yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чуумпу далай

Чуумпу далай (нууч. Тихий океан) диэн Сир саамай улахан далайа. Португалия чинчийээччитэ уонна айанньыта Фердинанд Магеллан Mare Pacificum (лат. эйэлээх байҕал) диэн бастаан ааттаабыта. Хоту Арктикаттан соҕуруу Антарктикаҕа дылы сытар, арҕаа Азиялыын уонна Аустралиялыын кэккэлэhэр, илин өттүнэн Америкалардыын. Иэнэ 162,9 млн. км² (Сир уутун ньуурун 46% уонна Сир бүтүн ньуурун 32%). Экуатор Чуумпу далайы икки аҥар араарар (Хотугу Чуумпу далай уонна Соҕуруу Чуумпу далай). Далай хотугулуу-арҕаа өттүгэр баар Мариана хаспаҕа аан дойду саамай дириҥ сирэ (10,911 м).

# Чуумпу далай
## Чуумпу океан байҕаллара

* Бали
* Банда
* Беринг
* Дьоппуон Иһинээҕи
* Илин Кытай
* Висая
* Араҕас
* Камотес
* Коралл
* Коро
* Минданао
* Молукка
* Саҥа Гуинея
* Лаамы
* Саву
* Самар
* Серам
* Сибуян
* Соломон
* Сулавеси
* Сулу
* Тасман
* Фиджи
* Филиппиннар
* Флорес
* Хальмахера
* Соҕуруу Кытай
* Ява
* Дьоппуон
# Куйах (сулустар бөлөхтөрө)

Куйах (лат. Scutum, Sct) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө, халлаан экваторын чугаһыан баар. Халааҥҥа 109,1 квадрат кыраадыс иэннээх, 28 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан +74° кэтирээһинтэн соҕуруу ордук от ыйыгар көстөр.

# Куйах (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Ян Гевелий 1690 сыллаахха «Уранография» диэн халлаан атлаһыгар киллэрбитэ. Бастакы аата улуу Польша хоруолун аатынан «Собескай Куйаҕа» (Scutum Sobiescianum) диэн ааттаах этэ. Кини түүрктэри 1683 сыллаахха Вена куорат аттыгар кыргыбыта.

# Куйах (сулустар бөлөхтөрө)
## Бөлөх объекттара

* Куйах α-та
* Куйах β-та
* Куйах γ-та
# Желобцов Николай Евграфович

Николай Евграфович Желобцов (27.11.1889—1921) — техническэй хайысхаҕа саха бастакы инженера.

# Желобцов Николай Евграфович
## Олоҕун олуктара

1889 сыллаахха сэтинньи 27 күнүгэр Бороҕон улууһун Өлтөх нэһилиэгэр төрөөбүт. «Маяк» диэн куруһуогу тэрийсэн, силиэстийэҕэ эриллэн, эрэй бөҕөнү көрөр. Дьыала тохтообутун кэннэ Томскайга баран үрдүк үөрэххэ үөрэнэ сылдьан Санкт-Петербурга тиийэн хайа институтугар салгыы Германияҕа Лейпциг куоракка тиийэн үөрэҕин бүтэрэр. Итиннэ кини тимир суол инженерин идэтин ылбыт быһыылаах. 1917 сыллаах сайын Н. Е. Желобцов кэргэннээх, икки оҕолоох Дьокуускайга тиийэн кэлэр, 1921 сыл саҥатыгар «Советскай былааһы утары саагыбары» тэрийдэ диэн Ньукуола таҥаратын дьиэтин таһыгар ытыллар. Техническэй хайысхаҕа саха бастакы инженерин олоҕо ити курдук түргэнник, хомолтолоохтук түмүктэнэр.
Кини саха национальнай интеллигенциятын уһулуччулаах бэрэстэбиитэллэриттэн биирдэстэрэ Гавриил Васильевич Ксенофонтовы кытта реальнай училищеҕа бииргэ үөрэммиттэр, «Маяк» диэн кистэлэҥ куруһуокка тэҥҥэ сылдьыбыттар, кэлин да билсэллэр эбит. Маны таһынан, Н. Е. Желобцов саха норуотугар умнуллубат өҥөлөөх дьонтон биирдэстэрэ, сырдык өйү-санааны саҕааччы, бастакы драматург, суруналыыс, учуонай, общественнай диэйэтэл Василий Васильевич Никифоровы — Күлүмнүүрү кытта ыкса сибээстээҕэ.
# Маандай

Маандай, Саха Сиригэр баар кыра сайылык дэриэбинэ, төхүр бас билэр киинэ. Дьонун ахсаана 76 киһи.
Источнига http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B9
# Bank RBK

Bank RBK - Казахстан кыракый региональнай баана, сүрүннээн Алматы куоратка үлэлиир.
# 1578

1578 сыл.

