yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иринцеева Евдокия Семеновна (Огдо)

Евдокия Иринцеева - Огдо — суруйааччы, суруналыыс, суруналыыстыкаҕа СӨ судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ үтүөлээх үлэһитэ.
1962 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайатыгар төрөөбүт. 1985 сыллаахха СГУ омук тылын салаатын итиэннэ 2003 сыллаахха СГУ филологияҕа факультетын (суруналыыстыка салаатын) бүтэрбит.
Өр сылларга "Кэскил" уонна "Юность Севера" хаһыаттарга бастаан кэрэспэдьиэнинэн, онтон сэбиэдиссэйинэн, 2011--2020 сс кылаабынай эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. 2021 сылтан СӨ С.А.Новгородов аатынан "АЙАР" национальнай кинигэ кыһатыгар эрэдээктэр.
СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, суруналыыстыкаҕа СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ үөрэҕин туйгуна, СӨ бэчээтин туйгуна, суруналыыстар өрөспүүбүлүкэтээҕи "Кыһыл көмүс бөрүө" бириэмийэлэрин лауреата, норуоттар икки ардыларынааҕы "Аһаҕас Евразия" (Open Eurasia-Англия) литератураҕа куонкуруһугар оҕоҕо аналлаах айымньыга Мария Шевель аатынан анал бириэмийэ лауреата, Норуоттар икки ардыларынааҕы оҕо литературатын Швейцариятааҕы Сүбэтэ (IBBY) икки сылга биирдэ бэлиэтиир Бочуоттаах испииһэгин (2018 с) лауреата.

# Иринцеева Евдокия Семеновна (Огдо)
### Дьиэ кэргэнэ

Кэргэнэ Александр Иринцеев Иркутскай уобалас Баяндай оройуонуттан төрүттээх, СӨ Ауидиовизуальнай утумун национальнай киинигэр отдел начаалынньыга.
# Нигер (өрүс)

Нигер — уһунунан, тардыытын иэнинэн Африка үһүс өрүһэ. Үөһээ уонна алын сүнньүгэр элбэх харгы, күрүлгэн баар. Балачча уһуннук кураайы территориянан устар, ол иһин нүөлсүтүүгэ улахан суолталаах. Өрүскэ элбэх быһыт, нүөлсүтэр ханаал тутуллубут.

# Нигер (өрүс)
## Литература

* Коринская В. А. География: Материктар, акыйааннар географиялара: Орто оскуола 7 кылааһын учебнига. — Дьокуускай: Бичик, 1997.
# Потёмкин халҕан аал

Потёмкин халҕан аал (нууч. Броненосец «Потёмкин») диэн Сергей Эйзенштейн саҥата суох драма киинэтэ. 1925 сыллаахха Госкино бастакы киинэ фабрикатыгар (билиҥҥи Мосфильм) уһуллубута. Араас дойду киинэ критиктара, режиссердара, көрөөччүлэрэ "Потёмкин халҕан аалы" аан дойду бары кэмнэрдээҕи бастыҥ киинэтэ буолар диэн билинэллэр.

# Потёмкин халҕан аал
## Сюжета

Киинэ сюжета биэс аактаттан турар.

# Потёмкин халҕан аал
## Сюжета
### 1 аакта: Дьоннор уонна үөннэр

1905 сыл бэс ыйа, Арассыыйа империята. Одесса рейдыгар турар Хара байҕал флотун Князь Потёмкин-Таврический халҕан аала. Аал хамаандатын олоҕо ыарахан болдьомнооҕо көстөр. Офицердар матростары атаҕастыыллар. Матюшенко уонна Вакуленчук матростар өрөбөлүүссүйэ туһунан кэпсэтэллэр. Матростарга аһылыктарыгар үөннээх сытыйбыт эти биэрэллэр. Матростар бу эти сиэбэппит диэн айдаараллар.

# Потёмкин халҕан аал
## Сюжета
### 2 аакта: Тендра драмата

Айдааны күөртээччилэри ытан өлөрөргө диэн дьаһаллыыллар. Онуоха саалаах матростар атастарын ыппаттар. Аалга өрө туруу саҕаланар. Матростар офицердары ууга быраҕаттыыллар. Өрө туруу басхана Вакуленчук ытыллан өлөр.

