yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чекановскай Александр Лаврентьевич

Чекановскай А.Л. 1833 сыллаахха олунньу 13 күнүгэр төрөөбүт, нуучча геолога, палеонтолог, Сибиири чинчийээччи.
Быраас дипломун Киевтааҕы университекка үөрэнэн ылбыт, онтон айылҕаны үөрэтэр салааҕа (естественное отделение) Тарту университетыгар киирбит. 1863-1864 сыллардааҕы Поляктар бастаанньаларыгар кыттыытын иһин тутуллар, хаайыыттан күрээһинин иһин 6 сылга Сибиир хаатыргаҕа ыытыллар. Сатыы Киевтан Тобольскайга баран иһэн энтомолгическэй коллекцияны хомуйар. Братскай остуруогар кинини Ф. Шмидт булан Иркутскайга Арассыыйа географиятын уопсастыбатые Сиббирдээҕи салаатыгар үлэҕэ көһөрөр. Манна үлэлиир кэмигэр Чекановскай геологияҕа сыһыаннаах чиничийиилэри ыытар - Иркутскай губерния соҕуруу өттүн чинчийэр, Байкаал таһыгар Приморскай хребеты уонна Онот үрдэлин туһунан суруйар.
1873-1875 сс. Аллараа Тунгуска таһын үөрэтэр, бу сир туһунан бастакыннан дьиҥнээх геология сибидиэнньэлэрин хомуйар. Өлөөн өрүһү, Өлүөнэ аллараа сүүрээнин уонна кинилэр ыккардыларынааҕы хайаны суруйар. Экспедиция сүрүн түмүгэ - Орто Сибиирдээҕи хаптал хайаны арыйыы уонна Аллараа Тунгусканы 1,9 тыһ. км тухары ойуулааһын. Бу өрүскэ Чекановскай таас чоҕу уонна графиты булар. Чекановскай сылдьыбыт сирин уопсай уһуна 27 тыһ. км буолбут. Кини оҥорбут сүүс биэрэстэ масштаабтаах каарталара (Өлүөнэ, Өлөөн, Аллараа Тунгуска өрүстэр) өр сылларга Орто Сибииргэ соҕотох этилэр.
1875 с. амнистияламмыта. Петербурга бэйэтин географияҕа, геологияҕа уонна палеонтологияҕа хомуйбут матырыйаалларын ырыппыта. Ботаникаҕа уонна зоологияҕа хомуурдара хас да учуонай үлэлэригэр ырытыллыбыттара. Чекановскай аатынан Өлүөнэ уонна Өлөөн өрүстэр ыккардыларынааҕы хайа (кряж) уонна сорох хостонор үүнээйилэр ааттаммыттара.
Өлбүт сыла - 1876.
# Андросов Гаврил Гаврильевич

Андросов Гаврил Гаврильевич — бэйиэт, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Саха Сирин суруйааччыларын Сойууһун бырабылыанньатын бэрэсэдээтэлин солбуйааччы.

# Андросов Гаврил Гаврильевич
## Олоҕун олуктара

1985 с. ыам ыйын 6 күнүгэр Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
2007 сыллаахха М.К. Аммосов аатынан Саха судаарыстыбаннай университетын Саха тылын уонна культурологиятын факультетын үөрэнэн бүтэрэн, саха тылын уонна литературатын учууталын сэргэ литература эрэдээктэрэ уонна кириитигэ идэни ылбыта.

# Андросов Гаврил Гаврильевич
## Олоҕун олуктара
### Үлэтэ

2007-2015 сылларга «Саха сирэ» хаһыат «Эдэр саас» сыһыарыытын, Норуот духуобунай барҕарыытын кыһалҕаларын салаатын кэрэспэдьиэнинэн, устуоруйаҕа уонна духуобунай сайдыыга анаарааччынан үлэлээбитэ. 2015 сыл ыам ыйыттан “Чолбон” сурунаал сүрүн эрэдээктэрин солбуйааччынан үлэлээбитэ.
2020 сыл от ыйын 2 күнүттэн "Чолбон" уус-уран сахалыы сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ.

# Андросов Гаврил Гаврильевич
## Олоҕун олуктара
### Айар үлэтэ

Гаврил Андросов үс хоһоон, үс кыраайы үөрэтии уонна публицистика кинигэлэрин ааптара.

