yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Н. Г. Чернышевскай аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай университет

Координаталара: 51°32′19″ с. ш. 46°00′28″ в. д.﻿ / ﻿51.538750° с. ш. 46.007972° в. д.﻿ / 51.538750; 46.007972 {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Н. Г. Чернышевскай аатынан Саратовтааҕы национальнай исследовательскай судаарыстыбаннай университет — Арассыыйаҕа Саратов куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. 1909 с. төрүттэммит. Национальнай чинчийэр университет диэн статустаах.

# Н. Г. Чернышевскай аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай университет
## Устуоруйата

Импэрээтэрискэй Николаевскай университет 1909 с.бэс ыйын 10 күнүгэр Саратов куорат уопсастыбаннаһын, салалтатын уонна оччотооҕу премьер-миниистир П. А. Столыпин туруорсууларынан арыллыбыт. Маҥнай утаа биир мэдиссиинэ факультета баар эбит.
1917 с. физико-матаматическай, историко-филологическай уонна юридическай факультеттар эбиллибиттэр. 1923 с. алтынньыга университет Н. Г. Чернышевскай аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай университет диэн ааттаммыт. Сэрии кэмигэр Саратовка Ленинградтааҕы университет эвакуацияҕа кэлбит.

# Н. Г. Чернышевскай аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай университет
## Факультеттара

1. Биологическай факультет
2. Географическай факультет
3. Геологическай факультет
4. Механико-математическай факультет
5. Социологическай факультет
6. Омук тылын уонна лингводидактика факультета
7. Көмпүүтэр наукаларын уонна информационнай технологиялар факультеттара
8. Нано- уонна биомэдиссиинэ технологияларын факультета
9. Нелинейнай процесстар факультеттара
10. Психолого-педагогическай уонна спец.үөрэх факультета
11. Психология факультета
12. Физическай факультет
13. Философскай факультет
14. Экэнэмиичэскэй факультет
15. Юридическай факультет
Институттара
-Филология уонна журналистика института
-Балашовскай институт
-Археология уонна культурнай наследие факультета -Эбии профессиональнай үөрэх института -Ускуустуба института -Устуоруйа уонна норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан института
-Физическэй култуура уонна успуорт института
-Филология уонна журналистика институт
-Химия института
-Оптика уонна биофотоника научнай- образовательнай института
-Наноструктуралар уонна биосистемалар образовательнай-научнай институттара
-микро- уонна наноэлектороника холбоспут института
-Электроннай уонна дистанционнай үөрэх института.

# Н. Г. Чернышевскай аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай университет
## Рейтиннэрэ

Н. Г. Чернышевскай аатынан Саратовтааҕы национальнай чинчийэр судаарыстыбаннай университет(СарСУ)
1. Аан дойдутааҕы университеттар рейтиннэригэр 701-800 интервальнай группаҕа киирбит
2. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 25-32 инт.группаҕа баар
3. "Times Higher Education Emerging Economies University Ranking" рейтиҥҥэ киирбит Арассыыйа 39 үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 16-с миэстэ.
4. "QS World University Rankings" рейтиҥҥэ киирбит Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 18-с миэстэ.
# Быракаан нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Быракаан нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Быракаан.
Улуус кииниттэн 90 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 249 киһи (2007 сыл).

# Быракаан нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

    Дмитриев Аввакум Спиридонович — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
    Хобусаров Роман Иннокентьевич (1938 с. ахсынньы 12 к. төр.) — Үөһээ Бүлүү улууһун ытык олохтооҕо, тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ.
# Аарийдар

Аарийдар (был.-инд. ā́rya-, авест. airya-, был.-перс. ariya-) — билиҥҥи Ираан уонна Хотугу Индия сирдэригэр биһиги эрабыт II—I тыһ. сылларыгар олоро сылдьыбыт омуктар. Бу омуктар тылларыттан билиҥҥи индоевропейскай диэн ааттанар тыллар бөлөхтөрүгэр киирэр Соҕуруу Азия тыллара тахсыбыттар.
# Алыһар