# Потёмкин халҕан аал
## Сюжета
### 3 аакта: Өлбүт ыҥырар

"Потёмкин" Одесса кытылыгар кэлэр. Матростар олохтоохторго Вакуленчук өлүгүн көрдөрөллөр. Туох буолбутун билэн бараннар бары алыс хомойоллор. Ыраахтааҕыга уонна кини дьаһалтатыгар кыыһыран бараллар. Вакуленчугу герой быһыытынан айхаллаан атаараллар.

# Потёмкин халҕан аал
## Сюжета
### 4 аакта: Одесса кирилиэһэ

Хото элбэх олохтоохторо матростары кытта көрсө кэлэллэр. Эмискэ саллааттар уонна хаһаахтар кэлэннэр дьону ытыалыыллар. Дьон уолуйан кирилиэһинэн аллараа куоталлар. Таптарбыттар охтон тэбистэрэллэр. Эһээхэйдээх кэлээскэ аллараа сүүрэн бара турар. Биир эмээхсин харахха ытыллар. Кирилиэһинэн куотан түспүттэри аттаах хаһаахтар саабыланан кыдыйаллар. Маны көрөн баран "Потёмкин" матростара армия хамандыырдара мустубут Опера дьиэтин аал тэргэннэринэн ытыалыыллар.
* Саллааттар кирилиэһинэн аллараа хаамаллар
* Эһээхэйдээх кэлээскэ аллараа көтөр
* Ыраахтааҕы сэриилэрэ эйэлээх дьону кыргаллар
* Харахха ытыллыбыт эмээхсин

# Потёмкин халҕан аал
## Сюжета
### 5 аакта: Эскадралыын көрсүү

"Потёмкин" төттөрү байҕалга тахсар. Кини утары император эскадрата иһэр. Ааллар бэйэ бэйэлэригэр чугаһыыллар. Кыргыһыы буолар кутталланна. Эскадра матростара офицердарын дьаһалларын истибэттэр, "Потёмкины" ытыалаабаттар, кини матростарын үөрэ-көтө эҕэрдэлииллэр. Кыһыл былаахтаах "Потёмкин" эскадра аалларын ортолорунан устан ааһар.

# Потёмкин халҕан аал
## Оруолларга

* Александр Антонов — Вакуленчук
* Владимир Барский — хамандыыр Голиков
* Григорий Александров — лейтенант Гиляровский
* Михаил Гоморов — матрос
* Владимир Уральский — матрос
* Андрей Файт — бичикчит
* Сергей Эйзенштейн — Одесса олохтооҕо
* Константин Фельдман — кигээччи меньшевик
# Чаарда

Хара чаччыгыныар эбэтэр чаарда, хара чаччыгы (нууч.Сибирский дрозд, лат.Zoothera sibirica) — улааппыт атыыр харатыҥы-өлбөөркөй өҥнөөх (черно-сизый), хаастара уонна өрөҕөтө үрүҥ буолаллар. Улахан истээх, кынатын алын өттүгэр маҥан бээтинэлээх. Тыһыта уонна эдэр көтөрдөр оливково-бурые. Саха Сирин соҕуруу улуустарыгар уонна Халыма соҕуруу тардыытыгар үөскүүр. Уйатын маска туттар. 4—5 сымыыттаах.

# Чаарда
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
# Святополк I Владимирович Рюрикович

Святополк I Владимирович Рюрикович (хос ааттара: Окаянный) - Русь алтыс уонна тохсус салайааччыта, бастаан 1015-1016 сылларга салайбыт. Дьиҥнээх аҕата Ярополк, онон Ярополчич диэн ааттаныахтаах эбит. Киинэ: Киев. Владимир кинээс өлбүтүн кэннэ хаайыыттан тахсан ыраахтааҕы буолбут. Быраатыттан Ярославтан хотторон баран Польшаҕа аҕа кынныгар Болеслав кинээскэ күрээбит. Онтон Ярославы аҕа кынна Болеслав I Пяст Буг таһыгар үлтүрүтэн Киевка киирбитин кэннэ кэлсэн, 1018-1019 сылларга ыраахтааҕы буолбут. Онтон Ярослав дружината иһэрин истэн печенегтарга күрээбит.
Дойдуну кини иннинэ быстах кэмҥэ Польша кинээһэ Болеслав I Пяст салайбыт диэххэ сөп, кини кэнниттэн - Ярослав I Владимирович Рюрикович.
# Киһитийии

