yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нуучча тыла

Нуучча тыла (нууч. русский язык) диэн илин славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Сир үрдүгэр олус тарҕаммыт тыллартан биирдэстэрэ. Нууччалар национальнай тыллара, Центральнай Евразия, урукку ССРС, араас омуктарын икки ардыларыгар кэпсэтэр тыллара. ХНТ үлэ тыла. Славян тылларыттан биир саамай тарҕаммыт тыл.
Морфологическай стройунан нуучча тыла ордук флективнай, синтетическэй. Лиэксийэ грамматическай суолтата, быраабыла курдук, флексия көмөтүнэн бэриллэр. Хас биирдии флексия хас да суолтаны тэҥҥэ көрдөрөр. Синтетическэй формалары сэргэ, нууччалыы аналитизм элеменнэрин сайыннарыы эмиэ көстөр.
Синтаксис нуучча тылын көҥүл бэрээдэгинэн, тыл бэрээдэгин утары, биир томпоненнаах уонна икки компонентнай структураларын утары боростуой этиилэр үс көрүҥэ баарын, интонационнай средстволар актыыбынай оруолларын көрдөрөр.
Нуучча тылын лексическэй састааба бэйэтин сүнньүнэн — төрүт нуучча. Тыл фондатын хаҥатыы - тылы бэйэ моделынан уонна киирии тылларынан үөрэтии. Киирии тылларга славянизм, грецзизм уонна тюркизм сыһыаннаахтар. XIII үйэлэргэ Голландия,немецкэй уонна французскай киирии тыллар баһыйаллар, ХХ үйэттэн — английскайдар.
Нуучча тылын диалектара икки тылга арахсаллар: хоту уонна соҕуруу. Сыһыаттар икки ардыларыгар билиҥҥи литературнай тыл тирэҕинэн буолбут көһө сылдьар тыллар этиллэллэр.
Нуучча тылын историятыгар үс сүрүн кэми араарар: былыргы нуучча, Белоруссия уонна Украина тылларыгар (ВИ- Х үйэлэр), Старорусскай эбэтэр великорусскай (ХІІ- XII үйэ ортотуттан) уонна национальнай нуучча тылын периода (XII үйэ ортотугар). Сурук- Бичик өттүгэр старлавянскай кириллица сытар.
Нуучча тылын наукатын комплекса лингвистика диэн ааттанар.

# Нуучча тыла
## Алпаабыт

| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Л л | М м | Н н | О о |
| П п | Р р | С с | Т т | У у | Ф ф | Х х | Ц ц |
| Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю |
| Я я |

# Нуучча тыла
## Бэлиитикэ

1938 сыллаахха кулун тутар 13 күнүгэр нуучча тыла ССРС бары оскуолаларыгар булгуччу үөрэтиллэр буолбут.
# Биир Муостаах (сулустар бөлөхтөрө)

Биир Муостаах (лат. Monoceros, μονόκερως диэн гириэк тылыттан), экватор сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 481,6 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 146 харахха көстөр сулустардаах.
Халлаан Сиигэр баар. Арассыыйа территориятыттан олунньуга ордук уонна толору көстөр.

# Биир Муостаах (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйа

Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1612 сыллаахха киллэрбитэ. Маҥнайгы аата Unicornu, билиҥҥи аатын Ян Гевелий киллэрбитэ.
# Третьякова Изабелла Николаевна

Третьякова Изабелла Николаевна (1953 с. тохсунньу 31 күнэ, Кутана с., Сунтаар оройуона. Саха АССР), РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһинин үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.

