yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Исус тиллиитэ

Таҥара үөрэҕин Саҥа Кэс Тылыгар суруллубутунан уонна Христианскай итэҕэл үөрэтэринэн Иисус Христос Кириэскэ тиириллэн өлбүт күнүгэр Аримафеяттан төрүттээх Иосиф очуоска хаһан оҥоһуллубут бэйэтин саҥа хоруобугар Кинини сытыарар уонна субуота ааспытыгар үһүс күнүгэр бэрт сарсыарда Иисус Христос тиллэр. Ол Матфейтан Сибэтиэй Евангелиетын 28-с баһыгар, Марктан 16-с, Лукаттан 24-с, Иоантан 20-с бастарыгар сиһилии кэпсэнэр.

# Исус тиллиитэ
## Туһаныллыбыт сирдэр

Саҥа Кэс Тыл / [Библия тылбааһын Института ; киирии тыл авт.: Архиеп. Якутский и Ленский Герман, Дмитрий Сивцев-Суорун Омоллоон (лит. ред.)]. - Москва : Библия тылбааhын Института, 2004. - 622 с. ISBN 978-5-93943-108-8

# Исус тиллиитэ
## Өссө маны көр

* Исуhу кириэскэ тиирии
# L’Oréal

L’Oréal (Лореаль), Франция биир бөдөҥ тэрилтэтэ, улахан косметика уонна араас химия оҥорор конгломерат тэрилтэ. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
# Кэлэ

Кэлэ өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 290 км., тардыытын иэнэ 8600 км².
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Тардыытыгар 900 күөл уонна 7 тарыҥ баар, уопсай иэннэрэ 28 км².
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥа өртүттэн Эйэҕэс (98 км.)

# Кэлэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# .ps

.ps диэн Палестина территорияларын үрдүк таhымнаах ил домена.
# Ларионова Лариса Федоровна

Ларионова Лариса Федоровна — үлэ, тыыл бэтэрээнэ, кыраайы үөрэтээччи. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык киһитэ.
1930 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1951—1952 сс. Оройуоннааҕы статуправлениеҕа статистик.
1952—1954 сс. I Тыыллыма сэбиэтигэр секретарь.
1954—1956 сс. Сельскэй библиотекаҕа библиотекарь.
1956—1990 сс. I Тыыллыма сэбиэтигэр секретарь.
1990—2003 сс. Нэһилиэк музейын директора.
13 төгүл субуруччу сэбиэт депутата, 36 сыл нэһилиэк сэбиэтин секретара. Үлэ, тыыл ветерана, краевед.
1995 с. нэһилэк историятын үөрэтэр музейы олохтообута.
2002 с. «Нэһилиэккэ культура тэрилтэлэрэ», 2005 с. «Хаһан да хатыламматын», 2004 с. «Дойдубут I Тыыллыма дьонноро» диэн кинигэлэр бэчээттэнэн тахсыыларыгар улахан үтүөлээх.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык киһитэ.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун «Ытык ыал» номинация хаһаайката. 1971—1975 сс. Союзка IX пятилетка соруктарын толорууга I Тыыллыма нэһилиэгин совета бастыҥнар кэккэлэригэр киирбитэ. Социалистичекай куоталаһыы кыайыылааҕа бэлиэлээх.
2009 с. өлбүтэ.
# .me

.me диэн Монтенегро үрдүк таhымнаах ил домена.
# Улаангом

Улаангом - диэн Моҕол Уус кыракый куората, дьонун ахсаана 22000 киһи. Моҕол Уус дойдутугар соҕотох сир, Арассыыйаттан электроэнергия ылар уонна онтон тутуллар.
# Безымяннай

Безымяннай бөһүөлэк. Алдан улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 112 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 72 киһи (2009 сыл).

