yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета

Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета
Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Хабаровскайдааҕы экэниэмикэ уонна быраап университета" - Арассыыйаҕа Хабаровскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета
## Устуоруйата

1970 с.бэс ыйын 30 күнүгэр Хабаровскайдааҕы норуодунай хаһаайыстыба института(ХНХИ) арыллыбыт. 1994 с.ХНХИ, Москватааҕы судаарыстыбаннай юридическай акадьыамыйа Хабаровскайдааҕы филиала уонна Москватааҕы коммерческэй университет Хабаровскайдааҕы филиала холбоспуттарыгар Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай акадьыамыйа буолбут. 2015 с.сэтинньи 2 күнүгэр акадьыамыйа аата Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета диэҥҥэ уларыйбыт.

# Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета
## Факультеттара

1. Экэниэмикэ факультета
2. Норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан факультета
3. Салайыы уонна технология факультета
4. Юридическай факультет
Норуоттар ыккарыларынааҕы сыһыан факультета 1993 с. "Мировая экономика" уонна "Коммерция" диэн испэссээлинэстэргэ олоҕуран арыллыбыт. 2019 с. Салайыы уонна технология диэн саҥа факультет арыллыбыт. 2013 с." Менеджер" факультет "Салайыы" факультета диэн ааттанар буолбут. Салайар салаа профильнай предметтара бары бу факультекка киирбиттэр: -производственнай менеджмент -норуоттар ыккардыларынааҕы менеджмент -персоналы салайыы -гостиничнай хаһаайыстыба уонна туризм менеджмента -судаарыстыбаннай уонна муниципальнай салайыы -кризиһи утары салайыы
Торгово-технологическай факультет 1994 с. Москватааҕы коммерческай университет Хабаровскайдааҕы филиалын базатыгар төрүттэммит. 2011 сылтан факультет аата уларыйан Торгово-технологическай факультет диэн буолбут. Хабаровскай кыраайга университет үрдүк үөрэхтээн барыта 7500-тэн тахса товароведы, технологы, экономиһы, бухгалтеры уонна коммерсааны бэлэмнээн таһаарбыт.

# Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета
## Рейтиннэрэ

Хабаровскайдааҕы экэниэмикэ уонна быраап университета
1. Хабаровскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 4-с миэстэ
2.Хабаровскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 399-с миэстэ.
2017 с. МИА "Россия сегодня" таһаарар "востребованность вуза" наассыйалыы рейтиҥҥэ ХСУЭП 23-с миэстэ.

# Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета
## Ссылкалара

http://www.ael.ru/ Архыыптаммыт 2012, Кулун тутар 8 күнүгэр. https://m.facebook.com/login/?next=https%3A%2F%2Fm.facebook.com%2Fgroups%2Fhgaep&refsrc=http%3A%2F%2Fru.m.wikipedia.org%2F&_rdr https://www.dvnovosti.ru/khab/2017/07/27/69658/ Архыыптаммыт 2022, Бэс ыйын 25 күнүгэр.
Категоря:Хабаровскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ
# Джордано Бруно

Джордано Бруно (ит. Giordano Bruno; дьиҥнээх аата Филиппо, хос аата — Нолаан Бруно; 1548, Нола — олунньу 17 1600, Рим) — Италия доминикаан-манааҕа, философ уонна поэт.
Хас да бэйэтин үйэтин куоппут таайыылары оҥорбута: сулустар диэн ыраах баар күннэр буолалларын туһунан, биллибэт планеталар баалларын туһунан.
Сыаркап кинини еретик диэбитин кэннэ Риим суута уматан өлөрөргө уураахтаабыта.
# Аат эбиискэ

Аат эбиискэ (нууч. именная частица) - саҥа ирээтэ.
# Заводскэ

Заводскэ (укр. Заводське) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 600.
# Филиппов Пантелеймон Павлович

Филиппов Пантелеймон Павлович (Хоро нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР).

