yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иванов Семен Александрович

Иванов Семен Александрович, 1963—1965 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.
1922 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Ленин оройуонун (билигин Ньурба улууһа) Үһүс Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы финановай техникуму, Ленинградтааҕы финансово-экономическай институту уонна ССКП КК Үрдүкү партия оскуолатын бүтэрбитэ.

# Иванов Семен Александрович
## Олоҕун олуктара

1939—1941 сыллардаахха — Дьокуускайдааҕы финановай техникум студена;
1941—1945 сыллардаахха — Кыһыл Армияҕа сулууспалаабыта, сэрии кыттыылааҕа;
1946—1947 сс. — Өлөөн райсоветын Исполкомун финансаҕа отдел сэбиэдиссэйэ;
1947—1951 сс. — Ленинградтааҕы финансово-экономическай институт студента;
1951—1953 сс. — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин консультана;
1953—1954 сс. — Саха АССР Олохтоох промышленность миниистирин солбуйааччыта;
1954—1956 сс. — Саха АССР Олохтоох промышленность миниистирэ;
1956—1959 сс. — Чурапчы райсоветын исполкомун бэрэссэдээтэлэ;
1959—1961 сс. — Саха АССР Финансаҕа миниистирин солбуйааччы;
1961—1963 сс. — ССКП КК Үрдүкү партия оскуолатын үөрэнээччитэ;
1963 сыл кулун тутар — 1965 сыл ахсынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ;
1966—1974 сыллардаахха — «Якутзолото» холбоһун директорын солбуйааччыта.
# 1650

1650 сыл.

# 1650
## Туох буолбута

* Муус устар 14 — Дьокуускай бойобуодата Дмитрий Францбеков уонна дьяк Осип Степанов Максим Михайлов диэн баһылыктаах дьоҥҥо Өлүөхүмэ остуруогун Федор Афанасьев диэн баһылыктаах дьаһаах хомуйааччыларыттан тутар туһунан сорудах-өйдөбүнньүк (наказная память) суруйбуттар. Сорудахха эргэ остуруогу бөҕөргөтөр, дьаһааҕы хайдах хомуйар туһунан ыйыылар-кэрдиилэр бааллар.
* Ыам ыйын 26 — Ерофей Хабаров кыһыҥҥы бохуоттан Дьокуускайга төннөн кэлбит. Даур кинээстэрэ Лавкай уонна Богдой тустарынан сибидиэнньэлэри аҕалбыт. Санаттахха сахалар Зея уонна Бурея өрүстэргэ олохтоох даурдары кытта эргинэллэрэ эбитэ үһү. Кэлин даурдар Поярков уонна Хабаров салалталаах этэрээттэр хаҕыс сыһыаннарын тулуйбакка Даурияттан көһөн Кытайга баран биэрбиттэрэ. Холобур, Гуйдар диэн кинээс сэлиэнньэтин ылалларыгар хаһаактар 661 дауру өлөрбүттэрэ (онтон 427 кыргыһыы кэмигэр), 243 дьахтары уонна 118 оҕону билиэн ылбыттара.
* Бэс ыйын 5 — Ерофей Хабаров Амырга бастакы айаныттан Дьокуускайга төннөн кэлбит. Даурдар сирдэрин ойуулаан аҕалбыта Москубаҕа ыытыллыбыт, бу ойуута 1667 уонна 1672 сыллардаахха Сибиир каартатын оҥорууга туһаныллыбыта.

# 1650
## Өлбүттэр

* Олунньу 11 — Рене Декарт — биллиилээх Франция бөлүһүөгэ уонна физигэ. Математика, физика уонна философия араас уобаластарыгар кинигэлэр ааптардара.
* ↑ РГАДА, Ф. 1177. Якутская приказная изба. Д. 907, л. 34-42 (А.А. Калашников, История Якутии в фондах федеральных архивов России, справочник, 2012)
# Сентесимо

Сентесимо (исп. Centesimo) — Уругвай уонна Панама харчылара.
* сентесимо (Панама) — ¹⁄₁₀₀ бальбоа (Панама);
* сентесимо (Уругвай) — ¹⁄₁₀₀ песо (Уругвай).
Урукку харчылар:
* сентесимо (Доминикан Республиката) — 1891—1987 сс. ¹⁄₁₀₀ франк (Доминикан Республиката);
* сентесимо (Парагвай) — 1870—1881 сс. ¹⁄₁₀₀ песо (Парагвай);
* сентесимо (Чили) — 1960—1975 сс. ¹⁄₁₀₀ эскудо (Чили).