# Безымяннай
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# .ma

.ma диэн Марокко үрдүк таhымнаах ил домена.
# Шарин Николай Иванович

Шарин Николай Иванович (1930-2015) — 1964 сыллаахха Саха АССР оскуолаларын түөрэтин нууччалыы үөрэтиигэ көһөрөөрү гыммыттарын тохтоппут киһи, учуутал, Саха АССР үөрэҕириитин миниистирэ (1962—1981). РСФСР үтүөлээх учуутала (1975), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Шарин Николай Иванович
## Олоҕун олуктара

* 1930 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр Орто Халыма оройуонугар Сылгы Ыытар с. төрөөбүт.
* А.И. Герцен аатынан педагогика үнүстүүтүн 1955 сыллаахха бүтэрбит.
* 1962—1981 сс. — Саха АССР үөрэҕириитин миниистирэ.
1964 с. үгүс автономнай өрөспүүбүлүкэлэр, олор истэригэр «Калмыкия, Чечня, Дагестан туруорсуулара» диэн ааттааннар, РСФСР Үөрэҕин министиэристибэтигэр национальнай оскуолаларга нууччалыы үөрэтиини маҥнайгы кылаастан саҕалыыр, төрөөбүт тылы предмет быһыытынан эрэ үөрэтэр боппуруос туруоруллубут. Ону дьүүллэһэргэ Москубаҕа автономнай өрөспүүбүлүкэлэр үөрэҕириигэ миниистирдэрин ыҥыран, анал мунньах оҥорбуттар. Онно үгүс автономнай өрөспүүбүлүкэлэр сөбүлэһэллэрин биллэрбиттэр, арай Татарстан, Башкирия уонна Саха сирин миниистирдэрэ итини утарбыттар. Шарин Н.И. мунньах кэнниттэн Саха АССР обкуомун I сэкирэтээрэ Гавриил Иосифович Чиряевтиин кэпсэппит. Чиряев ол кэнниттэн баартыйа Киин Кэмитиэтин кытта кэпсэтэн, боппуруоһу быһааттаран, түмүгэр “Особый учебный план татарской, башкирской, якутской школ” диэн докумуон баар буолбут.
* 1981-1990 сс. — САССР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн сэкиритээрэ.
* Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин VI—XI ыҥырыыларын дьокутаата.

# Шарин Николай Иванович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Икки «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* Норуоттар доҕордоһууларын уордьана
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* РСФСР үтүөлээх учуутала
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)
* СӨ судаарыстыбаны тутууга М.К. Аммосов аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2005).
# Котрус Карл Мартонович

Котрус Карл Мартонович (Михайлович) (1892-1956) — Саха сиригэр саа-саадах тутан сэбиэскэй былааһы олохтоспут киһи, омугунан венгр.
1892 сыллааххха Венгрия Ипольшаг диэн куоратыгар оробуочай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт, омугунан венгр.
1915 сыллаахха I Аан дойду сэриитин саҕана Галицияҕа сэриилэһэ сылдьан билиэҥҥэ түбэспит. Арҕаа Сибииргэ үлэлээбит. Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Кыһыл аармыйаҕа суруттарбыт. 1918 сыллаахха А.С.Рыдзинскай холбоһуктаах омук этэрээтин кытта Саха сиригэр кэлбит. Кэлин Иркутскайга сулууспалаабыт. 1920 сылллаахха мадьяр 1-гы кавалерийскай полкатын састаабыттан араарыллан атын венгрдары кытта Саха сиринээҕи губвоенкомаат дьаһалыгар ыытыллыбыт, кэлэн Петропавловскайдааҕы этэрээт хамандыырынан анаммыт. 1922 сыл тохсунньутугар - ыам ыйыгар осаадаҕа олорор Амма солобуодатын көмүскүүр гарнизону салайбыт, Киллэм, Төхтүр кыргыһыыларын кыттыылааҕа. Дьокуускай батальонун аттаах разведка начаалынньыгынан сулууспалаабыт.
Сэрии бүппүтүн кэннэ Дьокуускай аттынааҕы хаһаайыстыбаларга механизатордаабыт.
Бойобуой өҥөлөрүн иһин Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт. ВКП(б) чилиэнэ.
1956 сыллаахха өлбүт.
# Лайтер (мультик)

Лайтер (ааҥл. Lightyear) — Pixar айбыт мультига, сүрүн герой Базз Лайтер.
# Экзоскелет

