yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Литвинцев Николай Николаевич

Литвинцев Николай Николаевич (1937 - 2023 с.) — поэт, 1995 с. Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Айар үлэнэн 1957 сылтан дьарыктанар.

# Литвинцев Николай Николаевич
## Олоҕун тиһиктэрэ

* 1937 сыллаахха сэтинньи ый 15 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар Өнөр нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1960—1960 сылларга Саха государственнай университетыгар саха тылын уонна литературатын отделениетыгар үөрэммит.

# Литвинцев Николай Николаевич
## Биография

Уус Алдан оройуонугар Өнөр нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кэмигэр Кэбээйи оройуонугар «Чкалов» колхоз сүөһүтүн-аһын көһөрөн кыстатыыга төрөппүтэрин кытта көһүүгэ сылдьыбыта. Оҕо сааһыттан тыа сирин ыарахан үлэтин билэ улааппыта. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан айар үлэнэн дьарыктаммыта, Мүрү оскуолатыгар уһун сылларга үлэлээбит литературнай куруһуокка дьарыктаммыта,Дьоҕурдаахтык эдэр сааһыгар спорт элбэх көрүҥэр дьарыктанан ситиһиилэрдээх. Саха Государственнай университетыгар филологическай факультет саха салаатыгар үөрэммитэ. Дойдутугар, Тулуна уонна Өнөр аҕыс кылаастаах оскуолаларыгар саха тылын, литературатын, физкультура учууталынан үлэлээбитэ. Төрөөбүт нэһилиэгэр совет бэрэсээдэтилинэн, колхоз, совхоз орто сүһүөх салайар үлэтигэр өр сылларга үлэлээбитэ, тыа хаһаайыстыбатын ветерана. Элбэх поэтическай хомуурунньуктар автордара, 1995 сылтан МСПС чилиэнэ, СР суруйааччыларын союһун чилиэнэ. Улууһун Мүрү саһарҕата хаһыатыгар корреспонденынан үлэлээбитэ, кыраайы үөрэтиинэн утумнаахтык дьарыктанар,7 кинигэни төрөөбүт нэһилиэгин, дьонун- сэргэтин туһунан таһааттарда.,Россия журналстарын2005 сылтан чилиэнэ Төрөөбүт, үлэлээбит Өнөр нэһилиэгин, Уус Алданын ытык олохтооҕо.

# Литвинцев Николай Николаевич
## Аҕа дойду сэриитин тиэмэтэ Николай Литвинцев поэзиятыгар

Литвинцев Николай Николаевич «сэрии кэмин оҕото» буолан, кыратыттан үлэ5э мускуллан киһи буолбутун туһунан «оҕус мунун быатыттан олоҕу соһон барбыппыт» диэн биир хоһоонугар бэргэнник этэн кэбиспит. Литвинцев Н. Н. поэзиятыгар Аҕа дойду сэриитин тиэмэтэ улахан миэстини ылар. Кини «Өйдөбүнньүк» диэн кинигэтэ Кыайыы 60 сылын көрсө бэчээттэнэн тахсыбыта. Поэт үгүс хоһоонноро сэрии, тыыл бэтэрээнннэригэр анамыттар: «Сэрии…Оо, санааттахха ынырык да эбит. Дьон ньургуннара, чулуулара баран оҕуннахтара. Бу бүгүҥҥү биһиги туспутугар муҥҥа буһан өллөхтөрө. Ол иһин этэбин:
Сүүрбэ мөлүйүөн сүрэх тэппэт буолбута,
Сүүрбэ мөлүйүөн олох сууллубута,
Кэлэр кэм курдаттыы ытыллыбыта,
Кэлэр олох эчэйиини ылбыта…»

# Литвинцев Николай Николаевич
## Айымньылара

* Ахтылҕан: Хоһооннор. — Дьокуускай, 1993
* Олох тардыыта: Хоһооннор. — Дьокуускай, 1994
* Таҥара, эн баар буолаххына: Хоһооннор. — Дьокуускай, 1995

# Литвинцев Николай Николаевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Писатели земли Олонхо. Биобиблиографический справочник. Якутск: Бичик, 2000. - С. 270
* Литература Якутии XX век: Историко-литературные очерки - Якутск: ИГИ АН РС(Я), 2005. - С.236, 246 - 248
* Улуу Кыайыыны уһансыбыттары үйэтитээччилэр. - Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 2006. - С. 36
* Инновационная образовательная практика: Военно-Патриотическое воспитание и читательская культура. Якутск: Алаас, 2016 - С. 117
# Иевлев Егор Григорьевич

Иевлев Егор Григорьевич, 1922 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр Хочо улууһун Арыылаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Педагогическэй үлэ бэтэрээнэ , Улуу Аҕа дойду сэриитин уордьанын I истиэпэнин кавалера, Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Иевлевтэр педагогическэй династияларын төрүттээчитэ.

