yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Петров Иван Иванович

Петров Иван Иванович, 1966 — 1979 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
1918 сыл от ыйын 20 күнүгэр Сверловскай уобалас Сысерть оройуонун Андреевка дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. 1937 сыллаахха Красноуфимскай куоракка тыа хаһаайыстыба техникумын уонна 1960 сыллаахха Пермь куоракка тыа хаһаайыстыба институту бүтэрбитэ.
1963 сыллаахха РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин уонна САССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талыллыбыт. 1966 сыллаахтан ССКП Саха сиринээҕи бюротун чилиэнэ; ССКП ХХIV, ХХV сийиэстэрин дэлэгээтэ.

# Петров Иван Иванович
## Олоҕун олуктара

1937 - 1939 сыллардаахха — Пермь уобалас Коми-Пермяк национальнай уокурукка Юсьва МТСка агроном;
1939 - 1941 сыллардаахха — Пермь уобалас Коми-Пермяк национальнай уокурукка Юсьва оройуонун сир отделын сүрүннүүр агронома;
1941 - 1949 сыллардаахха — Пермь уобалас Еловка оройуонун Дубровка МТС дириэктэрэ;
1949 - 1950 сыллардаахха — Пермь уобалас Калинин оройунун исполкомын бэрэссэдээтэлэ;
1950 - 1954 сыллардаахха — ССКП Пермь уобалаһын Калинин райкомын бастакы сэкирэтээрэ;
1954 - 1957 сыларадаахха — Пермь обкомын тыа хаһаайыстыба отделын сэбиэдиссэйэ;
1957 - 1962 сыллардаахха — ССКП Пермь обкомын сэкрэтээрэ;
1962 - 1964 сыллардаахха — Пермь уобалас (тыа) исполкомун бэрэссэдээтэлэ;
1964 - 1966 сыллардаахха — Пермь уобалас Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта;
1966 сыл сэтинньи – 1979 ахсынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

# Петров Иван Иванович
## Наҕараадалара

Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин уордьана (1971 с.), Үлэ Кыһыл знамятын уордьана (1968, 1978 сс.), «Бочуот Знаага» уордьан (1973 с.) уонна ССРС мэтээллэрэринэн наҕараадаламмыт. 1972 с. «САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ» ытык аат иҥэриллибит.

# Петров Иван Иванович
## Ылыллыбыт сирэ

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ситим-сирэ Архыыптаммыт 2021, Сэтинньи 16 күнүгэр.
# Мухамедьяров Шамиль Фаттыхович

Мухамедьяров Шамиль Фаттыхович — түүр омуктарын орто үйэтинээҕи устуоруйатын үөрэппит биллиилээх чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата, Татарстан билимин үтүөлээх үлэһитэ (1993).

# Мухамедьяров Шамиль Фаттыхович
## Олоҕун олуктара

1923 сыллаахха бэс ыйын 17 күнүгэр Татарскай АССР Казань куоратыгар төрөөбүтэ. 1942—1944 сс. — ССРС боеприпастарын Наркоматын 144 №-дээх заводугар токарь. 1946 с. — Казань юридическай институтын бүтэрбитэ. 1946—1950 сс. — аспирант. 1950 с. — история билимин кандидатыгар «Социально-экономический строй Казанского ханства» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. 1950—1952 сс. — ССРС билимин Академиятын Казань филиалыгар младшай научнай үлэһит. 1952—1955 сс. — ССРС билимин Академиятын Илин дойдулары үөрэтэр Институтка учуонай секретарь. 1955—1956 сс. — ССРС билимин Академиятын Казань филиалыгар тыл, литература уонна история Институтын научнай үлэһитэ. 1956—1963 сс. — кафедра сэбиэдиссэйэ, Казань университетын доцена. 1963—1970 сс. — ССРС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар тыл, литература уонна история Институтыгар старшай научнай үлэһит. 1970 сылтан — ССРС билимин Академиятын историяҕа Институтын старшай научнай үлэһитэ. Ш.Ф. Мухамедьяров — Сибиир, Орто Азия, Кавказ, Саха Сирин түүр омуктарын историяларыгар 300-н тахса научнай үлэни суруйбута.

# Мухамедьяров Шамиль Фаттыхович
## Сүрүн үлэлэрэ

* «Очерки истории СССР». В 2 частях. (Ч. I. — М., 1953—1955; Ч. 11. — М., 1955) - соавтор.
* «История Татарской АССР». — Т. II (Казань, 1960).
* «История Татарской АССР» (Казань, 1968).
* «Истории крестьянства СССР с древнейших времен» — Т. II (М., 1990).

