yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Молдова гагаузтара

Гагаузтар — Молдоваҕа ахсааннарынан төрдүс омуктар. Ахсааннара 2004 сыллааҕы туругунан 151 596 киһи этэр, ол эбэтэр дойду дьонун ахсааныттан 3,8 %.
Гагаузтар сирдэрэ туспа быраап статустаах — Гагаузия биитэр Гагауз Ери (гагауз сирэ) (Ахсынньы 23 1994 с. 344 XIII нүөмэрдээх сокуонунан бигэргэммит), Молдова иһинэн автономиялаах тэриллии. Уобалас туспа бырабыыталыстыбалаах — «башканат», уонна бэрэсидьиэннээх — «башкан», өрөгөй ырыалаах, дуоҕалаах. Гагаузия киин куората Комрат. Гагауз тылын алпаабытын олоҕо латыын графиката. Судаарыстыба докумуоннара үс тылынан суруллаллар: румыынныы (судаарыстыба тыла), гагаузтуу (наассыйа тыла) уонна нууччалыы (кэпсэтэр тыл). Гагаузтар түөлбэлээн олорор сирдэрэ — Комратски, Чадър-Лунгски уонна Вулканещки.

# Молдова гагаузтара
## Ахсааннара

| Киһи ахсаана | Бырыһыана |
| 1817 | 900 | 0.2 % | |
| 1856 | 18 000 | 1.8 % | 1900,0 % |
| 1897 | 55 790 | 2.9 % | 209,9 % |
| 1930 | 98 172 | 3.4 % | 76,0 % |
| 1941 | 115 700 | 4.9 % | 17,8 % |
| 1959 | 95 856 | 3.3 % | 17,1 % |
| 1970 | 124 902 | 3.5 % | 30,3 % |
| 1979 | 138 000 | 3.5 % | 10,5 % |
| 1989 | 153 458 | 3.5 % | 11,2 % |
| 2004 | 151 596 | 3.8 % | 1,2 % |

# Молдова гагаузтара
## Устуоруйа

1990 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр Гагауз Аптаныамыйалаах Өрөспүүбүлүкэтэ биллэриллибитэ. 1994 сыллаахха Молдова Өрөспүүбүлүкэтэ ону билиммитэ.
Арассыыйа ыраахтааҕылаах бырабыыталыстыбата Бессарабияҕа болгаардары олохсутар этэ. Онно болгаардары, гагаузтары уонна молдавааннары бииргэ олордор бэлиитикэни тутуспута. Кэлин ССРС урусхалланарыгар Молдоваҕа былааһы Румынияны кытта холбоһо сатыыр Норуот фрона ыларыгар бу бэлиитикэ эмиэ туһаныллыбыта. Ол саҕана Молдоваҕа икки аптаныамыйа баар буолбута (Гагаузия уонна Приднестровье). Былаастар 40 оптуобус «баҕалаахтары» Комрат куоракка өрө турбут дьону накаастата ыыппыта. Ол саҕанааҕыны сорох дьон маннык ойуулууллар: «Молдавия оҕустара Буджак куйаарын соҕуруу өттүттэн кэлбиттэрин кыраныыссаҕа гагауз янычаардара ятагааннаах көрсүбүттэрэ». Бу этии гагауз бырабыыталыстыбата туурактарга чугаһыы сатыырын көрдөрөр.

# Молдова гагаузтара
## Тыллара

Гагаузтар түүр тыллаах христиааннар. Украинаҕа Молдовалыын быысаһар сирдэргэ эмиэ элбэх гагауз олорор. Молдова уонна Украина гагаузтара үксүн гагаузтуу саҥараллар (1957 сыллаахха туспа алпаабыттаммыттара).
# The Simpsons