Киһитийии диэн киһи этин-сиинин тупсуута, киһилии көрүҥнээх буолуута ааттанар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ киһи бэйэтэ эмиэ сөп түбэһэр. Этэ-сиинэ бастакы өрүтэ буоллаҕына, иккис өрүтэ өйө-санаата буолар. Уһун үйэлэргэ үлэ көмөтүнэн араас кыыллар киһилии көрүҥнээх буола уларыйыыларыттан киһитийии үөскээбитэ. Бу кэмҥэ киһи өйө-санаата сайдан киһи буолууну ситиһэр кыахтаммыта. Киһилии майгы диэн уонунан тыһыынчанан сылларга кыыллыы майгыттан сайдан, тупсан үөскээбит үчүгэй, эйэни үөскэтэр, үлэни-хамнаһы сайыннарар өй-санаа, майгы буолар.
Кыыллыы көрүҥ уһун үйэлэргэ тупсан, сайдан иһиитэ аан маҥнай киһитийиини, ол аата киһи курдук көрүҥнээх буолууну үөскэтэр, онтон салгыы сайыннаҕына, этэ-сиинэ өссө тубустаҕына уонна өйө-санаата тупсан эйэлээх буолууну билиннэҕинэ, оҥорор быһыылара тубустаҕына киһилии быһыылаах киһи үөскээн сайдар. Билигин киһи өйө-санаата сайдыыта киһитийии таһымын быдан ааһан турар. Дьон эттэрэ-сииннэрэ сайдыыта, тас көрүҥнэрэ тупсуута сайдыылаах дойдуларга үчүгэйи аһара баран кэрэ диэн быһаарыыга тиийэн эрэр. Онтон өйө-санаата сайдыыта үчүгэй киһи таҥаралар көмөлөрүнэн үчүгэй киһи буолуу таһымын ситиһэн сылдьаллар.
Киһи буолуу, киһилии быһыыланыы эйэни үөскэтэр майгы буолар. Эйэҕэ сэрэхтээх, кыһамньылаах, харыстабыллаах сыһыан наада буоларын киһилии майгы үөскэтэр. Эйэҕэ сыһыан уратыларын сахалыы эйэ-нэм диэн этии биллэрэр. (1,39).
Сахалар киһи буолуу үөрэҕин оҕону үөрэтиигэ туһаналлар. Киһи буолуу диэн эттэххэ киһилии көрүҥнээх буолан баран киһилии майгылаах, быһыылаах диэн өйдөбүллэнэр. Оҕо улаатан иһэр өйө-санаата киһи буолууну ситиһэрэ өйө-санаата сайдыытыгар, тупсуутугар, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанарыгар, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥороругар сөп түбэһэр. Киһи буолуу сүрүн сыалынан куһаҕан санаалартан ыраастаныы, умнуу, хаалларыы буоларын куруук туһана сылдьыахпыт этэ. (2,56).
Киһи сирдээҕи, Орто дойдутааҕы олоҕо киһи буолууну ситиһэн киһи быһыылаахтык олоҕу олоруунан бүтэр. Киһи өллөҕүнэ, өйө-санаата туспа баран Үөһээ дойдуга ыһылыннаҕына биирдэ айыы буолар. Айыы диэн тыл тыыннаах дьоҥҥо анаан этиигэ туттуллубат. (3,71). Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар айыы диэн тылы элбэхтик этэллэрэ, алгыска туһана сатыыллара сахалыы өй-санаа үөрэҕин букатын билбэттэрин биллэрэр.

