yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1453

1453 сыл.

# 1453
## Туох буолбута

* Муус устар 5 — Туурак султаана Мехмед II Константинопольга сэриинэн тиийбит, ыам ыйын бүтүүтүгэр куораты ылбыт.
* Муус устар 6 — 21 сааастаах Мехмед II султаан Константинополь осаадатын саҕалаабыт. Сэттэ нэдиэлэ төгүрүктээһин кэнниттэн ыам ыйын 29 күнүгэр туурактар куораты ылбыттара.
* Ыам ыйын 29 — Константинополь сууллуута: Султан Мехмед II салалталаах осмаан сэриилэрэ Константинополь куоратын 53 күннээх төгүрүктээһин кэнниттэн ылбыттар. Түмүгэр Византия, о.э. Илин Рим импиэрийэтэ урусхалламмыт, онтон бу куорат Осмаан импиэрийэтин киинэ буолбут, Истанбул диэн ааттаммыт.
# Ньүүйэ

Ньүүйэ нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Ньүүйэ.
Улуус кииниттэн 95 км. илин диэкки Ньүүйэ өрүс төрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1538 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Ньүүйэ - 1347, Турукта - 191.

# Ньүүйэ
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1924 сыллаахха төрөөбүтэ Авдеева Фаина Иннокентьевна, Саха сирин үтүөлээх учуутала.

# Ньүүйэ
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Уһун Күөл (Чурапчы улууһа)

Уһун Күөл — Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгин киинэ.

# Уһун Күөл (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Егорова Евдокия Афанасьевна

Егорова Евдокия Афанасьевна, (1976 с. олунньу 13 күнэ), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, «Саха-Азия оҕолоро” пуонда стипендиата.

# Егорова Евдокия Афанасьевна
## Олоҕун олуктара

· 1976 с. олунньу 13 күнүгэр төрөөбүтэ
· 1996 с. - Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрэн Тэҥкэ оскуолатыгар үлэтин саҕалаабыта.
· 1997 с. - күн бүгүнүгэр дылы Уустуйа орто оскуолатыгар алын кылаас учууталынан ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар

# Егорова Евдокия Афанасьевна
## Наҕараадалара, ааттара

- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна,
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара,
- педагогическай үлэ бэтэрээнэ,
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ,
- «Саха-Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда стипендиата.
- Үрдүк категориялаах учуутал
# Чекановскай Александр

Чекановскай Александр Лаврентьевич (1833 - 1876), көскө сылдьыбыт геолог.
1833 сыл олунньу 13 күнүгэр Волынь губерниятыгар төрөөбүтэ.
Киев университетыгар медицина факультетыгар үөрэммитэ, ол кэнниттэн Дерпт (билигин Тарту) университетыгар үөрэммитэ.
1863 сыллаахха поляктар өрө турууларыгар кыттыбыта. Ол түмүгэр Сибииргэ көскө ыытыллыбыта.
Көскө сылдьан сир оҥоруутунан дьарыктаммыта уонна геологияны үөрэппитэ.
1868 сыллаахха Наукалар Академята көрдөһөн Иркутскайгэ олохсуйбута. Онно олорон География уопсастыбатын Сибиирдээҕи салаатын геология үлэлэрин ыыппыта.
1873 - 1875 сылларга География уобсастыба сорудаҕынан Аллараа Тунгуска, Өлөөн уонна Өлүөнэ өрүс алын тардыытыгар экспедицияны тэрийэн сылдьыбыта.
1876 сыллаахха экспедиция матарыйааларын чинчийэргэ Петербург куоракка кэлэ сылдьарыгар көҥүл ылбыта.
1876 сыл алтынньы 30 күнүгэр меланхолялыы сылдьан бэйэтигэр тиийинэн өлбүтэ.

# Чекановскай Александр
## Өссө маны көр

* Обручев В.А. А.Л. Чекановский. — Избранные труды. М., Наука, 1968.

