yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Салар тыла

Салар тыла (салардыы: Salırça, سالارچا) — түүр тыллар оҕус бөлөҕөр киирэр салар омук төрөөбүт тыла. Салардар сүрүннээн Кытай Цинхай уонна Ганьсу провинцияларыгар олороллор. Салар тыллаахтар ахсааннара 60 000 кэриҥэ киһи..
Салардар былыргы уонна улахан салыр диэн туркмен бииһин сыдьааннара буолаллар. Кинилэр XIV үйэҕэ селдьуктартан арахсан илин диэки көспүттэр. Номох быһыытынан салардар былыр Самарканд таһыгар олорбуттар. Билиҥҥи кэмҥэ салар тылыгар кытай уонна тибиэт тыллара күүскэ дьайаллар.
Салар тыла аан маҥнай XVIII үйэҕэ ахтыллыбыт. Г. Н. Потанин диэн аатырбыт чинчийээччи уонна айанньыт салар тылын түүр тыллар илиҥҥи бөлөҕөр киллэрбит.
Салар тылыгар төһө да оҕус тыла буолбутун иһин күүстээх кыпчак тылларын дьайыыта көстөр, ону таһынан илиҥҥи түүр тылларыгар майгынныыр өрүттэрдээх, холобур, Сайаан тылларыгар курдук сорох тылларга -d- дорҕоон оннугар -j- дорҕоон үөскээбит (adıg "эһэ", оҕустуу aju; adax "атах", оҕустуу ajax). Дорҕоон дьүөрэлэһиилэрин көрдөххө салар тыла ордук сарыг йоҕыр уонна фуйуй кыргыс тылыгар чугас.

# Салар тыла
## Сурук-бичик

Салардар салардыы сүрүннээн кэпсэтэр эрэ буолбуттар, суруйалларыгар ордук кытай тылын тутталлар.
Салардар официальнай суруктара суох этэ, ол эрээри былыр арааб суругун туттар буолаллара. Салар кырдьаҕастара арааб суругун тутта сатыыллар, ол эрээри эдэр көлүөнэ латыын алпабыытын ордорор. Биир кэлим салар суруга суох буолан салардар билиҥҥи кэмҥэ ордук кытайдыы эрэ суруйаллар. Кытай чинчийээччилэр салар тылыгар анаан латыын суругар олоҕуран салар алпабыытын айбыттар, ол эрээри бу алпабыыт киэҥник тарҕамматах.
Ол эрээри эдэр салардар түүр тылларын орфографиятыгар олоҕурбут латыын алпабыытын туһанар буолбуттар. Икки сүрүн вариант баар: ТВ30 уонна ТВ31. Аҕа көлүөннэ билигин даҕаны арааб суругун тутта сатыыр.

# Салар тыла
## Сурук-бичик
### TB30

ТВ30 диэн латыын суругар олоҕурар салар тылын алпабыыта маннык:
| А а | B b | C c | Ç ç | D d | E e | F f | G g |
| Ğ ğ | H h | I ı | İ i | J j | K k | L l | M m |
| N n | Ñ ñ | O o | Ö ö | Р p | Q q | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | Ü ü | V v | X x | Y y | Z z |

# Салар тыла
## Кинигэлэр

* Тенишев Э. Р. Саларский язык. — М.: Издательство восточной литературы, 1963. — 56 с. — (Языки зарубежного Востока и Африки).
* Hahn, R. F. 1988. Notes on the Origin and Development of the Salar Language, Acta Orientalia Hungarica XLII (2-3), 235—237.
* Dwyer, A. 1996. Salar Phonology. Unpublished dissertation University of Washington.
* Dwyer, A. M. 1998. The Turkic strata of Salar: An Oghuz in Chaghatay clothes? Turkic Languages 2, 49-83.
# Есенин Сергей Александрович

Есенин Сергей Александрович (1895 — 1925) — нуучча чулуу поэта, тыа олоҕун ырыаһыта, олоҕун кэлиҥҥи сылларыгар имажинист.