# Киһитийии
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Тыл – санааны салайар. – Дьокуускай: Триада, 2003.- 76.
2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
3. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.
# Киһи быраабын күнэ

Киһи быраабын күнэ (Халыып:ХНТ тылларынан:нууч=День прав человека) — празднуется по предложению Генеральной Ассамблеи ООН (Резолюция № 423 (V)) ежегодно, 10 декабря, начиная с 1950 года. В этот день в 1948 году Генеральная Ассамблея ООН приняла Всеобщую декларацию прав человека.
В резолюции Генеральной Ассамблеи предложено всем государствам ежегодно предоставлять доклады о праздновании Дня прав человека. В координации празднования Дня прав человека важную роль играет Верховный комиссар по правам человека.
В СССР, начиная с 1977 года, правозащитники в День прав человека проводили на Пушкинской площади в Москве так называемый «Митинг молчания».
В России в этот день проводятся различные официальные и неофициальные мероприятия. В 2001 году была учреждена Премия имени Андрея Сахарова «За журналистику как поступок». Премия присуждается российским журналистам и вручается 10 декабря в День прав человека.
10 декабря 2009 года представители демократических движений снова провели на Пушкинской площади «Митинг молчания». Таким образом они решили возродить традицию советских диссидентов, считая, что права человека в России снова грубо и повсеместно нарушаются.
В ЮАР День прав человека отмечается как национальный праздник 21 марта — в Международный день борьбы за ликвидацию расовой дискриминации, в память о расстреле в Шарпевиле, произошедшем в этот день в 1960 году.
В Кирибати День прав человека объявлен нерабочим днём.
10 декабря 2013 года Международная федерация за права человека (FIDH) и правозащитный центр «Весна» представили подробный отчет на 80-ти страницах «Повсеместные нарушения трудовых прав и принудительный труд в Беларуси».

# Киһи быраабын күнэ
## Күн тиэмэлэрэ

Ежегодно ООН определяет основную тему Дня прав человека:
* 2004 год — «Образование в области прав человека»
* 2005 год — «О пытках и глобальных усилиях по борьбе с ними»
* 2006 год — «Борьба с нищетой обязанность, а не милосердие»
* 2007 год — «Человеческое достоинство и справедливость для всех нас»
* 2008 год — «60-я годовщина принятия Всеобщей декларации прав человека»
* 2009 год — «Отстоять многообразие — покончить с дискриминацией»
* 2010 год — «Не молчи… скажи дискриминации нет!»
* 2011 год — «Поддержите наш общий праздник — День прав человека!»
* 2012 год — «Сделайте так, чтобы Ваш голос услышали!»
* 2013 год — «20 лет борьбы за ваши права!»
* 2014 год — «Права человека 365 дней в году»
* 2015 год — «Наши права, наши свободы, всегда»
* 2016 год — «Борись за чьи-то права сегодня!»
* 2017 год и 2018 год — «Выступим в защиту равенства, справедливости и человеческого достоинства»
# Молдова ССР

Молдова Сэбиэскэй Социалистичискэй Республиката (нуч. Молдавская Советская Социалистическая Республика, молд. Република Советикэ Сочиалистэ Молдовеняскэ) - ССРС өрөспүүбүлүкэтэ. Киин куората - Кишинев.

# Молдова ССР
## Остуоруйа
### Молдова ССР тэриллиитэ

1940-с сылга, атырдьах ыйын 2 күнүгэр ССРС верховнай совет сессиятыгар, "Закон об образовании Молдавской Советской Социалистической Республики" ылыллыбыта.
Кэнники Молдова ССР УССРтан Приднестровье территориятын ылбыта, ол эрээри Измаил уонна Белгород-Днестровскай уезд УССРга ааспыта.

# Молдова ССР
## Остуоруйа
### Молдова ССР сэрии кэмигэр

Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр, Молдова ССР территориятыттан 256,8 тыһ. киһи фроҥҥа барбыта, итинтэн 40 тыһ. киһи төннүбэтэх. Румыния уонна Нацискай Германия Молдова ССР территориятын оккупациялаабыттара, ол кэмҥэ 10 тыһ. киһи ССРС утары сэриилии барбыттара.