# Чекановскай Александр
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Күн (сулус)

Күн (символы: ) диэн Күн систематын орто уонна соҕотох сулуhа. Кини тула система бары эттиктэрэ (планеталар уонна кинилэр аргыстара, астероидтар, метеороидтар, кометалар, космос быыла) эргийэллэр. Күн маассата Күн систематын бүтүн маассатыттан 99,8% ылар. Күн уота Сиргэ тиийэн фотосинтезка кыттан олоҕу олохтуур, климакка уонна күн-дьыл туругугар дьайыыны оҥорор.
# Агрикултуура

Агрикултуура, атын аата Тыа хаhаайыстыбата диэн үүнээйилэри үүннэрэн уонна дьиэ кыылларын иитэн тыа малын оҥоруу. Агрикултуураны үөрэтии агрикултуура үөрэҕэ диэн. Агрикультура элбэх араас көрүҥнэрдээх. Олортон бастыҥнарынан буолаллар хорутуллар сиргэ үүнээйи үүннээри уонна мэччийэр сүөһүнү иитии. Аан дойдуга агрикултууранан 1,1 млрд киhи дьарыктанар.
Агрикултуура бастыҥ оҥоhуктара: ас, волокно, оттук, сиикэй матырыйаал, көҥүллээх уонна бобуулаах наркотиктар, орнаментал уонна атын дэҥ оҥоhуктар. Тиhэх сылларга үүнээйини технологик оттук быһыытынан (биооттук), биофармацевтикаҕа уонна биопластик оҥоруутугар киэҥник туттар буоллулар.
# .je

.je диэн Дьэрси үрдүк таhымнаах ил домена.
# .il

.il диэн Исраил үрдүк таhымнаах ил домена.
# IKEA

IKEA (Икеа эбэтэр Айкиа), Швеция мебель уонна араас дьиэҕэ туһалаах тэриллэри оҥорор атыылыыр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ бэйэтин сфератыгар.
1943 сыллаахха төрүттэммитэ, салалтата — Лейден (нидерл. Leiden, Нидерланд), һобуоттара уонна фабрикалара — Стокһольм (Швеция), Шанхай (Кытай).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, онно индекска биир сүрүн тутаах буолар.
IKEA бас билиитигэр саамай бөдөҥ дьоҥҥо үчүгэйи оҥорор фонда киирэр Stichting INGKA Foundation. (Фонда харчыта IKEA барыһыттан 10% угуллар ый аайы).
Онтон IKEA тэрилтэни бас билээччилэр:
# Сфера

Сфера (был.-гириэк. σφαῖρα - Одон) диэн геометрия барамайа. Сфера эргимтэ үс кээмэйдээх холото буолар. Сфера үс кээмэйдээх куйаарга баар чоптор оруннара буолар, кинилэр бары биир бэриллибит чоптон тэҥ ыраахха бааллар. Бу бэриллибит чоп сфера киинэ дэнэр.
# Саһыл (нэһилиэк)

Саһыл нэһилиэк. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэскил.
Улуус кииниттэн 40 км. арҕаа диэкки Алдан өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 540 киһи (2007 сыл).

# Саһыл (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Макс Шелер

Макс Шелер (22.08.1874 — 19.05.1928) диэн ниэмэс идеалист-филосова, аксиологияны, билии-көрүү социологиятын уонна философия антропологиятын туспа дисциплина быһыытынан төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.

# Макс Шелер
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
# Өҥөр

Өҥөр (лат. Dianthus superbus, нууч. Гвоздика пышная) - өҥөрдүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр оччо үрдүгэ суох элбэх сыллаах от үүнээйи. Биир сыыллан үүнэр силистэн тахсар 1-3 умнаһа 30-50 см буолар. Бөдөҥ 3-3,5 см диаметрдаах сибэккилээх. Эминньэхтэрэ тиистэрдээх. Сибэккитэ бэс ыйын бүтэһигэр, атырдьах ыйын бастакы аҥарыгар тахсар. Иккис сибэккилэниитин атырдьах ыйын ортотугар, арыый мөлтөхтүк сибэккилэнэр.
Саха сиригэр үөһээ уонна орто Өлүөнэҕэ, Өлөөн, Дьааҥы уонна Индигиир тардыыларыгар үүнэр. Хочо хонууларыгар, кураанах инньэлээх уонна хатыҥ ойуурдарга үүнэр.