# Андросов Гаврил Гаврильевич
## Наҕараадалара

СӨ бочуоттаах бэлиэтинэн, Лев Гумилев аатынан Казахстан Евразиятааҕы национальнай университетын мэтээлинэн наҕараадаламмыта. СӨ култууратын туйгуна. Кини Намжил Нимбуев аатынан норуоттар икки ардыларынааҕы поэзия турнирын призера (2009), «Кыһыл көмүс бөрүө» СӨ Суруналыыстарын сойууһун бириэмийэтин лауреата (2012), «Сахабыт тылын кэскилин туруулаһарыҥ иһин» уопсастыбаннай бириэмийэ лауреата (2019).
* ↑ Гаврил Андросов “Чолбон” сурунаал сүрүн эрэдээктэринэн ананна
# Кунанбаев Акылбай Абайулы

Акылбай Абайулы Кунанбаев — казах норуотун бэйиэтэ, Абай улахан уола.
ССРС төрүттэммитэ 50 сылын көрсө саха уонна казах литературатын сибээстэһиилэрэ сылтан сыл ахсын кэҥээн испитин туһунан «Хотугу сулус» сурунаалга маннык ыстатыйа баар: “Өссө 1927 сыллаахха Саха народнай поэта Эллэй Казахстаҥҥа сылдьан, бэйэтин хас да бэртээхэй хоһооннорун айбыта. 1934-1935сс, саха биллиилээх суруйааччыта Эрилик Эристиин Казахстаҥҥа айар үлэ командировкатыгар сылдьыбыта уонна казах олоҕуттан «Революция уолаттара» диэн сэһэнин суруйбута.
Кэнники сылларга Казахстаҥҥа саха суруйааччылара: Амма Аччыгыйа, Күннүк Уурастыырап, Суорун Омоллоон, Эллэй, Семен Данилов, В Протодьяконов, Иван Гоголев, Моисей Ефимов, В.Гольдеров о.д.а. сылдьыбыттара. Хас да сыллааҕыта Казахстаҥҥа саха суруйааччыларын кэпсээннэрин хомуурунньуга бэчээттэнэн тахсыбыта.
Саха суруйааччылара бэйэлэрин төрөөбүт тылларыгар Абай, Мухтар, Ауэзов, Джамбул, Сабит Муканов о.д.а. айымньыларын тылбаастаабыттара. Джамбул талыллыбыт айымньыларын хомуурунньуга сахалыы таҕыста.
1970 сыллаахха Казахстан комсомолун лауреата поэт Туманбай Молдагалиев Саха сиригэр кэлэ сылдьыбыта. Кини Саха сирин туһунан бэртээхэй хоһооннору суруйбута.
Акылбай Абайулы Кунанбаев – Эһэтэ Кунанбай ииппит-үөрэппит. Акылбай 1861 сыллаахха Абайскай оройуоҥҥа төрөөбүт, 43 саастааҕар 1904 сыллаахха бу олохтон букатыннаахтык барбыт. Акылбай оҕо эрдэҕиттэн туохха барытыгар дьоҕурдаах буола улааппыт. Ол курдук кини домбраҕа, скрипкаҕа оонньоон музыкаҕа улахан айар дьоҕурун көрдөрбүт, талааннааҕын биллэрбит. Медресеҕэ үөрэммит. Нуучча уонна Европа араас дойдуларын литературатын үөрэппит. Ол курдук Акылбай Кунанбаев аангылыйа омук суруйааччыта Г.Р.Хаггарт “Копи царя Соломона” арамаанын сабыдыалынан «Зулус» диэн поэманы суруйбута билигин сороҕо эрэ хараллан сытар. Онтон да атын икки «Жаррах», «Дагестан» диэн сүппүт поэмалара Кавказка буолан ааспыт оччотооҕу быһылааннары көрдөрөллөрө. Кини айымньыларыттан билигин аҕыйах ахсааннаах истиҥ иэйиилээх хоһоонноро эрэ хаалан кини айар үлэтин билигин да кэрэхсэтэллэр.
Бейсембай Кенжебаев 1904 сыллаахха алтынньы ый 4 күнүгэр Беген диэн аулга, билиҥҥинэн Казахстаҥҥа, Туркестанскай уобалас Ордабасинскай оройуонугар төрөөбүт. Кини от ыйын 16 күнүгэр 1987 сыллаахха Алма – Ата куоракка өлбүт. Бейсембай Кенжебаев сэбиэскэй кэмнээҕи казах учуонайа, литератураны чинчийээччитэ, тылбаасчыт, суруйааччы, 1959 сылтан Тыл үөрэҕин билимин дуоктара, педагог, 1961 сылтан профессор этэ.
Маны таһынан, бэйэтин биир дойдулаах биллиилээх дьонун С.Торайгыров, А.Кунанбаев, Д.Джабаев, М. Сералин, М.Ауэзов айар үлэлэрин, олохторун дириҥник хорутан чинчийбит, үөрэппит үтүөлээх.

