yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1887

1887 сыл.

# 1887
## Туох буолбута

* Тохсунньу 28 — Парижка Эйфель башнятын тутуута саҕаламмыт. 1889 сыл кулун тутар 31 күнүгэр тутуу түмүктэммит.

# 1887
## Туох буолбута
### Олунньу

* Олунньу 2 — Пенсильвания штаатыгар аан бастаан Таарбаҕан күнүн бэлиэтээбиттэр.
* Олунньу 20 — Дьокуускайга Уобаластааҕы статистика кэмитиэтигэр харайыыга биэриллибит бизон төбөтүн туһунан мунньах буолбут. Муоһу ханна да ыыппакка Дьокуускайга бэйэтигэр тэриллэр түмэлгэ анаан хаалларарга быһаарыы ылыллыбыт. Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей устуоруйатын мантан саҕалыахха сөп.

# 1887
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 11 — Дьокуускайга гласнай суут аһыллыбыт. Бу күн үс холуобунай дьыала көрүллүбүт.
* Муус устар 13 — Маалай тыйаатырга «Ойуур оҕолоро» диэн аан дойдуга бастакы сыгаан опереттата туруоруллубут.

# 1887
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 10 — Александр III ыраахтааҕы Москубаҕа Кыһыл болуоссакка баараҕай Үөһээ эргиэн эрээттэрин тутарга уураах таһаарбыт (кэлин ГУМ).

# 1887
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 26 — Варшаваҕа эсперанто бастакы учуобунньуга тахсыбыт (нуучча тылынан).

# 1887
## Туох буолбута
### Сэтинньи

* Сэтинньи 9 — АХШ Гавайи арыыларыгар баар Перл-Харбор хомотун бас билбиттэр. Бу Чуумпу далай хаба ортотугар бэрт табыгастаах сиргэ сытар дириҥ уулаах хомоҕо АХШ флотун базата олохтоммута.

# 1887
## Төрөөбүттэр

* Олунньу 9 — Василий Чапаев — кыһыл хамандыыр, Кырасдааныскай сэрии дьоруойа.
* От ыйын 22 — Густав Герц — ниэмэс физигэ, Нобель бириэмийэтин физикаҕа 1925 сыллааҕы лауреата.
* Атырдьах ыйын 12 — Эрвин Шрёдингер — Австрия физигэ, квантовай механика төрүттээччитэ. 1933 сыл физикаҕа Нобель бириэмийэтин ылбыта.
* Алтынньы 3 — Носов Михаил Михайлович (1887 — 1960), Саха норуодунай худуоһунньуга, чинчийээччи-этнограф.
* Алтынньы 6 — Ле Корбюзье — аатырбыт Франция архитектора, модерн архитектура уонна омуктар икки ардыларынааҕы истиил саҕалааччыларыттан биирдэстэрэ.
* Сэтинньи 26 — Григорий Попов — Саха сиригэр төрөөбүт нуучча аҕабыыта, богословие билимин хандьыдаата, уопсастыбаннай диэйэтэл.
# Иске-Таш мэчиэт