Алыһар (нууч. окунь, лат. Perca) - Саха сиригэр да Арассыыйаҕа да тарҕаммыт туора дьураалаах, хатыылаах, сиэмэх балык. Европаҕа Испанияттан ураты сирдэргэ, Хотугу Америкаҕа уонна Азия хоту өттүгэр барытыгар үөскүүр. Өрүстэргэ да, күөллэргэ да, кыра туустаах күөллэргэ уонна байҕалларга кытта баар буолар.
Алыһар үксүн бытаан сүүрүктээх чычаас уонна элбэх үүнээйилээх сирдэри талан сылдьар. Кыра балыгынан аһылыктанар. Ыамата 8-10 см улаатта да сиэмэх буолбутунан барар.
# Алтан (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах:
* Алтан (лат. Cuprum)— химическэй элемент.
* Алтан — Амма нэһилиэгин киинэ.
* Алтан нэһилиэгэ — Амма улууһун нэһилиэгэ.
* Алтан нэһилиэгэ — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ.
* Алтан Сарын (Баишев Гавриил Васильевич, 1898—?) — саха суруйааччыта.
* Алтан түөс (лат. Charadrius morinellus) — кыра чөкчөҥөө, чуускуннуҥулар кэргэннэрэ.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Балаҕан ыйын 25

Балаҕан ыйын 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 268-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 269-c күнэ). Сыл бүтүө 97 күн баар.

# Балаҕан ыйын 25
## Бэлиэ күннэр

* Мозамбик Мозамбик — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Науру Науру — Национальнай эдэр ыччат күнэ
* АХШ АХШ — Национальнай комикс күнэ.
* АХШ АХШ — Национальнай билим администратордарын күнэ
* Франция Франция — дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр Харки хамсааһын кыттыылаахтарын чиэстиир күн. 1954–62 сс. Алжир сэриитин кэмигэр французтарга көмөлөспүт Алжир олохтоох сэбилэниилээх күүстэрэ. Аныгы Алжирга коллаборааннар диэн абааһы көрүллэр дьон.

# Балаҕан ыйын 25
## Түбэлтэлэр

* 1396 — Никополь кыргыһыытыгар Осмаан императора Баязид I холбоһуктаах христианскай аармыйаны урусхаллаабыт.
* 1513 — Испания айанньыта Васко Нуньес де Бальбоа Панама билиитин туораан Чуумпу далайы арыйбыт.
* 1632 — Сотник Петр Бекетов Өлүөнэ өрүһүн уҥа кытылыгар билиҥҥи Уус-Алдан сиригэр Дьокуускай остуруогун олохтообут. Куорат күнэ бу күҥҥэ буолбакка балаҕан ыйын иккис баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр.
* 1818 — Англия бырааһа Джеймс Бландел (James Blundell) бастакытын киһиттэн киһиэхэ хааны көһөрөн кутуу операциятын оҥорбут.
* 1925 — Дьокуускайга 15 койкалаах сэллик (туберкулез) диспансера Сэргэлээх дачаларыгар арендаламмыт чааһынай дьиэҕэ аһыллыбыт.
* 1926 — Дойдулар ардыларынааҕы кулуттарынан эргинии уонна кулуттааһын утары конвенцияҕа илии баттаммыт.
* 1943 — Төмтөөн оройуонун киинэ Нагорнайтан Чульман бөһүөлэгэр көһөрүллүбүт.
* 1964 — Мозамбик Португалия былааһыттан босхолонор сэриитэ саҕаламмыт. Сэрии 10 сылынан биирдэ Португалия диктатора Салазар өлбүтүн кэннэ түмүктэммитэ.
* 1969 — Ислам конференцията диэн тэрилтэ төрүттэммит. Билиҥҥи аата — Ислам бииргэ үлэлээһинин тэрилтэтэ, сүрүн сыала-соруга — мусульманнар сомоҕолоһуулара. Бу тэрилтэҕэ 57 судаарыстыба киирэр, Арассыыйа кэтээччи быһыытынан киирсэр.
* 1977 — Аатырбыт Чикаго марафона бастакытын ыытыллыбыт. Сүүрүүгэ 4200-тэн тахса киһи кыттыыны ылбыт.
* 2010 — "Беркакит-Томмот-Дьокуускай" тимир суол Күөрдэм ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол "үрүҥ көмүс" тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта.

