yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Асфер Тимофей Павлович

Асфер (Алфер) Тимофей Павлович — Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгэр 1919 сыллаахха аһыллыбыт оскуола маҥнайгы учуутала.

# Асфер Тимофей Павлович
## Олоҕун олуктара

* 1879 с. Витебскэй күбүөрүнэҕэ, Коптвич дэриэбинэҕэ төрөөбүт, учууталлар семинарияларыгар үөрэнэ сылдьан эһиллибит.
* 1903 с. РСДРП чилиэнэ.
* 1904 с. кыраныысса таһыгар куоппут.
* 1905 с. амнистияҕа түбэһэн Владивостокка кэлбит, онно кистэлэҥ үлэни ыыппыт.
* 1906 с. ахсынньы 28 күнүгэр Читаҕа кистэлэҥ ыҥырыылары тарҕаппытын уонна ыраахтааҕыны үөхпүтүн иһин 8 сыл хаатырга үлэтигэр сууттаммыт.
* Үлэлээн баран 1915 с. Бүлүүгэ көскө кэлбит.
* 1916 с. Бодойбоҕо төннүбүт уонна хонтуораҕа сулууспалаабыт.
* 1919 с. Чиряев Г.Н. Бодойбоҕо бэйэтэ баран кэпсэтэн учууталынан аҕалар. Георгий Николаевич Асферы Үөһээ Бүлүүгэ көскө кэлэ сырыттаҕына билсэр, табаарыстаһар. Асфер Т.П. Үөһээ Бүлүү ытык баайыгар Потапов Г.Е. элбэхтик сылдьар, оҕолорунуун доҕордоһор. Оттон Георгий Николаевич кэргэнэ Потаповтартан сыдьааннаах. Онон Г.Н. Чиряев Алферы олус чугастык билсэр буолан Бодойбо курдук сиртэн тылыгар киллэрэн Хороҕо учууталлата аҕалбыт.
# Яблунец

Яблунец (укр. Яблунець) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 151 (2012).
# Шышакы

Шышакы (укр. Шишаки) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 652 (2013).
# Корнилова Матрена Матвеевна

Корнилова Матрена Матвеевна (11.04.1915—04.09.1991) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, оҕуруот аһын үүннэрээччи, РСФСР уонна САССР үтүөлээх агронома.

# Корнилова Матрена Матвеевна
## Олоҕун олуктара

* 1915 сыллаахха муус устар 11 күнүгэр Өлүөхүмэ оройуонун Кыыллаах нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1936 сыллаахха Өлүөхүмэ тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрбит. 1936—1946 сс. МТС уонна оруйуон сир салаатын агрономунан үлэлээбит, оскуолаҕа учууталлаабыт.
1951 с. Москватааҕы Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбит.
1951 сыллаахтан Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын суортуур управлениетын начаалынньыгынан үлэлээбит, онтон Мэҥэ-Хаҥалас МТС уонна оруйуоннааҕы тыа хайаайыстыбатын инспекциятыгар сүрүн агронмунан үлэлээбит. 1961 сыллаахтан — Покровскайдааҕы ОПХ страшай агронм-овощевода. Бу үлэтигэр өрөспүүбүлүкэтээҕи оҕуруот аһын уонна хортуопуйу үүннэрээччилэргэ уопут атастаһар оскуола тэрийбит.
Бурдук уонна оҕуруот аһын сиэмэлэрин тарҕатыынан дьарыктаммыт; Саха сиригэр оҕуруот аһын үүннэриини билимҥэ тирэҕирдибит.
1967—1971 сс. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин VII ыҥырыытын дьокутаата.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл муус устар 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан Корнилова Матрена Матвеевнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Корнилова Матрена Матвеевна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1966)
* РСФСР үтүөлээх агронома
* Саха АССР үтүөлээх агронома

# Корнилова Матрена Матвеевна
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Геденштром Матвей Матвеевич

Геденштром Матвей Матвеевич (1780 - 1845).
1808 - 1810 сыллардаахха Саҥа Сибиир арыыларын чинчийэр экспедиция салайааччыта этэ.
Экспедиция кыттыылааҕа Санников хоту диэкки сири көрбүт үһү. Ол сири кэнники "Санников сирэ" диэн ааттаабыттара. Кэнники Саха сиригэр Забайкальеҕа элбэхтик сылдьыбыта.
Ол кэнниттэн Петербургга, Иркутскайга, Верхнеудинскайга уонна Томскайга чиновниктаабыта.