Симпсоннар (ааҥл. The Simpsons) диэн Америка анимация ситкома. Оҥорооччу Мэтт Грөниҥ уонна Fox Broadcasting Company. Сериал Симпсоннар диэн Америка орто кылааhын дьиэ кэргэнин туhунан. Ыал аҕата Хомер, ийэлэрэ Мардь уонна оҕолоро Барт, Лиза уонна Мэгги. Сериал айааччылара Симпсоннар нөҥүө Америка орто ыалын сатиралаан көрдөрөллөр. Шоу айыллыбыт Сприҥфилд диэн куоракка буолар уонна Америка араас култуура, дьон-сэргэ уонна телевидение көстүүлэрин пародиялыыр.
Симпсоннары Грөниҥ Дьэймс Эл. Брукстуун минисериал быhыытынан оҥорбуттара. Айыллыбыт дьиэ кэргэн характердарын Грөниҥ бэйэтин урууларын ааттарынан ааттаталаабыта. Минисериал The Tracey Ullman Show ирээтин быhыытынан муус устар 19 1987 көрдөрүллүбүтэ. Үс сезон кэнниттэн скетч туспа чаас аҥардаах прайм тайм шоу буолбута.
Аан бастаан ахсынньы 17 1989 көстүөҕүттэн ыла шоу 432 эпизодтаах уонна сүүрбэhис сезона балаҕан ыйын 28 2008 саҕаламмыта. The Simpsons Movie диэн толору киинэ аан дойду киинэ театрдарыгар от ыйын 26 уонна от ыйын 27 2007 тахсыбыта уонна аан дойду үрдүнэн $526.2 млн өлөрбүтэ.
The Simpsons элбэх бириэмийэлэри сүүйбүтэ, ол ахсааннарыгар 24 Emmy Awards, 26 Annie Awards уонна Peabody Award. Time сурунаал ахсынньы 31 1999 с. XX үйэ ордук бэрт телесериалын аатын иҥэрбитэ. Тохсунньу 14 2000 Симпсоннар дьиэ кэргэннэрэ Hollywood Walk of Fame аллеяҕа сулустаммыттара. The Simpsons Америка ордук уhун ситкома буолар. Хомер "D'oh!" диэн үөхсүүтэ ааҥл тылын лексиконугар иҥмитэ.
# Отон

?Отон :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Үүнэйилэр |
| Отдел: | Покрытосеменнойдар |
| Кылаас: | Двудольнайдар |
| Аймах: | Верескоцветнойдар |
| Кэргэн: | Вересковайдар |
| Уус: | Ваксиниум |
| Көрүҥ: | Отон |
Латыынныы аата :
Vaccinium vitis-idaea :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Үүнэйилэр алпаабытынан]]
Отон (лат. Vaccínium vítis-idaéa) — сылы быһа күөх турар от үүнээйи, кылабачыгас, ньолбоҕор сэбирдэхтээх, аһа кыһыл өҥнөөх, кытаанах эттээх. Сибэккитэ маҥан, кубархайдыҥы өҥнөөх. Отон аһа сылы быһа хаар анныгар сытыан сөп. Саха сиригэр киэҥник тарҕанан үүнэр.

# Отон
## Саха култууратыгар

Отон былыр-былыргыттан сахаларга суолталаах ас этэ. Онон өс хоһоонноругар, сомоҕо домохторго ахтыллар, холобур, - Отонноотоххо оҥоойук туолар.

# Отон
## Өссө маны көр

* Уулаах отон
# 1160-с

1160-с сыллар.

# 1160-с
## Төрөөбүттэр

* Чыҥыс Хаан
# Индигиир (суолталара)

Бу тыл хас да суольталаах:
* Индигиир — өрүс
* Индигиир — Муома улууһугар нэһилиэк
* Индигиир уоттара — хаһыат
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Ииччики

Ииччики эбэтэр ииччикэ - ууну кэһэргэ анаан саппыйаанынан тигэр этэрбэстэрэ. Мандар Уус этэринэн маны тигэр үөрүйэх нууччалартан киирбит. Сахалар уу, сиик өппөт гына түнэннэн эмиэ тигэллэрэ.

# Ииччики
## Өссө маны көр

* Куруму
* Эриэн эмчиирэ
* Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс
* Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс
* Ойуулаах сарыы этэрбэс
* Алтан тыллаах сарыы этэрбэс
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ
* Күлүмэн этэрбэс
# Аан дойду суруйааччыларын күнэ

Аан дойду суруйааччыларын күнэ - Пен-кулууп 1986 сыллаахха тохсунньуга буолбут 48-с конгреһыгар (мунньаҕар) олохтообут күнэ.
Бу күнү олохтуулларыгар пен-кулууп чилиэннэрэ суруйааччылары манныкка ыҥырбыттар: сымыйаны суруйбаттарыгар, баар чахчылары уларыппаттарыгар, буолбут түбэлтэлэри политика, бөлөх, эбэтэр тус бэйэ интэриэһин кытта дьүөрэлэһэр гына көрдөрө сатаабаттарыгар.
Арассыыйаҕа үксүн бу күнү бырааһынньык курдук бэлиэтииллэр, суруйааччылары чиэстииргэ сылтах курдук көрөллөр.
# Локомотив