# Есенин Сергей Александрович
## Олоҕун олуктара

Рязань уеһын Константиново диэн бөдөҥ сэлиэнньэтигэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата — Александр Никитич Есенин (1873—1931), ийэтэ — Татьяна Фёдоровна Титова (1875—1955). 1904 сыллаахха Константиново земскэй училищетыгар киирбит, онтон 1909 сыаркап-учуутал оскуолатыгар Спас-Клепики диэн сиргэ үөрэммит. Ону бүтэрэн баран 1912 сыл күһүнүгэр Есенин Москубаҕа барар, эт атыылыыр лааппыга, онтон Сытин типографиятыгар үлэлиир. 1913 Москуба куораттааҕы Шанявскай А.Л. аатынан норуот университетыгар устуоруйа-бөлөһүөпүйэ салаатыгар киирэр. Типографияҕа үлэлиир, Суриков литература-музыка куруһуогун поэттарын кытта билсэр.

# Есенин Сергей Александрович
## Олоҕун олуктара
### Айар үлэтэ

Есенин хоһоонноро 1914 сыллаахха аан бастаан «Мирок» диэн оҕо сурунаалыгар тахсыбыттара.
# Отутус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Отутус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Лондон куоракка (Великобритания) 2012 сыллаахха от ыйын 27 күнүттэн атырдьах ыйын 12 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 204 дойдуттан 10956 эбит. Барыта 302 кэмпилиэк мэтээл 26 спорт көрүҥэр оонньоммут.
# Табыннар (казах ууһа)

Табы́ннар — казахтар биис уустара, Кыра жус иһигэр киирсэр жетыру аймах биис ууһа.

# Табыннар (казах ууһа)
## Төрүччүтүн тутула

Уус иһигэр киирсэр аҕа уустара:
* агымнар (косеулилар)
* бозымнар (шомиштылар)
* тогымнар (тарактылар)
Табыннар бэйэлэрин иһигэр хас даҕаны дьоҕус дьоҕус аҕа уустарга арахсаллар. Олор истэригэр манныктар бааллар: окшылар, нуркелэр, ачибектар, мураттар, бургилар, кадырбектар, абызтар, таушаннар, туатайдар, дандалар, карамункелэр, сармантактар, жылкышылар, кожамбердылар, дауылтайдар, жиембеттэр, айдардар, текелэр, асаннар, сарайдар, лабактар, кутеттэр, каражоннор, конырдар, токалар.

# Табыннар (казах ууһа)
## Тамҕалара уонна Ураннара

* «Тостаган» уран, «Серке»
* Тамга 30x30пкс шомиш, 30x30пкс тарак, 30x30пкс косеу

# Табыннар (казах ууһа)
## Кылгас устуоруйалара

Табыннар казахтар Кыра жустарыгар киирсэр биис уустара буолаллар. Кинилэр жетуру көлүөнэ дьонугар киирсэллэр. Биирдиилээн чинчийээччилэр, учуонайдар уонна этнографтар этэллэринэн, табын диэн этномним «табыну» (ол эбэтэр, нууччалыы -- служить, поклонятся) диэн тылы кытта ыкса ситимнээх. Оттон сорох үөрэхтээхтэр ити тылы монголлар «биэс» (табун) диэн ахсаан ааттарын кытта ситимнииллэр, ону түүр монгол тыллаах омуктар этнонимикаларыгар көстөр дииллэр.
Табыннар тамҕаларын чинчийэн көрүү көрдөрөрүнэн (у кинилэр өссө аҕа уустарынан эмиэ таҕалаах буолаллар), кинилэр тамҕалара ордук Улахан жус биис уустарын тамҕаларын кытта дьүөрэлии буолар. Чуолаан дулаттары кытта. Оттон казах табыннара уонна башкирдар эмиэ оннук ааттаах биис уустара номоххо киирбит Майкы бий диэн биир киһини төрүт оҥостоллоро мээнэҕэ буолбутах.

# Табыннар (казах ууһа)
## Кылгас устуоруйалара
### Табыннар уонна монголлар

Сорох учуонайдар уонна үөрэхтээхтэр табыннары уруккута монголлары кытта ыксатык ситимнэөэ сылдьыбыт биис уустарга киллэрэллэр Ону Н. В. Бикбулатов этэринэн, хас даҕаны источник туоһулуур. Сорох үөрэхтээхтэр кинилэри монгол тавнангуттарын уонна бүрээттэр табангуттарын кытта ситимнииллэр.