# Геденштром Матвей Матвеевич
## Өссө маны көр

* М.М. Геденштром Саҥа Сибиир арыыларга экспедицията (1808 - 1810)

# Геденштром Матвей Матвеевич
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Спиридонов Юрий Васильевич

Спиридонов Юрий Васильевич (төр. 1952) — саха норуодунай худуоһунньуга.

# Спиридонов Юрий Васильевич
## Олоҕун олуктара

1952 с. ыам ыйын 28 күнүгэр Анаабыр улууһун Үрүҥ Хайа сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1979 с. Ленинградтааҕы Герцен аатынан судаарыстыбаннай педагогика инстутуутун уус-уран уонна графика салаатын бүтэрбитэ.

# Спиридонов Юрий Васильевич
## Айар үлэтэ

Юрий Спиридонов дьоҕура көрбүтүн бэйэтин санаатын кытта сатаан дьүөрэлииргэ ордук көстөр.
Үлэлэрэ
* Күһүн. Түүн (1985)

# Спиридонов Юрий Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация үтүөлээх худуоһунньуга
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга (2011)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ
* «За заслуги перед Севером» мэтээл (Саха Өрөспүүбүлүкэтин аҕыйах ахсааннаах төрүт хоту норуоттарын Ассоциациятын наҕараадата), (2012)
# Зинькив

Зинькив (укр. Зіньків) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 010.
# Эвенскай

Эвенскай. (Нууччалыы: Эвенск), бөһүөлэк, Магадаан уобалаһын Хотугу Эвенскай оройуонун киинэ.
Большая Гарманда үрэх Лаамы байҕалга түһэр сиргэ турар.
2002 сылга нэһилиэнньэтин ахсаана 2,2 тыһ. киһи этэ.
# Куйаабыл

Куйаабыл — үүнэн турар отону, холобур, сугуну, охсон ыларга аналлаах айаҕар мас иилээх туос иһит.
# Мариуполь блокадата

Мариуполь блокадата — Арассыыйа Украина сэриитэ биир тутаах чааһа буолар, ол түмүгэр Мариуполь куорат практически сири кытта тэҥнэнэр. Азовсталь тула өлөрсүү бөҕөтө буолар.
Блокадата кэмигэр 70 тыыһынча киһи өлбүт буолуон сөп.
# GNOME

GNOME (ааҥл. GNU Network Object Model Environment, онтон көннөрү GNOME) — Linux системаларга үлэлиир остуол.
# Күөрчэх

Күөрчэх — чөчөгөйү анал ытыгынан ытыйан хойуннарыллыбыт үрүҥ ас.
# Анион

Анион - төттөрү иитиилээх ион.
Электрона протоннааҕар элбэх буолан ион анион буолар. Анион иитиитэ дискретнай, ол аата биирдэмэ аҥаардаммат, холобура Cl⁻ — биир иитиилээх анион, оттон SO₄²⁻ — икки иитиилээх анион. Анионнар туустар, аһыыбалар уонна солохтор үгүстэригэр, гаастарга, ону таһынан ион ситимнээх холбоһуктар кристаал эрэһиэккэлэригэр баар буолаллар.
Электрическэй хонууга анионнар, минустаах буолан плюс электродка — анодка — тардыһаллар.

# Анион
## Эбии көр

* Катион
* Ион
# Чооруостар уустара

Чооруостар уустара (нууч. Род Чечетки, лат. Acanhis) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар: Чооруос, Хаар чооруоһа.

