yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Куйаас

Куйаас — сайын салгын олус күүскэ итийиитэ.

# Куйаас
## Куйаастан көмүскэнии

Медицина эйгэтин үлэһиттэрэ куйаастан ордук сүрэх-тымыр ыарыһахтары, соҕуолаах дьону, оҕо күүтэр ийэлэри, кыра оҕолоохтору, саастаах дьону сэрэхтээх буолалларыгар сүбэлииллэр.
Күн саамай үгэннээн көрөр кэмигэр, ордук 10.00 чаастан 16.00 чааска диэри, куйааска уулуссаҕа тахса сатаабат ордук диэн сэрэтэллэр. Бу кэмҥэ таҕыстаххытына, күлүктээх сирдэринэн сылдьа сатааҥ диэн сүбэлииллэр.
Төбөҕүтүгэр сирэйгитин күн уотуттан, суоһуттан хаххалыыр сэлээппэтэ, чараас киэпкэтэ кэтиҥ. Хаххаланар гына зонтикта тутуҥ. Таһырдьа өр сылдьар буоллаххытына, илиигитин, моойгутун хаххалыыр таҥаста кэтиҥ. Уопсайынан, сайыҥҥы куйааска салгыны киллэрэр чараас, киэҥ таҥаһы таҥна сатааҥ диэн этэллэр.
Куйааска күнү супту олорон эрэ үлэлээтэххэ, хаан баттааһына үрдүүрүн, сүрэх-тымыр ыарыыта көбөрүн бэлиэтииллэр. Ол иһин, сарсыарда эрдэ эбэтэр киэһэ салгын сөрүүдүйбүтүн кэннэ, бэйэни билинэн хамсанар ордугун бэлиэтииллэр.
Тымныы ууга тута хаһан да кииримэҥ. Күлүккэ сөрүүкээҥ, уоскуйуҥ. Ол кэнниттэн, илиигитин, атаххытын, сирэйгитин, моойгутун, онтон көхсүгүтүн илитэн, эккитин-хааҥҥытын бастаан үөрэтиҥ.
Сөрүүн уонна арыый сылаас соҕус ууну үрдүгүтүгэр хардарыта куттуҥ, душтаныҥ.
Сирэйгитин, моойгутун, илиигитин, атаххытын сөрүүн уунан сөп-сөп сууна, сөрүүкэтинэ сылдьыҥ. Кыра соттору эбэтэр платогу сөрүүн уунан (тымныынан буолбатах!) илитэн баран, сүнньүгүтүгэр уурунуҥ.
Төһө да куйаастан ыксаабыккыт иһин, кондиционертан сэрэниҥ! Кондиционер тымныынан үрэ турар кэмигэр, утары чугас турумаҥ. Үрдэрэн түргэнник сыыстарыаххытын, ыалдьыаххытын сөп.
Утаттыбыт диэн тыбыс-тымныы уу, мороженай үрдүгэр түһүмэҥ. Ол оннугар сөрүүн ууну, компоту иһэ сылдьыҥ. Ханна эмэ бардаххытына, кыра иһиттээх ууну кыбына сылдьыҥ.
Бэйэҕит оҕуруоккутуттан оҕурсуну, салааттары тото-хана сиэҥ.
Күлүккэ күөх окко атах сыгынньах хаамыҥ. Сиртэн күүс-сэниэ ылыаххыт.
Дьиэҕит түннүктэрин күн көрөр кэмигэр аһымаҥ. Сылааһы киллэриэххит. Халыҥ сабыынан, жалюзинан сабыҥ. Фольгата сыһыарыҥ.
Бэйэҕитигэр, чугас дьоҥҥутугар болҕомтоҕутун уура сылдьыҥ.

# Куйаас
## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2

# Куйаас
## Өссө маны көр

* Термодинамика
# Mr. Potato Head

Mr. Potato Head, Mattel корпорация оонньуура.
# Windows 95

Windows 95 (кодовай аата - Чикаго), Microsoft тэрилтэ бастакы графическай операционнай системата уонна Аан Дойдуга бастакы графическай сирэйдээх операционка буолар. Кэннитэ аймахтыы Windows 98 саҕалаан, аныгы Windows 11 төрүттэрэ бары бу систематтан төрүттээхтэр.
1997-2001 сылларга туттулла сылдьыбыта, Саха Сиригэр 90-ус-2000 сылларга оскуолаҕа информатика уроктарыгар туттуллар система буолара.
# Уиллиам Уайлер

Уиллиам Уайлер (ааҥл. William Wyler) (От ыйын 1, 1902 – От ыйын 27, 1981) диэн АХШ киинэ режиссера.

