yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Владимирский централ (ырыа)

Владимир хаайыыта (нуучч. "Владимирский централ") - Михаил Круг суруйбут ырыата, нуучча шансуоныгыр киирсэр.

# Владимирский централ (ырыа)
## Ис хоһооно

Хаайыга түбэспит эрэйдээх санааларын туһунан. Блатнуой тыллар ырыа хоһоонугар аҕыйахтар.
Хос ырыата маҥнайгытыгар маннык эбит - "Владимир хаайыыта, Саша Севернай, Тверьтан этааптанан…". Ону, ол Саша Севернай (уоруйах, Круг атаһа) билэн баран бырачыастаабыт, ол иһин Круг "саша севернайы" "хотугу тыалга" уларыппыт.
# Пилипиин

Пилипиин (таг. Pilipinas эбэтэр Filipinas; /ˈfɪləpiːnz/) диэн Соҕуруулуу-илин Азияҕа баар арыы дойду. Киин куората Манила. Чуумпу океан арҕаа өттүгэр баар 7,107 арыыттан турар. Олохтоохторун ахсаана 90 млн (аан дойдуга 12с). Уруккута Испания уонна АХШ колониялара этэ.
Олохтоохторугар баһыйар омуктара висайя 30 %, тагааллар (тагалог) 28,1 %, себуано 13,1 %, илокано 9 %, бинисайя 7,6 %, хилигайнон 7,5 %, бикол 6 %, вараи 3,4 %, аттытара 25,3 % (2000 сыллааҕы биэрэпиһинэн). Дойду тыла — тагаал тылыгар (тагалог) чугас пилипино диэн ааттанар тыл.
* ↑ Republic Act No. 8491. Тургутулунна 30 Балаҕан ыйын 2008.
* 1 2 3
* ↑ Official population count reveals..., National Statistics Office, Republic of the Philippines, 2008, archived from the original. Error: You must specify the date the archive was made using the |archivedate= parameter, http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2008/pr0830tx.html, retrieved on 2008-04-17
* 1 2 3 4
* ↑ Philippines — The Human Development Index - going beyond income, United Nations Development Programme, 2007/2008, archived from the original. Error: You must specify the date the archive was made using the |archivedate= parameter, http://hdrstats.undp.org/countries/country_fact_sheets/cty_fs_PHL.html, retrieved on 2007-12-14
# Кэкэ-бука

Кэкэ-бука (лат. Sitta europaea, нууч. поползень) — Европаҕа, Азияҕа уонна Хотугу Африкаҕа тарҕаммыт кыра көтөр. Америкаҕа үрүҥ түөстээх эбэтэр калифорния кэкэ-буката диэн ааттанар аймахтыы чыычаах баар. Арассыыйа орто балаһатыгар да, Сибииргэ да элбэхтик көстөр көтөр. Булкаас да ойуурдарга, инньэлээх, сэбирдэхтээх да ойуурдарга уйаланар. Ас көрдөөн маһы үөһэ таҥнары сороҕор төбөтүн оройунан кытта сүүрэлиир.

# Кэкэ-бука
## Тас көрүҥэ

Кыра, түргэн-түргэнник хамсанар чыычаах, уһуна 12—14,5 см, кынатын далааһына 22,5—27 см ыйааһына 20—25 г; киппэ эттээх-сииннээх, бөдөҥ төбөлөөх уонна кылгас, биллэр биллибэт моойдоох.
# 1350-с

1350-с сыллар.

# 1350-с
## Сүрүн түбэлтэлэр

* Үйэлээх сэрии. Битва при Пуатье (1356). Жакерия (1358).
* Көмүс булла Рим импиэрийэтигэр тахсыбыт (1356).
* Ганза сойууһа олохтоммут (1356).
# Черканова Дарья Сидоровна

Черканова Дарья Сидоровна — Чааркааннаах Даарыйа (1872 - 1967), олоҥхоһут.
1872 сыллаахха Хочо улууһун (билигин Сунтаар улууһа) Аллаҥа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Эдэр сааһыттан олоҥхоһут быһыытынан биллибитэ, норуот убаастыыр киһитэ буолбута.
Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Ревком чилиэнэ этэ, саҥа Сунтаар улууһэ тэриллэригэр кыттыбыта.
Леонид Попов норуот суруйааччыта Тоҕой Сэлэ арамаанын суруйарыгар көмөлөспүтэ. Ити арамааҥа Ырыа Ылдьаана прототиба буолбута.
Кини туһунан сурах П.А. Ойуунускайга тиийэр эбит.
1967 сыллаахха өлбүтэ.

