yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Торткаралар

Торткаралар (каз. төртқара) — Казахтар Кыра Жустарын састаабыгар киирэр Алимулалар алта биис уустарын иһигэр киирэр аҕа уустара. Аҕа ууһа бэйэтин иһигэр өссө түөрт салааҕа арахсар. Олор истэригэр Оразкелдилэр, Оразтар, Жаншукирдар, Караштар киирсэллэр.

# Торткаралар
## Устуоруйалара

Еримбет акын шежиретин быһыытынан, Алимулаҕа Жаманак (Шекты), Карамашак (Торткара), Айнык (Карасакал), Уланак (Каракесек), Тегинболат (Карасакал) уонна Тойкожа (Ак кете) аҕатын уустара киирсэллэр. 1748 сыллаахха М. Тевкелев диэн үөрэхтээх, чинчийээччи бу курдук суруйбута хараллан хаалбыт: «Алчын олус күүстээх аҕа ууһа, оттон алчын икки гына арахсар. Ол эбэтэр каракисяк уонна байулы диэннэргэ. Каракисяк барыларыттан саамай күүстээхтэрэ уонна кыахтаахтара. Кини иһигэр тус туспа алта аҕа ууһа киирсэр. Олор истэригэр, чуолаан, манныктар бааллар: чекли, каракисяк, чюмекей, дюрткара, каракете, карасакал…».
Чинчийээччилэр уонна историктар Торткаралар биир уустарын орто үйлэргэ олорон ааспыт кыпчаактар "тортул" диэн этнонимнарын уонна наймааннары кытта ыкса ситимнииллэрэ.

# Торткаралар
## Тарҕанан олоруулара

Торткара биис уустарын бэрэстэбиитэллэрэ Казахстан Актюбинскай уобалаһын Хромтаускай, Айтекебийскай, Иргизскай уонна Шалкарскай оройуоннарыгар, Кызылординскай уобалас арҕааҥҥы өттүгэр, ону таһынан Узбекистан Каракалпакистан өрөспүүбүлүкэтигэр уонна Арассыыйа Оренбург уобалаһыгар олороллор.

# Торткаралар
## Ахсааннара

1917 сыллааҕы Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ бу норуот ахсаана барылаан ааҕыынан 50 - 60 тыһыынча киһи этэ.

# Торткаралар
## Литэрэтиирэ

* ↑ М. Тевкелев Казахско-русские отношения в XVI—XVIII веках. — 1961. — С. 406.
# Гурьев Дмитрий Афанасьевич

Гурьев Дмитрий Афанасьевич (04.09.1906—1982) —Саха сиригэр фтизиохирургияны төрүттээбит киһи, хирург, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх бырааһа.

# Гурьев Дмитрий Афанасьевич
## Олоҕун олуктара

    1906 сыллаахха балаҕан ыйын 4 күнүгэр Сунтаар оройуонугар дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
    1931 с. — Дьокуускайдааҕы медтехникуму бүтэрбит.
    1937 с. — Иркутскайдааҕы медицина институтун бүтэрбит. Ол кэннэ Алдан, Бүлүү уонна Ньурба оройуоннар балыыһаларыгар хирург бырааһынан үлэлээбит.
    1951 с. — Дьокуускайдааҕы сэллиги эмтиир диспансер легочно-хирургическай салаатын сэбиэдиссэйэ. Кини көҕүлээһининэн 1952 сыллаахха 60 куойкалаах тыҥа уонна уҥуох-сүһүөх хирургияларын отделениета тэриллибит. Торакопластика саҥа ньыматын олоххо киллэрбит.
    Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин икки ыҥырыытын дьокутаата.