# Табыннар (казах ууһа)
## ДНК Y-хромосомалара

Казах табыннарыттан С3 уонна J2a1 гаплогруппалары булбуттара. Кинилэр биир биис уустара башкир табыннарын кытта уруулуу буолара биллибитэ. Кинилэргэ R1a1a гаплогруппа баһыйар. Атыттарга C3 гаплогруппа.

# Табыннар (казах ууһа)
## Биллэр дьоно

* Алия Молдагулова
* Батырхан Шукенов
* Адилбек Ниязымбетов
* Букенбай Карабатырулы
* Бухарбай Естекбайулы
* Жоламан Тленшиулы
* Нурсултан Нурбердиев. Артист и певец.
* Барак Сатыбалдыулы

# Табыннар (казах ууһа)
## Литэрэтиирэ

* ↑ Кузеев Р. Г., Бикбулатов Н. В. Обычаи и культурно-бытовые традиции башкир. — Академия Наук СССР, Башкирский филиал, Ин-т истории, языка и лит-ры, 1980. — С. 14. — 133 с.
* ↑ Бикбулатов Н. В. Башкирская система родства. — Москва: Наука, 1981. — С. 55, 78. — 121 с.
* ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения / Т. А. Жданко. — 2-е изд., доп. — Уфа: ДизайнПолиграфСервис, 2010. — С. 242—243. — 560 с. — ISBN 978-5-94423-212-0
# Слепцов (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
* Слепцов Георгий Николаевич
* Слепцов Иван Егорович (Иван Арбита)
* Слепцов Марк Дмитриевич
* Слепцов Михаил Федорович
* Слепцов Спартак Иванович
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Лабыах

Лабыах — муҥха ийэтин үөһээ өттүгэр мастан эбэтэр туостан оҥоһуллубут балтархай улахан дагдатыы.
# Сири иһит

Сири иһит — yy, сиик өппөт гына анаан таҥастаммыт, оҕус, тайах тириититтэн тигиллибит иһит. «Туос иһит», «мас иһит» диэбит курдук.

# Сири иһит
## Көрүҥнэрэ

* Симиир — кымыс туруорар, көҥкөлөй киирэр куолайдаах ытык иһит.
* Симэхтээх симиир — хамсаатаҕын аайы кылырҕаччы тыаһыыр алтан илбиргэһи ае-пытын анараалар араабылаабатыннар, аһаспатыннар диэн тэйитэр баҕаттан, түөрт өттүгэр иҥиннэрэллэр.
* Симэхтээх сири көҕүөр иһит — олус улахан, киэҥ ынырыылаах ыһыахтарга кымыс көөнньөрөр иһит.
* Симиирчэх — сиргэ-уокка, айаҥҥа илдьэ сылдьарга аналлаах дьоҕус иһит.
* Таһыар-көҕүөр — кыараҕас айахтаах, ыҥыырга иилиллэр кыра иһит. Айанньыт уутун, кымыһын хаһаанар иһитэ.
* Сири ыаҕас — биэ ыырга, уу баһарга дэгиттэр туттуллар.
* Сири чабычах — биэ ыырга эрэ туттуллара үһү, биэ да, кулун да мөхсөн үктээтэхтэринэ алдьаммат бөҕө оҥоһуулаах.
* Сири холлоҕос — туос да, мас да буолара үһү, билиҥҥитинэн уһаат диэххэ сөп. Былыр суораты, тары хаһаанарга туттуллара.
* Кылырҕастаах сири холлоҕос — түһүлгэ ортотугар турар кымыс хаһаанар ытык иһит.
Сирилииргэ ыт мунна тэллэйинэн, сылгы хоруончахатынан, хоруонан өҥнүүллэрин иһин бу иһити барытын «хоруолаах» диэн холбуу ааттыыллара.
# Халбаакы (Бүлүү улууһа)

Халбаакы — Бүлүү улууһун Халбаакы нэһилиэгин киинэ.