# Балаҕан ыйын 25
## Төрөөбүттэр

* 1881 — Лу Синь (1936 өлб.) — литература сайдыытыгар уонна Кытай XX үйэ общественно-политическай олоҕугар улахан сабыдыалы оҥорбут Кытай суруйааччыта. Кытай аныгы литературатын олохтооччутунан ааҕаллар. Саамай биллэр айымньылара: «А-Кью туһунан дьиҥнээхтик», «Иирээки күннүгэ».
* 1906 — Михаил Догордуров (1961 өлб.) — бэйиэт, сэһэнньит, драматург, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
* 1907 — Сергей Васильев - Борогонскай (1975 өлб.) — бэйиэт, публицист уонна очеркист, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* 1908 — Иван Шаманов (1982 өлб.) — сэрии иннинэ Саха сиригэр аэрофотосъемкаҕа үлэлээбит Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944).
* 1968 — Оксана Абрамова — балет артыыһа, РФ, СӨ үтүөлээх артыыһа.
* 1971 — Юрий Жегусов — диссэртээссийэтигэр ыччакка криминализация дьайыытын чинчийбит учуонай, социология билимин хандьыдаата.
# Льюис Майлстоун

Льюис Майлстоун (ааҥл. Lewis Milestone, төрөөбүт аата Лев Мильштейн) (Балаҕан ыйын 30, 1895 — Балаҕан ыйын 25, 1980) диэн Оскар кыайыылаах АХШ киинэ режиссера.

# Льюис Майлстоун
## Талыллыбыт фильмографията

* Two Arabian Knights (1927)
* The Racket (1928)
* All Quiet on the Western Front (1930)
* The Front Page (1931)
* Rain (1932)
* The General Died at Dawn (1936)
* Of Mice and Men (1939)
* The Strange Love of Martha Ivers (1946)
* Ocean's 11 (1960)
* Mutiny on the Bounty (1962)
# Вальпурга түүнэ

Вальпурга түүнэ — өлгөм үүнүүгэ анаммыт Европа былыргы олохтоохторун бырааһынньыга. Муус устар 30 күнүттэн ыам ыйын 1 күнүгэр буолар түүн бэлиэтэнэр. Бу түүн кэнниттэн саас кэлбит диэн буолар эбит.
Вальбурга диэн манаах дьахтар Англияттан Германияҕа 748 сыллаахха манастыыр тэрийэ көһөн кэлбит. Дьон кинини наһаа ытыктыыр эбит. Сибэтиэй аатын иҥэрбиттэр.
Орто үйэлэргэ Германияҕа уонна Скандинавия дойдуларыгар дьон санаатыгар бу түүн ведьмалар мустан бырааһынньыктыыр кэмнэрэ.
# Дьаҕыл тойон

Дьаҕыл тойон (Бар дьаҕыл, Хара дьаҕыл) (нууч. белоплечий орлан, тихоокеанский орлан, лат. Haliaeetus pelagicus) — хотой арааһа. Дьүһүннэ күрэҥниҥи хара, сааһырдаҕына, дабыдалын таһа, кутуруга, буутун түүтэ туртайаллар, ала тойоннооҕор өссө улахан.
# Zona

Zona (Зона) — интернет программа, Android смартфоннарга уонна телевизордарга үлэлиир программа. Сыала соруга туох да регистрациата суох уонна босхо киинэ мультик көрүөххүн сөп.
Бу саайтарга:
* https://w1.zona.pub/
* https://android.zona.pub/ (бу ордук)
* https://android.zona.ru/download.html

# Zona
## Конкурена

* Zetflix (Netflix киинэлэрин уоран көрдөрөр босхо уонна регистрациата суох).