# Сентесимо
## Панама сентесимота

Панама сентесимота — Панама бытархай харчыта, Панама бальбоатын 1/100.
Аатын төрүтэ цент, чентезимо, сантим курдук, латыын centum (сүүс) уонна centesimus (сүүс гыммыт биирэ) тылларыттан үөскээбит.
Эргииргэ 50, 25, 10, 5 уонна 1 номиналлаах сентесимо манньыаттара бааллар, 10, 25 уонна 50 сентесимо DECIMO (1/10), CVARTO (1/4) уонна MEDIO (1/2) диэн ааттаналлар. 1966 сылтан 1/10 уонна 1/4 бальбоа манньыаттар алтан уонна никель холбоһуктарынан бүрүллүбүт алтантан. 1/2 бальбоа манньыат эмиэ итинник матырыйаалтан оҥоһуллан эргииргэ 1973 сыллаахха киирбитэ.
Аныгы манньыаттар 1 уонна 5 сентесимо уонна 1/10, 1/4, 1/2 бальбоа ыйааһыннарынан, кээмэйдэринэн уонна састааптарынан АХШ центыгар, никельга, даймҥа, квотерга уонна хафка маарынныыллар.
# Сүө

Сүө — тугу гыныллыахтааҕа.
# 1601

1601 сыл.

# 1601
## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 3 — Горосло аттыгар кыргыһыыга кыайан Австрия Трансильванияны сэриилээн ылбыт.
# Московская Александра Александровна

Александра Александровна Московская — нуучча экэнэмииһэ, Түмэт урбаан уонна түмэт инновация киинин дириэктэрэ, Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын Менеджмеҥҥэ факультетын Киһи ресурсатын управлениетын хаапыдыратын дассыана. Арассыыйаҕа биир бастакынан түмэт урбаанын туһунан билим үлэтин суруйбута, дириҥник ырытан чинчийбитэ.

# Московская Александра Александровна
## Биографията

Александра Московская 1988 сыллаахха М.В. Ломоносов аатынан Москубатааҕы судаарыстыбаннай үнүбэрсиэт Экэниэмикэҕэ факульетын «политическай экэниэмийэ» идэлээх бүтэрбитэ.
1994 с. Нуучча билимҥэ акадьыамыйатын Экэниэмикэҕэ үнүстүүтүгэр «Экономика и культура: содержание и механизмы взаимодействия» диэн тиэмэҕэ билим хандьыдаатын истиэпэнин көмсүскээбитэ.
2006 с. «Диалог» IREX бырагыраама көмөтүнэн социальнай өҥөнү оҥорор кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэр хардарыта үлэлэригэр анаан SocPolitika.ru диэн информационнай порталы төрүттээбитэ. Кэлин бу порталтан силис тардан Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын иһинэн Түмэт урбаан уонна түмэт инновация киинэ арыллыбыта. Бу киини Александра Московская бэйэтэ салайбыта. Кини сайын аайы Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын иһинэн сайыҥҥы анал лааҕыры тэрийэн түмэт урбааҥҥа аналлаах куурустары үөрэтэр.
Түмэт урбаанын үөрэтии.
2011 сыллаахха А.Московская эрэдээксийэтинэн нууччалыы тыланан аан бастаан түмэт урбааҥҥа анаммыт «Социальное предпринимательство в России и в мире: практика и исследования» диэн монография бэчээттэнэн тахсыбыта.
Александра Московская санаатыгар, түмэт урбаан, бастатан туран, үбү-харчыны эккирэппэт, кини түмэт кыһалҕатын быһаарарга туһуланар.
# Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ

Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ (лат. Ursidae, нууч. Семейство Медвежьи) — Сиэмэх кыыллар аймахтарыгар киирэр. Саха сиригэр биир ууска киирэр икки көрүҥ баар.

# Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ
* Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ
* Куоскатыҥылар кэргэннэрэ
# Buick

Buick диэн массыына маарката, General Motors корпорация салаата. Былыргы мааркалаах уонна люкс брэннаах массыыналары оҥорор.
# Тибиэт тыла

Тибиэт тыла (тиб. བོད་སྐད་ — транслитерация Вайли: bod skad, саҥарыллыыта (лхаса түөлбэ тылынан): бөө ке) — Тибиэт омук тыла. КНР Тибиэт автономиялаах оройуонугар, сорох атын оройуоннарыгар, Индияҕа, Непалга уонна Бутааҥҥа тарҕаммыт тыл. Тибиэт тылынан 6 мөл кэриҥэ киһи саҥарар. Тыллар сиин тибиэт кэргэннэрин Тибиэт-биирма тылларыгар киирэр.

# Тибиэт тыла
## История

Возникновение литературного тибетского языка связывается с появлением письменности (древнейший памятник - надпись в монастыре Самье, 7 век) и проникновением в Тибет буддизма. Литературный язык формировался при переводах канонической литературы с санскрита (перевод Трипитаки, 8 век), в дальнейшем получил развитие в богатой литературе: исторической (Сочинения Бутона, 14 век), религиозной (Дзонхава, 14-15 века), художественной (стихи Миларепы, 11-12 века, VI Далай-ламы, 17 век).
Современный литературный тибетский язык сохранил с древнейших времен традиционную орфографию, мало изменилась грамматика, инновации касаются главным образом лексики.

# Тибиэт тыла
## Суруга-бичигэ

Язык использует тибетское письмо, генетически восходящее к письму брахми.

# Тибиэт тыла
## Суруга-бичигэ
### Морфология
#### Тыл морфологическэй тиибэ

Для классического письменного тибетского характерны девять падежей.

# Тибиэт тыла
## Суруга-бичигэ
### Синтаксис

Тибетский относится к языкам с эргативным строем.

# Тибиэт тыла
## Суруга-бичигэ
### Синтаксис
#### Этии тутула

Для фраз характерна структура SOV.

# Тибиэт тыла
## Библиография

* Йешке, Генрих Август. «Tibetan grammar», London, 1883.
* Чома де Кёрёши, Александр Essay towards a dictionary, Tibetan and English, Calcutta, 1834; Budapest, 1984
* Чома де Кёрёши, Александр Grammar of the Tibetan language, Calcutta, 1834; Budapest, 1984
* Чома де Кёрёши, Александр Sanskrit-Tibetan-English vocabulary: being an edition and translation of the Mahāvyutpatti, Calcutta, 1910, 1916, 1944; Budapest, 1984.
# Буруй (төрүн)

Буруй төрүнүгэр, буруй диэн буруйу оҥорууга хоруйдабыллаах буолуу туруга. Киһи төрүнү кэһиигэ буруйдааҕын дьүүл быһаарар. Буруй иһин ханнык дьас көрүллэрин дьүүл уурааҕар этиллэр.
# Ляхов Иван

Ляхов Иван. XVIII үйэтээҕи Усуйаана атыыһыта. Хоту муораҕа түүлээҕи бултуу сылдьан икки арыыны арыйбыт.
Ол туһунан Екатерина II аадырыстаан челобитнайы суруйар уонна ити арыйбыт арыыларын киниэхэ сыһыарарга көрдөспүт.
Екатерина II суругу тутан баран арыылары Ляхов улахан уонна кыра арыыларынан аатыырга дьаһайбыт уонна Уйбаан Ляховка бултуурга быраап биэрбит.
1773 сыллаахха арыыларга иккистээн барар. Ол сылдьан улахан арыыны арыйар. Быраҕыллыбыт олгуйу булан арыыны Олгуйдаах диэн ааттаабыт.
Арыыга үс кыстыыр дьэни туппут. 1790 сыллардаахха Ляхов өлбүт. Ол кэнниттэн арыыларга бултуур быраап Дьокуускайтан сылдьар атыыһыттарга Лев уонна Сэмэн Сыроватскайдарга көспүтэ.

# Ляхов Иван
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Дхака топи

Дхака топи (непаал. ढाका टोपी) эбэтэр непаал топита — Непаал олохтоохторугар киэҥник тарҕаммыт эр киһи төбөҕө кэтэр таҥаһа, Махендра (непаал. महेन्द्र) хоруол олорорбут кэмигэр, 1955 сылтан 1972 сыллаахха диэри ордук тарҕаммыт.
Топи омук дьоһунун бэлиэтэ буолар. Непаал омугун таҥаһын сорҕотун быһыытынан судаарыстыба салайааччылара уонна бырабыыталыстыба үрдүк сололоохторо кэтэллэр.
# Гражданскай сэрии