# Кунанбаев Акылбай Абайулы
## Туһаныллыбыт литература:

1. ССРС 50 сылын көрсө. Хотугу сулус. 1972.
2. Интэриниэт ситимиттэн.
# Албан аат уордьана

Албан Аат уордьана - Албан Аат уордьана 1943 с. сэтинньи 8 күнүттэн бэриллэр. 3 истиэпэннээх. 1 истиэпэн — кыһыл көмүс, оттон 2 уонна 3 — үрүҥ көмүстэр. Уордьан сэрии толоонугар тус бэйэлэрэ хорсун быһыыны көрдөрбүт дьоҥҥо бэриллэрэ.
# 1932 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

III Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1932 сыллаахха АХШ Лэйк Плэсид куоратыгар буолан ааспыттара.
# Сырдыыр от-мас

Билэ:Http://fotki.ykt.ru/albums/userpics/18660/normal 1259510892 pdvd 044.jpg От мас сырдыыра Саха сирин биир кэрэ көстүүлээх сиригэр Чурапчы улууһун Хадар нэһилиэгэр "Кырыс" дьиэн алааска буолар. Түүн, киэһээ ардах түстэҕинэ, хас этиҥ эттэҕин айы бу сир үрдэ сырдыыр, сир кырса тыаһыыр. Бу сиртэн дьон куттанар эрээри, хас сайын ахсын отуур, улэлиир, хамсыыр, оннооҕор былыргы сайылык буолар. Бу сир аттынааҕы алааһыгар "Курадыҥы" эмтээх күөлэ баар, сирин ньуура "Абалаах" эмтэнэр сириттэн чугас. Тохо от мас маннык сырдыырын быһаарыыта боростуой, таас чох ирбэт тон анныгар сытара чугас, ону билэргэ Дирин бөһүөлэгэр көстө сытар таас чохторо чопчулууллар. Маны дириҥэтэн уэрэтэр үол Чурапчыга олорор. Бу кини түһэртээбит хаартыскалара.Билэ:Http://fotki.ykt.ru/albums/userpics/18660/normal pdvd 046.jpg
# Рейс 17 Malaysia Airlines

Рейс 17 Malaysia Airlines диэн Boeing 777 көтөр аал Донбасс территориятыгар сэрии сэбинэн ытыллан сууллар От ыйын 17 кунугэр 2014 сыллаахха. 298 дьон өлөр, 21 үйэ биир улахан террористическай акта буолар. Сууллубут Boeing 777 көтөр аала Malaysia Airlines тэрилтэ бас билиитэ буолар этэ.

# Рейс 17 Malaysia Airlines
## Айдаан

Ити теракт кэнниттэн буруйдаах дьону уонна дойдуну көрдүү сылдьаллар. Украина, АХШ, Канаада, Малайзия, Европейскай Союз Арассыыйаны буруйдууллар, уонна ДНР бэйэтин билиммит республикатын. Онтон Арассыыйа Украинаны буруйдуур. 2015 сыллаахха Украина уонна Малайзия трибунал тэрийээри кыммыттарын, Арассыыйа вето түһэрбитэ. Уголовнай дьыла тэриллэн буруйдааҕы көрдөөҺүн бара турар.

# Рейс 17 Malaysia Airlines
## Өлбүттээхтэр

* Малайзия, Недерланд, Аустралиа уонна да атын дойдулар.

# Рейс 17 Malaysia Airlines
## Биллэр дьоннор өлүүлэрэ

* Виллен Веттевен , Недерланд депутата, лейборист.
* PharmAccess тойоно Үп Ланге.
* Лиам Дэвисон, суруйааччы.
* Гленн Томас, Аан Дойду доруобуйа харыстабылын биир тутаах үлэһитэ.
* Урукку Малайзия премьер министрын иккис ойоҕо.