# Чооруостар уустара
## Өссө маны көр

* Чиижтар уустара,
* Зябликтар уустара,
* Вьюроктар уустара,
* Тыллаах чыычаахтар уустара,
* Тойон ымыылар уустара,
* Клестар уустара,
* Ымыылар уустара,
* Суон тумустар уустара
# Үҥүү тумустар уустара

Үҥүү тумустар уустара (лат. Monodon, нууч. Род Нарвалы) - Нарвааллыҥылар кэргэннэригэр киирэр ууга үөскүүр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сирин ууларыгар бу уус соҕотох бэрэстэбиитэлэ көстөр: Үҥүү тумус.

# Үҥүү тумустар уустара
## Өссө маны көр

* Бөлүүгэлэр уустара
# Саха уобалаһын биэдэмэстэрэ

Саха уобалаһын биэдэмэстэрэ (нууч. Якутские областные ведомости) — Саха уобалаһын бастакы хаһыата. 1892 сыл тохсунньу 8 күнүттэн 1919 сыл ахсынньы 14 күнүгэр диэри ыйга иккитэ тахсара. Уобаласка тахсар соҕотох хаһыат этэ, олохтоох типографияҕа бэчээттэнэрэ. Нууччалыы тыллааҕа.
Икки чаастан турара. Бастакы чааһыгар Саха уобалаһын уонна Арассыыйа судаарыстыбатын салалталарын иһитиннэриилэрэ, ыраахтааҕы ыйаахтара, Саха сирин күбүрүнээтэрин аатыгар киирэр Дуума, Ис дьыала министиэристибэтин, бэлииссийэ, атын судаарыстыба уорганнарын матырыйааллара бэчээттэнэллэрэ. Ону сэргэ Уркуускай генерал-күбүрүнээтэрин, Саха күбүрүнээтэрин дьаһаллара, Дьокуускай уокуруктааҕы суутун биллэриилэрэ, быһаарыылара тахсаллара. Хаһыат иккис чааһыгар Саха сирин Куораттааҕы дууматын бороткуолларын испииһэгэ, тахсыбыт быһылааннар бидэмэстэрэ, биллэриилэр бэчээттэнэллэрэ.

# Саха уобалаһын биэдэмэстэрэ
### Быһаарылар

* ↑ Андросова Н.П., Черемкин Н.А. Дьиэ кэргэн 2017 сыллааҕы халандаара. 2016
# Бах таҥара

