yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-10

Алтынньы 1—31 күннэрэ
* 73 саастаах эмээхсин аан дойдуга биллэр ди-джей. Электроннай муусуканан аҕыйах сыллааҕыта үлүһүйбүт.
* Индонезия ырыаһыта билигин Францияҕа дойдутунааҕар кырата суох кэрэхсэбилинэн туһанар.
* Массыына оҥорорго конвейеры аан бастаан 1913 сыллаахха туһаммыт киһи сэриини утарар төрүөтэ - кэми экономиялааһын.
* Пекарскай тылдьытыгар сахаларга кинээс диэн тиэрмин иннинэ бу тиэрмини туттубуттар диэн суруллубут.
# Сиик түһэрэр чыычаах

Сиик түһэрэр чыычаах (нууч. пятнистый сверчок, лат. Locustella lanceolata)
# Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар

Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар (нууч. Бурый дрозд, лат. Turdus eunomus) — Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр чыычаах.
Саха сирин киин өттүгэр балаһаннан үөскүүр. Ареаалын хотугу кирбиитэ 71-72 параллелларынан ааһар, соҕуруу кирбиитэ - 62 параллелынан. Аһылыгын сүнньэ үөн-көйүүр, ол гынан баран отоннорунан эмиэ аһылыктанар.

# Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
## Өссө маны көр

* Сир чаччыгыныардарын ууһа
** Хара чаччыгыныар
** Эриэн чаччыгыныар
* Чаччыгыныардар уустара
** Чаччыгыныар
** Бороҥ чаччыгыныар
** Кугас моойдоох чаччыгыныар
** Кугас чаччыгыныар
** Кубалаҥ чаччыгыныар
** Өрүөстээх чаччыгыныар
** Ырыаһыт чаччыгыныар
* Кыра чаччыгыныардар уустара
** Кыра чачччыгыныар
# Samsung Galaxy S21

Samsung Galaxy S21 - 2021 сыллаахха тахсыбыт флагман төлөпүөннэр (уопсайа 4 устуука) Samsung тэрилтэ киэнэ.
# Күннэй (ырыаһыт)

Күннэй — Сергучева Ульяна Георгиевна — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта, СӨ култууратын туйгуна.
Аҕата Георгий Сергучев эстрадаҕа ыллыыра («Чороон», онтон «Дапсы» бөлөхтөр), ийэтэ Татьяна Сергучева – ырыаһыт.
2016 с. СӨ Эстрада судаарыстыбаннай тыйаатырын уус-уран салайааччытынан анаммыта.
Эрэ — фотограф Виктор Ли-Фу. Икки оҕолоохтор.
# Бэрэ (Чурапчы улууһа)

Бэрэ — Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Бэрэ (Чурапчы улууһа)
## Өссө маны көр

* Чурапчы улууһа
* Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
# Чыҥыс Хаан

Чыҥыс Хаан (монг. Чингис хаан [tʃiŋɡɪs χaːŋ], дьиҥнээх аата - Тэмүүдьин, 1116-1227 cc.) диэн моҕоллору түмпүт хаҕан, бүтүн дьон историятын ыраахтааҕылыктарыттан саамай улахан - Моҕол Ыраахтааҕылыгын - тэрийээччитэ уонна бастакы баhылыга. Төрөөбүт аата - Тэмүүдьин (монг. Тэмүүжин). Чыҥыс Хаан аҕата, Дьөһөгөй-Боотур, бөрдьигин ууhун баhылыга. Ийэтэ, Одьулуун, ольхунут ууhуттан төрүттээх.
Чыҥыс Хаан элбэх көс моҕол уонна түрк уустарын бииргэ түмэн Моҕол Ыраахтааҕылыгын тэрийбитэ. Ол кэнниттэн Илин уонна Орто Азия дойдуларыгар кимэн киирини саҕалаабыта. Кини олоҕун тухары моҕоллор Азия улахан өттүн баhылаабыттара.
Чыҥыс Хаан 1227 с. тангуттар сирдэрин баhылаан баран өлбүтэ. Кинини ханна эрэ Моҕол сиригэр кистээн көмпүттэрэ. Кини туйаҕын хатарааччылара Моҕол Ыраахтааҕылыгын билиҥҥи Кытай уонна Россия үгүс сирдэрин, Соҕуруу Азия, Илин Эуропа уонна Орто Илин дойдуларын бас билиннэрбиттэрэ.

