yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кыыллаах

Кыыллаах нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кыыллаах. Нэһилиэнньэтин ахсаана: Кыыллаахха 1044, Даппарайга 90 киһи (2007 сыл).
Улуус кииниттэн 45 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ ортотугар Кыыллаах арыыга сытар.
Даппарай сэлиэнньэ өрүс уҥа кытылыгар турар уонна нэһилиэк манна көһөн эрэр. Ол халаан уутун сабыдыала. Сылтан сыл аайы арыы саас ууга барар буолбута.
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү. Мэччирэҥнэрэ уонна оттуур сирдэрэ арыыга бааллар, ол иһин нэһилиэнньэ соччо көһүөн баҕарбат.

# Кыыллаах
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1884 сыллаахха төрөөбүтэ Шараборин Софрон Афанасьевич (1884-1952) - 1912 сыллааҕы Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа.
* 1889 сыллаахха төрөөбүтэ Корнилов Николай Михайлович (1889—1970), үтүөлээх учуутал.
* 1898 сыллаахха Алексей Торговкин — саха бастакы байыаннай лүөччүгэ, лүөччүк-испытатель.
* Туралысов Георгий Михайлович (22.04.1903—24.11.1970) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.
* 1914 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр төрөөбүтэ Корнилова Александра Тихоновна (1914—1985), сэбиэт уонна судаарыстыба үлэһитэ.
* 1914 сыллаахха төрөөбүт Табунасов Никон Семенович — уус-уран киинэҕэ уһуллубут (1935) саха бастакы артыыһа.
* 1915 сыл муус устар 11 күнүгэр төрөөбүтэ Корнилова Матрена Матвеевна (11.04.1915—04.09.1991) — Социалистическай Үлэ Геройа, оҕуруот аһын үүннэрээччи.
* 1939 сыл ыам ыйын 22 күнүгэр төрөөбүтэ Корнилова Зоя Афанасьевна — экономика билимнэрин кандидата.

# Кыыллаах
## Чахчылар

1969 — Кыыллаах Арыыттан халаан кэмигэр дьону таһаара сылдьыбыт Ми-2 бөртөлүөт лүөччүктэр буруйдарыттан сылтаан саахалламмыт, 25 киһи өлбүт. Лүөччүктэр иккиэн тыыннаах уонна биир пассажир хаалбыттар. Экипаж хамандыыра силиэстийэ кэмигэр суукка диэри тиийбэккэ эрэ биллибэт төрүөттэн өлбүт, иккиһин (штурманы) сууттаан өлөрөргө уурбуттар, ол эрээри кэлин 8 сыл хаайыынан солбуйбуттар.

# Кыыллаах
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.

# Кыыллаах
## Хаартыскалар

* Кыллах
* Даппарай
* Кыыллаах арыы халлан куйаартан көстүүтэ
* Даппарай. Кыыллаах олохтоохторугар тутуллубут саҥа дьиэлэр
# Азаров Егор Архипович

Азаров Егор Архипович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Бастакы Хомустаах нэһилиэгэр Нам улууһугар төрөөбүт.
Аармыйаҕа 1941 с. Нам оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл ахсынньытыттан сэриилэспит. Фроҥҥа сапердар взводтарын хамандыырынан сулууспалаабыт. Кыһыл Сулус уордьанынан (14.02.1943) наҕараадаламмыт.
1944 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр өлбүт. Украина Днепропетровскай уобалаһыгар Водяное сэлиэнньэҕэ буойуннар кылабыыһаларыгар (№ 1) көмүллүбүт.
Суруктара Нам түмэлигэр харалла сыталлар.
# 1855

1855 сыл.

# 1855
## Туох буолбута

* Саха уобалаһын бастакы күбүрүнээтэрэ Константин Григорьев 1855 сыллааҕы ыраахтааҕыга оччуотугар Саха уобалаһыгар 211916 киһи олорорун, Лаамы байҕалыгар өстөөх хараабыллара баар буолан Хамчаакканы кытта ситим быһынна диэн суруйар.

# 1855
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 7 — Арассыыйа уонна Дьоппуон ыккардыларыгар «мэлдьитин эйэни уонна истиҥ доҕордоһууну» биллэрбит Симода трактата диэн дуогабар түһэрсиллибит. Симода трактатын чэрчитинэн Курил арыыларыгар киирсэр Кунашир, Итуруп, Шикотан уонна Хабомаи Дьоппуон киэннэрэ буолбуттар.