# 1578
## Туох буолбута

* Тохсунньу 31 — Испания сэриитэ голландецтар, фламандецтар, англичааннар, шотландецтар, ньиэмэстэр, французтар уонна валлоннар өрө туран холбоспут аармыйаларын Голландияҕа Жамблу аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Дьиктитэ диэн устуоруйаҕа сурулларынан өрө турааччылар 8000 эбэтэр 12000 киһини өлбүтүнэн сүтэрбиттэр, оттон Испания аармыйата баара суоҕа 15 киһи сүтүктэммит. Тыыннаах хаалбыт 3000 кэриҥэ өрө турааччылар саллааттара Жамблу куорат эркинигэр саспыттар, биэс хонон баран бэриммиттэр.
* Атырдьах ыйын 4 — Хотугу Африкаҕа Марокко сиригэр Эль-Ксар-эль-Кебир кыргыһыыта (эбэтэр Үс хоруол кыргыһыыта) буолбут. Манна икки Марокко бүрүстүөлүн былдьаһааччы хоруоллар уонна биирдэрин өйөөбүт Португалия хоруола кыттыбыттара. Үһүөн кыргыһыы кэмигэр өлбүттэрэ. Португалия бу кыргыһыыга эдэр, оҕолоно илик хоруолун эрэ буолбакка, элбэх биллэр-көстөр дьонун сүтэрбитэ, онтон сылтаан улуу дойду аатыттан ааспыта, икки сылынан Испанияттан тутулуктаммыта.
# Сыҥ

Сыҥ — үрэх баһыгар, кини көҥкүһэ тиит уһунуттан синньигэс эрдэҕинэ, эргииргэ (тоҕойго) охтубут, тохтообут мастарга халаан сылтан сыл мунньан симмит даркыта.

# Сыҥ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Наполеон Бонапарт

Халыып:Infobox Royalty
Наполеон Бонапарт (Боронсуустуу: Napoléon Bonaparte Халыып:IPA-fr, Италия тылынан: Napoleone di Buonaparte; 15 атырдьах ыйа 1769 – 5 ыам ыйа 1821), Франция байыаннай уонна политика лиидера этэ. Кинини өссө Наполеон I диэн ааттыыллар. XIX үйэ Европа политикатын толору уларыппыта.
Корсикаҕа төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ Италия бочуоттаах дьиэ кэргэнтэн тахсаллара. Францияҕа офицерга үөрэммитэ,Бриенна университетыгар,онтон Париж военнай университетыгар. Бастакы Франция революциятын кэнниттэн олус суолталаах буолбута. Бастакы коалицияны салайбыта, Купдетат кэнниттэн Франция бастакы консула буолбута. Биэс сылынан Франция Сенаата кинини Императорынан биллэрбитэ. Кини салайар бириэмэтигэр Франция хас даҕаны сэрии нөҥүө ааспыта. Ону Наполеон сэриилэрэ диэн ааттыллар. Хас даҕаны улахан сэриини кыайан баран Франция оруола Европа континеныгар сүдү улааппыта. Ол да буоллар араас ньымаларынан былааһы тутан хаалбыта, ол курдук сорох эйэ дуогабардары алдьатан сэрии саҕалаабыта уонна кыайбыт сирдэргэ доҕордорун уонна дьиэ кэргэниттэн дьону олордубута.
1812 сыллаахха Наполеон Арассыыйа утары сэриитин саҕалаабыта, ол сэрии Наполеон туругун олус күүскэ уларыппыта. Кини аармията Арассыыйаҕа олус күүскэ сааххаламмыта, ол кэнниттэн кыаттарыылар саҕаламмыттара, ол курдук Лейпциг кыргыһыытыгар Алтыс Коалицияҕа кыаттарбыта. Сыл буолан баран Коалиция Францияны атаакалаабыта. Коалция Наполеону Эльба арыытыгар ыыппыта, сыл буолбакка кини онтон куоппута. Ол гынан баран Ватерлоо кыргыһыытыгар эмиэ кыаттарбыта. Кэнники алта сылы Сибэтиэй Елена арыытыгар ыытыллыбыта уонна онно ис раагыттан өлбүтэ. Сорох историктар кинини дьааттаабыттар диэн саныыллар.
Наполеон кампаанияларын байыаннай оскуолаларга киэҥник үөрэтэллэр. Кинини тираан диилэр, ол гынан баран кини сэрииттэн ураты дьыалаларга ордук элбэҕи ситиспитэ, ол курдук кини гражданская кодексынан Европаҕа саамай прогрессивнай этэ, өссө кини Франция банкын тэрийэн улахан инфляцияны тохтоппута, өссө лицейдары тэрийэн уонна наука сайдарыгар көмөлөспутэ.
# Өс-саас

