yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Убай

Убай — аҕа саастаах бииргэ төрөөбүт эр киһи. Иккис тарҕаммыт өйдөбүлэ — аҕа саастаах аймах эр киһи. Кэпсэтиигэ аҕа саастаах эр киһини ытыктаан эмиэ убай диэхтэрин сөп.
Сорох сиргэ убай диэн кииринньэҥ аҕаны ааттыыллар эбит.
# Хадаар (сис)

Хадаар сис, (нууччалыы: Кода́р) — Иркутскай уобаласка уонна Забайкальскай кыраайга Чаара өрүс баһыгар баар сис.
Становой үрдэл систематыгар киирэр. Хотугу Мууйа сиһин салҕааһына буолар.
Уһуна 200 км, чыпчааллара муора таһымыттан 3072 м (БАМ чыпчаал) тиийэллэр.
Геология өттүнэн гранит гнейстара уонна кристаллаах сланецтар. Сискэ таас чох уонна алтан үөскээбит сирдэрэ.
19 км² уопсай иэннээх 30 тарыҥ баар. Эниэлэригэр тиит мас үүнэр. 1600 м үрдүк болбукта, өссө үрдүк хайа туундарата.
БАМ тутуллубутун кэнниттэн киһи сырыыта элбээтэ. Мантан чугас айылҕа кэрэ сирэ баар — Чаара кумах куйаара.

# Хадаар (сис)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедический словарь, М. 2000 г.
# 1226

1226 сыл.

# 1226
## Туох буолбута

* Кулун тутар 9 — Хорезм султаана Джалал ад-Дин Грузия киин куоратын Тбилисини сэриилээн ылбыт.
# Павлов Федор Федорович

Павлов Федор Федорович — худуоһунньук, Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ (1995).

# Павлов Федор Федорович
## Олоҕун олуктара

* 1940 сыллаахха атырдьах ыйын 31 күнүгэр Горнай оройуон Иккис Атамай нэһилиэгэр Бэс Күөл с. төрөөбүт.
* 1968 с. — Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрбит.
* 1977 с. — Уһук Илиннээҕи искусство институт (Владивосток к.), С. А. Литвинов мастерскойугар үөрэнэн, бүтэрбит.
* И. Е. Винокуров аатынан Намнааҕы технология уонна дизайн педагогическай колледжын преподавателэ.

# Павлов Федор Федорович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Российскай Федерация орто анал үөрэхтээһинин ытык үлэһитэ
* «Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» Бэлиэ
* Нам улууһун Ытык олохтооҕо
# 1711

1711 сыл.

# 1711
## Төрөөбүттэр

* Алтынньы 31 — Крашенинников Степан Петрович (1711 - 1755), нуучча Камчаатканы чинчийээччитэ.
* Сэтинньи 19 — Михаил Ломоносов — аатырбыт нуучча учуонайа, академик. Билим биир эрэ салаатынан муҥурдамматах «универсальнай киһи»: энциклопедист, физик, химик, астроном (Чолбон атмосфералааҕын арыйбыта), прибор оҥорооччу (бастакы аэродинамическай массыынаны оҥорбута), географ, металлург, геолог. Ону кытары бэйиэт, худуоһунньук, филолог, генеалог, историограф. Ломоносов Арассыыйаҕа үөрэҕирии сайдарын туһугар турууласпытынан биллэр. Билигин кини аатын сүгэр Москуба университетын тэриллиитигэр кыттыыны ылбыта.
# Пи

Пи (π) диэн эргимтэ уhуна диаметрын уhунугар сыhыанын көрдөрөр математика константата.

# Пи
## Кээмэйэ

* ${\frac {22}{7}}$ (Архимед),
* ${\frac {377}{120}}$ (индия астронома Ариабхата V үйэҕэ),
* ${\frac {355}{113}}$ (кытай астронома Цзу Чунчжи V үйэҕэ).
* 500 бэлиэлээх:
    π ≈ 3,141 592 653 589 793 238 462 643 383 279 502 884 197 169 399 375 105 820 974 944 592 307 816 406 286 208 998 628 034 825 342 117 067 982 148 086 513 282 306 647 093 844 609 550 582 231 725 359 408 128 481 117 450 284 102 701 938 521 105 559 644 622 948 954 930 381 964 428 810 975 665 933 446 128 475 648 233 786 783 165 271 201 909 145 648 566 923 460 348 610 454 326 648 213 393 607 260 249 141 273 724 587 006 606 315 588 174 881 520 920 962 829 254 091 715 364 367 892 590 360 011 330 530 548 820 466 521 384 146 951 941 511 609 433 057 270 365 759 591 953 092 186 117 381 932 611 793 105 118 548 074 462 379 962 749 567 351 885 752 724 891 227 938 183 011 949 12…

# Пи
## Өссө маны көр

* Пи чыыһыла күнэ
# Өргөлөөх (Нам улууһа)

Өргөлөөх — Нам улууһун Таастаах нэһилиэгин киинэ.