# Черканова Дарья Сидоровна
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Саһыл уонна ыт

«Саһыл уонна ыт» (ааҥл. The Fox and the Hound) диэн Америка уонна Дьоппуон совместно оҥорбут мультига, Walt Disney тэрилтэ 1981 сыллаахха таһаарар. Мультик официально от ыйын 10 чыыһылатыгар 1981 сыллаахха күн сирин көрбүтэ (АХШ, Дьоппуон, Арҕаа Европа, Аустралиа, Сингапур, Аргентина дойдуларга), ол же сылга ахсынньыга СССР-тан ураты сир шаарыгар барытыгар.
Мультик "Саһыл уонна ыт" Аан Дойдуга биир саамай үчүгэй мультик аатырар. 2000 сыллаахха DVD SD форматка тахсар, 2004 сыллаахха DVD Full HD форматка тахсар. 2006 сыллаахха Саһыл уонна ыт 2 диэн сиквела тахсар.
Мультик официальнай тыла - английскай уонна дьоппуон тыла буолар. СССР эстибитин кэннэ мультик көтөн видеопрокатка ону таһынан нууччалыы, сахалыы тылбаастаах тахсар.

# Саһыл уонна ыт
## Сүжета

Мультик сүрүн сүжета Массачусетс штатыгар барар, дэриэбинэҕэ. Саһыл аата Тод, ыт аата Куппер (Коппер). Икки тус туһунан кыыллар көрүҥнэрэ доҕордоһор күүстэрэ араас проблемалары көссөр.
# Яковлев Василий Андреевич

Василий Андреевич Яковлев Амма Өннүөһүгэр төрөөбүт, бэйэтин кылгас үйэтигэр үрдүк үөрэх сыпчаалын ылбыт киһинэн буолар. Кини Парижка үөрэҕин бүтэрэн баран Санкт-Петербург куоракка үлэтин саҕалаабыт. Саҥа үлэлээн иһэн сэллик ыарыыга ылларан Ялтаҕа эмтэнэ сытан 1907 сыллаахха өлөн, онно көмүллүбүт.

# Яковлев Василий Андреевич
## Туһаныллыбыт литература

* "Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ", Иннокентий Неустроев
# Самариум

Самариум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Sm уонна атом нүөмэрэ 62.
# Артахинова Степанида Михайловна

Артахинова Степанида Михайловна — оҕунан ытыыга XIV Паралимпийскай оонньууларга боруонса мэтээллээх.

# Артахинова Степанида Михайловна
## Олоҕун олуктара

1989 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт.

# Артахинова Степанида Михайловна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иһин» уордьан 2 ст.
* «Хотугу Сулус» уордьан
* Россия спордун үтүөлээх маастара
* XIV сайыҥҥы Паралимпийскай оонньуулар, боруонса призер (Лондон, Великобритания)
# Холо, тэрил

Холо — кэрдиистэрдээх харыс курдук уһун-синньигэс мас. Ох сааннан ытарга туттуллар, ытар сыалыҥ ырааҕыттан көрөн холоон туһаайарга.
Айа туруорарга эмиэ туттуллар. Онно ханнык кыылга иитэргиттэн холоон айа туһаайыытын туруораҕын.
# Фрэнк Ллойд

Фрэнк Ллойд (ааҥл. Frank Lloyd) (Олунньу 2 1886, Глазго, ХК – Атырдьах ыйын 10 1960, Санта Моника, Калифорния, АХШ) диэн Оскар кыайыылаах Улуу Британия киинэ режиссера, сценариhа уонна продюсера. Ллойд Киинэ дьоҕурдарын уонна үөрэхтэрин академиятын олохтооччуларыттан биирдэстэрэ уонна 1934-1935 сыллардаахха кини президенэ.