Өс-саас диэн өһүөннэһии, өһүөҥҥэ түбэһии. Өс-саас ситиһии — атаҕастаммыты-баттаммыты иэстэһии, өстүйбүт санааны ситиһии. Өһү ситиһэр киһини өһөөччү диэн ааттыыллар.
# Үҥкүр күөлэ

Үҥкүр күөлэ - Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхой нэһилиэгэр баар күөл.
Уруккута Аһыкай нэһилиэгэр киирэрэ. 1937 сыллаахха манна кииннээн "Кыһыл үүнүү" холкуос тэриллэ сылдьыбыт. Сайынын от өлгөмнөөн үүнэр. Собо, мунду сөбүлээн үөскүүр уулаах. Саас куйуурдаан, сайын илимнээн балыктанар күөл.
# Челябинскай уобалас

Челябинскай уобалас :
| Челябинскай уобалас былааҕа Челябинскай уобалас гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Челябинскай |
| Иэнэ | 88 529 км² |
| Дьонун ахсаана | 3 508 733 (2009) |
| Федеральнай уокуруга | Ураал |
| Экономическай оройуона | Ураал |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Пётр Сумин |
| Уобалас сэбиэтин Бэрэстээтэлэ | Владимир Мякуш |
| Кэм зоната | Халыып:MSK+2 |
Челябинскай уобалас, (Нууччалыы: Челябинская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Челябинскай.
Кирбиилэһэр Свердловскай, Курган, Оренбург уобаластарын, Башкирияны уонна Казахстанны кытта.
Тэриллибитэ Тохсуньу 17-ҕэ, 1934-үс сылга.

# Челябинскай уобалас
## География

Челябинскай уобалас соҕурууҥҥу Ураал хайалар илиҥҥи халдьыаларыгар, Заураальскай уонна Арҕаа-Сибиир дэхси сирдэргэ сытар. Кэтитэ, хотуттан соҕуруу – 490 км, илинтэн арҕааҕа – 400 км.

# Челябинскай уобалас
## Сир баайа

Элбэх саппаастаах тимир рудатын мустуута, алтан уонна никель рудалара, тутуу материаллара (магнезит уонна цемент сырьёта), сидерит.

# Челябинскай уобалас
## Демография

Биэс саамай элбэх ахсааннаах омуктар, уобаласка:
* Нууччалар - 2 965 835 (82,3 %)
* Татаардар - 205 087 (5,7 %)
* Башкирдар - 166 372 (4,6 %)
* Украинестар - 76 994 (2,14 %)
* Казахтар - 36 219 (1,01 %)

# Челябинскай уобалас
## Экономика

Тимири уулларыы – уобалас сүрүн специализацията (Магнитогорскай, Челябинскай, Златоуст – аатырбыт металлургия кииннэрэ), өссө улахан сайдыылаах машинострение.
# Такыров Николай Васильевич

