yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Слепцова Людмила Даниловна

Слепцова Людмила Даниловна — саха живописеһа, Саха норуодунай худуоһунньуга, Российскай Федерация худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

# Слепцова Людмила Даниловна
## Олоҕун олуктара

1942 с. муус устар 12 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Майа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1964 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1972 с. Ленинградтааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ.

# Слепцова Людмила Даниловна
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Кэргэнэ — Захаров Петр Алексеевич, скульптор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга.
* Кыыһа — Захарова Айина Петровна, худуоһунньук, Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕын ааптардарыттан биирдэстэрэ.

# Слепцова Людмила Даниловна
## Айар үлэтэ

Людмила Слепцова дьон ыккардыларынааҕы истиҥ сыһыаны көрдөрөр эриэккэс дьоҕурдаах диэн суруйаллар искусствоведтар. Жанровай хартыыналары уонна мэтириэттэри суруйар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕын ааптардарыттан биирдэстэрэ. Үлэлэрэ
* Аиза Решетниква мэтириэтэ (1982)
* Ксения Адамова (1987)
* Федот Потапов (1990)
* Уустаах Избеков (1967)

# Слепцова Людмила Даниловна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ
# Казахтар

Казахтар (казах. Қазақтар) диэн Орто Азия хоту өттүгэр олорор түүр омук. Казахстаан сүрүн омуга, дойду олохтоохторун 66%. Бүтүн ахсааннара 16 миллион.

# Казахтар
## Казахтар Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр казахтар ахсааннара :
| 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 209 | 238 | 502 | 1 760 | 1 525 |
# Чуумпу Дон

«Чуумпу Дон» — Михаил Шолохов 4 туомнаах роман-эпопея. 1—3 томнар 1925 сылтан 1932 сылга диэри суруллубуттара. 1928—1932 сс «Октябрь» сурунаалга бэчээттэнэн тахсыбыта. 4 том 1940 сылга бүтэриллибитэ, «Новый мир» сурунаалга в 1937—1940 сс бэчээттэнэн тахсыбыта.
XX үйэтээҕи нуучча литературатыгар саамай суолталаах айымньыларыттан биирдэстэринэн буолар,Бастакы аан дойдутааҕы сэрии кэмигэр дон хаһаактарын киэҥ олохторун понораматын уруһуйдуур, революция кэминээҕи түбэлтэлэр уонна Россияҕа Граждансай сэрии уруһуйданар.
# Наруто

Наруто (дьоп. ナルト, ааҥл. NARUTO) диэн Дьоппуон манга уонна биир ааттаах аниме сериала. Айааччыта уонна ойуулааччыта Масаши Кишимото. Айымньы ис хоhоонун сүрүн дьоруойа Наруто Узумаки диэн дьоҕурдаах ниндзя уола. Кини бэйэтин дэриэбинэтин басхана уонна ордук күүстээх ниндзя ууhа буолуон баҕа санаалаах (бу титул аата «хокаге»).
Манга бастакы баhа 1999 c. Shueisha диэн таhаарааччы компания Shonen Jump сурунаалын 43-с нүөмэригэр тахсыбыта. Билигин манга 47 томнаах уонна салгыы тахса турар. «Наруто» мангатынан Aniplex уонна Studio Pierrot компаниялар биир ааттаах аниме сериалы оҥорбуттара. Дьоппуоҥҥа кини TV Tokyo уонна Animax ТВ канаалларга 2002 с. алтынньы 3 к. саҕалаан көрдөрүллэр.