# Уиллиам Уайлер
## Фильмографията

* Crook Buster (1925)
* The Love Trap (1929)
* The Shakedown (1929)
* Hell's Heroes (1930)
* The Storm (1930)
* A House Divided (1931)
* Tom Brown of Culver (1932)
* Counsellor at Law (1933)
* Her First Mate (1933)
* Glamour (1934)
* Barbary Coast (1935)
* The Good Fairy (1935)
* The Gay Deception (1935)
* These Three (1936)
* Come and Get It (1936)
* Dodsworth (1936)
* Dead End (1937)
* Jezebel (1938)
* Wuthering Heights (1939)
* The Letter (1940)
* The Westerner (1940)
* The Little Foxes (1941)
* Mrs. Miniver (1942)
* The Memphis Belle: A Story of a Flying Fortress (1944)
* The Best Years of Our Lives (1946)
* Thunderbolt (1947)
* The Heiress (1949)
* Detective Story (1951)
* Carrie (1952)
* Roman Holiday (1953)
* The Desperate Hours (1955)
* Friendly Persuasion (1956)
* The Big Country (1958)
* Ben-Hur (1959)
* The Children's Hour (1961)
* The Collector (1965)
* How to Steal a Million (1966)
* Funny Girl (1968)
* The Liberation of L.B. Jones (1970)
# Роберт Кох

Ге́нрих Ге́рман Ро́берт Кох (ниэм. Heinrich Hermann Robert Koch; ахсынньы 11 1843, Клаусталь-Целлерфельд — ыам йын 27 1910, Баден-Баден) — ниэмэс микробиолога. Сотуун өлүү бациллатын, холера вибрионун уонна сэллик палочкатын арыйбыт. Сэллик ыарыыны чинчийиитин иһин Физиологияҕа уонна медицинаҕа Нобель бириэмийэтин 1905 сыллаахха ылбыта.

# Роберт Кох
## Олоҕун олуктара

Роберт Кох ахсынньы 11 күнүгэр 1843 сыллаахха Клаусталь-Целлерфельд диэн сиргэ, Герман уонна Матильда Генриетта Кохтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. 13 оҕоттон үһүс эбит. Аҕата — горнай инженер Герман Кох, шахта салалтатыгар үлэлиир эбит. Ийэтэ, Юлиана Матильда Генриетта Кох, төрөөбүтүнэн Бивенд — үрдүк сололоох Генрих Андреас Бивенд диэн Ганновер королевствотын кылаабынай инспекторын кыыһа. Бу киһи (эһэтэ) сиэнигэр чинчийээччи талаана баарын көрөн айылҕаны билэргэ, көрөргө-истэргэ үөрэппит.
# Этиопия

Этиопия (гээз: ኢትዮጵያ ʾĪtyōṗṗyā) диэн Африка муоhугар баар дойду. Этиопиялыын кирбиилэhэллэр Эритрея хоту, Судан арҕаа, Кения соҕуруу, Сомалия илин уонна Дьибути хотугулуу илин. Иэнэ 1,100,000 км², олохтоохторун ахсаана 78,000,000 тахса. Киин куорат Аддис Абаба.
# Тарабукин Василий Архипович

Тарабукин Василий Архипович (1934.11.10) - оҕо суруйааччыта, прозаик, тылбаасчыт. 1992 сылтан Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Таатта улууһугар Баайаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ытык-Күөл орто оскуолатын бүтэрэн "изба-читальня" сэбиэдиссэйэ буолан үлэлиир. 1962 сыллаахха СГУ устуоруйа-тыл факультетын бүтэрэр. Аҕыс сыллаах уонна орто оскуолаҕа үөрэтээччинэн үлэлиир, "Коммунист" диэн улуустааҕы хаһыат сэбиэдиссэйэ буолар. 1969 сылтан "Бичик" кинигэ кыһатын уран уонна оҕо литературатын редакторынан үлэлиир.
Бастакы айымньылара 1956 сыллаахха улуустааҕы хаһыакка тахсыбыттара. "Тиргэлээх көҕөн" диэн бастакы кинигэтэ 1976 сыллаахха тахсыбыта. В. Тарабукин сорох кэпсээннэрэ саха оскуолаларыгар кылаас таһынан ааҕыы пособиеларыгар киирбиттэрэ. Ньуучча уонна хотугу омуктар суруйааччыларын айымньыларын саха тылыгар тылбаастаабыта. "Отличник печати СССР" диэн наҕараадалаах.