# Рейс 17 Malaysia Airlines
## Экономикаҕа дьайыы

Аан Дойду сүрүн индекстара сууллуулара, Dow Jones (0,73 %) уонна S&P 500 (0,77 %).
# Киренскай

Киренскай — хас да өйдөбүллээх тыл.
Киренскай (нууч. Киренск) — куорат, Иркутскай уобалас Киренскай оройуонун киинэ.

# Киренскай
## Биллэр дьон

* Киренскай Леонид Васильевич (1909—1969) — чинчийээччи, академик, Саха Сириттэн төрүттээх дьоннортон бастакынан академик аатын ылбыт киһи.
* Киренскай Лука Александрович (1925—1944)— Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# ММК

ММК (Магнитогорск металл комбината), Арассыыйа биир бөдөҥ тимир уһаарар тэрилтэтэ.
Салалтата — Магнитогорск.
# Павлов Афанасий Афанасьевич

Павлов Афанасий Афанасьевич — история билимин кандидата, республикатааҕы «Билии» общество тутаах лектора (2004).

# Павлов Афанасий Афанасьевич
## Олоҕун олуктара

* 1943 сыллаахха кулун тутар 15 күнүгэр Саха АССР Бүлүү улууһун Бороҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1963—1966 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта.
* 1969 с. — Саха государственнай университетын историяҕа салаатын уһулуччулаахтык үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1969 с. — үрдүк үөрэҕи бүтэрээт, Ойуһардаах аҕыс кылаастаах оскуолатын директорынан ананан үлэлээбитэ.
* 1976 с. — ССКП Алексеевскайдааҕы (билигин — Таатта) райкомун аппаратыгар үлэлээбитэ.
* 1981 с. — ССКП Бүлүүтээҕи райкомун пропагандаҕа уонна агитацияҕа салаатын сэбиэдисэйэ.
* 1983 с. — Бүлүү оройуонун ис органнарын салаатыгар иитии үлэтигэр начальник солбуйааччыта.
* 1992—1995 сс. — Н. Степанов аатынан Бүлүү 3 №-дээх оскуолатыгар история учуутала.
* 1995 с. — гуманитарнай чинчийии Институтун научнай үлэһитэ.
* 2003 с. — история билимин кандидатыгар «Губернатор И.И. Крафт: опыт управления Якутской областью» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
А.А. Павлов — Саха Сирин революция иннинээҕи уонна билиҥҥи кэмнэрин чинчийэр, 50-н тахса научнай уонна научно-популярнай ыстатыйалары суруйбута.

# Павлов Афанасий Афанасьевич
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Губернатор И.И. Крафт» (Якутск, 2004) - монография.
* «Участие якутян в Великой Отечественной войне. 1941—1945» - брошюра.
Ыстатыйалара
* «Проблемы становления и развитие предпринимательства РС(Я)» (Сб.: Этно-социальное развитие РС(Я).— Якутск, 2000).
* «Предпринимательство в Якутии: опыт и современная ситуация» (Республика Саха (Якутия).— Якутск, 2000).
* «О кооперативном движении в Якутии» (Наука и образование.—1998.—№ 3).
* «Губернатор И.И. Крафт» (Наука и техника. —2002.— № 2—3).
* «Кэт Марсден и ее экспедиция» (Якутский архив.— 2002.— № 4).
* «Губернатор И.И. Крафт: прорыв в области народного образования» (Народное образование.— 2004. — № 4).
* «Губернатор И.И. Крафт и провокатор» (Полярная звезда.— 2001. — № 5).

# Павлов Афанасий Афанасьевич
## Павлов А.А. туһунан

* Кокорин Д.И. Айымньылаах улэһит //Среднеколымский улус: История. Культура. Фольклор.— Якутск, 2000.— С.138.
* Петров Ю.Д. Наш исторический.— Якутск, 2004. — С.130—134.
* Назаров Н.Н. О Крафте в подробностях. — Рец. на кн.: Павлов А.А. Губернатор И.И. Крафт.— Якутск, 2004 // Якутия.— 2005.— 24 марта.
# Гормоннар

Гормоннар - органическай айылҕа биологическай көхтөөх һэктэр. Гормоннар ис секрециялаах былчархайдар аналлаах клеткаларыгар оҥорон таһаарар. Гормон вещество уларытыы уонна физиологическай аналлаах үлэтигэр сабыдыаллыыр. Гормон араас орган уонна систиэмэлэргэ надалаах гуморальнай процесстарын салайааччы буолар.
Бүтүннүү киhигэ буолар процессары хонтуруоллуур. Онно киирэр: улаатыы, сайыннарыы, элбэтии о.д.а. Гормон вещество солбуhуутагар, физиологическай үлэтигэр бэрээдэктээ сабыдыал далбардыыр уонна хаан буолан организм иhигэр көһөр.