# 1855
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 2 — Александр II Арассыыйа импиэрийэтин ыраахтааҕыта буолбут.

# 1855
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 17 — Англия айааччыта Генри Бессемер ыстаалы уһаарыы ньыматын патеннаабыт. Бессемер ньымата, ону кытары эмиэ бу саҕана айыллыбыт Мартен ньымата ыстаал уһаарыытын быдан чэпчэппиттэрэ. Ыстаал киэҥник туттуллар кыахтаммыта, чуолаан тимир суол тутуутугар.

# 1855
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 14 — Иохельсон Владимир Ильич (1855 - 1937), этнограф, народник, Саха сиригэр көскө олоро сылдьыбыт киһи.
* Муус устар 10 — Саха сиринээҕи биэксэл оскуолатын (билигин Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ) төрүттээччи В. И. Вонгродскай төрөөбүт.
* Бэс ыйын 7 — Иван Мичурин (1855 — 6.7.1935) төрөөбүт, биолог учуонай уонна селекционер.

# 1855
## Өлбүттэр

* Кулун тутар 2 (урукку ааҕыынан олунньу 18 күнэ) — Арассыыйа импиэрийэтин ыраахтааҕыта Николай I. Бу киһи бөрөстүөлгэ олоруутун кытта декабристар өрө туруулара ситимнээх. Аҕалара өлбүтүгэр убайа Константин оҕото суох буолан бөрүстүөлгэ олорортон батыммыта, бу элбэх булкууру таһаарбыта, өрө турааччылар маны туһанан байыаннайдар бирисээгэ биэриэхтээх күннэригэр өрө турууну анаабыттара. Николай I 30 сыл ыраахтааҕылаабыта, ол тухары суутунан биэс эрэ киһи өлөрүллүбүтэ — декабристар сүрүн бас-көс дьоно. Кини саҕана Сперанскай дьыала-куолу реформата оҥоһуллубута, Пушкины көстөн төннөрбүттэрэ, Петербург уонна Москуба ыккардыгар тимир суол тутуллубута, Польшаҕа өрө туруу хам баттаммыта, маны таһынан Арассыыйа Персияны, Туурсуйаны кытта сэриилэспитэ, түөрт дойдуну кытта Кырыым сэриитин (1853—1856) саҕалаабыта.
# Сүүмбикэ башнята

Сүүмбикэ башнята(тат. Сөэмбикэ манарасы, Sөyembikэ mabarasi) — Казанскай кириэмилгэ баар дозорнай башня. Сүүмбикэ башнята хотугулуу-илиҥҥи өттүн диэки биллэрдик кыҥнайбыт, онон, охтон эрэр башнялар ахсааннарыгар киирэр. Билиҥҥи кэмҥэ, шпиль иҥнэйиитэ 1,98 м. Башня хаһан тутуллубута чопчу биллибэт. Казаннааҕы дыбарыас Бирикээһин дөкүмүөннэрэ, 1701 с. Москуба куоракка буолбут баһаарга умайан хаалбыттар. Онтон, Казань ханствотын туһунан дөкүмүөннэр, Казань куораты сэриилээн ылыы кэмигэр сүппүттэр. Башня, Казаннааҕы кириэмил иһигэр, истиэнэттэн тэйиччи турар. Башняттан Казанка, Волга өрүстэр уонна тулалыы сытар сирдэр үчүгэйдик көстөллөрүнэн, былыр, кэтээн көрөр (дозорнай) башня быһыытынан эмиэ туттуллар эбит. Башня акылаата дууп мас сыбаайаларга турар. Истиэнэлэрэ испиэскэ булкадаһыктаах кирпииччэттэн оҥоһуллубуттар. Бу тутуу, сэттэ дьаарыстаах: бастакы үс дьаарыһа тэҥ өрүттэрдээх, тэҥ үрдүктээх түөрт муннуктуу моһуоннаахтар(четверик) аһаҕастар; салгыы икки аҕыс кырыылаах(восьмерик) дьаарыс; өссө икки дьаарыс - кырыылаах кирпииччэ шатёр уонна кэтээн көрөр вышка, бүтэһик дьаарыс - саамай чыпчаалыгар кыһыл көмүс солотуулаах "дьаабылака" үрдүгэр кэлтэгэй ыйдаах от күөҕэ өҥнөөх шпиль(1918 сылга диэри икки төбөлөөх хотой). Дьаарыстар кырыылара кирпииччэнэн оҥоһуллубут синньигэс валиктаахтар. Арҕаа уонна илин ойоҕосторго, аллараа дьаарыс пилоннара иккилии, сыста турар, ортотунан сытыары валиктаах коринфскай колонналаахтар. Башня үрдүгэ 58 м. Кини туһунан бастакы бэлиэтээһиннэр 1777 с.суруллубуттар. 1832 с. "Заволжский Муравей" сурунаал 4 нүөмэригэр бастакы ыстатыйа тахсыбыт. "Сэембике манарасы" диэн татаардыы тылынан 19 үйэҕэ ааттыыр буолбуттар.