# Чыҥыс Хаан
## Төрдө-ууһа

Моҕоллор "Кистэлэҥ кэпсээннэринэн" Чыҥыс Хаан өбүгэтэ Борто-Чинэ буолар. Кини Хэнтэй (Орто-Илин Моҕол сирэ) диэн сиргэ Бурхан-Халдун хайа аттыгра олохсуйар. Борто-Чинтэн Бөрдьигин уус үөскээбит. Тэмүүдьин аҕата Дьөһөгөй-Боотур бу ууһу салайан олорбута.
Тэмүүдьин Онон үрэх үрдүгэр, Дэлүүн Болдог диэн хочоҕо, Дьөһөгөй-Боотур дьиэ-кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ол кэмҥэ Дьөһөгөй-Боотур Бөрдьигин уус баһылыга этэ. Тэмүүдьин төрөөбүт сыла чопчу биллибэт. Араас-араас источниктар атын-атын сыла этэллэр.
# Аргентина

Аргентина, официаллык Аргентина Республиката (исп. República Argentina) диэн Соҕуруу Америка дойдута. 23 провинцияттан уонна аутоном куораттан турар федерация. Сирин иэнинэн (2,766,890 км²) Соҕуруу Америкаҕа иккис, аан дойдуга ахсыс дойду.
# Күндүлүк

Күндүлүк диэн киһи эбэтэр түмэт күндүлүүр суолталыыр өйдөбүлэ. Күндүлүк ханнык эмэ көстүү, үгэс, майгы, идеал буолар. Үчүгэй, кырдьыктабыл, патриотизм, таптал, доҕордоһуу курдук өйдөбүллэр күндүлүк буолаллар. Күндүлүгү аксиология диэн философия салаата үөрэтэр.
# Ефремова Лидия Ефремовна

Лидия Ефремовна Ефремова-Маркова (02.01.1939-03.01.2017) — ССРС доруобуйатын харыстабылын туйгуна, РСФСР үтүөлээх бырааһа.
Тохсунньу 2 күнүгэр 1939 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһун Тараҕай нэһилиэгэр Марковтар дьиэ кэргэннэригэр иккис оҕонон төрөөбүтэ. Ийэтэ - Анастасия Николаевна Слепцова-Маркова, а5ата - Марков Ефрем Николаевич, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кыттыылааҕа. Наахара олохтооҕун, агроном идэлээх, Ефремов Василий Семеновичтыын ус о5оломмуттар.
* 1947-1953 сс. Таба5а сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ.
* 1957 с. Майя орто оскуолатын бутэрбитэ.
* 1961-1966 сс. Дьокуускайга СГУ медицинскай факультетыгар үөрэммитэ.
* 1966-1970 сс. Наахаратаа5ы участковай балыыһатыгар кылаабынай быраас.
* 1970-1974 сс. Амма улууьун Соморсун нэһилиэгэр кылаабынай бырааһынан үлэлээбитэ.
* 1977-2005 сс. Наахаратаа5ы участковай балыыһатыгар кылаабынай быраас.

