yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Макаров Дмитрий Степанович

Макаров Дмитрий Степанович (1917—1994), философия билимнэрин кандидата.

# Макаров Дмитрий Степанович
## Олоҕун олуктара

1917 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

# Макаров Дмитрий Степанович
## Д. С. Макаров биографиятыттан

Философ 1917 с. балаҕан ыйын 4 күнүгэр юиэс оҕолоох, үөрэҕэ суох Степан Васильевич Макаровтаах диэн ыалга төрөөбүтэ. Кыаммат-түгэммэт ыаллар уоллара аҕатын көҥүллээһининэн 10 саастааҕар оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. Кылаастан кылааһы тулуппакка дабаййан, Чурапчытааҕы педучилищены туйгуннук бүтэрэн, велосипедынан наҕараадаламмыта.
Оройуон үэрэҕин салаатын инспектора буолбут киһи велосипедынан нэһилиэк оскуолаларын кэрийтэлээн улэ бөҕотүн ыытарын кырдьаҕастар соторутааҕыта диэри иһирэхтик кэпсээн оҥостор этилэр.
Дьокуускайдааҕы пединститукка студенныы сылдьан Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ ыҥырыллан барбыта. Ураллааҕы байыаннай уокурук байыаннай-политическай уонна Сорочинскай куоракка баар зенитнэй-пулеметнай училищеларыгар аналлаах курстары “туйгуннук” бүтэртээн, дьиҥнээх байыаннай специалист, офицер буолбута. Стрелковай рота командирын солбуйаааччытынан, зенитнэй-пулеметнай взвод командирынан уоттаах сэрии Польшаҕа бүтүөр диэри кыргыспыта.
1946 с. сэрииттэн төннөөт, пединституту эмиэ туйгуннук үэрэнэн бүтэрбитэ. Фҕыс сыл кэриҥэ партия уобаластааҕы комитетыгар лектордаан Саха сирин уһаты-туора сыыйбыта. Онтон Үрдүкү партийнай оскуола аспирантуратыгар (оччотооҕуга 4 сыллаах этэ) кандидатскай дессертациятын көмүскээбитэ. Ону бүгүҥҥү хараҕынан көрөн аахтаххына даҕаны таһымнаахтык суруллубут үлэ эбит диэн астынаҕын. Ити кэмтэн 30-ча сыл тохтоло суох университекка элбэх көлүөнэ студеннары үөрэппитэ. Философия тус-туспа салааларыгар, диалектическай уонна историческай материализмҥа, философия историятыгар уонна атеизмҥа. Лекциялара хайаатар да уратыллах буолаллар этэ: дириҥнэринэн, киһи болҕомтотун тардалларынан. Үөрэтэригэр мэлдьи чэбэрдик, чочуонайдык туттан-хаптан кэлээччи, уҥуохтаах, ыаммат сэбэрэтэ кинини муостан чочуллубут курдук оҥороро, оттон ойоҕуһуттан улуу французскай философ Д. Дидрону санатара…
# Пои Калян