# Фрэнк Ллойд
## Талыллыбыт фильмографията

* The Black Box (1915)
* Madame X (1920)
* Oliver Twist (1922)
* The Sea Hawk (1924)
* The Eagle of the Sea (1926)
* Children of Divorce (1927)
* Cavalcade (1933)
* Mutiny on the Bounty (1935)
* Under Two Flags (1936)
* Wells Fargo (1937)
* Maid of Salem (1937)
* If I Were King (1938)
* The Howards of Virginia (1940)
* Forever and a Day (1943)
* Blood on the Sun (1945)
* The Last Command (1955)
# Тимир

Паар баттааhына :
| 26 манган ← тимир → кобальт - ↑ Fe ↓ Ru Тимир in the periodic table of the elements Периодик табыл ||
| Бүтүн билиилэрэ ||
| Аата, бэлиэтэ, нүөмэрэ | тимир, Fe, 26 |
| Элемент категорията | көс метал |
| Бөлөҕө, периода, блога | 8, 4, d |
| Өҥө | килэркэй металлик бороҥноох |
| Атом маассата | 55.845(2) g·mol⁻¹ |
| Электрон конфигурацията | [Ar] 3d⁶ 4s² |
| Электрон хахха | 2, 8, 14, 2 (Image) |
| Физик характеристикалара ||
| Фазата | solid |
| Чиҥэ | 7.874 g·cm⁻³ |
| Убаҕас чиҥэ уулларыгар | 6.98 g·cm⁻³ |
| Ууллуу кэрдииhэ | 1811 K (1538 °C, 2800 °F) |
| Оргуйуу кэрдииhэ | 3134 K (2862 °C, 5182 °F) |
| Ууллуу итиитэ | 13.81 kJ·mol⁻¹ |
| Уостуу итиитэ | 340 kJ·mol⁻¹ |
| Итиини иҥэримтиэтэ | (25 °C) 25.10 J·mol⁻¹·K⁻¹ |
| Паар баттааhына P/Pa1101001 k10 k100 k at T/K172818902091234626793132 ||
| Атом характеристикалара ||
| Кристал тутула | body-centered cubic a=286.65 pm; face-centered cubic between 1185–1667 K |
| Аhыйыы нүөмэрэ | 6, 5 , 4, 3, 2, 1 (amphoteric oxide) |
| Электромэлдьэhиитэ | 1.83 (Pauling scale) |
| Ионизация энергиялара | | 1st: 762.5 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 2nd: 1561.9 kJ·mol⁻¹ |
| Ионизация энергиялара | | 3rd: 2957 kJ·mol⁻¹ |
| Атом радиуhа | 140 pm |
| Атом радиуhа (calc.) | 156 pm |
| Ковалент радиус | 125 pm |
| Атын билиилэрэ ||
| Магнетизма | ferromagnetic |
| Магнетизма | 1043 K |
| Электрик утарыы | (20 °C) 96.1 nΩ·m |
| Итиини ыытыы | (300 K) 80.4 W·m⁻¹·K⁻¹ |
| Итии кэҥээhинэ | (25 °C) 11.8 µm·m⁻¹·K⁻¹ |
| Тыас түргэнэ (thin rod) | (r.t.) (electrolytic) 5120 m·s⁻¹ |
| Юҥ модула | 211 GPa |
| Кытаанах модула | 82 GPa |
| Сабардам модула | 170 GPa |
| Пуассон коэффициена | 0.29 |
| Мос скалата | 4.0 |
| Виккерс кытаанаҕа | 608 MPa |
| Бринелл скалата | 490 MPa |
| CAS регистрация нүөмэрэ | 7439-89-6 |
| Халыып: Көрүү • Ырытыы • Уларыт ||
Тимир диэн химия элемена. Бэлиэтэ Fe уонна атом нүөмэрэ 26. Бөлөҕө 8 уонна периода 4.
# Менделевиум

Халыып:Infobox mendelevium Менделевиум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Md уонна атом нүөмэрэ 101.
# .ad

.ad диэн Андорра үрдүк таhымнаах ил домена.
# От күөҕэ чыычаах

От күөҕэ чыычаах (лат. Spinus spinus, нууч. Чиж) — чиижтар уустарыгар киирэр кыра көтөр. Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохсуйар. Сэдэх көрүҥ. Ыам ыйыгар кэлэр, балаҕан ыйыгар барар. Мас сыатынан, үөннэринэн аһылыктанар.
# 1994 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

XVII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1994 сыллаахха Норвегия Лиллехаммер куоратыгар буолан ааспыттара.
# .bh

