yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Григорьев Спиридон Алексеевич

Григорьев Спиридон Алексеевич (12.12.1910 – 1986) — сахаҕа бастакы тыйаатыр идэтийбит режиссера, РСФСР норуодунай артыыһа.

# Григорьев Спиридон Алексеевич
## Олоҕун олуктара

1910 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1933 сыллаахха Москватааҕы театральнай комбинат (билигин — ГИТИС) режиссерскай факультетын бүтэрбитэ. 1937—1938 сс. Москватааҕы Евгений Вахтангов аатынан театрга режиссер стажировкатын барбыта. 1950 сыллаахха А. Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы государственнай театр искусствотын институтун иһинэн искусствоҕа салайааччы үлэһиттэрин куурустарыгар үөрэммитэ. 1933—1961 сс. — П. А. Ойуунускай аатынан Саха драматическай театрыгар уус-уран салайааччынан, главнай режиссерунан үлэлээбитэ.

# Григорьев Спиридон Алексеевич
## Айар үлэтэ

Режиссер быһыытынан 100-н тахса спектакль туруорбута.

# Григорьев Спиридон Алексеевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР норуодунай артыыһа
* Саха АССР норуодунай артыыһа
* РСФСР үтүөлээх артыыһа
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа
* Саха АССР искусствотын үтүөлээх деятелэ
* Ленин уордьана
* Үлэ кыһыл Знамятын уордьана

# Григорьев Спиридон Алексеевич
## Кини туһунан

* Сиэн Чолбодук. Ходуловы Отеллотынан аатырдыбыт режиссер…: [Саха театрын бастакы урдук анал уорэхтээх режиссера С. А. Григорьев туһунан] / Дмитриев И. // «Саха сирэ». — 2001. — Олунньу 3 к. — С.12.
* Гоголева Анна. Когда театр — жизнь семьи: [о биографии театральной семьи Гоголевых] / Анна Гоголева // «Якутия». — 2008. — 23 мая. — С. 11.

# Григорьев Спиридон Алексеевич
## Өссө маны көр

* Саха норуодунай артыыстара
# Кэптин

Кэптин — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Маалтааны нэһилиэгин киинэ.
# Дьиикимдэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Дьиикимдэ нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьиикимдэ.
Улуус кииниттэн 13 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 328 киһи (2010 сыл).
1939 сыллаахха төрүттэммитэ.
«Сыһах» диэн культуура киинэ.

# Дьиикимдэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Сильныця (өрүс)

Сильныця (укр. Сільниця) диэн Украина (Винница уобалаһын) үрэҕэ. Уһуна 67 км, тардыытын иэнэ 835 км². Соҕуруу Буг салаата.
# Таас чыычаахтарын ууһа

Таас чыычаахтарын ууһа (нууч. Род Горные вьюрки, лат. Leucosticte) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Таас чыычааҕа.

# Таас чыычаахтарын ууһа
## Өссө маны көр

* Чиижтар уустара,
* Чооруостар уустара,
* Зябликтар уустара,
* Тыллаах чыычаахтар уустара,
* Тойон ымыылар уустара,
* Клестар уустара,
* Ымыылар уустара,
* Суон тумустар уустара
# Эри

Эри диэн кыракый куорат, Пенсильвания штатыгар баар куорат.
# 1241

1241 сыл.

# 1241
## Туох буолбута

* Олунньу 13 — Байдаар баһылыктаах монгуоллар этэрээттэрэ Краков бойобуодата баһылыктаах поляк рыцардарын уонна ополчениены Турско-Вельке сэлиэнньэ анныгар үлтүрүппүт.
* Кулун тутар 18 — Хмельник анныгар (Краков атта) буолбут кыргыһыыга Алтан Ордуу сэриитэ Польша сэриитин урусхаллаабыт. Моҕуоллар салгыы Европаҕа барбыттар.
* Муус устар 9 — Лигниц аттынааҕы кыргыһыыга Байдар диэн Чыҥыс Хаан сиэнэ баһылыктаах монгуол сэриитэ Генрих II баһылыктаах ньиэмэстэр уонна поляктар холбоһуктаах сэриилэрин үлтүрүппүт.
* Муус устар 11 — Бату Хаан сэриилэрэ Шайо өрүс үрдүгэр ахсааннарынан икки төгүл баһыйар Венгрия уонна Хорватия сэриилэрин үлтүрүппүттэр. Хоруол Бела IV уонна кини быраата Хорватия герцога Доломан Австрияҕа күрээбиттэр.
# Сүөгэй