Локомотив диэн суксурҕа вагоннарын тардар тимир суол көлөтө. Локомотив суксурҕа бастакы көлөтө, ол эбэтэр кини баһа буолар.
Локомотивтар хамсатааччыларынан үс сүрүн көрүҥнээхтэр:
* Чаан тардар
* Дизель локомотив
* Чаҕыл тардар
* Аустралия Pacific National дизель локомотива
* Аустралия Victorian Railways R class чаан тардара
* Кытай China Railways HXD1D чаҕыл тардара
* АХШ Union Pacific 18 гаас турбиналаах локомотива
* АХШ EMD SD40-2 дизель локомотива
* Германия Siemens ES64U4 чаҕыл тардара
* Швеция Rc магистрал локомотива
# Дулҕа (оонньуу)

Дулҕа — саха дьиэ иһигэр оонньуур оонньуута.
Балаҕан иһигэр лэкэчэктэри туруортууллар уонна утуу-субуу дьону харахтарын баайан баран ол сиргэ ыыталлар. Ким таарыйбакка эбэтэр аҕыйах лэкэчэги суулларан ол сири ааспыт ол кыайар.
# 1587

1587 сыл.

# 1587
## Туох буолбута

* От ыйын 25 — Дьоппуону түмпүт Тоётоми Хидэёси христианствоны тарҕатыыны боппут, аҕабыыттары дойду иһиттэн үүрбүт. Сотору кэминэн Дьоппуон икки үйэлээх изоляцияҕа киирбитэ.
# 360 Total Security

360 Total Security — антивирус программа. Кытайдар оҥорбуттар.
# Итака чааhа

Итака чааhа (ааҥл. Ithaca HOUR) — АХШ Итака (Нью Йорк) куоратын олохтоох харчыта. АХШка ордук былыргы уонна бөдөн туттулла сылдьар олохтоох харчынан буолар.
Бу харчыны Пол Гловер диэн дизайнер 1991 сылга олохтообута.
Биир Итака чааhа — биир киhи 1 чаас устата улэлээбит төлөбүрүн быһыытынан сүбэлэнэр. Билинни курса — 10 америка доллара. Маннык курдук харчылар кэнники Мадисон куоракка (Висконсин) уонна Корвалиска (Орегон) киллэриллибиттэрэ.
1991 сылтан ыла 6300-тэн тахса биэс арааhынай туруулаах банкнотанан 63 тыhыынча АХШ долларыгар тэн Итака чааhа таhаарыллыбыт.Тыhыынчанан киhи уонна 500 тэрилтэ Итака чааhынан хамнас аахсыбыт уонна туттубут.Итака чааhынан табаары эргитии сууммата 2 мөлүйүөн АХШ долларыттан тахса сууммаламмыт.Итака чааhын ылабын диэбит киhи тута 2 Итака чааhын ылар. А5ыс ый буола-буола эбии 2 Итака чааhын көрдүөххүн сөп, бу харчыны туттарын иhин.Бэчээттэммит Итака чааhын 11 бырыhыана общественнай түмсүүлэргэ грант быhыытынан туттуллуохтаах. Итака чааhынан бэриллэр иэс бырыhыана суох буолар.
# Булгунньахтаах (Хаҥалас улууһа)

Булгунньахтаах — Хаҥалас улууһун Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгин киинэ.

# Булгунньахтаах (Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Хаҥалас улууһа
* Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
# Electronic Arts

Electronic Arts — АХШ гейминг оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс миэстэ улаханынан. EA Dice оонньуу оҥорор конгломератка киирэр.
# Сибинньэ гириибэ

Сибинньэ гириибэ (нууч. Свиной грипп) диэн Мексика дойдутугар улаханнык тарҕанан эрэр, аныгы ыарыы биир көрүҥэ буолар. Бу ыарыыттан сылтаан элбэх дьон өллө! Бу ыарыы Ла Глория диэн кыра дэриэбинэҕэ үөскээн тахсыбыт.