# Гурьев Дмитрий Афанасьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР үтүөлээх бырааһа
* Саха АССР үтүөлээх бырааһа
* Ленин уордьана
* Ленин уордьана
* Октябрьская Революция уордьана
* «Бочуот Знага» уордьан
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1972)
* Сунтаар улууһун Ытык олохтооҕо

# Гурьев Дмитрий Афанасьевич
## Аатын үйэтитии

Д. А. Гурьев аата Сунтаар улууһун Кутана участковай балыыһатыгар иҥэриллибит (2006)

# Гурьев Дмитрий Афанасьевич
## Өссө маны көр

Дьокуускай ытык олохтоохторо‎
# Радуль

Радуль (укр. Радуль) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 575 (2011).
# Голодомор

Голодомор (укр. Голодомор, ол аата «аччыктааһынтан өлөрүү») диэн Украинаҕа 1932 уонна 1933 сылларга ааспыт геноцидка дылы тиийиэх аччыктааһыны ааттыллар. Ол биримэҕэ Украина ССРС чааһа этэ. Араас ааҕыыларынан сэттэ мөлүйүөҥҥэ дылы киһи өлбүтүнэн ааҕыллар.
Голодомору үөрэтээччилэрэ уонна политиктар Голодомор диэн геноцидынан ааҕыахха диллэр, уонна сорохтор Холокостка майгыннаталлар. Кинилэр Сэбиэсскэй сойуус Украина национализмын суох оҥороорулар анаан дьону өлөрбүттэр диллэр.
Атын үөрэтээччилэр Голодомору индустриализация саҕаламмытыгар тыа үлэһиттэригэр улахан хорумньуну оҥорбуттара уонна ол хорумньулара ананыллыбатаҕа диэн этэллэр.

# Голодомор
## Голодомор уруһуйдара

* Харьковка дьон өлүк аттынан ааһаллар, 1932
* Харьковка дьон өлүк аттынан ааһаллар, 1932
* Оҕолор тоҥ хортооскуну колхоз бааһынатыгар хаһаллар Удачный, Донецк уобалаһа, Украина, 1933

# Голодомор
## Голодомор өйдөбүллэрэ

* «Чумэчи уматыыта» Голодоморга аналлаах өйдөбүл күнэ, Киев, Украина
* Андрушивка киһи уҥуоҕа, Винница уобалаһа, Украина
* Украина Полтава уобалаһыгар баар өйдөбүл
* Винздор, Онтарио, Канадаҕа баар Голодомор пааматынньыга
* Леонид Денисенко оҥорбут плакаата
* 1993 сыллаах Украина почта марката
* Виктор Янукович уонна Дмитрий Медведев Киевка Голодомор сиэртибэлэрин пааматынньыгар

# Голодомор
## Тас сигэлэр

* Ukrainian Genocide Famine Foundation USA Архыыптаммыт 2011, Алтынньы 28 күнүгэр.
* Famine Genocide Commemorative Committee Ukrainian Canadian Congress
* Findings of the Commission on the Ukraine Famine, U.S. Commission on the Ukraine Famine, Report to Congress. Adopted by the Commission, 19 April 1988
* Joint declaration at the United Nations in connection with 70th anniversary of the Great Famine in Ukraine 1932—1933
* Address of the Verkhovna Rada to the Ukrainian nation on commemorating the victims of Holodomor 1932—1933
# Яковлев Юрий Петрович

Яковлев Юрий Петрович — пилот, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

# Яковлев Юрий Петрович
## Олоҕун олуктара

Омуга нуучча. 1942 сыллаахха Иркутскайдааҕы авиамеханиктар байыаннай оскуолаларын бүтэрбит. Ол кэннэ летнай оскуолаҕа үөрэммит.
1944 сыл муус устарыгар Дьокуускайга 8-с транспортнай полкаҕа С-47 иккис пилотунан сулууспалыы кэлбит. Аляска-Сибиир трассаҕа үлэлээбит.
Японияны кытары сэрии саҕаламмытыгар, С-47 сөмөлүөттэр экипажтарын бөлөҕөр киирэн, Илиҥҥи фроҥҥа барбыт. Экипажка иккис пилотунан сылдьыбыт, Харбин уонна Чанчунь оройуоннарыгар сөмөлүөттэн десаннары бырахпыттар, Иркутскайтан Маньчжурияҕа убаҕас уматыгы таспыттар. 1945 сыл алтынньытыгар Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт.
1946 сыл саҕаланыытыттан Яковлев 234-с аналлык туһаныллар этэрээккэ үлэлээбит.
1952 сыл атырдьах ыйыттан хойукка дылы Дьокуускай авиатранспортнай тэрилтэтигэр үлэлээбит. Ли-2, онтон Ил-14 хамандыыра буола үүммүт. Бу массыыналарга 10 тыһ. тахса чааһы көппүт.
1965 с.Ан-12 сөмөлүөтү баһылаабыт. 12 сыл устатыгар бу массыынанан Яковлев 10 тыһ. тахса чааһы көппүт.
Ю. П. Яковлев Дьокуускайга олорор.