Гражданскай сэрии диэн биир дойду иһигэр икки эбэтэр элбэх группа икки ардыгар буолар сэрии.
Биричиинэлэрэ араас буолуон сөп да, икки улахан баар: Бастакы - араас группалар ким салайыахтааҕын сатаан быһаарбакка мөккүөргэ киирэллэр. Икки политика партиялара быыбар түмүгүн сатаан илии баттаабатахтарына уопсыстыбаны икки аҥы араарыахтарын сөп.
Иккис бириччинэнэн дойду ханнык эмит чааһа дойдуттан тахсыахтарын баҕараллар. Ону дойдуттан арахсыы диэн ааттааччылар. Дьон бэйэ дойдуларын тэрийиэхтэрин баҕарар буолуохтарын сөп, ону улахан дойду салайааччыта сөбүлүүрэ саарбах.

# Гражданскай сэрии
## Гражданскай сэриилэр холобурдара

* Пакистан Гражданскай сэриитэ(1971)
* Америка гражданскай сэриитэ (1861-1865)
* Кытай Гражданскай сэриитэ (1927-1949)
* Вьетнам гражданскай сэриитэ (1955-1975)
* Россия гражданскай сэриитэ (1917-1921)
* Англия гражданскай сэриитэ (1642-1651)
* Испания гражданскай сэриитэ (1936-1939)
* Сирия гражданскай сэриитэ (2011-)
# От күөх каарта

От күөх каарта (green card) - АХШ дойдутугар бэриллэр докумуон, киһини идентификациалыыр, үксүн АХШ дойдутугар гражданствота суох, ол кынан баран АХШ-ка наар олорор дьоҥҥо бэриллэр. Кэнники кэмҥэ green card-ны ылыан баҕалаах ынырык элбээтэ.

# От күөх каарта
## Ыйытыы уонна эппиэт

* green card ол эбэтэр От күөх каарта - тугу туһалыырый?
* АХШ уонна аан дойду ханнык баҕарар муннугар олохсуйан олорор бырааптанаҕын
* АХШ дойдутун гражданина буолуохха сөп (баҕалаах буоллахха)
* АХШ уонна атын дойдуларга биизнэс аһаргар улахан табыгастаах (улахан тэрилтэлэр бары онон туһаналлар)
* Дьадаҥы дойдуттан баай АХШ дойдутугар БОСХО олохсуйа кэлэҕин
* Бипатрид буолаҕын
* ООН систематыгар үлэһитинэн киириэххэ сөп

# От күөх каарта
## От күөх каарта лотереята АХШ департаменынан

Сыл аайы АХШ дойдута 10 мөллүйүөн киһиэхэ квота биэрэр, олортон сыл аайы 6 мөллүйүөнүнэн элбэх тиксэр, ол аата сыл аайы АХШ-ка 16 курдук заявление кэлэр, үксэ кытайдартан. Билигин АХШ баайа, тоттук олороллоро аан дойдуга киэҥник билиннэ, ол иһин АХШ-ка барааччылар ахсааннара эмиэ элбээтэ, онтон баҕалаах дьоннор эмиэ элбэхтэр. АХШ баайыгар ымсыыран ислам дойдулара наар теракт АХШ территориятыгар оҥоруон баҕалаах террористар ынырык элбээтэ, примерно 2 мөллүйүөн террористар АХШ территориятыгар биллибэккэ саһан олороллор, обычнай күннээҕи гражданиннар курдук.
# Петропавловск (холдинг)

Петропавловск диэн улахан таас хайалары уонна кыһыл көмүс хостуур тэрилтэ. Арассыыйа тэрилтэтэ, ол эрэн Улуу Британияҕа регистрациалаах.
# «Өлүөнэ» (магистрал суол)

Федерал суолталаах М56 «Лена» магистрал суол — М58 «Амур» суолтан Дьокуускайга диэри. Уһуна — 1235 км.
М58 уонна М56 «Халыма» суоллары кытары силбэһэр.