# Иевлев Егор Григорьевич
## Олоҕун олуктара

1938 с. Тойбохойго сэттэ кылааһы үөрэнэн бүтэрбитэ. Биир сыл нэһилиэк сэбиэтигэр сэкэритээрдээн баран, Тойбохойго ахсыс кылааһы бүтэрбитэ, онтон Сунтаарга киирэн оскуоланы бүтэрэн баран, учууталлар куурустарыгар үөрэнэ киирбитэ. Сэрии суостаах сыллара саҕаланан, үөрэҕин бүтэрбэккэ, 1942 с. Ийэ дойдутун көмүскэлигэр ыҥырыллыбыта. Бастаан Иркутскай уобаласка Мальта станцияҕа 586-с саппаас стрелковай полкаҕа байыаннай бэлэмнэниини ааспыта. Онтон 1943 с. тохсунньутугар арҕаа сэриилэһэ аттаммыта. Бастаан Москва анныгар Волоколамский оройуонугар 153-с стрелковай биригээдэҕэ түбэспитэ. Олунньу ый 20 күнүттэн күннэри-түүннэри туох баар бойобуой тэриллэрин сүгэн, хайыһарынан балтараа суукка кэриҥэ айаннаан фроҥҥа тиийбиттэрэ.Миинэ бытархайа атаҕар түһэн ыараханнык бааһырбыта. Москва, Киров куораттар госпиталларыгар эмтэммитэ, салҕыы фроҥҥа сылдьыбыта. 1946 с. ыам ыйыгар дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. Кэлээт, Дьаархан оскуолатыгар учууталлаабыта. Бүлүү педтехникумун бүтэрбитэ. 1949-1951 сс. Аллыҥа оскуолатыгар сэбиэдиссэйдээбитэ. Онтон салгыы үөрэнэн, педагогическай институту бүтэрбитэ. 1953 сылтан Арыы­лаах оскуолатыгар завуһунан, дириэктэринэн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри үлэлээбитэ.

# Иевлев Егор Григорьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Аҕа дойду сэриитин уордьанын I истиэпэнин кавалера.
* “Германияны Кыайыы иһин» мэтээл.
* “Хорсунун иһин” мэтээл.
* “Саха Өрөспүүблүкэтин учууталларын учуутала” бэлиэ.
* Үлэ бэтэрээнэ.
* Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

# Иевлев Егор Григорьевич
## Сигэлэр:

* Книга педагогической славы Сунтарского улуса /Упр. образования Сунтар.улуса, Информ.-метод.центр Сунтар.упр.образования ; редкол.: П.А.Потапов и др. – Якутск : ОАО «Медиа-холдинг «Якутия», 2010. – 240 с
* Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара: Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно / хомуйан оҥордулар Н.Н.Спиридонов, А.К.Васильев; эп.эрэд.: Т.Н.Иванова уо.д.а. – Дьокуускай : Чопчу, 2020. 464 с.
# Сталин репрессийалара

