yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Захаров Иван Егорович

Захаров Иван Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1917 сыллаахха Лөгөй нэһилиэгэр Уус-Алдан оройуонугар төрөөбүт. Үрдүк үөрэхтээх, Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэрбит. Чараҥай оскуолатыгар учууталлаабыт.
Кыһыл аармыйаҕа Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ленинград фронугар мототанковай бригада минометнай ротатыгар сэриилэспит. Рядовой.
1942 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр сэрии хонуутугар өлбүт. Ленинград уобалаһыгар Кондуя диэн ааттаах дэриэбинэ таһыгар көмүллүбүт.
2009 сыллаахха Ленинград уобалаһын Тосненскай оройуонун Чудской Бор дэриэбинэтигэр братскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
# Юзеф Пилсудскай

Ю́зеф Кле́менс Гиня́тович Косьче́ша Пилсу́дскай (пол. Józef Klemens Piłsudski ['juzɛf piw'sutski], ахсынньы 5, 1867 — ыам ыйын 12, 1935) — Польша судаарыстыбаннай уонна политическэй диэйэтэлэ, сөргүтүтүллүбүт Польша бастакы баһылыга, польша аармыйатын төрүттээччи; Польша мааршала; хос ааттара — Komendant (Комендант), Marszałek (Маршал), Dziadek (Эһээ).

# Юзеф Пилсудскай
## Олоҕун олуктара

Ахсынньы 5 1867 сыллаахха Вильна анныгар Зулов куоракка (пол. Zułów, лит. Zalavas) (Феликс Дзержинскай төрөөбүт сириттэн аҕыйах килэмиэтирдээх сиргэ) төрөөбүт.
1885 с. Харьковтааҕы университет медицинэтин салаатыгар үөрэнэ киирэн баран устудьуоннар хамнааһыннарыгар кыттан 1886 с. үүрүллубүтэ.
1887 сыл кулун тутарыгар Александр III ыраахтааҕыны өлөрө сатааһыҥҥа кыттыгастааҕын иһин Сибииргэ 5 сылга көскө ыытыллыбыта.
Иркутскайдааҕы хаайыыга олохсутуллуохтаах сиригэр барары кэтэһэ сытан бууннааһыҥҥа кыттыбытын иһин эбии сыл аҥаара хайыыга сытарга уураахтаммыта.

# Юзеф Пилсудскай
## Олоҕун олуктара
### Судаарыстыба баһылыга буолуута

1914 сыл алтынньытыгар Пилсудскай көҕүлээһининэн Польша сэриитин тэрилтэтэ (Polska Organizacja Wojskowa) — кистэлэҥ холбоһук тэриллибтэ. Кини урукку XVIII үйэтээҕи Речь Посполита сирдэригэр үлэлиир этэ. Сэриигэ Антаанта сэриилэрэ баһыйалларыттан сылтаан Пилсудскай Быстах кэмнээҕи судаарыстыбаннай Сэбиэттэн тахсыбыта уонна Польша саллааттара Германия уонна Австро-Венгрия салалтатыгар присяга биэрэллэрин тохтоппута. Онтон сылтаан легионнар ыһыллыбыттара, оттон Пилсудскай Магдебург хаайыытыгар быраҕыллыбыта. Бу кэмҥэ поляктар кинини оккупааннары утары охсуһуу тумус киһитинэн саныыр буолбуттара. Уһун унньуктаах кэпсэтии кэмигэр ниэмэстэр Пилсудскайы бэйэлэригэр тарда сатаабыттара да, ол табыллыбатаҕа, онон сэрии балаһыанньата уларыйбытынан сибээстээн 1918 с сэтинньи 8 күнүгэр босхолуурга күһэллибиттэрэ.
1918 сыл сэтинньи 11 күнүгэр Регент сэбиэтэ Пилсудскайы Судаарыстыба быстах кэминээҕи Начаалынньыгынан анаабыта. Сэтинньи 22 күнүгэр Пилсудскай Варшаваҕа социалист Е. Морачевскай баһылыктаах бырабыыталыстыба таҥмыта. 1919 сыл тохсунньутугар Учредительнай сейм Пилсудскайы сүрдээх киэҥ боломуочуйалаах Судаарыстыба Начаалынньыгынан билиммитэ.
# Саха сирин омуктарын музыкатын уонна фольклорун түмэлэ

Саха сирин норуоттарын музыкатын уонна фольклорун түмэлэ — Саха сиригэр олохтоох омуктар музыкальнай култуураларын көрдөрөр, чинчийэр түмэл. Дьокуускай куоракка баар.