# Яковлев Юрий Петрович
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Ленин уордьана (1963)
* Кыһыл Сулус уордьана (1945)
* ССРС үтүөлээх пилота (1970)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2007)

# Яковлев Юрий Петрович
## Өссө маны көр

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
# Лингва Франка Нова

Лингва Франка Нова («Элефен») – аан дойду бодоруһуутугар аналлаах судургу уонна логичнай тыл.
| Lingua Franca Nova es desiniada per es un lingua vera simple, coerente, e fasil aprendeda, per comunica internasional. El ave varios cualia bon: | Лингва Франка Новова («Элефен») – аан дойду бодоруһуутугар аналлаах судургу уонна логичнай тыл. Кини үчүгэй хаачыстыбалара: |
| El ave un numero limitada de fonemes. El sona simila a italian o espaniol. | Кыра фонем. Дорҕоонунан итальянскай эбэтэр Испан тылын санатар. |
| El es scriveda como el sona. No enfante deve pasa multe anios studia nonregulas. | Фонетическай таба суруйуу: суруллар, иһиллэр курдук. Кинилэр быраабылаларын, уһулуччуларын үөрэтиигэ сылы ким да барыа суохтаах. |
| El ave un gramatica vera simple e regula. El es min complicada en esta caso como engles o indonesian. | Боростуой уонна тиһигин быспакка грамматика, креоль тылларыгар курдук. |
| El ave un grupo limitada e tota regula de afises produinte per crea parolas nova. | Тиһигин быспакка тылы үөскэтэр сыһыарыылар кыра набордара. |
| El ave regulas de la ordina de parolas bon definada, como multe linguas major. | Этиигэ тыл бэрээдэгэ, эмиэ үгүс суолталаах тылларга курдук. |
| El ave un lista de parolas fundada en la linguas roman moderne. Esta linguas es comun e influensente, e ia contribui la parte major de parolas engles. | Тыл базата билиҥҥи Роман тылларыгар олоҕуран. Бу тыллар лиэксикэлэрэ олус киэҥник тарҕаммыт, чуолаан английскай тылдьыт кырата суох өттө төрүттэммит. |
| El es desiniada per es asetante natural de parolas tecnical de latina e elenica, la "norma de mundo" per fato. | Биллэн турар, греко- Латинскай терминнэри аан дойду наукатын тылдьыта буолар. |
| El es desiniada per aperi plu parte "natural" per los ci comprende la linguas roman, ma no min fasil per otras. | Роман тыллары кытта билсэр киһиэхэ натуралистическай уонна судургу, онуоха Эльфен аҕыйаҕа суох уонна кинилэри кытта билсибэтэх дьоҥҥо чэпчэки. |

# Лингва Франка Нова
## Тас сигэлэр

* Официальнай сайт
# Фактория

Факто́рия (эргиэн киинэ) — тас омуктар атын дойду иһигэр эргинэллэригэр анаан тэрийбит кииннэрэ.
Дойду иһигэр кытыы сирдэргэ эргинэргэ диэн анаан тэриллибит эргиэн кииннэрэ эмиэ фактория диэн ааттаналлара. Факторияҕа үксүн күндү түүлээҕи аска-үөлгэ, таҥаска-сапка, туттар сэпкэ-сэбиргэлгэ атастаһаллара.
Сэбиэскэй кэмҥэ күндү түүлээҕи тутар, соҕотуопкалыыр, булчуттары булт тэрилинэн хааччыйар кииннэр арыллыбыттара.
# Света (ырыаһыт)