# Тарабукин Василий Архипович
## Кинигэлэр

* Тиргэлээх көҕөн. Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1976.
* Оппоос мүччүргэннээх сырыылара. Сэhэн, кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1980.
* Чубарый. Рассказы. - Якутск, 1982.
* Үүнүүлээх ходуhаҕа. Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1984.
* Маныыһыт уонна эйэ. Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1989.
* Доҕордоһуу бэлэҕэ. Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1992.
* Тустаахха cohyмap суол. Сэhэн, кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1994.
* Төрөөбүт буор сылaaha. Ырыанньык. - Якутскай, 1994.
# Одесса

Одесса (укр. Одеса) диэн Украина куората. Одесса уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 1 013 521 (2013).

# Одесса
## Историята

Куорат аата аан бастаан 1740 сыллаахха бэлиэтэнэр.
Биһиги эрабыт иннинээҕи V үйэҕэ Одесса сиригэр-уотугар былыргы греческэй сэлиэнньэлэр бааллара. Одесса орто үйэҕэ көс омуктар сирдэригэр-уоттаругар баара.

# Одесса
## Оройуонунан арахсыыта

Билигин 4 оройуон баар: Киев оройуон, Приморскай оройуон, Малиновскай оройуон, Суворовскай оройуон.
# Аан дойдутааҕы Ас-үөл күнэ

Аан дойдутааҕы Ас-үөл күнэ (ХНТ тылларынан: ааҥл. World Food Day, араб. يوم الأغذية العالمي, ‎исп. Día Mundial de la Alimentación, нууч. Всемирный День продовольствия, фр. la Journée mondiale de l'alimentation) — ХНТ көҕүлээһининэн аан дойдуга сылын ахсын алтынньы 16 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. 1979 сыллаахха ХНТ Ас-үөл уонна тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэтин (FAO) кэмпириэнсийэтэ бу күнү бэлиэтиир туһунан быһаарыы ылбыта. Соруга — аан дойдуга ас-үөл тиийбэтигэр уонна суту, хоргуйууну, ситэ аһаабат буолууну уонна быстар дьадаҥы буолууну утары охсуһууга дьон болҕомтотун тардыы, бу туһунан дьон билэллэрин ситиһии. FAO 1945 сыллаахха бу күн төрүттэммит эбит.

# Аан дойдутааҕы Ас-үөл күнэ
## Сылын ахсын бу күн тиэмэтэ чопчу хайысхалаах буолар

* 1999 — «Ыччат хоргуйууну утары»
* 2000 — «Хоргуйууттан босхолонуу тыһыынча сыла»
* 2001 — «Сутааһыны кытта охсуһуу дьадайыыны кыччатыы сорҕото»
* 2002 — «Уу: Аска-үөлгэ куттал суох буолуутун төрдө»
* 2003 — «Аан дойду бүттүүнэ сутааһыны утарыыта»
* 2004 — «Биоразнообразие для создания продовольственной обеспеченности»
* 2005 — «Тыа хаһаайыстыбата уонна култууралар ыккардыларынааҕы алтыһыы»
* 2006 — «Инвестирование в сельское хозяйство в интересах обеспечения продовольственной безопасности»
* 2007 — «Право на продовольствие»
* 2008 — «Всемирная продовольственная безопасность: вызовы изменений климата и биоэнергия»
* 2009 — «Достижение продовольственной безопасности в период кризиса»
* 2010 — «Единство в борьбе с голодом»
* 2011 — «Цены на продовольствие – от кризиса к стабильности»
* 2012 — «Сельскохозяйственные кооперативы кормят мир»
* 2013 — «Устойчивые продовольственные системы как инструмент обеспечения продовольственной безопасности и питания»
* 2014 — «Семейные фермерские хозяйства: накормить мир — сберечь планету»
* 2015 — «Социальная защита и сельское хозяйство: разрывая порочный круг сельской нищеты»
* 2016 — «Климат изменяется, а вместе с ним изменяются продовольствие и сельское хозяйство»
* 2017 — «Изменим будущее миграционных потоков. Инвестируем в продовольственную безопасность и сельское развитие»
# Кофи Аннан

Кофи Атта Аннан (ааҥл. Kofi Atta Annan, 8.4.1938–18.8.2018). 1997-2006 сылларга ХНТ генеральнай сэкирэтээрэ, 2001 сыллааҕы Нобель эйэ бириэмийэтин лауреата.
# Махаров Дмитрий Дмитриевич

Махаров Дмитрий Дмитриевич — Бүлүү улууһун баһылыга (02.12.2007—02.12.2012).