Сталин репрессийалара, ол эбэтэр улахан террор, политическай репрессийалар Иосиф Сталин ыйааҕынан уонна КГБ көрдөһүүтүнэн 1920-1950 сс ыытыллыбыт, сүрүннээн максимальнай көрдөрүүтэ 1937 сылга тиксибит.
Ол саҕанааҕыга дойду үрдүнэн 4,865,522 киһини репрессиалаабыттара, олортон 56% эр дьон, 39% дьахтар, 5% оҕолору. Репрессиаламмыттары 70% суута уонна следствията суох КГБлар уонна милициалар ытан кэбиһэллэрэ. 30% ГУЛАГка ыыталлара, сүрүннээн Халымаҕа.
Сүрүннээн репрессиалар дьоннор:
* Өйдөөхтөрү уонна интелегенцианы. Өйдөөхтөрү криминальнай былаас куттал курдук көрөрө.
* Критически уонна аналитически толкуйдуур дьону.
* Былааһы критикалыыр дьону.
* Үрүҥнэр.
* Ханнык баҕарар киһи, анонимно кини аатыгар үҥсүү киирбитинэн.
1970 сс ыла Сталин репрессийалара куһаҕан эбит уонна улахан сыыһа эбит диэн өйдөбүл кэлбитэ. Репрессиаламмыттары реабилитациалааһын саҥаламмыта.
2019 сылтан ыла Путин ыйааҕынан Сталин репрессиалара сөптөөх эбит диэн өйдөбүлү төҥүннэрэ сатыыр. 2021 сылтан ыла Путин репрессийалара саҕаланнылар, дойду үрдүнэн 13900 киһини хаайыыга укпуттара Навальнайы өйүүгүт диэн.

# Сталин репрессийалара
## Өссө маны көр

* Саха Сирэ уонна Арассыыйа сыһыана
# 1 б. э. инн. тыһыынча сыл

б. э. инн. 4 тыһыынча сыл — б. э. инн. 3 тыһыынча сыл — б. э. инн. 2 тыһыынча сыл — б. э. инн. 1 тыһыынча сыл — 1-c тыһыынча сыл :
Хронология табылыыссата :
1 б. э. инн. тыһыынча сыл
# Дьокуускай биэрии талата

Дьокуускай (Туймаада) биэрии талата диэн Дьокуускайга (Туймаадаҕа) баар биэрии талата. 1982 сыллаахха тутуллубута. Үрдүгэ 241 миэтэрэ. 2018 сылтан ыла сандаарар буолбута.
Тутуллар кэмигэр ирбэт тоҥҥо тутуллубут тутуулартан саамай үрдүктэрэ этэ. Атахха турар соҕотох биэрии талата.
# Дьокуускайдааҕы педагогика техникума

Дьокуускайдааҕы педагогика техникума, учууталлары бэлэмниир анал орто үөрэх тэрилтэтэ.
1920 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятаны Педагогия техникумугар кубулуппуттара.
Ол сылларга учууталлары эрэ буолбакка саха маҥнайгы интеллигенциятын бэлэмнээбитэ.
1931 сыллаахха политпросвет үлэһиттэри бэлэмниир отделение аһыллыбыта.
1932 - 1942 сылларга техникумҥа, кэнники Педучилищеҕа эбээн уонна эбэҥки отделениета аһыллыбыта.
1933 сыллаахха физика уонна математика, литература уонна тыл, социал уонна экономика отделениелар аһыллаллар.
Педагогика техникумун бүтэрбиттэрэ Кулачиков С.Р., Мординов Н.Е., Сивцев Д.К., Слепцов П.А., наука доктордара Башарин Г.П., Егоров А.Д., наука кандидаттара Григорьев Н.С., Данилова А.П., Избеков Д.Д., Попов С.Ф., уонна да атыттар.
1937 сыллаахха Педагогика училищетыгар кубулуйбута.

# Дьокуускайдааҕы педагогика техникума
## Өссө маны көр

* Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогика училищета

# Дьокуускайдааҕы педагогика техникума
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Чечня сэриитэ

ССРС арахсыытын кэнниттэн Чечено-Ингушскай АССРга сепаратисткай хамсааһын күүһэрбит, түмүгүнэн Ичкерия диэн билиммэтэх республика олохтоммута.
Ордук кыырыктаах кыргыһыылар Бастакы уонна Иккис Чечня сэриилэригэр ааспыттара.
Түмүгүнэн экстремисттар былаастара суулларыллыбыта, уонна Чечня Арассыыйа Федерациятыгар республика быһыытынан хаалбыта.
Халыып:Ойуута суох
# Арассыыйа субъектарын кодтара
## Арассыыйа субъектарын кодтара

Тиһиккэ субъектар Арассыыйа Төрүт сокуонун 65-с ыстатыйатыгар ыйыллыбытынан бэриллэллэр: өрөспүүбүлүкэлэр, кыраайдар, уобаластар, федерация таһымнаах куораттар, автономиялаах уобаластар, автономиялаах уокуруктар, эбии. Субъектар истэригэр алпабыытынан наардаммыттар. Код бэрээдэгэ урукку РСФСР 1978 сыллааҕы Төрүт сокуонугар олоҕурар (1992 сыл ахсынньы 10 күнүнээҕи туругунан).