# Мухамедьяров Шамиль Фаттыхович
## Ш.Ф. Мухамедьяров туһунан

* Николаев А. Отчитываются дипломники // Соц. Якутия. — 1970. — 30 июня.
* Высшее образование и науки в Татарии // Указатель литературы 1918—1969. Под ред. М.К. Мухарякова и В.В. Кузьмина. — Казань, 1971. — См. указатель имён.
* Айтматов Г.Н. Вопросы истории Марийского края середины XVI—XVIII вв. дореволюционной и советской историографии // Вопросы историографии истории Марийской АССР. — Киров; Йошкар-Ола, 1974.
* О трудах Ш.Ф. Мухамедьярова. — С. 13—14, 23—24, 45,46.
* Миллибад С.Д. Биобиблиографический словарь советских востоковедов. — М.: Наука, 1975. О Мухамедьярове Ш.Ф. — С. 667.
* Московский университет 1977—1978: Каталог-справочник. Гуманитарные факультеты. — М., 1977. — С. 33.
* История Татарской АССР (с древнейших времен до наших дней). Указатель литературы 1967-1975 / Под ред. И.Р. Гапирова. — Казань, 1986.
* Биобиблиографичеекий указатель историографических работ по истории народов СССР (дооктябрьский период) 1970—1982 гг. — М., 1987 (Указатель авторов). Сов. Татария. — 1993. — 5 мая.
* Признание заслуг // Казанские ведомости. — 1993. — 4 июня.
* Известия Татарстана. — 1993. — 8 июня. Вручение награды // Там же. — 27 авг. — О присвоении Ш.Ф. Мухамедьярову Указом Президента Республики Татарстан почетного звания «Заслуженный деятель науки Республики Татарстан».
* Усманов М.А. По следам рукописей: записки археографа. – Изд. 2-е доп. — Казань, 1994. — С. 34—39. — На татар. яз.
# Михаил Ходорковский

Михаил Ходорковский (толору аата Михаи́л Бори́сович Ходорко́вский), Арассыыйа уонна Аан Дойду биллэр политическай активиһа, Владимир Путин күтүр өстөөҕө, харчы уорарын барытын билэн дьоҥҥо тарҕаппыт киһи буолар. Урукку ЮКОС үлэлээбитэ.
Бэс ыйын 23 күнүгэр 1963 Москваҕа төрөөбүтэ, оҕо сааһа Украинаҕа Харьков куоратка ааспыта.
Ийэтэ - украинка, аҕата - нуучча.
Билигин Лондон куоратка олорор дииллэр, ол эрэн Латвияҕа эмиэ политическай куотуу ылбыта.
2022 сылтан ыла Украина Арассыыйа сэриитэ тохтуурун туһугар антивоеннай комитет айбыта, Youtube Ходорковский LIVE диэн канааллаах.
# Кириллица