# Сүүмбикэ башнята
### Тиһиктэр

https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%8F_%D0%A1%D1%8E%D1%8E%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5 https://tonkosti.ru/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%8F_%D0%A1%D1%8E%D1%8E%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5
# Адычча

Адыачча - уос номоҕун быһыытынан, Адыаччы үрэх, кэлин итинник ааттаах нэһилиэк аатын биэрбит баай тоҥус киһитэ.
# Өлүөнэ

Өлүөнэ диэн Сир саамай улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ, Сибииргэ баар, аан дойдуга уhунунан 10-с уонна уутун сабардамынан 9-с. Байкаал кытылыттан 21 километрдаах сиргэ Байкаал таһынааҕы хайалартан 930 м үрдүктээх сиртэн саҕаланар, Лаптевтар байҕалларыгар түһэр. Дельтата улаханынан аан дойдуга иккис (Миссисипи кэнниттэн).
Өлүөнэ саамай уһун салаата Бүлүү өрүс (2650 км), бу көрдөрүүтүнэн Бүлүү Урал, Амударья уонна Днепр өрүстэртэн уһун.

# Өлүөнэ
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутия: рекорды, самое первое, самое-самое / Ред. газ. «Якутия». — Дьокуускай: Бичик, 2004. Р 36 — 256 с., ISBN 5-7696-2013-3
# Ду Фу

Ду Фу (кытайдыы 杜甫, пиньин Dù Fǔ), 712–770) диэн Кытай Таҥ династия кэминээҕи поэта. Доҕорунуун Ли Байдыын Кытай ордук улуу поэттара буолаллар. Ду Фу үлэлэрэ Кытай уонна Дьоппуон литератураларын култуураларыгар баhаам дьайыылаах.
# Өйтөн тахсыы

Өйтөн тахсыы эбэтэр Уҥуу, уҥан хаалыы — киһи эбэтэр кыыл организмын туруга, араас биричиинэттэн буолуон сөп.
# Оскуола туһунан хоһоон

КЫРДЬАҔАС ОСКУОЛА
Хайдах да күннэр-дьыллар
Хотоҕостуу субуллан Аалыҥнаан, айаатаан
Ааһан да истэллэр Оҕо сааспыт биһигэ
Олохтоох кырдьаҕас оскуолабыт
Нэһилиэкпит ортотугар
Налыйан, иһиллээбит курдук
Эмиэ да тугу эрэ кэтэспиттии
Эрэнэ, долгуйа тураахтыыр
Бу элбэх оҕо-дьон үөрэнэн
Билиини-көрүүнү иҥэринэн
Үтүө дьоҕуру баһылаан
Үлэ араас хайысхатын
Үлүһүйэн туран ылынан
Үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
Бу сылаас, истиҥ уйаҕа
Былыргы дьыллар мындааларыгар
Үгүс оҕону үөрэтэ-такайан
Үтүөҕэ-кэрэҕэ угуйан
Үлэлээн ааспыт үтүөлээх учууталлар
Үтүө кэрэ кэмнэрин
Истиҥ сылаас тылынан
Иһирэхтик ахталлар
Аныгы сайдыылаах кэмнэргэ
Алыс олорон хаалбакка
Эргэни саҥанан солбуйан
Элбэҕи, үйэлээҕи эрэннэрэр
Саҥа үйэ ирдэбилинэн
Саҥа оскуола сандаарда
Бу сылаас, сырдык кыһаҕа
Биһиги кэлэр кэскиллэрбит
Кэрэхсэнэр кэрэ ыччаттарбыт
Кыһаллан туран үөрэнэн
Үрдүккэ, сырдыкка талаһан
Үүнэн, үрдээн иһиэхтэрэ
Үгүһү айа туруохтара
Үтүө дьон аатырыахтара
Төрөөбүт түөлбэлэригэр
Төрүт олоҕу төлкөлөөн
Ол ааспыт ыарахан сылларга
Олорон, үлэлээн күргүөмнээх олоҕу тутуспут
Үтүөкэн дьоммутун санатан
Үйэлэрин уһатан
Кырдьары билиммэт
Кырдьаҕас кыһабыт
Музей дьиэ аатын сүгэн
Махтал, таптал тылларын иҥэринэн
Уһун үйэлэргэ туруохтун!
Галина Михайловна Соловьева
Нам улууһун Партизан орто оскуолатын учуутала
Саха өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
Үөрэҕирии ситимин бочуоттаах ветерана
# Metro-Goldwyn-Mayer