Света (толору аата Светлана Александровна Колтунова) — Арассыыйа биллэр ырыаһыта, оһуоба 1990–2000 кэмнээҕигэ бэйэтэ тахса сылдьыбыт уонна 90-2000 сылларга улааппыт дьон истэр ырыаһыттара.
Москва игин курдук сирдэринэн концердыыр диэтэххэ, 2022 сыллаахха күһүн Бэрдьигэстээххэ кэлэн концердаан барта.
# Теплик

Теплик (укр. Теплик) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 544 (2011).
# Фосси Дайан

Дайан Фосси (16 Тохсунньу 1932(1932-01-16) – Ахсынньы 26 1985 (сааhыгар 53)) — АХШ зоология учуонайа. Африка Руандатыгар гориллалары чинчийбитинэн киэҥник биллэр.
Фосси хайа гориллаларын хас да сыл устата үөрэппитэ. Онно олорор дьон кини үлэтин сөбүлээбэт этилэр, тоҕо диэн Фосси гориллалары кытары сыһыанын сөбүлээбэттэрэ. Кини зоопаркаларга эбэтэр эккэ өлөрөллөрүн баҕарбат этэ.
Элбэх дьон гориллалары харайбытын иһин герой буоллар диэн толкуйдууллар. Кини олоҕунан Гориллалар тумаҥҥа диэн кинигэ суруллубута уонна киинэ уһуллубута.

# Фосси Дайан
## Өлүүтэ

Биллибэт дьон Дайаны 1985 ахсынньы 26 күнүгэр бэйэтин быһаҕынан өлөрбүттэр. Өлөрүөхсүттэр көстүбэтэхтэрэ, гориллалары бултуур браконьердар өлөрбүттэрэ буолуо диэн сүрүн версия баар.
Фосси гориллаларга оҥорбут кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ.
    "Олох сыанатын биллэххинэ урукку туһунан толкуйдаабакка харайар туһунан толкуйдуур буолаҕын." Фосси дневнигар тиһэх суруйуута.
# Баар чахчы

Баар чахчы диэн хайа баҕар дьиҥнээхтии баар материя формата, кини көстүүтэ буолар. Баар чахчы баар буолуу өйдөбүлүгэр чугас.

# Баар чахчы
## Өссө маны көр

* Билии
* Кырдьык
# Саха Сирин пуочтата

Саха Сирин пуочтата (былыргы саха тылыттан: Saqa Sirin ild'ite, ол эбэтэр Саха Сирин илдьитэ), былыр Саха Сирэ Арассыыйа састаабар холбоно илигинэ, илдьиһиттэр диэн бааллара, дьоҥҥо баһыылка, сээкэй таһар дьон алаастартан алааска. Ол аата ол саҕанааҕыга бастакы почта өҥөтө буолуон сөп.
Билиҥҥи Саха Сирин пуочтатын Арассыыйа пуочтата солбуйар.
# Кыргыдай нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Кыргыдай нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сатаҕай. Улуус кииниттэн 145 км хотугулуу-илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 662 киһи (2007 сыл).
Олохтоохтор дьарыктара — ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ, балыктааһын.

# Кыргыдай нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

Алексеев Иван Егорович (1941 төр.) — хомусчут, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора.
# Ижевскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията

Ижевскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията (ИСМА) — Арассыыйаҕа, Удмуртияҕа, Ижевскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Ижевскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията
## Устуоруйата

РСФСР НКС 1933 с.муус устар 15 күнүгэр таһаарбыт уурааҕынан Ижевскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института төрүттэммит. Атырдьах ыйыгар институт соҕотох лечебнай факультетыгар 171 устудьуон ылыллыбыт. 1938 с. бастакы быраастар үөрэнэн бүтэрбиттэр.
1975 с. педиатрическай факультет арыллыбыт. 1980 с. стоматологическай факультет арыллыбыт 1991 с. быраастар квалификацияларын үрдэтэр факультет үлэлээбит. 1995 с. институтка Ижевскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията диэн статус бэриллибит (ИСМА)
1997 с.сиэстэрэлэр үрдүкү куурустарын факультета тэриллибит.

# Ижевскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията
## Факультеттара

1. Лечебное дело факультета 2. Педиатрическай факультет 3. Стоматологическай факультет 4. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин, квалификацияны үрдэтии уонна атын эбии хайысхаҕа бэлэмнээһин факультета
Аакадемияҕа 2952 устудьуон үөрэнэр. 390 преподаватель үлэлиир.
Сыл аайы, Лечебнай факультетка 520 Педиатрическай факультетка 180 Стоматологическай факультетка 135 устудьуон үөрэххэ ылыллар. Академияҕа 52 кафедра үлэлиир.
Олортон сүрүннэрэ:
Оперативнай хирургия кафедрата. Салайааччы В. М. Сигал
Уопсай хирургия кафедрата. Салайааччы Э. В. Халилов
Уопсай уонна клиническай фармокология кафедрата. Салайааччы А. Л. Ураков
Акушерство уонна гинекология кафедрата. Салайааччы М. В. Семенова
Кардиология уонна функциональнай диагностика куурустаах госпитальнай терапия кафедрата. Салайааччы Н. И. Максимов
Лучевой миэтэдинэн диагностикалыыр уонна эмтиир куурустаах ис ыарыылар кафедралара. Салайааччы И. А. Казакова
Инфекционнай ыарыылар уонна эпидемиология кафедрата. Салайааччы О. В. Малинин
Оҕо инфекционнай ыарыыларын кафедрата. Салайааччы О. С. Поздеева
Госпитальнай хирургия кафедрата. Салайааччы Б. Б. Капустин
Оторинолорингология кафедрата. Салайааччы А. П. Кравчук

# Ижевскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията
## Ссылкалар

https://web.archive.org/web/20130412234511/http://igma-students.ru/ https://www.igma.ru/ https://www.igma.ru/kaf
# Попов Пантелеймон Васильевич

Попов Пантелеймон Васильевич (1886—1972) — таҥара үөрэҕин кандидата, краевед, художник, ССРС художниктарын Түмсүүтүн чилиэнэ (1941).

# Попов Пантелеймон Васильевич
## Олоҕун олуктара

* 1886 сыллаахха Саха уобалаһыгар билиҥҥи Чурапчы улууһу сиригэр, билигин суох буолбут Бастакы Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1915 с. — Император духовнай академиятын (Казань к.) бүтэрбит. «Характеристика образования и воспитания в допетровской Руси: по рукописям Соловецкой библиотеки» тиэмэҕэ бүтэрэр үлэтин түмүгүнэн «таҥара үөрэҕин кандидата» аат иҥэриллибитэ.
* 1915—1920 сс. — Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияҕа нуучча тылыгар преподаватель.
* 1920—1927 сс. — Дьокуускай куорат оскуолаларыгар учууталлаабыт.
* 1927—1931 сс. — Дьокуускайдааҕы медицина техникумугар нуучча тылын уонна литературатын үөрэппит.
* 1932 с. — үөрэх үлэһиттэрин квалификацияларын үрдэтэр Киин институту бүтэрбит.
* 1932—1933 сс. — Саха АССР Наркомпроһугар кадр инспектора.
* 1933—1937 сс. — Дьокуускайдааҕы пушной техникумҥа преподаватель.
* 1937—1938 сс. — искусство дьыалатын Салалтатыгар инспекторынан үлэлээбит.
* 1938—1940 сс. — Дьокуускайдааҕы рыбнай техникумҥа преподаватель.
* 1940 с. — Саха АССР художниктарын Түмсүүтүн Оргбюротын бэрэссэдээтэлэ.
* 1940—1945 сс. — ЫБСЛКС уобаластааҕы комитетыгар саха тылыгар преподаватель, Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа уруһуй уонна үлэ учуутала.
* 1945—1947 сс. — НИИЯЛИ научнай үлэһитэ.
* 1947—1949 сс. — Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа преподаватель.
* 1949—1950 сс. — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин культурнай-сырдатар тэрилтэлэр дьыалаларыгар Салалтатын инспектора.
* 1972 сыллаахха өлбүт.
Попов П. В. өр кэмҥэ Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы республика музейыгар үлэлии сылдьыбыта. Краевед уонна этнограф быһыытынан Саха Сирин политссыльнайдарын туһунан архив уонна литература матырыйаалларын хомуйбут.
Художник быһыытынан «Якутск в XVII в. (Крепость Головина)», «Якутск в XVIII в. Монастырь», «Взятие г. Якутска красными в 1918 г.», «Романовка», «Проводы на фронт. 1941 год. Якутск» хартыыналары суруйбут. 1937 сыллаахха саха литературатыгар 4-с кылааска аналлаах үөрэх кинигэтин таһааттарбыта. Өр сылларга Дьокуускайга тахсар кинигэлэр, сурунааллар уонна хаһыаттар тас көрүҥнэрин таҥыынан дьарыктаммыт.