# Zona
## Сүбэ

Zona уонна Zetflix туттар дьон VPN тутталлара көҥүллэнэр уонна ирдэнэр, пиратскай киинэ көрөллөрүн иһин штрафтаммат курдук. Саамай ордук VPN Surfshark буолар (QIWI кошелёк нөҥүө төлүүгүн). Эбэтэр босхо үчүгэй VPN Lantern.
# Ꚉ

Ꚉ ,Ꚉ буукуба Саха, Нуучча, Ниэмэс уонна Англискай алфавиттарга бастакы миэстэнэн суруллар буукуба. Компьютерга "1" сыыппара диэн бэлиэтииллэр. Ҵӏҵӏ Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
# Тихонов Петр Николаевич

Тихонов Петр Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сапердар взводтарын хамандыыра.
1915 сыллаахха Бодойбоҕо Иркутскай уобаласка төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Калининскай, Хотугу-Арҕаа, Воронежскай, 1-кы Украинскай фроннарга сэриилэспит.
Фроҥҥа 64-с отдельнай гвардейскай танковай биригээдэ сапердарын взводун хамандыыра этэ. Кыһыл Сулус уонна Аҕа дойду сэриитин икки уордьанынан наҕараадаламмыт.
Бииргэ устудьуоннаабыт саха кыыһыгар Корякина Евдокия Николаевнаҕа 1945 с. муус устар 12 күнүгэр (өлүөн 6 хонук иннинэ) суруйбут суруга «Социалистическая Якутия» хаһыакка 1980 с. ыам ыйын 9 күнүгэр бэчээттэммит. Ол сурукка оҕо уонна эдэр эрдэҕинээҕи табаарыстарым Леонид Северьянов, Петя Хоноехов, Серафим Синявин, Миша Винокуров уонна да атыттар өлбүттэрин иэстэһиэм диэбит. Тохсунньуга алҕас эн однокурсниккын артиллерист Гавриил Протодьяконовы көрсөн ааспытым, куустуһан, кыратык иһэн баран арахсыбыппыт диэбит.
1945 сыллаахха муус устар 18 күнүгэр Берлиҥҥа барар суолга Требниц (ниэм. Trebnitz (Sachsen-Anhalt)) диэн нэһилиэнньэлээх пуун таһыгар бойобуой соругун толоро сылдьан сэрии хонуутугар геройдуу өлбүт.

# Тихонов Петр Николаевич
## Наҕараадалара

* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (08.05.1944; 21.06.1945, өлбүтүн кэннэ)
* Кыһыл Сулус уордьана (16.07.1943)
# Николаев уобалас

Николаев уобалас (укр. Миколаївська область) — Украина субъега. Киин куората — Николаев. Дьонун ахсаана 1 167 821 (2014).
# Словаак тыла

Словаак тыла (словак. slovenčina) — славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Бу тыл Индо-Европа тыл ууһугар киирэр.
Словакия официальнай тыла буолар.
Латиницанан суруллар.
Бикипиэдьийэҕэ
словак тылынан
салаа баар: sk:Hlavná stránka
# Канаева Мария Спиридоновна

Канаева Мария Спиридоновна — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.

# Канаева Мария Спиридоновна
## Олоҕун олуктара

1927 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр колхуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Ахсыс кылаастан Ньурба судаарыстыбаннай театрыгар артыысканан киирбитэ. 1950—1955 сс. Щепкин аатынан театр училищатыгар үөрэнэн туйгуннук бүтэрбит.
1955 с. — Ойуунускай аатынан Саха судаарыстыбаннай музыка уонна драма театрын, 1971 с. — Ойуунускай аатынан Саха судаарыстыбаннай драма театрын артыыската.