Пои Калян
Пои Калян(узб.Poi Kalon ansambli) - Калян минарет анныгар турар архитектурнай ансаамбыл.
Комплекс үс, Xll-XVl үйэлэрдээҕи тутуулартан турар: Калян минарет, Калян мэчиэт уонна Мири Араб медресе. Пои Калян Регистан параднай болуосакка турар уонна Бухара куорат([[Узбекистан]]) киин архитектурнай ансаамбылынан буолар.
Минарет уонна соборнай мэчиэт, Vlll үйэҕэ, Трансоксанияны араабтар сэриилээн ылыахтарыттан бааллар, ол кэмҥэ, мэчиэт куорат кириэппэһин анныгар турара.Xll үйэҕэ [[Арслан]] хан куораты уларыта туппута: кини Бу-Ляйса уулуссатыгар баар куорат дыбарыаһын көтүрбүтэ, урусхалламмыт ис кириэппэһи хаттаан туппута уонна куорат мэчиэтин көһөрбүтэ. Саҥа мэчиэт, ис кириэппэстэн соҕуруулуу-илин 150 м тэйиччи сиргэ тутуллубута, киниэхэ анаан минарет туппуттара. Минарет, тутуллан баран мэчиэт үрдүгэр сууллан үс гыммыт иккитин алдьаппыта. 1121 с.саҥа мэчиэт тутуллан бүппүтэ. 1127 с. билиҥҥи кэмҥэ диэри тиийбит минарет тутуллубута.
Арслан хан мэчиэтин миэстэтигэр, XV үйэҕэ, билиҥҥи Калян мэчиэт тутуллан, 1514 с.бүппүтэ. Ансаамбыл аныгы көрүҥү, Убайдулла-хан үтүө доҕоро Йеменскэй Мири Араб сүбэтинэн медресе тута сырыттаҕына 1536 с. ылбыта. Мири Араб өлбүтүн кэннэ, мавзолейын кини аатын ылбыт медресе тиэргэнигэр оҥорбуттара, Убайдулла-хан бэйэтэ эмиэ, онно сытар.
Калян мэчиэт(Улахан мэчиэт) ис тиэргэнэ По-и-Калян комплекс сорҕото. Кини, Самаркҥҥа баар Биби-Ханум мэчиэтин кэнниттэн, Узбекистаҥҥа иккис улахан мэчиэт. Тимуридскай архитектура үгэстэрин тутуһан тутуллубут уонна поливной мозаиканан киэргэтиллибит.
Калян минарет)(Улахан минарет)болуоссакка саамай кырдьаҕас тутуу, 1127с. Арслан хан туттарыаҕыттан, 900 сыл кэриҥэ өрөмүөнэ суох турар. Бухара үрдүк тутууларыттан биирдэстэрэ, 46,5 м. үрдүктээх, төбөтүгэр банаардаах.
Мири Араб - "Араб Эмира" - медресе 1535-1536 сс.шейх Абдулла Йеменскэйгэ анаан Убайдулла-хан туппут. Мэчиэккэ 111 худжр(келья) уонна икки кириэстии быһыылаах саала бааллар. Бастакы саала мэчиэт уонна лиэксийэ ааҕар саала быһыытынан туттуллар, иккис саала Убайдулла-хан, Абдулла Йеменскэй уонна атыттар харалла сы тар сирдэрэ.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%B8-%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BD
https://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/places/bukhara/poi_kalyan
# Дьаба

Дьаба эбэтэр дьабаа — мас умнаһа оҥхоччу бааһыран, тула дабаххай буолан оспута.
# Дьордьия

Дьордьия ааҥл. Georgia
# 1928 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

II Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1928 сыллаахха Швейцария Ст. Мориц куоратыгар буолан ааспыттара.
# Көннөрү дыргыл

====== Көннөрү дыргыл- душица обыкновенная (лат. Origanum vulqare). Яснотковайдыҥылар (уостуҥулар) уруулуу уустар бөлөхтөрө.

# Көннөрү дыргыл
## Кылгас морфологията.
### Үүнэр сирэ

. Кураанах эмпэлэр, талахтар быыстарыгар. Саха сиригэр айылҕаҕа олус сэдэхтик көстөр, Өлүөнэ өрүс үөһээ өттүгэр Өлүөхүмэ куорат чугаһыгар баар. Дыргыл оту эмп гынарга дьиэ таһыгар үүннэриэххэ сөп.

# Көннөрү дыргыл
## Кылгас морфологията.
### Үүнэр сирэ
#### Туттуллар органнара
##### Химическэй састааба

Литература
# 1948 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XIV Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1948 сыллаахха Холбоhуктаах Хоруоллук Лондон куоратыгар буолан ааспыттара.
# Неоген

Неоген — геология периода, Кайнозой кэнниттэн иккис период. 23,03 мөлүйүөн сыл нөҥүө саҕаламмыта, 2,58 мөлүйүөн сыл нөҥүө бүппүтэ.
Устата 23 мөлүйүөн сыл. Үүттээх харамайдар салгыҥҥа уонна байҕалга салҕыы сайдаллар – кит уонна абааһы үрүмэччитэ үөскүүллэр.
Плаценталаахтар атын харамайдары периферияҕа ыган таһаабыттар. Оччотооҕу фауна билиҥҥигэ олус майгынныыр.
Ол гынан баран мастадоннар уонна батас тиистээх баабырдар өссө олохтон туоруу иликтэр. Бөдөҥ көппөт көтөрдөр сабыдыаллара киэҥ.
| Период | Саҕаланыыта | Бүтүүтэ |
| Миоцен | 23,03 мөл. сыл | 5,333 мөл. сыл |
| Плиоцен | 5,333 мөл. сыл | 2,58 мөл. сыл |
# Оһуор (хоһоон хомуурунньуга)