Сүөгэй — үүттэн оҥоһуллар үрүҥ ас.
Сүөгэй оҥороллоругар былыр үүтү туостан оҥоһуллар чабычахха сайын 4-5 күн аналлаах үүт уҥкучаҕар, кыһын 3 күн үгэххэ туруораллар эбит. Ол турбутун кэннэ үүтүрдүн сүөгэй хамыйаҕа диэн ааттанар кэтит хамыйаҕынан холбуйан ылаллар эбит.

# Сүөгэй
## Сүөгэй көрүҥнэрэ

Сөҥ сүөгэй - хойуу сүөгэй, холбуллубутунан сүөгэй - хойдо илик, чөчөгөй эбэтэр үүт үрдэ - сүөгэй аллараа араҥата, үүттээх сүөгэй, аһыы (аһыйбыт) сүөгэй, хаппыт сүөгэй - күүскэ хойдубут, аһыйбыт сүөгэй.
Чөчөгөй (үүт үрдэ) - убаҕас сүөгэй, үүттэн ситэ арахсыбатах сүөгэй. Күөрчэх оҥорорго уонна атын үрүҥ аска эбилик курдук туттуллар.
# Петров Виктор Григорьевич

Петров Виктор Григорьевич — саха живописеһа.

# Петров Виктор Григорьевич
## Олоҕун олуктара

* 1928 с. олунньу 18 күнүгэр Нам улууһун Таастаах нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1951 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбитэ, онно П. П. Романовка уонна Л. А. Кимҥа үөрэммит.
* 1975—1983 сс. — Саха Национальнай уус-уран түмэлин дириэктэринэн үлэлээбитэ.
* Петров Виктор Григорьевич, живописец, заслуженный работник культуры ЯАССР (1978), член Союза художников России с 1975 г.

# Петров Виктор Григорьевич
## Айар үлэтэ

Михаил Лукин айар үлэтэ сүнньүнэн биир тиэмэҕэ сыһыаннаах — Саха Сирин айылҕата.
Үлэлэрэ:
* *Дойдуга күһүн (1987)
* *Күһүҥҥү Өлүөнэ (1969)

# Петров Виктор Григорьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР культуратын үтүөлээх диэйэтэлэ
* «Гражданская доблесть» Бэлиэ (2006)
* Нам улууһун ытык киһитэ
# Hal Holbrook

Harold Rowe Holbrook (1925–2021) — АХШ биир саамай үрдүк сыаналаах актера, режиссер, продюсер, сценарий суруйааччы.
# 321

321 сыл.

# 321
## Туох буолбута

* Кулун тутар 20 — Рим импэрээтэрэ Константин I Улуу баскыһыанньаны бэлиэтиир туһунан ыйаахтаабыт.
# Бүөр күөл

Бүөр Күөл (Büör küöl), Уус Алдан улууһугар баар биир улахан күөл, сүрүннээн акваторията Мүрү алааһа кытыытыгар сытар. Уолан Гимназия айылҕаҕа экстрим күрэх ыытар сирэ.
# Түмэт урбаан

Түмэт урбаан — түмэт кыһалҕаларын сымнатар уонна суох гынарга анаммыт урбаан.
Маннык ойууланыан сөп:
* түмэккэ туһаайыылаах буолар (нуучч. социальное воздействие, англ. social impact) — түмэт кыһалҕаларын сымнатар уонна суох гынар соруктаах, түмүктэрэ бигэ, үтүө уонна кээмэйдэнэр буолуохтаах;
* бэйэтин хааччынар уонна үп өттүнэн бигэ буолар — түмэт тэрилтэтэ бэйэтин үлэтинэн ылбыт үбүн туһанан түмэт кыһалҕаларын быһаарар;
* урбаанныы көрүүлээх буолар — түмэт урбаанньыт түмэккэ үчүгэй бигэ дьайыылаах үлэни оҥороругар үүтү-хайаҕаһы тобулар, баайы-дуолу, дьону-сэргэни түмэр дьоҕурдаах, саҥа бырайыактары айар кыахтаах буолуохтаах.
# Самсонов Дмитрий Константинович