.bh диэн Баhрейн үрдүк таhымнаах ил домена.
# "Мэҥэдьэк" холкуоска хоргуйуу

Сэрии сылларыгар куһаҕан аргыһа суох, буолбат дииллэригэр дылы, улахан уот курааннар бүрүүкээбиттэрэ, ону тэҥэ ойуур, тыа уот сириттэн күл-көмөр буолбуттара.
Аһыҥка олус элбээн тыал буолан көппүтэ. Ходуһа отун бүтэрэн күөлгэ киирэн олорор срдэрэ суох буолан охтууллара. Бааһынаҕа бурдугу имри соппуттара. Дьон-сэргэ, оҕолуун, турардыын-турбаттын бука бары сарсыарда күн тахсыаҕыттан киэһэ күн киириэр диэри аһыҥканы утары охсуһан улахан ханааба хаһаллара. Куулунан куйуур оҥостон, онон баһан дьаамаҕа куталлара. Бааһынаҕа бурдукка олорор аһыҥкалары быанан төттөрү-таары соһон олордубат сиэппэт буола сатыыллара.
Ити кэнниттэн хоргуйуу-аччыктааһын дьону эмэн киирэн барбыта. Колхозтаахтар, оҕолор бааһынаҕа тохтубут туорааҕы, кутуйах хаһааһын хомуйдахтарына тутан ылан, холкуос маҥхааһыйыгар куталлара. Ити сылларга колхоз бэрэссэдээтэлинэн Петров Михаил Петрович үлэлээбитэ. Мэҥэдьэккэ хоргуйан үс ыал эстэ сыыспыта. Ол курдук Дьоромолор оҕолоро өлбүтэрэ. Бэйэлэрэ ыалы кэрийэн аһыыр этилэр. Чоҥойдоро аҕалара уолунаан өлбүттэрэ. Чоҥой оҕонньор сэрии иннинэ улахан от охсоочунан, кыайар-хотор үлэһит киһинэн биллэрэ. Ол бухатыыр киһи суорума суолламмыта. Чоҥой ойоҕо Маарыйа Титиктээх сиһигэр хоргуйан охто сыттаҕына, Сергеев Дмитрий Сергеевич булан оҕуһунан тиэйэн Мэҥэдьэккэ аҕалан тыыннаах ордубута.
Онтон Дьоодьо Өлөксөй оҕолоруттан үс оҕо өлбүтэ. Улахан уоллара, Иванов Николай Алексеевич, холкуоска үлэлии-үлэлии балтыларын-бырааттарын куобаҕынан аһатар этэ. Биирдэ үс куобах сүгэһэрдээх иһэн сэниэтэ эстэн, Күөхтэй ааныгар сиэрдийэҕэ өйөнөн, иннинэн-кэннинн барбат буолан турдаҕына, Ксенофонтов Маппый уолунаан Кууһумалыын булан дьиэлэригэр киллэрэн аһатан өрүһүйбүттэрэ. Сарсыныгар дьиэтигэр тиийбитэ, биир быраата өлбүт этэ. Сэрии бүтэһик сылларыгар армияҕа баран, дьоппуон сэриитигэр сылдьыбыта. 1951 сыллаахха 2 оҕолоох огдообо дьахтары, Григорьева Мария Даниловнаны ойох ылан 7 оҕолонон, барыта 9 оҕону иитэн-харайан улаатыннарбыттара.
Мэҥэдьэккэ өссө да өлүү-сүтүү буолуоҕун дьоннор бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэр этилэр, оттон холкуос үүт аннын туох баарынан нэрээттээн тыыннарыгар тыын эбэрэ. Айда, Хатыы икки ардыгар ыалы кэрийэн хонуктуур дьоннор суолга охтон өлө сыталларын көрөр этибит.
Билигин даҕаны дьон өйдүүр-саныыр. Мэҥэдьэккэ үтүө ыаллар Ньаахтар, Былатыаннар элбэх киһини хоннорон, аһатан өлүүттэн быыһаабыттара. 1945 сыл сайыныгар бурдук бөҕө үүнэн холкуостаахтар лэппиэскэлэнэн тото-хана аһаабыттара. Ити кэмҥэ холкуос бэрэссэдээтэлинэн Платонов Василий Григорьевич үлэлээбитэ.
# 1575

1575 сыл.

# 1575
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 13 — Польша бүрүстүөлүттэн күрээбит Генрих III Франция хоруолунан бэргэһэлэммит.