Оһуор — 2009 сыллаахха Арассыыйаҕа Ыччат сылыгар ыытыллыбыт тэрээһиннэртэн биирдэстэринэн бу 5 эдэр суруйааччы дьоҕус кинигэлэрин биир кассетанан таһаарыы буолбута.
Бу кинигэлэри хомуйан оҥорбут поэт, РФ суруйааччыларын Түмсүүтүн чилиэнэ Н. Е. Винокуров-Урсун.
Хомуурунньукка киирбиттэр: Александра Попова, Ангелина Васильева, Надежда Ильина, Семен Маисов, Елена Овчарова.
Таһаарбыт «Бичик» национальнай кинигэ кыһата. ISBN 978-5-7696-3158-0

# Оһуор (хоһоон хомуурунньуга)
## Өссө маны көр

* Саха оһуора
# Жадейкин Максим Степанович

Жадейкин Максим Степанович (1914, Налитово с. —09.01.1944, Украина) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).

# Жадейкин Максим Степанович
## Олоҕун олуктара

1914 сыллаахха Налитово сэлиэнньэҕэ (билиҥҥи Пуркаево, Дубёнскай оройуон, Мордовия) төрөөбүт.
1934 сылтан Саха АССР көмүс хостуур приискаларыгар, ол кэннэ болуотунньуктар биригэдьиирдэринэн үлэлээбит.
1941 сыллаахха Алдан оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Бронебойщиктар куурустарын бүтэрбит. Уһук Илин сулууспалаабыт.
1943 сыл от ыйыттан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт. Брянск, Киин, Бастакы Украинскай фроннар кыргыһыыларыгар кыттыбыта. Курск кыргыһыытыгар кыттан, бааһырбыта.
1943 сыл балаҕан ыйыгар гвардия младшай сержана Максим Жадейкин отделение командирынан сылдьыбыта, Днепр кыргыһыытыгар хорсуна бэлиэтэммитэ.
1943 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр отделение кытары, өстөөх күүстээх уотун көрөн туран, Днепр өрүһү Великий Букрин сэлиэнньэ аттынан туораан, плацдарм былдьааһыныгар көхтөөх кыттыыны ылбыта. Ол кыргыһыыга өстеех танкатын уонна пулемётун эспитэ.
Ол плацдармы 2-с батальону кытта үс суукканы быһа көмүскэспит. Төрдүс күнүгэр бэйэтин подразделениетын, өрүһү туорааһыҥҥа сүтэрсибит, булан, салгыы кыргыһан өстөөх 2 танкатын, 3 бронетранспортёрун, 10-ча пулемёту эспитэ. Киев аттынааҕы кыргыһыыларга Жадейкин отделениетын кытта өстөөҕү утары ситиһиилээхтик сэриилэспит. Ол курдук, Попельни оройуонугар өстөөх танкатын уонна 3 бронетранспортёрун суох гыммыт.
1944 сыл тохсунньу 9 күнүгэр Украина Житомир уобалаһын Бердичевскай оройуонун Буряки сэлиэнньэтин аттынааҕы кыргыһыыга ниэмэс танкатын уонна 3 бронетранспортёру эспит, кыргыһыы хонуутугар өлбүт. Украинаҕа Буряки сэлиэнньэ кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 10 күнүнээҕи Ыйааҕынан Днепр өрүһү туорааһыҥҥа хорсун, геройдуу быһыытын, өстөөхтөр ылбыт плацдармнарын туруорсуутун иһин гвардия младшай сержаныгар Максим Жадейкиҥҥа Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.