# Өргөлөөх (Нам улууһа)
## Өссө маны көр

* Нам улууһа
* Таастаах нэһилиэгэ (Нам улууһа)
# Гуруваюр

Гуруваяюр (ഗുരുവായൂര് (Малаялам тыла); Guruvayur (Английскай тыла)) — Индия Индуизм ытык куората.
# Кремний

Кремний диэн химия ууһуга, бэлиэтэ Si, атом нүөмэрэ 14. Кремний кытаанах, кэбирэх кристаллыҥы сэк, күөх-бороҥ килбэҥнээх. Металлоид уонна аҥар аһардааччы. Периодтаах таабыл 14 бөлөҕөр киирэр. Йенс Якоб Берцелиус 1823 сылга кремнийы аан-бастаан ыраас быһыытынан арааран таһааран дьүһүннээбитэ. Кремний оксидтара силикат диэн ааттаах анион кэргэнин үөскэтэллэр. Кремний ууллар температурата 1414 °C, оргуйар температурата 2355 °C. Кремний кудай куйаарыгар ахсыс ордук дэлэй ууһук буолар. Космос быылыгар, планетоидтарга, планеталарга араас быһыыларынан киэҥник тарҕаммыт. Сир хаҕа 90% силикат минералларыттан турар. Кремний Сир хаҕар абалык кэнниттэн иккис дэлэй ууһук буолар. Кремнийдаах материаллары экономика араас эйгэлэригэр туһаналлар: туой, кумах, таас, хайыр таас, керамика, фарфор, өстүөкүлэ. Карборунд курдук кремний холбоһуктарын чочуйар уонна бөҕөргөтөр компоненнар быһыытынан туһаналлар. Кремний силикон диэн биллэр синтетик полимердар олохторо буолар. Бүгүн аан дойду экономикатыгар кремний улахан сабыдыаллаах. Күүскэ ыраастаммыт ууһук кремнийы электроникаҕа туһаналлар. Смартфон уонна көмпүүтэр курдук аныгы технологиялаах тэриллэр транзистордара уонна чиптара бары кремнийтан тутулуктаахтар.
# Бодхисаттва

Бодхисаттва — дьоҥҥо сырдык суолу ыйаары нирванаҕа көһө илик будда ("сырдаабыт") буолуохтаах киһи.
# Аһыкай нэһилиэгэ

Аһыкай нэһилиэгэ (1824-1951) - Марха уонна кэлин Үөһээ Бүлүү улуустарыгар киирэ сылдьыбыт суох буолбут нэһилиэк.

# Аһыкай нэһилиэгэ
## Уруккута

Үөһээ Бүлүү улууһа 1808 сыллаахха 13 нэһилиэктээҕэ: I, II Дьаарханнар, I, I Бордоҥнор, I, II Үөдүгэйдэр, Чочу, Нам, Өргүөт, Боотулуу, Мэйик, Үөдэй уонна Хаҥалас. 1824 сыллаахха олохтоохтор туруорсууларынан туспа Марха улууһа тэриллибитэ. Сүрүннээн Марха өрүс устун сытар нэһилиэктэр киирбиттэрэ. Ону таһынан тоҥустар Солоҕоон, Үгүлээт уустара эмиэ киирэллэрэ. Билиҥҥи Үөһээ Бүлүү сиригэр киирэр сирдээх Аһыкай нэһилиэгэ эмиэ бу улууска хабыллара. 1835-1836 сыллардаахха Марха улууһа 10 нэһилиэктээҕэ: I, II Бордоҥ, I, II Дьаархан, Акана, Аһыкай, Бэстээх, Хаҥалас, Таркаайы уонна Тыалыкы. 1859 сыллаахха Аһыкайга 168 балаҕаҥҥа 164 эр киһи, 187 дьахтар, барыта 351 киһи тарҕанан олорбут. кинилэр 1114 сылгыны, 229 көлүүр оҕуһу, 1009 ыанар ынах сүөһүнү, барыта 3101 сүөһүнү иитэн олорбуттар. Ол аата биир улахан киһиэхэ тиксэринэн 12,3 сүөһүнү иитэр эбиттэр. Ону сэргэ 147 буут ньэчимиэн бурдугу үүннэрбиттэр, 80 сүөһүнү атыылаабыттар, 90 сүөһүнү айахтарыгар сиэбиттэр. Маны таһынан олохтоохтор тимири уһаарыынан кыайа хото дьарыктаналларын туһунан Р. Маак суруйар. Ол курдук 1860 сыллаахха Аһыкайдар 100 буут тимири уһаарбыттара ыйыллыбыт.