# 1575
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 3 — Улуу Моҕуоллар импэрээтэрдэрэ Акбар Бенгалия султаанын Дауд-хан Каррани сэриитин Тукарой аттынаҕы кыргыһыыга кыайбыт.
# Айтал (аат)

Айтал — сахалыы аат.
Суолтата — кэрэни, талбаны айааччы.
# ЯТЭК

ЯТЭК (ол эбэтэр ПАО «Якутская топливно-энергетическая компания», ааҥл. PJSC "Yakutsk Fuel and Energy Company, сах. Саха Сиринээҕи оттук уонна энергийа компанийата улахан ниэп уонна гаас тэрилтэтэ, Саха Сиригэр уонна Арассыыйа үрдүнэн биир улахан оттук ниэп уонна гаас бас билээччитэ. Бүлүү улууһугар гааһы уонна ниэби хостооччу. Үгүс улуустарга сүрүн хааччыйааччы.
Салалтата — Дьокуускай.
Сүрүн саайта http://www.yatec.ru/
# Мыраан

Мыраан эбэтэр быраан, сороҕор мураан — намыһах хайа, сис.
1) өрүс, үрэх хочотун кэрискэлиир үрдүк буор сыкаһа; 2) үрдүк дэхси сири эбэтэр үрдэли эҥэрдиир буор хайа. Ордук биллэр мыраанынан уус-уран айымньыларга киирбит Чочур Мыраан буолар.

# Мыраан
## Өссө маны көр

* Өҥкөөт
* Чочур Мыраан

# Мыраан
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Бриндакит

Бриндакит — Уус-Маайа улууһун урукку бөһүөлэгэ.
Нэһилэнньэтэ 2009 сыл туругунан суох.

# Бриндакит
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. - М., 2000.
# Неустроева Евдокия Семеновна

Неустроева Евдокия Семеновна — суруналыыс, АБ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, СӨ бэчээтин туйгуна.

# Неустроева Евдокия Семеновна
## Олоҕун олуктара

1996 с. кулун тутар 12 к. Томпо оройуонугар Кириэс-Халдьаайы сэл. III Байаҕантайга төрөөбүтэ.
1982 с. Кириэс-Халдьаайы орто оскуолатын бүтэрбитэ.
1983-1988 сс. СГУ историко-филологическай факультет нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин салаатыгар үөрэммитэ.
1988-1990 сс. Үөһээ Халыма улууун Арыылаах орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлээбитэ.
1990-1993 сс. Томпо оройуонун Үөгэн орто оскууолатыгар алын кылаас учууталынан үлэлээбитэ.
1993-1994 сс. Саһыл орто оскуолатыгар учууталлаабыта.
1994-1996 сс. Муома улууһун Улахан Чыыстай орто оскуолатыгар устуоруйа, нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлээбитэ.
1996-2000 сс. Саһыл орто оскуолатын устуоруйа учууталынан үлэлээбитэ.
2000-2012 сс. "Томпо илдьитэ" хаһыакка кэрэспэндьиэннээбитэ.
2012 сылтан Томпо оройуонун дьаһалтатын пресс-центрын салайаачытынан уонна "Томпо илдьитэ" хаһыат кэрэспэндьиэнинэн үлэлиир.

# Неустроева Евдокия Семеновна
## Үлэлэрэ

"Мы помним своих героев" (2010), "Родом из Хандыги" (2013), "Край Томпо" (2016) кинигэни оҥорсооччулартан, эрэдээктэриттэн биирдэстэрэ
"Томпонский район в годы войны (1941-1945 гг.)" (2010), "Томпонсикй район: годы, события, люди" (2014), "Знатные люди Томпонского района" (2012, 2017), "Ичигесский наслег и колхоз"(2010), "Село Теплый ключ" (2016) "Геолог Гавриил Петрович Ефимов и его коллеги" (2012) уо. д. а. кинигэлэри эрэдэксийэлээбитэ
Ону таһынан элбэх ыстатыйа, уочарка ааптара.