Бах таҥара диэн олус былыргы кэмнэргэ сахаларга баар буола сылдьыбыт.
Киһи өйө-санаата сайдан, билиитэ кэҥээн истэҕинэ, баҕа санаата, таҥарата эмиэ уларыйан биэрэр кэмнэрдээх. Олус былыргы билиилэр, таҥаралар ааттара сахабыт тылыгар киирэн иҥэн сылдьаллар.
Саха тыла олус былыргы тыл. Киһи өйө-санаата сайдыытын кытта тэҥҥэ сайдыбыт тыл буолар. Баҕа санааттан таҥара үөскүүрүн билинэн "Бах" таҥара үөскээбит. Баҕа диэн баҕа санаа ааттанарын тэҥэ, кыра уу үөнэ баҕа диэн ааттаах. Баҕа эмиэ «бах» диэн саҥарар. «Бах-бах» диэн саҥатыттан баҕа диэн ааттаммыт.
Баҕарар диэн тугу эмэ баҕара саныыр диэн буолар. Баҕа санаа үгэс буола уларыйдаҕына уһун кэмҥэ уларыйбат үгэһи, таҥараны үөскэтэр.
Олус былыргы кэмнэргэ бииргэ олорбут, биир төрүттээх омуктар таҥаралара биир буолар. Саха тылыгар таҥаралар тустарынан билиилэр киирэн сылдьалларын булуталаан ылыахпытын сөп.
“Сах” таҥара аата “сах билэр”, “сах сиэтин” диэн этиилэргэ иҥэн сылдьар уонна “Сах” таҥара уот буоларын чуолкайдаан биллэрэр. (1,22).
“Син” диэн былыргы таҥара баарын “синим биир”, “син билэр” диэн этиилэр бааллара биллэрэр. Билигин кытайдар “чина” диэн ааттаналлара “Син” таҥараттан сибээстээх.
Өссө былыргы төрүппүт нууччалары кытта биирин сахаларга “Бах” таҥара баара биллэрэр. “Бах” таҥара баара баҕа санаа таҥара буоларын быһаарар.
Сахаларга «Бах» диэн таҥара баара бахсы уустарыттан биллэр. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит бахсы уустара бах таҥара аатынан ааттаммыттар. Онтон былыргы түүрдэргэ бахсы диэн итэҕэли тарҕатааччы ааттанар.
Билигин Бах таҥара нууччаларга «бог» диэн ааттанан киэҥник тарҕанан сылдьар. Мурад Аджи ол туһунан маннык суруйар. Обращение «Бог», «Бох», «Боже», встречаются только у народов, чья история связана с тюрской. (2,259).
Баҕа санаа олохсуйбута, үгэскэ кубулуйбута таҥара буоларын сахалар былыр-былыргыттан билэллэр. Сахаларга олус былыргы кэмнэргэ Бах таҥара баар буола сылдьыбыт бэлиэлэрэ тылбытыгар иҥэн сылдьаллар.
Бах диэн таҥара аата. Олус былыргы таҥара. Киһи оҥорор быһыылара баҕа санааттан тутулуктаахтарын биллэрэн таҥараҕа кубулуйбут. Баҕа санаа баар буолбутун, киһини салайара биллибитин кэннэ үөскээбит.
Бахтайбыт диэн тыл өлбүт диэн суолталаах.
Хас биирдии эр киһиэхэ баҕа санаатын дьахтара өйүгэр-санаатыгар олохсуйан сылдьар. Үгүс уолаттарга бу баҕа санааларын дьахтара ийэтин курдук буолара саарбахтаммат. Баҕа санаа сарыабыната диэн өйдөбүл нууччаларга баар. Баҕа диэн тыл суолтатын нууччалар билбэттэриттэн бу сахалыы баҕа диэн өйдөбүл тыыннаах баҕаҕа көспүт. Ол иһин нууччаларга Принцесса Лягушка диэн баар буолбут.

# Бах таҥара
## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТИР, 2010. - 100 с.
2. Аджи М. Европа, тюрки, Великая степь. – М.: АСТ, 2007. – 473 с.
# Головин Петр Петрович