# Наруто
## OVA

«Наруто» биричиинэлэринэн аҕыс OVA тэриллибит. Олортон бастакытынан, «түөрт клистическай алтан холуннарыыны көрдөөһүн» (яп. Туох да көҥүлэ суох, көҥүл- босхо кырбыы- кырбыы, кырбыы- кырбыы сылдьабыт:Б: сагас), Нарато Конохамар, үһүс сиэнэ, сиэннэрэ, ким баҕарар баҕатын толорор. Скрытый Водопад дэриэбинэҕэ туох да харса суох хапсыһыы диэн ааттанан иккис, " геройум!» (яп. 滝隠れの死闘　オレが英雄だってばよ！ Ол курдук, ситэ- хото: — ор ГАИ эйю: даттээй!), Какаси Хатакаси салалтатынан эдэр ниндззтар ыаллыы дэриэбинэ баһылыгын дьиэтигэр арыаллыыллар. Бу оһуордар премьердара «Shonen Dump " сурунаал ыытыллар 2003 уонна 2004 сыллардааҕы Jump Fesa фестивалларыгар ыытыллыбыттара; кэлин бастакы уонна иккис түһүмэхтэр DVD- ка таһаарылыннылар. Үһүс, «Куйаар дуораана» (яп. Туох да киэҥ- куоҥ саалаҕа суугунуур ходуһалары тэһиинниир, суунар- тараанар уон устуука усталаах мультфильмы оҥорор. Кини табаарыстара эбэтэр бэйэтин сыыһаларын- халтыларын мэһэйдиир буолан, спортивнай күрэхтэһиилэргэ кыттар. Бу оһуокай сиэрийэҕэ хас да сөкүүндэ көстөрө да буоллар, өлбүттэр- сүппүттэр, тыыннаах да кэмнэригэр олорон ааспыт кэмнэригэр, сүрүннээн, туалеттарга тураллара кэрэхсэбиллээх. «Башкортостан "улахан спортивнай фестиваль" анимационнай киинэни кытта сэргэ таҕыста, американскай бэчээккэ аан бастакынан коллекциялаах бэчээккэ тахсыбыта. "Дьэ, хайдах эрэ хапсыһыы: дзенин гэнинов, улахан бойцов турнир» (яп. ついに激突！上忍VS下忍！！無差別大乱戦大会開催！！ Гэкитоцу! Дзе:нин тай гэнин!! Мусабцу дайрансэн тайкай кайсай!!), сылгыга тэрийбит ниндзя икки ардыларыгар саҥа күрэхтэһии туһунан кэпсэнэр. Бу таым дискэтэ Naruto оонньууларын японскай таһаарыы таымыгар: Черскэй 3рэх 2. Бэһис ОТВА "суолу көһөрүү" (яп. - Маҥнай маҥнайгынан рок:дзу, «The cassrods») ким- Кимэн, 2009 сыл күһүнүгэр, Сааскылаахха 7 №- дээх хамаандаҕа табаарыстарын кытта үөрэммитим. Алтыс «Джин и три желания» диэн ааттаах, сэттис киинэни кытта тахсыбыт гэнин аптаах лаампаны баһылааһын туһунан кэпсэнэр. Сэттис оһуокай-музыкальнай эбии ферма, Доҕордоһуу уонна Сааскылаанна кэпсээннэрин уонна кинилэр инники кыргыһыыларын туһунан кэпсэнэр сериал. Кэнники, ахсыс оһуохайдьыт Гаарын баар тунин аатынан экзамеҥҥа Наруто уонна Конохамар кыргыһыыларын туһунан кэпсиир.
# 1972 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

XI Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1972 сыллаахха Дьоппуон Саппоро куоратыгар буолан ааспыттара.
# Попов Анатолий Дмитриевич