Metro Goldwyn Mayer (Метро Голдуин Майер), АХШ киинэ устар тэрилтэтэ, улахан медиаконгломерат, 64 студиялары бас билэр. Голливуд пропискалаах.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Sony империаҕа киирэр уонна юридическай киинэ мультик бырааптара эмиэ Sony бас билэр.
# Polandball

Polandball (поланд-бол), эбэтэр Сountryball (кантри-бол) — диэн дойдулар былаахтара дьон курдук көрдөөхтүк ойууламмыттарын ааттыыллар. Бу кантри-болларга олоҕуран дойдулары, омуктары күлүү гынар комикстары уруһуйдууллар.
Биллэн турар маны туһанан сороҕор соччо бөрүкүтэ суох ойуулар тахсаллар да буоллар, бу көстүү аан дойдуга тарҕаммыт төрүөтэ бастатан туран маннык - баар итэҕэстэри күлүү гыныы.
Аан бастаан Польша былааҕа ойууламмыт. Кэлин элбэх поляк интэриниэтчиттэрэ бу "былаах-киһини" туһанан комикстары уруһуйдаабыттара. Кинилэри күлүү гынан атын омук интэриниэтчиттэрэ эмиэ уруһуйдуур буолбуттара арааһа поляктары күөртээн биэрбит, сомоҕолообут быһыылаах. Салгыы Польшаҕа, Германияҕа уонна да атын дойдуларга биллэр интэриниэт-мем буолбута.

# Polandball
## Үөскээһинэ

Полэндбол 2009 сыллахха drawball.com диэн ситим-сиргэ Польша уонна атын дойдулар киберсэриилэрин кэмигэр үөскээбит. Ол ситим-сир тугу баҕарар уруһуйдуур холустаны биэрэр эбит. Польша интэриниэтчиктэрин көҕүлээһининэн ол сиргэ киирэн элбэх киһи куолаан Польша былааҕын уонна ортотугар Polska диэн тылы уруһуйдаабыттар. Ону утаран 4chan ситим-бөлөх сүрүннээһининэн онтукаларын үрдүнэн улахан баҕайы свастиканы уруһуйдаабыттар.
Krautchan.net диэн ниэмэстэр имиджбордалара, онно араас английскайдыы саҥарар дьон киирэллэр эбит. Үөскүүр кэмигэр "Фалько" диэн никтаах киһи 2009 сыл балаҕан ыйыгар айбыт.

# Polandball
## Үөскээһинэ
### Галерея

* Австралия пробкаттан оҥоһуллубут сэлээппэлээх ойууланар
* АХШ салгын ачыкытын кэтэ сылдьар, "крутойа" көстөр
* Бразилия куруук португаалыы күлэр: HUAHUEHUAHUE
* Великобритания цилиндр сэлээппэлээх уонна монокльлаах ойууланар, чэйи сөбүлүүр
* Великобритания "былыргылыы" барыла
* Каталония курдук туспа тыллаах уобаластар эмиэ туспа ойууланаллар
* Баскеболл
* Латвия куруук хортуоскалаах ойууланар
* Арассыыйа үксүн ушанка бэргэһэлээх уонна калашниковтаах (AK-47 ойууланар)
* Сербия уонна атын сорох дойдулар дьаралыктарынан аҥаар харахтарын бааммыт курдук ойууланаллар
* Финляндия атрибуута - фиинка уонна водка
* Швеция уонна атын скандинавия дойдулара виикиннии таҥастаахтар