# Неустроева Евдокия Семеновна
## Наҕараадалара

Бэчээт уонна телерадионан биэрии СӨ Департаменыттан илиигэ кэтэр чаһыы уонна бочоуттаах грамота (2004, 2009)
Аҕа Дойду улуу сэриитин кыайыы 65 сылыгар анаан "Забота-Арчы" ыыппыт айар куонкурсун кыайыылааҕа (2010)
СӨ бэчээтин туйгуна (2014)
"Мастер слова" бэлиэ (2014)
СӨ Е.М.Ярославскай аатынан түмэл дириэксийэтин аатыттан бочуоттаах грамота (2011, 2015, 2018) уо.д.а.
# Марк Килбургер

Марк Килбургер (ааҥл. Marc Kielburger; төр. 1977 сыл, Канада) — Канада түмэт урбаанньыта, менеджер, түмэт үлэһитэ, суруйааччы, оҕолор көҥүллэрин туһугар охсуһааччы, быраатын Крейг Килбургеры кытта Оҕолорго көҥүлү (ааҥл. Free the Children) уонна Me to We диэн тэрилтэлэри тэрийээччи уонна салайааччы.

# Марк Килбургер
## Олоҕо

Марк Килбургер 1977 сыллаахха Канадаҕа төрөөбүт.
Collège Jean-de-Brébeuf (Торонто, Канада) уонна Neuchâtel Junior College (Невшатель, Швейцарии) диэн чааһынай колледжтарга үөрэммит.
Марк Аан Дойдутааҕы сыһыаннарга идэтийэн Гарвард университетын этэҥҥэ бүтэрбит. Родс стипендиятын ылан быраапка таһымнаах Оксфорд университетын бүтэрэр.
Ол кэмҥэ кини быраата Крейг кулутуйууттан күрээбит уонна ол иһин өлбүт Икбал Масих диэн Пакистан оҕотун туһунан билэнбииргэ үөрэнэр оҕолорун кытары оҕолор тэрилтэлэрин тэрийэр. Бу түмсүү кэлин «Оҕолорго көҥүлү» (ааҥл. Free the Children) диэн Аан Дойдуга саамай улахан оҕолор тэрилтэлэрин ситимэ буолар.
Тэрилтэ бастаан үчүгэйдик сайдан иһэн харчылара бүтэн хаалар. Онтон сылтаан түмсүү төрөппүтэр дьиэлэригэр көһөр. Бу кэмҥэ Крейкка көмөҕө убайа кэлэр.
Убайа Марк Килбургер ол кэмҥэ Гарвардка үөрэнэ сылдьан Уолл-Стрит баҕалаах үлэтиттэн аккаастанан быраатыгар көмөҕө кэлэр уонна түмсүү иккис тэрийээччитэ буолар.
Бу кэмтэн саҕалаан ини-биилэр бииргэ түмэт урбаанынан дьарыктаналлар.
Марк быраатын Крейгы кытта 2008 сыллаахха Me to We диэн экология өттүнэн ыраас оҥоһуктары тарҕатар түмсүүнү тэрийэр. Me to We түмсүү дохуотун аҥара «Оҕолорго көҥүлү» түмсүүгэ барар, онтон иккис аҥара тэрилтэ сайдыыгар ыытыллар.

# Марк Килбургер
## Наҕараадалара уонна премиялара

2010 сыл муус устар 7 күнүгэр генерал-губернатор Марк Килбургка дойду саамай үрдүк наҕараадатын - Канада Орденын биэрэр.
Марк II. Елизавета Бриллианнаах юбилейын Мэдээлин бас билээччитэ.
Марк Килбургер хас да университет ытыктабыллаах доктора, холобур: Карлтон, Гуэлф, Капилано уо.д.а.

# Марк Килбургер
## Тус олоҕо

Марк Килбургер ойоҕо Роксанна Дьойал (ааҥл. Roxanne Joyal), икки оҕолоохтор.
Марк оҕо сылдьан регби сөбүлээн оонньуур этэ, хас сайын аайы спортивнай лааҕырга сылдьааччы. Гарвадка да үөрэнэ сылдьан регби оонньуур эбит.

# Марк Килбургер
## Кинигэлэрэ

* Me to We (Крейг Килбургеры кытта, 2004).
* Take Action (Крейг Килбургеры кытта, 2002).
* Take More Action (Крейг Килбургеры кытта, 2008).
* Making of an Activist (Крейг Килбургеры кытта, 2007).
* The World Needs Your Kid (Крейг Килбургеры кытта, 2009).
* Global Voices: Volume 1 (Крейг Килбургеры кытта, 2010).
# Өтөх тэллэйэ

Өтөх тэллэйэ (лат. Agaricus camprester (L.) Fr., нууч. Шампиньон обыкновенный, печерица) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Үүнэр сирдэрэ: киһи олорор сирдэригэр элбэхтик көстөр, хонуу, ойуур ырааһыйалара, суол кытыыта, мэччирэҥнэр.