# Жадейкин Максим Степанович
## Наҕараадалара

* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (10.01.1944)
* Ленин уордьана (10.01.1944)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (05.11.1943)

# Жадейкин Максим Степанович
## Аатын үйэтитии

* Герой аатынан Дубёнки диэн сэлиэнньэҕэ уулусса ааттаммыт.
* Дойдутугар (Пуркаевоҕа) оскуолаҕа Герой аата сүктэриллибит. Пуркаевоҕа бюст туруоруллубут.
* Алдан улууһугар Ленинскэй бөһүөлэккэ Сэбиэскэй Сойуус Геройдарыгар — Кирьянов П. Н., Лебедев А. И., Жадейкин М. С., Космачёв М. М., Тепляков М. П. — өйдөбүнньүк туруоруллубут.
# Сингапур

Сингапур (кыт. 新加坡 Xīnjiāpō, мал. Singapura, тамил. சிங்கப்பூர் Cingkappūr) диэн Малай тумул арыытын соҕуруу өттүгэр баар кыра арыы дойду. Экуатортан 137 км соҕуруу баар. Кирбиилэhэр Малайзия Дьоhор илиниин уонна Индонезия Риау арыыларыныын. Иэнэ 707.1 км2. Соҕуруулуу-илин Азия ордук кыра дойдута.
# Өксөкү Булгунньаҕа

Өксөкү Булгунньаҕа - Котельнай арыыга, Бунге сирэ диэн ааттанар өртүгэр кыра томтор. Үрдүгэ 45 м.

# Өксөкү Булгунньаҕа
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Тунис бэлиэ күннэрэ

Туниска бэлиэтэнэр күннэр
# Атах тэпсии (оонньуу)

Атах тэпсии - саха оонньуута.
Бастаан оонньооччулар уол-кыыс буолан ханыыларын булаллар. Ол маннык оҥоһуллар: кыыстаах уол көхсүлэринэн сыста тураллар, онтон ыытааччы "Күн таҕыста!" диирин кытта тэҥҥэ хайыһыахтаахтар, бииргэ хайыстахтарына ханыыларын булбут аатыраллар, тус-туспа хайыстахтарына салгыы ханыы көрдүүллэр.
5-7 ханыыласпыт уоллаах кыыс утарыта туран илиилэрин ханыыларын санныларыгар ууран тураллар. Онтон ыытааччы "чэ" диэтэҕинэ уҥа атахтарыттан саҕалаан бэйэ-бэйэлэрин атахтарын ис өттүн сыһыары тыастаахтык сыбырҕаччы тэпсэн киирэн бараллар. Атахтарын бокутуохтаахтар уонна сиринэн сыбырҕаччы ыытыахтаахтар. Ким ону сатаабатах, ол туоруур. Уһуннук тэпсибиттэр кыайыылаах тахсаллар.
Кыайыылаахтары күн диэки хайыһыннараллар уонна тула туран сарын-сарынтан ылан эргийэ сылдьаллар, битийбэхтииллэр, биир киһи "Күн таҕыста!" диир, бары ону үстэ хатылыыллар
# Эш Кэтчум

Халыып:Pokémon character
Эш Кэтчум (ааҥл. Ash Ketchum) эбэтэр Сатоши (дьоп. サトシ сатоши$^?$) — «Покемон» аниме-сериал сүрүн дьоруойа. Сериал дьоппуоннуу барылыгар Сатоши диэн ааттаах («Покемону» айбыт Сатоши Тадьири аатынан).
# Бэтлэһэм

Бэтлэһэм (Bethlehem, араб. بيت لحم‎, ивр. בֵּית לֶחֶם‎) диэн Палестина хотото. Арҕаа кытыл сиригэр баар. Иерусалимтан 10 км соҕуруу баар. Бэтлэһэм улууһун киин хотото. Олохтоохторун ахсаана 25,000 кэриҥэ. Сүрүн омуга Палестина арабтара, үксэ мусулмааннар, аҕыйаҕа христианнар. Хото экономиката туризмтан улахан тутулуктаах. Ытык оруннарга сылдьаары атын дойдулартан турист бөҕө кэлэр. Чуолаан кыһын Ороһуоспа кэмэ чугаһаатаҕына туристар элбииллэр. Ордук биллиилээх ытык оруннар Исус төрөөбүт хаспаҕа уонна Рахил иинэ.
Бэтлэһэм аан маҥнайгытын б.э.и. 1350–1330 сылларга ахтыллар (Амарна суруктара). Ханаан омуктара олорбуттара. Бэтлэһэмҥа Давид төрөөбүтэ. Давид манна холбоһуктаах Ыһыраайыл хоруоллугун үһүс баһылыгынан сыбаныллыбыта. 132–136 сылларга Рим империята баһылааһынын утары Бар-Кохба өрө туруутугар Адриан император Бэтлэһэмы бүтүннүүтүн урусхаллаабыта. Кэлин Улуу Константин ийэтэ Елена хото сөргүтүүтүн саҕалаабыта. Константин ийэтин үлэтин салгыы кэҥэппитэ. 327 сылга Исуска анаммыт Төрөөһүн сыаркаба тутуллан бүппүтэ. 637 сылга Бэтлэһэмы арабтар баһылаабыттара. 1099 сылга Бэтлэһэмы Кириэстээхтэр баһылаабыттара. 1244 сылга Мөмүлүүктэр кириэстээхтэри кыайаннар Бэтлэһэмы ылбыттара. 1516-1517 сыллардааҕы Осман-Мөмүлүүк сэриитин түмүгүнэн Бэтлэһэмы Осман империята ылбыта. 1918 сылга Осман Империята Бастакы аан дойду сэриитигэр хотторон Бэтлэһэм Британия Империятын бас билиитигэр киирбитэ (Британия мандаттаах Палестина). 1948 сыллааҕы Араб-Исраил сэриитигэр Бэтлэһэмы Иордания ылбыта. 1967 сыллааҕы Араб-Исраил сэриитигэр Бэтлэһэмы Исраил ылбыта. 1993 сыллааҕы Осло сөбүлэҥинэн Бэтлэһэм Палестина Илин салалтатыгар бэриллибитэ.
# Березань