# Арассыыйа субъектарын кодтара
## Регионнар силбэһиилэрэ

2003 сыл ахсынньы 7 күнүгэр Пермь уобалаһын уонна Коми-Пермяцкай автономнай уокуругу холбоон Пермскай кыраайы тэрийии туһунан референдум ыытыллыбыта. Холбооһун туһунан этии үгүс дьон куолаһынан бигэргэнэн, 2005 сыл ахсынньы 1 күнүгэр холбоһуу сокуоннай буолбута. 2005 сыл муус устар 17 күнүгэр Таймырскай (Долгано-Ненецкэй) автономнай уонна Эвенкийскай автономнай уокуруктары холбоон Красноярскай кыраайы тэрийии туһунан референдум ыытыллыбыта. Холбооһун туһунан этии үгүс дьон куолаһынан бигэргэнэн, 2007 сыл тохсунньу 1 күнүгэр холбоһуу сокуоннай буолбута. 2005 сыл алтынньы 23 күнүгэр Камчатскай уобалаһы уонна Корякскай автономнай уокуругу холбоон Камчатскай кыраайы тэрийии туһунан референдум ыытыллыбыта. Холбооһун туһунан этии үгүс дьон куолаһынан бигэргэнэн, 2007 сыл от ыйын 1 күнүгэр холбоһуу сокуоннай буолбута. 2006 сыл муус устар 16 күнүгэр Усть-Ордынскай Бурятскай автономнай уокуругу Иркутскай уобалаһыгар холбуурга референдум ыытыллыбыта. Холбооһун туһунан этии үгүс дьон куолаһынан бигэргэнэн, 2008 сыл тохсунньу 1 күнүгэр холбоһуу сокуоннай буолбута. 2008 сыл кулун тутар 1 күнүгэр Читинскай уобалас уонна Агинскай Бурятскай автономнай уокурук холбоһон Забайкальскай кыраай тэриллибитэ.

# Арассыыйа субъектарын кодтара
## Өссө көр

* ГОСТ 7.67 «Коды названий стран» (также содержит и коды субъектов Российской Федерации)
# Дьокуускай кэмэ

Халыып:Часовые пояса России Дьокуускай кэмэ (YAKT) диэн олохтоох кэм, UTC-тан +9 чаас (UTC+9) уонна +6 чаас Москва кэмиттэн (MSK+6) уратылаах. Бу кэминэн Амурскай уобаласка, Забайкалье кыраайыгар уонна Саха сирин арҕаа уонна киин өттүгэр (Дьокуускай эмиэ) олороллор.
Инники саас уонна күhүн бириэмэ уларыйар этэ. Кыhыҥҥы Дьокуускай кэмэ (YAKST = UTC+9) Москва кэмиттэн 6 чаас уратылаах этэ (MSD+6), оттон сайыҥҥы Дьокуускай кэмэ (YAKST = UTC+10) Москва кэмиттэн эмиэ 6 чаас уратылаах (MSD+6). 2011 сылга президент Медведев этиитинэн кулун тутар 27 күнүгэр сайыҥҥы бириэмэҕэ көспүппүт уонна онтон ыла бириэмэ сайыҥҥы уонна кыhыҥҥы диэн уларыйбат UTC+10 буолбута. 2014 сыл алтынньы 26 күнүгэр бириэмэ уларыйан UTC+9 буолбута.
Сүрүн куораттара:
* Благовещенскай
* Чита
* Дьокуускай
# Хоҥкуу

Хоҥкуу бөһүөлэк — Алдан улууһугар XX үйэҕэ үөскүү сылдьыбыт сүлүүдэни хостооччулар бөһүөлэктэрэ.
Алдан куораттан 169 км соҕуруу диэкки баара. Мэлдьи сырыылаах суол билигин да баар. 1950 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ.
Ордук улаата сылдьыбыт кэмигэр 1959 сыллааҕы суруйуу түмүгүнэн 2575 киһи олоро сылдьыбыт. 1989 сыллааҕы суруйуу 1022 киһини көрдөрбүт.
Сүлүүдэни хостооһунунан дьарыктаммыттар. Орто оскуола, кулууп, медпункт баар этилэр.
Саха сиргэр ордук үрдүк турар нэһилиэнньэлээх пуун этэ — муора таһымыттан 1180 м.
2001 сыллаахха учуоттан уһуллубута.