# Филиппов Пантелеймон Павлович
## Олоҕун олуктара

Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оскуола кэнниттэн 3 сыл производствоҕа үлэлээбитэ. 1965 с. Иркутскайдааҕы педагогическай институту бүтэрэн физика учууталын идэтин ылбыта. Бордоҥ орто оскуолатыгар физика учууталынан үлэтин саҕалаабыта. Элгээйи орто оскуолатыгар өр сылларга үлэлээбитэ. Үрдүк категориялаах учуутал.
Пантелеймон Павлович салайааччылаах Космонавтика кулууба республикаҕа эрэ буолбакка, ССРС–ка кытта биллэрэ. "Эрэл" космическай аппарат Бүтүн союзтааҕы быыстапкаҕа турбута. Космонавтика кулуубун ситиһиилэрин туһунан "Кэскил", "Саха сирэ", "Я сам", "Пионерская правда" хаһыаттарга суруллубуттара. Ньурба авиапордун, летчиктары, инженердэри, Сунтаар авиапорын техниктарын кытта ыкса үлэлэспитэ.
# Чулым омуктар

Чулым омуктар (томские карагасы, чулымские люди, чулым татаардара, чулым түүрдэрэ, чулым хакаастара) — аҕыйах ахсааннаах түүр тыллаах омук, ахсааннара 656 киһи (2002). Ааттара Чулым өрүс аатыттан тахсар. чулым тылынан саҥараллар. Православиены ылыммыттар, ол гынан баран билигин да былыргы итэҕэллэрин сорохтор тутуһаллар быһыылаах. Тыа чулыымнарын сүрүн дьарыга — земледелие уонна ынах сүөһү иитии.
Чулымнар омук быһыытынан XVII—XVIII үйэлэргэ баар буолбут курдуктар. Ону Сибиир ханствота урусхалланыытын кытта сибээстииллэр. Онтон илин диэки күрээбит телеуттар уонна Енисей кыргыыстара аҕыйах ахсааннаах селькуптары уонна кеттары кытта холбоспуттар дииллэр. Кэлин хакаастар уонна нууччалар сабардаабыт курдуктар.
Чулыымнар улахан аҥаардара Томскай уобалас Тегульдетскэй оройуонугар уонна Красноярскай кыраай Тюхтетскай оройуонугар олороллор (Пасечное уонна Чиндат сэлиэнньэлэр).

# Чулым омуктар
## Тыл

Чулым тыла түүр салаатын уйгуур тылларыгар киирэр. В Тегульдетском районе коренное население говорило на среднечулымском диалекте, в котором выделялось два говора — тутальский и мелетский. Чулым тыла суруга-бичигэ суох, оскуолаҕа хаһан да үөрэтиллибэтэх.

# Чулым омуктар
## Ыйыннььыктар

* Сервер Совета Федерации: чулымцы
* Комитет Совета Федерации по делам Севера и малочисленных народов. Коренные народы Севера. Чулымцы
# Согласие Харыстабыл

Согласие — Арассыыйа харыстабыл (инчуренс) эйгэтигэр үлэлиир биир улахан тэрилтэ. ОНЭКСИМ конгломератка киирэр.
# Таатта нэһилиэгэ (Таатта улууһа)

Таатта нэһилиэгэ. Киинэ — Ытык-Күөл, Таатта улууһун киинэ. Таатта урэххэ турар. Дьонун ахсаана 6 267 (2002 с.).

# Таатта нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
## Культура тэрилтэлэрэ

* Тааттааҕы Былатыан Ойуунускай аатынан норуот тыйаатыра

# Таатта нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Егор Дмитриевич Николаев (1856 с. төр.) — XIX үйэҕэ биллэр киһи.
    Аргунов Валерий Георгиевич (1952 с. төр.) — история билимнэрин кандидата.
    Доллонов Владислав Семенович (1959 с. төр.) — суруйааччы, суруналыыс.
    Афанасьев Афанасий Дмитриевич (1963 с. төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
# Шереметьево

Шереметьево интернациональнай аирпорт эбэтэр Шереметьево омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт (ааҥл. Sheremetyevo International Airport), Химки куоратка баар аирпорт, Арассыыйа саамай улахан аирпорда буолар. 2019 сыллаахха 50 мөллүйүөн киһи Шереметьево нөҥүө 188 омук сиригэр көппүт, олор иһигэр 38964 сахалар.
Шереметьево Аэрофлот уонна Nordwind Airlines тэрилтэтигэр сүрүн дьиэтэ буолар.
Шереметьево Арассыыйа аирпордарыттан соҕотон трансатлантическай рейстары оҥорор: Америкаҕа, Канаадаҕа, Аргентинаҕа, Мексикаҕа.
# Чайыҥда (Сунтаар улууһа)

Чайыҥда — Сунтаар улууһун Кэмпэндээйи нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Чайыҥда (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Кэмпэндээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Жукова Людмила Николаевна

Жукова Людмила Николаевна — история билимин кандидата.