Кири́ллица (кирииллиссэ) — хас да суолталаах тиэрмин:
* Старославянскай азбука (староболгарскай азбука): былыргы славяннар икки азбукаларыттан биирдэстэрэ (өссө глаголица баар);
* Кириллицаҕа олоҕурбут алпаабыттар: эргэ алпаабыкка олоҕуран оҥоһуллубут саҥа тыллар алпаабыттара, азбукалара;
* Уставной бичик: бу бичигинэн нуучча сыаркаба кинигэ таһаарар.
Кирииллица аата бастакы славян алпаабыта глаголица ааптара Кириил аатынан ааттаммыт. Кирииллиссэни бэйэтин Кириил уонна Мефодий диэн миссионер манаахтар үөрэнээччилэрэ кэлин айбыттара. Урут Орто үйэлэргэ сыыппараны суруйарга эмиэ туһаныллара. Бастакы кирииллэссэнэн суруллубут суруктар IX уонна X үйэлэр кирбиилэригэр баар буолбуттара. Алпаабыт Болгарияҕа айыллыбыт буолуон сөп. Аан бастаан гириэк алпаабытын 24 буукубатыгар 19 гириэк тылыгар суох дорҕооҥҥо сөп түбэһэр буукубалары эппиттэр. X үйэттэн кирииллиссэни Руська туһанар буолбуттара.
Маннык славян тыллара кириллицаҕа олоҕурбут алпаабыттаахтар:
* белорус тыла (белорус алпаабыта)
* болгар тыла (болгар алпаабыта)
* македон тыла (македон алпаабыта)
* русин тыла (русин алпаабыта)
* нуучча тыла (нуучча алпаабыта)
* серб тыла (вуковица)
* украин тыла (украина алпаабыта)
* черногор тыла (черногория алпаабыта)
Арассыыйа суруктаах-бичиктээх омуктара бары кэриэтэ кириллицаҕа олоҕурбут алпаабыттаахтар. Бу сокуонунан мэктиэлэнэр.
Ону таһынан славян буолбатах омуктартан кириллица Монголияҕа уонна кэккэ урукку Сэбиэскэй Сойууска киирэр дойдуларга туттуллар.
Кирииллиссэни элбэхтэ уларыппыттара. Ордук улахан реформаны Иван Федоровтан саҕалаан печатниктар уонна судаарыста диэйэтэллэрэ, холобур, Бүөтүр I, оҥорбуттара. Реформа сүнньүнэн буукуба ахсаанын аҕыйатыыга уонна буукубаны судургутууга туһаайыллара. Ол эрээри, уустугурдуу да баара, холобур, Н.М. Карамзин XVIII үйэҕэ ё буукубаны е буукубаҕа умлауту (буукуба үрдүнээҕи икки туочуканы) эбэн оҥорбута.
Нуучча тылын аныгы алпаабытыгар 33 буукубалаах. 1918 с. алтынньы 10 күнүгэр тахсыбыт "Саҥа арпагыраапыйаны киллэрии туһунан" дэкириэтигэр саҥа алпаабыкка Арассыыйа 1918 сыл алтынньы 15 күнүттэн көспүтэ.
# Сан Хосе

* Сан Хосе (Калифорния)
* Сан Хосе (Коста Рика)
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Өс

Өс диэн тыл ордук кыра көҥүл халыыба. Морфематтан атын — морфема суолта ордук кыра биирдигэ. Өс биир эрэ морфематтан туруон сөп, онуоха соҕотох морфема көҥүл халыып буолара сатаммат.
Үксүн өс төрүттээх эбэтэр олохтоох уонна нуултан саҕалаан элбэх аффикстардаах. Өстөр холбоhууларыттан этиилэр үөскүүллэр.

# Өс
## Өс тыллар

Урун кун тахсар-туhэр. Дьыл кэмнэрин утумнара кэмиттэн кэмигэр уларыйа тураллар. Олох үөскуу-үөдуйэ, салҕана- сайда турар. Ону барытын Аар Айыы Тойон көрөн- истэн дьаhайар. Дьэ, ол иhин айыы аймаҕа киниэхэ сугуруйэр уонна уйэттэн уйэҕэ, өбугэ саҕаттан иhэр өс тыллары тутуhар.
Айыы итэҕэлин өс тыллара ус көруннээхтэр:

# Өс
## Өс тыллар
### Айыы өс диэн сир-дойду

Айыы өс диэн сир-дойду, айылҕа халлааннара айыллыыларын, олохторун туhунан айыы аймаҕын өйдөбуллэриттэн уонна итэҕэлтэн үөскээбит туомнар, угэстэр алгыс тыллара- өстөрө.

# Өс
## Өс тыллар
### Суруннуур өс

* Окко туспут оноhуу, сиргэ туспут силик.
* Киhи куттаах- сурдээх, от-мас иччилээх.
* Урун кун сырдыга баҕалаах.
* Кырдьаҕастан алгыhын, эдэртэн эйэтин ыл.
* Күөсчут айаҕын Аал Уот баайбат.
* Ыал- ийэтинэн.
* Миигин тула истинник санаhар чугас дьонум чэгиэн-чэбдик, үөрэ-көтө сылдьар буоллах- тарына дьэ, бу- дьол.
* Урун кун анныгар барыта кэмнээх-кэрдиилээх.
* өлбуту кытта өлбөттөр, тыыннаах тыыннааҕы саныыр.
Эн утүөҕэ тардыс. Айыы аймаҕын киhитэ буол. Айыы итэҕэлин өс тылларыгар олоҕурар сиэри, угэhи кэhимэ.Туктэрини онорон кэстэххинэ, ол- аньыы. Киhи таннары таттаран, аньыыны онорор буоллаҕына кини бэйэтигэр эрэ сэти оностор буолбатах.Кини аньыыны онорон олоххо сэти үөскэтэр, ол тумугэр энин алдьархайдар,алдьатыылар тахсаллар.