# Гормоннар
## Историята

Ис секрециялаах былчархайдар үөскэрэтии саҕалааһына 1855 с. омук Англияттан быраас Т. Аддисон диэн ааттаах буолбута.
Кини бастакы буруонса ыарыытын ойуулаабыт. Атын төрүттээччи К. Бернар Франция бырааһа буолбута.
Кини туох процесстарын иһинэн ис секреция туһалааҕын, ханна баарын уонна хааҥҥа түһэрин таһаарбыта.

# Гормоннар
## Гормон аналлаах үлэтэ

Тас уонна иһинээҕи баарын ис секрециялаах былчархайдара организмҥа рецепторга сабыдыаллыыр, импульсу нервнэй системаҕа уонна араас гипотоламуска киирэн таһаартыыр. Гормон организмҥа наадалаах гомеостаһы көҕүлээн, эмиэ даҕаны аналлаах үлэтин салайар.

# Гормоннар
## Рецептор

Гормоннар бары организмна, араас органнарыгар уонна систематыларыгар оhуобай рецептарынан сабыдылыыр. Гормон рецептора 3 кына араараллар;
* Ионнай каналларынан клеткаҕа диэри сибээстэммит рецептардар
* Фермент буолбут эбэтэр белок-передатчиканан сабыдалыспыт сыгынаал ферментативной улэтинен рецептардар
* ДНК-аны кытта холбоспут уонна ген улэтин регулировкалыырын гормоннар уонна аhыыбалар рецептордар
Бары рецепторга саморегуляция диэн феномен тутталлар. Араас гормон оҥорон таһаарыыта улаатыы эбэтэр кыччатыы, гормональнай рецептар билимтиэтэ үрдэтии эбэтэр намтатыы эндокриннай ыарыыларынар үөскүүллэр.

# Гормоннар
## Дьайыы механизма

Гормон, хааҥҥа баар буолуу сылдьан, оhуобай клеткаларга тийэн баран сабыдылыыр. Специфическай рецепторанынан кытта хардарыта дьайсыыйы киирэр.
Рецептордар организм тугу ыппытын ааҕаллар уонна клеткаҕа биллэр уларыйыы үөскүүр. Хас бирдии чуолааhын гормон бэйэтэ рецептардаах.
Араас-араас дьайыы механихма баарын сөп. Бастыкы группаҕа рецептарынан холбонор гормон. Бу группа ууга кыратык оморортык уонна хаан аҕаллаларый эбис белки-сылдьааччы холбонор.

# Гормоннар
## Классификациялара

Гормону, химическай тутуулаах араараллар
* стероидтар
* үөскэтиллибит аhыылар
* үөскэтиллибит аминокислоттар
* пептидтээх белковалаах саабыдыаллаах
Гормон структуралара бары биир организмнаах баар буолуон сөп.

# Гормоннар
## Туттубут литература

* Академик (https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/35607#.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F)
* Wikipedia (https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%8B)
# Тэрилтэ

Тэрилтэ диэн дьон-сэргэ тэриллиитэ, биир сыалы ситиhэр, биир бас билиилээх уонна тула эйгэттэн туспа арахсар лоп курдук чэрчилэрдээх.
Тэрилтэ өйдөбүлүн чинчийэллэр социология, экономика, политика үөрэҕэ, психология, мэнэдьмэнт уонна тэрилтэ коммуникацията.
# Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара

Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара (лат. Limnodromus, нууч. Род Бекасовидные веретенники) - Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Америка кураҕаччыта.

# Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара
## Өссө маны көр

* Чөкчөҥөөлөр уустара
* Уу ойууннарын ууһа
* Куллурууттар уустара
* Чырыттар уустара
* Бараахтар уустара
* Иһиирэмнэр уустара
* Чорууттар уустара
* Гаршнептар уустара
* Үгүрүөлэр уустара
* Обот үгүрүөлэр уустара
* Дьиэрэҥнэр уустара
* Кураҕаччылар уустара
* Таас лоокууттарын ууһа
# Волга-Вятка экономика оройуона

Арассыыйа экономикатын Волга-Вятка оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 5 федерация субъектарыттан турар:
* Марий Эл
* Мордовия
* Чувашия
* Кировскай уобалас
* Алын Новгород уобалаһа
Киинэ Алын Новгород куоракка.
Олохтоохторун ахсаана — 7,5 мөл. киһи (2010).
# Ордуу

Ордуу — 1) киһи эбэтэр дьон былыргыттан олохсуйбут, туора дьоҥҥо былдьаппат, туруулаһан көмүскүүр бэйэлэрин төрүт сирдэрэ, дьиэлэрэ-уоттара; 2) кыыл-сүөл сири хаһан оҥостубут хорооно, арҕаҕа. Т.к.: орда, орду (түүр., монг.) — султан, хаан, баһылык, салайааччы тохтообут түһүлгэтэ, олорор сирэ; дойду; государство; аҕа ууһа, биис ууһа көһө сылдьарыгар аналлаах бас билэр сирэ.

# Ордуу
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Тадж Махал

Тадж Махал (хинди ताज महल, ааҥл. Taj Mahal) — Индия дойдутугар Агра куоракка баар улахан мааны мавзолэй.
1983 сыллаахха ЮНЕСКО бу тутууну Аан дойду Утумун тиһигэр киллэрбитэ. Улахан туризм сирэ. Сыл аайы 300 мөллүйүөн киһи сылдьар.

# Тадж Махал
## Галерея

* Ууга күлүгэ
* Мэчиэт
* Джамна өрүстэн көстүү
* Борук-сорукка
* Туманнаах сарсыарда
# Тууччах

Тууччах (лат. Stenodus leucichthus, нууч. Нельма) — минньигэс эттээх, хаптаҕайдыҥы быһыылаах бөдөҥ өрүс балыга.
Саха сиригэр уһуна 162 см, ыйааһына 49 киилэҕэ тиийэр. Орто кээмэйэ — 50-100 см, ыйааһына 2-9 кг.
Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕалларыгар түһэр өрүстэргэ барыларыгар уонна тууһа суох байҕал кытылын ууларыгар үөскүүр. Үксүн аллараа өттүгэр баар эрээри үөһэ тахсар. Холобур, Анаабыр өрүскэ Дьаакып үрэҕэр диэри, Өлөөҥҥө Бур үрэххэ дылы, Дьааҥыга ортотугар тиийэр. Өлүөнэҕэ сүрүннээн аллараа, орто сүүрээнигэр үөскүүр, ол эрээри Битиимҥэ дылы тиийэ көстөр.

# Тууччах
## Аһылыга

Майаҕастартан соҕотох аҥардастыы сиэмэх балык.

# Тууччах
## Эбии көр

Анды балык

# Тууччах
## Ылыллыбыт сирэ

Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
# Кэрээн

Кэрээн диэн сиэри кэһимээри тугу эрэ оҥороруттан туттунар санаа.
# Мэкчиргэлэр кэргэннэрэ

Мэкчиргэлэр кэргэннэрэ (лат. Strigidae, нууч. семейство Совиные) - мэкчиргэтиҥилэр аймахтарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу кэргэҥҥэ Үрүҥ мэкчиргэлэр, модьугулар, кулгаахтаах мэкчиргэлэр, үөт мэкчиргэлэрин, лэкээрик мэкчиргэлэр, тиит мэкчиргэлэрин, хахханнар уустара киирэллэр.
# Helicobacter pylori

Helicobacter pylori (Хеликоба́ктер пило́ри) - киһи куртаҕын уонна сиэн оһоҕоһун ис субатыгар үөскүүр бактерия, куртах бааһырыытын төрүөтэ.
# Хафиз

Хадьа Шамсуддин Муhаммад Хафизи Ширази (перс. خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی), Хафиз диэн аатынан ордук биллэр, аатырбыт перс лирик поэта.
# Отут биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Отут биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Рио-де-Жанейро куоракка (Бразилия) 2016 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүттэн 21 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 206 дойдуттан 11000 элбэх эбит. Барыта 306 кэмпилиэк мэтээл 28 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# РГД-5