1981 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүтэ. Эһэтэ Попов Никита Иванович, эбэтэ Александра Гаврильевна Алаҕардар. Никита Иванович Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар Иркутскайга үлэ фронугар сулууспалаабыт. Эбэтэ Александра Гаврильевна Чурапчылары хоту көһөрүүлэригэр Кэбээйи оройуонугар баран балык бултааһыныгар үлэлээбит. Толя кыра сылдьан сайын аайы Чыаппараҕа эһэтин аахха сайылыыра. Улаатан баран ийэтин бииргэ төрөөбүт убайыгар Алексей Никитичтаахха сайылаан оттоһор. 1989 сыллаахха Дьокуускай куорат 31№-дээх оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. 1992 сыллаахха музыкальнай училище иһинэн хореографическай отделение аһыллан онно Н. С. Посельская оскуолалары кэрийэн оҕолору талыытыгар Толяны эмиэ сүүмэрдээн, ол отделенияҕа үөрэнэ киирбитэ. Толя бэйэтэ маннык кэпсиир:"Онтон М. Е. Николаев - СР-тын бастакы Президенэ училище, общежитие дьиэлэрин туттаран, туһунан хореографическай училище буолбуппут. Бастакы учууталым Н. С. Посельская этэ. Онтон С. В. Афанасьевич кылааһыгар үөрэммитим. Училищеҕа үөрэнэр сылларбар "Барҕарыы" фондатын степиндиата буолбутум. Фонда көмөтүнэн Австрияҕа, Японияҕа уонна элбэх куораттарынан сырыттыбыт, сынньанныбыт. 1999 сыллаахха бастакы президентскэй елкаҕа компьютерынан наҕараадаламмытым. 2000 сыллаахха 13 оҕо буолан үөрэхпитин бүтэрэн Опера уонна Балет театрыгар үлэлии киирбиппит. Театрга үлэлиир сылларбар "Свадьба Авроры" - принц Дезаре. "Белоснежка и семь гномов" - принц, "Корсар" - Али, "Дон Кихот" - Базиль, "Бахчисарайский фонтан" - Вацлав, "Ромео и Джульетта" - Ромео, "Чипполино" - Вишенка оруолларын толортообутум. Инникитин үлэбит баһаам. Театрга 2000 сыллаахха "Врожденный принц" диэн номинация хаһаайына буолбутум. 2004 сыл түмүгүнэн 15 тыһыынчалаах грант ылбытым. 2004 сыллаахха Наташалыын ыал буолбуппут. Наташам СГУ филологическай отделениетын 2005 сыллаахха бүтэрбитэ. Билигин Карина диэн кыыстаахпыт. Быраатым Алексей быйыл эмиэ хореографическай училищены бүтэрэн эрэр. Хайыы-үйэ театр сценатыгар "Ромео и Джульетта" Парис оруолун, "Ночное танго" ситиһиилээхтик үҥкүүлээтэ. Ийэм Татьяна Никитична 20-тэн тахса сыл "Якуткниготорга" үлэлээбитэ. Билигин хореографическай училищеҕа костюмерынан үлэлиир. Н. С. Посельская элбэхтик сүүрэн-көтөн бу училище аһыллан элбэх оҕо олох суолугар бэйэлэрин суолларын таба булалларыгар, үлэһит буолалларыгар улахан үтүөнү-өҥөнү оҥордо. Биһиги дьиэ кэргэн аатыттан Н. С. Посельская, кини дьиэ кэргэттэригэр уонна училище бары үлэһиттэригэр ис сүрэхтэн улаханнык махтанабыт!" Анатолий Дмитриевич айар үлэтигэр бу курдук тэтимнээхтик баран истин. Сүрэхтээх үтүө үлэһит буолан дьон-сэргэ өйүгэр-санаатыгар хаалар образтары айдын! Бырааккынан Алексейдыын Саха балетнай искусствота сайдарыгар дьоһун кылааккытын киллэрсинг диэн ис сүрэхтэн алгыыбыт.
# Аржаков Никита Иннокентьевич

Аржаков Никита Иннокентьевич — СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
1962 сыллаахха балаҕан ыйын 10 күнүгэр Аллайыаха Ожогино сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Үрдүкү тыйаатыр училищетын 1991 с. бүтэрбит. Ол кэнниттэн режиссердар Үрдүкү куурустарын бүтэрбит. «Сахафильм» туруорааччы режиссера.
# Бүлүү улууһун Ытык гражданнара
## Тиһилик

Афанасьев Михаил Иванович Афанасьева Елена Дмитриевна Бубякин Константин Петрович Дорофеев Владимир Федотович Егоров Борис Иванович Егоров Петр Николаевич Кондаков Владимир Алексеевич Кондакова Ульяна Федоровна Михайлов Юрий Антонович Попов Егор Леонтьевич Рудых Анатолий Северьянович Унарова Ольга Васильевна
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