# Аһыкай нэһилиэгэ
## Сэбиэскэй кэмҥэ

Сэбиэскэй былаас кэмигэр 1926 с. биэрэпис түмүгүнэн 347 киһи, о.и. 172 эр киһи, 175 дьахтар баар эбит. Холбоһуктааһын кэмигэр бастаан Аллараа Аһыкайга Сээҥээбигэ "Трактор", оттон Үөһээ Аһыкайга Үҥкүр Күөлгэ "Кыһыл үүнүү" колхозтар утуу-субуу 1931, 1937 сылларга тэриллибиттэр. Аҕа дойду сэриитин иннинэ "Тракторга" Никодимов С.И., "Кыһыл үүнүүгэ" Павлов А.П. председателлээбиттэр. "Трактор" колхоз Үөһээ Бүлүү улууһугар бастакынан тэриллибит колхоз буолар. Бу колхозка барыта 30-тан тахса хаһаайыстыба холбоспута.

# Аһыкай нэһилиэгэ
## Кривогорницын С.С. - Марха улууһун кулубата

Семен Семенович Кривогорницын Марха улууһугар кулубалаабыта биллэр. Бэрт толуу киһи эбит: 130-ча киилэ ыйааһыннаах, үрдүгэ 2 миэтэрэни эрэ кыайбат бөдөҥ киһи эбит. Аһыкайга олохсуйан олорбут. Дьоно уол кыра эрдэҕинэ Уус-Алдантан 80-ча сүөһүлээх от сии диэн сут дьыл көһөн кэлбиттэр. Кулубалыыр кэмигэр Мархаҕа оскуола туттарбыт. Бу дойдуга аан бастаан хоруу диэни хастарбыт. Кулуһуннаахтан Куонааҥҥа диэри 1,5 км хорууну хастарбыт. Кулуһуннаах күөлү уолбалатан баран күүлэй тэрийбит. Барыта 25 бастыҥ охсооччу, 15 олоччох охсооччу (олоччох диэн кытыы, быстах сирдэри охсор, мөлтөх охсооччу ааттанар) кыттыбыт. 1905 сыллаахха Кривогорницыҥҥа Өксөкүлээх Өлөксөй кэлэ сылдьыбыт. Өксөкүлээх Өлөксөй үс сэргэни туруоран, кэлэ сылдьыбыт сылын, кириэһин бэйэтэ оҥорон биэрбит. 1905 сыллаахха кулубалыырыттан уурайан Оҥхойго көспүт.
# Нэлэкэ

Нэлэкэ күөл — Бүлүү уокуругун фондатыгар Нэлэкэ күөлүн былдьаһыы дьыалата харалла сытар (СӨ НА. Ф.И-22. Оп.4. Д.1.). Дьыала төрүөтэ диэн маннык. Чаччыына Софрон Ильин 1844 с. Нөөрүктээйиттэн Наахараҕа көһөөрү Арбаҥда, Булгунньахтаах, Нэлэкэ күөллэри бэйэтин туһатыгар көрдөөбүт. Сунтаар инороднай управата ону сөбүлэҥ биэрбит. 1846 с. Бордоҥ нэһилиэгин старостата Степан Егоров Сунтаар улууһун дьаһалтата Нэлэкэ күөлү сыыһа бэрдэрбит диэн утары сурук суруйан оспуордаспыт. Сунтар дьаһалтата кыккыраччы аккаастыырын иһин бордоҥнор үөһээ тойоҥҥо Бүлүү исправнигар үҥсүбүттэр. Исправник силиэстийэлээн «чахчы Бордоҥнор гиэннэрэ» диэн быһаарбыт. 1851 с. бэс ыйын 16 күнүнээҕи Иркутскайдааҕы казеннай палата ыйааҕынан (№ 6325) 2-с Бордоҥ нэһилиэгэр Нэлэкэ күөлү сокуоннайдык биэрбиттэр. Сэрии ыарахан сылларыгар бордоҥнор Нэлэкэ күөлтэн балыкка түһэр былааны биригээдэлэринэн баран балыктыыллара докумуоннартан көстөр.
# Одиша суксурҕа харсыһыыта