# Молдова ССР
## Остуоруйа
### Сэбиэтизация уонна Депортация

Сэрии кэмигэр, элбэх "Кулак" диэн баар буолбут, кулактар үксүн Румыния өттүгэр турар этилэр, сэбиэскэй былаас Молдова ССР территориятыгар төннүбүттэрин кэннэ, кулактары суох буоллун гынна гыммыттара, ол эрээри итинниктэр 1949-с сылга дылы баар этилэр.
1949-с сылга, муус устар ыйыгар, ОК ССКП помещиктары, кулактары уонна атын "Коммунизм тутарга мэһэйдиир" дьону сибииргэ көһөрбүттэрэ. "Операция <Юг>" диэн ааттаммыта. Молдова ССРтан 40 тыһ. киһини көһөрбүттэрэ.

# Молдова ССР
## Остуоруйа
### Молдова ССР 1990-с сылларга

1989-с сылга молдаваан тыла эрэ ил тылынан ааттанан буолбута, нуучча тыла ил тылынан буолан бүппүтэ.
1990-с сылга Молдова ССР суверенитеты тэрийбитэ уонна Молдавия ССР диэн ааттанан бүппүтэ, Молдова ССР диэн ааттанан буолбута. Ол кэмҥэ Приднестровье ССРС састаабыттан тахсыбыта.
1991-с сылга Молдова ССР ССРС састаабыттан тахсыбыта уонна Республика Молдова диэн буолбуттара.

# Молдова ССР
## Олохтоохторо

Молдова ССР норуоттарынан :
| Норуот | 1970 | 1979 | 1989 |
| Молдованнар | 2.304.000 | 2.526.000 | 2.795.000 |
| Украиннар | 507.000 | 561.000 | 600.000 |
| Нууччалар | 414.000 | 506.000 | 562.000 |
| Гагаузтар | 125.000 | 138.000 | 153.000 |
| Дьэбириэйэр | 98.000 | 80.000 | 66.000 |
| Болгаардар | 74.000 | 81.000 | 88.000 |
| Атыттар | 19.000 | 25.000 | 32.0000 |
# Кэриэй тумул арыыта

Кэриэй тумул арыыта диэн Илин Азияҕа баар тумул арыы. Киниттэн илин Дьоппуон байҕала баар, соҕуруу Илин Кытай байҕала уонна арҕаа Саhарҕай байҕал. Иэнэ 220,847 км².
Тумул арыыга икки дойду баар: Хоту Кэриэйэ уонна Соҕуруу Кэриэйэ.
# Тыйаах

Тыйаах (нууч. свиязь, лат. Anas penelope L.) — орто кус, көҕөнтөн уонна моонньоҕонтон кыра гынан баран чөркөөкүтээҕэр быдан улахан..
Саас иссэр кэмигэр атыыра сүүһэ уонна кэтэҕэ кытархай, хабарҕата уонна түөһүн сорҕото кытархайдыҥы бороҥ, көхсө уонна ойоҕоһо туора дьураалардаах бороҥ, өрөҕөтө үрүҥ. Тумса уонна атаҕа сибиньиэстиҥи бороҥ. Тыһыта арыый бөлөөркөй өҥнөөх.
Атыырын кынатын уһуна — 255-270 мм, ыйааһына — 600-900 г. Тыһытын кынатын уһунан — 232-265 мм, ыйааһына — 300-770 г.

# Тыйаах
## Тарҕаныыта

Саха сиригэр туундараттан ураты барытыгар үөскүүр. Хотугу кирбиитэ барыллаан 70-с кэтирээһиҥҥэ диэри тиийэр.
Ыам ыйын иккис аҥаарыгар кэлэр, балаҕан ыйын иккис аҥарыгар барар.
Үксүн уу үүнээйитин үнүгэһинэн аһылыктанар.