# Попов Пантелеймон Васильевич
## П. В. Попов туһунан

* Потапов С. Якутская картинная галерея. — М., 1932. — С. 3, 7.
* Потапов И. А. Первые художники Советской Якутии. — Якутск, 1979. — С. 10, 17, 37.
* Жил-был художник один…
* История Якутска. Справочник
# Buc Ee's

Buc Ee'S (Бак Эс), Техас штатын саамай улахан АЗС инфраструктурнай тэрилтэтэ. Сир шаарын үрдүнэн биир саамай улахан заправочнай станциалардаах, биир заправкаҕа 300-тэн тахса массыыналары тэҥҥэ заправкалыыр терминаллаах. Тэрилтэ бэйэтэ улахан суол кытыытыгар турар АЗС эрэ буолбакка, араас рестораннары , кафелары бас билэр. Бэйэтэ баан буолбатах эрээри, кредитнай карта наар заправкалатар дьоҥҥо биэрэр.
Сүрүн саайта https://buc-ees.com/
# Кыра хотой

Кыра хотой (лат. Aquila clanga, нууч. большой подорлик) — Саха Сиригэр дэҥҥэ көстөр, элбэхтик Байкаал күөлгэ уйаланар хотой. Улахан хотойтон уратыта — арыый кыра уонна өҥө хараҥа, биир кэлимсэ.
# Истэр иэйэхсит

Шумер кэмнэринээҕи оргиялаах Инанна (Аккад Иштар богинята) бутэhик Ахеменидтар саҕана, дьэ уоскуйан тёрётёёччу- кётёҕёёччу богиня буолбута. Шумер биир мифыгар кэпсэнэринэн Иштар аара тацаhын УСТА- УСТА САБЫДАХТАНАН Эрешкигаль тёрууругэр аллараа дойдуга туhэр. Онно тиийбитигэр эркиццэ (?) "КОЛ" СААЙАН КИМИ ЭРЭ (?) ЫЙААН (?) ТЭЙТЭТЭН кэбиhэллэр. Ким билэр. Ити сюжеккэ Эрешкигаль тёрууругэр бэлэмнэнии туhунан этиллэр да буоллаҕына кёцулэ. Дэлэҕэ даҕаны, дьахтар тёрууругэр бэлэмнэнии туhунан олоцхоҕо бу курдук этиллэн эрдэҕэ:
"Чэ эрэ, доҕоруом, тургэнник тахсаццын
чаллах тёбёлёёх, икки салаалаах хатыцна быhан киллэрэццин
то7оҕото саайа тардыый. Тоҕус салаалаах локуора куёх отто туурэн киллэрэн дьиэни орто холлоҕоhунан тэлгэт. хатаммыты- ас, баайыллыбыты- суёр".
Кёрёргут курдук, Истэр иэйэхсит уут укчу Иштар богиня курдук функциялаах эбит.

# Истэр иэйэхсит
## Өссө маны көр

* Иэйиэхсит
# 1671

1671 сыл.