Самсонов Дмитрий Константинович — Кумаар, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, үлэ бэтэрээнэ.
1912 сыллаахха уруккута Марха улууһун Оҥхой нэһилиэгэр сэтинньи 8 күнүгэр төрөөбүт. Аҕата Иванов Константин Иванович, ийэтинэн төрдө Ньурба Үөдэйэ, Самсоновтар диэн, ийэтэ Чомчоева Матрена Михайловна. Оҕолоругар өлүүлээх буолан Самсонов диэн эбэтин фамилиятын биэрбиттэр. Былыргы оҕо сиэринэн оттоһон-мастаһан улааппыт. Дьоно 9 саастааҕар от охсорго үөрэппиттэр. Сытыы-хотуу, атаҕынан кыанар оҕону «Чооруос» диэн ааттаабыттар. Оҕо сааһа «Орто Сир» алаастарыгар ааспыт. 17 сааһыгар кэргэннэммит.
«Трактор» колхоз тэриллэн, дьонун кытта сүөһү холбоон кэргэнинээн Марыыналыын (Хоро) колхозка киирбиттэр. Онно сүөһү, сылгы холбообуттар. Ким төһө үлэлээбитинэн дохуот ааҕан эт, арыы, бурдук биэрэллэр эбит. Дьон-сэргэ олоҕо тупсан барбыт. 1939 с. колхоһа Бүлүү куоратыгар ыытан алын сүһүөх салайар кадрдар курстарыгар үөрэттэрбитэ, 1940 с. ферма сэбиэдиссэйинэн анаммыта.
1941 сыл Аҕа дойду сэриитигэр бастакы ыҥырыкка аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Бүлүү умнаһын ньургун уолаттара — 700 киһи — баржанан айаннаабыттар. Манна Иккис Хороттон Дягилев Серафим Андреевич, (Кылайа) Сэмэн уола Тиихээн, Аһыкайтан Иванов Гаврил Дмитриевич, Иванов Василий Дмитриевич (Балла), Көмдьөөкөй уолаттара Уйбаан, Дьөгүөр (Сигиллэх), Бастакы Хороттон Толбонноохоп, Мордьонноохоп, (Баалкы) Баһылай, Мэйиктэн Бочугурас, Үөдэйтэн Хабыкка о.д.а. Мальтаҕа байыаннай бэлэмнэнии курсун ааспыт уонна ахсынньы ый бүтэһигэр Арҕаа фроҥҥа 2-с Украинскай фронт маршал Тимошенко командирдаах 2-с Армия 226- дивизия 989 полка 1-кы ротатын саллаата буолбут. Суостаах сэрии бастакы уотугар киирэн өлөр-тиллэр ыккардыгар сылдьыбыт. Роталарыгар 30-ча саха баара. Үөһээ Бүлүү оройуонуттан Гаврил Дмитриевич Иванов (Аһыкай, сураҕа суох сүппүт), Данил Петрович Васильев (Нам, бааһырбыт, сэрииттэн тыыннаах эргиллибит), Роман Ойуров (Кэнтик, улаханнык бааһыран госпитальга киирэн өлбүт), Алексей Гаврилович Семенов (2-с Үөдүгэй, ити киирсиигэ өлбүт). Биир кытаанах кыргыһыы кэмигэр атаҕар бааһырбыт. Киһи тиийбэтинэн госпитальга ыыппатахтар. Бэрэбээскилээн баран салгыы сэриилэспит.
Олунньу ыйга Сажное, Сабинино, Крестовое диэн дэриэбинэлэри өстөөхтөн босхолуур аҕыс күннээх кыргыһыыга иккистээн бааһыран Астрахань куоракка госпитальга 1942 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр дылы сытан 2-с группалаах инбэлиит буолан сыыйыллан дойдутугар төннүбүт.
1943 сылга «Трактор» колхозка бэрэссэдээтэли солбуйа сылдьыбыт, онтон хонуу биригэдьииринэн, ферма сэбиэдиссэйинэн, атыыһытынан үлэлээбит. Кэнники сылларга Хоро оскуолатын уонна 2-с №-дээх оскуола үлэ лааҕырдарыгар наставнигынан 14 сыл үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ.
# Циндао

