yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Еремисов Михаил Николаевич

Еремисов Михаил Николаевич — сүүрүк-спортсмен, марафонец.
Үөһээ Бүлүү Далырыгар 1961 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр төрөөбүт. Балаҕан ыйын 6 күнүгэр 2010 сыллаахха өлбүт.
Далыр орто оскуолатын бµтэрбитэ. 1979-1981сс. Советскай Армия кэккэтигэр сулууспалыыр, 1982с. Красноярскайдаа±ы госпединститут студена. 1987с. Ґіґээ Бµлµµтээ±и ДЮСШ чэпчэки атлетика±а тренерэ, 2007с. µірэх управлениетын спортка методиґа. Киниэхэ бастакы улахан ситиґии 1989с. ыам ыйыгар кэлбитэ. Итиннэ 100км. дистанция±а Саха АССР рекордун олохтоон бастаабыта. Итинтэн салгыы Россия, Саха республикатын чэпчэки атлетика±а элбэх тігµллээх чемпиона буолбута. Классическай марафоІІа Россия спордун маастарын аатын ылбыта. Кэлин М.Н. Еремисов биир сууккалаах сµµрµµгэ 264км.400м. кірдірін СР рекордун олохтообута, бу кірдірµµгэ саха сµµрµµктэрэ кыайан чугаґаабаттар. Бу ситиґиитинэн М.Н. Еремисоа ХХ-с µйэ спортка лауреатын аатын ылбыта. Кини СР µірэ±ириитин туйгуна, Ґіґээ Бµлµµ улууґун, Далыр нэґилиэгин Бочуоттаах гражданина. Уґун дистанцияларга сµµрµµгэ Аан дойду чемпионатын призера, Европа хамаанданан кубогын чемпиона, РФ чемпиона буолбута. ДЮСШ тренеринэн µлэлиир кэмигэр чуолаан сµµрµµгэ улуус µірэнээччилэрин ортолоруттан биллэр сµµрµµк о±олор тахсыбыттара. Олортон билигин Ґіґээ Бµлµµнµ, Саха сирин ааттата сылдьар, РФ спордун маастара Диана Тартакынова буолар. Ґірэх управлениетыгар методистыырын быыґыгар эдэр спортсменнары сµµрµµгэ уґуйбута. Мэйиктэн Борис Васильев диэн сµµрµµгµ таґаарбыта, кини билигин уолаттарга ыраахха сµµрµµгэ СР рекордсмена.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Луковцев Валентин Степанович

Луковцев Валентин Степанович, профессор, философия доктора.
1929 сыл олунньу 11 күнүгэр Мэҥэ Алдан нэһилиэгэр (билигин Томпо улууһа) төрөөбүтэ.