# Тыйаах
## Өссө маны көр

* Моонньоҕон
* Чардырҕас чөркөй
* Чөркөй
* Дьаҕыл уйус
* Халба
* Уйус
* Мороду
* Көҕөн
* Хара көҕөн

# Тыйаах
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
* ↑ Сидоров Б.И. Знаете ли вы птиц Якутии. Справочник-определитель. Дь., Бичик. 1999
# Саары

Саары — сылгы самыытын тириитин этэллэр. Бу тирииттэн түү өттүн сүлэн кэбиһэн баран, ис өттүн таҥастаныллыбытын эмиэ саары дииллэр. Саарыны хоруотууллар уонна мааныга кэтэр этэрбэс (чаккы) тигэллэр.
# Кэриэйэ сэриитэ

Корея сэриитэr(한국 전쟁) Кэриэйэ тумул арыытыгар ааспыт Хоту Кэриэйэ уонна Соҕуруу Кэриэйэ икки ардыгар буолбут сэрии. Сэрии 1950 сыл бэс ыйын 25 күнүгэр саҕаламмыта уонна 1953 сыл от ыйын 27 күнүгэр тохтообута. Икки мөлүйүөнтэн тахса киһи өлбүтэ.
Икки өттүттэн бэйэ-бэйэлэрин сэриини саҕалаабыттарын буруйдууллар. Хоту өттө хоммунньуус Ким Ир Сен лидердаах, уонна Кытай уонна ССРС өйөөһүннээх этэ. Соҕуруу өттө Ли Сын Ман басханнаах уонна ООН дойдуларын улахан өттө өйөөһүннээх, ордук чуолаан АХШ. Сэрии быстах тохтотуунан бүппүтэ. Билигин даҕаны Хоту уонна Соҕуруу Кэриэйэлэр сэриилэһэ сылдьаллар, уонна АХШ бэйэтин сэрии дьоннорун Соҕуруу Кэриэйҕэ тутар. Хоту уонна Соҕуруу Кэрийэлэр 38 параллелынан арахса сылдьаллар.
# Мындаҕаайы (Чурапчы улууһа)

Мындаҕаайы — Чурапчы улууһун Болугур нэһилиэгин киинэ.

# Мындаҕаайы (Чурапчы улууһа)
## Биллиилээх дьоно

    Константинов Роман Иннокентьевич (14.10.1896—1994) — Социалистическай үлэ Геройа, Фрунзе аатынан колхоз сылгыһыта.

# Мындаҕаайы (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Сири сыалыйа

Сири сыалыйа эбэтэр сири сыалдьа - сирилэммит халыҥ тирииттэн тигиллибит күүстээх хамсаныынын тулуйар кылгас бууттаах таҥас.

# Сири сыалыйа
## Бөҕө сыалыйалар көрүҥнэрэ

* Тураҕас түнэ сыалыйа - кылгас бууттаах, бөҕөҕө кэтиллэр
* Курдаах сыалыйа

# Сири сыалыйа
## Өссө маны көр

* Уллук сутуруо
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
# Чапчылҕан (Амма улууһа)

Чапчылҕан — Амма улууһун Чапчылҕан нэһилиэгин киинэ.

# Чапчылҕан (Амма улууһа)
## Өссө маны көр

* Амма улууһа
* Чапчылҕан нэһилиэгэ (Амма улууһа)
# Kodak

Kodak (Кодак) — АХШ фотоаппараттары уонна араас химическай эттиктэри оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
# Хонуу боруута

(нууч. Хвощ полевой) (лат. Equisetum arvense)

# Хонуу боруута
## Ойуулаан көрдөрүү

Элбэх сыллаах оттоох үүнээйи, үрдүгүнэн 50 см дылы буолар. Силиһэ салаалардаах, буорга дириҥник киирэр, бытархай силис умнаһынан уонна мээчик курдук аһынан бүрүллэр. Спораны илдьэ сылдьар умнастар эрдэ саас баар буолаллар. Кинилэр үрдүлэригэр спораны илдьэ сылдьар куоластар уонна уларыйбыт көрүҥнээх сэбирдэхтэр кытта сайдан бараллар, аллара өттүгэр спорангийдаах споралар баар буолаллар. Споралар ыһыллыбыттарын кэннэ умнастар түргэнник өлөллөр. Ол силистэртэн сотору сайыҥҥы, көнөтүк турар, от күөх куолаһа суох, синньигэс, сэбирдэҕэ суох, элбэх лабаалаах салаалар үүнэллэр. Үүнээйи элбэх кремниевай кислоталаах буолан хатыылаах курдук буолар. Боруу споранан ууһуур.
Хонуу боруута Россия сиригэр барытыгар тарҕаммыт, ол эрээри уһук хоту уонна кумах куйаарга суох. Ходуһаҕа, өрүс уонна суол кытыытыгар, аппа эниэтигэр, ханааба аттыгар, кумах уонна туой карьердарга үүнэр.