Экзоскелет (гир. έξω — тас уонна σκελετος — дьардьама) — киһи күүһүн төгүллүүр мотуордаах тас дьардьама.
Экзоскелет киһи хамсаныытын батыһа хатылыыр. Инньэ гынан хамсаныыны, дьайыыны оҥорорго көмө буолар. Бу ыарахан үлэни оҥорорго, халыҥ скафандрдаах сылдьан чэпчэкитик хамсанарга, күүһү-кыаҕы харыстыырга туттуллуон сөп. Өссө ортопедияҕа инбэлииттэри реабилитациялааһыҥҥа туттуллуон сөп. Бэчээт биллэрэринэн, үлэлиир экзоскелеттар Японияҕа уонна АХШ-ка оҥоһуллубуттар.
«Аватар» диэн киинэҕэ Сир олохтоохторо экзоскелеттары атын планетаҕа үлэлииргэ уонна сэриилэһэргэ тутталлар.
# 1719

1719 сыл.

# 1719
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 29 сыллаахха Сенат уурааҕынан Сибиир күбүөрүнэтэ үс провинцияҕа арахсыбыта. Саха сирэ уезд диэн ааттанан Тобольскай провинциятыгар киирбитэ. Онтон биэс сылынан араарыллан, Иркутскай провинциятыгар киирэр буолар.
* Бэс ыйын 9 — Пётр I күбүөрүнэлэри провинцияларга уонна уйуостарга араарбыт.
# Америка пуочта өҥөтүн тэрилтэтэ

Америка пуочта өҥөтүн тэрилтэтэ, кыччатан АПӨТ (ааҥл: United States Postal Service, кыччатан USPS, норуотка U.S. Mail) - АХШ дойдутун федеральнай былаас тэрилтэтэ уонна сир шаарын үрдүнэн саамай бөдөҥ үптээх уонна инфраструктуралаах почта буолар, 2022 сылга 39000 массыыналаах, 3276 көтөр ааллаах (олортон 200 трансатлантическай рейстары оҥорор авиалайнердар).
Ону таһынан АПӨТ тэрилтэ Америкаҕа саамай улахан үлэ миэстэтин биэрээччи - 700 тыыһынча киһи үлэлиир уонна 150 тыыһынча киһи обычнай почтальоннар.

# Америка пуочта өҥөтүн тэрилтэтэ
## Конкуреннара

* UPS
* FedEx
* CDEK
* LiteMF
* Арассыыйа пуочтата
* Саха Сирин пуочтата
# .an

.an диэн Недерланд Антиллара үрдүк таhымнаах ил домена.
# 1743 сыл

1743 сыл.

# 1743 сыл
## Туох буолбута

* Ыам ыйын 14 — Саха сирин бойобуодата буола сылдьыбыт Дмитрий Павлуцкай чукчалары хам баттыы сылдьан кыргыһыыга өлбүт.
* Бэс ыйын 28 — Майор Иван Остяков Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Кини бу солоҕо 1743 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр дылы сулууспалаабыт.

# 1743 сыл
## Туох буолбута
### Чопчуланыахтаах

* Сайын, дуу күһүн дуу. Алдаҥҥа түһэр Тыры үрэх тардыытыгар Федор Шарыпов үрүҥ көмүһү булбут. Кэлин бу сир Нежданинскайдааҕы баайдаах сир диэн ааттанар.
# Джерси (арыы)

Дже́рси (ааҥл. Jersey [ˈdʒɜːrzi], фр. Jersey [ʒɛʁˈzɛ], Халыып:Lang-nrm) — Ла-Манш силбэһиигэ баар арыы, Нормандия арыыларыгар киирэр. Нормандия арыыларын саамай улаханнара, иэнэ — 116 км².
Олохтоохторо — 105 500 киһи (2017 сыллааҕы сыанабылынан). Джерси бейливик — Британия монархиятын хоруонатын сирдэрин ахсааныгар киирэр эрээри, Улуу Британия сорҕото буолбатах. Джерси арыыны Британия сэбилэниилээх күүстэрэ көмүскүүр эбээһинэстээхтэр. Джерси туспа түмэннээх — Джерси штааттара. Джерсигэ хас да бытархай арыылар киирэллэр.
# Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ

Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ
Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ - култуура уонна ускуустуба судаарыстыбаннай бүддьүөт тэрилтэтэ. Башкортостан түмэллэриттэн улаханнара уонна Арассыыйа кырдьаҕас түмэллэриттэн биирдэстэрэ. 1864 с.муус устар 24 күнүгэр, Оренбург күбүөрүнэтин Күбүөрүнэ Статистическэй кэмитиэтин чилиэннэрэ К.А.Бух, Н. А. Гурвич, А. А. Пеккер, В. И. Власов көҕүлээһиннэринэн уонна күбүрүнээтэр Г.С. Аксаков актыыбынай кыттыытынан төрүттэммит. 1898 с.ахсынньыга түмэл, урукку Крестьянскай Поземельнай баан дьиэтигэр олохтоммут. Урукку, Крестьянскай Поземельнай баан дьиэтэ(Уфа күбөрүнэтин салаата) салгыы тутуутун кытта(1943-1945) уонна олбуор иһинээҕи хаһаайыстыбаннай тутуулары(1906-1908) кытта, билигин архитектура пааматынньыга. 2001-2003 сс.дьиэҕэ хаппытаалынай өрөмүөн ыытыллыбыт. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ, Уфа куоракка баар түмэллэр бас суолталаахтара. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлин састаабыгар киирэн филиал быһыытынан 10 судаарыстыбаннай түмэл үлэлии тураллар, онтон 6 куораттарга, 3 дэриэбинэлэргэ бааллар. 35 выставочнай саалаларга, археология(боруонса уонна таас эпохата), устуоруйа(15-21үү.), башкир уонна өрөспүүбүлүкэ атын омуктарын(удмурт, мордва, мари, украинецтар, чуваштар уо.д.а.)этнографията. Башкирия айылҕатыгар анаммыт саалалар араас биологическай эйгэлэри үтүгүннэрэн көрдөрөллөр:"Земноводные, пресмыкающиеся и рыбы", "Пещеры Башкортостана", "Юпоха камня", онтон, дьоҕус экспозиция, эрэгийиэн тыыннаах сиимбэлин - бурзянскай тойон ыҥырыаны кытта билиһиннэрэр. Түмэл пуондата, 190000 хараллан турар маллаах. 51000 научнай көмө пуонда хараллан турар мала. Түмэл сүрүн бас билиитинэн, түмэл тэриллиэҕиттэн улаханнык кэҥээбит уонна эбиллибит нумизматическай кэллиэксийэ буолар. Билигин, 16000 тахса манньыаттаах. Кэллиэксийэ чөмчүүктэринэн, Иван lll салайарын саҕанааҕы кэмҥэ сыһыаннаах "чешуйки" манньыаттар буолаллар. Ону таһынан, түмэл, Арассыыйа кыһыл уонна үрүҥ көмүс манньыаттарын баай кэллиэксийэлэрин бас билэр. Түмэл киэн туттуутунан, көрдөрүүгэ турар, үһүйээн кэпсииринэн национальнай дьоруой Салават Юлаев саабылата(1919-1911 сс.археолог С.Р. Мунцлов Курмантау дэриэбинэҕэ булбут) буолар. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD https://culture.bashkortostan.ru/about/suborg/693/ Архыыптаммыт 2021, Муус устар 12 күнүгэр.
# Окдай, Ахмед Тевфик