# Ефремова Лидия Ефремовна
## Наҕараадалара:

* Наахара нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
* ССРС доруобуйатын харыстабылын туйгуна- 1980 с.
* РСФСР үтүөлээх бырааһа- 1985 с.
* Үлэ бэтэрээнэ- 1989 с.
* 1970-1989 сс. социальнай күрэхтэһии кыайыылааҕа.
* Мэҥэ Хаҥалас бочуоттаах олохтооҕо- 1999 с.
# Чаҕыл иитик

Чаҕыл иитик диэн материя саҥа. Электромагнит хонууга баар эттик төһө күүстээҕин быһаарар физика скаляр кэриҥэ. Бу термин аан бастаан 1785 сылга Кулон сокуонугар суруллубута. Кээмэйдэнэр биирдигэ кулон. Биир кулон аһардааччы туора быһыытынан 1 сөкүүндэҕэ 1 А күүстээх сүүрээннээх ааһар чаҕыл иитиккэ тэҥнэһэр. Чаҕыл иитиктэр эбил уонна мэлдьэх буолаллар.
# Одьуогун күөл (эркээйи сир)

Одьуогун күөл, эркээйи сир.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 95 №-дээх уурааҕынан 1996 сыл кулун тутар 6 күнүгэр тэриллибитэ.
Абый уонна Аллайыаха улуустар чэрлэригэр баар. Иэнэ 241 250 га.

# Одьуогун күөл (эркээйи сир)
## Икки зоналаах

* абсолют бокуой сирэ (15700 га), манна Одьуогун күөл киирэр, дьоннор манна туох баар дьарыктара бобуллар.
* төрүт айылҕа туһаныы (225550 га).

# Одьуогун күөл (эркээйи сир)
## Кыыллар

тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, киис, сиэгэн, тииҥ, куобах, андаатар.

# Одьуогун күөл (эркээйи сир)
## Көтөрдөр

кречет, орлан-белохвост, малый лебедь, клоктун уонна писькулька.
Одьуогун күөл ихтиофауната, майаҕас Индигир өрүстэн үөһүнэн киириитин уонна тахсыытын харыстааһын.

# Одьуогун күөл (эркээйи сир)
## Ылыллыбыт сирэ

* ООПТ саайта
# Крылов Евграф Михайлович

Крылов Евграф Михайлович (21.03.1915—22.04.1974) — саха живописеһа.

# Крылов Евграф Михайлович
## Олоҕун олуктара

1915 с. кулун тутар 21 күнүгэр Бороҕон улууһун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1947 с. Москубатааҕы уус-уран училищетын В. Н. Бакшеевка үөрэнэн бүтэрбитэ.

# Крылов Евграф Михайлович
## Айар үлэтэ

Пейзаж маастара Ефграф Крылов тас эйгэни, айылҕаны атыннык, бэйэтэ туспа көрөр дьоҕурдааҕа. Холобур, «Туундара ырыата» (1963) хартыынатыгар сааскы туундара олоххо тардыһыытын, саҥа илгэн эрэр сылааһы, күн сырдыгын уонна худуоһунньук айылҕа кэрэтин салгыбакка астынарын көрдөрөр.
1974 с. муус устар 22 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
# Чабырҕах

Чабырҕах — лабыгыраччы түргэнник эбэтэр ырыа аҥаардаах толоруллар саха тылынан уус-уран айымньытын биир ураты көрүҥэ. Ис хоһооно үгэргээһин, элэк, таайтаран этии, оонньуу аҥаардаах буолар.
# Ынах чыычааҕа

Ынах чыычааҕа эбэтэр тиит татыйыга (нууч. Белошапочная овсянка, лат. Emberiza leucocephala) — Саха сиригэр тайҕа тайаан сиригэр үөскүүр кыра чыычаах.
Атыырын көхсө, түөһэ уонна ойоҕосторо хоҥордор; кутуруга, кынаттара буурай; хабарҕата, төбөтүн үрдэ, өрөҕөтө уонна кутуругун кырыылара — маҥан.
Саха сиригэр уйаланар, кыһын соҕуруу кыстыыр чыычаах. Муус устар иккис аҥаарыгар кэлэр, балаҕан ыйыгар барар. Сайын үөнү-көйүүрү, саас уонна күһүн оттор сиэмэлэрин сиир.