# Канаева Мария Спиридоновна
## Айар үлэтэ
##### Толорбут оруоллара

* Ньургуһун («Лоокуут уонна Ньургуһун», Т. Сметанин)
* Сөдүөччүйэ («Манчаары», А. Софронов)
* Суон Суоппуйа («Наара суох», (И. Гоголев)
* Кутурҕан Куо («Кыһыл ойуун», (П. Ойуунускай)

# Канаева Мария Спиридоновна
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1965)
* «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина» мэтээл
# Үрүҥ эһэ

Үрүҥ эһэ — (лат. Ursus maritimus) — эһэлэр биис-ууһугар киирэр бөдөҥ сиэмэх кыыл. Ардыгар кинини туспа Thalarctos биискэ киллэрэллэр. Латыынныы аата Ursus maritimus «муора эһэтэ» диэн тылбаастанар.
Үрүҥ эһэ — аан дойдуга аарыма улахан сиринэн хаамар сиэмэх кыыл буолар. Кини уһуна 310 см. тиийэр, ыйааһына 900 кг. Атыыра ортотунан 450—500 кг; уһуна 200—250 см, үрдүгэ 120—153 см дылы тиийэр. Тыһыта быдан кыра буолар (200—340 кг). Шпицберген арыыга үөскүүр көрүҥ саамай кыра, онтон Беринг байҕалыгар баар саамай бөдөҥ буолар эбит.
Үрүҥ эһэ атын эһэлэртэн арааһа — уһун моойо уонна хаптаҕай төбөтө буолар. Тириитэ хара. Түүтүн өҥө үрүҥтэн араҕас өҥҥө дылы уларыйар; сайынын түүтүн өҥө наар күн анныгар сылдьарыттан уларыйыан сөп. Түүтүн оҥоһуута бүтэй, өҥө суох, онтон сылтаан гипотеза үөскээбит: үрүҥ эһэ түүтэ сардаҥаны аһарар (нууч. световод) уонна ультрафиолет өҥү иҥэринэр. Ол курдук ультрафиолет хаартысканан түһэрдэххэ үрүҥ эһэ хара буолан көстөр эбит.
# Абаҕа

Абаҕа — оҕо аҕатын биитэ, аҕатын бииргэ (кытта) төрөөбүт убайа.
Туттуллуутун холобурдара: Абаҕам ус уоллааҕа, икки кыыстааҕа, Абаҕабыттан хаалбыт уол. Абаҕабын суруксут дииллэр этэ.
# Окница

Окница (молд. Ocnița) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат, Окница оройуонун киинэ. Дьонун ахсаана 9 300 (2013).

# Окница
## Устуоруйата

Тимир суол ыстаансыйатын быһыытынан 1890-с сылларга олохтоммута.
1898 сыллаахха Окницаҕа 45 сири бас билээччи баара биллэр. 1904 сыллаахха куоракка 3 240 киһи олорор эбит, сыаркап, икки кылаастаах оскуола уонна земство баар эбит. 1903 сыллаахха вокзаал тутуллан бүппүт. 1910 сылга депо, паровозтары, вагоннары өрөмүөннүүр мастырыскыайдар баар буолбуттар. Таһаҕас Бессарабияттан Окница нөҥүө Соҕуруулуу-Арҕаа тимир суол ситимигэр уонна Австро-Венгрияҕа ааһар эбит.
1991 сыллаахха Окница ыстаансыйа Молдова сүрүн түмүк ыстаансыйаларыттан биирдэстэрэ этэ.
Олохтоохторун ахсаана 1974 сыллаахха 7,1 тыһ. киһи, 1994 сыллаахха — 11,3 тыһ. киһи.
2013 сыллаахха Окница Киин пааркатыгар биллиилэх дьон аллеята аһыллыбыта.

# Окница
## Биллэр-көстөр дьоно

* Морозов Александр Сергеевич (1948 төр.) — Арассыыйа ырыаһыта уонна композитора.
* Окницер Арн (1899—1960-с сс.) — дьэбириэй суруйааччыта.
* Олейник Григорий Григорьевич (1910—1982) — сэбиэскэй военачальник.
* Решетников Артур (род. 1975) — Молдова бэлиитигэ.
# Переверзин Иван Иванович