Березань (укр. Березань) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 599 (2014).
# Саввинов Андрей Саввич

Саввинов Андрей Саввич — физик, бөлүһүөпүйэ билимин дуоктара, СӨ билимин үтүөлээх дьайыксыта. Хоту дойду физико-техническэй кыһалҕаларын институтун металлофизика лабораториятын сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьан бөлүһүөпүйэҕэ диссэртээссийэ суруйан 1997 сыллаахха көмүскээбитэ уонна 2000 сыллаахтан ХИФУ (СГУ) бөлүһүөпүйэҕэ кафедратын сэбиэдиссэйэ.
1949 сыллаахха олунньу 1 күнүгэр Ньурба оруйуонугар төрөөбүтэ. 1957 сылтан 1968 сыллаахха диэри Ньурба №1 оскуолатыгар үөрэммитэ. Аармыйаҕа сулууспалаан баран Томскайдааҕы государственнай университекка үөрэммитэ, 1976 сыллаахха физика факультетын бүтэрбитэ, идэтэ «кытаанах эттик физиката». Томскайга үлэлээбитэ.
# Чакыр Дениз

Дени́з Чакы́р (туур. Deniz Çakır; 1981 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция,Анкара) — турок норуотун тыйаатыр уонна киинэ биллиилээх артыыһа, аатырбыт, аан дойдуга киэҥник биллэр модела.

# Чакыр Дениз
## Биографията

Дениз Чакыр 1981 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр Анкара куоракка төрөөбүтэ. Эмиэ Анкараҕа Хаджеттепе университетыгар судаарыстыбаннай концерваторияҕа тыйаатыр салаатыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин кэнниттэн тыйаатырга, киинэҕэ артыыс быһыытынан үлэлээбитэ, рекламаларга уһуллар буолбута
Чакыр Дениз экраҥҥа аан бастаан «Желание женщины» диэн ааттаах киинэ сэрийээлигэр уһуллан тахсыбыта. Онно кинини сыана маастарыстыбатыгар уһуйбут, биллиилээх артыыс Джихан Унал эмиэ оонньообута. Ити кэнниттэн кини Ферхунде оруолугар «Листопад» диэн хас даҕаны сиэрийэлээх киинэҕэ оонньообут. Ол кэнниттэн кини киэҥник биллэр көстөр буолбута, аата киэҥ эйгэҕэ ааттаммыта. 2010 сыллахха ол оонньообут оруолун иһин киниэхэ Турция Исмаил Джеме аатынан тэлэбиидэнньэ бириэмийэтин биэрбиттэрэ. Ол гынан баран кини ордук «Великолепный век» сэрийээлгэ оонньообутун кэннэ аатырбыта. Дениз ол киинэҕэ I Сулейман балтын уобараһын итэҕэтиилээхтик толорбута. Үгэс курдук, ити да сырыыга кини хобу сиби тарҕатар, куһаҕаны оҥорор артыыс апмлуатын талбыта. Чакыр тыйаатыр сыанатыгар оонньообут оруолларынан эмиэ киэҥник биллэр. Ол курдук көрөөччүлэр кинини ордук Шекспир айымньытын матыыбынан турбут «Любовная лирика» испиктээккэ оонньообутун биһирээбиттэрэ.