# Халбаакы (Бүлүү улууһа)
## Өссө маны көр

* Бүлүү улууһа
* Халбаакы нэһилиэгэ
# Яковлева Альбина Петровна

Яковлева Альбина Петровна, (1958 с. муус устар 17 күнэ, Кутана с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

# Яковлева Альбина Петровна
## Олоҕун олуктара

· 1958 с. муус устар 17 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Кутана нэһилиэгэр төрөөбүтэ
· 1975 с. – Арыылаах орто оскуолатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэр
· 1980 с. – Саха государственнай университетын омук тылын факультетын бүтэрэн «француз уонна английскай тыл учуутала” идэни ылар
· Маар-Күөл, Арыылаах оскуолаларын французскай тыл учуутала
· 1995 – 2002 сс – Сунтаар 1№дээх оскуола английскай тылын учуутала
· 2002 с. – Сунтаардааҕы политехническай лицейга омук тылын учуутала

# Яковлева Альбина Петровна
## Наҕараадалара

- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

# Яковлева Альбина Петровна
## Быһаарыылара

* 1 2 Книга педагогической славы Сунтарского улуса / Упр.образования Сунтар.улуса, Информ-метод.центр Сунтар.упр.образования ; редкол П.А.Потапов и др. – Якутск : ОАО «Медиа-Холдинг «Якутия», 2010
# 1944 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

1944 сыллааҕы Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара Италия Кортина д'Ампеццо куоратыгар буолуохтаах этилэр. Иккис аан дойду сэриититтэн сылтаан буолбатахтара.
# Борисов Михаил Егорович

Борисов Михаил Егорович - XX үйэ саҕаланыытыгар Мэҥэ улууһун уопсастыбаннай диэйэтэлэ.
Мэҥэ улууһун, Дьабыл нэһилиэгин киһитэ. Улуус суруксута. Кэнники улууска биллэр тойон буолбут. Мэҥэ улууһун кулубата Егор Михайлович Борисов уола.
# Азис

Васил Траянов Боянов (Азис) (07.03.1978–) — цыган төрүттэрдээх Болгария поп-фолк ырыаһыта. Карьератын 1999 сылга саҕалаабыт.
# Халан

Халан - Павлов Николай Николаевич. Сахалыы тыллаах Бикипиэдьийэни төрүттээччи, айбыт "аҕата". Мэдэссиинэ билимин хандьыдаата.
# Садэ Аду

Садэ Аду (ааҥл. Sade Adu) (толору аата — Хелен Фолашаде Аду (Helen Folasade Adu)) — Нигерияттан төрүттээх Британия ырыаһыт дьахтара, Sade бөлөх солистката.
Садэ тохсунньу 16 күнүгэр 1959 сыллаахха Ибадан диэн куоракка Нигерияҕа төрөөбүт.
Арассыыйаҕа 3-4 ырыата эрэ киэҥник биллэр.
# Понорница

Понорница (укр. Понорниця) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 385 (2011).
# Назаров Семен Николаевич

Назаров Семен Николаевич — архитектор, СӨ Ис дьыалаҕа миниистирэ, генерал-майор, 2002—2003 сс. СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлэ.
1953 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1978 с. Хабаровскайдааҕы политиехническай институт строительнай факультетын бүтэрэн, архитектор идэлээх.
1986—1989 сс. АЯМ тутууларын бырайыактыыр кылаабынай архитектор.
Дьокуусай куорат вице-мэринэн үлэлээбитэ.
1993—1995 сс. СӨ тутууга уонна Госкомитетын председателэ.
1996 с. СӨ тутууга уонна архитектураҕа министрэ.
1996—1999 сс. СӨ Правительствотын председателин бастакы солбуйааччы.
1999—2002 сс. СӨ Ис дьыалаҕа министрэ, генерал-майор.
2002—2003 сс. СӨ Правительствотын председателэ.
2003—2005 сс. Россия Президенигэр Саха Республикатын Бастайааннай бэрэстэбиитэлэ.
2005—2007 сс. «АЛРОСА» АК вице-президенэ.
Саха АССР XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин депутата, Россия үтүөлээх тутааччыта (1997 с.), СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (2003 с.), Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
# Того

Того диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр дойдулара Гана арҕаа, Бенин илин уонна Буркина Фасо хоту. Соҕуруу Гуинея хомото баар. Киин куората Ломэ. Иэнэ 57,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 6,100,000. Олохтоохтор сүрүннээн агрикултууранан дьарыктаналлар.
Того Францияттан 1960 сыллаахха тутулуга суох буолбута. 1967 с. Гнассиҥбе Эйадема президент буолбута. Эйадема Африка историятыгар ордук уhуннук салайбыт басхан эбит, 38 сыл 2005 өлүөр дылы. 2005 кини уола Фауре Гнассиҥбе президеҥҥа талыллыбыта.
# 1672

1672 сыл.