Головин Петр Петрович - 1640 сылтан (сайын кэлбит) 1645 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Кинини кытта иккис бойобуоданан Глебов Матвей Богданович сулууспалаабыт. Сүрдээх кырыктаах уонна соҕотоҕун баһылыырын сөбүлүүр киһинэн биллэр. Иккис бойобуоданы Глебовы уонна дьяк дуоһунаһыгар үлэлээбит Ефим Филатовы утарбыттарын иһин хаайыыга сытыарбыта, хас да сыл буолан баран хандалылаах Москубаҕа ыытыллыбыттара.
Бу икки бойобуода бастакы саастарыгар билиҥҥи Уус-Алдан сиригэр турбут Лиэнискэй остуруок халаан уутугар былдьаммыта, онон саҥа остуруогу Туймаада хочотугар Өйүк хонуутугар, билигин Дьокуускай турар сиригэр көһөрбүттэрэ. Бу сири Головин сорудаҕынан кэнсэлээрийэ салайааччыта Василий Поярков булбута.
Головин сахалартан дьаһаах хомуйуутун элбэтээри биэрэпистииргэ дьаһайбыта. Ону сөбүлээминэ олохтоохтор өрө турбуттара. 1942 сыл саҥатыгар 700 киһи Дьокуускайы төгүрүктээбитэ, ол эрээри киинтэн кэлбит көмө хаһаактар өрө турууну икки ый буолан баран тохтоппуттара. Головин бирикээһинэн 23 киһини тутан сордоон-муҥнаан баран ыйаан өлөрбүттэрэ. Маннык кырыктаах хам баттааһыны хаһаактар бэйэлэрэ да сөбүлээбэтэхтэрэ, Глебовтаах Филатов ол туһунан этиммиттэрин иһин Головин бастаан дуоһунастарын толорууттан туораппыта, онтон олох да хаайыыга бэйэлэрин уонна дьиэ кэргэттин угаттаабыта. "Үөһэ" суруйбут суругар бу икки киһи хаһаактары өрө туруоран Дьокуускайы былдьыыр, кинини бэйэтин уонна олохтоох дьону өлөрөр былааннаахтар этэ диэбитэ. Эмсэҕэлээбит дьонтон үҥсүү Москубаҕа 1944 сыл сайыныгар эрэ тиийбитэ. Онон, хаайыллыбыт дьону икки сыл остуруок хаайыытыгар сыппыттарын кэннэ, 1945 сылллаахха Москубаҕа дьэ ыыппыттара, Головины эмиэ Москубаҕа ыҥрына ылбыттара. Саҥа анаммыт бойобуодалар Василий Пушкин уонна Кирилл Супонев Дьокуускайга 1946 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр биирдэ кэлбиттэрэ.
Бу дьон, Головиннаах Глебов, сулууспалыыр кэмнэригэр Кытайтан көмүскэнээри Москуба судаарыстыбата Өлүөнэ остуруогар кииннээх разряд, ол аата уруккуннан байыаннай уокурукка тэҥнээҕи, тэрийбитэ.

# Головин Петр Петрович
## Өссө маны көр

Бойобуода
# Гадяч

Гадяч (укр. Гадяч) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 24 287 (2014).
# М

М - Саха алпабыытын 16-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Атах таҥаһа
## Атах таҥаһын көрүҥнэрэ

* Этэрбэс
* Эр киһи түнэ этэрбэһэ
* Эр киһи сарыы этэрбэһэ
* Саары этэрбэс
* Уһун остоох этэрбэс
* Дьахтар сарыы этэрбэһэ
* Дьахтар саары этэрбэһэ
* Тириинэн тигиллибит саары этэрбэс
* Эмчиирэ
* Сайыҥҥы атах maҥaha

# Атах таҥаһа
## Өссө маны көр

* Ыстаан көрүҥнэрэ
# Аһаҕас акционернай уопсастыба

Аһаҕас акционернай уопсастыба — публичнай хампаанньа организациятын формата. Сабыылаах акционернай уопсастыбаттан уратыта диэн тутар акциялары мунньаҕа суох атыылыахха сөп.
# Бакуул

Бакуул диэн Аллайыаха улууһугар баар күөл. Дьааҥы - Индигир намталыгар сытар. Тардыытын иэнэ 152 км².
Бэйэтин иэнэ 100 км². Устата 14 км., кэтитэ 10 км. Балыга дэлэй.