# Өҥөр
## Өссө маны көр

Өҥнөөх өҥөр
# Талса

Талса (ааҥл. Tulsa) — АХШ соҕуруу өттүгэр Оклахома штаатыгар баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 385,9 тыһ. киһи (2004), пригородтарын аахтахха 819 тыһ. киһи (2004). Ниэби уонна гааһы хостуур оройуон киинэ. Ниэби таҥастыыр, химическэй, машиностроительнай, тимири таҥастыыр промышленность. Университет.
# Александр Владимирович Сусоев

Александр Владимирович Сусоев — политик, уопсастыбаннай диэйэтэл, уһуйааччы.
1984 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
2006-2008 сс. СГУ устудьуоннарын тутуу этэрээттэрин ыстаабын салайааччыта, М.К.Аммосов аатынан Саха Государственнай Университетын үөрэх таһынан үлэ салайыытын тутаах исписэлииһэ.
2008-2019 сс. М.К.Аммосов аатынан СГУ/ХИФУ устудьуоннарын идэлээх сойууһун бэрэссэдээтэлэ
2019 сыл балаҕан ыйын 20 күнүттэн СӨ Ил Дарханын 751 нүөмэрдээх ыйааҕынан СӨ ыччакка уонна социальнай бодоруһууга Миниистирин бастакы солбуйааччыта.
Наҕараадалара:
- СӨ ыччат бэлиитикэтин туйгуна
- Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин махтал суруга
- Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин өйдөбүнньүк мэтээлэ
- "Дьокуускай куорат ыччакка бэлиитикэтигэр кылаатын иһин" туйгун бэлиэ
- "Звезда ССО" Арассыыйа устудьуоннарын этэрээттэрин туйгун бэлиэтэ
# Кууба (дойду)

Кууба Өрөспүүбүлүкэтэ (исп. República de Cuba) диэн Кариб арыы дойдута. Киниэхэ киирсэллэр Кууба уонна Хувентуд арыылар уонна хас да архипелагтар. Киин уонна ордук улахан куората Хавана. Иккис улахан куорат Сантиаго де Куба. Олохтоохторун ахсаана 11 млн.
# Десна (Соҕуруу Буг түһэр)

Десна (укр. Десна) диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 80 км, тардыытын иэнэ 1400 км². Соҕуруу Буг түһэр.
# Бороҕон (Уус-Алдан улууһа)

Бороҕон — Уус-Алдан улууһун киинэ.

# Бороҕон (Уус-Алдан улууһа)
## Климата
### Олохтоох дьоно

5222 киьи(2007 сыл)

# Бороҕон (Уус-Алдан улууһа)
## Өссө маны көр

* Уус-Алдан улууһа
* Мүрү нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
# Кома

Кома (гир. κῶμα koma — дириҥ утуйуу) диэн өйө суох дириҥ турук. Комаҕа сытааччы уhугуннарыллыбат, ыарыыны уонна сырдыгы билбэт, утуйуу цикллара суох уонна бэйэтэ тугу да кыайан гыммат. Кома араас төрүөттээх: интоксикация, метаболизм сыыhа барыыта, киин ньиэрбэ тиһигин ыарыылара, инсульт уонна хипоксия. Онтон таhынан кома төбө оhолуттан сылтаан буолуон сөп.
# Мэҥэ-Хаҥалас улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Мэҥэ-Хаҥалас улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.

# Мэҥэ-Хаҥалас улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ

* 4 №-дээх Идэлээх лицей (Төҥүлү).