# Третьякова Изабелла Николаевна
## Олоҕун олуктара

· 1953 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Кутана нэhилиэгэр төрөөбүтэ.
· 1970 с. Кутана орто оскуолатын бүтэрбитэ
· 1970-1972 сс - Томпо улууһугар Хаандыгаҕа Пионердар дьиэлэригэр куруһуок салайааччытынан үлэлээбитэ
· 1972-1974сс. - Сунтаардааҕы Пионердар дьиэлэрин директора
· 1979 с. Магадаҥҥа МГПИ, литературнай факультеты бүтэрэн, нуучча тылын учууталын идэтин ылар
· 1974-2000 сс - Кутана орто оскуолатыгар нуучча тылын учуутала
· 2000-2018 сс. дириэктэри научнай-методическай үлэҕэ солбуйааччынан ананар
· 2018 сылтан методист уонна педагог –библиотекарь

# Третьякова Изабелла Николаевна
## Наҕараадалара

* Старшай учуутал, 1991 с.
* РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, 2017 с.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, 1998с.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала, 2001с.
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин методиһа” бэлиэ, 2017с.
* Кутана нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, 2023 с.
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин XXI үйэ учуутала” бэлиэ, 2005с.
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин педагогтарын династиялара” бэлиэ, 2015 с.
* “Кутана нэһилиэгин сайдыытыгар кылаатын иһин” бэли, 2023 с.

# Третьякова Изабелла Николаевна
## Аатын үйэтитии

· Династия “Трудовая Слава Якутии”/ (М.П. Габышев, К.Е. Павлов.Книга –мемориал о Почетных гражданах РС (Я) и улусов. Якутск.2003. – (с 327)
· Николай Иннокентьевич Иванов- Куола Учуутал (1915-1999 сс) «Кэм кэрдии кэрэhиттэрэ» (Сунтаар үөрэҕириитин историятын страницалара) Дьокуускай:Бичик- (299-302с)
· «Кутана кырдьаҕас учууталлара» / «Сунтаар улууhа .Кутана-2». Якутск.РИО.медиа холдинг
· Учууталбытынан киэн туттабыт. Саха сирин үтүөкэн дьоно. Полина Гаврильевна Павлова. Дьокуускай: Алаас.2016 480с.
· 2015 сылтан Ивановтар педдинастиялара «Куола Учуутал Гранын» оскуола биир бастыҥ үөрэнээччитигэр сыл аайы туттарар.
· 1999 сылтан республиканскай “Иванов НИ-Куола Учуутал педагогическай ааҕыылара ” буолаллар
· Педагогическая энциклопедия / Министерство образования Республики Саха (Якутия) ; [научные редакторы: Михайлова М. Г., Петрова С. М. ; составитель Иванова В. С.]. - Якутск, 2000 -. - 27 см. Т. 4. - 2010. - 456 с.

# Третьякова Изабелла Николаевна
## Суруйуулара

· Публикация статьи «Цифровая компетентность педагога-библиотекаря в современных условиях» «Народное образование Якутии» №4, 2020
# Баснаев Петр Николаевич

Баснаев Петр Николаевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.

# Баснаев Петр Николаевич
## Олоҕун олуктара

* 1960 сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр Алексеевскай оройуон (билигин Таатта улууһа) Боробул с. төрөөбүт.
* 1985 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын театр уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1985 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

# Баснаев Петр Николаевич
## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара

* Кириинньэ («Сүрэҕэ суох», Суорун Омоллоон)
* Смертник («Седьмой ангел», С. Ермолаев)
* Иирбит Ньукуус («Мной оставленные песни», В. Протодьяконов)
* Солдат («Танцплощадка», А. Борисов)
* Сорук Боллур («Улуу Кудаҥса», П. Ойуунускай)
* Треплев («Чайка» А. Чехов)
* Труффальдино («Привет, синьоры», Гольдони)
* Дыгыйдаан Бөҕө («Кыыс Дэбилийэ»)
* Ураанньык Ойуун («Наара Суох,» И. Гоголев)
* Макбет («Макбет», Э. Ионеско)
* Сан Саныч («Аанньаллар ытаабаттар», Д. Привалов)
* Анньыһар Боотур («Дыгын Дархан», И. Гоголев)
* Максим Аммосов («Көмүөл», В. Васильев — Харысхал)