# Өс
## Өс тыллар
### Тинсирики өс диэн

Орто дойду киhитэ таннары таттаран, аньыыны онорон олоххо сэти үөскэтэрин бобор өс тыллар.
* Оту-маhы мээнэ охторума : халлаан тутааҕа туллуо.
* Айыы аймаҕын сиэрин, угэhин кэhимэ.
* Окко-маска хаан аҕыы сылдьыма.
Айыы итэҕэлин тинсирики өстөрө аньыыны онорору, сэти үөскэтэри бобор. Онтон бобор буоллаҕына Аар Айыы Тойон тоҕо олоххо энин алдьархайдары таhаартарарый. Ону тоҕо тохтоппотуй?
Киhи таннары таттарбакка утүөҕэ тардыhарын туhугар урдук Айыы омук-омукка эгэлгэ итэ- ҕэли, утүө-мөку өйдөбуллэри биэрбитин тэнэ сахаҕа эмиэ кут-сур, айыы-аньыы, өс-туктэри, сэт өйдөбуллэри биэрбитэ. Онтон ити өйдөбуллэр, туох да диэбиппит иннигэр саха олоҕо, олоҕун майгыта буолаллар эбээт. Ол аата, Аар Айыы Тойон киhиэхэ, хаhан окко туhүөҕут- тэн ыла олоххо бары көнулу биэрэр. Киhиэхэ төрүөҕуттэн ыла бары көнулу биэрэрин бы- hыытынан урдук Айыы киhи аньыыны онорорун тохтоппот уонна кинини аньыыны оноро- рун иhин дьууллуу-буруйдуу сатаабат эбит. Аар Айыы Тойон биhиэхэ өстөру биэрэн: "Аньыыны онорума, сэти үөскэтимэ, утүөну уксэт",-диэн этэр-үөрэтэр эрэ.
Саха киhитэ тус бэйэтигэр Аар Айыы Тойон кэмнээн биэрбит олоҕун өс-туктэри өйдөбуллэринэн салайтаран( өруутун хайдах баҕарбытын уонна бэйэтин эрэ кыаҕынан оностубатаҕын да иhин) төhө кыалларынан оностон кэллэ уонна салгыы да оностуоҕа.
# Аллараа Кураанах

Аллараа Кураанах бөһүөлэк. Алдан улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 30 км. хоту диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 6 517 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Аллараа Кураанах - 6700, Үөһээ Кураанах - 600 уонна Якокит - 336 (2007 сыл).

# Аллараа Кураанах
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Цзилинь

Цзилинь (кытай. 吉林) диэн Кытай хотугулуу илин провинцията. Кинилиин кирбиилэhэллэр Хоту Кэриэйэ уонна Арассыыйа илин, Хэйлунцзян хоту, Ляонин соҕуруу уонна Ис Монголия арҕаа.
# Талкы

Талкы — сүөһү, сылгы эбэтэр атын да бөдөң кыыл тириитин, тыһын имитэргэ аналлаах саха былыргы туттар тэрилэ. Дүлүң мастан оңоһуллар, аллараа өттө икки эрээт сыңаахтыы тиистэрдээх буолар. Ол икки ардынан хамсыыр, аҥаар өттө иэччэхтээх балтарык маһа эмиэ тиистэрдээх буолар.
# Уоррен Баффетт

Уоррен Баффетт (ааҥл. Warren Edward Buffett), АХШ инвестора, саамай чулуу инвестор. Оҕо эрдэҕиттэн 11 сааһыттан акциалары уонна облигациалары эргинэр. Билиҥҥи кэмҥэ биир саамай баай киһи.
Олорор сирэ — Омаха, Небраска (АХШ).
Кини инвестордардыыр уонна инвестиционнай тэрилтэтэ — Berkshire Hathaway.
# Саар ыаҕас

Саар ыаҕас эбэтэр томторҕолоох ыаҕас — улахан, киэҥ истээх, элбэх үүтү-сүөгэйи, кымыһы хаһаанарга аналлаах олус сиэдэрэй тигиилээх ыаҕас көрүҥэ. 35—42 см тиийэ үрдүктээх, 30—45 см тиийэ кэтиттээх түгэхтээх буолар. Мүлтүгүр төбөлөөх бүргэһинэн сурааһыннаан ойуулууллар. Арыт хас да сиринэн өҥнөөх бөдөҥ оҕуруоннан эбэтэр таҥас кырадаһынынан үөһээ иитин салбыҕастыыллар. Эркинэ көнө, арыт түгэҕэ дэлбиһэх буолар.
# Тэрпэй Тумус (эркээйи сир)

Тэрпэй Тумус (эркээйи сир), Анаабыр улууһун хоту өттүгэр Тэрпэй Тумуска сытар. Уопсай иэнэ 1 112 000 га.
1997 сыл ыам ыйын 12 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 191 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ.