# Polandball
## Тас сигэлэр

* 1 2 Orliński, Wojciech (16 January 2010). "Wyniosłe lol zaborców, czyli Polandball" (in Polish). Gazeta Wyborcza. http://wyborcza.pl/1,86116,7462232,Wyniosle_lol_zaborcow__czyli_Polandball.html. Retrieved on 25 March 2012.
* ↑ Zapałowski, Radosław (15 February 2010). "Znowu lecą z nami w... kulki" (in Polish). Cooltura. http://www.elondyn.co.uk/newsy,wpis,7731. Retrieved on 22 March 2012.
* ↑ Kapiszewski, Kuba (13/2010). "Fenomem - Polska nie umieć kosmos" (in Polish). Przegląd. http://www.przeglad-tygodnik.pl/pl/artykul/fenomem. Retrieved on 26 March 2012.
* ↑ Polandball. Knowyourmeme. Тургутулунна 26 March 2012.
* Polandball at Knowyourmeme.com
* Polandball at militaryphotos.net
# Витсен, Николаас

Николаев Витсен (нидерл. Nicolaes Witsen; 8 ыам ыйа 1641(16410508) – 10 атырдьах ыйа 1717) — Голландия бэлиитигэ, урбаанньыт, картограф, Амстердам 1682 сылтан 1706 сылга диэри бургомистра (13 болдьоххо олорбута), Ост-Ииндийэ хампаанньатын управляющайа.
Витсен бу сылдьан тиһигин быспакка күннүк суруммута, бэлиэтээһиннэри, ойуулааһыннары оҥороро. Москуба, Новгород, Псков дьиэлэрин уруһуйдаабыта баар.

# Витсен, Николаас
### Арассыыйаҕа айана

Аан бастаан Н. Витсен Голландия Борейль Якоб посольствотын састаабыгар киирэн 1664–1665 сылларга Нуучча государствотыгар сылдьыбыта.
Витсен Арассыыйаҕа айаннын туһунан бэйэтин суруйууларын сүрүннээн 25 сыл үлэлээбитэ уонна 1690 сыллаахха Европаҕа бастакынан Сибиир каартатын бэчээттэппитэ. Европа картографиятын үгэһигэр сөп түбэһиннэрэн онтун " Тартария» (лат. Tartaria, фр. Tartarie, ааҥл. Tartary, ниэм. Tartarei) диэн ааттаабыта. Бу каарта Арассыыйа Азияҕа сирдэрин кыраныыссатын аан бастаан көрдөрбүтэ уонна Сибиир научнай чинчийиилэригэр олук уурбута, каарта суолтата XVIII үйэ тухары сүппэтэҕэ.

# Витсен, Николаас
### Хотугу уонна Илин Тартария. Олоҕун үлэтэ

Витсен картатыгар Камчатка өрүһү көрдөрбүтэ, бу Камчатканы бастакы суругунан ахтыы (бу сири В. Атласов 30 сыл буолан баран биирдэ "арыйбыта").
1692 сыллаахха Амстердамҥа Витсен «Хотугу уонна Илиҥҥи Тартария» (нидерл. Noord en Oost Tartarye) диэн бөдөҥ үлэтин таһаартарбыта. Бу Арҕаа Европаҕа Сибиир уонна онно олорор омуктар тустарынан аан бастакы этнографияҕа уонна георафияҕа сыһыаннаах кинигэ этэ. 10 сыл буолан баран, 1705 сыллаахха, кинигэтин иккис таһаарыытын таһаартарбыта. Ол суруйуутугар кини оччотооҕуга биллэр кинигэлэри барытын туһаммыта, ону таһынан Европаҕа, Арассыыйаҕа уонна Азияҕа баар билсиилэриттэн информация эбии хомуйбута.

# Витсен, Николаас
### Арассыйаны кытта ситимэ

1693 с. Арассыйаны кытта эргиммитэ. Нуучча култууратын уонна уопсатыбатын туһунан киэҥ билиилээх этэ. Ыраахтааҕы Петр I үөрэҕэр кыттыыны ылбыта — Недерланд тылын ыраахтааҕыга кини чугас доҕоро уонна аймаҕа Андриес (Андрей) Виниус үөрэппитэ.
Петр I реформатын өйүүр этэ, Нидерландыга "нуучча лоббитын» баһылаабыта. Кинини утарааччы Гаагаҕа ордууламмыт бэлиитиктэр Арассыыйа күүһүрэрин сөбүлээбэттэрэ, ол түгэнигэр дойдулара Швецияны кытта ситимэ мөлтүрүттэн дьиксинэллэрэ.
# .asia

.asia диэн Азия тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
# Fidelis Care