Окдай, Ахмед Тевфик
Ахмед Тевфик Окдай(тур.Ahmed Tevfik Okday, 1845-1936), ону кытта, Ахмед Тевфик-паша диэн аатынан, эмиэ, биллэр - Осман импиэрийэтин бүтэһик улуу визирэ. Ахмед Тевфик 1845 с.олунньу 11 күнүгэр Стамбулга, биллиилээх аристократическай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата - Исмаил Хаккы-паша, кавалерия генерала, ийэтэ - Гюльшинас Бану-ханым - иккиэн, кырыым татаардарын биллиилээх уустарыттан(Гирейдэртэн уо .д.а.)төрүттээхтэр. Ахмед Европаҕа үөрэммит. 1865 с. лейтенант буолан, Үрдүк Портаҕа(Осман бырабыыталыстыбата) тылбаасчытынан сылдьыбыт. 1868-1875 сс. Римҥэ, Венаҕа, Берлиҥҥэ баар посольстволар иккис сэкирэтээрдэринэн үлэлээбит. 1875 с. Афиныга баар посольствоҕа l сэкирэтээр буолбут. 1872 с. Афиныга уонна Берлиҥҥэ посол эбит. 1879 с.төрөппүттэрэ утарбыттарын үрдүнэн, Берн куорат чунуобунньугун кыыһын, гувернантка Элизабет Вольсфергы кытта ыал буолбут. Ыал буолуон иннинэ, Элизабет Ислам итэҕэлин ылыммыт уонна аатын уларыппыт. Кинилэр биэс оҕоломмуттар. 1908 с. младотурецкай өрөбөлүүссүйэ кэннэ, Ахмед Тевфик парламент дьокутаата буолбут. 1909 с.бырабыыталыстыба астаапкаҕа барбытыгар, султан Абдул-Хамид ll, Ахмед Тевфиги улуу визиринэн анаабыт. Путчу суох гынан, султаны туораппыттарын кэннэ, Ахмед Тевфик улуу визирь дуоһунаһыттан уһуллан, Лондоҥҥа посолунан барбыт. Ол гынан, кини "Единение и прогресс" партия(младотуроктар) киһитэ буолбатаҕынан, эмиэ, астаапкаҕа барбыт.Бастакы Аан дойду сэриитигэр, Осман импиэрийэтэ хотторбутун кэннэ, Ахмед Тевфик, 1919 с. Парижтааҕы эйэлээх конференцияҕа турок делегациятын салайан сылдьыбыт. Бу кэмҥэ, уола, Бердин байыаннай академиятын бүтэрбит Исмаил-хакы, Осман импиэрийэтин бүтэһик султана Мехмед Vl кыыһын кытта ыал буолбут. 1920 с.алтынньы 21 күнүгэр, Ахмед Тевфик, бүтэһик төгүлүн, улуу визирь буолбут уонна ол дуоһунаска султанант суох буолуор диэри үлэлээбит. 1934 с. Ататюрк реформатын чэрчитинэн туурактар саҥа араспаанньа ылынар кэмнэригэр, "Окдай" диэн араспаанньаны ылбыт. Ахмед Тевфик Окдай, 1936 с.алтынньы 8 күнүгэр, Стамбулга өлбүт. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%BA%D0%B4%D0%B0%D0%B9,_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A2%D0%B5%D0%B2%D1%84%D0%B8%D0%BA https://islam.in.ua/ru/istoriya/potomok-geraev-ahmed-tevfik-okday-posledniy-sadrazm-osmanskoy-imperii
Категория:Осман импиэрийэтин үрдүкү салалтата]]
# Тульчин

Тульчин (укр. Тульчин) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 24 507 (2013).
# Сенькин Петр Егорович

Петр Егорович Сенькин — Серов аатынан холкуос бэрэстээтэлэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1917 сыллаахха Таатта улууhугар I Дьохсоҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Чөркөөх сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. Оччотооҕу үүнэр көлүөнэ социализм акылаатын түһэрсэр, культурнай революцияны оҥорсор, колхозтары тэрийсэр улэҕэ актыыбынайдык кыттара, Петр да оччотооҕу бэйэтин сааскылаахтарыттан хаалсыбатаҕа. Комсомолга холбоспута, коммунистическай идеяҕа бас бэриммитэ, культурнай революция актыбыыһа буолбута. 1939 сыллаахха саас, Петр Сенькин Серов аатынан колхоз бырабылыанньатын председателинэн быыбардаммыта.
1941 сыл бэс ыйын бүтэһик күннэрэ. Колхозка партия райкомун инструктора тахсыбыта. "Сэрии буолбут, Гитлер эйэ дуогабарын кэhэн, сэриинэн түспүт" диэн хомолтолоох сурах бөһүөлэги тилийэ сүүрбүтэ. Ол күн колхозтаахтары мунньан миитин буолбута. Колхозтаахтар биир санаанан Ийэ дойдуну көмүскүүргэ хаһан баҕарар бэлэмнэрин биллэрбитэ. Оччотооҕуга коммунистическай пропаганда оннук күүстээх этэ. Хонуутааҕы отууларга, фермаларга кэпсэтии эрэ сэрии туьунан буолбута. Оройуонтан тахсар боломуочунайдар сэрии хаамыытын туһунан кэпсииллэрэ. Байыаннай эбээһинэс, учуот олохтонон, колхозтаахтар социалистическай Ийэ дойдуларын комускуу барыахтаахтара биллэрэ.
Окко киирии буолбута. Атырдьах ыйын саҥатыгар Петр Сенькин Уулаах куруо диэн сиргэ отчуттарга сырыттаҕына, Совет наарыһынайа тиийэн кэлбитэ. Кини председательгэ уонна да атын колхозтаахтарга армияҕа барар бастыкы бэбиэскэлэри туттартаабыта.
Ити курдук 1941 сыл атырдьах ыйын 10 күнүгэр Петр Сенькин колхозтаахтарын: Софрон Попову, Николай Слепцову, Петр Ключинскайы, Иннокентий Макаровы, Лука Большакову кытта ытык сэриигэ аттаммыта. Ити бастакы ыҥырыыга Таатта оройуонуттан 140-ча киьи барбыта.
# Кодификация