# Хоҥкуу
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
# Аһыҥас саһархай

Аһыҥас саһархай (лат. Suillus piperatus, нууч. Масленок перечный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Кураайы бэс уонна ардыгар харыйа, булкаас ойуурдарга Саха сиригэр барытыгар үүнэр.

# Аһыҥас саһархай
## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: кыра, 8 см дылы, көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө араҕастыҥы буурай, дьэстиҥи кыһыл, оранжевайдыҥы хоҥор. Сииктээххэ сыстаҥанас салыҥнаах, курааҥҥа килэбэчийэр.
Туруупкалаах араҥата: кытархай Атаҕа: кытаанах, 8 см уһуннаах, көнө эбэтэр токур.

# Аһыҥас саһархай
## Хомуллар кэмэ

От ыйа – балаҕан ыйа.

# Аһыҥас саһархай
## Туттуллуута

Сибиэһэйдии сиэнэр, тууһанар, маринуйданар. Хатарыллыбыт, ньыһыллыбыт тэллэйи биэрэс оннугар тума быһыытынан эмиэ тутталлар.
# Доҕордоһуу түмэлэ

Доҕордоһуу түмэлэ — Саха сиригэр нууччалар кэлиилэрин көрдөрөр түмэл.
Доҕордоһуу түмэлэ Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгэр уҥа кытылга Суотту дэриэбинэ таhыгар, Дьокуускай куораттан сэттэ көс ыраах турар. Аhаҕас халлаан анныгар турар устуоруйа-архитектурнай түмэл буолар.
Түмэл Саха Сирин биллэр айар суруйааччы Суорун Омоллоон көҕүнэн тутуллубут. Бу «Ленскай острог» (Дьокуускай) урукку сиригэр тутуллан турар. Ол острогу биллэр сир арыйааччылара аспыттара, кинилэр быыстарыгар Семён Дежнев, Иван Москвитин, Ерофей Хабаров. Түмэл киинигэр, халлаан анныгар Зашиверскай Спасскай Церковын острога баар. Церковь тула Саха Сиригэр олорор норуоттар дьиэлэрин көруҥнэрэ тутуллан тураллар. Хотугу норуоттар култууратын ис хоhоонун кэпсиир араас сыаналаах маллар бааллар. XIX—XX үйэтээҕи сахалыы былыргы таҥастар, үрүҥ көмүс киэргэллэр, чороон араас көруҥнэрэ баар. Ол таhынан түмэл элбэх уруhуйу мунньан олорор.
Түмэл турар сирин айылҕата, экспонаттарыттан хаалсыбат көрүҥнээх.
Суолбут устун баран иhэн бастакынан Балаҕаны көрөбүт — сахалар кыhын олорор дьиэлэрэ. Былыргы түөрт муннуктаах дьиэни түргэнник тутуохха сөп. Истиэнэтин чараас хаптаhынынан саайаллара. Дьиэ сууллубатын курдук балаҕан ортотугар саамай кытаанах остуолбалары туруораллара. Муостатыгар тэпсиллибит буор сытара, кырыыhатыгар хаптаhынан бүрүйэн баран буор куталлара. Истиэнэтин тас өттүттэн буору кытта буккуллубут балбааҕынан сыбыыллара. Соҕуруу өттүгэр абааhылар олороллор диэн тахсар ааны илин диэки көрөр гына оҥороллоро. Ол иhин сахалар дьиэлэрин кэннигэр тыа турар буолара. Түннүгү былыргы сахалар тардаллыбыт оҕус хабагынан уонна муустан оҥороллоро. Балаҕан иhэ боростуой буолара. Кирии аан уҥа өттүгэр көмүлүөк оhох турар. Оhох дьиэ ортото буолара. Истиэнэ тула ороннор турараллара. Дьиэ хаhаайынын миэстэтин аата Дархан орон.
Ураhа- былыргы сахалар сайыҥҥы дьиэлэрэ. Көҥүстүү быһыылаах турар уhун мастарынан оҥоhуллара. Иhинээҕитэ балаҕан киэнин курдук буолара. Yөhээтигэр буруо тахсар хайаҕас баар.
Түмэл киинигэр салҕыы баран иhэн Индигир өрүс кытылыгар 1700 сыл. тутуллубут Спасскай церковь куоппуйатыгар тиийэбит, хомолтолоох түбэлтэнэн биллибит хара оспаттан өлбүт «Зашиверскэй острог». Соторутааҕыта тутуллубут да буоллар, сахаларга улахан устуоруйа уонна архитектурнай оруолу оонньуур.
Сыаркап кэннэ Баасап атыыhыт дьиэтэ кэлэр. Ол эмиэ түмэл буолан турар. Иhигэр элбэх араас мал баар.
Салҕыы баран истэххэ тыал миэлниссэтэ кэлэр. Онно киирэн ис оҥоhуутун көрө-көрө хаартыскаҕа түhүөххэ сөп. Инэн түмэл көрүүтэ бүтэр, аны көрүү вышкатыгар тахсабыт. Тахсан баран, үөһэттэн Уус-Алдан айылҕата көстөр.
# Евроопт