Fidelis Care (Фиделис Кэр), харысхал сфератыгар үлэлиир биир бөдөҥ тэрилтэ Америкаҕа. Дьону босхо харыстыырынан биллэр.
Салалтата — Нью Йорк.
Centene Corporation тэрилтэ 90% акциятын бас билэр.
Fidelis Care федеральнай программа кыттыылааҕа WellCare диэн.
Fidelis Care Medicare уонна Medicaid федеральнай босхо медицина өҥөтүн дьон туттарыгар үлэлиир.
Нууччалыы тылынан саайта https://www.fideliscare.org/ru-ru/
# Архипов Власий Дмитриевич

Архипов Власий Дмитриевич — СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээллээх.
1935 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1961 с. СГУ бүтэрэн, Өлүөхүмэ оройуонун кылаабынай ветвраһынан, тыа хаһаайыстыбатын прозводственнай управлениетын начальнигынан, Өлүөхүмэ оройуонун райсоветыгар секретарынан үлэлээбитэ.
# Аттакы

Аттакы, аттакылар — аттаммыт, оҕолонор кыаҕа суох буолбут киһи (нууч. скопец). XVIII үйэ 70-с сылларыгар православнай таҥара дьиэтин итэҕээйиччэлэрин истэригэр үөскээбит бөлөх (секта). Сокуон киһини аттааһыны боборо, аттакылары Саха Сиригэр көскө ыытара.

# Аттакы
## Туһаныллыбыт сирдэр

«Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт» Попов И. К. Бичик, 2004 с. 10 стр.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-09

Балаҕан ыйын 1—30 күннэрэ
* Саха АССР доруобуйа харыстабылын наркома Кытайга хируурдуу сылдьыбыта, Таджикистааҥҥа балыыһаҕа сэбиэдиссэйдээбитэ.
* ‎Ытык Күөл хируура "Чолбон" сурунаалга кэпсээннэрин таһаарда.
* Биһиги өбүгэлэрбит кус баттаҕыттан, балык тириититтэн, тайах хабаҕыттан уонна да атын матырыйааллартан араас дьэрэкээн бэргэһэ тиктэллэрэ.
* Саха сиригэр эһиллибит бөһүөлэктэрин ахсаанынан Алдан улууһа рекорду охсор.
* Ан-140 сөмүлүөтү (ойууга) 3 дойдуга оҥороллор (ол иһигэр Ирааҥҥа). Кини 6 тоннаны көтөҕөр, экипааһа икки киһи.
# Чаччыгыныардар уустара

Чаччыгыныардар уустара (нууч. Род Дрозды, лат. Turdus) — Мухоловкалар кэргэннэригэр киирэр Саха сирэ|Саха сиригэр 8 көрүҥнээх чыычаахтар бөлөхтөрө.

# Чаччыгыныардар уустара
## Өссө маны көр

* Кыра чаччыгыныардар уустара
* Сир чаччыгыныардарын ууһа
** Кубалаҥ чаччыгыныар
** Бороҥ чаччыгыныар
** Кугас моойдоох чаччыгыныар
** Кугас чаччыгыныар
** Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
** Өрүөстээх чаччыгыныар
** Ырыаһыт чаччыгыныар
# Кырачаан кутуйах

Кырачаан кутуйах (лат. Micromys minutus, нууч. Мышь-малютка) - Кырачаан кутуйахтар уустарыгар киирэр Саха сиригэр соҕотох көрүҥ.

# Кырачаан кутуйах
## Өссө маны көр

Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
* Ойуур кутуйахтара
* Кутуйахтар
* Кырыысалар
# Кофеин

Кофеин (өссө биллэринэн матеин, теин уонна гуаранин), органическай төрүөттээх тутул, сүрүннээн кофе үүнээйитигэр баар. Үүнэйи бэйэтин харыстанан айар тутула буолар. Кофеин кыра дозаҕа киһиэхэ туһалааҕынан биллэр, элбэх дозаҕа психозка тиэрдиэн сөп. Кофеин ханнык баҕарар дозаҕа адреналин быраҕар.
Билиҥҥи үйэҕэ кофеин араас маҕаһыыҥҥа атыыланар кофеҕа баар, энергетикка уонна Кока Кола утахха.
# Толоон (Магадаан уобалаһа)

Толоон (Талон) диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. Дьонун ахсаана 210 (2021).
# Абу Бакр Мухаммад ибн Закария ар-Рази