# Баснаев Петр Николаевич
## Айар үлэтэ
#### Театр сценатыгар туруоруулара

* «Кустук» (Н. Лугинов), 2003

# Баснаев Петр Николаевич
## Айар үлэтэ
#### Киинэҕэ оонньообут оруоллара

* «Срединный мир», реж. А. Романов
* «Проклятое место», реж. С. Ермолаев

# Баснаев Петр Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2000)
* «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ (2010)
# Playahitty

Playahitty — Италия евродэнс ырыа бөлөҕө, Саха Сиригэр 1995–2001 киэҥник биллэ сылдьыбыта.
# Экзоскелет (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах.
* Экзоскелет - киһи былчыҥын кыаҕын күүһүрдэр механизм
* Экзоскелет - имбэлииттэргэ аналлаах механизм
* Экзоскелет (биология) - үөн-көйүүр тас дьардьамата
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Тимофеева Мария Иннокентьевна

Тимофеева Мария Иннокентьевна, (1956 с. муус устар 20 күнэ, Элгээйи с., Сунтаар оройуона, Саха АССР) РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Тимофеева Мария Иннокентьевна
## Олоҕун олуктара

· 1956 с. муус устар 20 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Элгээйи с., төрөөбүтэ.
· 1981 с. Благовещенскайдааҕы государственнай пед.институту үөрэнэн бүтэрэр
· 1981-1984 сс - Үөһээ Бүлүү Тамалакаан аҕыс кылаастаах оскуолатыгар немец тылын учууталынан педагогическай үлэтин саҕалыыр
· 1984 - 1992 сс. – Сунтаардааҕы 1 №дээх оскуолаҕа француз тылын учууталынан, директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччынан, оройуоннааҕы методическай кабинет специалиһынан үлэлиир.
· 1992 с. – Сунтаардааҕы политехническай лицейгэ француз тылын учууталынан үлэлиир

# Тимофеева Мария Иннокентьевна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

- РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
- РФ президенин гранын хаһаайына
# Саарыстыба (биология)

Саарыстыба (лат. regnum) — биология систематикатын үрдүкү хаттыгаһа.
Уруккуттан 5 саарыстыбаны араараллар:
* Кыыллар
* Үүнээйилэр
* Тэллэйдэр
* Бактериялар
* Вирустар
1977 сыллаахтан өссо эбии икки саарыстыбаны киллэрэллэр:
* Протистар
* Архейдар
1998 сыллаахтан өссө биири:
# Рис

?Рис :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Үүнээйилэр |
| Аймах: | Poales |
| Кэргэн: | Poaceae |
| Уус: | Oryza |
| Көрүҥ: | O. sativa |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Үүнээйилэр алпаабытынан]]
Рис (Oryza sativa) диэн туорахтаах үүнээйилэр ыалларын биир өлүүлээх от үүнээйитэ. Рис туораҕа аан дойдутааҕы киһи аймах биир сүрүн аhа. Бастатан туран тропик Латин Америка, Кариб, Илин, Соҕуруу уонна Соҕуруулуу-илин Азия олохтоохторугар.
Рис биир сыллаах үүнээйи курдук үүннэриллэр, ол гынан баран тропик сирдэргэ элбэх сыллаах буолуон сөп уонна 20 сыл устата үүнүү биэриэр кыахтаах. Рис ото 1-1.8 м үрдүктээх, ол кырыhын арааhыттан уонна иҥэмтэтиттэн тутулуктаах. Сэбирдэхтэрэ 50-100 см уhуннаахтар уонна 2-2.5 см халыҥнаахтар. Туораҕа 5-12 мм уhуннаах уонна 2-3 мм халыҥнаах.
Рис культивацията үлэ күүһэ намыhах сыаналаах уонна өлгөм сөҥүүлээх дойдуларга уонна регионнарга барсар, тоҕо диэтэр рис үүннэрии олус сыралаах уонна элбэх ууну эрэйэр. Рис ханна баҕар үүнүөн сөп, оннооҕор туруору томторго эбэтэр хайаҕа.
# Одесса уобалаһа