# 1672
## Туох буолбута

* Ахсынньы 23 — Италия астронома Джованни Кассини Сатурн өссө биир аргыһын булбут — Рея.

# 1672
## Төрөөбүттэр

* Бэс ыйын 9 — Бүөтүр I (1725 өлб.), нуучча ыраахтааҕыта (1682 сылтан), Арассыыйа бастакы импэрээтэрэ.
# Аксаков Анатолий Софронович

Аксаков Анатолий Софронович — учуутал, Норуот үөрэҕириитин туйгуна, Үөһээ Бүлүү Далыр нэһилиэгин уонна Үөһээ Бүлүү улууһуна Ытык олохтооҕо, хомсомуол бэтэрээнэ.
02.11.1942 с. Үөһээ Бүлүү оройуонун І Үөдүгэй нэһилиэгин «Коммуна ыллыга» холкуостаахтарын Аксаков Софрон Петрович уонна Петрова Федосия Петровна дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Далыр орто оскуолатын 1959 с. үөрэнэн бүтэрбитэ. «Оскуола-производство-вуз» диэн бачыымынан үс сыл холкуоска трактористаабыта. 1962-1967 cc. СГУ ФМФ үөрэммитэ, факультет профкомун ситиһиилээхтик салайбыта, университет студеннарын научнай обществоларын төрүттүүргэ бэйэтин кылаатын киллэрсибитэ. Дипломнай үлэтэ «Наука» сурунаалга бэчээттэммитэ. Физик, электротехника преподавателэ идэлэммитэ.
Ону сэргэ общественнай үөрэхтээһиҥҥэ дьарыктанан журналист дипломун ылбыта. Далыр орто оскуолатыгар 1967-2019 cc. физика учууталынан, ол иһигэр 30-ча сыл оскуола директорынан, өр сылларга нэһилиэк советын депутатынан талыллан улэлээбитэ. Муҥха тэринэн нэһилиэгин дьонун 51 сыл устата сибиэһэй балыгынан хааччыйбыта.
Үлэлээбит кэмигэр араас таһымнаах наҕараадаларынан биһирэммитэ: «Победитель соц. соревнования-1975» знак (4.12.1975. МП ЯАССР), Почетная грамота МП РСФСР (№215283 от 12.11.1981 г.), «Отличник народного просвещения» (№228.189 от 01.12.1983), «2000 добрых дел» (2000), «370 лет Якутия с Россией» (№001.370 от 20.08.2002), «Почетный гражданин Далырского наслега» (2002), «Заслуженный работник образования РС(Я)» (27.02.2004), «Гражданская доблесть» (9.11.2007), Почетная грамота МП РС(Я) (2009), «Почетный ветеран системы образования РС(Я)» (21.05.2010), «Учитель учителей РС(Я) (28.03.2014), «Далыр нэһилиэгин Ытык киһитэ» (31.03.2014), «100 лет Далырской школе» (2014), «Почетный гражданин Верхневилюйского улуса» (10.06.2014) бэлиэлэр, «9 Мая. День Победы» (2015), «70 лет Победы» (14.04.2015), «Дети войны» (2015) мэтээллэр, «Почетный ветеран PC(Я)» (2016) бэлиэ, памятная медаль «100 лет ВЛКСМ» (29.10.2018), почетный орден ЦК КПРФ «100 лет Ленинскому комсомолу».
Төрөөбүт нэһилиэгин историятын үөрэтиинэн дьарыктанар. Кэлэр көлүөнэҕэ анаан, сурукка тиһэн нэһилиэк олохтоохторун, кинилэр олохторун, үлэлэрин, дьиэ кэргэннэрин, оскуола учууталларын, үөрэнээччилэрин, бииргэ оонньообут, алтыспыт аҕа табаарыстарын, доҕотторун тустарынан суруйар уонна оҕо сааһыттан хаартысканан дьарыктаммыт буолан, кинилэр мөссүөннэрин үйэтитэр. Ол курдук Далыр оскуолатын историятыгар үс кинигэ, Далыр нэһилиэгин историятыгар уон кинигэ, күүлэттэр тустарынан соавтор быһыытынан биир кинигэ күн сирин көрдүлэр.
# Адамов Гавриил Николаевич