Кодификация диэн араас туспа норматив аакталары бэйэ бэйэлэрин кытта тутумталааһын (систематизациялааһын) уонна тиһиктээһин ньымата. Киэҥ өйдөбүлгэ кодификация диэн билиилэри, докумуоннары, текстары сурумнааһын.
# Алексеев Степан Прокопьевич

Алексеев Степан Прокопьевич — Боһуут (1866—1916) — Марха улууһун кулубата, атыыһыт.

# Алексеев Степан Прокопьевич
## Олоҕун олуктара

1866 сыллаахха Марха улууһун (билиҥҥи Ньурба улууһа) Бэстээх нэһилиэгэр төрөөбүт. 15-н тахса сыл Марха улууһун кулубатынан үлэлээбит. 1894 с. — улуус управатын выборнайынан талыллан, олоҕун бүтэһик күннэригэр дылы бу дуоһунаска үлэлээбит.

# Алексеев Степан Прокопьевич
## Аатын үйэтитии

С. П. Алексеев — Боһуут аата Ньурба улууһун Чаппаҥда орто оскуолатыгар иҥэриллибит (2006)
# Далыр (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Далыр — Үөһээ Бүлүү улууһун Далыр нэһилиэгин киинэ.

# Далыр (Үөһээ Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Далыр нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
# Комета

Комета (буруолаах сулус) диэн Күн систематын кыра эттигэ, Күн тула эргийэр уонна киниэхэ чугаhаатаҕына көстөр комаланар эбэтэр кутуруктанар — ол аата Күн сыралыыта комета иччитигэр дьайыыта.
# Эбээн тыла

Эбээн тыла — эбээннэр тыллара, эбэҥки, нанаай, удэгиэй тылларыгар чугас. Тоҥус-мондьуур бөлөҕөр киирэр.
Грамматикатын тутулунан суффиксально-агглютинативнай көрүҥнээх тылларга киирсэр.
Эбээн түөлбэ тыла уустук тутуллаах. Ар5аа, орто уонна илин наречие5а араараллар

# Эбээн тыла
## Быһаараллар

* ↑ А.А. Петров. Эвенский язык . Эвены. Эвенско-русский словарь. 11 с.

# Эбээн тыла
## Өссө маны көр

* Эбээн суруга
# Ый кыыһа

Варя Ларионова — "Ый кыыһа" диэн псевдонимнаах Чурапчы улууhун Хатылытыттан төрүттээх Саха Республикатын биир бастын ырыаһыта. Киэҥник 2004 сыллахха биллибитэ.
2012 сылга дылы үс альбомнары таһаарбыта: "Ый ымыыта" (2007), "Кыыс дууhата" (2008), "Олох эргиирэ" (2008).
# Ыччат сатабылын аан дойдутааҕы күнэ

Ыччат сатабылын аан дойдутааҕы күнэ (ааҥл. World Youth Skills Day, нууч. Всемирный день навыков молодежи) — Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрэ эдэр дьон дьоһуннаах үлэлээх уонна урбаанньыттыыр кыахтаах буолалларыгар сатабылларга үөрэниилэрэ улахан суолталааҕын кэрэһилээн бу күнү от ыйын 15 күнүгэр бэлиэтиир, 2014 сыллаахтан бэлиэтэнэр.
"Аан дойду ыарахан идэтийии кириисиһин көрсөр олорор. Оннук аан дойду үрдүнэн 4 эдэр киһиттэн 1 эрэ киһитэ үлэ буларга уонна сөптөөх олоҕу оҥосторго туһалаах идэни ылар. Бу ыччаты үгүстүк сөбө суох усулуобуйаҕа олорорго күһэйэр, дьадаҥы буолууга тириэрдэр. Биһиги бу балаһыанньаны уларытар уонна ыччакка толору кыахтаах кэскили хааччыйар кыахтаахпыт", — дэнэр бу күҥҥэ анаммыт матырыйаалларга ХНТ саайтыгар.