Одесса уобалаһа (укр. Одеська область) — Украина субъега. Киин куората — Одесса. Дьонун ахсаана 2 396 500 (2014).
# Оллонов Прокопий Данилович

Оллонов Прокопий Данилович (1919-1942) – Уус Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгиттэн сэриигэ сылдьыбыт бииргэ тɵрɵɵбүт түɵрт бырааттыы Оллооноптортон саамай аччыгыйдара.
1919 с. Түүлээх нэhилиэгэр тɵрɵɵбʏтэ.
1941 с. атырдьах ыйын 15 күнүгэр армияҕа ыҥырыллыбыта. 498 стрелковай полк 132 дивизияҕа рядовой этэ.
1942 с. Воронеж куорат таhыгар кыргыhыыга ɵлбʏтэ.

# Оллонов Прокопий Данилович
## Дьиэ кэргэнэ
#### Бииргэ төрөөбүт убайдара

* Оллонов Дмитрий Данилович (1907-1983) - танковай рота хамандыыра, майор
* Оллонов Николай Данилович (1912-1986)
* Оллонов Федор Данилович (1900-1981)
* Оллонов Гаврил Данилович (1903-1975)
# Павлов Николай Васильевич

Павлов Николай Васильевич - Сунтаар улууһун Арыылаах нэһилиэгин олохтооҕо, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрии, үлэ бэтэрээнэ

# Павлов Николай Васильевич
## Оло5ун олуктара

1941 с. бастакы ыҥырыыга Арыылаах нэһилиэгиттэн 20 киһи ыҥырыллыбыт, Николай Васильевич Ленинграды көмүскүүр кыргыһыыларга кыттыбыта. 1943 сыллаахха уҥа илиитигэр бааһыран армияттан демобилизацияламмыта. Өр кэмҥэ Тойбохой сопхуос Арыылахтааҕы отделениетыгар үлэлээбитэ. Аҕа дойду сэриитин бастакы истиэпэннээх уордьанынан, германияны кыайыы иһин уонна бары дьүбүлүөйдээх, ону тэҥэ Үлэ бэтэрээнэ мэтээллэринэн наҕараадаламмыта, Коммунистическэй үлэ ударнига этэ.
* ↑ Титов Н.Я. Арыылаа5ым - мин суруйууларбар. Дьокуускай, 2018, 166-168 сс.
# Rivian

Rivian (Ривиан), АХШ тэрилтэтэ, сотору кэминэн Аан Дойдуга биир биллэр электрокардары оҥорор буолуохтаах. Балаҕан ыйын 4 күнүгэр 2021 сыллаахха Ривиан массыыналара үчүгэй аатырдылар: https://3dnews.ru/1048335/zapas-hoda-elektromobiley-rivian-r1t-i-r1s-podtvergdyon-ofitsialno
Салалтата - Ирвайн (АХШ).
# Орто Дойду (зоопарка)

Дьокуускай зоопарката ("Орто Дойду") Государственнай тэрилтэ - өрөспүүбүлүкэ киэҥ туттар зоологическай парката. Хоту дойду тыйыс климатыгар үлэлиир аан дойдуга соҕотох зоопарк. Зоопарк уратыта - хайа баҕар дьиикэй кыылы, харамайы тутар, иитэр уонна булгуччулаах көмө тэрийэр кыахтаах.

# Орто Дойду (зоопарка)
### Описание

Саха Республикатын I президенин Михаил Ефимович Николаев көҕүлээhининэн 2001 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр тэриллибитэ. 2001 сыл Ыам ыйын 18 күнүгэр бастакы ыалдьыттарын көрсүбүтэ. Онтон ыла сыл аайы "Орто Дойдуга" 30000 тахса киһи сылдьар.