# Луковцев Валентин Степанович
## Олоҕун олуктара

* 1943 сыллаахха Таатта улууһугар Баайаҕа сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэр
* 1946 сыллаахха Чурапчыга педагогика училищетын бүтэрэр.
* 1946 сыл атындьах ыйыттан 1949 сыл балаҕан ыйыгар дылы Баайаҕа сэттэ кылаастаах оскуола учуутала
* 1949 сыл балаҕан ыйыттан 1952 сыл алтынньытыгар диэри армияҕа сулууспалыыр.
* 1952 сыл алтынньытыттан 1958 сыл балаҕан ыйыгар диэри комсомол үлэтигэр: ЫБСЛКС Саха обкомын инструктора, ЫБСЛКС Таатта райкомын бастакы сэкрэтээрэ, ЫБСЛКС Саха обкомын сэбиэдиссэйин солбуйааччытынан.
* 1956 сыллаахха Дьокуускайга Педагогика институтун кэтэхтэн үөрэх отделениетын бүтэрэр. Идэтэ "история".
* 1958 — 1966 сылларга партия үлэтигэр: ССКП Булуҥ райкомын кабинет сэбиэдиссэйэ, ССКП Саха обкомын инструктора, ССКП Таатта, Төмтөөн, Алдан райкомнарын иккис сэкрэтээрэ. Чульмаҥҥа уонна Алдаҥҥа үлэлии сырыттаҕына Чульманнааҕы ГРЭС, Аллараа Кураанах көмүс хостуур фабрика тутуллубуттарыгар кыттыгастаах.
* 1966 сыл балаҕан ыйыттан 1968 сыл атырдьах ыйыгар диэри Москва куоракка ССКП КК Үрдүкү партия оскуолатыгар үөрэнэр. Идэтэ "промышленность экономиката".
* 1968 сыл атырдьах ыйыттан 1980 сыл бэс ыйыгар диэри ССКП Саха обкомыгар лекторынан үлэлиир.
* 1975 сыл ыам ыйыгар СГУга аспирантураны бүтэрэр уонна кандидат диссертацияны көмүскүүр. Темата: «Формирование нового типа личности в условиях перехода народностей Севера от патриархально-родового строя к социализму».
* 1980 сыл бэс ыйыгар СГУ философия уонна научнай коммунизм кафедратыгар сүрүн преподавателинэн киирэр.
* 1983 сыл алтынньы 19 доцент аат иҥэриллибитэ.
* 1986 сыл сэтинньи 17 доктор диссертаияны көмүскүүр. Темата: «Общее и особенное в социалистическом развитии народностей Крайнего Севера СССР»,
* 1990 сыл балаҕан ыйын 27 профессор аат иҥэриллэр.
* 1989 сыл олунньу 22 научнай коммунизм кафедратын сэбиэдиссэйэ, ол кэнниттэн социология кафедратын сэбиэдиссэйэ.

# Луковцев Валентин Степанович
## Айымньылара

* 59 бэчээттэммит наука үлэлэрэ
* Минуя тысячелетия (о социалистическом развитии народностей Севера СССР, монография. Москва: Мысль, 1982.
* Традиционное и новое в отношении к труду у народностей Севера // Социальные проблемы труда у народностей Севера. Новосибирск: Наука, 1986.
* Проблемы социального развития северного региона СССР // Научный коммунизм. 1987, № 3.
* Социология: Программа. Якутск: Изд-во ЯГУ, 1997.

# Луковцев Валентин Степанович
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ саайта
# Саһылыкаан (Уус-Алдан улууһа)

Саһылыкаан — Уус-Алдан улууһун Суотту нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Саһылыкаан (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Суотту нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Таас үйэ

Таас үйэ диэн преистория кэмин периода, дьон мал оҥорорго тааhынан тутталлара.

# Таас үйэ
## Хронологията

Таас үйэ үс периодтаах:
* Палеолит
* Мезолит
* Неолит
# Спортинг

Спортинг — сааннан көтөр сыаллары ытыы.
Бу Саха Сиригэр саҥа тэнийэн, сайдан эрэр спорт көрүҥэ. Бултаан-алтаан айахпытын ииттэр дьылҕаланан, аар тайҕанан, киэҥ нэлэмэн туундаранан ыырдаммыт айылҕа оҕолоро буоларбытынан, саанан бэргэнник ытыы хааммытыгар баар буоллаҕа.
Спортинг федерациятын президенинэн, бу көрүҥү иилээн-саҕалаан тэрийбит, И.К.Макаров буолар. Аҕыйах сыл иһигэр республика чемпионата, уонтан тахса республика турнира ыытылынна. Бастыҥ ытааччылар Айаал Макаров, Иван Макаров «С» категорияҕа Россияҕа миэстэлэһэн, аан дойду чемпионаттарыгар кыттыбыттара хайҕаллаах суол. «Даймонд-парк» базатыгар ыытьгллыбыт курэхтэһиилэргэ Дьокуускай, Мэҥэ-Хаҥалас, Чурапчы, Уус-Алдан, Нам, Хаҥалас, Бүлүү, Сунтаар, Ньурба, Орто Халыма кытаанах илиилээх, кыраҕы харахтаах ытааччылара кыттыбыттара. Ордук үчүгэй бэлэмнээх хамаандаларынан «Мясной двор» (А. Макаров, Нь. Бястинов, С. Петров), «Булчут» (Ф.Борисов, Г. Барашков, Н. Додо-хов), «Рекорд» (И. Макаров, Ю. Куприянов, Я.Ефимов) буолаллар.
# Ынах