Такыров Николай Васильевич — педагогическай наука кандидата, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Ньурба оройуонун Кукаакы нэһилиэгэр дьадаҥы-бааһынай кэргэнигэр 1928 сыллаахха төрөөбүтэ.
1949 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрбитэ уонна Марха оскуолатыгар история учууталынан үлэлээбитэ. Дьоҕурун, билиитин хаҥатаары Дьокуускайдааҕы педагогичсскай институкка киирбитэ, 1956 сыллаахха бүтэрбитэ уонна Марха орто оскуолатын директорынан анаммыта. Бу сылларга Марха орто оскуолатын коллектива үчүгэй үлэлээҕинэи биллибитэ, ордук технической предметтэргэ оҕолору үөрэтээһин үрдүк таһымҥа тахсыбыта.
Үүнэн иһэр эдэр салайааччы Н.В.Такыров 1959 сыл ахсынньы ыйыгар Ньурба оройуоннааҕы сэбиэтин исполкомун председателинэн талыллан үлэлээбитэ. Кини 1962–1974 сылларга Ньурба 1 №-дээх орто оскуолатын директорынан тахсыылаахтык үлэлээбитэ. Оскуолаҕа политехническай үөрэхтээһиҥҥэ араас өрүтгээх улахан үлэ ыытыллыбыта. Техниканан оту оттооһуҥҥа, хортуоппуйу, оҕуруот араас аһын үүннэриигэ, совхоз фермаларыгар ньирэй көрүүтүгэр үлэлиир элбэх үлэ уонна сынньалаҥ лааҕырлара үлэлииллэрэ. Оҕолор машиноведение уруогар тракторы, массыынаны үөрэтэллэригэр сөптөөх усулуобуйа тэриллибитэ. Оскуола 496 выпускнига аттестаты кытта сэргэ тракторист-машинист идэтин свидетельствотын ылбыттара. Оскуола пришкольнай учаастагар, совхозка, оройуоҥҥа аан бастаан оҕүруот аһын саамай үрдүк үүнүүтүн ылбыттара. Ол түмүгэр IX пятилетка сылларыгар оскуола 24 үөрэнээччитэ Бүтүн Союзтааҕы норуот хаһаайыстыбатын ситиһиитин быыстапкатын кыттыылааҕа буолбуггара, 4 оҕо быыстапка медалынан наҕарааоаламмыта, 14 эдэр сүөһү көрөөччүлэр Бүтүн Союзтааҕы «Артек» пионерскай лааҕырга сынньаммыттара.
«Школа и производство», «Трудовое и производственное обучение», «Опытничество в советской школе» диэи киин сурунаалларга, олохтоох бэчээккэ кини элбэх научнай ыстатыйалара бэчээттэммиттэрэ.
Оскуолаҕа политехническай үөрэхтээһини тэрийии боппуруостарын кытта сибээстээх тиэмэҕэ диссертацияны көмүскээн, республика оскуолаларын директордарын ортотугар аан бастакыннан историческай наука кандидата буолбута.
Н. В. Такыров «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн. Килбиэннээх үлэтин иһин» медалынан наҕараадаламмыта.
Хомойуох иһин, саамай сиппит-хоппут, айымньылаахтык үлэлиир кэмигэр, 46 сааһыгар олохтон туораабыта.

# Такыров Николай Васильевич
## Өссө маны көр

* Такыров Ян Тимофеевич
# Тыыныы

Тыыныы (лат. respiratio) — харамайдар, үүнээйилэр уонна микроорганизмнар диссимиляциялыыр сурун быьыылара. Ол эбэтэр, тыынар тыыннаах биир кэмник метаболизмныырын хааччыйар уонна тулалыыр эйгэттэн кислороду инэрии, организм сорох метаболизмнаабыт уескэтиитин (CO₂, H₂O) тулалыыр эйгэ5э таьаарыы быьыытынан гомеостазтарын ейуур физиологическай процесс. Вещество атастаьыытын тэтимиттэн тутулуктанан киьи тыната чааска ортотунан 5-18 лиитирэ углекислай гаьы (CO₂) уонна 50 грамм ууну таьаарар. Тыыныы кэмигэр организм нэниринэн (энергиянан) баай веществолара молекулярнай кислород кеметунэн а5ыйах нэнирдээх веществоларга (CO₂, H₂O) диэри аьыйаллар.
Тас тыыныы диэн кислороду инэринии уонна углекислай гаьы таьаарыы, итиэннэ тыынар туруупка эбэтэр хаан эргиирин систиэмэлэринэн газтар сырыыларын киллэрэр тулалыыр эйгэ уонна эт-хаан гаьы атастаьыылара.
Клетка тыыныыта бэйэтин ейдебулугэр клетка буруетун ненуе белоктар сырыыларын биохимическай процесстарын киллэрэр. Ол таьынан ас химическэй нэнирин уларыйыытыгар а5алар митохондриялар истэригэр аьыйыыны киллэрэр.
Тулалыыр эйгэни кытары улахан иэнинэн ситимнэьэр ньуурдаах организмнарга тыыныы клеткаларга хайа5астар ненуе газтар диффузияларын суотугар буолуон сеп (холобур: уунээйилэр сэбирдэхтэригэр, кендей харамайдарга). Онтон кыра иэнинэн ситимнэьэр ньуурдаах тыынар тыыннаахтарга газтар сырыылара хаан эргиирин суотугар (тоно5остоох харамайдарга уонна да атыттарга) эбэтэр хабар5а5а (уеннэргэ-кейуурдэргэ) олохтонор.