# Махаров Дмитрий Дмитриевич
## Олоҕун олуктара

* 1967 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр Саха АССР Бүлүү оройуонун Халбаакы нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1989 с. — Новосибирскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун, инженер-механик идэтигэр үөрэнэн, бүтэрбит.
* 2002 с. — Российскай Федерация Правительствотын иһинэн норуот хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбит.
* 1984—1984 сс. — Бүлүү оройуонун «Халбаакы» совхоһун рабочайа.
* 1986—1988 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
* 1989—1992 сс. — ПСО «Якутгражданстрой» (Покровскай), механик.
* 1992—1994 сс. — МП «Геркулес» (Покровскай), механик.
* 1994—1997 сс. — кладовщик-снабженец ППВКХ.
* 1997—1999 сс. — «Туймаада лизинг» (Дьокуускай), сүрүн специалист.
* 1999—2001 сс. — «Туймаада лизинг» (Дьокуускай), генеральнай директор.
* 2001—2007 сс. — ГУП «Туймаада-Ас» (Дьокуускай), директор.
* 2007—2007 сс. — «Бүлүү улууһа» олохтоох тэриллии баһылыгын бастакы солбуйааччыта.
* 2007—2007 сс. — «Бүлүү улууһа» олохтоох тэриллии баһылыгын эбээһинэһин толорооччу.
* 2007 сыл ахсынньы 2 күнүгэр «Бүлүү улууһа» олохтоох тэриллии баһылыгынан таллыллыбыт. Боломуочуйатын болдьоҕо — 5 сыл, боломуочуйатын болдьоҕун бүтүүтэ — 2012 сыл ахсынньы 2 күнэ.
# Антропология

Антропология (Гириэк тыла: ἄνθρωπος anthrōpos — киhи + -λογία, -logia — санаа, үөрэтии) диэн киhини үөрэтэр үөрэх. Антропология хас да дисциплиналартан турар:
* Биология антропологията
* Култуура антропологията
* Тыл антропологията
* Социал антропология
АХШга археологияны антропология биир салаатынан билинэллэр.
# 1808

1808 сыл.

# 1808
## Туох буолбута

* Олунньу 21 — Нуучча сэбилэниилээх күүстэрэ сэриини биллэриитэ суох Швеция кыраныыссатын туораабыттар, бу балтараа сыл тухары барбыт сэрии түмүгэр Арассыыйа Финляндияны былдьаабыта.
* Муус устар 1 — Александр I ыраахтааҕы Финляндия үйэлэргэ Арассыыйаҕа холбонорун туһунан биллэрбит.
* Ыам ыйын 2 — Мадрид олохтоохторо французтар оккупацияларын утары өрө турбуттар. Кэлин Франсиско де Гойя бу түгэни «1808 сыл ыам ыйын иккис күнэ» диэн хартыынатыгар ойуулаабыта.
* Ыам ыйын 3 — Фиин сэриитэ: Швеция Свеаборг кириэппэһи Арассыыйаҕа былдьаппыт.
* От ыйын 28 — Махмуд II Осмаан импиэрийэтин султаана уонна ислаам халииба буолбут.
# Остин

Остин (Austin) - диэн АХШ-ка баар куорат, Техас штатын киин куората буолар. Дьонун ахсаана — 2 мөл.
# Либидо

Либидо (Тардыһыы, ол эбэтэр либидо), Фрейд этэринэн көҕүйүүгэ тардыһар киһи айылҕата буолар.
Либидо тестостерон эбэтэр искусственно тренболон көмөтүнэн күүһүрүөн сөп.
Ол эрэн сексуальнай либидоны, ол эбэтэр эр киһи буччатын күүһүрдэр, көҕүтэр препараттар:
# Ольга Кульчынська