# Жукова Людмила Николаевна
## Олоҕун олуктара

* 1952 сыллаахха тохсунньу 11 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1975—1978 сс. — Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр Музей научнай үлэһитэ.
* 1978—1979 сс. — Камчатка уобалаһын Мильковскай филиалын научнай үлэһитэ.
* 1983—1989 сс. — Саха государственнай университетыгар историко-филологическай факультет нуучча тылыгар кафедратын лаборана.
* 1989—1992 сс. — ССРС СС Дьокуускайдааҕы филиалын иһинэн экономика Институтын научнай үлэһитэ.
* 1992—1994 сс. — аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт научнай үлэһитэ.
* 1995—2004 сс. — этносемиотика лабориятын үлэһитэ, Саха государственнай университет филологияҕа факультетыгар тыл үөрэҕин уонна этнолингвистика кафедратын доцена.
* 2004 сылтан — гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт палеоазиатскай филология секторын старшай научнай үлэһитэ.
Л.Н. Жукова — 70-н тахса научнай үлэлэр ааптардара; 10-н тахса юкагир культуратыгар уонна фольклоругар аналлаах үөрэх кинигэлэрин оҥорбута; юкагирдар фольклордарын, итэҕэллэрин чинчийэр.

# Жукова Людмила Николаевна
## Сүрүн үлэлэрэ

* Религия юкагиров. Языческий пантеон (Якутск:Изд-во ЯГУ 1996).
* Одежда юкагиров: генезис и семантика (Новосибирск: Наука, 2009).

# Жукова Людмила Николаевна
## Өссө маны көр

* Юкагиры - наследники циркумполярной культуры Северной Евразии
# Саха Сирэ уонна АХШ сыһыана

Саха Сирэ уонна АХШ сыһыана (ааҥл. Relations between the Republic of Sakha and the United States of America, өссө биллэринэн Establishment of friendly relations between the Republic of Sakha and the United States of America, on the rights of unincorporated territories or joining the United States as 51 states while maintaining the status of the Republic and the national component of Sakha) — АХШ уонна Саха Сирэ 1992–1994 сыллардаахха бэлэмнээбит программалара, ол эрэн олоххо киирбэккэ хаалбыт юридическай документ. Бу документ туһунан өйдөбүлү 2002 сыллаахха Владимир Путин сотторбута, Арассыыйа хайдыыта буолуо диэн. 2004–2008 сыллардаахха Америка уонна атын Арассыыйа регионнара быстыбыта Москва уурааҕынан. 2012 сыллаахха Саха Сирин конституциятыттан "суверинитет" диэн тылы соппуттара.
# Маныыһыт (сулустар бөлөхтөрө)

Маныыһыт (лат. Boötes гириэктии Βοώτης «оҕуһунан сир хорутааччы» диэн тылтан Boo) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө.
Арассыыйа территориятыттан толору көстөр.

# Маныыһыт (сулустар бөлөхтөрө)
## Астеризмнар

* Биир улахан астеризм бөлөҕү бэлиэтиир. Ураты ааттардаах — Эскимо, Халлаан Үөнэ эбэтэр Парашют. Астеризмҥа киирэр сулустар: α (Арктур), ε (Ицар), δ, β, γ уонна ρ.
* μ², β, γ уонна δ сулустар түөрт муннук халыыбы бэлиэтииллэр Трапеция халыыптаах астеризм.