# Орто Дойду (зоопарка)
### Описание
#### Интэриэһинэй чахчылар

Уопсайынан «Орто Дойдуга» арааһынай географическай балаһаттан олохтоох 160 тахса хамсыыр-харамай баар. Манна экзотическай уонна төрүт олохтоох кыыллар, ону таһынан сүтэн эрэр кыыллар эмиэ: боруллуо, чуоҕур таба, амурскай тиигир, азиатскай дикуша уонна да атыттар киирсэллэр.
Саха сирин зоопарката үлэлээн кэлиэҕиттэн бу күҥҥэ диэри сорох иитиллээччилэрэ төрөөн-ууһаан, тэнийэн бардылар. Холобура, саха ынаҕа, овцебык, илин-сибиир бэдэрэ, полярнай бөрө, кырсалар, көҕөн кустар, күөх холууп, фазан араас көрүҥнэрэ. Бу кыыллары таһынан, зоопаркаҕа сыыллар харамай бииһэ, уу-хонуу харамайдара эмиэ бааллар. Элбэх кыылы, көтөрү манна атастаһыкка Россия атын зоопаркаларыттан аҕалбыттара, оттон сороҕун - олохтоох дьон аҕалан биэрэллэр.

# Орто Дойду (зоопарка)
### Описание
#### Интэриэһинэй чахчылар
##### Туһалаах иһитиннэрии

Хайдах тиийэбит: «Орто Дойду» Хаҥалас улууhугар турар, Покровскай айан суолун биэс уонус километрыгар. Дьокуускай куорат автовокзалыттан 202 нүөмэрдээх оптуобуhунан «Зоопарк» тохтобулга диэри айаннаан тиийиэххэ сөп.
Билиэт сыаната: улахан киһиэхэ - 250 солкуобай, оҕолорго - 200 солкуобай. Оҕолорго биэс саастарыгар диэри киирии босхо.
Үлэлиир кэмэ: сайын: күн аайы 10:00 чаастан 19:00 чааска диэри, кыһын 10:00 чаастан 17:00 чааска диэри.
# Адьырҕалар (киинэ)

Адьырҕалар (ааҥл. Predators) диэн Нимрод Антал 2010 сыллааҕы билим ыра сэриилээх киинэтэ. Сценаристара Алекс Литвак уонна Майкл Финч. Сүрүн оруоллары оонньууллар Эдриен Броуди, Тофер Грейс, Алисе Брага, Уолтон Гоггинс, Лоуренс Фишборн. Тарҕатааччы компания 20th Century Fox. Адьырҕа франшиза үһүс киинэтэ буолар. Киинэ бас геройа Ройс (Броуди), хамначчыт сэрииһит, өйдөнөн кэлбитэ парашутунан джунгли ойуурга түһэн эрэр. Бу ойуурга кини курдук идэлээх өлөрүөхсүттэр эмиэ быраҕыллан кэлбиттэр. Кинилэри барыларын уоран ылан манна туох эрэ соруктаах аҕалбыттарын сыыйа өйдүүллэр. Бу биллибэт планета икки өстөһөр Адьырҕа биистэрин бултуур сирдэрэ эбит.
Продюсер Роберт Родригес "Адьырҕа" серия үһүс киинэтин сценарийын 1994 сылга номнуо суруйбута, ол эрэн 20th Century Fox компания 2009 сылга биирдэ оҥкул үлэтин бигэргэппитэ. Киинэ уһулуута 2009 сыл балаҕан ыйын 28 саҕаланан баран 53 күнүнэн бүппүтэ. Уһулуу буолбут оруннара Хауайи уонна Остин Техас. Адьырҕалар Америкаҕа 2010 сыл от ыйын 9 тахсыбыта. Аан дойдутааҕы бүтүн кэлэбирдэрэ $127 млн. Критиктар сыанабыллара булкаас буолбут. Сэриилээх охсуһуулаах өрүттэрин хайҕаабыттар, ол эрэн персонажтарын ис хоһоонноро халымыр диэбиттэр.