# Тэрпэй Тумус (эркээйи сир)
## Түөрт зоналаах

* абсолют бокуой зоната.
* Лицензиялаах булт зоната.
* Традиция быһыытынан айылҕаны туһаныы зоната.
* Кэмнээх булт зоната.

# Тэрпэй Тумус (эркээйи сир)
## Сыала-соруга

* туундара экосистематын уонна Лаптевтар байҕалларын кытылын ландшафтары арыаллааһын уонна элбэтии;
* муора кыылларын уонна үрүҥ эһэни харыстааһын;
* овцебыктары уонна хотугу табаны харыстааһын уонна наука чинчийии;
* хотугу норуоттар сиэр-туом быһыытынан айылҕаны туһаныылара.

# Тэрпэй Тумус (эркээйи сир)
## Кыыллар

таба, үрүҥ эһэ, бөрө, саһыл, кырынаас, сиэгэн, нэтээгэ, куобах, муора кыыллара.

# Тэрпэй Тумус (эркээйи сир)
## Көтөрдөр

хоҥор хаас, лыглыйа (эриэн түөс), кыра турукаан уонна сыа муруннаах турукаан

# Тэрпэй Тумус (эркээйи сир)
## Ылыллыбыт сирэ

* Айылҕа харыстабылын Министерство саайта
# Тыҥ хатыыта

Тыҥ хатыыта — халлаан сырдыан иннинээҕи кэм, түүн бүтүүтэ, сарсыарда саҕаланыыта.
Кулун Куллустуурга (773 столб.) этиллэр: « Тыҥ батыйа кылаанын курдук саҥардыы суhуйа хатан эрэр». Олоҥхоттон көстөрүнэн, тыҥ уһун синньигэс эбит. Тоокколостоххо, айылҕа көстүүтүн быhыытынан итини хайдах этиэххэ сёбуй?. Бүрүйбүт хара былыт илин саҕахтан сэгэтэн тэйиитигэр (эбэтэр саҕаҕы субу бүрүйүөн аҕай иннинэ) сёп тубэсиhэн сайыццы тахсар кун сардацата (тыгыыта) «тыц хатыыта» диэн ааттанар. Кыhын тымныыга кун кытарымтыйан кёстёр. Ити «суhуйа хатан» диэццэ сёп тубэспэт. Ол аата, «тыц хатыыта» кыhыццы кэмцэ айыл5а кёстуутун быhыытынан суох. Кённёру «олох эрдэ, халлаан сырдыан иннинэ» диэн суолта5а тутталлар эбит. Холбуон (уопсайынан) да5аны итинник ёйдуубут. Ис дьицэр, «тыц хатыыта» олох дэццэ кёстёр айыл5а кёстуутэ.
# Лаппараҥ

Лаппараҥ - хайа эбэтэр арҕас сир киэҥ кэрдиис долбуурдара, долбуурдуу сирэй.

# Лаппараҥ
## Өссө маны көр

Лаппараах
# 1054

1054 сыл.

# 1054
## Туох буолбута

* от ыйын 4 — Оҕус сулус бөлөҕөр сулус эстиитин кытай, арааб астрономнара уонна баҕар Америка төрүт олохтоохторо көрбүттэрин суруйан хаалларбыттар. 23 хонук тухары бу сулус күнүһүн да көстөр чаҕылхай эбит.
* От ыйын 16 — Константинопольга христианнар икки аҥыы арахсыылара саҕаламмыт: арҕаа (католиктар) уонна илиҥҥи (православие) таҥара дьиэлэрэ. Римскэй паапа кырыыр бууллатын аҕалбыт киһи онтун бу күн София собуорун алтаарыгар уурбут, ол кэнниттэн Константинополь патриарха паапаны уонна кини дьонун кыраабыт.
# Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ

Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ (швед. Nobelpriset i litteratur) Швед хоруоллугун билимҥэ акадьыамыйата сылга биирдэ аныыр бириэмийэтэ. Бу Альфред Нобель 1895 сыллаахха бэйэтэ олохтообут биэс Нобель бириэмийэлэриттэн биирдэстэрэ, 1901 сыллаахтан туттарыллар. Атын бириэмийэлэр: Химияҕа Нобель бириэмийэтэ, Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ, Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ уонна Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бириэмийэтэ.
Бастакы литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ француз бэйиэтигэр уонна эссеиһигэр Рене Франсуа Арман Прюдомҥа «За выдающиеся литературные добродетели, особенно же за высокий идеализм, художественное совершенство, а также за необыкновенное объединение душевности и таланта, о чём свидетельствуют его книги» иһин туттарыллыбыта. Бу наҕарааданы Нобель Пуондата дьаһайар уонна суруйааччы үлэтин чыпчаал үрдүк билиниитин быһыытынан ааҕыллар. Бириэмийэни Стокгольмҥа сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан ахсынньы 10 күнүгэр туттараллар (Нобель өлбүт күнэ).

# Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ
## Устуоруйаттан

Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ 1901 сыллаахтан туттарыллар. 2021 сыл туругунан 114 бириэмийэ туттарыллыбыт, онтон 16 — дьахталларга. 8 сыл бириэмийэ туттарыллыбатах: 1914, 1918, 1935, 1940—1943 сылларга, уонна 2018 (Жан-Клод Арно тула айдаантан сылтаан; 2018 сыллааҕы бириэмийэ сыл буолан баран туттарыллыбыта). Түөртэ — 1904, 1917, 1966, 1974 сс. — бириэмийэ икки ааптарга туттарыллыбыта. Барыта 118 ааптар лауреат буолбута. Наҕараадаламмыттартан 77 сүнньүнэн прозаны суруйар дьон этилэр, атыттара — бэйиэт, ол эрээри нобелиаттар истэригэр биир устуорук Теодор Моммзен, бөлөһүөктэр Рудольф Эйкен уонна Бертран Рассел, бэлиитик Уинстон Черчилль бааллара. Суруйааччы лауреаттар орто саастара — 65 сыл; Наҕараадалыыр кэмнэригэр саамай эдэр Редьярд Киплинг этэ (42 саастааҕа, 1907 сыллааҕы бириэмийэ), саамай саастаахтара — Дорис Лессинг (88 саастааҕа, 2007 сыллаҕы бириэмийэ).

# Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ
## Хандьыдааттары сүүмэрдээһин

Нобель пуондатын устаабын ббыһыытынан хандьыдааттары туруорар быраапьаах дьон:
* Швеция акадьыамыйатын, атын акадьыамыйалар, институттар уонна уопастыбалар чилиэннэрэ;
* Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин литэрэтиирэҕэ уонна лингвистикаҕа профессордара;
* Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтин урукку лауреаттара;
* Дойдуларынан суруйааччылар айар сойуустар бэрэстээтэллэрэ.
Сайаапкалары Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтин кэмитиэтэ сүүмэрдиир. Тиһэх талыыны Швеция акадьыамыйата оҥорор.

# Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ
## Лауреаттар

    Сүрүн ыстатыйа: Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтин лауреаттара
Биэс бириэмийэни туппут Арассыыйа суруйааччыларытан түөрдэ былааһы утараллара (Шолоховтан ураты): Бунин уонна Бродскай эмиграцияҕа сылдьаллара, Солженицын диссидент этэ, Пастернак кыраныысса таһыгар эрэ бэчээттэммит арамаанын иһин ылбыта.
# Слепцов Георгий Николаевич