# Ынах чыычааҕа
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
# Афанасьев Василий Егорович

Афанасьев Василий Егорович — Үөһээ Бүлүү Боотулуутуттан төрүттээх боксаҕа ССРС спордун маастара, Арассыыйа чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера.. Афанасьев Василий Егорович (МС СССР по боксу, серебряный призер ЧР), Айаал Иннокентьевич Анисимов -МС РФ, Геннадий Юрьевич Прокопьев МС РС - бары Ботулуу уолаттара.
# Уйгуурдары хаайыыга угар политика Кытайга

Уйгуурдары хаайыыга угар политика Кытайга 2013 сылтан үлэлиир, 2013–2020 сыл иһигэр уйгуур омуктан 700 тыһыынча эр киһини, 670 тыһыынча дьахтары хаайыыга укпуттар, 320 тыһыынча оҕону. Хайыыга уйгуурдары эрэ буолбакка Кытай араас муннугуттан тутуллубут политическай оппозициалары, кыргызтары, казахтары, нууччалары, таджиктары угаллар. Уопсайа 2 мөллүйүөн киһи "иитиллии" лааҕырыгар олорон тахсыбыт.
"Иитиллии" лааҕырга кытайдар уйгуурдары уонна атын омуктары Кытайы таптыырга, былааҕын сыллыырга уонна кытай тылынан саҥарарга үөрэтэллэр. Бэйэлэрин тылларынан саҥарарга бобуллар.
5 тохсунньу 2021 сыллаахха АХШ уонна Дьоппуон резолүциа таһаарбыттара, ол онно Кытай правительствота геноцид оҥорор диэн буолбута.
25 олунньу 2021 сыллаахха Канаада ыҥырыытынан, Украина, Аустралиа, Германия, Польша, Норвегия, Франция, Индия, Казахстан, Азербайджан ити резолүциаҕа кыттыспыттара уонна эмиэ геноцидынан билиммиттэрэ. Ол күн Арассыыйа, Беларусь, Венесуэла, Хоту Кэриэйэ Кытайы өйөөбүттэрэ.
# Basshunter

Ю́нас Э́рик О́лтберг, Basshunter, швед. Jonas Erik Altberg (Ахсынньы 22, 1984, Хальмстад) — шведскай ырыаhыт, продюсер уонна диджей.

# Basshunter
## Дискографията
### Студия альбомнара

* The Bassmachine (2004)
* LOL <(^^,)> (2006)
* Now You're Gone – The Album (2008)
* Bass Generation (2009)
* Calling Time (2013)

# Basshunter
## Дискографията
### Компиляциялар

* The Old Shit (2006)
* The Early Bedroom Sessions (2012)

# Basshunter
## Дискографията
### Сингллар

* «The Big Show» (2004)
* «Welcome to Rainbow» (2006)
* «Boten Anna» (2006)
* «Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA» (2006)
* «Jingle Bells» (2006)
* «Vifta med händerna» (2006)
* «Now You're Gone» (2007)
* «Please Don't Go» (2008)
* «All I Ever Wanted» (2008)
* «Angel in the Night» (2008)
* «Russia Privjet (Hardlanger Remix)» (2008)
* «I Miss You» (2008)
* «Walk on Water» (2009)
* «Al final» (2009)
* «Every Morning» (2009)
* «I Promised Myself» (2009)
* «Saturday» (2010)
* «Fest i hela huset» (2011)
* «Northern Light» (2012)
* «Dream on the Dancefloor» (2012)
* «Crash & Burn» (2013)
* «Calling Time» (2013)
* «Elinor» (2013)
* «Masterpiece» (2018)
* «Home» (2019)
* «Angels Ain't Listening» (2020)
* «Life Speaks to Me» (2021)
* «End the Lies» (& Alien Cut) (2022)
* «Ingen kan slå (Boten Anna)» (Victor Leksell) (2023)
# Кытыйа (сулустар бөлөхтөрө)

Кытыйа (лат. Crater, Crt) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 282,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 20 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан кулун тутар ыйга +65° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.