# Адьырҕалар (киинэ)
## Оруолларга

* Эдриен Броуди - Ройс, АХШ анал судуҥ күүстэрин бэтэрээнэ, кэнники хамначчыт сэрииһит буолбут
* Тофер Грейс - Эдвин, эмчит, бастаан көннөрү эйэлээх киһи курдук көстөр, кэлин биллибитэ иирээки өлөрүөхсүт эбит
* Алисе Брага - Изабель, Ыһыраайыл хаххал күүстэрин снайпера
* Уолтон Гоггинс - Стэнс, Сан Куэнтин түрмэ хаайыылааҕа. 38 киһини өлөрбүтүн иһин суутунан өлөрүүгэ анаммыта
* Олег Тактаров - Николай, нуучча Альфа бөлөх спецнаһын сэрииһитэ, уоруллуон иннинэ Чечняҕа сэриилэспитэ
* Лоуренс Фишборн - Ноланд, АХШ Бастакы Кавалерия дивизиятын саллаата, бу иннинэ манна хас да "булт эргиирин" ааспыта
* Дэни Трехо - Кучильо, Мексика Los Zetas наркокартелын өлөрүөхсүтэ
* Луис Одзава Чангчьен - Хандзо, Инагава-кай якудза кланын өлөрүөхсүтэ
* Махершала Али - Момбаса, Сьерра Леоне Revolutionary United Front сэрииһитэ
# 607

607 сыл.

# 607
## Туох буолбута

* Персия сэриилэрэ Феодосиополь куораты ылбыттар — Бу Византия Арменияҕа сүрүн кириэппэһэ этэ.
* Перстэр Арменияны, Галатияны уонна Пафлагонияны ылбыттар, Халкидоҥҥа тиийбиттэр.
* Перстэр Марде уонна Амида диэн Византия кириэппэстэрин ылбыттар.
# Аат дьөһүөл

Аат дьөһүөл (нууч. отымённый послелог) - саҥа ирээтэ. Дьөһүөл көрүҥэ.
# Кировоград уобалас

Кировоград уобалас (укр. Кіровоградська область) — Украина субъега. Киин куората — Кропивницкай. Дьонун ахсаана 986 830 (2014).
# .de

.de диэн Германия үрдүк таhымнаах ил домена.
# Лаговскай мундута

Лаговскай мундута (лат. Phoxinus lagowskii, нууч. Гольян Лаговского, Амурский гольян) — хоччоххой балык. Мундулартан саамай улаханнара.
Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ үөскүүр.

# Лаговскай мундута
## Өссө маны көр

* Чекановскай мундута
* Мунду
* Күөнэх
* Саха сирин балыктара
# Төбө

Төбө — утарытынан өйдөбүлэ «бас»; географияҕа: 1) хайа чыпчаала; 2) уулаах хаспах, аппа, үрүйэ үөһээ өттө, саҕаланар сирэ. Т.к.: добо (бур., монг.) — томтор, ойдом турар үрдэл; тёбё (алтай.) — орой, үрүт; дубэ (маньчж.) — бүтэр уһук, хайа чыпчаала, мас чыпчаала; тубе (перс.) — бас; ойдом хайа (сопка), томтор үрдүлэрэ (көр: түбэ).