ЕВРООПТ уонна Евроторг диэнинэн биллэр улахан Беларусь дойдутун саамай улахан сетевой гипермаркета, 1 тыһыынчаттан тахса маҕаһыыннаах.
Салалтата — Минскай.
# Эйэлээх утарылаһыы күнэ

Эйэлээх утарылаһыы аан дойдутааҕы күнэ (ХНТ тылларынан: араб. اليوم الدولي للاعنف, ‎исп. Día Internacional de la No Violencia, нууч. День ненасилия, фр. Journée internationale de la non-violence).
Махатма Ганди төрөөбүт күнүгэр 2007 сыллаахтан ХНТ Генеральнай Ассамблеятын быһаарытынан (ХНТ № A/RES/61/271 резолюцията, 27.06.2007) аан дойду үрдүнэн алтынньы 2 күнүгэр бэлиэтэнэр. Олоҕу уонна былааһы уларытыыны хайаан да өлөрөн-өһөрөн буолбакка, күүһүнэн өттөйбөккө, аҥардас эйэлээх дьайыыларынан ситиһиэхэ сөп диэн бөлүһүөпүйэлээх хамсааһын күнэ.
ХНТ ситим-сиригэр сурулларынан, күүһүнэн өттөйбөккө утарылаһыы диэн утарыласпакка олорон биэрииттэн атын. Бу хамсааһын сүрүн түөрүйэтэ ханнык баҕарар былаас дьон көхтөөх эбэтэр көҕө суох өйөбүлүгэр олоҕурар, онон өскөтө былаас дьон санаатыгар-баҕатыгар сөп түбэспэт буоллаҕына, ол өйөбүлү суох оҥоруохха сөп, оччоҕо былаас хаан тохтуута да суох уларыйыахтаах диэн.
Бу хамсааһын сүрүн дьайыылара үстэр:
* Эйэлээх бырачыас көрүҥнэрэ (холобур, пикеттэр, хаамыылар, үлэни тохтотуу), дьоҥҥо өйдөтөр үлэни ыытыы.
* Былаас тэрээһиннэрин өйөөбөт, кинини кытта алтыспат буолуу.
* Былаас үлэтин эйэлээхтик бохсуу (холобур тэрилтэ дьиэлэрин былдьаан тэрилтэлэри сүгүн үлэлээбэт гыныы, суолу-ииһи бүөлээһин иҥин).