Абу Бакр Мухаммад ибн Закария ар-Рази (865—925) — оччотооҕу кэм бөдөҥ бырааһа, уһулуччулаах учуонайа, алхимик, Персияҕа Тегеран аттыгар олорбута. Билим устуоруйатын төрүттээбит Джордж Сартон кинини «ислам уонна орто үйэлэр саамай бөдөҥ быраастарын» быһыытынан ааттаабыта.
Мэдиссиинэ устуоруйатыгар уһулуччулаах миэстэни ыларынан киэҥник биллэр, ону таһынан луогукаҕа, астрономияҕа уонна грамматикаҕа үлэлэрдээх. Итэҕэли кириитикэлиирэ, ол эрээри, бу өттүгэр көрүүлэриттэн быстах сибидиэннбэлэр эрэ хаалбыттар, кинини сөбүлээбэт ааптардар эрэ суруйан хаалларбыттарынан биллэллэр.
Араас эйгэлэргэ дэгиттэр киһи буолан, аль-Рази элбэх наукаларга олохтоох кылаатын киллэрбитэ, үлэтин түмүктэрин 200-тэн тахса рукопиһигэр суруйбута. Эспэримиэҥҥэ олоҕурар мэдиссиинэ бастакы олохтооччуларыттан биирдэстэрэ буолбута, быраас быһыытынан аатырбыта. Мэдиссиинэни үөрэтиигэ түмэт эгэлгэ араҥаларыттан устудьуоннары үөрэтэрэ, ыарыһахтарга баайдарыттан тутулуга суох үтүөтүк сыһыаннаһара. Уоспаны уонна куору клиникаларынан бастакынан араарбыта.
Кини үлэлэрэ орто үйэлэргэ Дьобуруопа быраастарыгар улахан сабыдыалы оҥорбуттара. Сорох үлэлэрэ ("Хирургия туһунан" уонна "Терапия сүрүн кинигэтэ") арҕаа университеттарга мэдиссиинэ программатыгар киирбиттэрэ.
Эдвард Грэнвилл Браун кини туһунан «мусульмаан быраастартан арааһа саамай бөдөҥнөрө уонна туспа суоллаахтара, уонна саамай элбэх үлэни хаалларбыт ааптардартан биирдэстэрэ» диир. Ону таһынан кинини педиатрия аҕата уонна акушерство уонна офтальмология пионера диэн ааттыыллар.

# Абу Бакр Мухаммад ибн Закария ар-Рази
## Аатын үйэтитии

Ирааҥҥа Караджа куоракка Быһыы уонна сыворотка билим-чинчийэр интститута уонна Керманшах куоракка угиверситет кини аатын сүгэллэр. Ирааҥҥа атырдьах ыйын 27 күнүгэр «Рази күнэ» («Аптека күнэ») бэлиэтэнэр.
2009 сыл бэс ыйыгар ХНТ Венатааҕы офиһын тэлгэһэтигэр «Учуонайдар павильоннара» диэни оҥорбуттара, онно ар-Рази, Авиценна, Абу Райхан Бируни уонна Омар Хайям мэҥэлэрин туруорбуттара.
# .bm

.bm диэн Бермуда үрдүк таhымнаах ил домена.
# 1822
## Туох буолбута

* Кулун тутар 15 — Александр I ыраахтааҕы Арассыыйа судаарыстыбатын сэбиэтэ «Об отсылке крепостных людей за дурные поступки в Сибирь на поселение» оҥорбут докумуонун бигэргэппит.
* Кулун тутар 24 — (атын дааннайынан кулун тутар 27 күнүгэр) Дьокуускайга Саха уобалаһын салайа статскай сүбэһит уонна хабалыар Дмитрий Рудаков кэлбит. Дуоһунаска 1824 сыл алтынньытыгар диэри олорбут. Дьокуускайга өлбүт.
* Ыам ыйын 24 — Эквадор Испанияттан тутулуга суох буолбут.
* Атырдьах ыйын 14 — Арассыыйаҕа кистэлэҥ уопсастыбалары бобор, масон ложаларын сабар туһунан ыйаах тахсыбыт. Чиновниктартан барыларыттан батынар сурук ылбыттар.