# Хонуу боруута
## Аска туттуу

Спораны илдьэ сылдьар куоластар уонна эдэр сүмэлээх умнастар аска туһаналлар. Кинилэртэн миин, запеканка, бэрэски начыыҥкатын оҥороллор. Хаһааска бэлэмнииргэ борууну туустууллар.

# Хонуу боруута
## Эмтээх уратыта

Боруу сүһүрүү утары, дезинфикционнай, мочегоннай, хааны тохтотор, кардиотоническай, бүтүн организмы бөҕөргөтэр, бааһы оһорор уонна хабархай дьайыылаах. Боруу уу-туус балансы бэрээдэктииргэ, холестерины, токсичнай веществолары , шлактары таһаарарга көмөлөһөр.
Үүнээйини гипертоническай ыарыыны, атеросклероз, подаграны уонна куһаҕаннык оһор баастары эмтииргэ сборга киллэрэллэр. Боруу народнай уонна научнай медицинаҕа мочегоннай уонна сүһүрүү утары бүөр уонна хабах ыарыытыргар, араас этиологиялаах иһиилэргэ уонна эссудативнай плевритка эмп курдук ордук биллэр.
Боруу ото ревматизмҥа, үөс уонна бүөр тааһыгар, куртахха уонна оһоҕоско саҥа үөскээһиннэргэ, харах ыарыыларыга, үчүгэйдик хааны тохтотор араас иһинээҥҥи уонна таһынааҥҥы хаан барыытыгар эмп курдук туттуллар.
Үүнээйиттэн препараттар хроническай бааһырыыга, уонна свищтарга, баастарга, белляр спринцеваниялыырга, атах ваннатыгар уонна себореянан ыалдьа сылдьарга төбө сууйуутугар таһынааҕы эмп курдук аныыллар. Боруу мочегоннай чэй састаабыгар киирэр.

# Хонуу боруута
## Туттуллубут литература:

1. Домашняя аптечка из якутских трав / [сост. Р. Е. Винокурова]. – 2-е изд. – Якутск: Якут. край,2008. – 36 с.: ил.
2. Пастушенков Л. В., Пастушенков А. Л., Пастушенков В. Л. Лекарственные растения: Использование в народной медицине и быту. – Л.: Лениздат, 1990. – 384 с., ил.
3. Лотова Л. И. Ботаника. Морфология и анатомия высших растений: учебник для студентов вузов, обучающихся по биологическим специальностям/ Л. И. Лотова. - 4-е изд., доп. - Москва : URSS, 2010.
# Степанова Евдокия Александровна

Степанова Евдокия Александровна — балет артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.

# Степанова Евдокия Александровна
## Олоҕун олуктара

* 1937 сыллаахха олунньу 17 күнүгэр Бүлүүгэ төрөөбүтэ.
* 1947 сыллаахха А. Я. Ваганова аатынан Ленинградтааҕы хореографическай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ.
* 1958 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн, педагогун мэктиэтинэн икки сыл А. Навои аатынан Ташкент балетын уонна оператын театрыгар үҥкүүлээбитэ.
* 1960 с. — П. А. Ойуунускай аатынан Саха музыкальнай драматын театра, балерина.
* 1971 сылтан — Саха музыкальнай театрыгар үлэлиир.

# Степанова Евдокия Александровна
## Айар үлэтэ

Евдокия Степанова Ж. Батуев «Чурумчуку» балетыгар Ньургуйаана партиятын бастакынан үҥкүүлээбитэ. Бу үлэтин иһин, балет туруоруллубут сылыгар, 1964 сыллаахха, Саха АССР норуодунай артыыһын аата иҥэриллибитэ.