Переверзин Иван Иванович (1952.03.10) - ньуучча хоһоонньута, публицист. 1994 сылтан РФ СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ. 1994 сыллаахха "Наш современник" уонна "Литературная Россия" сурунааллар бэриэмэйэлэрин хаһаайына.
Сатай бөһүөлэккэ төрөөбүт. 1964 сылтан Ленскэй улууһугар олорор. Ньүүйэ орто оскуолатын бүтэрбитин кэннэ Хабаровскай лесотехническай техникумҥа кэтэхтэн үөрэммитэ, онтон Братск технологическай үнстүтүүтүн бүтэрбитэ. 1970 сылтан "Ленскэй" диэн совхозка үлэлиир. Онтон кэлэр сылга механизатордар курстарын ааһар. Тракториһынан, болуотунньугунан, тутуу маастарынан, лесоучасток салайааччытынан, аҕа прорабынан, улуустааҕы "Сельхозхимия" холбоһуу салайааччытынан, "Ньүүйэ" совхоз тойонунан, сельхозсалайыы салайааччытынан үлэлии сылдьыбыта. 1993 сылтан Ленскэй улуус аҕа баһылыгын солбуйааччыта.
Бастакы хоһооннорун 1968 сыллаахха "Ленскэй хомуньуус" диэн улуустааҕы хаһыакка таһаартарбыта. Ону тэҥҥэ Орто Өлүөнэ дэриэбинэлэрин туһунан ыстатыйалары уонна бэлиэлэри суруйар этэ. 1991 сыллаахха "Откровение дней" диэн бастакы хомуурунньугун таһаарар.
И. Переверзин хоһоонноро "Хотугу сулус" диэн өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыакка, "Литературная Россия", "Москва", "Смена" диэн сурунаалларга тахса сылдьыбыттара.

# Переверзин Иван Иванович
## Кинигэлэр

* Откровения дней. Стихи. - Якутск, 1991.
* Жажда добра. Стихи. - Якутск, 1992.
* Чтоб земля давала больше. Очерки. - Якутск, 1992
* Там слышен колокол. Стихи. - М.: Рекламная библиотека поэзии, 1994.
# Кировскай нэһилиэгэ (Горнай улууһа)

Кировскай нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Аһыма.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 634 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 30 км ыраах сытар. Мэлдьи сырыылаах «Бүлүү» федеральнай суол.

# Кировскай нэһилиэгэ (Горнай улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Дьячковскай Семён Федотович (1922 төр.) — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, биллиилээх спортсмен.

# Кировскай нэһилиэгэ (Горнай улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
# Антология

Антология – былыр античнай поэзия талыллыбыт айымньылрын хомуурунньуктара. Аныгы бириэмэҕэ – биир сүрүннээх поэттар бөлөхтөрүн эбэтэр хайа эмит дойду, норуот поэзиятын сүүмэрдэммит айымньыларын холбоон таhаарыыны антология диэн ааттыыллар. Холобур: «Казах поэзиятын антологията», «Саха поэзиятын антологията».
# Сивцева Лидия Васильевна

Сивцева Лидия Васильевна, (1941 с. Дьокуускай к. Саха АССР), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.

# Сивцева Лидия Васильевна
## Олоҕун олуктара

1941 с. - Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
1958 с. - Сунтаар орто оскуолатын бүтэрэн, Сунтаар орто оскуолатын старшай пионербаһаатайынан анаммыта.
1962 с. - Хо Ши Мин аатынан Иркутскайдааҕы пединститукка омук тылын салаатыгар үөрэнэ киирэр. Үөрэҕин бүтэрэн Сунтаардааҕы орто оскуолаҕа француз тылын учууталынан ананар.
1989 с. бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар дылы В. Г. Павлов аатынан Сунтаардааҕы начальнай оскуолаҕа музыка уонна ырыа учууталынан үлэлиир.

# Сивцева Лидия Васильевна
## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
# PlayStation Productions

PlayStation Productions — Дьоппуон тэрилтэтэ, Америка уонна Канаада дойдуларыгар киинэ устар уонна айар тэрилтэ.
Салалтата — филиала Калвер Сити (ааҥл. Culver City) (Калифорния, АХШ), сүрүн офиһа — Токио (Дьоппуон).
Sony конгломератка киирэр.
# Грегор Иоганн Мендель

Грегор Иоганн Мендель (ниэм. Gregor Johann Mendel; 1822, Хейнцендорф, Силезия, Австрия импиэрийэтэ —1884, Брно, Австро-Венгрия) — австрия биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут киһи. Кини арыйбыт сокуоннарыгар (Мендель сокуоннара диэн ааттаналлар) аныгы генетика олоҕурбута.