Ольга Кульчынська — опера ырыаһыта (сопрано).
# Стэнфорд университета

Стэнфорд университета (толору аата ааҥл. Leland Stanford Junior University, Леланд Стэнфорд (аччыгый) аатынан университет; ол гынан баран биллэр аата ааҥл. Stanford University) — АХШ-ка, Калифорния штаат Пало-Альто куоратын (Сан-Францискотан 60 км соҕуруу) таһыгар Силикон хочотун ортотугар баар университет.
Стэнфорд сылга 6700 кэриҥэ устудьуону уонна 8 000 аспирааны ылар. Университет хас да салаалаах: урбаан факультета, юриспруденция факультета, медицина факультета уонна техника факультета. Университет Силикон хочотугар баар, кини выпускниктара маннык аатырбыт хампаанньалары төрүттээбиттэрэ Hewlett-Packard, Electronic Arts, Sun Microsystems, Nvidia, Yahoo!, Cisco Systems, Silicon Graphics, уонна Google.
# Николаев

Бу тыл хас да суолталаах:
* Николаев Егор Дмитриевич
* Николаев Михаил Ефимович
* Николаева Мария Евсеевна
* Николаева Мария Георгиевна
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Бэрик

Бэрик (ол эбэтэр нууч. коррупция), биир сүрүн проблема буолар дьон сыһыаныгар. Сүрүннээн үрдүк дуоһунастаах эбэтэр полномочиялаах дьон бэйэлэрин былаастарын билинэн харчыга эбэтэр атын өҥөҕө атыыланаллара. Сүрүннээн бэриги ылааччылар полициялар, судьуйалар, прокурордар, сороҕор учууталлар, араас өҥө оҥорор үлэһиттэр. Бэриги ылыы уопсастыбаҕа тарҕаныы кэнники уопсастыба ис иһиттэн сытыйыытыгар тириэрдэр, онтон дойду үрдүнэн экономика мөлтөөһүнүгэр.
Ханнык баҕарар дойдуга бэрик утары охсуһаллар, һокуонунан бэрик ылааччы уонна биэрээччи тэҥҥэ эппиэтинэскэ тардыллыахтарын сөп.
# Финам

Финам (нууч. Финансовый Аналитик Москва), Арассыыйа биир улахан брокера, Аан Дойдуга биир улахан инвестиционнай контора буолар.
# .vc

.vc диэн Сент Винсент уонна Гренадиннар үрдүк таhымнаах ил домена.
# Уульчалар

Уульчалар, бэйэлэрин аатара – «Нани», Россияҕа олорор а5ыйах ахсааннаах омук. Амыр өрүс кытыытыгар, айан Хабаровскай кыраай Ульчскай оройуонугар олохсуйан олороллор. Тыллара тоҥус-манчуур бөлөххө киирэр. Уопсай ахсааннара (2002 сылааҕы перепись) – 2913 киһи.

# Уульчалар
## Уульчалар Саха сиригэр

Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр уульчалар ахсааннара :
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| | | | 6 | 8 | 11 | 6 |
# Аустралия хотугу территорията

ХОТУГУ ТЕРРИТОРИЯ (Northern Territory) диэн Аустралия саамай хотугу территорията буолар. Киин куората - Дарвин. Хотугу территория үрдүнэн 190 тыс. киһи олохсуйан олорор.

# Аустралия хотугу территорията
## Өссө маны көр

Бу сирэйи өссө маннык ааттыыллар - Хоту Территория эбэтэр Аустралия хотугу территорията
# Эйюбоглу Эзги

Эзги́ Эйюбоглу́ — турок норуотун биллиилээх уонна аатырбыт артыыһа, модела. Арассыыйаҕа ордук «Великолепный век» киинэ сэрийээлигэр Айбиге хатун оруолун толорбутунан биллэр көстөр.

# Эйюбоглу Эзги
## Биографията

Эзги Эюбоглу 1988 сыллаахха Турция өрөспүүбүлүкэтин Анкара куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Кини Анкара куоракка баар Хаджеттепе университетын иһинэн үлэлиир Судаарыстыбаннай консерваторияны бүтэрбитэ. Онно үөрэнэ сылдьан Стамбул куоракка икки сыл устата Мимар Синан аатынан ускуустуба университетыгар классическай балет оскуолатыгар дьарыктаммыта, ол кэнниттэн эмиэ Хаджеттепе университетыгар иккиһин киирэн, «драмата ускуустубата» салааҕа үөрэммитэ.