# Степанова Евдокия Александровна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (1970)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1964)
* «За заслуги перед Якутском» Бэлиэ (2007)

# Степанова Евдокия Александровна
## Өссө маны көр

Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
# Үөһээ Дьааҥы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Үөһээ Дьааҥы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Үөһээ Дьааҥы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ

* 32 №-дээх Идэлээх техника училищета (Баатаҕай).

# Үөһээ Дьааҥы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Аpыылаах орто оскуолата;
* Адыаччы ( В.С.Чириков аатынан Адыаччы орто оскуолата);
* Баатаҕай орто оскуолата;
* Боруулаах орто оскуолата;
* Верхоянскай Новгородов М.Л. аатынан орто оскуолата;
* Дулҕалаах Котельников И.И. аатынан орто оскуолата;
* Сартаҥ орто оскуолата;
* Суордаах орто оскуолата;
* Табалаах орто оскуолата;
* Эҥэ орто оскуолата;
* Элгэс орто оскуолата;
* Эһэ Хайа орто оскуолата;
* Барылас алын оскуолата;
* Боpонук орто оскуолата;
* Остуолба төрүт оскуолата;
* Үүттээх алын оскуолата;
* Алыһардаах алын оскуолата;
* Мачах алын оскуолата;
* Оһохтоох алын оскуолата;
* Токума алын оскуолата;
* Чөрүмчэ алын оскуолата.

# Үөһээ Дьааҥы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Эмоция

Эмоция диэн билгэ, санаа уонна майгы элбэх араас көрүҥнэриттэн тутулуктаах өй уонна эт-хаан туруга. Хас биирдии киhи биир түбэлтэҕэ араас эмоциялаах буолуон сөп.
Эмоциялар биир сүрүн уратылара - кинилэр идеатор характердара, ол эбэтэр быһыы- майгы уонна событиеларга сыһыаннаах быһыыга- майгыга олоҕурар дьоҕура билигин баара биллибэт, күүтүллүбэтэх эбэтэр толкуйдаммыт быһыыга- майгыга эрэ баар.
# Ньукуолун

Ньукуолун - православнай культураҕа сибэтиэй Нико́ланы (ве́шний) өйдүүр күн — илин уонна арҕаа славяннар, молдаваннар уонна румыннар өйдүүр күннэрэ. Ыам ыйын 9(22) күнүгэр ылыллар. Россия Православнай сиэркэбэ этэринэн Николай Чудотворец XI үйэ бүтүүтүгэр уҥуоҕун Бари куоракка көһөрбүтүн чиэһинэн бэлиэтэнэр.

# Ньукуолун
## Ньукуолун Саха Сиригэр

Православнай бырааһынньыктартан биир ордук улахан суолталаахтык бэлиэтэнэр. Ньукуолуну сахалар сайын саҕаланыытын курдук бырааһынньыктыыллар. Дьиэҕэ алаадьы уонна кус миинин буһараллар. Сайылыкка көһөр бириэмэ буолар.
# Норденшельд экспедицията (1878 - 1879)

Норденшельд экспедицията (1878 - 1879). 1875 сыллаахха Норденшельд парустаах аалынан Енисей өрүскэ диэри тиийбитэ.
1876 сыллаахха хотугу кэтирээһин 71° диэри тиийэн баран Европаттан Сибииргэ диэри Хоту океанынан сылдьыахха сөп диэн дакаастаабыта.
1878 сыллаахха "Вега" уонна "Лена" диэн аалларынан Хоту океан сибиирдээҕи кытылын устун айаннаабыта. Сайын Беринг силбэһиитигэр диэр тиийбитэ.
Колчинскай хомоҕо кыстаан баран Беринг силбэһиинэн Чуумпу океаҥҥа киирбитэ. 1880 сыллаахха Суэц канаалынан Евразияны эргийэн Швецияҕа төннубүтэ.
Норденшельд аатынан Таймыыртан хоту сытар арыылары ааттаммыттара.

# Норденшельд экспедицията (1878 - 1879)
## Өссө маны көр

* Островский Б.Г. Адольф Эрик Норденшельд, М. - Л., 1937.
* Обручев В.А. Избранные труды, т. 6, М., 1964.

# Норденшельд экспедицията (1878 - 1879)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, Якутск, 2000.