Халыып:Refimprove
Циндао (青島, Qingdao) — Кытай дойдутугар баар улахан порт куорат, шаньдун сирин биир улахан мегаполиһа буолар. Нэһилиэнньэтэ 3 мөллүйүөн, эргимтэлиин 10 мөллүйүөн курдук. Билигин Циндао аныгы куорат, барыта халлаан кыраай дьиэлэринэн тутуллубут куорат буолар.
# Хомустаах (суолталара)

Хомустаах хас да суолталаах тыл.
* Хомустаах — Уус-Алдан улууһугар Баатаҕай нэһилиэк киинэ.
* Хомустаах — Уус-Алдан улууһугар Лөгөй нэһилиэк нэһилиэнньэлээх пууна.
* Хомустаах — Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ.
* Хомустаах — Үөһээ Бүлүү улууһугар Хомустаах нэһилиэк киинэ.
* Хомустаах — Үөһээ Бүлүү улууһугар Нам нэһилиэгин киинэ.
* Хомустаах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Нөөрүктээйи нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

# Хомустаах (суолталара)
## Өссө маны көр

* Бастакы Хомустаах
* Иккис Хомустаах
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Pop! OS

Pop! OS (Поп ОС), Linux система, Ubuntu систематтан оҥоһуллубут уонна Gnome үлэлиир остуоллаах. Үксүн System76 базатыгар айыллыбыт операционнай система, ол эрэн ханнык баҕарар көмпүүтэргэ барар. Көмпүүтэр оонньууларыгар уонна видео рендериҥ оҥорорго биир саамай табыгастаах системанан биллэр. GitHub базатыгар баар.
# Игнатьев Афанасий Павлович

Игнатьев Афанасий Павлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1925 сыллаахха Иккис Хаптаҕай нэһилиэгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1943 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Атырдьах ыйын 22 күнүгэр суруйбут суругар аадырыһын ыйбыт П/п 15811-Ш.
1943 сыллаахха алтынньы ыйыгар сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
# Сулуу

Сулуу — 1) кэргэн кэпсэтэр киһи кыыс дьонугар биэрэр үбэ-аһа, манньата (кэпсэтиинэн харчы да, сүөһү да буолуон сөп), кэлин энньэ быһыытынан эбэтэр, уруу сатамматаҕына, төннөрүллэр; 2) төлөбүр.
Ыал буолуон баҕарар киhи кыыhы атын аҕа ууhуттан көрдүүрэ. Талан булаат, кыыс дьонугар суорумдьу киhини такайан ыыталлара. Дьиэлээх киhи кыыһын сулуутун этэрэ, энньэ да туhунан тыл быктарара. Дьиэлэнээччи сулуу атыытын кытта сөбүлэстэҕинэ, ыкса уруутун хомуйан кыыс дьиэтигэр, сыҥаах хоҥнорор сулуутун аҕалан, суорумдьу кэпсэтиитин бигэргэтэрэ. Өскөтө эр киһи хоонньоһор сулууну төлөөтөҕүнэ, эр быhыытынан билиниллэрэ. Онтон сулуу толору төлөннөҕүнэ, кыhыҥҥы кэмҥэ уруу тэриллэрэ.

# Сулуу
## Өссө маны көр

* Энньэ
* Халыым
# Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ

Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ (лат. Canidae, нууч. Семейство Волчьи) Сиэмэх кыыллар аймахтарыгар киирэллэр. Саха сиригэр 3 ууска киирэр 3 көрүҥ баар.
* Кырсалар уустара лат. Alopex (биир көрүҥ - кырса)
* Бөрөлөр уустара лат. Canis (биир көрүҥ - бөрө)
* Саһыллар уустара лат. Vulpes (биир көрүҥ - саһыл)

# Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ
## Өссө маны көр

* Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ
* Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ
* Куоскатыҥылар кэргэннэрэ
# Kapital Bank Uzbekistan

Kapital Bank — Узбекистаан биир бөдөҥ чааһынай баана буолар, Азербайджан дойдутугар баар Kapital Bank Azerbaijan баан филиала буолар.
Сүрүн салалтата — Баку (Азербайджан), филиаллара - Ташкент (Узбекистан).
Сэрии кэнниттэн, Олунньу 24 күнүн 2022 кэнниттэн ынырык элбэх Арассыыйа дьоно Узбекистаҥҥа бу бааҥҥа карточка арыйтара кэлэллэр.
Kapital Bank кыттар төлөбүр системалара МИР, UzCard, HUMO, VISA, MasterCard, Union Pay.
Саайта: https://kapitalbank.uz/ru/welcome.php
# .tel

.tel диэн тус уонна корпоратив контактары харайарга уонна салайарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
# Неймохов Егор Петрович

Неймохов Егор Петрович (30.03.1950—25.06.2011) — саха народнай суруйааччыта.