# Маныыһыт (сулустар бөлөхтөрө)
## Сулустар ааттара

* α — Арктур;
* β — Неккар;
* γ — Сегин эбэтэр Харис;
* δ — Принцепс;
* ε — Изар эбэтэр Пульхеррима (сэдэхтик — Мирак);
* η — Муфрид;
* κ — Асселюс Терциус;
* μ — Алькалюропс;
* 38 — Мерга.

# Маныыһыт (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Былыргы Грецияҕа Арктофилакс («Эһэни манааччы») диэн ааттаах этэ. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогра киирбитэ.
# Быа-туһах

Быа-туһах араастара:
* Ситии.
* Салама.
* Бэчимэ.
* Оҕуур, маамыкта, өтүү.
* Быыс быата.
* Сүөһү, ньирэй быалара.
* Үүн, тэһиин, бас быата, сулар, көнтөс, өргөн.
* Туос иһит ситиитэ.
* Туос иһит быалара.
* Сэбэһэ - сиэлтэн хатыллыбыт быа.
# S&P 500

S&P 500, диэн промышленнай уонна финансовай индекс экономика сайдыытын, хамсааһынын көрдөрөр. Уопсайа индекска 500-чэкэ АХШ, Дьоппуон уонна да атын сайдыылаах дойдулар улахан тэрилтэлэрэ киирэр. Эттэххэ сайдыылаах дойдулар синдекстыыр тэрилтэ буолар, кинини Standard & Poor’s тэрилтэ салайан ыытар.

# S&P 500
## Атын индекстар уонна биржалар

* Dow Jones
* Индекс ММВБ
* Индекс РТС
* NYSE
* Shanghai Stock Exchange
# 1291

1291 сыл.

# 1291
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 18 — Эгиипэт мамелюктара Акраны ылбыттар — крестоносецтар "Сибэтиэй сиргэ" тиһэх кириэппэстэрин.
# Кырыым татаардарын былааҕа

Крым татаардарын былааҕа кини официальнай былааҕа буолбатаҕын да иһин, кини официальнай былааҕа буолар. Былаах түүр норуотун биир биллэр им бэлиэлэрэ буолар.
# Жмеринка

Жмеринка (укр. Жмеринка) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 35 431 (2013).
# .ax

.ax диэн Аланд үрдүк таhымнаах ил домена.
# .pf

.pf диэн Француз Полинезията үрдүк таhымнаах ил домена.
# Готовцев Семен Петрович - Массака уола

Готовцев Семен Петрович - Массака уола - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Байаҕантай улууһун I Бороҕон нэһилиэгин киһитэ, эргиэмсик. олоҕо Үүт Турбут диэн сиргэ аартык таһыгар баара. Онон кэлэр-барар дьон быһа ааспат, эргиэмсиктэр, хаартыһыттар тэпсэр сирдэрэ эбитэ үһү.
Массака Сэмэнин туһунан Өксөкүлээх Өлөксөй кылгас хоһоон суруйбуттаах:
    Сэрсэлээх дьиэлээх Сэмэн,
    Майдааннаах дьиэлээх Массака,
    Хоромньулаах дьиэлээх Хотуоһап...
1909-1912 сылларга Байаҕантай улууһун кулубатынан П.П. Слепцов олордоҕуна Массака уола быыбарынай кулуба буола сылдьыбыт.
# Куулар, Дондук

Дондук Куулар (тув. Куулар Дондук; 1888—1932) — тыва судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ, Тыва Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин Аччыгый Хуралын Бүрүсүдьүүмүн бэрэссэдээтэлэ.