# Саха сирин омуктарын музыкатын уонна фольклорун түмэлэ
## Төрүттэниитэ, сайдыыта

1991 сыл олунньу 21 күнүгэр Саха сиригэр биллэр музыковед Аиза Петровна Решетниква көҕүлээһининэн төрүттэммитэ. Бастаан Эргэ Куоракка ол саҕана хуор дьиэтигэр баара. Билигин Еиров уулссатыгар Хомус түмэлин кытта биир дьиэҕэ баар. Дириэктэринэн Аиза Решетникова үлэлиир.

# Саха сирин омуктарын музыкатын уонна фольклорун түмэлэ
## Ылыллыбыт сирэ

* К 20-летию Музея музыки и фольклора народов Якутии. Дьокуускай, 2011.
# Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Дьаархан нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыылаах.
Улуус киинтииэн 80 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 537 киһи (2007 сыл).
Орто оскуолалаах, 2011 сыл ахсынньытыгар 75 сылын бэлиэтээбит.

# Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Устуоруйатыттан

2011 сыллаахха 240 сылын үөрүүлээх ыһыаҕа буолбута. Былыр бу нэһилиэк Сунтаар улууһун үс гыммыт биирин ылар эбит. Кэлин түөлбэлэр бытанан, тус-туһунан нэһилиэктэр буолбуттар.

# Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
## Нэһилиэктэн төрүттэхтэр

* Петров Николай Егорович (1929 с. кулун тутар 30 к. төр.) — филология билимин кандидата, профессор,
* Пахомов Иннокентий Осипович (1938 с. ахсынньы 14 к. төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин биллиилээх реформатора.
# 239

239 сыл.

# 239
#### Итэҕэл

* Origen publishes the Old Testament in five languages.

# 239
## Өлбүттэр

* January 22 - Cao Rui (Wei Ming Di), emperor of the Kingdom of Wei (b. 205)
* Pan Jun, official of Wu
# Эйэкит

Эйэкит өрүс. Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 313 км., тардыытын иэнэ 6600 кв.км.
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сир хотугулуу-илин уһугар сытар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата хаҥас өртүттэн Таас Эйэкит (155 км.)

# Эйэкит
## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
# Аан дойдутааҕы Устудьуоннар күннэрэ

Аан дойдутааҕы Устудьуоннар күннэрэ — сылын ахсын сэтинньи 17 күнүгэр бэлиэтэнэр устудьуоннар бэлиэ күннэрэ. Аан бастаан 1939 сыллаахха нацистар өлөрбүт уонна концлааҕырга ыыппыт чиэх устудьуоннарыгар анаммыта, билигин сорох университеттарга атын дойдуттан кэлбит устудьуоннарыгар анаан мультикультурализм күнүн быһыытынан бэлиэтиллэр.