# Бүлүү улууһун Ытык гражданнара
## Өссө маны көр

Бүлүү улууһун үтүөлээх дьонноро
# Аллайыаха улууһа

Аллайыаха улууһа Аллаиховский улус :
| Гиэрбэтэ ||
| Дойду | Арассыыйа |
| Регион | Саха Республиката |
| Улуус киинэ | Чокуурдаах |
| Урукку аата | Чокуурдаах |
| Иэнэ | 107,3 тыһ. км² |
| Климата | тосту-конт |
| Олохтоох дьонун ахсаана • Омуктара • Конфессиялар | 3200 киһи сахалар Таҥара итэҕэлэ |
Аллайыаха диэн Саха сирин улууһа. Улуус киинэ — Чокуурдаах бөһүөлэгэ. Олохтоохторун ахсаана — 3,2 тыһыынча киһи (2006 сыллаах ааҕыынан), сирин иэнэ — 107,3 тыһыынча км2 эбэтэр Саха сирин отут гыммыт биирэ. Олохтоох чиҥэ — 0,09 киһи/км2.

# Аллайыаха улууһа
## Демография

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 3016 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1365 киһи (39,90%), нууччалар — 1154 киһи (33,73%), эбээннэр — 565 киһи (16,52%), дьүкээбиллэр - 79 киһи (2,31%), украйыыннар — 77 киһи (2,25%) уонна атын омуктар — 181 киһи (5,29%).

# Аллайыаха улууһа
## Администрацияларынан араарыы

Улуус иһинээҕитэ :
| # | Бөһүөлэк уонна нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Кыра сэлиэнньэлэр | Улуус кииниттэн, км | Нэһилиэнньэ ахсаана (2007 сыл) |
| 1 | Чокуурдаах бөһүөлэк | улуус киинэ | | 0 | 2 300 |
| 2 | Дьүкээбил | Оленегорскай | Воронцово | 140 | 235 |
| 3 | Бөрөлөөх | Чкалов | | 180 | 180 |
| 4 | Русскай Устье | Русскай Устье | | 120 | 172 |
| 5 | Быйаҥныыр | Нычалаах | | 190 | 129 |
| 6 | Ойотуҥ, национальнай, көһө сылдьар | Ойотуҥ | | 45 | 0 |
| | Барыта | | | | 3 016 |

# Аллайыаха улууһа
## Айылҕата

Улуус сиригэр Кыталык уонна Одьуогун күөл (сорҕото Абый улууһугар сытар) диэн эркээйи сирдэр бааллар.
Куораттааҕы уокуруктар: Дьокуускай | Жатай
Улуустар: Абый улууһа | Алдан улууһа | Аллайыаха улууһа | Аллараа Халыма улууһа | Амма улууһа | Анаабыр улууһа | Булуҥ улууһа | Бүлүү улууһа | Горнай улууһа | Кэбээйи улууһа | Ленскэй улууһа | Мирнэй улууһа | Муома улууһа | Мэҥэ-Хаҥалас улууһа | Нам улууһа | Нүөрүҥгүрү улууһа | Ньурба улууһа | Орто Халыма улууһа | Өймөкөөн улууһа | Өлөөн улууһа | Өлүөхүмэ улууһа | Сунтаар улууһа | Таатта улууһа | Томпо улууһа | Усуйаана улууһа | Уус-Алдан улууһа | Уус-Маайа улууһа | Үөһээ Бүлүү улууһа | Үөһээ Дьааҥы улууһа | Үөһээ Халыма улууһа | Хаҥалас улууһа | Чурапчы улууһа | Эбээн-Бытантай улууһа| Эдьигээн улууһа
# Үстээҕи утарааччылар

Үстээҕи утарааччылар диэн Үстээх үөрэҕин билиммэт Христиан салааларын бүтүн ааттара. Бу салаалар Реформация кэмигэр элбээбиттэрэ. Кинилэр Уол Таҥараны уонна Ытык Тыыны Аҕа Таҥараҕа тэҥнээбит Никея (325) уонна Константинополь (381) мунньахтарын дьаһалларын утараллар. Үстээҕи утарааччылар ордук улахан биллиилээх бөлөхтөрө Тиһэх күннэр Ытыктарын Исус Христос Таҥара Дьиэтэ уонна Иегова көрөөччүлэрэ буолаллар.
# Виктор Цой