# Кытыйа (сулустар бөлөхтөрө)
## Устуоруйата

Былыргы бөлөх. Гириэктэр номохторунан Аполлон турааҕы кытыйаҕа уу баһа ыыппыт. Тураах смоква мас аттыгар тохтоон мас отонноро буһалларын күүппүт ол иһин хойутаабыт, кэнники гидраны (уу үөнүн) ууга чугаһаппатаҕа диэн буруйдаабыт.
Бөлөх Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.
# .st

.st диэн Сан Томе уонна Принсипе үрдүк таhымнаах ил домена.
# Кынаттаах кутуйахтар уустара

Кынаттаах кутуйахтар уустара (лат. Plecotus, нууч. Род Ушаны) - Сарыы кынаттар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ үөскүүр:

# Кынаттаах кутуйахтар уустара
## Өссө маны көр

* Сарыы кынаттар уустара
* Тирии кынаттар уустара
# Түбэ

Түбэ - намыһах, ыраах, уһук, үксүгэр түҥкэтэх, бэрт эрэйинэн тиийиллэр, атын сирдэртэн уратыланар түөлбэ сир. Т.к.: депе, добо, топпа, тепа, тобе, төпө (был. уонна билиҥҥи түүр.); тибба, тибби, тиба (хинди) — орой, бүтэр уһук, чыпчаал, томтор, уһуктаах хайа, бас; добо (бур., халха-монг.) — томтор, булгунньах, чыпчаал (көр: "төбө").

# Түбэ
## Өссө маны көр

Түбэ нэһ.

# Түбэ
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Майаҕас (балык)

Майаҕас (лат. Coregonus lavaretus, нууч. Сиг обыкновенный) — орто улаханнаах балык. Өссө чуллуку уонна суокур диэн ааттыллар эбит. Саха сиригэр баар майаҕаһы сиг-пыжьян диэн ааттаан көрүҥ үөдүҥүн (подвид) курдук көрөллөр (лат. Coregonus lavaretus pidschian (Gmelin, 1788)). Төбөтө кыра, айаҕа кыра. Тииһэ суох. Хас да тус туһунан формалаах, Саха сиригэр илиҥҥи сибиирдээҕи майаҕас, муус-ньуурдааҕы (ледовито равнинный) майаҕас уонна өлөөн майаҕаһа диэнннэргэ араараллар. Ону таһынан чорбоҕору уонна быраҥааттаны кытта буккаастара көстөллөр.
Көхсө хараҥ от күөҕэ, ойоҕосторо уонна өрөҕөтө кылбачыгас маҕан буолар.
Саха сиригэр 50 см уонна 2 киилэҕэ диэри улаатар. Улахан балыктар Хрома өрүскэ уонна Бүлүүтээҕи ууну харайар сиргэ көстөллөр.

# Майаҕас (балык)
## Саха сиригэр майаҕаһы балыктааһын

Балыгы муҥханан, илиминэн, күрүчүөккэ туталлар. 1943 с.- 208 т, 1945 с. - 117 т, 1970 - 619 т, 1980 с. - 414 т, 1990 - 370 т., 2000 с. - 240 т. Майаҕаһы бултааһыны элбэтиэххэ сөп дииллэр. Бүлүүтээҕи балык иитэр собуот 1971 сылтан саҕалаан Бүлүү уу харайар сиригэр 25 мөл искэҕи ууга бырахпыта биллэр.
# Тазлова Римма Семеновна

Римма Семеновна Тазлова, медицина доктора, профессор, СӨ Үтүөлээх бырааһа.