# Эйэлээх утарылаһыы күнэ
## Эбии көр

* Эйэ күнэ
* Тулуйуу күнэ
# Бэдьимэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Бэдьимэ нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэдьимэ.
Улуус кииниттэн 40 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 576 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэк историята
1767c. - Баатар нэһилиэгэ Саха национальнай архивтарыгар 1767 сыл олунньу ыйга аан бастаан ахтыллар.
1921с. - I Баатараҕа Көрдүгэҥҥэ бастакы оскуола аһыллар. Учуутал - олохтоох ыччат Охлопков Николай Михайлович.
1927с. - "Сайдыы" табаарыстыба тэрииллэр.
1929с. - "Түмсүү" колхоз тэриллэр.
1931с. - "Тардыы" табаарыстыба тэриллэр.
1934с. - I сүһүөх комсомол тэрилтэтэ тэриллибитэ Колхоз хотоннорно, маҥхааһай, конюшня тутуллубуттара. Маҕаһыын аһыллыбыта.
1941 - 1945 с.с. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ I Баатараттан 97 эдэр дьон Ийэ дойдуларын көмүскүү ыҥырыллыбыттара. 54 буойун сэрии толоонугар охтубуттар, 43 буойун дойдуларыгар тыыннаах эргиллэн, айгыраабыт хаһаайыстыбаны чөлүгэр түһэриигэ күүстэрин харыстаабакка үлэлээбиттэрэ. Кырдьаҕастар, дьахталлар, оҕолор тыылга сэрии ыар сылларыгар күүстэрин, олохторун харыстаабакка туруулаһа үлэлээбиттэрэ. Сэрии инниттэн I Баатара5а ааҕар балаҕан аһыллан үлэлээбитэ.
1946с. - Сергучева Евдокия Алексеевна үлэлээбитэ.
1946 - 50 с.с. - Баатара талааннаах ыччата Неустроев Иннокентий Михайлович Мэҥэ - Хаҥалас оройуонун культуратын дьиэтин директорынан үлэлээбитэ.
1947с. - Сыырдаахха начальнай оскуола аһыллыбыта. Сэбиэдиссэйдэринэн үлэлээбиттэрэ: Шарина Домна, Эверстова Анисия о.д.а.
1949с. - Сыырдаахха начальнай оскуола аһыллыбыта. Эдэр талааннаах учууталлар нэһилиэккэ культура уонна спорт сайдыытыгар үгүс өрүттээх үлэни ыыталлар: Слепцова Нина Ильинична, Петрова Мотрена Прокопьевна, кэргэннии Григорьевтар, Россия киин куораттарыттан кэлбит эдэркээн учууталлар.
1951с. - "Жданов" колхоз "Түмсүүнү" кытта холбоһон "Түмсүү" колхоз буолбуттара.
1952с. - I, II Баатара нэһилиэктэрэ холбоһон Баатара нэһилиэгэ буолбуттара.

# Бэдьимэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Аргунов Федор Степанович (1926 с. төр.) — Аҕа дойду сэрии кыттыылааҕа уонна инбэлиитэ. Хорсунун иһин мэтээллээх.
* Аргунов Федор Федорович (1953 с. төр.) — Саха Сирин үтүөлээх сири олохтооччу.
* Санникова Яна Михайловна (1973 с. кулун тутар 11 к. төр.) — Саха Сирин сайдыытын үөрэтэр чинчийээччи, история билимнэрин кандидата.
* Ноев Валерий Власьевич (1939 с. сэтинньи 20 к. Амма улууhун Алтаныгар тор.) - мелодист, самодеятельнай композитор, Бэдьимэ нэhилиэгэр олорон ааспыта.
* Осипова Мария Андреевна (1922 с. төр.), герой-ийэ, Бэдьимэ олохтооҕо, Мэҥэ-Хаҥалас бучуооттаах гражданката, норуот маастара. 10 о5ону төрөтөн атахтарыгар туруортаабыт, сэрии ыар кэмигэр Сыымахха олорон 5 оҕону ииппит-көрбүт. Герой Ф.К. Попову сэриигэ атаарбыт, бииргэ комсомолга үлэлэспит, кэлин быыстапкатын уонна музейын төрүтээччи киһинэн буолар.
* Неустроев Николай Дмитриевич (1943-2020) — СГУ уһуйааччыта, педагогика билимин дуоктара, бэрэпиэссэр.
# Уашиҥтон, Колумбия Эргин

Уашиҥтон, Колумбия Эргин (ааҥл. Washington, D.C.) диэн АХШ киин куората. От ыйын 16 1790 тэриллибитэ. Потомак өрүс хаҥас кытылыгар турар. Вирдьиния уонна Мэрилэнд иллэрдиин кирбиилэhэр. Эргин олохтоохторун ахсаана 591,833. Элбэх дьон тула эргинтэн куоракка үлэлии кэлэллэр, ол иhин үлэ күнүгэр дьон ахсаана биир мөлүйүөнтэн тахсар. Уашиҥтон метрополията 5.3 млн олохтоохтордоох.
АХШ Конституциятын бастакы артыыкылынан Уашиҥтон федерал эргин суолталаах уонна хайа да илгэ киирбэт. АХШ Федерал Дьаhалтатын бары үс салааларын кииннэрэ манна бааллар. Ил суолталаах монуменнар уонна музейдар бааллар. Уашиҥтоҥҥа бааллар Аан дойду Баанын, Омуктар икки ардыларынааҕы Манньыат Фондатын, Америка Иллэрин Тэрилтэлэрин, Интер Америка Сайдыы Баанын уонна Бүтүн Америка Эт-хаан Тэрилтэтин салалталара уонна 174 омук амбасаадата. Онтон ураты араас институттар салалталара эмиэ бааллар.
# Көҕөн