# Тыыныы
## Уунээйи тыыныыта

Туох баар уунээйилэр бары кунус углекислай гаьы инэриниилэрэ уонна кислороду онорон таьаарыылара уунуу кэрдииьэ дэнэр. Оттон туун таннарытын кислороду инэринэр, углекислай гаьы таьаарар (ап-а5ыйах ахсаана) уратыта – нухарыйыы кэрдииьэ диэн буолар.
Харамайдар уонна уунээйилэр молекулярнай таьымынан тыынар сурун принциптэрэ майгыннаьар. Ол эрээри, уунээйилэр биир сиргэ туралларын быьыытынан метаболизмнара уларыйа сылдьар тулалыыр эйгэ усулуобуйатыгар сеп тубэьиэхтээх, ол иьин уунээйилэр тыыныылара уратылардаах.

# Тыыныы
## Киьи тыыныыта

Сынньалан турукка сылдьар улахан киьи мунуутэ5э ортотунан 14 тыын хамсаныытын онорор. Итиэннэ тыыныы тургэнэ балаччатык уларыйыан сеп (мунуутэ5э 10-18). О5олор тыынар тургэннэрэ мунуутэ5э 20-30 хамсаныы; эмийдээх о5олорго – 30-40; уу кыьыл о5олорго – 40-60;
Биир салгыны э5ирийиигэ (сынньалан кэмигэр) тына иьигэр 400-500 мл салгын киирэр. Салгын киириитэ тыыныы сабардама (объема) диэн буолар. Сынньалан кэмигэр оноьуллубут теттеру тыынныы эмиэ иччэ салгын ахсаанын атмосфера5а таьаарар. Саамай кууьунэн э5ирийдэххэ 2000 мл кэринэ салгыны киллэриэххэ сеп, оттон теттеру таьаардахха – эмиэ 2000 мл.
Улахан киьи тынатын ненуе мунуутэ5э 7 лиитирэ салгыны аьардар. Физическэй но5урууска кэмигэр тына сабардама мунуутэ5э 120 лиитирэ буолуон сеп.
Тыыммакка эрэ киьи 5-7 мунуутэ олоруон сеп, ол кэннэ ейу сутэрии, мэйиигэ сатаан челугэр туьэриллибэт уларыйыылар, онтон елуу кэлэр.
Тыыныы керуннэрэ: дирин уонна урдунэн, субу-субу уонна сэдэх, Уеьээнни, аллараанны, ортоку (туеьунэн) уонна аллараанны (иьинэн).

# Тыыныы
## Туттуллубут литература

* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5
# Дьааҥы - Индигир намтала

Дьааҥы - Индигир намтала. Омолой өрүстэн арҕаа Индигир өрүскэ илин Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕалларын кытылларынан киэҥ намтал сир.
Кэтитэ 100 - 300 км. Муора таһымыттан 100 - 200 м. үрдүктээх. Буора үксүнэн муора араҥата, сир аннынааҕы муус. Бадарааннаах уонна олус элбэх күөллээх.

# Дьааҥы - Индигир намтала
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Уолба (Таатта улууһа)

Уолба — Таатта улууһун Уолба нэһилиэгин киинэ.

# Уолба (Таатта улууһа)
## Өссө маны көр

* Таатта улууһа
* Уолба нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
# Күһүҥҥү долгураҥ

Күһүҥҥү долгураҥ – Күннэй ырыата.