# 1822
## Төрөөбүттэр

* Ахсынньы 27 — Луи Пастер (28.09.1895 өлб.) — аныгы вакцинация олугун уурбут Франция микробиолога уонна химигэ.
* От ыйын 22 — Грегор Иоганн Мендель — Австрия биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут учуонай.
# Fox Broadcasting Company

Халыып:Infobox broadcasting network
FOX (Fox Broadcasting Company) — АХШ национальнай телевизионнай тэрилтэтэ, салалтата — Лос Анджелес.
# Синньигэс оhоҕос

Синньигэс оhоҕос диэн тоноҕостоох харамайдарга баар ас буhарар система иирээтэ, куртах уонна халыҥ оhоҕос икки ардыларыгар баар. Ас буhарыыга сүрүн суолталаах.
# Монако

Монако (фр. Monaco), официаллык Монако Кинээhилигэ (Principauté de Monaco) диэн Арҕаа Эуропаҕа баар куорат-дойду. Сир ортотунааҕы байҕал хоту кытылыгар турар, тула өттүттэн Франция кыраныыссата.
# Кристина Тимановскайа

Кристина Тимановскайа (белор. Крысціна Сяргееўна Ціманоўская), Бөлөрүүс Республикатын биллэр спортсменката, чэпчэки сүүрүүк, Сэтинньи 19 күнүгэр 1996 сыллаахха төрөөбүтэ. Неаполь куоратка буолбут сүүрүү чемпионатын кыайыылааҕа.
Атырдьах ыйын 1 күнүгэр 2021 сыллаахха Токио олимпиада 2021 Дьоппуоҥҥа сылдьан Александр Лукашенко кириитикэлээн уонна олимпийскай комитеты кириитикэлээн айдаан таһаарбыта. Дьоппуон полицийаларыттан көмө көрдөөбүтэ, Минскэй куоратка ыытыман диэн. Дьоппуоннар Австрияҕа уонна Германияҕа ыҥырыы ыыппыттара политическай куотуу көрүүтүнэн. Атырдьах ыйын 3 күнүгэр Польша Кристинаны ылабын диэбитэ.
Александр Лукашенко Кристинаны таҥнарыахсыт диэбитэ, өлөрүөх өһөрүөх буолбута. Ити кэнниттэн, Кристина оҕонньоро оҕотун илдьэ Украинаҕа куоппута. Кристина ийэлээх аҕатыгар Бөлөрүүс КГБлара кэлбиттэрэ биллэр.
Ол күн Александр Лукашенко ыйааҕынан КГБлар Украинаҕа олорор политическай активиһы Виталий Шишову өлөрбүттэрэ.
# Мэлэкэ (Сунтаар улууһа)

Мэлэкэ — Сунтаар улууһун Түбэй Дьаархан нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Мэлэкэ (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Түбэй Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Жирафа (сулустар бөлөхтөрө)

Жирафа (лат. Camelopardalis, Cam) — улахан буолан баран өлбөөркөй хотугу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Ордук улаханнык көстөр сулус +4,03ᵐ улаханнаах.

# Жирафа (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. Якоб Барч 1624 сыллаахха картаҕа киллэрбитин кэнниттэн ааттаммыта. Планциус Gyraffa Camelopardalis диэн ааттаабыт да ааптар ырытыытын чинчийдэххэ тэбиэн курдук. Библия Бытие диэн кинигэтигэр Ревекка Исаакка кэргэн тахсаары тэбиэни мэҥэстэн барбыта. Барч аатын көннөрбүтэ да, ойуутун хаалларбыта, ол иһин Жирафа диэн аат иҥпитэ.

# Жирафа (сулустар бөлөхтөрө)
## Интириэһиргэтэр объекттар

* Ордук чаҕылхай β Cam икки хостоох сулус, улахана 4,0ᵐ-тан 7,4ᵐ диэри.
* α Cam — күөх гигант, улахана 4,3ᵐ.
* γ Cam — икки хостоох сулус, 5,3ᵐ-тан 5,8ᵐ диэри.
* NGC 2403 — спираль халыыптаах галактика.
* NGC 1502 — сулустар мустуулара.
* Кембл Каскада диэн астеризм.
# Балаҕаннаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Балаҕаннаах нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Балаҕаннаах.
Улуус кииниттэн 22 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 340 киһи (2007 сыл).

# Балаҕаннаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Историяттан

* Дьэһимэн аан дойдуга рекорд үүнүү ылыллыбыта.
# Funtoo

Funtoo — Linux системаларыттан биирдэстэрэ, 2008 сыллаахха Дэниел Роббинс төрүттээбит. Funtoo система Gentoo Linux базатыгар олоҕурар.