# Эйюбоглу Эзги
## Тус олоҕо

Эзги эюбоглу турок биллиилээх артыыһа Гюрбей Илерини кытта чугастык алтыһа, билсиэ сылдьыбыта. Кинилэр аана бастаан 2011 сыллаахха «Моё сердце выбрало тебя» диэн ааттаах киинэ сэрийээлигэр уһулла сылдьан билсибиттэрэ. Ол гынан баран, 2013 сыллаахха икки сыл устата билсэ, доҕордоһо сылдьан баран арахсыбыттара. Артыыстар хаһан даҕаны холбоһон ыал буолбатахтара. 2014 сыл ортотуттан саҕалаан Эзги эмиэ биллилээх артыыс, киинэ уонна тэлэбиидэнньэ сулуһа Каан Йылдырымы кытта доҕордоспута, ыкса билсэн барбыта. Кинилэр иккиэн «Имя счастья» диэн ааттаах киинэ сэрийээлигэр уһуллаллар. 2015 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр Каан Эзгигэ ыал буолуон, ойох таҕыс диэн этии киллэрбитэ. Кыыс онно сөбүлэспитэ уонна кинилэр ол сыл күһүнүгэр биһилэхтэммиттэр. Уруулара 2016 сыллаахха ыам ыйын 14 күнүгэр Эсма Султан дыбарыаһыгар буолбута. Ол гынан баран, 2019 сыллаахха бэс ыйын 26 күнүгэр 3 сыл устата бииргэ олорон баран сатаспакка арахсыбыттара. Эзги урукку эригэр элимиэн харчытын төлүүртэн батыммыта. Кааны туохха да күтүрээбэт, туох да диэн баалаабат.

# Эйюбоглу Эзги
## Карьератын саҕаланыыта

Эюбоглу 2001 сыллаахха Elite Model Look диэн ааттаах моделлар норуоттар икки ардыларынааҕы куонкуруһугар финалга киирбитэ. Онтон икки сыл буолан баран «Мисс Турция» куонкуруска иккис миэстэҕэ тиксибитэ. 2007 сылтан саҕалаан араас муода көрдөрүүлэригэр, ырыа килииптэригэр уһуллан барбыта.
2011 сыллаахха Эзги Эюбоглу «Великолепный век» киинэ сэрийээлин иккис сезонуттан уһуллан барбыта. Кини онно сехон биир саамай тутаах оруолун — Айбиге хатуну, кырыым дьууртун хаана Сахиб-Гирей кыыһын уонна валиде-султан (Небахат Чехре) сиэн балтын оонньообута. Эюбоглу дьоруойа дьахтар Арассыыйаҕа Казан куоракка улааппыта. Кинини аҕата аймалҕаннаах олохтон күрэтэн Стамбулга ыыппыта. Кыыс Шехзаде Мустафалыын (Гүнсүр Мехмет) кытта холбоһуох буолаллар. Аны туран, кини Малкочоглу Бали Бей таптала буолар (Бурак Озчивит). Сэрийээлгэ Сулеймана.султаан кэминээҕи кэм көстөр.

# Эйюбоглу Эзги
## Бэлиэтээһиннэр

* 1 2 Ezgi Eyüboğlu Resimleri ve Biyografisi | Televizyon Dizisi(суох сигэ — история). www.televizyondizisi.com (15 Aralık 2012). Тургутулунна 19 Бэс ыйын 2016. Төрүт сириттэн архыыптанна 17 Балаҕан ыйын 2014.
* ↑ Ezgi Eyüboğlu. www.sinematurk.com. Тургутулунна 19 Бэс ыйын 2016.
# Иккис Камчатка экспедицията (1733 - 1743)

Улуу Хотугу экспедиция эбэтэр Камчатка Иккис экспедицията (1733—1743) — XVIII үйэ иккис чиэппэригэр Сибиири уонна Уһук Илини чинчийэр хас да тус туһунан экспедициялар холбоһуктаах ааттара.
Сэттэ этэрээт 1733—1743 сылларга сылдьыбыттара.
Литэрэтиирэҕэ «Сибиир-Чуумпу байҕал экспедицията», «Сибиир экспедицията» диэн ааттарынан эмиэ биллэр.