2023 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр Индия илинигэр баар Одиша штатын Баласор хототун чугаһыгар үс суксурҕа харсыста. Харсыспыт суксурҕалар - икки пассажир суксурҕа (12841 Coromandel Express уонна 12864 SMVT Bengaluru–Howrah SF Express) уонна биир таһаҕас суксурҕа. Харсыһыы Bahanaga Bazar тимир суол станциятын чугаһыгар буолбут. Аччаабыта 295 киһи өлбүт, 1175 киһи эчэйбит. Бу 1995 сылга Фирозабад хото аттыгар буолбут 358 киһи өлүүлээх суксурҕа харсыһыытын кэнниттэн Индия тимир суолун ордук иэдээннээх саахала буолар.
# Утум
### утум

потомственный, наследственный; кинилэр утум уус дьон все они потомственные мастера.

# Утум
### последовательность

ж. I. утума-ситимэ; 2. (логичность, закономерность) утумнаах буолуу; утумнааҕа, биир сүрүннээҕэ.
# 1258

1258 сыл.

# 1258
## Туох буолбута

* Тохсунньу 29 — Монгуоллар Дай-Вьет судаарыстыбаҕа бастакы саба түһүүлэрэ: Вьетнам устуоруктара этэллэринэн Тонг Бо Дау аттынааҕы кыргыһыыга Дай Вьет монгуоллары кыайбыт, дойдуттан тахсан биэрэргэ күһэйбит, оттон атын чинчийээччилэр этэллэринэн монгуоллар Дай Вьеттан түһээн ылар буолбуттара, уонна бу кыргыһыыга кыттыбыт Урааҥхадай диэн Сүбэтэй уола полководец баһылыктаах монгуол сэриилэрэ (3 тыһыынча аттаах киһи, 10 тыһыынча сатыы сэрии) эһиилгэ диэри Хотугу Вьетнамҥа тохтоон олорбуттара.
* Олунньу 10 — Хулагу хаан монгуоллара ислам эйгэтин сүрүн куоратын Багдады сэриилээн ылбыттар. Багдад букатын урусхалламмыт уонна хас эмэ үйэ тухары чөлүгэр түспэтэх. Манан ислам Көмүс үйэтэ түмүктэммит.
# Ойогостурова Зоя Ивановна

Ойоҕостурова Зоя Ивановна - бастакы дьокутаат дьахтар. Саха дьахталларыттан аан бастаан ССРС Киин Ситэриилээх Кэмитиэтин уонна Национальнастар сэбиэттэрин чилиэнинэн тэҥҥэ талыллан үлэлилии сылдьыбыт сэбиэскэй-партийнай үлэһит,саха норуотугар үөрэхтээһинигэр, культурнай-сырдатар үлэтигэр бэйэтин сэмэй кылаатын киллэрсибит.
# Хаахынай

Таас бас

# Хаахынай
## Өссө маны көр

Саха сирин балыктара
# Корякина Ольга Николаевна

Ольга Николаевна Корякина — Умсуура — поэтесса. Арассыыйа суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.

# Корякина Ольга Николаевна
## Олоҕун олуктара

* 1959 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр Таатта улууһугар төрөөбүтэ.
* 1976 сыллаахха Саха Ил Университетыгар киирэр.
* 1979 сыллаахха Урал университетын журналистика факультетыгар көспүтэ.
* 1983 сыллаахха үөрэҕин бүтэрээт Бүлүү куоракка «Октябрь Суола» хаһыат корреспондена буолбута.
* Ытык Күөлгэ көһөн баран Таатта улууһун «Таатта» хаһыат редакторынан үлэлээбитэ.
* Билиҥҥи кэмҥэ «Чуораанчык» — «Колокольчик» сурунаал редактора.

# Корякина Ольга Николаевна
## Айымньылара уонна айар үлэтэ

* 1973 сыллаахха маҥнайгы хоһоонноро «Бэлэм буол» хаһыакка тахсыбыттара.
* Устудьуоннуу сыльдьан «Сергеляхские огни» литература холбоһукка дьарыктанар.
* 1991 сыллаахха «Кэп туонуу» хоһоон хомуруунньуга.