Көҕөн (лат. Anas platyrhynchos L.) — бөдөҥ кус. Атыыра 1 киилэттэн тахса ыйааһыннаах буолар. Саас атыырын төбөтө уонна моонньо хараҥа от күөх өҥнөөхтөр. Моонньугар үрүҥ моойторуктаах. Хабарҕата уонна түөһүн илин өттө хараҥа хоҥор. Өрөҕөтө сырдык бороҥ, кыра туора барар сурааһыннардаах. Көхсүн илин өттө, лаппаахыта уонна моонньун кэлин өттө (буровато-серый). Көхсүн кэлин өттө хараҥа (черно-бурая). Эмэһэтэ хара. Кыната чэриниилэ өҥнөөх, үрүҥ сурааһыннарынан төгүрүтүллүбүт сирдээх (зеркальце). Тумса от күөхтүҥү саһархай (зеленовато-оливковый), сааһырдаҕын аайы саһарбыта күүһүрэр. Атаҕа кып-кыһыл.

# Көҕөн
## Көҕөн Саха сиригэр

Саха сиригэр ойуур зонатын соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Саха сирин арҕаа өттүгэр ареаалын хотугу кыраныыссата Хотугу эргимтэҕэ тиийэр, илин өттүгэр — Верхоянскай кэтирээһинигэр тиийэр. Өрөспүүбулүкэ таһыгар киэҥник тарҕаммыт көтөр. Ареаала Европа, азия уонна Хотугу Америка хоту өттүлэрин хабар. Хотугу уонна киин Индияҕа, Кытай муора таһынааҕы сирдэригэр, Япония арыыларыгар кыстыыр.
Саха сирин киин өттүгэр атын кустардааҕар эрдэ кэлэр (үксүн муус устар бүтэһигэр - ыам ыйын саҕатыгар).
Тыһыта ыам ыйын бастакы күннэриттэн сымыыттаан барар. Ол гынан баран маннык түбэлтэлэр саас эрдэ кэллэҕинэ эрэ буоллаллар. Үксүн ыам ыйын ортотуттан эбэтэр бүтэһигэр сымыыттыыр. Сороҕор өссө хойут да сымыыттыан сөп. Уйата сиргэ баар буолар, талахха, кыра мастарга, окко саһыарар. Хоптолор сымыыттыыр сирдэригэр таптаан сымыыттыыр. Уйата хаппыт отунан, сэбирдэҕинэн, муоҕунан тэлгэтиллибит буолар, түү валигынан төгүрүтүллэр. Ортотунан 7-12 от күөхтүҥү өҥнөөх сымыыттаах. Бэс ыйын бүтүүтэ оҕолоро күөлгэ киирэллэр. Кынаттарыгар от ыйын иккис аҥаарыттан, атырдьах ыйын саҥатыгар дылы тураллар. Күһүҥҥү көтүүтэ атырдьах ыйын ортотуттан саҕаланар, балаҕан ыйын бүтүүтүгэр түмүктэнэр. Дьокуускай таһыгар сорох көтөрдөр алтынньы ортотугар дылы баар буолаллар.

# Көҕөн
## Аһылыга

Аһылыгар үүнээйилэр уонна үөннэр-көйүүрдэр тэҥ оруоллаахтар. Үүнээйи аһылыгы ордук саас эрдэ уонна уонна күһүн хойут элбэхтик сиир. Үүнээйилэртэн сугуну, тиит туорааҕын сиир, уу үүнээйилэрин сиэмэтин, силистэрин, сымнаҕас үнүгэстэрин кэбийэр. Үөнтэн-көйүүртэн чиэрбэлэри, моллюскалары, уу хомурдуостарын уонна уу үөннэрин ыамалырын элбэхтик сиир.

# Көҕөн
## Өссө маны көр

* Хара көҕөн
* Чааппара

# Көҕөн
## Туһаныллыбыт сирдэр

* Справочник-определитель уток РС(Я), А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001