# Бакуул
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
# Миронов Александр Степанович

Миронов Александр Степанович 1970 сыл алтынньы 24 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүт. Ыал улахан оҕото.
1993 с. Новосибирскайдааҕы тутуу үнүстүтүүтүн “Гражданскай уонна бырамыысыланнай тутуутун” салаатын бүтэрбит.
1999 с. Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай Академиятын “Үп уонна кирэдьиит” салаатын иккис үрдүк үөрэҕин бүтэрбит.
1993-1997 сс. “Сир” АБ, инвестиция салаатын тутаах үлэһитэ, 1-кы категориялаах түргэн өҥө салаатын, 2-с категориялаах валюта хамсааһынын бырабалыанньатын чилиэнэ, бырабылыанньа сүрүн үлэһитэ, маны таһынан валюта хамсааһынын бырабылыанньатын тойонун солбуйааччынан үлэлээбит.
1997-1998 сс. “Билиибан”АБ бэрэсидьиэнин көмөлөһөөччүтэ, бастакы бииссэ-бэрэсидьиэнэ.
1998-2002 сс. “Алмаасэргиэн баан” КБ бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы.
2002-2003 сс. “Сахакредитбаан” РИКБ ХЭУо бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ.
2003-2004 сс. “Алмаасэргиэн баан” АКБ ААУо бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы.
2004-2005 сс. “Алмаасэргиэн баан” АКБ ААУо бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччу.
2005-2014 сс. ААУо “Алмаасэргиэн баан” АКБ бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ.
“Биир ньыгыл Арассыыйа” баартыйа кыттыылааҕа.
Саха Өрөспүүбүлүлэтин Ил Дарханын "Добун суругунан", Арассыыйа эрэгийиэн сайдыытын министиэристибэтин "Ытык махтал суругунан", “Арассыыйа – Саха Сирэ 380 сыла” үбүлүөйдээх бэлиэтинэн наҕараадаламмыт уонна Саха Сирин бочуоттаах мэссэнээтинэн билиниллибит.
2014с. Кулун тутар 2 өлбүт.
# Уораан

Уораан — үрэххэ таастаах, түргэн сүүрүктээх чычаас сир, харгы, таас быһыт.
Майгынныыр: оран (эбэҥк.) — харгы, түргэн сүүрүк, күрүлгэн.

# Уораан
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
# Мурманскай уобалас

Мурманскай уобалас :
| Мурманскай уобалас былааҕа Мурманскай уобалас гиэрбэтэ ||
| Киин куората | Мурманск |
| Иэнэ | 144 902 км² |
| Дьонун ахсаана | ▼780 401 (2013) |
| Федеральнай уокуруга | Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы |
| Экономическай оройуона | Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы |
| Ил тыла | Нуучча тыла |
| Губернатор | Марина Ковтун |
| Кэм зоната | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |
Мурманскай уобалаhа эбэтэр Мурманск уобалаһа (Нууччалыы: Мурманская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы федеральнай уокуругар киирэр. 1938 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ.

# Мурманскай уобалас
## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 780 401 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 5,39 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 92,71% (2013).

# Мурманскай уобалас
## Нэһилиэнньэтэ
### Национальнай састааба

| Биэрэпис ыытыллыбыт сыла | 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| Нууччалар | 16 719 (73,1 %) | ▲244 693 (84,0 %) | ▲484 199 (85,3 %) | ▲676 319 (84,6 %) | ▲819 492 (83,8 %) | ▲965 727 (82,9 %) | ▼760 862 (85,2 %) | ▼642 310 (89,0 %) |
| Украиннар | 212 (0,9 %) | ▲16 730 (5,7 %) | ▲32 384 (5,7 %) | ▲56 279 (7,0 %) | ▲81 177 (8,3 %) | ▲105 079(9,0 %) | ▼56 845 (6,4 %) | ▼34 268 (4,8 %) |
| Белорустар | 121 (0,5 %) | ▲4039 (1,4 %) | ▲19 996 (3,5 %) | ▲29 449 (3,7 %) | ▲34 330 (3,5 %) | ▲38 794 (3,3 %) | ▼20 335 (2,3 %) | ▼12 050 (1,7 %) |
| Татаардар | 311 (1,4 %) | ▲4446 (1,5 %) | ▲5566 (1,0 %) | ▲7521 (0,9 %) | ▲9530 (1,0 %) | ▲11 459 (1,0 %) | ▼7944 (0,9 %) | ▼5624 (0,8 %) |
| Коми | 715 (3,1 %) | ▲1121 (0,4 %) | ▲1659 (0,3 %) | ▲1830 (0,2 %) | ▲2007 (0,2 %) | ▲2167 (0,2 %) | ▲2177 (0,2 %) | ▼1649 (0,2 %) |
| Саамнар | 1708 (7,5 %) | ▲1755 (0,6 %) | ▼1687 (0,3 %) | ▲1715 (0,2 %) | ▼1565 (0,2 %) | ▲1615 (0,1 %) | ▲1769 (0,2 %) | ▼1599 (0,2 %) |
| Кареллар | 414 (1,8 %) | ▲3804 (1,3 %) | ▼3766 (0,7 %) | ▼3577 (0,4 %) | ▼3482 (0,4 %) | ▲3505 (0,3 %) | ▼2203 (0,2 %) | ▼1376 (0,2 %) |
| Финнар | 1697 (7,4 %) | ▲4317 (1,5 %) | ▼1197 (0,2 %) | ▼751 (0,1 %) | ▼710 (0,1 %) | ▼590 (0,05 %) | ▼426 (0,05 %) | ▼273 (0,03 %) |