# «Өлүөнэ» (магистрал суол)
## Маршрута

* 0 км — Невер «Амур» магистрал суолга
* 39 км — Соловьёвскай
* 170 км — Тында
* 320 км — Нагорнай
* 436 км — Чульман
* 683 км — Алдан
* 762 км — Томмот
* 950 км — Улу
* 1212 км — Аллараа Бэстээх «Халыма» (магистрал суол)
* 1235 км — Дьокуускай

# «Өлүөнэ» (магистрал суол)
## Суол моһоллоро

Суол сүрүннээн ирбэт тоҥ тарҕаммыт сиринэн барар. Асфальт Нүөрүҥгүрү, Алдан кураттар уонна Хачыкаат сэлиэнньэ тасстарыгар кыракый учаастактарыгар эрэ баар.
Саас (ыам ыйа — бэс ыйын саҥата) массыыналар уйуулара хааччахтаныллар.
2006 сылга суол туруга мөлтөөн Арассыыйа үрдүнэн биллибитэ.
Өлүөнэни туоруур күргэ тутуулла илик буолан суолунан сырыы кэминэн хааччахтаныллар. Сайын Хачыкаатка уонна Аллараа Бэстээххэ паромынан тураталлар, онтон кыһын (ахсынньы — муус устар) мууһунан туоруу суол аһыллар.
Тимир суол тутуутун бэрээдэгинэн Табаҕаҕа күргэ тутуута сотору саҕаланыахтаах.
# Лео Маккэри

Томас Лео Маккэри (ааҥл. Thomas Leo McCarey) (Алтынньы 3, 1898 – От ыйын 5, 1969) диэн АХШ киинэ режиссера, сценариhа уонна продюсера. Олоҕун тухары 200 кэриэтэ киинэ оҥоруутугар үлэлэспит, сүрүннээн комедияларга.

# Лео Маккэри
## Фильмографията

| Isn't Life Terrible? (1925) Mighty Like a Moose (1926) Sugar Daddies (1927) Pass the Gravy (1928) Should Married Men Go Home? (1928) Habeas Corpus (1928) We Faw Down (1928) Liberty (1929) Wrong Again (1929) Big Business (1929 short) Indiscreet (1931) Duck Soup (1933) Belle of the Nineties (1934) Ruggles of Red Gap (1935) | The Milky Way (1936) Make Way for Tomorrow (1937) The Awful Truth (1937) The Cowboy and the Lady (1938) Love Affair (1939) My Favorite Wife (1940) Once Upon a Honeymoon (1942) Going My Way (1944) The Bells of St. Mary's (1945) Good Sam (1948) An Affair to Remember (1957) Rally 'Round the Flag, Boys! (1958) Satan Never Sleeps (1962) |
# Тюмень

Халыып:Infobox Russian inhabited locality
Түмэн (нучч. Тюмень, сиб. Цимке-тора, чув. Тэмэн), куорат, Арассыыйа ниэп киинэ буолар. Түмэн уобалаһа административнай киинэ. Биир динамично сайда турар куорат буолар. Элбэх түүрдэр олорор куораттара. Аҥардас сахалар Түмэн куоратка 10 тыһ курдуктар, онтон Татаардар ахсааннара куорат олохтоохторуттан 39% ылар. Элбэх Чеченнэр эмиэ олороллор. Хара омуктар ахсааннара эмиэ үрдүк.

# Тюмень
## Аата хантан кэлбитэй

Былыргы сахалар Түмэн куораты 989 сыллаахха олохтообуттар, ол үһүйээнэ Татаардарга хаалбыт "Тумен" диэн. Нуучча кэлэн "Тюмень" диэн аатка уларытпыт, тоҕо диэтэххэ нуучча "ү" буукубаны сатаан саҥарбат. Түмэн куораты нууччалар 15 үйэҕэ олохтообуттар диэн этэллэр, ол эрэн сыыһа буолар...
# Novartis

Novartis (Новартис), Швейцария фармацевтическай уонна медицинскай империята, улахан конгломерат тэрилтэ, бизнес интириэһэ 140 омук сиригэр баар.
Салалтата — Базель.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Mitsui Group медицина эйгэтигэр холбонор.
Урут Alcon киниэхэ баара, Мицуи быһаарытынан туспа барбыта (Мицуи бизнес эйгэтигэр структураларын хамсааһыныгар, оптимизация).
# Мирнэй улууһа