# Грегор Иоганн Мендель
## Олоҕун олуктара

Иоганн Мендель 1822 сыллаахха от ыйын 20 күнүгэр бааһынай Антон уонна Розина Менделлэр дьиэ кэргэннэригэр кырачаан Хейнцендорф диэн тыа куоратыгар (билигин Гинчице, Вражне сэлиэнньэ сорҕото, Чехия) төрөөбүтэ.
Иоганн эдьиийдээх уонна балыстаах этэ. Кыра эрдэҕинэ садовнигынан үлэлии сылдьан айылҕа көстүүлэрин сэргиир буолбут. Икки сыл философияня үөрэтэн баран 1843 сыллаахха монаах буолбут, уонна Грегор диэн ааттаммыт. 1844 сылтан 1848 сылга дылы Брюнн богословия институтугар үөрэммит. 1847 сыллаахха аҕабыыт буолбут.
1849—1851 сс. гимназияҕа математиканы, латыын уонна гириэк тылын үөрэппит. Онтон 1851—53 сылларга Вена университетыгар естественнай историяны үөрэппит. Онно бастакы цитолог учуонайдартан биирдэстэригэр Унгерга үөрэммит. Бу сылларга Мендель хаста да биология экзаменын туттара сатаабыт да, кыайбатах.
Венаҕа үөрэнэ сылдьан Мендель үүнэйилэр гибридтааһыннарын сэргээбит. 1856 сылтан 1863 сыллаахха дылы манастыырга монаахтыы, онтон аббааттыы сылдьан манастыыр саадыгар гороҕу кэтээн көрбүт уонна билигин Мендель сокуоннара диэнинэн биллэр сокуоннары арыйбыт.
Ол гынан баран билиниини ылбатаҕа, отой хойут XX үйэ саҥатыгар эрэ кини сокуоннарын атын учуонайдар хос арыйбыттара. Биологияны быраҕан салгыы таҥара дьиэтигэр сулууспалаабыта.
1884 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр өлбүтэ. Уҥуоҕар маннык сурук баар «Мин кэмим өссө да кэлиэ!».
# Атом

А́том (был.-гириэк. ἄτομος — бытарыйбат) диэн сэк өлүүскэтэ, химия ньымаларынан кыайан бытарыйбат химия элеменын саҥнарын илдьэ сылдьар кини саамай кыра сорҕото. Атом үөскэхтэн уонна кинини тулалыыр электрон былыттан турар. Атом үөскэҕэ протонтан уонна нейтронтан турар. Үөскэххэ биир эбэтэр бииртэн элбэх протон, хас да ахсааннаах нейтрон баар буолар. Уулук эрэ нейтроннара суох буолар. Кытаанах, убаҕас, гаас, плазма туруктаах бары сэктэр нейтрал эбэтэр ионнаммыт атомнардаахтар. Атом кээмэйэ 100 пикометр кэриэтэ буолар. Атом маассатыттан үөскэҕэ 99.94% тахса буолар. Протоннар эбил чаҕыл иитиктээхтэр, электроннар мэлдьэх чаҕыл иитиктээхтэр, нейтроннар чаҕыл иитигэ суохтар. Протон уонна электрон ахсаана тэҥ буоллаҕына атом чаҕылынан нейтрал буолар. Атом электрона протонтан аҕыйах буоллаҕына кини эбил эбэтэр мэлдьэх иитиктээх буолар, маннык атомнар ион дэнэллэр. Атом электроннара үөскэххэ баар протоннарга электромагнетизм күүһүнэн тардыллаллар. Үөскэххэ баар протоннар уонна нейтроннар бэйэ бэйэлэригэр үөскэх күүһүнэн тардыллаллар. Үөскэх күүһэ үксүгэр электромагнетизм күүһүнээҕэр улахан буолар. Электромагнетизм күүһэ эбил иитиктээх протоннары бэйэ бэйэлэриттэн тэйтэрэр. Ардыгар бу тэйтэрэр күүс үөскэх күүһүнээҕэр улаатыан сөп. Маннык түгэҥҥэ үөскэх үллэстэн араас ууһуктары (элеменнары) ордорор. Бу үөскэх хайдыытын биир кэлимэ буолар. Үөскэх хас протоннааҕа атом нүөмэрэ дэнэр, кини атом ханнык химия элемена буоларын быһаарар. Холобур, 29 протоннаах атом алтан буолар. Нейтрон ахсаана ууһук изотопун быһаарар. Холобур, 34 нейтроннаах алтан атома "алтан-63" (29+34), онтон 36 нейтроннаах "алтан-65" диэн ааттаналлар. Атомнар бэйэ бэйэлэригэр химия ситиминэн сыстыһаннар химия холбоһуга буолуохтарын сөп. Химия холбоһуктарын холобурдара молекула уонна кристалл. Айылҕаҕа баар үгүс физика уларыйыылара атомнар сыстар-хоҥнор майгыларыттан тутулуктаахтар. Бу уларыйыылары химия билимэ чинчийэр.
# Telemundo