РГД-5 — сэбиэсскэй (российскай) бытарыйар илии гранаата. Гранаата кимэн киириигэ туттуллар, бытархайдарын көтөр эргимтэтэ 15-20 миэтирэ.
Гранаата 1954-с сылга армияҕа ылыллыбыт. Иккис аан дойду сэриитигэр гранаатаны туттуу көрдөрбүтүнэн, РГ-42 эстэр бытархайдарын көтөр эргимтэтэ наһаа улахан буолан быраҕар киһиэхэ кутталлаах эбит.
Быһыыта ньолбуһах. Куорпуһа чараас ыстаал, хаки күөх өҥүнэн кырааскаламмыт. Толоруута тротил, запаала УЗРГМ.
РГД-5 билигин Россия Армиятын сэриитин сэбэ. Элбэх атын дойдуларга эмиэ оҥоһуллар, холобура Кытайга «Тип 59» диэн аатынан.

# РГД-5
## Туттуу

* Пласмаас бүөтүн уһулан бараҥҥын, запаалын ыга эрий.
* Гранаатаны уҥа илиигэр ылан баран, предохранительнай чека «бытыктарын» токурутаҥҥын көннөр.
* Атын илиигинэн тиэрбэһин туура тардан ыл. Болҕой! Запаал төһүүтүн босхо ыытыма!
* Өстөөххө бырах уонна сас. Үс-түөрт сөкүүндэнэн граната эстиэҕэ.
# Тянь-Шань

Тянь-Ша́нь (тадж. Тиён Шон, кит. трад. 天山山脈, упр. 天山山脉, пиньинь: Tiānshān shānmài, уйг. تەڭرىتاغ, Тәңри тағ, кирг. Ала-ТОО, Теңир-Тоо, каз. Тәңіртау, узб. Tyan Shan, монг. Тэнгэр уул) — Азия саамай сөҕүмэр улахан хайалаах системаларыттан биирдэстэрэ, Киин Азия сытар биэс судаарыстыба сирин-уотун хабар (Таджикистан, Кыргыстан, Кытай (Синьцзян-Уйгур автономнай оройуона), Казахстан уонна Узбекистан).
Тянь-Шань хайалара аан дойду үрдүнэн биир саамай үрдүк хайалар быһыытынан биллэллэр: Кыайыы өргөһө (7439 м), Хан-Тенгри өргөһө (6995 м) бааллар.
Хайалар икки ардыларынааҕы сорох хотооллор 3000 м үрдүккэ онтон да үөһэ сыталлар. Олору 4000 м үрдүктээх хайалар тулалыыллар. Онно өрүстэр уу ылынар модун ледниктэрэ үөскүүллэр. Хайаларга баар от үүнээйилээх, мэччирэҥ быһыытынан туһаныллар киэҥ, хаптаҕай биитэр кыра оллур-боллур сирдэри олохтоох нэһилиэнньэ сыртар диэн ааттыыр.
Хайалар икки ардыларынааҕы сорох хотооллорго дириҥ күөллэр бааллар. Олортон биир саамай аатырбыттара - Иссык-Куль. Тулалаан турар хайаларыттан күөлгэ элбэх өрүс түһэр, оттон күөл бэйэтэ сүүрүгүрдүбэт.
1700 м-тэн үөһэ хапчааннарга уонна хотугу эниэлэргэ тянь-шань харыйата тыата үүнэр, кураанах эниэлэргэ арча бөлкөйдөрө үүнэллэр. Олорго тыата убаҕас, ол иһин онно күн уота күүскэ ититэр буолан сымала сыта хойуу. Тыаларыгар сибиир туртаһа, сиэгэн олохсуйаллар.
2700 м үрдүккэ эгэлгэ дьүһүннээх оттоох субальпийскай, онтон арыый намыһах оттоох альпийскай ходуһалар кэлэллэр.
# Евсеев Захар Васильевич