# Мурманскай уобалас
## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 234 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 9,4% эбит, ол эбэтэр 46 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Мурманскай уобалас Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 72 миэстэни ылан олорбут Архыыптаммыт 2013, Балаҕан ыйын 19 күнүгэр..
# Тамил тыла

Тамил тыла (தமிழ்) диэн Индия Тамил Наду штатыгар уонна Сри-Ланка, Сингапур уонна Малайзия дойдуларыгар саҥарыллар тыл. Дравидиан тыл аймаҕар киирэр. Биир ордук эргэ тыл буолар, бу тылынан ордук эргэ сурук суруллурубт. Ордук эргэ Тамил тылыгар суруллубут сурук Толькаппийям диэн аатырар. Билигин 65 мөл. тахса киһи саҥарар. Бичигэ олус боростуой гынан баран ааҕарга олус ыарахан буолар.
Индияҕа баар атын тыллар бичиктэрэ Тамил тылыттан сайдыбыт диэн этэллэр.
Тамил тылынан Тамил Наду, Индия уонна Сри-Ланка хотугу провинцияларыгар саҥараллар.
# Норникель

ПАО «ГМК „Нори́льский ни́кель“» (бренд «Норни́кель», англ. Nornickel, до 2016 года — «Нори́льский ни́кель») — Арассыыйа хайа металл хампаанньата. Аан дойду никель уонна палладий ордук бөдөҥ хостооччута.. Саамай улахан никелевай руда саппаастарын тутар. Ону тэҥэ атын металлары, ол курдук платинаны, алтаны, үрүҥ уонна кыһыл көмүстэри, кобальты уонна атын металлары хостуур.
Төбө офиһа Москва-Ситига, Меркурий башнятыгар баар..
# Павлов Семён Павлович

Павлов Семён Павлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, разведчик.