# 1671
## Туох буолбута

* Олунньу 1 — нуучча ыраахтааҕыта Алексей Михайлович баайа суох уонна биллибэт-көстүбэт уус кыыһын Наталья Нарышкинаны ойох ылбыт.
* Сэтинньи 27 — Степан Разин өрө туруута түмүктэммит: бырабыыталыстыба сэриилэрэ өрө турааччылар киин куораттарын Астраханы ылбыттар.
* Ахсынньы 7 — Нуучча судаарыстыбатын сэриилэрэ Степан Разин бастаанньалааччыларын киинин Астрахань куоратын ылбыттар.
# Анжу, арыылар

Анжу арыылара. Лаптевтар байҕалларыгар Саҥа Сибиир арыыларыттан саамай улаханнара. Арыыларга киирэллэр:
* Олгуйдаах арыы
* Фаддеев арыыта
* Саҥа Сибиир арыы
* Бельков арыыта.
Уопсай иэнэ 29 тыһ. кв.км. кэриҥэ. Арктика туундарата. Арктиканы чинчийээччи адмирал Анжу П.Ф. (1796 - 1869) аатынан ааттаммыттара. Кини 1821 - 1823 сыллардаахха Уус Дьааҥы экспедициятын салайбыта.

# Анжу, арыылар
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
# Хара туруйа

Хара туруйа эбэтэр хара кыталык (нууччалыы черный журавль)
на фотографии изображен не черный журавль, а индийский
# Көппөх

Көппөх, Көппөхтүҥүлэр эбэтэр Бриофиттар (лат. Bryophyta, нууч. Мхи, Моховидные) — үрдүкү үүнээйилэр салаалара, 700 кэриҥэ ууска киирэр 10-ча тыһыынча көрүҥнээх (общее число всех мохообразных, включая Печёночные мхи и Антоцеротовые мхи, составляет около 20 000 видов). Үксүн бытархай 50 мм уһаабат үүнээйилэр; арай ууга үүнэр көппөх уонна эпититтэр уһун буолаллар.
# Сараһын

Сараһын диэн сахалар куһаҕан, тапсыбат киһилэрин үөхсэн ааттыыллар.
Орто үйэлэргэ сахалар, билигин Сирия сиригэр Кушанскай царствоны кытта тапсыбакка арахсыыларыгар бу сараһын диэн тыл үөскээбит. Мусульманнары кытта тапсыбатахтарын биллэрэр. Омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта тапсыбакка, сэриилэһэн араҕыстахтарына үөхсэр ааттары бэрсэллэр. Билигин нууччалар уонна украинецтар бэйэ-бэйэлэрин үөхсэн ааттаһа сылдьаллар.

# Сараһын
## Туһаныллыбыт литература

1. Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона. - М.: Эксмо; Форум, 2007. - 960 с.
# Брамс Иоганнес

Иоганнес Брамс (ниэм. Johannes Brahms; ыам ыйын 7 1833, Гамбург — муус устар 3 1897, Вена) — ньиэмэс композитора, дирижера уонна пианииһа, романтизм кэмин биир сүрүн бэрэстэбиитэлэ.
# Стурлусон Снорри

Стурлусон Снорри (1178, Хваммур, — 23.9.1241, Рейкхольт) — былыргы исландия суруйааччыта, бэйиэтэ,политига. Үстэ "ыйаах этээччинэн" талылла сылдьыбыта. "Ыйаах этээччи" - былыргы Исландияҕа үрдүкү соло. Ордук биллибит айымньыта — "Сир эргимтэтэ" диэн. Бу айымньыны былыргы жрецтар кэпсээннэриттэн суруйбут үһү. Былыргы викиннар үһүйээннэрин, ол быыһыгар Сибииргэ сырыыларын туһунан эмиэ киирбит бу кинигэҕэ. Исландия
# Бубка Сергей Назарович