Виктор Цой (толору аата Виктор Робертович Цой), кэриэй төрүттээх Арассыыйа биллэр ырыаһыта, аатырбыт Кино диэн рок-группа лидера. Бэс ыйын 21 күнүгэр, 1962 (Ленинград) төрөөбүтэ - Атырдьах ыйын 15 күнүгэр, 1990 (35 км, Талси суола, Латвия) өлбүтэ.
# Табаарыстыбалар

Товарищество — ассоциация двух и более лиц, созданная с целью ведения деловых операций. Деятельность товарищества регулируется Законом о товариществах 1890 г. В отличие от акционерной компании (company) товарищество не обладает правосубъектностью, поэтому его участники несут обязательства по долгам. Участники полного товарищества (general partners) отвечают по таким долгам всем своим имуществом; участники товарищества с ограниченной ответственностью (limited partners) – на сумму, соответствующую их вкладам. Товарищество с ограниченной ответственностью (limited partnership) включает участников как с полной, так и с ограниченной ответственностью. Его деятельность регулируется Законом о товариществах с ограниченной ответственностью 1907 г. Бессрочное товарищество (partnership-at-will) отличается отсутствием установленного срока деятельности. Любой из участников может ликвидировать его в любой момент при условии предварительного оповещения других участников о своих намерениях. Номинальным участником товарищества (nominal partner) является такой его член, который предоставляет свое имя с целью его использования в интересах товарищества, обычно за какое-то вознаграждение; однако в прибылях он не участвует. Законным участником товарищества он не является. Обычно товарищество учреждается на основании договора о товариществе (partnership agreement) (иногда он называется deed of partnership). В этом договоре устанавливаются способы распределения прибылей между участниками, процедуры, проводимые в связи со смертью, уходом от дел либо банкротством одного из участников, а также правила изъятия капитала из товарищества. Участники товарищества не получают заработной платы; им не выплачиваются и проценты на вложенный капитал.

# Табаарыстыбалар
## Товарищество "Торговый дом наследника И.М. Силина"

Учреждено 9 сентября 1909 г. купеческой вдовой Л.И. Силиной, сыновьями Иваном, Василием, дочерью Екатериной, иркутской купчихой О.И. Немовой, женой потомственного дворянина Н.Н. Чернобровина М.И. Поповой. торговля велась в г. Якутске разной мануфактурой и другими привозными товарами. Сумма годового оборота равнялась 250 тыс. руб.

# Табаарыстыбалар
## Товарищество "Торговый дом А. и М. Молчановы и Быков"

Было открыто в 1908 году и в том же году его торговый оборот достиг 150 тыс. руб. Фирма специализировалась на скупке пушных товаров. В феврале 1913 года дело фирмы перешло к торговому дому "Швецов и сыновья"

# Табаарыстыбалар
## Товарищество "Торговый дом М.Г. Васильева и Г.В. Никифорова"

Основано 20 мая 1902 г. Купец М.Г. Васильев происходил из инородцев1-го Нерюктяйского наслега Восточно-Кангаласского улуса, Г.В. Никифоров из 1-го Тылыминского наслега тог же улуса. Капитал фирмы составил 100 тыс. руб. Каждый внес по 50 тыс. руб. Договор был заключен на 10 лет, но спустя 5-6 лет торговый дом распался.
# Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ

Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ - Саха АССР түмэнэ (парлаамена).
Аан бастаан 1938 сыллаахха талыллыбыта, сэрии бүтүөр дылы үлэлээбитэ. Бастакы Үрдүкү Сэбиэт бэрэстээтэлинэн Аммосов Петр Васильевич, оттон Президиум бэрэстээтэлинэн Сидорова Софья Петровна таллылан үлэлээбиттэрэ.

# Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ
## Өссө маны көр

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ
Ил Түмэн
# Тума

Тума — аска булкуйан амтанын тупсарар ас, аһы тупсарыы.
# 1818
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 20 — Москубаҕа Кыһыл болуоссакка үөрүүлээх быһыыга-майгыга Минин уонна Пожарскай мэҥэлэрэ аһыллыбыт.

# 1818
## Туох буолбута
### Сайын

* Атырдьах ыйын 1 — Ньылхаҥҥа бурдук ыскылаата тутуллубут. 1848 сыллаахтан 1867 сыллаахха диэри бу ыскылаат Арассыыйа-Америка хампаанньатын бас билиитигэр сылдьыбыта. Бу суолунан XIX үйэҕэ табаарынан Дьокуускай уонна Иркутскай хааччыллаллара.

# 1818
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 8 — Англияҕа бастакытын боксаҕа бэрчээккини туһаммыттар.
* Алтынньы 20 — АХШ уонна Улуу Британия кыраныысса туһунан конвенция түһэрсибиттэр. Канаада уонна АХШ ыккардыларынааҕы кыраныысса сүрүннээн 49-с кэтирээһининэн ааспыт.

# 1818
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 9 — Миниистирдэр кэмитиэттэрэ Саха уобалаһыгар үүнүү мөлтөҕүнэн сибээстээн бурдугунан көмөлөһөргө уурбут.

# 1818
## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 16 — Шигабутдин Мардьани — татаар төрүттээх Арассыыйатааҕы ислам таҥараһыта, сырдатааччы. Мардьани ону таһынан этнограф, археограф, востоковед уонна педагог быһыытынан биллэр. Бэйэтин кэмигэр саамай бөдөҥ татаар историга этэ.
* Муус устар 29 — Александр II (1881 өлөрүллүбүт), Арассыыйа ыраахтааҕыта (1855—1881).
* Ыам ыйын 5 — Карл Маркс төрөөбүт, ньиэмэс бөлүһүөгэ уонна бэлиитигэ, коммунизм түөрүйэтин айбыт киһи.
* Сэтинньи 9 — Иван Тургенев (1883 өлб.) — нуучча классик суруйааччыта. Өбүгэлэрин араспаанньата түүр "түргэн" диэн тылыттан тахсыбыт.
# Бал саалата

Бал саалата (ааҥл. Mead hall) диэн былыргы герман омуктарга баар биир хостоох улахан дьиэ. Уһун дьиэ биир көрүҥэ. Бал саалатыгар тойдууллар ыалдьыттары көрсөллөр. Былыргы германнар тойдорго балтан оҥоруллубут бал утахтарын иһэллэрэ, ол иһин дьиэ Бал саалата дэнэр. 5 үйэттэн Орто үйэлэр саҕаланыыларыгар дылы бал саалата хоруоллар уонна лордтар олорор дьиэлэрэ этэ.
# Ол онно раактар ыллыыллар (киинэ)

Ол онно раактар ыллыыллар (ааҥл. Where the Crawdads Sing) — мистикалаах триллер драма ис хоһоонноох АХШ киинэтэ, от ыйын 15 күнүгэр 2022 тахсыбыта.
Уһуллубут сирэ Хотугу Каролина сирэ. Sony Pictures үбүлээһинэн уһуллубут.

# Ол онно раактар ыллыыллар (киинэ)
## Сүжета

Хотугу Каролина сиригэр болоталар бааллар, онно Киа диэн соҕотох дьахтар олорор. Кинини бары сэнииллэр. Биир дьээдьэ соҕотох дьахтары туһанан күүһүлүүр. Дьахтар өлөрөр ол киһини. Судка буруйа суох диэн буолар. Саҥа уолланар, ол эрэн дьахтар кырдьан өлбүтүн кэннэ — оҕонньоро эмээххинэ урут киһини өлөрбүт диэн биллэр.
# 1112

1112 сыл.