Telemundo диэн АХШ телекомпанията. 1954 сыллаахха Анхель Рамос тэрийбитэ.
# Томе Отто Вильгельм

О́тто Ви́льгельм Томе́ (ниэм. Otto Wilhelm Thomé, 1840, Кёльн, Германия – 1925) – ниэмэс ботанига уонна худуоһунньуга - ботаника ойууһута.
«Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz in Wort und Bild für Schule und Haus» (Германия, Австрия уонна Швейцария флоратын туһунан осуолаҕа уонна дьиэҕэ туттарга аналлаах кэпсээннэр уонна ойуулар) диэн ааттаах хомуурунньук ааптарын быһыытынан биллэр. 4 туомнаах, 572 ойуулаах издание 1885 сыллаахха тахсыбыта. Салгыы 8 туомун Мигула Вальтер (ниэм. Walter Migula) таһаарбыта. Хос барыта 1903 сыллаахха тахсыбыта.
Отто Томе ойууларын холобурдара:
* Халыып:Bt-ruslat
* Халыып:Bt-ruslat
* Халыып:Bt-ruslat
* Халыып:Bt-ruslat
# Смоленскай

Смоленскай — Россияҕа баар куорат, Смоленскай уобалас административнай, промышленнай уонна культура центра. "Дьоруой-куорат" ааты 1985 сыл ыам ыйын 6 күнүттэн сүкпүтэ. Аҕа дойду сэриитин бастакы степеннах орденынан уонна Ленин орденынан наҕараадаламмыта.
Смоленск куорат Москваттан 378 км ыраах Днепр өрүс үрдүтүгэр турар. Москваттан Белоруссияҕа, Прибалтикаҕа, Европа куораттарын суолларын икки ардытыгар табыгастык турар.
Куорат иэнэ 166,35 км2.
Куорат мэра — Качановскай Эдуард Алексеевич (2009 Кулун тутарыттан).
# Хаарчаана (тэллэй)

Хаарчаана (лат. Russula delica, нууч. Подгруздок белый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сэбирдэхтээх эбэтэр инньэлээх ойуурдарга бөлөхтөрүнэн үүнэр. Түспүт сэбирдэхтэр анныларыгар баар буолар.

# Хаарчаана (тэллэй)
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 8-15 см. Кураанах, чараас түүлээх, үрүҥ, сороҕор кытархай бээтинэлэрдээх. Таҥалайдаах араҥата: Маҥан, эбэтэр халлаан күөхтүҥү маҥан. Этэ: кытаанах, үрүҥ, уута суох. Үчүгэй сыттаах.

# Хаарчаана (тэллэй)
## Туттуллуута

Тууһанар эрэ.