Адамов Гавриил Николаевич — БАМ тутааччыта, «Саха хомсомуола» (нууч. Якутский комсомолец) этэрээт хамыһаара, Норуоттар доҕордоһууларын уордьанын кавалера.
1975 сыллаахха Дьокуускайга СМУ-1 тэрилтэҕэ Социалистыы үлэ дьоруойа Михаил Сергеев биригээдэтигэр мас уһуунан (столяр-плотник) үлэлии сырыттаҕына тимир суолу турарга Бүтүн Сойуустааҕы ударнай тутуу биллэрбиттэр. Дьокуускайтан эмиэ хомсомуол этэрээтин хомуйбуттар, онно хапсан 16 киһи ахсааныгар киирэн СМУ-ттан 5 эдэр киһи барбыт. Обкомҥа ыҥыран хомсомуол путевката туттарбыттар, ыам ыйын 15 күнүгэр Политпрос дьиэтигэр үөрүүлээх быһыыга-майгыга атаарыы буолбут, ыам ыйын 21 күнүгэр Амыр уобалаһыгар аттамыттар.
Бастаан Беленькая диэн ыстаансыйа аттыгар балааккаҕа сытан үлэлээбиттэр: тутуу массыыната сылдьарыгар аналлаах суолга үрэхтэри туоруур күргэлэри туппуттар.
   Наһаа доҕордуу, көхтөөх этибит. Элбэх ыалдьыт кэлэрэ — суруналыыстар, суруйааччылар, тэлэбиидэнньэ. Мунчаарар соло суоҕа.
Күһүн алтынныьга Тыындаҕа — «Москуба хомсомуола» этэрээт кэлэригэр бэлэмнэниигэ ыыппытар. 300 киһи олорор сирдэрин, вагончиктарын бэлэмнээбиттэр. Онтон сэтинньигэ кураанах сиргэ Могот диэн бөһүөлэк тутуутугар ыыппыттар. Щиттэн оҥоһуллубут дьиэлэр фундаменнарын туппуттар, уулусса буолуохтаах сирдэри маһын кэрдибиттэр, түүнүн тутуу матырыйаалын массыынаттан сүөкүүллэр эбит. Онтон олунньуга Нагорнай бөһүөлэги тутууга ыыппыттар. Бу кэннэ тимир суол просекатын кэрдиигэ сылдьыбыт. Онтон Тыындаҕа суол таҥааччы (нууч. монтер пути, тимир суолу таҥар оробуочай) үөрэҕэр ыыппыттар. Онон 1976 сыл атырдьах ыйыттан быһаччы тимир суол тутуутугар сылдьыбыт.
# Великая Писаревка

Великая Писаревка (укр. Велика Писарівка) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 437 (2016).
# Apple Park

Apple Park — Apple тэрилтэ сүрүн офиһын уонна салалтатын дьиэтин ааттыыллар, 2017 сыллаахха Норман Фостер дизайынынан тутуллубута.
# Трощанскай Василий Филиппович