Мирнэй улууhа Мирнинский район :
| Гиэрбэтэ | Былааҕа |
| Дойду | Россия |
| Статуһа | оройуон |
| Регион | Саха Республиката |
| Улуус киинэ | Мирнэй |
| улуус | Мирнэй |
| Улуус баһылыга | Юзмухаметов Ришат Нургалиевич |
| Сурукка киирбитэ | 12 тохсунньу 1965 |
| Иэнэ | 165,8 тыh. км² |
| Муора таһымыттан үрдүгэ - Чыпчаала - Орто үрдүгэ - Намыһах сирэ | 400? м 200? м 100? м |
| Климата | резко-конт |
| Олохтоох дьонун ахсаана • Омуктара | 86 013 киһи (2002) сахалар, нууччалар |
| Олохтоохторун аата | мирнэйдэр |
| Кэм зоната | MSK+6 (UTC+9, сайын UTC+10) |
| Официальнай ситим-сир ||
Мирнэй улууhа — Cаха Республикатын арҕаа өттүгэр баар. Сайдыылаах индустриялаах улуус. Салалтата Мирнэй куоракка баар.

# Мирнэй улууһа
## Администрацияларынан араарыы

Улуус иһинээҕитэ :
| # | Куораттар, бөһүөлэктэр уонна нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Кыра бөһүөлэктэр | Улуус кииниттэн, км | Нэһилиэнньэ ахсаана (2007 сыл) |
| 1 | Мирнэй куорат | улуус киинэ | | 0 | 38 000 |
| 2 | Удачнай куорат | | Полярнай | 508 | 15 657 |
| 3 | Айхал бөһүөлэк | | | 459 | 16 299 |
| 4 | Чернышевскай бөһүөлэк | | | 92 | 5 100 |
| 5 | Сибиэтлэй бөһүөлэк | | | 75 | 3 600 |
| 6 | Алмазнай бөһүөлэк | | Новай, Березовка | 20 | 1 947 |
| 7 | Чуона | Арыылаах | Заря | 31 | 2 483 |
| 8 | Ботуобуйа | Таас Үрэх | | 157 | 534 |
| 9 | Садын национальнай | Сүлдьүкээр | | 101 | 417 |
| | Барыта | | | | 84 037 |

# Мирнэй улууһа
## Үөрэҕирии

    Сүрүн ыстатыйа: Мирнэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Куораттааҕы уокуруктар: Дьокуускай | Жатай
Улуустар: Абый улууһа | Алдан улууһа | Аллайыаха улууһа | Аллараа Халыма улууһа | Амма улууһа | Анаабыр улууһа | Булуҥ улууһа | Бүлүү улууһа | Горнай улууһа | Кэбээйи улууһа | Ленскэй улууһа | Мирнэй улууһа | Муома улууһа | Мэҥэ-Хаҥалас улууһа | Нам улууһа | Нүөрүҥгүрү улууһа | Ньурба улууһа | Орто Халыма улууһа | Өймөкөөн улууһа | Өлөөн улууһа | Өлүөхүмэ улууһа | Сунтаар улууһа | Таатта улууһа | Томпо улууһа | Усуйаана улууһа | Уус-Алдан улууһа | Уус-Маайа улууһа | Үөһээ Бүлүү улууһа | Үөһээ Дьааҥы улууһа | Үөһээ Халыма улууһа | Хаҥалас улууһа | Чурапчы улууһа | Эбээн-Бытантай улууһа| Эдьигээн улууһа
# Байтаһын

Байтаһын – быйыл төрөөбөтөх, уойбут ынах, биэ уонна кыыл (тайах) тыһыта.

# Байтаһын
## Туһаныллыбыт сирдэр

И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
# Туора

Туора (кириэс) (нууч. трефы, кре́сти, кре́сты) — хаарты хара мааһа.

# Туора
## Атын холуодаларга атылыыта

* Ниэмэс хаартытыгар: жёлудь - дууп мас туорааҕа (ниэм. Eichel).
* Таро хаартытыгар: жезл.

# Туора
## Атын тылынан

* ааҥл. Clubs — дубинка, палица, булава
* ниэм. Kreuz — кириэс
* фр. Trèfle — клевер
* исп. Tréboles — клевер (элб. ахсааҥҥа)
* ит. Fiori — сибэккилэр

# Туора
## Маас бэлиэтин куода

Unicode — U+2663 уонна U+2667
HTML — &#9827; (эбэтэр &clubs;) уонна &#9831;
# Kyocera

Kyocera — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан керамика оҥорооччу, ону таһынан бюджетнай принтердары оҥорор.
Mitsui Group бизнеска сыһыаннаах.
# 1805

1805 сыл.