?Ынах :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Кылаас: | Кыыллар |
| Аймах: | Artiodactyla |
| Кэргэн: | Bovidae |
| Подсемейство: | Bovinae |
| Уус: | Bos |
| Көрүҥ: | B. taurus |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Сүөһү (лат. Bos taurus taurus) диэн туйахтаах дьиэ кыыла. Bovinae субыалыгар киирэр. Тыhыта ынах, атыыра оҕус. Тыа хаhаайыстыбатыгар улахан суолталаах. Сүөһүттэн эт, үүт, тирии ылыллар. Тыа хаhаайыстыбатын үлэлэригэр тардар күүс (көлө сүөһү). Аан дойдуга 1.3 млрд сүөһү баар. Индияҕа ынах ытык кыыл, ол иhин өлөрүллүбэт.

# Ынах
## Өссө маны көр

* Саха ынаҕа
# Амбарцумян Виктор Амазаспович

Виктор Амазаспович Амбарцумян (эрм. Վիկտոր Համազասպի Համբարձումյան, 5 [18] балаҕан ыйа 1908, Тифлис — Атырдьах ыйа 12, 1996, Бюракан, Армения) — ССРС уонна Армения астрофизига, астронома, ССРС-ка астрофизика теориятын хайысхатын төрүттээччитэ.
ССРС Билимнэрин Академиятын академига (1953, 1939 — член-корреспондент). Армения ССР Билимнэрин Академиятын академига (1943) уонна президена (1947—1993), Аан дойдутааҕы астрономнар холбоһуктарын президена (1961—1963).
Сулустар уонна сулус системаларын үөскээһиннэрин уонна эволюцияларын теориятынан биллэр. Амбарцумян үлэлээбит хайысхалара сулустар уонна сулус тумарыктарын физиката, сулус астрономията уонна сулус системаларын хамсааһыннара (динамиката), сулустар уонна галактикалар космогониялара, ону таһынан математикаҕа үлэлэрдээх. Бюраканнааҕы астрофизика обсерваториятын төрүттээччитэ.
Икки төгүллээх Социалистическай үлэ геройа (1968, 1978). Армения национальнай геройа (1994, алтынньы 11). Сталин премиятын икки төгүллээх лауреата (1946, 1950). Армения ССР Ил премиятын лауреата (1988). Россиятааҕы Ил премиятын лауреата (1995). Жюль Жансен премиятын лауреата уо.д.а.
Армения президена С. Саргсян 2009 кини аатынан Аан дойдутааҕы премияны олохтообут. Премияны астрономия уонна астрофизика, ону тэҥэ ити билимнэргэ сыһыаннаах физика уонна математика хайысхаларга үлэлиир гражданствотыттан тутулуга суох учуонайдарга туттарыллар. Премияны 2010 саҕалаан, икки сылга биирдэ туттарыллар. Премия харчыта — 500 тыһыынча $.

# Амбарцумян Виктор Амазаспович
## Тиһиктэр

* 1 2 Viktor Amazaspovich Ambartsumian — статья из Британской энциклопедии
* ↑ Viktor Ambartsumian International Prize
# Чукчалар

Чукочалар (чук.ԓыгъоравэтԓьат (тылыттан тылыгар «дьингнээх киһи/дьон») эбэтэр чаучы (табалаах)) диэн омук олорор Чукотка тумул арыыгар.

# Чукчалар
## Туһаныллыбыт сирдэр

* ↑ Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
* ↑ State statistics committee of Ukraine – National composition of population, 2001 census (Ukrainian)
* ↑ RL0428: Rahvastik rahvuse, soo ja elukoha järgi, 31. detsember 2011
# Контейнер

Контейнер (ааҥл. container) диэн транспорт бары көрүҥнэригэр таһаҕас уган тиэйэргэ аналлаах метал хаа. Сорумдьу ааттара Intermodal container уонна ISO container. Контейнердар араас кээмэйдээхтэр, ол эрэн 90% кээмэйдэрэ маннык: кэтитэ 2.44 м, устата 6.1 эбэтэр 12.2 м, үрдүгэ 2.59 эбэтэр 2.9 м.
# Рыкунов Николай Михайлович