# Куулар, Дондук
## Биографията

Шеми (билигин Тыва Дзун-Хемчикскэй кожуунун Шеми сэлиэнньэтэ) түөлбэтигэр олорбут орто-сэниэ арат уола. Ургеҕэ уонна Үөһээ Чадан хүрэҕэ баар будда манастыырдарыгар үөрэммит Кепши диэн учуонай истиэпэннээҕэ, Үөһээ Чадан хүрэ биллэр лаамата этэ. Оччолорго саҥа үөскээн эрэр тувин интэлигиэнсийэтин орто сүһүөх бэрэстэбиитэлэ этэ. Бэйэтин кэмигэр былыргы, ааспыт кэм уонна аныгы бириэмэ култуураларын дьүөрэлээн олоххо киллэрэ сатаабыта.
1925-1929 сыылардаахха -- Тыва Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин (1926 сыллаахха диэри -- Танну-Тыва өрөспүүбүлүкэтэ) Аччыгый Хуралын Бүрүсүдьүүмүн иккис бэрэссэдээтэлэ (бырабыыталыстыба салайааччыта) уонна тас сибээс дьыалаларын миниистирэ.
1925 сыл сайынагар Москубаҕа ыытыллыбыт Танну-Тыва уонна ССРС дипломаттыы сыһыаннаһыыларын олохтуур кэпсэтиилэргэ барбыт дэлэгээссийэ сайааччыта.
1925 сыллаахха балаҕан ыйын Тыватааҕы эргиэн-бырамыысыланнас баана (Тувинбанк) тэриллибитин кэннэ, баан Сүбэтин бастакы бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт.
Оччотооҕу кэм салайааччыларын үгэһинэн, буддизмҥа уонна сангхаҕа сиэрдээхтик сыһыаннаһара. 1927 сыллаахха ТНР Миниистирдэрин Сэбиэтин биир мунньаҕар уопсастыбаҕа буддизм оруолун туһунан маннык эппитэ: «Күн бүгүн биһиги, тыва норуота, көҥүл өрөспүүбүлүкэ буолабыт. Ол гынан баран, кэккэ быһыынан-майгынан сибээстээн, уонна ылыммыт Төрүт сокуоммут быһыытынан, таҥара дьиэтэ судаарыстыбаттан туспа барар уонна религия хас биирдии гражданин тус дьыалата буолар. Нэһилиэнньэ улахан аҥаара хайдах эрэ арахсыбыт, сокуон таһыгар сылдьар курдук».
1932 сыллаахха "өрөбүлүүссүйэни утары үлэни-хамнаһы ыыппытын иһин" буруйдаммыта уонна Буян-Бадыргыны кытта ытыллыбыта. 2007 сыллаахха үтүө аата реабилитацияламмыта.

# Куулар, Дондук
## Бэлиэтээһинээр

* ↑ В России отмечают День памяти жерт политических репрессий(суох сигэ — история). Тургутулунна 18 Сэтинньи 2009. Төрүт сириттэн архыыптанна 15 Тохсунньу 2010.
* ↑ Из истории банковского дела в Республике Тыва(суох сигэ — история). Тургутулунна 18 Сэтинньи 2009. Төрүт сириттэн архыыптанна 18 Ахсынньы 2011.

# Куулар, Дондук
## Литэрэтиирэ

Монгуш Байыр-Оол «Тайный курьер» Буяна-Бадыргы — «Тувинская правда», 11.12.2014 № 139
# Яндекс Музыка

Яндекс Музыка — Яндекс тэрилтэ ырыа иһитиннэрэр стриминг сервиһа.
# Баҕах

Баҕах – Былыргы сахалар араас туомнары оҥорорго анаан туруорар баҕаналара. Үксүгэр үс саһаан кэриҥэ үрдүктээх, хас да сиринэн моонньоммут буолар. Холобур, ыһыахтарга кымыс иһитин, кэрэх тириитин ыйыырга, ытык сүөһүнү баайарга анаан. Сороҕор туһунан туомнарга анаан хаһы да биир сиргэ туруораллар.

# Баҕах
## Эбии көр

* Сэргэ
# 1385

1385 сыл.

# 1385
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 14 — Литва улуу кинээһэ Ягайло Польшаны кытта сирдэрин холбуур туһунан Крев униятын түһэрсибит.
# 1336

1336 сыл.

# 1336
## Туох буолбута

* Олунньу 25 — Пиленай куорат түөрт тыһыынча көмүскээччитэ куораттырын уоттаабыттар уонна тевтоннарга билиэн түбэһимээри бэйэлэрин өлөрүммүттэр. Бу түгэн Литва утары туруутугар улахан суолтаны ылбыта, хойут да элбэх уус-уран айымньыга төрүт буолбута.