# Мэҥэ-Хаҥалас улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Оскуолалар

* Балыктаах орто оскуолата
* Бэдьимэ орто оскуолата
* Бүтэйдээх Гаврилов К.О. аатынан орто оскуолата
* Дьабыл Петров Н.В. аатынан орто оскуолата
* Матта Кычкин Е.Д. аатынан орто оскуолата
* Наахара орто оскуолата
* Аллараа Бэстээх 1 №-дээх орто оскуолата
* Аллараа Бэстээх 2 №-дээх орто оскуолата
* Майа гимназията
* Майа Охлопков Ф.Г. аатынан орто оскуолата
* Майа Ларионов В.П. аатынан орто оскуолата
* Павловскай орто оскуолата
* Рассолода орто оскуолата
* Табаҕа Бурнашев Р.А. аатынан орто оскуолата
* Тиэлиги орто оскуолата
* Төхтүр Романов И.М. аатынан орто оскуолата
* Томтор бырааттыы Пономоревтар ааттарынан орто оскуолата
* Тыыллыма Борисов С.З. аатынан орто оскуолата
* Төҥүлү орто оскуолата
* Төҥүлү алын оскуолата
* Хаптаҕай орто оскуолата
* Хорообут Миитэрэй Таас аатынан орто оскуолата
* Алтан орто оскуолата
* Баатара Сэбиэскэй Союз Дьоуойа Попов Ф.К. аатынан орто оскуолата
* Бырама төрүт оскуолата
* Догдоҥо төрүт оскуолата
* Мэлдьэхси орто оскуолата
* Моорук орто оскуолата
* Тарат төрүт оскуолата
* Тумул төрүт оскуолата
* Хара лицейа
* Чыамайык орто оскуолата
* Чүүйэ Скрябин В.В. аатынан орто оскуолата
* Дойду алын оскуолата - оҕо саада
* Хаатылыма алын оскуолата - оҕо саада

# Мэҥэ-Хаҥалас улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта Архыыптаммыт 2007, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр.
# Увань омук уонна Эбээннэр

Эбээн диэн тыл Кытай суругар VII үйэҕэ увань диэн суруллубут диэн өссө биллиилээх советскай ученайдар Н.В.Кюнер эҥин суруйан, дакаастаан тураллар. Бу увань омук таба көлөлөөҕө биллэр. Таба миҥэлээхтэрин, уонна кинилэр дойдуларыгар муох үүнэрин туһунан бэлиэтээбиттэрэ баар. Увань диэн ааттаах омугу сороҕор ухуаннар диэн суруйаллар, өссө былыргы ухуаннар тобохторо Амур диэки билигин да баар диэн ыйаллар. Бу ухуань диэн өссө хуннар саҕанааҕы Маньчжурия диэки көһө сылдьыбыт биис, былыргы дунхулары Маодунь шаньюй үнтүрүппүтүн кэннэ Ухуань диэн хайаҕа бүкпүттэр. Ухуань диэн иероглиф былыргы ааҕыллыыта Увань биитэр Овен диэн буолар эбит. Онтон ухуаннар б.э. саҕаланыыта модун күүһүрэ сылдьыбыттара. Хуннары кинилэр бүтэһиктээҕин кыайбыттара, кыр өстөөхтөрүн шаньюйдар көмүүлэрин халаабыттара. Кытай империятыгар кинилэр аттаах сэриилэрэ тоҕо ааҥнаан кииртэлиирэ. Кэлин үлтүрүтүллэн хоту диэки үүрүллүбүттэрэ. Манна тоҥустар ааттара былыргы дунху көс омугун аатыгар маарынныыра уруккуттан чинчийээччилэр болҕомтолорун тардар.
Бу ухуаннары, сяньбилэри, уопсайынан дунху биистэрин монгол тыллаахтар өбүгэлэрин курдук көрүү билиҥҥи наукаҕа киэҥник тарҕаммыт. Ол эрээри уруккуттан бу биис уустары тоҥустары кытары сибээстээһин эмиэ баар суол. Ол курдук Евгений Хелимскай диэн тыл үөрэхтээҕэ кинилэри тоҥус-маньчжур тыллаахтарга киллэрэр. Бэл жужаннар диэн Киин Азияҕа былааһы ыла сылдьыбыт мөлүйүөҥҥэ чугаһыыр аттаах сэриилээх омугу тоҥус тыллаах буолуохтарын сөп диэн суруйар.
# Дьаҕырыйыы

Дьаҕырыйыы - суос бэринэн, уодьугуннааһын; сабыта саҥаран, хаптатыы; торутуннарар тыл-өс.
# Мстислав Владимирович Рюрикович

Мстислав Владимирович Рюрикович (хос аата Хорсун (Храбрый), кириэстэммит аата Константин) — Ярослав I Владимирович Рюрикович саҕана уонча сыл Русь аҥаарын (Днепр арҕаа өттүн) салайан олорбут ыраахтааҕы, кини бииргэ төрөөбүтэ. 1026—1036 сыллаахха ыраахтааҕылаабыт. Бултуу сылдьан өлбүт. Өлбүтүн кэннэ нуучча сирдэрин барытын Ярослав I баһылаабыт.
# Бүлүү улууһун үтүөлээх дьоно

Бу тиһиликкэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.