# Сибинньэ гириибэ
## Өссө маны көр

* Өлүү
* Олох
* Ыарыы
* Грипп
* 2009 сыллаах H1N1 ыарыытын пандемията
# Кампора-Сан-Джованни

Ка́мпора-Сан-Джова́нни (ит. Campora San Giovanni, неап. Campura San Giuvanni,сиц. Campura Santu Janni) — тыа уокуруга, порт Амантея коммуна порда уонна сорҕото, Козенца провинция, Италия. Катандзаро провинцияттан чугас.

# Кампора-Сан-Джованни
## Географията

Кампора Тиррен муоратын кытылыгар, наһаа бөдөҥө суох хапталга сытар. Чугастааҕы мырааннарга винограад уонна масличнай култууралары үүннэрэллэр. Мырааннартан Ламеция-Терме хомото уонна Стромболи вулкаан көстөллөр, ол буруота былыта суох күҥҥэ көстөр. Кампора портан муораннан Эолий арыыларыгар сырыы баар.

# Кампора-Сан-Джованни
## Нэһилиэнньэлээх пууннара

Кампора-Сан-Джованни сиригэр маннык дэриэбинэлэр бааллар:
| Аугурато Каррателли Колоньй | Козза Куккувалья Фравитте | Галло (соҕуруу өттө) Имбелли Марано | Маринелла Мирабелли Олива | Пиана Кавалло Пиана Маурй Принципесса | Рибес Рубано Стрйттуьрй Вилланова |
# Протистар

?Протистар :
Билим классификацията :
| Саарыстыба: | Protista* |
Латыынныы аата :
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив latin=название внутри шаблона taxobox в тексте статьи :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викивид систематиката] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Ойуулары көрдөөһүн Биики ыскылаакка] | Халыып:Taxobox ITIS |
[[Категория:Protista* алпаабытынан]]
Протистар диэн араас эукариот микроорганизмнар. Биир да элбэх да сааныктаахтар. Харамайдартан, үүнээйилэртэн уонна тэллэйдэртэн атыттар.
# Alcatel-Lucent

ALCATEL тэрилтэ (фр. Alcatel-Lucent) — Францияҕа баар бөдөҥ сибээс тэрилтэтэ. Европа экономикатыгар улахан сабыдыаллаах тэрилтэлэртэн биирдэстэрэ. Штаб квартирата — Парижка баар. Ити тэрилтэ — сотовай телефон, ПК, монитор, колонка, сабвуфер, клавиатура, провод онорон. Планета үрдүнэн — 759 тыһ. дьону үлэнэн хааччыйар.
# Самалдьый

САМАЛДЬЫЙ туохт., фольк.
* Эйэҕэс-элэккэй майгылан, күлэ-үөрэ сылаанньый. –Быть приветливым, улыбчивым. Уол Ийэтэ хаҥас диэки Иһит-хомуос тыаһатан, ас астаан Самалдьыйа сылдьар. ТГИТ КХКК. // Эт-тыын, саҥар. –Говорить, высказываться охотно. Кэннинэн куотан иһэн ахсааннаах тылынан дьахтар [бухатыыр] саҥалаах буолан самалдьыйан испитэ үһү. ПЭК ОНЛЯ III.
* Көсп. Сылааран көһүн, сылаар, наскый (хол., күнү этэргэ). –Светить ласково, заливать ласковым светом (напр., о солнце); изобиловать
благодатным теплом и светом (напр., о летнем времени). Саамал куйаас самалдьыйа. Унаар куйаас олохсуйда. Эдьэҥ куйаас иэнигийдэ. Саха нар. ыр. I. Саһарҕалаах күн. Саар күөһүн айаҕын саҕа буолан. Самалдьыйан тахсыыта [чыычаах уһуктан турбута]. Суорун Омоллоон.
# 2020 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

XXXII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 2020 сыллаахха ыытыллыахтаах этэ. Токиокуоратыгар буолбут Аан дойдутааҕы спортка уонна культураҕа күрэс. COVID-19 пандемиятыттан сылтаан 2021 сылга көһөрүллүбүтэ.

# 2020 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
## Күрэскэ кыттыбыт куораттар

Сайаапкалаабыт куораттарга куолас түмүгэ
# Амик

Амик — 1976 сыллахха Монреаль куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта.