# Аан дойдутааҕы Устудьуоннар күннэрэ
## Устуоруйата

Ньиэмэстэр Чехословакияны оккупациялаабыттарын утары демонстрацияҕа алтынньы 28 күнүгэр тахсыбыт Карлов университетын медик устудьуоннарын ыһыы кэмигэр Ян Оплеталь диэн устудьуон уонна Вацлав Седлачек диэн оробуочай өлбүттэрэ. Ян Оплеталь өлүгүн сэтинньи 15 күнүгэр Прагаттан Моравияҕа дьиэтигэр илдьиэхтээхтэр этэ. Кинини кытта быраһайаадаһыыга Прага тыһыынчаннан устудьуоннара тахсыбыттара. Маны сылтах оҥостон нацистар туох баар үрдүк үөрэх кыһаларын сабан кэбиспиттэрэ, 1200-тэн тахса устудьуону тутан концлааҕырдарга ыыппыттара (үксүлэрин Заксенхаузеҥҥа), уонна сэтинньи 17 күнүгэр 9 устудьуону уонна профессоры суута суох өлөрбүттэрэ.
Прагаҕа сэтинньи 17 күнүгэр өлөрүллүбүт тоҕус устудьуон уонна профессор:
* Йозеф Матушек (историк, доцент; Оплеталь бохоруонатын тэрийиигэ кыттыбыт)
* Ярослав Клима (юрфак устудьуона; Богемия уонна Моравия чиэх устудьуоннарын ассоциациятын бэрэстээтэлэ, Оплеталь бохоруонатын кэмигэр гестапо туппут устудьуоннарын босхолуурга көрдөспүт)
* Ян Вайнерт (богемистика уонна германистика устудьуона; Оплеталь бохоруонатын кэмигэр гестапо туппут устудьуоннарын босхолуурга көрдөспүт)
* Йозеф Адамец (юрфак устудьуона; Богемия уонна Моравия чиэх устудьуоннарын ассоциациятын сэкиритээрэ)
* Ян Черны (медфак устудьуона; Оплеталь бохоруонатын кэмигэр гестапо туппут устудьуоннарын босхолуурга көрдөспүт)
* Марек Фраувирт (экономист устудьуон; Прагаҕа Словакия посольствотын үлэһитэ эбит, нацистартан күрүү сатыыр дьэбириэйдэргэ сымыйа пааспардары биэрбит)
* Бедржих Кула (юрфак устудьуона; Богемияҕа чиэх устудьуоннарын ассоциацияларын сэкиритээрэ)
* Вацлав Шафранек (архитектор устудьуон; Богемия уонна Моравия чиэх устудьуоннарын ассоциациятын чилиэнэ, рекордсмен)
* Франтишек Скорковскай (юрфак устудьуона; Устудьуоннар аан дойдутааҕы конфедерацияларын дириэктэрэ, Богемия уонна Моравия чиэх устудьуоннарын ассоциациятын омук департаменын бэрэстээтэлэ).
Аан бастаан Чехословакияҕа өлбүт нацистар сиэртибэлэрин үйэтитэр туһунан кэпсэтии Англияҕа 1940 сыллаахха Чехословакия аармыйатыгар тахсыбыта. Урут устудьуоннуу сылдьыбыт саллааттар бөлөхтөрө Чехословакия устудьуоннарын киин ассоциациятын (USCS) сөргүтэргэ быһаарбыттара. Ону Чехословакия үүрүүгэ сылдьар бэрэсидьиэнэ Эдвард Бенеш өйөөбүтэ. Англия уонна Уэльс устудьуоннарын сойууһа эмиэ бу түбэлтэни үйэтитии туһунан кэпсэтии ыыппыта.

# Аан дойдутааҕы Устудьуоннар күннэрэ
## Эбии көр

* Арассыыйа устудьуоннарын күнэ
# TriStar Pictures

TriStar Pictures (ТриСтар Пикчерз), АХШ киинэ уонна мультик устар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ, Голливуд пропискалаах студиялартан биир бөдөҥнөрө. Аатырбыт Sony конгломератка киирэр.
# 532

532 сыл.

# 532
## Туох буолбута

* Тохсунньу 13 — Византия Импиэрийэтин киин куоратыгар Константинопольга ипподромҥа колесница сүүрдүүтүн кэмигэр «Ника» диэн ааттаммыт былааһы утары бөдөҥ долгуйуу саҕаламмыт. Долгуйууну аармыйа хам баттаабытыгар элбэх хаан тохтубута биллэр.
* Олунньу 23 — Византия импэрээтэрэ Юстиниан I Константинопольга саҥа православнай базиликаны — Айя-София собуорун — тутарга дьаһайбыт. Тутуу 5 сылтан ордук барбыт. Бу собуор билигин да Истанбулга баар, мэчиэт буолан турар.
# Хаптал

Хаптал диэн геометрия биир сүрүн өйдөбүлэ. Хаптал икки кээмэйдээх куйаарга E² диэн быһаарыллар. Үс кээмэйдээх координат систематыгар хаптал чоп баһаама диэн быһаарыллар, кини координаталара маннык тэҥнэбиллээх:
    $ax+by+cz+d=0$,
a, b, c, d дьиҥ ахсааннар, уонна a, b, c ахсааннартан саатар биирдэрэ нуулга тэҥнэспэт.
Эклид куйаарыгар хаптал быһаарыыта:
* биир көнөҕө сыппат үс чоп
* көнөҕө сыппат сурааһыннар уонна чоп
* хапталга перпендикуляр чоп уонна сурааһын
* икки быһа охсуһар эбэтэр параллель сурааһын