Иске-Таш мэчиэт
Иске-Таш мэчиэт(тат. Иске Таш мэчет, Девятая соборная, Старокаменная мечеть) - Казань куоракка(Татарстан) Саҥа-Татарскай солобуодаҕа историческай, үлэлии турар мусульмааннарга аналлаах культовай тутуу. Мэчиэт, былыргы номох кэпсииринэн, 1552 с. Иван Грознайтан Казань куораты көмүскээбит буойуннар көмүүлэрин сиригэр тутуллубут. Көмүүнү, улахан, эргэ тааһынан бэлиэтээбиттэр(тат. зур иске таш), ол таас мэчиэт илин фасадын иннигэр турбут. Саҥа-Татарскай солобуода 1749с Казаҥҥа буолбут улахан баһаар кэнниттэн баар буолбут. Епископ Лука Конашевич, баһаар миэстэтигэр сүрэхтэммит татаардарга семинария туттаран барбытын мусульман татаардар сөбүлээбэккэ атын миэстэҕэ көспүттэр уонна Саҥа-Татарскай солобуоданы олохтообуттар. Екатерина ll ыраахтааҕы, татаардарга хайдыһыыны таһаарбатын диэн епископ Лука Конашевиһы атын сиргэ үлэлииригэр көһөрбүт. Иске-Таш мэчиэт, сарайыгар минареттаах, татаар классическай мэчиэтэ, 1802 сыллаахха, атыыһыт Габдулла Утямышев үбүлээһининэн тутуллубут. 1830 с. Александр Шмидт бырайыагынан уларытыллыбыт. Фасадтар көнө быһыыларын, үс дьаарыстаах минарет ордук чопчулаан көрдөрөр. Минарет моһуонун истиилэ Волжскай Булгария былыргы куораттарын уонна Касим минареттарын кытта сибээстээҕэ. Дьиэ икки этээстээх, икки саалалаах, минарет щипцовай сарай ортотугар турар. Мэчиэт, Саҥа-Татарскай солобуода уопсастыбатын киинэ этэ. 19 үйэҕэ, мэчиэт имамнарынан Амирхан дьиэ кэргэнин дьоно этилэр. Кинилэр дьиэлэрэ мэчиэти кытта сэргэстэһэ турара, онно суруйааччы Фатих Амирхан эмиэ олорбут. ТАССР КП КИК быһаарыытынан, 1930 с. бүтүүтэ мэчиэт сабыллыбыта. Сэбиэскэй кэмҥэ оскуола, онтон ыскылаат быһыытынан туттуллубута. 1994 с.мэчиэт итэҕэллээхтэргэ төнүннэриллибитэ. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%D0%98%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D0%A2%D0%B0%D1%88 https://www.kazan-guide.ru/mechet-iske-tash/
# Goodyear Tire and Rubber Company

Goodyear Tire and Rubber Company — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ шина оҥорооччу массыыналарга, мотоциклларга уонна трактордарга. Sumitomo Rubber Industries бизнеска киирэр.
# Дарвин(Аустралия)

ДАРВИН (Darwin) диэн Аустралия биир саамай хоту куората буолар, дьонун ахсаана — 101 тыс. Хоту территория сиригэр биир саамай улахан куората буолар. Хоту территория киин куората буолар.
# Каменскай-Длужик Адам

Каменскай-Длужик Адам — XVII үйэ ортотугар Саха сирин аан бастакыннан ойуулаабыт европеец.
Белоруссия Орша куоратыттан төрүттээх поляк, бытархай шляхтич. Сэрии кэмигэр нууччаларга билиэн түбэспит уонна Сибииргэ көскө ыытыллыбыт. Саха сиригэр 1662 сыллаахха кэлбит. Эдьигээн остуруогар, Алдан өрүс баһыгар, Охуоскай кытылыгар сылдьыбыт. Семен Дежневы, М. Стадухины кытта билсэр эбит. Поляк тылынан Саха сирин айылҕатын туһунан, саххалар олохторун-дьаһахтарын уонна сиэрдэрин-туомнарын суруйбут. Дьокуускайга 1665-1667 сыллаахха олорбут, хаайыыга надзирателлээбит.
Кини ойуулааһыныгар үлүннэрии уонна үһүйээн элбэх, ол эрээри кини суруйуулара Сибиир уонна Саха сирин туһунан бастакы биллэр суруйуулар буолбуттара.
# Титов Николай Васильевич

Титов Николай Васильевич — Якуталмаз холбоһук «Мир» карьерын экскаваторын машиниһа, Мииринэй куорат Ытык киһитэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

# Титов Николай Васильевич
## Олоҕун олуктара

Рязань күбүөрүнэтигэр Ряжскай уездын Сапожок дэриэбинэтигэр 1925 сыллаахха муус устар 24 күнүгэр төрөөбүт. 1943 тохсунньутуттан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1195-с стрелковай полкатын 360-с стрелковай дивизиятыгар сулууспалаабыт. Ураал шаахталарыгар үлэлээбит. 1959 сылтан Мииринэйгэ олорбут. Экскаваторщиктаабыт.
Украина Запорожскай уобалаһыгар олорон 1993 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр өлбүт.
   ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл муус устар 9 күнүнээҕи Ыйааҕынан Титов Николай Васильевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.