# Тазлова Римма Семеновна
## Олоҕун олуктара

* 1927 сыл алтынньы 20 күнүгэр Астрахань уобалаһын Тамбовка сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.
* 1950 сыллаахха Омскай куоракка Медицина институтун бүтэрэр.
* 1960 сылга кандидат диссертациятын көмүскүүр.
* 1962 сылтан СГУга медицина факультетыгар доцент, психиатрия куурсун сэбиэдиссэйэ
* 1974 сылга доктор диссертацияны көмүскүүр, тиэмэтэ: «Психические нарушения при типичных клинических формах вилюйского энцефалита (энцефаломиелита)».
* 1980 сылтан профессор, физиология кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 1985 - 1995 сыллардаахха психиатрия кафедратын сэбиэдиссэйэ
* 1996 сылтан психиатрия кафедратын профессора.

# Тазлова Римма Семеновна
## Айымньылара

* 150 наука үлэтин ааптара
* 1 монография
* «Способ диагностики алкоголизма» ааптар сибидиэтэлистибэтэ.
* «Эпидемиология психических заболеваний в Якутской АССР» (1985),
* «Динамика психических заболеваний в Якутии» (1993).

# Тазлова Римма Семеновна
## Ылыллыбыт сирэ

* СГУ саайта
# Georgian Airways

Georgian Airways (груз. ჯორჯიან ეარვეისი), урукку аата Airzena, Грузия чааһынай авиахампаанньата. Төбө офиһа Тбилиси куоракка баар.

# Georgian Airways
## Уструоруйата

Бастаан 1994 сыллаахха Airzena диэн ааттаах хампаанньа быһыытынан олохтоммута. Ол бириэмэҕэ чартер уонна араспысаанньалаах сырыылары оҥорор буолбута. Air Georgia диэн хампаанньаны 1999 сыллахха холбоспута, уонна 2004 сыл алтынньы 1 күнүттэн аатын уларыппыта.
2014 сыллаахха Москва уонна Тель-Авив куораттарга көтөрүн саҕалаабыта.

# Georgian Airways
## Көтөр сырдыылара

Georgian Airways билигин Грузияттан Арменияҕа, Австрияҕа, Францияҕа, Израильга, Голландияҕа уонна Россия куораттарыгар көтөр.

# Georgian Airways
## Флота

2015 ыам ыйын туругунан Georgian Airways флота маннык самолеттардан турар:
# Иванова Вера Семеновна

Иванова Вера Семеновна, (1960 с., II Дьөппөн, Орджоникидзевскай оройуон, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Иванова Вера Семеновна
## Олоҕун олуктара

· 1960 с. Саха АССР Орджоникидзевскай оройуонун II Дьөппөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1984 с. Дьокуускайдааҕы государственнай университетын бүтэрэн «математика учуутала” идэни ылар
· 1984 с. Сунтаар оройуонун Кутана орто оскуолатыгар учууталынан үлэлиир

# Иванова Вера Семеновна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
- РФ үөрэҕириигэ уонна наукаҕа министерствотын бочуоттаах грамотата
# Суолама

Суолама өрүс. Анаабыр өрүс хаҥас салаата. Уһуна 262 км., тардыытын иэнэ 7440 кв.км.
Баһа Красноярскай кыраайга Хотугу Сибиир намталыгар сытар Киэҥ Күөлгэ баар. Алтынньыттан бэс ыйын саҥатыгар диэри тоҥ.
Уҥа өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах Ластик (121 км.) уонна Поперечная (110 км.).

# Суолама
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1990 г.
# Бойлохов Иван Федотович

Бойлохов Иван Федотович — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
1896 сыллаахха Бодойбоҕо төрөөбүтэ. Революция кэнниттэн дьонунаан дойдуларыгар кэлбиттэрэ. Кырыкыйынан, Үгүлээтинэн сылдьан сэриилэспитэ. Егор Евдокимов этэрээтигэр сылдьыһан Прокопий Васильев (Бэдьэкэ) баандатын тутуспута. III Үөдүгэй Сэбиэтин бэрэстээтэлинэн үлэлээбитэ. «Арбаҥда» колхуоһу тэрийэн бэрэстээтэллээбитэ. 1928 сылтан ССКП чилиэнэ. Персональнай пенсионер.
# Үөһээ Бүлүү улууһун үтүөлээх дьоно

Бу тиһиккэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.