# Бүлүү улууһун үтүөлээх дьоно
## Тиһилик

Абрамова Мария Ивановна Алексеев Афанасий Егорович Алексеев Егор Сидорович Алексеев Михаил Титович Алексеев Николай Иванович Алексеев Прокопий Никитич Алексеева Маргарита Михайловна Алексеева Роза Алексеевна Аммосов Александр Прокопьевич Андреев Василий Илларионович Афанасьев Владимир Григорьевич Бандерова Раиса Михайловна Баранов Сергей Тимофеевич Березкин Виктор Викторович Боронов Иннокентий Афанасьевич Бубякин Федор Митрофанович Васильев Владимир Афанасьевич Васильев Владимир Васильевич Васильев Георгий Никитич (Мандар) Васильев Иван Афанасьевич
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

# Бүлүү улууһун үтүөлээх дьоно
## Өссө маны көр

Бүлүү улууһун Ытык гражданнара
# Отитка

Отитка — кулгаах сүһүрдүүтүн ыарыыта. Үөскэтээччиннэн коккилар, ону таһынан пневмококктар, стафилококктар, гемофильнай палочкалар уо.д.а. бактериялар.
[[Категория:Сыстыганнаах ыарыылар]
# Тимофеев Ньургун Семенович

Тимофеев Ньургун Семенович (1963 - 2017) — саха политига, 2005—2008 сс. Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ, техническэй билимнэр кандидатттара.

# Тимофеев Ньургун Семенович
## Олоҕун олуктара

* 1963 сыл олунньу 7 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт.
* 1985 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1989 с. — Томскайдааҕы политехническэй институт аспирантуратын бүтэрбит.
* 1991—1992 сс. — АК «Туймаада Даймонд» техническэй директора.
* 1992—1993 сс. — АК «Саха Даймонд» генеральнай директора.
* 1993—1996 сс. — АК «АЛРОСА» ЯПТА директора.
* 1996—2005 сс. — АК АЛРОСА сбытка тэрилтэтин Генеральнай директорын солбуйааччыта (Москва к.)
* 2000 с. — Норуот хаһаайыстыбатын Академиятын бүтэрбит, техническэй билимнэр кандидаттара.
* 2005 сыл ыам ыйын 19 күнүттэн — 2008 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ.
Намнааҕы 24 №-дээх уокуруктан депутатынан талыллан үлэлии сылдьар.
* 2012 - 2017 сс. СӨ Ил Дарханын сүбэһитэ.
* 2017 сыл ахсынньы 13 күнүгэр соһуччу күн сириттэн күрэммитэ.

# Тимофеев Ньургун Семенович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Нам улууһун Ытык олохтооҕо
* Өлөөн улууһун Ытык олохтооҕо
# Вирус