# Хаптал
## Хаптал чобо уонна нормаль вектора

$P_{0}=(x_{0},y_{0},z_{0})$ чоптоох уонна ${\vec {n}}=(a,b,c)$ вектордаах хаптал тэҥнэбилэ маннык:
    $ax+by+cz=ax_{0}+by_{0}+cz_{0}$
хаптал $P_{0}$ чобу ааһар уонна ${\vec {n}}$ векторга перпендикуляр буолар.

# Хаптал
## Үс чоптоох хаптал

$P_{1}=(x_{1},y_{1},z_{1})$, $P_{2}=(x_{2},y_{2},z_{2})$, $P_{3}=(x_{3},y_{3},z_{3})$ үс чобу ааһар хаптал тэҥнэбилэ маннык:
    ${\begin{vmatrix}x-x_{1}&y-y_{1}&z-z_{1}\\x_{2}-x_{1}&y_{2}-y_{1}&z_{2}-z_{1}\\x_{3}-x_{1}&y_{3}-y_{1}&z_{3}-z_{1}\end{vmatrix}}=0$

# Хаптал
## Чоптон хапталга дылы ырааҕа

$P_{1}=(x_{1},y_{1},z_{1})$ чоп уонна $ax+by+cz+d=0$ хаптал, $P_{1}$ чоптон хапталга дылы ырааҕа:
    $D={\frac {\left|ax_{1}+by_{1}+cz_{1}+d\right|}{\sqrt {a^{2}+b^{2}+c^{2}}}}$

# Хаптал
## Икки хаптал ардынааҕы муннук

$a_{1}x+b_{1}y+c_{1}z+d_{1}=0$ уонна $a_{2}x+b_{2}y+c_{2}z+d_{2}=0$ хапталлар муннуктара:
    $\cos {(\alpha )}={\frac {a_{1}a_{2}+b_{1}b_{2}+c_{1}c_{2}}{{\sqrt {a_{1}^{2}+b_{1}^{2}+c_{1}^{2}}}{\sqrt {a_{2}^{2}+b_{2}^{2}+c_{2}^{2}}}}}$.
# 1246

1246 сыл.

# 1246
## Туох буолбута

* От ыйын 22 — Италия айанньыта 65 саастаах францисканнар уордьаннарын манааҕа Джованни да Плано Карпини европеецтартан бастакыннан Монгуол импиэрийэтин киин куоратыгар Каракорумҥа тиийбит.
# Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета(УСМУ) - Арассыыйаҕа Екатеринбург куоракка баар, Свердловскай уобаласка соҕотох, быраастары уонна провизордары бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

# Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Устуоруйата

1930 с.от ыйын 10 күнүгэр РСФСР НКС таһаарбыт анал уурааҕар олоҕуран 1931с. кулун тутар 1 күнүгэр 1 лечебнай-профилактическай факультеттаах Свердловскайдааҕы мэдиссиинэ института арыллыбыт.
1979 с.институт Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт.
1995 с. Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут. 2013 с.акадьыамыйа Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета статуһу ылбыт. Ректор - Ковтун Ольга Петровна.

# Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Структурата

-7 факультеттаах 1. Лечебнай-профилактическай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Стоматологическай факультет 4. Медико-профилактическай факультет 5. Фармацевтическай факультет 6. Психолого-социальнай үлэ факультета 7. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмнээһин факультета -Үрдүк үөрэх иннинээҕи бэлэмнэнии киинэ -каадырдары бэлэмнээһин салалтата -инновационнай-информационнай технологиялар салалтата -АХР салалтата -экэниэмикэ, бух.учуот уонна отчуот салалтата -быраабы хааччыйыы салалтата -научнай-чинчийии салалтата -иитии уонна үөрэх кэнниттэн үлэ салалтата -методическай үөрэх салалтата научнай-чинчийэр киин лаборатория -научнай бибилэтиэкэ -түмэл

# Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Рейтиннэрэ

2019 сылга. 1. RAEX 100 Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 85-с миэстэ. 2. Екатеринбург үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2-с миэстэ. 3."Три миссии университета" 2020 норуоттар ыккардыларынааҕы рейтиҥҥа: 1401-1500-с миэстэ. 4. "Рейтинг влиятельности вузов России"2020: 69-с миэстэ. 5. "Рейтинг лучших вузов России RAEX 100"2020: 89-с миэстэ 6. "Три миссии университета" 2020 Арассыыйа университеттарыгар: 87-101-с миэстэ. 7. Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинэ RAEX2019 "медицина и здравоохранение" предметка 29-с миэстэ. 8. 2019 с. Уопсай рейтиҥҥэ "Выше среднего по стране" бөлөххө киирбит уонна 230-с миэстэ.

# Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
## Ссылкалара

https://vuzopedia.ru/vuz/1862 http://www.uralucheba.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=640&Itemid=56 https://usma.ru/news/uralskij-gosudarstvennyj-medicinskij-universitet-vpervye-voshel-v-rejting-rossijskix-vuzov-nacionalnoe-priznanie-2019/ https://www.provuz.ru/vuz/usma/rating/
# Анаабыр национальнай (долгаан-эбэҥки) улууһун Ытык гражданнара
## Тиһилик

Алексеева Лидия Егоровна Васильев Григорий Николаевич
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

# Анаабыр национальнай (долгаан-эбэҥки) улууһун Ытык гражданнара
## Эбии маны көр

Анаабыр национальнай (долгаан-эбэҥки) улууһун үтүөлээх дьонноро
# Розанов Василий Васильевич

Розанов Василий Васильевич (1856-1919) — нуучча суруйааччыта, публициһа, филособа. Үлэлэрэ: "Уединенное", "Опавшие листья" о.д.а.

# Розанов Василий Васильевич
## Ылыллыбыт сирэ

* Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
# Чанчунь

Чанчунь (кытай. 長春) диэн Цзилинь провинция киин уонна ордук улахан куората, Кытай хотугулуу илинигэр, Соҥляо хонуу ортотугар баар. Олохтоохторун ахсаана 7.46 млн.
# Овчинников Степан Степанович

Овчинников Степан Степанович(1947—1993) — «Кыым» хаһыат Саха сирин арҕаа өттүгэр собкора.
1947 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр Садын оройуонун Туой Хайа сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Орто оскуоланы Нам оройуонун Нам бөһүөлэгэр 1966 сыллаахха бүтэрбит, 1966 сылтан 1968 сылга диэри аармыйаҕа сулууспалаабыт. Онтон Намҥа оробуочайдаабыт, болуотунньуктаабыт. 1972-75 сс. хомсомуолга тэрийэр отдел сэбиэдиссэйинэн 3 сыл үлэлээбит. 1970 сылтан 6 сыл "Ленин суола" хаһыакка фотокорунан, лит үлэһитинэн, онтон сурук отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1973 сыллаахтан үөрэнэн 1979 сыллаахха история-филология факультетын бүтэрбит, саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталын идэтин ылбыт. 1975-78 сс. Хаһааччыйаҕа саха тылын учууталынан үлэлээбит. Эдьигээҥҥэ култуура отделын методиһынан, типография сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1984-88 сылларга Мииринэйгэ саха тылын учууталынан үлэлээбит.
1988 сыллаахтан өлүөр диэри Кыымҥа кэрэспэдьиэннээбит.
1993 сыллаахха олунньу 24 күнүгэр Мииринэй куоракка өлбүт.
Кэргэнэ Овчинникова (Иевлева) Светлана Иннокентьевна.
# Тимофеев Афанасий Васильевич

Тимофеев Афанасий Васильевич — потребкооперация туйгуна, Хайахсыкка холкуос уонна сэбиэт бэрэстээтэлэ.
1916 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр Үлүйбүт диэн алааска төрөөбүтэ. Хайахсыкка колхоз бэрэстээтэлинэн, сэбиэт бэрэстээтэлинэн уонтан тахса сыл үлэлээбитэ.
1965—1985 сс потребительскай кооперацияҕа үлэлээн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта. Поторебкооперация туйгуна.
Аҕа дойду улуу сэриитин III cтепэннээх уордьанынан, 5 Улуу кыайыы үбүлүөйдээх мэтээллэринэн.
В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн на5араадаламмыта.
# Флексия