Слепцов Георгий (Егор) Николаевич (1854 - ?) - байыаннай мэдиссиинэ сулууспатын подполковнига, хирург, сахаттан аан бастакы үрдүк үөрэхтээх быраас.
Арҕаа Хаҥалас улууһун Сата (сорох төрүт этэринэн 1 Малдьаҕар) нэһилиэгиттэн төрүттээх. 1875 сыллаахха Дьокуускайдааҕы 6 кылаастаах прогимназияны бүтэрбит.
1876 сыллаахха атырдьах ыйыгар Арҕаа Хаҥалас улууһун Дьэр нэһилиэгин кинээһин П.М. Боппосов тылбаасчытынан Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэригэр барсыбыт. Онно Саха сирин дэлэгээссийэтэ Саха уобалаһын төрүт олохтоохторун олоҕун-дьаһаҕын көрдөрбүт. Улуус олохтоохторо дэлэгээттэргэ айаҥҥа харчы хомуйбуттар, ол иһигэр Слепцовка тус бэйэтигэр үнүбэрсиэккэ киирэригэр анаан 1 тыһыынча солкуобайы.
Георгий Николаевич Слепцов 1877-с сыллар эргин Санкт-Петербурдааҕы Байыаннай Медицинскэй Академияны сахалартан бастакынан бүтэрбит. Аатырбыт хирург Н. И. Пирогов топографическэй анатомияҕа, госпитальнай, оперативнай хирургияҕа лиэксийэлэрин истибит; химик А. П. Бородин профессорга үөрэммит (аатырбыт композитор быһыытынан ордук биллэр); аатырбыт академик С. П. Боткиҥҥа терапияҕа үөрэммит. Хирург аатын ылан Москуба байыаннай клиникатыгар үлэҕэ ыытылллыбыт. 1896 сыллаахха онно үлэлии сырыттаҕына байыаннай мэдиссиинэ сулууспатын подполковник сыбаанньата.
Кини кэлин ыксары байан, улахан помещик буолбут. Итиэннэ: «Саха дьоно кэллэхтэринэ, киллэримэҥ», — диэн бэйэтин чаҕар үлэһиттэригэр дьаһал биэрбит диэн кырдьыга-сымыйата биллэр кыаҕа суох үһүйээн баар.
2019 сыллаахха Булгунньахтаахха Слепцовка аналлаах стела туруорбуттара.
# Prestigio

Prestigio, сотовай телефоннары, смартфоннары уонна планшеттары оҥорон тэрилтэ. ASBIS тэрилтэтигэр бас билинэр.
# Пусан

Корея Республикатын Пусан куората.
Климат.
Пусан административнай кыраныыссатыгар 209 кварталлаах, 15 муниципальнай оройуоннаах, 1 уезтаах. Историяттан
Транспорт Пусан пуорта Корея иһигэр саамай улахан. 50 тыһ. тонна уйуктаах, 330 м. уһуннаах, 12.5 м. дириҥнээх Култуура Тыйаатырдар: • Пусан култуура киинэ • Кугака национальнай киинэ • Пусан гражданскай саалата • Кымджон култуура киинэ • Пусан опера тыйаатыра
Филармония: • Пусан муниципальнай филармонията • Үгэс буолбут Пусан муниципальнай филармонията • Пусаннааҕы Каягыма оркестра
Уонна д.а. фестиваль арааһа, музей дьиэлэрэ, библиотекалар, буддийскай храмнар, сиэркэптэр.
Туризм Куоракка сайдыылаах туристическай инфраструктура көрүллэр. Муора кытыытынааҕы сөтүөлүүр сир араас омугу уонна кэриэй омуктары тардар. Араас историческай миэстэ, биллиилээх уулуссалар, сөтүөлүүр сирдэр, курортар, паркалар, 7 муоста, болуоссаттар, хайалар бааллар.
↑ Republic of Korea. Cities (census population). ↑ Перейти к: 1 2 3 김강식 (Ким Гансик). 조선 시대 행정과 국방의 중심, 동래 (Тоннэ — администрацивный и оборонный центр в эхопу Чосон) — «동래 역사와 문화재 교실 강의 교재» (Учебник для курса по истории и культурному наследию Тоннэ) (Пусан). 2016. — С. 56 ↑ Пусан — статья из Большой советской энциклопедии. ↑ оф. сайт города. ↑ Лоция порта Пусан (Тихий океан) (рус.). Проверено 12 октября 2009. Архивировано из первоисточника 10 февраля 2012. ↑ 부산, 다리 또 하나 생기다 ↑Перейти к: 1 2 3 부산찬가 (кор.). — Ноты, текст и сведения о гимне Пусана на официальном сайте его муниципального правительства. Проверено 9 января 2013. ↑http://sakhatyla.ru/translate?q= сахалыы–нууччалыы, нууччалыы-сахалыы онлайн тылбаас. ↑https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD Свободная энциклопедия.
# Хамидуллин Асгадулла Гибадуллович