# Титов Николай Васильевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Социалистическай Үлэ Геройа (1971)

# Титов Николай Васильевич
## Өссө маны көр

Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
# Lionsgate

Lionsgate (Лайнсгейт) — АХШ киинэ устар уонна мультик айар тэрилтэтэ, медиякомпания.
Fortuna 500 холбонор.
# Пулитцер Джозеф

Пулитцер Джозеф — аатырбыт медиамагнат, аныгы суруналыыстыка олугун уурбут дьонтон биирдэстэрэ, "араҕас пресса аҕата", АХШ-ка суруналыыстарга туттарыллар улаханнык сыаналанар бириэмиэйэ олохтооччута, бэлиитик уонна түмэт-диэйэтэл.
Венгрияҕа Мако диэн Будпештан 200-чэ км сиргэ 1847 сыллаахха муус устар 10 күнүгэр төрөөбүтэ (төрүүрүгэр биэрбит ааттара Юзеф), дьоно Польшаттан төрүттээх дьэбириэйдэр. Аҕата атыыһыт этэ. 1853 сыллаахха Пешт куоракка көспүттэрэ, оҕолоругар чааһынай учууталлары наймылаһан үөрэттэрбиттэрэ, ол иһигэр ньиэмэс уонна француз тылын баһылаппыттара. Аҕата өлбүтүн кэннэ дьиэ кэргэн быста дьадайан, Джозеф 17 сааһыгар Европа аармыйаларыгар сулууспалыы киирэ сатаабыта, тиһэҕэр АХШ-ка буола турар гражданскай сэриигэ наймылаһар дьон үбүлээһиннэринэн АХШ-ка барбыта. Аҕыс ый Шеридан кавалериятыгар сулууспалаан баран сэрии бүппүтүн кэннэ Нью-Йорка тиийбитэ, онтон Массачусетс штаакка баран китобойунан үлэлээбитэ, ааҥыл тылын үөрэппитэ. Ол кэнниттэн Сент-Луис куоракка официаннаабыта, онно ньиэмэс эмиграаннара элбэх буолан, ньиэмэстии билэрэ туһалаабыта. Бу кэмҥэ бибилиэтиэкэҕэ сылдьан элбэхтик ааҕара, ааҥыл тылын салгыы үөрэппитэ. Бибилэтиэкэҕэ Карл Шурц диэн Америкаҕа карьера оҥорбут суруналыыс, бэлиитик ньиэмэстиин билсибитэ. 1868 сыллаахха адвокааттар кэллиэгийэлэрин чилиэнэ буолбута эрээри, килийиэннэр аксыаннаах саҥарарыттан толлор буолан оччо ситиһиитэ суоҕа.
"Вестлич пост" хаһыат репортерга наадыйарын истэн онно үлэҕэ киирбит.
Сотору буолан баран Луизиана саахар үүннэрэр плантациятыгар үрдүк хамнаһы төлүүллэрин истэн онно илдьэр дьоҥҥо 5 дуоллары төлөөн наймыласпыт, ол эрээри илдьиэх буолбут дьоно куораттан отучча киилэмиэтири илдьэн баран дьону барытын борхуоттарыттан кытылга түһэрэн кэбиспиттэр. Куоракка төннөн баран Пулитцер ол туһунан отчуот суруйбутун "Вестлич пост" бэчээттээбит, бу бастакы бэчээккэ тахсыбыт матырыйаала этэ.
# Ыра

Ыра — олоххо инники кэлиэхтээҕи биттэнии.

# Ыра
## Өссө маны көр

Ыра санаа
# Гаврильев Кирилл Петрович

Гаврильев Кирилл Петрович — саха живописеһа, Дьокуускайдааҕы уус-уран училище дириэктэрэ, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, СӨ «Көмүс таба» бириэмийэтин лауреата.