# 1112
## Туох буолбута

* Олунньу 3 — Рамон Беренгер III, Барселона граф титуллаах ыраахтааҕыта Дус I диэн Прованс графинятын ойох ылбыт, икки судаарыстыба холбоспуттар.
# Плов

Плов — перс. «پلو»‎ — polov, хинди «पुलाव» [pulāu | palāu], санскр. «पुलाक» [pulāka] — диэн суолтата "буспут ириис".
Нуучча тылыгар түүр тылларыттан киирбит. Холобур, азерб. plov, aş; болг. пилаф; каз. палау; кирг. палоо, аш; тадж. ош, палов; тат. pılav, пылав; тур. pilav; туркм. palow; узб. палов, ош; уйг. полу/ﭘﻮﻟﯘ) — сүрүннээн ириистэн (ол гынан баран атын курууппалартан буолуон сөп) уонна үксүн эттэн, балыктан уонна араас тума булкаһыктаах оҥоһуллар ас.

# Плов
## Этимология

Ас- үөл аата санскр- тан тахсар. Үгэскэ үктэнии үгэскэ кубулуйда («уруһуй шарик»), салгыы виндикка түбэстэ, ол эрээри дорооболоруҥ диэн этэллэр. Женя pololon (»бэлэмнэммит рис") тур. pillov (»бэлэмнэммит рис"), нуучча. плов.

# Плов
## История

Урууйдар биистэрин орто үйэтээҕи араб уонна Персия литературатын пааматынньыктарыгар, ону тэҥэ эмтиир средство курдук, үлэ тиэмэтигэр уруучуттарын былааннара (980-1037).
XVII үйэҕэ Францияҕа Стамбултан кэлбит французскай дипломнар кэпсииллэригэр үөрүү- көтүү, көрүү- истии туһунан санааларын үллэстибиттэрэ. Дьиҥнээх былаан Францияҕа 1870- с сыллардаахха эрэ бэлэмнэнэн барбыттара, Османскай империяҕа олорор Суцкай канал тутааччыларын кытта хас да сыл бииргэ олорбут Суцкай канал тутааччыларын кытта кэлбиттэрэ.
# Феминизм

Феминизм диэн дьахталлар эр дьону кытта политика, дьон-сэргэ, үөрэҕирии уонна экономика эйгэлэригэр тэҥ бырааптаныыларын ситиhэр араас хамсааhыннар, теориялар уонна философиялар бүтүн ааттара.

# Феминизм
### Феминизм Арассыыйаҕа

XIX үйэ ортотугар Александр II былааска кэлбитин кэннэ Арассыыйаҕа реформалар саҕаламмыттара, уопсастыба арыый көҥүллүк тыынар кыахтаммыта, ол эрээри дьахтар бырааба кэҥээбэтэҕэ. Холобур, 1863 сыллаахха бэс ыйын 30 күнүгэр (урукку халандаарынан бэс ыйын 18 күнүгэр) тахсыбыт саҥа ыйааҕынан Арассыыйа импиэрийэтигэр дьахталлар үрдүк үөрэххэ киирэллэрэ бобуллубута (ол иннинэ да көҥүллэммэт этэ, ол эрээри быһаччы бобуллубат буолан, аҕыйах дьахтар көҥүл истээччи быһыытынан университет лиэксийэлэрин истэллэрэ, төһө да дьупулуом ылар бырааптара суоҕун үрдүнэн). Бу кэми дьахталлар санаалара уһуктуутун, Арассыыйаҕа сыыйа-баайа феминизм үөскээһинин кытта ситимнииллэр.
Фемнизм Арассыыйаҕа үөскээһинигэр улахан кылааты суруйааччы Николай Чернышевскай, бэйиэт уонна публицист Михаил Михайлов (1829-1865) киллэрбиттэрэ. Ону таһынан фемнизм сайдыытыгар көмөлөспүт дьонунан суруйааччы Достоевскайы уонна учуонай Менделеевы ааттыыллар.
Арассыыйаҕа үрдүк университет билиитин ылбыт бастакы дьахталларынан Наталья Корсини (1841-1913) уонна Надежда Суслова (1843-1918) буолаллар. Корсини (ойох тахсан баран Утина) С-Петербурдааҕы университет юридическэй факультетыгар лиэксийэ истибитэ, оттон Суслова — С-Петербург мэдиссиинэ факультетыгар.
# Ньурба улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Ньурба улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Ньурба улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ

* Ньурбатааҕы колледж.