Рыкунов Николай Михайлович (1936.11.23 - 1995.04.08) - хоһоонньут. 1985 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Нам улууһун Бастакы Хомустаах нэһилиэгэр 1936 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр төрөөбүтэ. Оскуоланы бүтэрэн баран Сэбиэскэй Сэриигэ сулууспалыыр. 1959 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэр, 1964 сыллаахха СГУ устуоруйа-тыл факультетын саха салаатын бүтэрэр. Мэҥэ Хаҥаласка Дьабыыл оскуолатыгар үөрэтээччинэн үлэлиир. 1965 сылтан Нам улуустааҕы хаһыатыгар үлэлиир, онтон редактор солбуйааччыта буолар, түмүгэр редактордыыр.
1995 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр өлбүтэ.

# Рыкунов Николай Михайлович
## Айар үлэтэ

Кини хоһоонноро аан маҥнай 1954 сыллаахха "Эдэр коммунист" хаһыакка тахсыбыттара. 1962 сыллаахха "Хатыҥ ырыата" диэн бастакы хомуурунньуга тахсар. Н. Рыкунов "Дьол сулуһа", "Кэбиһиилээх оттор", "Стойбище стихов" уо.д.а. хомуурунньуктар ааптара.
1982 сыллаахха "Лыжный след" диэн ньууччалыы тылынан хомуурунньуга тахсар (С. Кузнецова тылбааһа). Хоһоонньут БАМ туһунан хоһооннордоох, поэмалары да суруйара.

# Рыкунов Николай Михайлович
## Айар үлэтэ
### Кинигэлэр

* Хатыҥ ырыата. Хоhооннор, поэма. - Дьокуускай, 1962.
* Дьол сулуһа. Хоhооннор, поэмалар. - Дьокуускай, 1969.
* Кэбиһиилээх оттор. Хоhооннор, поэмалар. - Дьокуускай, 1975.
* Лыжный след. Стихи. / Пер.С.Кузнецовой. - Якутск, 1982.

# Рыкунов Николай Михайлович
## Аатын үйэтитии

Нам улууһун бибилэтиэкэтэ бэйиэт аатын сүгэр.
# Аат сыһыан тыл

Аат сыһыан тыл (нууч. именное модальное слово) — саҥа ирээтэ.
# Олгуй

Олгуй — олус улахан күөс, хочуол.
# Күөрэлээх

Күөрэлээх — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Октябрьскай нэһилиэгин киинэ.
# Ис үөрэтэ

Ис үөрэтэ
# Месси, Лионель

Лионе́ль Андре́с Ме́сси (исп. Lionel Andrés Messi, Spanish pronunciation: (listen (info)); төр. бэс ыйын 24 1987, Росарио, Аргентина) — Аргентина футболииһа, Испания «Барселона» кулуубун нападающайа уонна капитана , 2011 сыллаахтан — Аргентина сборнайын хапытаана. Лучший бомбардир в истории «Барселоны» и сборной Аргентины. Признаётся специалистами одним из лучших футболистов современности и одним из лучшиx игроков всех времён.
«Барселона» футболга академиятын иитиллээччитэ, бастакы хамаандаҕа 17 сааһыттан оонньуур. Онтон ыла кулуубу кытта Испания чөмпүйүөнүн уон титулун, УЕФА чөмпүйүөннэрин лиигатын түөртэ, Испания Куубагын алтата, Испания Суперкуубактарын аҕыста, Европа Суперкуубагын үстэ уонна Футболга Аан дойду кулууптарын чөмпүйэнээтин үстэ ылаттаабыта. УЕФА чөмпүйүөннэрин Лиигатын бастыҥ бомбардирын аатын алтата ылбыта уонна алтата — Испания чөмпүйэнээтин.
2005, 2007—2013, 2015—2017 уонна 2019 сылларга Аргентина бастыҥ оонньооччута буолбута, онтон бүтэһик уон наҕараадата кыраныысса таһынааҕы аргентинец быһыытынан иҥэриллибитэ. В 2009, 2010, 2011, 2015, 2017, 2018 и 2019 годах был признан лучшим игроком чемпионата Испании. 2009 сыллаахха УЕФА кулууптарын бастыҥ футболиһа буолбута. Эмиэ ол сылга Европа бастыҥ футболиһын быһыытынан «Көмүс Мээчиги» уонна ФИФА версиятынан аан дойдуга бастыҥ футболист быһыытынан «Бриллиант мээчиги» ылбыта. 2010 сыллаахха аан дойду бастыҥ футболиһа буолбута («ФИФА Көмүс мээчигин» бастакы ылааччы). 2011 сыллаахха эмиэ бастакыннан Европа бастыҥ оонньооччута буолбута. «Көмүс бутсаны» алтата туппута (2010, 2012, 2013, 2017, 2018, 2019).
2012 сыл кулун тутарыгар «Барселона» иһин оонньууларга рекорд охсубута — 234 гол. Ону таһынан 2011/12 сезонҥҥа Испания чөмпүйэнээтин рекордун олохтообута — 50 голу киллэрбитэ. В марте 2014 года побил 87-летний рекорд по количеству забитых голов в истории «Барселоны», доведя свой бомбардирский счёт до 371 гола. 2014 сыллаахха сэтинньи 22 күнүгэр Испания чөмпүйэнээтин голга рекордун куоһарбыта — 251 гол, (бу рекорд 59 сыл турбута). 2014 сыл сэтинньи 25 күнүгэр Чөмпүйүөннэр Лиигаларын рекордун куоһарбыта — 71 мээчик. 2017 сыл муус устарыгар 29 сааһыгар «Барселона» иһин оонньууга 500 голу киллэрбитэ уонна Испания футболун оннук рекорду биир кулууп иһин оонньууга олохтообут соҕотох оонньооччута буолбута. «Эль-Класико» уонна «каталония дербитин» устуоруйатыгар бастыҥ бомбардир.