# Амик
### Ымыыны хайдах талбыттара

Канаада буобурата бу дойдуга аатырбыт клен сэбирдэҕиттэн итэҕэһэ суох бэлиэ кыыл буолар. Уһук хотугу сири аахсыбатахха Канаадаҕа бүтүннүү тарҕаммыт кыыл буолар. Бу кыыл Канаада 5 харчылаах (цент) манньыатыгар кытта баар. Канаада аан бастакы почта мааркатыгар эмиэ бу кыыл ойууламмыта уонна «Трёхпенсовый бобр» диэн ааттаммыта биллэр. XVI үйэттэн саҕалаан буобураны бултааһын бу дойдуга сүрүн дьарыктан биирдэстэрэ этэ. Буобура дьиҥнээх спортмен хайдах буолуохтааҕын көрдөрөр: тулуурдаах, дьарыктаах, дьаныардаах.

# Амик
### Ымыы аата

Ымыы аатын талыы эмиэ уратылаах. Амик диэн тыл алгонквин диэн Канаадаҕа ордук киэҥник тарҕаммыт төрүт олохтоох омук тылыттан үөскээбит. Бу тылынан эбит буоллаҕына, Амик диэн "буобура" диэн тылбаастанар. Маны таһынан, бу тылы өйдөөн хааларга уонна атын омук тылыгар тылбаастыырга судургу.

# Амик
### Өҥүн арааһа

Амик буобура хара уонна ортотунан курдуу кыһыл өҥнөөх. Курдуу барар өҥ хас да араастаах буола сылдьыбыт эбит. Ол эрэн саамай киэҥник тарҕаммыта – 1976 сыллааҕы Олимпия сайыҥҥы оонньууларын сүрүн ымыыта буолбут кыһыл өҥ. Атын көрүҥэр кыһыл лиэнтэҕэ тиэрбэстэр суохтар. Үһүскэ курун өҥө кустук бары өҥүн хатылыыр эбит.

# Амик
### Интэриэһинэй чахчылар

Генри Лонгфелло аатырбыт "Гайаваат туһунан ырыатыгар" буобуралар ыраахтааҕылара Амик диэн ааттаах. Маны таһынан, дьээбэ быһыытынан Буобура аллара диэки түһэр уһун кутуруга – уруһуйдуур киһи кумааҕыта тиийбэккэ аллара ыыппыт диэн баар.
* ↑ Книпович Н. М. Бобровый мех // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* 1 2 Бобр Амик Архыыптаммыт 2013, Муус устар 15 күнүгэр.
* ↑ Mascot_Montréal_1976
# Миллиардер

Миллиардер — аан дойду саамай баай дьонуттан биирдэстэрэ. Баайын-дуолун уопсай кээмэйэ АХШ 1 миллиард дуолларыттан ордук сыаналаах буоллаҕына маннык ааттанар. Бастакы миллиардерынан АХШ Стандарт Ойл хампаанньатын төрүттээччи Джон Рокфеллер балаҕан ыйын 29 күнүгэр 1916 сыллаахха буолбута.
Билигин аан дойду саамай баай уон дьонун тиһигэр киирэллэр: Карлос Слим Элу — Мексика; Билл Гейтс — АХШ; Амансио Ортега — Испания; Уоррен Баффет — АХШ; Лоуренс Элисон — АХШ; Чарльз Кох — АХШ; Дэвид Кох — АХШ; Ли Кашин — Гонконг; Лилиан Беттанкур — Франция; Бернар Арно — Франция.
# MGM Television

MGM Television — киинэ устар студия уонна оннук же ааттаах телевидение канаала, аатырбыт Metro Goldwyn Mayer медия конгломератка киирэр, Sony бас билиитигэр. 1959 сыллаахтан үлэлиир.
# Любеч

Любеч (укр. Любеч) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 228 (2011).
# Психология

Психология (был.-гириэк. ψῡχή, psȳkhē, «[[кут]», уонна -λογία, -logia, «билии» — куту билии) диэн өй үлэтин уонна майгыны чинчийэр үөрэх. Психологтар ылыныы, билии, эмоция, тус бэйэ, майгы уонна сыhыан көстүүлэрин үөрэтэллэр. Психология туттуллар үөрэх буоларын быhыытынан, күннээҕи олох (ыал, үөрэҕирии уонна үлэ) уонна өй чэгиэнин проблемаларын быhаарыыга туhаныллар.
# Уон сыл