# Чакыр Дениз
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/tanidigim-en-ariza-kadinim-9253237
# Эрдэнэт

Эрдэнэт - Моҕол Уус иккис улахан куората, дьонун ахсаана 100 киһи курдук (2022).
Эрдэҥэт, ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠲᠤ — Орхон провинциятын киин куората, Монголия Орхон провинциятын киин куората, Улаанбаатар кэнниттэн Монголияҕа иккис улахан куорат. Улаанбаатартан чугастык 380 км тэйиччи сытар уонна киин куораты кытта суол уонна тимир суолунан ситимнээх.
# Хонуу

Бу тыл атын эмиэ суолталардаах Хонуу (суолталара)
Хонуу - хаптаҕай ньуурдаах, маһа суох, оттоох киэҥ сир.
# Македония дэнаара

Македония дэнаара (макед. македонски денар, MKD) диэн Македония валютатын биирдигэ.
# Вадул-луй-Водэ

Вадул-луй-Водэ (молд. Vadul lui Vodă) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 5 000 (2013).
# Дьабын

Дьабын - куһаҕан тыыннар дойдулара, ойуун өллөҕүнэ кута онно тиийэр.
# Өлөтөк

Өлөтөк эбэтэр Чэлбэрдиир (нууч. чемерица, лат. Veratrum spp.) — элбэх сыллаах от үүнээйи. Суон силиргэхтээх, бөдөҥ сэбирдэхтээх, маҥан өҥнөөх бытархай, куоластыы чугас-чугас үүнэр сибэккилээх.
Икки араастаах: көннөрү өлөтөк уонна сытыы өлөтөк. Ходуһаҕа уонна ходуһа саҕатынааҕы сэндэҥэ тыаҕа үүнэр.
Олус сүлүһүннээх үүнээйи. былыр бу үүнээйи сүмэтинэн сэриигэ-крыгыска анаан, оноҕос төбөтүн сүлһүһүннүүллэр эбит. Эккэ-хааҥҥа күүскэ киирдэҕинэ киһи биир омурҕан эрэ буолан хаалар диэн суруйаллар
# Бестинов Дмитрий Павлович

Бестинов Дмитрий Павлович (1924 - 2015) - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Үөһээ Бүлүү улууhун уонна Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

# Бестинов Дмитрий Павлович
## Олоҕун олуктара

1924 сыллаахха төрөөбүтэ.
1933-1938 сс - Хоро оскуолатыгар үөрэммитэ. 1939 с. - "Октябрь Кыайыыта" колхозка киирбитэ. 1941 с. - Биригэдьиир көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбитэ. 1941-1943 сс. - Сир уонна үп салаатыгар техсекретарынан үлэлээбитэ. 1943 сыл бэс ыйын 15 күнүттэн 1947 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр дылы - Советский армияҕа сулууспалыыр. 1946-1947с - Владивосток куоракка "1072-с оһуобай строительнай батальон" диэн чааска сулууспалаан баран демобилизацияланан дойдутугар кэлэр. 1947-1951сс. - Тыа хаьаайыстыбатын отделыгар статистигынан, Хороҕо сэбиэт секретарынан улэлиир. Кэлин "Максим Горькай", Ленин аатынан колхозтарга учетчик-заправщигынан, счетовед-бухгалтерынан үлэлээбитэ. 1968 - 1979сс. - пенсияҕа тахсыар дылы "Үөһээ Бүлүү" сопхуоска Киин аппараакка техника бухгалтерынан үлэлиир.

# Бестинов Дмитрий Павлович
## Наҕараадалара

Германияны, Японияны кыайыы иьин мэтээллэр. Кыайыы 25 сыла диэн Знак. Кыайыы юбилейнай мэтээллэрэ. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла, партия райкомун исполкомун, профсоюз райкомун Бочуотунай грамоталара.