?Viruses :
Билим классификацията :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Вирус диэн тыыннаах организмнарга сыстыгас кып-кыракый паразит. Тыыннаах организм клеткатын иһигэр бэйэтин репликациялыыр (копияларын тарҕатар). Нуклекислотаттан уонна протеиновай хаххаттан турар. Нуклекислотата үксүгэр РНК буолар, сороҕор толору ДНК-лаах буолар.
Клеткаҕа араас ньымаларынан киирээччи, ол гынан баран нуклекислотатын прокариот эбэтэр эвкариот клеткаҕа киллэрэр. Ол кэнниттэн аһыллыбыт РНК клетка иһигэр былаастанар уонна бэйэтин репликациялыырын уонна протеин хаххатын оҥорорун саҕалыыр. Ол кэнниттэн бэлэм буолбутун кэннэ клетка арыллар, оччоҕуна вирус тарҕаһыытын саҕалыыр.
Бары вирустар маннык үлэлииллэр, клеткаҕа сыстыбатах вирус сатаан олорбот. Вирустар ханна баҕар бааллар, уонна ханнык баҕар тыыннаах организм атакаланар.
Вирустар бактерияттан быдан кыра буолаллар. Электроннай микроскоп айыллыан иннинэ көрөр кыах суоҕа. Вирус структурата олус судургу буолар. Бэйэтэ иһинээҕи клетка структурата, клетка оболочката, клетка мембраната суох, нуклекислотаны сабар протеиновай хаххалаах.
Вирустар характеристикалара:
* Араас ыарыылары аҕалар инфекциялар;
* РНК эбэтэр ДНК эрэ баар;
* Протеиновай хаххалаахтар;
Клетка вирустары оҥорорун бүппүтүн кэннэ лизис процесһа саҕаланар, ол эбэтэр клетка бытарыллар. Ол бириэмэҕэ вирустар атын клеткалары инфекциялыырга тарҕаналлар. Вирустар уһуннук оннунан хаалыахтарын сөп, уонна бириэмэ ааспытын кэннэ бары услуобуйалар баар буоллахтарына клетканы инфекциялыылларын саҕалыыллар.
Сорох вирустар олус судургулар. Бактериофаг вирустар бактерия клеткатын иһигэр киирэргэ сайдыбыттар, сорох "кэмпиэр вирустар" тарҕаналларыгар бэйэлэрин кыратык уларытыллыбыт хаһаайын клетка мембранатынан хаххаланаллар, оччоҕуна атын клеткаларга киирэргэ судургу буолаллар. Билигин даҕаны ыарыыны сатаан эмтээбэт ыарыылар, ол курдук грипп эбэтэр ВИЧ оннук вирустартан тураллар.
Тыыннаах организм вирус инфекциятын кэнниттэн иммуннай эппиэт оҥорор, оччоҕуна вирус өлөр. Ол сыалга өссө вакциналары тутталлар. Сорох ыарыыларга билигин даҕаны вакциналар суохтар. Антибиотиктар вирус утары сатаан охсуспаттар, ол гынан баран атын эмтэр баалар уонна бэлэмнэнэллэр.
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-02

Олунньу 1—28 күннэрэ
* Бырадааһап ойуун Саха сирин бастакы тырахтарыыстарыттан биирдэстэрэ.
* 1925 сыллаахха Саха сирин бырабыыталыстыбатын көрдөһүүтүнэн ССРС наукатын академията Саха өрөспүүбүлүкэтин үөрэтэр Хамыыһыйаны (КЯР) тэрийбитэ. Хамыыһыйа учуонай сэкиритээрэ кэлин Беломор канал тутуллуутугар көннөрү оробуочайынан үлэлээбитэ.
* Токок тыыраахы Арктикаттан Антарктикаҕа көһө сылдьар соҕотох көтөр. Ол сылдьан кини 70 тыһыынча километры ааһар (ойууга).
* Арҕаа Хаҥалас улууһун Одуну нэһилиэгин киһитэ "Я.Ф. Санников нэстилиэнньиктэрэ" диэн тэрилтэни салайбыта. Улахан кыыһа Татьяна Крылова Саха государственнай университетын тэрийсибитэ.
# Күлүмэн

?Күлүмэн :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Animalia |
| Кэлим: | Arthropoda |
| Кылаас: | Insecta |
| Аймах: | Diptera |
| Халыып:Taxobox subordo: | Brachycera |
| Халыып:Taxobox infraordo: | Tabanomorpha |
| Надсемейство: | Tabanoidea |
| Кэргэн: | Tabanidae |
Латыынныы аата :
Tabanidae Latreille :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
Күлүмэн (нууччалыыта слепень) - икки кынаттаахтар аймахтарыгар киирэр бөдөҥ сахсырҕалар кэргэннэрэ. Ойуурга, истиэптэргэ, кумах куйаардарга баар буолаллар. Үксүн өрүс, үрэх, күөл кытылларыгар сөбүлээн үөскүүллэр. Аан дойдуга 200 ууска киирэр 4400 кэриҥэ күлүмэн көрүҥэ баара ойууламмыт. Урукку Сэбиэскэй Сойуус иһинэн 200-чэ көрүҥ баара ааҕыллыбыт. Былыргы күлүмэннэри олигоцен саҕанааҕы хаһыылартан саҕалаан булаллар.
# Иванов Василий Ксенофонтович

Иванов-Кустуктуурап Василий Ксенофонтович — Аҕа дойду Улуу сэриитин иннинэ биллэн испит саха суруналыыһа уонна суруйааччыта.