# Гаврильев Кирилл Петрович
## Олоҕун олуктара

1955 с. от ыйын 18 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Лоомтука сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1979 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1985 с. Ленинградтааҕы живопись, скульптура уонна архитектура инстутуутун бүтэрбитэ.

# Гаврильев Кирилл Петрович
## Айар үлэтэ

Кирилл Гаврильев бастааҥы баары көрдөрөр реалистистыы хартыыналартан кэлин айыы үөрэҕин уустук уобарастарыгар көспүтэ.
Үлэлэрэ
* Алгыс (1997)
# Альпа хайалара

Альпа, Альпа хайалара эбэтэр Альпалар (фр. Alpes, ниэм. Alpen, ит. Alpi, ромш. Alps, словен. Alpe) — Европаҕа бүтүннүү сытар хайа систэриттэн ордук уһуннара уонна үрдүктэрэ. Илин Австрияттан уонна Словенияттан, Италия, Швейцария, Лихтенштайн уонна Германия устун, арҕаа Францияҕа диэри тайаан сытар. Альпалар ордук үрдүк чыпчааллара Мон Блан (4,808 м).
# Наумов Виктор Валентинович

Наумов Виктор Валентинович диэн саха тылын көмпүүтэр эйгэтигэр киллэриигэ дьоһуннаах кылааты оҥорбут киһи, физик учуонай.
# Армстронг Нил

Профессор Армстронг Нил Алден (ааҥл. Neil Armstrong, 1930 сыл атырдьах ыйын 5 күнэ — 2012 сыл атырдьах ыйын 25 күнэ) — Америка астронаава. Огайо штатыгар төрөөбүтэ уонна ол штат араас сиригэр олорбута. Кини астронавт, тест пилот, космос инженерынан, университетка профессорынан үлэлээбитэ. Ыйга бастакынан үктэммитэ. 1969 сыл от ыйын 20 күнүгэр Нил Армстронг уонна Баз Олдрин ыйга түспүттэрэ. Ракеталарын аата Аполло 11 диэн ааттаах этэ. Иккиэн ыйга хаампыттара, ол бириэмэҕэ мөлүйүөнүнэн киһи ону телевизорынан көрбүттэрэ. Пурдью университетын аэронаука инженерын бакалавра буолбута уонна Калифорния Соҕуруу университетыттан Аэрокосмос инженерын билимин хандьыдаата буолбута. 1970 сыллаахха Пурдью университетын ытыктабыллаах билим доктора буолбута. 1971 сыллаахтан 1979 сыллаахха дылы Цинциннати университетыгар космос инженерын профессора буолбута.
Саамай биллэр цитатата; "Бу биир киһиэхэ кыра хардыы, киһи аймаҕар биир улахан ойуу. "

# Армстронг Нил
## Оҕо сааһа

Нил Армстронг көтөрүн сөбүлүүрүн икки саастааҕар билбит. Аҕата Кливленд куоракка баар национальнай аэроспорт күрэхтэһиилэригэр ильдэрэ. Кини дьонноругар оҕуруотка ыраастыырга уонна сууйуллубут таҥаһы ыйыырга көмөлөһөрө. Нил Армстронг өссө ааҕарын сөбүлүүрэ, ол курдук бастакы кылааска сылдьан 90 кинигэни ааҕан иккис кылааһы көтүппүтэ.
Бастакынан самолетка 6 саастааҕар көппүтэ. Кини самолет моделларын оҥоророр уонна дьиэҕэ оҥоһуллубут тыал туннелыгар эксперименнары оҥороро. 16 саастааҕар көтөр праваны биэрбиттэрэ, ол аата кини массыынаны ыытар праватын иннинэ ылбыта. Пурдью университетыгар космонавтика инженерыгар киирбитэ ол гынан баран 1949 сыллахха призывтанан АХШ армиятыгар муора флотыгар ыҥырыллыбыта..