# Корякина Ольга Николаевна
## Ылыллыбыт сирэ

* Писатели Якутии
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Корякина (Варламова) Ольга Николаевна — Умсуура
# Skylink

«Скай Линк» — Россия сотовай сибээһин уонна киэҥ полосаҕа интернет оператора. IMT-MC-450 стандарттарга үлэлиир.
Россия 73 регионугар үлэлиир лицензиялардаах.
Россия бастакы сотовай оператор - Дельта Телеком уонна Москва регионугар бөдөҥ "Московская сотовая связь" базаларыгар оҥоһуллубута. Штаб квартирата Москваҕа баар.

# Skylink
## Үлэтэ

2009 сыл иккис аҥарыгар 1.1 мөл. абоненнардаах этэ.

# Skylink
## SkyLink Саха Сиригэр

Саха Сиригэр МТС 2009 сыллахха "Северо-восточные телекоммуникации" хампаанньаны атыылаһан үлэтин саҕалаабыта.

# Skylink
## Конкуреннара

МТС, МегаФон, Билайн.
# Томпо (нэһилиэк)

Томпо национальнай нэһилиэк. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тополинай.
Улуус кииниттэн 294 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 872 киһи (2007 сыл).

# Томпо (нэһилиэк)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

1989 сыллаахха төрөөбүтэ Лебедев Виктор — 2009 сыллааҕы көҥүл тустууга Арассыыйа чемпиона, 2010 сыллааҕы аан дойду чемпиона.

# Томпо (нэһилиэк)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Лев Габышев

Лев Львович Габышев 1920 сыл сэтинньи 10 күнүгэр Өлүөхүмэҕэ Түбэҕэ диэн дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. Ийэтэ- Матрена Григорьевна, аҕата- Лев Егорович Габышев бурдук үүннэрэллэрэ, ынах-сүөһү иитиитиннэн дьарыктанналлара. Лев Габышев маҥнайгы хоһоонноро 1934 сыллаахха бэчээттэнэллэр, ол кэнниттэн эдэр суруйааччылар хомуурунньуктарыгар 40 кэриҥэ хоһооно тахсар.
Саха суруйааччыта Лев Габышев тылбаасчыт быһыытынан уһулуччу киһи этэ. Нууччалыы-сахалыы, сахалыы-нууччалыы холкутук тылбаастыра, икки тылынан саҥарара. Кини үлэтин түмүгэр М. Рыльскай, А. Мишкевич, К.Федин, С.Шипачев, э. Межелайтис, м. Исаковскай сахалыы саҥардыллыбыттара. Сэмэн Тумат «Дьол төрдө үлэҕэ» ыстатыйатыгар суруйан турардаах: «Бу курдук бары наукаларга күлүүс буолар, аан дойдулуун билиһиннэрэр кыахтаах нуучча тылыгар биһиги талааннаах прозаиктарбыт, драматурдарбыт айымньыларын дьиҥ-чахчы уус-ураннык тылбаастыыр саха киһитэ, оо, үгүһэ буоллар ньии! Лев Габышев нууччалыы тылга тылбаастыыра биһиги сахабыт норуота культурнай, интеллектуальнай таһыма үүммүтүн, үрдээбитин кэрэһэлиир диэтэххэ омун буолуо суоҕа» (Тумат, 1980). Саха фольклорун уонна олонхо тылбааһыгар биллэр-көстөр кылааты киллэрбит. П. А. Ойуунускай "ьурулуйар Ньургун Боотур"олонхотун тылбаастаабыта. «Хотугу сулус», «Полярная звезда» сурунаалы төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
Нуучча тылыгар тылбаастаабыт айымньылара:
* Веселые рассказы Никуса Быстроногого: Знакомство; Паралич; Отстающая шапка; В медвежьих объятиях; Капитанская труба/ Пер. с якут. Д.Павлов// Поляр.звезда.- № 3.- С.76-81.
* Два зимних этюда; Соседки; Рассказы/ Пер. с якут. Д. Вишняков; В пути; Расссказ/ Пер. с якут Ю.Чертов// Поляр. звезда.- 1970.- №5.- С.83-87
* Знакомая мелодия: Рассказ/ Пер. с якут. М. Усцелемова// Соц.Якутия.-1973.- 2 сент.
УУс-уран айымньы тылбааһа:
* Абагинский А. Облака- берестяные лодки- плывут…: Стих. / Пер. с якут Л.Габышев// Якутию пою.- Магадан, 1957.- С. 93; Под северным небом.- М..1959.- М., 1959.- С. 14; Соц. Якутия.- 1977.- 2 нояб.
* Мординов Н. Куйуур: Рассказ/ Пер. с якут Л.Габышев//Полярная звезда.- 1956.- №2.- С. 35-39.
* Отстровой С. Киэһэлик өрүскэ: Хоһоон/ Л.Габышев тылб.// Эдэр Большевик.- 1952.- Ыам ыйын 23 к.- С.4; Хотугу сулус.- 1955.- С.83-84.
* Якутские сказки: Для детей/ Обработка Д.К. Сивцева- Омоллооно; Пер. с якут. Л.Габышев// Поляр. звезда.- 1965.- №1.- С.89-97.- С.108- 114; Сов.Россия.- 1966.- 13 марта; 16 апр.
# Николаев Иван Иннокентьевич