# Павлов Семён Павлович
## Олоҕун олуктара

1923 с. Бэрдьигэстээххэ төрөөбүтэ. 1942 с. армияҕа ыҥырыллыбыта. Семён Павлов 1943 с. саҥатыттан саҕалаан сэриини 1945 с. Прага куоракка түмүктүөр диэри 22-с Фастовскай мотострелковай биригээдэ иккис батальонун бастакы ротатыгар автоматчигынан, разведчигынан сэриилэспитэ. Биэс төгүл бааһырбыта да госпиталларга эмтэнэн үтүөрэ-үтүөрэ бэйэтин чааһын булан, салгыы кыргыһыы хонуутугар төннөн испитэ.
Биригээдэ чулуу разведчига үс уордьанынан, элбэх бойобуой мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Бу наҕараадалар хас биирдиилэрэ хорсун буойуҥҥа ханнык сыананан тиксибиттэрин командование наҕараадалыыр лиистэриттэн көрүөххэ сөп. Холобурга маннык быһа тардыыны ааҕыаҕыҥ: «Фастов к. иһин кыргыһыыларга т. Павлов хорсун буойун буоларын көрдөрдө. Куорат анныгар өстөөх 32 саллаатын, эппсисиэрин кыдыйда, фельдфебелы билиэн ылла. Фастов-2 станция иһин охсуһууга, өстөөх тыылыгар киирэн 2 миномет расчетун, 5 фашиһы суох гынна. Ручной пулемётунан өстөөх танковай десанын, 18 саллаатын, 2 эпписиэри өлөрдө». Докумуон бу аҕыйах тылларыгар хайдахтаах геройство көрдөрүллэрий?! Соҕотох бу түбэлтэ Семён Павлович куттанары билбэт эр санаалаах герой буоларын туоһулуур.
Оттон сэрии бүтүөр диэри өссө элбэх бойобуой холобурдары көрдөрбүтэ. Аҥардас докумуоннарга киирбитинэн 130-ча фашиһы суох оҥорбута. Павлов бэйэтээтэринии, командирдар бэйэлэрэ харахтарынан көрбүттэрин эрэ билинэллэрэ, оттон разведчик түүн-күнүс сырыыларын, өстөөх тыылыгар хапсыһыыларынкомандирдар барытын ааҕар кыахтара суоҕа. «Туйгун разведчик» бэлиэлээх буойун бэйэтэ этэринэн, кини инники кирбиини баһаам элбэхтэ туораабыта. Семён Павлов — сулуһа суох герой. Кырдьаҕас буойун 2011 с. олохтон туораабыта.

# Павлов Семён Павлович
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Икки Кыһыл Сулус уордьана (04.12.1943; 23.01.1944)
* Албан аат уордьанын III ст. (31.08.1944)
* Икки «Хорсунун иһин» мэтээл (07.09.1943; 20.04.1944)
* Горнай улууһун ытык киһитэ
# Беллетристика

Беллетристика – кэпсээнинэн, прозанан суруллубут уус-уран айымньылар (роман, сэhэн, кэпсээн, новелла, очерк) уопсай ааттаныылара.
# Колодко Евгения Николаевна

Евгения Николаевна Колодко 1990 сыл от ыйын 22 күнүгэр Саха Сиригэр Нерюнгри куоракка төрөөбүт Россия ядроны быраҕар спортсменката. 2012 сыл Лондонҥа бэйэтин рекордун (20 м 48 см) олохтоон сайыҥҥы Олимпия оонььууларыгар үрүҥ көмүс мэтээлин ылбыта.

# Колодко Евгения Николаевна
## Ситиһиилэрэ

Арассыыйа Арассыыйа аатыттан кыттыы :
| 2011 | 2011 сыл Европа Атлетикатын Чемпионата | Острава, Чехия | 1st | 18.87 m |
| 2011 | 2011 сыл Аан дойду Атлетикатын Чемпионата | Тэгу, Соҕуруу Кэриэйэ | 5th | 19.78 m |
| 2012 | 2012 сыл Зал иһигэр ыытыллар атлетика аан дойду чемпионата | Стамбул, Турция | 7th | 18.57 m |
| 2012 | 2012 сыл Олимпия Ооннььулара | Лондон, Великобритания | 2nd | 20.48 m |
| 2014 | 2014 сыл Европа Чемпионата | Цюрих, Швейцария | 2-ис | 19,39 м |

# Колодко Евгения Николаевна
## References

* ↑ Women's Shot Put. Official site of the London 2012 Olympic and Paralympic Games. Тургутулунна 6 Атырдьах ыйын 2012. Төрүт сириттэн архыыптанна 10 Ахсынньы 2012.
* ↑ Women's shot put competition format. London 2012 Organising Committee. Тургутулунна 13 Бэс ыйын 2012. Төрүт сириттэн архыыптанна 4 Тохсунньу 2013.

# Колодко Евгения Николаевна
## External links

* Халыып:Iaaf name
Халыып:Persondata
Халыып:Russia-athletics-bio-stub
# Күдэн

Күдэн — буруо, туман курдук салгыҥҥа көтөн, өрүкүйэн тахсыбыт буор, быыл.

# Күдэн
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Хорол

Хорол (укр. Хорол) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 17 872 (2015).