# Армстронг Нил
## Карьерата

Астронавт буолуон иннинэ Армстроны Пенсаколаҕа баар Авиа станцияҕа призывтаммыта. Кини пилот статуһун 20 саастааҕар ылбыта, ол аата эскадронугар саамай эдэр көтөөччү буолбута. 1950 сыллахха үөрэнэ сырыттаҕына Корея сэриитэ саҕаламмыта, онно кини 78 байыаннай миссияҕа кыттыбыта. Биирдэ кини самолета түҥнэри охсуллубута. Сэриигэ кыттан кини 3 мэтээли ылбыта. Ол кэнниттэн кини опыттаах пилот буолбут уонна эксперимент быһыытынан ракетанан көтөр Х-15 самолетынан боруоба көтүүлэргэ атмосфера кытыытыгар тиийэ көтөр буолбут.
Бастакы космос миссиятыгар 1966 сылаахха кулун тутар 16 күнүгэр Гемини 8 хараабылыгар командующай пилот быһыытынан көппүтэ. Кини Гемини 8 хараабылы Агена диэн номнуо космоска көтө сылдьар хараабылга холбоппута. Холбоһуута үчүгэйдик ааспытын да иһин орбитата биир буолбут уонна хараабыл эргийэр буолбут. Онно Армстронг Гемини хараабылы босхолоон хонтуруолу төттөрү ылбыт. Ол гынан баран син биир аварийнайдык эвакуациаламмыт уонна Чуумпу океаҥҥа сирдэммиттэр.

# Армстронг Нил
## Олоҕо уонна өлүү

Армстронг Джэнет Шиэрону 1956 сыллахха кэргэн ылбыт уонна 1994 сыллаахха арахсыбыт. Үс оҕоломмуттар: Марк, Эрик уонна Карен. Кини арахсан баран 1994 сыллахха Керол Хельд Найт диэн дьахтары кэргэн ылбыт уонна 2012 сыллаахха өлүөҕэр дылы олорбут. 2012 сыллаахха коронарнай артериятыгар операция кэнниттэн ыарырҕатыылар кэнниттэн Цинциннати куоракка 82 саастааҕар өлбүт.
# Slackware

Slackware - биир былыргы Linux система буолар, 1993 сыллаахха үөскээбит. Төрүттээччи уонна айааччы Патрик Фолькердиҥ.
Олунньу 2 күнүгэр 2022 сыллаахха 1993 сыл кэнниттэн иккис обновленията буолбута.
Slackware эстибит дии санаабыттара.
# Квадратнай километр

Айарга́ Квадра́тнай — кыраадыс иэннээх, биир километр иэннээх. Квадратнай квадратнай километр биир миэтэрэ иэннээх квадратнай миэтэрэ иэннээх або 100 гектаарга тэҥнэһиэхтээх.
Биир км² тэҥнэстэ:
* 100 000 000 Квадратний метр;
* 100 гектар;
* 0,878 687 Квадратнай биэрэстэ;
* 91,5298 Мүн;
* 0,386 102 Квадратнай километр;
* 247,105 381 Мүн.
# Федорова Марфа Дмитриевна

Федорова Марфа Дмитриевна — Мэҥэ Хаҥалас улууһугар олорбут Дьоруой ийэ.
1929 с. I Наахара нэһилиэгэр төрөөбүт. 3 кылааһы үөрэнэн бүтэрэн баран колхоз үлэһитэ. 1949 с. II Хаптаҕайга Федоров Н. Н. кэргэн тахсан кэлбитэ уонна 23 сыл колхоз, совхоз бастыҥ ыанньыксыта. 11 оҕо тапталлаах ийэтэ, Герой Ийэ аатын сүгэр.
# Caterpillar

Caterpillar - АХШ саамай бөдөҥ тутууга сыһыаннаах уонна кумах буор тиэйэр массыыналары оҥорор тэрилтэтэ, сир шаарыгар саамай улахан буолар.
Caterpillar империаны сүрүн бас билээччилэр:
* Caterpillar бэйэтэ (60% акция)
* BlackRock инвестиционнай империата (20%)
* Mitsui Group бизнес империата (20%)
* Быһа холоон 10% акциата көҥүл эргийэр.
# Адреналин