# 1805
## Туох буолбута
### Кулун тутар

* Кулун тутар 17 — Италия өрөспүүбүлүкэтэ Италия хоруоллуга буолбут, Наполеон дойду хоруолунан ааттаммыт.

# 1805
## Туох буолбута
### Муус устар

* Муус устар 22 күнүгэр Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэттэн араарыллан туспа барбыт.

# 1805
## Туох буолбута
### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 26 — Карабах баһылыга Ибрагим-хан Арассыыйа ыраахтааҕытыгар андаҕар биэрбит.
* Ыам ыйын 26 — Наполеон Бонапарт Италия хоруолун титулун ылбыт, Милан собуоругар Ломбардия Тимир хоруонатын кэппит.

# 1805
## Туох буолбута
### От ыйа

* От ыйын 31 — Эмчиттэри Саха уобалаһыгар ыытар туһунан ыйаах тахсыбыт. Бастакы кылаабынай медигынан Реслейн диэн быраас ананан үлэлээбит. Саха сирин доруобуйатын харыстабылын үлэтин устуоруйата бу күнтэн ааҕаллар.

# 1805
## Туох буолбута
### Алтынньы

* Алтынньы 21 — Наполеон сэриилэрин кэмигэр быһаарыылаах Трафальгар кыргыһыытыгар адмирал Горацио Нельсон салайааччылаах Улуу Британия флота холбоһуктаах Франция уонна Испания флоттарын урусхаллаабыт. Улуу Британия "байҕал хотуна" диэн аатын олохтообут.
* Сэтинньи 13 — Австрия киин куоратыгар Венаҕа Франкфурттан көһөн кэлбит этчит Иоганн Ланер сосисканы айбыт. Сосисканы ким айбыта Вена уонна Франкфурт куораттарын ыккардыларыгар өрдөөҕүттэн ыла кэлбит мөккүөр буолар. Франкфуртка сосискалары Орто үйэлэр саҕаттан оҥороллор эбит, ол эрэн Вена сосискатыгар бастакытын ынах уонна сибиинньэ эттэрэ холбоммуттар. Билигин маннык рецебинэн оҥоһуллубут сосиска ньиэмэс кухнятын биир сүрүн ингредиенэ буолар.

# 1805
## Туох буолбута
### Ахсынньы

* Ахсынньы 2 — Аустерлиц кыргыһыытыгар Наполеон Улуу Аармыйата баһыйар ахсааннаах Арассыыйа уонна Австрия импиэрийэлэрин холбоhуктаах сэриилэрин урусхаллаабыт. Түмүгэр Австрия элбэх сири сүтэрэн сэрииттэн тахсарга күһэллибит.

# 1805
## Төрөөбүттэр

* Ахсынньы 10 (сенат уурааҕар суруллубутунан) — Василий Федоров - Манчаары Баһылай — бэйэтин киһи быһыытынан дьоһунун көмүскээн номоххо уонна саха устуоруйатыгар киирбит киһи. Маны таһынан кини ырыалара устуоруйаҕа бастакы ааптара биллэр сахалыы уус-уран айымньыларынан билиниллиэхтэрин сөп.
# Тыл (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
* Тыл (саҥа сорҕото)
* Тыл (омук саҥата)
* Тыл (анатомия)
* Ынах тыла (биология)
* Тыл (мал-сал)
* Күлүүс тыла
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Бэлиитикэ баартыйата

Бэлиитикэ баартыйата диэн бэлиитикэ тэрилтэтэ, талыы нөҥүө дьаhалтаҕа былааhы ылар уонна тутар соруктаах. Баартыйалар үксүн хайа эмэ идеологияны эбэтэр көрүүнү тутуhаллар, ол платформаларыгар суруллар уонна туох эмэ соруктардаах. Биир кэрэхсэбиллээх баартыйалар коалиция тэрийиэхтэрин сөп.

# Бэлиитикэ баартыйата
## Сокуоҥҥа

Бэлиитикэ баартыйалара араас сиргэ тутулуга араас буолар. Ханнык эмит баартыйа күүһэ наһаа улахан буоллаҕына атын баартыйалары бобор кыахтаах буолар. Ол курдук Германияҕа Нацисткай баартыйа уонна сорох дойдуларга коммунистическай баартыйа оннук гыммыттара.
Араас дойдуларга, ол курдук Кытайга, Хоту Кэриэйэҕэ уонна Кубаҕа соҕотох баартыйа күүһэ тарҕаммыт. Атын диктатураларга, ол курдук Саудовскай Аравияҕа бэлиитикэ баартыйаларын үлэлэрэ бобуллубут, уонна ханнык даҕаны парламент суох.