# 1336
## Төрөөбүттэр

* Муус устар 9 — билигин Шахрисабз диэн ааттанар куоракка аатырбыт сэрииһит Тамерлан (чаҕатайдыы Тимуур, تیمور, Temür‎ — «тимир») төрөөбүт.
* Иннокентий VII (Риим паапата).
# Спорт

Спорт диэн анал сиэрдэринэн уонна үгэстэринэн тэриллибит уонна салайыллар дьарык. Спорт үс көрүҥҥэ арахсар: эт-хаан хамсаныыта үлэтэ (футбол, харбааhын, тустуу уо.д.а.), өй үлэтэ (хаарта оонньуута, саахымат, дуобат уо.д.а.) уонна моторспорт (ауто сыырсыы, мотоссыыкыл сыырсыыта уо.д.а.). Спорт кыайбыты уонна кыаттарбыты быhаарыынан түмүктэнэр.
Фитнес- физкультура салаатыгар сөптөөх аһы- үөлү, сынньалаҥы уонна физическэй нагрузкалары өйүүргэ туһуламмыт физическэй спорт көрүҥэр. В этом смысле широком смысле — общая физическая көдьүүһэ человека для этого деятельности.

# Спорт
## Хайысха

* Илиҥҥи муударас-элбэх аныгы чэбдигирдэр дьарыктарга олоҕуран илин духуобунай, медитативнай уонна бойобуой практика сыталлар. Бу эт- сиин, духуобунас уонна сөптөөх тыынынан сайдар. Эти- хааны эрчийии медитациялары уонна тыын гимнастиканы кытта холбоһуон сөп.
* Йога-фитнес биллэр көрүҥэ биһиэхэ Индия үөрэтииттэн кэлбит. Ас- үөл туолуута координацияҕа уонна опорнай- хамсатыылаах аппаракка туттуллар. Ол да буоллар, тренер оҕо төрөөһүнүн проблемаларыгар проблеманы дириҥэтэн быһаарарга программаны кичэйэн үлэлиэхтээх. Аныгы фитнес бу көрүҥэ стресстэри утары охсуһууга көдьүүстээх.
* Пилатес — ментальнай фитнес хайысхата, кини аатын ааттаппыт Физическэй эрчиллиилэр тиһиктэрэ эт- сиин имигэс буолуутун тупсарыыга, кутуйахтары уонна организмы бөҕөргөтүүгэ туһуламмыт плаварнай хамсааһыннартан комплекс буолар. Дьарыктаах буолуу процеһыгар бөдөҥ ньуур быччыҥнар эрэ буолбакка, кыра да дириҥ, ураты ньыманы, анал эрчиллиини эрэйэр дьон үлэлииллэр. Араас эчэйии кэнниттэн чөлүгэр түһэрии, пилатес- чөлүгэр түһэрии средство араас эчэйии кэнниттэн алдьаныы, алдьатыы.
* Фитнес- йога-былыргы гимнастика уонна чөл олоҕу интеграциялааһын, аныгы көрүүттэн. Уруоктар түмүллэллэр, сүрүннээн, эти- сиини сөпкө толорууга уонна уопсай эрчиллиигэ.
* Фитбокс-аэробикаҕа уонна тайскай боксаҕа холбоһор. Ритмнээх музыканы өйөөн, спортсмен үрдүк тэтими тутуһан боксер грузатын охсуутун оҥорор-эрчиллиилэри толорон илии- атах да тардыһаллар.

# Спорт
## Өссө маны көр

* Спортинг
# Ром

Ром диэн арыгы көрүҥүн аата. Сахарнай тростниктан оҥоһуллубут спирттан оҥоһуллар. Сүнньүнэн Карибскай муораҕа баар дойдуларга оҥоһуллар. Ол гынан баран атын дойдуларга - ол курдук Австралияҕа эбэтэр Фиджига оҥоһуллар.
# Пепеляев Виктор Николаевич