Адреналин — органическай тутул, ол эрэн синтетическай төрүттээх эмиэ буолар тутул. Сүрүннээн киһиэхэ агрессия (кыыһырыы), күүһүмсүйүү, охсуһуу уонна бучча турааһыныгар эппиэттиир тутул буолар.
Адреналин киһи сүрэҕин күүскэ тэптэрэн эрдэ элэтэн кэбиһэр, ол сүрүн биричиинэ буолар. Адреналин эр дьоҥҥо 7 төгүл дьахтартан элбэх, ол иһин эр киһи сүрэҕинэн дьахтартан эрдэ өлөр. Кыылларга (куоскаҕа, ыттарга) адреналин эмиэ атыырдарга үксүн үөскүүр.
Адреналин хос аата — "эр дьон күүһэ".
Ол эрэн адреналины медицинаҕа эмиэ тутталлар, сэрэнэн.
Адреналины көбүтэр таурин, кофеин уонна арыгы буолар. Ону таһынан спорт эмиэ.
# Эстоннар

Эстоннар (эст. eestlased, урукку аата maarahvas) Эстония олохтоох омуга. Финн норуотугар майгынныыр. Финно-Угорскай тыл кэргэнигэр киирэр. Эстонияны наар Балтия дойдуларыгар группалыыларын үрдүнэн тыл уонна этника өттүнэн Латвия уонна Литва тылларыгар адьас майгыннаабат.
XVIII—XIX үйэҕэ дылы бэйэлэрин maarahvas диэн аатыыллара, ол аата «сир норуота», ол эбэтэр сиринэн дьарыктанар норуот.[12].Еestlane диэн термин латыньтан кэлбит (Aesti) — Тацит Германияҕа Балтия муора таһыгар олорор норуоту инник диэн ааттаабыт. Орто үйэлэргэ Руська эстоннары чудь диэн ааттыллар эбит.
Антропология өттүнэн көрдөххө илин-балтия уонна нордическай расалар икки ардыгар тураллар. Эстоннар улахан өттө атеистар, ол гынан баран итэҕэйэр дьон сүнньүнэн лютераннар уонна православнайдар.

# Эстоннар
## Дьиибэ

2008 сыл дааннайынан - 300 Эстон дьоно "Саха тыла" биллэллэр эбит
# Ubuntu Studio

Ubuntu Studio (Убунту Студио), операционнай система, ноутбуктарга уонна көмпүүтэргэ аналлаах, сүрүннээн профессионал айымньылаах дьоҥҥо ананар, холобур ырыаһыттарга, блогердарга, киинэ устааччыларга уонна программистарга. Ubuntu Studio сүрүннээн Ubuntu силиһигэр олоҕурар уонна аймаҕа буолар.
# Хабах томтороот

Хабах томтороот. Верхоянскай сис систематын илииҥҥи эниэтигэр сытар сис.
Устата Орто Салаа уонна Хабах диэн Дулҕалаах өрүс уҥа салааларын икки ардыларыгар 75 км.
Чыпчаала муора таһымыттан 1392 м. үрдүктээх.

# Хабах томтороот
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Хаас (көтөр)

Хаас (нуучч. гусь, лат. Anser) — хаастыҥылар этэрээттэрин кус семействотыгар киирэр улахан көтөрдөрү ааттыыллар. Бу семействоттан биэс биис уустара хаастарга киирсэллэр: хардырҕастар, хаастар, үрүҥ хаастар, үрүҥ моойдоохтор уонна сухоностар.
Хаастар биис уустарыттан маннык көрүҥнэр Саха сиригэр сайылыыллар: хоҥор хаас, бороҥ хаас, алтан харах, эриэн түөс.
Үрүҥ хаастартан биир көрүҥ — үрүҥ хаас.
Үрүҥ моойдоохтортон эмиэ биир көрүҥ — үрүҥ моойдоох хаас,
Сухностартан биир көрүҥ — хара тумустаах хаас.
Хардырҕастартан саха сиригэр хардырҕас, Канаада хардырҕаһа, Америка хардырҕаһа уйаланаллар.
Туундараҕа сымыыттыыр.
# Тадьикистаан

Тадьикистаан (Халыып:Lang-tg), официаллык Тадьикистаан Өрөспүүбүлүкэтэ (Ҷумҳурии Тоҷикистон) диэн Орто Азия дойдута. Кирбиилэhэр Афганистанныын соҕуруу, Узбекистанныын арҕаа, Кыргызстанныын хоту уонна Кытайдыын илин.
# Үрэх

Үрэх — сүүрүктээх дьоҕус уу, өрүс кыра салаата. Кыра үрэҕи үрүйэ дииллэр.