# Месси, Лионель
## Олоҕун олуктара

Лионель Месси 1987 сыллаахха бэс ыйын 24 күнүгэр Росарио диэн Аргентина куоратыгар төрөөбүтэ. Аҕата — Хорхе Орасио Месси, ыстаалы уһаарар комбинаакка фабрика оробуочайа, ийэтэ — Селия Мария Месси (урукку араспаанньата Куччиттини), дьиэ сууйааччы. Икки убайдаах: Родриго уонна Матиас, уонна балтылаах Мария Соль. Икки тастыҥ быраата — Ошибка Lua в Модуль:Тылбаастамматах на строке 207: attempt to call local 'prepositional' (a nil value). уонна Максимилиано Бьянкуччи эмиэ футболистар.
Месси футболунан биэс сааһыттан дьарыктаммыта, аҕата эрчийэр любительскай «Грандоли» кулуубугар сылдьыбыта. Бастакы дьарыктарга эбэтэ Селия илдьэр эбит, дьиэ кэргэҥҥэ кини эрэ сиэнин футболист оҥоруон баҕарара; кэлин Лионель туох баар голларын киниэхэ аныыра.
# Бонагий (заамок)

Бонагий заамак (фр. Château de Bonaguil) — Заамак баар сирэ арҕаалыы-соҕурууҥҥу Франция Лот-э-Гарон диэн департамэныгар турар. Бонагий Франция орто үйэлэр замоктарыттан бүтэһик тутуллубут диэн бэлиэтэнэр о.э. тутуу саҥата XIII үйэҕэ саҕаламмыт ол кэннэ бүтэһик тутуллуута XV үйэннэн түмүктэнэр. Маннык замоктар былыр сэрииннэн саба түһүүттэн көмүскэнэн тутуллаллар эбит. Фюмель (Fumel) диэн ааттаах куорат мэрията бас билэр дьаһайар заамага. Икки өттүттэн үрдүк томтор сирдэр быыстарыгар турар, аттытынан үрүйэлэр ааһаллар. Хаҥас өттүттэн 7 килэмиэтирдээх тэйиччи Лот (Lot) өрүс устар, уҥа өттүгэр Гарон (Garonne) өрүс.
Бонагий Франция историческай монумена диэн бэлиэлээх. Сайын элбэх турист сылдьар сирэ, араас культурнай киэһэлэр, көр-нар буолар сирэ. Алдьаныыта элбэх буолан кыһыҥҥы өттүгэр сабыллар, чөлгө түһэрии үлэтэ барар.
# Нэт Вэй