Николаев Иван Иннокентьевич (23.12.1935-2013) — РФ уөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Бүлүү улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Арыылаах нэһилиэгэр баар Интернациональнай доҕордоһуу музейын төрүттээччитэ. Иван Иннокентьевич краевед быһыытынан, улуус, нэһилиэк, оскуола историяларын чинчийээчитинэн биллэр. Кини Бүлуу улууһа, Арыылаах нэһилиэгин туьунан ыстатыйалар, «Будулҕан» кинигэ, «Орготский наслег в годы Великой Отечественной войны 194-45 годы» брошюра ааптара.

# Николаев Иван Иннокентьевич
## Олоҕун олуктара

И. И. Николаев 1935 с. ахсынньы ый 23 күнүгэр, Бүлүү улууһун Тааһаҕар нэҺилиэгэр төрөөбүтэ. 1958 с. Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрбитэ, онтон 1967 с. СГУ история уонна обществознание учууталын идэтин баһылаабыта. СГУ-ну бүтэрэн баран, 1967—1993 сс. история уонна обществознание учууталынан С. Ф. Гоголев аатынан, Хампа орто оскуолатыгар улэлээбитэ. Иван Иннокентьевич көҕүлээһининэн, кини тэрийбит «Красные следопыты» уһуйаан хомуйбут матырыйаалынан Интернациональнай доҕордоһуу музейа 1982 с. арыллыбыта.

# Николаев Иван Иннокентьевич
## Дьиэ кэргэнэ

* Кэргэнэ — Ульяна Спиридоновна Николаева(Павлова) — И. И. Николаев аатынан Доҕордоһуу музейын үлэьитэ.
# Юрий Семенович Луковцев

Юрий Семенович Луковцев - учуонай, боксер, СӨ айылҕаны харыстааһын үтүөлээх үлэһитэ, үлэ бэтэрээнэ,

# Юрий Семенович Луковцев
## Олоҕун олуктара

1944 с. бэс ыйын 1 к. Томпо оройуонун Саһыл сэл. төрөөбүтэ
1952 с. Саһыл нулевой кылааһыгар үөрэммитэ
1957-1963 сс. Кириэс-Халдьаайы орто оскуолатыгар үөрэммитэ
1963-1968 сс. СГУ биолого-географическай факультетыгар үөрэммитэ
1969 с. аспирантураҕа үөрэнэ киирбитэ
1974 с. Владивостокка Дальний Восток научнай киинигэр кандидатскай диссертациятын көмүскээбитэ
1975 с. аспирантураттан младшай научнай үлэһититинэн көспүтэ
1985 с. зоология лабораториятын старшай научнай үлэһитэн киирбитэ
1986-1995 с. субарктическай уонна хайалар экосистиэмэлэрин лабораториятын сэбиэдэссэйинэн анаммыта
1996 с. СӨ Айылҕа харыстабылын министиэрстибэтин биологическай ресурсаларын Департаменын дириэктэрин солбуйааччытынан анаммыта
2009 с. Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын биология үнүстүүтүгэр субарктическай уонна хайа экспедициятыгар лабораториятны научнай үлэһитинэн анаммыта
Саха сиригэр овцебык уонна бизон олохсуйуутугар, күөллэргэ уонна өрүстэргэ собону, майаҕаһы, уонна лосось (кета) балыктары үөскэтиигэ, Арассыыйа хотугулуу-илиҥҥи өттүгэр "Орто Дойду" диэн бастакы паарканы тэрийсибитэ

# Юрий Семенович Луковцев
## Спортка ситиһиилэрэ

* 1964 с. - "Спортак" ДСО чемпиона
* 1965 с. - СӨ чемпиона
* 1966 с. - СӨ чемпиона
* 1967 с. - Ньурбаҕа ыытыллыбыт Сэбиээскэй Дьоруойа Н.Н.Чусовской чиэһигэр турнир кыайыылааҕа уо.д.а