Флексия (нууч. окончание) — тыл үөрэҕэр тылга сыһыарыллан тыл атын тылларга (этиигэ) сыһыанын көрдөрөр морфема (өлүүскэ).
Суффиксы кытта постфикстар бөлөхтөрүгэр киирэр, ол аата тыл олоҕун кэнниттэн кэлэр морфемаларга.
# Чеферин, Александер

Александер Чеферин (словен. Aleksander Čeferin; төр. 1967, алтынньы 13, Любляна, Югославия) — словен юриһа уонна спорт функционера, 7-сUEFA бэрэсидиэнэ.

# Чеферин, Александер
## Олоҕун олуктара

Словения, ааҥыл уонна италия тылын билэр. Аҕата — Петер Чеферин, ийэтэ — Инна Чеферин. Кэргэннээх — Барбара Чеферин, үс оҕону иитэр. Югославия сэриилэрин кыттыылааҕа.

# Чеферин, Александер
## Идэтэ

Александер Чеферин Любляна университетыгар юриспрюденция идэҕэ үрдүк үөрэҕи ылбыта. Ол кэнниттэн дьиэ-кэргэн адвокатуратыгар үлэлээбитэ.
Буутбал идэтигэр Александер Чеферин 2005-с сылга киирбитэ. 2006-с сылтан «Олимпия» кулуубун дьаһалта чилиэнинэн буолбута. 2011-с сылга, Словения буутбал сойууһун бэрэсидиэнэ буолбута. UEFA бэрэсидиэнин буолбутун салтаан, кини уурайбыта.
# Аан дойдутааҕы нуучча сэбиэтэ

Аан дойдутааҕы нуучча сэбиэтэ ) (ааҥл. International Russian Council (IRC)) — арассыыйа-турок аан дойдутааҕы фондата, Россия төрүт норуоттарын самоидентациялааһын проблемаларын үөрэтэр.

# Аан дойдутааҕы нуучча сэбиэтэ
## Миссия уонна задача

Аан дойдутааҕы нуучча Сэбиэтин үлэтин сүрүн сыала-национальнай төрүт культураны өйөөһүн уонна Россия сиригэр- уотугар баар норуоттар убаастабыллаах уонна гармоничнай олорууларыгар усулуобуйаны тэрийии. Аан дойдутааҕы нуучча сүбэтин соруктарын быыһыгар – национальнай кыһалҕалары билиилэрин- көрүүлэрин кэҥэтии уонна кинилэри быһаарыы суолларын көрдөөһүн, сепаратизмы сэрэтии, этническэй бэлиэлэринэн дискриминацияны тохтотуу.

# Аан дойдутааҕы нуучча сэбиэтэ
## Деятельность

«Аан дойдутааҕы нуучча Сэбиэтин» историята 2012 сыллаахха Санкт- Петербург куоракка саҕаламмыта. Члены сетевой группы из числа ученых и общественных активистов создали дискуссионный клуб, который стал предшественником Международного русского совета.
2020 сыллаахха Стамбулга официальнайдык регистрацияламмыта.
Аан дойдутааҕы нуучча Сэбиэтин үлэтин сүрүн хайысхалара:
* Научнай-чинчийэр үлэ;
* Регионнар национальнай- культурнай автономияларын кытта бииргэ үлэлээһин;
* Публичнай дьаһаллары уонна конференциялары тэрийии;
* Общественнай болҕомтону тардар СМИ үлэтэ.
Аан дойдутааҕы нуучча Советын олоххо киллэриллэр уонна былааннанар саамай суолталаах дьаһаллар:
* Регионнар ортолоругар сепаратистскай санаалар проблемаларын үөрэтии уонна ырытыы;
* Дискриминацияны чинчийии Россияҕа аҕыйах ахсааннаах норуоттар икки ардыларынааҕы быраап уонна национальнай сокуоннар балаһыанньаларыгар олоҕуран дискриминацияны утары охсуһуу ньымаларын ырытыы;
* Исследование национальной самоидентификации проблемы России: цели, мотивы, стереотипти, их ужела на конфликтах и протестные санаалар;
* "Сэргэ" ыстатыйалар альманах таһаарыыта;
* "Региональнай култууралар күннэрэ» - национальнай регионнар олохтоохторун культураларын уонна үгэстэрин кытта билиһиннэрии;
* "Тыыл күннэрэ" - омук тылын ытыктыыр үөрүйэхтэрин устудьуоннарын үөрэтии;
* ИРК аан дойдутааҕы конференцията.
Аан дойдутааҕы нуучча сэбиэтэ Европа Конституционнай бырааптарын уонна бырааптарын, «аһаҕас общество» фонданы, аан дойдутааҕы «культурнай муоста» фонданы, киин Азия чинчийэр институтун, норуоттар икки ардыларынааҕы культурнай сыһыаннаһыылары үөрэтэр- чинчийэр аан дойдутааҕы киин, общество уо. д. А.