# Үөһээ Бүлүү улууһун үтүөлээх дьоно
## Тиһик

Адамова Аксинья Кирилловна Аксаков Анатолий Софронович Алексеев Василий Семенович Алексеева Евдокия Лазаревна Алексеева Мария Давыдовна Амыдаев Николай Данилович Анисимова Галина Михайловна Афанасьев Василий Севостьянович Афанасьев Егор Афанасьевич Баскаров Николай Николаевич Боескоров Гаврил Ксенофонтович Бубякин Николай Петрович Васильев Аркадий Пудович Васильев Николай Егорович Васильев Севостьян Васильевич Васильева Людмила Никифоровна Васильева Мария Тимофеевна Васильева Олимпиада Романовна Васильева Раиса Тимофеевна Васильева Федора Алексеевна Ведров Петр Алексеевич Винокуров Николай Петрович Воронкин Михаил Спиридонович Габышев Николай Алексеевич Габышева Феодосия Васильевна Герасимов Николай Афанасьевич Докторов Михаил Михайлович Докторов Софрон Иванович Долгунов Василий Сергеевич Донской Андрей Иванович Егоров Егор Терентьевич Егоров Яков Петрович Егоров Январий Лукич Егорова Варвара Михайловна Егорова Евдокия Афанасьевна Емельянова Татьяна Семеновна Еремисов Николай Семенович Жиркова Ксенья Илларионовна Золотарев Николай Гаврилович Золотарева Ирина Николаевна
Тиһик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

# Үөһээ Бүлүү улууһун үтүөлээх дьоно
## Өссө маны көр

Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык гражданнара
# Уржумцев Юрий Степанович

Уржумцев Юрий Степанович (1929 - 2002), Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена, 1997 - 2002 сылларга Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумун бэрэссэдээтэлэ.

# Уржумцев Юрий Степанович
## Олоҕун олуктара

* 1929 сыл муус устар 29 күнүгэр Челябинскай куоракка төрөөбүтэ;
* 1951 сыллаахха Латвия Ил Университетын бүтэрбитэ;
* 1951 — 1952 сылларга — Донбасс тутааччыта;
* 1952 — 1957 сылларга — Совет Армиятыгар сулуупалыыр;
* 1957 — 1979 сылларга — Латвия НА механика Институтун алын, сүрүн наука сотруднига, дириэктэр солбуйааччыта;
* 1962 сыллаахха Латвия НА тутуу уонна архитектура Институтун аспирантуратын бүтэрбитэ;
* 1970 сыллаахха техника наукаларын доктора;
* 1972 сыллаахха профессор, ССРС НА чилиэнэ-корреспондена;
* 1979 — 1986 сылларга — ССРС НА Сибиирдээҕи салаа Саха сиринээҕи филиал Хотугу сир физика уонна техника проблемаларын институтун дириэктэрэ;
* 1986 — 1991 сылларга — Латвия НА Инженер уонна технология киинин дириэктэрэ;
* 1991 — 1997 сылларга — ССРС НА Сибиирдээҕи салаа Саха сиринээҕи филиал Хотугу сир физика уонна техника проблемаларын институтун сүрүн наука сотруднига;
* 1997 — 2002 сылларга — аха сиринээҕи Наука киинин Президиумун бэрэссэдээтэлэ;
* 2002 сыл ахсынньы 30 күнүгэр өлбүтэ.

# Уржумцев Юрий Степанович
## Айымньылара

* 160 үлэ ааптара, ол иһигэр 4 монография. Темата полимер механиката.