# Бестинов Дмитрий Павлович
## Дьиэ кэргэнэ

4 оҕолоох, 8 сиэннээх, 15 хос сиэннээх.
# Батас

Батас — охсор, анньар биилээх сэрии сэбэ.
Биитин тимирэ 50-70 см уһуннаах, тууратын (мас тутаахха угуллар тимирэ) уһуна 25-30 см, мас тутааҕын уһуна 1.5 м.
Батас батыйаттан сүрүн уратылара: 1. Өскөтүн батыйа биитэ быһах курдук биир кэм мүлүрүччү, төгүрүччү барар эбит буоллаҕына, батас биитэ ортотуттан саҕалаан эмискэ синньээн кэлэр. 2. Батас үөһэ өнчөҕүн таһынан, бэрт үөһэнэн, уһун синньи-гэстик хаһыллыбыт буолар. Оттон батыйа үөһэ быһах үөһүн курдук тимирин орто-тугар сылдьар; 3. батас кээмэйэ батыйаттан лаппа улахан; 4. батас биитэ батыйаттан синньигэс буолар.
Дьиктитэ диэн баар: батас, батыйа, котокоон курдук уһун мас уктаах сэрии сэптэрэ түүр-монгуол омуктарга хайаларыгар да суох эбит. Ол оннугар, эбээннэргэ, дьоппуоннарга, хотугу кытайдарга уонна маньчжурдарга манна маарынныыр сэрии сэптэрэ бааллар. Дьоппуоннарга баар «нагината» диэн сатыы сэрииһит сэбэ үкчү биһиги батаспыт курдук оҥоһуулаах, уһунун кээмэйэ кытары биир.
Батас, батыйа үөскээбит тылын олохторо биир буолуон сөп: «бат» (былыргы түүр тыла) - умус, дириҥээ. Бу тыл олоҕуттан өссө маннык өйдөбүллээх тыллар тахсаллар: «батары оҕус», «батары киир», «батыс», «батары ас». «Батыйа» диэн тылы «батас» кыччатыллыбыт өйдөбүлүн быһыытынан сыаналыахха сөп. Холобур: күөс — көһүйэ, кытах — кытыйа, сабыы — саппыйа, о.д.а.
Батас да, батыйа да үөһэттэн курбуулуу оҕустахха булду (өстөөҕү) төһө кыалларынан улаханнык эмсэҕэлиир, дириҥник киирэр оҥоһуулаахтар. Холобур, саха быһаҕын үөһэ суох өттө токур буолар эбит буоллаҕына, сэрии сэбин ити иэдэһэ көнө буолар. Маны таһынан, үөстэрэ чэгиэн эккэ салгыны, кири киллэрэн сүһүрдэр аналлаахтар.
Батас, батыйа мас уктарын төбөтүгэр киһи илиитэ халтарыйан мүччү туппатын курдук саллаҕардаах буолар. Мас угу үрдүнэн туоһунан эбэтэр тириинэн бобо баайаллар. Тимирдэрин туурата мас укка кыбыта анньыллан баран тэлии быанан хам бааллар.

# Батас
## Өссө маны көр

* Батыйа
* Котокоон
* Болот
* Кылыс

# Батас
## Бу туһунан манна ааҕыахха уонна билиэххэ сөп

* Ф.Ф.Васильев "Военное дело якутов" - Якутск, 1995. - 225 с;
* А.Кривошапкин-Айыҥа, "Союзником парфян в одно время было государство Сахастан" ыстатыйа - "Илин" су-рунаал, 6№ 2006;
* В.В. Попов "Батыйа сэрии сэбэ дуу, туттар тэрил дуу?" ыстатыйата;
* Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей фондата;
* Майа музейын фондата.

# Батас
## Туһаныллыбыт сирэ

* Саха сэриигэ туттар биилээх сэптэрэ, П. Иванов, "Хатан" сурунаал, ыам ыйа-бэс ыйа, 2009 с., 3(6)№
# Николаев Федор Федорович

Николаев Федор Федорович – хапса±айдаґан тустууга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
# Сардаана (аат)