# Күһүҥҥү долгураҥ
## Тыллар

Сир тиһэх мичээрин иҥэрэн Саһарбыт сэбирдэх тоҕунна, От үрэх ууларын оһуордаан Курустук уйдара уһунна.
Тыаһа суох бу мааны ардахтан, Дууһаны угуйар чуумпуттан Тылынна күһүҥҥү долгураҥ, Ураты уйаҕас дьүрүскэн... Тылынна күһүҥҥү долгураҥ, Ураты уйаҕас дьүрүскэн…
Хос ырыата:
Бу кэрэ түгэни илдьээри, Букатын куоттара сүтээри От үрэх оһуордаах сүүрүгэ Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама...
Ол дьикти долгуҥҥа бигэтэн Оҕочоос сүрэҕим сырдаата, Саһархай, саһархай алыпка Мин санаам ардаҕа умуста... Тылынна күһүҥҥү долгураҥ, Ураты уйаҕас дьүрүскэн…
Хос ырыата:
Бу кэрэ түгэни илдьээри, Букатын куоттара сүтээри От үрэх оһуордаах сүүрүгэ Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама... Бу кэрэ түгэни илдьээри, Букатын куоттара сүтээри От үрэх оһуордаах сүүрүгэ Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама... Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама... Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама...
# Улун

Улун эбэтэр өрүс улуна (нууч. длинноносый крохаль, лат. Mergus serrator L.) — уһун синньигэс тумустаах орто кустарга киирэр сэдэх көтөр.
Атыыра саас дьэрэкээн өҥнөөх буолар. Төбөтө, кынаттара, кутуруга хара, моонньун иннэ хара бээтинэлэрдээх кытархайдыҥы-хоҥор. Иһэ үрүҥ, кынатыгар үрүҥ сиэркилэлээх. Төбөтүгэр көҕүллээх. Тумса кыһыл, хара үрдүнэн кырыылаах уонна төбөлөөх, атахтара оранжевай.
Саха сиригэр улун ойуур зонатыга барытыга уйаланар. Өлүөнэ, Дьааҥы уонна Халыма хочолорунан муораҕа тиийэ тарҕанар. Ахсаана ханна да аҕыйах. Өрөспүүбүлүкэ таһыгар хотугу уонна киин ойуур уонна ойуурдаах туундара зоналарыгар Европаҕа, Азияҕа уонна Хотугу Америкаҕа баар. Кыстыыр сирдэрэ: Курил арыылара, Дьоппуон арыылара уонна Корея. Аҕыйах ахсааннаах кустар Илин Камчааткаҕа, Командор арыыларын таһыгар, Илин Кытайга кыстыыллар. Хотугу Америкаҕа Чуумпу байҕал кытылыгар кыстыыллар.
Саас Туймаада хочотунан ыам ыйын иккис декадатыгар көтөн ааһаллара саҕаланар. Маассабай кэлиитэ ыам ыйын үһүс декадатыгар, бэс ыйын саҥатыгар буолар. Саха сирин киинигэр бэс ыйын бастакы аҥаарыгар сымыыттыыр. Үксүн бу кустар балыктаах улахан күөллэр кытылларыгар, хапталга устар өрүстэргэ уйаланар. Уйаларын сиргэ, ойуур саҕата ууга ыган кэлэр сиригэр, күөл кытыытынааҕы хонууларга, таастар быыстарыгар туттар. Онто уҥкучахха оту уонна ньуолах түүнү ууран оҥоһуллубут буолар. Толору уйаҕа 7-9 от күөхтүҥү саһархай сымыыт баар буолар. Оҕолоро от ыйын иккис декадатыгаh тахсан бараллар. Күһүҥҥү көтүүтэ орто Өлүөнэҕэ балаҕан ыйын ортотуттан алтынньы бастакы декадатыгар дылы буолар. Биирдиилээн көтөрдөр өрүскэ кыдьымах тахсыар дылы баар буолаллар.
Аһылыга балык. Өрүскэ күстэх, кыһыл харах, алыһар оҕотун, күөллэргэ кыра быччыкылары уонна мундуну сиир. Арыт уу үөннэрин сиир: тоноҕосчуттар ыамаларын, уу хомурдуостарын, атын үөннэрин сиир.

# Улун
## Өссө маны көр

* Үрүҥ улун

# Улун
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
# Егоров Василий Назарович - Тумарча

Егоров Василий Назарович — Тумарча — саха народнай суруйааччыта.