# Уржумцев Юрий Степанович
## Ылыллыбыт сирэ

* "Наука в Сибири" хаһыат саайта Архыыптаммыт 2020, Алтынньы 1 күнүгэр.
# Нью Плимут

НЬЮ ПЛИМУТ (Сороҕор маннык суруллар - НЬЮ-ПЛИМУТ) (ааҥл. New Plymouth) диэн Саҥа Зеландия дойдутугар баар куорат. Бу куорат дойдуга улахан текстильнэй быһыытынан биллэр. Дьонун ахсаана 45-60 тыс.
# Тааҥка

* Thd
* Музей бронетанковых войск. Россия, Кубинка Архыыптаммыт 2012, Тохсунньу 20 күнүгэр.;
* Баһылай Чобиток тааҥкалар туһунан библиотеката
# Балаҕан ыйа

Балаҕан ыйа - 9 ый.

# Балаҕан ыйа
## Түөлбэ тылыгар

атыыр сүүлэр ыйа; бэһинньи; көппөх тоҥор ыйа; кыһыл ый; оноҕос ыйа; отор ыйа; сир тоҥор ыйа; сэмээнэп ыйа; таба сүүлэр ыйа; түүн хараарар ыйа.

# Балаҕан ыйа
## Links

* Sakhatyla.ru
* [Диалектологический словарь якутского языка. 1976]
# Xfinity

Xfinity — АХШ тэрилтэтэ, Америкаҕа, Канаадаҕа уонна Мексикаҕа биир улахан кабельнай интернет ситимин тардааччы, IPTV тарҕатааччы, уонна 5G ситиминэн сибээс тэрийээччи үгүс штаттарга.
Xfinity тэрилтэ аатырбыт Comcast конгломератка киирэр.
# Даннар

Даннар, ол эбэтэр Дааннар (даан. danskere) — Дания олохтоохторо уонна ол дойду основной нэhилиэнньэтэ буолар. Данияҕа — 5 миллион Даннар, АХШ-ка — 1 миллион, Канада — 990 тыс, Германия — 885 тыс, Исландия — 74 тыс, Норвегия — 10 тыс, Дьоппуон — 9 тыс, Англия — 5 тыс. Россияҕа — 1 тыс Даннар бааллар, олортон 50 Даан омуга Саха Сиригэр бааллар.
# Huawei P50

Huawei P50 уонна улахан вариана Huawei P50 Pro диэн Huawei 2021 сыллаах флагман төлөпүөнэ.

# Huawei P50
## атын флагманнара

* Huawei P40 - 2020 сыллаахха
* Huawei P30 - 2019 сыллаахха
* Huawei P20 - 2018 сыллаахха
# Андреевскай (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Андреевскай — Үөһээ Бүлүү улууһун Үөдүгэй нэһилиэгин киинэ.

# Андреевскай (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Үөдүгэй нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Шадрин Алексей Алексеевич

Шадрин Алексей Алексеевич (13.02.1929—28.10.2011) — Чурапчы улууһун баһылыга (1997—2002). Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Шадрин Алексей Алексеевич
## Олоҕун олуктара

* 1929 сыллаахха олунньу 13 күнүгэр Чурапчы оройуонугар Сылаҥ нэһилиэккэ төрөөбүт.
* Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит.
* 50-тан тахса сыл араас салайар үлэлэргэ үлэлээбитэ. Улуус дьаhалтатын баhылыгынан талыллыан иннинэ Чурапчытаа5ы социальнай управление салайааччыта.
* 1997—2002 сс. — Чурапчы улууһун баһылыга.
* 2011 с. Дьокуускай куоракка өлбүтэ.

# Шадрин Алексей Алексеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)
* Чурапчы улууһун ытык киһитэ (1999)
# Үөдэй (суолталара)

Үөдэй хас да суолталаах тыл.
* Үөдэй — Нам улууһун нэһилиэгэ.
* Үөдэй — Ньурба улууһун нэһилиэгэ.
* Үөдэй — Ньурба улууһугар Үөдэй нэһилиэк киинэ.
* Үөдэй — Хаҥалас улууһугар Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэк киинэ.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.