Сергей Назарович Бубка (укр. Сергі́й Наза́рович Бу́бка; нууч. Серге́й Наза́рович Бу́бка, Sergey Nazarovich Bubka; 1963 сыл ахсынньы 4 төрөөбүт) Украина урукку ураҕаһынан ыстанааччыта. ССРС арахсыан дылы 1991 сылга дылы ССРС аатыттан кыттара.
Бубка алта сыл устата Аан дойду чемпионаттары кыайбыта, Олимпиадаҕа кыһыл көмүс мэтээли ылбыта уонна ураҕаһынан ыстаныыга 35 аан дойду рекордун олохтообута. (17 outdoor and 18 indoor records). 6.0 миэтирэни уонна 6.10 миэтирэни ураҕаһынан ыстаныыга бастакы киһи этэ.
Кини рекорда - 6.15 миэтирэни,1993 сыллаахха Донецкайга олохтоммута 21 сыл устата турбута уонна Франция спорсмена Рено Лавеллинне ол же аренаҕа саҥа рекорду олохтообута.

# Бубка Сергей Назарович
## Биографията

Ворошиловград (билиҥҥи Луганск) куоракка төрөөбүтэ. Бастаан преградалаах сүүрүүгэ кыттара, ол гынан баран билиниитин ураҕаһынан ыстаныыга булбута. 1983 сыллаахха биллибэт спорстмен Хельсинкига кэлэн баран аан дойду чемпионатын кыайбыта. Аныгыскы сылга бастакы рекордун олохтообута - 5 м 75 см ССРС арахсыан дылы ССРС аатыттан кыттыбыта Сэбиэскэй спортка рекорду олохтообут спортсменнарга улахан премия төлөнөр эбит, ол иһин Бубка кыра-кыралаан улаатыннарар буолбут. Ол аата биир саниметрынан үрдүгү ыстанан саҥа рекорд олохтуур буолбут.
Уоллаах - эмиэ Сергей диэн ааттаах - профессиональнай теннис оонньооччута.

# Бубка Сергей Назарович
## Биографията
### Олимпиада кырааһына

Ураҕаһынан ыстаныыга наар кыайар да буоллар Олимпиадаларга аҕыйахта кыттыбыта. Аан дойду спордыгар кыттар бириэмэтэ саҕаламмытын кэннэ бастакы Олимпиаданы көтүппүтэ тоҕо диэн ССРС 1984 сыллаах Олимпиаданы бойкоттаабыта. Оонньуулар буолуон иннинэ Олимпиада кыһыл көмүс кыайыылааҕа Сергей Бубка Аан дойду чемпионатыгар ыстаныытыттан 12 сантиметр намыһах ыстаммыта. 1988 сыллахха Сеул Олимпиадатыгар 5 метр 90 см ыстанан соҕотох Олимпиада кыһыл көмус мэтээлин ылбыта.1992 Барселона Олимпиадатыгар сыллаахха квалификациятын сатаан ааспатаҕа уонна кыаттарбыта. Онтон 1996 сыл Атланта Олимпиадатыгар эмсэҕирии ылан ыстанартан аккаастаммыта, биир даҕаны ыстаныыны оҥорбокко. 2000 сыллаахха Сидней Олимпиадатыгар эмиэ квалификацияны сатаан ааспатаҕа.

# Бубка Сергей Назарович
## Биографията
### Аан дойду чемпионаттара

Бубка 6 сыл устата Аан дойду чемпионаттарын кыайбыта 1983 сыллаахтан 1997 сылга дылы:
| Сыл | Чемпионат аата | Буолбут сирэ | Миэстэтэ | Кыайыылаах ыстаныы үрдүгэ (m) |
| 1983 | 1983 сыл Аан дойду чемпионата | Хельсинки | Бастакы | 5.70 |
| 1987 | 1987 сыл Аан дойду чемпионата | Рим | Бастакы | 5.85 |
| 1991 | 1991 сыл Аан дойду чемпионата | Токио | Бастакы | 5.95 |
| 1993 | 1993 сыл Аан дойду чемпионата | Штутгарт | Бастакы | 6.00 |
| 1995 | 1995 сыл Аан дойду чемпионата | Гөтенбург | Бастакы | 5.92 |
| 1997 | 1997 сыл Аан дойду чемпионата | Афины | Бастакы | 6.01 |