# Егоров Василий Назарович - Тумарча
## Олоҕун олуктара

1936 сыллаахха олунньу 13 күнүгэр Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр төрөөбүт.
1955—1958 сс. — Орто оскуоланы бүтэрээт, Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
1958 с. — Саха государственнай университетыгар ИТФ үөрэххэ киирбит. Инженер-геолог дипломын ылан, идэтинэн Үөһээ Индигирдээҕи геологоразведочнай экспедицияҕа сылдьыбыта, ол кэннэ Дьокуускайдааҕы геология Управлениетын систематыгар үлэлээбитэ.
1984 сыллаахтан суруналыыс. Сэттэ сыл «Хотугу сулус» сурунаал редакторынан үлэлээбит.
1989 с. — ССРС суруйааччыларын Сойуустарыгар киирбитэ.
1991 с. — Чурапчы улууһугар «Кулаада» крестьянскай хаһаайыстыба үлэһитэ. Бааһынай хаһаайыстыбатынан 13 сыл дьарыгырбыт. Улахан өҥөлөрүн иһин 1993 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин ылбыт.

# Егоров Василий Назарович - Тумарча
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

* Раиса Васильевна — кэргэнэ
* Егоров Василий Васильевич — уола
* Егоров Афанасий Васильевич — уола

# Егоров Василий Назарович - Тумарча
## Айар үлэтэ

Бастакы «Соһуччу» диэн ааттаах кэпсээнэ «Кыым» хаһыакка 1977 сыллаахха бэчээттэммитэ.
1982 сыллаахха Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыттан бастакы «Кырыыстаах таас» сэһэнэ күн сирин көрбүтэ.
1985 сыллаахха «Өрүһүнүү» диэн роман суруйар. Романа нуучча тылыгар тылбаастанан («Возвышение») бэчээттэммитэ.
1994 сыллаахха «Өрүһүнүү» романын иккис чааһын суруйан бүтэрбитэ. Бу айымньыларын «Олох ситимэ» диэн сүрэхтээбит.
Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Булуҥ уонна Кэбээйи оройуоннарыгар күүһүнэн көскө көһөрүллүбүт Чурапчы олохтоохторун туһунан «Өбүгэ тыына» диэн роман суруйбута.
2007 сыллаахха Саха Сирин бастакы Президена М. Е. Николаев туһунан «Биhи Аан Дархаммыт» кинигэтэ күн сирин көрбүт.

# Егоров Василий Назарович - Тумарча
## Библиография

* Кырыыстаах таас: Сэhэн. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1982. — 142 с.
* Өрүhүнүү. Роман. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1985. — 250 с.
* Олох ситимэ: Сэhэн. — Дь.: Бичик, 1994. — 355 с.
* «Биhи Аан Дархаммыт» — 2007.

# Егоров Василий Назарович - Тумарча
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин оҥорон таһаарыы эйгэтигэр Государственнай бириэмийэтин лауреата (1993)
* А. Е. Кулаковскай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин лауреата (2011)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ

# Егоров Василий Назарович - Тумарча
## Кини туһунан

* Левин И. Өрүhүнүү суолун хайан // Хотугу сулус. — 1989. — № 8. — С. 100—101.
* Михайлов В. Д. Киhи өрүhүллүүтэ // Хотугу сулус. — 1986. — № 8. — С. 100—103.
* Тумат С. Өбүгэ тыына өлбөт // Чолбон. — 1996. — № 2. — С. 124—132.
* Кириллин Д. В., Павлова В. Н., Шевков Д. С. Писатели земли Олонхо — Якутск: Бичик, 1995. — 304 с.
# Ларионов Михаил Прохорович - Биэс уола

Ларионов Михаил Прохорович - Биэс уола (Бэс уола, Биэс уол), Илин Хаҥалас, Хаптаҕайга Олом Күөлүгэр олохтоох биллэр-көстөр атыыһыт.
1922 с. Дьокуускайга Набережнай уулуссаҕа (билиҥҥитэ Чернышевскай уул.) турар, кини сиэдэрэй оҥоһуулаах дьиэтэ-уота уокка былдьаммыта. М.П. Ларионов 1896 с. Саха сирин депугациятыгар киирсэн, Николай II коронациятыгар бара сылдьыбыта.
Отутус сыллардаахха кулаактааһыҥҥа түбэһэн баран, Амма Наахаратыгар аймахтарыгар тахсан олорон өлбүтэ. Кур Күрүө диэн сиргэ баар көмүллүбүт сиригэр тугул-лубут олус кэрэ көстүүлээх мэҥэтин өрт уота сиэбит.
# Түүлгэ баттатыы

Түүлгэ баттатыы, түүл биир көрүҥэ, сүрүннээн киһиэхэ уонна кыылларга буолар. Баттатыы кэмигэр киһи этэ сиинэ утуйар, ол эрэн мэйии утуйбакка сытар буолар, ол иһин кутталаах кэм үөскүүр. Итинник кэмҥэ киһиэхэ күлүк киһи кэлэн сордуон сөп.
# 1186

1186 сыл.