Асгадулла Гибадуллович Хамидуллин - суруйааччы, суруналыыс, ССРС уонна Казахстан Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Асгадулла Гибадуллович Хамидуллин 1923 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр Хотугу Казахстаҥҥа Петропавловскай куоракка рабочай кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1941-1945 сс Владивосток муоратааҕы пограничнай этэрээккэ сулууспалаабыта. Сэрии кэнниттэн Алма – Атаҕа үрдүкү партийнай оскуола суруналыыстыкаҕа салаатын бүтэрбитэ. 1945 – 1968 сс «Казахстанская правда» уонна «Сельская жизнь» хаһыаттар корреспонденнарынан, 1969 – 1975 сс Караганда телевидениетин кылаабынай редакторынан, 1975 – 1984 сс «Казахстан» издательство кылаабынай редакторынан үлэлээбитэ.
А.Г. Хамидуллин бастакы айымньыта 1940 с бэчээттэммитэ. Кини нууччалыы, татардыы, казахтыы суруйбут айымньылара Алма-Атаҕа, Москваҕа, Казаҥҥа, Дьокуускайга бэчээттэммиттэрэ. 1988 с Алма-Атаҕа А.Г. Хамидуллин “Номоххо киирбит Максим” («Легендарный Максим») диэн кинигэтэ 10 тыһыынча ахсаанынан бэчээттэммитэ. Бу нууччалыы тылынан тахсыбыт бастакы кинигэ. Максим Кирович чаҕылхай олоҕун көрдөрөн А.Г. Хамидуллин саха омук аатын үрдэппитэ, сахаларга бэйэтин ытыктабылын, тапталын көрдөрбүтэ. Кини М.К.Аммосов улахан кыыһа Аэлитаны кытта оскуолаҕа бииргэ үөрэммитэ, хаста да Максим Аммосовтаахха дьиэлэригэр сылдьыбыта.
Москваҕа 2002 сыллаахха Максим Аммосов көмүллүбүт сиригэр өйдөбүнньүк туруоруллубута. Сахабыт сирин устуоруйатыгар умнуллубат өйдөбүнньүк турбута. Үтүө аата үйэлэргэ өлбөөдүйбэт саха саарына Максим Аммосов, кинини кытта биир кэмҥэ өһүөннээх политическай сойуолааһыҥҥа түбэһэн суорума суолламмыт биэс чулуу дьоммут кырамталара кистэммит буоругар – НКВД тыһыынчанан киһини көмпүт анал полигонугар ити алтынньы 27 күнүгэр туруорулунна. Максим Аммосов, Исидор Барахов, Кузьма Гаврилов, Семен Донской, Гавриил Ксенофонтов, Христофор Шараборин ааттара хара мраморга көмүс буукубанан сурулунна.
М.К.Аммосов төрөөбүтэ 100 сыла туолбутунан сибээстээн, С.Н.Назаров баһылыктаах Аммосов үлэлээбит сирдэринэн Саха бырабыыталыстыбатын делегацията бара сылдьыбыта. Уральскай куоракка Асгадулла Гибадулловичка саха делегацията ыалдьыттаабыта. Дьиэтигэр «М.К.Аммосов муннуга» диэҥҥэ биһиги республикабытыгар кэлэ сылдьан бэлэхтэппит сувенирдара, кинигэлэрэ, ыстатыйалара, значоктара, саха быһаҕа эҥин бааллара. Максим Аммосов бюһа ууруллан турара. Делегация баһылыга уонна чилиэннэрэ тыл эппиттэрэ, ааттаан-суоллаан илдьибит сувенирдарын туттарбыттара.
Асгадулла Гибадуллович М.К.Аммосов туһунан кинигэтин эбэн-сабан иккиһин бэчээккэ бэлэмнии сылдьарын, «Татаардар Казахстаҥҥа» диэн улахан кинигэни суруйбутун кэпсээбитэ, спонсор буллаҕына бэчээттэтиэм диэбитэ.
Талааннаах суруйааччы Асгадулла Гибадуллович Хамидуллин 2001 сыллаахха сэтинньи ый 13 күнүгэр ыараханнык ыалдьан 79 сааһыгар олохтон барбыта.

# Хамидуллин Асгадулла Гибадуллович
## Туһаныллыбыт литература:

1. Саха суруйааччылара, «Чолбон» сурунаал редакцията. А.Г.Хамидуллин. 2001. Чолбон. ахсынньы ый.
2. Владимир Степанов. Сырдык ааттара үйэлэри уҥуордуоҕа. “Саха сирэ” хаһыат. 2002.