# Төбө
## Ылыллыбыт сирэ

* География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

# Төбө
## Өссө маны көр

* Төбө уҥуоҕун ниэрбэлэрэ
* Төбө ыарыыта
* Төбө уонна бас
# Володарка

Володарка (укр. Володарка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 350 (2011).
# Бөдөҥ тиистээх күүдээх

Бөдөҥ тиистээх күүдээх (лат. Sorex daphaenodon, нууч. Крупнозубая бурозубка) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах кырачаан кутуйах. Атын күүдээхтэртэн тииһин оҥоһуутунан уратылаах.
Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ онон-манан олохсуйар. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Сууккаҕа аһыыр аһылыгын ыйааһына бэйэтин ыйааһынын 2-4 төгүл куоһарар.

# Бөдөҥ тиистээх күүдээх
## Өссө маны көр

* Орто күүдээх,
* Тэҥ тиистээх күүдээх,
* Аччыгый күүдээх,
* Кыракый күүдээх,
* Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх,
* Уһун тумус
* Куторалар уустара
# 1519

1519 сыл.

# 1519
## Туох буолбута

* Кулун тутар 4 — Эрнан Кортес ацтектар уонна кинилэр баайдарын-дуолларын көрдөөр соруктаах Миэксикэ кытылыгар тиксибит.
* Муус устар 21 — Миэксикэ кытылыгар Испания конкистадора Эрнан Кортес тиксибит.
* Атырдьах ыйын 10 — Фернан Магеллаан биэс хараабыллаах Сир шарын эргийээри Испанияттан арахпыт. Эспэдииссийэ үс сылынан төннөрүгэр 18 киһилээх биир эрэ хараабыл ордубут, Магеллан бэйэтэ аара Филиппин арыыларыгар өлбүт.
* Сэтинньи 8 — Испания конкистадора Эрнан Кортес Ацтек импиэрийэтин киин куоратыгар Теночтитлаҥҥа этэрээтин кытары киирбит. Кинилэри ацтек ыраахтааҕыта Монтесума үөрүүлээхтик көрсүбүт уонна улахан малааһын тэрийбит. Онно Монтесума Кортеска элбэх кыһыл көмүс киэргэл бэлэхтээбитэ испанецтар бу дойдуну баһылыыр баҕа санааларын эбии күүһурдүбүт эбит. Кортес дьоно Теночтитлаҥҥа биир нэдиэлэ эйэ-дэмнээхтик сылдьан баран ыраахтааҕы Монтесуманы тутан ылан аманаат гыммыттар.

# 1519
## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 2 — Леонардо да Винчи өлбүт, Италия худуоһунньуга уонна саҥаны айааччыта.
# Лабаан

Лабаан (ивр. לָבָן‎‎‎) диэн Бөтүөл уола. Ысхаак ойоҕун Ребекка суруһа. Дьаакып таайа. Лиэйэ уонна Рахил аҕалара. Дьаакып киниэхэ сэттэ сыл хамначчыттаан Лиэйэни ойох ылбыта, онтон эбии сэттэ сыл хамначчыттаан Рахилы ойох ылбыта.
# Сеонг Дже-Ги

Сеонг Дже-Ги (кор. 성재기, кыт. 成在基) (Балаҕан ыйын 11 1967, Daegu, Соҕуруу Кэриэйэ - От ыйын 26 2013, Сеул) диэн Соҕуруу Кэриэйэ Human right activists civil right activists, liberalism филосова.
# Сааһырыы склероһа

СААҺЫРЫЫ СКЛЕРОҺА ЭБЭТЭР ТҮӨҺЭЙИИ диэн деменция биир сүрүн көрүҥэ буолар.
# Senior Group

Senior Group — кыра эппиэтинэстээх уопсастыба, Арассыыйа чааһынай хампаанньата, кырдьа барбыт дьон дьиэлэрин арыйар уонна хааччыйар. 2007 сылтан үксэ Москуба аттынааҕы оройуоннарга үлэлиир, экспертар быһаарыыларынан, түмэт урбааҥҥа Арассыыйаҕа биир бөдөҥ тэрилтэ.