# Юрий Семенович Луковцев
## Наҕараадалара

* СӨ айылҕаны харыстааһын сулууспатын үтүөлээх үлэһитэ
* СӨ бырабыытылстыбатын грамотата
* Ил Түмэн грамотата
* "Айылҕаны харыстааһыҥҥа уһулуччулаах кылаатын иһин" бэлиэ
* НА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ
* "Үлэ бэтэрээнэ" мэтээл
# Холливуд

Холливуд (ааҥл. Hollywood) диэн Лос Андьелес хото биир түөлбэтэ. Холливуд Америка бүтүн киинэ индустриятын кылгас хоһуйар аата курдук туттуллар. Манна Columbia Pictures, Walt Disney Studios, Paramount Pictures, Warner Bros., Universal Pictures курдук бастыҥ киинэ студиялара бааллар.
Холливуд муниципалитета 1903 сылга тэриллибитэ. 1910 сылга Лос Андьелес хототун иһилигэр киирбитэ. Олохтоохторун ахсаана 210 511 киһи (2015). Иэнэ 79,5 км².
# Хроническай

Хроническай (ааҥл. chronic) диэн хас да сыл үтүөрбэт, ааспат ыарыыны ааттыыллар.
# Кальяо аттынааҕы кыргыһыы

Кальяо аттынааҕы кыргыһыы (исп. Combate del Dos de Mayo) Чинча арыыларын иһин сэрии (Бастакы Чуумпу Байҕал сэриитэ эбэтэр Испаания-Соҕуруу Америка сэриилэрэ) кэмигэр, 1866 сыллаахха ыам ыйын 2 күнүгэр Касто Мендес Нуньес адмираал хамаандалаах Испания флотун уонна Перу Кальяо куоратын батареятын ыккардыларыгар буолбут кыргыһыы. Испания флота Кальяо (El Callao) порду ытыалаабыт уонна, Перу уонна АХШ устуоруктара суруйалларынан, куоракка улахан хоромньуну аҕалбакка, оттон боронсуус уонна испаан чинчийээччилэрэ этэллэринэн, порт тэргэннэрин хам батаан баран, төннүбүт. Бу кыргыһыы Испания уонна Перу ыккардыгар сэрии тиһэх улахан кыргыһыыта буолбута.
# Скрябин Михаил Степанович

Скрябин Михаил Степанович — (1955, муус устар 7 Амма улууһа, Абаҕа нэһ. - 2016, кулун тутар 26, Дьокуускай) Саха Сирин үөрэҕириитин отличнига, Россия физическай культуратын уонна спордун отличнига, Саха Сирин үтүөлээх тренера, Амма улууһун уонна Абаҕа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо. Скрябин Валерий Степанович бииргэ төрөөбүт быраата.

# Скрябин Михаил Степанович
## Олоҕун оллуктара

Михаил Амма Абаҕатыгар 1955 с. муус устар 7 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. 1970 Чурапчыга Дмитрий Петрович Коркиҥҥа үөрэнэр, училищены бүтэрээт биир сыл Д.П. Коркиҥҥа үлэлиир, онтон 1973 Минскэйдээҕи физкультура уонна спорт институтугар үөрэҕин салҕыыр. 1978 тренер быһыытынан Минскэйгэ СДЮШОР-га үлэтин саҕалыыр, ол сыл күһүнүгэр аармияҕа барар. 1980 Саха Сиригэр төннөр, ШВСМ-ҥа тренердиир. 1985 Аммаҕа оҕо спортивнай оскуолата аһыллыаҕыттан төрөөбүт дойдутугар бэйэтин баҕатынан төннөн 2004 дылы үлэлиир. Бу сылларга Амма улууһун тустуу спортсменнарын ситиһиилэрэ Михаил Степановиһы кытта сыһыаннаах. 2004 Чурапчытааҕы физкультура уонна спорт институтугар тренерынан ананар. Билигин Дьокуускай куоракка Олимпийскэй резервэ училищетыгар старшай тренеринэн үлэлиир.
2016, кулун тутар 26 ыарахан ыарыы содулуттан күн сиртэн күрэннэ.