# Неймохов Егор Петрович
## Олоҕун олуктара

* 1950 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Томпо оройуонугар Мэҥэ Алдан нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт.
* 1973 сыллаахха Саха государственнай университет историко-филологическай факультетын бүтэрбит.
* 1991 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* Үлэлээбит сирдэрэ:
       «Эдэр коммунист» хаһыат редакцията, корреспондент
       Тыл, литература уонна история Института, лаборант
       «Хотугу сулус» сурунаал редакцията, салаа сэбиэдиссэйэ, главнай редактор солбуйааччыта
       ССКП обкомун аппарата, культура салаатын инструктора
       «Аргыс» сурунаал, главнай редактор
       «Айсберг» сурунаал, главнай редактор
       Саха государственнай университета, доцент
       Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн государственнай наҕараадаларга Комиссия, эппиэтээх секретарь
       «Саха сирэ» хаһыат редакцията, салаа редактора
       Саха Сирин Санкт-Петербург куоракка представительствота
       Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун бырабылыанньата, бэрэссэдээтэл
* 2011 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр ыалдьан өлбүт.

# Неймохов Егор Петрович
## Айар үлэтэ

Айымньылара 1975 сылтан бэчээттэммиттэрэ. Бастакы кинигэтэ, Д. Эверстовы кытта кыттыһан суруйуута, «Жизнь, посвященная борьбе» 1980 сыллаахха күн сирин көрбүт. Егор Неймохов хас да киэҥник биллибит киинэлэр сценарийдарын суруйбута — «Хара Мааска», «Ильмень күөл үрдүгэр туруйалар», о.д.а. Сорох айымньыларынан тыйаатырдар испэктээкиллэри туруорбуттара: «Хапсыһыы», «Сайсары күөлгэ түбэлтэ» — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар, о. д. а.
Айымньыларын геройдара — сүнньүнэн аныгы дьоннор, артыыстар, ырыаһыттар, суруйааччылар, спортсменнар, суут-прокуратура үлэһиттэрэ уонна саха ыччаттара. Киэҥ биһирэбили ылбыт айымньыта — «Схватка» (1983) сэһэн. Кини сценарийынан «Черная маска» уонна «Журавли над Ильменем» диэн киинэлэр уһуллубуттар. Нууччалыы, атын да омуктар тылларыгар тылбаастаммыт айымньылардаах. Саха тылыгар нуучча суруйааччыта Ю. Сергеев «Царская охота» кинигэтин тылбаастаабыт.

# Неймохов Егор Петрович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха норуодунай суруйааччыта
* Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата
* П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Томпо улууһун ытык киһитэ

# Неймохов Егор Петрович
## Аатын үйэтитии

* М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илин федеральнай университет Учуонай сүбэтэ тыл уонна омуктар культураларын Институтун бастыҥ студеннарыгар анаан Е. П. Неймохов анал ааттаах стипендиятын олохтообут
# Иккис Мээтис

Иккис Мээтис нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыбаатай.
Улуус кииниттэн 146 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 657 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сыбаатай - 623 уонна Суччун - 34 киһи.

# Иккис Мээтис
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1938 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр төрөөбүтэ Тырылгин Михаил Афанасьевич, медицина доктора, профессор, СӨ наука үтүөлээх диэйэтэлэ.