Пепеляев Виктор Николаевич — (1885, тохсунньу 8 —1920, олунньу 7) областник, Государственнай Дума дьокутаата, Колчак бырабыыталыстыбатыгар Миниистирдэр Сэбиэттэрин Бэрэстээтэлэ. Үрүҥ генерала Анатолий Пепеляев бииргэ төрөөбүтэ.
Виктор Николаевич Пепеляев 1885 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр (урукку истиилинэн 1884 сыл ахсынньы 27 күнүгэр) Томскай губерния Нарыымыгар дворянин, генерал-лейтенант уонна атыыһыт кыыһын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
Гимназияҕа үлэлиир сылларыгар үөрэнээччилэр таптыыр учууталлара эбит. Ол саҕана нуучча уонна Сибиир устуоруйатынан үлүһүйэр эбит.
1912 сыллаахха бастаан выборщигынан онтон алтынньы 20 күнүгэр Томскай губернияттан кадеттар партияларыттан Госдума дьокутаатынан талыллыбыт. Бастакы Учредительнэй сийиэскэ сибиир тас урдустарыгар (инородцы) ол иһигэр сахаларга төрөөбүт тылларынан үөрэтэр босхо начаалынай оскуола арыйар туһунан тыл эппит. Бу кэннэ нуучча националистара кинини абааһы көрөр буолбуттар.
# Чыбаҕалаах (өрүс)

Чыбаҕалаах өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 197 км., тардыытын иэнэ 9100 км².
Черскэй хайаларын систематыгар баар Чыбаҕалаах сис соҕуруу эниэтиттэн саҕаланар. Тардыытыгар 360 күөл баар.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн Улахан Үрүнньэ (60 км.) уонна Мүрүлэ (114 км.)

# Чыбаҕалаах (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Путивль

Путивль (укр. Путивль) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 361 (2011).
# Аан дойдуга Кулуттааһыны суох гыныы күнэ

Аан дойдуга Кулуттааһыны суох гыныы күнэ (ХНТ тылларынан: араб. اليوم الدولي لإلغاء الرق, ‎исп. Día Internacional para la Abolición de la Esclavitud, нууч. Международный день борьбы за отмену рабства, фр. la Journée internationale pour l'abolition de l'esclavage) — ахсынньы 2 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн 1949 сыллаахха ХНТ Генеральнай Ассамблеята «Дьону атыылыры уонна проституцияны үһүс өрүт салайыытын утары охсуһуу Конвенциятын» (Конвенция о борьбе с торговлей людьми и с эксплуатацией проституции третьими лицами) ылыммыт (№ 317 (IV) резолюция).

# Аан дойдуга Кулуттааһыны суох гыныы күнэ
## Эбии көр

* Кулуттааһын сиэртибэлэрин санаан ааһар уонна кулуттааһыны суох гыныы күнэ
* Джон Браун (аболиционист)
# Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин II сийиэстэрэ

Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин II сийиэстэрэ - Саха сиригэр буолбут култуура уонна ускуустуба үлэһиттэрин сийиэстэриттэн иккистэрэ, 1963 с. бэс ыйын 8-9 күннэригэр Дьокуускайга буолбута. 315 дэлэгээт баар этэ.
Бэбиэскэтэ:
Хос дакылааттар:
* "Олохтоох Сэбиэттэр культпросвет тэрилтэлэрин салайыыларын быраактыкатыттан", Н.Н.Макаров, Алексеевскайдааҕы райсовет исполкомун бэрэстээтэлэ.
* "Саҥа киһини иитии - култуура тэрилтэлэрин сүрүн садаачата". Дакылааччыт С.П.Гаврильев, Ленинскэй райсовет култууратын салаатын сэбиэдиссэйэ.
* "Олохтоох Сэбиэттэр култуура тэрилтэлэрин салайыыларын тупсарыахха", В.К.Степанов, Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин солбуйааччы бэрэстээтэлэ.
# Х

Х - Саха алпабыытын 30-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Дьахтар солко ырбаахыта

Дьахтар солко ырбаахыта - толбоннуран көстөр икки дьүһүннээх, халадаайдаах, дьогдьуурдаах, сиэҕэ кэтит coҕyc бэлэнньиктээх, синньигэс coҕyc саҕалаах буолара.
Суугунас солко (торҕо) ырбаахы саха дьахтара кэргэн тахсан сүктэригэр, ыһыахха кэтэр мааны таҥаһа этэ. Бу солко ырбаахылара Танас дьүһүнүгэр дьүөрэлээн куруһубаҕа оҕуруонан киэргэтиллэиригэр тэллэҕин бүүрүгүн иһинэн кэтит таҥаһы буохаламныы тигэн ырбаахыны бөҕөргөтөллөрө.
Былыргы сахалар ырбаахыларын көрүҥнэрэ
# Фрайбург