# Аан дойдутааҕы нуучча сэбиэтэ
## Ссылкалар

Тэрилтэ сайта Архыыптаммыт 2023, Муус устар 8 күнүгэр.
# Сергеевка (Одесса уобалаһа)

Сергеевка (укр. Сергіївка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 275 (2011).
# Чараҥ (суолталара)

Чараҥ хас да суолталаах тыл.
* Чараҥ — түөлбэлээн үүммүт ыраас хатыҥ ойуур.
* Чараҥ (Уус-Алдан улууһа) — Уус-Алдан улууһугар Бастакы Хоро нэһилиэк киинэ.
* Чараҥ — Хаҥалас улууһун Бэстээх нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
* Бу хас да суолталаах тыл өйдөбүллэрин тиһилигэ. Бу сирэйгэ ханнык эмэ ыстатыйаттан кэлбит буоллаххына, ол ыстатыйаҥ сигэтин көннөрөн биэрэргэр көрдөһөбүт. Оччоҕо дьон ол ыстатыйаттан манна буолбакка, тута чопчу ыстатыйаҕа көһүөхтэрэ.
# Курилов, Николай Николаевич

Курилов Николай Николаевич — дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит худуоһунньук, ону таһынан поэт, прозаик, драматург, суруналыыс, «Геван» радиостанция үлэһитэ.

# Курилов, Николай Николаевич
## Олоҕун олуктара

1949 сыл бэс ыйын 11 күнүгэр Аллараа Халыма улууһугар Өлүөрэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

# Курилов, Николай Николаевич
## Ини-бии Куриловтар

Дьүкээгир омугун аан дойдуга биллэрбит дьонунан үс ини-бии Куриловтар буолаллар. Төрөппүттэрэ табаһыт идэлээх Николай Николаевич уонна Анна Васильевна Куриловтар норуот фольклорун үчүгэйдик билэр дьон буолан уолаттарын дьүкээгир култууратын чиҥник уонна киэҥник билэр гына иитэн таһаарбыттар. Николай убайдара Семен Курилов уонна Гаврил Курилов (Улуро Адо).
Семен Курилов дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит суруйааччы, аан дойдуга биллибит «Ханидоо уоннна Халерхаа» роман ааптара.
Гаврил — лингвист учуонай, суруйааччы, дьүкээгир бастакы букубаарын ааптара. .

# Курилов, Николай Николаевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Тэки Одулок аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата (2011)
* «Мин дойдум» диэн хоһооно (Михаил Яснов тылбааһыгар, 1987) «Брат 2» диэн Алексей Балабанов киинэтигэр иһитиннэриллэр. Киинэҕэ хоһоон тылбаастан кыра атыннаах эбит.
# Дакаяров Иннокентий Иннокентьевич

Дакаяров Иннокентий Иннокентьевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.