# Иккис Камчатка экспедицията (1733 - 1743)
## Өссө маны көр

* Берг Л. С. Открытие Камчатки и экспедиции Беринга. М. — Л., 1946.
* Андреев А. И. Очерки по источниковедению Сибири. Вып. 2. XVIII в. М. — Л., 1965.
* Мирзоев В. Г. Историография Сибири (Домарксистский период). М., 1970.
* Иванов В. Ф. Историко-этнографическое изучение Якутии. XVII—XVIII вв. М., 1974.
* Белковец Л. П. Россия в немецкой исторической журналистике. XVIII в. Томск, 1988.
* Иванов В. Н. Историческая мысль в России XVIII — середина XIX вв. о народах Северо-Востока Азии. М., 1989.

# Иккис Камчатка экспедицията (1733 - 1743)
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
# Уһун кутурук

Уһун кутурук (нууч. Длиннохвостая синица, лат. Aegithalos caudatus) — наһаа уһун кутуруктаах чыычаах. Уһун кутуруктаах чычып-чааптар уустарыгар киирэр.
Көхсө, кынаттара уонна кутуруга хара, санныгар роза өҥнөөх балаһалаах, төбөтө, этин аллараа өттүн түүтэ уонна кынаттарын кырыылара маҥаннар. Тыһыта уонна атыыра майгыннаһаллар.
Маска олохсуйар үөннэринэн аһылыктанар. Саха сирин соҕуруу аҥаарыгар олохсуйар. Дэҥҥэ кыстыыр, үксүүн соҕуруу барар. Сэдэхтик көстөр көрүҥ.

# Уһун кутурук
## Туһаныллыбыт сирэ

* Знаете ли вы птиц Якутии, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
# 1786

1786 сыл.

# 1786
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 7 — АХШ-ка төрүт олохтоохторго анаан бастакы федеральнай резервация олохтоммут.
* Атырдьах ыйын 8 — Жак Бальма уонна Мишель Паккард бастакынан Альпа хайаларын саамай үрдүк чыпчаалларыгар Монблаҥҥа тахсыбыттар. Бу түгэн альпинизм төрүттэнниитинэн ааҕыллар.
# Эҕир

Эҕир — туундараҕа тыал охсуутун хоту хаар кэрдиис-кэрдиис буола хомурахтаммыта.
# Дьабала

Дьабала - сутуруолуун үргүлдьү этэрбэс.
# Яковлев Николай Николаевич

Яковлев Николай Николаевич (1915—1964) — хомсомуол, баартыйа үлэһитэ.
1915 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1931—1938 сс. Орто Халыма уонна Булуҥ оройуоннарын комсомол секретарынан үлэлээбит.
1940 с. Верхоянскай оройуонун райсоветын председателэ.
1948-55 сс. Горнай оройуонугар бастаан уполмингазка старшай инспектор, лугомелиоративнай станция директорын солбуйааччы, босхоломмут партийнай тэрилтэ секретара.
Мэҥэ-Хаҥалас райкомугар инструктор.
«1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн, «Бочуот Знага» уордьанынан, ССРС заготовкаҕа министерствотын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта.
1964 с. өлбүт.
# Westpac

Westpac — Аустралияҕа уонна Саҥа Зеландияҕа биир бөдөҥ коммерческай баан буолар. Элбэх саха итиннэ счеттаах, холобура MyTona игин международнай транзакциялара итинэн ааһар.
# Силигир

Силигир өрүс. Өлөөн өрүс уҥа салаата. Уһуна 344 км., тардыытын иэнэ 13400 кв.км.
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиригэр баар. Төрдүгэр уутун ороскуота сөкүүндэҕэ 70 куб.м. алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: Өнньүө Силигир (169 км.) уонна Силигиркээн (128 км.).

# Силигир
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Украина ҕрывньата

Украина ҕрывньата (укр. гривня (ҕрывньа), нууч. гривна, UAH, ₴) диэн Украинатын валютатын биирдигэ.

