж оҥорор дьоннор агеннар дэнэллэр.
# Моос шкалаата

Моос шкалаата — таастар кытаанахтарын тэҥнээн сыаналыыр уон бааллаах шкала.
Ниэмэс учуонайа Фридрих Моос (Ф. Мос; F. Mohs) 1811 с. онорбут. 10 эталонтан турар: тальк — 1; гиипсэ — 2; кальцит — 3; флюорит — 4; апатит — 5; ортоклаз — 6; кварц — 7; топааз — 8; корунд — 9; алмаас — 10.
Таас кытаанаҕын билээри тургутуллар эттиги эталон тааһынан аалаллар. Холобур 5-тээх эталон чинчийиллэр эттиккэ суол хааларар буоллаҕына, оттон 4-тээх эталоҥҥа эттик бэйэтэ суол хаалларар буоллаҕына — эттик кытаанаҕа быһа барыллаан 4,5 диэн тойоннонор.
| Моос кытаанаҕа | Минерал | Абсолют кытаанаҕа | Хотторор |
| 1 | Тальк (Mg₃Si₄O₁₀(OH)₂) | 1 | Киһи тыҥыраҕар |
| 2 | Гипс (CaSO₄·2H₂O) | 3 | Киһи тыҥыраҕар |
| 3 | Кальцит (CaCO₃) | 9 | Алтан манньыакка |
| 4 | Флюорит (CaF₂) | 21 | Быһахха, өстүөкүлэҕэ |
| 5 | Апатит (Ca₅(PO₄)₃(OH-,Cl-,F-)) | 48 | Быһахха, өстүөкүлэҕэ |
| 6 | Ортоклаз (KAlSi₃O₈) | 72 | Игиигэ |
| 7 | Кварц (SiO₂) | 100 | Алмааска |
| 8 | Топааз (Al₂SiO₄(OH-,F-)₂) | 200 | Алмааска |
| 9 | Корунд (Al₂O₃) | 400 | Алмааска |
| 10 | Алмаас (C) | 1600 | |

# Моос шкалаата
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Геология
# Староватов Пётр Хрисанфович

Староватов Пётр Хрисанфович (1873, Дьокуускай — 20.10.1957) — кыраайы үөрэтээччи, учуутал, Үлэ Дьоруойа, Саха сиригэр алмаас хостонуон сөбүн аан бастаан туруорсубут киһи.

# Староватов Пётр Хрисанфович
## Олоҕун олуктара

1873 сыллаахха урукку ааҕыыннан бэс ыйын 29 күнүгэр (аныгыннан от ыйын 11 күнүгэр) Дьокуускайга нуучча казак дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата Хрисанф Любимов Староватов, ийэтэ Анна Семенова. Ол туһунан метрикаҕа суруллубута Саха национальнай архыыбыгар харалла сытар.
1880 сыллаахха Өлүөхүмэҕэ приход гражданскай училищетыгар үөрэнэ киирбит.
1883 сыллаахха Дьокуускайга алта кылаастаах классическай эр дьон прогимназияларыгар киирбит. Ол прогимназия 1892 сыллаахха Дьокуускайдааҕы реальнай училище буолбут. Онон 1892 сыллааха училищены бүтэрэн учуутал дьупулуомун ылбыт. Уонна Боотуруус улууһун Чурапчы начаалынай училищетыгар анаммыт. Эһиилигэр 1893 сыллаахха Бүлүүгэ Бүлүү приходун училищетын сэбиэдиссэйинэн анаммыт.
1895 сыллаахха Корякин Алексей Е. диэн Бүлүү казаагын кыыһын Надежданы ойох ылбыт.
1998 сыллаахха Бүлүү метеостанциятын кэтээччитинэн (наблюдателинэн) анаммыт (хамнаһа суох). Бу сыл Бүлүү бибилэтиэкэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ буолбут.
1905 сыллаахха учуутал үлэтиттэн туоратыллыбыт. Чааһынай уруоктары биэрэн, судьуйаҕа тылбаасчыт уонна суруксут быһыытынан 1907 сылга диэри айаҕын иитиммит.
1907—1913 сс. — Элгээйи оскуолатыгар (2 кылаастаах училище) сэбиэдиссэй-учууталынан үлэлээбит.
1913 сыллаахха Бүлүүгэ үрдүкү начальнай училище учууталынан көһөрүллүбүт.
1920-26 сс. Бүлүү 2 ступеннаах оскуолатын учуутала, дириэктэр көмөлөһөөччүтэ.
1926 сыллаахха Дьокуускайга учуутал уонна агроном куурустарын үөрэнэн бүтэрбит.
1926-35 сылларга Чернышевскай аатынан Бүлүү педтехникумун уһуйааччыта. Эмиэ бы сылларга тыа хаһаайыстыбатын кооперациятын инструкторынан үлэлээбит.
1928 сыллаахха Сэбиэскэй Сойууска аан бастакыннан Үлэ Дьоруойа сыбаанньаны ылбыта (4 киһи иһигэр киирбитэ).
Аан бастаан Саха Cирэ алмаастааҕын туһунан научнай чинчийиигэ олоҕуран сабаҕалаабыт киһи.
Бүлүүгэ кыраайы үөрэтии түмэлин тэрийбит.
1957 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр өлбүт, Бүлүү куоратын кылабыыһатыгар көмүллүбүт.

# Староватов Пётр Хрисанфович
## Аатын үйэтитии

* П. Х. Староватов аата иҥэриллибит:
       1928 сылтан Элгээйи (Сунтаар улууһа) орто оскуолатыгар;
       Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр түмэлгэ.
* Кини туһунан 1966 сыллаахха кинигэ бэчээттэммит: Кротов М., «Вилюйский краевед», Якутское книжное издательство. — 84 с.
* М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет ГРФ студеннарыгар анаан стипендия олохтоммут

# Староватов Пётр Хрисанфович
## Наҕараадалара

* Үлэ Дьоруойа (1928)
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана (1952)
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ
# Кирилиэс

Кирилиэс диэн туруору (үөһээ-аллараа) сылдьарга аналлаах тутуу ууһуга. Кирилиэс үктэллэртэн турар.
* Кафель үктэллээх кирилиэс
* Одессаҕа баар 142 метр уһуннаах Потёмкин кирилиэһэ
* Метал эргиир кирилиэс
* Бухарестааҕы Muzeul Național Cotroceni түмэл кирилиэһэ