# Дакаяров Иннокентий Иннокентьевич
## Олоҕун олуктара

    1967 сыллаахха сэтинньи 19 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонугар Далыр с. төрөөбүт.
    1991 сыллаахха Хабаровскайдааҕы Государственнай культура институтун бүтэрбит.
    1991 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

# Дакаяров Иннокентий Иннокентьевич
## Айар үлэтэ
### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара

* Эдмунд («Король Лир», В. Шекспир)
* Воронкуев («Наара Суох»)
* Балтараа Сирэй («Наара Суох-2» И. Гоголев)
* Подколесин («Женитьба», Н. Гоголь)
* Тригорин («Чайка», А. Чехов)
* Куонаан («Куһаҕан тыын», Н. Неустроев)
* Чугдаан Бухатыыр (олоҥхо «Кыыс Дэбилийэ»)
* Шрамм («Көҥүл итии күнэ», Суорун Омоллоон)
* Обломов («Обломов в Нью-Йорке», К. Райс)
* Сыллай Луха («Сааскы кэм», Амма Аччыгыйа)
* Король Дункан («Макбет», Э. Ионеско)
* Уот Уһутаакы («Туйаарыма Куо», П. Ойуунускай)
* Чыҥыс Хаан («Чыҥыс Хаан ыйааҕынан», Н. Лугинов)
* В. Никифоров — Күлүмнүүр («Эригиллиэм хайаан да», «Бастыҥ хатыыта», В. Васильев — Харысхал)
* Вершинин («Үс аҕас-балыс», А. Чехов)
* Тойон киһи («Хара кыталык», И. Гоголев)
* Күлүмнүүр («Көмүөл», В. Васильев — Харысхал)

# Дакаяров Иннокентий Иннокентьевич
## Айар үлэтэ
### Киинэҕэ оонньообут оруоллара

* «Биһирэм», реж. Г. Багынанов
* «Хара мааска», реж. Н. Аржаков
* «Тыын», реж. С. Потапов
* «Тайна Чингис Хаана», реж. А. Борисов
* «Якутская свадьба ХIХ века», реж. Сергей Зверев
* Хан Джанибек «Орда» реж. А. Прошкин

# Дакаяров Иннокентий Иннокентьевич
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2005)
# Балтика байҕала

Балтика байҕала, Балтийскай муора — судургутук Балтика диэн Хоту Эуропа ис байҕала. Иэнэ 377,000 км² уонна сабардама 21,000 км³.
# Кузнецов Александр Анатольевич

Кузнецов Александр Анатольевич — мас тардыһааччы.
1996 с. СГУ физкультурнай отделениетыгар туттарсан киирэн этин-сиинин ылсан туран сайыннарбыта. Үөрэнэр кэмигэр мас тардыһыытынан дьарыктаммыта. Тренер Ф. М. Дягтерев салалтатынан бу көрүҥ ымпыгын-чымпыгын баһылаан араас күрэхтэһиилэргэ аата-суола биллэн барбыта. Саша тардыспыт 68-74 киилэ ыйааһыннарыгар «араллааны» тардыбыта. 2002 с. Дьокуускайга ыытыллыбыт көҥүл тустууга Россия чемпионатыгар Александр уонна кини чугас доҕоро Николай Дьяконов мас тардыһыытыгар Кавказ уолаттарын тургутан көрбүттэрэ. «Хотойдор» былдьаһа-былдьаһа тарда сатаан баран кыайбатахтара.
# Врангель Петр Николаевич

Пётр Никола́евич Вра́нгель (атырдьах ыйын 15 (27), 1878, Ковенскай губерния, Арассыыйа импиэрийэтэ — муус устар 25, 1928, Брюссель, Бельгия) — нуучча барона, военачальнига, Нуучча-дьоппуон уонна Бастакы аан дойду сэриилэрин кыттыылааҕа, Гражданскай сэрии саҕана Үрүҥ хамсааһын (1918−1920) сүрүн салайааччыларыттан биирдэстэрэ. Кырыымҥа уонна Польшаҕа Нуучча Аармыйатын главнокомандующайа (1920). Генеральнай штааб генерал-лейтенаана (1918). Георгиевскай кавалер.
Хара черкесканы куруук (1918 сыл балаҕан ыйыттан) кэтэ сылдьарын иһин «Чёрный барон» (Хара барон) диэн хос ааттаммыта.

# Врангель Петр Николаевич
## Айымньылара

* Врангель П. Н. Записки.

# Врангель Петр Николаевич
## Документальнай киинэлэр

* После смерти. Пётр Врангель