# Ыччат сатабылын аан дойдутааҕы күнэ
### Сыллааҕы ыҥырыылара

* 2024 сыллааҕы ыҥырыыта: Ыччат сатабыллара эйэни тутууга уонна сайдыыга. Ыччат эйэни тутууга уонна иирсээннэри суох гыныыга улахан суолталааҕын бэлиэтиир. Аан дойду билигин элбэх кыһалҕалары көрсөр, олор ыччаты эмиэ таарыйаллар.
* 2023 сыллааҕы ыҥырыыта: Кэскили уларытарга учууталлары, уһуйааччылары уонна ыччаты бэлэмниэх!

# Ыччат сатабылын аан дойдутааҕы күнэ
## Эбии көр

Ыччат аан дойдутааҕы күнэ (атырдьах ыйын 12)
# Тайах

Тайах (лат. Alces alces) - бөдөҥ кыыл. Ыыраахтаах туйахтаахтар Табатыҥылар кэргэннэрин Тайахтар уустарыгар киирэр.
Этэ-сиинэ бөдөҥ, модьу-таҕа. Төбөтө улахан, атахтара уһуттар, сиһэ этигэр-сиинигэр тэҥнээтэххэ кылгас. Тыһыта муоһа суох.
Саха сирин ойуурдаах сирдэригэр барытыгар баар, сайын сорох сиринэн туундараҕа кытта киирэр. Ахсаана 1960-70 сс. 50 тыһ. кэриҥэ этэ, 1976 - 78 тыһ., 1992 - 60 тыһ., 1999 - 40-50 тыһ.

# Тайах
## Тайах ааттара

Сааһын туола илик тайах оҕотун ньаргы диэн ааттыыллар.
Аараҕай тайах (аар тайах) - кырдьаҕас улуу кыыл. Буур тайах - баараҕай атыыр тайах. Дуул тайах - дуолан тайах. Лөкөй тайах - сиппит атыыр тайах. Ойдоох буурай тайах - адаархай улахан муостаах тайах. Үөҥэс тайах - үс-түөрт саастаах тайах.
# Билсии

Билсии — дьон икки ардыгар санааларынан атастаhыы. Билсииттэн информация кэлэр.
Туттар медиялар:
* Көстөр (ол курдук тутуу-хаптыы)
* Тыас көмөтүнэн (тыл, ыт үрүүтэ)
* Тарыйыы көмөтүнэн (холобур, көрбөт дьон)
* Сыт көмөтүнэн
* Суруйуу көмөтүнэн

# Билсии
## Хайдах үлэлиирэ

Билсии информацияны атастаһарга тутуллар, судургуттахха:
* Ыытааччы идеялаах. Ону кодировкалыыр.
* Ыытааччы ханнык эмит медиянан ыытар
* Ылааччы информацияны тутар уонна кодировкаламмыт информацияны расшифровкалыыр.
# 1281

1281 сыл.

# 1281
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 15 — Дьоппуоҥҥа байҕалынан устан тиийбит монгол сэриитин иккис төгүлүн тайфун ыспыт. Бу тайфуну дьоппуоннар камикадзе диэн ааттаабыттар, ол аата — "айыы тыала".
# Хаандыга

Хаандыга бөһүөлэк. Томпо улууһун киинэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 6700 киһи (2007 сыл).

# Хаандыга
## Бөһүөлэктэн төрүттээхтэр

* 1953 сыл ыам ыйын 23 күнүгэр төрөөбүтэ Штыров Вячеслав Анатольевич, Саха сирин иккис президенэ.
* 1959 сыл тохсунньу 1 күнүгэр төрөөбүтэ Старостин Михаил Гаврильевич — саха худуоһунньуга, график.