Уон сыл (нуучч. Десятиле́тие) —
Существует два варианта календарного счёта десятилетий. В первом случае цифра десяток всех годов этого десятилетия одинакова, например 390-е до н. э. (включает года с 399 по 390 до н. э.). Согласно второму варианту отсчёт сдвинут на один год, то есть началом десятилетия в данном примере станет 400, а концом — 391 до н. э. В случае годов нашей эры, единица прибавляется, как например 2000-е (с 2001 по 2010 вместо с 2000 по 2009).
Также десятилетие свободно употребляется в смысле «любой промежуток времени в 10 лет», например: Десятилетие грамотности Организации Объединённых Наций (2003—2012 годы).
# Казан

Казан (татар. Qazan, Казан, нууч. Казань) диэн Татарстан Республикатын киин куората, дьонун ахсаана 1,2 млн. киhи.
# Боруулаах (өрүс)

Боруулаах өрүс. Аадыча өрүс хаҥас салаата. Уһуна 316 км., тардыытын иэнэ 9470 км².
Дьааҥы хаптал хайалаах сиринэн устар. Тардыытыгар 350 күөл баар.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: хаҥас Халтыһыы (113 км.), уҥа Хатыҥнаах (109 км.)

# Боруулаах (өрүс)
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# 1828
## Туох буолбута

* Олунньу 21 — Секвойя диэн киһи айбыт чероки суругунан-бичигинэн бастакы хаһыат Cherokee Phoenix тахсыбыт. Бу сурук-бичик сүһүөххэ олоҕурар этэ, сүрдээх киэҥник тарҕаммыта, 1850 сыллаахха чероки омук 100% кэриэтэ ааҕар буолбута. Хаһыат 1834 сыллаахха диэри тахсыбыта, кэлин сөргүтүллүбүтэ, билигин да баар.
* Олунньу 22 — Арассыыйа уонна Персия ыккардыларыгар Туркманчай эйэ дуогабара түһэрсиллибит. Арассыыйа-Персия сэриилэрэ манан бүппүттэр.
* Муус устар 26 — Арассыыйа импиэрийэтэ Осмаан импиэрийэтигэр сэриини биллэрбит.

# 1828
## Төрөөбүттэр

* Кулун тутар 20 — Генрик Ибсен (1906 өлб.) — Норвегия суруйааччыта.
* Ыам ыйын 8 — Жан-Анри Дюнан (1910 өлб.) — Швейцарияҕа төрөөбүт Кыһыл Кириэс уопсастыбатын төрүттээччи. 1859 сыллаахха Италия Сольферино куоратын аттыгар биир өттүттэн австриецтар, иккис өттүттэн французтар уонна итальянецтар ыккардыларыгар буолбут кыргыһыы кэнниттэн 40 тыһыынча кэриҥэ саллаат бааһырбытын көрөн улаханнык долгуйбут. Кыргыһыы буолбут сирин тула олорор дьону (үксүн оҕолору уонна дьахталлары) "Дьон бары биир төрүттээхтэр" диэн тылларынан тэрийэн элбэх киһини быыһаабыт. Кэлин сэрии кэмигэр хайа да диэки буолбат тэрилтэ бааһырбыт дьоҥҥо көмөлөһүөхтээҕин туһунан кинигэ суруйбута, онтон түөрт сыл буолан баран Кыһыл Кириэс уопсастыбатын төрүттээбитэ.
* От ыйын 24 — Николай Чернышевскай, Бүлүүгэ көскө олоро сылдьыбыт нуучча аатырбыт өрөбөлүссүйэниэрэ, суруйааччыта. Бастакы саха өрөбөлүссүйэниэрин Урсик дьылҕатын өтө көрбүтэ, ыраахтааҕы былааһа үөрэхтээх көҥүл киһини өлөрүөҕэ диэбитэ.

# 1828
## Өлбүттэр

* Муус устар 16 — Франсиско Гойа, Испания уруhуйдьута
# Хаптаҕай (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Хаптаҕай — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хаптаҕай нэһилиэгин киинэ.