Трощанскай (Жуковскай) Василий Филиппович (1845 - 1898), террорист, народник, Саха сиригэр көскө олорбут киһи.
Хос аата "Мартышка". 1845 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Бессарабия губерниятыгар Оргеев куоракка (билиҥҥи Молдова) төрөөбүтэ. Дворянин.
1863 сыллаахха Кишинев гимназиятын бүтэрэр уонна Санкт-Петербургка Технология Институтугар киирэр. Ол кэмҥэ ити институт нигилизм уонна атын өй-санаа тарҕаммыт сирэ этэ.
1867 сылга аресттанар уонна хаайыыга киирэр. 1868 сылтан көскө олорор.
1878 сылга "Троглодиттар" диэн народниктар кружоктарын тэрийэр. Бу кружоктан кэнники "Земля и воля" диэн террористтар уобсастыбалара тэриллэр. Бу уобсастыба ыраахтааҕыны өлөрөр сыаллаах этэ.
1878 сылга жандармнар тойоннорун Н.В. Мезенцевы өлөрөллөр. Трощанскайы каторгаҕа ыыталлар, онтон 1886 сыллаахха Саха сиригэр көскө Дьохсоҕон нэһилиэккэ кэлэр.
Манна кини бурдук ыһыытынан дьарыктаммыта уонна ойуунааһын туһунан матарыйаал хомйбута.
1898 сыл тохсунньу 27 күнүгэр өлбүтэ. Чөркөөххө көмүллүбүтэ.

# Трощанскай Василий Филиппович
## Айымньылара

* Опыт систематичекой программы для собирания сведений о дохристианских верованиях якутов. Казань, 1897.
* Эволюция черной веры у якутов. Казань, 1902.
* Наброски о якутах Якутского округа. Казань, 1911.

# Трощанскай Василий Филиппович
## Өссө маны көр

* Кротов М. Якутская ссылка 70- 80-х годов. М., 1925.

# Трощанскай Василий Филиппович
## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
* Виктор Скрипин саайта
# Дарбасов Егор Григорьевич

Дарбасов Егор Григорьевич - региональнай экэниэмикэ институтун дириэктэрэ, СӨ Акадьыамыйатын академига, экономическай наука дуоктара, бэрэпиэссэр.
Сунтаар улууһун Кэбээйи нэhилиэгэр төрөөбүт Саха АССРга колхозниктар дьиэ киэргэнигэр. Кэбээйи оскуолатыгар үөрэммит. 1955 сылга планово-экономическай факультетка үөрэнэ киирбит. Ону бүтэрэн баран 1959 сылга эдэр идэлээх үлэhит экономика отделыгар Саха филиалга СО АН СССР үлэлии киирбит. Бэйэтин научнай улэтин экономика золотодобывающих уонна алмазодобывающих промышленных отраслей үөрэтииттэн саҕалаабыт. 1968 сылтан сектор эффективности промышленного производства сэбиэдиссэйинэн улэлээбит. 1982 сылга Дарбасов докторскай диссертацияны көмүскээбит "методологические проблемы оценки эффективности региональной экономики Севера" уонна сахалартан бастакы экономика билимин доктораынан буолбут. Егор Григорьевич 47 сыл үлэлээбит ол сыллартан 43 сылы үөрэххэ анаабыт. Россия региональнай экономикатыгар уонна политикатыгар биир бөдөҥ специалиһынан ааҕыллар. Дарбасов 400 научнай улэҕэ суруйаччы буолбут. 1998 сылтан профессор Дарбасов Региональнай институтун диссертиционнай советын тэрийээччи уонна мунньаҕы салайааччы. 1993 сылтан Региональнай экономика АН РС(Я) дириэктэрэ.
# Ньамарҕана

Ньамарҕана - үстээх таба.
# Һатико: Саамай бэриниилээх доҕор

Халыып:Infobox Film
Һатико: Саамай бэриниилээх доҕор (ааҥл. Hachi: A Dog's Tale) кырдьыктыы олоро сылдьыбыт ыт туһунан 2009 сыл драма киинэтэ. 1987 сыл Hachi-kō (ハチ公物語 ({{{2}}}, Hachi-kō (ハチ公物語), literally "The Tale of Hachiko") диэн киинэ римейката буолар. Режиссерынан Лассе Халлстром, онтон сценарийын Стивен Линдси буолбуттар. Киинэҕэ Ричард Гир, Джоан Аллен уонна Сара Ремер уһуллубуттара.
Бастакы премьерата 2009 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр Дьоппуоҥҥа буолбута.