Натанаэль Мин-Ян Вэй, Барон Вэй (кыт. 韋鳴恩, ааҥл. Nathanael Ming-Yan Wei, Baron Wei); также известный как Нэт Вэй, төр. тохсунньу 19 күнэ 1977) — британия түмэт урбаанньыта, Лордар палааталарын саамай эдэр чилиэнэ (2011 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр). Улуу Британия бырабыытылыстыбатын «Улахан уопсастыба» бырайыагын урукку сүбэһитэ.
Вэй - «Teach First» түмэт тэрилтэтин тэрийсээччитэ уонна уурайбыт чилиэнэ партнер «Shaftesbury Partnership», «Absolute Return For Kids» үтүөнү оҥорор тэрилтэ. Он бывший сотрудник «Young Foundation» уонна Аан дойдутааҕы экэниэмикэ фуорумун урукку сүбэһитэ.

# Нэт Вэй
## Биографията

Вэй төрөппүттэрэ Гонконгтантан кэлбит эмиграаннар.
Аҕата - пастор, Улуу Британияҕа 1970-с сылларга көһөн кэлбит. Вэй 1977 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр Уотфордка төрөөбүт. Сэр Фрэнк Маркхэм аатынан оскуолаҕа, Милтон-Кинска судаарыстыбаннай уопсай үөрэх сокуолатыгар үөрэммитэ, оскуолаҕа сорох үөрэнээччилэр кинини үөрэҕэр дьиҥнээхтик кыһалларын иһин атаҕастыыр эбиттэр.
Лондон экэниэмикэ оскуолатыгар Вэй Путунхуаны үөрэппит, кантон, францууз уонна ниэмэс тылларын билэр.
Оксфордка «Иисус кэллиэһин» бүтэрэн баран, Вэй үс сыл «McKinsey & Company» хампаанньаҕа үлэлээбитэ, 2002 сыллаахха «Teach First» тэрийбит Бретт Уигдортзы кытта билсиспитэ.
2006 сыл саҕаланыытыгар Вэй «Shaftesbury Partnership» тэрилтэни тэрийбитэ. Билиҥҥи кэмҥэ «Shaftesbury Partnership» үлэтэ суох буолуу уонна доруобуйа харыстабылыгар бырайыактары оҥорор. «Shaftesbury Partnership» нөҥүө Вэй «The Challenge Network» тутулуга суох үтүөнү оҥорор тэрилтэни тэрийсибитэ.
# Nio

Nio (Nio Motor эбэтэр Нио Сотор), Кытай электрокардары уонна электрофуралары оҥорор тэрилтэтэ, 5G нөҥүө эмиэ ыраахтан смартфон нөҥүө салайыахха сөп. Бу тэрилтэ акциялара Нью Йорк уонна Шанхай биржаларыгар үрдүк маржалаахтар, ол эбэтэр инвестордарга көрдөрүүтэ үчүгэй.
# Бястинов Герасим Дмитриевич – Бэс Дьарааһын

Герасим Дмитриевич Бястинов (Бэс Дьарааһын) (26.11.1902—21.11.1934) — прозаик, очеркист.

# Бястинов Герасим Дмитриевич – Бэс Дьарааһын
## Олоҕун олуктара

1902 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр Таатта улууһугар төрөөбүтэ.
Оскуолаҕа 18 сааһыгар киирбитэ.
1931 с. Дьокуускайдааҕы педагогическай техникуму бүтэрбитэ.

# Бястинов Герасим Дмитриевич – Бэс Дьарааһын
## Айар үлэтэ

1925 сылтан бэчээттэнэрин саҕалаабыта. Прозанан суруллубут хоһооннорго майгынныыр новеллалары суруйара. «Митя стал учеником», «Пелагея» новеллаларыгар Саха Сиринээҕи бастакы оскуолалар күннээҕи олохторо көстөллөр. «Хара сир» кинигэтигэр автор билиигэ, тулалыыр эйгэ кэрэтин ситиһиигэ тардыһыыны туоһулуур. Хас да элбэх кэпсээннэригэр кини саха кумалааннарын уонна батараактарын трагическай дьылҕаларын көрдөрбүтэ («Сын Тэлира», «В метель» уо. д. а.). «Бойобйой» диэн документальнай сэһэнигэр киэҥ историческай фоҥҥа колхоз үөскээһинин ойуулаабыта. Г. Бястинов биир олус кэрэхсибиллээх айымньытынан «Муммут Сөдүөт» диэн очерк-кэпсээнэ буолар. Манна герой урукку олоҕо дьоннор аныгы сыһыаннарыгар сөп түбэспэт буолуута көстөр.