# Хаандыга
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Ньургуһун

Ньургуһун (лат. Galanthus) — сибэкки, саас хаар ууллаатын кытта бастакынан тыллар сибэкки.
Ньургуһун - тоҥ буору тобулан саас хаар ууллуута үүнэр дьиикэй сибэккилэргэ киирсэр.
Ньургуһун саха литературатыгар киэҥник туттуллар образ. Маҥнайгы таптал, саҥа сыһыаны, саас кэлиитин хоһулуурга туттуллар.
# Чыҥкыр

Чыҥкыр (чыҥылла) — кыра хочуол.
# Smartavia

Smartavia — Архангельск куорат муниципалитетын авиахампаанньата, Арассыыйаҕа биир бөдөҥ буолар.
# Уругуай

Уругуай (исп. Uruguay) диэн Соҕуруу Америка соҕуруулуу илинигэр баар дойду. Дьонун ахсаана 3.46 млн, олортон 1.7 млн Монтевидео киин куоракка уонна кини метрополитен зонатыгар олороллор.
Уругуай хоту Бразилиялыын уонна арҕаа Аргентиналыын кирбиилэhэр. Дойду арҕаа өттүгэр Уругуай өрүс баар, соҕуруулуу арҕаа Рио де ла Плата эстуарийа баар, соҕуруу Атлантик океан кытыла.
Дойду экономикатын сүрүн олохторунан буолаллар агрикултуура (БИО 10% уонна бүтүн экспорт улахан өттүн таhаарар) уонна ил сектор. Transparency International көрүүтүнэн, Уругуай Латин Америка дойдуларыттан ордук намыhах коррупциялаах дойду буолар.
Олохтоохторун 94.6% Эуропаттан төрүттээх дьон.
Уругуай Америкалар биир баай дойдулара.

# Уругуай
## Тас сигэлэр

* Официальнай ситим-сирэ
# Һонолулу

Халыып:About
Һонолулу (ааҥл. Honolulu, Халыып:Lang-haw) — АХШ дойдутугар баар куорат, һауайи киин уонна саамай улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөнтэн тахса. Аан Дойду биир кыраһыабай сынньалаҥ киинэ буолар.
Куорат аттыгар — Перл Һарбор.
# Чумикаан

Үт,Чумикаан. (Нууччалыы: Чумикан) Сэлиэнньэ, Хабаровскай кыраай Тугур-Чумикаан оройуонун киинэ, Лаамы байҕал Үт тамаҕар муора пуорда.
Үт өрүс төрдүгэр турар. 1890 сыллаахха төрүттэммитэ. Үт сахалара олорор сирдэрэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1344 киһи (2002 сыллаҕы биэрэпиһинэн).
Сэлиэнньэ Амурдааҕы Комсомольскайтан 1110 км хоту диэкки сытар.
Чумикааҥҥа көмүс хостооччулар артыаллара кииннэнэн үлэлиир, олохтоохтор дьарыктара балыктааһын уонна булт.

# Чумикаан
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии, 2000.
# Степанов Иван Прокопьевич

Степанов Иван Прокопьевич — опера ырыаһыта.

# Степанов Иван Прокопьевич
## Олоҕун олуктара

* 1945 сыллаахха от ыйын 14 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Майа сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
* 1962 с. Лоомтука сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы художественнай училищаҕа киирбит, Саха норуодунай худуоһунньуга Л. А. Ким кылааһыгар.
* Саха музыкальнай драматическай театрыгар оформителинэн үлэлии сырыттаҕына ырыаҕа дьоҕурдааҕын РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыската А. И. Егорова көрөн, Ураллааҕы консерваторияҕа киириигэ холоноругар сүбэлээбит.
* 1967—1973 сылларга Саха уонна Бүрээт АССР-дарын искусстволарын үтүөлээх диэйэтэлэ профессор З. В. Щелокова кылааһыгар үөрэммит.
* 1984—1985 сс. — Улахан театрга практикаламмыт.

# Степанов Иван Прокопьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата (1980)
* Ф. И. Шаляпин аатынан I конкурс бастакы бириэмийэтин лауреата (1993)
* Российскай Федерация норуодунай артыыһа (1993)
* Саха өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (1995)
* «Хотугу сулус» уордьан (2005)