# Иккис Мээтис
## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
# Винисиус уонна Том

Винисиус уонна Том (португалиялыы Vinícius e Tom) — 2016 сылга Бразилия Рио-де-Жанейро куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXXI оонньууларын бигэргэтиллибит ымыылара.
Ымыылар Бразилия көтөрүн-сүүрэрин, айылҕатын сирэйдээн көрдөрөр аналлаахтар. Бразилиятааҕы көтөр-сүүрэр уобараһа (Винисиус) - саһархай өҥнөөх, куоскаҕа ханыылыы быһыылаах, кыылга майгынныыр. Айылҕаны түмэн көрдөрөр уобарас (Том) халлаан күөх уонна от күөх өҥү дьүөрэлэһиннэрэр, мас да, чэчик да майгытын үтүгүннэрибит үүнээйи быһыытынан бэриллибит.
Ымыылар Бразилия аатырбыт музыканнара Винисиус ди Морайс уонна Том Жобим ааттарынан ааттаммыттар.
Ымыылар Бразиялияҕа 1 реал манньыатыгар ойууламмыттара биллэр.
* ↑ ↑ Талисманы Олимпиады и Паралимпиады в Рио получили имена Винисиус и Том, РИА Новости (15 декабря 2014).
* ↑ ↑ Moeda de 1 real comemorativa — Vinicius — Mascote dos Jogos Olímpicos Rio 2016 Архыыптаммыт 2016, От ыйын 6 күнүгэр. (порт.). Banco Central do Brasil e Casa da Moeda do Brasil.
* ↑ ↑ Moeda de 1 real comemorativa — Tom — Mascote dos Jogos Paralímpicos Rio 2016 Архыыптаммыт 2016, От ыйын 6 күнүгэр. (порт.). Banco Central do Brasil e Casa da Moeda do Brasil.
# 1780

1780 сыл.

# 1780
## Туох буолбута

* Муус устар 19 — Екатерина II полиция реформатын саҕалаан Управа благочиния диэн тэрилтэни олохтообут. Быраабалар Арассыыйаҕа сүүсчэ сыл үлэлээбиттэрэ.
* Олунньу 7 — Сыктывкар куорат олохтоммут.

# 1780
## Төрөөбүттэр

* Атырдьах ыйын 10 — Германияҕа Фридрих Йозеф Гааз (ниэм. Friedrich Joseph Laurentius Haass, 1853 өлб.), Арассыыйаҕа Фёдор Петрович Гааз диэн аатынан биллибит филантроп быраас, Европаттан Москубаҕа көһөн олорбута, үлэлээбитэ, дьадаҥылары босхо эмтиирин, тиийиммэттэргэ көмөлөһөр амарах санаатын иһин "сибэтиэй дуоктар" диэн ааттаммыт киһи.
# Дуулаҕа Дьуһаал

Дуулаҕа Дьуһаал - Стручков Виктор Павлович, өр сылларга Дьааҥы улууһугар культура эйгэтигэр үлэлээбит салайааччы, музыкант, поэт, алгысчыт, режиссер, учуутал.
Виктор Павлович үгүс үлэтиттэн хас да хоһоон кинигэлээҕин, рок эйгэтигэр хас да аудио-альбомнааҕын бэлиэтиэххэ сөп.
2013 сылтан Дьааҥы улууһун Дулҕалаах нэһилиэгин баһылыга.
# Көҕүйүү

Көҕүйүү диэн сексуальнай баҕа санаа кэмигэр кэлэр киһи туруга. Көҕүйүү араас биричиинэттэн буолуон сөп, Холобура порно киинэни көрөөһүнтэн эбэтэр оххунуу кэмигэр. Көҕүйүүнү көҕүтэр биричиинэлэр:
* Оххунуу
* Эмии
* Анньыһыы
* Фетишизм
Көҕүйүүнү либидо процеһыгар киллэрэллэр.
# 1365

1365 сыл.

# 1365
## Туох буолбута

* Кулун тутар 12 — Венатааҕы университет олохтоммут, Киин Европа үһүс кырдьыаҕас үрдүк үөрэҕин кыһата.
# Александр III

Александр III — 1881 сылтан 1894 сылга дылы Арассыыйа императора.