Фрайбург (ниэм. Freiburg im Breisgau эбэтэр судургу Freiburg) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 211 тыс.
# Соҕуруу Балык (сулустар бөлөхтөрө)

Соҕуруу Балык (лат. Piscis Austrinus, PsA) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 245,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 43 харахха көстөр сулустардаах. Ордук чаҕылхай сулус — Фомальгаут.
Арассыыйа территориятыттан +53° кэтирээһинтэн соҕуруу балаҕан ыйыгар ордук көстөр.

# Соҕуруу Балык (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Номохтор кэпсииллэринэн балык ууга сүспүт Деркето таҥараны быыһыыр. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.
# Саха ынаҕа

Саха ынаҕа диэн саха омук төрүттэниэҕитэн кыра сымса, тымныыны тулуһар кыыл буолар, бэйэтэ аһын булунар кыыл буолан урут сахалар далыттан таьааран ыытан кэбиьэллэрэ, этэ сыата олус минньигэс, былдьаһыктаах ынах.
# Bellingcat

Bellingcat (БеллиҥКэт), улахан көҥүл интернет түмсүү, сүрүннээн араас кистэлэҥ дьыалалары арыйар уонна дьоҥҥо көрдөрөр тэрилтэ. Бэйэтэ туспа спецслужба курдук агеннардаах. Элиот Хиггинс (ааҥл. Eliot Higgins) төрүттээбит тэрилтэтэ.
# Хара уу

Хара уу — географияҕа: сааскы, мууһа суох, буору-сыыһы будулутан болоорхой өҥнөммүт иккис халаан уута; синоним: буордаах уу.

# Хара уу
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Хатан Тэмиэрийэ

Хатан Тэмиэрийэ (Аан Уххан) — Орто дойдуга иккис улахан иччи. Бу сахалар улаханнык уцэр — суктэр, кордоhор иччилэрэ. Аан дойду айыллыаҕыттан үөскээбит иччи. Өһүргэс, көмүскэс, үтүө санаалаах. Кири—дьайы, быртаҕы сөбүлээбэт, уокка силлиири абааhы көрөр. Буруйдааҕы кыыhырдаҕына улаханнык накаастыыр.
Хатан Тэмиэрийэ сүрдээх үөрүнньэҥ, кэпсэтинньэҥ. Киhиэхэ тугу барытын үөрэтэр, кэпсиир, көмөлөһөр, алдьархайтан быыhыыр. Саҥа төрөөбүт киhи—сүөhү, от—мас кырдьар аналлаах. Ол иhин биhиги бу Орто дойдуга дьоллоох олохтоноору иччилэртэн көмө кэтэhэбит, эрэйэбит.
Көрдөhүү оҥорорго аан бастакынан Хатан Тэмиэрийэни аhатыллар. Ол кэнниттэн атын иччилэри аhатыллар. Ойуун кыырарыгар ити эмиэ туттуллар.

# Хатан Тэмиэрийэ
## Ылыллыбыт сирэ

* Кинигэтэ — Тэрис «Айыы үөрэҕэ».
* С.Саина-САО-О9
# Freestyle Script

Freestyle Script – бичикб чертёж Martin Wait иһигэр 1981. Модьу үөрэнииҕа Freestyle Script чертёж иһигэр 1986. Кини сиэ түөрт үөрэнии: Regular, Bold, SH Reg Alt, dan SB Reg Alt.
# Арҕаа Бүлүү улууһа

Арҕаа Бүлүү улууһа эбэтэр Үөдүгэй улууһа - 1911-12 сылларга Бүлүү өрүс хаҥас өттүнээҕи нэһилиэктэрэ Үөһээ Бүлүү улууһуттан арахсан туспа улуус буола сылдьыбыттара. Ол улуус киинэ Далыр этэ.
Маннык турук арааһа Арассыыйа импиэрийэтэ сууллуор дылы буолбут кэриҥнээх.