# Бястинов Герасим Дмитриевич – Бэс Дьарааһын
## Библиография

* Талыллыбыт айымньылар. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1960. — 318 с.
* Олох лабаата: Пьесалар. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1928. —53 с.
* Хара сир: Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1928. — 50 с.
* Ырыа-хоһоон. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1928. — 75 с.
* Оҕолор барахсаттар: Кыракый пьесалар. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1932. — 17 с.
* Таҥха: Пьеса. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1932. — 27 с.
* Бойобуой: Очеркалар. — М.: Кинигэ изд-вота, 1935. — 158 с.
* Кыһыл төлөн: Кэпсээннэр. — Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1935.

# Бястинов Герасим Дмитриевич – Бэс Дьарааһын
## Аатын үйэтитии

* Аатын Таатта улууһун Чымнаайы орто оскуолата сүгэр.
# Странден Николай Павлович

Странден Николай Павлович (09.03.1843 — 17.01.1903), революционер-народник. Дворянин.
1843 сыллаахха кулун тутар 9 күнүгэр (арааһа юлиан халандаарынан, чопчулуурга) Пенза күбүөрүнэтигэр төрөөбүт. Странденнар уустара Пенза күбүөрүнэтин дворяннарын төрүччүтүн иккис кинигэтигэр киирэ сылдьар. Аҕата Павел Карпович (1804—?), подполковник, коллежскай асессор (1837), 1839-1842 сс. Пензатааҕы судаарыстыба баайын-дуолун балаататыгар ойуур ревизорунан үлэлээбит. Ийэтэ Анна Игнатьевна Казеевка сэлиэнньэтин помещига. Кини быраата дуу, убайа дуу Александр (?) Павлович Странден диэн артиллерия прапорщига 1861 сыллаахха Петербуурга устудьуоннар дьалхааннарыгар кыттыбытын иһин 1861 сыл балаҕан ыйын 27 к. хаайыллыбытын уонна байыаннай суукка бэриллибитин туһунан 1928 с. тахсыбыт справочникка суруллар
Пенза куоракка дворяннар институттарын бүтэрэн баран 1863 сыллаахха Москва куоракка университетка киирэр. Н.Г.Чернышевскай уонна Н.А. Добролюбов үөрэхтэрин олоххо киллэрэргэ туруммут «ишутинецтарга» чугаһыыр.
1864 сыл саас П.Д. Ермоловтыын Пенза губерниятыгар баран ийэтин имениетыгар Казеевкаҕа бааһынай оҕолоругар босхо оскуола арыйар. Сотору кэминэн былаастар бу оскуоланы сабаллар.
Ол сыл күһүнүгэр Москубаҕа төннөр уонна доҕотторунуун араас переплеттуур мастарыскыай арыйыытыгар, оспуоччуктар ассоциацияларын тэрийсиитигэр, иистэнэр мастарыскыай уонна баата оҥорор фабрика арыйсыытыгар кыттар.
Н.Г. Чернышевскай хаайыыттан күрүүрүн бэлэмниир бөлөххө киирэр да, ыраахтааҕыны өлөрө сатааһын буолан ол олоххо киирбэт. 1866 сыл муус устар 4 (16) күнүгэр Александр II ыраахтааҕыны Д. В. Каракозов ытан өлөрө сатаабыта.
Онтон сылтаан дьыалаҕа эриллэн сууттанар, ытан өлөрөргө бириигэбэрдэнэр, ол гынан баран болдьоҕо суох хаатыргаҕа ыытыллар. Хойут ыраахтааҕы ыйааҕынан хаатыргатын болдьоҕо 20 сылга диэри кыччатыллыбыт.
Хаатырганы 1867 сылтан Александровскай Завод хаайыытыгар саҕалаабыта. Манна кини ынах-сүөһү иитиитинэн дьарыктаммыта.
Н.Г. Чернышевскайы 1867 сыл балаҕан ыйыгар бу хаайыыга аҕалбыттарын кэннэ кинилиин көрсүбүтэ.
1871 сыллаахха Саха уобалаһын Дүпсүн улууһугар көһөрүллэр. Манна бурдук уонна оҕуруот аһын олордор артыал тэрийэр. Артыал Дьокуускайы бурдугунан хааччыйар этэ.
Сахалар көмөлөрүнэн мэлиэһэ тутар. Бу сылдьан оҕолору үөрэтэр, олор истэригэр кэлин Күлүмнүүр диэн ааттаммыт суруксут уола Баһылай Никифоров баар этэ.
1884 сыллаахха былаастар көҥүллээн Пенза куоракка барар. Онно 1903 сыллаахха тохсунньу 17 күнүгэр (арааһа урукку ааҕыынан, чопчулуурга) өлөр, Митрофаниевскай кылабыыһаҕа көмүллэр.