Евсеев Захар Васильевич – хапсаҕайга САССР спордун маастара.
# Чөмчүүк

Чөмчүүк, чөмчүүк таас (кытайдыы: 珍珠 zhēn zhū, чөнчүү) — уу моллюскаларын мантиятын иһигэр кумах дуу, атын сыыс дуу киирэн хааллаҕына ол үрдүнэн кальций карбонаатыттан турар арагонит пластииналара үүнэн киирэн бараллар — оччоҕо күндү таас үөскүүр. Таас горуох саҕа буоларыгар 12 сыл ааһыан наада. Пластиинлар бэйэ-бэйэлэрин кытта конхиолин диэн органика эттигинэн силимнэнэллэр. Ити конхиолин кэлин эргэрэн свойствотын сүтэрдэҕинэ чөмчүүк кылбачыйбат буолан хаалар, «кырдьыбыт» диэн ааттыыллар.
Чөмчүүк туһунан Олоҥхоҕо эмиэ этиллэр, холобур, Күн Чөмчүүк — айыы кыыһын аата
# Акрон Групп

Акрон Групп (Acron Group), Арассыыйа биир саамай улахан минеральнай биллиргэх оҥорор тэрилтэтэ, кини оҥорбут биллиргэхтэрэ (удобрениялара) 35% Арассыыйа рыногын уонна 12% Аан Дойду рыногын хааччыйар. Салалтата — Москуба.
Сүрүн конкурена Фосагро, CF Industries, China BlueChemical, Mosaic уонна да атыттар.
# Святополк II Изяславич Рюрикович

Святополк II Изяславич Рюрикович (кириэстэммит аата Михаил) - Русь 18-с баһылыга. 1093-1113 сылларга Всеволод I Ярославич Рюрикович өлбүтүн кэннэ, тастыҥ быраата Владимир Мономах ыҥырыытынан салайбыт, Киинэ: Киев. Ыалдьан өлбүт.
Кини өлбүтүн кэннэ бөрөстүөлү Владимир Мономах туппут.
# Соҕуруу байҕал сэлиитэ

Соҕуруу байҕал сэлиитэ (лат. Mirounga leonina) диэн түлүөннэр кэргэннэрин байҕал сэлии ууһун кыыла. Ордук улахан түлүөн буолар. Атыыр муҥутуур уһуна 5,8 м, ыйааһына 3700 кг. Антарктика тула тарҕанан олорор.
# 1470-с

1470-с сыллар.

# 1470-с
## Сүрүн түбэлтэлэрэ

* Улахан Ордуу сэриитин Молдавия аармыйата Липница аннынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт (1470).
* ↑ Şerban Papacostea: Relaţiile internaţionale ale Moldovei in vremea lui Ştefan cel Mare.Халыып:Ref-ro
# Мураяма, Ямагата

Мурояма (дьоппуон тылыттан хайа бөһүөлэгэ)Дьоппуон Ямагата префектуратыгар баар. Олохтоохторун ахсаана 27,380. Сирин иэнэ 196.83 кв. км. Бу куорат 1954 сэтинньи бастакы күнүгэр төрүттэммитэ.
# «Кавказ көмүскэлин иһин» мэтээл

«Кавказ көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. олохтоммут.
Барыта холбоон 870 тыһ. киһи наҕараадаламмыт.
# 1833

1833 сыл.

# 1833
## Туох буолбута

* Кулун тутар 20 — Александр Пушкин «Евгений Онегин» хоһоонунан арамаана толору тахсыбыт.
* От ыйын 8 — Ункяр-Искелеси эйэ, доҕордоһуу уонна көмүскэнии сойууһун туһунан сөбүлэҥ Арассыыйа уонна Осмаан импиэрийэтин ыккардыларыгар түһэрсиллибит.
* Ахсынньы 18 — Арассыыйа импиэрийэтин өрөгөйүн ырыата «Боже, Царя храни!» бастакытын толоруллубут.

# 1833
## Төрөөбүттэр

* Олунньу 12 — Александр Чекановскай — нуучча геолога, палеонтолог, Сибиири чинчийээччи.
* Олунньу 13 — Чекановскай Александр Лаврентьевич
* Алтынньы 21 — Альфред Нобель — Швеция учуонайа, инженера, сэрии сэбин оҥорооччута. Динамиты айбытынан уонна Нобель бириэмийэтин олохтообутунан киэҥник биллэр.
# Тымпылыкаан

Тымпылыкаан өрүс - Өлүөнэ хаҥас салаата. Уһуна 357 км., тардыытын иэнэ 5130 кв.км. Сүүрээнэ бүттүүн Саха сирин ортоку намталга баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара Аччыгый Тымпылыкаан (74 км.), Көҥкүс Мандэ (66 км.) уонна Өгдөҥү (52 км.)

# Тымпылыкаан
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.