# Үрэх
## Уопсай сведениелэр

Уруучука түргэнэ, быраабыла курдук, сөкүүндэҕэ хас да метр) элбэх.
Үрүйэлэр Самыырдар сүүрүктэриттэн, ириэриллэн тахсан, сир аннынааҕы уулар үрдүлэригэр үөскүүр.
Үрүйэлэр тохтоло суох уонна сезонунан (перехода) арахсаллар, тэҥ уонна хайа үрэхтэр.
Руслан ручьев өрүстэн элбэх буолан баран, үгэс курдук, айылҕа үөскээһинин төрдүттэн уларытар, ол гынан баран сорох төрүөттэр дьайыыларынан (Аппа, сир хамсааһына, сир хамсааһына) бэйэтин миэстэтин, форматын уонна кээмэйин улаханнык уларытыан сөп. Для руководителя характеристы и Живая сила им-голубая хочо. Сезон (көһө сылдьар) үрэхтэр русларын уонна сүүрүктэрин хайысхалара сыл аайы уларыйыахтарын сөп. Үрүйэ хайысхата үксүн киһи сабыдыалынан буолар.
«Үрүйэ» диэн тиэрмин хаартыскатыгар 10 километрга диэри уһуннаах (быстах кэмҥэ) айылҕа водотокаларыгар туттуллар. Айылҕаҕа 10- тан тахса километр усталаах " өрүс «диэн тиэрмини тутталлар. Атын үрэхтэр уонна үрэхтэр уулара буолалларынан ураты айылҕалаах үрэхтэр, бастатан туран, атын өрүстэр уонна үрэхтэр түһэллэр, ол аата бу өрүстэр уонна үрэхтэр төрдүлэрэ буолар (тоҕо диэтэххэ, сүнньүнэн, өрүс эбэтэр үрэх уута туолла диэн ааттыахха сөп). Маннык сүүрүктэр, биллэрдик бардахтарына өрүс диэн ааттанар кыахтаахтар. Маннык өрүстэр элбэхтэр (холобур, Халыма өрүс Аллараа өттүгэр), кинилэргэ «виска» диэн ураты тиэрмини тутталлар (ол эрээри кини бэйэтин уонна үрэхтэри, үрэхтэри кытта холбоһор өрүстэр). Бу ураты өрүстэр — үрүйэ эбэтэр өрүс бу курдук уустук үгэстэринэн ааттаннахтарына эрэ өссө биир уратылаахтар.
# Макеевкаҕа мобилизованнай саллааттары ракетанан ытыы

Макеевкаҕа мобилизованнай саллааттары ракетанан ытыы — Тохсунньу 1 күнүгэр 2023 сыллаахха буолбут түбэлтэ, Украина Арассыыйа сэриитэ биир сүрүн чааһа буолар. Сүрүннээн 350–600 Арассыыйа саллааттара өлбүт диэн, сүрүннээн Саратовскай уобалас дьоно. Макеевка куоратка, урукку 19 нүөмэрдээх ПТУ дьиэтигэр.
# Сөбүлэспэттэр марштара

Сөбүлэспэттэр марштара (нууч. Марш несогласных) диэн Арассыыйа оппозициятын бырачыастара. 2006 с. ыла Москваҕа, Санкт-Петербурга уо.д.а. дойду сорох бөдөҥ куораттарыгар ыытыллаллар. Тэрийээччитэ Атын Арассыыйа (нууч. Другая Россия) диэн араас оппозиция күүстэрин холбуур коалиция. Биллиилээх бырачыастааччылар — Гарри Каспаров, Михаил Касьянов уонна Эдуард Лимонов.