# Иванов Василий Ксенофонтович
## Олоҕун олуктара

1909 с. Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүт. Саха. Оскуоланы бүтэрэн баран Н. Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическэй техникумҥа киирбит.
Бүлүү оройуонуттан Саха Сирин суруйааччыларын бастакы кэмпириэнсийэлэригэр дэлэгээтинэн талыллан кыттыбыт. 1933 с. Бүлүү оройуонун «Колхоз суола» хаһыатын эрэдээктэрэ, онтон 1937 с. — Өлүөхүмэ «Колхозтаах» хаһыатын эрэдээктэрэ.
Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар баҕа өттүнэн фроҥҥа барбыт. Политсоставы үрдэтэр куурустарыгар үөрэммит. 1942 сыл от ыйын 1 күнүттэн 1943 сыл муус устарыгар дылы Брянскай фронт политсоставын резерватыгар баар эбит. Младшай политрук. 1943 сыл муус устарыгар сураҕа суох сүппүт. Элиста куорат таһыгар өлбүт буолуон сөп.
ГУК 11.04.1946 0887 №-дээх Бирикээһигэр, младшай политрук Иванов Василий Ксенофонтович 1942 сыл от ыйыгар сураҕа суох сүппүт диэн ыйыллыбыт.

# Иванов Василий Ксенофонтович
## Аатын үйэтитии

Василий Иванов — Кустуктуурап аатынан Үөһээ Бүлүү уулуссата ааттаммыт.
# Лос Андьелес

Лос Андьелес (ааҥл. Los Angeles) диэн Калифорния ордук улахан куората. АХШ иккис улахан куората. Кылгатан L.A. дэнэр. Куорат олохтоохторун ахсаана 3.8 млн, иэнэ 1,290.6 км2. Лос Андьелес метрополия зонатыгар 12.9 млн киhи олорор, 224 тылынан саҥараллар.
Лос Андьелеhы балаҕан ыйын 4 1781 Испания губернатора Фелипе де Неве тэрийбитэ. 1821 Мексика чааhа буолбута. 1848 бүппүт Мексика-Америка сэриитин түмүгүнэн, Лос Андьелес уонна Калифорния Холбоhуктаах Штаттарга киирбиттэрэ.
Лос Андьелес аан дойду биир эргиэн, аралдьыйыы, култуура, масс медиа, мода, үөрэх, технология уонна үөрэҕирии киинэ буолар. Холбоhуктаах Штаттар экономикаларын сүрүн күүс сирдэриттэн биирдэстэрэ. Aан дойдуга аатырар киинэ, видео оонньуу, телевидение уонна музыка индустриялара бааллар.
# Канаада

Канаада диэн Хоту Америка хоту өттүгэр баар дойду. Илин Атлантик океантан арҕаа Чуумпу океаҥҥа уонна хоту Хоту океаҥҥа дылы сытар. Сирин иэнин улаханынан аан дойду иккис дойдута. Соҕуруу уонна хотугулуу-арҕаа АХШ'ыныын кирбиилэhэр. Киин куората - Оттава. Улахан куораттара — Торонто, Монреаль, Ванкувер, Калгари.

# Канаада
## Экономиката

Канаада — Аан Дойду биир саамай сайдыылаах уонна баай дойдута буолар. Дьон орто хамнаһа олох үрдүк. Экономиката сайдарыгар араас өйдөөх иммиграннар олохсуйа кэлэллэриттэн үксэ сайда турар. Бэйэтэ оҥорон таһаарар табаара эмиэ үрдүк хаачыстыбалаах (Дьоппуон, АХШ, Германия курдук). Аан Дойду экономичэскэй көрдөрүүтүгэр - 9% ылар, ол аата олох үрдүк көрдөрүүгэ киирсэр.Ол аата Арассыыйа сыллааҕы доходуттан Канаада 8,866,567 төгүл элбэх харчыны ылар. Элбэх экпердэр этэллэринэн, Канаада өссө 400 сыл устата стабильно сайда туруо дииллэр (саамай үрдүк көрдөрүү).