# Украина ҕрывньата
## Историята

Бастаан ҕрывньа ити буол түөскэ киэргэл. Кэмигэр Владимир Улуу саҕалаа оҥор кыһыл көмүс манньыат уонна үрүҥ көмүс манньыат, хайаларай хойутуу

# Украина ҕрывньата
## Банкноталар

* 1 ҕрывньа
* 1 ҕрывньа
* 2 ҕрывньа
* 2 ҕрывньа
* 5 ҕрывньа
* 5 ҕрывньа
* 10 ҕрывньа
* 10 ҕрывньа
* 20 ҕрывньа
* 20 ҕрывньа
* 50 ҕрывньа
* 50 ҕрывньа
* 100 ҕрывньа
* 100 ҕрывньа
* 200 ҕрывньа
* 200 ҕрывньа
* 500 ҕрывньа
* 500 ҕрывньа
* 1000 ҕрывньа
* 1000 ҕрывньа

# Украина ҕрывньата
## Манньыаттар

* 2 кэппиэйкэ
* 5 кэппиэйкэ
* 25 кэппиэйкэ
* 50 кэппиэйкэ
# Русал

Русал (Rusal), Арассыыйа саамай улахан уонна Аан Дойдуга биир саамай улахан алүминий тимирэ оҥорор уонна атыылыыр тэрилтэ. Атыылаһар дойдулара Хоту Америкаттан саҕалаан, Европаҕа уонна Азияҕа тиийэ.
# Пневмония

Пневмония эбэтэр ойоҕостотуу диэн тыҥа уонна тыынар систиэмэ ыарыыта. Киһи тыҥата кыракый альвеола диэн ааттаах хабахтартан турар, ол альвеолалар кислород салгынтан хааҥҥа киирэрин хааччыйаллар. Пневмонияҕа ол альвеолалар үлэлэрэ кэһиллэр, онтон сылтаан сатаан кислороду ылбат буолаллар. Сороҕор бу ыарыыны сэбиргэхтэтии диэн ааттааччылар, ол эрэн сэбиргэх диэн тыҥаны бүрүйэ сылдьар ис уонна тас субаны ааттыыллар, ол аата сэбиргэхтэтии диэн плеврит.
Пневмония бактерияттан, грибоктартан уонна араас паразиттартан сылтаан үөскүөн сөп. Ону тэҥэ ойоҕостотуу төрүөтүнэн сүһүрдэр эттик дьайыыта эбэтэр тыҥа оһолтон сылтаан (киһи саахалга түбэстэҕинэ иҥин) алдьаммыт буоллаҕына эмиэ саҕаланыан сөп. Тыҥа искэҥэ эбэтэр алкоголизм эмиэ пневмонияҕа тиэрдиэхтэрин сөп.
Пневмониялаабыт дьон үксүгэр тыыналларын ыарарҕаталлар, сөтөллөллөр уонна түөстэрэ ыалдьыан сөп. Ыарыы үөскээбит төрүөтүттэн көрөн эмтэнэр, холобур, бактерияттан сылтаан үөскээбит пневмонияны антибиотигынан эмтииллэр.
Пневмониянан киһи сааһыттан тутулуга суох ыалдьар. Ыарыы кутталлаах, киниттэн сылтаан дьон, ордук кырдьаҕастар, кыра оҕолор уонна мөлтөх иммунитеттаахтар өлөр түбэлтэлэрэ көстөр.

# Пневмония
## Пневмония атын араастара

* Атипичнай пневмония (SARS)
    Атипичнай пневмония - олус сыстыган өлөрүмтүө пневмония арааһа, бастаан 2002 сыллаахха Кытайга тарҕана сылдьыбат. Атипичнай пневмония коронавируһа төрүттээх буолбута. Атипичнай пневмония 2003 сылтан тарҕамматаҕа.
# Дьэгээрбэ

Дьэгээрбэ (ааҥл. prostitute, нууч. проститутка) диэн харчыга атыыланар дьахтар.
# Фастив

Фастив (укр. Фастів) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 47 937 (2014).
# Агайакаан

Агайакаан, Индигир салаата Күөнтэ өрүс салаата.
Устата 160 км, тардыытын иэнэ 7630 кв. км.Сунтаар Хайатын хотугу эниэтигэр бастаах, Өймөкөөн үрдэлинэн устар.
Тардыытыгар 1500 күөл баар. Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр тоҥор, бэс ыйын саҥатыгар мууһа эстэр.
Сүрүн салаалара хаҥастан Нэймэчээк (95 км), Хоҥор (85 км), уҥаттан От Хайа (80 км).

# Агайакаан
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980.
# Бохотница

Бохотница (пол. Bochotnica, МФА : [bɔxɔtˈnit͡sa]) — Польша дэриэбинэтэ, Люблинскай воеводствоҕа баар. Нэһилиэнньэтэ 1 500 кэриҥэ киһи (2010).