Сардаана — сахалыы аат.
Суолтата — сардаана сибэкки курдук кэрэ.
# Ванкувер

Ванкувер (Vancouver) диэн Канада куората, Британия Колумбиятын соҕуруулуу арҕаатыгар баар. Дьордь Ванкувер диэн британ айанньытын аатынан ааттаммыта.
Ванкувер олохтоохторун ахсаана 578,041, Ванкувер Метро олохтоохторун ахсаана 2,116,581. Элбэх омук олорор. "Чохороон" диэн сахалар диаспората үлэлиир.
Ванкувер турар сиригэр дьон аан бастаан 1860-с сс. Фрейзер өрүскэ кыhыл көмүс булуллубутун кэннитэн кэлэн олохсуйбуттара. 1887 Канада Чуумпу океаннааҕы тимир суола тутуллубутун кэннэ куорат улааппыта. Ванкувер порда 1920-с сс. Панама ханаала тутуллан бүппүтүгэр омуктар икки ардыларынааҕы суолталаммыта.
Ванкувер экономикатын төрүкү сайдыбыт сектордарынан буолаллар мас, сир хаhыы, балыктааhын уонна агрикултуура. Онтон таhынан сервис уонна туризм индустриялара сайдаллар.
Ванкувер аан дойду ордук олохтоох куораттарыттан бастыҥ үс ахсааҥҥа киирсэр. 2008 сылга Mercer Human Resource Consulting кэтээн көрүүтүнэн, аан дойду куораттарыттан олох таhымынан төрдүс миэстэҕэ баар.
2010 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара Ванкуверга ааhыахтаахтар.
# Land Rover

Land Rover диэн куадросыыкыллары уонна минивэннары оҥорор Ааҥл компанията. Tata Motors салаата.
# Васильев Карл Иннокентьевич

Васильев Карл Иннокентьевич — экономическай наука кандидата, 1954 сыл­лаах­ха Ньурба оройуонугар 1 Бордоҥ нэһилиэгин Маалыкай сэлиэнньэтигэр сулуус­палаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Маалыкай орто оскуолатын, онтон Иркутс­кай­даа­ҕы тыа хайаайыстыбатын институтун 1976 сыллаахха бүтэрэн, экономист-плановик идэтин ылбыта. Кини Тыа хаһаайыстыбатын министерствотыгар контролер экономииһынан үлэтин саҕалаабыта. Ити кэмтэн саҕалаан сүүрбэттэн тахса сыл устатыгар хаһаайыстыбаннай, производственнай салааларга араас дуоһунаска улэлээн улахан уопуттаах салайар үлэһит кэккэтигэр киирдэ.
Кэлиҥҥи уонтан тахса сылга «Саха Республикатын күндү металларга уонна таастарга комитетын» — государственнай унитарнай предприятиетын генеральнай директорынан үлэлии сылдьар. Бу кэрдиис кэмҥэ республика үлэһиттэрэ саҥа экономическай сыһыаннаһыыларга — рынокка киирии эппиэттээх кэмигэр, үбү-харчыны түмэр, ол үбү көдъүүстээхтик туһаныыны хааччыйар аналлаах тэрилтэ сүһүөҕэр турда, үрдүк квалификалиялаах кадрдарынан хааччылынна. Республика экономиката сайдыытыгар биир улахан быһаарар суолталаах олох саҥа структураны тэрийиигэ К. И. Васильев өҥөтө улахан.
Кини саҕалааһынынан уонна быһаччы кыттыытынан Комитет иһинэн республика валютнай фондата тэриллибитэ, Саха сирин күндү баайа: көмүс, алмаас, бриллиант оҥоһуктар хараллар хранилищелара үлэлиир буолта.
Кэккэ сылларга К. И. Васильев «Де Бирс» уонна «АЛРОСА» акционернай компания холбоһуктаах Кэтээн көрөр сэбиэтин чилиэнинэн үлэлээтэ уонна Россия, Саха сирин алмаас-бриллиант комплексын сайдыытыгар бэйэтин сэмэй кылаатын киллэрдэ. Саха сирин интэриэһин көмүскээһиҥҥэ туруулаһан үлэлэстэ.
К. И. Васильев 2002 сыл ахсынньы ый 29 күнүгэр Табаҕатааҕы быыбардыыр уокуруктан Ил Түмэн депутатынан талыллан үлэлэбитэ. Кини быыбар иннинээҕи программатыгар «Эйигинниин бииргэ Туймаада уонна Эркээни хочолорун Саха Республикатын «визитнэй карточкатынан» 5 сыл иһинэн оноруохпут» диэн туран, элбэх тутууну ыыттарарга эрэннэрбитэ, онто туоларын иһин сыраланан үлэлээбитэ.
К. И. Васильев үлэтэ «Норуот хайаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ» бочуоттаах аатынан бэлиэтэммитэ.