# Сөбүлэспэттэр марштара
## Кыттааччылар

Бу активистар, партиялар уонна хамсааhыннар (сорохторо Атын Арассыыйа коалицияҕа киирсэллэр, сорохторо киирсибэттэр) араас кэмҥэ Сөбүлэспэттэр марштарыгар кыттыыны ылбыттара:

# Сөбүлэспэттэр марштара
## Кыттааччылар
### Партиялар уонна хамсааhыннар

* Холбоhуктаах гражданскай фронт (ОГФ)
* Национал-большевик партията (НБП) — Нацболлар
* «Оборона» ыччат хамсааhына
* «Смена» дьон-сэргэ хамсааhына
* Арассыыйа дьон-демократ холбоhуга (НДС)
* Арассыыйа республика партията (РПР)
* Кыhыл ыччат авангарда (АКМ)
* «Профсвобода» профсоюз
* Арассыыйа ыччат социал-демократ холбоhуга (РСДСМ)
* «Яблоко» партия ыччат салаата
* «Көҥүл радикаллар» либертар хамсааhын
* Уҥа күүстэр холбоhуга (СПС)
* Москватааҕы Хельсинки бөлөҕө (МХГ)
* «Киhи бырааптарын иhин» хамсааhын
* Беслан саҥата

# Сөбүлэспэттэр марштара
## Кыттааччылар
### Активистар

* Людмила Алексеева
* Евгения Альбац
* Михаил Амосов
* Виктор Анпилов
* Никита Белых
* Михаил Борзыкин
* Мария Гайдар
* Михаил Ганган
* Леонид Гозман
* Михаил Касьянов
* Нина Гуличева
* Сергей Гуляев
* Михаил Делягин
* Анатолий Ермолин
* Андрей Илларионов
* Гарри Каспаров
* Олег Козырев
* Даниил Коцюбинскай
* Евгений Коновалов
* Ольга Курносова
* Эдуард Лимонов
* Марина Литвинович
* Владимир Лысенко
* Юлия Малышева
* Борис Немцов
* Михаил Обозов
* Леонид Ольшанскай
* Александр Осовцов
* Лев Пономарёв
* Захар Прилепин
* Дмитрий Ревякин
* Максим Резник
* Владимир Рыжков
* Георгий Сатаров
* Иван Стариков
* Сергей Удальцов
* Марк Фейгин
* Ирина Хакамада
* Виктор Шендерович
* Юрий Шевчук
* Александр Шуршев
* Илья Яшин

# Сөбүлэспэттэр марштара
## Марштар ааспыт сирдэрэ

Сөбүлэспэттэр марштарын акциялара үксүн Москва уонна Санкт-Петербург куораттарга буолаллар. Бу икки куоракка бырачыастааччылар ахсааннара ордук элбэх.

# Сөбүлэспэттэр марштара
## Марштар ааспыт сирдэрэ
### Москва

* 2006 — атырдьах ыйын 16
* 2007 — муус устар 14, бэс ыйын 11, сэтинньи 24
* 2008 — атырдьах ыйын 14
* 2009 — тохсунньу 31, кулун тутар 12, от ыйын 31, атырдьах ыйын 31, алтынньы 31

# Сөбүлэспэттэр марштара
## Марштар ааспыт сирдэрэ
### Санкт-Петербург

* 2007 — кулун тутар 3, муус устар 15, бэс ыйын 9, сэтинньи 25
* 2008 — кулун тутар 3, ахсынньы 14

# Сөбүлэспэттэр марштара
## Марштар ааспыт сирдэрэ
### Регионнар

Москваттан уонна Санкт-Петербургтан ураты, Сөбүлэспэттэр марштара бу куораттарга ааспыттара:
* Екатеринбург
* Нижний Новгород
* Самара
* Челябинскай
* Воронеж
* Мурманскай
* Рязань
* Доннааҕы Ростов
* Калуга
* Псков
* Ярославль
* Сертолово

# Сөбүлэспэттэр марштара
## Өссө маны көр

* Атын Арассыыйа