# Канаада
## Нэһилиэнньэтэ

Канаада араас омуктартан турар дойду буолар. Канаадаҕа олорор дьоннор бары, омугуттан тутулуга суох бары чопчу үчүгэйдик Канадиан инглиш тылынан саҥараллар. Национализм суох дойдута буолар, онон араас омуктар бары бэйэ бэйэлэрин кытта ыал буолаллар, симэлийии (ассимиляция) күүскэ барар дойдута.
* Канаадаҕа иммиграциа - олохсуйа барыан баҕалаахтарга статыйа
# Донской Дмитрий Емельянович

Донской Дмитрий Емельянович (1925—1989) — философия билимнэрин доктора. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1925 сыллаахха төрөөбүт.
Донской Феодосий Семенович 1944 сыллаахха суруйбут суругар сэриилэһэ сылдьар аймаҕын быһыытынан ахтыллар. Онно суруллубутунан зенитнай артиллерия связиһынан сулууспалаабыт эбит. Сталинградтааҕы кыргыһыы кыттыылааҕа. Бааһыран түөрт аҥаар ый госпитальга сытан баран сэриигэ төннүбүт.
Кыайыы 40 сылыгар Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьанынан наҕараадаламмыт (23.12.1985).
# Том Круз

Том Круз (ааҥл. Tom Cruise, 1962–) — киинэ артыыһа, режиссёр, продюсер, «Көмүс глобус» бириэмийэ үстэ анаммыт киһитэ. Америка биир саамай үрдүк сыаналаах актера, режиссер, продюсер, сценарий суруйааччы. Саҥа тахсан иһэн «Санта-Барбара» сэрийээл хас да түһүмэҕэр уһуллубута.
# Иккис сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар

Иккис сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар 1900 сыллаахха ыам ыйын 14 күнүттэн алтынньы 28 күнүгэр дылы Париж куоракка буолбут. Бу оонньуу Аан дойду быыстапкатын кытта тэҥҥэ ыытыллыбыт. Оонньууга 997 кыттааччы, ол иһигэр 22 дьахтар кыттыбыт. 24 дойдуттан 95 кэмпилиэк мэдээли 20 спорт көрүҥэр ылбыттар.
# Туойдаах (Сунтаар улууһа)

Туойдаах — Сунтаар улууһун Туойдаах нэһилиэгин киинэ.

# Туойдаах (Сунтаар улууһа)
## Өссө маны көр

* Сунтаар улууһа
* Туойдаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
# Уһук Илин экономика оройуона

Уһук Илин экономика оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 9 федерация субъектарыттан турар:
* Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
* Дьэбириэй автономиялаах уобалаһа
* Камчаатка кыраайа
* Чукотка автономиялаах уокуруга
* Приморскай кыраай
* Хабаровскай кыраай
* Амуур уобалаһа
* Магадаан уобалаһа
* Сахалиин уобалаһа
Оройуон киинэ - Хабаровскай куорат.
Уһук Илин экономика оройуонун сирэ Уһук Илин федерал уокурукка сөп түбэһэр.
Олохтоохторун ахсаана 6,149 тыһ. киһи. Иэнэ 6215,9 тыһ. км², ол эбэтэр дойду 36%
Сэбиэскэй кэмҥэ маннык экономика хайысхалара суолталаах этилэр: хайа промышленноһа (таас чох, көмүс, алмаас, өҥнөөх уонна сэдэх метааллар), ойуур, машиностроительнай, балык промышленноһа.
Сэбиэскэй экэнэмиистэр санааларынан оройуон тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйата ис эрэ көрдөбүлү сабыахтааҕа (эт-үүт, оҕуруот аһа, хортуоска).
# Белиз

Белиз (Belize) диэн Орто Америка дойдута. Британияттан 1981 тутулуга суох буолбута. Белиз элбэх култууралардаах уонна тыллардаах дьонноох-сэргэлээх. Орто Америка дойдуларыттан ааҥл тыла ил суолталаах соҕотох дойдута. Иэнэ 22,960 км², олохтоохторун ахсаана 320,000 (2008 туругунан).
# .mt

.mt диэн Мальта үрдүк таhымнаах ил домена.