# Странден Николай Павлович
## Эбии маны көр

* Патронова А. Г. Государственные преступники на Нерчинской каторге (1861—1895 гг.): Материалы к «Энцикликлопедии Забайкалья». — Чита, 1998. — Вып. 3.
* Тюстин А.В., Шишкин И. С., Пензенская персоналия. Славу Пензы умножившие. Том 2 (М—Т), М., Локус Станди, 2012, — 216 с., С. 186
# 1467

1467 сыл.

# 1467
## Туох буолбута

* Осмааннар сэриилэрэ Албанияҕа Круяны осадалааһыҥҥа хотторбуттар.
* Алтынньы — Узун Хасан сэриитин кытта кыргыһыыга Джеханшах Кара Коюнлу өлбүт.
* 1467/6-1468 — Султан Кара Коюнлу Хасан Али.
* 1467—1468 — Ак Коюнлу сэриитэ Кара Коюнлу сэриитин үлтү сыспыттар уонна Соҕуруу Азербайджаны, Арменияны, Ирагы уонна Арҕаа Ираны ылбыттар. Ак Коюнлу киинининэн Тебриз буолбут.
# МИР (төлөбүр системата)

МИР - Арассыыйа төлөбүр системата буолар, сүрүннээн эмитент бааннар кини нөҥүө харчы хамсаталлар. Американскай MasterCard курдук аналога буолар.
# 868

868 сыл.

# 868
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 11 — Кытайга Алмаас суутратын бэчээттээбиттэр, бу кинигэ билигин биллэр кинигэлэртэн ордук кырдьаҕас бэчээттэммит кинигэ. 1900 сыллаахха Дуньхуан диэн сиргэ хайа хаспаҕыттан көстүбүтэ.
# Портвейн

Портвейн (ниэм. Port wein, порт. Vinho do Porto, ааҥ. Port wine — Порту винота) диэн Португалия хотугу провинцияларыгар оҥоһуллар уоҕурдуллубут арыгы (вино). Үксүн минньигэс амтаннаах буолар, онтон сороҕор куруҥах эбэтэр хос куруҥах буолар. Десерты кытта иhиллэр. Португалияттан ураты портвейн технологиятынан арыгылары Аустралияҕа, Соҕуруу Африкаҕа, Индияҕа, Канадаҕа, Аргентинаҕа уонна Холбоhуктаах Штаттарга оҥороллор.
# 37

37 сыл.

# 37
## Туох буолбута

* Кулун тутар 18 — Калигула импэрээтэр буолбут.
* Кулун тутар 28 — Калигула Рим импиэрийэтин принцепсэ буолбут (бастакы импэрээтэрдэр б.э.и. 27 сыллаахтан 284 сыллаахха диэри, үс үйэ тухары өрөспүүбүлүкэни "салайсар" принцепстэр этилэр, былаастара сокуонунан хааччахтааҕа)
* Балаҕан ыйын 1 - Нерон

# 37
## Төрөөбүттэр

* Ахсынньы 15 — Нерон, Риим импэрээтэрэ (68 с. өлб.)