# Өтөх тэллэйэ
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Төгүрүктүҥү формалаах, ортотугар бөлтөҕөрдөөх. Сороҕор хатырыктардаах. Диаметра 5-10 см. Таҥалайдаах араҥата: Бастаан роза өҥнөөх, онтон саһархайдыҥы-хоҥор, фиолеттыҥы. Этэ: Үрүҥ, алдьаттахха роза өҥнөнөр. Минньигэс сыттаах. Атаҕа: Үрүҥр. Аллара модьуруур. 10 см дылы уһуннаах. Тиэрбэһэ ортотун диэки..

# Өтөх тэллэйэ
## Туттуллуута

Ыам ыйа — балаҕан ыйа. Үһүс категорияҕа сыһыараллар эрээри, иҥэмтэтинэн үрүҥ тэллэйгэ тэҥ. Тута сиэнэр, тууһанар уонна маринуйданар.

# Өтөх тэллэйэ
## Өссө маны көр

* Хонуу өтөҕүн тэллэйэ
* Ойуур өтөҕүн тэллэйэ
# Пегаас (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Пегаас - былыргы гириэктэр миифтэригэр баар харамай
* Пегас (сулустар бөлөхтөрө)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Көммөт Рон

Көммөт Рон (ааҥл. Ron's Gone Wrong), анимационнай мультик, АХШ уонна Улуу Британия холбоспут Locksmith Animation студиата.

# Көммөт Рон
## Сүжета

Рон роботка наһаа баҕарар. Оскуолаҕа бары оҕолор роботтордаахтар. Алдьаммыт робот түбэһэн искусственнай интелект сайдар уонна кини саамай истиҥ доҕоро буолар.
# Тумул (Сунтаар улууһа)

Тумул — Сунтаар улууһун Кутана нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Тумул (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Кутана нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# TOEFL

TOEFL (Test of English as a Foreign Language) — АХШ уонна Канаада дойдуларыгар туттуллар тыл экзээмэнэ, английскай тылга. Бу экзамены бу дойдуларга олохсуйа уонна үөрэнэ бараргар туттараҕын, сороҕор ХНТ эмиэ тутар.

# TOEFL
## Өссө маны көр

* {{салааҕа источниктара суох}}

# TOEFL
## Өссө маны көр

* IELTS
* Permanent Resident
# Быраас күнэ

Аан дойду быраастарын күнэ ВОЗ быһаарыытынан алтынньы бастакы бэнидиэнньигэр бэлиэтэнэр. Бу күн аан дойду быраастара көхтөөхтүк уонна сомоҕолоһон үлэлииллэригэр болҕомто ууруллар.
# Иванова Надежда Егоровна

Иванова Надежда Егоровна, (1960 с. тохсунньу ый 28 күнэ, Тааһаҕар с., Бүлүү оройуона, Саха АССР), РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Иванова Надежда Егоровна
## Олоҕун олуктара

· 1960 с. тохсунньу 28 күнүгэр Саха АССР Бүлүү оройуонун Тааһаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1982 с. – Саха государственнай университетын үөрэнэн бүтэрэр
· 1982 с. саҕалаан Сунтаардааҕы 2 №-дээх оскуолаҕа химия, биология учууталынан үлэлиир

# Иванова Надежда Егоровна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

· РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ,
· Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
· РФ президенин гранын хаһаайына
# Салардар

Салардар (кыт. 撒拉族, пиньинь: Sǎlá Zú; бэйэлэрин ааттанар ааттара — салар, салыр) — Кытайга олорор салыр диэн түүр тыллаах туркмен бииһин сыдьааннара. Салардар Сюньхуа-Салар автономнай оройуонугар уонна Цинхай провинция атын сирдэригэр олороллор, ону таһынан Ганьсуга уонна Сиҥдьээҥҥэ бааллар. 2000 сыллаах биэрэпиһинэн салардар ахсааннара 104 503 киһи. Салар тылыгар кытай уонна тибиэт тыллара күүскэ дьайбыттар; билиҥҥи суруктара латыын алпабыыта буолар. Итэҕэллэрэ ислам суннизм салаата, аҕыйах киһи тибиэт буддизмын ылыммыт. Салардар сүрүннээн бааһынайдар, ону таһынан сүөһү иитиитинэн дьарыктаналлар.