# Александр III
## Ыраахтааҕылаан олорбут кэмин туһунан

Кини баһылаан олорбут кэмигэр Арассыыйа урукку ыраахтааҕы уларыта тутуутун кэнниттэн историческай пауза ылбыта диэн сыаналанар. Сорохтор ону ааһан реакция кэмэ диэн сыаналыыллар. Бу кэми «Контрреформалар эпохалара» диэн ааттаабыттара.
1880-с сылларга куурс уларыйыыта Александр III уонна кини дьонун бэлиитикэҕэ сыалларынан быһаарыллар буолбакка, террористар дьайыыларынан быһаарыллар (Александр II-у өлөрүүттэн саҕалаан). Саҥа ыраахтааҕы Либерааллар уонна консерватордар ыккардыларыгар кылгастык саараан баран консерватордары талбыта. Ис дьыала миниистирэ М. Т. Лорис-Меликов конституциятын бырайыага ыраах «ууруллубута» (бу бырайыак Арассыыйаҕа Парлаамены киллэриэхтээх этэ).
Ыраахтааҕыны өлөрүүнү уопсастыбаннас ыраахтааҕы бэйэтэ наһаа «либерааллаан» «хараҥа күүстэри» босхо ыыппытыттан тахсыбыт курдук санаабыта, онон саҥа ыраахтааҕыттан «бэрээдэги олохтооһуну» күүппүтэ.
1881 сыл муус устар 29 күнүгэр ыраахтааҕы манифест таһаарбыт. Манна күүстээх былаас олохтонуохтааҕын бигэргэтэр уонна нуучча интэриэһин көмүскүүр туһунан этэр. Онтон бу сыл атырдьах ыйын 14 күнүгэр ылыныллыбыт «Судаарыстыба куттала суох буолуутун уонна уопсастыба чуумпуруутун хааччыйар миэрэлэр тустарынна балаһыанньаҕа» губернаатардарга киэҥ былааһы биэрбитэ. Ол курдук губернаатардар хаһыаттары сабар, атыы-эргиэн уонна промышленность тэрилтэлэрин, үөрэх тэрилтэлэрин үлэлэрин тохтотор, земстволары уонна куорат дуумаларын үлэлэрин быстах кэмҥэ тохтотор бырааптаммыттара. Бу балаһыанньа 1917 сыллаахха дылы үлэлээбитэ.
Контрреформа саамай сүрүн дьайыытынан олохтоох салайыныыны утарбыта буолар. Земство тойонунан дворянин эрэ буолар кыахтаммыта, земство судаарыстыбаттан тутулуктаах буолбута. Куорат бэйэни салайыныыта судаарыстыба сулууспатыгар кубулуйбута. Политикаҕа сыһыаннаах дьыалалары суут сабыылаах режимҥэ көрөр буолбута.
Устудьуоннар көҥүл санаа биир сүрүн источнига буолалларын быһыытынан 1884 сыллааҕы устаабынан университеттар автономиялара көтүллүбүтэ. Преподавателлэри Үөрэх миниистирэ эрэ бигэргэтэр бырааптаммыта. Үөрэх министиэристэбэтэ анаабыт киһитэ — попечитель — декааннары аныыр кыахтаммыта, үөрэҕи уонна устудьоннары, преподавателлэри кэтиир кыахтаммыта.

# Александр III
## Тус олоҕо

Дьиҥэр, убайа цесаревич Николай ыалдьан өлүөр диэри, ол аата сүүрбэ сааһыгар диэри, байыаннай сулууспаҕа бэлэмнэммит. Убайа сэлликтэн өлбүтүн кэннэ, аҕата киниэхэ цесаревич аатын иҥэрэр. Балтараа сыл буолан баран 1866 сыллаахха убайыгар анаммыт кыыһы Дания принцессатын Дагмараны ойох ылбыта. Дагмара православиеҕа көһөн Мария Федоровна диэн ааттаммыта. Бастакы уоллара Николай II диэн аатынан Арассыыйа Импиэрийэтин салайбыта, тиһэх импэрээтэрэ буолбута.
# Эҕэрдэ сурук