# 1186
## Туох буолбута

* Тохсунньу 27 — Генрих VI, Ытык Рим импиэрийэтин ыраахтааҕытын Фридрих I уола Сицилия Констанциятын ойох ылбыт.
# Эмис (Амма улууһа)

Эмис — Амма улууһун Эмис нэһилиэгин киинэ.

# Эмис (Амма улууһа)
## Биллиилээх дьоно

* Күннүк Уурастыырап - саха суруйааччыта

# Эмис (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Эмис нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Илбис

Илбис — былыргы сахаларга, саха итэҕэлигэр сэрии, охсуһуу, хаан тохтуутун иччитэ.
# Discovery Channel

Discovery Channel (Дискавери Чэннел), АХШ биир биллэр телеканала, Аан Дойдуга 52 омук тылынан 196 омук сиригэр көрдөрүллэр 1764 провайдер нөҥүө. Аатырбыт Discovery, Inc. (WarnerMedia бөлөҕөр киирэр, Mitsui Group бизнес эйгэҕэ сыһыаннаах) медиа конгломератка холбонор.
# Перй Лиза

Перй Лиза (исп. Percy Liza; Ыам ыйын 10 күнүгэр 2000 сыллаахха, Перу куоракка төрөөбүт) — Перу футболиһа Испания Sporting Cristal.
# Слепцов Вонифатий Харлампьевич - Балапаат баай

Слепцов Вонифатий Харлампьевич - Балапаат баай (1852-1924)
Таатта улууһун I Дьохсоҕон нэһилиэгин Түөкэй аҕатын ууһуттан төрүттээх. Ийэтин нуучча дьахтара Ефросинья Плотникова хаана лаппа баһыйан кытархай баттахтаах, толору эттээх-сииннээх толуу киһи эбитэ үһү. Балапааттар олохторо Ытык Күөлтэн биир көс курдук Наммара үрэҕин батыһа сытар Ытык Тириитэ, Сөхпүт диэн алаастарга баара.
Балапаат — эдэр сааһыттан, айаны-сырыыны кыайар буолан, Охотскайга, Өймөкөөҥҥө куорат атыыһыттарын үтүмэн үгүс таһаҕастарын көтөхпүт, булугас-талыгас өйүнэн, сатабылынан улаханнык байбыт киһи. Охотскай—Дьокуускай телеграф линията тутулларыгар кини ыпсарыытаах кэпсэтиитинэн нэһилиэгин дьоно хас да сыл харчылаах үлэҕэ сылдьан туһа таһаарыммыттара.
Балапаат оҕонньор үс уола: Григорий, Терентий, Пётр улуустарыгар уонна куоракка киэҥник биллэр, ытыктанар, аныгылыы көрүүлээх дьон этилэр. В.Х. Слепцов удьуор ыччаттара, алтыс-сэттис көлүөнэтигэр тиийэ төрөөн-ууһаан, 230 тахса киһи Дьокуускайга, улуустарга, Саха сирин тас өттүгэр да олороллор.
Дьохсоҕон кырдьаҕастара кэпсииллэринэн Балапаат оҕонньор көнө-көрсүө майгылаах, кыра-хара дьону атаҕастаабатах киһи эбитэ үһү..
# Дьорооппо

Дьорооппо (нууч. жерушник, лат. Rorippa spp.) — өрүстэр кытылларыгар, хойуу талахтар быыстарыгар, бадарааннаах ходуһаларга үүнэр уһун ньолбуһах хахтаах астаах, умнаһын төрдүнээҕи сэбидэхтэрэ куорсуннуҥу көрүҥнээх, умнаһын сэбирдэхтэрэ төрдүлэринэн эминньэхтэртээх, сибэккитин эминньэхтэрэ саһархай дьүһүннээх от үүнээйи.
# Соҕуруу Аустралия

South Australia (Соҕуруу Аустралия) диэн Аустралия Соҕуруу өттүгэр баар штат буолар. Киин куората - Аделаида. Бу штат территориятын үрдүнэн 103 Саха омуга олорор, олортон 101 Сахата Аделаидаҕа бааллар.