# Хаптаҕай (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
## Өссө маны көр

* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Хаптаҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
# Хоомей

Хоомей — тывалыы хабарҕа ырыатын уопсай аата (тув. Хөөмей).
«Хоомей» диэн тылынан тывалыы хабарҕа ырыатын барытын, ону таһынан хабарҕа ырыатын биир сүрүн истиилин ааттыыллар.
Хоомей — тывалыы хабарҕа ырыатын биэс сүрүн истиилиттэн биир ойуччу, ураты истиилэ. Тувинныы тиэхиньикэнэн түөс иһиттэн дорҕоону таһаарыыны "хоректээр" (түөһүнэн ыллыыр) диэн билим тиэрмининэн бэлиэтииллэр. Бу ускуустуба уратыта диэн, ылааччы хабарҕатынан ыллыыр кэмигэр тута икки эбэтэр үс нуотаны тэҥинэн таһаарыан сөп. Ол түмүгэр "элбэх куоластаах" соло үөскүүр.

# Хоомей
## Тывалыы хабарҕа ырыатын албастара

* каргыраа
* хоомей
* сыгыт
* эзенгилээр
* борбаннадыр
Итини таһынан өссө биэс уонтан тахса араас ньыма баар. Холобур — думчуктаар (салгыны муннунан таһаарыы), даг каргыраазы (хабарҕа каргыраата), хову каргыраазы (истиэп каргыраата), буга хоомей (оҕус хоомейэ), Ойдупа ырыаһыт каргыраата.
Хабарҕа ырыата Киин Азияҕа былыр-былыргыттан тарҕаммыт көрүҥ. Элбэх норуокка-омукка көстөр. Ол иһигэр монголларга, тувиннарга, казахтарга, алтайдарга, бүрээттэргэ уонна да атыттарга баар. Номохторго кэпсэнэргэ, былыыр-былыр хабарҕа ырыатын хайа чыпчаалыгар тахсан туран уол оҕо ыллыыр үһү. Кини ырыатын истээри ыраах сиртэн, бэл, баай дьон кэлэллэр үһү.
Тыва толорооччулара хоомейы бары тус-туһунан толороллор, албастардаах, ньымалардаах буолаллар. Холобур:
* Максим Дакпай сыгыта;
* Ак-оола Кара-Сала хоомейэ;
* Геннадий Тумат киштээрэ;
* Ооржак Хунаштаар-оолун хоректээрэ;
* Алдын-оола Севек каргыраата, о.д.а..
Тувинныы хабарҕа ырыатын биир биллэр толорооччута Кайгал-оол Ховалыг буолар. Арҕааны көрөөччүлэр ордук Ондар Коңгар-оолу билэллэр. Казахтар ордук каргырааны ыллыыр Едиль Хусаиновы сэҥээрэллэр.

# Хоомей
## Өссө көр

* День Хоомея
* Народные хоомейжи Тувы
* Хабарҕа ырыата

# Хоомей
## Бэлиэтээһиннэр

* ↑ Маркус С. В. Тува: словарь культуры. — Москва: Академический проект, 2006. — С. 729. — 830 с. — ISBN 978-5-902358-93-0

# Хоомей
## Источниктар

* Кыргыс З. К., «Хоомей — жемчужина Тувы», Кызыл, 1992 г.
* Кыргыс З. К., «Тувинское горловое пение», Новосибирск, 2002 г.
* Ондар, М. А. Метод «звучащих спектров» в исследовании горлового пения / М. А. Ондар, А. С. Сарыглар // Материалы XXIV сессии Российского акустического общества, сессия Научного совета по акустике РАН. Саратов, 12-15 сентября 2011 г. — С. 75—78.
* Ондар, М. А. Частотный диапазон звуков горлового пения / М. А. Ондар, А. С. Сарыглар // Материалы V Международного этномузыкологического симпозиума «Хоомей (горловое пение) — феномен культуры народов Центральной Азии». — Кызыл, 2008. — С. 143—158. Ондар, М. А. Основы анализа звуков хоомея. Учебное пособие. Кызыл, 2018, 36 с.
# Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа - Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын сайыннарыыга дьон үлэлэрин судаарыстыба уонна бар дьон билиниилэрин көрдөрөр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоммут бочуоттаах сыбаанньа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа диэн сыбаанньа иҥэриллибит дьонугар аналлаах түөскэ кэтиллэр бэлиэ туттарыллар, түөс уҥа өттүгэр кэтиллэр.

# Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
## Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыстара

* Сивцев-Доллу Степан Николаевич
* Хатылаев Герман Васильевич
* Хатылаева Клавдия Филипповна
# Михайло-Коцюбинское

Михайло-Коцюбинское (укр. Михайло-Коцюбинське) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 927 (2011).
# 1617

1617 сыл.