# Senior Group
## Остуоруйата

Хампаанньаны 2007 сыллаахха Лондон экэниэмикэ уонна бэлиитикэ номуукаларын оскуолатын бүтэрбит Николай Кобляков тэрийбитэ, бу иннинэ Кобляков сэттэ сыл Париижка олорбута. Диплуомун бырайыагын тиэмэтэ кырдьа барбыт дьоҥҥо чааһынай олорор сир тэрийии, түмүгэр ити санаатын олоххо киллэрэргэ быһаарыммыта: «Мы написали кучу бизнес-планов и разослали их по инвестиционным фондам». Саҕалыырыгар хаппытаалын доҕотторуттан ылбыт 1 мөлүйүөн евроны, ол харчытыгар Москуба таһыгар Мониноҕа санаторий арендалаабыта, онтон «Благосостояние» диэн судаарыстыбаннайа суох биэнсийэлээхтэр пуондаларын кытта партнердаһан, пуондаттан 2 мөдүйүөн евро ылбыта.
2010 сыллаахха, контраагын кэһэн, Кобляков тэрийбит пансонаатын «Благосостояние» бас билиитигэр биэрбитэ. Ол кэмҥэ өссө хас да пансионаты арыйбыт буолан, үлэтин салҕаабыта - кэм буолан баран Москуба аттынааҕы Дубки, Акулово, Лапино, Улиткино бөһүөлэктэргэ кырдьаҕастар дьиэлэрэ арыллыбыттара.
2011 сыллаахха Кобляков үлэтин хайысхатын Илин Эуропа диэки хайыһыннарарга быһаарынан, хампаанньатын Алексей Сидневка (хампаанььа генераальнай дириэктэрэ буолбута) уонна өссө биир партнеругар атыылаабыта (атыылаабыт сыанатын иһитиннэрбээтэхтэрэ). Саҥа бас билээччилэр эрэсидиэнсийэ ситимин кэҥэппиттэрэ уонна региональнай франшизанан баар биизинэс-моделы саҥаттан оҥорбуттара - ити технологияларынан Киров уобалаһыгар уонна Калининградка пансионаттар аһыллыбыттара. Инники өттүгэр хампаанньа кырдьаҕастар дьиэлэрин элбэтэр, бу ырыынакка судаарыстыбаннайа суох биэнсийэ пуондаларын уонна бөдөҥ тас дойдулартан кыттааччылары тардар былааннаах.
2014 сыллаахха хампаанньа аакцияларын хонтуруол бакыатын Эуропа медицинаҕа киинэ 600 мөл. солкуобайга атыыласпыта.

# Senior Group
## Үлэтэ

Senior Group «Мир старшего поколения» диэн кэммирсийэтэ суох кырдьаҕас дьон олохторун тупсарар партнерство чилиэнэ. Соруктара - Арассыыйа Пэдэрээссийэтигэр кырдьаҕас дьоҥҥо анаан судаарыстыбаннайа суох өҥөлөрү оҥоророччулар бэйэ салайынар үнстүтүүттэрин тэрийии.
Хампаанньа өҥөтүнэн үксүн кыахтаах дьон төрөппүттэрэ туһаналлар, пансионаттарга олохсуйуу сыаната, оҥоһуллар өҥөлөртөн тутулуктаах, 2012 сылга биир ыйга 55-90 тыһыынча солкуобай эбит. Пансионнар дьон кыаҕынан араарыллар эбиттэр, өйдөрүн сүтэрбит, өйдөрүнэн мөлтөх кырдьаҕастарга, ол иһигэр Альцгеймер ыарыылаахтарга туспа куорпус көрүллэр. Инсульт, инфаркт о.д.а. ыарыылар кэнниттэн кырдьаҕас дьону чөллөрүгэр түһэрии бырагырааммата үлэлиир.
# Фрунзе (Нам улууһа)

Фрунзе — Нам улууһун Фрунзе нэһилиэгин киинэ.

# Фрунзе (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Фрунзе нэһилиэгэ (Нам улууһа)