Эҕэрдэ сурук
Үлэ киһититтэн ордук чиэстээх,
ытыктабыллаах бу күн анныгар ким баар буолуой?
Үлэ үөрүүтүттэн ордук үрдүк, ыраас үөрүү туох баарый?
(Иван Гоголев-Кындыл)
Убаастабыллаах Галина Николаевна!
Эйиигин үтүөкэннээх үбүлүөйгүнэн, дьоһун – мааны күҥҥүнэн ис сүрэхпититтэн итиитик – истиҥник эҕэрдэлиибит! сахалыы сайаҕас алгыспытын тиэрдэрбит!
Талан ылбыт идэҕэр бэриниилээхтик, тыа хаьаайыстыбата сайдыытыгар үгүс кылааккын киллэрэн, дьон-сэргэ уйгу-быйан олохтоох буоллуннар диэн күн бүгүнүгэр диэри эрчимнээхтик үлэлии-хамсыы сылдьаргыттан ис сүрэхпититтэн үөрэбит!
Эн оҕо сааскыттан үлэҕэ эриллэн олоҕу сыаналыырыҥ чаҕылхай холобура буолар. Сахалыы-сайаҕас, чиэһинэй, хайдах да ыарахантан чаҕыйбат, ыктарыылаах да кэмнэргэ ыгылыйбат майгыгын, тулалыыр дьоҥҥор-сэргэҕэр өрүү болҕомтолоох, үтүөкэннээх сыһыаннын сыаналыыбыт.
Эн, үлэҕэр мэлдьитин күүскүн-уоххун, сатабылгын барытын уураргын, үлэҥ-хамнаһыҥ ситиһиилээх буоларыгар мэлдьи туруулаһаргын үчүгэйдик билэбит!
Күндү Галина Николаевна! аймах-билэ дьонноруҥ, үгүс атастарыҥ-доҕотторуҥ махталларынан арыаллатан, бар дьонун истиҥ сыһыаннарынан кынаттанан үтүөнү-кэрэни айа, үлэлии-хамсыы сырыт, үлэҕэр ситиһииҥ үөлээннээххин үөртүн, алгыстаах тылын аймаххын арчылаатын, дьоһуннаах олоҕун ыччаккар салҕаннын!
Толкуйдаабыккын тобула, санаабыккын саргылыы сырыт диэн алгыс бастыҥын аныыбыт! Ыарыы ыалласпатын, дьаҥ-дьаһах халты хаамтын, үтүө ыраҥ туолан, санаабытыҥ ситэн истин диэн айхаллыыбыт уонна оҕолорун-сиэннэриҥ тапталларыгар бигэнэн өссө да уһуннук, дьоллоохтук сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьан, үлэлээ-хамсаа, үгүс дьоҥҥун үөрдэ сырыт!
# Валь Михаил Иванович

Валь Михаил Иванович — Саха сирин уобаластааҕы управлениетын чунуобунньуга.
Уус-уран уонна краеведческай литератураны мунньара, баай библиотекалааҕа. Литературнай ааҕыылар киэһэлэрин тэрийэрэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьиэтэ, бары тутуулара былдьанан, Горсовекка бэриллибиттэрэ.
# Павылон

Павылон күөл. Орто Халыма улууһун территориятыгар Халыма намталын соҕуруу-арҕаа өттүгэр сытар күөл.
Иэнэ 119 км², тардыытын иэнэ 186 км², дьириҥэ 29 м. Устата 16 км, кэтитэ 11 км.
Күөлтэн Алаһыай хаҥас салаата Павылон Сээнэ үрэх тахсар.
Балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Балыга дэлэй.

# Павылон
## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь-справочник. Якутск, 1980.
# ФБХ

ФБХ (Федерал былааһы харыстааччы), улахан федеральнай тэрилтэ. Сүрүн дьону репрессийалыыр тэрилтэ Аан Дойдуга.
# Ортоклаз

Ортоклаз (гириэктии «класис» — тостуу) — айылҕаҕа киэҥник тарҕаммыт минерал, силикааттар кылаастарыгар киирэр.
Кристаал быһыылаах олус сэдэхтик көстөр, дьэҥкир кыратык саһархайдыҥы таас. Ордук тарҕаммыт сирэ Мадагаскар.
Ювелир өртүнэн соччо сыаната суох. Моос шкалаатыгар уон эталон таастартан биирдэстэрэ.
# Актөбе улууhа

Актөбе (казах. Ақтөбе облысы) диэн Казахстан улууhа. Олохтоохторун ахсаана 678,900. Иэнэ 300,600 км2. Киин куорат Актөбе.
# Бэрдычив

Бэрдычив (укр. Бердичів) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 78 547 (2012).
# Жакиев Бексултан Жакиевич

Жакиев Бексултан Жакиевич — Кыргыстаан норуодунай суруйааччыта, Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин Дьоруойа, Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ 2017 сыллааҕы лауреата.
# Facebook Watch

Facebook Watch (Фейсбук Вотч), видео көрдөрөр уонна стриминговай сервис, Facebook сүрүн экосистематыгар киирэн өҥө. 2019 сыл түмүгүнэн сүрүннээн АХШ, Канаада, Таиланд, Индонезия, Арассыыйа, Украина, Германия, Дьоппуон дойдуларын олохтоохторо тутталлар эбит.
Саха Сиригэр кэнниҥи кэмнэргэ YouTube курдук тэҥҥэ туттар буолулар.