# Һатико: Саамай бэриниилээх доҕор
## Сүжета

Паркер Уилсон диэн ааттаах университет профессора Японияттан Америкаҕа ыытыллыбыт вокзалга ыт оҕотун булар. Кинини ким да көрдүү кэлбэт, ол иһин ыты бэйэтигэр хаалларар. Ыт профессор дьиэтигэр олорор бириэмэтигэр олус доҕордоһоллор. Саҥа табаарыһыгар олус күүскэ сыһыан үөскүүр. Хас күн аайы үлэтигэр барарыгар Хатико кинини вокзалга дылы атаарар, уонна киэһэ кэлэн көрсөр. Биир күҥҥэ профессор университетка сырыттаҕына сүрэҕэ мөлтөөн өлөн хаалар. Хаһаайынын кэтэспэккэ Хатико хас күн аайы вокзалга көрсө кэлэр.
Ыты профессор аймахтара ыла сатаабыттарын да буоллар, кини син биир станцияҕа төттөрү кэлэр. Станцияҕа үлэлиир дьон Хатикоҕа ас биэрэллэр эбит. Сотору буолан баран журналисттар ол историяны билэн Хатико пресса геройа буолар. Ол да буоллар өлүөн диэри Хатико хас күн аайы станцияҕа кэлэр уонна киэһэ бүтүөр дылы хаһаайына бу поездтан тахсыа диэн кэтэһэр. Ол же станцияҕа бэйэтин олоҕун бүтэрэр.
# Майа Долгуна

Майа Долгуна (ааҥл: Maia Dolguna, Maia Waves) - Майа бөһүөлэгин радиостанциата, FM форматка иһитиннэрэр Мэҥэ Хаҥалас үрдүнэн, ол эрэн интернеткэ эмиэ иһитиннэрэр.

# Майа Долгуна
## Аудиоториата

* Мэҥэ Хаҥалас (FM) - 6000 киһи
* Мэҥэ Хаҥалас (интернет) - 5000 киһи
* Саха Сирэ (интернет) - 38000 киһи
* АХШ (интернет) - 3743 киһи IP аадырыһынан
* Канаада (интернет) - 533 киһи IP аадырыһынан
* Аустралиа (интернет) - 42 киһи
* Казахстан (интернет) - 754 киһи
# Гаевой Анатолий Иванович

Гаевой Анатолий Иванович — Саха сиригэр мүөттээх ыҥырыаны иитэр, бу дьарыгы тарҕатыынан дьарыктанар, мүөтүн саха мүөтэ диэн ааттаан атыылыыр урбаанньыт.
Атыылыыр: саха мүөтэ, маточнай үүт, пыльца, прополис. Гаевой Анатолий Иванович 1984 сылтан тигээйини иитэр. Өрөспүүбүлүкэ уонна дойду дьаармаркаларын кыайыылааҕа. 2000 сыллаахха Сибиир уонна Уһук Илин регионнарын икки ардыларынааҕы быыстапкаҕа кыһыл көмүс мэдээли ылбыта. Германия уонна Таиланд тигээйиһиттэригэр биллэр. Бүтэһик 12 сыл Саха сиринээҕи гериатриятын киинин оҥорон таһаарар аһынан-үөлүнэн хааччыйар. Анатолий Иванович оҥорор мүөтүнэн уҥуох ыарыыларын, астманы, дисбактериоһы, куртах бааһын, гастриты эмтииллэр. Саха мүөтүн сүрүн уратыта араас оттон оҥоһуллара (ньээм от, талах, дөлүһүөн, ньургуһун, уҥуохтаах отон, уулаах отон, биэ эмиийэ, моонньоҕон, сугун, хаптаҕас, кучу уо.д.а.) Саха мүөтэ түмүллүүтэ (концентрацията) бэрт буолан олус туһалааҕынан биллэр, кини Арассыыйа соҕуруутуттан ылыллыбыт мүөттэн улахан уратылаах. Тоҕо диэтэххэ саха тигээйилэрэ кылгас кэм иһигэр түмүүлээх мүөтү кыстаары түргэнник хомуйа охсоллор. Ол иһин саха мүөтэ ферменнарынан, аминокислоталарынан, микроэлеменнарынан баай.
Сигэнии: http://khabexpo.ru/13f/gai.htm Архыыптаммыт 2016, Балаҕан ыйын 11 күнүгэр.
# Өнньүө

Өнньүө — саҥа түспүт инчэҕэй, эбэтэр сааскы ириэнэх хаар.