# Бэлиитикэ баартыйата
## Демократияҕа суолтата

Улахан демократия дойдуларыгар бэлиитикэ баартыйаларын суолталара олус улахан.
Дойдуларга үксүгэр иккиттэн элбэхн баартыйа баар буолар, ол курдук АХШга Демократическай уонна Республиканскай баартыйалар бааллар. Атын баартыйалар баалларын да иһин Конгресска миэстэлэрэ суох. Германия Бундестагыгар алта партиялар миэстэлээхтэр, онтон Великобританияҕа икки улахан, биир орто кээмэйдээх уонна элбэх кыра баартыйалар бааллар.
# Барык түөлбэ (франшиза)

Барык түөлбэ (ааҥл. The Twilight Zone) диэн Род Серлинг айбыт АХШ медиафраншизата.
* Барык түөлбэ (Original Series) — 1959-1964 сыллардааҕы сериал. 156 сериялаах.
* Барык түөлбэ (1985) — 1985-1989 сыллардааҕы сериал. 65 сериялаах.
* Барык түөлбэ (2002) — 2002-2003 сыллардааҕы сериал. 22 сериялаах.
* Барык түөлбэ (2019) — 2019 сылтан ыла тахса турар сериал.
* Барык түөлбэ: Киинэ — 1983 сыллааҕы киинэ.
# Айыы аартыга аһаҕас
## Айыы аартыга аһаҕас

Минньигэс саҥалаах дьахталларбыт «Айыы аартыга аһаҕас» диэн этиини алгыс тылларыгар тутталлар. Бу этиини өй-санаа өйдөбүллэрин туһанан дириҥник ырытыы наада буолла.
Айыылар диэн былыргы үйэлэргэ, соторутааҕыта даҕаны өлбүт дьон өйдөрө-санаалара, куттара эттэриттэн-сииннэриттэн арахсан Үөһээ дойдуга баран сылдьаллара ааттанар. Айыылар өйдөрүгэр-санааларыгар кыттыһа сатааһын киһини эрдэлээн өлүүгэ тириэрдиэхтэрин сөп. Эдэрдэр эрдэлээн өлүүлэрэ, бэйэлэригэр тиийиниилэрэ айыы буола сатааһынтан элбиир. (1,71).
Айыылар Үөһээ дойдуга сылдьаллар. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата туспа баран айыы буолан сылдьалларын сахалар бары билэллэр. Тыыннаах буолан Орто дойдуга олорор киһини онно, Үөһээ дойдуга бар диэн ыҥырыы, эн өл, өйүн көттүн диэбиккэ тэҥнэһэр олус куһаҕан быһыы.
«Айыы аартыга аһаҕас» диэн этии өлүү суола аһаҕас диэн өйдөбүлү биэрэр. Айыы суола диэн өлүү суола. Саха дьоно өлүү туһунан билиилэригэр «Өлөр судургу» диэн этии баар. Өлүү судургу буоларынан бу «Айыы аартыга аһаҕас» диэн этии үөскээбит.
Өлүү олоҕу олорордооҕор чэпчэки буолан бэйэлэригэр тиийиммит дьону сахалар сөбүлээбэттэр. «Олох ыараханын тулуйбат буолуу» диэн этиини үөскэппиттэр.
Олох ыараханын тулуйуу холобурун туохтарын эмэ дэҥнээн ыарахан балаһыаннньаҕа түбэһэн баран тулуурдарынан, дьулуурдарынан кыайыылаах хаалбыт дьон олохторуттан булуохха сөп.
"Олох ыарахан", «Олох оонньуу буолбатах» диэн этиини оҕону үөрэтиигэ элбэхтик туттуллар.
Саха дьонун өлүүгэ, сүтүүгэ ыҥырбаккыт буоллар. "Айыы диэмэ" диэн сахалар үөрэхтэрин тутуһан айыы диэн тылы алгыска туттумуохха. Киһи олоҕор киһилии суолунан сылдьыахтаах. Алгыска айыы диэн элбэх куһаҕаннаах тылы туттуллубат.

# Айыы аартыга аһаҕас
## Туһаныллыбыт литература.

1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.