# Салардар
## История

Салардар былыргы уонна улахан салыр диэн туркмен бииһин сыдьааннара буолаллар. Кинилэр XIV үйэҕэ селдьуктартан арахсан илин диэки көспүттэр. Номох быһыытынан салардар былыр Самарканд таһыгар олорбуттар. Билигин туркмен салырдара сүрүннээн Туркменистан Ахал велайаатыгар (оройуонугар) олороллор.
Салардар уруккуга Кытайы утары өрө туруулара биллэр. Биир саамай аатырбыт өрө туруу 1781 сыллаахха буолбут. Су Сышисань (苏四十三) диэн ааттаах таҥараһыт бэйэтин уһуйааччытын, "дьахрия" диэн сектэни тэрийбит Ма Минсины босхолоору өрө турууну саҕалаабыт уонна Ланьчжоу куоракка диэри тиийбит. Ма төбөтүн быспыттарын кэннэ салардар Ланьчжоу куораты төгүрүйбүттэр, ол эрээри Кытай сэриитэ кэлэн барыларын кыргыбыт.
Кытай ис сэриитин кэмигэр Салар сирин Ма Буфан диэн ааттаах Кытай мусульманнарын сэрииһитэ баһылаан олорбут. Ма Буфан 1949 сыллаахха кыһылларга хотторон баран Кытайтан күрээбит. Амнистияламмыт салардар дойдуларыгар төннөн баран хас да сыл устата Цинхай уонна Ганьсу сирдэригэр кытайдары утары партизан сэриитин салҕаабыттар.

# Салардар
## Итэҕэллэрэ

Салардар итэҕэллэрэ ислам суннизм (чуолаан ханафит-матурид) салаата буолар. Бэйэлэрин төрүт сирдэрин таһынан куораттарга, атын мусульманнары, сүрүннээн дунганнары кытта ыаллыы олороллор. Бэйэлэрэ итэҕэл үөрэхтээһиннээхтэр, холобур Дьиэзи диэн сиргэ Gaizi Mişit диэн мэдрэсэ баар.
# Маунтин Вийү

Маунтин Вийү (ааҥл. Mountain View) — Калифорния штатыгар баар куорат. Google, Apple, InDriver, Meta курдук гиганнар салалталара баар.
# Meizu

Meizu (Мэйдзу), стартап компания, 2003 сыллаахха Пекин аттыгар үөскээбит тэрилтэ. Билиҥҥи кэмҥэ биир бастыҥ смартфоннары оҥорор компания.
# Дмитрий Иванович Донской

Дми́трий Ива́нович (был.-нууч. Дмитрей Ивановичь; алтынньы 12 1350, Москуба — ыам ыйын 19 1389, Москуба), Куликово кыргыһыытыгар кыайыытын иһин Донской диэн ааттаммыт — Москуба кинээһэ (1359) сылтан, Владимир улуу кинээһэ (1363 сылтан). Иван II Кыһыл иккис ойоҕуттан Александра Ивановнаттан уола.
Дмитрий салайар кэмигэр Москуба княжествота нуучча сирдэрин бэйэтин тула түмэр кииннэртэн биирдэрэ буолбута, Владимир улуу княжествота Москуба кинээстэрин нэһилиэстибэннэн бэриллэр сирдэрэ буолбута, ол эрээри Тверь уонна Смоленскай княжестволара Москуба дьайыытыттан тахсыбыттара. Алтан Ордуу сэриилэрин иккитэ кыайбыта эрээри Нуучча улууһа Монгуол судаарыстыбатыттан тахсыбатаҕа, Куликово кыргыһыытын кэнниттэн өссө да биир үйэ тухары түһээн төлүү олорбута. Маны таһынан Москубаҕа кини кэмигэр таас кремль тутуллубута.

# Дмитрий Иванович Донской
## Олоҕун олуктара

1359 сыллаахха аҕата Кыһыл Уйбаан өлбүтүн кэннэ Дмитрий 9 сааһыгар кинээс буолбута. Кыра эрдэҕинэ Москуба княжествотын кини оннугар Алексий (Алексей Федорович Бяконт) митрополит салайбыта. Кыһыл Уйбаан аҕатыттан Иван Калитааттан ылбыт сирдэрин икки уолугар хаалларбыта, ол сирдэри инитэ Семен кыра эрдэҕинэ өлбүтүн кэннэ Дмитрий тутан хаалбыта.