# Ньурба улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ

* 3 №-дээх Идэлээх лицей (Маар).

# Ньурба улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Бастакы Хаҕалас орто оскуолата
* Акаана Егоров П.С. аатынан орто оскуолата
* Антоновка Чусовской Н.Н. аатынан орто оскуолата
* Дьаархан орто оскуолата
* Күндээдэ орто оскуолата
* Мааp орто оскуолата
* Маpха орто оскуолата
* Малдьаҕар Максимов В.И. аатынан орто оскуолата
* Ньурбачаан орто оскуолата
* Сүлэ Сюльскай С.С. аатынан орто оскуолата
* Убайаан орто оскуолата
* Хатыы орто оскуолата
* Хорула Федоров Е.К. аатынан орто оскуолата
* Чаппанда орто оскуолата
* Чукаар орто оскуолата
* Өҥөлдьө Павлов Д.И. аатынан орто оскуолата
* Дьикимдэ төрүт оскуолата
* Үөдэй төрүт оскуолата
* Киров төрүт оскуолата
* Араҥастаах алын оскуолата- оҕо саада
* Убайаан алын оскуолата
* Чкалов төрүт оскуолата

# Ньурба улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Иванова Валентина Андреевна

Иванова Валентина Андреевна, Олунньу 2 күнэ 1944 с. Педагогическай үлэ ветерана, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, “Учууталлар учууталлара”, СР үөрэҕэриитин бочуоттаах ветерана, «Саха-Азия оҕолоро” фонда стипендиата.

# Иванова Валентина Андреевна
## Олоҕун олуктара

* Ленинградтааҕы Герцен аатынан институт нуучча тылын уонна литературатын факультетын 1969с. бүтэрэн, Бордоҥ орто оскуолатыгар үлэтин саҕалаабыта
* 1967-1973с.с., 1986-2003с.с. директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччы, уопсайа 21 сыл директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ
* 41 сыл Бордоҥ орто оскуолатыгар үлэлээбитэ

# Иванова Валентина Андреевна
## Наҕараадалара, ааттара

* Педагогическай үлэ ветерана
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* “Учууталлар учууталлара”
* СР үөрэҕэриитин бочуоттаах ветерана
* «Саха-Азия оҕолоро” фонда стипендиата
* Саха Республикатын учууталларын X съеһын делегата
* Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо
# Сэргэй хайата

Сэргэй хайата. Анаабыр хаптал хайалаах сирин илин өртүгэр Улахан Куонамка өрүс кытылыгар турар хайа.
Үрдүгэ муора таһымыттан 544 м.

# Сэргэй хайата
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Диброва

Диброва (укр. Діброва) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 138 (2011).
# Бястинов Гаврил Михайлович

Бястинов Гаврил Михайлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1920 сыллаахха Уус-Амма нэһилиэгэр, Таатта улууһугар, төрөөбүт. 1934 сыллаахха Чымынаайы алын сүһүөх, 1937 сыллаахха Чычымах сэттэ кылаастаах оскуолаларын бүтэрбит. Ити кэнниттэн оройуон киинигэр кэккэ тэрилтэлэргэ үлэлээн баран, Дьокуускайдааҕы педучилище иккис куурсугар үөрэнэ сылдьан, 1940 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Сталинград уобалаһыттан, Донбасстан ыыппыт суруктара бааллар. Фроҥҥа хорсун-хоодуот быһыытын иһин Кыһыл Сулус уордьанынан уонна бойобуой мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Разведка отделениетын хамандыыра этэ. Старшина Бястинов 1945 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Германия Ферзальд куоратыгар кыргыһа сылдьан өлбүт.
Карлебизе сэлиэнньэ (Германия, Бранденбург (ниэм. Brandenburg) сирэ) кытыытыгар көмүллүбүт.

# Бястинов Гаврил Михайлович
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (06.03.1945; өлбүтүн кэннэ)
* Кыһыл Сулус уордьана (28.09.1944)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (1943)