# Скрябин Михаил Степанович
## Ситиһиилэрэ

Тустууга эрчийиигэ бииргэ үлэлиир коллегаларын кытта саҥа системаны олохтообут. Амма ДЮСШ-атыгар үлэтин кэмигэр 4 Аан дойду спорт маастарын бэлэмнээбит, олор быыстарыгар: Нь.В. Иванов — Ярыгин аатынан аан дойдутааҕы күрэскэ чемпиона, 1994; А. Соловьев — Греция Гран при чемпиона, 1996; эдэрдэргэ Первенство России чемпиона, Москва, 1995; Аан дойдуга II призер, 1994, Будапешт, Венгрия; Павел Капитонов — Гран При чемпиона, Польша; улахаттарга Россияҕа II призер, 2001; саллааттар быыстарыгар чемпион Мира. ССРС 11 спорт маастарын, Россия 21 спорт маастарын бэлэмнээбит. Чурапчы институгар 2 Аан дойду спорт маастарын уонна 2008 Пекин олимпиадатын кыттыылааҕын — Корякин Виталийы кылгас кэм иһигэр бэлэмнээбит.

# Скрябин Михаил Степанович
## Аатын үйэтитии

* Аммаҕа кини аатынан уулусса уонна сквер ааттаммыттара.
* Дьокуускайга, кини аатынан оҕолорго аналлаах көҥүл тустууга сыл ахсын ааһар күрэс ыытыллар.
# Баппаҕаайы нэһилиэгэ

Баппаҕаайы нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ-Илбэҥэ.
Нэһилиэк сэлиэнньэлэрэ:
* Илбэҥэ- 560 киһи
* Арыылаах- 0 киһи
* Сортуол- 0 киһи.
Билиҥҥи Баппаҕаайы нэһилиэгэ арҕаа өттүттэн Күҥкүс, или өттүттэн Луҥха үрэхтэр, хоту Кэбээйи, соҕуруу Горнай улуустарын ыккардыгар тайаан сытар. Нэһилиэк иһинэн икки улахан үрэх ааһар:
* Луҥха
* Баппаҕаайы
Улуус кииниттэн 215 км соҕуруулуу-илин «Бүлүү» суолугар сытар.
Баай эбэ, Силээн, Тураҥнаах диэн хоруллан уута түһэриллибит оттонор күөллэрдээх.
Олохтоох дьонун ахсаана — 560 киһи (2017 сыл).

# Баппаҕаайы нэһилиэгэ
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Алексеев Михаил Андреевич (1917—1995) — ССРС норуодунай учуутала.
* Алексеев Трофим Кузьмич - спорт маастара, марафонист, тустуук.
* Герман Степанов- Саха эстрадатын ырыаһыта, СР культуратын туйгуна.

# Баппаҕаайы нэһилиэгэ
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
# Nokia

Nokia (Nokia Oyj) — Финляндия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр телекоммуникационнай тэриллэри оҥорор тэрилтэ диэн аан дойду ордук улахан Fortuna 500 конгломерата. Аан дойду хас да индустриятыгар бастаан иhэр. Конгломеракка Nokia Tyres, Nokia Networks уонна Nokia Technologies
Сүрүн Nokia рыноктара: Кытай, АХШ, Германия уонна Индия. 2013 сылтан ыла Франция уонна Арассыыйа рыноктарын атаакалаан киирэр.
* Nokia табаара 2013 сыл түмүгүнэн 5 саамай бастыҥ телефоннары, смартфоннары уонна планшеттары онорорунан Аан Дойдуга киирэр. Nokia табаарын 400 судаарыстыба официально ылар.
* Nokia Аан Дойдуга саамай биллэр флагманнара - Nokia 3310 , Nokia N95 уонна Nokia N8.
# Televisión Nacional de Chile

Televisión Nacional de Chile — Чиили телекомпанията, салалтата — Сантьяго.
# 1150-с

1150-с сыллар.
Цзинь киинэ Пекиҥҥэ көспүт. Чжурчжэннэр моҕуоллары утары сэриилэспиттэр.
# Azur Air

Azur Air (нууч. Азур Аир), Арассыыйа биир улахан авихампаанньата, Anex Tour стратегическай доҕоро. Арассыыйаҕа биир сүрүн Внуково аэропордуттан Канкун көтүтээччи.
# Бастакы Лүүчүн

Бастакы Лүүчүн нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Баҕадьа.
Улуус кииниттэн 315 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 271 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Баҕадьа - 163 уонна Арыылаах - 108 киһи.

# Бастакы Лүүчүн
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1945 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр Григорьев Марк Петрович — математик учуонай, учуутал, төрүччү чинчийээччи (генеалог). Лүүчүннэр төрүттэрин туһунан кинигэ ааптара.
* 1949 сыл алтынньы 11 күнүгэр төрөөбүтэ Николаев Анатолий Павлович, Саха театрын артыыҕа, СӨ Үтүөлээх артыыһа.

# Бастакы Лүүчүн
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.