# 1617
## Туох буолбута

* Олунньу 27 — Швеция уонна Арассыыйа Столбовтааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттар, Ингерманландия сэриитин түмүктээбиттэр, бу сөбүлэҥинэн Арассыыйа Балтикаҕа тахсыбат буолбута.

# 1617
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 9 — Нуучча-швед 1614—1617 сыллардааҕы сэриитэ Столбовскай эйэ сөбүлэҥин түһэрсиитинэн түмүктэммит. Новгород куорат Арассыыйаҕа төннөрүллүбүт.
# Куобахтыҥылар кэргэннэрэ

Куобахтыҥылар кэргэннэрэ (лат. Leporidae, нууч. Семейство Зайцевые) - бу Куобахтыҥылар аймахтарыгар киирэр бөлөххө Саха сиригэр биир уус Куобахтар уустара киирэр.
# Протеин

Протеиннар диэн пептид ситимнэринэн сыаптаспыт амино аhыылартан турар органик холбоhуктар.
# Сүүрбэ тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэ тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Пекин куоракка (КНР) 2008 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүттэн 24 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 204 дойдуттан 11099 эбит. Барыта 302 кэмпилиэк мэтээл 28 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Комбинаторика

Комбинаторика диэн дискретнай объектары үөрэтэр математика салаата. Математика атын салааларыныын ситимнээх: алгебралыын, буолуон сөп теориятыныын, эргодика теориятыныын уонна геометриялыын. Онтон таhынан туттуллар субъектардыын ситимнээх, ол аата информатикалыын уонна статистика физикатыныын. Комбинаторика объектар туспа критерийдарын "ааҕан" "ордук улахан", "ордук кыра" эбэтэр "сөптөөх" объектары уонна кинилэр алгебра структураларын булан таhаарар.
# Уон (ахсаан)

10 (уон) — дьиҥ ахсаан, 9 уонна 11 икки ардыларыгар турар ахсаан.

# Уон (ахсаан)
## Математикаҕа

* 2¹⁰ = 1024
* 10 = (0! + 1! + 2! + 3!) — түөрт бастакы факториал суумата.
* 10 = (2+3+5) — үс бастакы судургу ахсааннар суумалара.

# Уон (ахсаан)
## Билимҥэ

* Неон атомнай нүөмэрэ.

# Уон (ахсаан)
## Атын эйгэлэргэ

* 1910 сыл.
* Карелия кода.
* 10 солкуобай, ССРС 1937 сыл
* 10 солкуобай, ССРС 1961 сыл
* 10 харчы, ССРС 1985 сыл
# Караат

Караат (ит. carato, араб. قيراط‎ (кират), был.-гириэк. κεράτιον (kerátion)) — күндү таас ыйааһынан уонна кыһыл көмүс ырааһын кээмэйдэрэ.
Былыр былыргыттан күндү таастары кээмэйдииргэ туттуллар, бастаан улаханын кээмэйдииргэ, кэлин ыйааһын кээмэйин быһыытынан туттуллар буолбут. 1907 сыллаахха Метрическэй систиэмэҕэ киллэриллибитэ, уонна 200 мг (0,2 грамм) ыйааһыҥҥа тэҥнээх буолбута. Кылгатан кар, аан дойдуга kt диэн бэлиэтэнэр.
Британия караата — эттик ырааһын кээмэйэ, 1/24 ыраас эттик маассата уопсай маассаҕа сыһыана. «K» диэн английскай улахан буукубанан бэлиэтэнэр. Кыһыл көмүс ырааһын кээмэйдииргэ туттуллар. Ол аата ыраас, булкааһа суох кыһыл көмүс 24 карааттаах (24K).
* 583-с проба 14K тэҥнээх;
* 375-с проба — 9K.
* 500 — 12K;
* 585 — 14,041K, урукку 583 проба оннугар;
* 750 — 18K;
* 958 — 23K;
* 996 — 23,9K;
* 999,9 — 24K, «ыраас» көмүс.
# Бавардар (Ниэмэстэр)

Бавардар - ниэмэстэр биир чаастара, сим биир ниэмэстэр, ол кынан баран билиҥҥи Бавария олохтоохторо. Бавардар тыллара - ниэмэс тыла (Баварийалар диалектара)